γñ»Ý ÂáíÙ³ëÛ³Ý

γñëÇ

¨

²ñ¹³Ñ³ÝÇ

ÑÇÙݳËݹÇñÁ

¨

³Ù»ñÇÏÛ³Ý

¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙÁ 1945-1947ÃÃ.

ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ³í³ñïÇó ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ³é³ç
ËáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý ³é³Ýó ³Û¹ ¿É µ³ñ¹ ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³í»ÉÇ ëñí»óÇÝ`
ϳåí³Í

ÊêÐØ-Ç

ÏáÕÙÇó

1925Ã

ËáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý

µ³ñ»Ï³ÙáõÃÛ³Ý å³Ûٳݳ·ÇñÁ ã»ÕÛ³É Ñ³Ûï³ñ³ñ»Éáõ Ñ»ï:

¹³ßݳÏóáõÃÛ³Ý

¨

Æ åï³ëË³Ý ÂáõñùdzÛÇ

³é³ç³ñÏÇ` ÏÝù»É Ýáñ ¹³ßݳÏó³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·Çñ,1945Ã. ÑáõÝÇëÇ 7-ÇÝ ÊêÐØ-Á ³é³ç
ù³ß»ó ÙÇ ß³ñù ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ»ñ` ÊêÐØ-ÇÝ í»ñ³¹³ñÓÝ»É Î³ñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ
ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ, í»ñ³Ý³Û»É ØáÝÃñáÛÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ¨ ÊêÐØ-ÇÝ ïñ³Ù³¹ñ»É 鳽ٳϳÝ
µ³½³Ý»ñ Ý»ÕáõóÝ»ñáõÙ:

Ï

ÂáõñùdzÛáõÙ Ñëï³Ï ·Çï³ÏóáõÙ ¿ÇÝ, áñ ³é³Ýó ³ñï³ùÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý Éáõñç
³ç³ÏóáõÃÛ³Ý ÂáõñùÇ³Ý Ç íÇ׳ÏÇ ã¿ñ ÉÇÝÇ ¹ÇÙ³·ñ³í»É ûñ»óûñ áõŷݳóáÕ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ
×ÝßáõÙÝ»ñÇÝ: ÂáõñùÇ³Ý Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ Ñ»ï áõÝ»ñ ¹³ßݳÏó³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·Çñ1, ¨
Ø»Í

´ñÇï³ÝdzÝ

·áÝ»

Ññ³å³ñ³Ï³í

ÂáõñùdzÛÇÝ

ѳí³ëïdzóÝáõÙ

¿ñ,

áñ

³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ Ïϳï³ñ»ñ Çñ ¹³ßݳÏó³ÛÇÝ å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ÆÝã
í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ²ØÜ-ÇÝ ³å³ ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ïÇñ³å»ïáÕ ¿ñ ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÁ, áñÇ
ѳٳӳÛÝ

»Ã» ÂáõñùÇ³Ý Ñ³Ùá½í»ñ, áñ ݳ í³Û»ÉáõÙ ¿ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ ¨ ²ØÜ-Ç

³Ýí»ñ³å³Ñ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ, ³å³ ÊêÐØ-Ç Ñ³Ý¹»å ³í»ÉÇ ³Ý½ÇçáõÝ Ï»óí³óù
Ϲñë¨á¨áñ»ñ:

ÊáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³í»ÉÇ É³ñí»óÇÝ 1945 Ã. ÑáõÝÇë-ÑáõÉÇë
³ÙÇëÝ»ñÇÝ »ñµ ³ÏïÇí³í³ó³Ý ÂáõñùdzÛÇ ³ñ¨»ÉÛ³Ý ¨ ³ñ¨ÙïÛ³Ý ë³ÑÙÙ³ÝÝ»ñÇ Ùáï
ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ½áñù»ñÇ ï»Õ³ß³ñÅ»ñÁ2:
ÂáõñùdzÇ

íñ³

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

×ÝßáõÙÝ»ñÁ

ÃáõɳóÝ»Éáõ

Ýå³ï³Ïáí

Ø»Í

´ñÇï³ÝdzÛÇ í³ñã³å»ï â»ñãÇÉÁ ËáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³éÝãíáÕ
1

Խոսքը 1939թ. հոկտեմբերի 19-ին կնքված Անգլո-Ֆրանս-Թուրքական պայմանագրի մասին է
Տե՛ս Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Conference of Berlin (The Potsdam
Conference), 1945, vol. 1. Washington 1960, էջ 1043
2

1

ѳñó»ñÁ

µ³ñÓñóñ»ó

äáïë¹³ÙÇ

ÏáÝý»ñ³ÝëáõÙ,

ë³Ï³ÛÝ

ãáõݻݳÉáí

²ØÜ-Ç

³Ýí»ñ³å³Ñ ³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ ãϳñáÕ³ó³í ßáß³÷»ÉÇ ³ñ¹ÛáõÝù ³ñӳݳ·ñ»É:
²ØÜ-Ý

ÊêÐØ-Ç

³ç³ÏóáõÃÛ³Ý

ϳñÇùÝ

áõÝ»ñ

Ö³åáÝdzÛÇ

¹»Ù

å³ï»ñ³½ÙáõÙ ¨ ³Û¹ Ýϳï³éáõÙÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí ݳ Ùï³¹Çñ ã¿ñ µ³ñ¹³óÝ»É
ËáñÑñ¹³-³Ù»ñÇÏÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ å³ï׳éáí:
²í»ÉÇÝ`

²ØÜ-Ý

ϳñÍ»ë

ѳٳϻñåí»É

¿ñ

ÂáõñùdzÛáõÙ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³Ý ³ÝËáõë³÷»ÉÇáõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹ Ù³ëÇÝ »Ý íϳÛáõÙ ÑáõÉÇëÇ
17-ÇÝ ¨ 19-ÇÝ Ãí³·ñí³Í ÑáõÛÅ ·³ÕïÝÇ ½»Ïáõó³·ñÁ, áñáÝóáõÙ ÝßíáõÙ ¿ñ, áñ
§ÂáõñùdzÝ

í³Õ

û

áõß

³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý

å»ïù

¿

ÁÝÏÝÇ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï¦3:
ê³ ¿ñ å³ï׳éÁ, áñ äáïë¹³ÙÇ ÏáÝý»ñ³ÝëáõÙ ³Ý¹ñ³¹³éݳÉáí γñëÇ ¨
²ñ¹³Ñ³ÝÇ Ñ³ñóÇÝ ²ØÜ-Ç

ݳ˳·³Ñ гñÇ ÂñáõÙ»ÝÁ ѳÛï³ñ³ñ»ó, áñ

§ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ½ÇçÙ³Ý Ñ³ñóÁ Ãáõñù³Ï³Ý ¨ éáõë³Ï³Ý í»× ¿, áñÁ Ýñ³Ýù å»ïù ¿
ϳñ·³íáñ»Ý ÇÝùÝáõñáõÛݦ4:
ì»ñÉáõÍ»Éáí γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ Ñ³ñóáõÙ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý
¹ÇñùáñáßáõÙÁ

Ù»ñÓ³íáñ

³ñ¨»ÉÛ³Ý

ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý

³Ù»ñÇÏÛ³Ý

³Ù»Ý³Ñ»ÕÇݳϳíáñ Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇó ´³ñÇ èáõµÇÝÁ ÝßáõÙ ¿, áñ ÑáõÝÇë-ÑáõÉÇë
³ÙëÇÝ»ñÇÝ
ÊêÐØ-Ç

ä»ï¹»å³ñï³Ù»ÝïÁ
Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

ãѳëóñ»ó
Ù³ëÇÝ:

Ñëï³Ï

å³ïÏ»ñ³óáõÙ

äáïë¹³ÙÇ

ϳ½Ù»É

ÏáÝý»ñ³ÝëÇÝ

ݳ˳å³ïñ³ëïí»ÉÇë ä»ï¹»å³ñï³Ù»ÝïÁ ãϳñáÕ³ó³í ×Çßï ѳßí³ñÏ»É
ëï»ÕÍí³Í

Ýáñ

Çñ³íÇ׳ÏÇ

³½¹»óáõÃÛáõÝÁ

3

³Ù»ñÇÏÛ³Ý

ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý

Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Conference of Berlin (The Potsdam
Conference), 1945, vol. 2. Washington 1960, էջ 1426, 1421-1422
4 Հատկանշական է այն փաստը, որ 1946թ. Մարտի 8-ի մամուլի ասուլիսի ժամանակ Թրումենը
պատասխանելով լրագրողի հարցին հերքում էր, որ Պոտսդամում որևէ անրադարձ է կատարվել
Կարսին և Արդահանին տե՛ս Public Papers of the presidents of the United States: Harry S. Truman 1946
January 1- December 31, Washington 1962, էջ 146 սակայն իր հուշագրություններում արդեն
խոստովանում է դրա մասին և ներկայացնում իր տեսակետը տե՛ս Truman Harry S., Year of decisions,
memoirs vol.1, New York 1955, էջ 377 հավանաբար նրա հերքումը պայմանավորված էր նրանով, որ
1946թ-ին եթե նա ընդուներ որ Պոտսդամում նման բան է հայտարարել նրա համար դժվար կլիներ
հիմնավորել այն կարծր դիրքորորոշումը որը որդեգրել էր ԱՄՆ-ն Կարսի և Արդահանի հարցում
Պոտսդամի կոնֆերանսից կարճ ժամանակ անց, իսկ ահա հուշագրություններում նա այլևս
կաշկանդված չէր և կարող էր գրել բաներ, որոնք նախագահի պաշտոնում չէր կարող հրապարակավ
արտահայտել:

2

½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ íñ³: î³ñ³Íù³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ³é³çÇÝ Í³Ýñ³ÏßÇé
í»ñÉáõÍ³Ï³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÁ Ç Ñ³Ûï »Ï³Ý 1945Ã. ÑáõÉÇëÇÝ ¨
·áñͳÍáõÃÛ³Ý Ù»ç Ùï³Ý ÙdzÛÝ 1946Ã. ÑáõÝí³ñÇÝ: ²ØÜ-Ý ëï»ÕÍí³Í íÇ׳ÏÁ
³ÛÝù³Ý Éáõñç ã¿ñ ѳٳñáõÙ, áñù³Ý Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÝ: äáïë¹³ÙáõÙ ²ØÜ-Ý
å³ïñ³ëï³Ï³Ù

¿ñ

·Ý³É

áñáß

ËáÑ»Ù

½ÇçáõÙÝ»ñÇ

µ³í³ñ³ñ»Éáõ

ѳٳñ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ: ä»ïù ¿ Ýß»É, áñ ÙÇÝã ³Û¹ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ
é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ·Ý³Ñ³ïí»É ¿ÇÝ áñå»ë µÉ»ý5:
²ñ¨ÙïÛ³Ý Ù³ÙáõÉÁ ÝáõÛÝå»ë ³Ý¹ñ³¹³éݳÉáí γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ Ã»Ù³ÛÇÝ
³ÛÝ áñ³ÏáõÙ ¿ñ áñå»ë Ý»ÕáõóÝ»ñáõÙ é³½Ù³µ³½³Ý»ñ ï»Õ³¹ñ»Éáõ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ
å³Ñ³ÝçÇ µ³í³ñ³ñÙ³ÝÁ ÙÇïí³Í ×ÝßáõÙ ÂáõñùdzÛÇ íñ³6:
äáïë¹³ÙáõÙ ²ØÜ-Ç Ý³Ë³·³Ñ ÂñáõÙ»ÝÇ ³ñï³Ñ³Ûï³Í ¹ÇñùáñáßáõÙÁ
ÊêÐØ-áõÙ ÁÝϳÉí»ó

áñå»ë ²ØÜ-Çó

ÊêÐØ-Ç ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛ³Ý

ѳٳӳÛÝáõÃÛáõÝ, áõëïÇ` êï³ÉÇÝÁ áñáß»ó ÂáõñùdzÛÇó ½ÇçáõÙÝ»ñ Ïáñ½»Éáõ ѳٳñ
û·ï³·áñÍ»É Çñ ³í³Ý¹³Ï³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ:
²Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý ³Ûë 㻽áù å³Ñí³ÍùÁ

ÂáõñùdzÛáõÙ Ù»Í

ï³·Ý³å ³é³ç³óñ»ó, ¨ ÑÇÙù ѳݹÇë³ó³í ³ÛÝ Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñ
Ý»ÕáõóÝ»ñáõÙ µ³½³Ý»ñ ï»Õ³¹ñ»Éáõ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÇó

ÊêÐØ-Ç Ññ³Å³ñí»Éáõ

¹»åùáõÙ ²ØÜ-Ý ¨ ²Ý·ÉÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ÇÝ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»É Î³ñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ Ñ³ÝÓÙ³ÝÁ
ÊêÐØ-ÇÝ7:
ØÇç³½·³ÛÇÝ ³Ûë ³Ýݳ˳¹»å Ù»Ïáõë³óáõÙÁ ×»Õù»Éáõ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÊêÐØ-Ç
×ÝßáõÙÝ»ñÁ ·áÝ» áñáß ã³÷áí Ù»ÕÙ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí 1945 Ã. û·áëïáë-ë»åï»Ùµ»ñ
³ÙÇëÝ»ñÇÝ

Ãáõñù³Ï³Ý

¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛáõÝÁ

³ç³ÏóáõÃÛáõÝÁ Ó»éù µ»ñ»É»áõ ·áñÍÇÝ8:

³ÙµáÕçáíÇÝ

ÉÍí»ó

²ØÜ-Ç

²Û¹ Ýå³ï³ÏÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ

ÂáõñùÇ³Ý ³Ý·³Ù ³Ñ³µ»ÏáõÙ ¿ñ ²ØÜ-ÇÝ ³ÛÝ ïËáõñ Ñ»é³Ýϳñáí, áñÇ ³éç¨
ÏѳÛïÝí»ñ ²ØÜ-Ý ÊêÐØ-Ç ÏáÕÙÇó ÂáõñùÇ³Ý ÏɳݻÉáõó Ñ»ïá:
5

Տե՛ս., Rubin Barry, The Great Powers In The Middle East 1941-1947: The Road to the Cold War, London,
1980, էջ 194
6
ÐÐ ÐøÎö Îä², ý.1, ó. 26, ·.47, Ã.162
7 Տե՛ս Гасанлы Джамиль, СССР-Турция: От нейтралитета к Холодной войне (1939-1953), Москва 2008, էջ
244
8 Առաջին քայլերը սկսվել էին ավելի շուտ` մարտ-հուլիս ամիսներին, սակայն այդ ջանքերը նոր փուլ
մտան Պոտսդամից հետո:

3

²ØÜ-áõÙ

ÂáõñùdzÛÇ

å»ïù³ñïáõÕ³ñáõÃÛ³Ý

¹»ëå³Ý

Ðáõë»ÛÝ

Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñÇ

´³Û¹áõñÁ
Ñ»ï`

ѳݹÇå»Éáí

ÝßáõÙ

¿ñ,

áñ

²ØÜ-Ç

ÂáõñùdzÛÇ

Ýϳïٳٵ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ñ³ñóÁ ÙdzÛÝ ÂáõñùdzÛÇÝ ¨ ÊêÐØ-ÇÝ
í»ñ³µ»ñáÕ

ѳñó

ѳٳß˳ñѳÛÇÝ

ѳٳñ»ÉÁ

Ãáõñù»ñÁ

å³ï»ñ³½ÙÇ

ß³ï

¿ÇÝ

ݳËûñÛ³ÏÇÝ

ÝٳݻóÝáõÙ
ÐÇïÉ»ñÇ

ºñÏñáñ¹

ï³ñ³Íù³ÛÇÝ

å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ãѳϳ½¹»Éáõ Ù»Í ï»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñù³·ÍÇÝ 9:
²Ù»ñÇÏÛ³Ý

¹Çí³Ý³·»ïÝ»ñÁ

Ç

å³ï³ë˳Ý

Ãáõñù³Ï³Ý

ÏáÕÙÇ

ѳݹÇÙ³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áñÓ»Éáí ³ñ¹³ñ³óÝ»É äáïë¹³Ùáõ٠ݳ˳·³Ñ ÂñáõÙ»ÝÇ
í³ñù³·ÇÍÁ`

ѳÛï³ñ³ñáõÙ

¿ÇÝ,

áñ

§²Ù»ñÇϳÛÇ

ØdzóÛ³É

ܳѳݷݻñÁ

ã³÷³½³Ýó Éáõñç ¿ í»ñ³µ»ñíáõÙ ØdzóÛ³É ²½·»ñÇ Î³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ Çñ
³Ý¹³Ù³ÏóáõÃÛ³ÝÁ, áõëïÇ ß³Ñ³·é·éí³Í ¿, áñ áñ¨¿ ï»Õ ˳ճÕáõÃÛ³ÝÁ áãÇÝã
ãëå³éݳ: Ø»Ýù ÑáõÛë áõÝ»Ýù, áñ γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ Ñ³ñóÁ ³éÇà ãÇ Ñ³Ý¹Çë³Ý³
ÝٳݳïÇå ëå³éݳÉÇùÇ ³é³ç³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ¦10:
1945

ë»åï»Ùµ»ñÇó

ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ`
ѳݷ»óÇÝ

³ÛÝ

ÂáõñùdzÝ

³ñµ³ÝÛ³Ï

í³ñã³Ï³½ÙǦ

Ù³Ýñ³Ù³ëÝ

³Ù»ñÇÏÛ³Ý

»½ñ³Ï³óáõÃÛ³ÝÁ,
ѳëï³ïáõÙÝ ¿ñ,

¹Çí³Ý³·»ïÝ»ñÝ

áñ

å»ïáõÃÛ³Ý

í»ñÉáõÍ»Éáí

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

í»ñ³Í»ÉÝ
áõëïÇ

áõ

ËáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý
áõ

í»ñÉáõͳµ³ÝÝ»ñÁ

å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ
³ÛÝï»Õ

γñëÇ ¨

Ýå³ï³ÏÁ

§µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý

²ñ¹³Ñ³ÝÇ å³Ñ³ÝçÁ

í»ñçÇÝÝ»ñë ëÏë»óÇÝ ¹Çï»É ÊêÐØ-Ç Ù»ñÓ³íáñ ³ñ¨»ÉÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý
ѳٳï»ùëïáõÙ ¨ ³ÝÙÇç³Ï³Ý Ï³å ¿ÇÝ ï»ëÝáõÙ Æñ³ÝÇ ÑÛáõëÇëáõÙ ÊêÐØ-Ç
ù³ÛÉ»ñÇ Ñ»ï11:
ÂáõñùdzÛÇ

³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý

¹ÇñùÁ

ϳñ¨áñ³·áõÛÝ

áõ

³é³Ýóù³ÛÇÝ

Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ ¿ñ Ó»éù µ»ñáõÙ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý í»ñÉáõͳµ³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, ù³ÝÇ áñ ³Û¹
ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ¿ÇÝ ·ïÝíáõÙ ØÇç»ñÏñ³Ï³Ý ÍáíÁ ê¨ ÍáíÇÝ Ï³åáÕ ¸³ñ¹³Ý»ÉÇ
¨ ´áëýáñÇ Ý»ÕáõóÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ²ýñÇϳ-Ø»ñÓ³íáñ ¨ ØÇçÇÝ ²ñ¨»Éù-ºíñáå³

9

Տե՛ս Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1945, vol. 8.
Washington 1969, էջ 1240
10 Նույն տեղում, էջ 1241
11 Տե՛ս նույն ժողովածուի էջ 1282, Kuniholm Bruce R., The origin of the Cold War in the Near East: Great
Power conflict and Diplomacy in Iran, Turkey, and Greece, Princeton, New Jersey 1980, էջ 303-383

4

³ß˳ñѳٳë»ñÁ Çñ³ñ Ñ»ï ϳåáÕ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ó³Ù³ù³ÛÇÝ,

Íáí³ÛÇÝ, ¨

û¹³ÛÇÝ ÏáÙáõÝÇϳódzݻñÁ:
²ØÜ-áõÙ ã¿ÇÝ µ³ó³éáõÙ, áñ ÊêÐØ-Ç ·É˳íáñ Ýå³ï³ÏÁ ϳñáÕ ¿ñ ÉÇÝ»É
²ñ¨»ÉÛ³Ý ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝáõÙ ¨ ä³ñëÇó ÍáóáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ µ³ó³éÇÏ ³½¹»óáõÃÛ³Ý
ѳëï³ïáõÙÁ ¨ ³ñ¨ÙïÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý ã»½áù³óáõÙÁ Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¨»ÉùáõÙ 12:
²Ù»ñÇÏÛ³Ý í»ñÉáõͳµ³ÝÝ»ñÇ ½·³ÉÇ Ñ³ïí³ÍÁ ѳÙá½í³Í ¿ñ, áñ ÊêÐØ-ÇÝ
γñëÇ ë³ñ³Ñ³ñÃÁ ½Çç»Éáõó

Ñ»ïá ÂáõñùÇ³Ý ³ÛÝù³Ý ÏÃáõɳݳñ, áñ ÊêÐØ-Á

ϳÛͳÏݳÛÇÝ ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ ÍÝÏÇ Ïµ»ñ»ñ ÂáõñùdzÛÇÝ ¨ ݳ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý
Ïå³ñïí»ñ ÙÇÝ㨠Çñ ѽáñ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñÇó û·ÝáõÃÛ³Ý ëï³Ý³ÉÁ:
1945Ã.

ÑáÏï»Ùµ»ñÇ

í»ñÉáõͳµ³ÝÝ»ñÁ

26-ÇÝ

Ý»ñϳ۳óñ»óÇÝ

²ØÜ-Ç

鳽ٳϳÝ

ÊáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý

Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý

ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

í»ñ³µ»ñÛ³É ÙÇ Áݹ³ñÓ³Ï í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ, áñáõÙ Ù³ëݳíáñ³å»ë ÝßíáõÙ ¿ñ, áñ
ÊêÐØ-Á ãÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ÂáõñùdzÛáõÙ Çñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍáõÙáí, ¨ áñ
ÂáõñùdzÝ

Áݹ³Ù»ÝÁ

å»ïù

¿

ͳé³Û»ñ

áñå»ë

ѳݷñí³Ý

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

¿ùëå³ÝëdzÛÇ Ñ»ï³·³ ï³ñ³ÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: γñëÇ ë³ñ³Ñ³ñÃÁ Áëï Ýñ³Ýó,
í»ñçÇÝ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ËáãÁݹáïÝ ¿ñ ¹»åÇ ³ñ¨Ùáõïù` Ý»ÕáõóÝ»ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, ¨
¹»åÇ Ñ³ñ³í` ä³ñëÇó ÍáóÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Ëáñѹ³ÛÇÝ ³é³ç˳ճóÙ³Ý ¹»Ù: Üñ³Ýù
ѳÙá½í³Í ¿ÇÝ, áñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ·áïÇÝ ÙÇïáõÙ áõÝ»ñ ï³ñ³Íí»Éáõ
¹»åÇ ØÇç»ñÏñ³Ï³Ý Íáí ¨ Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¨»Éù: ä»Ýï³·áÝÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ
ϳﻷáñÇÏ ¹»Ù ¿ÇÝ ÂáõñùdzÛÇ ÑÛáõëÇë-³ñ¨»ÉÛ³Ý Ý³Ñ³Ý·Ý»ñÇ ½ÇçÙ³ÝÁ. §²Ûëûñ
γñëÇ ë³ñ³Ñ³ñÃÇ Ï³ñ¨áñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝåÇëÇÝ ¿, áñ ÊêÐØ-Ç ÏáÕÙÇó ¹ñ³
鳽ٳϳÉáõÙÁ Ïѳݷ»óÝÇ Ýñ³Ý, áñ ÂáõñùÇ³Ý ÏÏáñóÝÇ Çñ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÁ
γñëÇ

ë³ñ³Ñ³ñÃÇó

ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ,

ÇëÏ

¹»åÇ
¹³

Æñ³ÝÇ

¨

ÏÝ߳ݳÏÇ

Æñ³ùÇ

ÊêÐØ-Ç

ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ
³éç¨

µ³ó»É

􂍬

ÁÝϳÍ

¹éÝ»ñÁ

¹»åÇ

ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝÇ ¨ Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¨»ÉùÇ Ù³ïáõÛóÝ»ñ13¦: ä»Ýï³·áÝÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñÁ
ѳÏí³Í ¿ÇÝ ³ÛÝ Ï³ñÍÇùÇÝ, áñ ÂáõñùdzÛáõÙ Çñ Íñ³·ñ»ñÝ Çñ³·áñÍ»Éáõó Ñ»ïá
ÊêÐØ-Á Ï÷áñÓ»ñ ïÇñ³Ý³É Æñ³ùÇ ¨ ä³ñëÇó ÍáóÇ Ý³íóé³ï ßñç³ÝÝ»ñÇÝ,
12

Տե՛ս, Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1945, vol. 8, Էջ
1249, 1257, 1276-1277
13
Rubin Barry, նշված աշխ., էջ 206

5

ÇÝãå»ë

ݳ¨

Ï÷áñÓ»ñ

Çñ

ïÇñ³å»ïáõÃÛáõÝÝ

ѳëï³ï»É

²ñ¨»ÉÛ³Ý

14

ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝáõÙ

: ì»ñÉáõÍ»Éáí Çñ³íÇ׳ÏÁ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý é³½Ù³·»ïÝ»ñÁ ÝßáõÙ

¿ÇÝ. §Âáõñù³Ï³Ý ³½¹»óÇÏ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÁ ѳÙá½í³Í »Ý, áñ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÝ
³í»ÉÇ ßáõï å³ï»ñ³½ÙÇ Ù»ç ÏÙïÝÇ, ù³Ý ÏѳݹáõñÅÇ Î³ñëÇ ë³ñ³Ñ³ñÃÇ ½ÇçáõÙÁ
ÊêÐØ-ÇÝ:

ÊêÐØ-Ç

ѳٳéáõÃÛáõÝÁ

ÏáÕÙÇó

ÂáõñùdzÛÇÝ

³é³í»É³·áõÛÝ
Édzϳï³ñ

å³Ñ³ÝçÝ»ñ

ϳËí³ÍáõÃÛ³Ý

³é³ç
Ù»ç

ù³ß»Éáõ

Ï·óÇ

Ø»Í

´ñÇï³ÝdzÛÇó ¨ Ñ³í³Ý³Ï³Ý ¿ üñ³ÝëdzÛÇó, ³í»ÉÇ ÏËáñ³óÝÇ ËáñÑñ¹³Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ³éϳ ˽áõÙÁ: ØǨÝáõÛÝ Å³Ù³Ý³Ï ÂáõñùdzÛÇ
³ñï³ùÇÝ

ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý

í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ

¨

ѳëï³ï»ÉÁ

³é³çݳѻñÃáõÃÛáõݦ15:

å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý

éáõëÝ»ñÇ

ѳٳñ

§Ð³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝ

÷áËѳñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛáõÝÁ ¹³

ϳ,

Çñ³·áñÍ»ÉÇ

íñ³

³ñ¹Ûáõݳí»ï

ѳݹÇë³ÝáõÙ
áñ

»ñµ

¿

·»ñ³Ï³

鳽ٳϳÝ

áõÅÇ

¹³ñÓÝÇ ÊêÐØ-Á ³í»ÉÇ ßáõï

ÂáõñùdzÛÇ Ñ³Ù³ñ å³ï»ñ³½ÙÇ Ù»ç ÏÙïÝÇ Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ ¨ ²ØÜ-Ç Ñ»ï, ù³Ý
ÏÑñ³Å³ñíÇ

Ø»ñÓ³íáñ

²ñ¨»ÉùáõÙ

Çñ

³½¹»óáõÃÛ³Ý

ѳëï³ïáõÙÇó¦ 16:

²Ûë

å³ñ³·³Ûáõ٠γñëÇ Ñ³ñóí³ÛñÁ ²ØÜ-Ç Ñ³Ù³ñ Ó»éù ¿ñ µ»ñáõ٠ϳñ¨áñ³·áõÛÝ
é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ, ù³ÝÇ áñ, ÇÝãå»ë ³ñ¹»Ý å³ñ½ ¹³ñÓ³í
í»ñáß³ñ³¹ñÛ³É ½»Ïáõó³·ñ»ñÇó, γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ ËݹÇñÁ ²ØÜ-áõÙ ³Ûɨë ã¿ÇÝ
¹ÇïáõÙ ÉáÏ áñå»ë Ãáõñù³Ï³Ý ¨ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ í»×, ³ÛÉ ¹ÇïáõÙ ¿ÇÝ
³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ³ÛÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, áñ »Ã» ÊêÐØ-Á ïÇñ³Ý³ñ γñëÇÝ ¨
²ñ¹³Ñ³ÝÇÝ, ³å³ ݳ¨ ÂáõñùdzÛÇÝ, ä³ñëÇó Íáó ¨ êáõ»½Ç çñ³Ýóù ï³ÝáÕ
¹³ñå³ëÝ»ñÁ ϵ³óí»ÇÝ Ýñ³ ³éç¨:
ê³ ã¿ñ ϳñáÕ ã³Ýѳݷëï³óÝ»É ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÇÝ, ù³ÝÇ áñ ݳ ã¿ñ
ϳñáÕ

ÃáõÛÉ

ï³É,

áñ

ݳíÃáí

ѳñáõëï

¨

Ñëϳ۳ϳÝ

é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý

Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³Û¹ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÁ í»ñ³ÑëÏ»ñ ÊêÐØ-Á, ²ØÜ-Á Ùï³¹Çñ

14

Տե՛ս., Rubin Barry, նշվ. աշխ., էջ 208-209, Suny Ronald G., Looking toward Ararat, Armenia in Modern
History, էջ 145
15 Նույն տեղում., էջ 206
16

Նույն տեղում., էջ 207: Վերլուծության այս վերջին կետը լայն տարածում չգտավ ամերիկյան
շրջանակներում. ավելին 1946 թ. սկզբին Պենտագոնը վերանայեց իր այդ գնահատականը: Տե՛ս նույն
տեղում

6

¿ñ

³Û¹ ï³ñ³Í³ßñç³Ýáõ٠ѳëï³ï»É Çñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ·áïÇÝ

¨ í»ñ³ÑëÏ»É

ݳíÃáí ѳñáõëï Ø»ñÓ³íáñ ¨ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÇ, ´³ÉϳÝÝ»ñÇ, ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ
²ýñÇϳÛÇ µáÉáñ ó³Ù³ù³ÛÇÝ, Íáí³ÛÇÝ ¨ û¹³ÛÇÝ ÏáÙáõÝÇϳódzݻñÁ, ³½¹»É ³Û¹
ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ íñ³:
²ØÜ-áõÙ ³Ýßáõßï ï»ÕÛ³Ï ¿ÇÝ ÊêÐØ-Ç Ñ»ïå³ï»ñ³½ÙÛ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý
¹Åí³ñÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÇ Ù³ëÇÝ, ¨ ¹ñ³ÝÇó »ÉÝ»Éáí ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÁ ùÇã ѳí³Ý³Ï³Ý
¿ÇÝ Ñ³Ù³ñáõÙ, áñ ³Û¹ ÷áõÉáõÙ ÊêÐØ-Á ÂáõñùdzÛÇ Ýϳïٳٵ 鳽ٳϳÝ
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ Ó»éݳñÏÇ17: ²Û¹áõѳݹ»ñÓ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹Çí³Ý³·»ïÝ»ñÁ Çñ»Ýó
½»Ïáõó³·ñ»ñáõÙ

ÝßáõÙ

¿ÇÝ,

áñ

§ëï»ÕÍí³Í

Çñ³íÇ׳ÏáõÙ

³Ýïñ³Ù³µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñ, áñáÝù ã¿ñ ϳñ»ÉÇ ³ñѳٳñ»É¦18
µ³ó³éáõÙ

ϳÛÇÝ

áõëïÇ ã¿ÇÝ

³ÛÝ í³ñϳÍÁ, áñ ѳñµ³Í ÉÇÝ»Éáí å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ïå³íáñÇã

ѳÕóݳÏÝ»ñÇó` ÊêÐØ-Á ϳñáÕ ¿ñ ˳ճÙáÉÇ å»ë ¹ÇÙ»É ³ñϳͳËݹñáõÃÛ³Ý19:
¸³ï»Éáí ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ Æñ³ÝáõÙ ÊêÐØ-Ç Í³í³É³Í ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó` ãÇ Ï³ñ»ÉÇ
ÙdzÝß³Ý³Ï åݹ»É, áñ ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÇ ³Ûë Ùï³í³ËáõÃÛáõÝÁ ³ÝÑÇÙÝ ¿ñ: ²ñ¹»Ý
1945 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 29-ÇÝ ÂáõñùdzÛÇ ¹»ëå³ÝÇ Ñ»ï ѳݹÇåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ê³éÁ
å³ï»ñ³½ÙÇ

³Ù»ñÇÏÛ³Ý

¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý

ÑÇÙݳ¹ÇñÝ»ñÇó

¨

·³Õ³÷³ñ³ËáëÝ»ñÇó ÷áËå»ïù³ñïáõÕ³ñ ¸ÇÝ ²ã»ëáÝÁ Ãáõñù»ñÇÝ ù³ç³É»ñ»ÉÇë
ã¿ñ óùóÝáõÙ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ §ÊáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ

ùÝݳñÏíáÕ Ý»ñϳÛÇë ѳñó»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ÂáõñùdzÛÇ ï³ñ³ÍùÇó ³ÛÝ ÏáÕÙ ¨
í»ñ³µ»ñíáõÙ »Ý ³ß˳ñÑÇ Ë³Õ³ÕáõÃÛ³ÝÝ áõ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ, áñáõÙ ²ØÜ-Ý
Ëëï³·áõÛÝë Ñ»ï³ùñùñí³Í ¿ 20¦:
ø³ç³É»ñí»Éáí

²ØÜ-Ç

Ýáñ

ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÇó

ÂáõñùdzÛÇ

í³ñã³å»ï

ê³ñ³çáÕÉáõÝ 1946 Ã. ÑáõÝí³ñÇ 6-ÇÝ å³ßïáݳå»ë Ù»ñÅ»ó γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ
Ýϳïٳٵ ÊêÐØ-Ç å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ` ѳÛï³ñ³ñ»Éáí, áñ §ÙÇ ù³ÝÇ ³ÙÇë ³é³ç
17

Տե՛ս., Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1945, vol. 8. Էջ
1256, Rubin Barry, նշված աշխ., էջ 201
18 Տե՛ս նույն ժողովածուի էջ 1261-1262, 1268
19 Տե՛ս Acheson Dean, Present At The Creation, New York, London, 1969, էջ 219, Rubin Barry, նույն աշխ., էջ
204,
20 Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1945, vol. 8, էջ 1288
Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7.
Washington 1969, էջ 806

7

ѳÛïÝÇ Ã»ñûñ ¨ é³¹ÇáÝ»ñ Ññ³å³ñ³Ïáõ٠ϳ٠ѳÕáñ¹áõÙ ¿ÇÝ Ï³ñÍÇùÝ»ñ,
áñáÝóáõÙ ³ëíáõÙ ¿ñ, áñ γñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ íÇɳۻÃÝ»ñÁ å»ïù ¿ ѳÝÓÝí»Ý
ѳۻñÇÝ, áñå»ë½Ç ³ÛÝ Í³é³ÛÇ áñå»ë ѳÛñ»ÝÇù ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ë÷éí³Í
ѳۻñÇ Ñ³Ù³ñ: ²ÙµáÕç ³ß˳ñÑÁ ·ÇïÇ, áñ ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ãϳ áã ÙÇ Ñ³Û¦21:
ÂáõñùdzÛÇ Ï³é³í³ñáÕ ßñç³ÝÝ»ñÇ ³Ûë ϳñÍñ ¹ÇñùáñáßáõÙÁ ÑáõßáõÙ ¿, áñ
í»ñçÇÝÝ»ñë ×Çßï ¿ÇÝ Ñ³ëϳó»É ì³ßÇÝ·ïáÝÇó »ÏáÕ ³½¹³Ýß³ÝÝ»ñÁ,: ¸³ Ù»Ï
³Ý·³Ù ¨ë ³å³óáõóíáõÙ ¿ ÝáõÛÝ ûñÁ` ÑáõÝí³ñÇ 6-ÇÝ, å»ïù³ñïáõÕ³ñ æ»ÛÙë
´ÇñÝëÇÝ Ñ³ëó»³·ñí³Í ÂñáõÙ»ÝÇ Ý³Ù³Ïáí, áñï»Õ ³Ýñ³¹³éݳÉáí ÂáõñùdzÛÇ
Ýϳïٳٵ ÊêÐØ-Ç ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ` ÂñáõÙ»ÝÁ ÝßáõÙ ¿ñ. §ºë ϳëÏ³Í ãáõÝ»Ù,
áñ èáõë³ëï³ÝÁ Ùï³¹ñí³Í ¿ Ý»ñËáõÅ»É Âáõñùdz ¨ ½³íÃ»É ¹»åÇ ØÇç»ñÏñ³Ï³Ý
Íáí ï³ÝáÕ ê¨ÍáíÛ³Ý Ý»ÕáõóÝ»ñÁ: Ø»Ï áõñÇß å³ï»ñ³½Ù ϳñáÕ ¿ ëÏëí»É »Ã»
èáõë³ëï³ÝÁ ãѳϳ¹³ñÓíÇ »ñϳû µéáõÝóùáí ¨ ËÇëï É»½íáí: Üñ³Ýù ÙdzÛÝ Ù»Ï
É»½áõ »Ý ѳëϳÝáõÙ` ³ÛÝ ¿ ù³ÝÇ ¹Çíǽdz ¹áõ áõÝ»±ë: ºë ã»Ù ϳñÍáõÙ, áñ Ù»Ýù
å»ïù

¿

ß³ñáõݳϻÝù

ÏáÙåñáÙÇëÝ»ñÇ

·Ý³É:

ºë Ñá·Ý»É »Ù ÊêÐØ-ÇÝ ¹³Û³ÏáõÃÛáõÝ ³Ý»Éáõó ¦ 22:
²Ù»ñÇÏÛ³Ý

¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý

í»ñ³µ»ñÙáõÝùÇ Ïáßï³óáõÙÁ

ßñç³¹³ñÓÁ

¨

³Ûë

ѳñóÇ

ßáõñç

ÊêÐØ-ÇÝ ëïÇå»óÇÝ ÷áË»É Î³ñëÇ ¨ ²ñ¹³Ñ³ÝÇ

í»ñ³¹³ñÓÇ Ñ³Ù³ñ Çñ Ù³ñï³í³ñáõÃÛáõÝÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ÂáõñùdzÛáõÙ ÊêÐØ-Ç
¹»ëå³Ý

ìÇÝá·ñ³¹áíÁ

÷á˳ñï·áñÍݳ˳ñ³ñ

1946

Ã.

÷»ïñí³ñÇ

25-ÇÝ

ÂáõñùdzÛÇ

êÛáõÙ»ñÇ Ñ»ï ½ñáõÛóáõÙ ³Ý¹ñ³¹³éݳÉáí γñëÇ ¨

²ñ¹³Ñ³ÝÇ ËݹñÇÝ` ѳÛï³ñ³ñ»ó. §Ð³Û³ëï³ÝÁ áõÝÇ ¹ñ³ ϳñÇùÁ ¨ »Ã»
ÂáõñùdzÝ

ÊêÐØ-ÇÝ

Áݹ³é³çÇ

³Û¹

ѳñóáõÙ,

ÂáõñùdzÝ

³í»ÉÇ

ù³Ý

Ï÷áËѳïáõóíÇ ¹ñ³ ѳٳñ¦23: ä»ïù ¿ Ýß»É, áñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ù³ñï³í³ñáõÃÛ³Ý
21

Տե՛ս Гасанлы Джамиль, СССР-Турция: От нейтралитета к Холодной войне (1939-1953),

Москва 2008, էջ 338, Spector Ivar The Soviet Union and the Muslim World 1917-1958, Washington,
Seattle, London 1967, էջ 205

22

Truman Harry S, Year of Decisions, էջ 552
Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7, Էջ 817:
Այստեղ խոսքը մասնավորապես վերաբերվում էր Հալեպին և նրան հարակից երկաթուղային ցանցին:
ԽՍՀՄ-ը Թուրքիային իր զորակցությունն էր հայտնում այդ տարածքները ձեռք բերելու հարցում, տե՛ս
23

8

³Ûë ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ ¨ë ³å³ñ¹ÛáõÝ ¹áõñë »Ï³í: Æ å³ï³ëË³Ý ìÇÝá·ñ³¹áíÇ ³Û¹
³ÏݳñÏÇÝ êÛáõÙ»ñÁ å³ï³ë˳ݻó, áñ ÂáõñùÇ³Ý Ùï³¹ñáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ á՛ã
ï³ñ³ÍùÝ»ñ ½Çç»Éáõ, á՛ã ¿É ï³ñ³ÍùÝ»ñ ·ñ³í»Éáõ24:
ÊáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý

ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

ɳñí³ÍáõÃÛáõÝÁ

Çñ

·³·³ÃݳϻïÇÝ Ñ³ë³í 1946 Ã. û·áëïáëÇÝ ¨ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳÛïÝÇ ¿
Ãáõñù³Ï³Ý ׷ݳų٠³ÝáõÝáí: ÂñáõÙ»ÝÁ Çñ Ñáõß»ñáõÙ, ³Ýñ³¹³éݳÉáí ³Û¹
׷ݳųÙÇ ûñ»ñÇÝ ÂáõñùdzÛÇ ßáõñç ëï»ÕÍí³Í íÇ׳ÏÇÝ, ÝßáõÙ ¿. §Ü³Ëáñ¹ »ñÏáõ
ï³ñÇÝ»ñÇ

÷áñÓÁ

Ù»½

ëáíáñ»óñ»É

¿ñ,

áñ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

Ý»ËáõÅáõÙÁ

³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý Ý߳ݳÏáõÙ ¿ñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³ÉáõÙ ¨ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ£
ÂáõÛɳïñ»É èáõë³ëï³ÝÇÝ

½áñù ÙïóÝ»É Âáõñùdz, Ïѳݷ»óÝ»ñ Ýñ³Ý, áñ

Ðáõݳëï³ÝÁ ¨ ³ÙµáÕç Ø»ñÓ³íáñ áõ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÁ ÏÁÝÏÝ»ÇÝ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ
ïÇñ³å»ïáõÃÛ³Ý ï³Ï ¦

25

£ ¸ÇÝ ²ã»ëáÝÁ ѳëϳݳÉáí, áñ ÂáõñùÇ³Ý ÙÇ³Ï »ñÏÇñÝ

¿ñ, áñ ϳñáÕ ¿ñ ͳé³Û»É áñå»ë Ñáõë³ÉÇ é³½Ù³Ï³Ý ÙÇçݳµ»ñ¹ ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝáõÙ
ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ ï³ñ³Í»Éáõ ¨ ²ýñÇϳ Ý»ñó÷³Ýó»Éáõ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ ¹»Ù,
·ïÝáõÙ ¿ñ, áñ §²ØÜ-Ý å»ïù ¿ ëï³ÝÓÝÇ ÂáõñùdzÛÇÝ ÊêÐØ-Ç ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨

³Ý·³Ù

鳽ٳϳÝ

×ÝßáõÙÇó

å³ßïå³Ý»Éáõ

å³ïñ³ëï³Ï³ÙáõÃÛáõÝÁ¦

26

£

ö³ñǽáõÙ ·ïÝíáÕ å»ïù³ñïáõÕ³ñ ´ÇñÝëÇÝ Ñ³ëó»³·ñ³Í ËÇëï ·³ÕïÝÇ
½»Ïáõó³·ñáõÙ ²ã»ëáÝÁ ½»Ïáõó»Éáí û·ûáëïáëÇ 15-ÇÝ êåÇï³Ï ï³ÝÁ ï»ÕÇ
áõÝ»ó³Í ·³ÕïÝÇ ËáñÑñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³Ýñ³Ù³ëÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ·ñáõÙ ¿ñ. §Ø»ñ
ϳñÍÇùáí »Ã» ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³ÝÁ ѳçáÕíÇ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñ»É
ÂáõñùdzÛÇ íñ³, ³å³ ͳÛñ³Ñ»Õ ¹Åí³ñ ϳ٠³ÝÑݳñÇÝ Ï¹³éݳ ϳÝË»É Ýñ³
³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙÁ Ðáõݳëï³ÝÇ ¨ ³ÙµáÕç Ø»ñÓ³íáñ ¨ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÇ
íñ³:

Kirk George, The Middle East 1945-1950, London, New York, Toronto 1954, էջ 21-22, Spector Ivar, նշված
աշխ., էջ 204:
24
Տե՛ս Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7, Էջ 817
25 Truman H. S., Years of Trial and hope. Memoirs vol. 2, New York 1956, էջ 97.
26

Larson Deborah Welch, Origins of Containment, Princeton, New Jersey 1985, էջ 280

9

öáñÓÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ »ñµ ÊêÐØ-Á Çñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿ ï³ñ³ÍáõÙ ÇÝã áñ
ÙÇ ï³ñ³ÍùáõÙ, ³å³ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¨ ³ÙµáÕç ³ñ¨ÙïÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ áõ ϳå»ñÁ
㻽áù³óíáõÙ »Ý ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ áõëïÇ Ù»ñ ϳñÍÇùáí ÊêÐØ-Ç ÏáÕÙÇó
¸³ñ¹³Ý»ÉáõÙ µ³½³Ý»ñÇ ÑÇÙÝáõÙÁ Ï³Ù Ù»Ï ³ÛÉ å³ïñí³Ïáí ËáñÑñ¹³ÛÇÝ
é³½Ù³Ï³Ý Ý»ñϳÛáõÃÛáõÝÁ ÂáõñùdzÛáõÙ Ïѳݷ»óÝÇ Ýñ³Ý, áñ Ðáõݳëï³ÝÁ ¨
³ÙµáÕç Ø»ñÓ³íáñ áõ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÁ, Ý»ñ³éÛ³É ³ñ¨»ÉÛ³Ý ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝÁ
ÏѳÛïÝí»Ý ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ý»ñùá ¨ ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ ÏÏïñí»Ý
²ñ¨ÙïÛ³Ý ³ß˳ñÑÇó:

è»ëáõñëÝ»ñÇ, Ý»ñ³éÛ³É Ý³íÃÇ ¨ ÏáÙáõÝÇϳódzݻñÇ

ï»ë³Ï»ïÇó é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ϳñ¨áñáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ³Û¹ ï³ñ³ÍùáõÙ Édzϳï³ñ
í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Ó»éù µ»ñ»Éáõ å³ñ³·³ÛáõÙ, ÊêÐØ-Á ³í»ÉÇ ß³Ñ»Ï³Ý ¹Çñù»ñ
Ó»éù ϵ»ñÇ âÇݳëï³ÝáõÙ ¨ Ðݹϳëï³ÝáõÙ Çñ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý
ѳٳñ£ ²Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ²ØÜ-Ç Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý, áñ
ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛáõÝÁ áõÅáí ϳ٠áõÅÇ ëå³éݳÉÇùáí ãϳñáճݳ Çñ³·áñÍ»É Çñ
Íñ³·ñ»ñÁ

¸³ñ¹³Ý»ÉÇ

¨

ÂáõñùdzÛÇ

Ýϳïٳٵ¦27£

²ÛÝáõÑ»ï¨

²ã»ëáÝÁ

ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ý»ñ³Ï³Û³óÝ»É ËáñÑñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ
ï»ë³Ï»ïÁ

Ýß»Éáí.

§ØÇ³Ï µ³ÝÁ,

áñ

èáõë³ëï³ÝÇÝ »ï

ÏϳݷݻóÝÇ

Çñ

Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ²ØÜ-Ç ÏáÕÙÇó í×é³Ï³ÝáõÃÛ³Ý óáõó³¹ñáõÙÁ:
²ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³Ý

¹»åùáõÙ

ØdzóÛ³É

ܳѳݷݻñÁ

áõÅáí

Ïå³ï³ë˳ÝÇ

³·ñ»ëdzÛÇÝ: Ø»Í ¿ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ, , áñ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛáõÝÁ »ï ÏϳݷÝÇ
Çñ Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÇó, »Ã» ²ØÜ-Ý áã »ñÏÇÙ³ëï ¨ å³ñ½áñáß Ñ³ëϳóÝÇ, áñ
ÂáõñùdzÛÇ

³ÝϳËáõÃÛáõÝÁ,

ÇÝùÝÇß˳ÝáõÃÛ³ÝÁ

¨

ï³ñ³Íù³ÛÇÝ

³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ ëå³éݳóáÕ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ²ØÜ-Ý
³Ýë³ë³Ý ¨ í×é³Ï³Ý Ï»ñåáí ϳç³ÏóÇ ÂáõñùdzÛÇÝ£ Ø»ñ ϳñÍÇùáí ųٳݳÏÝ ¿,
áñ Ù»Ýù ѳÛï³ñ³ñ»Ýù, áñ ÂáõñùdzÛÇ Ýϳïٳٵ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³·ñ»ëdzÛÇÝ Ù»Ýù
ϹÇÙ³¹ñ»Ýù Ù»ñ ïñ³Ù³¹ñáõÃÛ³Ý ï³Ï »Õ³Í µáÉáñ ÙÇçáóÝ»ñáí :
Ø»ñ

¹³ïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí

˳ճÕáõÃÛáõÝÁ

å³Ñå³Ý»Éáõ

É³í³·áõÛÝ

ï³ñµ»ñ³ÏÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ÛÝ, áñ ²ØÜ-Ý ÊêÐØ-ÇÝ, ÂáõñùdzÛÇÝ ¨ ÙÛáõë µáÉáñ
áõÅ»ñÇÝ Ñ³ëϳóÝÇ, áñ »Ã» زÎ-Á Ó³ËáÕíÇ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³·ñ»ëÇ³Ý Ï³ë»óÝ»Éáõ
27

Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7, Էջ 841

10

ѳñóáõÙ

³å³

²ØÜ-Ý

ÏÙdzݳ

ÙÛáõë

³½·»ñÇÝ

¨

½ÇÝí³Í

³·ñ»ëdzÛÇÝ

Ïå³ï³ë˳ÝÇ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ½»Ýùáí¦28:
ÐÇñ³íÇ, å»ïù ¿ Ýß»É, áñ ëñ³Ýù ÉáÏ Ëáëù»ñ ã¿ÇÝ: ÂñáõÙ»ÝÁ Çñ
Ñáõß³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ »ñÏñáñ¹ ѳïáñáõÙ ïíÛ³É ËáñÑñ¹³ÏóáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÝßáõÙ ¿, áñ
»Ã» ÊêÐØ-Á Ñ»ï¨áõÃÛáõÝÝ»ñ ã³Ý»ñ ²ØÜ-Ç ù³ÛÉ»ñÇó ¨ Ñ»ï ãϳݷݻñ Çñ
Ùï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó,

³å³

²ØÜ-Ý

ѳñÏ

»Õ³Í

¹»åùáõÙ

å³ï»ñ³½Ùáí

ÏϳݷݻóÝ»ñ Ýñ³Ý 29:
²ØÜ-áõÙ ßáõïáí ËáëùÇó ³Ýó³Ý ·áñÍÇ. Ç å³ï³ëË³Ý ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ýáï³ÛÇ
û·áëïáëÇ 19-ÇÝ ²ØÜ-Ý Ñ³Ý¹»ë »Ï³í å³ï³ëË³Ý Ýáï³Ûáí ³½¹³ñ³ñ»ó, áñ »Ã»
ÂáõñùÇ³Ý ¹³éݳ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³·ñ»ëdzÛÇ ÃÇñ³Ë, ³å³ §¹ñ³Ý Ñ»ï¨áÕ íÇ׳ÏÁ
Ïëå³éݳ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ ¨ ³ÏÝѳÛïáñ»Ý å³ï׳é Ϲ³éݳ
ØdzóÛ³É ²½·»ñÇ

·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ¦

30

:

²ÛÉ Ï»ñå ³ë³Í ²ØÜ-Ý

÷³ëïáñ»Ý ÊêÐØ-ÇÝ ëå³éÝáõÙ ¿ñ å³ï»ñ³½Ùáí: ²ØÜ-Ý ãµ³í³ñ³ñí»Éáí ÙdzÛÝ
¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý Ýáï³Ûáí ²ñ¨»ÉÛ³Ý ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝáõÙ

·ïÝíáÕ §ØÇëáõñǦ

鳽ٳݳíÇÝ ÙdzݳÉáõ áõÕ³ñÏ»ó Ýáñ é³½Ù³Íáí³ÛÇÝ áõÅ»ñ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨
³ß˳ñÑÇ Ëáßáñ³·áõÛÝ §üñ³ÝÏÉÇÝ èáõ½í»Éï¦ é³½Ù³Ý³íÁ31: è³½Ù³Íáí³ÛÇÝ Ýáñ
áõÅ»ñÇ

ųٳÝáõÙÁ ²ñ¨»ÉÛ³Ý ØÇç»ñÏñ³Ï³Ý ¨ë Ù»Ï ³Ý·³Ù Ïáãí³Í ¿ñ

ëó÷»óÝ»Éáõ ÊêÐØ-ÇÝ: ²ØÜ-Ç ³Ûë í×é³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëïÇå»óÇÝ ÊêÐØÇÝ Ý³Ñ³Ýç»É ¨ ëå³ë»É ³í»ÉÇ Ñ³ñÙ³ñ å³ÑÇ ÂáõñùdzÛáõÙ Çñ Íñ³·ñ»ñÁ
Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ

ѳٳñ:

ÊêÐØ-Ç

³Ûë

ݳѳÝçÇó

Ñ»ïá

û¨

³ÙµáÕçáíÇÝ

ã㻽áù³óí»ó ÂáõñùdzÛÇÝ ëå³éݳóáÕ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ íï³Ý·Á, ë³Ï³ÛÝ ²ØÜ-áõÙ
í»ñçݳϳݳå»ë ѳÙá½í»óÇÝ, áñ ÊêÐØ-Ç Ýϳïٳٵ Ïáßï ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝ
í³ñ»ÉÁ

¨

ѻﳷ³

¿ùëå³ÝëÇáÝÇëï³Ï³Ý

Ó·ïáõÙÝ»ñÇÝ

ѳϳ½¹»Éáõ

ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ×Çßï ¿ñ 32:
28

Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7, Էջ 842

29

Տե՛ս, Acheson D., նույն աշխ, էջ 196, Truman H. S., Years of Trial and hope. Memoirs vol. 2, p. 37
Truman H. S., Years of Trial and hope. Memoirs vol. 2, p. 37.
31
Ռազմական այլ նախապատրուստությունների մասին տե՛ս Acheson Dean, նշված աշխ., էջ 195
32
Տե´ս, Gaddis John Lewis, The United States and the Origins of the Cold War 1941-1947, New York 1972, էջ 337,
Larson Deborah Welch, նշված աշխ., էջ 339
30

11

ÊêÐØ-Ç ³Ûë ݳѳÝçÁ, ×Çßï ¿ Ù»Í á·¨áñáõÃÛáõÝ ³é³ç³óñ»ó ²ØÜ-áõÙ ë³Ï³ÛÝ
ãí»ñ³óñ»ó ²ØÜ-Ç Ï³ëϳÍÝ»ñÁ ³é ³ÛÝ, áñ ÊêÐØ-Á ³Ýå³ÛÙ³Ý ÏÏñÏÝ»ñ
ÂáõñùdzÛáõÙ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝ Ñ³ëï³ï»Éáõ Çñ ÷áñÓÁ ³í»ÉÇ Ýå³ëï³íáñ
å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ

³éϳÛáõÃÛ³Ý

¹»åùáõÙ:

²Û¹

Ùï³í³ËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ

³í»ÉÇ

³é³ñÏ³Û³Ï³Ý ¿ÇÝ ¹³éÝáõÙ ³ÛÝ å³ñ½ å³ï׳éáí, áñ ÊêÐØ-ÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ
ѳٳñ ÂáõñùÇ³Ý ëïÇåí³Í ¿ñ »ñÏñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÝ áõÕÕ»É µ³Ý³ÏÁ
Ùßï³å»ë ½·áÝ íÇ׳ÏáõÙ å³Ñ»Éáõ ѳٳñ, ÇÝãÁ í³Õ û áõß »ñÏÇñÁ ϳݷݻóÝ»Éáõ
¿ñ Édzϳï³ñ ëݳÝÏáõÃÛ³Ý ¨ ѳٳï³ñ³Í ù³áëÇ ³é³ç :
¸³ë»ñ ù³Õ»Éáí ²ñ¨»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛáõÙ ÊêÐØ-Ç Ñ»ï ѳñ³µ»ñí»Éáõ
ë˳ÉÝ»ñÇó` ²ØÜ-Ý ³ÛÅÙ Çñ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ 먻é»ó Ø»ñÓ³íáñ ¨ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÇ
íñ³: 1946Ã. ÑáÏï»Ùµ»ñÇ 21-ÇÝ ä»ï¹»å³ñï³Ù»ÝïÇ Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¨»ÉùÇ µ³ÅÇÝÁ
ÂáõñùdzÛÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³½Ùí³Í »ñ»ù ¿ç³Ýáó ËÇëï ·³ÕïÝÇ ½»Ïáõó³·ñáõÙ33
³Ýñ³¹³éݳÉáí

ËáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý

ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ

Ù³ëݳíáñ³å»ë

ÝßáõÙ ¿ñ. §ÊêÐØ-ÇÝ Ñ³ñ¨³Ý »ñÏñÝ»ñÇó ÂáõñùÇ³Ý ³ÛÝ »½³ÏÇÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñÁ ãÇ
·ïÝíáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï, ë³Ï³ÛÝ Ï³Ý ³Ý³é³ñÏ»ÉÇ Ýß³ÝÝ»ñ
íϳÛáÕ ³ÛÝ µ³ÝÇ Ù³ëÇÝ, áñ ÊêÐØ-Á Ùï³¹Çñ ¿ ÂáõñùÇ³Ý Ý»ñ³é»É Çñ ³ñµ³ÝÛ³Ï
å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙÇ Ù»ç: ²Û¹ Ýß³ÝÝ»ñÇó »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ Ù³ÙáõÉÇ
¨ é³¹ÇáÛÇ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÁ Ãáõñù³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÃÛ³Ý ¹»Ù ¨ åݹáõÙÝ»ñÝ ³ÛÝ
Ù³ëÇÝ, áñ ²ñ¨»ÉÛ³Ý ÂáõñùdzÛÇ áñáß Ù³ë»ñ å»ïù ¿ Ùdzóí»Ý ÊêÐØ-Çݦ34:
²ÛÝáõÑ»ï¨

½»Ïáõó³·ñáõÙ

í»ñ³Ñ³ëï³ï»Éáí

³Ù»ñÇÏÛ³Ý

¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý

¹ÇñùáñáßáõÙÁ` ÝßíáõÙ ¿ñ. §ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÇ Ï³é³í³ñáõÃÛ³Ý Ï³ñÍÇùáí ³Û¹
·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ÃáõɳóÝ»É ÂáõñùÇ³Ý ¨ ³ÛÝ Ý»ñù³ß»É ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ
³½¹»óáõÃÛ³Ý áÉáñï, ÇÝãÁ ÊêÐØ-ÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ ÂáõñùÇ³Ý û·ï³·áñÍ»É
û՛

áñå»ë

í³Ñ³Ý

ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝÇó

ëå³éݳóáÕ

Ñݳñ³íáñ

³ñï³ùÇÝ

33

Տե՛ս Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7, Էջ 894
/այս փաստաթուղթը հետագայում հավանության արժանանալով և հաստատվելով
փոխպետքարտուղար Աչեսոնի և պետքարտուղար Բիրնսի կողմից դարձավ ԱՄՆ-ի
քաղաքականության ուղենիշ:
34

Foreign Relations of the United States, Diplomatic papers .The Near East and Africa, 1946, vol. 7, Էջ 894

12

ëå³éݳÉÇùÇó ¨ Ã» áñå»ë ѻݳϻï ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝáõÙ áõ Ø»ñÓ³íáñ ¨ ØÇçÇÝ
²ñ¨»ÉùáõÙ Çñ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý ¿ùëå³ÝëÇ³Ý ï³ñ³Í»Éáõ ѳٳñ¦35:
²ØÜ-Ý ÂáõñùÇ³Ý ¹Çï»Éáí áñå»ë ³ñ¨»ÉÛ³Ý ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝÇ áõ Ø»ñÓ³íáñ ¨
ØÇçÇÝ

²ñ¨»ÉÛ³Ý

ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ

³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ

å»ïáõÃÛáõÝ`

Éáõñç

Ùï³í³ËáõÃÛáõÝ áõÝ»ñ, áñ ³ÛÝï»Õ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïÙ³Ý
å³ñ³·³ÛáõÙ Ðáõݳëï³ÝÝ

áõ Æñ³ÝÁ ÏѳÛïÝí»ÇÝ ×³Ï³ï³·ñ³Ï³Ý ³Õ»ïÇ

³é³ç: ÂáõñùdzÝ, áñ Çñ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ¹ÇñùÇ ßÝáñÑÇí Ùßï³å»ë ËáãÁݹáïáõÙ
¿ñ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

³ñµ³ÝÛ³Ï

³½¹»óáõÃÛ³Ý

å»ïáõÃÛ³Ý

¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝ

ï³ñ³ÍÙ³ÝÁ

í»ñ³Íí»Éáõó

ëï³ÝÓÝ»É`

Ñ»ïá

Ýßí³Í
ϳñáÕ

Ýå³ëï»Éáí

ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ,
¿ñ

ÉñÇí

ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ

ѳϳé³Ï

³½¹»óáõÃÛ³Ý

Ý»ñó÷³ÝóÙ³ÝÁ ¹»åÇ êÇñdz, Èǵ³Ý³Ý, ä³Õ»ëïÇÝ, ²Ý¹ñÑáñ¹³Ý³Ý, º·Çåïáë
¨ ²ñ³µ³Ï³Ý ûñ³ÏÕ½Ç, »ñÏñÝ»ñ, áñáÝù ѳñ³µ»ñ³Ï³Ýáñ»Ý Ñ»éáõ ·ïÝí»Éáí
ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

·»ñÇß˳ÝáõÃÛ³Ý

·áïáõó

³é³ÛÅÙ

½»ñÍ

¿ÇÝ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÇó ¨ áõÕ³ÏÇ ×ÝßáõÙÝ»ñÇó36:
²Ýñ³¹³éݳÉáí

ÂáõñùdzÝ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ

×ÝßáõÙÝ»ñÇó

å³ßïå³Ý»Éáõ

³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛ³ÝÁ` ½»Ïáõó³·ñáõÙ í»ñÉáõÍ»Éáí ëï»ÕÍí³Í íÇ׳ÏÁ` ÝßíáõÙ ¿ñ, áñ
ÂáõñùÇ³Ý ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ÉÇÝ»Éáí ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ³é³Ýóù³ÛÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÁ`
ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ÙÛáõë Ù»Í áõ ÷áùñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõß³¹ñáõÃÛ³Ý ³é³ÝóùáõÙ ¿ñ:
ì³Ë»Ý³Éáí

ÊêÐØ-Ç

ѽáñáõÃÛ³Ý

ï³ñ³ÍáõÙÇó

³Û¹

»ñÏñÝ»ñÁ

³Ù»Ý³ÛÝ

áõß³¹ñáõÃÛ³Ùµ Ñ»ï¨áõÙ ¿ÇÝ ÂáõñùdzÛÇ ßáõñç ͳí³Éí³Í ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý
Ù³ñï»ñÇÝ:
¼»Ïáõó³·ñáõÙ ÝßíáõÙ ¿ñ ݳ¨, áñ ÂáõñùdzÛÇ Ýϳïٳٵ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ
³Ý·³Ù Ù³ëݳÏÇ µ³í³ñ³ñÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÝßÛ³É å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ëïÇåí³Í ÏÉÇÝ»Ý
ѳßïí»É

ÊêÐØ-Ç ³é³ç ù³ß³Í å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ñ»ï: ²Û¹ ׳ϳﳷñ³Ï³Ý

ѻ勉ÝùÝ»ñÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ ä»ï¹»å³ñï³å»ÝïÁ »½ñ³Ï³óÝáõÙ ¿ñ, áñ
§ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÁ å»ïù ¿ ß³ñáõݳÏÇ Çñ ѳëï³ïáõÝ ¹ÇÙ³¹ñáõÃÛáõÝÁ, áñ
³ñ¹»Ý ¹ñë¨áñ»É ¿ Ý»ÕáõóÝ»ñÇ Ñ³ñóáí: ÆÝã Çñ³íÇ×³Ï ¿É áñ ëï»ÕÍíÇ,
35

36

Նույն տեղում
Տե՛ս, նույն տեղում, էջ 895

13

²ØÜ-Á

å»ïù

¿

ѳëï³ïáõÝ

¹ÇñùáñáñáßáõÙ

³ñï³Ñ³ÛïÇ

ݳ¨

ÙÛáõë

ËݹÇñÝ»ñÇ

í»ñ³µ»ñÛ³É, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ ÂáõñùdzÛÇ ³ñ¨»ÉùáõÙ ï³ñ³ÍùÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ ÊêÐØ-Ç
ó³ÝÏáõÃÛáõÝÁ: ²ØÜ-Ç í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ³Ûë ѳñó»ñÇ Ýϳïٳٵ »ñµ¨¿ ãå»ïù ¿
ϳëÏ³Í Ñ³ñáõóÇ ÂáõñùdzÛáõÙ, ÊêÐØ-áõÙ ¨ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ¦37:
²Ûë ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ ó³ÛïáõÝ ³å³óáõÛóÝ ¿ ³ÛÝ µ³ÝÇ, û ²ØÜ-Á áñù³Ý ¿ñ
í³Ë»ÝáõÙ

ÂáõñùdzÛáõÙ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙÇó: ²ØÜ-áõÙ

ѳÙá½í³Í ¿ÇÝ, áñ

ÂáõñùdzÛáõÙ

ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ³ëï³ïáõÙÁ

³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý Ïѳݷ»óÝ»ñ Ýñ³Ý, áñ ³ÙµáÕç Ø»ñÓ³íáñ áõ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÁ
ÏÁÝÏÝ»ñ ËáñÑñ¹³ÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï:
1946

Ã.

Ñëï³Ï»óñ»ó

û·ûáëïáë-ÑáÏï»Ùµ»ñ
ËáñÑñ¹³-Ãáõñù³Ï³Ý

³ÙÇëÝ»ñÇÝ

²ØÜ-Ý

ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

í»ñçݳϳݳå»ë
Ýϳïٳٵ

Çñ

¹ÇñùáñáßáõÙÁ: Àëï ³Û¹Ù ²ØÜ-Ý í×é³Ï³Ýáñ»Ý Áݹ¹ÇٳݳÉáõ ¿ñ γñëÇ ¨
²ñ¹³Ñ³ÝÇ Ñ³ÝÓÝÙ³ÝÁ ÊêÐØ-ÇÝ, ù³ÝÇ áñ Ùï³Ñá· ¿ñ, áñ ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ
ϳñáÕ

¿ÇÝ

û·ï³·áñÍí»É

áñå»ë

ѳñÓ³ÏáճϳÝ

ѻݳϻï»ñ

ѻﳷ³

·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ:
²Ûë ѳݷ³Ù³ÝùÁ ³Ù»ñÇϳóÇÝ»ñÁ ã¿ÇÝ ¿É óùóÝáõÙ. 1947Ã. Ù³ÛÇëÇ 12-ÇÝ
гٳ߳ñѳÛÇÝ

ѳÛϳϳÝ

ÏáÝ·ñ»ëÇ

å³ïíÇñ³ÏáõÃÛ³Ý

Ñ»ï

ѳݹÇåÙ³Ý

Å³Ù³Ý³Ï ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ÷áËå»ïù³ñïáõÕ³ñ ²ã»ëáÝÁ ³ÝÏ»ÕͳݳÉáí ѳÛϳϳÝ
å³ïíÇñ³ÏáõÃÛ³Ý ³é³ç` ѳÛï³ñ³ñáõÙ ¿ñ. §ØdzóÛ³É Ü³Ñ³Ý·Ý»ñÁ ãÇ Ï³ñáÕ

û·Ý»É, ãÇ Ï³ñáÕ ÃáõÛɳïñ»É ³Ý·³Ù, áñ ù³Õ³ù³Ï³Ý Ý»ñϳ ·áÛ³íÇ׳ÏÇ Ù»ç áñ¨¿
ÑáÕ³Ù³ë ³éÝíÇ ¹³ßݳÏÇó ÂáõñùdzÛÇó ¨ ïñíÇ Ð³Û³ëï³ÝÇÝ, áñù³Ý ¿É ¹³
Çñ³í³óÇ ÉÇÝÇ, ù³ÝÇ áñ áñù³Ýáí Ïٻͳݳ ¨ Ïѽáñ³Ý³ г۳ëï³ÝÁ, ÝáõÛÝ ã³÷áí
ϳ×Ç Ù»ñ ·É˳íáñ ÃßݳÙáõ` ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý áõÅÁ¦ 38:
²Ûë ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ ²éëÉ³Ý ÐáõÙµ³ñ³óÇÝ Çñ “ Middle East Indictment”

·ñùáõÙ

¹ÇåáõÏ Ï»ñåáí µÝáñáñßáõÙ ¿ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý ¹ÇñùáñáßáõÙÁ
ÝßáõÙ. §²ØÜ-Ý Áݹ¹ÇÙ³ó³í гÛ

37

38

¨

¹³ïÇÝ áã û Âáõñù»ñÇ Ýϳïٳٵ ëÇñáõó

Նույն տեղում, էջ 896
Անդրանիկ Անդրէասեան, Հայկական դատին նոր հանգրուանը, Բեյրութ 1967, էջ 24

14

¹ñ¹í³Í, ³ÛÉ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ Ýñ³Ýó å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ·É˳íáñ Ñáí³Ý³íáñÝ»ñÁ
ÏáÙáõÝÇëïÝ»ñÝ ¿Çݦ 39:
²ÛëåÇëáí, ÇÝãå»ë Çñ³í³óÇáñ»Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ å³ïÙ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ
¹áÏïáñ

гÏáµ

гÏáµÛ³ÝÁ`

Ø»ñÓ³íáñ

¨

ØÇçÇÝ

²ñ¨»ÉùáõÙ

²ñ¨ÙáõïùÇ

ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ëÏëíáõÙ ¿ ÙÇ Ýáñ ÷áõÉ: ²Û¹ ÷áõÉÝ áõÝ»ñ ³éÝí³½Ý »Ïáõ
³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝ. ݳË, ѳϳéáõë³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³é³ç³ï³ñ
áõÅÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝÁ ³ÝóÝáõÙ ¿ñ ²Ý·ÉdzÛÇó ²ØÜ-ÇÝ, ¨ »ñÏñáñ¹` ³Û¹
¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛ³ÝÁ ïñíáõÙ ¿ñ µ³ó³Ñ³Ûï ·³Õ³÷³ñ³Ëáë³Ï³Ý-ù³Õ³ù³Ï³Ý
ÇÙ³ëï: ¸ÇÙ³Ï³Û»É ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³ÝÁ ³Ù»ñÇÏÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Ý߳ݳÏáõÙ
¿ñ å³Ûù³ñ»É ÏáÙáõÝǽÙÇ ï³ñ³ÍÙ³Ý ¹»Ù: §ÂñáõÙ»ÝÇ ¹áÏïñÇÝǦ Ñéã³ÏáõÙÁ
Ý߳ݳÏáõÙ ¿ñ, áñ Ð³Û ¸³ïÁ áã ÙdzÛÝ ÙÝáõÙ ¿ñ èáõë³ëï³ÝÇ ¹»åÇ ØÇç»ñÏñ³Ï³Ý
¨ Ø»ñÓ³íáñ ²ñ¨»Éù ³é³ç³Ý³ÉÁ ϳÝ˳ñ·»É»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ,
³Ûɨ ѳÛïÝí»É ¿ñ²ñ¨ÙáõïùÇ ¨ ²ñ¨»ÉùÇ , ѳϳÏáÙáõÝǽÙÇ ¨ ÏáÙáõÝǽÙÇ ³Ýѳßï
å³Ûù³ñÇ áÉáñïáõÙ40:

39

Arslan Humbaraci, Middle East Indictement: From the Truman Doctrine, the Soviet Penetration and
Britian`s downfall to the Eisenhower Doctrine, London 1958, p. 47
40
Տե՛ս, Հակոբյան Հակոբ Վ., Տարագիր հայության հայրենիք վերադառնալու պահանջի պատմական և
իրավական հիմքերը, Ե. 2002, էջ 351

15

Товмасян Карен, Вопрос Карса и Ардагана и позиция американской
дипломатии с 1945-1947гг.
После Второй Мировой войны территориальная проблема Карса и Ардагана
между Турцией и Советским Союзом стала вопросом международной дипломатии.
Растущая роль СССР в мировой политике вынудило США принять меры против
растущей мощи СССР. Эта статья описивает развитие турецко-американских
отношений, их эволюцию с 1945-1945 годы, и интересы США в Среднем Востоке,
а также показивает стратегическую и геополитическую ваьность региона Карса и
Ардагана для стратегии Соединенных Штатов в течении “Холодной Войны”

Tovmasyan Karen, The issue of Kars and Ardahan and the position of American
Diplomacy from 1945 to 1947
After the Second World War the territorial disposition of Kars and Ardahan, situated
between Turkey and the Soviet Union, became an issue of International diplomacy. The
growing role of the USSR in world politics forced the United States to take measures to
combat the Soviet Union's rising power.
This article describes the development of Turkish-American relations, their evolution in
the period from 1945 to 1947, and the broader interests of the United States in the
Middle East. It particularly focuses on the geopolitical and strategic importance of Kars
and Ardahan regions in the strategy of the United States during the Cold War period.
This article is based primarily upon archival source of the U.S Department of State.

16

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful