You are on page 1of 242

i

ii

ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН ШУГАМАН БУС
ЗАГВАР БОЛОВСРУУЛАХ НЬ
МЭДЛЭГТ ТҮШИГЛЭСЭН ЭДИЙН ЗАСАГ
Бямбасүрэнгийн Энхбайгаль
Удирдахуйн ухааны доктор, дэд профессор

iii
Б.Энхбайгаль
Эдийн засгийн хөгжлийн шугаман бус загвар боловсруулах нь: Мэдлэгт
түшиглэсэн эдийн засаг

Монгол улсын засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг
Удирдлагын академийн
Эрдмийн зөвлөлийн зөвшөөрлөөр хэвлэв.
Хянан тохиолдуулсан: доктор, профессор Д.Нарандэлгэр

COPYRIGHT ©2003 Б.Энхбайгаль.
Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. Энэ бүтээлийн аль ч хэсгийг
зохиогчийн зөвшөөрөлгүйгээр ямар ч хэлбэрээр хуулбарлах, олшруулах, хэвлэн
нийтлэхийг хориглоно.
Бүтээлтэй холбогдолтой дэлгэрэнгүй мэдээлэл, эсвэл бүтээлийг ашиглах
зөвшөөрөл авахыг хүсвэл enkhbaigali@yahoo.com хаягаар хандана уу.

Урлах-эрдэм хэвлэлийн газар хэвлэв.
Улаанбаатар
2006 он.
DDC
339.3
Э-66
ISBN: 978-99929-3-007-1

iv

ӨМНӨХ ҮГ

Алив улс орны эдийн засгийн хөгжил хэн бүхний анхаарлыг татсан асуудал
байсаар ирсэн. Энэ бол эдийн засгийг тухайн нийгмийн сэтгэлгээний чиг
хандлага, үнэлэмж, амьдрах орчин нөхцөл, нөөц боломж, тухайн үеийн
хөгжлийн түвшин, ажиллах хүчний ур чадвар, байгалийн нөөц нөхцөл, олон
улсын зах зээлтэй харьцах харьцаа зэргийн хамт системийн хувьд цогцод нь
авч үзэхийг шаардсан хүнд бөгөөд асар төвөгтэй талбар билээ. “Алимад өөрийн
чанараар эс бүтвээс түүнийг бусдаар хэрхэж төрүүлмой” хэмээсэн эртний их
сэтгэгч Нагаржунайн үг системийн өөрийнх нь нөхцөл боломж, мөн чанарын
судалгаа зайлшгүй чухлын илэрхийлэл юм.
Эдийн засгийн алив тоон үзүүлэлтийг дангаар нь авч үзэж, шийдэл
боловсруулах нь тухайн асуудлын учир шалтгаан, өөрчлөлтийн үр дагавар,
систем дэх хүчнүүдийн харилцан нөлөөлөл, цаашдын замнал дахь болзошгүй
катастроф, хүндрэлийг тойрох буюу урьдчилан сэргийлэх боломжийг өгөхгүй.
Ялангуяа мэдлэгийн хуримтлал, түүний бүтээх чадварын эдийн засагт гүйцэтгэх
үүрэг асар ихээр өсч, байгалийн нөөц, нөхцөл хүндрэн эдийн засагт хүчтэй
нөлөөлж эхэлсэн, дэлхий нийтийн хөгжлийн үйл явц улам бүр хурдасч буй өнөө
үед эдийн засгийн хөгжилд урт хугацаанд нөлөөтэй хүчин зүйлсийн харилцан
хамаарлын

шугаман

бус

динамикийн

судалгаа

шинжилгээ

нэн

чухал

холбогдолтой болж байна.
Мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийн асуудал сүүлийн жилүүдэд эрдэмтэд,
судлаачдын анхаарлыг багагүй татах боллоо. Энэ нь нэг талаас өнөөгийн
дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлага, нөгөө талаас нь авч үзвэл эдийн засагт
урт хугацааны туршид өсөлт бий болгох хэрэгцээ шаардлагатай холбоотой.
Гэвч зориудын зорилготой, нэгдмэл бодлого, хүчтэй дэмжлэггүйгээр аяндаа
мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг бий болчихгүй. Чухам ийм өсөлтийг бий болгож
чадах эсэх нь үндэсний мэдлэгийн хуримтлалыг хэрхэн ойлгож, үнэлэх,
хөгжүүлэхээс шалтгаална. Олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвартай мэдлэг
бий болгох, үүний зэрэгцээ одоогоор байгаа мэдлэгийг зөв үнэлж, дайчлах,
хадгалж хөгжүүлэх, мэдлэгийн алдагдлыг дотогш чиглэсэн урсгалаар нөхөх
зэрэг асуудлын шийдлийг олохын тулд багагүй эрэл хайгуул хийж, арга замаа
тодорхойлох нь өнөөгийн зайлшгүй чухал, тулгамдсан асуудал болчихоод

v
байгаа билээ. Энэ бүтээл анх “Монголын эдийн засгийн урт хугацааны хөгжлийн
загвар боловсруулах нь” нэрээр одоогоос гурван жилийн өмнө буюу 2003 онд,
мөн үүнээс өмнөх жилүүдэд эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, нийтлэл
хэлбэрээр олонтаа нийтийн хүртээл болж байсан хэдий ч ном болж уншигчдын
гар дээр очилгүй өдий хүрсэнд гүнээ хүлцэл өчье. Тухайн үед эдийн засгийн урт
хугацааны хөгжил, түүнийг шугаман бус системийн хувьд загварчилж урьдчилан
тооцож судлах, ялангуяа мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийг төлөвшүүлэх
асуудал хөндөгдөөгүй, шинэ тутам байсан бол өдгөө харин үүний ач холбогдол,
хэрэгцээ өсч, эрдэмтэд судлаачид, хэн бүхний анхаарлыг татах болжээ. Цаашид
ч дэлхий нийтийн хөгжлийн хурдаас хоцрохгүй байж, цаашдын ирээдүйгээ
баталгаажуулах асуудал улам бүр хурцдах төлөвтэй байна.
Энэхүү нэг сэдэвт бүтээлээр бид эдийн засгийн урт хугацааны хөгжлийн
загвар боловсруулж, Монгол орны хувьд байж болох тодорхой хувилбаруудыг
тооцон, хэрэгжүүлэх арга замыг тодорхойлохын тулд үндэсний эдийн засгийг
дангаар нь бус, өнөөгийн болон хэтийн төлөвийг бусад улс орнууд, дэлхий
нийтийн хөгжлийн чиг хандлагатай харьцуулахын зэрэгцээ цаашдын замналд
нөлөөтэй хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийн динамикийг судлахыг зорьсон.
Нэгдүгээр бүлэгт хөгжлийн хөдөлгөгч хүчний тухай нийтлэг төсөөллүүд,
системийн хөгжлийн тухай ойлголтыг ихэд хураангуйлан авч үзлээ. Хөгжлийн
асуудал хэдий нэг байтугай номд багтахааргүй өргөн хүрээтэй боловч хөгжлийн
тухай сэтгэлгээний түүхийг өнгөрсөн, эдүгээ, тухайн үеийн орчин нөхцөл, учир
шалтгааны хамт цогцод нь авч үзэж судлахыг хичээснээсээ хожим энэ
чиглэлээр улам гүнзгийрүүлэн судлах хүмүүнд хэрэг болуужин хэмээн товч
боловч аль болох анхдагч эх сурвалжийн хамт товч өгүүллээ.
Тус бүтээлийн хоёрдугаар бүлэгт “Хөгжил ба хугацааны хүчин зүйлийн
хамаарал” сэдвийн дор тухайн үеийн тэнцвэржилтийн нөхцөл ба өөрчлөлтийн
үйл явцын динамикийн тухай ойлголтыг харьцуулан, системийн төрөлх болон
олдмол шинж чанарын ялгааны үндэслэл, фрактал бүтэц, дивергенци,
Ляпуновын үзүүлэлт, катастроф, системийн потенциалын шинжилгээг хэрэглэх
боломж, арга зүйг товч авч үзсэн. Эрхэм уншигчдын заримд нь эдгээр
ойлголтууд төдийлөн танил биш санагдаж болох ч эдгээр нь шугаман бус
системийн динамик, түүнд жолоодлого өгөх боломжийг судлахад зайлшгүй
шаардлагатай хэрэгслүүд бөгөөд эдгээрийг тоймлох төдийгүй, арга зүйн
чиглэлээрх судалгааныхаа зарим үр дүнг ийн хуваалцах нь энэ чиглэлээр

vi
судалгаа хийдэг эрдэмтэд судлаачид, цаашид сонирхон судлах хүмүүнд багахан
ч атугай тус дэм болно хэмээн найднам. Маш богино хугацааны интервалд,
цөөн үзүүлэлтийн өөрчлөлтийг

судлахаас бусад тохиолдолд системийн

замналыг шугаман байдлаар төсөөлөх боломжгүй билээ.
Эдийн засгийн загвар дахь хөгжлийн тухай төсөөлөл,экзоген болон
эндоген загварын үндсэн ялгааг авч үзэх нь тухайн загварын зорилго,
зориулалт, хэрэглээ, өөрийн гэсэн онцлог, ач холбогдлыг ойлгоход чухал ач
холбогдолтой юм. Жишээлбэл, жижиг эдийн засгийн өөрчлөлтөд зохицох
чадвар, нөлөөллийн үр дүн илрэх хурд, эрсдэл, өөрчлөлтийг дааж тэвчих
хязгаар, инерци томоохон хэмжээтэй эдийн засгийнхаас ялгаатай. Гэвч ихэнх
загваруудыг том эдийн засагт зориулан боловсруулсан байдаг бөгөөд үүнийг
бид тухайн загварын үндсэн төсөөлөл, томьёоллоос харж болно. Эдийн засгийн
ерөнхий зүй тогтол бий нь мэдээж боловч тухайн системийн онцлог, мөн чанарт
нийцүүлж хэрэглэх нь тухайн арга хэрэгсэл үр дүнтэй байх нэг үндсэн нөхцөл
юм. Үүний зэрэгцээ эдийн засгийн зарим загваруудыг харьцуулан судалсан
судалгааны дүнг товч авч үзлээ. Тэгэхдээ эдийн засгийн хөдөлгөгч хүчний тухай
төсөөлөл, судалгааны зорилго, ач холбогдол, онцлогийг тоймлохын зэрэгцээ
загварын динамикийг дөч орчим жилээр тооцож, дивергенци, потенциалыг
шинжилсэн зарим үр дүнг ч бас дурьдсан. Гурав, дөрөвдүгээр бүлгүүд бүхэлдээ
үүнд зориулагдаж байна.
Тавдугаар бүлэгт шалгуур үзүүлэлтүүдийн сонголт, ялангуяа урт, богино
хугацааны

шалгуур

үзүүлэлтийн

сонголтын

тухай,

хөгжлийн

шалгуур

үзүүлэлтүүдийн гол жишээнүүд, тухайлан эдийн засгийн хөгжлийн үзэл
баримтлалуудыг авч үзсэн. Харин зургаа, долоодугаар бүлгүүдэд эдийн засгийн
хөгжлийн

хэтийн

төлөвт

нөлөө

бүхий

хүчнүүдийн

харилцан

хамаарал,

тэдгээрийг эдийн засгийн загварт тусгах боломж, монголын эдийн засгийн
хөгжлийн өнөөгийн төлөв байдлыг товч авч үзлээ. Энд дурьдаж байгаа хүчнүүд
нь богино, дунд хугацааны өсөлтийг бий болгоход бус харин эдийн засгийн
өөрийн мөн чанар нөөц боломжид түшиглэн хөгжлийн орчин нөхцлийг
бүрдүүлэхэд зайлшгүй нөлөөг нь тооцох шаардлагатай хэмжээсүүд бөгөөд
эдгээрийн харилцан үйлчлэл эдийн засгийн цаашдын замналыг тодорхойлно. .
Найм, есдүгээр бүлгүүдийг бүхэлд нь хөгжлийн урт хугацааны математик
загварын систем буюу энэ судалгааны ажлын сэдвийн хүрээнд боловсруулсан
эдийн засгийн шугаман биш, динамик загварын үндсэн төсөөлөл, шийдэл, тус

vii
загвараар тооцсон сценариуд, тооцооны зарим үр дүнд зориуллаа. Энэ загварт
мэдлэгийн хуримтлал, байгалийн нөөц нөхцөл, олон улсын зах зээлтэй харьцах
харьцаанаас гадна мэдлэгийн хуучрал, гадагш алдагдах хувь, технологийн
зардлын норм дахь мэдлэгийн хуримтлалын нөлөө зэрэг үндэсний мэдлэгийн
хуримтлалтай холбоотой үзүүлэлтүүдийг тусгасан. Тус загварыг цаашид
өргөжүүлэн нарийвчлах, судалгаанд хэрэглэх боломжтой юм. Мөн мэдлэгт
түшиглэсэн эдийн засгийг төлөвшүүлэхтэй холбоотой тулгамдаж буй асуудлууд,
урьдчилсан нөхцөлүүдийг ч бас сүүлийн сэдвээр товч авч үзлээ.
Бүтээлийн агуулга, зорилго, зориулалтад нийцүүлэхийн тулд судалгааны
ажлын хүрээнд хийгдсэн бүхнийг, мөн энэ сэдэвтэй холбоотой ойлголтуудын
дэлгэрэнгүй тайлбарыг тэр бүр бүрэн тусгаагүй байж болох тул эрхэм уншигч
танаа хүлцэл өчихийн ялдамд тус судалгааг гүйцэтгэж, ном болгох нөхцөл
боломжийг олгосон Удирдлагын Академид, судалгааны явцад үнэлж баршгүй
зөвөлгөөгөөрөө үнэтэй хувь нэмрийг оруулсан аавдаа (академич /ШУҮА/,
доктор, профессор Д.Бямбасүрэн), докторын ажлыг удирдаж, мөн энэхүү нэг
сэдэвт бүтээлийг хянан тохиолдуулсан доктор, профессор Д.Нарандэлгэрт, мөн
санал зөвөлгөө өгч, бүтээлийг хэлэлцсэн Удирдлагын академийн Эрдмийн
зөвлөл, Удирдахуйн ухааны хүрээлэн, судалгааны явцад дэмжсэн Удирдлагын
академийн Удирдахуйн ухааны тэнхимийн хамт олон, номыг хэвлэхэд тусалсан
Урлах-Эрдэм хэвлэлийн газарт гүн талархал илэрхийлж байна.

viii

ix
РЕДАКТОРЫН ҮГ

Нийгэм эдийн засгийн системийг урт хугацаанд загварчлах, системийн хөгжлийн
байж болох траекторуудыг тодорхойлох асуудал нь шугаман биш системийн
онолын хөгжилтэй уялдан гарч ирсэн макро түвшний удирдлагын хамгийн гол
чухал асуудлын нэг болж байгаа билээ. Сүүлийн жилүүдэд синергетикийн
шинжлэх ухааны ололт нээлтүүдийг нийгэм эдийн засгийн системд хэрэглэх
хандлага

бий

Синергетикийн

болж,
онолыг

зарим

судалгаа,

нийгэм-эдийн

тооцоо

засгийн

хийгдэж

системд

эхэлж

байна.

хэрэглэснээр,

уг

системийг бүхэлд нь, түүний дотоод гадаад хүчин зүйлүүдийн харилцан уялдаа,
холбоо, тэдгээрийн өөрчлөлт хувьсалын хамаарал, нөлөөлөл, замнал зэргийг
нэгтгэн судлах боломж бүрдэж байгаа юм.
Доктор Б.Энхбайгаль нь энэхүү бүтээлдээ шугаман биш динамик
системийн хамгийн шинэлэг ололт, арга загваруудыг нийгэм эдийн засгийн
системд тусган буулгах, тэдгээрийг баяжуулан бүтээлчээр ашиглах асуудалд
нөр их хөдөлмөр зарцуулсан байна.
Эдийн засгийн өсөлт, хөгжлийг тодорхойлохдоо урьд өмнө судалгаа
тооцоонд хэрэглэгдэж байсан шугаман биш загваруудыг судлан үзэж тэдгээрийг
экзоген, эндоген гэж ангилсан нь уг загваруудын чухам юунд түшиглэн гарч
ирснийг ялган тодорхойлоход чухал алхам болжээ. Эдийн засгийн системийн
динамик өөрчлөлтийн гол шалгуур үзүүлэлтүүд нь цаг үе улирахын хэрээр
өөрчлөгдөн шинэчлэгдэж ирснийг дэс дараалалтайгаар нарийвчлан авч
шинжлэн үзсэн байна.
Энэ бүхнийхээ үндсэн дээр Монгол орны эдийн засгийн хөгжлийн
өнөөгийн байдал, хэтийн төлөвийг тодорхойлох оролдлогыг хийжээ. Ингэхдээ
байгалийн баялгийн ашиглалт нь эдийн засгийг богино хугацаанд өсгөх боловч
цаашдаа мэдлэг буюу хүмүүн капиталыг хуримтлуулаагүй тохиолдолд өсөлт
буурч, тэг болох боломжтой гэдгийг манай орны статистикийн тоо мэдээнд
үндэслэн тодорхойлсон байна.
Доктор Б.Энхбайгаль нь урт хугацааны хөгжлийн математик загварчлалын
системийг боловсруулахдаа манай орны эдийн засгийн одоогийн төлөв байдал,
дэлхий

нийтийн

хөгжлийн

чиг

хандлага,

орчин

үеийн

эдийн

засгийн

жолоодлогын гол параметрүүд зэргийг бүрэн тусган авч шинжилсэн нь зөв

x
зүйтэй болсон байна. Энэхүү өргөн хүрээтэй иж бүрдэл шинжилгээнийхээ
үндсэн дээр Монгол орны урт хугацааны хөгжлийн загварыг хэд хэдэн
хувилбараар боловсруулжээ. Эдгээр загвартаа мэдлэгийн хуримтлалын хэмжээ,
түүний эдийн засагт үзүүлэх нөлөөллийг олон төрлийн нөхцөл байдалд
тохируулан тооцож үзсэн байна. Манай орны мэдлэгийн хуримтлалын хэмжээ
нь

дэлхий

түвшинд

хүрсэн

судалгаа

шинжилгээ

бүхий,

мэдлэгийн

үйлдвэрлэлийг бий болгож, мэдлэгийн хуучралыг даван гарч, төрөөс зохих
зардлыг гаргаж чадсан цагт өсөх боломжтой бөгөөд ингэсэн тохиолдолд
технологийн зардал буурч, үйлдвэрлэл тогтвортой өсөх бүрэн магадлалтай
гэдгийг зохиогч батлан харуулжээ.
Монгол орны эдийн засгийн урт хугацааны загварыг шугаман биш
системийн онолын түвшинд боловсруулж, иж бүрэн судалгаа шинжилгээ хийсэн
бүтээл одоогийн байдлаар гарч ирээгүй байгаа юм.
Энэхүү бүтээлийг эрдэмтэн судлаачид, Удирдлагын академийн сонсогчид
болон Их, дээд сургуулийн докторант, оюутнууд судлан үзэх нь урт хугацааны
хөгжлийн тухай ойлголтуудыг онолын шинэ түвшинд гаргаж Монгол орны
хөгжлийн асуудлыг олон талаас нь иж бүрэн судлан тодорхойлоход чухал хувь
нэмэр болох юм. Энэхүү бүтээлийг туурвисан залуу доктор минь цаашид улам
ихийг хийж эх орныхоо хөгжилд дорвитой хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэл төгс
байна.

Доктор, профессор Д.Нарандэлгэр

xi

Товч агуулга

ӨМНӨХ ҮГ ............................................................................................................... iv
НЭГДҮГЭЭР

БҮЛЭГ.

ҮНДЭСТНИЙ

ХӨГЖЛИЙН

ТУХАЙ

ҮЗЭЛ

БАРИМТЛАЛУУДЫН АГУУЛГА .............................................................................. 1
ХОЁРДУГААР

БҮЛЭГ.

ХӨГЖИЛ

БА

ХУГАЦААНЫ

ХҮЧИН

ЗҮЙЛИЙН

ХАМААРАЛ ............................................................................................................ 19
ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЗАГВАРУУД ДАХЬ ХӨГЖЛИЙН
ТУХАЙ ТӨСӨӨЛЛҮҮД ............................................................................................ 46
ДӨРӨВДҮГЭЭР

БҮЛЭГ.

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ЗАРИМ

ЗАГВАРУУДЫН

ХАРЬЦУУЛАЛТ ...................................................................................................... 55
ТАВДУГААР

БҮЛЭГ.

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ХӨГЖЛИЙН

ШАЛГУУР

ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮДИЙН ЖИШЭЭ .................................................................................. 93
ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН ХЭТИЙН ТӨЛӨВТ
НӨЛӨӨТЭЙ ХҮЧНҮҮДИЙН ХАРИЛЦАН ХАМААРАЛ ........................................ 109
ДОЛООДУГААР

БҮЛЭГ.

МОНГОЛЫН

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ХӨГЖЛИЙН

ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ХЭТИЙН ТӨЛӨВ, ХӨГЖИЛД НӨЛӨӨЛӨХ ХҮЧИН
ЗҮЙЛСИЙГ ЗАГВАРТ ТУСГАХ БОЛОМЖ .......................................................... 156
НАЙМДУГААР

БҮЛЭГ.

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ХӨГЖЛИЙН

МАТЕМАТИК

ЗАГВАРЧЛАЛЫН СИСТЕМ ................................................................................ 184
ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН ШУГАМАН
БИШ ЗАГВАРААР ТООЦСОН ЗАРИМ ҮР ДҮН, МЭДЛЭГТ ТҮШИГЛЭСЭН
ЭДИЙН ЗАСГИЙН ҮНДСЭН АСУУДЛУУД .......................................................... 199

xii

xiii

Агуулга
ӨМНӨХ ҮГ................................................................................................................ iv
Товч агуулга ............................................................................................................. xi
НЭГДҮГЭЭР

БҮЛЭГ.

ҮНДЭСТНИЙ

ХӨГЖЛИЙН

ТУХАЙ

ҮЗЭЛ

БАРИМТЛАЛУУДЫН АГУУЛГА .............................................................................. 1
1.1.

Хөгжлийн хөдөлгөгч хүчний тухай зарим нийтлэг төсөөллүүд .................. 1

1.2.

Хөгжлийн үндсэн асуудлууд ...................................................................... 11

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ХӨГЖИЛ БА ХУГАЦААНЫ ХҮЧИН ЗҮЙЛИЙН ХАМААРАЛ
................................................................................................................................. 19
2.1. Тэнцвэржилтийн нөхцөл ба өөрчлөлтийн үйл явцын динамикийн тухай .. 19
2.2. Систем дэх хэлбэлзэл, фрактал шинж ба системийн төрөлх болон
олдмол шинж чанарын ялгаа ............................................................................. 22
2.3. Системийн төлөв байдлын шинжилгээний зарим аргууд: дивергенци,
Ляпуновын үзүүлэлт............................................................................................ 27
ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЗАГВАРУУД ДАХЬ ХӨГЖЛИЙН
ТУХАЙ ТӨСӨӨЛЛҮҮД ............................................................................................ 46
3.1 Эдийн засгийн зарим загвар дахь хөгжлийн тухай ерөнхий төсөөлөл ....... 46
3.2. Экзоген ба эндоген загварын үндсэн ялгаа ................................................ 51
ДӨРӨВДҮГЭЭР

БҮЛЭГ.

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ЗАРИМ

ЗАГВАРУУДЫН

ХАРЬЦУУЛАЛТ ....................................................................................................... 55
4.1.

Өсөлтийн экзоген загварууд ..................................................................... 55

4.1.1.

Карл Марксын эдийн засгийн загвар (1867)....................................... 55

4.1.2.

Харрод-Домар нарын эдийн засгийн загвар (1946) ........................... 59

4.1.3.

Роберт Солоугийн эдийн засгийн загвар (1956) ................................ 61

4.1.4.

Леонтьевийн эдийн засгийн загвар (1947) ......................................... 65

4.2.

Өсөлтийн эндоген загварууд..................................................................... 68

4.2.1.

Ромерийн эдийн засгийн загвар (2000) .............................................. 68

4.2.2.

Филипп Эгайон, Питер Ховит нарын эдийн засгийн загвар (1992) ... 75

xiv
4.2.3.

Вэй Бин Зангийн эдийн засгийн загвар (1995) ................................... 78

4.2.4.

Пол Сегерстромын эдийн засгийн загвар (2000) ............................... 80

4.3. Эдийн засгийн загваруудын динамикийн шинжилгээний харьцуулалт ..... 87
ТАВДУГААР

БҮЛЭГ.

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ХӨГЖЛИЙН

ШАЛГУУР

ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮДИЙН ЖИШЭЭ .................................................................................. 93
5.1. Шалгуур үзүүлэлтийн сонголт ба цаг хугацааны хамаарал ....................... 93
5.2. Хөгжлийн шалгуур үзүүлэлтүүдийн жишээ ................................................. 95
5.2.1. Тогтвортой хөгжлийн үзүүлэлтүүд: ....................................................... 96
5.2.2. Үндэсний инновацийн чадавхийн хүчин зүйлс (World Economic Forum),
.......................................................................................................................... 98
5.2.3. “Глобаль өрсөлдөх чадварын тайлан” (Дэлхийн эдийн засгийн форум)
........................................................................................................................ 101
5.3. Эдийн засгийн хөгжлийн үзэл баримтлалууд ........................................... 106
ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН ХЭТИЙН ТӨЛӨВТ
НӨЛӨӨТЭЙ ХҮЧНҮҮДИЙН ХАРИЛЦАН ХАМААРАЛ ......................................... 109
6.1. Мэдлэгийн хуримтлал, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл ............................... 111
6.2. Капиталын хуримтлал, капиталын хөрөнгө оруулалт .............................. 147
6.3. Ажиллах хүч, түүний бүтээмж .................................................................... 149
6.4. Үйлдвэрлэл, хэрэглээ ................................................................................ 150
6.5. Байгалийн нөөц, нөхцөл ............................................................................ 151
6.6. Төрийн зохицуулалт, төсвийн дарамт ....................................................... 152
6.7. Олон улсын зах зээлтэй харьцах харьцаа ................................................ 152
ДОЛООДУГААР

БҮЛЭГ.

МОНГОЛЫН

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ХӨГЖЛИЙН

ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ХЭТИЙН ТӨЛӨВ, ХӨГЖИЛД НӨЛӨӨЛӨХ ХҮЧИН
ЗҮЙЛСИЙГ ЗАГВАРТ ТУСГАХ БОЛОМЖ ............................................................ 156
Зураг 7.3. ........................................................................................................ 165
Хувийн салбарын технологи дахь хувь нэмэр (судалгаа зохион бүтээлтийн
зардлаар) ....................................................................................................... 165
НАЙМДУГААР

БҮЛЭГ.

ЭДИЙН

ЗАСГИЙН

ХӨГЖЛИЙН

МАТЕМАТИК

ЗАГВАРЧЛАЛЫН СИСТЕМ .................................................................................. 184
8.1. Загварын үндсэн төсөөллүүд .................................................................... 184

xv
8.2. Эдийн засаг дахь мэдлэгийн хуримтлалын нөлөө ................................... 185
8.3. Эдийн засаг дахь мэдлэг, капиталын хуримтлалын нөлөө ...................... 189
8.4. Мэдлэгийн хуримтлал, байгалийн нөөц нөхцлийн эдийн засаг дахь нөлөө
........................................................................................................................... 190
8.5. Эдийн засаг дахь мэдлэгийн хуримтлал, байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад
худалдааны нөлөө ............................................................................................ 193
ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН ШУГАМАН БИШ
ЗАГВАРААР ТООЦСОН ЗАРИМ ҮР ДҮН, МЭДЛЭГТ ТҮШИГЛЭСЭН ЭДИЙН
ЗАСГИЙН ҮНДСЭН АСУУДЛУУД ......................................................................... 199
9.1. Эдийн засаг дахь мэдлэг, капиталын хуримтлал, үйлдвэрлэл, технологийн
харилцан хамаарал .......................................................................................... 200
А. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын хэмжээ, технологийн зардлаар
дамжин илрэх нөлөө ( dV  0 үед) .................................................................. 200
Б. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын өгөөж, технологийн зардлаар
дамжин нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд илрэх нөлөө ( dK  0 ) .................... 204
В. Мэдлэгийн хуримтлалын капитал, түүний өгөөжөөр дамжин илрэх нөлөө (
da  0 )............................................................................................................... 207

9.2. Мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засагт илрэх нөлөөллийн сувгууд,
капиталын

хуримтлал

эцсийн

бүтээгдэхүүн

үйлдвэрлэлийн

харилцан

хамаарлын шинжилгээ...................................................................................... 154
А. Мэдлэгийн хуримтлалын технологиор дамжих нөлөө( dV  0, dK  0 ) ......... 154
Б. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын бүтээмжээр дамжих нөлөө (
da  0, dK  0 )

..................................................................................................... 157

В. Капиталын хуримтлал, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн харилцан
хамаарал (капиталын өгөөж, технологийн зардлын норм тогтмол байх үед
буюу dV  0, da  0 )............................................................................................ 158
9.3. Шинжлэх ухаан технологийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн түвшинд хүрсэн

 s Y /   1 үеийн загварын хувилбар ................................................................. 159
9.4. Шинжлэх ухаан, технологийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн түвшинд хүрсэн

 s Y /   1 ,

dK  0

үеийн шинжилгээ ................................................................... 161

xvi
9.5. Капитал, мэдлэгийн хуримтлал, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл,
байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдааны харилцан хамаарлын шинжилгээ
........................................................................................................................... 170
9.6. Мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг аяндаа бий болох уу ............................ 156
Эх сурвалжууд ...................................................................................................... 163

1

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ҮНДЭСТНИЙ ХӨГЖЛИЙН ТУХАЙ
ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛУУДЫН АГУУЛГА

1.1. ХӨГЖЛИЙН ХӨДӨЛГӨГЧ ХҮЧНИЙ ТУХАЙ ЗАРИМ НИЙТЛЭГ
ТӨСӨӨЛЛҮҮД
Сүүлийн хэдэн зууны туршид хүн төрөлхтөний амьдралын хэрэгцээ шаардлага,
стандарт урьд өмнөхийг бодвол харьцуулахын аргагүй ихээр өөрчлөгдөхийн
зэрэгцээ нэг хүн амд ноогдох дундаж орлого, амьдралын нөхцөл, амьдрах
орчин, бүтээх чадвар улам бүр ялгаатай болсоор байгаа билээ. Зарим эрдэмтэд
“200 орчим жилийн өмнө хамгийн ядуу болон баян орны орлогын харьцаа 1/5
байсан бол өнөөдөр энэ зөрүү 1/400 хүрсэн” 1 гэж үздэг. Энэ нь зарим орнууд
хурдацтай “хөгжиж”, эдийн засаг нь өсч байхад зарим нь дэлхий нийтийн
хөгжлийн хурдыг гүйцэлгүй улам бүр “хоцрогдож” байгаагийн учрыг олох, тайлж
мэдэх эрмэлзэлд биднийг хөтөлж байна.
Yүний учир шалтгааныг үнэн зөв оношлоогүй цагт ирээдүйн хөгжлийн зам
мөрийг олох боломжгүй юм. Хөгжлийн үйл явц дандаа нэг хэвийн хурдтай
байхгүйн зэрэгцээ урьдчилан тооцох, таамаглахад нэн төвөгтэй асуудлын нэг
байсаар байна. Үндэстэн угсаатан бүр адилгүй, түүхийн санах ой, амьдрах
орчин нөхцөл, өв уламжлал, шашин шүтлэг хийгээд аж төрөх арга ухаан өөр
өөр, сэтгэлгээний хэв шинж, үнэлэмжийн өөрчлөлт, амьдрах орчны өөрчлөлт нь
хөгжлийн үйл явцад өөрийн гэсэн ул мөрөө үлдээдэг.
Хүн төрөлхтөний түүх тусгаар тусгаар соёл иргэншлийн тогтолцооноос
бүрдэх тул хөгжлийн зам мөр яг ижил байх албагүй гэж Шпенглер.О 2, Тойнби.А3
нарын үзсэнтэй эрдэмтдийн олонхи нь санал нэгтэй байгаа билээ. Гэвч бидний
үзэж буйгаар энэ нь хөгжлийн ерөнхий зүй тогтолд нийгмийн хөгжил
захирагдахгүй гэсэн үг хараахан биш юм. Аливаа улс үндэстэн бүхний хөгжлийн
үе шат бүр туулж өнгөрүүлсэн түүхийн туршлага, өмнөх үеийн ололт амжилтад
тулгуурлах нь илүү тогтвортой долгионууд нь цаг хугацааны өөрчлөлтийг тусгаж

1

Landes.D.S, “The Wealth and Povery of Nations”, NY, W.W.Norton, 1998.
Шпенглер.О, “Закат Европы I, (морфологий мировой историй)”, М, 1998, стр 250.
3
Toynbee.A.J, “A Study of History: Vol III: The Growths of Civilizations” Oxford University Press, 1934.
2

2
(өөрөөр хэлбэл илүү их мэдээллийг өөртөө агуулж), улмаар өмнөхөөс илүү бага
энтропи бүхий эмх цэгцтэй төлөвт шилжих нь хөгжлийн түгээмэл зүй тогтлын
илэрхийлэл болно. Гэвч хөгжил өөрөө ерөнхий зүй тогтол бус, өөрчлөлт,
хувьсал, хөдөлгөөний зөвхөн нэг л төрөл болох тул хөгжлийн түгээмэл зүй
тогтлыг судлах хэрэгцээ зайлшгүй юм4.
Хөгжлийн үйл явцыг хэрхэн үнэлж цэгнэх нь хөгжлийн тухай төсөөллөөс
голчлон шалтгаалдаг. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ, өсөлт зөвхөн
тухайн жилд бүтээсэн баялгийн мөнгөн дүнгээр илэрхийлсэн үзүүлэлт боловч
цаашдын өсөлт хөгжлийн потенциал, тухайн үндэстний алдагдсан боломжийг
илтгэхгүй. Өнөөгийн нэгэн агшны дүр зураг нь эрт эдүгээгийн түүхэн уламжлал,
цаашдын ирээдүйн алины нь ч баримжаа биш билээ5. Форрестер.У.Ж
“системийн динамик гэдэг бол бодлого үйл хөдлөлд хэрхэн нөлөөлдгийг ойлгох
хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл”6 гэж үзсэн байдаг. Нэг удаагийн статик
хэмжүүрийн оронд системийн динамикийг авч үзэх нь цаашдын чиг хандлагыг
тодорхойлох, прогнозлоход чухал ач холбогдолтой юм.
Зарим үед эдийн засагт аяндаа хүчтэй өсөлт бий болж, заримдаа хөрөнгө
оруулалт, эдийн засгийн бодлого, зохицуулалтын үр нөлөө бараг ажиглагдахаа
больж, хичнээн хичээсэн ч дотоодын нийт бүтээгдэхүүн өсдөггүй 7. Мөн зарим
үед гэнэтийн их хурдацтай эдийн засгийн өсөлтийг хэсэг хугацааны уналт,
хямрал дагах нь ч бий. Их хурдацтай өссөн эдийн засгийн жишээнд зарим жилд
дунджаар 6-9 хувь өсч байсан Солонгос, Тайван, Сингапур, Хонг-Конг зэрэг
шинээр аж үйлдвэржсэн Азийн орнуудыг жишээ болгон дурьдаж болно.

4

Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын учир шалтгаан”, “Удирдлагын онол, практикийн асуудал” эрдэм
шинжилгээний цуврал, Удирдлагын Академи, 2001, 9, 10 дахь талууд.
5
XIII зууныг хүртэл түүхэнд тийм ч их үүрэг рольтой байгаагүй Монголчууд урьд өмнийн төрт ёсны
уламжлал, өөрийн оюуны чадавхид тулгуурлан Төв Азийн өндөрлөг төдийгүй хөрш зэргэлдээ орнуудын
хөгжил, соёлд хүчтэй нөлөөлөх болсон нь ч бас үүний нэгэн жишээ болж байна.
6
Forrester.W.J, “Designing the Future”, Universidad de Sevilla, Sevilla, Spain, 1998, side 56.
7
Үүний нэг жишээ нь АНУ болон бусад өндөр хөгжилтэй орнуудад 1970-аад оны эхэн үеэс бүтээмжийн
өсөлт буурах болсон явдал юм. АНУ-д энэ нь хүн амын орлогын өсөлтийг байх ёстойгоос даруй хорин
таван хувиар буурахад хүргэсэн гэж үздэг. Харин 1990-ээд оноос бүтээмж дахин хурдацтайгаар өсч
эхэлсэн билээ.

3
Зураг 1.1. Бодит ДНБ-гийн жилийн өсөлтийн харьцуулалт /%/
хөгжингүй орнууд

АНУ

Европын холбоо

шинээр аж үйлдвэржсэн азийн орнууд

япон

10,00

8,00

6,00

4,00

2,00

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1994–2003

-2,00

1984–93

0,00

Хөгжлийн үйл явц өөрөө асар олон хүчин зүйлсээс хамаарах бөгөөд тухайн
системийн орчин нөхцөл ч үүнд бас нөлөөтэй. Нэг цаг үед хөгжилд тооцогдож
байсан үйл явц хэсэг хугацааны дараа хоцрогдлын жишээ болох нь бий.
Сүүлийн хэдхэн арван жилийн глобальчлалын үйл явц улс үндэстнүүдийн оюун
санаа,

мэдээллийн

орчин,

хөгжлийн

боломжийг

эргэлт

буцалтгүйгээр

өөрчиллөө. Энэ өөрчлөлт Монголыг ч бас тойрсонгүй.
Улс үндэстнийг авч үзэхдээ үндэстний оршихуйг (i) нийгэм улс төр, (v)
хууль эрх зүй, (iii) эдийн засаг, (iv) байгаль орчин гэсэн дөрвөн хүрээнд ангилан,
эдгээрийг тус тусад нь авч үзэх хандлага нийтлэг ажиглагддаг. Энэ нь нэг
талаас тухайн үеийн нөхцөл байдал, хөгжлийн шалгуур, нөгөө талаас судлахыг
зорьж буй асуудлын хамрах хүрээ, зорилгоос шалтгаалах боловч эдгээр нь тус
тусдаа бие даасан тогтолцоо бус харин бие биеэсээ ихээхэн хэмжээгээр
хамаарч, хүчтэй харилцан үйлчлэх, эмзэг мэдрэмтгий организм юм8. Иймд
зөвхөн аль нэг үзүүлэлтийг дангаар хөгжлийн баримжаа болгох нь учир
дутагдалтай бөгөөд хөгжлийн тухай ойлголт төсөөлөл, үнэлэмж ямар байхаас
системийн цаашдын зам мөр шууд шалтгаалахыг хүн төрөлхтөний өнөө хүртэлх
хөгжлийн түүх харуулж байна.
Хөгжлийг ерөнхийд нь үнэлэмж, үнэт зүйлсийн дагуу сайжруулах үйл явц
буюу янз бүрийн орнуудын хөгжлийн түвшнийг харьцуулбал дээрх үнэлэмжийн

8

Энхбайгаль.Б, “Үндэстний хөгжлийн онолын харьцуулалтууд, Удирдлагын Академи, бизнесийн
удирдлагын сургууль, “Менежмент” онол арга зүйн сэтгүүл, 2003/02, 17 дахь тал.

4
дагуу харьцангуй байх явдал гэж үзэж болно. Энд дурьдсан “үнэт зүйлс” нь
нийгмийн9 хүсэл эрмэлзлийг тусгадаг10.
Хөгжлийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөөр ирсэн нь хүн төрөлхтөний
амьдралыг ойлгох арга хэлбэр, үнэлэмж дэх тухайн үеийн өөрчлөлттэй
холбоотой болох нь хөгжлийн тухай ойлголтын түүхээс ажиглагддаг. Тухайлбал,
эрт үеийн философийн сэтгэлгээнд Аристотель нарын философичид нийгмийг
“тодорхой зорилгоор нэгдсэн хувь хүмүүсийн нийлбэр” гэж үзэн, “хөгжил” гэдэг
ойлголтыг “хувирал”, “өөрчлөлт”, “шилжилт” гэсэн утга агуулгаар хэрэглэж
байсан11 бол дундад зууны үеэс хөгжлийг газар өмчлөх эрх, баялгийн
хуримтлалтай холбож ойлгох болжээ. “Хөгжил”-ийн ойлголтыг хөдөлгөөний
тухай ойлголтоос ялган үзэж, хамгийн анх системтэйгээр боловсруулсан хүн бол
Гегель бөгөөд тэрээр “Иргэний нийгэм гэдэг бол бүх юмнаас бүх юм хамаарах
чанар давхцан шүтэлцэж байдаг эдийн засгийн харилцааны хүрээ юм” гэж үзсэн
байдаг12.
Лист.Ф13,

Маркс.К14

нарын

эрдэмтэд

нийгмийг

хүмүүс

хоорондын

харилцааны хүрээ гэж үзээд “хөгжил”-ийг эдийн засаг, түүний дотор өмчийн
хуваарилалт, баялгийн хуримтлалтай холбоотойгоор авч үзсэн. Энэ үеэс эхлэн
сонгодог эдийн засгийн онолчид “Нийгмийн хөгжлийн тодорхойлогч гол хүчин
зүйл нь эдийн засаг” гэж үзэх болсон. Гэвч “Нийгмийн түүхэн хөгжлийн уг
9

“Нийгэм гэдэг ойлголтыг өргөн ба явцуу хоёр утгаар хэрэглэдэг бөгөөд энэ ойлголтын өргөн утга нь
байгалиас ангижран түүхэн ёсоор хөгжиж буйхүн төрөлхтөний амьдрал, үйл ажиллагааны хэлбэрээр
илэрхийлэгдэх материаллаг ертөнцийн тэрхүү хэсэг мөн гэж үзэх явдал юм. Үүний зэрэгцээ дэлхийн
түүхийг машстабын түвшинд харьцуулан судалж, түх, философи, социологийн үүднээс судалсан
томоохон хэмжээний суурь бүтээлүүд тухайлбал, Тойнби.A, Шпенглер.O, Гумиллёв,Л.Н нарын ном
зохиолд нийгэм гэж бидний нэрлэж буй ерөнхий ойлголт нь хүн төрөлхтөний болон бүс нутаг, тодорхой
улс үндэстний их түүхийн ерөнхий утгатай дүйж байгааг энд тэмдэглэх хэрэгтэй” (Эрдэнэбаяр.Г,
“Нийгмийн хөгжлийн талаархи философийн зарим сургаал, тэдгээрийн арга зүйн ач холбогдол”, УБ,
2000, 11,12 дахь талууд).

Түүнчлэн “үнэт зүйл”, “үнэлэмж”-ийн ойлголтыг эрдэмтэд олон янзаар авч үзсэн нь бий. Тухайлбал
Ц.Баатартогтох “... орчин үеийн үнэлэмжийн онол нь зөвхөн үнэт зүйл болох эерэг үнэлэмжийг төдийгүй
үнэгүй зүйл болох сөрөг үнэлэмжийг судалжбайна. Гэтэл үнэт зүйл гэдэг нэр томьёо нь эерэг сөрөг
зүйлийг хамт илэрхийллдэггүй, зөвхөн эерэг талыг нь илэрхийлдэг учраас оновчтой биш байна...”
(Баатартогтох.Ц, “Монголчуудын үнэлэмжийн судалгааны философийн асуудал”, УБ, 2000, 13 дахь тал)
гэсэн байдаг.
Гэвч бидний үзэж байгаачлан үнэт зүйл нь эерэг эсвэл сөргөөр үнэлж буй тэр л ойлголт ухагдахуун
буюу жишээлбэл “тухайн нийгэмд мөнгө үнэлэгдэж байна гэж хэлж болох ч энэ нь мөнгө бол үнэт зүйл
гэсэн үг биш бөгөөд уг утгаараа мөнгийг бус мөнгөний худалдан авах чадвар, хүч чадлыг үнэлж, мөнгөөр
бүхнийг худалдан авах эрх мэдэл, боломж үнэт зүйл болж байна” гэсэн үг юм. Харин үнэлэмж нь тухайн
ухагдахууныг буюу үнэт зүйлийг үнэлэх үйл явц юм.
10
nd
David.C, Frederic.N, “Economics of Change in Less Developed Countries”, 2 ed, Philip Allan Publishers,
1986, side 2.
11
“Topics by Aristotle” Translated by W.A.Pickard, II Book, Cambridge, 2004.
12
rd
Hegel.G.W.F, “Hegel’s Logic”, 3 ed, Thames and Hudson Press, 1987.
13
List.F, ”The National System of Political Economy: Second book, The Theory”, translated by Sampson S.Lloyd,
1885, (http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/list/ ).
14
Маркс.K, “Капитал”, I, II боть, УБ, 1999.

5
сурвалж нь нийгмийн оюун санааны амьдралын хөгжил” гэж үзсэн Гегелиэс
бусад эрдэмтэд, ялангуяа эдийн засагчид хөгжлийг нэг хүн амд ноогдох
хэрэглээ буюу үндэсний нийт бүтээгдэхүүний өсөлттэй холбон ойлгож байлаа.
Аж үйлдвэрийн хувьсгал энэ ойлголтыг улам батжуулж, капиталын хуримтлал,
хэрэглээний ач холбогдол улам бүр өсөн нэмэгдсэн бөгөөд тэр үеийн эдийн
засгийн өсөлтийн загваруудад тухай тухайн үеийн асуудал бэрхшээл, хөгжлийн
тухай ойлголт, төсөөллүүд тусгалаа олж байжээ. Эхлэлийнх нь суурийг Рикардо
тавьсан классик өсөлтийн загварууд 1930-аас 1950-иад оных шигээ хүчтэй
анхаарал татахаа больж, харин Роберт М.Солоугийн ажиллах хүчний үр
өгөөжийг тусгасан өсөлтийн загвар, үүнтэй холбоотой судалгаанууд нь хожмын
эрдэмтдийн анхаарлыг боловсрол, судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтэд
хандуулахад ихээхэн түлхэц болсон юм.
Үүнээс өмнө эдийн засаг дахь үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааг капитал,
түүхий эд худалдан авах зардал, ажиллах хүчний хөдөлмөр цагийн үнэлгээгээр
л хэмжсээр ирсэн. Энэ үеийн загваруудад
1. Капитал, ажиллах хүч гэсэн хоёр хүчин зүйлийг л авч үзсэн,
2. Капитал, ажиллах хүчний аль алиных нь үйлдвэрлэл дэх хувь нэмрийн
агууригийн өсөлт буурах хандлагатай15,
3. Хөгжил шугаман байдлаар явагдана гэсэн төсөөлөлд түшиглэсэн нийтлэг
талууд ажиглагддаг.
Хөгжил шугаман үйл явц гэсэн төсөөлөл бодитой бишээс гадна байгалийн
баялаг, түүхий эдийн өртөг зардал, орчин нөхцөл, технологи, хэрэглээний чиг
хандлагын аль нь ч хэвээрээ байхгүй бөгөөд хөгжил нь өөрөө олон хүчин
зүйлээс хамаарах үйл явц билээ. Энэ нь хөгжлийг хэрэглээний өсөлтөөр
төсөөлж, хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүч нь хөрөнгө оруулалт буюу хуримтлалын
өсөлт гэж үзэж байсантай холбоотой юм.
“Хөгжил”-ийн ойлголтыг анх томьёолсноос хойш хөгжлийн хөдөлгөгч хүчтэй
холбоотой онолын дараах чиглэлүүд бий болсон. Үүнд:
-

“Байгаль цаг уур бол нийгмийн хөгжлийн тодорхойлогч гол хүчин зүйл” гэж
үзэх газарзүйн чиглэл (Шарльз Монтьескье)16,

15

“Decreasing returns to scale” буюу “агууригийн буурах өсөлт”.
Charles de Secondat, Baron de Montesquieu,”The Spirit of the Laws”, translated by Thomas Nugent, NewYork:
MacMillan, 1949, chapter 14-18.
16

6
-

“Хувь

хүмүүсийн

үйл

ажиллагааны

нийлбэр

нь

нийгмийн

хөгжлийг

17

тодорхойлно” гэж үздэг нийгмийн сэтгэл зүйн чиглэл (Фрэйд.З , Жанг.К.Г18),
-

Нийгмийн хөгжлийн гол үндэс нь хэрэглээний өсөлт буюу ДНБ-гийн өсөлт гэж
үзэх чиглэл (сонгодог эдийн засгийн онолчид),

-

“Нийгэм бол тодорхой үүрэг бүхий дэд системүүдээс бүтэж, тэдгээр нь өөр
хоорондоо функциональ нарийн холбоотой байж, нийгэмд гарч буй өөрчлөлт
нь аль нэг нийгмийн бүлэг үүргээ гүйцэтгэж чадаагүйтэй холбоотой” гэж үзэх
нийгмийн бүтэц үүргийн шүтэлцээний чиглэл (Парсонс.T19),

-

“Хөгжиж байгаа орнууд хөгжингүй орнуудын жишгээр хөгжих ёстой” гэж үзэх
модернизацийн

үзэл

баримтлалууд

(гол

төлөөлөгчид

нь

Вебер.М20,

Ростоу.У21),
-

Соёл бол хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүчин зүйл гэж үзэх соёл иргэншлийн
онолын

чиглэл

(гол

төлөөлөгчид

нь

Тойнби.А.Ж

22

,

Шпенглер.О23,

Гумилёв.Л.Н 24),
-

Тогтвортой буюу даацтай хөгжлийн үзэл баримтлалын чиглэлүүдийг дурьдаж
болно.

Үзэл баримтлал тус бүр тухайн үеийн нөхцөл байдал, хөгжлийн тухай ойлголт,
үнэлэмжээс гадна тухайн эрдэмтний үзэл бодлын илэрхийлэл болох тул дээрх
онолын чиглэлүүдийн алиныг нь ч тэр чигээрээ зөв, эсвэл тэр чигээрээ буруу
гэж үзэх нь өрөөсгөл юм25.
Байгаль цаг уур үндэсний соёл, аж төрөх арга ухаанд нөлөөтэй хэдий ч
хөгжлийг дангаараа тодорхойлох хүчин зүйл биш бөгөөд тэвчих чадвар гэдэг
бол хөгжлийн орчны хэмжээсүүдийн зөвхөн нэг нь юм. Хүчээ төвлөрүүлэн
дайчилж чадах эсэхээс цаашдын замнал шалтгаалдаг.

Энэ чиглэлийг баримталдаг эрдэмтэд, тухайлбал Монтескье (1689-1755) “Эрс тэс хүйтэн сэрүүн уур
амьсгалтай орны нөөц боломжийн багагүй хэсэг нь байгалийн бэрхшээлийг даван туулахад чиглэгддэг
учир хөгжил нь харьцангуй удаан явагдана” гэж үздэг.
17
Sigmund Freud, “Totem and Taboo”, (1913), (http://www.mdx.ac.uk/www/study/xfre1913.htm) мөн “Civilisation
and its Discontents” (1930).
18
Jolande Jacobi, “C.G.Jung Psikolojisi”, Ilhan Yayinevi, Istanbul, 2002.
19
Parsons.T, “The Structure of Social Action", 1937, (http://www.mdx.ac.uk/www/study/xPar.htm).
20
Richard.S, "Max Weber as an Economist and as a Sociologist", American Journal of Economics and Sociology.
21
Rostow.W.W, “The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto”, Cambridge University
Press,1960.
22
Toynbee.A.J, “A Study of History: Vol III: The Growths of Civilizations”, Oxford University Press, 1934.
23
Шпенглер.О, “Закат Европы I, (морфологий мировой историй)”, М, 1998.
24
Гумилёв.Л.Н, “Евроазийн түүхээс”, УБ, 2000.
25
Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын учир шалтгаан”, Удирдлагын онол практикийн асуудал (эрдэм
шинжилгээний цуврал), Удирдлагын Академи, “Эрдэм” сургууль, УБ, 2001, 6-9 дэх тал.

7
Түүнчлэн нэг хүнд ноогдох ДНБ-гийн хэмжээ хуримтлал бий болгох
чадварын хэмжүүр боловч, ингэж төсөөлбөл арабын орнууд багагүй хөгжилтэйд
тооцогдох ч байгалийн баялаг нөөц хэмжээ хязгааргүй биш ээ.
Нийгмийг бүлэг хэсгүүд, давхаргад ангилах нь тухайн үеийн нийгмийн
нөхцөл байдлыг илэрхийлж болох хэдий ч цаашдын замналыг илэрхийлэхгүйн
зэрэгцээ тухайн үеийн нийгмийн аль нэг хэсгийн бүрдэл, үүрэг роль цаашид ч
хэвээр хадгалагдана гэж үзэх боломжгүй юм.
Үүний зэрэгцээ 1950-иад онд хүчтэй дэлгэрсэн хөгжиж байгаа орнууд
хөгжингүй орнуудын жишгээр хөгжих ёстой гэх модернизацийн үзэл нь барууны
орнууд илүү хөгжсөн, бусад нь хөгжөөгүй (1), хөгжлийн үе шат уламжлалт
нийгмээс хөгжингүй нийгэмд шилжих замаар хэрэгждэг (2), буурай хөгжилтэй
орнуудын нийгмийн үйл явц хоцрогдсон учраас залж чиглүүлэх шаардлагатай
(3) гэсэн төсөөлөлд түшиглэдэг. Энэ нь өнөөгийн өндөр хөгжилтэй гэгдэж буй
орнуудыг илүү үнэлэх үнэлэмжид тулгуурласан буюу хэт этноцентрик хандлага
юм26.
Харин улс үндэстний хөгжлийг түүхэн талаас нь судлан авч үзсэн
германы эрдэмтэн Шпенглер “Хүний бүтээгч мөн чанарын илрэл болох соёл бол
иргэншлийн хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүчин зүйл бөгөөд хөгжлийн нэгдмэл загвар
байх боломжгүй, учир нь хүн төрөлхтөний түүх тусгаар тусгаар соёл
иргэншлүүдээс бүрдэнэ”27 гээд “Соёл үүсэх үйл явц нь үндэстэн үйл
ажиллагааны хэмнэл нэгдмэл болоход эхлэх бөгөөд иргэншил бол соёлын
мөхлийн шатанд заавал үүсч буй болдог хэлбэршил юм” гэж үзсэн байдаг28.
Гэвч соёлын үйл явц заавал хэлбэрших албагүй ч байж болох юм. Шпенглер
энд хэлбэршил буюу сэтгэлгээний хэвшмэл байдлыг л өгүүлсэн гэж үзэх
үндэстэй. Сэтгэлгээний шинэчлэл, эрч хүч сулраагүй, хүчтэй хэвээр байгаа үед
заавал хэлбэршиж, шинэчлэгдэх чадвараа алдах албагүй бөгөөд энэ нь тухайн
үндэстнээс өөрөөс болоод орчин нөхцлийн аль алинаас хамаарна. Тэрээр
хөгжлийн үйл явцыг үе шатуудад ангилан авч үзсэн анхны эрдэмтэн биш бөгөөд
К.Маркс, У.Ростоу, Ж.Шумпетер нарын эрдэмтдийг дурьдаж болно.
26

Өндөр хөгжилтэй, буурай хөгжилтэй хэмээх өнөөгийн ангиллын шалгуур нь aж үйлдвэржилт, амьжиргааны
түвшин доогуур байх явдалтай холбоотой гэж үзэх нь бий. Гэвч зөвхөн эдийн засгийн үзүүлэлтээр
баримжаалах нь хөгжлийг үнэлэх шалгуурын хувьд хангалттай байж чадах уу? “Өндөр хөгжилтэй”, “буурай
хөгжилтэй”, “хөгжиж байгаа” хэмээх өнөөгийн нийтлэг хэрэглэгддэг энэ ангиллын шалгуурыг Монголчууд
боловсруулаагүй билээ.
27
Эрдэнэбаяр.Г, "Нийгмийн хөгжлийн талаархи философийн зарим сургаал, тэдгээрийн арга зүйн ач
холбогдол", УБ, 2000 он, 61-р тал.
28
Шпенглер.О, “Закат Европы I, (морфологий мировой историй)”, М, 1998, стр 250.

8
1942 онд Жозеф Шумпетер зах зээлд шинээр орж ирэх байгууллагуудын
шинэ санаа, инноваци нь зах зээл дэх бусад байгууллагуудыг “бүтээлч устгалт”аас зайлсхийх аргагүйд хүргэдэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийн үйл явцын
хөдөлгөгч

хүч

болохоос

гадна

томоохон

байгууллагууд

зөвхөн

тухайн

байгууллагын өмч болох технологи, зах зээлийн тусгай мэдлэгийн хуримтлал
бий болгосноор эдийн засгийн хөгжилд гол үүргийг гүйцэтгэнэ гэж үзсэн29.
Шумпетерийн эдийн засагт инноваци нь баялгийн үндсэн эх булаг бөгөөд түр
зуурын монополь хүч чадал, ашиг нь хувийн байгууллагуудын инновацийг
дэмжих урамшуулал юм30.
Шумпетерийн мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг, инновацийн ойлголт нь
“шинэчлэл” буюу “инноваци”, “технологийн нөлөө”, “бүтээлч устгалт31” зэрэг
ойлголтыг шинээр бий болгосон бөгөөд технологи, мэргэшилтэй ажиллах хүч,
мэдлэг бол үйлдвэрлэлийн нөөц баялаг гэсэн гипотезийг дэвшүүлсэн (зураг 1.2)
бөгөөд үүнээс хойшхи эдийн засгийн зарим загваруудад энэ нь зохих хэмжээний
тусгалаа олсон32 боловч өнөөг хүртэл технологи, мэдлэгийг хэмжих, үнэлэх
асуудал бүрхэг хэвээр байгаа билээ.
Ж.Шумпетерийн үзэл баримтлалын бусад эрдэмтдийнхээс ялгагдах гол
онцлог нь хөгжлийн үйл явц тодорхой үе шатанд хүрээд дуусахгүй, харин
байнгын инновацийн дүнд урт хугацаанд үргэлжилсээр байх болно гэж үзсэнд
байдаг.
Саяхныг болтол эдийн засагчид эдийн засгийн зорилго нь улс үндэстний
сайн сайхан аж байдал бөгөөд энэ нь хэрэглээний өсөлтөөр хангагдана гэж
үзээд үндэстний хөгжлийг нэг хүнд ноогдох үндэсний нийт бүтээгдэхүүнээр
хэмжсээр ирсэн ч 1980-аад оны эхээр эдийн засагт гарч эхэлсэн өөрчлөлтүүд33
нь “шинэ эдийн засаг”-ийн ойлголт, нэр томьёо гарч ирэх гол шалтгаан болсон.

29

Lue Soete, Bas Ter Weel, “Schumpeter and the Knowledge Based Economy: On Technology and Competition
Policy” Maastrich
Economic Research Institute on Innovation and Technology, 2000, side 7-10.
30
Bradford DeLong.J, U.C.Berkeley and NBER, Lawrence H.Summers, “The ‘New Economy’: Background,
Questions, and Speculations,” Harvard University, 2001, side 7.
31
Энэ нь тоног төхөөрөмж элэгдэж хуучирснаас бус, технологио шинэчлэх зайлшгүй хэрэгцээ шаардлагаас
үүдэн илүү үр өгөөжтэй, өндөр бүтээмжтэй шинэ тоног төхөөрөмжөөр сольж шинэчлэх гэсэн утгыг
илэрхийлнэ.
32
Шумпетерийн үзэл баримтлал нь Сегерстром (1999), Гросман ба Нелпман (1991), Эгайон, Ховитт (1988),
Ромер (1990) зэрэг олон эрдэмтдийн эдийн засгийн өсөлтийн загваруудад тусгалаа олсон билээ. Эндээс
Эгайон ба Ховитт нарынхыг онцлон дурьдаж болно.
33
1) мэдээллийн солилцоо асар их түргэсч, 2) судалгаа зохион бүтээлтийн үйл ажиллагаа эрчимжиж, 3)
глобальчлал хүчтэй явагдаж эхэлсэн ба 4) хүний нөөцөд тавигдах шаардлага огцом өөрчлөгдсөн (хүний
нөөцөд түшиглэсэн байгууллагын реинженеринг).

9

Үйлдвэрлэлийн
Ажиллах хүч

Завсрын бүтээгдэхүүн

ажиллах хүч

Эцсийн
гаргалт

Их дээд

сургуулиудаас
авах мэргэшилтэй

Салбарын судалгаа

байдлын
түвшин

ажиллах хүч

Салбарын инноваци

Их дээд сургуулиуд

Их дээд
сургуулиудаас

Тохиромжтой

шинжилгээ

Олон
нийтэд зориулсан
бараа үйлчилгээ

авах мэдлэг

Технологийн
(бүх

нөлөө

салбаруудын

инновацийн
хаирлцан)

Олон нийтийн мэдлэг

Зураг 1.2. Шумпетерийн мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийн схем
Lue Soete, Bas Ter Weel, “Schumpeter and the Knowledge Based Economy: On Technology and
Competition Policy” Maastrich Economic Research Institute on Innovation and Technology, 2000, side 14.

“Шинэ эдийн засаг”-ийн мэдээллийн орчин, мэдээллийн хэрэглээний
технологийн дэвшил нь ялангуяа урт хугацаанд эдийн засагт хэрхэн нөлөөлөх
нь одоогоор тодорхойгүй гэж зарим эрдэмтэд үздэг34 хэдий ч сүүлийн жилүүдэд
асар ихээр өссөн технологийн шинэчлэлийн хурд нь дээрх нөлөө багагүй хүчтэй
болохыг харуулж байна.
Түүнчлэн “хүмүүн капитал”-ыг Жакоб Минсер анх томьёолсон35 ч тухайн
үед үл хөдлөх хөрөнгө, тоног төхөөрөмжийн адилаар үйлдвэрлэлийн гурван
хүчин зүйлийн нэг, эдийн засгийн үнэ цэнэ бүхий баялаг гэсэн утгаар л голчлон
хэрэглэж байжээ.
Эдийн засгийн хөгжлийн индексийг тухайн улс орны импортоос давсан
экспортын нэр төрөл (“боломж”), нэг хүнд ноогдох үйлдвэрлэл (“бодит байдал”)ээр тодорхойлох нь бий (1.1.1 дүгээр тэгшитгэл) 36. Гэвч энэ нь технологийн
дэвшил, эдийн засаг дахь бүтцийн өөрчлөлт, чухал нөлөөтэй бусад хүчин
зүйлсийг орхигдуулсан тооцоо юм.
34

Bradford DeLong.J and Lawrence H.Summers, “The ‘New Economy’: Background, Questions, and
Speculations”, Harvard University, 2001, side 2-14.
“Buyume modelleri cercevesinde yenı ekonominin makro ekonomi uzerındekı muhtemel etkıleri”, Ankara
Unıversitesi Yayınları, 2001.
35
Jacob.M, “Investment in Human Capital and Personal Income Distribution", The Journal of Political Economy,
1958.
36
“Эдийн засгийн хөгжлийн ба боломжийн индексүүдийг харьцуулан тооцох нь”, Хөгжлийн эдийн засгийн
асуудлууд, Зах зээл судлалын хүрээлэн, “Сэтгэх хүч” төслийн эдийн засгийн клуб, 1998 оны 1-р улирал,
дугаар, 25-32-р талууд.

10
Нордхаус.У, Тобин.Ж37 нарын эрдэмтэд ҮНБ-гээр баялгийг хэмжих
явдлын сул талыг арилгах зорилгоор хувь хүний баялагт тооцогдохгүй зарим
үзүүлэлтийг орхиж, эдийн засгийн албан бус сектор, өрхийн үйлдвэрлэлийг
нэмж, үйлдвэрлэлийн хаягдлаас үүдсэн орчны бохирдлыг (ҮНБ-гийн тооцоонд
энэ нь ордоггүй) хасч “эдийн засгийн цэвэр баялаг” 38-ийг тооцсон.
Гэвч ҮНБ болон эдийн засгийн зарим үзүүлэлтийн өсөлтийг дангаар нь
авч үзэж, зорилго болгох нь хүсүүштэй биш зарим үр дагаварт хүргэх нь
ажиглагддаг. Ийм сөрөг үр дагаврын жишээнд байгаль орчны бохирдол,
ядуурал, гэр бүл салалт, гэмт хэрэг гэх зэргийг дурьдаж болох юм. Эдийн
засгийн ийм өсөлт урт хугацаанд даацтай байж чадахгүй.
Хөгжлийн үйл явцыг нийгмийн үйл явцтай холбож үзэх хандлагын
жишээнд Ричард Ж.Истэс39, Роналд Инглехарт40 нарын судалгааг дурьдаж
болох юм. Гэвч нийгмийн үйл явц нь хөгжлийн үйл явцын гол хүчин зүйл боловч,
үүний зөвхөн нэг хэсэг бөгөөд системийнх нь хувьд бүхэлд нь авч үзэх хэрэгцээ
шаардлага зайлшгүй юм.
Сүүлийн дөч орчим жилд хөгжлийн нэгдсэн хэмжүүр боловсруулах
оролдлого олон байсны жишээ болгон эрүүл мэнд, боловсрол, хоол хүнс, орон
сууц, аюулгүй байдал, нийгмийн орчин зэрэг үзүүлэлтээс бүрдэх “Нэгдсэн
индекс” (Древновский, Скотт, 1966), нялхсын эндэгдэл, дундаж наслалт зэргийг
агуулсан “Амьдралын бодит чанарын индекс”(Моррис, 1979), 1980-аад оны
дундаж наслалт, хүнсний калори, цэвэр усны хэрэглээний боломж, инфляци,
дунд сургуулийн элсэлт, мөн иргэний болон улс төрийн эрхийн зарим
үзүүлэлтийг агуулсан индекс, 1990-ээд оноос хэрэглэж эхэлсэн “Хүний хөгжлийн
индекс”-ийг дурьдаж болно.
Аливаа эдийн засгийн үйл явц нь нийгмийн үйл явцаас шалтгаалах тул
нийгмийн мэдлэгийн хуримтлал, оюуны эрч хүч нь эдийн засгийн хөгжлийг
тодорхойлогч гол хүчин зүйл болно. Нөгөө талаас тухайн үндэстний амьдрах

37

Nordhaus.W and Tobin.J, “Is growth obsolete?”, Columbia University Press, New York, 1972.
Net Economic Welfare”.
39
Энэ судалгаагаар боловсрол, эрүүл мэнд, эмэгтэйчүүдийн эрх, батлан хамгаалах зардал, эдийн засаг,
хүн ам зүйн нөхцөл байдал, газарзүй, улс төрийн оролцоо, соёлын ялгаа, сайн сайхан аж байдлын
төлөөх хичээл зүтгэл хэмээх арван багцын нийт 45 үзүүлэлтийг авч үзсэн.
Richard J.Estes, “Social Development Trends in Transition Economies, 1970-1995: The Search for a New
Paradigm”, University f Pensilvania.
40
Ronald Inglehart, Christian Welzel, Han Dieter Klingemann, “The Theory of Human development: A Cross
Cultural Analysis”, Center for the Study of Democracy, University of California, 2002. Тэрээр хүний хөгжлийн
асуудыг хувь хүмүүсийн сонголтын боломж(1), өөрийгөө илэрхийлэхтэй холбоотой үнэлэмж, сонголын
боломжийг бий болгох ерөнхий хүчин зүйл болохынх нь хувьд ардчиллын түвшинтэй холбож, судалсан.

38

11
орчин, амьдралын хэв маяг, нөөц боломж, хөгжлийн түвшин, туулж өнгөрүүлсэн
түүх энд мөн чухал нөлөөтэй. Иймд үндэстний хөгжлийн асуудлыг урт хугацаанд
авч үзэж байгаа бол эдгээрийн аль нэгийг орхигдуулж, дутуу үнэлж болохгүй.
Өнөөг хүртэл үндэстний хөгжлийг тодорхойлох, хэмжих, нийтээр хүлээн
зөвшөөрөгдсөн, хөгжлийн утга агуулгад бүрэн нийцэх аргачлал байхгүй
байгаагийн бас нэг шалтгаан нь үүгээр тайлбарлагдана.

1.2. ХӨГЖЛИЙН ҮНДСЭН АСУУДЛУУД
1992 онд Рио Де Жанейрод болсон чуулга уулзалтаар нийт хорин долоон
зүйлтэй тунхгийг баталснаар тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалын үндэс
суурь бий болсон. Риогийн дээд хэмжээний чуулга уулзалтаар тогтвортой
хөгжлийн гурван тулгуур нь
-

Нийгмийн үйл явц (эрх тэгш байдал, нийгмийн харилцаа, нийгмийн өөрчлөлт,
оролцоо, соёлын өвөрмөц байдал),

-

Эдийн засгийн өсөлт (өсөлт, үр өгөөж, тогтвортой байдал),

-

Хүрээлэн буй орчны хамгаалалт (эрүүл орчин, нөхөн сэргээгдэх байгалийн
баялгийн зохистой ашиглалт, нөхөн сэргээгдэхгүй байгалийн баялгийг
хамгаалах) гэж үзсэн41.

Тогтвортой буюу даацтай хөгжлийн албан ёсны, нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн
тодорхойлолт

одоогоор

байхгүй

байгаа

ч

жишээ

болгон

дараах

тодорхойлолтуудыг дурьдаж болох юм. Үүнд:
-

Хойч үеийнхээ боломж, ирээдүйг аюулд учруулахгүйгээр өнөө үеийнхний
хэрэгцээг хангах хөгжил42 (The Brutland Report),

-

Тогтвортой хөгжлийн ойлголт, тодорхойлолтыг байнга эргэн харж, нягтлан
тунгааж, нарийвчлан тодорхойлж байгаа ч … Нийгмийн шударга байдал
бол сайн сайхан аж төрөх боломжийн тэгш байдал бөгөөд хүмүүс, үе
үеийн хоорондын харилцаа нь хамгийн багадаа гурван талтай бөгөөд
эдгээр нь эдийн засаг, нийгэм, хүрээлэн буй орчин болно. Энэ гурван

41
42

Rio Declaration on Environment And Development (UNCED 1992)
Our Common Future (The Brutland Report), 1987, The World Commission on Environment and Development,
Norway. Энэ нь тогтвортой хөгжлийн хамгийн нийтлэг тодорхойлолт бөгөөд хожим нь Риогийн дээд
хэмжээий уулзалт, 21-р зууны тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөр, Европын холбооны Маастрих,
Амстердамын хэлэлцээрт тусгалаа олсон.

12
зорилгын аль алиных нь тэнцвэрийг хадгалж чадсан хөгжил л урт
хугацаанд тогтвортой хадгалагдана. Харин зөвхөн аль нэгд нь анхаарал
төвлөрүүлэх нь эдийн засгийн өсөлт төдийгүй хөгжлийн үйл явцад
хортойгоор нөлөөлнө43.
-

Тогтвортой хөгжил бол хүний хөгжлийг үндэс болгон амьдралын чанарыг
одоо болон хойч үеийн нийтлэг эрх ашгийн үндсэн дээр дээшлүүлж, хүн
орчинтойгоо хамт хөгжих тухай ойлголт юм 44.

-

Тогтвортой хөгжил гэдэг бол одоо болон хойч үеийн хүн бүрийн илүү сайн
амьдралын чанарыг баталгаажуулах явдал юм45.
Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал нь улс үндэстний оршихуйг бүхэлд

нь цогц байдлаар авч үзсэн хөгжлийн шинэ философи юм. Энэ үзэл баримтлал
нь хүн инженерийн орон зайд хашигдан, сэтгэхүй нь явцуурч хүн хэмээх мөн
чанарт нь аюул учрах болсон, экологийн асуудал улам бүр хурцдаж хүний
өөрийн нь аюулгүй байдалд ноцтойгоор нөлөөлөх болсон зэрэг сүүлийн үеийн
хурцадмал асуудлуудыг тусгаж байгаа бөгөөд зөвхөн хэрэглээний тоо хэмжээг
чухалчлахын оронд системийг бүхэлд нь авч үзэх, тухайн системийн цаашдын
замналын боломжийг хязгаарлахгүй байж, хойч үеийнхээ аюулгүй байдалд
анхаарахын зайлшгүй чухлын сануулга билээ.
Мэдээллийн

солилцоо,

технологийн

шинэчлэлийн

хурд,

эрчимтэй

мэдлэгийн ач холбогдол түргэн өсөхийн зэрэгцээ экологийн тэнцвэр улам бүр
алдагдаж, эргээд үйлдвэрлэл, хүний амьдрах орчин нөхцөлд сөргөөр нөлөөлж
эхэлснээс шалтгаалан хөгжлийн шалгуур ихээхэн өөрчлөгдсөн өнөөгийн
нөхцөлд

хөгжлийг

хэрэглээний

өсөлтийн

тоон

утгаар,

эсвэл

зохион

байгуулалтын хэлбэр төдийхнөөр хэмжих нь ихээхэн өнгөц хандлага болно.
Хөгжил нь одоо болон хойч үеийн эрх ашгийн үүднээс хөгжлийн үндсэн гурван
багц асуудлыг агуулах бөгөөд эдгээр нь хүний хөгжил (1), амьдралын чанар (2),
aмьдрах орчны чанар (3) болно. Улс үндэстний хөгжлийн түвшин хүний
амьдралын энэ гурван талыг цогцод нь хөгжүүлж чадсан тэр хэмжээгээр
тодорхойлогдоно (зураг 1.3)

43

Beyond Economic grоwth, The World Bank , 2000
Бямбасүрэн.Д “Орчлонгийн хүрд”, хоёр дахь хэвлэл, УБ, 2000, 434-р тал.
45
United Kingdom Government’s Sustainable Development Website, (www.sustainable-development.gov.uk)
44

13

Зураг 1.3. Хөгжлийн
үндсэн гурван багц
асуудал

Хүний хөгжил

Амьдралын
чанар

Амьдрах
орчины
чанар

.

Одоо хэрэглэж байгаа “Хүний хөгжлийн индекс”-ийн үзүүлэлтүүд (амьдрах
хугацаа, мэдлэг, амьдралын түвшин) нь дундаж наслалт, бичиг үсэгт
тайлагдал46, худалдан авах чадвар буюу нэг хүн амд ноогдох орлогоор тус тус
хэмжигддэг. Энэ үзүүлэлтүүдийг нэгтгэж тооцохдоо үзүүлэлт тус бүрийн
индексийг тухайн орны тухайн жилийн үзүүлэлтээс хамгийн бага утгыг хасаад,
хамгийн их ба бага утгын ялгаварт харьцуулан тооцож, индекс тус бүрийн эзлэх
хувийн жин ижил байхаар авдаг 47.
Гэвч эдгээр нь хоорондын харилцан хамаарал ихтэй буюу өөрөөр хэлбэл
хамтын шугаман хамааралтай үзүүлэлтүүд болохоос гадна орлогын хэмжээ
амьдралын баялаг агуулгатай корреляцийн өндөр хамааралтай байх албагүй,
бүтээх чадварыг ч мөн бүрэн гүйцэд илэрхийлэхгүй.
Хүний хөгжил нь хүний хэрэглээний өсөлт төдий бус, нийгэм, хувь хүний
бүтээх чадвар, “ХҮН” хэмээх мөн чанарыг бүх хэмжээсээр нь цогцод нь

46

1990 оны ХХИ-ийн тооцоонд бичиг үсэгт тайлагдалтыг мэдлэгийн гол үзүүлэлт болгож авсан. 1991 онд
хувийн жин нь гуравны хоёр байхуйцаар сургуульд сурах дундаж хугацааг нэмж оруулсан боловч үүнийг
1995 оноос бага, дунд, дээд боловсролын элсэлтийн хувиар орлуулан сольсон.
Хамгийн их, бага утга нь тогтмол (дундаж наслалтын хувьд 25 ба 85, бичиг үсэгт тайлагдалтын хувьд 0
ба 100, суралцах хугацааны хувьд 0 ба 15, нэг хүнд ноогдох орлогын худалдан авах чадвар нь 200$ ба
40000$) байна (“Human Development Report 2001, Making New Technologies Work for Human
Development”, UNDP, Oxford University Press, NY, 2001, side 240).
47
Нэг хүн амд ноогдох орлогын индексийг тооцохдоо дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс мөн дээрх аргаар,
гэхдээ логарифм ашиглан тооцдог.

14
сайжруулах явдал бөгөөд энд оюуны соёл үлэмж чухал үүргийг гүйцэтгэнэ.
Нийгмийн оюуны хүрээ нийгмийн хөгжилд далд ухамсрын түвшинд үйлчлэх тул
нийгмийн оюуны хүрээн дэх хөгжил нь илүү ирээдүйтэй, даацтай хөгжил байх
боломжтой юм48.
Амьдралын чанарын үзүүлэлтийг дундаж наслалт, таваас доош насны хүүхдийн
хүнс тэжээлийн хомсдол, сувилал, цэвэр усны хангамж, насанд хүрэгсдийн
бичиг үсэгт тайлагдал, хэрэглээний үнийн индексийн жилийн дундаж өсөлтөөр
тодорхойлох нь бий49.
Гэвч амьдралын чанарын ойлголт нь амьдралын наад захын зайлшгүй
хэрэгцээгээр хязгаарлагдахгүй бөгөөд хувь хүний амьдрал дахь нийгмийн
харилцаа, эрүүл мэнд, оюун санаа, сэтгэл зүй, эрх чөлөө, эдийн засгийн
аюулгүй байдлын дээшлэлтийн утгатай байна.
Амьдрах орчны чанар нь одоо ба хойч үеийн амьдрах нийгэм, экологийн
орчин нөхцөл эрүүл байж, хүний амьдралд орчин нь сөрөг нөлөө үзүүлж, хөгжих
амьдрах нөөц боломжийг нь хязгаарлахгүй байж, хүн өөрөө орчноо тэтгэж
амьдрах чадвараар хэмжигдэнэ.
Хөгжлийн шалгуур аливаа системийн зүй тогтлын хувьд хүчинтэй байх нь
зайлшгүй шаардлага юм. Хэрэв шалгуур тухайн тохиолдолд л нийцэж байгаа
бол энэ нь зүй тогтол биш болохоос гадна дэд системүүдийг судлахад ашиглах
боломжийг өгөхгүй. Тухайлбал нийгмийн хөгжлийн нэгэн адилаар байгууллагын
түвшинд ч хөгжил мөн л байгууллагын туулж өнгөрүүлсэн түүхийн ой санамж,
байгууллагын технологи, үнэлэмжийн систем, хүний нөөцийн бүтээх чадвар,
байгууллагын төлөвшлөөс хамаардаг. Өнөө болон хойч үеийн эрх ашгийн
үүднээс үндэсний хөгжилд нөлөөтэй үндсэн гурван багц асуудал нь байгууллага
хэмээх дэд системийн хувьд авч үзвэл хүний нөөцийн хөгжил (1), ажлын чанар
(2), ажиллах орчны чанар (3) болно. Энэ гурван үзүүлэлт эдгээр нь
байгууллагын түвшин дэх хөгжлийн тулгын чулуу болохоос гадна эцсийн үр
дүнд хүрэх потенциалыг хэмжих, үнэлэх шалгуур юм.
Хүснэгт 1.1. Хөгжлийн гурван үндсэн асуудал
Үндсэн асуудал

48

Тодорхойлолт

Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын. учир шалтгаан”, Удирдлагын онол практикийн асуудал (эрдэм
шинжилгээний цуврал), Удирдлагын Академи, “Эрдэм” сургууль, УБ, 2001, 21 дэх тал.
49
Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл, монгол улсын үндэсний статистикийн газар, УБ, 2001, 286-301 дэх
талууд.

15
Хүний хөгжил

“Хүн” хэмээх мөн чанарыг цогцод нь сайжруулах
явдал
Бүтээх чадвар, оюуны соёл

түвшинд

Үндэсний

Амьдралын чанар

Хувь хүний амьдрал дахь нийгмийн харилцаа,
эрүүл мэнд, оюун санаа

Амьдрах

орчны Одоо

чанар

болон

экологийн

хойч

орчин

үеийн

нөхцөл

амьдрах

эрүүл

нийгэм,

байж,

хүний

амьдралд орчин нь сөрөг нөлөө үзүүлж, хөгжиж
амьдрах нөөц боломжийг нь хязгаарлахгүй байж,
хүн өөрөө орчноо тэтгэж амьдрах чадвар
Хүний

нөөцийн Хүний нөөцийн бүтээх чадварын өсөлт

хөгжил

Байгууллагын түвшинд50

Ажлын чанар

Байнгын суралцах үйл явц, бие даан ажиллах
боломж,

оюуны,

сэтгэл

зүйн,

физиологийн

потенциалыг байгууллагын зорилгод хүрэх үйл
явцад бүрэн зориулах бололцоо, ирээдүйдээ итгэх
итгэл
Ажиллах
чанар

орчны Ажлын үр өгөөжтэй харилцаа, аюулгүй байдал
буюу

хөдөлмөр

хамгаалал,

ажлын

нөхцлийн

байнгын сайжруулалт, ур чадвараа сайжруулах
нөхцөл

боломж,

зөв

үнэлэмжийн

системд

түшиглэсэн өөдрөг уян сэтгэлгээ, байгууллагын
үнэлэмжийн системийн байнгын сайжруулалт
Ямар ч нөхцөлд системийн хөгжилд гадаад орчноос илүү чухал үүргийг дотоод
орчин гүйцэтгэдэг. Өөрөөр хэлбэл тухайн систем эхлээд өөрөө өөрийгөө
цэгцэлж чадвал гадаад орчны өөрчлөлтөд зохицох, амьдрах чадварыг олж
авдаг. Гадаад орчны нөхцөл хичнээн тааламжтай байсан ч систем өөрөө
амьдрах чадваргүй бол хөгжих тухай ярих нь илүүц. Энд бид цэгцрэлийг
энтропийн багасалт гэсэн утгаар нь авч үзэж байна.
Хөгжил нь тухайн систем өөрөө өөрийнхөө дотоод энтропийг багасган
цэгцэрч, орчин нөхцөлдөө зохицон өөрчлөгдөх үйл явц юм. Дотоод энтропийн

50

Энхбайгаль.Б, “Мэдлэгийн менежментийн монгол дахь ирээдүй”, Нээлттэй нийгэм хүрээлэн, УБ, 2004, 3
дахь тал.

16
багасалт нь чөлөөт эрчмийг өсгөж, орчин нөхцөл, орон цагийн өөрчлөлтөд
зохицон харьцангуй цэгцтэй бүтэц үүсгэх боломжийг олгодог ажээ. Гэхдээ ямар
ч системийн энтропи хязгааргүй багасах боломжгүй бөгөөд энэ нь цаг үе орчин
нөхцлийн өөрчлөлтөд зохицох байнгын хэрэгцээгээр тайлбарлагдана. Хөгжил нь
цаг хугацааны хэмжээс дээр, харьцангуй урт хугацаанд тодорхойлогдох тул
амьдрах чадварын ойлголттой салшгүй холбоотой юм.
Хөгжил нь систем өөрийн мөн чанарыг хэвээр хадгалан оршиж, төгөлдөржих
үйл явц юм. Нийгмийн хөгжил нь нийтлэг ерөнхий зүй тогтолд хэзээ ямагт
захирагдах бөгөөд орших орон зайн хэмжээс нэмэгдэх бүрт цэгцрэх үйл явц
хэрэгжин, систем шинэ төлөв байдлыг олно51.
Гэвч энтропийн багасалт бүхэн цэгцрэлийг илэрхийлэхгүй. Хэт халалтын
буюу ханасан мэдээллийн52 үед эрчим, энтропи хосолсон байдлаар алдагдах
тул цэгцрэл явагдахгүй. Ийм үзэгдэл хөгжилд хүчээ нэгтгэж чадаагүй, эсвэл
системийн дотоодод хөгжлийн хөдөлгөгч хүч шаардлагатай хэмжээнд хүртэл
идэвхжээгүй буюу хөгжлийн жолоодлого хангалтгүй байх, орон цагийн тохироо
бүрдээгүй үед тохиолдоно. Систем дэх хоосон орон зайг гаднаас нөхвөл
энтропи хэт ихэссэн нөхцөлд гаднаас ирэх негэнтропи буюу онч дохионы
өрсөлдөөн системийн бүтцэд аажимдаа зохицох боломж алдагдан системийн
бүтэц зохион байгуулалттай зөрчилдөж, зайлшгүй сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.
Иймд тухайн улс үндэстний хөгжил нь гадаад орчинтойгоо уялдаатай
байж, өөрийн нөөц бололцоогоо дайчлан хөгжих нь цаашдын хөгжил даацтай
байхын баталгаа болно. Энд системийн төгөлдөржих буюу амьдрах чадвар
сайжрах үйл явцаас гадна өөрийн үндсэн шинжээ хэвээр хадгалах асуудлыг авч
үзэж байгаа бөгөөд алив үндэстний хувьд хадгалж орших шаардлагатай мөн
чанар нь үндэстний сэтгэхүй, өв уламжлал, зан заншил, хэл яриа, амьдралын
хэв маяг зэргээр илэрч, дээр дурьдсанчлан далд ухамсрын түвшинд үйлчлэх
үндэсний соёл бөгөөд өөрийн гэсэн онцлогоо хадгалж чадсан тохиолдолд л

51

Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын учир шалтгаан”, Удирдлагын онол практикийн асуудал (эрдэм
шинжилгээний цуврал), Удирдлагын Академи, “Эрдэм” сургууль, УБ, 2001, 11-15 дахь талууд.
52
“Системийн цэгцрэл харьцангуй өндпөр түвшинд байгаа, эсвэл цэгцрэл хүчтэй явагдаж байгаа үед
системийн өөрийгөө хамгаалах механизм хүчтэй байдаг бол гадаад орчны өөрчлөлтөд зохицох хэрэгцээ
шаардлага төдийлөн хүчтэй тавигдаагүй буюу гадны хүчтэй нөлөө байхгүй, систем тухайн орчин
нөхцөлд байж болох цэгцрэлийнхээ дээд түвшинд хүрсэн үед дотоод дахь зөрчил багасан тогтворжиж,
үүнээс илүү ихээр цэгцрэх боломжгүй болдог. Үүнийг “хэт халалтын” буюу “ханасан мэдээллийн үе” гэж
нэрлэе. Энэ үеийг хүртэл энтропийн багасалт эерэгээр нөлөөлж байсан бол үүний дараа систем гадаад
орчиндоо хүчтэй нөлөөлж эхлэх буюу системийн эрчим гадаад орчны цэгцрэлд зарцуулагдана“. Мөн
бүтээл, 14-16 дахь талууд.

17
тухайн систем өөрийн орон зайг хадгалж үлдэх боломжийг олно. Энэ нь
системийн оршин тогтноход зайлшгүй шаардлагатай нөхцөл болно.
Аливаа систем оршин тогтнохын тулд гадаад орчны өөрчлөлтөд дасан
зохицох, мөн үүний зэрэгцээ гадаад орчноос тусгаар, бие даасан байдлаа буюу
өөрийн бусдаас ялгагдах онцлог, мөн чанараа хадгалж үлдэх гэсэн хоёр
төрлийн хэрэгцээ шаардлага тулгардаг. Иймд бид нэгдүгээрт системийн өөрийн
мөн чанараа хадгалж үлдэх буюу гадаад орчинд уусахгүйгээр өөрийн орон
зайгаа алдахгүй байх чадвар, хоёрдугаарт систем дэх өөрчлөлт, шинэчлэлийн
түвшин гэсэн хоёр хэмжээсийг авч үзье. Өөрчлөлт шинэчлэлийн түвшинд
гадаад орчинд зохицох хэрэгцээ шаардлагаас гадна системийн дотоод дахь үйл
явц, энтропийн багасалтаас үүдэх өөрчлөлт шинэчлэлийн аль аль нь орно. 53
Өөрийн мөн чанарыг хадгалах чадвар нь системийн хувьд хамгаалалтын
механизм гэж үзэж болох бөгөөд бүтээх чадвар, потенциал буюу нийгмийн
оюуны хүрээн дэх хөгжил, мэдлэгийн хуримтлал, мэдлэгээ шинэчилж, хөгжүүлэх
чадвар цаашдын замналд чухал ач холбогдолтой юм. Хөгжлийн үйл явцыг
хамгийн энгийнээр буюу дээр дурьдсан хоёр хэмжээстэйгээр дараах байдлаар
авч үзэж болох юм (зураг 1.454).

S ба С-ийн түвшин

S харьцангуй өндөр

А ба В-ийн түвшин

А харьцангуй өндөр

ойролцоо боловч

боловч С хангалтгүй

ойролцоо боловч

боловч В хангалтгүй

хоёулаа хангалтгүй

хоёулаа хангалтгүй

S
S харьцангуй бага

S ба С-гийн түвшин

бөгөөд хангалтгүй

ойролцоо бөгөөд аль
алины нь түвшин

Системийн мөн
чанараа хадгалах
чадвар

А
А харьцангуй бага

Нийгмийн оюуны

бөгөөд хангалтгүй

хангалттай байж
харилцан бие биеэ

Хөгжлийн

тэтгэх

хамгийн

алины нь түвшин
хангалттай байж
харилцан бие биеэ

тохиромжтой
С

хүрээн дэх хөгжил

А ба В-гийн түвшин
ойролцоо бөгөөд аль

нөхцөл

тэтгэх
В

Систем дэх өөрчлөлт

Хуниас буюу

Амьдрал амьдрах орчны чанар,

шинэчлэлийн түвшин

хоёр хэмжээстэй

аюулгүй байдлын дээшлэлт

үеийн
катастрофын

Хөгжлийн
хамгийн
тохиромжтой
нөхцөл

Зураг 1.4. Систем дэх хөгжлийн үйл явц дахь мөн чанараа хадгалах түвшин (1), өөрчлөлт,
шинэчлэлийн түвшний (2) харилцан хамаарлын дүрслэл (катострофын энгийн хэлбэрээр жишээлсэн)

53

Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын учир шалтгаан”, Удирдлагын онол практикийн асуудал (эрдэм
шинжилгээний цуврал), Удирдлагын Академи, “Эрдэм” сургууль, УБ, 2001, 17-19 дэх талууд.
54
Мөн бүтээл, 18-19 дэх талууд.

18
Энд дурьдсан нийгмийн оюуны хүрээн дэх хөгжил нь бүтээх чадвараар
хэмжигдэн цаашид хөгжих боломжийг илэрхийлэх бөгөөд сэтгэлгээний эрч хүч,
хандлага, мэдлэгийн хуримтлал, хүчээ нэгтгэх чадвар зэрэг олон хэмжээсээр
илэрхийлэгдэнэ.
Гэвч системийн хөгжлийн хурд орчин нөхцөл, цаг үеийн өөрчлөлтийг
гүйцэж, түрүүлж байгаа нөхцөлд л системийн хөгжлийн динамик байдлын тухай
ярих боломжтой юм. Өнгөрснөө харахад өөрчлөгдөж сайжирсан зүйл их байвч
дэлхий нийтийн жишиг, цаг үеийн шаардлагатай харьцуулахад энэ нь хөгжил
биш, хоцрогдол ч байж болох бөгөөд энэ нь алив улс орны хөгжил дэлхий
нийтийн хөгжлийн хурдаас хоцрохгүй байж чадсан тохиолдолд л цаашдын
хөгжих ирээдүйгээ баталгаажуулахыг илэрхийлнэ.

19

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ХӨГЖИЛ БА ХУГАЦААНЫ ХҮЧИН
ЗҮЙЛИЙН ХАМААРАЛ
2.1. ТЭНЦВЭРЖИЛТИЙН НӨХЦӨЛ БА ӨӨРЧЛӨЛТИЙН ҮЙЛ
ЯВЦЫН ДИНАМИКИЙН ТУХАЙ
Системийн хөгжлийн динамик нь орчин нөхцөл, цаг үеийн өөрчлөлтийн
хурдаас шалтгаалах харьцангуй ойлголт болохоос гадна хөгжлийн хурд тогтмол
биш нь ойлгомжтой билээ.
Аяндаа цэгцрэх системийн үндсэн зарчмуудаас долгионы өрсөлдөх явц
системийн хувьсал өөрчлөлтийг тодорхойлох зарчим55 нь системийн төрөлх
шинж чанарыг агуулсан, тогтвортой харилцан хамаарлуудыг тодорхойлох
боломжийг, Хакены тодорхойлсон “захирах” зарчим нь дээрх харилцан
хамаарлууд урт хугацаанд хэвээр хадгалагдана гэж үзэх боломжийг бидэнд өгч
байна.
Эдийн засгийн богино, дунд хугацааны загваруудад тэнцвэржилтийн
нөхцлийг голлон судалдаг. Үүний жишээнд Харрод Домар нарын s /   n байх
алтан

дүрмийн

агууригийн

болзол,

тогтмол

Солоугийн

өсөлт,

Дейвид

загвар

дахь

Ромерийн

капитал,

загвар

хөдөлмөрийн

дахь

мэдлэгийн

үйлдвэрлэлийн хувь нэмрийн тогтмолыг дурьдаж болно 56. Богино хугацаанд
боломжтой байсан үзэгдэл урт хугацаанд боломжгүй байх, эсвэл богино
хугацаанд нөлөө нь мэдрэгдэхгүй хүчин зүйлийн ач холбогдол урт хугацаанд
өсөх нь бий. Гэвч тэнцвэржилтийн нөхцөл нь богино, дунд хугацаанд, тодорхой
нөхцөлд л хангагдах боломжтойгоос гадна ямар ч систем тэнцвэрт төлөв,
тэнцвэрийн цэгээс алслагдмал байдлаас гарах өөрчлөлтийн үе шатуудыг ээлж
дараалан өнгөрөөнө.
Ямар ч үзэгдэл, зүй тогтол шугаман байдлаар хязгааргүй үргэлжлэх
боломжгүй бөгөөд энэ нь цаг хугацаа, орон зайн өөрчлөлт, гадаад орчны
нөлөөлөл, эрчим, онч дохионы өөрчлөлтөөр тайлбарлагдана. Жишээлбэл
системийн нийт энтропийн хэмжээ хэсэг хугацаанд тогтмол байж болох боловч
энэ нь системд гаднаас орж ирэх болон гадагш алдагдах энтропийн хэмжээний

55
56

(Ямар ч системийг долгионуудын өрсөлдөөний хэлбэрээр илэрхийлж болно).
4 дүгээр бүлгээс үзнэ үү.

20
нийлбэр болох бөгөөд эдгээр үзүүлэлтүүд тус бүрдээ тогтмол байх боломжгүй
юм. Энэ тухай өмнөх бүлэгт бид дурьдсан.
Тухайн үеийн өөрчлөлтийн үйл явц системийн үндсэн шинж чанарыг
өөрчилсөн бол тухайн систем эргээд өмнөх төлөв байдалдаа орох боломжгүй 57.
Ийм үзэгдэл дунд зэргийн системүүдэд ажиглагдах боловч, нарийн төвөгтэй
системд тохиолддоггүй.58 Тэр бүр системийн үндсэн шинж чанар байнга
өөрчлөгдөх албагүй ч, тухайн үеийн өөрчлөлт, эсвэл өөрчлөлтүүдийн багц ч бас
системийн цаашдын замнал, потенциалд тодорхой хэмжээгээр өөрийн гэсэн ул
мөрөө үлдээдэг. Өөрөөр хэлбэл эдийн засаг, нийгмийн үйл явц эргэлт буцалтгүй
юм. Үүний жишээнд Эллиотын долгионы судалгаан дахь хөрөнгө оруулагчдын
тухайн үеийн сэтгэгдлийн зах зээлийн ерөнхий чиг хандлага дахь нөлөөг
дурьдаж болно. Богино, дунд хугацаанд ч эдийн засгийн аливаа тоон
үзүүлэлтийн ард нийгэм дэх тухайн үеийн өөрчлөлтийн үйл явц байдгийн
хамгийн энгийн жишээг бизнесийн байгууллагын борлуулалтын тоон үзүүлэлт
тухайн бараа үйлчилгээг хэрэглэгчдийн сонирхол, байгууллагын нэр хүндээс
шууд шалтгаалдгаас, аливаа бодлогын үр дүн хэрэгжүүлж эхлэх үед биш хэсэг
хугацаа өнгөрсний дараа илэрдгээс59 харж болно.
Тухайн үеийн нөхцөл байдлыг судлах нь алив судалгааны хувьд чухал
боловч системийн цаашдын чиг хандлагыг прогнозлох боломжийг өгөхгүй.
Системийн хэмжээс ч гэсэн нэгэн хэвээр байхгүйг харгалзаж үзвэл, хөгжлийг
судлахын тулд богино хугацааны тэнцвэржилтийн оронд урт хугацаанд тухайн
системийн дотоод энтропио багасган цэгцэрч, орчин нөхцөлдөө зохицон
өөрчлөгдөх үйл явцын динамикийг авч үзэх нь илүү зөв болно.
Өөрийн мөн чанараа хэвээр хадгалан оршиж, төгөлдөржих үйл явцын
хувьд долгионы өрсөлдөөн, захирах зарчим чухал үүрэгтэй буюу өөрөөр хэлбэл
удаан өөрчлөгдөх хувьсах хэмжигдэхүүнүүд нь цаг хугацааны өөрчлөлтийг илүү
сайн тусгаж, харьцангуй богино хугацаанд хувьсах хувьсагчдаа тодорхойлон
тэдгээр нь илүү тогтвортой хэмжигдэхүүнүүддээ зохицож, тэдгээрт захирагдан
систем түрүүчийнхээс илүү бага энтропи бүхий тогтвортой төлөвт шилжих
хөгжлийн жам ёсоор үндэсний хөгжилд байнгын тогтвортой хүчин зүйлүүд
57

(2.4 дэх сэдвээс дэлгэрүүлж үзнэ үү).
David Ruelle, “Rastlanti ve Kaos”, Turkiye Bilimsel ve Teknik Arastirma Kurumu, 16.basim, 2001, sayfa 84.
59
Зарим үед систем дэх бага зэргийн өөрчлөлтүүд яваандаа их хэмжээний хэлбэлзлийг үүсгэж болно гэж
үздэг ч тухайн өөрчлөлтийн үүсгэсэн хэлбэлзэл цаашид улам хүчирхэгжих тохиолдол ч байдаг. Үүнээс
гадна системийн өөрчлөлтийн мэдрэмжээс шалтгаалах хариу үйлдлийн хожимдол нь мөн л хэлбэлзлийг
сааруулах, эсвэл хүч нэмэх замаар долгионы өрсөлдөөнд нөлөөлдөг гэж үзэх боломжтой.
58

21
шийдвэрлэх нөлөөтэй байдаг. Долгионы өрсөлдөөн нь нэг хэсэг долгион
бусдаасаа түргэн хүчтэй болж, нөгөө хэсэг нь унтрах буюу цэгцтэй үйл хөдлөл
үүсч,

цөөн

тооны

долгионоор

зохицсон

бүтэц

бүрэлдэн

бий

болохыг

60

илэрхийлнэ .
Энэ нь системийн төрөлх болон олдмол шинж чанарын хоорондын ялгааг
илэрхийлэхээс гадна эдгээр тогтвортой орших хүчин зүйлс нь системийн
цаашдын хөгжлийн чиг хандлага, нөөц боломжийг тодорхойлно. Нөгөө талаас
орших орон зайн хэмжээс нэмэгдэх бүрт цэгцрэх үйл явц хэрэгжин, систем шинэ
төлөв байдлыг олох61 бөгөөд энэ нь мөн л долгионы өрсөлдөх явц, цаг үе, орчин
нөхцлөөс хамаарна.
N хэмжээс бүхий нөхцөлд х нь x  x1 ,..., xn  буюу n тооны хувьсагчийг
илэрхийлнэ

гэвэл

u   2 u / x1   2 u / x2  ...   2 u / xn
2

2

2

нөхцөлд

долгионы

тэгшитгэл нь
 2u
 a 2 u  Qx, t 
2
t1

(2.1)

бөгөөд дээрх тэгшитгэлийн шийд нь долгионы функц болно 62.
“Тэнцвэржилтийн нөхцөл” нь түрүүчийнхээс илүү бага энтропи бүхий
харьцангуй тогтвортой төлөв байдалд шилжих үзэгдэл буюу цэгцрэлийн
тодорхой түвшинд хүрээд харьцангуй тогтвортой байдалд шилжих үйл явц юм.
Өөрөөр хэлбэл тухайн систем дэх замналууд тодорхой муж, цэгүүдэд тэмүүлж
байх үед систем харьцангуй тогтвортой байдаг. Гэвч энэ нь систем нэгэнт
тогтвортой төлөв байдалд шилжсэн бол дахин өөрчлөгдөхгүй гэсэн утгыг
илэрхийлэхгүй. Учир нь ямар ч нээлтэй систем гадаад орчинтойгоо эрчим, масс,
онч дохио буюу мэдээллийн байнгын солилцоонд орших тул систем түр зуур
цэгцэрсэн ч гадаад орчинд зохицох хэрэгцээ шаардлага аяндаа тулгардаг 63.
Нөгөө талаас системийн дотоодод үүсэх хэлбэлзэл мөн л дахин тэнцвэржихийг
шаарддаг бөгөөд солитоны үзэгдэл нь ийм хэлбэлзлийн нэг жишээ юм.

60

(Өөрөөр хэлбэл долгионы багц хүрэлцэхүйц хэмжээний агууригтай буюу шугаман бус бол гармоникууд
нь орчны параметрийг өөрчилж, бусад бүх гармоникийн тархах хурдад нөлөөлнө.)
Мижиддорж.Р, “Аяндаа цэгцрэх тогтолцоо”, УБ, 1998, 17-23-р талууд.
61
Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын учир шалтгаан”, Удирдлагын онол практикийн асуудал (эрдэм
шинжилгээний цуврал), Удирдлагын Академи, “Эрдэм” сургууль, УБ, 2001, 11-15 дахь тал.
62 u t  K u 
ба K u  нь ux, t  ээс хамаарсан шугаман бус функц гэвэл долгионы тэгшитгэлийг u t  uu x  u xxx  0
хэлбэрээр бичиж болно (Буллаф.Р, Кодри.Ф, “Солитоны”, Новокузнецкий физико-математический
институт, 1999, стр 14) ч гэж үздэг бөгөөд энэ нь дээрхээс ялгаагүй юм.
63
Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийн учир шалтгааныг тайлбарлах нь”, Удирдлагын онол практикийн асуудал эрдэм
шинжилгээнихй цуврал, Удирдлагын Академи, УБ, 2001 он, 11-р тал.

22
Тэнцвэржилтийн нөхцөл хугацааны тодорхой үед л хангагдах боломжтой
бөгөөд хэсэг хугацааны дараа энэ нь тэнцвэрийн шинэ нөхцлийн хувьд
харьцангуй алслагдмал төлөв байдал болж хувирах тул ямар ч систем тэнцвэрт
төлөв, тэнцвэрийн цэгээс алслагдмал байдлаас гарах өөрчлөлтийн үе шатуудыг
ээлж дараалан өнгөрөөнө.

2.2. СИСТЕМ ДЭХ ХЭЛБЭЛЗЭЛ, ФРАКТАЛ ШИНЖ БА
СИСТЕМИЙН ТӨРӨЛХ БОЛОН ОЛДМОЛ ШИНЖ ЧАНАРЫН
ЯЛГАА
1947 онд Арнольд Тойнби “Бүх иргэншлийн дэгжилт, бууралтад дахин давтагдах
мөчлөгийн хэлбэлзэл байна” гэж үзсэн нь64 эрдэмтдийн анхаарлыг ихэд татсан
билээ. Нийгэм, эдийн засаг дахь хэлбэлзлийг олон эрдэмтэд мөчлөгүүдэд
ангилж

судалсан

байдаг.

“Долгионы

онолын”

гэж

нэрлэгддэг

эдгээр

судалгаануудад эхэн үедээ өсөлт бууралтын шалтгааныг тодорхойлох нь
хэлбэлзлийг тайлбарлахад хангалттай гэж үзэх хандлага зонхилж байсан бол
яваандаа мөчлөг бүхэн өөрийн гэсэн онцлогтой гэж үзэж нарийвчлан судлах
болжээ.
Климент Жуглар нь бизнес дэх мөчлөг бүхий хэлбэлзлийн асуудлыг авч
үзсэн анхны эрдэмтэн бөгөөд өсөлт, хямрал, усталт гэсэн гурван үе шаттай,
мөчлөгийн урт нь 9-10 жил гэж тодорхойлсон байдаг. Мөн 1923 онд Жозеф
Китчин хүүгийн хувь, бөөний үнэ дэх хэлбэлзлүүдээс эдийн засагт 40 сарын
урттай туслах, хоёр, зарим тохиолдолд гурван минор мөчлөгөөс бүрдэх үндсэн
мөчлөг байна гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн бол 1925 онд Н.Д.Кондратьев 1880-аад
оноос хойшхи АНУ, Их Британийн эдийн засаг дахь үнийн хэлбэлзэл,
үйлдвэрлэлийн өсөлтийн ажиглалтад тулгуурлан 7-11 жилийн мөчлөгтэй
хэлбэлзэл эдийн засагт байна гэж үзсэн. Тэрээр дараагийн судалгаандаа 48-60
жилийн урттай мөчлөг нь дунд мөчлөг (7-11 жил)-ийг бодвол илүү тогтвортой
гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байдаг65.
Жозеф

Шумпетер

хожим

нь

Кондратьевийн

эдийн

засаг

дахь

хэлбэлзлийн судалгааг улам гүнзгийрүүлсэн. Түүний үзсэнчлэн Кондратьевийн
урт долгион (48-60 жил) нь Климент Жугларын тодорхойлсон зургаан мөчлөгийг

64
65

Toinbee.A.J, “A Study of History”, Somerwell Abridgement, NY., Oxford University Press, 1947, side 251-254.
Maurice W.Lee, “Macroeconomic Fluctuations, Growth, and Stability”, 5th ed. 1971, Richard D. Irwin, Inc.

23
агуулах ба харин энэ дунд хугацааны мөчлөг нь тус бүрдээ гурван Китчиний
мөчлөгийг агуулна (зураг 2.1)66.
Эдгээр эрдэмтдийн судалгаанд хүмүүс нэг ижил нөхцөл байдалд төстэй
хариу үйлдэл хийнэ, мөн нийгмийн чиг хандлага тодорхой хугацаанд дахин
давтагдах боломжтой гэсэн төсөөлөл гол үүргийг гүйцэтгэсэн байдаг.
Ральп Нельсон Эллиотт хувьцааны хөрөнгө оруулалтыг прогнозлох
зорилгоор хөрөнгийн бирж дэх хувьцааны үнэ, Доу Жонсын индексийн
хэлбэлзлийн судалгаанд түшиглэж 1938 онд Эллиоттын долгионы онолыг
боловсруулсан67. Тэрээр импульсийн тав, коррекцийн гурван долгион нь нэг
мөчлөгийг бүрдүүлэх бөгөөд мөчлөг тус бүр мөн ийм мөчлөгүүдэд задарна гэж
үзээд мөчлөгүүдээ гранд супер долгион, супер долгион, долгион, үндсэн, дунд,
минор, минут, минует гэсэн дараалалтайгаар найман үе шаттайгаар эрэмбэлсэн
нь бий68 (зураг 2.2 ба 2.3).

Жугларын
мөчлөг

Шумпетерий

Китчин
0

ы

10

н мөчлөг
20

30

40

50

60

70

80

90

100

110

120

130

140

150

160

170

180

Зураг 2.1 Шумпетер, Жуглар, Китчиний мөчлөгийн хэлбэлзлүүд.

66

i. Lue Soete, Bas Ter Weel, “Schumpeter and the Knowledge Based Economy: On Technology and
Competition Policy”, Maastrich Economic Research Institute On Innovation and Technology, 2000
th
ii. Maurice W.Lee, “Macroeconomics: Fluctuations, Growth and Stability”, 5 ed, Richard D. Irwin Inc, 1971, side
45-49
iii. Haider A.Khan, ”Innovation and Growth, A Schumpeterian Model of Innovation”, University of Denver,
University of Tokyo, 2002.
67
Elliott.R.N, “Elliott Wave Principle”, Collins, 1938.
68
i. Robert R.Prechter Jr and Alfred J.Frost “Elliott Wave Principle, Key to Market Behavior”, 2001, USA.
ii. Bob Prechter, “A Comprehensive Course On The Wave Principle”, “An Advanced Тutorial On The Wave
Principle”, Elliottwave International. Inc., 2001.

24

5
b
3
а
1
4

c

2

коррекци

Зураг 2.2 а). Эллиоттын долгионы үндсэн хэлбэр б). Эллиоттын долгионы фрактал

Гэхдээ Эллиоттын долгионы хувьд Фибоначчийн дарааллаас 69 гадна
алтан харьцаа буюу 1 / 0.618 харьцаа гол үүргийг гүйцэтгэдэг.
Мэдээлэл боловсруулах үед хүмүүс өөрсдийн итгэл үнэмшилтэй нь
харьцуулбал сүүлийн үеийн мэдээлэлд илүү их ач холбогдол өгөх хандлагатай
байдаг. Иймд арилжаанд оролцогчид хувьцааны бодит үнэ цэнийн талаар
итгэлтэй биш байгаа бол байгууллага сайн байх үед хувьцааны үнэ цэнэд хэт
өөдрөг, муу байх үед хэт гутрангуй ханддаг. Энэ нь хувьцааны үнэ ба бодит үнэ
цэнийн түр зуурын ялгааг хөөрөгддөг70.

2000
3

2001
/09/1

Зураг 2.3 Стандарт энд Поорсын индекс дэх Эллиоттын грандсуперсайклын IV дэх

69

(1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144 гэх мэт).
Theo Offerman and Joep Sonnemans, “What's Causing Overreaction? An Experimental Investigation of
Recency and the Hot Hand Effect”, University of Amsterdam, CREED/Department of Economics, 2000.
70

25
Эллиоттын долгионы онолоор хөрөнгө оруулагчдын өөдрөг, гутрангуй
байдал нь үнийн хэлбэлзлийн гол шалтгаан бөгөөд хэлбэлзэл бүхэн дор бүрдээ
өөрийн гэсэн онцлогтой бөгөөд өнгөрсөн, одоо, ирээдүйтэй холбоотой байхаас
гадна зах зээлийн ерөнхий чиг хандлагад тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг гэж
үздэг. Үүний зэрэгцээ Роберт Р.Пречтер “Эллиоттын долгионы зарчим нь зах
зээлийн араншин дахь эдийн засаг, улс төр, нийгмийн чиг хандлагын нөлөөг
бус, зөвхөн худалдааны талбар дахь ‘хүмүүсийн’ хамтын үйл ажиллагааг
нарийвчлан тусгадаг”71 гэж тодорхойлсон байдаг. Эллиоттын долгионы онол нь
хүмүүсийн хамтын ажиллагаан дахь сэтгэл зүйн үйл явцыг үнийн хэлбэлзлийн
цаг хугацаа, түвшинтэй нь холбож судалснаараа ач холбогдолтой юм.
Түүнчлэн зөвхөн эдийн засгийн бус нийгмийн үйл явц дахь мөчлөгүүдийг
судлах хандлага ч бас ажиглагддаг тухай бид нэгдүгээр бүлэгт өгүүлсэн билээ.
Долгионы топологийг судлах Эллиотынхтой төстэй аргууд нь эдийн засаг,
нийгмийн үйл явц дахь фрактал бүтцийг илэрхийлэх боловч тухайн системийн
үйл

ажиллагаан

дахь

хэлбэлзлийн

хэмнэл,

магадлал,

түвшнээс

илүү

мэдээллийг бидэнд өгөхгүйгээс гадна системийн дотоод зүй тогтол, цэгцрэл,
хөгжлийн цаашдын боломжит хувилбарууд, хаосыг нээн харуулахгүй. Хаос, гаж
аттрактор нь фрактал бүтцүүд юм гэж үзэж болохоос гадна топологийн
судалгааны аргууд нэлээд ахицтай байгаа хэдий ч зөвхөн топологийн арга
ашиглах нь тэр бүр хангалттай байж чадахгүй. Хаосын хэлбэр, төрлүүдийг ч
динамик системийн шинжилгээний тусламжтайгаар Р.Кроновер, Л.Арнольд,
Д.Эдельман, Р.Гилмор нарын олон эрдэмтэд хангалттай тодорхойлсон билээ72.
Харин фракталын73 хэмжээс нь фазын огторгуйд тухайн цэгийн орчин,
аттракорын муж дахь хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийг тоон утгаар илэрхийлэх
тул судалгааны хэрэгслийн нэг байж болох юм.
Г.Хакены “Захирах зарчим” буюу түргэн унтардаггүй, харьцангуй урт
хугацаатай, тогтвортой орших долгионууд нь бусдыгаа чиглүүлэх зарчим нь
тогтвортой хэмжээсээр баримжаалан судлах үндэс болдог. Харьцангуй урт
хугацаа бүхий, тогтвортой орших долгионууд нь системийн төрөлх мөн чанарыг
71

Robert R.Prechter Jr, “The Wave Principle of Human Social Behavior and the New Science of
Socioeconomics”, 1999, John Wiley & Sons, side 12-21.
72
1) Strotgatz.S.H, “Nonlinear Dynamics and Chaos, Addition Wesley, Reading’, MA, 1994.
2) Guckenheimer.J and Holmes.P, “Nonlinear Oscillations, Dynamical Systems and Bifurcations of Vector
Fields”, Springer-Verlag, New York, 1990.
3) Лоскутов.А.Ю, Михайлов.А.С, “Введение в синергетику”, Москва, 1990.
73
1970-аад оны сүүл, 1980 аад оны эхээр Манделброт график дүрслэл, байгалийн олон үзэгдэлд
машстабын нарийвчлалын аль ч түвшинд давтагдах шинжүүд байгааг ажигласан.

26
голчлон тодорхойлно, өөрөөр хэлбэл системийн төрөлх мөн чанарын тухай
мэдээллийг илүү ихээр агуулна гэж үзэж болох ч систем дэх хэлбэлзлийн явцад
системийн хэмжээсийн тоо тэр бүр тогтмол байхгүй. Ийм нөхцөлд тухайн
аттракторын орчны хэмжээсийг судлах, системийн дундаж хэмжээсийг судлах
нь өөр өөр үр дүнд хүргэнэ. Аттракторын орчны фрактал хэмжээст тухайн үеийн
богино долгионууд нөлөөлдөг.
Ж.С.Расселийн анх ажиглаж, нээсэн солитоны тухай ойлголт ихээхэн
анхаарал татдаг. Хожим нь Дразин.П.Г, Жонсон.Р.С нарын тодорхойлсноор 74
солитон нь дараах шинж бүхий шугаман бус дифференциал тэгшитгэлийн шийд
юм. Үүнд:
1. хэлбэрээ хэвээр хадгалдаг долгионуудыг илэрхийлэх,
2. хязгааргүй хугацаанд тодорхой тогтмолд дөхөх буюу ойртдог,
3. бусад солитонуудтай хүчтэй харилцан үйлчлэх боловч фазын шилжилтэд
өртөхгүйгээр ангижирдаг.
Сине-Гордоны тэгшитгэл75 генийн динамик зэрэг

биологийн үйл явцыг

илэрхийлэхэд, мөн физикийн өөр олон салбарт ашиглагддаг бөгөөд энэ нь
солитоны тухай ойлголтын хэрэглээний нэг л жишээ юм. Нийгэм эдийн засгийн
системд ч ийм үзэгдэл байх боломжтой.
Гэвч урт хугацаатай долгионуудыг тус тусад нь дангаар судлах нь ч бас
хангалттай биш юм. Учир нь системийн замналыг систем дэх хүчнүүдийн
харилцан үйлчлэл тодорхойлох утгаар нь авч үзвэл аль нэг долгион дангаар
биш, харин тэдгээрийн харилцан үйлчлэл системийн мөн чанарын хувьд голлох
үүргийг гүйцэтгэнэ. Эдгээр харьцангуй урт хугацаатай долгионуудын харилцан
үйлчлэлийн тогтворшил, өөрөөр хэлбэл өөрийн мөн чанарыг хадгалах чадвар
буюу хамгаалалтын механизм, системийн дотоод дахь үйл явцын динамик,
энтропио багасгах чадварын нийлбэр нь тухайн системийн амьдрах чадварын
илэрхийлэл болно.

74
75

Drazin.P.G. and Johnson.R.S, “Solitons: an Introduction”, 1989, Cambridge University Press.
 2
  2

 2  x, t    2  x, t   sin  x, t   0

t

x

 

27

2.3. СИСТЕМИЙН ТӨЛӨВ БАЙДЛЫН ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ЗАРИМ
АРГУУД: ДИВЕРГЕНЦИ, ЛЯПУНОВЫН ҮЗҮҮЛЭЛТ
Системийн фазын огторгуй агшиж тогтворжих буюу уг систем диссипатив
чанартай эсэхийг дивергенци тэгээс бага байх буюу
 F
F F 
0
divF   x 

y z 
 x

(2.2)

нөхцлөөр тодорхойлж болно. Хэдийгээр энэ үзүүлэлтийг судалгаанд ашигласан
тохиолдол цөөн боловч шугаман бус динамикийн шинжилгээнд дивергенцийн
ухагдахуун76 чухал ач холбогдолтой юм.
 divF  0 бол энэ нь системийн дотоодод шингээгч байгааг,
 divF  0 байвал систем задарч буюу сарниж байгааг,
 div  0 бол энэ нь “үл шахагдах шингэн” эсвэл гацсан цагираг хэлбэрийн
замналыг илэрхийлдэг.
Жишээлбэл Ромерийн загварын капитал, мэдлэгийн өсөлтийн харилцан
хамаарал нь үндсэндээ нэг глобаль минимумтай Морсын функц юм. Ромерийн
загварын динамикаар бол мэдлэгийн хуримтлал өсөх тусам нийт үйлдвэрлэл
хязгааргүй өснө. Өөрөөр хэлбэл энэ нь сарнилыг77 илэрхийлэх бөгөөд энд
цэгцрэл үүсэх боломж буюу долгионы өрсөлдөөн байхгүй. Эдийн засгийн ямар ч
систем ганцхан глобаль минимумтай буюу фазын шилжилтгүй, хэмжээсийн
өөрчлөлтгүй байх боломжгүйн зэрэгцээ динамик системүүдийн эгзэгтэй цэгүүд
дээр Томын функцийн78 харилцан хамаарал нийтлэг ажиглагддаг.
Потенциал функцийн шинжилгээнээс Морсын функц, Томын функцийн
аль аль нь хосолсон харилцан хамаарал тодорхойлогдвол Роберт Гилморын
үзсэнчлэн функцийн Тейлорын цувааны задаргаанд шугаман хувиргалт хийж,
координатын эхийг өөрчлөн шилжүүлж, тэнхлэгүүдийг хөдөлгөөнгүй бэхэлсний
дараа шугаман бус хувиргалтын тусламжтайгаар Томын болон Морсын
хувьсагчдыг ялгах боломжтой 79 (тэгшитгэл 2.3.2) ч энэ нь их төвөгтэй арга юм.

76

Энэ нь координатын системийн сонголтоос үл хамааран тухайн орчин дахь гадаргуугаар нэвтрэх
урсгалыг тодорхойлоход ашигладаг ойлголт юм.
77
Үүнийг эрчим, онч дохио масс хосолсон байдлаар алдагдах хэмжээ дотогшлох урсгалаас хавьгүй их гэж
хэлж ч болно.
78
det Vij  0 байх V x1 ,..., x n  эгзэгтэй цэгүүдийг тусгаарлагдмал биш хуурамч, Морсын биш цэгүүд гэж
нэрлэдэг.
(Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 9).
79
Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 15-32.

28
  2 f Томын функц

 x i x j
Vij  




Үүний
Л.Хавиер82

зэрэгцээ
нарын



 1  i, j  l
 l  1  r, s  n
 2 f Морсынфункц 


x r x s

В.Б.Занг80,

эрдэмтэд

А.Ю.Лоскутов,

тухайн

(2.3)

А.С.Михайлов 81,

системийн

тэнцвэртэй

М.Баск,

төлөв

дэх

потенциалыг тодорхойлж, Ляпуновын язгууруудыг шинжлэх замаар систем дэх
аттракторыг яг нарийн биш ч тодорхойлох боломжтой гэж үздэг. Үүнд:

1 , 2 , 3   ,,

бол тогтвортой хөдөлгөөнгүй цэг буюу фокус,

1 , 2 , 3   0,,

бол тогтвортой туйлын цикл

1 , 2 , 3   ,0,0

бол битүү гацсан цагираг

1 , 2 , 3   ,0,

гаж аттрактор83 байна.

Ляпуновын үзүүлэлтийн утга сөрөг тэмдэгтэй, модуль нь их байгаа бол
энэ утга нь мөн тэгээс бага ч, тэгд илүү ойрхон утга авч байгаа системийг
бодвол илүү тогтвортой байна84.
Ляпуновын үзүүлэлттэй холбоотой шийдэгдээгүй, маргаантай онолын
асуудлууд их байгаа боловч энэ нь Пуанкарегийн дүрслэл зэрэг бусад аргуудыг
бодвол олон хэмжээстэй үед ашиглах боломжтойгоороо давуу талтай юм. Үүний
зэрэгцээ тухайн системийн замналын буюу систем дэх хүчнүүдийн харилцан
үйлчлэлийн ул мөр фрактал бүтэцтэй байх нь гаж аттракторын буюу хаосын
шинж тэмдэг гэж үзэх нь ч бий.
Ляпуновын үзүүлэлт бусад олон үзүүлэлтийг тооцох, системийг судлахад
дөхөмтэй арга хэрэгсэл болох боломжтой юм. Жишээлбэл, хоёр буюу түүнээс
дээш тооны үзүүлэлт ижил утгатай бол бүтцийн хувьд динамик тогтворгүйшил

80

Занг.В.Б, “Синергетическая экономика, время и перемены в нелинейной экономической теорий”, Москва,
Мир, 1999, стр 180-183.
81
Лостуков.А.Ю, Михайлов.A.C, “Введение синергетику”, Наука, Москва, 1990, стр 134.
82
Mikael Bask and Xavier de Luna, “Characterizing Degree of Stability of Nonlinear Dynamic Models”, Umea
University, 2001, side 4-6.
83
“Аттракторыг үндсэнд нь хязгаарлагдмал цэг, хязгаарлагдмал цикл, квазипериодик аттрактор, гаж (хаос
маягийн) аттрактор гэж дөрөв ангилж болно”. (Ruelle. D, “Chaotic Evolution and Strange Attractors”,
Cambridge University Press, 1989, sec. 9.4).
84
Ляпуновын үзүүлэлт нь шугаман авторегрессийн налалтыг илэрхийлэх бөгөөд   0 үед консерватив
систем,   0 үед тогтвортой систем,   0 үед хаос маягийн эсвэл гадагш замхарч байгаа систем гэж
үзэж болно. Гэхдээ систем хаостай байх нөхцөл нь хязгаартай байх явдал юм”.
(Mikael Bask and Xavier de Luna, “Characterizing Degree of Stability of Nonlinear Dynamic Models”, Umea
University, 2001, side 4-6).

29
үүснэ85 (Максвелийн бифуркаци, зураг 2.41-ээс үзнэ үү). Түүнчлэн Каплан,
Иорке нарын эрдэмтдийн үзэж байгаагаар Ляпуновын эерэг утгатай хамгийн их
үзүүлэлт нь мэдээллийн хэмжээстэй

тэнцүү байж болох юм 86.

Харин

Розенштейн, Коллинз нарын эрдэмтэд эерэг утга бүхий λ-уудын нийлбэр нь
Колмогоровын энтропитой тэнцүү гэж үздэг87. Динамик тэгшитгэлийн систем
тодорхой үед эдгээрийг тооцох боломжтой ч, цуваа өгөгдөлд шууд ашиглах
боломжгүй юм.
Олон эрдэмтэд хамгийн их Ляпуновын үзүүлэлтийг тооцох 88, зөвхөн эерэг
утга бүхий үзүүлэлтүүдийг тооцох89, эсвэл Ляпуновын спектрийг бүхэлд нь
тооцох90 алгоритмуудыг санал болгосон байдаг. Гэвч фазын огторгуйн тодорхой
муж дахь цэгийг тоолж, фракталын хэмжээсийг тооцох арга, мөн ийм байдлаар
корреляци хэмжээс тооцох зэрэг нь детерминистик системүүдийн хувьд
боломжтой ч, бусад тохиолдолд хэрэглэхэд ихээхэн төвөгтэй. Учир нь бага
хэмжээтэй өгөгдлийн түүвэрт ашиглахад тохиромжгүй буюу найдвар муутай (1),
тооцоо нүсэр (2), хэрэглэхэд харьцангуй хүндрэлтэй байдаг 91. Систем тэгшитгэл
мэдэгдэж байгаа үед, эсвэл харьцангуй судлагдсан аттракторуудын хувьд
Ляпуновын үзүүлэлтийг тооцох боломжтой хэдий ч нийгэм эдийн засгийн цөөн
тооны өгөгдлөөс тооцоход ихээхэн төвөгтэй байсаар байна.

85

Robert Gilmore, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 471.
  pi log pi
D1  lim
 0
 log 
87
Үүний тулд араалсан алхмуудаар векторуудыг Грэм-Шмидтийн аргаар дахин нормчлох
(reortonormalization) шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл фазын огторгуйн чиглэлд зохицсон вектор бусдаасаа
илүү хурдтай байх нөхцлийг тооцоонд ашиглана.
Michael T.Rosenstein, James J.Collins and Carlo J.De Luca, “A Practical Method for Calculating Largest
Lyapunov Exponents from Small Data Sets”, Neuro Muscular Research Center and Department of Biomedical
Engineering, Boston University, 1992.
88
Abarbanel.H.D.I, Brown.R and Kadtke.J.B, “Prediction in Chaotic Nonlinear Systems: methods for time series
with broadband Fourier Spectra”, Phys.Rev, A-41, 1990, 178.
Ellner.S, Gallant.A.R, MCCaffrey.D and Nychka.D, “Convergence Rates and Data Requirements for JacobianBased Estimates of Lyapunov Exponents from Data”, Phys.Lett. A-153, (1991), 357.
89
Wolf.A, Swift.J.B, Swinney.H.L and Vastano.A.J, “Determining Lyapunov Exponents from a Time
Series”Physica, D-16, 1985, 285.
Wright.J, Method for Calculating a Lyapunov Exponent” Physica Review, A-29 (1984), 2924.
90
Briggs.K, “An Improved Method for Estimating Lyapunov Exponents of Chaotic Time Series”, Phys.Lett, A-151,
1990, 27.
Bryant.P, Abarbanel.H.D.I and Brown.R, “Computing Lyapunov Spectrum of a Dynamical System from Observed
Time Series”, Phys.Rev, A-43, 1991, 2787.
Sano.M and Sawada.Y, “Practical Methods of Measuring the Generalized, Dimension and the Largest Lyapunov
Exponent in High Dimensional Chaotic Systems”, Prog.Theor.Rhys, 77, 1987, 1.
Stoop.R and Parisi.J, “Calculation of Lyapunov Exponents Avoiding Spurious Elements” Physica, D-50, 1991, 89.
91
Тухайлбал Ляпуновын үзүүлэлтийг зарим аргаар найдвартай тооцохын тулд 3000-аас 5000 өгөгдөл
шаардлагатай болдог.
86

30
Үүнтэй холбоотой ба нэгэн бэрхшээл нь ялангуяа нийгэм эдийн засгийн
систем дэх “цагаан шуугиан” юм. Даммиг, Митчки 92 нар “цагаан шуугиан”-тай
цуваа өгөгдлийн хувьд Уолф нарын алгоритмыг ашиглах үед тооцооны
параметрийн утгаас шалтгаалан Ляпуновын эерэг утга ихээхэн хэлбэлзэж
болохыг дурьдсан байдаг. Санхүү, эдийн засгийн өгөгдлүүд дэх хаос бүтцийн
судалгаа динамик систем дэх ихээхэн хэмжээний шуугианаас шалтгаалж
хүндэрдэг бөгөөд цуваа өгөгдлийн урт, алдааны функцийн локаль минимум
зэрэг нь λ-ын тооцоонд нөлөөлдөг93.
Зарим эрдэмтэд Ляпуновын үзүүлэлт нь аттракторын хэмжээстэй
холбоотой гэж үздэг. Оросын эрдэмтэн Ильяшенкогийн үзэж байгаагаар
“Cистемийн эхлэлийн нөхцөл дэх замналуудын хоорондын зай экспоненциал
байдлаар өсөх учир х0 буюу эхлэлийн цэгт байсан k хэмжээс нь хэсэг хугацааны
дараа өөрчлөгдсөн гэж үзэж болох талтай. Иймд хэрэв 1  ...k  0 байгаа бол
тухайн аттрактор хамгийн багадаа k тооны хэмжээстэй, харин 1  ...k  0 байвал
тухайн аттрактор хамгийн ихдээ k тооны хэмжээстэй байна”94
Каплан, Иорке нарын эрдэмтэд үүнийг улам гүнзгийрүүлэн судалсны
эцэст

ерөнхийд

нь

k

1  ...k
 k 1

байдлаар

тооцоолж,

аттракторын

хувьд

Хаусдорфын хэмжээсийг тодорхойлох боломжтой гэж үзсэн95 боловч энэ нь
хэрэглэхэд ихээхэн төвөгтэй аргуудын нэг юм. Системийн хэмжээс байнга
тогтмол байхгүй нь мэдээж боловч аттракторын хэмжээсийн хувьд шууд
Ляпуновын үзүүлэлтийн тоогоор баримжаалах нь учир дутагдалтай. Учир нь
систем нэгээс дээш тооны аттрактортай байх тохиолдолд фазын огторгуй
аттракторын мужуудад хуваагдах бөгөөд аттракторын хэмжээс системийн
хэмжээсүүдийг бүгдийг агуулах албагүй.
Ляпуновын функц нь харьцангуй тогтвортой төлөвт потенциал функцтэй
адил үүргийг гүйцэтгэдэг96 тул динамик системийн судалгаанд потенциал
функцийн шинжилгээ чухал ач холбогдолтой юм. Энэ нөхцөлд потенциалын

92

Dāmmig.M and Mitschke.F, “Estimation of Lyapunov exponents from Time series: the Stochastic Case”,
Phys.Lett, A-178, 1993, 385-394.
93
Christian.S, George.D and Engelbert.J.D, “On Non-linear, stochastic Dynamics in Economic and Financial Time
Series”, Austrian Research Institute for Artificial Intelligence, 2005, 2-6.
94
Yu. S. Illyashenko, “On the Dimension of Attractors of k-Contracting Systems In An Infinite Dimensional Space’,
Vestn, Mosk.Univ.Ser. 1 Mat. Mekh. 3 (1983), 52-58.
95
Kaplan.J.L and Yorke.J.A, “Perturbulence: A regtime Observed In a Fluid Flow Model of Lorenz”, Comm. Moth.
Phys. Vol 67 (1989), 93-108.
96
Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 298-399.

31
гессианы хувийн утгуудаас системийн ерөнхий төлөвийг (аттракторыг бус)
шинжлэх боломжтой.

1

2.4. Систем дэх харилцан хамаарлын динамик дахь катастрофын үндсэн

хэлбэрүүд, системийн потенциал функц

Систем дэх харилцан хамаарлын динамик нь потенциалын градиентийг
сөрөг тэмдэгтэйгээр авсантай тэнцүү буюу
F  V

(2.4)

байна. Иймд систем дэх харилцан хамаарлыг мэдэж байгаа бол тухайн систем
дэх эгзэгтэй цэгүүдийг шинжлэх боломжтой бөгөөд энэ нь топологийн аргуудаас
ихээхэн давуу талтай юм.
Нийгэм, эдийн засгийн систем нь олон хүчин зүйлээс хамаарах,
өөрчлөлтөд ихээхэн мэдрэмтгий динамик систем болох тул юуны өмнө
системийн тогтвортой төлөвийг шинжлэх шаардлага тулгарна. Динамик
системийг ерөнхийд нь
dxi
 F  x, c, t 
dt

x Rn , c Rk

(2.5)

байдлаар илэрхийлж болно (c –параметр, х хувьсагч).
Ийм систем дэх замналууд нь тэр бүр тодорхой цэг, хязгаар эсвэл мужид
тэмүүлдэггүй

бөгөөд зарим үед

геометрийн энгийн хэлбэр дүрсүүдээр

баримжаалж хэлэхэд ч ихээхэн төвөгтэй болдог. t   нөхцөлд динамик систем
нь анхны нөхцлийн өөрчлөлтөд нэн эмзэг мэдрэмтгий97 бөгөөд анхны нөхцөл
асар бага хэмжээгээр өөрчлөгдөхөд (зарим тохиолдолд нэгжийн арван мянганы
нэг хүртэлх хэмжээгээр) замнал хоорондын зай экспоненциал байдлаар өсч,
улмаар замналууд хоорондоо ямар ч хамааралгүй болох нь ердийн үзэгдэл юм.
Гэхдээ сарниж байсан систем ямар нэгэн шалтгаанаар эргэж диссипатив төлөв
байдалд орох тохиолдол ч бий98.

97

1) Viswanath.D, “Lyapunov Exponents from Random Fibonacci Sequences to the Lorenz Equations”, Cornell
University, 1998, side 3-15.
2) Кроновер.P, “Фракталы и хаос в динамических системах, основы теорий”, Москва, 2000, 169-185.
98
(диссипатив буюу биежих бүтэц гэдэг нь тэнцвэргүй системд өөрөө аяндаа цэгцрэх үзэгдлийн дүнд
үүсэх, урьдынхаасаа арай боловсронгуй нарийн бүтэц болохоос гадна орчин тойронтойгоо энерги эсвэл
массын солилцооны дүнд үүсэж, оршин тогтнодог, зөвхөн нээлттэй системд байдаг шугаман бус процесс
юм).
Мижиддорж.P, “Аяндаа цэгцрэх тогтолцоо”, УБ, 1998, 14-16, 47-р талууд.

32
Потенциал функцийн төлөв нь тухайн цэг дээрх потенциал функцийн
Тейлорын цувааны хамгийн бага зэрэгтэй гишүүдээр тодорхойлогдоно. Тухайн
функц янз бүрийн параметрүүдээс хамаарч байгаа бол Тейлорын цувааны
коэффициентууд ч мөн л эдгээр параметрүүдээс хамаарах ба параметрийн
зарим утгуудад Тейлорын цувааны гишүүд устаж болохоос гадна энэ
тохиолдолд функцийн төлөв өөрчлөгдөнө. Иймд тухайн цэг дээрх функцийн
хөврөл буюу Тейлорын задаргаан дахь функцийн онцлог, шинж чанарыг
тодорхойлж байгаа гишүүдийг ялгаж авах хэрэгтэй болдог. Хэрэв энэ хөврөл
шугаман бол далд функцийн теоремийн тусламжтайгаар шугаман биш хэлбэрт
(координатын өөр системд илэрхийлэх замаар хувиргасны дараа илүү
судлагдсан хэлбэрт оруулж шинжлэх), квадрат хэлбэртэй бол Морсын функцийн
ерөнхий хэлбэрт (тэгшитгэл 2.6) шилжүүлж,
n

V   i y i2

( V  0, det Vij  0 үед)

(2.6)

i 0

хуурмаг эгзэгтэй цэгтэй V  0, det Vij  0 бол Томын болон Морсын функцийг тус
тусад нь ангилж, задалсны эцэст шинжилдэг.
V  0, det Vij  0

тохиолдолд параметрийн утгын өөрчлөлтөөс хамаарч

тогтворжилтын матрицын хувийн утгууд тэгтэй тэнцэх нөхцлийг тооцоход
эгзэгтэй цэгийн орчин дахь Томын функцийн ерөнхий хэлбэрийг тодорхойлж
болох боловч, катастрофын99 хөврөлийг яг нарийн тодорхойлж шинжлэх
боломжгүй. Гэхдээ Роберт Гилморын тэмдэглэсэнчлэн функцийн ерөнхий
хэлбэр тодорхой байгаа нөхцөлд хувьсагчдын коэффициент нь зөвхөн тухайн
цэгийн орчин дахь катастрофын хэмжээнд л бага зэрэг өөрчлөлт оруулах100 тул
энэ нь онцын нөлөөтэй биш юм. Градиент системийн хувьд потенциалын бүл нь

V  0 байх үед, мөн Морсын эгзэгтэй цэгүүдэд тогтвортой байна. Харин
хуурмаг эгзэгтэй цэгүүдэд тогтвортой байдлаа хадгалахгүй. Томын болон
Морсын функцийг тус тусад нь ангилж шинжлэхийн хамгийн гол ач холбогдол нь
үүнд байдаг.
Бүтцийн хувьд тогтвортой байх шинжийг хамгийн анх Андронов.А.А,
Понтрягин.Л.С нар динамик системийн хувьд томьёолсон бөгөөд энэ нь систем

99

“Catastrophe” гэдгийг сүйрэл гэж орчуулдаг ч энэ нь заавал систем устаж мөхөхийг илэрхийлэхгүй бөгөөд
судалгаа хүндэрч, шийдлийг олоход төвөгтэй болдог нь ингэж нэрлэх шалтгаан болсон.
100
Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 92.

33
дэх хэлбэлзэл, орчны өөрчлөлтүүд хөдөлгөөний тэгшитгэлийн шийдийг нь
ерөнхийдөө өөрчилдөггүй тийм динамик систем юм.
Томын теорем101 ёсоор тохиромжтой нөхцөлд (параметрийн тоо таваас
цөөн, потенциалын бүл тэгш хэмгүй, эсвэл өөр ямар нэг онцгой тохиолдол
байхгүй үед) потенциалыг
V  CG l  

n



j  l 1

j

(2.7)

y 2j

хэлбэрт оруулан бичиж болно (хүснэгт 2.1). Энд CG(l) нь катастрофын хөврөл
болно.
Хүснэгт 2.1. Энгийн катастрофын үндсэн хэлбэрүүд
Нэр

K

Хөврөл

Шуугиан

(параметрийн
тоо)
A2

1

x3

a1 x

A 3

2

 x4

a1 x  a 2 x 2

A4

3

x5

a1 x  a 2 x 2  a3 x 3

A 5

4

 x6

a1 x  a 2 x 2  a3 x 3  a 4 x 4

A6

5

x7

a1 x  a 2 x 2  a3 x 3  a 4 x 4  a5 x 5

D 4

3

x2 y  y3

a1 x  a 2 y  a3 y 2

D 4

3

x2 y  y3

a1 x  a 2 y  a3 y 2

D5

4

x2 y  y4

a1 x  a 2 y  a3 x 2  a 4 y 2

D5

5

x2 y  y5

a1 x  a 2 y  a3 x 2  a 4 y 2  a5 y 3

D5

5

x2 y  y5

a1 x  a 2 y  a3 x 2  a 4 y 2  a5 y 3

E 6

5

x3  y 4

a1 x  a 2 y  a3 xy  a 4 y 2  a5 xy 2

Системийг

градиент

динамик

системд

шилжүүлж

тооцоолбол

тэгшитгэлийн баруун гар тал нь тэртэй тэргүй үндсэн хэлбэр болох тул
потенциал нь шууд катастрофын үндсэн хэлбэрийг илэрхийлнэ гэж үзэж болно.
dxi
V

dt
xi

101

(2.8)

“n хувьсагч, k тооны параметр бүхий функцийн бүлд ( k  5 ) функцийн бүлд зөвхөн Морсын биш эгзэгтэй
цэгүүд дараах хүснэгтэд илэрхийлсэн хэлбэрээр олдоно”. Мөн бүтээл 492-р тал.

34
Гэхдээ тэгшитгэл дэх параметрийн тоо, эсвэл тэгтэй тэнцэх хувийн утгын
тоо ихсэх тусам судалгаа улам хүндэрнэ. k  l l  1 / 2 үед102 Морсын биш эгзэгтэй
цэгийн орчин дахь функцийн Тейлорын цувааны квадрат зэрэгтэй гишүүдийн
тоо l l  1 / 2 байх ба (энэ нь мөн нэгэн зэрэг тэг утга авах хувийн утгын тоо,
функцийн бүл дэх параметрийн тооны харьцааг илтгэнэ), куб зэрэгтэй
гишүүдийн тоо l l  1l  2 / 6 байна103.
Гэхдээ Морсын биш функцийн хувьд хувийн утгуудаас нэг нь тэгтэй
тэнцүү бол нэг “муу” хувьсагчтай, хоёр ба түүнээс дээш тооны хувийн утга тэгтэй
тэнцүү бол мөн тийм тооны “муу” хувьсагч байна гээд хувьсагчийн зэрэг нь
хамгийн багадаа куб байдлаар илэрхийлэгддэг. Жишээлбэл, хувийн утгуудаас
нэг нь тэгтэй тэнцүү бол Томын функцийн Тейлорын цуваан дахь үндсэн гишүүд
нь

 x   x n , хувийн утгуудаас хоёрынх нь утга тэгтэй тэнцүү байвал
f Tkb

f x , y   x  3  ay  3 , эсвэл f x , y   x  2 y   by  3 хэлбэрээр илэрхийлж болно

Координатын шугаман хувиргалт нь

104

.

l  l матриц тул Морсын биш

функцийн хэлбэр нь
l l  1l  2 2 l l  1l  2
l 
6
6

(2.9)

бодит парaметрээс хамаарна105. k = 5 үед l нь хамгийн ихдээ 2 (бүхэл тоо)
байх учир k  5 үед дээрх тэнцэтгэл биелэхгүй тул ийм тохиолдолд бодит
параметрийн тоог “модули” гээд үүнтэй холбоотой катастрофын хөврөлийг
“modal” буюу модал гэж нэрлэдэг.
Энэ нь ердийн катастрофын шинжилгээг k  5 нөхцлөөр хязгаарлах үндсэн
шалтгаан болно. Катастрофын ийм хэлбэрийг судлахад ихээхэн төвөгтэй,
ерөнхий

зүй

тогтлыг

тодорхойлоход

хүндрэлтэйгээс

гадна

систем

дэх

хэмжээсийн тоо хэт олширсон үед геометрийн дүрс, топологийн аргаар
баримжаалж төсөөлөх аргагүй болдог. Ийм төвөгтэй системийг зөвхөн
тохиромжтой нөхцөлд, хувьсагч, параметрүүдийн тодорхой тоон утгын хувьд л
судлах боломжтой ч энэ нь үр дүнг нарийн шинжлэх, параметрүүдийн нөлөөг
тодорхойлох боломжийг тэр бүр өгөхгүй.

(k параметрийн тоо, l тэгтэй тэнцэх 1 c ,..., l c  хувийн утгын буюу Морсын биш эгзэгтэй цэгийн тоо).
Мөн бүтээл, 11-32-р тал.
104
Энд ’ нь координатын хувиргалтыг тэмдэглэж байна.
105
Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 30.
102
103

35
Иймд математик загвар боловсруулахад систем тэгшитгэл дэх хувьсагч,
жолоодлогын параметрийн тоог хязгаарлах шаардлагатай бөгөөд жолоодлогын
параметрийн тоо дор хаяж таваас дээшгүй бол тохиромжтой байна. Математик
загвар

боловсруулахад

тодорхой

төсөөлүүдэд

түшиглэн

систем

дэх

параметрүүдийг багцлах, аль болох цөөлөх шаардлагатай.
Шугаман бус функцийн шинжилгээнд бифуркацийн ойлголт их чухал байр
суурь эзэлдэг. Зарим эрдэмтэд системийн удирдах параметрийн тасралтгүй
өөрчлөлтийн критик утгад фазын шилжилтийн агшныг бифуркацийн цэг гэж
үзээд функцийн зарим тодорхой хэлбэрийн хувьд судалж, y  cx1  x  ,

y  cSin x  ,

y  cx 2 Sinx  хэлбэрийн функцүүдэд тохиолдоно гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байдаг ч

бифуркацийн үйл явц зөвхөн энэ хэлбэрийн функцүүдээр хязгаарлагдахгүй.
Тэдгээр эрдэмтдийн үзэж байгаагаар тэгшитгэлийн өмнөх болон хойдох
утгуудын хязгаар 4.669201609 гэсэн иррациональ тоотой (Фейгенбаумын
тогтмол) тэнцэх үед бифуркаци үүснэ106.
  lim

k 

Гэхдээ

K n  K n 1
 4.66916224
K n 1  K n

бифуркацийн

төрөл

(2.10)
зөвхөн

Хопфын

эсвэл

Питчфоркийн

бифуркациар хязгаарлагдахгүйгээс гадна системийн шинжилгээний аргууд ч
мөн итерацийн аргаас өөр байж болох тул “бифуркаци нь параметрийн
огторгуйд нэг локаль минимумаас нөгөөд шилжих шилжилт бөгөөд бифуркацийн
цэг дээр параметрийн огторгуй өөр хоорондоо ялгаатай мужуудад хуваагдана”
гэж үзэх нь илүү зөв байж болох юм. Иймд бифуркаци нь шийдлийн
хувилбаруудаас сонгох үйл явцыг илэрхийлнэ. Нэг локаль минимумаас нөгөөд
шилжих шилжилтийг “фазын шилжилт” гэх бөгөөд энэ нь системийн онцлог,
төлөвийн өөрчлөлтийг илэрхийлдэг. Фазын шилжилт нь системийн эгзэгтэй цэг
огцом өөрчлөгдөх (параметрийн утга Rk огторгуйд сепeратрикстэй огтлолцсон)
үед хэрэгжинэ.
Гэвч Ричард Гилмор, Дж.Томпсон107 нарын эрдэмтэд үүнээс өөр аргаар
бифуркацийг

тодорхойлох

боломжтой

гэж

үздэг.

Ричард

Гилморын

тодорхойлсноор “Нэг функцийн хувьд тусгаарлагдмал эгзэгтэй цэгүүд функцийн
глобаль
106

шинж

төлөвийг

тодорхойлдог

бол,

функцийн

бүлийн

хувьд

i. Кроновер.P, “Фракталы и хаос в динамических системах, основы теорий”, Москва, 2000, стр 150-168.
ii. Friedr Vieweg and Sohn Braunschweig, “Dynamic Systems and Fractals”, Cambridge University Press, 1989,
side 46-49.
107
Томпсон.Дж.М.Т, “Неустойчивости и катастрофы в науке и технике”, Москва, Мир, 1985, стр 21-33.

36
потенциалын бүлийн глобаль шинж төлөвийг Морсын биш Томын функцийн
хуурмаг эгзэгтэй цэгүүдийн олонлог буюу ‘сеператрикс’ тодорхойлно. Энд
дурьдсан сеператрикс нь бифуркацийн олонлог юм”108. Энэ арга нь зөвхөн нэг
замналын тухайн тохиолдолд харгалзах бифуркацийн цэгийг бус систем дэх
бифуркацийн олонлогийг бүхэлд нь буюу замнал өөрчлөгдсөн тохиолдолд
огтлолцож болох бифуркацийн цэгийн олонлог буюу бифуркацийн муруйг
тодорхойлдгоороо асар их ач холбогдолтой юм.
Бифуркацийн олонлог нь параметрийн огторгуйг ( c  R k , k параметрийн
тоо)

тус

бүрдээ

ялгаатай

мужуудад

хуваадаг.

Потенциал

функцийн

тусгаарлагдмал эгзэгтэй цэгүүд нь хоорондоо локаль максимум цэгүүдээр эсвэл
өөр ямар нэг байдлаар тусгаарлагдах бөгөөд дор бүрдээ потенциалын
аттрактор, аттракторын мужийг (аттракторт татагдах цэгүүдийн олонлог)
тодорхойлдог. Иймд сепаратрикс нь хоёр гадаргуугийн огтлолцол буюу
хязгаарын цэгүүд гэж үзэж болно.
Тогтворжилтын Vij матрицыг эгзэгтэй цэгүүд дээр диагональчлах замаар
хувийн утгуудаас нь эдгээрийн хоорондох шилжилт, хөдөлгөөний чиглэл, хүчийг
тодорхойлох боломжтой 109 бөгөөд энэ нь бидэнд бифуркацийг шинжлэх бас нэг
боломжийг нээж өгч байна. Нөгөө талаас тогтворжилтын матриц нь бөхсөн
матриц байх, нэг буюу түүнээс дээш тооны хувийн утга тэг рүү ойртох нь тухайн
цэг хуурмаг эгзэгтэй цэг буюу бифуркацийн цэг болохыг харуулна.
Морсын функц бүтцийн хувьд тогтвортой110 боловч параметрийн утга
өөрчлөгдөхөд эгзэгтэй цэгийн байршил, улмаар эгзэгтэй цэг дээрх функцийн
утга өөрчлөгдөх боловч энэ нь зөвхөн координатын өөрчлөлт байдлаар илэрнэ.
Үүний зэрэгцээ хэрэв Морсын функцууд нь бүтцийн хувьд тогтвортой өөрөөр
хэлбэл аттракторын тодорхой мужаар хязгаарлагддаг гэвэл тэдгээр мужуудыг
хязгаарлаж, заагласан бифуркацийн цэгүүдийн олонлог буюу сепаратрикс ч мөн
бүтцийн хувьд тогтвортой гэж үзэх боломжтой юм. Харин сепаратрикстэй
огтлолцож байгаа замналууд бүтцийн хувьд тогтвортой байхгүй. Иймд тухайн
систем бүхэлдээ Морсын функц биш бол (ийм байх тохиолдол ховор), Томын
функцийг, Морсын функцийн хязгаарыг буюу сепаратриксийг судлах хэрэгцээ
зайлшгүй юм. Фазын шилжилт хэрэгжих буюу тухайн аттракторын орчны
108

Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 51.
Мөн бүтээл, 53-р тал
110
Бүтцийн хувьд тогтвортой функц гэдэг нь бага хэмжээний хэлбэлзэлд системийн эгзэгтэй цэгийн тоо
байршил, хэлбэр, аттракторын муж нь өөрчлөгддөггүй функц юм.
109

37
хэмжээс өөрчлөгдөхөд бүтцийн хувьд тогтворгүйшил үүсэх боломжтой. Энэ нь
функцийн бүлийн хувьд потенциалын бүлийн глобаль шинж төлөвийг Томын
функцээр дамжуулан судлах гол шалтгаан болж байна. Харин Морсын функцийг
тухайн аттракторын орчныг судлахад ашиглах боломжтой.
Потенциалын бүл дэх Томын функцийг судлахад бүтцийн хувьд
тогтворгүй тул хуурмаг (хувирлын) цэг, сепаратриксүүдийг тооцож шинжлэх
шаардлага

зайлшгүй

тулгардаг.

Функцийн

уламжлалаас

(нэгээс

дээш

хувьсагчтай байх тохиолдолд тогтворжилтын матрицын утгаас) сеператриксийн
цэгийг, тухайн уламжлалаас (n-1, n-2 эрэмбийн) параметрүүдийн харилцан
хамаарлыг тодорхойлох (тогтворжилтын матрицын детерминантыг тэгтэй
тэнцүүлж, параметр дэх харилцан хамаарлыг олох) замаар сеператриксийн
муруйг тодорхойлох боломжтой.
Сеператрикс нь параметрийн өөрчлөлтөөс шалтгаалан функцэд гарах
өөрчлөлтийн цэгүүд бөгөөд өөрчлөлт хэд хэдэн хувилбартай байж болно.
Өөрөөр хэлбэл системийн дотоод зүй тогтлоос эсвэл гадны нөлөөллөөс
шалтгаалан

системийн

жолоодлогын

параметрүүдийн

утга,

тэдгээрийн

хоорондын харилцан хамаарал өөрчлөгдөхөд системийн үндсэн шинж чанарт
өөрчлөлт орох тул урьд нь тэг магадлалтай байсан үзэгдэл тулгарах боломжтой
болох бөгөөд зарим үед сонголт хийх шаардлага тулгарна.
Потенциал функцийн тусгаарлагдмал эгзэгтэй цэгүүд потенциалын
аттрактор, аттракторын мужийг (аттракторт татагдах цэгүүдийн олонлог)
тодорхойлох учир эгзэгтэй цэг дээрх катастрофыг шинжлэх замаар аттракторыг
нарийвчлан судалж болох бөгөөд энэ нь Ляпуновын функц зэрэг бусад аргуудыг
бодвол ихээхэн давуу талтай, илүү их нарийвчлалтай арга юм.
Эдийн засгийн хувьд тухайн системд өөрийнх нь дотоод зүй тогтол, эсвэл
гадны нөлөөллөөс шалтгаалан гэнэтийн өсөлт бууралт, үсрэлтийн аль аль нь
тулгарах боломжтой. Технологийн түвшин өссөөр байгаад тодорхой түвшинд
хүрэхэд олон улсын зах зээл дээрх технологийн давуу байдлаас шалтгаалан
дараагийн технологи гарч ирэх хүртэл олох дангаар ноёрхлын ашиг нь эдийн
засагт хүчтэй түлхэц болж болно. Ажиллах хүчний ур чадвар шаардлагатай
түвшинд хүрээгүй байхад капиталд их хэмжээгээр хөрөнгө оруулах нь
бүтээмжийн хангалттай хэмжээний өсөлтөд хүргэхгүй, судалгаа зохион бүтээлт,
технологид зарцуулах эх үүсвэрийг багасгаж, улмаар эдийн засгийн өсөлтийг
сааруулах алхам болж болох юм.

38
Иймд параметрийн утгын тухайн агшин дахь өөрчлөлт, параметрүүдийн
хоорондын харилцан хамаарал нь дээр системийн үндсэн шинж чанарт
өөрчлөлт орох, урьд нь тэг магадлалтай байсан үзэгдэл тулгарах боломжтой
болох,

хувилбаруудаас

сонгох

буюу

замнал

хоёрдмол

болох

зэргийг

тодорхойлох тул системийн хувьд нэн чухал үүргийг гүйцэтгэнэ.
Чу, Хейл нар 1982 онд бифуркацийн шинжилгээнд Роберт Гилморынхтой
төстэй үр дүнд хүрсэн байдаг. 2,3 дугаар тэгшитгэл dxi / dt  F x, c, t  -ийн r
параметрээс үл хамаарах хэсэг нь J0, шугаман хэсэг нь L0, ба J 0  d / dt  L0 үед
J 0 x  rx  N x, r   0

(2.11)

гэж томьёолбол J0 –ийн хувийн утга r-тэй тэнцэх цэг нь бифуркацийн цэг
байна111.
Динамик системийн тэгшитгэлээс шугаман бус хэсэг, түүний дотроос
параметрээс үл хамаарах хэсгийг ялган аваад, хувийн утгыг нь олох замаар
параметрийн ямар утгад систем бифуркацид орохыг тодорхойлох боломжтойг
нээснээрээ энэ Чу, Хейл нарын судалгаа асар их ач холбогдолтой юм. Гэхдээ
энд бифуркацийн цэгийг тухайн замналын хувьд (бусад нөхцөл тогтмол,
системд өөрчлөлт орохгүй байх нөхцөлд) тодорхойлох боловч сеператриксийн
муруйг бүхэлд нь тодорхойлохгүйгээрээ Ричард Гилморын аргаас ялгаатай.
Нөгөө талаас Гилморын тодорхойлсон катастрофын хөврөлийн төрөл тус бүрт
харгалзах шуугиан мөн л тус бүрдээ ялгаатай бөгөөд энэ нь катастрофын
ерөнхий хэлбэрийг тодорхойлохгүй ч чухал үүрэг гүйцэтгэдгийн адилаар
тэгшитгэл дэх параметрээс хамаарахгүй, шугаман хэсгүүдийн ач холбогдлыг
үгүйсгэх аргагүй юм.
Тогтворжилтын матрицын нэг буюу түүнээс дээш тооны хувийн утгууд
тэгтэй тэнцэх нөхцөл нь бифуркацийг тодорхойлох хамгийн хялбар арга болно.
Энд det  2V / xi x j  0 нөхцөл нь хуурмаг буюу Томын эгзэгтэй цэгүүдийг, өөрөөр
хэлбэл бифуркацийг тодорхойлно. Гэхдээ Морсын эгзэгтэй цэг дэх функцийн
төлөв байдал, параметрийн утгын өөрчлөлт, харилцан хамаарлаас шалтгаалан
тухайн цэг хуурмаг эгзэгтэй цэг болж хувирах буюу систем Томын систем болж
хувирах тохиолдлууд бас байдаг.

111

Занг.В.Б, “Синергетическая экономика, время и перемены в нелинейной экономический теорий”,
Москва, Мир, 1999, стр 76.

39
Бүтцийн хувьд тогтворгүй функцийг тодорхойлдог цэгүүдийн олонлогийг
Максвелийн олонлог гэх ба энэ сеператриксийг Максвелийн бифуркаци гэдэг.
Максвелийн олонлогийг Клаусис-Клапейроны тэгшитгэлээр тодорхойлдог. Энэ
олонлог (сеператрикс) дээр функцийн эгзэгтэй утгууд хоорондоо тэнцүү байна.
Ердийн буюу локаль бифуркацийн үед бифуркаци үүсэх хүртэл систем
тогтвортой байдаг бол Максвелийн бифуркацийн үед потенциалын глобаль
минимум системийн төлөв байдлыг тодорхойлно.
Зураг 2.4-д Максвелийн бифуркаци ба ердийн бифуркацийг хялбар
байдлаар фазын огторгуйд дүрсэлсэн112.
Ердийн бифуркаци нь T11  dc  T21
dt

(2.12)
харин Максвелийн бифуркаци нь
T21 

dc
dt

(2.13)

нөхцөлд биеллээ олно (с параметр).
dc
 T11
dt

(2.14)

бол бифуркаци үүсэхгүй. Бифуркаци үүсэх шалтгаан нь зөвхөн системийн
дотоод зүй тогтлоос үүдсэн байх албагүй бөгөөд гаднаас ирэх хэлбэлзэл ч
бифуркаци үүсгэж болдог. Ердийн бифуркацийн үед систем өмнөх төлөв
байдалдаа буцаад орж байгаа, эсвэл хуурмаг эгзэгтэй цэг дээр нэг локаль
минимумаас нөгөөд шилжиж байгаа бол системийн үндсэн шинж чанарт
өөрчлөлт орохгүй байж болно.
Харин локаль минимумаас глобаль минимумд шилжиж байгаа бол
системийн потенциал эрс өөрчлөгдөнө (глобаль минимумд шилжсэн үед
потенциал хамгийн бага утгатай байна). Энэ нь хүчтэй огцом өөрчлөлт байх
бөгөөд нэгэнт шинж чанар нь өөрчлөгдсөн систем эргээд өмнөх төлөв
байдалдаа орох боломжгүй болдог. Максвелийн бифуркаци нь параметрийн
утга дахь ялимгүй өөрчлөлтөөс шалтгаалан системд гарах гэнэтийн огцом
үсрэлтийг илэрхийлэх бөгөөд ердийн бифуркацийн үед тасралтгүйгээр шилждэг

112

Т1 нь локаль минимумд буцаж очих буюу систем эргэж хэвэндээ орох хугацаа, Т2 нь локаль минимумаас
глобаль минимумд шилжих хугацаа ба T1  1 / 1 , T  2 /    V / D , энд 1 , 2 нь тус тус тогтвожилтын
1

2

1

2

2

матрицын локаль минимум, локаль максимум цэг дээрх хувийн утгууд, V  V  X M   V  X m  нь глобаль
минимумд шилжих саадын өндөр, D нь шуугиан буюу хэлбэлзлийн коэффициент болно.

40
бол Максвелийн бифуркацийн үед үүний эсрэгээр тасралттайгаар шилждэг
(потенциалын утгын өөрчлөлтийг дифференциал тэгшитгэлээр тодорхойлох
боломжгүй болно. Зураг 2.4). Жишээлбэл дэлхийн зах зээлийн үнийн огцом
уналт гол экспортын барааны борлуулалтыг унагасан, эсвэл экологийн хямрал
байгалийн гамшиг нүүрлэсэн зэрэг нь эдийн засагт хүчтэй нөлөөлбөл, үр уршиг
нь төсөөлж байснаас хэд дахин хүндээр тусч болдог. Нэгэнт энэ нь системийн
үндсэн шинж чанар, бүтцэд өөрчлөлт оруулсан бол эдийн засаг өмнөх төлөв
байдалдаа эргэж орох боломжгүй.

NM

Nd

E

NM

Зураг 2.4. Максвелийн бифуркаци ба ердийн бифуркаци
бол ердийн бифуркаци,

бол Максвелийн бифуркаци үүснэ. N буюу шуугиан нь

тэгшитгэлийн хоёр дугаар эрэмбийн тухайн уламжлалаас тодорхойлогдоно.

Үүний зэрэгцээ системийн жолоодлогын параметрийн анхны утга ялимгүй
өөрчлөгдөхөд Томын функцийн эгзэгтэй цэгийн орчинд хувьсагчдын авах утга
асар ихээр өөрчлөгдөх боломжтой.
Максвелийн бифуркацийн үед тохиолдож болох катастрофын бас нэг
төрөл нь параметрийн утгыг нэг удаа өөрчлөөд дахин буцаахад өөр өөр
траекториор замнах буюу өөрөөр хэлбэл нэг локаль минимум руу үсрээд, дахин
буцаж үсрэх тохиолдолд яг эхний үсрэлтийн цэг дээрээ эргэж буухгүй байх
явдал юм (зураг 2.5).
Энэ нь систем дэх хувьсагч болон цаг хугацааны хоорондын хамаарлаас
гадна жолоодлогын параметрийн утгын өөрчлөлтөд системийн өгөх реакци яг
тэр чигээрээ хэзээ ч дахин давтагддаггүйгээс шалтгаалдаг. Эдийн засагт
татварын хувийг өсгөөд, дараа нь өмнөх түвшинд хүртэл буулгахад эсвэл
мөнгөний ханшийг өөрчлөөд дараа нь буцааж өмнөх түвшинд авчрахад

41
мөнгөний ханш, татварын яг тухайн түвшинд үнэ анхны байсан түвшиндээ очиж
тэнцвэрждэггүй нь үүний нэг жишээ юм.
Зураг 2.5
а) Гэнэтийн огцом үсрэлт
(жолоодлогын
параметрийн

ялимгүй

өөрчлөлтөөс шалтгаална).
б)
параметрийн

Жолоодлогын
хоорондоо

маш бага зөрүүтэй хоёр

Зураг 2.6.
Реакци

буюу

хариу

үйлдлийн зөрүү, хожимдол
(Максвелийн бифуркацийн үед
ажиглагдана)

Хэрэв потенциал функц нэгээс дээш тооны минимумтай бол тэдгээр
цэгүүдийг хооронд нь тусгаарласан дор хаяж нэг эмээл цэгтэй байх ба эдгээр
цэгүүд дээрх тэнцвэржилт тогтворгүй байна. Өөрөөр хэлбэл систем тогтворгүй
(энэ цэг дээр тэнцвэр удаан хадгалагдах боломжгүй) эгзэгтэй цэгтэй байна.
Иймд томын функц нь Морсын функцээс илүү төвөгтэй юм. Гэхдээ дээр
дурьдсан гэнэтийн огцом үсрэлт, параметрийн анхны нөхцлийн өөрчлөлтөд
эмзэг, тогтворгүй тэнцвэр бүхий эмээл цэгтэй байх зэрэг нь потенциал функц
нэгээс дээш тооны минимум цэгтэй байх үед тохиолддог.
Гэхдээ энэ нь потенциал функц нэг минимумтай байх үед катастроф
тохиолдохгүй гэсэн үг биш бөгөөд үүний нэг сонирхолтой жишээ нь “эгзэгтэй
удаашралт” юм. Тогтворжилтын матрицын хувийн утга тэгээс их, эерэг байхад
систем тогтвортой төлөвт байх ба ердийн үед систем   i t байдлаар хугацаанаас
хамаарах бөгөөд бифуркацийн дараа det Vij  0 , нэг буюу түүнээс дээш тооны
хувийн утга тэг рүү ойртоно (Морсын биш эгзэгтэй цэг дээр). Энэ үед шилжилт
асар их удааширдаг113.

113

Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 166-182.

42
Эгзэгтэй удаашралт, реакцийн зөрүү, Максвелийн бифуркаци дахь огцом
үсрэлтүүд нь нийгэм, эдийн засгийн системийг судлахад асар их ач
холбогдолтой бөгөөд ийм үзэгдлүүдийг тайлбарлах, урьдчилан прогнозлох,
таамаглахад шугаман бус динамикийн судалгаа, шинжилгээнээс өөр арга
хэрэглэж, үр дүнд хүрэх боломж хомс байдаг.
Бид энгийн жишээ болгон Лоренцийн атракторыг авч үзье (зураг 2.7).
Лоренц энэ системийн тэгшитгэлийг
x  x  y

 0

y  rx  y  xz

r 0

z  bz  xy

b0

(2.15)

байдлаар бичсэн бөгөөд үүнийг градиент динамик системд шилжүүлбэл
f
 x  y
x
f
 rx  y  xz
y
f
 bz  xy
z

(2.16)

Зураг 2.7. Лоренцийн aттракторын дүрслэл. (1000 итерацийн үед)
а. Хажуугийн дүрслэл

болох бөгөөд эндээс дивергенци тооцвол
divf lorenz    1  b  0

(2.17)

болно. Дивергенци тэгээс бага байгаа нь систем тогтвортой, диссипатив шинж
чанартай болохыг харуулж байна. Потенциал функцийг тооцвол
1
1
1
u   x 2  rxy  y 2  xyz  bz 2
2
2
2

2.16 дугаар тэгшитгэлээс эгзэгтэй цэгүүдийг тодорхойлбол

(2.18)

43

0,0,0

1-р эгзэгтэй цэг

 br  1; br  1; r  1
 br  1; br  1; r  1

2-р эгзэгтэй цэг
3-р эгзэгтэй цэг

олдоно. 2 ба 3 дугаар эгзэгтэй цэгүүдийн координат дахь тэгш хэм нь Лоренцийн
аттракторын тэгш хэмийг тайлбарлаж байна.
тэгшитгэлээс

2.16-р

тогтворжилтын

матриц

нь

дараах

байдлаар

бичигдэнэ. Үүнд:
0 
  


Vij   r  z  1  x 
 y
x  b 

(2.19)

байдлаар бичигдэх бөгөөд детерминант нь
det Vij   2  xy   2 r  z   x 2

(2.20)

байна. 1-р эгзэгтэй цэг 0,0,0 дээр тогтворжилтын матриц нь
Vij

x 0
y 0
z 0

 

 r
 0

0

 1 0
0 b 

(2.21)

болох ба эндээс хувийн утгуудыг тооцвол
   

 r
 0

0 

1 
0 
0
b   

буюу 0       1   b    гэдгээс хувийн утгууд нь 1   , 2  1, 3  b гэж олдох
ба энэ нь систем гаж аттрактортай болохыг илэрхийлж байна.
Энд r параметрийн утга нэгд дөхөж очих үед А+3 маягийн бифуркаци, rийн утга үүнээс цааш ихсэж, 13.926 тай тэнцэхэд Морсын эмээл нь тогтвортой
хоёр фокуст шилжиж, 24.76-д хүрэхэд Хопфын бифуркаци хэрэгжих ба цаашлах
тусам хаост шилжинэ.

44

( X_plot  Y_plot Z_plot)

( X_plot  Y_plot Z_plot)

( X_plot  Y_plot Z_plot)

( X_plot  Y_plot Z_plot)

z

Зураг 2.8. Лоренцийн атракторын замнал
(100, 200,
300,
400,) 600, 1000,
1500,
3000,
5000
үед)  Z_plot)
( X_plot
Y_plot
 Z_plot
( X_plot
 Y_plot
 Z_plot
) итерацитай
( X_plot  Y_plot

y

( X_plot  Y_plot Z_plot)

Лоренцийн аттрактор нь шугаман бус динамикийн хялбар, энгийн, гурван
хэмжээс, гурван параметр (r, , b) бүхий жишээ юм. Байгаль, нийгэм, эдийн
засгийн ихэнх системүүдийн замнал үүнээс хавьгүй төвөгтэй байдаг.
Жолоодлогын параметрүүдийн утга, харилцан хамаарлын систем дэх
дотоод зүй тогтол, мөн гадны нөлөөллөөс шалтгаалах өөрчлөлт нь системийн
шинж чанарт өөрчлөлт гарах, урьд нь боломжгүй байсан үзэгдэл тулгарах
боломжтойг илэрхийлэх бөгөөд ялангуяа урт хугацаанд энэ магадлал өндөртэй
учир динамик системийг судлахад топологи, долгионы онолуудаас илүүтэйгээр
системийн харилцан хамаарлын динамик, потенциал функцийн шинжилгээг
ашиглах нь илүү зөв үр дүнд хүргэнэ. Энэ нь
1. Систем дэх харилцан хамаарлын динамикийг тодорхойлох,
2. Дивергенци тооцох,
3. Систем бүтцийн хувьд тогтвортой эсэхийг шалгах,
4. Системийн эгзэгтэй цэгүүдийг тодорхойлох,
5. Эгзэгтэй цэгүүд дэх тогтворжилтын матриц, хувийн утгуудыг шинжлэх,
6. Тухайн цэг хуурмаг эгзэгтэй цэг бол катастрофыг шинжлэх,
7. Тухайн цэг дээрх катастрофыг параметрийн янз бүрийн утгуудад авч үзэх,
8. Параметрүүдийн хоорондын харилцан хамаарлыг шинжлэх,
9. тухайн эгзэгтэй цэг дэх потенциал функцийн утгыг шинжлэх,

45
10. Систем дэх харилцан хамаарлын цаашдын замналыг шинжлэхийг
шаардана114.
Эдгээрээс гадна илүү нарийвчлан судлах шаардлагатай бол
1. Тухайн хуурмаг эгзэгтэй цэг дэх бифуркаци Максвелийн болон ердийн
бифуркацийн аль нь болохыг тодорхойлох,
2. Системд зориудаар хэлбэлзэл буюу шуугиан өгч тухайн нөхцөл дэх
замналыг шинжлэх,
3. Анхны нөхцлийг янз бүрийн утгууд дахь замналыг судлах
4. Тогтворжилтын матрицыг эгзэгтэй цэгүүд дээр диагональчлах замаар
хувийн утгуудаас шилжилт хөдөлгөөний чиглэл, хүчийг тодорхойлно.
Системийн параметрийн тоо таваас дээш байгаа үед жолоодлогын
параметрийн тодорхой тоон утгын хувьд системийг судлахаас өөр аргагүй
боловч систем дэх тэгшитгэлийн тоог цөөлж (бусад хүчин зүйлс тогтвортой буюу
онцын нөлөөгүй үед), тухайн тохиолдлуудыг шинжлэх нь ийм систем дэх зүй
тогтлыг судлахад дөхөмтэй юм.

114

Үүний тулд системийн урт хугацааны хэмжээсүүдийг бүрэн тодорхойлсон байх, хувьсагчдад хамтын
шугаман хамаарал, хэт сарнимал ажиглагдаагүй, систем дэх параметрийн тоо зохистой байх
шаардлагатай.

46

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЗАГВАРУУД
ДАХЬ ХӨГЖЛИЙН ТУХАЙ ТӨСӨӨЛЛҮҮД

3.1 ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЗАРИМ ЗАГВАР ДАХЬ ХӨГЖЛИЙН ТУХАЙ
ЕРӨНХИЙ ТӨСӨӨЛӨЛ
Сүүлийн хэдэн зууны турш нийгэм, эдийн засаг дахь өөрчлөлтийн үйл явц улам
бүр түргэсч, ялангуяа сүүлийн хориод жилд улс орнуудын хөгжлийн ялгаа улам
их анхаарал татах болсон билээ.
Энэ нь эдийн засгийн хөгжлийг өөрөөр төсөөлж, томьёолохыг шаардаж,
1980-аад оноос эхлэн эндоген өсөлтийн загвар115 боловсруулах үйл явцын гол
түлхэц

болсон.

Эхэн

үеийн

эндоген

өсөлтийн

загваруудад

капиталын

хуримтлалд голчлон анхаарч байсан. Ромер.Д (1986, 1987), Лукас.Р.И (1988),
Рибело.С (1991) нарын эрдэмтдийн агууригийн тогтмол өсөлт бүхий капиталд
түшиглэсэн загваруудыг үүний жишээ болгон дурьдаж болно.
Энэ үеийг хүртэл эрдэмтэд капиталд голлон анxаарч ирсэн боловч эдгээр
загваруудад урт хугацаанд капиталын хөрөнгө оруулалтын өгөөж буурах зүй
тогтлыг авч үзээгүй юм. Нэг хүн амд ноогдох капитал зэвсэглэмж бага байгаа
үед капиталын хөрөнгө оруулалт нь хөгжлийн харьцангуй хүчтэй түлхэц болох
боловч капитал зэвсэглэмж хангалттай түвшинд хүрсний дараа энэ төрлийн
хөрөнгө оруулалтын ахиу ашиг буурч эхлэх бөгөөд энэ муруй урт хугацаанд 
хэлбэртэй байдаг тул капиталын хуримтлал дангаар нийт эдийн засгийн
өсөлтийг хэмжээ хязгааргүй тэтгэж чадахгүй нь бүхэнд илэрхий билээ.
Үүний дараа урт хугацаанд капиталын хөрөнгө оруулалтын өгөөж буурах
явдлын сөрөг нөлөөг технологийн тусламжтайгаар багасгах зорилгоор олон
судалгаа хэрэгжсэн. Ромер.Д (1990), Эгайон.Ф ба Ховитт.П (1992) нарын
технологид түшиглэсэн эндоген өсөлтийн загварууд нь аж ахуйн нэгжийн ашгийг
максимумчлах зорилго бүхий судалгаа, зохион бүтээлтийн үйл ажиллагаанаас
үүдэх

технологийн

дэвшил,

бүтээмжийн

өсөлтөд

түшиглэсэн

мөн

ийм

судалгааны жишээ юм.

115

Эндоген өсөлтийн загваруудад эдийн засгийн өсөлтийг эдийн засгийн өөрийнх нь тухайн үеийн нөхцөл
байдал, боломжийн дагуу зөв зохицуулж чадвал өсгөх боломжтой гэж үздэг.

47
Мэдээллийн солилцоо асар их түргэсч (i), судалгаа зохион бүтээлтийн
үйл ажиллагааны хэрэгцээ огцом өсч (ii), глобальчлал хүчээ авч эхэлсэн(iii),
хүний нөөцийн шаардлага эрс өөрчлөгдсөн116 (iv) зэрэг цаг үеийн нөхцөл
байдлыг уламжлалт эдийн засгийн загваруудын тусламжтайгаар тайлбарлах,
эдгээр нөхцлийг тусгасан прогноз боловсруулах боломжгүй болсон нь энэ
чиглэлийн судалгааны тулгамдсан хэрэгцээг илэрхийлж байв. Түүнчлэн байнга
өссөөр ирсэн АНУ, бусад хөгжингүй орнуудын бүтээмжийн өсөлт 1970-аад оноос
хойш хурдаа алдан саарч, 1990-ээд оноос дахин огцом өсч эхэлсний шалтгаан
тодорхойгүй байсан юм117.
Хөгжлийн тухай ойлголт цаг үеэ даган хувирч өөрчлөгдсөөр ирсэн тул
эдийн засгийн загваруудыг тухайн үеийн нөхцөл байдал, ойлголтоос ангид авч
үзэх нь өрөөсгөл юм. Учир нь тухайн үеийн нөхцөл байдал, хэрэгцээ шаардлага
тэдгээр эрдэмтдийн хөгжлийн төсөөлөл, үзэл баримтлалд тусгалаа олдог.
Зарим загварыг эдийн засгийн тухай ерөнхий төсөөлөл, судалсан
асуудал, хувь нэмрийг он тооллын дарааллаар нь авч үзвэл дараах байдалтай
байна (хүснэгт 3.1).
Хүснэгт 3.1. Эдийн засгийн загваруудыг харьцуулах нь
Төлөөлөгчид

Он

Загварын онцлог
Загварын

Эдийн

Загварын

зорилго,

засгийн

нэмэр

судалсан

тухай

асуудал

ерөнхий

хувь

төсөөлөл
1. К.Маркс

1867 Үйлдвэрлэлийн

Нэг

Анхны

эдийн

хэрэг-сэл,

салбартай,

засгийн

шугаман

хэрэглээний

хаалттай

бус

загварыг

зүйл-сийн

эдийн засаг

боловсруулсан

үйлдвэрлэлийн
харилцан
хамаарал

116

(Байгууллагын реинженеринг хүний нөөцөд голлож түшиглэх болсон гэж үздэг ч зөвхөн реинженеринг ч
биш, бусад сайжруулалтуудад ч бас ажиллагчдын чадвар, мэдлэгт голлон түшиглэх болсон).
117
nd
Romer.D, “Advanced Macroeconomics”, 2 edition, 2001, McGraw Hill/Irwin: NY, side 5.

48
2. ХарродДомар

1946 Эдийн

засгийн Нэг

хуримтлал

Эдийн

бий салбартай,

болгох чадвар

засгийн

хуримтлал

хаалттай

болгох

эдийн засаг

өсөлтийн

бий
чадвар,

харилцан
хамаарлыг
судалсан
3. В.Леонтьев

1947 Салбар

N

тооны Эдийн

засгийн

хоорондын,

салбартай

хүчин

зүйл,

үйлдвэрлэл,

эдийн засаг

бүтээгдэхүүн

эцсийн

гаргалтын

хэрэглээний

хүснэгтийг

харилцан

боловсруулсан

хамаарал
4. Р.Солоу

1956 Капитал

Нэг

Технологийн

зэвсэглэмж,

салбартай,

дэвшлийг анх удаа

үйлдвэрлэлийн

хаалттай

эдийн

өсөлтийн

эдийн засаг

загварт тусгасан

засгийн

харилцан
хамаарал
5. В.Б.Занг

1995 Хуримтлал
болгох,

мэдлэг эдийн

бүтээх
лага,
хүний

бий Нээлттэй

засаг, бий

ханд- бүтээх
худалдаа, чадвараар
нөөцийн хоо-рондоо

болгох

чадварын
эдийн
өсөлтийн

ялгаатай

харилцан

харилцан

ажиллах хүч

хамаарлыг
судалсан

2000 Шинэ мэдлэгийн Хоёр
үйлдвэрлэл

ялгаа,
засгийн

чадавхийн
хамаарал
6. Д.Ромер

Бүтээх, хуримтлал

Эдийн

засгийн

салбартай,

өсөлт

дэх

шинэ

хаалттай

мэдлэгийн

эдийн засаг

үйлдвэрлэлийн
нөлөөг судалсан

49
7. Ф.Эгайон,
П.Ховитт

2000 Мэдлэгийн
салбарын
ажиллах
цалин,

Хоёр

“Бүтээлч устгалт”-

салбартай,

ыг анх удаа эдийн

хүч, хаалттай

засгийн

ашгийн эдийн засаг

тусгасан

загварт

хамаарал
8. П.Сегерстром 2000 Судалгаа зохион Хөрөнгө

Анх

бүтээлтийн

оруулалтыг

хөрөнгө

дотор

оруулалтын урт босоо
хугацаан
нөлөө

инновацийг хэвтээ
нь болон босоо гэж
ба ангилан

эдийн

засгийн

загварт

тус-гаж,

энэ

дахь хэвтээ
инновацийн
гэж
ангилж

удаа

хоёр чиглэлийн хөрөнгө
авч оруулалтын эдийн

үзсэн

засаг дахь нөлөөг
судалсан

Дээрх загваруудад тухайн үеийн нөхцөл байдал, хөгжлийн тухай ойлголт
төсөөлөл тусгалаа олсон нь ойлгомжтой хэдий ч системийн хөгжлийг авч үзсэн
байдлыг нь харгалзан дараах гурван үзүүлэлтээр ангилж болох юм. Үүнд:
 Тэнцвэржилтийн нөхцлийг118 эсвэл системийн динамикийг авч үзсэн,
 Эдийн засгийг хаалттай, эсвэл нээлттэй систем байдлаар төсөөлсөн,
 Тодорхой параметрийн утгыг өөрчлөх замаар шууд эсвэл системийн
дотоод дахь харилцан хамаарлаар дамжуулан шууд бус байдлаар
жолоодлого өгөх боломжийг авч үзсэн зэрэг болно.
Эдгээрээс тэнцвэржилтийн нөхцлийг судалсан загварын жишээнд ХарродДомар нарын, Роберт Солоугийн загварыг дурьдаж болно. Харрод-Домар нар
хуримтлал нь хөрөнгө оруулалттай ойролцоогоор тэнцүү байна гэж үзээд
капиталын элэгдэх хэмжээ, хүн амын өсөлтийн хувиас өмнөх жилийн хуримтлал
буюу хөрөнгө оруулалт багагүй байх ёстой гэж үзсэн (тодорхой хэмжээний
өсөлтийг бий болгоход шаардлагатай нөхцөл). Тэд капитал гарцын харьцаа (θ)
тогтмол байна гэж үзсэн нь капитал, хөдөлмөрийн хувь нэмрийн харьцаа
тогтмол байна гэсэн төсөөлөл юм. Солоугийн томьёололд ч мөн үүнтэй төстэй

118

Тодорхой нөхцлийг бүрдүүлсэн буюу жолоодлогын параметрийн утга тогтмол байх нөхцөлд тогтмол
хувь бүхий өсөлтийг бий болгох боломжтой

50
төсөөлөл ажиглагддаг119. Энэ нь тэнцвэржилтийн нөхцлийг бүрдүүлж чадвал
эдийн засгийн өсөлтийг тогтмол хувьтай байлгах боломжтой, өөрөөр хэлбэл
хөгжил тодорхой нөхцлөөс хамааралтай гэсэн төсөөллийн үр дүн юм. Энэ нь
тухайн нөхцлийн тохироо бүрдсэн үед, богино хугацаанд биелж болох боловч
системийн цаашдын замнал, потенциалыг судлахад хангалттай биш юм.
Шууд биш, дам байдлаар буюу системийн дотоод дахь харилцан
хамаарлаар дамжуулан жолоодлого өгөх боломжийг судалсан эхэн үеийн
загварын жишээнд В.Леонтьевийн, мөн К.Марксын загварыг дурьдаж болно.
Ялангуяа Леонтьевийн боловсруулсан загвар нь завсрын бүтээгдэхүүн-эцсийн
хэрэглээний харилцан хамаарал, эдийн засаг дахь салбар хоорондын харилцан
үйлчлэлийг судалж, эдийн засгийн дотоод дахь үйл явцыг чухалчилснаараа
асар их ач холбогдолтой юм. Харин Харрод-Домар нарын загвар нь тухайн
параметрийн утгыг гаднаас шууд өөрчлөх замаар эдийн засгийн өсөлтөд
нөлөөлөх боломжтой гэсэн төсөөлөлд түшиглэдэг. Энэ нь систем дэх үйл явцыг
цорын ганц хүчин зүйлээр дамжуулан жолоодох боломжтой буюу өөрөөр хэлбэл
систем дэх орон зайг гаднаас хүчээр нөхөх замаар үр дүнд хүрэх боломжтой
гэсэн төсөөллийн үр дүн юм. Аливаа улс орны эдийн засгийн амьдрал асар
баялаг утга агуулгатай, олон хэмжээстэй, Иймийн тул тухайн системийн дотоод
дахь үйл явцыг үнэлэх, шинжлэхэд хялбаргүй хэдий ч орхигдуулах боломжгүй.
Загвар нь тухайн систем дэх зүй тогтол, тухайн системийн онцлог, шинж
чанарыг тусгасан, нөхцөл байдлыг үнэлэх, цаашдын замналыг тооцож, прогноз
боловсруулах хэрэгсэл хэдий боловч зорилго, зориулалт, хэрэглээгээр өөр
хоорондоо ихээхэн ялгаатай. Сургалтын, эсвэл судалгааны зориулалттай
загваруудад зарим хувьсагчийн нөлөө, жолоодлого өгөх боломж, реакцийг
тусгайлж, нарийвчлан судлах зорилгоор хаалттай системээр төсөөлж, судалж
болох бөгөөд магадгүй энэ нь тухайн зорилго, зориулалтад илүү нийцнэ. Гэвч
нийт эдийн засгийн нөхцөл байдлыг үнэлэх цаашдын прогноз боловсруулах,
тэдгээрт түшиглэн бодлого боловсруулах, шийдлийг хэрэгжүүлэхийг зорьсон
үед тухайн систем дэх зүй тогтлыг бүрэн тусгах шаардлагатай болдог. Тухайн
систем болон гадаад орчны хоорондын эрчим, онч дохио, массын солилцоог

119

Кобб-Дугласын үржвэр хэлбэрийн функцийг ашиглахдаа зэргийн коэффициентуудыг тогтмол гэж үзсэн.

51
авч үзэхгүй буюу хаалттай системээр төсөөлсөн судалгааны үр дүн зөвхөн
ceteris paribus үед л хүчинтэй байна.120.
Үүний зэрэгцээ богино, дунд, урт хугацааны прогноз боловсруулах
зориулалт

бүхий

загваруудад

тусгах

хүчин

зүйлс,

хувьсагчдын

болон

жолоодлогын параметрийн сонголт тус бүр ялгаатай. Жишээ нь тэнцвэржилтийн
нөхцлийг, эсвэл тухайн аттракторын орчныг судлах, системийн динамикийг
бүхэлд нь судлах зорилго зориулалт ижил байхгүй. Тухайн хугацааны
интервалд чухал нөлөөтэй хүчин зүйлсийг сонгох нь мөн л ихээхэн судалгаа
шаарддаг. Өөрөөр хэлбэл үйл явц тухайн үед санамсаргүй мэтээр илрэх боловч
(ямар ч чиглэлтэй вектор байж болно) зүй тогтол харьцангуй сүүлд илрэх тул
зүй тогтлын тухай мэдлэг, төсөөлөлгүйгээр тэр бүр залж удирдах боломжгүй
юм. Хэрэв тухайн үйл явц үнэхээр санамсаргүй тохиож байгаа бол үүнийг зүй
тогтол гэж үзэхэд төвөгтэй.

3.2. ЭКЗОГЕН БА ЭНДОГЕН ЗАГВАРЫН ҮНДСЭН ЯЛГАА
Эдийн засгийн загваруудыг эдийн засагт жолоодлого өгөх боломжийг авч
үзсэн байдлаар нь экзоген, эндоген өсөлтийн загварууд гэж ангилж болох
бөгөөд гол ялгаа нь дараах зүйлсээр илэрч байна (хүснэгт 3.2).
Энэ номд бид экзоген өсөлтийн загваруудаас К.Маркс, Харрод-Домар нар,
Р,Солоу, В.И.Леонтьевийн загварыг жишээ болгон авч үзсэн. Эдгээр загварууд
хөгжлийн тухай үзэл баримтлал, үндсэн төсөөлөл, судалгааны зорилгоор тус
бүр ялгаатай, өөр өөрийн гэсэн онцлогтойгоос гадна тухайн үеийн судалгаа
шинжилгээнд томоохон хувь нэмрийг оруулсан. Харин эндоген өсөлтийн
загваруудаас бид Д.Ромер, мөн Эгайон.Ф, Ховитт.П нар, В.Б.Занг, П.Сегерстром
нарын загваруудыг авч үзлээ.
Хүснэгт 3.2. Экзоген ба эндоген өсөлтийн загваруудын үндсэн ялгаа
1.

Эдийн засгийн өсөлтийг тодорхойлогч хүчин зүйлсийн төсөөлөл
Экзоген

120

Эдийн засгийн өсөлтийг загварт гаднаас экзоген байдлаар

Тухайн систем дэх гол хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийг бүрэн тусгасан байх шаардлагыг авч үзвэл
эдийн засгийн системийг хаалттайгаар төсөөлөх нь хэрэглээний хувьд тийм ч тохиромжтой биш юм.
Өнөөгөөс тавь, эсвэл хоёр зуун тавин жилийн өмнө бол эдийн засгийг хаалттайгаар төсөөлөх нь
харьцангуй зүй ёсны хэрэг байсан гэж үзэж болох ч өөрчлөлтийн үйл явц хурдассан өнөө үед энэ нь бүр ч
боломжгүй.

52
өсөлтийн

тусгасан параметр буюу параметрүүд тодорхойлох бөгөөд

загварууд

эдгээрээр

дамжуулан

эдийн

засгийн

өсөлтөд

нөлөөлөх

боломжтой.
Эндоген

Эдийн засгийн өсөлтийг загварт тусгасан эдийн засгийн

өсөлтийн

системд

загварууд

тодорхойлох бөгөөд тухайн үеийн нөхцөл байдал, эдийн
засгийн

нөлөөлж
онцлогоос

жолоодлогын

буй

хүчнүүдийн

шалтгаалан

харилцан

эдийн

параметрүүдээр

засгийн

дамжуулан

үйлчлэл
өсөлтөд
нөлөөлөх

боломжтой.
2,

Загвар боловсруулахад түшиглэсэн бусад нийтлэг төсөөллүүд
Экзоген

i.

агууригийн тогтмол өсөлт

өсөлтийн

ii. Капитал/гарцын харьцаа тогтмол

загварууд

iii. Жолоодлогын параметрийн утга тогтмол байх нөхцөлд
эдийн засгийн өсөлтийн хувь тогтмол

Эндоген

i.

Төгс биш өрсөлдөөн

өсөлтийн

ii. Мэдлэгийн

загварууд

болгоно

хүртээмж

агууригийн

өсөх

өсөлтийг

бий

iii. Жолоодлогын параметрийн утга тогтмол байх нөхцөлд ч
эдийн засгийн системд нөлөөлж буй хүчнүүдийн харилцан
үйлчлэлээс шалтгаалан эдийн засгийн өсөлтийн хувь
өөрчлөгдөнө
iv. Капитал-гарцын харьцаа тогтмол биш
Хэдийгээр эдийн засгийн төдийгүй, бусад чиглэлээр ч загвар боловсруулж
ашиглах зорилгоор олон тооны судалгаа хэрэгжсээр байгаа ч хүндрэлтэй,
шийдэхэд төвөгтэй асуудлууд байсаар байна. Эдгээрээс нийтлэг ажиглагддаг
заримыг нь дурьдвал:

Эдийн засгийн агууриг өөрчлөгдөхөд урт хугацааны өсөлт мөн ижил
хэмжээгээр өөрчлөгдөх буюу агууригийн өөрчлөлт тогтмол байх: жижиг
эдийн засгийн өөрчлөлтөд зохицох чадвар, нөлөөллийн үр дүн илрэх хурд,
эрсдэл, өөрчлөлтийг дааж тэвчих чадварын хязгаар, инерци зэрэг нь
томоохон хэмжээтэй эдийн засгийнхаас ялгаатай. Гэвч ихэнх загварууд,
тэдгээрийн жолоодлогын параметрийн утгын боломжит завсрыг том эдийн
засагт нийцүүлж боловсруулсан байдаг. Үүний зэрэгцээ аль ч чиглэлийн
хөрөнгө оруулалтын өгөөж байнга тогтмол байх боломжгүй юм (тухайлбал

53
Ромерийн эдийн засгийн загварт мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн салбар дахь
ажиллах

хүч,

хөрөнгө

оруулалтын

өсөлттэй

эдийн

засгийн

өсөлт

пропорциональ өсөлттэй байна).

Эдийн засгийн өсөлтийг тогтмол хурдтай байх боломжтойгоор төсөөлөх:
Өсөлтийн тогтвортой хурдыг бий болгохын тулд үйлдвэрлэлийн функц дэх
агууригийн өөрчлөлт тогтмол байх шаардлагатай болдог. Энэ шаардлага нь
үйлдвэрлэлийн функцийн бүтцийг хэт хязгаарлахад хүргэдэг 121. Ихэнх
загварууд үржвэр хэлбэрийн үйлдвэрлэлийн функцэд түшиглэсэн байдаг 122.
Гэвч тогтмол агууригийн өөрчлөлттэй буюу үржвэрийн гишүүдийн зэрэг
тогтмол байх нөхцөл зөвхөн богино, дунд хугацаанд л боломжтой. Богино
дунд хугацааны өсөлтийн тоон үзүүлэлт нь системд цэгцрэл бий болох
хангалттай нөхцөл биш нь хэн бүхэнд ойлгомжтой.

Шалгуур

үзүүлэлтүүдийг

сонгохдоо

боломжит

статистик

өгөгдлүүдээр

хязгаарлагддаг учраас судалгаанд нийгмийн түргэн өөрчлөгдөмтгий үйл
явцын нөлөө, тоон биш үзүүлэлтүүдийг тэр бүр тусгаж чадахгүй байх:
Ялангуяа нөлөө нь урт хугацаанд илрэх бодлого зохицуулалтын үр дүн,
нийгмийн амьдрал, сэтгэлгээний хандлага, хэрэглээний бүтэц, аажим алгуур
өөрчлөлтүүдийг загварт тусгахад бэрхшээлтэй байдаг.
Түүнчлэн эндоген өсөлтийн загваруудын ялгаа нь үндсэндээ дараах зүйлсээр
илэрч байна. Үүнд:
1.

Функцийн хэлбэр,

2.

Загварын тэгшитгэлүүд дэх агууригийн өөрчлөлт

3.

Уян хатан байдал,
i.

дараа нь өргөжүүлж болохуйц эсэх,

ii. капитал-гарцын гэх зэрэг тогтмол харьцаанд баригдаагүй байх буюу
өөрөөр хэлбэл өсөлтийг тогтмол хувь бүхий шугаман байдлаар
төсөөлсөн эсэх123

121

Theo S.Eicher, Stephen J.Turnovsky “Non Scale Models of Economic Growth”, The Economic Journal, 109,
Blackwell Publishers, 394-415.
122
Үйлдвэрлэлийг үржвэр хэлбэрийн (Кобб Дугласын) функцээр төсөөлөх нь тооцоолоход хялбар,
ойлгомжтой давуу талыг олгох боловч
 Анхны нөхцлийг орхигдуулах,
 Хөгжлийн түвшнийг орхигдуулах,
 Замналаас үл хамаарна гэж үзэх,
 Улс орны тухайн үеийн нийгэм, эдийн засгийн хөгжил, орчин, онцлогийг үл харгалзан бүх
улсад ижил арга хэмжээ авахад хүргэх сул талтай.
123
Эдийн засгийн загвар тодорхой төсөөллүүдэд түшиглэх нь тодорхой боловч ихэнхдээ хүн амын өсөлт
тогтмол (экзоген), технологийн хөгжил, бүтээмжийн өсөлт тогтмол, хэрэглээний болон үйлдвэрлэлийн

54
4. Хөгжлийг тодорхойлж томьёолсон байдлаар илэрдэг124.

барааны зах зээл төгс өрсөлдөөнтэй байна гэж төсөөлөхөөс гадна эдийн засгийн хөгжлийн хөдөлгөгч
хүчийг капиталын хуримтлалын өсөлтөөр хязгаарлах нь нийтлэг ажиглагддаг.
124
(энэ нь тухайн загварын хамрах хүрээ, хэмжээсийг тодорхойлно)

55

Дөрөвдүгээр бүлэг. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЗАРИМ ЗАГВАРУУДЫН

ХАРЬЦУУЛАЛТ
4.1. ӨСӨЛТИЙН ЭКЗОГЕН ЗАГВАРУУД
4.1.1. Карл Марксын эдийн засгийн загвар (1867)
Марксын

тодорхойлсон

үйлдвэрлэлийн

хэрэгсэл,

хэрэглээний

зүйлсийн

харилцан хамаарлын судалгаа нь өнөөг хүртэл зүй ёсоор анхаарал татсаар
ирсэн билээ. Маркс ашгийг “нэмүү өртөг“ гээд ажиллах хүчний хөдөлмөрийн
хөлсөнд шингээх ёстой гэж төсөөлсөн125 боловч нэмүү өртгийн асуудал энэ
сэдвийн хүрээнд хамрагдахгүй бөгөөд зөвхөн эдийн засгийн загварынх нь хувьд
авч үзье.
Тэрээр нийт эдийн засгийг үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл болон хэрэглээний
зүйлсийн үйлдвэрлэлийн харьцангуй бие даасан хоёр салбартай гэж төсөөлөн,
эдийн засаг дахь үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл, хэрэглээний зүйлсийн үйлдвэрлэл
дэх харилцан хамаарлын нөлөөллийг судалсан.
Марксын загварын хувьд эдийн засаг нь үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн
үйлдвэрлэл (I), ба хэрэглээний зүйлсийн үйлдвэрлэл (II) гэсэн хоёр салбартай
бөгөөд нийт бүтээгдэхүүн гаргалт нь

PT  P1  P2

(4.1)

P1 –үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн нийт гаргалт
Р2 –хэрэглээний зүйлсийн нийт гаргалт
бөгөөд салбар тус бүр капиталын тодорхой түвшнээс гараагаа эхлэх ба энэ нь
тогтмол хөрөнгө (Ci), ажиллах хүчний аванс (Vi) гэсэн хоёр хэсгээс бүрддэг (
K  Ci  Vi ). Салбар тус бүрийн капитал нь дотроо хувьсах капитал буюу ажиллах

хүчний хөлс, тогтмол капиталаас бүрдэх ба тогтмол капитал нь үндсэн капитал
буюу үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн өртөг, түүхий эд, туслах материал буюу
эргэлтийн капиталаас бүрдэнэ 126.
Капитал зэвсэглэмж тогтмол бөгөөд салбар тус бүрийн нийт үйлдвэрлэл
нь капиталын зардал Ci, ажиллах хүчний зардал Vi дээр ашиг mi -ийг нэмсэнтэй
тэнцүү буюу
125
126

Маркс.K, “Капитал”, I боть, 1999, 245-254-р тал.
Маркс.K, “Капитал”, II боть, 1999, 438-р тал.

56

Pi  Ci  Vi  mi

(4.2)

болох ба энд капитал зэвсэглэмж ( k  Ci / Vi ) нь тогтмол, капиталын эргэлт жилд
нэг
удаа байна гэж үзсэн ( ci  nci  Ci , vi  nvi  Vi , nci  nvi  1). Мөн ашиг нь ажиллах
хүчний зардлыг “нэмүү өртгийн норм”-оор үржүүлсэнтэй тэнцүү буюу
m1  m1'  V1

(4.3)

болно. I ангийн хөрөнгө оруулалт нь m1  dc1  dv1 ( хөрөнгө оруулалтын хувь
буюу хуримтлалын норм) буюу ашиг дахь хуримтлал нь капиталын өөрчлөлт
дээр цалинд шаардагдах “урьдчилгааны” хувь хэмжээг нэмсэнтэй тэнцүү ба
үйлдвэрлэл нь
P1  c1  v1  m1  c1 

 1  m1' 
c1
m'
 c1 1  c1 1 

k1
k1
k1 

(4.4)

болно. Харин тогтмол капиталын өсөлт нь
dc1 

m1
1  k1

c1

(4.5)

гэдгээс I ангийн капиталын өсөлт нь

C1  C 0 
болох ба

f

m1
1 k1

dc2  P1  c1  c 2  dc1

(4.6)
(4.7)

нь II ангийн өсөлт I ангийн өсөлтөөр тодорхойлогдохыг илэрхийлнэ. I ангийн
үйлдвэрлэлийн өсөлт нь тогтмол бөгөөд хоёр дугаар ангийн үйлдвэрлэлийн
өсөлт нь I ангийн өсөлтөөс шалтгаална. Өөрөөр хэлбэл II ангийн үйлдвэрлэлийн
хэрэгслийн хэрэгцээ ихсэх тусам үйлдвэрлэлийг өргөтгөх боломж багасна.
Гэхдээ I ангийн үйлдвэрлэл нь I ба II ангийн үйлдвэрлэлийн өсөлт тэнцүү
байхад
үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн хэрэгцээг, II ангийн үйлдвэрлэл нь ажиллах хүчний
өртөг, бусад нийгмийн хэрэгцээг хангана127.
II ангийн хувьд
dc 2  c 2  1  m1  bk1  / k1 C1 bt

(4.8)

болох ба (энд b  m1 /1  k1  ) мөн ангийн капитал нь

127

К.Маркс I ангийн хуримтлалын норм буюу хөрөнгө оруулалт нь   0.5 (0    1) гэж үзээд I ба II дугаар
ангийн үйлдвэрлэлийн өсөлтийг тооцсон байдаг.

57

C 2  1  m1  bk1  / k1 1  bC1  bt   t  C 2 0 t

(4.9)

үйлдвэрлэл нь
 1 m  
2 
P2  1 
C2

k2 

(4.10)

болно. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглээний зүйлсийн үйлдвэрлэлийн өсөлт нь
үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн салбарынхаас хамаарч, I ба II дугаар ангийн замнал
эхэн үедээ зөрүүтэй байх боловч хэсэг хугацааны дараа замналууд хоорондоо
ойртох бөгөөд эхний үед II ангийн өсөлт нь нэг дүгээр ангийн хуримтлалын
хэмжээнээс хамааралтай байна.
4.7 дугаар тэгшитгэлээс
 1  m1 ' 
m1 '
  c1  c 2 
dc 2  c1 1 
c1 

k1 
1  k1

 1  m1 ' m1 ' 
c1  c 2


 k
1  k1 
1

m1 '

болох ба мөн (4.5) тэгшитгэлд 1  k1

b

(4.11)

гэж орлуулбал

 1  m1 '

dc 2  
 b c1  c 2
 k

 1

dc1  bc

(4.12)

систем тэгшитгэл гарна. Энэ нь системийн динамикийг тодорхойлох бөгөөд
c1  x, c 2  y

гэвэл дараах байдлаар бичигдэнэ.
'

f  1  m1

 bx  y

y  k1

f
 bx
x

(4.13)

4.13 дугаар тэгшитгэлээс дивергенци тооцвол
divf  b  1 

m1 '
1  k1

1

m1 '
1  k1

1

(4.14)

тул дивергенци тэгээс бага утгатай буюу К.Марксын эдийн засгийн

загвар нь диссипатив систем байна.
4.13 дугаар тэгшитгэлээс системийн потенциал функц нь дараах
байдлаар тодорхойлогдоно.

58
u

'

b 2  1  m1
1
x 
 b  xy  y 2


2
2
 k1

(4.15)

Потенциалын гессиан нь
b

u

xy 1  m'
1
b
k

1  m1'
b
k
1

(4.16)

болох ба эндээс детерминант нь

2

 1  m1'

det Vij  b  
 b   0
 k1

тул энэ нь x  0, y  0 эгзэгтэй

цэг бүхий Морсын функц байна.
Хувийн

утгууд

нь

1
2

b
2

1, 2    

1  b2  q  b2 болох

ба

4

q

гэвэл

1  т1п
k1

эндээс

потенциал функцийг Морсын функц хэлбэрээр бичвэл
u  1~
x 2  2 ~
y2 
2
 1  b 

1 b 
2
 
 
 q  b   x 



2
 2 
1  3b 


2
 1  b 

1  3b 
1 b 
2
 
 
 q  b   x 




2
 2 



2

1  b 2  4q  b 2


y 

1  b 2  4q  b 2
2q  b 


y

2q  b 

2

(4.17)

болно. Марксын эдийн засгийн загвар нь диссипатив шинж чанартай систем
бөгөөд потенциал функц нь (4.21-ийг задалж бичвэл)
u

 1  m1 '
m1 
1
c12  

c1c 2  c 22

1  k1  
21  k1 
2
 k1

m1

(4.18)

буюу капиталын хуримтлалын норм (), 1 ба 2 дугаар ангийн капиталын зардал
(c1, c2), 1 дүгээр ангийн ашиг (m1), ашгийн нормоос ( m  ) хамаарч байна.
1

( C_1_pl ot d_1_pl ot P_pl ot)

( C_2_pl ot d_2_pl ot P_pl ot)
C_2_pl ot P_pl ot)
Зураг 4.1 К.Марксын эдийн
засгийн загвар дахь 1 ба( C_1_pl
хоёрotдугаар
ангийн

өсөлт

59
Гэхдээ Марксын эдийн засгийн загвар нь нэг эгзэгтэй цэгтэй Морсын функц
бөгөөд капиталын хуримтлал өсөх тусам эдийн засгийн өсөлт хязгааргүй
үргэлжилнэ гэж үзэхэд хүргэж байна.

4.1.2. Харрод-Домар нарын эдийн засгийн загвар (1946)
Харрод, Домар нар эдийн засгийг нэг салбартай, хаалттайгаар төсөөлсөн.
Хадгаламж нь хөрөнгө оруулалтын хэмжээтэй тэнцүү гэж үзээд эдийн засгийг
хэрэглээ, хөрөнгө оруулалтын нийлбэр нь нийт гаргалттай тэнцүү гэвэл
Y  C t   S t 

(4.19)

Y  C t   I t 

(4.20)

S t   I t 

(4.21)

болно (C(t)) хэрэглээ, S(t) хадгаламж, I(t) хөрөнгө оруулалтын хэмжээ).
Шинэ тоног төхөөрөмжийн хөрөнгө оруулалт эдийн засагт нэгд бараа
үйлчилгээний эрэлтийг өсгөх, хоёрт нийлүүлэлтийн хүчин чадлыг өсгөх
нөлөөтэй боловч Домарын үзсэнээр энэ хоёр нь яг ижил түвшинд байж чадахгүй
тул хэт үйлдвэрлэл, бараа үйлчилгээний хомсдол хоёр харилцан ээлжилнэ128.
Капиталын өсөлтөд129 элэгдэл ()-ийг нэмж тооцвол
K t  1  1   K t   I t 

(4.22)

болох ба Домар нарынхаар бол хуримтлалын норм (s), мөн капитал-гарцын
  K t  / Y t  харьцааны аль аль нь тогтмол байна гэвэл нийт бүтээгдэхүүн

үйлдвэрлэлийн өсөлт нь
g

Y t  1  Y t  s
 
Y t 

(4.23)

болох ба эндээс
s

 g 

(4.24)

буюу эдийн засгийн хуримтлал бий болгох чадварыг капитал гарцын харьцаанд
харьцуулсан нь бүтээгдэхүүн гаргалтын өсөлт дээр элэгдлийг нэмсэнтэй тэнцүү
(Харрод Домарын тэгшитгэл) байна. Нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өсөлт нь
128

Domar Evsey, “Capital Expansion, Rate of Growth, and Employment”, Econometrica, vol. 14 (April, 1946), side
137-147.
129
Домар нар капиталыг авч үзэхдээ үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжид голлон анхаарсан бөгөөд үүнийг
тухайн үед үйлдвэрлэл дэх тоног төхөөрөмжийн хэрэглээ өссөнөөс болж ажилгүйдэл эрс өссөн “Их
хямрал”-аас хойш төдий л удаан хугацаа өнгөрөөгүй байснаар тайлбарлаж болох юм.

60
өмнөх жилийн хөрөнгө оруулалтын хэмжээнээс шалтгаалж байгаа (4.22-р
тэгшитгэл) тул энэ нь богино хугацааны загвар юм.
Харрод Домар нар капитал-гарцын харьцаа тогтмол буюу өөрөөр хэлбэл
капитал, хөдөлмөрийн аль алины нь агууригийн өсөлт тогтмол байна гэж
төсөөлсөн. Энэ нь тухайн үеийн аж үйлдвэржилтээс шалтгаалсан ажилгүйдлийн
өсөлттэй холбоотой бөгөөд энэ үед ажиллах хүч биш, харин капиталын өсөлт л
гол үүргийг гүйцэтгэж байсан130. Эдийн засгийг хүссэн хэмжээгээр өсгөхөд
шаардагдах хөрөнгө оруулалтын хэмжээг тодорхойлох боломж эрдэмтдийн
сонирхлыг ихээхэн татаж, үүнийг ICOR (Incremental Capital Output Ratio, тухайн
жилийн үйлдвэрлэлийн барааны үнийн индекстэй холбоотой) гэж нэрлээд

2  ICOR  5 байна гэж үзсэн131. Эндээс тухайн үндэстний хуримтлалын хэмжээ
эдийн засгийн өсөлтийг бий болгохуйц хэмжээнд хүрэхгүй бол “Financing GAP”
буюу зөрүүг гаднаас нөхөх замаар хүссэн хэмжээний өсөлтөд хүрэх боломжтой
гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн билээ.
Харрод Домар нарын үзсэнчлэн энэ загварын эдийн засгийн өсөлтийн
үндсэн параметр нь хуримтлал бөгөөд хадгаламжийг өсгөх замаар л эдийн
засгийн өсөлт бий
болно132.
Үндсэн тэгшитгэл дээр хүн амын өсөлтийг нэмж тооцвол нэг хүнд ноогдох
орлогын өсөлтийн хувь (g*) нь
s

 g*   n

(4.25)

болно. Элэгдэл ойролцоогоор тогтмол байна гэвэл эдийн засгийн өсөлт нь
s

 g*  n

(4.26)

байна.
Хожим нь Харрод Домарын загварт түшиглэн богино, дунд хугацааны
RMSM, RMSM-X загваруудыг боловсруулсан133. Гэвч үйлдвэрлэлийн хүчин

130

William Easterly, “The Ghost of Financing GAP, How the Harrod Domar Growth Model Still Haunts Development
Economics”,1997, side 3-6.
131
(i) William Easterly, “The Ghost of Financing GAP, How the Harrod Domar Growth Model Still Haunts
th
Developed Economics”, 1997, side 7-10, (ii) Meier, G.M, Leading Issues In Economics Development, 6 ed,
Oxford, 1995, side 164.
132
 тогтмол гэвэл капиталын бүтээгдэхүүн тогтмол буюу өөрөөр хэлбэл технологи тогтмол байх бөгөөд
энэ нөхцөлд (богино хугацаанд) хадгаламжийг өсгөх, харин  тогтмол биш байх үед (урт хугацаанд)
капитал гарцын харьцаа буюу капиталын үйлдвэрлэл дэх үр өгөөжийг сайжруулах замаар эдийн засгийн
өсөлтийг бий болгож болох ч Харрод Домар нар богино хугацааг авч үзсэн.

61
зүйлсийн агууригийн өсөлт зөвхөн богино, дунд хугацаанд л тогтмол байх
боломжтой бөгөөд энэ төсөөлөл урт хугацаанд биелэхгүй.
Энэ загварын хувьд үндэстний хуримтлал бий болгох, капиталыг
бүтээгдэхүүнд хөрвүүлэх чадвар экзоген бус, эндоген байдлаар тодорхойлогдох
учир нийт үйлдвэрлэлийн өсөлт хүн амын өсөлтөөс багагүй байх

s /  n

алтан

дүрмийн дээрх болзлыг хуримтлалын норм, хөрөнгө оруулалтыг өсгөх замаар
хангах нь хялбар биш, хангасан ч энэ нь ихээхэн тэнцвэргүй төлөв байх болно.

4.1.3. Роберт Солоугийн эдийн засгийн загвар (1956)
Роберт Солоу эдийн засгийг нэг салбартай, капитал, хөдөлмөрийн аль
алины нь агууригийн өсөлт тогтмол, хаалттай гэж төсөөлөөд Харрод Домарын
загвар дээр Кобб Дугласын функцийг нэмж оруулан өөрийн загварыг
боловсруулсан. Харрод Домарын загварт капитал, гарцын харьцаа тогтмол
байна гэж үздэг бол Солоу капиталыг хөдөлмөрөөр орлуулах боломж бий учир
эдийн засаг харьцангуй тогтвортой байж болно гэж үзсэн.
Солоу технологийн дэвшлийг анх удаа L–ийн үржүүлэгч (Харродын
нейтраль134)

байдлаар

загвартаа

тусгасан

боловч

гүйцэд

нарийн

тодорхойлоогүй, бүрхэг хэвээр үлдээсэн (хөдөлмөр, капиталын өсөлтөөр
тайлбарлагдахгүй, үлдэгдэл өсөлт) ч энэ нь хожмын эрдэмтдийн судалгаанд
чухал хувь нэмэр оруулсан билээ.

Y t   K t   At Lt 

1

0    1

(4.27)

Үйлдвэрлэлийн функц дэх капитал, технологи, ажиллах хүчний өсөлт нь
тогтмол агууригтай 135 бөгөөд энэ нь эдийн засаг хангалттай том гэсэн
төсөөллийг илэрхийлж байна.
k  K / AL нь капитал зэвсэглэмж, y  Y / AL нь нэгж хөдөлмөрт (үр өгөөжтэй)

ноогдох бүтээгдэхүүн гаргалт гэвэл

133

RMSM загварт ҮНБ–гийн өсөлт нь хөрөнгө оруулалтыг ҮНБ-д харьцуулсан харьцааг ICOR
коэффициентэд хуваасантай тэнцүү байхаар тусгасан байдаг.
134
Y  K , AL  бол Харродын нейтраль (AL ажиллах хүчний үр өгөөж), Y  AF K , L бол Хиксийн нейтраль,
Y  F  AK , L  бол “capital augmеnted” хэлбэрээр бичсэн Кобб Дугласын үйлдвэрлэлийн функц гэж
нэрлэдэг.
135
K t  At Lt 1   1Y  Y ( бүх   0 хувьд) буюу өөрөөр хэлбэл үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийг 
хэмжээгээр өсгөхөд нийт гаргалт мөн  хэмжээгээр өснө (нэгэн зэргийн тэгшитгэл).

62

 K   K 

y  f k   F 
,1  
 k
 AL   AL 

(4.28)

Lt   L0 nt

At   A0 gt

болно.

(4.29)

буюу Солоугийнхаар бол ажиллах хүчний өсөлт, технологийн дэвшлийн хурд нь
тогтмол n, g хурдаар өснө гэвэл үйлдвэрлэлийн динамик нь
y  k  1

(4.30)

капитал зэвсэглэмжийн динамик нь
K t   sY t   K t 

буюу

k  K / AL ,

(4.31)

4.29, 4.30-р тэгшитгэлүүдээс
K t 
K t 

At L t   Lt A t  
At Lt  At Lt 2
K t 
K t  L t 
K t  А t 






At Lt  At Lt  Lt  At Lt  At 
sY t   K t 

 k t n  g  
At Lt 
 sy    n  g k t 

dk t  / dt 

(4.32)

байдлаар бичигдэнэ. Энд  нь элэгдэл бөгөөд капитал хуримтлалын нэгж үр
өгөөжтэй хөдөлмөрт ноогдох хувийн өсөлт нь sy ба n  g    буюу капиталын
түвшнийг бууруулахгүй барьж байхын тулд шаардагдах хөрөнгө оруулалтын
хэмжээ гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэж байна. Капиталын өсөлт элэгдэл, хүн амын
өсөлт, технологийн өсөлтийн нийлбэрээс багагүй байх нь капитал хуримтлалыг
бууруулахгүй байх нөхцөл биелэх үндсэн шаардлага гэвэл өсөлт нь үндсэндээ
нэгж хөдөлмөрт (үр өгөөжтэй хөдөлмөр буюу AL) ноогдох капиталын өсөлтийн
хувь байна.
Энэ

загварын

жолоодлогын

гол

параметр

нь

Солоугийнхаар

хадгаламжийн хувь хэдий ч бодит нөхцөлд эдийн засаг тэнцвэржсэн үед
хадгаламж өсөх, эсвэл багасах нь тухайн үедээ хэлбэлзэл үүсгэх боловч энэ нь
зөвхөн бүтээгдэхүүн гаргалт, капиталын хуримтлалын түвшний өөрчлөлтөд
хүргэхээс биш өсөлтийг хурдасгахгүй136. Солоугийн загварт Солоугийн үлдэгдэл
буюу технологийн дэвшлийн өсөлт л эдийн засгийн өсөлтөд хүчтэй нөлөөлөх
боломжтой.

136

Нэгж хөдөлмөрт ноогдох гарцын хэмжээ (Y/L) өсөөд дараа нь анхны түвшнээс арай доогуур түвшинд
очиж тогтворжих ба шинэ замнал нь өмнөхтэй параллель байна.

63

  g  n  h гэж товчилбол Солоугийн загварын динамик нь

k  sy  hk

 1

 y  k

(4.33)

систем тэгшитгэлээр тодорхойлогдох бөгөөд потенциал функц нь

u  yk  1 

1
hk
2

(4.34)

болно. Дивергенци тооцвол

divV  h буюу   g  n  0 тул энэ нь системийн фазын эзлэхүүн агшиж,
цэгцрэхийг илэрхийлнэ.
sy  kh  0

k  1  0

(4.35)

гэдгээс ( y  0, k  0 ) эгзэгтэй цэг тодорхойлогдох ба энэ цэгт тогтворжилтын
матрицын детерминант нь тэгтэй тэнцэх тул Солоугийн загварын динамик нь
үндсэндээ Томын систем байна. Системийн тогтворжилтын матриц нь
Vij 

h

s

   1k   2

0

(4.36)

ба характеристик тэгшитгэл нь

 h       h  2  0

(4.37)

гэдгээс 1  0, 2  h хувийн утгууд тодорхойлогдоно. Иймд энэ цэгт систем
тогтвортой фокус байна. Мөн 4.31, 4.33 дугаар тэгшитгэлүүдээс
sk   kh  0

(4.38)

1

 h   1
 h   1
k2   
y2   
s ;
s
гэсэн бас нэг утга олдоно. Гэхдээ энэ утга тэгд их ойрхон тодорхойлогдоно. Энэ
цэгтх тогтворжилтын матриц нь

h
Vij

x2
y2

  1  h 
s

s
1
 1

0

гэдгээс хувийн утга нь дараах байдлаар олдоно.

(4.39)

64
h

  1  h 
s

s
1
 1



0

(4.40)
 2

3 2

h
1, 2    1  1  4   1s  1 h  1 
2


  2 3 2


Энд   1  0 тул  4   1s  1 h  1

(4.41)


  0 болно. Энэ тохиолдолд Солоугийн

  2 3  2


  4   1s  1 h  1   1


загварын 2-р эгзэгтэй цэгт 
бол хувийн утга нь комплекс тоо

байх бөгөөд комплекс тооны бодит хэсэг Re 1  0 тул тогтвортой төлөвт энгийн
татах аттрактор буюу фокус байна.
  2 3 2

  4   1s  1 h  1


 1

 0

бол 1, 2
буюу капитал зэвсэглэмж тогтвортой цэгт

тэмүүлнэ.
  2 3 2

 1  4   1s  1 h  1


 1


бол 1  0, 2  0 тул эмээл цэг байна.

Эрдэмтэд i) тогтмол хувийн өсөлттэй, ii) капитал/гарцын харьцаа тогтмол,
iii) нэг хүнд ноогдох капитал зэвсэглэмжийг өсгөснөөс эдийн засаг хязгааргүй
өсгөх боломжтой гэж төсөөлсөн, iv) тогтмол агууригтай гэж шүүмжилдэг ч
Солоугийн загварын динамик нь шугаман бус бөгөөд эхний эгзэгтэй цэгтээ
тогтвортой фокус, хоёр дахь эгзэгтэй цэгтээ системийн параметрийн утгуудаас
хамааран төлөв байдал нь өөрчлөгдөх бөгөөд, потенциал функц нь
1


u  k yk   2    g  n k 
2

(4.41)

байдлаар бичигдэнэ. Потенциал функцийн утга нь 1-р эгзэгтэй цэгт тэгтэй
тэнцэж, харин 2-р эгзэгтэй цэгт
2 1

h  2 
 h   1 
u 
    3 
2s 
s

болно. Гэвч эхний цэгтх потенциал тэгтэй тэнцүү тул 1-р эгзэгтэй цэг функцийн
глобаль минимум болох бөгөөд 1 ба 2-р эгзэгтэй цэгийн орчинд буюу капиталын
хуримтлал харьцангуй бага эхлэлийн үед энэ орчинд аттрактортай байна. Энэ
нь үйлдвэрлэлийн эхэн үед хүндрэл ихтэй, өсөлт багатай байхыг илэрхийлнэ.

65
Хэсэг хугацааны дараа технологийн дэвшлийн тусламжтайгаар үйлдвэрлэл
өсөж эргээд хуримтлал бий болгоно (зураг 4.2) 137.
Потенциал функц эхлээд харьцангуй тогтвортой байснаа дараа нь хэсэг
хугацаанд өссөний дараа эргээд буурч байгаа нь   g  nk -гийн бууруулах
нөлөө яваандаа потенциалыг багасгахыг харуулж байна (зураг 4.2.в).
Хэдийгээр Солоу технологийн дэвшлийг гүйцэд нарийн тодорхойлоогүй,
бүрхэг хэвээр үлдээсэн, үүнээс шалтгаалах бүтээлч устгалтыг тусгаагүй ч 1980аад оны дунд үе хүртэл хэн ч үүнийг өөрөөр томьёолж чадаагүй, өнөөг хүртэл
энэ асуудал гүйцэд судлагдаагүй хэвээр байгаа билээ.

Y
Y

u

dk

Зураг 4.2 Солоугийн загварын динамикийн жишээ (20 жилээр тооцсон)
( r_plot  h_plot  d_Y_plot)

а. Капитал, технологийн дэвшил, нийт бүтээгдэхүүн гаргалтын харилцан хамаарал
б. Капиталын өсөлт, үйлдвэрлэлийн өсөлт, нийт бүтээдэхүүн гаргалтын харилцан

4.1.4. Леонтьевийн эдийн засгийн загвар (1947)
Нэрт эдийн засагч Василий Леонтьев эдийн засгийг n тооны салбартайгаар
төсөөлж, үндэсний тооцооны системийг хүчин зүйл-бүтээгдэхүүн гаргалтын
хүснэгтээр дараах байдлаар томьёолсон. У эцсийн хэрэглээ, Х завсрын
бүтээгдэхүүн, I нэгж матриц, а нь технологиор тодорхойлогдох үйлдвэрлэлийн
орцын норм138 гэвэл
Y  I  a  X

137

(4.42)

1 ба 2-р эгзэгтэй цэг хоорондоо ойрхон учир зураг дээр төдийлөн сайн ажиглагдахгүй, зөвхөн потенциал
функцийн эхэн үеийн өсөлт бага байгаагаар илэрнэ.
138
( aij  xij / x j буюу i салбарын нийт бүтээгдэхүүнээс j салбарын үйлдвэрлэлд орох хувьтай тэнцүү), мөн а
ба (I-a) матрицын детерминант, бүх дэд матрицууд нь тэгээс их байна.

66
буюу эцсийн бүтээгдэхүүний гаргалт (хэрэглээ) нь завсрын бүтээгдэхүүнийг
технологийн

коэффициентоор

үржүүлсэнтэй

(үйлдвэрлэл)

тэнцүү

бөгөөд

завсрын бүтээгдэхүүнийг эцсийн бүтээгдэхүүнээр илэрхийлбэл
X  I  a  Y  AY
1

(4.43)

болно. Энд А нь Aij  1  a 1 буюу технологийн коэффициентыг нэгж матрицаас
хассаны урвуу болно. 1.3.39-р тэгшитгэл нь үйлдвэрлэл, хэрэглээний харилцан
хамаарлаас гадна эдийн засаг дахь салбар хоорондын харилцан хамаарлыг
бүрэн багтаасан илэрхийлэл юм.
Гэхдээ В.Леонтьев зөвхөн Хаукинс-Симоны нөхцөл139 биелж байгаа
нөхцөлд л эцсийн болон завсрын бүтээгдэхүүнийг дээрх хамаарлыг ашиглан
тооцох боломжтойгоос гадна бүтцийн буюу 1 дүгээр матрицын багануудын (дор
хаяж нэг баганын) коэффициентуудын нийлбэр нэгээс бага буюу тэнцүү байх нь
эдийн засаг тогтвортой байх нөхцөл болно гэж үзсэн. Энэ нь эдийн засгийн үйл
ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай нөхцөл болно.
Эдийн засаг дахь мөнгөний урсгалыг i салбарын нэгж бүтээгдэхүүний
нэмж бүтээсэн өртөг (V), i салбарын нэгж бүтээгдэхүүнд j салбарын төлсөн үнэ
(P)-ээр дамжуулан илэрхийлбэл

буюу

1  a P  V

(4.44.а)

P  AV

(4.44.б)

болно. Aij нь энд j салбарын бүтээгдэхүүний үнэ i салбарын үйлдвэрлэлийн
өртгөөс хэрхэн хамаарахыг илэрхийлнэ.
(4.43, 4.44) дүгээр тэгшитгэлээс үнэ болон үйлдвэрлэлийн тоо хэмжээний
харилцан хамаарлыг нэмэгдсэн өртөг тооцсон нийт завсрын бүтээгдэхүүн,
эцсийн хэрэглээний бүтээгдэхүүний тоо хэмжээг үнээр үржүүлсэн үржвэрийн
тэнцэтгэл буюу дараах байдлаар бичвэл
XV  YP

(4.45)

болохоос гадна үйлдвэрлэлд зайлшгүй шаардагдах капиталын хэрэгцээг мөн
технологиор тодорхойлогдох биет капиталын хуримтлалын хэрэгцээ буюу В
матрицаар илэрхийлбэл
P  1  A  rB W
1

139

aij  xij / x

(4.46)

буюу i салбарын нийт бүтээгдэхүүнээс j салбарын үйлдвэрлэлд орох хувьтай тэнцүү, мөн а ба

(1-a) матрицын детерминант, бүх дэд матрицууд нь тэгээс их байна.

67
болно140. Энд r нь капиталын өгөөж, W нь салбаруудын нэгж бүтээгдэхүүнд
ноогдох цалингийн зардал болно. Энэ нь цалин тогтмол үед ашгийн өсөлт нь
капиталын зардлаас үүдэлтэй байхыг илэрхийлнэ.
Леонтьевийн эдийн засгийн загварын динамик хувилбар нь t жилийн
капиталын хуримтлалын өсөлт нь дараагийн жилийн үйлдвэрлэлд ашиглана
гэсэн төсөөлөлд түшиглэдэг (4.44-р тэгшитгэл).
X t   A  X t   B  X t  1  X t   Y t 

(4.47)

Энд 1  A  B матрицын характеристикээс n тооны хувийн утга олдох бөгөөд
динамик тэгшитгэлээр өгөгдсөн хаалттай эдийн засгийн өргөжих хувийг 1 / max ,
тухайн салбарын бусад салбартай харьцуулбал өсөх хэмжээг энэ утгад
харгалзах хувийн вектор илэрхийлэх ба мөн энэ нь мөнгөний ханшийн
өөрчлөлтийг тусгасан үнийн ерөнхий түвшний өөрчлөлтийг буюу хүүгийн “бодит
хувь”-ийг харуулна141.
Эдийн засаг дахь салбар тус бүрийн технологийн бүтэц нь орцын
коэффициентуудын вектор багана, капиталын коэффициентуудын вектор
баганаар илэрхийлэгдэх учир технологийн өөрчлөлт нь эдгээр векторуудын
элементүүдийн ач холбогдлын өөрчлөлтөөр илэрнэ.
Леонтьевийн эдийн засгийн загвар нь эдийн засаг дахь үйлдвэрлэлхэрэглээний буцах холбоо буюу салбар хоорондын харилцан хамаарлыг
илэрхийлснээрээ асар их ач холбогдолтой. Леонтьевийн матрицын багануудыг
тухайн салбарын эдийн засагт оруулж буй хувь нэмэр буюу ахиу нөлөөг тусгаж
байна гэж үзэж болохоос гадна матрицын хувийн утга, хувийн векторууд нь
эдийн засгийн утга агуулгаар нэн баялаг юм. Гэвч нэгэнт технологи
(технологийн зардлын өөрчлөлт) экзоген байдлаар өгөгдөж байгаа тохиолдолд
энэ загварын тусламжтайгаар урт хугацааны прогноз боловсруулах боломжгүй.

140
141

Мөн бүтээл, 25-40 дэх талууд.
Мөн бүтээл 32 дахь тал.

68

4.2. ӨСӨЛТИЙН ЭНДОГЕН ЗАГВАРУУД
4.2.1. Ромерийн эдийн засгийн загвар (2000)
Дейвид Ромер эдийн засгийг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, мэдлэгийн үйлдвэрлэл
(R&D) гэсэн 2 салбартайгаар төсөөлж, ажиллах хүч (L), капитал (K), технологи
(A), нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл (Y) гэсэн хувьсагчтай Кобб Дугласын
функцээр дараах байдлаар томьёолсон. Үүнд:
t хугацаан дахь нийт үйлдвэрлэл нь142
Y t   1  a K K t  At 1  a L Lt 

1

0  1

(4.48)

Энд a K ба a L нь тус тус мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн салбарын капитал,
ажиллах хүч болно. B шилжүүлэх параметр гэвэл шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл
нь



A t   Ba K K t  a L Lt  At 

B  0,   0,   0

(4.49)

болох ба бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн функцийн агууриг тогтмол өсөлттэй 143
байхад харин шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн функцийн агууриг тогтмол
өсөлттэй байх албагүй       1 . Мэдлэгийн хуримтлалын шинэ мэдлэгийн
үйлдвэрлэл дэх нөлөө буюу  тэгээс бага утгатай байж ч болох бөгөөд энэ нь
судалгааны хүндрэл ихтэй, дараагийн нээлтүүд өмнөхөөсөө хэцүү байх
тохиолдлыг илэрхийлнэ. Өөрөөр хэлбэл мэдлэгийн хуримтлал өсөх тусам
цаашдын судалгаа улам төвөгтэй болно. Хялбарчлахын тулд элэгдэл тэгтэй
тэнцүү гэвэл капиталын өсөлт нь
K t   sY t 

(4.50)

ажиллах хүчний өсөлт нь
L t   nLt 

n0

(4.51)

буюу хуримтлалын түвшин, ажиллах хүчний өсөлтийн аль аль нь экзоген байна.

, , аК, аL бүгдээрээ тэгтэй тэнцүү,

 1

байх тохиолдолд мэдлэгийн

үйлдвэрлэл A  AB болох ба энэ үед А тогтмол хувиар өсөх тул Солоугийн
загварыг өөртөө агуулна.
1.

Энэ загварыг капиталгүйгээр (капитал онцын нөлөөгүй буюу эсвэл

хөрөнгө оруулалт, хуримтлалын түвшин өчүүхэн бага үед) дангаар нь авч үзвэл

142
143

Romer, David, “Advanced Macroeconomics”, 2nd ed, McGraw Hill/Irwin, 2001, side 108.
Y t    1  a K K t  At 1  a L Lt 1

69
Y t   At 1  a L Lt 

(4.52)



A t  Ba L Lt  At 

(4.53)

байдлаар бичигдэх бөгөөд ажиллах хүч тутамд ноогдох гарцын өсөлтийн хувь
нь мэдлэгийн хуримтлалын өсөлтийн хувь буюу шинэ мэдлэгийн өсөлтөөс шууд
шалтгаалах тул (1.2.39 дүгээр тэгшитгэл) А-гийн өсөлт нь
g A t  

A t 


 1
 Ba L Lt  At 
At 

(4.54)

болох бөгөөд тэгшитгэлийн хоёр талыг логарифмчлаад, дифференциал-чилбал
2
g A t   ng A t     1g A t 

(4.55)

болно. Эндээс эгзэгтэй цэгийг олбол
2
g A t   ng A t     1g A t   0

g *A 1  0, g *A 2 

гэдгээс үзэхэд

g *A 1  0,


1

(4.56)

n

тохиолдолд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өсөлт дан ганц

ажиллах хүчнээс (мэдлэгийн салбарт ажиллагсдаас бусад) хамаарна.
g *A 2 


1

n

эгзэгтэй

цэгээс

үзэхэд

урт

хугацаанд

мэдлэгийн

үйлдвэрлэлийн өсөлтөд хүн амын өсөлт (n), мэдлэгийн хуримтлалын шинэ
мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх нөлөө (), мэдлэгийн салбарт ажиллагсдын
мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх хувь
159.301 150

159.301 150

5.435
5

100

100

Y_plot

Y_plot

A_plot
4

50

50

3.79

3.79
3
3.054

4
5
A_plot

6
5.435

3.054
2
2.79

3
4
d_y _plot

5
4.994

0.05
0.054

0.055
0.06
d_a_plot

0.065
0.064

Зураг 4.3. Ромерийн эдийн засгийн загвар (капиталгүйгээр, 40 жилээр тооцсон) дахь
i. Нийт үйлдвэрлэл, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн харилцан хамаарал,

ii. Нийт үйлдвэрлэл, үйлдвэрлэлийн өсөлт

нэмэр () нөлөөтэй байх ба энэ нь хүн ам олшрох тусам мэдлэгийн салбарын
ажиллах хүч, технологийн хөрөнгө оруулах боломж өсөхтэй холбоотой.

70
Ромерийн загварын капиталгүй хувилбарт мэдлэгийн хуримтлалын шинэ
мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх нөлөө () чухал үүрэгтэй (нийт бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл мэдлэгийн үйлдвэрлэлээс шууд хамаарна, 4.52, 4.53, 4.55-р
тэгшитгэлүүд) бөгөөд үүний утгыг шинжилбэл

 1

 1

2
байх тохиолдолд g A t  нь   1g A t  хэмжээгээр буурна.

байх тохиолдолд g A t   ng A t  болох буюу хүн амын өсөлт гол үүргийг

гүйцэтгэнэ. Энэ тохиолдолд

g A t   Ba L Lt 

байх бөгөөд энэ нь аL урт хугацаанд

нөлөөтэй байх тохиолдлыг илэрхийлнэ.

 1

байх тохиолдолд g A t  g A t  гийн бүх утга эерэг байх тул энэ тохиолдолд

урт хугацааны нийт эдийн засгийн өсөлт дээрх хоёр тохиолдлоо өөр буюу өсөх
агууригтай байна. Энэ нь шинээр бий болгосон мэдлэг бүхэн өндөр ашиг өгч
мэдлэгийн өсөлт асар их хурдтай байх тохиолдлыг илэрхийлнэ.
Ромерийн загварын энэ хувилбар нь капитал онцын нөлөөгүй буюу эсвэл
капитал бага байх үед мэдлэгийн үйлдвэрлэлд тулгуурлан эдийн засгийг өсгөх
боломжийг илэрхийлж байна.
2. Нөгөөтэйгүүр, Ромерийн загварыг капиталтайгаар авч үзвэл загварын
дотоод гол хөдөлгөгч хүч нь капитал болон мэдлэгийн өсөлтийн хурдаар
тодорхойлогдоно. Капиталын өсөлтийн динамик нь (4.48, 4.50-аас)
1
K t 

1  At Lt  
xt  
 s1  a K  1  a L   

K t 
 K t  

(4.57)


мэдлэгийн өөрчлөлтийн хурд нь yt   At  гэвэл тус тус
At 

x t 
 1    yt   n  xt 
xt 

(4.58)

y t 
 xt   n    1 yt 
yt 

(4.59)

байдлаар бичигдэнэ.
yt   y, xt   x

гэж товчилбол Ромерийн загварын гол динамик нь капитал,

мэдлэгийн харилцан хамаарал буюу

(4.60)

dy  ny  xy    1y 2

(4.61)

dx  1    xy  nx  x 2

шугаман бус системээр илэрхийлэгдэнэ.
Ажиллах хүчний өсөлтийн параметрийг загварт гаднаас оруулах тул ҮНБгийн

үйлдвэрлэлийн

өөрчлөлтийн

хурд

нь

х,

у

хувьсагчдаар

шууд

71
тодорхойлогдоно.

Үүнээс

уламжлаад

ҮНБ-гийн

t

мөч

дэх

утга

нь

t

Y  Y0  exp   x  1   n  y dt  болно. Өөрөөр хэлбэл х, у хувьсагчдын траекторийг
0

агуулсан (4.46, 4.47) системийн шинжилгээ нь тухайн эдийн засгийн загварын
шинжилгээ болно. (4.60, 4.61) системийн потенциал функц нь
 3n  2 x 
2  3n  3x  2  1 y 
u  1   x 2 

 y 
6
 6 

(4.62)

бөгөөд эндээс х, у-ийн утга тэгтэй тэнцүү байхад потенциал функцийн утга
тэгтэй тэнцүү байх нь тодорхой бөгөөд энэ үед тогтворжилтын матриц нь
Vij

h 0
y 0

1   n
0

0
n

(4.63)

болох бөгөөд энд det A  0 буюу систем Морсын систем байх нөхцөл нь   0,   1
n  0 болно.

x  0, y  0

i.

Дээрх нөхцөл биелэхгүй байх тохиолдолд det A  0 байх тул систем (

байх үед) олон шийдтэй байна.

N = 0 нөхцөлд А матрицын хувийн утга нь 1  0, 2  0 болж, системийн
потенциал функц нь зөвхөн катастрофын функц болно.

ii.   1 нөхцөлд характеристик тэгшитгэл нь 2  n  0 болж 1  0, 2  n болно.
 0

нөхцөлд характеристик тэгшитгэл нь

1  0, 2  1   n болно.

2  1   n  0 ,

хувийн утга нь

72

а.

б.

в.

Y

L
Зураг 4.4 Ромерийн эдийн засгийн загварын тооцоо (капиталгүйгээр, 40 жилээр

тооцсон)
а. Хүн амын өсөлт 0, =1 үед

Системийн энэ цэгтх дивергенци нь

б. Хүн амын өсөлт 0.0001, =1 үед
divR0  n1     

утгатай байх бөгөөд

зөвхөн     1 байхад л дивергенци тэгээс бага байна. Бусад бүх тохиолдолд
тэгээс их байх тул (0,0) цэгт системийн фазын огторгуй нь шахагдахгүй, улмаар
цэгцрэх хөдөлгөөн үүсэхгүй. Уг систем нь n  0 нөхцөлд x=0, y=0–оос гадна
y2  

  1   координат бүхий цэгт экстремум утгатай байна.
n    ,
x2  n
  1  
  1  
Энэ цэгт тогтворжилтын матриц нь
Vij

x2
y2

1   n  y 2  2 x2 
y 2

1   y 2
n  x2  2  1 y 2

  1  

det Vij  n 2 1      
 1   

(4.64)
(4.65)

  1,    ,   1   , n  0 байх нөхцөлд тухайн систем Морсын функцийн

шинжийг хадгалахгүй.  1   үед буюу мэдлэгийн хуримтлалын шинэ мэдлэгийн
үйлдвэрлэл дэх нөлөөллийн коэффициентоос нэгийг хассан нь капиталын шинэ
мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх нөлөөтэй тэнцүү үед тухайн систем мэдлэгийн
хуримтлалд тулгуурлах замыг сонгох чадваргүй болно.
Тогтворын матрицын хувийн утга нь

73
2    1y 2  1   x2     11   x2 y 2   1   x2 y 2   0

(4.66)

тэгшитгэлээр тодорхойлогдоно. Эндээс 1     1       1     z гэвэл
1, 2 

 nz  n z 2  41     1      
 1 

(4.67)

тул   1    0 буюу  1   үед    болно.
Энэ нь тус загвар бүтцийн тогтворгүй чанартай бөгөөд мэдлэгийн өсөлтөд
капиталын

нөлөөлөх

үйлдвэрлэл

дэх

хүч

нь

мэдлэгийн

нөлөөллийн

урвуу

хуримтлалын

шинэ

хэмжигдэхүүнтэй

мэдлэгийн

тэнцсэн

буюу

тогтворжилтын матрицын хувийн утга хязгааргүй буюу    байх нөхцөлд эдийн
засгийн систем сонголтын боломжгүй болох чанарыг илэрхийлнэ (Зураг 4.3).
3

3

3.81310

3.81310

Y_plot

2000

Y_plot

2000

2.893

2.893
1.2

1000
K_plot 1.764103

Зураг 4.5 Ромерийн эдийн засгийн

3.09

100
A_plot 161.049

(мэдлэгийн өсөлтөд капиталын нөлөөлөх

хүч нь мэдлэгийн хуримтлалын шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх нөлөөллийн урвуу
хэмжигдэхүүнтэй тэнцсэн) буюу

үед эдийн засгийн систем сонголтын боломжгүй

Системийн потенциалын гессианы хоёр ба түүнээс дээш тооны тэгээс
ялгаатай хувийн утга тэнцүү болох тохиолдолд бүтцийн динамик тогтворгүй
байдал үүсдэг144.
Ромерийн эдийн засгийн загварын үндсэн динамикаас үзэхэд энэ нь
тогтворгүй функц бөгөөд шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл хязгааргүй өсвөл мөн тэр
хэмжээгээр эдийн засаг өсөж байна.
Энэ нь тус загварт судалгааны хүндрэл, мэдлэгийн хуучрал зэргийг огт
тусгаагүйтэй

холбоотой

юм.

Хэдийгээр

мэдлэгийн

хуримтлалын

өсөлт

хязгааргүй байж болох ч энэ нь тухайн үеийн шинжлэх ухаан, технологийн
түвшин, хүний нөөцийн чадавхи, мэдлэгийн хуучралын хурд зэрэг олон хүчин
зүйлээс шалтгаалах билээ.

144

Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 471.

74
Тус загварын харилцан хамаарлыг зарим эгзэгтэй тохиолдлуудад авч
үзвэл дараах байдалтай байна (зураг 4.6).
Зураг 4.6. Ромерийн эдийн засгийн загвар дахь харилцан хамаарлууд,
потенциалын дүрслэл

A, K, L-ийн

а, k, Y-ийн

харилцан хамаарал

харилцан

харилцан

хамаарал

хамаарал

Потенциал функц

=1 үед

А, K, Y-ийн

n=0 үед

U

Y

=1- үед

Y

U

k
L
k

75

4.2.2. Филипп Эгайон, Питер Ховит нарын эдийн засгийн загвар
(1992)
Филипп Эгайон, Питер Ховит нар эдийн засгийг судалгаа зохион бүтээлт,
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл гэсэн хоёр салбартайгаар төсөөлж, хөгжлийн гол
хөдөлгөгч хүч нь аж ахуйн нэгжийн инновациас олох ашгийн төлөөх өрсөлдөөн
байх бөгөөд энэ нь дараагийн инноваци, дараагийн өрсөлдөх бүтээгдэхүүн гарч
ирэх хүртэлх дангаар ноёрхлын ашгаас бүрдэнэ гээд судалгаа зохион
бүтээлтийн салбар дахь ажиллах хүч, цалин, аж ахуйн ашгийн харилцан
хамааралд голлон анхаарсан. Энэ дангаар ноёрхлын ашиг нь эдийн засаг
хангалттай том, өрсөлдөөн хангалттай хүчтэй, нөгөө талаас инновацийн оюуны
өмчийн эрх сайтар хамгаалагдсан, зах зээлд нэвтрэх өртөг хангалттай бага
гэсэн төсөөллийг илэрхийлнэ.
Шумпетерийн загварт томьёолсончлон t хугацаанд үйлдвэрлэн гаргах
эцсийн бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ нь х(t) завсрын бүтээгдэхүүнээс хамаарах
(хугацааны нэгж тутамд нэгж хөдөлмөр нь нэгж завсрын бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэнэ), бөгөөд А(t) нь t хугацаан дахь технологийн түвшин гэвэл нийт
бүтээгдэхүүн гаргалт нь145
Y t   At xt 

(4.68)

Ажиллах хүч (L) тогтмол, n нь судалгаа зохион бүтээлтэд оролцсон
ажиллах хүч, L-n бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд оролцсон ажиллах хүч, мөн R&D 146
салбар дахь нэгж хөдөлмөр А(t)-д  хэмжээний хувь нэмэр оруулах ба  нь
инновацийн алхмын хэмжээ ( >1)гэвэл  инновацийн дараах R&D салбарын
цалин (    ) нь
    

   1
r  n

(4.69)

Энд    1 нь  инновацийн дараах ашиг, r нь хүүгийн хувь (R&D салбар нь үр
өгөөжтэй нэгж хөдөлмөрт ноогдох капиталын хэмжээнээс хамаарах бөгөөд
капиталын хэрэглээ нь хүүгийн хувиас хамаарна) болно. Өөрөөр хэлбэл R&D
салбар дахь цалин нь инновациас олох ашиг, энэ салбар дахь ажиллах хүчний

145

i. Egbert L. W. Jongen “Innovation Based Growth Theory, Peter Howitt”, Nake Nieuws, vol.13.No 3, December
2001.
ii. Lue Soete, Bas ter Weel, “Schumpeter and the Knowledge-Based Economy: On Technology and Competition
Policy”, 2000, side 13-15
146
Тэд үүнийг д8Ромерийнхоос өөрөөр судалгаа, зохион бүтээлтийн буюу “R&D” салбар гэж томьёолсон.

76
үр өгөөж буюу хувь нэмэр, хүүгийн хувиас шалтгаалахын зэрэгцээ n147 буюу
энэ салбарын ажиллах хүчний хөрөнгө оруулалтын хэмжээнээс шалтгаалж
байна.

Ашиг

   / 

нь

тэргүүлэгч

инновациар

үйлдвэрлэсэн

х

нэгж

бүтээгдэхүүний монополь үнээр тодорхойлогдоно.

n нь дараагийн инновациас шалтгаалах “бүтээлч устгалт” бөгөөд энэ
томьёоллыг анх Шумпетер хэрэглэсэн боловч Ф.Эгайон, П.Ховитт нарын эдийн
засгийн загварт хамгийн анх тусгалаа олсон. “Бүтээлч устгалт” нь капиталын
элэгдэл хуучралаас бус технологийн өөрчлөлтөөс шалтгаалж хуучин технологи,
хуучин тоног төхөөрөмжийг шинэ технологи түрж шахах үйл явц юм.
A() нь  инновацийн дараах технологийн түвшин, w     / A  гэвэл

n  xw  L

(4.70)

болох тул R&D салбар дахь ажиллагсдын тоо энэ салбар дахь цалин w өндөр
байгаа эсэхээс шалтгаална.

A t   n Amax t   At 

(4.72)

Энд Аmax нь тэргүүлэх технологийн түвшин буюу бүтээмжийн параметр
бөгөөд технологийн дэвшлийн хурд нь

g A  n ln 

(4.73)

болно. Гэвч энэ нь технологийн дэвшлийн хурд мэдлэгийн салбарын ажиллах
хүч (үр өгөөж тооцсон)-тэй шууд пропорциональ хамааралтай гэсэнтэй утга нэг
юм. Солоугийн загварын 2-р эгзэгтэй цэгийн хувьд үр өгөөжтэй ажиллах хүч
тутамд ноогдох бүтээгдэхүүн гаргалт нь y2  h / s  /  1 (энд h  n  g   ) гэдгээс
гадна эндээс логарифм авч алдааны өгөгдлийг нэмбэл Мэнкью нарын
томьёолсны148 адилаар

Y 
ln si  ln   g l ,i     ln A   i
ln   
 L i   1

(энд ni

нь

(4.74)

Шумпетерийн загварт i улсын R&D-д зориулсан нөөцийг тэмдэглэдэг

учир gji-гээр ажиллах хүчний өсөлтийг тэмдэглэв) болно. Шумпетерийн
загвараас дээрх тооцоог гүйцэтгэвэл

Y 
ln si  ln   g l ,i     k ln R & D  g ij   i
ln   
1 k
Y i
 L i   1

(4.75)

Тэд n –ийг “бүтээлч устгалт” гэж нэрлэсэн.
Mankiw.N.G, Romer.D, and D.N.Weil, 1992, “A Contribution to the Empirics of Economic Growth”, Quarterly
Journal of Economics,107(2), slde 407-437.

147
148

77
болох тул Шумпетерийн эдийн засгийн загвар нь нэг хүн амд ноогдох
үйлдвэрлэлийн өсөлтийн хувьд Солоугийн эдийн засгийн загвартай төстэй гэж
үзэж болно (энд

R & D / Yi нь

i улсын судалгаа зохион бүтээлтийг нийт

үйлдвэрлэлд харьцуулсан харьцаа).
Шумпетерийн

загварт

инновацийн

өсөлт

нь

A 1  A 

буюу

технологийн өсөлт одоогийн технологийн түвшинтэй пропорциональ байна 149
гэж үздэг150. Ямар ч нөхцөлд судалгаа, эрдэм шинжилгээ, зохион бүтээлтийн үр
дүн мэдлэгийн хуримтлалын өнөөгийн түвшинтэй пропорциональ байхгүйгээс
гадна судалгааны хүндрэлийн түвшин, судалгааны чиглэл, ажиллагсдын ур
чадвар, удирдах ур чадвар зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалдаг тул ингэж
төсөөлөх нь хэт хялбарчилсан хэрэг болох биз ээ. Гэвч эдийн засгийн загварт
технологийн үйл явц, түүний бусад хүчин зүйл дэх нөлөөг тусгах нь экзоген,
эндоген өсөлтийн загварын алины нь ч хувьд үндсэн асуудлын нэг хэвээр
байгаа билээ.
Эгайон, Ховит нар ажиллах хүч өсөх тусам R&D салбарын ажиллагсдын
тоо өсөж улмаар энэ нь эдийн засгийн өсөлтийг түргэтгэхийн зэрэгцээ ажиллах
хүчний үр өгөөжийг бас сайжруулна гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Гэхдээ энэ загварт
урт хугацааны эдийн засгийн өсөлт нь R&D салбар дахь ажиллах хүчний тоо
буюу хүн амын өсөлтөөс (бүтээх чадвараас бус) шалтгаалахын зэрэгцээ
өрсөлдөөн ширүүсэх тусам технологийн шинэчлэлийн хурд өсөж, дангаар
ноёрхлын ашиг олох хугацаа багасахыг эндээс харж болно. Энэ загвар
Шумпетерийнхэд түшиглэсэн боловч агууригаас шууд хамааралтайгаас гадна
энд судалгааны хүндрэл огт ороогүй сул талтай, харин бүтээлч устгалт буюу
технологийн дэвшлээс шалтгаалах капиталын шинэчлэлийн өртгийг тусгаж
оруулснаараа ач холбогдолтой юм.
Тэд хожим нь инновaци, салбар доторхи өрсөлдөөний нөлөөг судалж,
Кристофер Харрис, Жон Викерс нарын хамт боловсруулсан загвартаа салбар
доторх

аж

ахуйн

нэгжүүдийн

инновацийн

өрсөлдөөн,

технологийн түвшний зөрүүтэй байдлын нөлөөг

149
150

“Santa Claus Assumption”
Solow.R.M, “Economic Growth”, 2nd ed. Oxford, 2000, side 105.

салбар

доторхи

нарийвчлан авч үзээд

78
өрсөлдөөн хэт ширүүсэх нь эдийн засгийн хөгжилд сөрөг нөлөөтэй байж болох
юм гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн151.

4.2.3. Вэй Бин Зангийн эдийн засгийн загвар (1995)
Вэй Бин Занг өөрийн загварууддаа голчлон олон улсын зах зээл дэх ажиллах
хүч, эдийн засгийн өсөлт, гадаад худалдааны харилцан хамаарлыг судалсан.
1995 оны загвар152 нь капиталын хуримтлалын буюу АК 153 хэлбэрийн эндоген
өсөлтийн загварын өргөтгөсөн хувилбар бөгөөд Зангийн загварууд Оники, Узава
нарын загвартай төстэй боловч хуримтлалын хувийг эндоген байдлаар тусгаж,
улс хоорондын хөрөнгийн зах зээл ямар ч саад бэрхшээлгүй, чөлөөтэй гэж
үзсэнээрээ онцлогтой юм. 1995 онд боловсруулсан загвартаа154 тэрээр тухайн
орны ажиллах хүчийг бүтээх чадвараар ялгаатай хоёр хэсэгт ангилж, хоёр
эдийн засаг буюу нийт дөрвөн группээр жишээлэн эдгээр группүүдийн
хоорондын капитал хуримтлуулах, мэдлэг бүтээх, мэдлэгийг хэрэглэх хандлага,
худалдаа, хүний нөөцийн чадавхийн харилцан хамаарлыг судалсан. Эхний
загвараас ялгаатай нь аль нэг группийн бүтээмжийн өсөлтийн нийт эдийн засаг
дахь нөлөөг судалсанд байдаг.
Вэй

Бин

Занг

эдийн

засгийг

зөвхөн

капитал,

ажиллах

хүчний

тусламжтайгаар үйлдвэрлэдэг, нэг бүтээгдэхүүнтэй худалдаа тээврийн ямар ч
саад байхгүй, бараа, хөрөнгийн зах зээл чөлөөтэй, хадгаламж нь хөрөнгө
оруулалттай тэнцүү, ажиллах хүчний хэмжээ тогтмол, өрхийн үйл ажиллагаа нь
төсвийн хязгаарлалт, максимум ашиг тусын функцээр тодорхойлогдоно гэж
төсөөлөөд

Кобб

Дугласын

үйлдвэрлэлийн

функцийг

дараах

байдлаар

томьёолсон. Үүнд:
F j  K j  G j  j N j

G

151

j

 j ,  j  0,  j   j  1 (4.76)

0

Philippe Aghion, Christopher Harris, Peter Howitt, John Vickers, “Competition, Imitation and Growth with Step
by Step Innovation”, 2000, pp 28-35
Wei Bing Zang “A Multy Country Free Trade Model With Capital accumulation”, International Economics
Journal, Vol. 8, No 1, Spring., 1994.
153
( Y  AK буюу капиталын хуримтлалд түшиглэсэн загвар)
154
Wei Bing Zang “A Two Country Dynamic Trade Model With Multiple Groups”, International Economics Journal,
Vol. 9, No 3, Spring., 1995.
152

79
энд G j  0 бол капитал гаднаас орж ирсэн, G j  0 бол капитал гадагшилсныг
илэрхийлэх бөгөөд Nik нь j улсын k группийн хүн ам, Kjk нь капиталын хуримтлал
бөгөөд zjk нь j улсын k группийн бүтээмжийн параметр гэвэл
K j  K j1  K j 2

(4.77)

N j  z j1 N j 1  z j 2 N j 2

(4.78)

болохоос гадна капиталын урсгалын хязгаарлалтын нөхцөл нь
r

F1

F2

(4.79)

K 1  E  K 2  E 

w jk 

z jk F j

(4.80)

Nj

болно.
j улсын k группийн олж авах ашиг тусын функц нь нийт хэрэглээ ( C jk t  ),
нийт баялaг ( K jk t   S jk t    0 K jk  W jk )-аас хамаарах Кобб Дугласын функц бөгөөд

 jk нь нь j улсын k группийн хэрэглэх хандлага,  jk нь хуримтлуулах хандлага
гэвэл дараах байдлаар томьёологдоно.
U jk t   C jkjk W jk

 jk

(4.81)

 jk ,  jk  0,

 jk   jk  0

j улсын k группийн цэвэр орлого
Y jk  rK jk  w jk N jk

төсвийн хязгаарлалт нь C jk  S jk  Y jk гэдгээс
C jk   jk Y jk   jk 1   0 K jk

(4.82)

S jk   jk Y jk   jk 1   0 K jk

(4.83)

буюу улс бүрийн хэрэглээний түвшин нь орлого, капиталын нөөцтэй эерэг,
хөрөнгө

оруулалт

нь

орлоготой

эерэг,

капитал

хуримтлалтай

сөрөг

хамааралтай.
j улсын k группийн капиталын хуримтлал нь
k  S jk   0 K jk   jk Y jk   jk K jk  jk   jk   0  jk

(4.84)

болно. Энэ загвар нийт 30 эндоген хувьсагч, мөн тийм тооны тэгшитгэлээс
бүрдэнэ155.

155

Хэт олон хувьсагч, хэт олон хэмжээстэй ийм системийг судлах, зүй тогтлыг тодорхойлоход ихээхэн
төвөгтэй, зөвхөн тодорхой нөхцөлд, параметрүүдийн тодорхой тоон утгын хувьд л судлах боломжтой ч ийм

80
Вэй Бин Занг    jk    jk ,    jk  буюу дөрвөн группийн аль алиных нь
хадгалах, хэрэглэх хандлага ижил, элэгдлийн хувь ижил байх тохиолдлыг авч
үзээд
K   N  / 
K jk  z jk N jk  /  

(4.85)
1

(4.86)

эндээс
i.

1.1 дүгээр группийн хувьд

dK    
   N11
dz11   
1

тул z11 -ийн өсөлт нь тухайн

группийн нийт капиталын хуримтлалыг өсгөх боловч энэ нь бусад
группүүдэд огт нөлөөлөхгүй,
ii.

Урт хугацаанд эдийн засгийн өсөлтийг хүн амын бүтээх чадвар,
хуримтлал бий болгох чадварын ялгаа тодорхойлно гэсэн дүгнэлтэд
хүрсэн.
Энэ загвар хэт олон хувьсагч, хэт олон параметртэй учир тооцоход

хүндрэлтэй, загварын шинжилгээг тодорхой тоон утга өгөхгүйгээр гүйцэтгэх
боломжгүй бөгөөд тодорхой тоон утгын хувьд хийсэн судалгаа нь зөвхөн тухайн
тохиолдлын судалгаа болох бөгөөд загварын зүй тогтлыг нээж харуулах
чадвараар мөхөс байх болно. Үүний зэрэгцээ Кобб Дугласын функцийн
коэффициентууд бүгд тогтмол, тухайлбал хуримтлуулах, хэрэглэх хандлага
тогтмол байх тохиолдол зөвхөн богино хугацаанд л хүчинтэй байх бөгөөд
баялгийн хэмжээ ихсэх тусам нөхцөл байдал өөрчлөгдөнө.

4.2.4. Пол Сегерстромын эдийн засгийн загвар (2000)156
Эндоген өсөлтийн, технологи, мэдлэгийн хуримтлалд түшиглэсэн загваруудын
дотроос судалгаа зохион бүтээлт буюу мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх үйл явцыг
хэвтээ ба босоо инноваци 157 гэсэн хоёр чиглэлд хувааж судалсан Пол

судалгаа системийн зүй тогтлын талаар хангалттай мэдээлэл өгөхгүй. (капиталын динамик (1.3.84) нь
гэхэд л дөрвөн хэмжээстэй дифференциал тэгшитгэл байна). Ийм тохиодолд математик загваруудад
хувьсагч, жолоодлогын параметрийн тоог хязгаарлах, цөөлж багцлах шаардлагатай.
156
(Питер Ховитын 1999 оны загварт түшиглэсэн боловч нэлээд ялгаатай)
157
Ромерийн загвар бол хэвтээ инновацид түшиглэсэн загвар юм. Эрдэмтэд голдуу суурь болон хавсарга
судалгаа, олон салбарт ашиглаж болох технологийн судалгааг инновацийн босоо чиглэл гэж үзээд

81
Сегерстромын загвар зүй ёсоор анхаарал татдаг. Тэрээр энэ загвартаа дээрх
загваруудын адилаар судалгаа зохион бүтээлтийн хөрөнгө оруулалтын урт
хугацаан дахь нөлөөг авч үзсэн хэдий ч хэвтээ болон босоо инновацийн хөрөнгө
оруулалт тухайн үеийн нөхцөл байдлаас хамааран өөр өөр үр дүнд хүргэж
болохыг нотолсон.
Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хүчин зүйл нь хөдөлмөр бөгөөд нийт гаргалт
(Yt ) нь хэрэглээ (Ct), хөрөнгө оруулалтын нийлбэр гээд хөрөнгө оруулалтыг
дотор нь босоо инновацийн (Ht), хэвтээ инновацийн (Vt) гэж хоёр ангилбал

Yt  Ct  H t  Vt  L1yt

Nt

A x
it


it

(4.87)

di

0

Ly  Lyt  g L  t  ; w  wt  g  t 

болох158 ба энд Lуt бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл дэх ажиллах хүч, Nt нь t хугацаан
дахь өөр хоорондоо ялгаатай завсрын бүтээгдэхүүний тоо, хit нь i завсрын
бүтээгдэхүүний t хугацаан дахь урсгал, Аit нь i завсрын бүтээгдэхүүний хамгийн
сүүлийн хувилбарын үйлдвэрлэлийн бүтээмжийн параметр,  нь i завсрын
бүтээгдэхүүний эрэлтийн мэдрэмжийн параметр болно159.
Босоо чиглэлийн судалгаа зохион бүтээлтэд зориулах зардлын ДНБ-д
эзлэх хувь h h  H t / Yt , хэвтээ чиглэлийн судалгаа зохион бүтээлтэд зориулсан
зардлын ДНБ-д эзлэх хувь v v  Vt / Yt  , y

y

t

 Yt / N t Аt

q



гэвэл Сегерстромын

загварын үндсэн тэгшитгэл нь дараах байдлаар томьёологдоно 160.
Эдийн засгийн өсөлтийн хурд нь
g  g A  1   g N

(4.88)

буюу эдийн засгийн өсөлт нь завсрын бүтээгдэхүүний эрэлтийн мэдрэмж ,
завсрын бүтээгдэхүүний нэр төрлийн буюу салбарын тоо хэмжээний өсөлт,
салбарууд дахь бүтээмжийн өсөлтөөс хамаарна.

байгууллагуудын гүйцэтгэдэг бүтээгдэхүүний төрөлжилт, үйлдвэрлэлд чиглэсэн судалгаа зохион
бүтээлтийн үйл ажиллагааг хэвтээ чиглэлд оруулж авч үздэг.
158
Paul S. Segerstrom, “The Long Run Growth Effects of R&D Subsidies”, Stocholm School of Economics,2000.
159
Ховитт энэ функцийг 1999 онд

Yt 

Nt

A

it

xit di

0

байдлаар томьёолсон. (Howitt. P, “Steady Endogeneous Growth with Population and R&D Inputs Growing”,
Journal of Political Economy,1999, vol 107, side 715-730).
160
Пол Сегерстром энэ загвартаа “хөрөнгө оруулалт нь зөхөн инновацид зориулагдана” гэсэн төсөөлөлд
түшиглэсэн.

82

v босоо инновацийн бүтээмжийн параметр,  нь ( <1) босоо инновацийн
зардлын өгөөжийн бууралтын коэффициент, q хүндрэлийн коэффициент (q > 1
үед судалгааны хүндрэл илүү хурдан өснө),  босоо инновацийн үр дүн дэх
нөлөө (мэдлэгийн хүртээмжийн параметр), Yt / Nt ) гэвэл бүтээмжийн өсөлтийн
хурд буюу технологийн түрүүлэлт нь
gA 

A t
  v v  y
At

(4.89)

болно. h хэвтээ инновацийн бүтээмжийн параметр,  нь ( <1) хэвтээ
инновацийн зардлын үр өгөөжийн бууралтын

параметр гэвэл завсрын

бүтээгдэхүүний нэр төрлийн буюу салбарын тооны өсөлт нь
gN 

Ν jt
Ν t

 h h  y
Nt
j Nt

(4.90)

Болох юм.
y

Yt
V
H
;v  t ;h  t
q
Yt
Yt
N t At

гэдгээс 1.2.68, 1.2.67 дугаар тэгшитгэлүүдээс логарифм аваад дифференциалчилж ( g A  y; g N  x , dV / V  g v , dH / H  g H ) гэж орлуулан тэмдэглэвэл энэ загварын
гол динамик нь хэвтээ ба босоо иннновацийн харилцан хамаарал буюу
x  g H x  yx1    q   x 2      

(4.91)

y  g v y  y 2 1    q   xy      

(4.92)

байдлаар илэрхийлэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн өсөлт нь g A , g N
хувьсагчдаар шууд тодорхойлогдоно. Эндээс дивергенци тооцвол
divf  g H  y1    q   2x  2x  1 

(4.93)

divf  g H  g v  y3    2  3q   x2  3  2     

(4.94)

  1,   1, q  1, 1     q  0, 1    q   0,   1  0,   1  0

тул

 g v  2 y1    q   x  x  1

буюу

болох

ба

дивергенци

тэгээс бага буюу өөрөөр хэлбэл систем тогтвортой байх нөхцөл x=0, y=0
эгзэгтэй цэгтбиелэхгүй, харин
g H  g v  2 y1    q   x  x  1  y1    q   2x  2x  1

нөхцөл биелэгдвэл (4.94-өөс) энэ нь системийн фазын огторгуй агшиж эхлэх
буюу цэгцрэл эхлэх цэг юм.
g H x  yx1    q   x 2        0

(4.95)

83
g v y  y 2 1    q   xy        0

(4.96)

гэдгээс x1  0; y1  0 гэсэн эгзэгтэй цэг олдоно.
Системийн тогтворжилтын матриц нь
Vij 

g H  y1    q   2 x     
g v  2 y1    q   x     

1    q x
     y

(4.97)

болох бөгөөд х, у-ийн аль аль нь тэгтэй тэнцүү байх үед det Vij

x1
y1

 0 болох ба

хувийн утга нь 1  0, 2  g H болно. Системийн энэ цэг дэх дивергенци нь
divf  g H  g v буюу тэгээс их утгатай байх тул энд цэгцрэл бий болохгүй, фазын

эзэлхүүн улам тэлнэ.
Үүнээс гадна 4.72, 4.73 дугаар тэгшитгэлүүдээс
x2 

g H  g v 1    q 
,
     1    q        

y2 

g v        g H      
     1    q        

гэсэн эгзэгтэй цэг олдоно.

1    q  a1 ,       a 2 ,1    q  b1 ,       b2 гэж

товчилбол энэ цэг дэх тогтворжилтын матриц нь
Vij 

g H a 2  g v a1 a 2
g H a1  g v a12
g H b2  2g v a 2 b1  2g H b2 b1 g v a 2 b2  g H b22

(4.98)

болох ба a1  0, a2  0, b2  0 байх нөхцлийн аль нэг нь биелсэн тохиолдолд

det Vij  0 бөгөөд бусад үед det Vij  0 буюу хоёр дугаар эгзэгтэй цэгт систем
Морсын системийн чанарыг агуулна.
Судалгаа зохион бүтээлтийн зардлын байнгын өсөлтийн хувь хэвтээ болон
босоо инновацийн аль алиных нь хувьд ижил байх үеийн тохиолдлыг авч үзвэл
i.

q  1 / 1    ба    бол урт хугацаанд эдийн засгийн өсөлт (g)
буурна.

ii. q  1 / 1    ба    бол урт хугацаанд эдийн засгийн өсөлт (g)
өснө.
iii. q  1 / 1    ба    бол урт хугацаанд эдийн засгийн өсөлт (g)
буурна.
iv. q  1 / 1    ба    бол урт хугацаанд эдийн засгийн өсөлт (g)
буурна.

84
v. q  1 / 1    эсвэл   

бол энэ нь эдийн засгийн өсөлтөд

нөлөөгүй161 байна.
Судалгааны ажлын хүндрэл q, хэвтээ ба босоо инновацийн зардлын
өгөөжийн бууралт ( ба), бүтээгдэхүүний эрэлтийн мэдрэмжээс эдийн засгийн
өсөлтийн хурд хамаарч байна. Питер Ховитт

q  1,   1  

тохиолдолд судалгаа

зохион бүтээлтийн санхүүжилт нь эдийн засгийн өсөлтийг урт хугацаанд
дэмжиж,

q  1,   1  

тохиолдолд эдийн засагт нөлөөлөхгүй байх хоёр тохиолдлыг

1999 онд судалсан байдаг. Ховит судалгааны хүндрэл нь зөвхөн босоо
инновацид байна ( q  1 ) гэж дүгнэсэн162 бол Сегерстром энэ нь хэвтээ болон
босоо инновацийн аль алинд нь байна гэж үзсэн163.
Сегерстромын эдийн засгийн загварт зөвхөн босоо инновацийг авч үзвэл
g A  gL / q 1,

харин хэвтээ инновацийг дангаар нь тооцвол g N  g L /  болно.

Гэхдээ Сегерстромын үзсэнээр энэ хоёр төрлийн инновацийг урт хугацаанд зөв
хослуулах нь эдийн засагт урт хугацааны өсөлтөд гол үүргийг гүйцэтгэх бөгөөд
хэвтээ инновацийн зардлын өсөлт нь урт хугацаанд
i.

q  1 / 1    үед эдийн засгийн өсөлтийг бууруулна,

ii. q  1 / 1    үед эдийн засгийн өсөлтийг түргэтгэнэ,
iii. q  1 / 1    үед нөлөөгүй байх ба
босоо инновацийн зардлын өсөлт нь урт хугацаанд
iv. q  1 / 1    үед эдийн засгийн өсөлтийг түргэтгэнэ,

161

Энэ тохиолдлыг    үеийн системийн динамикаас шууд тодорхойлж болно. Өөрөөр хэлбэл энэ
тохиолдолд x1  0, y1  0 оос өөр эгзэгтэй цэг тодорхойлогдохгүй.
162
Howitt. P, “Steady Endogeneous Growth with Population and R&D Inputs Growing”, Journal of Political
Economy,1999, vol 107, side 715-730.
163
Питер Ховит, Пол Сегерстром нар судлаач бүрт ноогдох патентийн тоо нь үйлдвэрлэл дэх шинэчлэлийн
агууриг буурч байвал тогтмол, патентийг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсний ашиг нь тогтмол агууригтай байвал
өснө гэж төсөөлсөн. Гэвч судлаач тутамд ноогдох патентийн тооны өсөлт жил ирэх тусам буурч
байгаагаас үзэхэд судалгааны явцад гарах хүн;рэл улам ихсэж байна.
Судлаач бүрт ноогдох патентийн тооны жилийн дундаж өсөлт
Улс
Хугацаа
АНУ
1965-1993
Франц
1965-1993
Япон
1965-1993
Швед
1971-1993
Их Британи
1969-1993

өсөлтийн хувь
-2.18
-6.07
-0.11
-6.26
-5.74

Эх сурвалж: Human Development Report”Making Technologies Work For Human Development”, UNDP, 2001,
“World Economic Outlook, Trade and Finance”, IMF Publication Services, World Economic and Financial
Surveys, 2002.

85
v. q  1 / 1    үед эдийн засгийн өсөлтийг бууруулна,
vi. q  1 / 1    үед нөлөөгүй байна.
Эдгээр тохиолдол тус бүрийг графикаар дүрслэв (зураг 4.7).
Зураг

4.7

Сегерстромын

эдийн

засгийн

загвар:

Босоо

ба

хэвтээ

инновацийн урт хугацаан дахь нөлөөллийн фазын огторгуй дахь дүрслэл
Босоо инновацийн зардлын үр Хэвтээ
өгөөж бууралтын нөлөө

зардлын

инновацийн
үр

өгөөж

бууралтын нөлөө

q  1 / 1    үед

q  1 / 1    үед

q  1 / 1    үед

   үед

g

Системийн орших орон зайн хэмжээс нэмэгдэх нь систем шинэ төлөв
байдлыг олж цэгцрэх нэг нөхцөл мөн боловч эдийн засгийн системийн хувьд
хэмжээсийн тоо нь бүтээгдэхүүн үйлчилгээний нэр төрөл буюу эсвэл салбарын
тооны өсөлттэй дүйцнэ гэж төсөөлөх нь систем дэх дотоод хүчнүүдийн

86
харилцан үйлчлэлийг авч үзэхийн оронд хэт хялбарчилсан хэрэг болно. Иймд
Пол Сегерстромын эдийн засгийн загвар нь эрдэм шинжилгээ, судалгаа зохион
бүтээлтийн ажлын хүндрэл, мэдлэгийн түгэлт, инновацийн зардлын өгөөжийн
бууралт зэрэг үзүүлэлтийг анх удаа тусгасан хэдий ч үндэсний хэмжээний эдийн
засгийн хувьд энэ нь системийн нэг хэмжээс гэж үзэх нь учир дутагдалтай юм.

87

4.3. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ЗАГВАРУУДЫН ДИНАМИКИЙН
ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХАРЬЦУУЛАЛТ
Гуравдугаар бүлэгт бид энэ номд дурьдсан эдийн засгийн загваруудыг хөгжлийн
тухай ерөнхий төсөөлөл, судалсан асуудал, хувь нэмрийг, мөн эдгээр
эрдэмтдийн системийн хөгжлийн тухай төсөөллийг авч үзсэн. Эдгээрээс зарим
загваруудын динамик, потенциал функцийг авч үзвэл дараах байдалтай байна
(хүснэгт 4.1). эндоген загваруудын динамик, потенциал тэгшитгэл нь экзоген
загварыг бодвол илүү төвөгтэй байх нь ажиглагддаг. Гэвч үүнгүйгээр тухайн
системийн тэнцвэржилтийн нөхцлийг биш, динамикийг судлах боломжгүй юм.
Хүснэгт 4.1. Эдийн засгийн загварын динамик, потенциалын харьцуулалт.
Динамик
Потенциал функц
Динамикт нөлөөтэй хүчин
зүйлс
u

'

b 2  1  m1
x  
 b  xy
2
k
1

1
 y2
2

Р.Солоугийн загвар

 f
 k  sy  hk

 f
 1
 y  k

u  yk  1 

к
1

х
m
α
у

К.Марксын
загвар


 1  m1 '

 b x  y
f / y  


 k1


f / x  bx


1
hk
2

у
α
n
g
δ

s

dy  ny  xy    1 y 2

dx  1    xy  nx  x 2

Д.Ромерийн
загвар

 3n  2 x 
u  1   x 2 

6



3

n

3

x

2

 1 y 

 y2

6

γ
θ
β
α
n

үйлдвэрлэлийн
хэрэгслийн үйлдвэрлэл дэх
капитал, ажиллах хүчний
харьцаа
1 дүгээр ангийн нийт
капитал
ашгийн норм
хуримтлалын норм
2
дугаар
ангийн
капиталын нийт хэмжээ
Нэгж
хөдөлмөрт
ноогдох
бүтээгдэхүүн
гаргалт,
капиталын
үйлдвэрлэл
дэх
хувь
нэмэр,
ажиллах
хүчний
өсөлт,
технологийн
дэвшлийн хурд,
капиталын элэгдэл
(  n  g  h )
хуримтлал
Мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх
- ажиллах хүч,
- технологи,
- капиталын хуримтлалын
хувь нэмэр
Нийт үйлдвэрлэл дэх
- капиталын хувь нэмэр,
-Ажиллах хүчний өсөлт

88
 g H x  yx 1    q  
 x 2      
 g v y  y 2 1    q  
 xy      

П.Сегерстромын загвар

 f
 x



 f
 y




g Хэвтээ
инновацийн
өсөлтийн
хурд
h
g Босоо
инновацийн
өсөлтийн
хурд
v
γ Хэвтээ
инновацийн
q зардлын өгөөжийн бууралт
α Судалгааны хүндрэл
Завсрын
δ бүтээгдэхүүний
эрэлтийн
у мэдрэмжийн параметр
х Босоо
инновацийн
зардлын өгөөжийн бууралт
Бүтээмжийн өсөлтийн
хурд
Завсрын
бүтээгдэхүүний
нэр
төрлийн өсөлт

Зарим үед аль нэг үзүүлэлтийг дангаар нь авч үзсэнээс багцлах (тухайн нэг
үзүүлэлт дэх хэт мэдрэмтгий реакцийг бус, харин багцын дундаж хэлбэлзлийг
тусгах) нь илүү дөхөмтэй, шуугианыг багасгахад тустай хэдий ч тооцоог хэт
хялбаршуулах, үр дүнгийн нарийвчлалыг багасгах нь бий. Жишээлбэл
К.Марксын загварт капиталын эргэлт жилд зөвхөн нэг удаа байна гэж төсөөлсөн
нь тооцоог хэт хялбаршуулж, үүний зэрэгцээ ашиг нь ажиллах хүчний зардлыг
“нэмүү өртгийн норм”-оор үржүүлсэнтэй тэнцүү гэж зөвхөн ажиллах хүчний
цалинтай холбон авч үзсэн нь К.Марксын “нэмүү өртөг” 164, ашгийн тухай
ойлголтоос нь шууд шалтгаалж байна.
Түүнчлэн нийт үйлдвэрлэлийн өсөлт хүн амын өсөлтөөс багагүй байх гэх
зэрэг “алтан дүрмийн харьцаа” биелэх эсэх нь экзоген хүчин зүйлээс бус,
систем дэх хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийн динамикаас шалтгаалж байгаа
нөхцөлд эдгээр төсөөлөл нь тэр бүр бодитой үр дүнд хүргэхгүй. Харин үүний
оронд тухайн системийн динамикийн эгзэгтэй цэгүүд, тэдгээр цэгүүд дэх
потенциалын утга, тухайн цэгийн буюу аттракторын орчинд диссипатив байх
нөхцлийг шинжлэх нь фазын шилжилт, үсрэлтүүдийг ашиглах, систем дэх үйл
явцыг жолоодох боломжийг олгоно.

164

Өнөөгийн нөхцөлд “Нэмүү өртөг” гэдгийг нэмж бий болгосон өртөг биш, харин “нэмж бүтээсэн үнэ цэнэ”
буюу тухайн үйл ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай хуримтлал, хөрөнгө оруулалт, инноваци, ажлын
нөхцлийг сайжруулах зэргийг санхүүжүүлэх эх үүсвэр гэж үзэх нь илүү зөв байж болох юм.

89

К.Мар
ксын
загва
р

Загвар

Хүснэгт 4.2. Эдийн засгийн загварууд дахь эгзэгтэй цэгүүд,
төлөвийн харьцуулалт.
Эгзэгтэй
Эгзэгтэй цэгийн онцлог Эгзэгтэй цэг
цэгүүд
дэх
потенциалын
утга
/
диссипатив
байх нөхцөл
x  0, y  0
Нэг минимумтай Морсын u  0
систем
y  0, k  0
1

Р.Солоугийн загвар

 h   1
k2    ,
s

 h   1
y2   
s

диссипатив

диссипатив

h  2 
 h   1 
u        3 
2s 
s 

үед энгийн аттрактор,
  2 3  2


  4   1s  1 h  1   1



  2 3 2

 1  4   1s  1 h  1


 1

цэгт
үед

эмээл цэг байна.

Д.Ромерийн
загвар

n    ,
  1  
  1  
x2  n
  1  
y2  

x1  0; y1  0

П.Сегерстромын загвар

u0

Системий
н
төлөв
байдал

2 1

  2 3  2


  4   1s  1 h  1   1



үед
тогтвортой
тэмүүлж

y  0, x  0

165

Глобаль
минимум,
тогтвортой фокус

системийн

x2  g H  g v 1    q  /

/[      1    q  
     ]

g v       
y2  
/
g H       
     
/ 1    q   
      

нөхцөлд     1 нөхцөлд
Морсын систем
диссипатив,
  1,    , нөхцөлд Томын  1   үед   
 1  ,n  0
бүтцийн
систем
динамик
тогтворгүй
байдал үүснэ.
Томын систем
Фазын эзлэхүүн
тэлнэ.
нөхцлийн
a1  0, a2  0, b2  0
аль нэг нь биелсэн үед
Томын систем, бусад үед
Морсын систем
  0,   1

a1  1    q,
a2       ,
b2      

n0

бүтцийн
хувьд
тогтворгүй
чанартай

g H  g v 
 2 y 1    q  
x  x  1 
y 1    q  
2x  2x  1

нөхцөл
биелсэн
үед
цэгцрэл
бий
болно.165

(Параметрийн утга, харилцан хамаарлaaс шалтгаалан системийн шинж чанар өөрчлөгдөнө).

90
Бүтцийн хувьд тогтвортой байх нь Андронов, Понтрягин нарын теорем ёсоор
1. бүх тэнцвэржилтийн цэгүүд, замналууд нь
Зураг
z

4.8.

Морсын

функцийн үндсэн

гипербол хэлбэртэй,
2. сепаратриксгүй буюу, эмээл, эсвэл эгзэгтэй
цэгүүдээс шалтгаалсан хетероклиник (ялгаатай
сепаратриксүүд өөр хоорондоо огтлолцоогүй),

z

0

эсвэл номоклиник орбитгүй (сепаратрикс өөрөө

y

өөртэйгөө огтлолцоогүй)
0

нөхцөлд л биеллээ олно.

y

Өөрөөр хэлбэл, “бага зэргийн хэлбэлзлээс
z

a)

локаль

шалтгаалан

эгзэгтэй

аттракторын

мужууд

цэгийн
нь

онцлог,

тоо,

өөрчлөгдөхгүй

байх

минимумтай,

системийг бүтцийн хувьд тогтвортой гэж үзэж

б)

болох

эмээл

хэлбэрийн,

юм”166.

Тухайлбал

бүтцийн

хувьд

тогтвортой функцийн жишээнд Морсын функцийг

дурьдаж болно (зураг 4.6).
Катастрофын

хөврөлийг

нарийвчлан

задалж

шинжлэхэд

тухайн

аттракторын мужийг тус тусдаа Морсын функцүүдэд хуваан задалж болох
боловч систем тэгшитгэл бүхэлдээ Морсын функц байгаа нөхцөлд фазын
шилжилтгүй байх бөгөөд потенциалын өсөх боломж харьцангуй хязгаарлагдмал
байна (нэг минимумтай Морсын функцийн потенциалын жишээг зураг 4.7-оос
үзнэ үү).
Дээр дурьдсан загваруудаас К.Марксын
загвар хэдийгээр диссипатив боловч замнал нь
бүхэлдээ нэг минимум бүхий Морсын систем
z

байгаа бол мөн ийм байдал Солоу болон
Ромерийн загвар дахь замналын эхэн үед
(хүчтэй

фокус)

ажиглагдаж

байна.

Гэвч

Солоугийн загварын хоёр дахь эгзэгтэй цэг нь
энгийн аттрактор, эсвэл татах фокус, эмээл
цэгийн аль нэг нь л байх боломжтой. Энэ цэгээс
цааш потенциалын түвшин буурч байна (зураг

Зураг 4.9. К.Марксын эдийн засгийн

( C_1_plot C_2_plot u_plot)

загварын потенциал функцийн замнал

166

Gilmore.R, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1993, NY, side 58.

91
4.3.3). Ялангуяа Солоугийн загварт эдийн засгийн өсөлтийг хязгаарлагч,
бууруулах нөлөөтэй хүчин зүйл огт тусгагдаагүй бөгөөд энэ нь систем дэх
фазын шилжилтийг хязгаарлах нэг шалтгаан болж байна. Түүнчлэн Ромерийн
загварын динамикийн хувьд  1   буюу мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх ажиллах
хүч, капиталын хуримтлалын аль алины нь утга сөрөг байх нөхцөл биелэх
боломжгүй тул хоёр дахь эгзэгтэй цэгийн орчимд бүтцийн тогтворгүйшил үүсэх
боломжгүй.
Ямар ч эдийн засгийн систем огт хязгаарлалтгүй байх боломжгүйн
зэрэгцээ энэ нь Кобб Дугласын функцийг ашиглах нь тэр бүр оновчтой бишийн
илэрхийлэл юм. Эдийн засгийн системийн төсөөлөл функцийн аль нэг тодорхой
хэлбэрт хязгаарлагдсан үед үр дүн бодит байдлаас зөрүүтэй байх нь
ойлгомжтой.
Потенциалын
бүтцийн

u

хувьд

өсөх

боломжийн

тогтворгүй

хувьд

буюу

Томын

системүүд харьцангуй давуу талтай бөгөөд
үүнийг

фазын

шилжилт,

хэмжээсийн

фазын

өөрчлөлтөөр

огторгуйн
тайлбарлах

боломжтой юм.
Харин

Сегерстромын

загварын

хоёр

дугаар цэгт   q  1 буюу хэвтээ инновацийн
зардлын
хүндрэлийн

Зураг 4.10.
Солоугийн
эдийн
( d_Y_plot
 d_K_plot
 u_plot
) засгийн
загварын

зардлын

потенциал

өгөөжийн

өгөөжийн

функцийн

 

бууралт

бууралт,

нийлбэр

судалгааны

нэгтэй

тэнцэх,


 буюу хэвтээ босоо инновацийн
; 
 1
 -1

тус

бүр

 /   1

-тэй

тэнцэх

(завсрын

бүтээгдэхүүний эрэлт нэгээс их буюу мэдрэмжтэй байх) нөхцлүүдийн аль нь ч
биелэх боломжтой. Иймд Сегерстромын эдийн засгийн загварын хувьд бүтцийн
тогтворгүйшил үүсэх боломж бий. Гэвч өмнөх сэдэвт дурьдсанчлан системийн
фазын огторгуйн хэмжээсийн сонголтоос их зүйл шалтгаална. Бүтээгдэхүүн
үйлчилгээний нэр төрөл буюу эсвэл салбарын тооны өсөлт эдийн засгийн
хөгжлийн шалгуур, гол хөдөлгөгч хүчин зүйлийн аль нь ч биш ээ.
Дээрх

загваруудаас

Вей

Бин

Зангийн

загварын

хувьд

загварын

шинжилгээг парамeтрүүдийн хувьд гүйцэтгэх боломжгүй, Филипп Эгайон, Питер
Ховитт нарын загварын хувьд инновациас олох байгууллагын ашиг зэрэг богино

92
хугацааны үзүүлэлтүүд орсноос гадна Аmax буюу технологийн тэргүүлэх түвшний
үзүүлэлтийг гүйцэд нарийн тодорхойлоогүй тул загварын динамикийг шинжлэх
боломжгүй байна.
Рамсей, Касс, Коопман нарын загвар, Питер Даймондын загвар167, Томас
Саржентийн загвар168 нь өрхийн ашиг тус зэрэг богино хугацааны үзүүлэлтүүдэд
түшиглэснээс гадна хувьсагчийн дараагийн жилийн утгыг өмнөх оны бодит
утгаас тооцдог169 тул урт хугацааны загварын сэдэвт хамрагдахгүй юм.

167

nd

David Romer, “Advanced Macroeconomics”, 2 edition, 2001, McGraw Hill/Irwin: NY.
Thomas J.Sargent “Dynamic Macroeconomic Theory”, Harvard University Press, 1987.
169
“Overlapping Generations Model”. Mөн Томас Саржентийн загвар, ( Thomas Sargent, “Dynamic
Macroeconomy”, Harvard University Press , 1987).
168

93

ТАВДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН
ШАЛГУУР ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮДИЙН ЖИШЭЭ
5.1. ШАЛГУУР ҮЗҮҮЛЭЛТИЙН СОНГОЛТ БА ЦАГ ХУГАЦААНЫ
ХАМААРАЛ
Брайн Артур “...Статик үр дүнгийн оронд эдийн засгийн бүтцийн
өөрчлөлтийн үйл явцад нөлөөлөх бодлого илүү үр дүнтэй нь тодорхой болжээ.
Ийм нүдээр харвал стандарт эдийн засгийн нэгэн төрлийн тэгшитгэлүүд нь
эдийн засгийн үйл явцыг хэт хялбарчилдаг. Гэтэл энэ нь хэзээ ямагт ер бусын
араншинтай, үргэлж өөрчлөгдөн хувирч байдаг, баялаг агуулгатай үзэгдэл юм.
Энэ төвөгтэй байдал нь эдийн засаг нь детерминистик, урьдчилан хэлж болох,
механик шинжтэйг бус, үйл явцаас хамаарсан, байнга хөгжиж байдаг, органик
болохыг харуулж байна”170 гэж тэмдэглэсэн байдаг.
Дэйвид Колман, Фредрик Никсон нарын эрдэмтдийн тодорхойлсноор
хөгжил нь “үнэлэмж, үнэт зүйлсийн дагуу сайжруулах үйл явц буюу янз бүрийн
орнуудын хөгжлийн түвшнийг харьцуулбал дээрх үнэлэмжийн дагуу харьцангуй
байх явдал”171 бөгөөд энэ нь хөгжлийн түвшнийг тодорхойлох, үнэлэх үйл
ажиллагааны хүндрэл нь хөгжлийн тухай ойлголт байнга хувирч өөрчлөгддөгөөс
шалтгаалдаг. Мөн энэ нь эрдэмтэд урт, богино, дунд хугацаан дахь хөгжлийн
шалгуурыг тухайн салбар, судалгааны цар хүрээ, судлах чиглэлийн дагуу янз
бүрээр тодорхойлох шалтгаан болж байна.
Тухайн загварын зорилго зориулалтад нийцэх шалгуурыг сонгох нь
хугацаанаас хамаарч ач холбогдол нь өөрчлөгдөх хүчин зүйлсийг зөв үнэлэхийг
шаардах бөгөөд загварын бүтцийг зөв тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой.
Богино дунд хугацаанд төдийлөн нөлөөгүй хүчин зүйл урт хугацаанд системд их
хүчтэй

нөлөөтэй

байх

(богино

хугацаанд

авч

үзсэн

тодорхой

тооны

параметрүүдийн хоорондын харилцан хамаарал зөвхөн урт хугацаанд илрэх) нь
тохиолддог172. Кларенс Лон түүний судалсан бүхий л зүйлд дунджаар 20 жилийн

170

W.Brian Arthur “Complexity and the Economy”, Science, 2 April 1999, 284, 107-109.
nd
David C and Frederic N, “Economics of Change in Less Developed Countries”, 2 ed, Philip Allan Publishers,
1986, side 2.
172
Богино хугацаанд голдуу тухайн системийн нэг буюу түүнээс дээш тооны орц тогтмол (тухайлбал эдийн
засагт технологи өөрчлөгдөхгүй) байх хугацааг авч үздэг бол дунд хугацааг голдуу урт хугацааны
171

94
хугацаатай урт мөчлөг ажиглагдаж байгааг тэмдэглэсэн байдаг173. Хүн амын
шилжилт хөдөлгөөн гэх зэрэг үндсэн үзүүлэлтүүд урт хугацааны мөчлөгийг
тайлбарладаг ч богино хугацааны мөчлөгүүдэд эдгээрийг авч үздэггүй174.
Түүнчлэн богино хугацаанд зайлшгүй авч үзэх параметрийн утга нь урт
хугацаанд харьцангуй тогтмолжиж байгаа бол урт хугацааны загварт заавал
тусгах шаардлагагүй байж болно. Математик загвар боловсруулахад систем дэх
шалгуур үзүүлэлтүүдийг аль болох багцлах, цөөлөх хэрэгтэй болдог нь тухайн
загварыг шинжлэх боломжийг хязгаарлахгүй байх, тодорхой хувьсагчдын нөлөө,
жолоодлогын параметрийн утгын өөрчлөлтийн нөлөөг шинжлэх хэрэгцээ
шаардлагатай холбоотой юм.
Хүчин зүйлсийн үнэлгээ, сонголтод тухайн системийн тухай ойлголт,
төсөөлөл

нэн

чухал

байдаг.

Эдийн

засгийн

өсөлтийн

тоон

үзүүлэлт,

тэнцвэржилтийн нөхцлийн аль нь ч системийн хувьд хөгжлийн шалгуур байж
чадахгүй. Өсөлтийн багагүй хувь нь тухайн эдийн засгийн өөрийн амьдрах
чадварын сайжралтаас бус, харин цаг үеийн нөхцөл байдал, тухайн системээс
шалтгаалахгүй гадаад орчны хүчин зүйлийн өөрчлөлттэй холбоотой байгаа бол
найдвартай өсөлт биш билээ. Системийн өөрийн мөн чанар, дотоод дахь үйл
явцаас шалтгаалаагүй, санамсаргүй, эсвэл түр зуурын богино долгионы
илрэлийг урт хугацааг хамарсан шинжилгээ судалгаанд ашиглах нь бодитой үр
дүнд хүргэхгүй.
Нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчны харилцан хамаарал, хүчтэй харилцан
үйлчлэл нь эдийн засгийн аливаа тоон үзүүлэлтийг зөвхөн тоон үзүүлэлт гэсэн
утгаар нь шууд авч хэрэглэх бус, тухайн үзүүлэлттэй холбоотой нийгмийн үйл
явц, хандлага, цаг үеийн нөхцөл байдлыг харгалзахыг шаарддаг. Нийгмийн сайн
сайхан аж байдал, ард түмний оюуны баялаг буюу соёлтой холбоотой хөгжлийн
зорилт буюу шалгуурын дийлэнх нь (амьдралын чанар, бүтээх чадвар,
мэдлэгийн хуримтлал гэх зэрэг) шууд тоон аргаар хэмжихэд төвөгтэй тул зарим
үед эдгээрийг шууд бус тойруу замаар тооцоонд тусгах, шалгуур үзүүлэлтийг
хэт явцуу биш байдлаар сонгож багцлах, шаардлагатай бол шууд биш, дам

зорилгод хүрэх төлөвлөлтийн үе шатууд гэж үздэг. Урт хугацаа нь тухайн системийн бүх хүчин зүйл
өөрчлөгдөж, хувьсаж болох үе юм. Урт ба богино хугацааны шинжилгээ судалгаанд авч үзэх төсөөлөл,
хувьсагчдын тоо, тэдгээрийн хоорондын харилцан хамаарлаас гадна прогнозын нарийвчлалын түвшин
ялгаатай.
173
Clarence De Long, Jr., “Building Cycles and the Theory of Investment”, Princeton University Press, 1940, side
129.
174
th
Maurice W.Lee, “Macroeconomics, Fluctuations, Growth, and Stability,” Richard D.Irwin, Inc., 5 ed,1971, side
57.

95
үзүүлэлт ашиглах шаардлага тулгардаг. Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд тоон утгаар
буюу мөнгөний нэгжээр хэмжигдэх боловч энэ нь бас л тэр бүр хангалттай
мэдээллийг өгөхгүй байж болно. 175 Түүнчлэн зарим үзүүлэлтүүд хэт явцуу,
түүврийн хугацаа богино, урьтагч буюу үйл явцын урьдчилсан шинж тэмдэг
хэлбэрээр илрэх нь бий. Үзүүлэлтүүд дэх өөрчлөлтийн хугацааны зөрүүг
тодорхойлох (урьтагч болон хожимдогч үзүүлэлтүүд) нь багцлахад ихээхэн ач
холбогдолтой юм.
Эдийн засгийн богино, дунд хугацааны загваруудад тэнцвэржилтийн
нөхцлийг голлон авч үздэг ч тэнцвэржилтийн нөхцлийг аттракторын орчны хувьд
судалсан байх хэрэгцээ зайлшгүй бөгөөд энэ нь тухайн аттракторын онцлог,
системийн динамикт гүйцэтгэх үүрэг, орчны сепаратриксийг судалсан нөхцөлд л
зөв ашиглах боломжтой.

5.2. ХӨГЖЛИЙН ШАЛГУУР ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮДИЙН ЖИШЭЭ
Хөгжлийн шалгуур үзүүлэлтийн судалгаа нь системийн хувьд байнгын нөлөөтэй,
урт хугацаанд тогтвортой орших харилцан хамаарлын судалгаа хэдий боловч
нэн төвөгтэй асуудлын нэг байсаар иржээ. Энэ нь нэгд дээр дурьдсан хөгжлийн
тухай ойлголтын өөрчлөлт, хоёрт шалгуур үзүүлэлтийн сонголт нь өөрөө
системийн динамикийг шугаман бусынх нь хувьд судлахыг шаарддагаас
үүдэлтэй юм. Зарим системийн нас цаг ч хүрэхгүй атал заримынх нь хэдэн зуун
сая живаа жилээр тоологдох тул зарим зүй тогтлыг судлах нь харьцангуй урт
хугацааг хамарсан судалгаа шаардах боловч тэр бүр систем дэх үйл явцын
тухай бүрэн гүйцэд мэдээлэл байдаггүй. Өнөөг хүртэл нийтээр хүлээн
зөвшөөрөгдсөн, хөгжлийн утга агуулгад бүрэн нийцэх аргачлал үгүй байсаар авч
сүүлийн үеийн ийм оролдлогын жишээ болон дараах шалгуур үзүүлэлтүүдийг
дурьдаж болох юм.

175

Нэг хүнд ноогдох үндэсний нийт бүтээгдэхүүн нь тухайн жилд бүтээсэн баялгийн мөнгөн илэрхийлэл
боловч салбаруудын харилцан нөлөөлөл, ирээдүй, тухайн үндэстний бүтээх чадварын илэрхийлэл биш
юм.

96

5.2.1. Тогтвортой хөгжлийн үзүүлэлтүүд:
“Тогтвортой”176 хөгжлийн үзүүлэлтийг тогтвортой хөгжлийн үндэсний
хөтөлбөр боловсруулах, энэ хөтөлбөрийн үйл ажиллагааны үр дүнг хэмжихэд
тус дөхөм болгох зорилгоор 134 үзүүлэлттэйгээр боловсруулж 177, 1995 оны 4
сард баталсан178 бөгөөд 22 оронд туршиж сайжруулсны дүнд үзүүлэлтийн тоог
58 хүртэл бууруулсан. Туршилтын явцад тогтвортой хөгжилтэй холбоотой
сэдвүүдийг бүрэн хамруулахын тулд үндсэн дөрвөн чиглэлийн дагуу дараах дэд
сэдвүүдийг (хүснэгт 5.1) авч үзэхийг санал болгосон ч үзүүлэлтүүдийн нийт тоог
хязгаарлах шаардлага тулгарсан, нөгөө талаас зарим чиглэлээр үндэсний
хэмжээнд

ашиглахад

зохимжтой,

сайн

шалгагдсан,

аргачлал

бүхий

тохиромжтой, асуудлыг бүрэн гүйцэд илэрхийлэх үзүүлэлт байхгүй тул тэр бүр
тусгагдаагүй.
2001 оноос 2015 он хүртэл ашиглах үзүүлэлтүүдийг нийгэм, хүрээлэн буй
орчин, эдийн засаг, зохион байгуулалт179 гэсэн дөрвөн үндсэн чиглэлээр, 15
үндсэн сэдэв, 38 дэд сэдвийн дагуу аргачлалын хамт боловсруулж баталсан.
Энд тухайн орны онцлогоос хамааран зарим үзүүлэлтийн сонголтод уян хатан
хандах боломжтой бөгөөд эдийн засгийн үзүүлэлтүүдээс эдийн засгийн бүтэц,
үйлдвэрлэл хэрэглээний хэв шинж гэсэн үндсэн хоёр сэдвийн хүрээнд эдийн
засгийн гүйцэтгэл, худалдаа, санхүүгийн байдал, материалын хэрэглээ, эрчим
хүчний хэрэглээ, хог хаягдал ба түүний менежмент, тээвэр гэсэн дэд сэдвүүдийг
авч үзсэн.
Хүснэгт 5.1. ТХК –гийн санал болгосон шалгуур үзүүлэлтийн чиглэлүүд180
Нийгэм

176

Хүрээлэн буй орчин

Sustainable гэдэг үгийг “Тогтвортой” гэж монголчлоод бараг хэвшиж байгаа ч энэ нь өсөлтийн хувь
тогтвортой байх, эсвэл байнга нэгэн хэмээр хөгжих утгыг илэрхийлэхгүй. Харин цаашдын потенциалаа
хнязгаарлахгүй, тухайн системийн өөрийн нь нөөц боломжид голлон түшиглэсэн хөгжил юм.
177
“Work Programme on ISD” буюу Тогтвортой Хөгжлийн Үзүүлэлт Боловсруулах Хөтөлбөрийн үйл
ажиллагааны хүрээнд боловсруулсан.
178
“Commission on Sustainable Development” буюу CSD.
179
“Agenda 21”-д тогтвортой хөгжлийн үндэсний хөтөлбөр бий болгохыг уриалаад “Хойч үеийнхээ ирээдүйд
зориулан хүрээлэн буй орчин, байгалийн нөөцөө хамгаалсан эдийн засгийн хөгжлийг бий болгох нийгмийн
хариуцлагыг бий болгоход ийм стратегийн зорилтууд шаардлагатай” гэсэн байдаг (United Nations, Agenda
21.Chapter 8).
“Тогтвортой хөгжлийг дэмжих, хэрэгжүүлэхэд зохион байгуулалтын хүрээнд зохих хууль эрх зүй,
бодлогынхэрэгслүүд шаардлагатай. Нийгэм, эдийн засаг, хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлсийн нэгдэл нь
үүнд чухал ач холбогдолтой” (United Nations Department of Economic and Social Affairs, “Indicators of
Sustainable development: Guidelines and Methodologies”, Division for Sustainable Development, 1999, side 53).
180
United Nations Department of Economic and Social Affairs, “Indicators of Sustainable development:
Guidelines and Methodologies”, Division for Sustainable Development, April 1999, side 22.

97
Боловсрол

Цэвэр ус/гүний ус

Ажил эрхлэлт

Хөдөө аж ахуй/хүнсний найдвартай
хангамж

Эрүүл мэнд, усны хангамж,

Хөдөө

аж

ахуйн

бусад

бүтээгдэхүүний хангамж
Орон сууц

Эргийн бүс

Сайн сайхан аж байдал, амьдралын

Далайн

чанар

орчин/шүрэн

хадны

хамгаалалт

Соёлын өв

Загас агнуур

ядуурал/орлогын хуваарилалт

Биотехнологи

Гэмт хэрэг

Ойн зохистой менежмент

Хүн ам

Агаарын бохирдол, озоны цоорол

Нийгэм, ёс зүйн үнэлэмж

Дэлхий

нийтийн

цаг

уурын

өөрчлөлт/
далайн түвшний дээшлэлт
Эмэгтэйчүүдийн эрх тэгш байдал

Байгалийн

баялгийн

зохистой

ашиглалт
Газар

болон

нөөц

баялгийн

Зохистой аялал жуулчлал

ашиглалт
Нийгмийн бүтэц

Хүрээлэн

буй

орчноо

тэтгэх

чадавхи
Эрх

тэгш

байдал/нийгмээс

Газар ашиглалтын өөрчлөлт

гадуурхах
Эдийн засаг

Институциональ

Эдийн засгийн хараат байдал/өр/

Хамтын шийдвэр гаргалт

Эрчим хүч

Хүний нөөцийн чадавхи

Үйлдвэрлэл, хэрэглээний хандлага

Шинжлэх ухаан технологи

Хог хаягдлын менежмент

Олон

нийтийн

идэвх

оролцоо

мэдээлэл
Тээвэр

Олон улсын хамтын ажиллагаа,
гэрээ хэлцлүүд

Олборлолт

Засаглал/иргэдийн үүрэг

Эдийн засгийн бүтэц, хөгжил

Институцийн

ба

хууль

тогтоох

98
байгууллагын бүтэц
Худалдаа

Байгалийн гамшгийн бэлтгэл

Бүтээмж

Олон нийтийн оролцоо

Энэ судалгаа анх удаа нийгэм, улс төр, соёлтой холбоотой тоон бус олон
үзүүлэлтийг тооцоонд хамруулсан боловч хөгжлийн цаашдын боломжийг
судлахаасаа илүү тогтвортой хөгжлийн үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн
явцыг үнэлэх, хянах зорилгод нийцэж байгаагаас гадна харьцангуй нүсэр, олон
үзүүлэлттэй тул эдийн засгийн урт хугацааны загварт ашиглах боломж багатай
юм181.

5.2.2. Үндэсний инновацийн чадавхийн хүчин зүйлс (World Economic
Forum),
Портер, Жефри, Скотт нарын эрдэмтэд “үндэсний инновацийн чадавхи нь
урт

хугацаанд

инноваци

ихтэй

буюу

оюуны

шингээцтэй

бүтээгдэхүүн

үйлдвэрлэж борлуулах чадвар”182 бөгөөд энэ нь инновацийн ерөнхий орчин,
салбарын орчин, тэдгээрийн харилцан хамаарлаар тодорхойлогдоно гэж үзээд
шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлд тулгуурласан эндоген өсөлтийн онол (Ромер,
1990), үндэсний аж үйлдвэрийн өрсөлдөх чадварын онол (Портер, 1990),
үндэсний инновацийн системийн онол (Нелсон, 1993 183)-д тулгуурлан үндэсний
инновацийн чадавхийг тодорхойлох аргачлал боловсруулж,

clus
link
A  
A j ,t   j ,t X inf
j ,t , Y j ,t , Z j ,t H j ,t A j ,t

(5.1)

байдлаар томьёолон, хориод орны жишээг судалсан (хүснэгт 5.2).
Тэдний үзэж байгаагаар нөөц баялагт түшиглэсэн эдийн засгаас мэдлэгт
түшиглэсэн эдийн засагт шилжих явц нь гурван үе шаттай бөгөөд, эдийн засаг
хөгжих тусам олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвар улам сайжирна. Эхний
шатанд эдийн засаг нь газар, ажиллах хүч, капитал зэрэг үйлдвэрлэлийн хүчин
зүйлсээс хараат байх ба гадны технологийг үйлдвэрлэлд ашиглах замаар
орлогын дунд түвшинд хүрсэн үед эдийн засгийн өрсөлдөх чадвар хөрөнгө
181

Ийм байдал тус сэдвийн хүрээнд харьцуулан судалсан бусад хөгжлийн шалгуур үзүүлэлтүүдэд ч мөн
нийтлэг ажиглагдаж байна.
182
Porter E.M, Jeffrey.L.F and Scott.S, “The Determinants of National Innovative Capacity”, Working paper
series, NBER, 2000, side 1.
183
Nelson, R, “National Innovation Systems: A Comparative Analysis”, NY, Oxford University Press, 1993.

99
оруулалтаар жолоодогдоно. Үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсээс шууд хамаарал
бүхий эдийн засаг нь дэлхийн зах зээлийн хэлбэлзэл, түүхий эдийн үнэ,
валютын ханшны мэдрэмж өндөртэй. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, хамтын
ажиллагаа нь эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох технологийн дэвшлийг
дэмжиж, технологи, капиталын дотогш чиглэсэн урсгалыг бий болгох ба энэ үед
эдийн засаг гадны хөрөнгө оруулалт, тодорхой зах зээлийн эрэлтийн
хэлбэлзэлд өртөмтгий байна. Хамгийн хэцүү нь гурав дахь үе шат бөгөөд энэ нь
технологи импортлогчоос технологи үйлдвэрлэгч болох үе юм. Инновацийн
жолоодлоготой ийм эдийн засагт өрсөлдөх чадвар нь суралцах чадвар
(ялангуяа шинжлэх ухаанд түшиглэсэн суралцах үйл явц), шинэ технологид
түргэн шилжих чадвараас хүчтэй хамааралтай байхаас гадна өрсөлдөөн олон
улсын түвшинд хэрэгждэг184.
Хүснэгт

5.2.

Үндэсний

инновацийн

чадавхийн

судалгаанд

ашигласан

хувьсагчид185
Хувьсагч

Хувьсагчийн тодорхойлолт

Инновацийн үр дүн
Patentsj,t+3

Тухайн жилд авсан олон улсын патентийн тоо

Patents /

1 сая хүн амд ноогдох патентийн тоо

population (mill)j,t+3
Инновацийн ерөнхий орчны чанар
A

GDP

Per Нэг хүн амд ноогдох ДНБ

Capita j,t
A

Patent stockj,t

Олон улсын патентийн тоо (1973 оноос хойш авсан)

HA

FT S&Ej,t

Нийт

184

эрдэм

шинжилгээний

ажилтан,

инженерээр

Klaus Schwab, Michael E.Porter and Jeffrey D.Sachs, “The Global Competitiveness Report 2001–2002,
Executive Summary: Competitiveness and Stages of Economic Development”, NY, Oxford University Press,
2002.
185
i. Porter E.M, Jeffrey.L.F and Scott.S, “The Determinants of national innovative capacity”, Working paper
series, NBER, 2000.
ii. Porter E.M, Jeffrey.L.F and Scott.S, “The Drivers of National Innovative Capacity: Implications for Spain and
Latin America” NBER, Working paper series, 2000.
iii. Porter E.M and Scott.S, “The New Challenge to America’s Prosperity: Findings from the Innovation Index”,
Council on Competitiveness” Washington, D.C 1999.

100
ажиллагсдын тоо
HA

Судалгаа зохион бүтээлтэд зориулсан нийт зардал (РРР

R&D $j,t

сая $)
XIN

Opennessj,t

F

Олон улсын худалдаа хөрөнгө оруулалтад нээлттэй
байдал (удирдах ажилтнуудаас авсан судалгааны дундаж
үзүүлэлт, 1-10 оноогоор)

XIN

Оюуны эрхийн хамгаалалт (удирдах ажилтнуудаас авсан

IPj,t

F

XIN

судалгааны дундаж үзүүлэлт, 1-10 оноогоор)
Ed sharej,t

ДНБ-гээс дээд боловсролд зарцуулсан хувь

Аntitrustj,t

Монополийн эсрэг бодлого (удирдах ажилтнуудаас авсан

F

XIN
F

судалгааны дундаж үзүүлэлт, 1-10 оноогоор)

Салбарын инновацийн орчин
YCL

Private R&D

Хувийн салбарын судалгаа зохион бүтээлтийн хөрөнгө

US

Findingj,t

оруулалтын хувь

Инновацийн хөшүүргийн чанар
ZLIN Univ
K

R&D Их сургуулиудын гүйцэтгэсэн судалгаа зохион бүтээлтийн

Performancej,t ажлын зардлын нийт судалгаа зохион бүтээлтийн зардалд
эзлэх хувь

ZLIN VCj,t

Эрсдэл

K

ажилтнуудаас авсан судалгааны дундаж үзүүлэлт, 1-10

багатайгаар

санхүүжих

боломж

(удирдах

оноогоор)
Бусад хүчин зүйлс
Journalsj,t

Олон улсын эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд хэвлэгдсэн
материалын тоо

GDPj,t

ҮНБ (PPP тэрбум $)

LABORj,t

Ажил эрхлэлтийн тоо

CAPITALj,t

Гадаадын хөрөнгө (тэрбум $)

MARKET SHAREj,t

Өндөр технологийн бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээлд
эзлэх хувь

101

5.2.3. “Глобаль өрсөлдөх чадварын тайлан” 186 (Дэлхийн эдийн
засгийн форум)
Портер нарын эрдэмтдийн судалгаа хожим нь “World Economic Forum”-ын
2001, 2002 оны “Глобаль өрсөлдөх чадварын тайлан”

187

-д эдийн засгийн

бодлого, зах зээлийн бүтэц зэрэг богино хугацааны үзүүлэлтүүдээс бүрдэх
нөөцийн үр өгөөжтэй ашиглалтыг илэрхийлсэн өнөөгийн өрсөлдөх чадварын
индекс (CCI) байдлаар тусгалаа олсон.
Паул Кругман, Санжаяа Лалл нарын эрдэмтдийн үзэж байгаагаар
“үндэсний өрсөлдөх чадвар“ томьёолол нь үндэстнүүд хоорондоо өрсөлддөг гэж
үзэх туйлшралд хүргэж болох 188 ч энэ судалгааны ач холбогдлыг бууруулахгүй
юм. Энэ тайлан нь өнөөгийн өрсөлдөх чадварын (CCI), өрсөлдөх чадварын
өсөлтийн (GCI) гэсэн хоёр индексээс бүрддэг. Өрсөлдөх чадварын өсөлтийн
(GCI) индекс нь технологи, олон нийтийн байгууллагын оролцоо, үндэсний
эдийн засгийн орчны индексүүдээс бүрдэх бөгөөд дунд хугацааны өрсөлдөөний
чадавхийг тодорхойлох зорилготой юм189. Энэ судалгаанд нийт 75 орон
хамрагдсан190.
Энэ судалгааны нэг гол онцлог нь улс орнуудыг инновацийн ач
холбогдлоор нь хоёр ангилж, эдийн засгийн өгөгдлүүдийг удирдах ажилтнуудаас
авсан судалгаатай хослуулан, ангилал тус бүрд өөр өөр хувийн жинтэйгээр
тооцсон явдал юм. Гэхдээ тоон бус үзүүлэлтийн социологийн судалгаанд (нийт
өгөгдлийн гуравны нэгийг эзлэх хувийн жин бүхий) ашигласан асуултууд нь
төдийлөн тохиромжтой биш тул бодит байдлыг тусгахаасаа илүү үнэлэмжийг
тусгасан гэж үзэх боломжтой.

186

“The Global Competitiveness Report”
Klaus Schwab, Michael E.Porter and Jeffrey D.Sachs, “The Global Competitiveness Report 2001–2002,
Executive Summary: Competitiveness and Stages of Economic Development”, NY, Oxford University Press,
2002.
188
“Улс хоорондын ямар ч зөрчил үүсээгүй байхад өрсөлдөөн гэж нэрлэх нь утгагүй ... энэ нь бизнесийн
хувьд байж болох томъёолол боловч бүхэл бүтэн эдийн засгуудын хоорондын өрсөлдөөн гэж нэрлэх нь
тэдгээрийг сөргүүлж тавьсан хэрэг, ... энэ нь бүтээмжийн өөр нэр болж таарч байна”.
S.Lall, “Comparing national Competitive Performanc: An Economic Analysis of World Economic Forum’s
Competitiveness Index”, Working paper No. 61, QEH, 2000, мөн Krugman R.Paul, “Making Sense of the
Competitiveness Debate”, Oxford Rewiev of Economic Policy, 12(3), side 17-25, 1996.
189
John W.McArthur and Jeffrey D.Sachs, “Global Competitiveness Report 2002, chapter 1.1: The Growth
Competitiveness Index: Measuring Technological Advancement and the Stages of Development”, NY, Oxford
University Press, 2002.
190
Энэ судалгаанд Монгол ороогүй.
187

102
Хүснэгт 5.3. Өрсөлдөх чадварын индексийн тооцоо 191
Технологийн

Инновацийн индекс

Санал асуулгын дүн (1/4)

индекс

(1/2)

Сая хүнд ноогдох патентийн тоо

(1/2)

[1/8]

Дээд сургуульд элсэгчдийн тоо

[1/3]

Технологийн импортын Технологи

шилжүүлэлтийн

индекс

санал асуулга (1/3)

[3/8]

Technology in trade residual (1/3)

Мэдээлэл

холбооны Санал асуулгын дүн (1/3)

технологийн индекс

Гар утас хэрэглэгчдийн тоо

(1/2)

Интернет хэрэглэгчдийн тоо

[1/2]

Интернет сүлжээний тоо
Утасны шугамын тоо
Компьютерийн тоо

Төрийн байгууллын Xуулийн индекс (1/2) санал асуулга
индекс

Авилгын индекс (1/2) санал асуулга

(1/4)
[1/3]
Макро

эдийн Макро

засгийн

орчны засгийн

эдийн Макро

эдийн

засгийн

орчны

санал

асуулга (2/7)

индекс

тогтвортой

Инфляци

(1/4)

байдлын

Зээлийн хүү

[1/3]

индекс (1/2)

Валютын бодит ханш
Засгийн газрын төсвийн хэтрэлт
Үндэсний хуримтлалын хувь

Тухайн улсын кредит үнэлгээ (1/4)
Засгийн газрын нийт зардал (1/4)

5.2.4. Олон улсын хөгжлийн зорилт, шалгуур үзүүлэлтүүд

191

Тухайн судалгааны үр дүнгийн харгалзах индексэд эзлэх хувийн жинг технологи үйлдвэрлэгч орнуудын
хувьд (…),
бусад орнуудын хувьд […] гэж тэмдэглэв.

103
Мөн үүний зэрэгцээ Дэлхийн Банк, ЭЗХАБ, НҮБ, ОУВС зэрэг байгууллагууд
ядуурлыг бууруулахад чиглэсэн олон улсын хөгжлийн зорилтын үндсэн
үзүүлэлтүүдийг дараах байдлаар тодорхойлсон (хүснэгт 5.4)

192

.

Хүснэгт 5.4. Олон улсын хөгжлийн зорилт: шалгуур үзүүлэлтүүд
(Дэлхийн Банк, ЭЗХАБ, НҮБ, ОУВС)
Зорилтууд

Үзүүлэлтүүд

Эдийн засгийн Хэт ядуурлыг Ядуурлын харьцаа: ядуурал  ядуурлын зэрэг
сайн

сайхан багасгах

Тэгш бус байдал : хамгийн ядуу тав дахь

аж байдал

хэсгийн эзлэх хувийн жин
Хүүхдийн хоол тэжээлийн дутагдал: 5 хүртэлх
насны жин багатай хүүхдийн эзлэх хувь

Нийгмийн

Цогц

үндсэн Бага сургуулийн элсэлт

хөгжил

боловсрол

Бага сургуулийн 4-р ангийг төгсөгчдийн хувь
15-24

насныхны

бичиг

үсэгт

тайлагдсан

байдал
Хүйсийн тэгш Бага,
байдал

дунд

сургуулийн

эрэгтэй,

эмэгтэй

сурагчдын харьцаа
15-24

насны

тайлагдлын

эмэгтэйчүүдийн
хувийг

бичиг

үсэгт

эрэгтэйчүүдийнхэд

харьцуулсан харьцаа
Хүүхэд

Нялхсын эндэгдлийн хувь

нялхсын

5 нас хүртэлх хүүхдийн эндэгдлийн хувь

эндэгдлийг
багасгах
Эхийн

Эхийн эндэгдэл

эндэгдлийг

Эмнэлгийн ажилтны тусламжтай төрөлтийн

багасгах

эзлэх хувь

Эрүүл мэндийг Жирэмслэлтээс сэргийлэлт
сайжруулах
Хүрээлэн

192

Хүрээлэн

буй Тогтвортой хөгжлийн үйл ажиллагаа сайн

World Bank Group, Organisation for Economic Cooperation and Development, United Nations, World Bank
Group, International Monetary Fund, “A Better World for All, 2000, Progress Towards the International
Development Goals”, Grundy &Northedge,London, 2000.

104
орчны орчин

буй

хэрэгжиж байгаа орнууд

сайжралт,

Усны хэвийн хангамж бүхий хүн ам

тогтвортой

Нийт газар нутагт ойн бүсийн эзлэх хувийн

байдал,

жин
Төрөл зүйл: хамгаалалт бүхий бүс нутаг
Эрчим хүчний ашиглалтын үр өгөөж: нэгж
эрчим хүний хэрэглээнд ноогдох ДНБ
Нүүрстөрөгчийн ислийн нэг хүнд ноогдох
хэмжээ

Дээрх үзүүлэлтүүдтэй 2002 оны Нэгдсэн Үндэстний Мянганы Тунхаглалд
тодорхойлсон 2015 он хүртэлх зорилтууд 193 үндсэндээ дүйх боловч “Хөгжлийн
глобаль хамтын ажиллагааг бий болгох” гэсэн үзүүлэлтийг нэмж тусгасан.

5.2.5. Мэдлэгийн үнэлгээний арга (Дэлхийн банк)194

Саяхныг болтол эрдэмтэд мэдлэгийн менежмент, мэдлэгт түшиглэсэн
эдийн засгийн тухай нэгдмэл ойлголтод хүрээгүй байсаар ирсэн хэдий ч
сүүлийн үед харьцангуй санал нэгдэж, нэгдмэл ойлголттой болж эхэлсэн.
Үүний нэгийг жишээ болгон дурьдвал Дерек Чен, Карл Дахлман нарын
эрдэмтэд “эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч нь мэдлэгийн ашиглалт
байгаа бол мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг байна”195 гэж үзээд
1. Нөөцийг үр өгөөжтэй ашиглах орчин нөхцлийг бүрдүүлж, мэдлэгийн
ашиглах, түгээх, үр өгөөжтэйгээр бий болгох бүтээлч ажиллагаа,
санаачилгыг дэмжин эдийн засгийн сайн бодлого хэрэгжүүлдэг
институцийн тогтолцоо, эдийн засгийн хөшүүрэг
2. Үр өгөөжтэйгээр бүтээх, мэдлэгийг ашиглах чадвараа байнга
дээшлүүлж чадах боловсролтой, чадварлаг ажиллагчид
3. Мэдлэгийн шинэчлэлээс хоцрохгүй байж, дэлхий нийтийн мэдлэгийн
хуримтлалаас

193

хүртэж,

өөрийн

болгож,

тухайн

орон

нутгийн

“Resolution Adopted by the General Assembly” A/RES/55/2. United Nations Millennium Declaration, 2002.
Derek H.C.Chen and Carl J.Dahman, “The Knowledge Economy, te KAM Methodology and World Bank
Operations”, The World Bank, Washington DC, 2005.
195
Ихэнх эрдэмтэд мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг нь голчлон өндөр технологийн бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэх чадвар, мэдээллийн технологийн хөгжлөөс шууд хамаарна гэж үздэг.
194

105
хэрэгцээнд нийцүүлэн ашиглаж чадах байгууллагууд, судалгааны
төвүүд,

их

сургуулиуд,

зөвлөхүүдээс

бүрдсэн

инновацийн

үр

өгөөжтэй систем,
4. Үр өгөөжтэйгээр харилцах, мэдээллийг түгээх, мэдлэг мэдээллийг
боловсруулах явдлыг дэмжиж чадахуйц орчин үеийн, хангалттай
сайн мэдээллийн дэд бүтэц нь мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийн
суурь болно гэж томьёолсон. Үүнийхээ дагуу дээр дурьдсан дөрвөн
чиглэлээр хөрөнгө оруулах нь эдийн засгийн хөгжлийн урьдчилсан
нөхцөл байна гэж үзсэн.
Энэ чиглэлийнхний эхэн үеийн зөвхөн өндөр түвшний технологи ашигласан
үйлдвэрлэл, мэдээллийн технологи, програмчлалаар хязгаарласан ойлголтыг
бодвол энэ нь хавьгүй өргөн хүрээтэй байж болох ч үүнээс өөр ойлголт
төсөөлөл бас байж болохыг үгүйсгэх аргагүй юм. Тэд судалгаандаа нийт тэгээс
арав хүртэл утга авахаараар нормчилсон нийт ная гаруй хувьсагч ашигласан.
Эдгээрээс үнэлгээний үндсэн аргачлалд нийт 14 хувьсагч ашигласныг хүснэгт
5.5-д илэрхийлэв.
Хүснэгт 5.5. Дэлхийн банкны мэдлэгийг үнэлэх аргачлалын үндсэн
хувьсагчид
Үнэлгээний үндсэн үзүүлэлтүүд
Гүйцэтгэл
Эдийн

засгийн

1.

ДНБ-гийн жилийн дундаж өсөлт

2.

Хүний хөгжлийн индекс

3.

Тарифын

хөшүүрэг,
институцийн орчин

Боловсрол, хүний нөөц

Инновацийн систем

болон

тарифын

бус

хязгаарлалтууд
4.

Төрийн ажил үйлчилгээний чанар

5.

Хуулийн хэрэгжилт

6.

Насанд хүрэгчдийн бичиг үсэгт тайлагдал

7.

Дунд сургуульд суралцагчдын тоо

8.

Дээд сургуульд суралцагчдын тоо

9.

Сая хүнд ноогдох судлаачдын тоо

10.

Олон улсын байгууллагаар баталгаажсан
патентийн (сая хүнд ноогдох) тоо

11.

Шинжлэх

ухаан

технологийн

сэтгүүлд нийтлэгдсэн өгүүллүүд

чиглэлийн

106
Мэдээллийн дэд бүтэц

12.

Мянган хүнд ноогдох утасны тоо (утасны
аппарат + зөөврийн утас)

13.

1000 хүнд ноогдох компьютер

14.

10000

хүн

тутам

дахь

интернет

хэрэглэгчдийн тоо
Тэд мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийн индекс(KEI)-ийг тооцохдоо дээрх
үзүүлэлтүүдээс гүйцэтгэлийн хоёр үзүүлэлтийг орхиж, үлдсэн 12 үзүүлэлтийг
тооцсон. Гэвч эдгээр нь мөн л потенциал, цаашдын нөөц боломж, бүтээх
чадварыг үнэлэхээсээ илүү олон улсыг хооронд нь харьцуулах, өнөөгийн
байдлыг үнэлэх зорилготой, богино, дунд хугацааны үзүүлэлтүүдэд түшиглэсэн
аргачлал юм. Мэдээллийн дэд бүтцийн үр өгөөж, бүтээмжийг дээшлүүлэх
түвшин нь компьютер холбоо, интернет хэрэглэгчдийн тооноос гэхээсээ илүү
харин тэдгээр хэрэглэгчдийн чанартай мэдээллийг олж, авах боловсруулж
ашиглах чадвараас ихээхэн хамаардаг.

5.3. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛУУД
Хөгжлийн ерөнхий ойлголт төсөөллийн адилаар эдийн засагчдын эдийн
засгийн хөгжлийн тухай ойлголт ч бас байнга өөрчлөгдөн хувирсаар ирсэн нь
хөгжлийн түвшин, олон улсын орчин, тухайн эдийн засгийн нөхцөл, бүтэц,
онцлогоос гадна салбаруудын харилцан хамаарал, бүтээх чадвар хэвээр байх
боломжгүйтэй холбоотой.
Эдийн засгийн хөгжил нь цорын ганц хөдөлгөгч хүчтэй гэсэн төсөөлөл,
түүнийг тодорхойлох эрдэмтдийн оролдлого нь парадигм ингэж хурдан
өөрчлөгдөхөд түлхэц болсон хэдий ч орчин нөхцөл, нийгмийн сэтгэлгээний
өөрчлөлтийн хамт энэ нь өөрчлөгдөх нь зүйн хэрэг билээ.
Эдийн засгийн хөгжлийн үзэл баримтлалуудаас заримыг дурьдвал:

1940-өөс 1970-аад онд Харрод Домар нарын эрдэмтэд капиталын хомсдол
нь эдийн засгийн хөгжлийг сааруулдаг, үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийг илүү
өндөр бүтээмжтэй, орчин үеийн үйлдвэрлэлд хуваарилах замаар хөгжил
буюу эдийн засгийн өсөлтийг бий болгож болох тул хөгжиж байгаа

107
орнуудын хуримтлалыг өсгөх, эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох үндсэн
арга хэрэгсэл нь гадаадын хөрөнгө оруулалт гэж үзэж байсан196.

1958-аас

1965

оныг

хүртэл

хөгжлийн

уг

сурвалжийг

бизнесийн

санаачилгатай холбон үзэж байсан. Хөгжиж байгаа орнууд дахь гадаадын
хөрөнгө оруулалт эдийн засгийн хангалттай хэмжээний өсөлтийг бий
болгож чадаагүй нь тэдгээр орнуудын бизнесийн салбар дахь санаачилга,
удирдлагын ур чадвар хангалтгүйгээс үр өгөөж буурсан гэж үзэхэд хүргэсэн
юм. Шумпетерийн онол, нийгэм соёл, сэтгэл зүйн бизнес эрхлэгчдийн үйл
ажиллагаанд үзүүлэх нөлөөг судалсан Хаген 197, МакКлеланд198 нарын онол
үүнд хүчтэй түлхэц болсон.

1970-аас 1980-аад онд ажилгүйдэл ихсэх тусам эдийн засаг дахь орлогын
тэгш бус байдал үүсч байна гэж үзэж байсан. Харрис Тодаро199 нарын
эрдэмтэд энэ нь хөдөөгөөс хот суурин газар руу ажиллах хүч шилжиж
байгаатай холбоотой гэж үзэж байсан бол Стрийтен 200 нарын эрдэмтэд
капиталын хөрөнгө оруулалт их хэмжээгээр шаардсан үйлдвэрлэл эрхэлж
байгаатай холбон, эдийн засаг дахь засгийн газрын оролцоог нэмэгдүүлэх
шаардлагатай гэж үзэж байсан.

1980-аад оноос эхлэн экспортод түшиглэн эдийн засгийн түргэн, тогтвортой
өсөлтийг бий болгох боломжтой гэсэн үзэл баримтлал бий болсон. (Майкл
Портерийн харьцангуй давуу талын онол 201, Хекшир Охлины теорем).

1980-аад оны сүүл үеэс Лукас202, Ромер203 нарын эрдэмтэд хүний нөөцийн
чадавхи нь хөгжлийн гол хөдөлгөгч хүч бөгөөд энэ чиглэлд хөрөнгө оруулах
замаар эдийн засгийн хөгжлийг түргэтгэх боломжтой гэж үзсэн.

196

i. William Easterly, “The Ghost of Financing GAP, How the Harrod Domar Growth Model Still Haunts
Developent Economics”, 1997.
ii. Irma Adelman, “Fallacies in Development Theory and their Implications for Policy”, Working paper No. 887,
California Agricultural Experiment Station, Giannini Foundation of Agricultural Econimics, 1999.
iii. Andrew B.Trigg “Marx’s Reproduction Schema and the Multisectoral Foundations of the Domar Growth Model”
Conference, Old and New Growth Theories: An Assessment, Pisa,October 5-7, 2001.
197
Hagen E.Everett, “On the Theory of Social Change”, Homewood III, Dorsey Press, 1962.
198
McCleland C.David, “The Achieving Society”, NY, Free Press, 1961.
199
nd
David C and Frederic N, “Economics of Change in Less Developed Countries”, 2 ed, Philip Allan Publishers,
1986.
200
Streeten P.Paul and Frances Stewart, “New Strategies for Development: Poverty, Income Distribution and
Growth”, Oxford Economic Papers, No 28, 1976, side 113-28.
201
i. Porter E.M, Jeffrey.L.F and Scott.S, “The Determinants of national innovative capacity”, Working paper
series, NBER, 2000.
ii. Porter E.M, Jeffrey.L.F and Scott.S, “The Drivers of National Innovative Capacity: Implications for Spain and
Latin America” NBER, Working paper series, 2000.
202
Lucas E.Robert, “Оn the Mechanics of Economic Development”, Journal of Monetary Economics, No 22,
1988,side 3-42,
203
nd
David Romer, “Advanced Macroeconomics”, 2 edition, McGraw Hill/Irwin: NY, 2001.

108
Хөгжлийн уг сурвалж нь цорын ганц гэдгээс гадна эдийн засгийн хөгжил
нь шугаман гэсэн төсөөллийг ч мөн сүүлийн үеийн эрдэмтдийн судалгаа няцааж
байгаа билээ.
Түүнчлэн улс орнуудын ҮНБ-гийн өсөлтийг харьцуулсан судалгаануудад
эдийн засгийн нээлттэй байдал, хүний нөөцийн чадавхи, ардчиллын түвшинтэй
холбож тайлбарлах явдал түгээмэл байгаа ч сүүлийн үеийн судалгаанууд цорын
ганц шалгуураар (нэг хүнд ноогдох ҮНБ) хөгжлийг хэмжих оролдлого зөв биш
болохыг нотолж байна. ҮНБ нь тухайн үндэстний нэг жилд бүтээсэн баялгийн
хэмжүүр гэж үзэж болох ч хэмжих аргачлал, нарийвчлал, дефлятор янз бүр
байж болох, мөнгөн дүнгээр илэрхийлэгдэж, зах зээлийн харилцаанд ороогүй
бүтээл, хөдөлмөр, далд эдийн засаг ҮНБ-гийн тооцоонд орохгүйгээс гадна энэ
нь тухайн үндэстний бүтээх чадвар, ирээдүйг илэрхийлэхгүй.
Эдийн засгийн хөгжилтэй холбоотой, одоогоор ашиглаж байгаа, орлогоор
хэмжигдэхгүй зарим үзүүлэлтийг дурьдвал:
 Амьдралын бодит чанарын индекс (PQLI): Энэ нь насанд хүрэгчдийн бичиг
үсэгт тайлагдсан байдал (тухайн орны хөгжлийн зайлшгүй шаардлагатай
нөхцөл), нялхсын эндэгдэл, дундаж наслалт гэсэн гурван үзүүлэлтийн
дундаж болно. Амьдралын чанарын үзүүлэлтийг дундаж наслалт, 5-аас доош
насны хүүхдийн хүнс тэжээлийн хомсдол, сувилал, цэвэр усны хангамж,
насанд хүрэгсдийн бичиг үсэг тайлагдалт, хэрэглээний үнийн индексийн
жилийн дундаж өсөлтөөр тодорхойлох нь бий204.
 Хүний хөгжлийн индекс (HDI): “Хүний хөгжлийн индекс”-ийн үзүүлэлтүүд нь
амьдрах хугацаа, мэдлэг, амьдралын түвшин бөгөөд эдгээр нь дундаж
наслалт, бичиг үсэг тайлагдал, худалдан авах чадвар буюу нэг хүн амд
ноогдох орлогоор тус тус хэмжигддэг. Гэвч эдгээр нь хоорондын харилцан
хамаарал ихтэй буюу өөрөөр хэлбэл хамтын шугаман хамааралтай
үзүүлэлтүүд болохоос гадна орлогын хэмжээ нь хүний амьдралын баялаг
агуулгатай корреляцийн өндөр хамааралтай байх албагүй, бүтээх чадварыг
ч мөн бүрэн гүйцэд илэрхийлэхгүй.

204

Монгол Улсын Статистикийн эмхэтгэл, Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Газар, УБ, 2001, 286-301
дэх талууд.

109

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН
ХЭТИЙН ТӨЛӨВТ НӨЛӨӨТЭЙ ХҮЧНҮҮДИЙН ХАРИЛЦАН
ХАМААРАЛ
Хөгжлийг одоо болон хойч үеийн эрх ашгийн хүний хөгжил, амьдралын чанар,
амьдрах орчны чанар гэсэн гурван багц асуудлын үүднээс авч үзвэл бүтээх
чадвар нэн тэргүүнд тавигдахын зэрэгцээ нийгмийн харилцаа, эрүүл мэнд, оюун
санаа, сэтгэл зүй, эрх чөлөө, эдийн засгийн аюулгүй байдлын дээшлэлт, өнөө
ба хойч үеийн амьдрах нийгэм, экологийн эрүүл орчин нөхцөл, хүн өөрөө
орчноо тэтгэж амьдрах чадвар нь мэдлэг оюуны асар их хуримтлал бий болгож,
бүтээх чадвараа төгөлдөржүүлэхийн хэрээр баталгаажна. Системийн хувьд энэ
нь

урт

хугацаанд

системийн

дотоод

хүчний

харилцан

үйлчлэлээр

тодорхойлогдох фазын огторгуй дахь замналаар илэрнэ. Хөгжлийн шалгуур
үзүүлэлтүүдийг харьцуулсан дээрх судалгааны үр дүн ч үүнийг нотолж байгаа
билээ.
Систем дэх харилцан хамаарлын потенциалаар илэрхийлэгдэх хүчний
үйлчлэл нь потенциалын градиентийг сөрөг тэмдэгтэйгээр авсантай тэнцүү (6.2
дугаар тэгшитгэл) бөгөөд фазын огторгуй дахь аль нэг цэгт градиент тэгээс
ялгаатай байгаа бол тухайн цэг дэх хүч тэгээс ялгаатай байна байна 205.
dxi
V

dt
xi

(6.1)

градиент системийн чанараас
F  V

(6.2)

болох тул систем дэх харилцан хамаарал нь дифференциал тэгшитгэлийн
системээр илэрхийлэгдэнэ. Өөрөөр хэлбэл системийн динамикийг системд
нөлөөлж буй хүчнүүдийн харилцан үйлчлэл буюу системийн дотоод дахь буцах
холбоо илэрхийлнэ. Иймд систем дэх гол хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийг
загварт гүйцэд тусгаагүй бол тухайн загвар оновчтой байж чадахгүй.

 N огторгуй дахь хоёр гадаргуу (аттракторын муж) нь тухайн цэг дэх
шүргэгчийн огторгуйн нийлбэр нь N хэмжээстэй байгаа нөхцөлд л “трансверс”

205

Robert Gilmore, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition, side 7-8.

110
байдлаар огтлолцоно. Гэхдээ энэ огтлолцлын бүх цэгүүд нь “трансверс” байгаа
нөхцөлд

л

хадгалагдаж

“трансверс”
байгаа

бол

чанар
i)

хадгалагдана206.

аттракторуудын

Хэрэв

трансверс

чанар

харилцан

хамаарал

гадны

шуугианаас үл хамааран хадгалагдах бөгөөд ii) тухайн мужууд трансверс
байдлаар огтлолцож байгаа тохиолдолд л  N

огторгуйд бүрэн дүрслэх

боломжтой.
Тэгшитгэлийн систем дэх дифференциал тэгшитгэлийн тоо нь тухайн
системийн орших орон зайн хэмжээсийг илэрхийлэх тул орших орон зай нь
гүйцэд илэрхийлэгдээгүй (трансверс чанар хангагдаагүй) бол тухайн загвар зөв
үр дүнд хүргэхгүй. Орших орон зайн хэмжээс нэмэгдэх тухай бүрт цэгцрэх үйл
явц хэрэгжин систем шинэ төлөв байдлыг олж тогтворжихын зэрэгцээ энэ нь
дотоод дахь шалгарал хүчтэй явагдаж, гадаад орчинд зохицох боломж эрс
өсөхийг илэрхийлэх бөгөөд энд системийн дотоод дахь долгионы өрсөлдөх явц,
захирах зарчим нэн чухал үүргийг гүйцэтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл системийн төрөлх
шинж чанарыг агуулсан буюу эсвэл системийн хувьд зайлшгүй нэмэгдэх
хэмжээсүүдийг голлож авч үзэх нь зүйтэй юм.
Ингэж үзвэл аливаа эдийн засгийн системд урт хугацаанд дараах
хүчнүүдийн харилцан үйлчлэл чухал үүрэгтэй байна207. Үүнд:
1. Мэдлэгийн хуримтлал, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл
2. Капиталын хуримтлал, капиталын хөрөнгө оруулалт
3. Үйлдвэрлэл, хэрэглээ
4. Ажиллах хүч, түүний бүтээмж
5. Байгалийн нөөц баялаг, экологийн нөхцөл
6. Төрийн зохицуулалт, төсвийн дарамт
7. Олон улсын зах зээлтэй харьцах харьцаа
Эдгээр нь эдийн засгийн хөгжилд урт хугацаанд нөлөөлж, системийн
үндсэн шинж чанарыг тодорхойлох, зайлшгүй хүчин зүйлс юм.

206

Мөн бүтээл, 597 дахь тал.
Хүчний үйлчлэл урт хугацаанд харьцангуй тогтмолжиж байгаа бол урт хугацааны хөгжлийн загварт
тусгах шаардлагагүй гэж энд үзлээ.

207

111

6.1. МЭДЛЭГИЙН ХУРИМТЛАЛ, ШИНЭ МЭДЛЭГИЙН
ҮЙЛДВЭРЛЭЛ
Сүүлийн жилүүд дэх технологийн шинэчлэлийн хурдын өсөлт нь мэдээллийн
орчин, мэдээллийн хэрэглээ, технологийн дэвшлийн нөлөө багагүй хүчтэй
болохыг харуулж байна. Нэг хүн амд ноогдох орлогын тогтвортой эндоген
өсөлтөд технологийн шинэчлэл зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд ажиллах хүчний
ур чадвар хязгааргүй өсөх боломжтойгоос гадна технологийн шинэчлэл нь
бүтээмжийг өсгөнө208. Гэвч мэдээлэл харилцаа холбооны дэд бүтэц дангаар
хөдөлгөгч хүч болж чадахгүй бөгөөд хэрэгтэй мэдээллээ олж үр өгөөжтэй
ашиглах, боловсруулах чадвар хангалтгүй үед үүний нөлөө богино хугацаанд
шууд мэдрэгдэхгүй.
Мэнкью, Ромер Уэйл нарын судалгаа улс хоорондын нэг хүн амд ноогдох
орлогын ялгааны бараг 80 орчим хувийг капиталын хуримтлал, хүний нөөцийн
ялгаагаар тайлбарлаж болно гэж нотолдог 209. Гэхдээ энэ нь хүний нөөцийг
хэрхэн тодорхойлсноос шууд хамаарна. Үүнийг хүний хөгжлийн индекс нь
ойролцоо ажилчдын бүтээмжийг харьцуулсан Трефлер (1995), Хендрикс (1999)
нарын судалгаа, Эгайон Ховитт нарын хүний хөгжлийг хөрөнгө оруулалтын
түвшинтэй харьцуулсан судалгаа харуулдаг.
Хүний хөгжлийн түвшнийг дундаж наслалт, боловсролын түвшин, нэг хүнд
ноогдох дундаж ҮНБ-гээр тооцох нь нийтлэг тохиолддог210 ч энэ нь бүтээх
чадварын өсөлтийг илэрхийлэхгүй. Боловсролд зарцуулсан жилээс гадна
ажлын туршлага, ур чадварыг ч мөн тооцох нь илүү зөв үр дүнд хүргэхийг
Круйгел, Линдалл (2000), Билс, Кленов (1999), Дарон Ажемолу211 зэрэг олон
эрдэмтдийн сүүлийн үеийн судалгаа нотолж байна.
Мэдлэгийн хуримтлал нь тухайн үндэстний сэтгэхүй, өв уламжлал, зан
заншил, хэл яриа, амьдралын хэв маяг, бүтээх чадвараар илэрч, далд
ухамсрын түвшинд үйлчлэх үндэсний соёл, нийгмийн оюуны хүрээн дэх хөгжил,
эрч хүч юм. Өөрөөр хэлбэл сэтгэлгээний хэв шинж, эрч хүч, бүтээлч чанараас
208

i. Lloyd.H and Roberts E.J, “Twin Engines of Growth”, Ontario, 2000.
ii. (Бидний үзэж байгаагаар энд дурьдсан хүний нөөц нь ажиллах хүч, хүн амын тоон үзүүлэлтээр
хязгаарлагдахгүй ба бүтээх чадвараар илрэх хүний хөгжил болно).
209
Mankiw N.G, Romer.D and Weil D.N, ‘‘A Contribution to the Empirics of Economic Growth,’’ Quarterly Journal
of Economics, 1992, 107(2), side 407-437.
210
Энд “хүний нөөц”-ийг хөдөлмөрийн насны хүн амын тоогоор авч үзсэнгүй, ажиллах хүчний үр өгөөжийг
тооцсон үзүүлэлтийг хүний нөөц гэж үзлээ.
211
Acemoglu Daron and Fabrizio Zilibotti, “Productivity Differences” National Bureau of Economic Research,
Working Paper No. 6879, 1999.

112
мэдлэгийн

хуримтлалын

динамик

ихээхэн

хамаарна.

Тухайн

үндэстний

сэтгэлгээний хөгжилд гол нөлөөтэй хүчин зүйлсийг зураг 6.1-д дүрслэв.

Зураг
Амьдрах
орчин

Туулж
өнгөрүүлсэн
түүхэн замналын

6.1.

Үндэстний
сэтгэлгээний
хөгжилд

нөлөөтэй

хүчин зүйлс
Амьдралын

Бүтээх

хэвшил,

оюуны

Мэдлэгийн хуримтлалыг тоон үзүүлэлт, эсвэл мөнгөн дүнгээр илэрхийлж
хэмжих боломж тэр бүр байдаггүй212. Эрдэмтдийн мэдлэгийн хуримтлалыг
эдийн засгийн загваруудад тусгасан байдлыг харьцуулан авч үзвэл дараах
байдалтай байна (хүснэгт 6.1, хүснэгт 6.2 ).
Хүснэгт 6.1. Мэдлэгийн хуримтлалыг тусгасан загваруудын харьцуулалт
Загвар

Филипп
Эгайон,
Питер Ховит,
(1992)
Хөгжлийн
Капиталын
Шинэ
Аж
ахуйн
гол
хуримтлал
мэдлэгийн
нэгжийн
хөдөлгөгч
үйлдвэрлэл
инновациас
Ажиллах
хүчний
олох
ашгийн
хүчний
тухай
төлөөх
өгөөж
төсөөлөл
өрсөлдөөн
Шинэ
Технологий Шинэ
Шинэ
мэдлэгийн
н
дэвшил мэдлэгийн
мэдлэгийн
үйлдвэрлэл тогтмол
үйлдвэрлэл нь үйлдвэрлэл нь
ийн тухай хурдтай.
мэдлэгийн
энэ
салбар
төсөөлөл
үйлдвэрлэлийн дахь ажиллах
салбарын
хүчний
тоо,
ажиллагсдын
өгөөжөөс
тоо, капиталын хамаарна
хэмжээ,

212

Роберт
Солоу
(1956)

Дэйвид Ромер
(1996)

Пол Сегерстром
(2000)
Судалгаа зохион
бүтээлтийн
хөрөнгө оруулалт

Хэвтээ
босоо
гэсэн
хоёр
чиглэлд
хувааж
авч үзсэн
Шинэ мэдлэгийн
үйлдвэрлэл
нь
судалгааны
хүндрэл,
мэдлэгийн түгэлт,

Ялангуяа сэтгэлгээний хөгжлийг үнэлэхэд ихээхэн судалгаа шаардлагатай бөгөөд энэ сэдвийн хүрээнд
урт хугацаанд илрэх нөлөөллийг ерөнхий утгаар нь авч үзнэ.

113
мэдлэгийн
хуримтлалаас
хамаарна.

инновацийн
зардлын өгөөжийн
бууралт,
инновацийн
бүтээмжийн
параметрээс
хамаарна.
Эдийн
Эдийн
Эдийн засгийн Эдийн засгийн Эдийн
засгийн
засгийн
засгийн
агууригийн
агууригийн
агууригийн
агууригийн агууригийн
өөрчлөлт
өөрчлөлт
өөрчлөлт тогтмол
өөрчлөлти өөрчлөлт
тогтмол
тогтмол
биш
йн тухай тогтмол
Мэдлэгийн
загвар
үйлдвэрлэлийн
дахь
агууригийн
төсөөлөл
өөрчлөлт
тогтмол биш
Онцлог
Анх
удаа Шинэ
Судалгаа
Урт
хугацаанд
технoлогийн мэдлэгийн
зохион
эдийн
засагт
дэвшил
үйлдвэрлэл,
бүтээлтийн
судалгаа зохион
буюу
капиталын
салба-рын
бүтээлтийн
ажиллах
хуримтлалын
ажиллах хүч, хөрөнгө
хүчний
өсөлтийн
цалин
аж оруулалтын
өгөөжийг
эдийн
засаг ахуйн ашгийн нөлөөг авч үзcэн.
эдийн
дахь
нөлөөг харилцан
засгийн
авч үзсэн.
хамаарлыг авч
загварт
үзсэн.
тусгасан.
“Бүтээлч
Хэвтээ
болон
устгалт”-ыг
босоо инновацийн
эдийн засгийн хөрөнгө оруулалт
загварт
тухайн
үеийн
тусгасан.
нөхцөл байдлаас
хамааран өөр өөр
үр дүнд хүргэж
болохыг нотолсон.
Роберт Солоу технологийн дэвшлийг анх удаа эдийн засгийн загварт
тусгасан боловч гүйцэд нарийн тодорхойлоогүй, бүрхэг хэвээр үлдээсэн213 ч энэ
нь хожмын эрдэмтдийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан билээ.
Солоугаас хойш 1980-аад оны сүүлээр л Ромер (1986), Лукас (1988), Гроссман,
Хелпман (1991), Эгайон, Ховитт (1992) нарын эрдэмтдийн өгүүллүүдэд
технологийн өөрчлөлтийг эдийн засгийн загварт эндоген байдлаар тусгах
асуудлыг хөндөх болсны дотор Дейвид Ромерийн судалгаа эдийн засгийн
эндоген өсөлт бүхий загварын судалгаанд хүчтэй түлхэц болсон. Эхэн үеийн
эндоген өсөлтийн загварууд ашгийн сонирхол, капиталын хөрөнгө оруулалтын

213

(хөдөлмөр, капиталын өсөлтөөр тайлбарлагдахгүй, үлдэгдэл өсөлт)

114
үйлдвэрлэл дэх хувь нэмрийг эндоген байдлаар тусгахад түлхүү анхаарч байсан
ч хэсэг хугацааны дараа шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл буюу инновацид гол
анхаарлаа хандуулах болжээ.
Шинэ мэдлэг бий болгох бүтээх үйл явц өөрөө асар олон хүчин зүйлээс
хамаарах бөгөөд энэ талаарх нарийвчилсан судалгааны жишээ нь Питер Ховит,
Пол Сегерстром нарын боловсруулсан загвар юм. Харин Хью Ллойд нарын
эрдэмтэд технологийн үйл явц, хүний нөөц, бүтээмжийн өсөлтийн хоорондын
харилцан үйлчлэл эндоген өсөлтийг тодорхойлдог гэж үздэг214. Мэдлэгийн
хуримтлалд түшиглэсэн эндоген өсөлтийн загварууд нь голчлон төгс биш
өрсөлдөөн

(инноваци,

оюуны

бүтээл,

технологийн

зах

зээл

патентаар

хамгаалагдсан байх)215, мэдлэгийн хүртээмж (нэгэнт бий болгосон мэдлэгийн
хэд ч дахин ашиглаж болно)-ийн тусламжтайгаар агууригийн өсөх өсөлтийг бий
болгох боломжтой гэсэн төсөөлөлд түшиглэдгээс гадна эндоген өсөлтийн
загваруудын хувьд капитал, мэдлэгийн үйлдвэрлэл, ажиллах хүчний хоорондын
харилцан хамаарал гол үүргийг гүйцэтгэдэг.
“Өрсөлдөөнгүй” буюу “хүртээмжтэй” мэдлэгийн хуримтлал нь нийтийн
хүртээл болсон, нэгэнт бий болсон бол бараг өртөг зардалгүйгээр олж авах
боломжтой мэдлэг бөгөөд ийм төрлийн мэдлэгийг бий болгох зах зээлийн эрэлт
хэрэгцээ, эдийн засгийн хөшүүрэг бараг байдаггүй. “Өрсөлдөөнтэй” мэдлэгийн
хуримтлал нь тэр бүр үнэ төлбөргүйгээр олны хүртээл болгодоггүй, мэдлэгийг
бий болгогчдод ашиг тус өгөх, эдийн засгийн чухал ач холбогдол бүхий тусгай
мэдлэг юм. Өөрөөр хэлбэл энэ нь инновацийн буюу технологи, оюуны
бүтээлийн харьцангуй давуу талын монополь ашиг буюу тухайн шинэ
бүтээгдэхүүний амьдралын мөчлөг дуусах, дараагийн технологи гарах, эсвэл
харьцангуй давуу талаа алдах хүртэлх ашгаар илэрнэ.
Дейвид Ромер “нөөцийг мэдлэгийн үйлдвэрлэлд хуваарилахад чухал ач
холбогдолтой дөрвөн хүчин зүйл нь
(i)

шинжлэх ухааны судалгааг дэмжих түвшин,

(ii)

xувийн салбар дахь судалгаа зохион бүтээлт, инновацийн
сонирхол,

214

Үүнд: (i) Нэг хүнд ноогдох орлогын тогтвортой өсөлтөд технологийн өөрчлөлт зайлшгүй хэрэгтэй, (ii) мөн
нэг хүнд ноогдох орлогын өсөлтөд хүний нөөцийн өсөлт зайлшгүй хэрэгтэй, (iii) технологийн өөрчлөлт
хурдан байх тусам боловсрол, сургалтад шаардагдах хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж, улмаар ур чадварын
өсөлт түргэсдэг, (iv) ур чадвар хурдан өсөх тусам ирээдүйн инновацийн зардал, хүндрэл багасдаг.
Huw Lloyd and Ellis Joanne Roberts, “Twin Engines of Growth”, Ontario, 2000, side 4-8.
215
Д.Ромерийн эдийн засгийн загвар,

115
(iii)

aвьяаслаг хувь хүмүүст олгох боломж,

(iv)

‘Learning by doing’ буюу туршлагаас суралцах үйл явц байна”216

гэж үзсэн.

216

David Romer, “Advanced Macroeconomics”, 2

nd

edition, 2001, McGraw Hill/Irwin: NY, chapter 3.

Хүснэгт 6.2. Эдийн засгийн загваруудын мэдлэгийн хуримтлалыг тусгасан байдлын харьцуулалт
Загвар
Үндсэн
тэгшитгэл

Роберт Солоу
(1956)

Дэйвид Ромер (1996)

Y  K   AL 

Y t   1  a K K t  At 1  a L Lt 

1

Шинэ
мэдлэгийн
үйлдвэрлэл

At   A0 gt



A t   BaK K  aL L A

Загварын
үндсэн
динамик

y  Y / AL, k  K / AL

y  A / А , x  K / K гэвэл
dx  1   xy  nx  x 2 

гэвэл

dk  sy    g  n k
dy  k  1

Хувьсагчид

Тогтмолууд

Y нийт бүтээгдэхүүн
үйлд-вэрлэл
A технологийн
дэвшил (ажиллах
хүчний өгөөж)
L ажиллах хүч
s капитал
зэвсэглэмжийн
өсөлт
 элэгдэл
n ажиллах хүчний
өсөлт

Филипп Эгайон,
Питер Ховит (1992)
1

Y t   At xt 

Пол Сегерстром (2000)
Yt  Ct  H t  Vt  L1yt

Nt

A x
it


it

di

0

g N   dH / H x  yx1    q   x 2      

g A  n ln 

g A   dV / V y  y 2 1    q   xy      

-

A  At  vv y
N  N t  hy
h

dy  ny  xy    1y 2

Y нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл
L ажиллах хүч,
K капитал
А технологи,

Y нийт бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл
x(t) завсрын бүтээгдэхүүн
A(t) технологийн түвшин

ak К мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн
капитал
aL L мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн
ажилах хүч

n судалгаа зохион
бүтээлтэд оролцсон
ажиллах хүч
 инновацийн алхмын
хэмжээ ( >1)
 судалгаа зохион бүтээлтийн салбарын нэгж
хөдөлмөрийн технологи
дахь хувь нэмэр
n бүтээлч устгалт
Аmax технологийн тэргүүлэх
түвшин

Y нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл
Ht хэвтээ инноваци
Vt босоо инноваци
Сt хэрэглээ
A бүтээмж
N салбарын тоо
q судалгааны хүндрэлийн коэффициент
 мэдлэгийн түгэлтийн параметр
 босоо инновацийн зардлын өгөөжийн
бууралтын коэффициент
 хэвтээ инновацийн зардлын өгөөжийн
бууралтын коэффициент
h хэвтээ инновацийн бүтээмжийн параметр
v босоо инновацийн бүтээмжийн параметр
 завсрын бүтээгдэхүүний эрэлтийн
мэдрэмж

Мэдлэгийн хуримтлалыг үнэлэх хэмжих асуудал хүндрэлтэй боловч шинэ
мэдлэгийн үйлдвэрлэл буюу мэдлэгийн хуримтлалын өөрчлөлтөөр дамжуулан
илэрхийлэх боломжтой бөгөөд технологи, инновацид түшиглэсэн эндоген
өсөлтийн загваруудад ч ийм хандлага ажиглагдаж байна. 217
Мэдлэгийн хуримтлалыг эдийн засгийн загварт тусгахын тулд дараах
асуудлуудыг зайлшгүй авч үзэх шаардлагатай. Үүнд:
i.

Мэдлэгийн түгэлт218 буюу босоо инновацийн нөлөө

Босоо чиглэлийн инноваци нь шинжлэх ухааны мэдлэг, ололтыг дээшлүүлэхэд
чиглэсэн суурь судалгаа, суурь судалгааны үр дүнд түшиглэсэн хавсарга
судалгааг хамрах бөгөөд харин хэвтээ инноваци нь судалгаа зохион бүтээлт
буюу байгууллагын түвшин дэх үйл ажиллагаа юм. Суурь, хавсарга судалгаа нь
их хэмжээний хүч хөрөнгө, нарийн мэргэжлийн ур чадвар, оюуны потенциалын
нягтралыг шаардах боловч өндөр түвшний технологийг бий болгоход зайлшгүй
шаардлагатай нөхцөл юм. Гэхдээ “эдийн засгийн үүднээс авч үзвэл шинжлэх
ухааны судалгааны үр дүн, нээлт ололт нь эдийн засагт бодитой хэрэглээ болох
хүртлээ гүйцэд үнэлэгддэггүй”219.
Пол Сегерстромын судалгаа энэ хоёр төрлийн инновацийг урт хугацаанд
зөв хослуулах нь эдийн засагт урт хугацааны өсөлтөд гол үүргийг гүйцэтгэх
бөгөөд хэвтээ болон босоо инновацийн хөрөнгө оруулалт тухайн үеийн нөхцөл
байдлаас хамааран өөр өөр үр дүнд хүргэж болохыг220 харуулсан.
ii. Оюуны эрхийн хамгаалалт
Азийн орнуудад эхлээд бизнесийн санаачлага, инноваци, туршлагаас суралцах
үйл явцыг засгийн газрын бодлогоор дэмжиж, илүү өндөр хөгжилтэй орнуудын
технологиос суралцах, хожим нь шинэ технологи, шинэ мэдлэг бүтээх
(технологи нутагшуулах буюу нэвчих) хэрэгтэй гэсэн үзэл баримтлал байдаг.
Үүний зэрэгцээ “Экспортын бараа үйлдвэрлэх зорилго бүхий суралцах үйл явц
нь ялангуяа электроникс, мэдээллийн технологийн хувьд нэн хүнд, цаг хугацаа
шаардсан, төвөгтэй үйл явц бөгөөд импортын тоног төхөөрөмжөөр үйлдвэрлэл

217

“Мэдлэгийн хуримтлал”-ыг голдуу технологи, инноваци гэж үзэх хандлага нийтлэг байна. гэвч энэ нь
зөвхөн олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн технологи, ийм технологиор бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэх чадвар биш бөгөөд өрсөлдөөнтэй буюу нийтийн хүртээл болоогүй, мөн зайлшгүй
шаардлагатай нийтлэг мэдлэг (i), арга аргачлал (ii), ур чадварын цогц юм.
218
“Knowledge spillover effect”.
219
th
Maurice W. Lee, “Macroeconomics, fluctuations, Growth, and Stability,” Richard D. Irwin, Inc., 5 ed. 1971.
side 109.
220
Paul S. Segerstrom, “The Long Run Growth Effects of R&D Subsidies”, Stocholm School of Economics,2000.
144

145
эрхлэх нь орчин үеийн салбаруудын капитал, хүний нөөцийн хуримтлал,
бүтээгдэхүүн гаргалтын эзлэх хувь хэмжээг өсгөж, харьцангуй бүтээмж багатай
салбаруудын эдийн засагт эзлэх хувийн жин аажимдаа багасах бөгөөд энэ нь
хөгжлийн илүү зөв арга зам байх болно”

221

гэсэн үзэл баримтлал байдаг.

“Оюуны эрхийн хамгаалалт нь хууль эрх зүйгээс илүүтэйгээр тухайн мэдлэгийн
мөн чанартай холбоотой бөгөөд ... хэрэв тухайн мэдлэгийн оюуны эрх
хамгаалагдаагүй бол энд ямар ч хувийн ашиг сонирхол байх боломжгүй бөгөөд
энэ талбарт инноваци өөр хаа нэгтэйгээс ирэх ёстой гэсэн үг юм” 222.
iii. Cуралцах үйл явцын нөлөө
Энэ нь үйлдвэрлэлийн явц дахь инновациас гадна технологийн шинэчлэл,
хэрэглээний хандлага дахь өөрчлөлт, нийгмийн амьдрал зэргээс үүдэн бүтээлч
сэтгэхүйд гарах тусгайлсан хөрөнгө оруулалт, дэмжлэг шаардахгүй өөрчлөлт
юм.
iv. Удирдлагын арга барилын шинэчлэл
Удирдлагын арга барил дахь шинэчлэл нь ялангуяа шинэ мэдлэгийн
үйлдвэрлэлд чиглэсэн орчныг бүрдүүлэх, нөөцийг хуваарилах, бодлого стратеги
тодорхойлох явцад нэн чухал нөлөөтэй.
Ашиг дахь удирдлагын нөлөөллийн онолоор ашгийн өндөр түвшин нь
байгууллагыг зөв удирдах онцгой ур чадварын үр дүн бөгөөд удирдах ур
чадварыг дээшлүүлэх замаар урт хугацаанд инноваци, эдийн засгийн үр
өгөөжийг тууштай өсгөж болно гэж үздэг223.
v. Оюуны потенциалын нягтрал
Шинэ мэдлэг бий болгох үйл явцыг авч үзэхдээ дан ганц мэдлэгийн
үйлдвэрлэлийн салбар дахь ажиллагсдын тоо буюу судалгаа зохион бүтээлт,
эрдэм шинжилгээний салбарт дагнан ажиллаж байгаа эрдэмтэд судлаачдын
тоогоор баримжаалах явдал түгээмэл байгаа ч энэ нь загвар дахь параметр,
хувьсагчийн тоог цөөлөх хэрэгцээ шаардлагаас голчлон үүддэг. Гэхдээ шинэ
мэдлэгийн үйлдвэрлэл нь оюуны потенциалын нягтрал буюу мэдлэг оюуны
хүчтэй төвлөрөл үүсгэж, хамтын ажиллагаа, өндөр мэргэжлийн судалгаа-зохион
бүтээлтийн төвүүд бий болгохтой шууд холбоотой юм. Судалгааны ажил нэгэнт

221

Richard R. Nelson, Howard Pack, “The Asian Miracle and Modern Growth Theory”, The Economic Journal,
109, No. 457, (1999).
222
nd
David Romer, “Advanced Macroeconomics”, 2 edition, 2001, McGraw Hill/Irwin: NY, side116-117.
223
Жеймс Р.Макгүйган, Р.Чарльз Мойер, Фредрих Х.ДеБ. Харрис, “Удирдахуйн эдийн засаг”, УБ, 2002, 9
дэх тал.

146
судлагдсан зүйлийг дахин судлах буюу давтагдаж, судалгаа шинжилгээний
байгууллагуудын хамтын ажиллагаа сул байгаа бол энэ нь өгөөжийг бууруулна.
Зарим судлаачид дээд боловсрол, мэргэжлийн байгууллагын практикт чиглэсэн
хэрэгжсэн төслийг мэргэжлийн судалгаа шинжилгээ, хүний нөөц бэлтгэх үйл
ажиллагааны хэмжүүр болгон авч үзэх нь ч бий.
vi. Судалгааны хүндрэл
Эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын хүндрэлийн асуудлыг Пол Сегерстром
эдийн засгийн загварт анх тусгаж оруулсан бөгөөд i) судалгааны хүндрэл, ii)
хэвтээ ба iii) босоо инновацийн зардлын өгөөжийн бууралт, iv) бүтээгдэхүүний
эрэлтийн мэдрэмж гэсэн дөрвөн үзүүлэлтээс эдийн засгийн өсөлтийн хурд
хамаарна

гэсэн

дүгнэлтэд

хүрсэн.

Технологийг

бэлнээр

авч

ашиглах

тохиолдолд судалгааны хүндрэл бага байх боловч тэргүүлэх технологийн нөхөн
төлөр буюу монополь ашиг олохгүй, нөгөө талаас технологийн тэргүүлэх
түвшинд хүрсэн бол үүнээс цааш судалгааны хүндрэл улам ихсэнэ. Мөн
судалгааны хүндрэл нь тухайн үеийн техник, технологийн боломж, хүний
нөөцтэй шууд холбоотой. Ажиллах хүчний ур чадварыг хязгааргүй өсгөх
боломжтой ч энэ боломж нь тухайн үеийн технологи, шинжлэх ухааны
судалгааны түвшнээр хязгаарлагдана.
vii. Мэдлэгийн хуримтлалын шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх хувь нэмэр
Мэдлэгийн хуримтлал нь тухайн үндэстний соёл, нийгмийн оюуны хүрээн дэх
хөгжил, эрч хүч бөгөөд энэ нь шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн нөөц боломжийг
тодорхойлно.
Чарльз Жонз, Жон Уиллямс нарын эрдэмтдийн үзэж байгаагаар судалгаа
зохион бүтээлтийн үйл ажиллагааны нийт зардлын нийгэмд өгөх ашиг тус нь
ойролцоогоор зардлын 30% орчим хувьтай тэнцүү байгаа ч АНУ зэрэг өндөр
хөгжилтэй орнуудад ч гэсэн энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалтын бодит хэрэгцээ
одоогийнхоос даруй дөрөв дахин их байна224.
viii. Технологийн шинэчлэлийн хурд ба мэдлэгийн хуучрал
Кросман,

Хелпман,

Эгайон,

Ховит225

нарын

эрдэмтдийн

тодорхойлсон

мэдлэгийн “бүтээлч устгалт” нь хуучин мэдлэгийн орон зайг шинээр солих буюу
шинэчлэх үйл явц юм. Технологийн шинэчлэлийн хурд нь салбарын онцлогоос

224

Charles I.Jones and John C.Williams, “Measuring Social Return to R&D”, Stanford University, Department of
Economics, 1997.
225
Aghion. Philipp and Peter Howitt, “A Model of Growth Through Creative Destruction”, Econometrica, 60, side
771-782.

147
шалтгаалж өөр өөр байх ба шинэ технологи ноёрхож эхлэх үед хуучин
технологи буюу өмнөх мэдлэг хуучирна. Нэгэнт хуучирсан мэдлэгийн эдийн
засгийн ач холбогдол багасна.
Инновацийн үйл явц нь эрчимтэй мэдлэгийг шаардах тул технологийн
өөрчлөлтийн хурд, ур чадварын өсөлт, боловсрол, мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт
харилцан бие биеэ дэмжиж байгаа нөхцөлд л зөв үр дүнд хүрэх боломжтой.
ix. Мэдлэгийн гадагш алдагдах хувь
Эндоген өсөлтийн загваруудад хүн амын өсөлт онцгой ач холбогдолтой
байдгийн нэг шалтгаан нь ажиллах хүчний өсөлт нь мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх
ажиллагсдын тоо олшрох шалтгаан болдогтой холбоотой юм. Мэдлэгийн гадагш
алдагдах хувь өндөр байгаа тохиолдолд мэдлэгийн хуучралт нь мэдлэгийн
үйлдвэрлэлээс илүү болж, улмаар шинэ мэдлэг үйлдвэрлэх үйл явц зогсонги
байдалд орохоос гадна боловсрол, нийгмийн салбарын хөрөнгө оруулалтын үр
өгөөж буурахыг, тухайн үндэстний алдагдсан боломжийг илэрхийлнэ.
Хөгжлийн тухай ойлголт төсөөлөл нь тухайн системийн зорилгын функцээс
гадна загварын хэмжээсийг тодорхойлох тул шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийг
эдийн засгийн загварт тусгахдаа технологийн хөгжлийн түвшнийг дэлхийн
түвшинтэй харьцуулж авч үзэх нь оновчтой шийдэл болно.

6.2. КАПИТАЛЫН ХУРИМТЛАЛ, КАПИТАЛЫН ХӨРӨНГӨ
ОРУУЛАЛТ
Урт хугацаанд капиталын хөрөнгө оруулалтын өгөөж буурах явдлын сөрөг
нөлөөг технологийн тусламжтайгаар багасгах зорилгоор олон тооны судалгаа
хэрэгжсэн. Аж ахуйн нэгжийн ашгийг максимумчлах зорилго бүхий судалгаа,
зохион бүтээлтийн үйл ажиллагаанаас үүдэх технологийн дэвшил, бүтээмжийн
өсөлтөөр тулгурласан Ромер (1990), Эгайон ба Ховитт (1992) нарын эндоген
өсөлтийн загваруудыг дээрх судалгаануудын үр дүнгийн жишээ болгон дурьдаж
болно.
Эрдэмтэд ялангуяа сүүлийн үед капиталын хуримтлалын тухайд “нэгдмэл
байр суурь”-тай байгаа бөгөөд энэ нь “капитал нь урт хугацаанд хамгийн

148
идэвхгүй хүчин зүйл бөгөөд урт хугацаанд зөвхөн гарцын хэмжээнд л
нөлөөлөхөөс өсөлтөд гойд нөлөөлөргүй гэсэн үзэл баримтлал юм 226”.
Гэвч “капиталын хуримтлал, инноваци нь бие биеэ гүйцээгч үйл явц
бөгөөд ... инновацигүйгээр капиталын хуримтлалын өсөлт яваандаа буурч,
хөрөнгө оруулалтгүй бол капиталын өртгийн өсөлт нь инновацийг сааруулна...
Мэдлэгийн түгэлт нь неоклассик өсөлтийн загваруудад илэрхийлсэнчлэн
үйлдвэрлэл дэх хүний оролцооноос их хэмжээгээр хамаарна”
эдийн

засгийн

хөгжлийг

капитал

хуримтлал,

аль

227

эсвэл

. Иймд алив
мэдлэгийн

хуримтлалгүйгээр авч үзэх боломжгүй бөгөөд бие биедээ харилцан нөлөөлнө.
Түүнчлэн капиталын өгөөж буюу бүтээмжийг ч мөн мэдлэгийн хуримтлал, хүний
оролцоогүйгээр авч үзэх боломжгүй юм.
Капиталын

хуримтлалыг

эдийн

засгийн

загваруудад

голдуу

K t   sY t   K t  байдлаар тусгаж, тооцоог хялбарчлах үүднээс зарим загварт

элэгдлийг тэгтэй тэнцүүлж авах тохиолдол228 байдаг. Харин Вей Бин Зангийн
загварт

F j  K j  G j  j N j ,

G

j

0

буюу

капиталын

хуримтлал,

капиталын

гадагшлах/дотогшлох урсгалын нийлбэрээр тодорхойлж судлаад аливаа орны
капиталын хуримтлалын өсөлт нь бүтээмжийн өсөлтөөс үүдэх ба энэ нь бусад
орны эдийн засагт огт нөлөөлөхгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн229. Сегерстром,
Питер Ховит нарын загварт капиталын хуримтлалыг огт тусгаагүй нь нэг талаас
мэдлэгийн хуримтлалын нөлөөг дагнан судлах зорилгоор бусад хүчин зүйлсийн
нөлөөг тогтмол гэж үзэх буюу өөрчлөлтийг нь тэглэх хэрэгцээ шаардлагаас
үүдсэн байж болох ч нөгөө талаас капиталын эдийн засаг дахь үйлчлэлийг урт,
богино хугацааны алинд нь ч үгүйсгэж болохгүй юм.
Капиталын хуримтлалыг эдийн засгийн загварт тусгахын тулд дараах
асуудлуудыгавч үзэх шаардлагатай юм. Үүнд:
i. Капиталын хөрөнгө оруулалт, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн харилцан нөлөөлөл

226

Aghiion.P and Howitt.P, “Capital Accumulation and Innovation as Complementary Factors in Long Run
Growth”, Ohio State university, Columbus, OH, 1997.
227
Charles van Marrewijk, “Capital Accumulation, Learning and Endogeneous Growth”, Oxford Economic Papers
51 (1999), Oxford University Press. Vol. 51, no. 3, side 453-475.
228
Д.Ромерийн эдийн засгийн загвар,
229
(i) Wei Bing Zang “A Multy Country Free Trade Model With Capital accumulation”, International Economics
Journal, Vol. 8, No 1, Spring., 1994, (ii) Wei Bing Zang “A Two Country Dynamic Trade Model With Multiple
Groups”, International Economics Journal, Vol. 9, No 3, Spring., 1995, (iii) Вэй Бин Занг, “Синергетическая
экономика, время и перемены в нелинейной экономической теорий”, Москва, Мир, 1999.

149
“Биет капиталын хуримтлал хөгжлийн зайлшгүй хэрэгцээтэй нөхцөл боловч
хөгжилд энэ нь хангалттай биш”230 тул хөрөнгө оруулалт, бүтээх чадварын аль
алиныг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.
Шинэ технологи нь үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн шинэчлэлийг шаардах тул
капиталын хөрөнгө оруулалт нь энэ утгаараа шинэ технологийг үйлдвэрлэлд
нэвтрүүлснийг илэрхийлэх бөгөөд технологийн шинэчлэл нь ажиллах хүчний ур
чадварыг өсгөхийг шаарддаг.
Шинэ технологи, ур чадвар нь харилцан бие биеэ дэмжиж, ирээдүйд
чиглэсэн инновацийн үйл явцыг түргэсгэдэг. Өөрөөр хэлбэл урт хугацаанд
боловсролын

салбар

дахь

хөрөнгө

оруулалтын

ашгийг

технологийн

шинэчлэлийн хурд, технологийн түвшин дэмжих ёстой. Нөгөө талаас ур чадвар
хурдан өсөх тусам инновацийн үйл явц эрчимжиж, судалгаа зохион бүтээлтэд
илүү их хөрөнгө оруулахыг шаарддаг. Бүтээх чадварын өсөлт нь хуримтлал бий
болгох чадварыг өсгөж, улмаар хөрөнгө оруулалтын боломжийг сайжруулна.
Бүтээлч устгалт буюу технологийн шинэчлэл нь нэг талаас эдийн засагт
капиталын шинэчлэл, хөрөнгө оруулалтаар дамжиж илрэх бөгөөд нөгөө талаас
капиталын хөрөнгө оруулалт шинэ технологи, инновацийг хамтдаа авчрах тул
энэ нь дээр дурьдсан суралцах үйл явцад хүчтэй түлхэц болдог.
ii. Капитал хуримтлалын өгөөж дэх бууралт
Капиталын хуримтлалын өгөөж нь урт хугацаанд тогтмол биш бөгөөд тухайлбал
нэг хүн амд ноогдох капитал зэвсэглэмж хангалттай байгаа нөхцөлд онцын
шаардлагагүй нэмэлт хөрөнгө оруулалт нь үрэлгэн агууригтай эдийн засгийг бий
болгох

боловч

капитал

зэвсэглэмж

хангалтгүй,

жишээлбэл

мэдээллийн

технологи, харилцаа холбоо хөгжөөгүй үед энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалтын
үр өгөөж асар их байж болно. Иймд урт хугацаанд технологийн шинэчлэл,
инноваци нь капиталын шинэчлэлийн зайлшгүй урьдчилсан нөхцөл юм.

6.3. АЖИЛЛАХ ХҮЧ, ТҮҮНИЙ БҮТЭЭМЖ
Энд дээр дурьдсан суралцах нөлөө буюу бүтээлч сэтгэхүйд гарах тусгайлсан
хөрөнгө оруулалт, дэмжлэг шаардахгүй өөрчлөлт, босоо инновацийн нөлөөнөөс
гадна суралцах муруйн нөлөө чухал үүргийг гүйцэтгэнэ.

230

th

Meier G.M, “Leading Issues In Economics Development”, 6 ed, Oxford, 1995 side 164 vs.

150

6.4. ҮЙЛДВЭРЛЭЛ, ХЭРЭГЛЭЭ
Үйлдвэрлэл хэрэглээний хоорондын харилцан хамаарал нь салбар хоорондын
балансын загварын Y  I  a X
бүтээгдэхүүний

хоорондын

буюу эцсийн бүтээгдэхүүн гаргалт, завсрын

орцын

коэффициентуудын

вектор

баганаар

илэрхийлэгдэх технологийн мэдээллийг өөрт агуулсан харилцан хамаарлаар
илэрнэ. Энэ нь тухайн эдийн засаг дахь эцсийн бүтээгдэхүүн, завсрын
бүтээгдэхүүний

урсгалыг

бүрэн

багтаасан

илэрхийлэл

юм.

151

6.5. БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ, НӨХЦӨЛ
Байгалийн нөөц, нөхцөл нь тухайн үндэстний амьдрах хэвшлийг тодорхойлохын
зэрэгцээ баялаг бүтээх боломжийг илэрхийлнэ. Иймд эдийн засгийн бүтэц,
үндэсний үйлдвэрлэл орчин нөхцөлдөө зохицох боловч зөвхөн байгалийн нөөц
баялгийг зүй зохистой ашиглаж чадсан нөхцөлд л хойч үеийн ирээдүйд
харшлахгүй байж чадна. Энэ утгаараа байгалийн нөөц, нөхцөл нь улс орны
эдийн засгийн нэг хэмжээс буюу дотоод буцах холбоог тодорхойлно.
Байгалийн нөөц баялгийг дараах байдлаар ангилж болно. Үүнд:

1. Өөрөө нөхөн сэргэх нөөц баялаг: Энэ нь хүний оролцоогүйгээр байгалийн
нөөцийн

нөхөн

сэргэх

чадварыг

илэрхийлэх

бөгөөд

эдийн

засгийн

хязгаарлалтын аттрактор болно.
2. Нөхөн сэргээгдэхгүй нөөц баялаг: энэ нь түүхий эд, нөөц баялгийн
үйлдвэрлэлд оролцох хувь хэмжээ буюу технологийн нормыг тодорхойлох
утгаараа эдийн засгийн хязгаарлалтын утгыг илэрхийлнэ.
3. Хүний оролцоотойгоор нөхөн сэргээгдэх нөөц баялаг: Энэ нь байгалийн
нөөц нөхцөлд зориулсан хөрөнгө оруулалтын үр өгөөжтэй байх, байгаль
орчноо тэтгэх боломжийг илэрхийлнэ.
Эхний хоёр хүчин зүйл нь эдийн засгийн байгаль дахь дарамт буюу нийт
байгалийн баялгийн хэрэглээний нормын хязгаарлалтыг, гурав дахь нь байгаль
экологид оруулах хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээний доод хязгаарыг илэрхийлнэ.
Байгалийн нөөц, нөхцлийг тусгасан эдийн засгийн загваруудын үр
дүнгийн ялгааг ялангуяа урт хугацааны загваруудын хувьд (1) эдийн засаг,
байгалийн нөөц нөхцлийн харилцан хамаарлын төсөөлөл, (2) байгаль, хүрээлэн
буй орчноо тэтгэх боломж, хэрэгцээ шаардлага, (3) цаг уурын өөрчлөлтийн
нөлөө, (4) гэнэтийн гай гамшиг, хүндрэлийн үе дэх эдийн засгийн мэдрэмж,

152
жолоодлого өгөх боломж (5) технологийн өөрчлөлтөд байгалийн нөөц, нөхцлийн
нөлөөг тусгасан эсэхээр тодорхойлж болно.

Эдийн засаг тогтвортой байх үндэс нь амьдрах орчин нөхцөл тогтвортой
эсэхээс хамаарах бөгөөд эдийн засаг байгаль орчны харилцан хамаарал нь
нэгээс дээш тооны, өөрөөр хэлбэл гаж аттракторыг агуулна.

6.6. ТӨРИЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ, ТӨСВИЙН ДАРАМТ
Төрийн зохицуулалтын эдийн засаг дахь нөлөө нь урт хугацаанд эдийн засгийн
бүтэц, технологи, мэдлэгийн хуримтлалын түвшин, эдийн засгийн тогтвортой
байдал, капиталын өгөөж, эдийн засаг байгаль, экологийн тэнцвэрт харьцаагаар
дамжиж илэрнэ. Төсвийн норм нь хэдийгээр төрийн үйл ажиллагаанаас
шалтгаалан эдийн засагт ирэх дарамт боловч төрийн үйлчилгээ нь боловсрол,
эрүүл мэнд, батлан хамгаалах зэрэг төрөөс нийгэмд үзүүлэх үйлчилгээ болох
тул энэ нөлөөллийн чанар нь урт хугацаанд тухайн нийгмийн мэдлэгийн
хуримтлал, бүтээх чадвараар буюу эдийн засгийн дотоод буцах холбоогоор
дамжиж эндоген байдлаар илэрнэ.

6.7. ОЛОН УЛСЫН ЗАХ ЗЭЭЛТЭЙ ХАРЬЦАХ ХАРЬЦАА
Олон улсын зах зээлтэй харьцах харьцаа нь тухайн эдийн засгийн мэдлэгийн
алдагдал, технологийн шинэчлэгдэх хурд, хөрөнгийн гадагш, эсвэл дотогш
чиглэх урсгалаар илэрнэ. Гэхдээ энд ялангуяа технологийн шинэчлэл,
хөрөнгийн урсгал нь гадаад худалдаагаар дамжиж илэрнэ. Эдийн засгийн урт
хугацаан дахь дотоод буцах холбооны схемийг зураг 6.6-д дүрслэв.

153

Зураг 6.6. Ажиллах хүч, капитал, мэдлэгийн хуримтлал, байгалийн нөөц нөхцөл,
олон улсын зах зээлтэй харьцах харьцааны харилцан хамаарал.

Эндоген өсөлтийн загваруудын хоорондын ялгаа нь функцийн хэлбэрийн
сонголт, тэгшитгэлүүд дэх агууригийн өөрчлөлт, капитал-гарцын гэх зэрэг
тогтмол харьцаанд баригдаагүй байх буюу өөрөөр хэлбэл өсөлтийг тогтмол
хувь бүхий шугаман байдлаар төсөөлсөн эсэх231, загвар боловсруулахад
түшиглэсэн

хөгжлийн

тухай

төсөөллөөр

илэрдэг232

бөгөөд

мэдлэгийн

хуримтлал, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийг авч үзсэн байдалд энэ ялгаа бүр ч
тод томруун ажиглагдаж байна.

231

Эдийн засгийн загвар тодорхой төсөөллүүдэд түшиглэх нь тодорхой боловч ихэнхдээ хүн амын өсөлт
тогтмол (экзоген), технологийн хөгжил, бүтээмжийн өсөлт тогтмол, хэрэглээний болон үйлдвэрлэлийн
барааны зах зээл төгс өрсөлдөөнтэй байна гэж төсөөлөхөөс гадна эдийн засгийн хөгжлийн хөдөлгөгч
хүчийг капиталын хуримтлалын өсөлтөөр хязгаарлах нь нийтлэг ажиглагддаг.
232
(энэ нь тухайн загварын хамрах хүрээ, хэмжээсийг тодорхойлно)

154
Үүний зэрэгцээ Кобб Дугласын үржвэр хэлбэрийн функцийн хувьсагчдын
зэрэг нь тогтмол коэффициентоор илэрхийлэгдэх бөгөөд ийм төсөөлөл нь эдийн
засгийн агууриг тогтмол байх нөхцөлд буюу технологи өөрчлөгдөөгүй хэвээр
байх богино дунд хүгацаанд л хүчинтэй байна. Мэдлэг, капиталын хуримтлал,
ажиллах хүчний үйлдвэрлэл дэх хувь нэмрийг тогтмол харьцаатай байна гэж
үзэх нь технологийг тогтмол хэмээн төсөөлж экзоген байдлаар тусгасантай утга
нэг юм. Гэтэл шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл нь ямагт агууригийн өсөх
өөрчлөлттэй байх бөгөөд энэ нь мэдлэг түгэх үйл явц, нэгэнт олж авсан
мэдлэгийг хэд ч дахин ашиглах боломжтой холбоотой юм 233.
Эдийн засгийн урт хугацааны загвар боловсруулах явцад дараах
шаардлагуудыг харгалзах хэрэгтэй болдог. Үүнд:
1. Загварын

динамикийг

тасралтгүй

байдлаар

буюу

дифференциал

тэгшитгэлээр илэрхийлэх,
2. Загвар уян хатан, хэт нүсэр биш байх,
Загварын хэмжээс, параметрийн тоо, эсвэл тэгтэй тэнцэх хувийн утгын тоо
ихсэх тусам судалгаа улам хүндэрнэ. Катастрофын ийм хэлбэрийг судлахад
ихээхэн төвөгтэй, ерөнхий зүй тогтлыг тодорхойлоход хүндрэлтэй. Ийм
байдал В.Б.Занг234, Ф.Эгайон, К.Харрис, П.Ховитт, Ж.Викерс нарын 235
загваруудад ажиглагддаг. Энэ нь математик загвар боловсруулахад систем
тэгшитгэл дэх хувьсагч, жолоодлогын параметрийн тоог хязгаарлах үндсэн
шалтгаан юм.
3. Загварчилж буй системийн дотоод буцах холбоог бүрэн багтаасан байх,
4. Хувьсагчдын загварын динамик дахь нөлөөг нэг бүрчлэн шинжлэх,
Үүнээс

гадна

чухал

ач

холбогдол

бүхий

үл

хамаарах

хувьсагчдыг

орхигдуулсан, эсвэл тэгшитгэл дэх шугаман бус хамаарлыг тооцоонд
оруулаагүйгээс үүдэх автокорреляци нь загварын тооцоонд алдаа үүсгэж
болно. Нөгөө талаас тэгшитгэл дэх нэгэн зэргийн, эсвэл хамтын шугаман
хамаарлаас болж хүрэх үр дүн найдваргүй болж болдог. Иймд хувьсагч нэг
бүрийн загварын динамикт нөлөөг тусгайлан судлах хэрэгцээ зайлшгүй
гарна.

233

Нэгэнт бий болсон мэдлэг хуучирсан ч дараагийн шинэ мэдлэг бий болох нөхцлийг бүрдүүлнэ.
W.B.Zang “A Multy Country Free Trade Model With Capital Аccumulation”, International Economics Journal,
Vol. 8, No 1, Spring., 1994.
235
Philippe Aghion, Peter Howitt, Christopher Harris, John Vickers, “Competition, Imitational and Growth with
Step–by-Step Innovation”, 2000.
234

155
5. Хугацааны янз бүрийн алхмуудын хувьд загварын замналыг судлах,
ялангуяа замнал хэт түргэн өөрчлөгдөж байгаа бол тухайн интервалд
алхмыг удаашруулж шинжлэх236,
6. Загварын хувьсагчдыг бүрхэг биш, тодорхой, ойлгомжтой томъёолсон байх,
7. Шалгуур үзүүлэлтийг хэт явцуу биш байдлаар сонгох, шаардлагатай бол
шууд биш, дам үзүүлэлт ашиглах,
8. Загварын хэмжээсийг урт хугацаанд тогтвортой байдлаар нь сонгож авах.
Энэ нь хугацаанаас хамаарч ач холбогдол нь өөрчлөгдөх хүчин зүйлсийг зөв
үнэлэхийн шаардах бөгөөд загварын бүтцийг зөв тодорхойлоход чухал ач
холбогдолтой юм.
9. Олон хэмжээстэй, нүсэр загваруудын хувьд загварыг эцсийн байдлаар
нэгтгэн дүгнэхийн өмнө цөөн хэмжээстэйгээр хэсэгчлэн тооцоолж, замналыг
шалгах237,
10. Эдийн засгийн бодлого, зохицуулалт өөрчлөгдөх нөхцөл буюу жолоодлогын
параметрийн янз бүрийн утгуудад эдийн засгийн цаашдын замналыг
шинжлэх
11. Эгзэгтэй цэгүүд дэх параметрийн утгууд, тэдгээрийн хоорондын харилцан
хамаарлыг шинжлэх болно.

236

Thomas S.Fiddaman, “Feedback Complexity in Integrated Climate-Economy Models” Dartmouth College,
1990, side 132.
237
Мөн бүтээл, 133-р тал.

156

ДОЛООДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН
ХӨГЖЛИЙН ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ХЭТИЙН ТӨЛӨВ,
ХӨГЖИЛД НӨЛӨӨЛӨХ ХҮЧИН ЗҮЙЛСИЙГ ЗАГВАРТ
ТУСГАХ БОЛОМЖ

Системийн төрөлх шинж чанарыг агуулсан орших орон зайн хэмжээс
эдийн засгийн системийн урт хугацааны хөгжилд чухал нөлөөтэй өөрөөр хэлбэл
фазын огторгуй дахь аттракторын мужуудын трансверс (тэгшитгэлийн систем
дэх дифференциал тэгшитгэлийн тоогоор илэрхийлэгдэх) чанар нь урт
хугацааны загвар зөв үр дүнд хүрэх урьдчилсан нөхцөл болно.
Иймд загвар боловсруулах үйл ажиллагааны үр дүн урт хугацаанд
системийн хөгжилд нөлөөтэй хүчин зүйлсийн нарийвчилсан судалгаанаас шууд
хамаарна. Хоёр дугаар бүлгийн нэгд тодорхойлсон хүчин зүйлс нь аливаа эдийн
засгийн хувьд эдийн засгийн хэмжээнээс үл хамааран орших, системийн үндсэн
хэмжээсүүд юм.
Эдийн засгийн онцлог, хэмжээ нь дифференциал тэгшитгэлийн систем
дэх тухайн эдийн засагтай холбоотой параметрүүдийн утга, эдийн засгийн
анхны гарааны нөхцлөөр тодорхойлогдоно. Үүний зэрэгцээ тодорхой цэг дэх
тогтворжилтын матрицын хувийн утга, хувийн вектор нь тухайн үйлчлэлийн
чиглэл, хүчийг тодорхойлох тул тухайн үзүүлэлтийн нөлөө хувийн утга, хувийн
вектор дахь параметрүүдийн харилцан хамаарлаар илэрнэ. Иймд
i. тухайн

систем

дэх

хүчнүүдийн

харилцан

үйлчлэлийн

хэлбэр,

үзүүлэлтүүд (дифференциал тэгшитгэлүүд дэх),
ii. тэдгээр үзүүлэлтийг загварт шууд тусгах боломжтой, статистик
өгөгдөл хангалттай эсэх,
iii. статистик өгөгдөл хангалтгүй бол тухайн нөлөөллийг шууд бус, дам
байдлаар илэрхийлэх боломжтой эсэх,
iv. тухайн үзүүлэлтийн утгын боломжит завсар,
v. жолоодлогын
шаардлагатай.

параметрийн

утгын

боломжит

завсрыг

судлах

157
Гэхдээ жолоодлогын параметрийн тоог аль болох таваас цөөн байх
нөхцлөөр хязгаарлах шаардлагатай бөгөөд жолоодлогын параметрийн янз
бүрийн утгад харгалзах системийн фазын замналын судалгаа загварын
шинжилгээнд чухал ач холбогдолтой байна.
Шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн хувьд (i) xүний хөгжил, (ii) шинжлэх
ухаан,

судалгаа

шинэчлэлийн

зохион

буюу

бүтээлтийг

хуучралтын

хурд,

дэмжих
(iv)

түвшин,

судалгаа

(iii)

технологийн

шинжилгээ,

зохион

бүтээлтийн ажиллагсдын тоо буюу эдгээр салбаруудын хүчин чадал, (v) эдгээр
салбарууд дахь хөрөнгө оруулалтын өгөөж буюу ажиллах хүчний бүтээмж чухал
үүрэгтэй байна.
1975

оноос

хойшхи

хүний

хөгжлийн

индексийг

бусад

улсуудтай

харьцуулбал (хүснэгт 7.1) 1992-1995 онд өсөлт нь саарсан байдал ажиглагддаг.
Энэ үзүүлэлт 1992 онд 0.626, 1995 онд 0.635 болж буурсан нь тухайн үеийн
сургуульд

хамрагдах

хүүхдийн

бууралтаар тайлбарлагдана

тоо,

дундаж

наслалт,

бодит

ДНБ-гийн

238

.

Нийт 162 орны ХХИ-ийн бусад үзүүлэлттэй хамааралтай эсэхийг
шинжлэхэд энэ нь нэг хүн амд ноогдох бодит ДНБ-тэй 0.764, насанд хүрэгсдийн
бичиг үсэгт тайлагдсан байдалтай 0.865, анхан, дунд, дээд шатны сургалтад
элсэгчдийн тоотой 0.881 корреляцитай байна239.
ДНБ-гийн нэг хүнд ноогдох хэмжээ нь тухайн үндэстний нэг жилд бүтээсэн
баялгийн ноогдох хэмжээг илэрхийлэх боловч ирээдүйн өөрчлөлтийн чиг
хандлага, үр дагаврыг илэрхийлэхгүй. Хүний хөгжлийн индекс ч гэсэн хүний
хөгжлийн өнөөгийн байдлыг харуулахаас бус цаашдын замнал, төлөвийн
илэрхийлэл байж чадахгүй. 114 орны нэг хүнд ноогдох бодит ДНБ-гийн түвшин

238

Монгол дахь хүний хөгжлийн индекс
Дундаж
Насанд
Сургалтад
Нэг
Дундаж
Боловсролын ДНБХүний
насла
хүрэгсди
хамрагда
хүнд
наслалт
индекс
ийн
хөгжли
лт
йн бичиг
гс-дын
ноогд
ын
инде
йн
үсэг
нийлбэр
ох
индекс
кс
индекс
тайлагда
хувь
бодит
лт
ДНБ
1990
63.7
96.5
60.4
1.64
0.645
0.845
0.467
0.652
1992
62.8
96.5
54.3
1.266
0.630
0.824
0.424
0.626
1995
63.8
96.5
57
1.267
0.647
0.833
0.424
0.635
1998
65.1
96.5
62
1.356
0.669
0.850
0.435
0.651
2003
64
97.8
74
1850
0.65
0.90
0.49
0.679
“Монголын хүний хөгжлийн илтгэл, 2000, төрийг шинээр зүглүүлэхүй”, 2000, УБ мөн “Human Development
Report 2005: International Cooperation at Crossroads, Aid, Trade and Security in an Unequal World”, UNDP,
NY, 2005.
239
ХХИ дэх орлогын индекс нь худалдан авах чадварын паритет болон өгөөж буурах илтгэлцлээр
засварласан нэг хүнд ноогдох бодит ДНБ-ээр тодорхойлогддог.

158
эдийн

засгийн

өсөлтийн

хоорондын

хамаарлын

судалгаанаас

үзэхэд

корреляцийн хамаарал үл ялиг эерэг боловч статистикийн хувьд бараг ач
холбогдолгүй байна240.
ДНБ

нь

тухайн

үндэстний

орших

байгаль,

цаг

уурын

нөхцөл,

геополитикийн орчин, гарааны нөхцөл, хөгжилд хүчээ нэгтгэх чадвар, тухайн
үеийн технологи, бүтээмж, капиталын хуримтлал зэрэг олон хүчин зүйлээс
хамаарах бөгөөд хүний хөгжлийн хувьд дангаар цаашдын өсөлтийн баталгаа
болж тэр бүр чадахгүй.
Гэвч Роберт Барро дээрх судалгааныхаа дүнд 1965-аас 1985 он хүртэлх
үзүүлэлтүүдээс үзэхэд бусад хүчин зүйлс тогтмол үед бодит ДНБ-гийн гарааны
нөхцөл ( log ) нь өсөлттэй урвуу хамааралтай, эдийн засгуудын өсөлт яваандаа
буурч,

ойролцоо

түвшинд

очиж

тогтворждог

(дунджаар

буюу

-0.025

ойролцоогоор 27 жилд урт хугацааны өсөлтийн түвшний 50 хувьд хүртэл, 80-аас
90 жилд энэ түвшний 90 хувьд хүрнэ) гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн241.
1980

1985

1990

1,0

1995

2000

2003

Япон
0,9

Сингап
ур

Шв ед
0,8

0.925

0.941

0,949

АНУ

0.863

0.884

0.898

0.914

0.925

0.939

0,944

Япон

0.854

0.878

0.893

0.909

0.923

0.933

0,943

Гонгконг,

0.756

0.795

0.823

0.859

0.877

0.888

0,916

Сингапур

0.722

0.755

0.782

0.818

0.857

0.885

0,907

Орос

0.809

0.827

0.824

0.779

0.781

0,795

Болгар

0.763

0.784

0.786

0.778

0.779

0808

0.523

0.554

0.591

0.625

0.681

0.726

0,755

Монгол

0.65

0.657

0.636

0.655

0,674

Энэтхэг

0.407

0.434

0.473

0.511

0.545

0.577

0,602

Хятад

Орос

Гонгко
нг,

Болгар

0,7
Монгол
0,6

Энэтх
эг

Хятад

0,5

0,4

1995

0.894

1990

0.883

1985

0.872

1980

0.863

1975

Швед

2003

1975

242

2000

Хүснэгт 7.1 Хүний хөгжлийн индексийн тренд

Хүний хөгжлийн индексийн үзүүлэлт сайжрах тусам тухайн орны хүн
амын өсөлт буурч, тодорхой түвшинд хүрээд тогтворжих хандлагатай байна
(Зураг 7.1). Тухайлбал 1975-2003 оны байдлаар хүн амын жил тутмын дундаж

240

Robert J. Barro, “Determinants of Economic Growth, a Cross Country Empirical Study”, MIT press, 1999, side
10 (энэ судалгаанд монгол ороогүй).
241
Гэвч Роберт Баррогийн судалгаа хамгийн бага квадратын аргад түшиглэсэн бөгөөд урт хугацааг
хамарсан судалгаанд энэ аргаар шугаман биш хамаарлыг тодорхойлоход төвөгтэй, зөвхөн ерөнхий
трендийг л тодорхойлох боломжтой юм.
242
“Key Indicators 2002: Population and Human Resource Trends and Challenges”, Asian Development Bank,
2002.
“Human Development Report 2005: International Cooperation at Crossroads, Aid, Trade and Security in an
Unequal World”, UNDP, NY, 2005.

159
өсөлт нь ХХИ өндөртэй орнуудад 0.7, ХХИ-гээр дунд зэрэг орнуудад 1.7, ХХИ
доогуур орнуудад 2.7, буурай хөгжилтэй орнуудын хувьд 2.6, харин хөгжиж
байгаа орнуудад 1.9, монголд 2.2 байна.
Энэ нь зарим талаар ХХИ дэх дундаж наслалт, эхийн болон нялхсын
эндэгдэл, эрүүл мэндийн салбарын үйл ажиллагаанаас шалтгаалж байна. Хүний
хөгжлийн индексийн зэрэгцээ HPI-1, HPI-2 индексүүдийг нийтлэг хэрэглэдэг
боловч эдгээр нь ядуурлыг тодорхойлоход чиглэсэн индексүүд юм.
Хүний хөгжлийн индекс нь Девид Ромерийн тэмдэглэсэн авьяаслаг
хүмүүст олгох боломжоос гадна, хүний амьдралын олон талт үйл явцыг
илэрхийлэхээсээ илүү “ердийн дунджийг л харуулах” 243 тул энэ нь улсын
хэмжээний

ерөнхий

чиг

хандлагыг

тодорхойлох,

улсуудын

үзүүлэлтийг

харьцуулахад илүү тохиромжтой ч ХХИ-д ордоггүй үзүүлэлтүүдийг мөн судлах
шаардлагатай байна. Технологийн дэвшил, бүтээх чадвар, инновацийн аль аль
нь эрчимтэй мэдлэгийг шаардах тул дунджийг илэрхийлэх үзүүлэлтүүдэд
ордоггүй учир орхигдуулах тал бас бий.
Зураг 7.1. Хүний хөгжлийн индекс, жилийн хүн амын өсөлтийн дундаж

Суурь, хавсарга судалгаа нь ихэвчлэн дунд, урт хугацаагаар хөрөнгө
оруулахыг шаардах тул шинжлэх ухаан, судалгаа зохион бүтээлтийн салбарт

243

“Монголын хүний хөгжлийн илтгэл, 2000, Төрийг шинээр зүглүүлэхүй”, 2000, УБ, 21-р тал.

160
зарцуулсан хөрөнгийн үр өгөөжийг богино хугацаанд хэмжихэд хүндрэлтэй
байдаг. Энэ зорилгоор нийтлэг ашигладаг үзүүлэлтүүд нь
i. тухайн жилд шинээр авсан патентийн тоо,
ii. лиценз, ашгийн төлбөрийн хэмжээ,
iii. эрдэм шинжилгээний байгууллагын тоо,
iv. шинжлэх ухаан, судалгаа зохион бүтээлтийн салбарын үндсэн
ажиллагчдын тоо
v. ҮНБ-гээс энэ салбарт зориулсан хөрөнгө оруулалт
vi. Интернетийн хэрэглээ,
vii. 15-аас дээш насны хүн амын боловсролд зарцуулсан жил,
viii. нийт шинжлэх ухааны чиглэлээр суралцагсдын тоо болно.
Патентийн тоог үзүүлэлт болгон ашиглаж болох боловч оюуны өмчийг
авсан патентийн тоогоор хэмжих нь тухайн бүтээлийн үр өгөөж, ашиг тусыг
илэрхийлэхгүйгээс гадна оюуны өмчийн хамгаалалтын түвшин янз бүр байх,
эсвэл гүйцэд төлөвшөөгүй бол энэ нь тухайн орны мэдлэгийн хуримтлалын
түвшний илэрхийлэл болж чадахгүй. Эхлээд гадны технологи, импортолсон
тоног төхөөрөмжөөр үйлдвэрлэж, туршлагаас суралцах үйл явцыг дэмжин,
ажиллах хүчний чадавхи, бүтээмж хангалттай түвшинд хүрсний дараа шинэ
технологи, мэдлэг бүтээх азийн зарим орны туршлага ч бий. Дотоодын зах
зээлийн

багтаамж

бага,

өрсөлдөөн

сул

байгаа

нөхцөлд

инновацийн

өрсөлдөөнийг дэмжих хүчтэй хувийн ашиг сонирхол бий болохгүй. Энэ нөхцөлд
инновацийг зориудаар дэмжих, технологи импортлох, хүний хөгжлийг дэмжих,
нарийн мэргэшлийн ажиллах хүч бэлтгэх бодлого, арга хэрэгсэл их ач
холбогдолтой байх болно. Жишээлбэл, Монголын хувьд тоног төхөөрөмжийн
импортыг татвараас чөлөөлөх замаар техник технологийн шинэчлэлийг дэмжих
нь зохимжтой арга байж болох юм. Дотоодын байгууллагуудын худалдан авах
чадвар хангалтгүй байгаа өнөөгийн нөхцөлд эхлээд шууд сүүлийн үеийн
технологи орж ирэхгүй ч, худалдан авах чадвар сайжрахын хэрээр илүү орчин
үеийн технологи ашиглах тоног төхөөрөмжийг импортлох сонирхол бий болно.
Гэхдээ үүнийг инфляцийг бууруулах, мөнгөний ханшийг тогтвортой байлгах
бодлоготой хамт хэрэгжүүлэх шаардлагатай.

161
Хүснэгт 7.2. Монгол орны судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн үзүүлэлтүүд

Эрдэм

шинжилгээний

байгууллагын тоо

245
246

Үндсэн ажилтны тоо

Сая хүнд ноогдох эрдэмтэд
судлаачдын тоо
Нийт хүн амд эзлэх хувь
Салбарын нийт зарлага

247

1980

1985

1989

1995

1999

2000

2001

2002

2003

2004

40

38

42

82

42

53

56

50

55

58

2128

1893

1816

3102

2141

2531

2752

2879

2638

2642

1265

996

...

...

...

...

...

...

...

0.12

0.10

0.08

0.13

0.08

0.10

0.11

0.11

0.10

0.10

7

0

7

5

8

6

3

6

6

4

ноогдох

нэг
зардал

888.
5

ҮНО-д эзлэх хувь
1.0

Салбарын

244

1.2

1.4

ажилтанд
(мянган

төгрөгөөр)

/сая төг/
1131

1956

3414

3723

3903

4605

6322

.8

.8

.3

.2

.4

.7

.5

364.

913.

1348

1352

1355

1745

2393

86

96

.9

.9

,8

,9

,1

Монголын эрдэм шинжилгээний байгууллага, эрдэм шинжилгээний
ажилтан, судлаачдын тоо 1995 оноос хойш буурсан, энэ чиглэлийн хөрөнгө
оруулалтын ҮНО-д эзлэх хувь ХХИ өндөртэй, өндөр орлоготой орнуудын
дунджаас 23 дахин бага, сая хүнд ноогдох эрдэмтэд инженерийн тоо
(мэргэжлээрээ ажиллаж байгаа судалгаа, зохион бүтээлтийн салбарын үндсэн
ажилтан) ХХИ өндөртэй орнуудын дунджаас 6.3 дахин, өндөр орлоготой
орнуудынхаас 7.14 дахин цөөн байна.
Шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн явцад Монгол орны хувьд хүний
хөгжлийг,

судалгаа

шинжилгээ,

зохион

бүтээлтийг

дэмжих,

зориудын

бодлоготойгоор зарим салбарт мэргэшсэн ажиллах хүч бэлтгэх явдал чухал ач
холбогдолтой бөгөөд энэ нь (i) эрсдэл өндөртэй, (ii) хөрөнгө оруулалт
шаардлагатай, (iii) бүтээлч сэтгэхүй, туршлага, эрчимтэй мэдлэг (iv) зориудын
хүчтэй дэмжлэг, нэгдмэл бодлого (v) мэдлэг оюуны хүчтэй төвлөрөл үүсгэх буюу

244

1995 оноос өмнөх үзүүлэлтүүд нь “БНМАУ-ын нийгэм эдийн засгийн хөгжил, 1989 онд”, статистикийн
эмхэтгэл, УБ, 1990, хойшхи үзүүлэлтүүд нь “Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл”, УБ, 2001-ээс авсан
болно.
245
ШУА-г нэг гэж авсан.
246
1989 оноос өмнөх тоо нь эрдэм шинжилгээний ажилтны тоо, хойшхи нь эрдэм шинжилгээний
байгууллагын үндсэн ажилтны тоо /эрдэмтэд судлаачдаас гадна захиргаа, аж ахуйн ажилтнууд орсон/
247
1995 оноос өмнөх үзүүлэлтүүд нь “БНМАУ-ын нийгэм эдийн засгийн хөгжил, 1989 онд”, статистикийн
эмхэтгэл, УБ, 1990, хойшхи үзүүлэлтүүд нь “Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл”, УБ, 2001-ээс авсан
болно. Хувийн салбарын инновацийн чиглэлийн хөрөнгө оруулалтыг илэрхийлэх статистик үзүүлэлт
байхгүй байгаа тул зөвхөн Монгол орны албан ёсны эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын зардлыг авч
үзлээ.

162
хүчээ нэгтгэх шаардлагатай байдгаар тайлбарлагдана. Мэдлэгийн хуримтлал
буюу ажиллагчдын мэдлэг, ур чадвар, тухайн салбарт шаардлагатай арга
аргачлал зохих түвшинд хүрээгүй нөхцөлд хөрөнгө оруулалт зохих үр дүнгээ
өгөхгүй.
Бүтээх чадварыг боловсролд зарцуулсан жилээр хэмжиж үнэлэх нь
төдийлөн бодитой байж чадахгүй. Учир нь төгсөөд мэргэжлээрээ ажиллаж буй
хүмүүсийн тоо төгсөгчдийн тооноос зөрөх, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл дэх
дэмжлэг дутмаг, хөрөнгө оруулалт, технологийн түвшин шаардлага хангахгүй
үед мэдлэгийн гадагш алдагдах хувь ялангуяа хөгжиж байгаа болон буурай
хөгжилтэй, хөгжиж байгаа орнуудын хувьд өндөр байх магадлалтай юм.
Одоогийн байдлаар энэ чиглэлээр хийсэн судалгаа, статистик өгөгдөл хомс
байна.

Үүний

зэрэгцээ

бүтээх чадвар

нь

тухайн нийгэм дэх бүтээлч

сэтгэлгээнээс ихээхэн хамаарна.
Роберт Баррогийн үзэж байгаагаар хүний нөөцийн 25-аас дээш насны
эрэгтэйчүүдийн дунд, дээд боловсролд зарцуулсан жилийн дундаж өсөлт нь
1.18 хувиар өсгөж байгаа боловч эмэгтэйчүүдийн хувьд ийм үр дүн нотлогдохгүй
байна248. Гэвч энд судалгааны статистик өгөгдлийн боловсруулалт, түүврийн
алдаа байж болох бөгөөд боловсрол, нийгэм, соёл урлаг зэрэг үр дүнг нь тэр
бүр мөнгөөр хэмжих боломжгүй салбарууд дахь эмэгтэйчүүдийн үүрэг ролийг
үгүйсгэх нь өрөөсгөл болно. Нөгөө талаар энэ нь эдийн засгийн статистик
үзүүлэлтүүд тэр бүр зөв үр дүнд хүргэхгүй байж болох, зарим тохиолдолд дам,
шууд бус үзүүлэлт ашиглах шаардлагатайн нотолгоо болж байна. Үүний
зэрэгцээ мөн судалгаагаар дундаж наслалт өндөр байх, төрөлт дэх гэнэтийн
огцом бууралт нь эдийн засгийн өсөлтөд эерэгээр нөлөөлж байна гэсэн
дүгнэлтэд хүрсэн байдаг.

248

Robert J. Barro, “Determinants of Economic Growth, A Cross Country Empirical Study”, MIT press, 1999, side
19-21.

163

Зураг 7.2. Технологитой холбоотой зарим үзүүлэлтүүдийг харьцуулах нь
i.

сая хүнд ноогдох патентийн тоо /2002/
хүний хөгжлийн түвшин дээгүүр орнууд

250

хүний хөгжлийн түвшин дунд зэрэг орнууд

7

хүний хөгжлийн түвшин доогуур орнууд

0

монгол

31
0

50

100

ii. нэг хүн амд ноогдох лиценз, ашгийн төлбөр

150

200

250

/$, 2003/

хүний хөгжлийн түвшин дээгүүр орнууд

79,2

хүний хөгжлийн түвшин дунд зэрэг орнууд

0,3

хүний хөгжлийн түвшин доогуур орнууд

0

монгол

0
0

iii.

10

20

30

40

судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн зардал

50

60

70

80

/ ҮНО-д эзлэх %, 1997-2002 оны дундаж/
2,5

хүний хөгжлийн түвшин дунд зэрэг орнууд

0,8
0

монгол

0,3
0

iv.

1

R&D салбарын эрдэмтэд, инженерүүдийн тоо

2

3

(сая хүнд ноогдох, 1990-2003 оны дундаж)
3004,6

хүний хөгжлийн түвшин дунд зэрэг орнууд

521
0

монгол

710
0

1000

2000

3000

Эх сурвалж: Human Development Report, UNDP, 2005.

Сая хүнд ноогдох патентийн тоогоор монгол ХХИ-ээр дунд зэрэглэлд
орсон орнуудаас харьцангуй өндөр ч, судалгаа шинжилгээ зохион бүтээлтэд
зориулсан зардлын ҮНО-д эзлэх хувиар эдгээр орнуудын дунджаас дахин, ХХИ
өндөртэй орнуудаас даруй 8,3 дахин бага байна.
Сая хүнд ноогдох эрдэмтэд, инженерүүдийн249 тоогоор ч мөн л ХХИ-ээр
дунд, ХХИ өндөртэй орнуудаас 4.3 дахин бага, дэлхийн дунджаас 1.6 дахин
бага, хятад улсынхаас ялимгүй дээгүүр (хүснэгт 7.3) боловч бусад үзүүлэлт,
бүтээмжийн өсөлтөөр гүйцэхгүй байна. Хэдийгээр энэ чиглэлээр ажиллагсдын

249

Судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн чиглэлээр ажиллагчид.

164
тоо чамлахааргүй250 мэт харагдах боловч судалгаа шинжилгээ, зохион
бүтээлтийн орчин нөхцөл бүрдээгүй, энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалт бага,
хүчээ нэгтгэх чадваргүй, хангалттай мэдлэгийн хуримтлал байхгүй зэргээс
шалтгаалан бүтээмж төдийлөн сайнгүй байна. Чадварлаг ажиллах хүчний
гадагш чиглэсэн урсгал багагүй хүчтэй байгаа мэт боловч өнөөг хүртэл энэ
чиглэлээр хэрэгжсэн судалгаа, статистик байхгүй байна.
Гэвч 1990-2000, 2000-2003 оны дундаж үзүүлэлтүүдийг харьцуулахад дор
дуоьдсан орнуудын судалгаа зохион бүтээлтэд зарцуулах зардлын хэмжээ
(үүнд зориудын бус, байнгын сайжруулалт, суралцах үйл явц, мэдлэг түгэх үйл
явцын нөлөө, үүнтэй холбоотой зардлыг огт тооцоогүй) дунджаар 50.2 хувиар,
энэ чиглэлээр дагнан ажиллаж буй эрдэмтэд, инженерүүдийн тоо 22.2 хувиар
өссөн дүр зураг ажиглагдаж байна. Хүн ам ихтэй нөхцөлд сая хүнд ноогдох
эрдэмтэд инженерүүдийн тоо харьцангуй цөөн байж болох боловч (жишээлбэл
Хятад), хүн ам цөөтэй улс орны хувьд тодорхой хэмжээний хүчийг төвлөрүүлж
байж, үр дүнд хүрэх боломжтой. Шинэ мэдлэг бий болгох нь заавал цоо шинэ
технологи бий болгоно гэсэн үг хараахан биш боловч байгаа технологио
сайжруулах, бусдын технологийг цаг алдалгүй ашиглаж, өөрийн болгож чаддаг
байхын тулд мөн л багагүй судалгаа, туршилт, хүн хүч, нөөц боломжийг дайчлах
хэрэгтэй болдог. Сүүлийн жилүүдэд зарим орнууд энэ асуудалд ихээхэн
анхаарч, төрийн бодлогын түвшинд авч үзэж, үндэсний стратеги боловсруулан
ажиллаж байгаагийн жишээнд Их Британи, Финлянд, Канад, АНУ, Шинэ Зеланд,
Малайзыг дурдаж болно. 2000-2003 оны дунджаар энэ чиглэлийн ажиллагчдын
тоо Израйлд огт өсөөгүй боловч хөрөнгө оруулалт шууд хоёр дахин өссөн,
Германд ажиллагчдын тоо 12 хувиар өсч байхад хөрөнгө оруулалт 56 хувиар
өссөн, Сингапурт аль аль нь бараг хоёр дахин өсчээ.
Хүснэгт 7.3. Зарим орнуудын судалгаа зохион бүтээлтийн зардал, энэ чиглэлээр
ажиллаж буй эрдэмтэд инженерүүдийн тооны харьцуулалт 251.
Судалгаа,
зохион
бүтээлтийн
зардал
ҮНО-д
хувиар

250

Судалгаа
зохион
бүтээлт
дэх
эрдэмтэд,
инженерийн тоо
эзлэх

Сая хүнд ноогдох
1990-2000 1990-

Судалгаа,
зохион
бүтээлтийн
зардал
ҮНО-д
хувиар

эзлэх

Судалгаа
зохион
бүтээлт
дэх
эрдэмтэд,
инженерийн тоо
Сая хүнд ноогдох
1990-2000 1990-

Сая хүнд ноогдох эрдэмтэд инженерийн тоо дэлхийн дунджаар 1146 байгаа ч ихэнх өндөр хөгжилтэй
орнуудын дунджаас үзэхэд хүн амын 0.3-аас 0.8 хувийн завсарт байх нь тохиромжтой гэж үзэж болох
юм. Гэвч цаашид энэ үзүүлэлт улам бүр өсөх хандлагатай байна.
251
“Human Development Report, 2002” UNDP, 2002, 2005

165
2003

1273
2,2

1987 - 1997

1146

2,4

Хөгжиж
байгаа
орнууд

Дэлхийн
дунджаа
р

1987 - 1997

2003

400

0,9

4103

2,7

Япон

2,6

4960

5085

Израйл

3,1

2,8
Герман

4526

Сингапур

4,3

2873

3222

2,5

Монгол

1,6

468

0,3

710

Оросын
холбооны
улс

АНУ

3,8

5171

Хятад

4507

Дундаж
өсөлт

Швед

0
2,4

1,1

0,7

0,9

1570

1570

2182

4352

459

633

3397

3415

5,1

2,2

1,2

1,2

50.15%

22,2%

Скандинавын орнууд, европын холбоо, хойд америкийн орнуудын энэ
чиглэлийн үйл ажиллагааны 62-71 хувийг, хөрөнгө оруулалтын 53-59 хувийг
хувийн салбар гүйцэтгэж, 16-23 хувийг нь их, дээд сургууль, үлдсэн хэсгийг
улсын салбарын судалгаа шинжилгээний байгууллагууд хэрэгжүүлдэг ажээ.
Зураг 7.3.
Хувийн

салбарын

технологи

дахь

хувь нэмэр
зохион
зардлаар)

(судалгаа

бүтээлтийн

166
Судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлт буюу зориудын зорилготойгоор
шинэ мэдлэг бий болгох явцад хувийн салбарын гүйцэтгэх үүрэг чухал ач
холбогдолтой болох нь Санжаяа Лаллын судалгаанаас ч мөн харагддаг252.
Дэлхийн банкны аргачлалаар мэдлэгийн эдийн засагтай холбоотой
үзүүлэлтүүдийг тооцоход дараах дүр зураг ажиглагдаж байна (зураг 7.4.) 253.

Дэлхийн дундажтай харьцуулбал инновацийн үзүүлэлтүүд тун доогуур байгаа
боловч энэ нь сая хүнд ноогдох эрдэмтэд судлаачдын тоо, шинжлэх ухаан
технологийн чиглэлээр суралцагчдын тоо, судалгаа зохион бүтээлтийн хөрөнгө
оруулалт, олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн технологийн патент,
өндөр түвшний технологи ашигласан бараа бүтээгдэхүүний экспорт, их дээд
сургууль, байгууллагуудын хамтын ажиллагаа зэрэг үзүүлэлтээс голчлон
шалтгаалж

байна.

Эдгээр

үзүүлэлтийг

бага

дунд

орлоготой

орнуудын

дундажтай харьцуулбал мөн дээрхтэй төстэй дүр зураг ажиглагдаж байгаа нь
юуны өмнө чиглэсэн зорилготой, нэгдмэл бодлого, зохицуулалт дутагдаж
байгааг илтгэж байна.
Хувийн

салбарт

инновацийн

ашгийн

төлөөх

өрсөлдөөн

хүчтэй,

байгууллагууд инноваци, судалгаа шинжилгээний ажилд хөрөнгө оруулж,
эрсдэл хүлээх санхүүгийн чадвартай, зориудын хүчтэй дэмжлэг, нэгдмэл
бодлоготой байж, мэдлэгийн нөөцийн хүчтэй төвлөрөл үүсгэж чадсан нөхцөлд
Монгол оронд технологи, ур чадвар харилцан бие биеэ дэмжиж, боловсролын
252

Sanjaya Lall, “Comparing national Competitive performancе: An Economic Analysis of World Economic
Forum’s Competitiveness Index”, Working paper No. 61, QEH, 2000, (Ашгийн бус байгууллагуудын
судалгаа зохион бүтээлтийг тооцохгүйгээр)
253
Монгол улсын хувьд мэдлэгийн эдийн засгийн инпексийг 4.23 оноогоор үнэлсэн (дээд оноо 10).
www.worldbank.org.kam/.

167
салбарын хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг ч технологи дэмжиж, бүтээх чадвар,
улмаар хуримтлал бий болгох чадварыг сайжруулах орчин нөхцөл бүрдэнэ.
Хувийн салбар ийм хэмжээнд хүрээгүй буюу хангалттай хэмжээний
хуримтлал бий болгож чадаагүй, зах зээлийн багтаамж бага байгаа нөхцөлд
мэдлэгийн үйлдвэрлэлд агууригийн өсөх өсөлт, инновацийн ашгийн төлөө
хүчтэй өрсөлдөөн аяндаа бий болохгүй. Энэ нөхцөлд төрийн дэмжлэг,
боловсрол, эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын гүйцэтгэх үүрэг улам их ач
холбогдолтой

байх

болно.

Боловсролын

салбар,

шинэ

мэдлэгийн

үйлдвэрлэлтэй холбоотой зарим үзүүлэлтүүдийг авч үзвэл дараах байдалтай
байна (хүснэгт 7.4).
Сүүлийн үед инкубаторын асуудлыг багагүй хөндөх болсон хэдий ч энэ
бол бүхэл бүтэн үндэсний эдийн засгийн хувьд өчүүхэн жижиг хэсэг бөгөөд
зөвхөн үүгээр мэдлэг, оюуны хүчтэй төвлөрөл үүсгэх боломжгүй юм. Үүний
зэрэгцээ мэдлэг түгэх хурд, суралцах үйл явц, нийгмийн сэтгэлгээний чиг
хандлагад ихээхэн анхаарах шаардлагатай болж байна. Шинэ мэдлэгийн
үйлдвэрлэл, инновацийн чиглэлээр ажиллах хүний нөөцийг бэлтгэх нь зайлшгүй
хэрэгцээ бөгөөд ажиллах хүчний ур чадвар хязгааргүй өсөх боломжтой ч
шинжлэх ухаан, технологийн түвшнээр хязгаарлагдах бөгөөд туршлагаас
суралцах үйл явц254, мэдлэгийн хуримтлалын үйлдвэрлэлд оруулах хувь нэмэр
нь бүтээх чадвараар илэрнэ.
Хүснэгт 7.4. Үндэсний технологийн чадавхид зориулсан хөрөнгө оруулалт 255
Дээд боловсролын
Судалгаа зохион
элсэгчдээс шинжлэх
бүтээлтийн
ухаан, математик,
зардал
Дээд боловсролын
инженерийн
элсэлтийн хувь
чиглэлээр
суралцагчид256
(ҮНО-д эзлэх
(%)
хувиар)
1980
1997
1995-1997257
1987-1997258
Солонгос
15
68
34.1
2.8
Сингапур
8
43
62
1.1
Швед
31
55
30.6
3.8
Тайланд
15
22
20.9
0.1
АНУ
56
81
17.2
2.6

254

(технологийн шинэчлэлийн хурд ба туршлагаас суралцах үйл явц нь харилцан бие биеэ дэмжинэ).
Human development Report 2001, 2005,, UNDP.
256
2005 оны байдлаар Монголын дотоодын их дээд сургууль төгсөгчдийн 36 (2001 онд 28) хувь нь
математик, инженер, ХАА, анагаах ухаан, архитектур, компьютер зэрэг мэргэжлээр, 64 хувь нь нийгмийн
ухааны чиглэлээр сурч төгссөн байна.
257
Энэ үзүүлэлт Солонгост 1998-2003 онд дунджаар 41 болж өссөн байна. Бусад орнуудын статистик
өгөгдөл байхгүй учир харьцуулах боломжгүй.
258
Энэ үзүүлэлт 1997-2002 онд Тайландад 2 дахин өссөн, хөгжиж байгаа орнуудад 0,9, ЭЗХА-ын орлого ихтэй
орнуудад 2.5 хувь байна.
255

168
Хөгжиж байгаа орнууд
ЭЗХА-ны
өндөр
орлоготой
орнууд

7

9

27.6

39

64

28.2

2.4

Хөгжиж байгаа орнууд, АНУ, япон зэрэг зарим орнуудын 1984-өөс 2003 оны 259
бодит ДНБ, бүтээмж, хөдөлмөр цагийн өртгийн жилийн өсөлтийн хувийг зураг
7.5-т дүрслэв.

Зураг 7.5. Бодит ДНБ, бүтээмж, хөдөлмөр цагийн өртгийн жилийн өөрчлөлт

Энэ нь тухайн эдийн засаг, ажиллах хүчний зах зээлийн онцлогтой
холбоотой. Харин бүтээмж хөдөлмөр цагийн өртгийн өөрчлөлтийн хоорондын
хамаарал Япон, Европын холбооны улсууд, хөгжингүй орнуудад өндөр, гэхдээ
сөрөг хамааралтай, АНУ-ын хувьд их сул харилцан хамааралтай байна (хүснэгт
7.5).

259

ОУВС-ийн прогноз.

169
Хүснэгт 7.5 Бодит ДНБ, бүтээмж, хөдөлмөр цагийн өртгийн жилийн өөрчлөлтийн
харилцан хамаарлын түвшин.
Корреляци тооцсон цуваа өгөгдлүүд

(1)

Бодит
ДНБ,
хөдөлмөр
цагийн өртгийн
жилийн
өөрчлөлт
(2)

Бүтээмж
,
хөдөлмөр
цагийн өртгийн
жилийн
өөрчлөлт
(3)

Хөгжингүй орнууд

0.905156

-0.5495535

-0.76236

АНУ

0.739145

-0.1731330

-0.17313

Япон

0.719426

-0.4993843

-0.91764

Европын холбоо

0.672119

-0.6648367

-0.82456

Шинээр аж үйлдвэржсэн азийн орнууд

0.232711

0.0865173

-0.66167

Бүтээмж
,
бодит
ДНБийн
жилийн
өөрчлөлт

Гэвч хөдөлмөр цагийн өртгийн өсөлт, бүтээмжийн өсөлт хоёр бараг ижил
(бүтээмжийн өсөлт нь хөдөлмөр цагийн өртгийг дагалдах хандлагатай), мөн энэ
нь бодит ДНБ-гийн өсөлттэй хүчтэй хамааралтай болох нь харагдаж байна.
Хөдөлмөр цагийн өртөг нь цалингаас гадна хүний нөөцийн хөрөнгө оруулалтыг
бас агуулах тул энэ нь эхлээд хүний нөөцөд хөрөнгө оруулахын ач холбогдлын
илэрхийлэл юм.
Гэвч нэг хүнд ноогдох ДНБ-д, ялангуяа өндөр технологийн, оюуны
шингээц ихтэй салбаруудын хувьд xөдөлмөр цагт ноогдох гарцын хэмжээ буюу
хөдөлмөрийн бүтээмжээс ажиллах хүчний мэргэшилтийн ялгаа нь илүү хүчтэй
нөлөөтэй байдаг. Иймд зөвхөн дан ганц бүтээмжийн үзүүлэлтээр баримжаалах
нь учир дутагдалтай юм.
Хөдөлмөр цагийн өртгийн өөрчлөлт, ажиллах хүчний мэргэшилтийн
ялгаанаас гадна өндөр технологийн чиглэлд ажилладаг байгууллага, салбарын
хамтын ажиллагаа нь бүтээмжийн өсөлтийг хурдасгахад чухал нөлөөтэй бөгөөд
ийм байдал сүүлийн үед АНУ-ын эдийн засагт ажиглагдаж байна. Монгол орны
хувьд эрдэмтэд, инженерийн тоогоор зарим орноос дутахгүй ч энэ чиглэлийн
хөрөнгө оруулалт бага, нэгдмэл бодлого, салбар, байгууллага хоорондын
хамтын ажиллагааны аль аль нь дутагдалтай байна.
Бүтээх чадварын өсөлтөд хүн амын бүтэц, ажиллах хүчний оролцоо,
ажилгүйдлийн түвшнээс гадна нуугдмал ажилгүйдэл буюу үр өгөөжтэй
хөдөлмөр цагийн нэг хүнд ноогдох жилийн дундаж хэмжээ нөлөөлнө. Нуугдмал

170
ажилгүйдэл

нь

далд

эдийн

засагтай

холбоотой

өнөөгийн

судалгааны

тулгамдсан асуудлуудын нэг болж байна.
Нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл байдлаас гадна хүн амын бүтэц (тухайлбал
сургууль төгсөгчдийн тоог шинээр бий болсон ажлын байрны тоо гүйцэхгүй
байх, нэмэгдэхгүй байх), шилжилт хөдөлгөөн, мэргэшил, ур чадвар дутмаг байх
нь ажилгүйдэл өсөх шалтгаан болдог. Монголын ажилгүйдэл нь хөдөөгийн хүн
амын ядууралтай шууд холбоотой бөгөөд 2004 оны байдлаар хөдөөд
ажилгүйдэл 4,6 хувьтай (зөвхөн бүртгэлтэй ажилгүйчүүдийг тооцсоноор) байна.
Урт хугацаанд эдгээр нь тухайн нийгмийн бүтээх чадвараар илрэхийн
зэрэгцээ ажилгүйдлийн “албан ёсны тоо баримт” нь бүртгэгдээгүй буюу
нуугдмал ажилгүйдлийг тооцдоггүй тул бодитой үзүүлэлт гэж үзэх боломжгүй
юм.
Харин монгол орны хувьд 65-аас дээш насны хүн амын эзлэх хувийн жин
2000 онд 16.3, 2025 онд 6.4, 2050 онд 3.8 хувьд хүрнэ тооцоо байдаг (зураг 7.6).
Энэ нь ойрын үед Монголд Европын орнуудад тохиолдсон шиг хүн амын
бүтцийн ноцтой өөрчлөлт, хүн амын дундаж нас хөгшрөх хүндрэл учрахгүйг
харуулж байна.

171

Зураг 7.6. Монголын 1994-2004 оны хөдөлмөрийн насны хүн ам, ажил эрхлэлт, ажилгүйдэл,
ажиллах хүчний өөрчлөлт.

Нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүд хоорондоо нягт уялдаа, харилцан

хамааралтай байхаас гадна өнөөгийн байдлаар Монголын статистик өгөгдлүүд
хангалтгүй, статистикийн аргачлал зэргээс шалтгаалан далд эдийн засаг, хот
хөдөөгийн аилах хүчний мэдлэг, ур чадварын ялгаа, нуугдмал ажилгүйдэл,
бүтээмжийг тэр бүр нарийвчлан авч үзэх, үнэлж дүгнэх боломж одоогоор хомс
байна260.
Хүн амын өсөлт харьцангуй тогтвортой байна гэвэл261 судалгаа зохион
бүтээлтийн салбарын ажиллагчдын хүн амд эзлэх хувь нь дээр дурьдсанчлан
0.05-0.7 хувийн хооронд хэлбэлзэнэ гэж үзэж болох юм. Гэвч технологийн
шинэчлэл, бүтээх чадвар нь дээрх үзүүлэлтүүдээс гадна зориудын нэгдмэл
260

Далд эдийн засгийн хэмжээ сүүлийн жилүүдэд багагүй өссөн гэж үзэж болохоор байгаагийн зэрэгцээ
саяхны нэгэн судалгаагаар зөвхөн албан бус эдийн засгийн хэмжээг 37 хувь гэж тооцсон. (“The Size and
Character of the Informaol Sector and Its Shadow Economy in Mongolia”, The IRIS Center, University of
Maryland and The Open Society Institute8 Ulaanbaatar, Mongolia, 2005)
261
Хүн амын жилийн дундаж 1975-2000 2000Хүн амын жилийн дундаж 19752000өсөлт (%)
15
өсөлт (%)
2000
15
Монгол
2.2
1.3
ХХИ-ээр дунд зэрэг орнууд
1.7
1.0
хөгжиж байгаа орнууд
1.9
1.4
ХХИ- ээр доогуур орнууд
2.7
2.5
буурай хөгжилтэй орнууд
2.6
2.4
Дэлхийн дундаж
1.6
1.2
ХХИ өндөртэй орнууд
0.7
0.4

172
бодлого, мэдлэг оюуны хүчтэй төвлөрөл үүсгэж чадсан эсэх, туршлагаас
суралцах үйл явц, нийгмийн үнэлэмж, сэтгэлгээий чиг хандлага, ажиллах хүчний
мэргэшилт, ур чадвар, бизнесийн орчин нөхцөл зэрэг олон хүчин зүйлээс
хамаарна.

Зураг 7.7.

65-аас дээш насны хүн амын эзлэх хувийн 2000, 2025, 2050 оны прогноз

Энэ хамаарлыг судлах зорилгоор боловсруулсан аргачлалын жишээнд
технологийн түвшний индекс (TAI)-ийг дурьдаж болох юм. Энэ индексийг
1. технологи бүтээх үйл явц (патентийн тоо, лицензийн төлбөр),
2. сүүлийн үеийн инновацийн түгэлт (нэг хүн амд ноогдох интернетийн
хэрэглэгчдийн

тоо,

нийт

экспортод

дунд,

дээд

түвшний

технологийн барааны эзлэх хувь),
3. хуучин инновацийн түгэлт (нэг хүн амд ноогдох холбооны шугам, ба
эрчим хүчний хэрэглээ)
4. ажиллагсдын ур чадвар (15-аас дээш насны хүн амын боловсролд
зарцуулсан жилийн тоо, их дээд сургууль дахь шинжлэх ухааны
чиглэлд элсэгчдийн тоо)-ын үзүүлэлтээр тооцдог.
Гэвч энэ индексийг зөвхөн технологийн түвшний нэгдсэн хэмжүүр бий
болгох зорилгоор262 (ирээдүй, потенциал, эсвэл хүчин зүйлийг бус зөвхөн тухайн
үеийн технологийн түвшнийг тодорхойлох) боловсруулсан. Энэ нь эдийн засаг,
нийгмийн чиглэлийн судалгаанд нийтлэг тохиолддог хүндрэл юм.

262

Патентийн тоо, лицензийн төлбөр нь тухайн улс дахь оюуны өмчийн зөвхөн албан ёсоор бүртгэгдсэн
тоо баримтаар хязгаарлагдах ба интернетэд холбогдох өртөг улс бүхэнд адилгүй, эдийн засаг, нийгмийн
байдал улс бүхэнд өөр, мэдээлэл хомс, статистик өгөгдөл хангалтгүй зэргээс шалтгаалан)

173
Технологийн өөрчлөлт, бий болох үйл явцад мэдээллийн технологийн нөлөө
нь дараах зүйлсээр илэрч байна263:
1. Улс бүхэн тэргүүлэх түвшний технологитой байх албагүй боловч
технологийн боломжит ашиг тусыг хүртэх, шинэ технологийг өөрийн нөөц
боломж, хэрэгцээнд зохицуулан эзэмших үндэсний чадавхитай байх
ёстой бөгөөд үүний тулд шинэ технологид суралцах, шинэ ур чадвар
эзэмших чадвартай байх хэрэгтэй болж байна.
2. Дэлхий нийтээр технологи, мэдлэгийн үнэлэмж дээшилж, ихэнх улс
орнуудад

оюуны

бүтээлийн

эрхийг

хатуу

хамгаалах

болсон

нь

технологийн үнэ цэнийг өсгөж, судалгаа зохион бүтээлтэд илүү их хөрөнгө
оруулах түлхэц болсон хэдий ч буурай хөгжилтэй орнуудын орчин үеийн
технологи хямд өртгөөр авах боломжийг хязгаарласан.
3. Хувийн салбар инновацийн давуу талын ашиг тус бий болгоход чиглэсэн
судалгаа, зохион бүтээлтээр тэргүүлж, технологийн инновацид нөөц
боломжоо их хэмжээгээр дайчлах болсон.
4. Технологийн

чадварлаг

мэргэжилтнүүдийн

хувьд

олон

улсын

хөдөлмөрийн зах зээл нээлттэй болсон. Европ, Япон, АНУ зэрэг орнууд
дахь чадварлаг ажиллах хүчний хэрэгцээ улс хоорондын шилжилтийг
улам өсгөж байна.
5. Ноу-хау, санхүү, бололцоог нэгтгэсэн динамик орчин бүхий инновацийн
глобаль төвүүд бий болгоход илүү анхаарах болсноор илэрч байна
(одоогийн байдлаар дэлхийд 46 томоохон төв бий).
Гэвч технологийн шинэчлэл салбар бүхэнд харилцан адилгүй. Бүтээлч
устгалтын хэрэгцээ нь мэдлэг, капиталын аль алиных нь хуучралыг илэрхийлэх
ба ажиллах хүчний ур чадвар, мэдлэг, технологийн түвшний дээд хязгаарыг
тодорхойлно.
Ажемолу нарын эрдэмтэд нийт 22 орны хөрөнгө оруулалт 264 -ыг судлаад
нийт капиталын элэгдлийг дунджаар 0.08 буюу 8 хувиар авах нь тохиромжтой,
бодит байдалд илүү нийцнэ гэсэн үр дүнд хүрсэн байдаг265. Үүний зэрэгцээ

263

Human Development Report 2001, Making New Technologies Work for Human Development”, UNDP, Oxford
University Press, NY., 2001, side 37-38.
264
Австрали, Австри, Канад, Кипр, Дани, Финлянд, Грек, Ирланд, Япон, Солонгос, Португаль, Испани, Их
Британи, АНУ, Колумб, Эквадор, энэтхэг, Индонез, Малайз, Турк, Венесуэл зэрэг орнууд.
265
Acemoglu, Daron, and Fabrizio Zilibotti, “Productivity Dierences” National Bureau of Economic Research,
Working Paper No. 6879, 1999, side 30-32.

174
салбаруудыг гурав ангилж, нэг хүнд ноогдох капиталын хэмжээг судалсан
(xүснэгт 7.6).
Хүснэгт 7.6. Ажил эрхэлж байгаа нэг хүнд ноогдох капиталын хэмжээ,
цэнэ
Ур чадвар бага
Ур чадвар дунд
шаардах салбарууд
зэрэг шаардах
салбарууд
Тавилга,
хувцас,
Ган,
тамхи,
каучук, мод, арьс
металл, хуванцар,
шир, гутал, текстил,
бусад
минерал,
шилний үйлдвэрлэл
цаас,
бусад
боловсрууулах
үйлд-вэрлэл, хүнс,
боловс-руулсан
металлын
үйлдвэрлэл

нэмж бүтээсэн үнэ

ДНБ-гээрх ангилал

Баян
орнууд
78,374

Баян
орнууд
36,951

Ядуу орнууд

Баян
орнууд
66,272

Ядуу
орнууд
6,722

Ур чадвар ихээр
шаардах
салбарууд
Ундаа,
хэвлэл,
тоног төхөөрөмж,
цахи-гаан
тоног
төхөөрөхмж,
судалгааны багаж
хэрэгсэл,
хими,
бусад
химийн
болон
нефтийн
бүтээгдэхүүний
үйлдвэрлэл
Ядуу
орнууд
9,530

Ажиллагч тутамд ноогдох
4,563
нэмсэн өртөг
1990 оны байдлаар ($)
Ажиллагч тутамд ноогдох 25,027
14,227
56,687
24,561
55,814
27,694
капитал
1990 оны байдлаар ($)
 Баян орнуудад 1988 оны байдлаар нэг хүнд ногдох ДНБ нь 6500 $оос дээш орнуудыг
оруулсан. Эдгээр нь Австрали, Австри, Канад, Кипр, Дани, Финлянд, Грек, Ирланд, Япон,
Солонгос, Португаль, Испани, Их британи, АНУ болно.
 Буурай хөгжилтэй буюу ядуу орны тоонд Колумб, Эквадор, Энэтхэг, Индонез, Малайз,
Филиппин, Турк, Венесуэлийг оруулсан.

Дээрх судалгаанд баян орны ангилалд хамрагдсан орнууд нь ХХИ
өндөртэй орнуудын тоонд орж байгаа бөгөөд нэг хүнд ноогдох капиталын
хэмжээг ДНБ-тэй харьцуулбал дараах байдалтай байна (хүснэгт 7.7).
Хүснэгт 7.7. Д. Ажемолу, Ф. Зилиботти нарын ангиллаарх хөгжингүй орнуудын нэг хүнд
ноогдох капиталын хэмжээг өнөөгийн нэг хүнд ноогдох ДНБ-тэй харьцуулах нь
Ур чадвар
Ур чадвар
Ур чадвар их Нэг
хүнд
бага
дунд зэрэг
хэмжээгээр
ноогдох
шаардах
шаардах
шаардах
ДНБ266
салбарууд
салбарууд
салбарууд
ХХИ өндөртэй орнууд
1.002162335
2.269931526
2.234973772
24,973
Монгол
14.03645541
31.79304543
31.3034212
1,783
Хөгжиж байгаа орнууд
6.615648956
14.98466825
14.75389902
3,783

Эндээс үзэхэд баян буюу хөгжингүй орнуудын капитал хуримтлалын нэг
хүнд ноогдох хэмжээ нь Монголын нэг хүнд ноогдох ДНБ-ээс ур чадвар их
хэмжээгээр шаардах салбарт 31 дахин, ур чадвар хамгийн бага шаардах
салбарт 14 дахин их байна.

266

Human Development Report”, UNDP, 2002.

175
Гэвч эдгээр эрдэмтдийн судалгааны үр дүнд буурай хөгжилтэй орнуудын
ажиллагч тутамд ноогдох бүтээгдэхүүн гаргалтыг АНУ-ын мөн үзүүлэлтийн 27
хувь байна гэж тодорхойлсон (зарим эрдэмтэд 41 хувь гэж ч тодорхойлдог) ч
энэ нь судалгаанд “инноваци бол зөвхөн зориудын зорилготой үйл ажиллагаа”
гээд салбаруудыг шаардах ур чадвараар нь ангилж байгууллагуудын хэмжээ,
эдийн засгийн нөөц, нөхцөл, үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл, үндсэн капиталын
өртгийн ялгаа зэргийг авч үзээгүйтэй холбоотой байж болох юм.
Хөгжингүй орнуудын хувьд технологийн үйл явцын түвшнээс шинэ
нээлт хамаарах боловч бусад орнуудад үүнийг хуулбарлах сонирхол хэзээ
ямагт байдаг267. Даган дууриах нь шинээр бий болгохоос хямд өртөгтэй байгаа
нөхцөлд ийм байдал ажиглагдах боловч тээврийн зардал, худалдан авах
чадварын ялгаа зэргийг харгалзах шаардлагатайгаас гадна хөгжингүй орнуудын
технологийн дэвшлээс технологи импортлогч орнуудынх хамгийн багадаа бүхэл
бүтэн нэг үеэр хоцорч сүүлддэг гэж үзэх нь ч бий. 1990-ээд оноос Монголын
үйлдвэрлэл уналтад орсон нь олон улсын зах зээл, нээлттэй орчинд өрсөлдөх
чадваргүй, эрэлтэд түргэн зохицох чадваргүй, технологи хоцрогдсон, нэг зах
зээлээс хэт хараат байсантай шууд холбоотой. Иймд тоног төхөөрөмж,
технологи

импортлох

ялгаатайгаас

гадна

өртөг

хөгжиж

импортлогчийн

байгаа,
хувьд

хөгжингүй

цаг

орнуудын

хугацааны

хувьд

хожимдол

нь

инновацийн давуу талын ашиг олох боломжийг хязгаарлана.
Монгол орны хувьд капиталын хуримтлалын статистик тоо баримт нэн
хомс, 1990 оноос өмнөх үеийн хуучин ангиллаар “УААА-н үндсэн фонд /мал
ороод/” 1989 оны байдлаар 52475.3 сая төгрөгт хүрч (хүснэгт 2.2.9), энэ нь
тухайн үеийн ДНБ-гээс 4.886 дахин их боловч энд тухайн үеийн АНУ-ын
долларын албан ёсны ханш 3.32 байхад хар захын ханш 45.00 буюу далд
инфляци хүчтэй байсан (1971 оноос унц алтыг 35 доллартай тэнцүү гэх
валютын алтан баталгаанаас дэлхий нийтээр татгалзсан ч монгол улс тэр үед
алтан баталгаагаар тогтоосон ханшийг 1990 он хүртэл албан ёсоор өөрчлөөгүй)
268

, тухайн үеийн үйлдвэрүүдийн технологи экспортод чиглэсэн үйлдвэрлэлийн

шаардлагад нийцэхгүй болсон зэргиийг үл харгалзан хэт өндрөөр үнэлсэн.

267

Robert J. Barro, “Determinants of Economic Growth, A Cross Country Empirical Study”, MIT press, 1999, side
7.
268
1989 оныг хүртэл долларын ханш 3.32 байсан ба 1990 оноос валютын ханш, үнийг чөлөөлөх арга
хэмжээ авсан. Энэ үеийн долларын албан ёсны ханш нь хар захын ханшнаас 13.55 дахин бага байна.
$ ханш оны эцэст

176

Зураг 7.8. Экспорт, импорт, гадаад худалдааны баланс /сая доллараар/

Мөн урьд нь хүчээр барьж байсан мөнгөний ханшийн өөрчлөлтөөс гадна,
хоцрогдсон технологи бүхий, гадаад зах зээлд өрсөлдөх чадваргүй, ашиггүй,
өөрчлөлтөд түргэн зохицох чадваргүй үйлдвэрүүд эдийн засагт дарамт болж
эхэлсэн.
Улс орнуудын капиталын бүтцийн хоорондын ялгааг зээлийн үр өгөөж,
хууль эрх зүйн системийн ялгаа, оюуны өмчийн хамгаалалт, тухайн улсын
санхүүгийн систем, макро эдийн засгийн байдал, байгууллагуудын дундаж
хэмжээтэй

холбож

тайлбарладаг

(Демиргюч-Кунт,

Максимович,

1999;

Клаессенс, Жанков, 2000).
Хүснэгт 7.8. Улс ардын аж ахуйн үндсэн фонд /оны эцэст сая төг/
1980
1985
Бүх үндсэн фонд /мал ороод/
23692.3
39053.9
Үйлдвэрлэлийн үндсэн фонд
Аж үйлдвэр
15669.6
25329.3
Хөдөө аж ахуй
6739.2
12929.4
Ойн аж ахуй
4666.6
6174.1
Барилга
552.7
1024.9
Тээвэр
2507.0
3325.2

1988
49474.8

1989
52475.3

31052.5
14809.4
7039.3
2207.3
4701.2

33331.6
16508.4
7196.9
1822.2
4985.1

Он
албан ёсны
бодит

1980
3.32
23

1981
3.32
30

1982
3.32
30

1983
3.32
35

1984
3.32
40

1985
3.32
40

1986
3.32
47

1987
3.32
45

1988
3.32
85

1989
3.32
140

Он
албан ёсны
бодит

1990
5.51
330

1991
39.4
450

1992
105.07
460

1993
396.51
475

1994
414.09
695

1995
473.03
815

1996
693.51
917

1997
813.6

1998
902

1999
1072.3

177
Холбоо
Худалдаа, материал техникийн хангамж
Үйлдвэрлэлийн бус үндсэн фонд

289.7
914.4
8022.7

625.1
1250.6
13724.6

778.4
1516.9
18422.3

813.8
2005.2
19143.7

Луйз Сатао, Хели Эдисон нар 18 орны 3538 санхүүгийн бус байгууллагыг
хамарсан судалгаандаа капиталын бүтцэд (i) хөрөнгийн зах зээлийн үнэ ба
зээлийн харьцаа, (ii) хөрөнгийн бүртгэлийн үнэ ба зээлийн харьцаа, (iii) богино
хугацааны ба нийт зээлийн харьцаа, (iv) хөрөнгийн үр өгөөж гэсэн байнга
хэрэглэдэг үзүүлэлтүүд, мөн салбарын мэргэшилт, тухайн орны хөрөнгийн зах
зээлийн нээлттэй байдлыг (тоног төхөөрөмжийн импортын хязгаарлалт гэх
зэрэг) авч үзээд хууль эрх зүйн системийн ялгаа, оюуны өмчийн хамаалалт,
тухайн улсын санхүүгийн систем, макро эдийн засгийн байдлаас гадна
салбарын мэргэшилт, байгууллагын хэмжээнээс хамаарч байна гэсэн дүгнэлтэд
хүрсэн (2002)269.

200.0

90

350.0

80

180.0

Дэлхийн дунджаар

300.0
160.0

70

250.0

140.0
120.0

60

200.0

50

150.0

40

хөгжиж байгаа орнууд

100.0
80.0

ХХИ өндөртэй орнууд

30

60.0

100.0

ХХИ дунд зэрэг орнууд

20

40.0

50.0

20.0

10
ХХИ доогуур орнууд

0.0

0.0
1990

2000

0

1990

1990

2000

2000

Зураг 7.9. Экспортын бүтцийн харьцуулалт

1.

Анхдагч хэрэгцээний бараа бүтээгдэхүүний экспорт /экспортын худалдаанд эзлэх хувиар/

2.

Боловсруулсан бүтээгдэхүүний экспорт /экспортын худалдаанд эзлэх хувиар/

3.

Өндөр технологийн бүтээгдэхүүний экспорт /экспортын барааны үйлдвэрлэлд эзлэх хувь/
Эх сурвалж: Human Development Report 2002,”, UNDP, 2002.

269

“World Economic Outlook 2002”, IMF, Essays on trade and finance, side 98.
Гэвч дээрх судалгаа нь макро эдийн засгийн гэхээсээ илүү байгууллагын түвшин дэх харьцуулсан
судалгаа бөгөөд “урт хугацааны өсөлтийн хувьд өсөлт ба түүнд нөлөөлөх хүчин зүйлсийн хоорондын
фреканс өндөртэй бизнесийн мөчлөгийн хувьд харилцан хамаарал гүйцэд тодорхойлогдоогүй. Жил доторх
хэлбэлзлийг орхигдуулах нь ... тав буюу түүнээс дээш жилийн хугацааг хамраагүй тохиолдолд хэмжил зүйн
алдаанд хүргэдэг тул хугацааны интервалыг хангалттай уртаар авах хэрэгтэй юм. ...сүүлийн таван жилийн
хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь эдийн засгийн өсөлтөд тийм их биш боловч бага зэрэг эерэг нөлөөтэй
(0.027) байна” (Robert J. Barro, “Determinants of Economic Growth, A Cross Country Empirical Study”, MIT
press, 1999, side 16, 32-35).
Мөн Барро экспорт импортын харьцаа нь эдийн засагт эерэг нөлөөтэй гэж үзсэн боловч энэ нь хэт
сарнимал илэрч байгааг үл харгалзан шугаман хамаарал тодорхойлохыг оролдсон тул төдийлөн зөв үр
дүн биш гэж үзэж байна.

178
Хэдийгээр мөнгөний бодлого санхүүгийн зах зээл урт хугацаанд
тогтворжин, зээл, хадгаламжийн хүү, татвар, зохистой хэмжээнд хүрнэ гэж үзэж
болох ч гадаад валютын ханшны хэлбэлзэл зөвхөн тухайн улсын эдийн засгаас
бус олон улсын зах зээлээс хүчтэй хамаарах тул гадаад худалдаанд мөнгөний
ханшны өөрчлөлт чухал үүргийг гүйцэтгэнэ. Иймд мөнгөний ханш нь эдийн
засгийн тогтвортой байдлын илэрхийлэл юм.
1990-2000 онд ХХИ доогууртай
Зураг 7.10. Экспортын жилийн дундаж өсөлт (хувиар
1985-1998)

анхдагч хэрэгцээний
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл

25
21,4

байгалийн нөөц баялагт
түшиглэсэн үйлдвэрлэл

14,3
11,7

13,1

8,5
8,5

9,7
10

5

экспортын

хэмжээ

өссөн

буурсан,

боловсруулсан

бүтээгдэхүүний хувь дунджаар 4 хувь

1990-2000

оны

хооронд

ялангуяа хөгжиж байгаа орнуудын

4,4
технологийн дунд
түвшний үйлдвэрлэл

1,3

боловч

дэлхийн дунджаар 24-өөс 20 хувь

технологийн өндөр
түвшний үйлдвэрлэл

7

6

3,4

бүтээгдэхүүний

өсчээ (зураг 7.11).

11,3

7

анхдагч

болж

20

15

орнуудын

өндөр

түвшний

технологиор

0

үйлдвэрлэсэн

ЭЗХА-ны
гишүүн
орнууд

хөгжиж
байгаа
орнууд

дэлхий

0
технологийн доод
түвшний үйлдвэрлэл

бүтээгдэхүүний

дэлхийн зах зээлд эзлэх хувь илүү
хурдацтай

өсч

харин

тэдгээр

орнуудын анхдагч хэрэгцээний, байгалийн баялагт түшиглэсэн бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэлийн олон улсын зах зээлд эзлэх хувь аажимдаа буурах хандлагатай
байна (зураг 7.11). Өндөр түвшний технологиор үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний
дэлхийн зах зээл дэх эрэлт хамгийн өндөр буюу хөгжиж байгаа орнуудын хувьд
21.4, ЭЗХА-ны гишүүн орнуудын хувьд 2000 оноос 2003 онд 11.3-аас 18 хувь
болж өссөн үзүүлэлттэй, дэлхийн дунджаар 18 хувь байна. Орлого байгатай
орнуудын энэ чиглэлийн экспорт хамгийн бага буюу дөнгөж 4 хувь байгаа нь
цаашид анхдагч хэрэгцээний бүтээгдэхүүний экспорт өрлоөгын найдвартай эх
үүсвэр байж чадахгүйг нотолж байна. боловсруулсан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл
нь нэгэнт өндөр түвшний технологи ашиглаж чадахгүй байгаа, мэдлэгийн
хуримтлал багатай орнуудын хувьд богино дунд хугацааны орлогын эх үүсвэр
байх боломжтой юм. Гэвч эдийн засгийн хөгжлийн асуудал нь богино дунд
хугацааны зорилгоос гадна урт хугацаанд чиглэсэн зориудын, зорилготой үйл
ажиллагааг зайлшгүй шаардана.

179

140

Зураг 7.11. Экспортын бүтцийн харьцуулалт
/2003 оны өгөгдөл/
анхдагч хэрэгцээнд
зориулсанбүтээгдэхүүний экспорт
/жижиглэн худалдааны экспортод
эзлэх хувиар/

120
29
100

16

40

80

60

73

боловсруулсан бүтээгдэхүүний
экспорт /жижиглэн худалдааны
экспортод эзлэх хувиар/

79

40
60
20
21
0

18
4

өндөр түвшний технологиор
хөгжиж байгаа
ЭЗХА-ны
орлого багатай үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний экспорт
орнууд
гишүүн орнууд
орнууд
/экспортын үйлдвэрлэлд эзлэх хувиар/

Эндээс үзэхэд экспортын өсөлтөд мэдлэгийн хуримтлал, технологийн
шинэчлэл нь эерэг нөлөөтэй бөгөөд валютын ханшны хэлбэлзэл (олон жилээр
буюу урт хугацааны интервалыг судлах тохиолдолд дундаж хэлбэлзэл) буюу
нэрлэсэн ба бодит ханшийн зөрүү нь эерэг, эсвэл сөргөөр ч нөлөөлж болно.
Статистикийн судалгааны арга, аргачлал өөрчлөгдөх, судалгааны суурь
онууд өөр өөр байх, өгөгдлийг өөр өөрөөр ангилж судалсан байх зэрэг нь урт
хугацааг хамарсан судалгаанд хүндрэл учруулдаг. Хэрэглээний үнийн индексийг
1991-1995 онд 1991 оны 1 сарын 16-ныг суурь болгон 123 нэрийн бараа
үйлчилгээгээр, 1996-2000 онд 1995 оны 12 сарыг суурь болгон 205 нэрийн
бараа үйлчилгээгээр тооцож байсан бол 2001 оноос сагсны нэр төрлийг 239
болгон нэмэгдүүлж, 2000 оны 12 сарын үнийг суурь үе болгон тооцсон 270. Энэ нь
(i) монголчуудын хэрэглээний бүтэц, чанарт өөрчлөлт гарсан, (ii) олон улсын
стандартад нийцүүлэх хэрэгцээ шаардлагаас үүдсэн боловч ялангуяа урт
хугацааны судалгаанд хүндрэл учруулж байна. Нөгөө талаас 1990 оноос өмнөх
үеийн монголын төвлөрсөн төлөвлөгөөтэй эдийн засаг дахь үзүүлэлтүүдийг
өнөөгийн эдийн засагтай шууд жишиж харьцуулах нь системийн ялгаа, эдийн
засгийн төлөв байдал онцлогийг үл харгалзсан хэрэг болно.
1991 оныг суурь болгон авсан ХҮИ-ээр тооцвол бодит ДНБ-гийн
өөрчлөлтийн хувь нь дараах байдалтай байна (зураг 7.12).

270

“Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл, 2001”, Улаанбаатар, 2001, 89-р тал.

180

Зураг 7.12.
Бодит ДНБ-гийн
өөрчлөлт
(1991

суурьтай

ХҮИ-ээр тооцсон)

1990 оноос бодит ДНБ-гийн өсөлт огцом ихэссэн нь тухайн үед төгрөгийн
ханш унасан, барааны хомсдол үүсч, хэрэглээний сагсанд өөрчлөлт ороогүй
(1991 оны сүүлээс шинэчилсэн сагсаар тооцсон) –гээс гадна ХҮИ тооцсон
аргачлалаас хамаарч байж болох юм.
Монголын бодит ДНБ-гийн өөрчлөлтийн хувийг бусад орнуудынхтай
харьцуулбал шилжилтийн эдийн засагтай орнуудынхаас ерээд оны эхэн үед
хамгийн бага бууралттай байгаа нь нэлээд нааштай үзүүлэлт юм (зураг 7.13).
Зураг 7.13.

Бодит ДНБ-гийн өөрчлөлтийн (өмнөх жилээс) хувийг бусад орнуудтай
харьцуулах нь

8
6
4
2
0
-2
-4
-6
-8
-10
1984–93
монгол

Эх сурвалж:

1994

1995

1996

шилжилтийн эдийн засагтай орнууд

1997

1998

1999

хөгжиж байгаа орнууд

2000

2001

хөгжингүй орнууд

2002
дэлхий

“World Economic Outlook, Trade and Finance”, September 2002, IMF,

Роберт Баррогийн судалгаагаар төсвийн зардлын (боловсрол, батлан

хамгаалахаас бусад зардлыг тооцвол) эдийн засгийн өсөлт дэх нөлөө нь сөрөг
буюу -0.136 орчим байна271.

271

Robert J.Barro, “Determinants of Economic Growth, A Cross Country Empirical Study”, MIT Press, 1999, side
26-27.

181
Монгол орны эдийн засагт хөдөө аж ахуйн салбар харьцангуй их буюу 26
хувийг, түүний дотор мал аж ахуйн үйлдвэрлэл нийт ХАА-н салбарын 82.7
хувийг эзэлдэг бөгөөд энэ нь монголын эдийн засаг байгаль, цаг уурын
нөхцлөөс ихээхэн хэмжээний хамааралтай байх нэг шалтгаан болно. Дэд бүтэц,
эрчим хүч, газар тариалан, зам тээвэр зэрэг салбарууд ч мөн байгаль цаг уурын
нөхцлөөс ихээхэн хамааралтай, хуурай, сэрүүн бүсийн орнуудад дулаан уур
амьсгалтай орнуудыг бодвол эрчим хүч, түлш дулааны зардал харьцангуй их
байдаг.
Төв азийн энэ бүс нутагт дулааралтын үед төрт улсууд хүчирхэг болж,
цэцэглэн мандаж байсан боловч харин ихээхэн хүйтрэлтийн үед төрт улсууд нэг
нь нөгөөгөөр солигдож байжээ. Энэ нь нүүдэлчин ард түмний амьдралд уур
амьсгалын хүйтэн нөхцөл ихэд нөлөөлж, дотоодын тэмцэл ихсэн хүч чадал нь
буурахаад нэрмээс болж байсан гэж үзэхэд хүргэж байна272.
19-р зууны сүүлчээс эхлэн өнөөг хүртэл дэлхийн агаарын дундаж
температур 0.6 хэмээр дулаарсан бөгөөд эрдэмтдийн судалгаанаас үзэхэд
агаарын температур арван жил тутамд 0.3 хэмээр нэмэгдсээр 2030 оны орчимд
одоогийнхоос 2.5 хэмээр дулаарах ба энэ нь гурваас дөрвөн сая жилд гарсан
өөрчлөлттэй тэнцэхүйц хэмжээ бүхий хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй
дулааралт юм. ...өөрөөр хэлбэл уур амьсгалын дулааралт нь (дээрээс нь аж
ахуйн үйл ажиллагааны нөлөөлөл нэмэгдэнэ) ойрын ирээдүйд Монгол орны
экологийн тогтолцоог өөрчлөх хүчтэй “хөтлөгч” хүчин зүйл болох юм. Өнгөрсөн
хагас зууны турш алгуур үргэлжилж буй дулааралт нь Монгол нутаг дээр туурга
тусгаар гүрнүүд оршин тогтнож байсан хугацаанд хэзээ ч байгаагүй тийм
хэмжээнд (+1.560C) хүрч очсон байна. ... түүхэн хэр хэмжээнээс хэтэрч буй энэ
дулааралт нь цаашдаа улам нэмэгдэн удаан хугацаагаар (эрдэмтдийн үзэж
байгаагаар хамгийн багадаа 70-100 жил) үргэлжлэх тул урьд өмнө бараг хэзээ ч
байгаагүй байгалийн тийм нөхцөл, ер бусын үзэгдэл (зарим тохиолдолд халуун
ган, мөсөн зуд) гамшиг биднийг хүлээж байна гэхэд нэг их давуудуулсан
болохгүй биз273.
Гангийн үелэлийн спектр нэлээд өргөн байгаа боловч давтамжийн
агууригийн эхний максимум нь 125 жил, дараагийнх нь 30 жил, түүнчлэн
дараагийн максимумууд нь 12, 3.9-4.3 жилийн үелэлтэй байна. Ган зуд нь 2-3
жилд ямар нэг хэмжээгээр тохиолдох бөгөөд ган зудад хамрагддаг бүс нутгийн

272
273

Р. Мижиддорж, “Уур амьсгалын өөрчлөлт тогтвортой хөгжлийн асуудалд”, УБ, 2002, 83-р тал.
Мөн бүтээл, 84-100-р талууд.

182
25-30 хувийг их төлөв хамрах боловч зарим жилд 70 хувиас их нутгийг хамрах
явдал ч тохиолддог. Ган зудын үр дагавар нь мал аж ахуйд бэлчээр хомсдох,
өвөлжилт, хаваржилт хүндрэх, бэлчээрийн хортон мэрэгчид ихсэн бэлчээр
муудах, ой хээрийн түймэр гарах нөхцлийг бүрдүүлэх, газар тариаланд хөрс
хуурайших, ургац алдах, зам тээврийн нөхцөл, зардлыг хүндрүүлэх, усны нөөц
багасч, булаг шанд, гол горхи ширгэх зэргээр илрэхээс гадна ялангуяа
хөдөөгийн хүн амын амьжиргааны түвшинд их хэмжээний сөрөг нөлөөтэй тул
малчид,

тариаланчдын

нийгмийн асуудалд

илүү их анхаарч,

эрсдлийг

урьдчилан тооцож зохих арга хэмжээ авахыг шаардана.
Мөн эрдэмтэн Р. Мижиддоржийн тодорхойлсноор гандуу хуурай нутгийн
цөлжих явц нь байгалийн байдал (сийрэгжсэн хэврэг хөрс, нэгэн зэрэг хуурай
салхитай байх, хур бороо орох нь тогтворгүй байх), хүний үйл ажиллагааны
ачаалал ихсэх, газар ашиглалт эрчимжих (суурин газрын эргэн тойронд хөрс
эвдрэх, бэлчээрийн даац хэтэрч талхлагдах, худаг булаг шандын орчимд хөрс
эвдрэх, үйлдвэр уурхайн хөрс шорооны ажил, автозам олон салаалах)-ээс
шалтгаална. Дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтөөс шалтгаалан хүчтэй цөлжих,
байгалийн бүсүүд шилжих өөрчлөлтийн үйл явц Монгол орныг ч хамрах нь
мэдээж.
Үүний зэрэгцээ уул уурхай, ашигт малтмалын олборлолттой холбоотой
экологийн бохирдол, үүнээс шалтгаалах амьдрах орчин нөхцлийн доройтол нэн
эмзэг, тулгамдсан асуудлын нэг болоод байна.
Монгол орны уур амьсгалын өөрчлөлтөд номхон далайн өмнөдийн
циклон, атлантын далайн хойд хэсгийн исландын минимум, азийн антициклон,
гонолулын антициклон зэрэг геофизикийн том хэмжээст процесстой ямар нэгэн
хэмжээгээр уялдаатай байна274. Иймд малын зүй бусын хорогдол нь байгаль,
цаг уурын чанартай 3-4 үелэх хүчин зүйлээс хамаарна275 гэж үзэж болох юм.
Мал-1 загварын туршилтад авсан материалаас үндэслэн тооцвол ойрын 30
жилд малын тоо толгойн зохистой хязгаар 30 сая хонин толгойд хүртэл буурах
буюу одоогийнхоос 50 хувь багасах магадлалтай байна. Эндээс үзэхэд
байгалийн нөөц нөхцөлийн хүндрэл нь нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн
зардлын нормын өсөлтөд хүчтэй нөлөөлнө. Үүнээс гадна байгалийн нөөц
нөхцлийн эдийн засаг дахь нөлөө нь байгалийн өөрөө нөхөн сэргэх чадвар,

274

Мөн бүтээл, 50-60-р талууд.
Бямбасүрэн.Д, Энхбайгаль.Б, “Бэлчээрийн мал сүргийн нөхөн үржихүйн динамик загвар /Мал-1/”, УБ,
2002, 37-р тал.

275

183
байгалийн баялгийн хэрэглээний түвшин буюу эдийн засгаас байгальд ирэх
дарамт, байгаль экологийн хөрөнгө оруулалтаас хамаарна 276.

276

Байгаль орчны өртөг нь урт хугацааны хөгжилтэй холбоотой бөгөөд үүнтэй холбоотой үнэлмжийн
асуудал нь тэвчих (avoidance / preventıon) өртгийн хандлага бөгөөд эдийн засгийн үйл ажиллагааны
бууралт нь тогтвортой хөгжилд шаардлагатай нэмэгдэл өртгаар хэмжигдэх бөгөөд байгалийн нөөц
нөхцлийн элэгдлээр хэмжигдэнэ. Тэвчих өртгийн тооцоог зөвхөн загварчлалын тусламжтайгаар л тооцох
боломжтой юм. (G. Stanmer, UNEP, “Environmental Accounting”, Environmental Economics Series, Paper
No.17, 1996, side 69-70)

184

Наймдугаар бүлэг. Эдийн

засгийн хөгжлийн математик
загварчлалын систем

8.1. ЗАГВАРЫН ҮНДСЭН ТӨСӨӨЛЛҮҮД
Тус сэдвийн хүрээнд хийсэн судалгааны үр дүнд үндэслэн эдийн засгийн урт
хугацааны хөгжлийн загварын үндсэн төсөөллийг дараах байдлаар томьёолж
байна. Үүнд:
1. Эдийн засаг нээлттэй,
2. n тооны салбартай буюу салбарын тоо тогтмол биш,
3. Агууригийн өсөлт нь тогтмол биш,
4. Эдийн засаг эндоген өсөлттэй буюу эдийн засгийн өсөлтийг загварт тусгасан
тухайн системийн хүчнүүдийн харилцан үйлчлэл тодорхойлох бөгөөд урт
хугацаанд жолоодлогын параметрүүдээр дамжуулан эдийн засгийн өсөлтөд
нөлөөлөх боломжтой.
Алив эдийн засаг дахь нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг тодорхой тооны салбарт
хуваалгүйгээр277 салбар хоорондын балансын загварыг суурь болгон томьёолбол
эцсийн хэрэглээ, үйлдвэрлэлийн харилцан хамаарлыг
X  1  a  Y
1

(8.1)

буюу завсрын бүтээгдэхүүнийг эцсийн бүтээгдэхүүнээр (бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээр
эцсийн хэрэглээг хангасан технологийн үр дүнгээр) илэрхийлж болох ба энэ нь
үйлдвэрлэл хэрэглээ, эдийн засаг дахь салбар хоорондын харилцан хамаарлыг бүрэн
багтаасан илэрхийлэл юм.
Үйлдвэрлэлийг ашиглаж буй капитал, түүний өгөөжөөр буюу ажиллах хүчний капитал
ашиглан баялаг бүтээх чадвараар илэрхийлбэл нийт үйлдвэрлэл нь
X  VK

(8.2)

болно. Энд Y-ээр эцсийн бүтээгдэхүүн, X-ээр нийт үйлдвэрлэл, a-гаар
технологиор тодорхойлогдох үйлдвэрлэлийн орцын норм, V-гээр капиталыг
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд ашигласны өгөөж, K-ээр капиталыг тэмдэглэв.
8.1 ба 8.2 дугаар тэгшитгэлүүдээс
X  1  a  Y  VK
1

(8.3)

dX  Y  d 1  a   1  a   dY  V  dK  K  dV
1

277

1

Урт хугацаанд салбарын тоо тогтмол биш гэе.

(8.4)

185
болно. Эндээс эцсийн бүтээгдэхүүний өсөлтийн зүй тогтлыг тодорхойлбол

dY   Y  d 1  a   VdK  KdV 1  a 
1

d 1  a  
1

болох бөгөөд

dY  

(8.5)

da

1  a 2 тул дээрх илэрхийллийг

da
Y  V  dK  K  dV 1  a 
1  a 

(8.6)

байдлаар томьёолох боломжтой..
Эдийн засгийн загварыг бүхэлд нь авч үзэхийн өмнө эхлээд хамгийн
энгийнээр төсөөлж, эдийн засаг дахь мэдлэгийн хуримтлалын нөлөө (i), эдийн
засаг дахь мэдлэг, капиталын хуримтлалын нөлөө (ii), эдийн засаг дахь
мэдлэгийн хуримтлал, байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдааны нөлөө гэсэн
гурван үе шаттайгаар авч үзье.

8.2. ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ МЭДЛЭГИЙН ХУРИМТЛАЛЫН НӨЛӨӨ
8.3 дугаар тэгшитгэл дэх технологийн зардлын нормыг

a   S , X 

(8.7)

буюу мэдлэгийн нөөц, нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл гэсэн хоёр хувьсагч бүхий
функц гэж үзвэл түүний өөрчлөлтийн динамик нь тухайн орны байгалийн нөөц
нөхцлөөс болон бусад хүчин зүйлсээс шалтгаалах зардлын өсөлтийн норм (  a )оос278 хамаарч, мөн мэдлэгийн нөөц, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн харьцаа нь
тухайн орны мэдлэгийн нөөц, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн технологийн
нормыг бууруулах  S хүчээр дамжиж нөлөөлөх буюу
da  a a   S

S
X

(8.8)

болно. X  1  a 1 Y тул үүнийг дээрх тэгшитгэлд орлуулбал
da  a a   S 1  a 

S
Y

(8.9)

Байдлаар бичигдэнэ. Үүний зэрэгцээ капиталын өсөлт улс орны хэмжээгээр
ДНБ-гээс капиталын хөрөнгө оруулалтад зарцуулсан хувь  K  , элэгдэл буюу
устгалтын норм (  )-оос шууд хамааралтай гэвэл

а буюу технологийн зардлын өсөлтийн норм нь салбар бүхэнд тухайн салбарын технологи, байгалийн
баялгийн ашиглалтаас хамаарч өөр өөрөөр тодорхойлогдоно.

278

186
dK   KY  K

(8.10)

Нь хамгийн энгийн төсөөлөл юм. Капиталын хэмжээ тогтмол байх нөхцөл нь
 KY  K байх тохиолдлын үр дагавар болно.

Капиталын бүтээмжийн функц
V  f S , K 

(8.11)

нь мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт, капиталын хэмжээнээс хамаарч капиталын
бүтээмжийн динамик нь (8.12-р тэгшитгэл)
dV   S

S
 V
K

(8.12)

болох ба энд  S ,  нь тус тус тухайн эдийн засаг дахь мэдлэгийн хуримтлалын
капиталын бүтээмжийг өсгөх хэмжээ, урт хугацаан дахь капиталын бүтээмжийн
бууралтыг тэмдэглэж байна. Мэдлэгийн хуримтлал, капиталын хоорондын
харьцаа тогтмол үед  S хүчээр үйлчлэх нөлөө тухайн эдийн засгийн хувьд мөн
л тогтмол байх бөгөөд энэ харьцаа тогтмол биш үед харин хэлбэлзэл үүснэ 279.
Эндээс 8.6 ба 8.9 дүгээр тэгшитгэлүүдийг нэгтгэвэл
dY  

a a

1  a 

Y   S S  V  dK  K  dV 1  a 

(8.13)

мөн 8.9, 8.11, 8.12 дугаар тэгшитгэлүүдээс
dY  

буюу

dY  

a a


S


Y   S S  V   K Y  K   K    S  V  1  a 
1  a 
 K


a a

1  a 

Y  S  S   S 1  a   V 1  a  KY  K    

(8.14)
(8.15)

болно. Энд тухайн орны мэдлэгийн хуримтлал S нь капиталын бүтээмжийг
нэмэгдүүлэх буюу үйлдвэрлэлийн биет хэмжээг өсгөх, үйлдвэрлэлийн зардлыг
бууруулснаар үр ашгийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр эдийн засагт нөлөөлнө (8.11, 8.8
дугаар тэгшитгэлүүд). Үүнийг харгалзвал эцсийн бүтээгдэхүүн буюу улс орны
хэмжээгээр дотоодын нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн динамик (8.14)-ийн зүй
тогтол нь тухайн орны мэдлэгийн хуримтлал S эдийн засагт нөлөөлөх сувгууд
болох dV , da -г бүрэн багтаасан илэрхийлэл юм.
Мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засаг дахь нөлөөг эдгээр сувгууд тус
бүрээр тодорхойлох нь нэн чухал ач холбогдолтой. Үүнд:

279

Учир нь ажиллах хүчний бүтээх чадварын хязгаарлалт нь мэдлэгийн хуримтлал, технологийн түвшнээр
тодорхойлогдох бөгөөд капитал, мэдлэгийн хуримтлалын өсөлтийн харилцан хамаарал нь харилцан бие
биеэ дэмжиж байгаа нөхцөлд үр өгөөжтэй байна.

187
a. Эхлээд мэдлэгийн нөөц зөвхөн технологийн нормоор дамжин эдийн засагт
нөлөөлөх буюу

dV  0 , dK  0

(8.16)

нөхцөл дэх эдийн засгийн динамикийг авч үзвэл
dY  

a a

1  a 

Y   SS

(8.17)

болно.
Харин мэдлэгийн хуримтлалын динамик нь мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт,
мэдлэгийн хуучрал болон миграцаар тодорхойлогдоно. Гэхдээ энэ нь
капиталаас огт өөр зүй тогтолтой бөгөөд аливаа мэдлэгт зориулсан хөрөнгө
оруулалт дэлхийн түвшинд хүрч цогцолсон нөхцөлд өрсөлдөх чадвар бүхий
мэдлэгийн хуримтлал бий болохоос гадна мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн хөрөнгө
оруулалт тодорхой түвшинд хүрсэн нөхцөлд л мэдлэгийн нөөц гадагш
алдагдах хэмжээ буюу мэдлэгтэй, чадварлаг ажиллах хүчний гадагш шилжих
шилжилт багасч байгаа мэдлэгээ үр өгөөжтэй ашиглах сайжруулах нөхцөл
бүрдэнэ. Энэ шаардлагыг харгалзан мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн динамикийг
дараах байдлаар томьёольё.
dS 

  Y 
 S2Y 2 
   S  b1  S  S

 

(8.18)

Энд  S нь мэдлэгийн хуучралын норм, b нь мэдлэгийн нөөцийн гадагш
алдагдах хувь болно.  S нь ДНБ-гээс мэдлэгийн хөрөнгө оруулалтад
зарцуулсан хувь,  нь
  LS w

(8.19)

бөгөөд w нь тухайн орны мэдлэгийн хуримтлалын төрөлжсөн чиглэлээр
дэлхийн дээд түвшинд хүрсэн улс орон дахь эрдэм шинжилгээ, судалгаа
зохион бүтээлтийн чиглэлээр ажиллаж байгаа нэг хүнд ноогдох жилийн
зардлын хэмжээ, LS нь тухайн орны дээрх чиглэлээр ажиллаж байгаа хүний
тоо юм280. Энэ чиглэлээр ажиллаж байгаа нэг хүнд ноогдох зардалд тухайн
хүний цалингаас гадна мэдлэг, мэдээллийг хуримтлуулах, сайжруулах,
гүйцэд боловсруулах, хэрэглээнд нэвтрүүлэх үйл ажиллагааны өртөг бас орж
байгаа юм.

(Загварын шинжилгээг хялбарчлахын тулд dw  0, dLS  0 буюу w  Const, LS  Const гэж загварын
үндсэн чанар өөрчлөгдөхгүй, шаардлагатай бол загварыг өргөтгөн хувьсах байдлаар томьёолж болно).
280

188
Энд  S Y /  нь тухайн орны мэдлэгийн хөрөнгө оруулалтыг дэлхийн
түвшинд харьцуулсан машстабыг,  S2Y 2 /  нь мэдлэгт зориулж буй хөрөнгө
оруулалтын мэдлэгийн хуримтлалыг өсгөх хэмжээг илэрхийлнэ.

1   SY /   буюу тухайн орны мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн
түвшинд хүрсэн байх тохиолдол нь мэдлэгийн хуримтлал гадагш алдагдах
үйл явц зогсох буюу b1   SY /  S  0 байх нөхцөл бөгөөд 1   SY /   нөхцөлд
мэдлэгийн хуримтлал гаднаас орж ирэх буюу энэ чиглэлийн ажиллах хүчний
шилжин суурьшилт гаднаас дотогш чиглэнэ. 1   SY /   нөхцөлд мэдлэгийн
үйлдвэрлэлийн динамик нь
dS   SY  S S

(8.20)

болно. Даяаршлын нөхцөлд аливаа нээлттэй эдийн засаг урт хугацааны
өрсөлдөх чадвартай болоход технологийн судалгааг дэлхийн түвшинд
хэрэгжүүлэх нь зайлшгүй шаардлага тул үүгээр баримжаалж хөгжлийн зам
мөрийг тодорхойлох нь бодитой юм.
Энэ тохиолдолд эдийн засагт мэдлэгийн нөөц технологийн нормоор
дамжиж нөлөөлөх зүй тогтлыг дараах системээр илэрхийлж болно.
a a

dY   1  a  Y   S S

dS   S Y   S S

S
da   a a   S 1  a 
Y


(8.21)

b. Мөн үүний адилаар технологийн зардлын норм тогтмол, капиталын хэмжээ
тогтмол үеийн эдийн засгийн динамикийг авч үзвэл

da  0 , dK  0

(8.22)

нөхцөлд 8.6 дугаар тэгшитгэл нь дараах байдлаар бичигдэнэ.
dY  K  dV 1  a    S S  VK 1  a 

(8.23)

буюу тухайн улс орны мэдлэгийн хуримтлалын капиталын өгөөжийг өсгөх
хэмжээ (i), урт хугацаан дахь капиталын өгөөжийн бууралт (ii), технологийн
зардлын нормын (iii) харьцаагаар илэрхийлэгдэнэ. Энэ тохиолдолд 8.20-р
тэгшитгэл дэх зүй тогтол нь дээрхээс огт өөрөөр

189

dY  K  dV 1  a    S S  VK 1  a 

 S2 Y 2 

  Y 
   S  b1  S  S
dS 

 




 S
dV  S  V
K

(8.24)

буюу үйлдвэрлэл, мэдлэгийн хуримтлал, капиталын бүтээмжийн өсөлтийн
динамик тэгшитгэлүүдийн системээр илэрхийлэгдэнэ. Энэ тохиолдолд
 S S  VK нөхцөлд dY=0, эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл тогтмол байна.

c. dV  0, da  0 нөхцөлд энэ зүй тогтол нь
dY  V  dK 1  a   V  K Y  K 1  a 

dK   K Y  K

(8.25)

буюу эхний тохиолдлуудаас цөөн, хоёрхон тэгшитгэлийн систем байна. Учир
нь капиталын бүтээмж, технологийн зардлын норм тогтмол байх нөхцөлд
эцсийн

бүтээгдэхүүний

үйлдвэрлэл

нь

шууд

капиталын

динамикаар

тодорхойлогдоно. Энэ үед мэдлэгийн хуримтлал ямар ч нөлөөгүй (капиталын
болон мэдлэгийн хуримтлалын динамик, үйлдвэрлэлийн болон мэдлэгийн
хуримтлалын динамикийн хооронд ямар ч хамааралгүй, dV  0, da  0 ) байгаа
тул мэдлэгийн хуримтлалын динамик энэ системд тусгалаа олохгүй.
dV  0, da  0 байх үеийн зүй тогтол нь уламжлалт эдийн засгийн загваруудтай

төстэй хэдий ч энэ нөхцөл биелэх бoломжгүй юм.

8.3. ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ МЭДЛЭГ, КАПИТАЛЫН ХУРИМТЛАЛЫН
НӨЛӨӨ
8.3 дугаар тэгшитгэлд 8.8, 8.10, 8.12, 8.18 дугаар тэгшитгэлүүдийг нэгтгэвэл
эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн динамик нь
dY  

a a
1 a

Y   s S  ( k Y  K )V   s S  VK 1  a 

болох бөгөөд загварын динамик нь

(8.26)

190

dY    a a Y   s S  ( k Y  K )V   s S  VK 1  a 

1 a

S
da   a a   S 1  a 
Y


dK   K Y  K

S
dV   S  V
K


2 2


dS   S Y    S  b1   S Y  S




 

(8.27)

буюу нийт долоон тэгшитгэлийн системээр илэрхийлэгдэнэ. Энэ нөхцөлд
систем таван хэмжээс,  S ,  K ,  гэсэн жолоодлогын гурван параметртай байна.
Судалгаа, шинжилгээ зохион бүтээлт дэлхийн түвшинд хүрсэн нөхцөлд
дээрх систем нь дараах байдлаар илэрнэ.
a a

dY   1  a Y   s S  ( k Y  K )V   s S  VK 1  a 

da   a   1  a  S
a
S

Y

dK   K Y  K

S
dV   S  V
K

dS   Y   S
S
S

(8.28)

8.4. МЭДЛЭГИЙН ХУРИМТЛАЛ, БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ НӨХЦЛИЙН
ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ НӨЛӨӨ
Байгалийн нөөц баялгийг эдийн засгаас байгаль экологид ирэх дарамт буюу
нийт байгалийн баялгийн хэрэглээний нормын хязгаарлалт болох (i) өөрөө
нөхөн сэргэх нөөц баялаг, (ii) нөхөн сэргээгдэхгүй нөөц баялаг, (iii) байгаль
экологид оруулах хөрөнгийн хэрэгцээний доод хязгаарыг илэрхийлэх хүний
оролцоотойгоор нөхөн сэргээгдэх нөөц баялаг гэж гурав ангилсан билээ 281
Өөрөө нөхөн сэргэх баялгийн ачаалал, дарамт даах чадвар буюу нөхөн
сэргэх чадварын хязгаар нь тус бүрдээ өөр байх боловч нийт дүнгээр нь
 нс R  rR

байдлаар дундажчилж болох юм (энд r нь өөрөө нөхөн сэргэх чадвар).

281

96-р тал.

(8.29)

191
Хүний

оролцоотойгоор нөхөн сэргээгдэх баялгийн үнэлгээ

нь хөрөнгө

оруулалтын зардлаар тодорхойлогдоно282 гэвэл энэ нөөц баялгийн өсөлт нь
 xo R   RY

(8.30)

буюу ДНБ-гээс байгаль экологид зориулах хөрөнгө оруулалтын норм (  R )-оор
тодорхойлогдоно.
Нөхөн сэргээгдэхгүй баялаг нь байгалийн баялгийн хэрэглээний нормын
хязгаарлалт болох утгаараа нийт байгалийн баялгийн хэрэглээний норм буюу
эдийн засгийн дарамтаар илэрхийлэгдэнэ.
 ус R  a xY

Энд a x нь нөхөн сэргээгдэхгүй байгалийн баялгийн хэрэглээний норм болно.
Байгалийн нөхөн сэргэх хурд, байгаль экологийн хөрөнгө оруулалтын
норм, нөхөн сэргэхгүй байгалийн баялгийн хэрэглээний нормоос гаднах эдийн
засгийн нийт ачаалал буюу эдийн засгийн агууриг өөрчлөгдсөнөөс үүдэх нөлөөг
 HA R  RY

(8.31)

гэж томьёолбол байгалийн нөөц нөхцлийн динамик нь
dR  rR   X   R Y  RY

(8.32)

болно.
Капиталын бүтээмжийн функц (8.11-р тэгшитгэл) нь байгалийн нөөц
баялгийн нэг жилд ашиглах хэмжээ (R)-нээс мөн хамаарах бөгөөд
V  f S , K , R 

dV   S

(8.33)

S
 R
R
 V 
  
K
1 a Y
K

(8.34)

болох ба энд  нь тухайн улс орны байгалийн нөөц нөхцөл эдийн засагт
нөлөөлөх хүч,  нь байгалийн нөөц нөхцөл болон үйлдвэрлэлийн хэмжээний
харьцаа эерэг утгатай байх босго юм.  ,  нь улс орон бүрийн хувьд өөр
утгатай байж болох бөгөөд 

нь байгалийн нөөц нөхцөл, бүтээгдэхүүн

үйлдвэрлэлийн харилцан хамаарлыг буюу үйлдвэрлэлийн хэмжээ буюу эдийн
засгийн байгаль орчинд учруулах дарамт байгалийн нөөц баялгийг их
хэмжээгээр

282

хорогдуулж

эхэлсэн

тохиолдолд

байгалийн

нөөц

хомсдож,

Энэ тохиолдолд загварыг хэт нүсэр болгохгүйн тулд хялбар, энгийн байдлаар авч үзлээ. Байгаль
экологид оруулсан хөрөнгийн өгөөж хөрөнгө оруулалттай адил тэнцүү байх албагүй ч загварт нийт
байгаль экологийн хөрөнгө оруулалтыг хөрөнгө оруулалтын өгөөжийн коэффициентийн үржвэр
хэлбэрээр тусгаж өргөжүүлэх боломжтой.

192
экологийн нөхцөл хүндрэн, эдийн засагт сөргөөр нөлөөлж эхлэхийг,  нь тухайн
орны эдийн засгийн байгалийн нөөц нөхцлөөс хамаарах хамаарлыг илэрхийлнэ.
Эндээс 8.24 ба 8.26, 8.6 дугаар тэгшитгэлүүдийг нэгтгэвэл
R

dY   S S  VK 1  a   R   
Y

da  0, dK  0 байх

тохиолдолд

нийт

эдийн

(8.35)
засгийн

динамик

нь

дөрвөн

хэмжээстэй буюу өөрөөр хэлбэл дараах дөрвөн тэгшитгэлийн системээр
илэрхийлэгдэнэ.

R

dY   S S  VK 1  a   R Y   



dR  rR   X   R Y  RY

dV   S  V    R    R
S

K
1 a Y
K

2 2


  Y 
 SY
   S  b1  S  S
dS 

 


(8.36)

8.9 дүгээр тэгшитгэл дэх зардлын өсөлт буюу  a нь мөн байгалийн
нөөцийн хязгаарлалт, нөхцлийн хүндрэлээс шалтгаалах тул технологийн
зардлын нормыг тооцвол энэ тохиолдолд 8.36 нь таван хэмжээстэйгээр буюу
дараах байдлаар бичигдэнэ.


dY    a a Y   S   S  VK 1  a   R R   
S
S

1 a
Y


dR  rR   X   R Y  RY

S
 R

R
 V 
  
dV   S
K
1 a Y
K

2 2



 Y
 Y 
dS  S
   S  b1  S  S

 




da   a   1  a  S
a
S

Y

(8.37)

Энэ нь эдийн засаг, байгалийн нөөц нөхцлийн харилцан хамаарал283 буюу
эдийн засгаас байгальд ирэх дарамт, байгалийн нөөц нөхцлийн хүндрэлээс
шалтгаалах зардлын өсөлт, байгалийн нөөц, нөхцлийн эдийн засагт нөлөөлөх
хүчийг бүрэн багтаасан илэрхийлэл болно.

283

98-р тал, 2.1.4 дүгээр зураг, “Байгалийн нөөц нөхцөл, эдийн засгийн харилцан хамаарал”.

193

8.5. ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ МЭДЛЭГИЙН ХУРИМТЛАЛ, БАЙГАЛИЙН
НӨӨЦ НӨХЦӨЛ, ГАДААД ХУДАЛДААНЫ НӨЛӨӨ
Цэвэр гадаад худалдааг энгийн байдлаар экспорт (E), импорт (M)-ын зөрүү
болох утгаар нь тодорхойлбол
буюу

H  EM

(8.38)

dH  dE  dM

(8.39)

болно. Экспорт нь мэдлэгийн хуримтлалын түвшин, эцсийн бүтээгдэхүүний
үйлдвэрлэл, үйлдвэрлэлийн өөрчлөлтийн хэмжээнээс шууд хамаарна гэвэл
dE  bEYS  qdY

(8.40)

энд bЕ нь үйлдвэрлэлээр дамжих мэдлэгийн хуримтлалын гадаад худалдаанд
илрэх нөлөө, q нь цэвэр экспорт, эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн
өсөлтийн буцах хамаарлын хүч болно.
Импортыг эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс хамаарна
гэвэл
dM  amdY

(8.41)

болох ба am нь импортын хэрэгцээг илэрхийлнэ.
Эдгээрээс гадна урт хугацаан дахь үндэсний валютын нэрлэсэн ханш нь
u, бодит ханш нь m гэвэл нийт цэвэр экспорт нь
u

dH  bE YS  qdY  a m dY  H   1Y
m 

байдлаар

илэрхийлэгдэнэ.

q  am

(8.42)

буюу

гадаад

худалдаа

тэнцвэржсэн

тохиолдолд 8.35 дугаар тэгшитгэл нь
u

dH  bE YS  H   1Y
m 

(8.43)

болно.
Нээлттэй

эдийн

засгийн

утгаар

нь

капиталын

өсөлтийн

ердийн,

хялбарчилсан томьёолол (8.10 дугаар тэгшитгэл) дээр цэвэр экспортын
капиталын гадагшлах, дотогшлох урсгал дахь нөлөө (  )-г нэмж тооцвол
dK   K Y  K  H

(8.44)

болно. Тэгвэл капиталын хэмжээ тогтмол байх нөхцөл нь  K Y  H  K болно.
8.29, 8.36, 8.35 дугаар тэгшитгэлүүдээс нийт эцсийн бүтээгдэхүүний
үйлдвэрлэл нь дараах байдлаар бичигдэнэ.

194
dY  

a a

R

Y  S  S 1  a    S   V 1  a  K Y  K      H   R  
1 a
Y

(8.45)

Энэ тохиолдолд нийт эдийн засгийн систем буюу мэдлэгийн эдийн
засгийн нэгдмэл загвар нь долоон хэмжээстэй буюу долоон дифференциал
тэгшитгэлийн системээр илэрхийлэгдэж байна. Үүнд:
da   a a   S 1  a 
dY  
dS 

S
Y

(8.46)

a a

R

Y  S  S 1  a    S   V 1  a  K Y  K      H   R  
1 a
Y

(8.47)

  Y 
 S2Y 2 
   S  b1  S  S

 

dV   S

(8.48)

S
 R
R
 V 
  
K
1 a Y
K

(8.49)

dK   K Y  K  H

(8.50)

dR  rR   X   R Y  RY

(8.51)

u

dH  bEYS  H   1Y
m 

(8.52)

Үндэсний эдийн засгийн динамикийн дээрх төсөөлөл нь түүнийг фазын
огторгуйн үндсэн буцах холбооны олонлогоор нь тодорхойлох боломжийг олгож
байна.
1.
2.

8.6.

Мэдлэгт

түшиглэсэн

эдийн

засгийн

загварын

жолоодлогын

параметр, коэффициентууд

Энд жолоодлогын параметрүүд нь  S , R , K ,  , u / m болно. Жолоодлогын
параметрийн тоо тавтай тэнцэх тул системийн шинжилгээ нь ерөнхийдөө энгийн
катастрофын шинжилгээ байх юм
Энэ загварт эдийн засгийн салбарын тоог хязгаарлаагүй бөгөөд цаашид
технологийн матрицыг дэлгэрүүлэн шинжлэх замаар нарийвчилан судлах
боломжтой.
Үүнээс гадна 8.41 дүгээр тэгшитгэл дэх  S2Y 2 /  нь тухайн улс орны ДНБгээс мэдлэгт (зориудын эрдэм шинжилгээ, судалгаа зохион бүтээлтийн ажилд)
зориулсан хөрөнгө оруулалтын мэдлэгийн хуримтлалыг өсгөх хэмжээ (босоо
инновацийн нөлөө)-г илэрхийлэх ба  S буюу мэдлэгийн хуучрал нь голлон шинэ
бүтээгдэхүүний

судалгаа,

зохион

бүтээлт

(хэвтээ

инновацийн

хурд)-ээс

195
хамаарах тул цаашид туршлага, орчноос суралцах үйл явцын нөлөө,
удирдлагын арга барилын шинэчлэл, оюуны потенциалын нягтрал, судалгааны
хүндрэл зэргийг тусгаж, өргөжүүлэн судлах боломжтой. Гэвч энэ удаад загварын
жолоодлогын параметрийн тоог хязгаарлахын тулд аль болох энгийн хялбараар
томьёоллоо. Загварын хувьсагч, жолоодлогын параметр, коэффициентуудыг
хүснэгт 8.1-д нэгтгэв.
Хүн амын өсөлт яваандаа тогтмолжих хандлагатай бөгөөд ойролцоогоор
1.3-аас 2.5 хувьтай байна284. Мөн улс орнуудын эрдэмтэн судлаачдын хүн амд
эзлэх хувийн жин 0.05-0.6 хувь байгаагаас285 үзэхэд цаашдаа ч энэ хандлага
хэвээр хадгалагдана гэж үзэх боломжтой юм. Гэхдээ Монголын эрдэмтэд
судлаачдын тоог ХХИ өндөртэй орнуудаар баримжаалбал 4-5 дахин ихэсгэх
болж байна.
Нэг хүнд ноогдох судалгаа шинжилгээний хөрөнгө оруулалт монгол орны
хувьд 2004 оны байдлаар 2,393,000 төгрөг байсан ба энэ нь ойролцоогоор 0.35
хувь буюу их бага үзүүлэлт бөгөөд ДНБ-гийн энэ салбарт зориулах хувь нь ХХИ
өндөртэй орнуудын түвшнээр баримжаалбал 2.5-аас 5 хувь байх шаардлагатай
юм. Иймд хөгжингүй орнуудынхтай харьцуулан авч үзвэл одоогийнхоос 10-14
дахин өсгөх шаардлагатай нь харагдаж байна.
Хүснэгт 8.1 Мэдлэгийн эдийн засгийн загварын хувьсагч, жолоодлогын
параметр, коэффициентууд
Загварын хувьсагчид
1.

a

Технологийн зардлын коэффициент

2.

Y

Эцсийн хэрэглээний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл

3.

S

Мэдлэгийн хуримтлал

4.

V

Капиталын бүтээмж

5.

K

Капиталын хуримтлал

6.

R

Байгалийн нөөц нөхцөл

7.

H

цэвэр экспорт

Загварын жолоодлогын параметрүүд

Орших
завсар

1.

284
285

u/m

Валютын ханш

u/m  0

Одоогоор 2.5 хувьтай байгаа боловч 2000-2015 оны дунджаар 1.3 байна гэсэн прогноз ч бий.
Монголын хувьд энэ нь 1990-2000 онд дунджаар 0.0468 хувь байсан.

196
2.

s

Мэдлэгт зориулж буй хөрөнгө оруулалтын ДНБ-д 0<s<1
эзлэх хувь

3.

K

Капиталын хуримтлал бий болгоход зориулж буй 0<K<1
хөрөнгө оруулалтын ДНБ-д эзлэх хувь

4.

R

Байгаль экологийн хөрөнгө оруулалтын норм

5.

  w  LS

Дэлхийн

түвшнээр

оруулалтын

нэг

баримжаалсан
хүнд

ноогдох

0<R<1

хөрөнгө 0<
хэмжээ,

ажиллагсдын тоогоор үржүүлсэн үржвэр
Коэффициентууд

Орших
завсар

1.

Хөрөнгө оруулалт дахь цэвэр экспортын нөлөө

-1<<1

2.

Элэгдэл буюу устгалтын норм

0<<1

3.

s

Мэдлэгийн хуучралын хувь

0<s<1

4.

b

Мэдлэгийн нөөцийн алдагдлын хувь

0<b<1

5.

w

Мэдлэгийн үйлдвэрлэлд ажиллаж байгаа нэг 0<w<
хүнд ноогдох зардал /дэлхийн түвшинд /

6.

Ls

Мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллагсдын 0<Ls<
тоо

7.

n

Хүн амын өсөлт

8.

x

Эдийн засгийн байгальд учруулах дарамт буюу 0<x<1

0<n<0.05

байгалийн баялгийн хэрэглээний норм
9.

R

байгалийн нөхөн сэргэх чадвар

10.

Эдийн засгийн агууриг өөрчлөгдсөнөөс үүсэх 0<<

0<R<1

нөлөө буюу эдийн засгийн нийт ачаалал
11.

u

Үндэсний валютын нэрлэсэн ханш

0<u< 

12.

m

Үндэсний валютын бодит ханш

0<m<

13.

bE

Үйлдвэрлэлээр дамжих мэдлэгийн хуримтлалын 0<bE<
гадаад худалдаан дахь нөлөө

14.

s

Мэдлэгийн

нөөцийн

технологийн

зардлын 0<s<1

нормыг бууруулах хүч
15.

a

Зардлын өсөлт

0<a<1

16.

s

Мэдлэгийн нөөцийн капиталын бүтээмжийг өсгөх 0< s<1

197
хэмжээ
17.

Капиталын бүтээмжийн бууралт

18.

Байгалийн

нөөц,

нөхцлийн

0<<1
эдийн

засагт -1<<1

нөлөөлөх хүч
19.

n

Хүн амын өсөлт

20.

Байгалийн нөөц нөхцөл болон үйлдвэрлэлийн 0<<
хэмжээний харьцаа эерэг утгатай байх босго

Орлого ихтэй орнуудын нэг хүнд ноогдох капиталын хэмжээ нь 45,842
мянган доллар байгаа нь тухайн орнуудын дунджаар нэг хүнд ноогдох жилийн
ДНБ-гээс 1,6 дахин их байна. Гэвч энэ нь монголын нэг хүнд нoогдох ДНБ
(худалдан авах чадвараар тооцсон) болох 1850 $-ooс286 24,7 дахин их байна.
Мөн нэг эрдэмтэн судлаачид ноогдох жилийн дундаж зардал нь ХХИ
өндөртэй орнуудын дунджаар 257498 $, ХХИ дунд зэрэг орнуудын хувьд 33688
$ (худалдан авах чадвараар тооцсон) байна.
Эдгээр болон бусад судалгааны үр дүнгээс үндэслэн мэдлэгийн эдийн
засгийн нэгдмэл загварын туршилтын тооцоонд параметр болон хувьсагчдын
утгыг дараах байдлаар авах боломжтой юм (хүснэгт 8.2).
Хүснэгт 8.2 Мэдлэгийн эдийн засгийн нэгдмэл загварын жолоодлогын
параметр, коэффициентуудын утгын боломжит завсрууд
Загварын жолоодлогын параметрүүд
Орших завсар
u/m  0
1.
u/m
Валютын ханш
2.
Мэдлэгт зориулж буй хөрөнгө оруулалтын 2.5<s<8.5
s
ДНБ-д эзлэх хувь287
3.
Капиталын
хуримтлал
бий
болгоход 2<K<8
K
зориулж буй хөрөнгө оруулалтын ДНБ-д
эзлэх хувь
4.
Байгаль экологийн хөрөнгө оруулалтын 0.02<R<0.06
R
норм
5.
  w  LS
Дэлхийн түвшнээр баримжаалсан хөрөнгө 0<
оруулалтын нэг хүнд ноогдох хэмжээ,
ажиллагсдын тоогоор үржүүлсэн үржвэр
Коэффициентууд
Орших завсар
6.
Хөрөнгө оруулалт дахь цэвэр экспортын -0.05<<0.05

нөлөө
7.
Элэгдэл буюу устгалтын норм

0.008<<0.15
8.
Мэдлэгийн хуучралын хувь
s
0.01<s<0.03
286

HDR-2005
Гэхдээ энэ нь ХХИ өндөртэй, өндөр хөгжилтэй орнуудын жишиг бөгөөд эдийн засгийн агууриг бага байх
тохиолдолд үүнээс харьцангуй их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардагдана. Өнөөгийн байдлаар
монгол орны хувьд энэ нь 0.001 байна.

287

198
9.
10.

b
w

11.

Ls

12.

13.
14.

R

15.


s

17.


18.

16.

288

Мэдлэгийн нөөцийн алдагдлын хувь
Мэдлэгийн үйлдвэрлэлд ажиллаж байгаа
нэг хүнд ноогдох зардал /дэлхийн түвшинд /
Мэдлэгийн
үйлдвэрлэлийн
салбарт
ажиллагсдын тоо
Эдийн засгийн байгальд учруулах дарамт
буюу байгалийн баялгийн хэрэглээний
норм288
байгалийн нөхөн сэргэх чадвар
Зардлын өсөлт
Мэдлэгийн нөөцийн капиталын бүтээмжийг
өсгөх хэмжээ
Капиталын бүтээмжийн бууралт
Байгалийн нөөц, нөхцлийн эдийн засагт
нөлөөлөх хүч289
Байгалийн
нөөц
нөхцөл
болон
үйлдвэрлэлийн хэмжээний харьцаа эерэг
утгатай байх босго

0<b<0.1
260,000 $
0.3%-0.6%
0.01<x<0.03
0.01<R<0.06
0<a<0.05
0< s<0.1
0.005<<0.05
-0.027<<-0.018
0<<0.25

Байгалийн баялагт дагнаж түшиглэсэн эдийн засаг ойролцоогоор 30 орчим жилийн дотор байгалийн
нөөц баялгаа шавхана гэж үзвэл энэ нь эдийн засагт тавигдах наад захын шаардлага болох бөгөөд
байгалийн баялгийн хэрэглээний нормын дээд хязгаар нь 3 хувь орчим байна.
289
Монгол орны дундаж нөхцлийн өөрчлөлтөөс үзвэл сүүлийн 60 жилд био цаг уурын чадавхи
 0.027    0.018 хязгаарт багтсан өөрчлөлттэй байна.
Бямбасүрэн.Д, Энхбайгаль.Б, ‘Бэлчээрийн мал сүргийн нөхөн үржихүйн динамик загвар “Мал-1”, УБ, 2002,
30-р тал.
Сүүлийн жилүүдэд цаг уурын өөрчлөлт огцом түргэсэх хандлагатай байгаа учир “Мал-1” загварт үүнийг
0.025 аар авсан. Гэхдээ дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт сүүлийн 60 жилийн түвшинд байна гэж үзвэл энэ
түвшнээр баримжаалж болох юм.

199

ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН
ХӨГЖЛИЙН ШУГАМАН БИШ ЗАГВАРААР ТООЦСОН
ЗАРИМ ҮР ДҮН, МЭДЛЭГТ ТҮШИГЛЭСЭН ЭДИЙН
ЗАСГИЙН ҮНДСЭН АСУУДЛУУД
Үндэсний эдийн засгийн динамикийн фазын буцах холбооны олонлогийг
судлахад тэдгээр буцах холбооны эдийн засаг дахь нөлөөг тодорхойлохын тулд
системийн хэмжээсийг цөөнөөр авч үзэх буюу өөрөөр хэлбэл зарим хүчин зүйлс
нөлөөгүй буюу их бага нөлөөтэй байх үеийн шинжилгээ зайлшгүй шаардагдана.
Иймд үндэсний эдийн засгийн загварын гадаад худалдаа, байгалийн нөөц
нөхцөл тогтмол байх тохиолдлыг авч үзвэл (тухайн хүчнүүдийн нөлөө
дифференциал тэгшитгэлээр илэрхийлэгдэхгүй) загварын динамик нь дараах
таван тэгшитгэлийн системээр илэрхийлэгдэнэ.
Хүснэгт 9.1. Гадаад худалдаа, байгалийн нөөц нөхцөл тогтмол байх үеийн
загварын динамик, түүний потенциал.
a a
1 a

Y  S  s   S 1  a    k VY 1  a   VK 1  a    

da   a a   s 1  a 

dS 

(9.3)

 s 2Y 2 
  Y 
   s  b1  s   S

 

dV   s

u

S
 V
K


2

K2 

(9.4)
(9.5)


  Y 
1
1
1
a a 2  aY 2   s2Y 2 S    s  b1  s   S 2 
2
2

 

  kYK 

(9.1)
(9.2)

S
Y

dK   kY  K

л функц

Потенциа

Үндсэн тэгшитгэлүүд

dY  

s
K

2

S

(9.6)

s

1
SV  V 2
K
2

Энэ нөхцөл дэх хүчнүүдийн харилцан үйлчлэлийн нөлөөллийг дангаар
нарийвчлан тооцох нь чухал ач холбогдолтой юм.

200
9.1. ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ МЭДЛЭГ, КАПИТАЛЫН ХУРИМТЛАЛ, ҮЙЛДВЭРЛЭЛ,
ТЕХНОЛОГИЙН ХАРИЛЦАН ХАМААРАЛ290

А. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын хэмжээ, технологийн зардлаар дамжин
илрэх нөлөө ( dV  0 үед)

Мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засагт нөлөөлөх үндсэн хоёр суваг нь
технологийн зардлын норм, капиталын бүтээмжийн динамикууд гэж бид дээр
дурдсан билээ. dV=0 буюу капиталын өгөөж тогтмол байх буюу мэдлэгийн
хуримтлалын капиталын бүтээмжийг өсгөх хүч291, урт хугацаан дахь капиталын
бүтээмжийн бууралт292 ойролцоогоор тэнцүү, харилцан бие биез нөхөх үеийн
шинжилгээ нь эдийн засагт технологийн зардлын норм, шаардлагатай
капиталын хөрөнгө оруулалтаар дамжуулан жолоодлого өгөх боломжийн
шинжилгээ болно.
Капиталын өгөөж тогтмол байх үеийн Y, a, S, K хувьсагчдаар хязгаарласан
загварын динамик нь дараах тэгшитгэлүүдээр илэрхийлэгдэнэ. Үүнд:
Хүснэгт 9.2. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын хэмжээ, технологийн
зардлаар дамжин илрэх нөлөө ( dV  0 үед)-г авч үзсэн загварын динамик,
хувьсагч, жолоодлогын параметрүүд потенциал функц.
Хувьсагчид

Y, S, a, K

Үндсэн

dY  

тэгшитгэлүүд

a a
1 a

Y   s S   k VY  KV 1  a 

da   a a   s 1  a 
dS 

 s 2Y 2 
  Y 
   s  b1  s   S

 

dK   k Y  K

Жолоодлогын

S
Y

(9.7)
(9.8)
(9.9)
(9.10)

 K , S , 

параметрүүд

290

Энэ хэсэгт бид 9.7-гоос 9.10 систем тэгшитгэлийн зөвхөн аль нэг хувьсагч ойролоогоор тогтмол байх
тохиолдлыг шинжилье.
291
(тухайн капиталыг ашиглах ажилах хүчний ур чадварын өсөлт, мэдлэг түгэх үйл явц, хэвтээ инновацийн
үр дүн),
292
(капиталын хөрөнгө оруулалтын өгөөж яваандаа буурах үйл явц, капиталын үйлдвэрлэл дэх хувь нэмэр
ажиллах хүчний хөгжил, ур чадвартай харьцуулүбал буурах хандлага).

201
Потенциал функц

u


  Y 
1
1
1
 a a 2   a Y 2   s2Y 2 S    s  b1  s   S 2 
2
2

 





1
  k YK  K 2  s2 S  s SС  V 2
2
K
2
K

(9.11)

Юуны өмнө Y  0, a  0, S  0, K  0 нөхцөлд потенциал функцийн гессиан нь тэгээс
өөр утгатай байж чадах эсэх нь уг системийн хувьд Кошийн теорем хэрэгжих
зам мөр нь нэг утгатай байж чадах эсэхийг шийднэ. 9.6 дугаар тэгшитгэл буюу
9.1-ээс 9.5 хүртэлх тэгшитгэлүүдийн системийн потенциал функцийн утга энэ
цэгт тэгтэй тэнцүү байгаа нь систем тэгшитгэл бүхэлдээ энэ нөхцлийг хангаж
байгаагийн нотолгоо болно.
9.7-оос

9.10

дугаар

тэгшитгэлийн

системийн

потенциалын

утга

dY  0, da  0, dK  0, dS  0 цэгт тэгтэй тэнцэж байгаа нь уг цэг системийн
глобаль минимум болохын илэрхийлэл юм. 9.7-оос 9.10 хүртэлх систем
тэгшитгэлийн тогтворжилтын матриц нь
 a a
 V K 1  a 

 1 a
S

  s 1  a  2

Aij 
Y


b
2

 Y   SY
  s


K

a

1  a 

2

Y  V  K Y  K 

a 

 SS

Y

V 1  a 

s
 S 1  a 

0

0

Y

  
  S  b1  S Y 
 

0

0



 (9.12)




0


болно. Y  0, a  0, S  0, K  0 нөхцлөөр тооцвол энэ системийн хувьд хоёр эгзэгтэй
цэг олдох бөгөөд эхний Y1  0, a1  0, K1  0, S1  0 цэгт тогтворжилтын матрицын
характеристик тэгшитгэлээс хувийн утга нь 1  V k , 2  a , 3   S  b, 4  
буюу

эмээл

цэгийн

det A   a K s  b1  V   0

чанарыг

агуулах

боловч

 s  b

нөхцөлд

болж тухайн цэгт систем Томын системийн шинж

чанарыг агуулна. Энэ тохиолдолд хувийн утгууд нь 1  V k , 2   a , 3  0, 4  
болж гаж аттракторыг илэрхийлнэ.
Y1  0, a1  0, K1  0, S1  0

divA  V K   a   S  b  0 )

буюу 1-р эгзэгтэй
байгаа

нь

цэгт

V K   a   S  b

дивергенц
нөхцөлд

тэгээс их (
цэгцрэл

бий

болохгүйг илэрхийлж байна293.

293

 s  b байх нөхцөл нь зөвхөн мэдлэгийн хуучралт нь мэдлэгийн алдагдлын урвуу хэмжигдэхүүнэй

тэнцсэн буюу мэдлэгийн хуучралтыг гаднаас орж ирэх мэдлэгийн урсгал нөхсөн тохиолдолд (тухайн
орны судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн түвшинд хүрч мэдлэгтэй
ажиллах хүчний урсгалд гаднаас дотогш чиглэсэн үед) л биелэх боломжтой.энэ нөхцөл билсэн үед 1-р

202
9.7-оос

9.10

Y2  0, a2  1, K2  0, S2  0

дугаар

тэгшитгэлүүдийг

тэгтэй

тэнцүүлж

тооцвол

гэсэн бас нэгэн эгзэгтэй цэг олдох боловч энэ нь тухайн

эдийн засаг зөвхөн материалын зардлын эргэлт болж эцсийн бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэх чадваргүй болох тохиолдлыг илэрхийлнэ294. Гэвч технологийн
зардлын норм тэгтэй тэнцэх тохиолдол нь бараг л боломжгүй (мэдлэгийн
хуримтлалын технологийн зардлын нормыг бууруулах хүчийг тооцвол) бөгөөд
харин эдийн засаг дахь нийт технологийн зардлын нормын өсөлтийг тэвчих
хязгаарыг буюу нэг рүү дөхөх хязгаарыг нарийвчлан судлах шаардлагатай юм.
Тухайн нийгмийн сэтгэл зүйн хандлага, тухайн үеийн нөхцөл байдлаас
шалтгаалж, эдийн засгийн тэвчих чадвар өөрчлөгддөг болохыг ч бидний зарим
судалгааны үр дүн нотолж байна. Энэ цэг дэх дивергенц divA   байгаа нь энэ
нөхцөлд асар хурдтайгаар 1 дүгээр эгзэгтэй цэг рүү буцаж унахыг (Максвелийн
бифуркаци),  s  b нөхцөлд тус цэг хуурмаг эгзэгтэй цэгийн шинжийг олж,
хувийн утгууд 1  k , 2  a , 3   S  b  0, 4   байгаа нь гаж аттракторыг
илэрхийлж байна295. Эдийн засаг үрэлгэн байх тусмаа амьдрах чадваргүй болж,
тухайн нийгмийн сэтгэлгээ, технологийн хоцрогдол, хэрэглээний хандлага,
байгалийн нөөц нөхцөл болон бусад хүчин зүйлээс шалтгаалж зардал их өсөвч
үүнийг мэдлэгийн нөөц, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн технологийн зардлыг
бууруулах хүч нөхөж чадахгүй үед эдийн засаг шууд огцом уналтад орно. Үүнээс
гадна
Y3 

 a ab   S   s  s  1 ;
 2   s  b  s  s  12 1   a  ,
S3  a
 s  s  1 a   S  S 1   a 
 s  s   a  s  s

a3 

 s S  1
; K 3   K  a ab   S   s  s  1
 s S   a
 s  s  1 a   S  S  1   a 

(9.13)

эгзэгтэй цэгт систен Томын системийн шинжийг агуулж, цэгцрэх үүсэх боломжтой болно. Гэвч бусад
эгзэгтэй цэгүүд дэх төлөв байдлаас системийн ерөнхий төлөв шалтгаална.
294

a  1 үед ямар ч эдийн засаг үед оршин тогтнох чадвараа алдаж, Y1  0, S1  0 нөхцөлд шилжинэ. Энэ

цэг дэх тогтворын матриц нь
  0

 0 a
Aij  
0
0


0
 K

s

V 


0 
 S  b 0 

0
  
0

буюу 1-р эгзэгтэй цэгийн адил детерминант нь тэгээс ялгаатай байна.  s  b байхаас бусад бүх
тохиолдолд систем Морсын шинжийг илэрхийлэх боловч энэ нь тогтворгүй тэнцвэр байна. дээрх
матрицын бусад хувийн утгууд тэгтэй тэнцэх нөхцөл нь   0,   b,  0 болно. Бусад тохиолдолд
a
S
энэ нь тогтворгүй эмээл цэг байна.
295
Гэхдээ энэ аттрактор нь тогтвортой төлөвийг бий болгох чадваргүй юм.

203
гэсэн бас нэг эгзэгтэй цэг олдоно
Энэ цэг дэх системийн төлөв байдлыг  s ,  K ,  параметрүүдийн харилцан
хамаарал тодорхойлно. Өөрөөр хэлбэл капиталын бүтээмж тогтмол үед эдийн
засгийн өсөлтийг энгийн хялбар байдлаар авч үзвэл, мэдлэг, капиталын хөрөнгө
оруулалтад зориулах хувь, мэдлэгийн хуримтлал, инноваци, технологийн
чиглэлээр судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн ажил эрхэлж байгаа хөрөнгө
оруулалтын нэг хүнд ноогдох хэмжээ, энэ чиглэлийн ажиллагчдын тооноос шууд
хамаарч байна.
Хамгийн их анхаарал татаж байгаа эгзэгтэй цэг нь 3-р эгзэгтэй цэг боловч энэ
цэг дэх параметрийн утгуудын харилцан хамаарал тухайн аттракторын орчин,
фазын шилжилтийг тодорхойлно. Фазын шилжилтгүй нөхцөлд системийн
потенциал бага зэрэг хэлбэлзэхээс илүү өөрчлөгдөхгүй (бид Маркс, Солоу,
Ромерийн загвар дахь потенциалын динамикийг, эсвэл а нь нэг рүү дөхсөн үед
Максвелийн бифуркаци үүсч, системийн потенциал асар их хурдтайгаар
буурахыг эргэн санавал нэг аттрактортай, Морсын функцийн хувьд’потенциал
өсөх боломжгүй) бөгөөд фазын шилжилт нь системийн потенциал өсөх
зайлшгүй нөхцөл юм. Гэвч Лоренцийн аттракторын потенциалын хэлбэлзлээр
жишээлбэл потенциалын өсөлтөд энэ нь хангалттай нөхцөл биш гэдгийг
төвөггүй ойлгож болно.
Бидний энд авч үзсэн хувилбарт мэдлэгт зориулах хөрөнгө оруулалтаас гадна
мэдлэгийн хуримтлалын технологийн нормыг бууруулах хүч γs чухал үүрэгтэй
байна. энд энэ нь зөвхөн тухайн улс орны өөрийн хүчээр бий болгосон
мэдлэгээр хязгаарлаг_дахгүй бөгөөд ялангуяа монголын нөхцөлд гадны
технологиос суралцах, хэрэглээний чиг хандлага өөрчлөгдөхийн хэрээр үүнийг
дагаад технологи, арга барилыг сайжруулах үйл явц, байгаа нөөц боломжоо үр
өгөөжтэй ашиглах чадвар, хэвтээ инноваци буюу байнгын сайжруулалтын
нөлөөг илэрхийлнэ. Энэ тохиолдолд (ceteris paribus үед) хамгийн их сөрөг
нөлөөтэй хүчин зүйл нь технологийн зардлын нормын өсөлт буюу үндэсний нийт
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртгийн өсөлт юм.

204

Зураг 9.1 Мэдлэгийн хуримтлалын
Y

капиталын хуримтлал, технологиор
Y

дамжин эдийн засагт илрэх нөлөө
K

үед

a

/Монголын жишээгээр 40 жилээр тооцсон/.
А.

Мэдлэгийн

хуримтлал,

хуримтлал,
эцсийн

капиталын
бүтээгдэхүүн

үйлдэрлэлийн өөрчлөлт (хувиар)
Б. Технологийн зардлын нормын өөрчлөлт
В.

Мэдлэгийн

зардлын

норм,

хуримтлал,

технологийн

эцсийн

бүтээгдэхүүн

Монгол орны хувьд мэдлэг, капиталын хөрөнгө оруулалт, технологийн зардлын
норм өнөөгийн хэвээр байх нөхцлөөр тооцвол, яваандаа эдийн засгийн өсөлтөд
шаардлагатай хэмжээний мэдлэг, капиталын хуримтлал бий болгож чадахгүй
байх дүр зураг ажиглагдаж байна (зураг 9.1).

Б. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын өгөөж, технологийн зардлаар дамжин
нийт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд илрэх нөлөө ( dK  0 )

Капиталын хуримтлал тогтмол байх буюу улс орны хэмжээгээр капиталын
хөрөнгө оруулалтад ДНБ-гээс зарцуулсан хувь, элэгдэл буюу устгалтын норм
ойролцоогоор тэнцүү байх (  k Y  K ) үеийн шинжилгээ нь эдийн засагт
мэдлэгийн хуримтлалыг өсгөх замаар капиталын өгөөж, технологийн зардлаар
дамжуулан жолоодлого өгөх боломжийн шинжилгээ болно. Эдийн засаг жижиг,
хуримтлал бий болгох чадвар сайнгүй нөхцөлд энэ хувилбарын шинжилгээ ихэд
сонирхол татаж болох юм. dK=0 нөхцөл дэх загварын хувилбар нь эцсийн

205
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, технологийн зардлын норм, мэдлэгийн хуримтлал,
капиталын өгөөжийн дараах тэгшитгэлүүдээр илэрхийлэгдэнэ (хүснэгт 9.3).
Хүснэгт 9.3. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын өгөөж, технологийн
зардлаар дамжин илрэх нөлөө (dK=0 үед)-г авч үзсэн загварын динамик,
хувьсагч, жолоодлогын параметрүүд, потенциал функц.
Хувьсагчид
Үндсэн

Y, S, a, V
dY  

тэгшитгэлүүд

a a
1 a

da   a a   s 1  a 
dS 

(9.15)

S
Y

 s 2Y 2 
  Y 
   s  b1  s   S

 

dV   s

Жолоодлогын

(9.14)

Y   s S   S S  KV 1  a 

(9.16)
(9.17)

S
 V
K

S , 

параметрүүд
Потенциал функц

u

1

 s  b    SY  2
S
2

(9.18)

 s2Y 2 S  

Систем тэгшитгэлийн тогтворжилтын матриц нь
 a

 a

1 a


S
  s 1  a  2
Y
Aij  
   2Y  b  Y
S
 s



0

a

1  a 

2

Y   S  VK

a 

SS

0
0

Y

 s   S 1  a 
s

1  a 
Y
 

 S  b1  S Y 



S
K


 K 1  a 


0



0





(9.19)

байдлаар бичигдэнэ. Энэ систем тэгшитгэлийн хувьд хоёр эгзэгтэй цэг олдох
бөгөөд эхний Y1  0, a1  0,V1  0, S1  0 цэгт системийн тогтворжилтын матриц нь
0  S

 0 a
Aij   0
0

 0
0

 s  S


S  b
S
K

 K 

0 
0 

  

(9.24)

болох бөгөөд нэгэнт бөхсөн матриц тул энэ нь хуурмаг эгзэгтэй цэг болно. Үүний
нотолгоо нь det A  0 бөгөөд хувийн утга нь 1  0, 2   a , 3   S  b, 4   (гаж

206
аттракторын илэрхийлэл) болж тухайн цэгт систем Томын системийн шинж
чанарыг агуулна296.
Системийн бусад эгзэгтэй цэгийг тооцвол дараах хоёр эгзэгтэй цэг олдох
бөгөөд энэ цэгүүд дэх системийн төлөв байдал нь тогтворжилтын матрицаар
тодорхойлогдоно.
2). Y2  0, a2  1,V2  0, S 2  0
3). Y3 
a3 

(9.20)

 S2Y 2
 a ab   S 
; S3 
 S  S  S 1  a    a a 
 S   м   s Y

 K  a ab   S 
SS
 S 2S 2  S S ;
K3 


2
 S  S  S 1  a    a a
2 a
a
4 a

Y2  0, a2  1,V2  0, S 2  0

(9.21)

үеийн хувийн утгууд, системийн энэ цэг дэх төлөвийн

шинжилгээ нь 9.1.А-д дурьдсан 2-р эгзэгтэй цэгийнхтэй төстэй юм. Энэ нөхцөлд

a  1 үед эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл нь капиталын бүтээмж, мэдлэгийн
хуримтлалаар жолоодогдохгүй.
З-р эгзэгтэй цэгт системд аттрактор үүсч, тогтвортой төлөвийг олох боломж
нь s , b -ийн харилцан хамаарлаас шалтгаалах бөгөөд s  b байх тохиолдолд
систем Морсын шинжийг илэрхийлэх боловч энэ нь тогтворгүй тэнцвэр байна.
Хувийн утга тэгтэй тэнцэж байгаа нь уг цэгт бифуркаци үүсэхийг буюу хуурмаг
эгзэгтэй цэг болохыг илтгэж байна.
Энэ цэг дээрх дивергенц нь divA  a  
капиталын

өгөөжийн

бууралтаас

их

байх

байгаа нь зардлын өсөлт
( a   )

нөхцөлд

цэгцрэл

үүсэхгүй,харин  a   нөхцөлд цэгцрэхийг илэрхийлж байна. Капиталын өгөөж,
технологийн зардлын нормын өөрчлөлтөөр дамжих мэдлэгийн хуримтлалын
нөлөөлөлд (бусад хүчин зүйлс тогтмол үед) зардлын өсөлтийн норм, капиталын
бүтээмжийн урт хугацаан дахь аажим бууралтын харилцан хамаарал чухал
үүрэгтэй

байна.

Өөрөөр

хэлбэл

капиталын

өгөөжийн

буурах

хувиас,

технологийн зардлын нормын өсөлтийн хувь бага байх нөхцөл чухал үүрэгтэй
юм. өнөөгийн Монголын нөхцлөөр тооцвол яваандаа технологийн зардлын норм
асар их өсөх тул үүнийг бууруулах мэдлэгийн хуримтлалын хүч ихээхэн чухал

Тухайн цэг дээрх дивергенц нь divA   a     S  b байгаа нь S    b  a буюу технологийн
296
зардлын өсөлт , судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн салбарт ажиллагсдын гадагш чиглэсэн урсгалыг
капиталын өгөөжийн бууралтаас хассан хэмжээ мэдлэгийн хөрөнгө оруулалтаас бага байх нөхцөлд
цэгцрэл бий болохгүйг илэрхийлж байна.
296

207
асуудал болж байна. (Зураг 9.2). Аль ч салбарт ажиллагчдын ур чадвар,
удирдлагын арга барил, байгаа нөөцөө үр өгөөжтэй ашиглах боломжийг
сайжруулж, түүхий эдийн дэлхийн зах зээл дэх үнийн огцом өсөлтийн эрсдэлээс
сэргийлж, өртгийг бууруулах арга замыг байнга эрэлхийлэх нь зайлшгүй
хэрэгцээ юм. Эцсийн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний хувьд нэг зах зээлээс
хэт хараат байх нь ч мөн л технологийн зардлын норм өсөх эрсдэл өндөртэй
байхад хүргэнэ. Үүний зэрэгцээ ажиллах хүчний бүтээмж, цалингийн өсөлт
хүчтэй, эерэг харилцан хамааралтайг ч бид өмнөх бүлгүүдэд хангалттай
өгүүлсэн билээ.

Y

Зураг

9.2.

Мэдлэгийн

хуримтлалын

капиталын өгөөж, технологиор дамжин

Y

эдийн засаг дахь нөлөө (
V

) үед

/Монголын жишээгээр 40 жилээр тооцсон/.

а

А.

Мэдлэгийн

эцсийн

хуримтлал,

бүтээгдэхүүн

капиталын

үйлдэрлэлийн

өгөөж,

өөрчлөлт

(хувиар)
Б. Технологийн зардлын нормын өөрчлөлт
Г. Мэдлэгийн хуримтлал, технологийн зардлын
норм,

эцсийн

бүтээгдэхүүн

үйлдвэрлэлийн

харилцан хамаарал

В. Мэдлэгийн хуримтлалын капитал, түүний өгөөжөөр дамжин илрэх нөлөө
( da  0 )

Технологийн зардлын норм тогтмол байх үеийн загварын динамик нь капиталын
хуримтлал, капиталын өгөөж буюу капиталыг ашиглан бүтээх ажиллах хүчний
чадвараар дамжуулан эдийн засагт жолоодлого өгөх боломжийн шинжилгээ юм.
Энэ нь эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, капитал, мэдлэгийн хуримтлал,
капиталын өгөөжийн дараах тэгшитгэлүүдээр илэрхийлэгдэнэ.

208

Хүснэгт 9.4. Мэдлэгийн хуримтлалын капитал, түүний өгөөжөөр дамжин
илрэх

нөлөө

( da  0 үед)-г

авч

үзсэн

загварын

динамик,

хувьсагч,

жолоодлогын параметрүүд, потенциал функц.
Хувьсагчид

Y, S, К, V

Үндсэн

dY  V  K Y  K 1  a    S S  KV 1  a 

(9.22)

тэгшитгэлүүд

dK   K Y  K

(9.23)

dS 

 s 2Y 2 
  Y 
   s  b1  s   S

 

dV   s

(9.24)
(9.25)

S
 V
K

 S , S , 

Жолоодлогын
параметрүүд
Потенциал функц

   b    S Y  2
1
1 2
u   KVY 2 1  a    K YK   s Y 2   s
 S
2
2
2

(9.26)

Систем тэгшитгэлийн тогтворжилтын матриц нь
  V K 1  a 

K

 2
Aij    s Y  b  S Y



0

 V  V 1  a 

 S 1  a 

Y

0
 

 S  b1  S Y 



S

0
 S
K2

K

 K 1  a 

0


0





(9.27)

болно. Энэ систем тэгшитгэлийн хувьд хоёр эгзэгтэй цэг олдох бөгөөд 297 2-р
эгзэгтэй цэгт
Y2 

 K b   S  ;
 S  s   k b

S2 

 K 2 b   S 
 S

V

 S  K b   S  ;


K2 

 K 2 b   S 
 s  s  b K 

Энэ цэгт детерминант нь
бөгөөд

297

1

det A  1 

(9.28)


 s K   1   k      2 s
    болох
 1 

 s  b k  k 



b

s


 s K   1   k      2 s
    нөхцөлд det A  0 буюу систем

 k 1 
 s  b k  

 s  b

Эхний Y1  0, a1  0,V1  0, S1  0 цэгт системийн тогтворжилтын матрицын det A  0 , хувийн утга нь
1  0, 2  0, 3   S  b, 4   болж тухайн цэгт систем гаж аттрактортай Томын системийн шинж чанарыг
агуулна. Тухайн цэг дээрх дивергенц нь divA     S  b байгаа нь  S  b   нөхцөлд цэгцрэл бий
болохгүйг илэрхийлж байна.

209
энэ цэгт Морсын системийн шинжийг агуулж, бусад тохиолдолд Томын систем
байна.


2

s k
k
Энэ цэгт хувийн утгууд нь 1    , 2  1    b , 3   , 4   буюу хувийн
s
K

утга тэгтэй тэнцэх нөхцөл нь 1   k /  s  b K  болно. Энэ нөхцөлд систем Томын
шинжийг агуулах буюу дээрх нөхцөл бүрдсэн тохиолдолд Томын системийн
хуурмаг эгзэгтэй цэгт бифуркаци үүснэ.
Технологийн зардлын норм тогтмол буюу мэдлэгийн хуримтлалын технологийн
зардлын нормыг бууруулах хүчний нөлөө нь зардлын өсөлтийн хувийг
ойролцоогоор нөхөж чадсан

S

  a a   s 1  a  Y 

тохиолдолд системийн потенциал

өөрчлөгдөх буюу системийн замнал сепаратрикстэй огтлолцож, фазын шилжилт
хэрэгжих нөхцөл нь мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт (αк), капиталын хөрөнгө
оруулалтад нийт ДНБ-ээс зориулж буй хувь (αs), элэгдэл буюу устгалтын норм
(δ), мэдлэгийн нөөцийн алдагдал, хуучралын хувь (b)-иас шалтгаалж байна.
Монголынх шиг жижиг эдийн засагтай орны хувьд мэдлэгийн алдагдал их
нөлөөтэй байх бөгөөд энэ нь том эдийн засгийг бодвол инерци багатай, реакц
ихтэйгээр тайлбарлагдана. Үүний зэрэгцээ капиталын элэгдэл буюу устгалтын
норм цаашид тогтмол байхгүй, Шумпетерийн тодорхойлсон “бүтээлч устгалт”-ын
нөлөө цаашид багагүй хүчтэй байх тул яваандаа энэ үзүүлэлт өсөх хандлагатай
байна. иймд капиталын хуримтлал бий болгох, хөрөнгө оруулах чадвартай байх
нь анхаарал татсан асуудлын нэг бөгөөд Монголын хувьд цаашид ч хүндрэлтэй
асуудлын нэг байсаар байх төлөвтэй байна. Гэвч капиталын устгалтын норм
өсөх буюу ялангуяа тоног төхөөрөмжийн эргэлт түргэсэх нь тоног төхөөрөмжтэй
хамт технологи өөрчлөгдөх, эхлээд хамгийн орчин үеийн биш боловч тодорхой
технологиор ажиллах хүчээ дадлагажуулж, ажлын явцад суралцахыг дэмжих
боломжийг олгох бөгөөд энэ нь шууд дэлхийн түвшний технологийг гүйцэх гэж
оролдохоос хавьгүй өртөг багатай, дөхөмтэй стратеги юм. Энэ чиглэлээр
хэрэгжүүлэх боломжтой арга хэмжээний нэг нь нэгэнт тоног төхөөрөмжийг
дотооддоо үйлдвэрлэхгүй байгаа нөхцөлд ийм төрлийн барааны импортын
татварыг тэглэх явдал юм. Энэ нь аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагааны өртөг
зардлыг бууруулахаас гадна тоног төхөөрөмжид хөрөнгө оруулах, технологио
сайжруулах, яваандаа орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг импортлох сонирхлыг

210
бий болгоно. Гэвч энэ арга хэмжээг богино дунд хугацаанд сайтар төлөвлөсөн,
мөнгө санхүүгийн зохистой бодлоготой хослуулахгүй бол зохих үр дүнг өгөхгүй.
Дээр дурьдсан хувилбаруудын шинжилгээний үр дүнг хүснэгт 9.5.-т нэгтгэв.

9.2. МЭДЛЭГИЙН ХУРИМТЛАЛЫН ЭДИЙН ЗАСАГТ ИЛРЭХ НӨЛӨӨЛЛИЙН
СУВГУУД, КАПИТАЛЫН ХУРИМТЛАЛ ЭЦСИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН
ХАРИЛЦАН ХАМААРЛЫН ШИНЖИЛГЭЭ298
А. Мэдлэгийн хуримтлалын технологиор дамжих нөлөө( dV  0, dK  0 )

Мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засагт нөлөөлөх технологийн зардлын нормын
өөрчлөлтийн нөлөөг дангаар шинжлэх нь ойролцоогоор dV=0 буюу капиталын
өгөөж тогтмол байх299, dK=0 буюу капиталын хуримтлал тогтмол байх300 үеийн
шинжилгээ болох бөгөөд хэдийгээр эдгээр нөхцлүүд урт хугацаанд хадгална гэж
төсөөлөх боломжгүй ч тухайн хүчний үйлчлэлийн сувгийг шинжлэхэд зайлшгүй
шаардлагатай юм. Капиталын өгөөж, хуримтлал тогтмол байх үеийн Y, a, S
хувьсагчдаар хязгаарласан загварын динамик нь дараах тэгшитгэлүүдээр
илэрхийлэгдэнэ.
Хүснэгт 9.6. Мэдлэгийн хуримтлалын технологиор дамжих нөлөө (
dV  0, dK  0

үед)-г авч үзсэн загварын динамик, хувьсагч, жолоодлогын

параметрүүд потенциал функц.
Хувьсагчид

Y, S, a

Үндсэн

a a

dY   1  a  Y   S S



  S Y 
 S
dS   S Y    S  b1 
 




S
da   a a   S 1  a 

Y

тэгшитгэлүүд

Жолоодлогын

(9.29)

αs, 

параметрүүд
Потенциал
функц

u

1
1
1
1
1
1
 aY 2   a a 2   s 2 SY   s S 2  bS 2 
 s bYS 2
2
2

2
2
2

(9.30)

Энэ системийн дивергенцийг шинжилбэл

298

Энэ хэсэгт бид 9.7-гоос 9.10 систем тэгшитгэлийн хоёр хувьсагч ойролоогоор тогтмол байх тохиолдлыг
буюу тухайн хүчний үйлчлэлийн нөлөөг дангаар нь авч үзэж шинжилье.
299
(мэдлэгийн хуримтлалын капиталын бүтээмжийг өсгөх хүч (тухайн капиталыг ашиглах ажилах хүчний ур
чадварын өсөлт, мэдлэг түгэх үйл явц, хэвтээ инновацийн үр дүн), урт хугацаан дахь капиталын
бүтээмжийн бууралт (капиталын хөрөнгө оруулалтын өгөөж яваандаа буурах үйл явц, капиталын
үйлдвэрлэл дэх хувь нэмэр ажиллах хүчний хөгжил, ур чадвартай харьцуулбал буурах хандлага)
ойролцоогоор тэнцүү, харилцан бие биэ нөхөх)
300
(улс орны хэмжээгээр капиталын хөрөнгө оруулалтад ДНБ-гээс зарцуулсан хувь, элэгдэл буюу
устгалтын норм ойролцоогоор тэнцүү байх).
154

155

divf 

 a a
 Y
S
 s  b  S  a   S
1 a

Y

(9.31)

буюу зардлын өсөлт, технологийн зардлын коэффициент, мэдлэгийн хуучрал,
мэдлэгийн нөөцийн технологийн нормыг бууруулах хүч, мэдлэгийн хуримтлал
ба нийт үйлдвэрлэлээс хамаарч, тэгээс их утгатай байгаа нь эдгээр үзүүлэлт,
хувьсагчдын утга системийн фазын огторгуй тэлэх хурдыг тодорхойлохыг
илэрхийлж байна. Энэ нөхцөлд цэгцрэл үүсэхгүй301.
Систем тэгшитгэлийн потенциал функцийн утга нь тухайн цэг дэх дээрх
хувьсагчдын утгаас шууд хамаарч байна.

Y  0, a  0, S  0

цэгт системийн

потенциал тэгтэй тэнцүү (V=0) болох нь тодорхой.
Харин тогтворжилтын матриц нь

A0

 a

  a
1 a

 2 2 Y
S




S
  S 1  a  2
Y

S
  Y
 S  b1  s 
 

S
Y

1  a 

aa



1  a  

0


S
a   S 
Y 
2

(9.32)

болох бөгөөд Y  0, a  0, S  0 цэгт det A  0 буюу бөхсөн матриц байх тул Томын
систем юм302. 9.1 дүгээр систем тэгшитгэлээс
Y2  0, a 2  1, S 2  

(9.33)

гэсэн бас нэг эгзэгтэй цэг олдох боловч энэ нь дээр дурьдсан бусад
шинжилгээний адил эдийн засаг технологийн зардлын эргэлт болж, баялаг
бүтээх чадваргүй болсон үед мэдлэгийн хуримтлал нөлөөлөхгүйг илэрхийлж
байна303.
Судалгаа шинжилгээний түвшин дэлхийн жишигт хүрээгүй байх үеийн эцсийн
бүтээгдэхүүн, технологийн зардлын норм, мэдлэгийн хуримтлалын харилцан
хамаарлыг авч үзвэл дараах байдалтай байна (Зураг 9.3).

301

Зөвхөн технологийн өсөлтийн нормыг бууруулах замаар цорын ганц хүчин зүйлээр эдийн засагт
жолоодлого өгөх боломжгүй.
302
Энэ цэгт системийн характеристик тэгшитгэлээс хувийн утгууд нь 1  0, 2  s , 3  a болно.
303
Энэ тохиолдолд S 2   буюу дурын утга авч болох ч энэ нь эдийн засагт нөлөөлөхгүй. Иймд 2 дугаар
эгзэгтэй цэг нь хуурамч эгзэгтэй цэг байна. S 2  0, Y2  0 нөхцөлд а-гийн утга ач холбогдолгүй тул энэ нь
эхний цэгээс нэг их ялгаагүй бөгөөд аль аль нь онолын хувьд л авч үзэж болох шийд юм.

156

Y

a

Зураг 9.3. Мэдлэгийн хуримтлалын технологиор дамжих нөлөө (

) үед

/Монголын жишээгээр 40 жилээр тооцсон/.
А. Мэдлэгийн хуримтлал, капиталын өгөөж, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдэрлэлийн өөрчлөлт (хувиар)
Б. Мэдлэгийн хуримтлал, технологийн зардлын норм, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн харилцан хамаарал

Капиталын хуримтлал, капиталын өгөөж тогтмол байх нөхцөлд хорин жилийн
дараа эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл одоогийнхоос бараг 1.337 дахин өсөх
боловч, мэдлэгийн хуримтлал эдийн засагт зөвхөн технологийн зардлын нормыг
бууруулах байдлаар нөлөөлж, ажиллах хүчний ур чадвар сайжрахгүй тул
мэдлэгийн

хуримтлал

хангалттай

хөшүүрэг

болж

чадахгүй.

Мэдлэгийн

хуучралыг шинэ мэдлэгээр нөхөх, ажиллах хүчний ур чадвар бүтээмжийн
өсөлтөөр дамжуулан капиталын бүтээмжийг өсгөх, урт хугацаан дахь капиталын
хөрөнгө оруулалтын өгөөжийн бууралтыг хангалттай нөхөх чадвар доройтсоны
улмаас 40 жилийн дараа гэхэд эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл бараг
одоогийнхтой

харьцуулбал

103

хувьд

хүртэл

буцан

унаж,

мөн

дээрх

шалтгаанаар технологийн зардлын нормын өсөлтийг мэдлэгийн хуримтлалын
технологийн зардлын нормыг бууруулах хүч хангалтгүйгээс технологийн зардал
13,2 хувиар өсөх тооцоо гарч байна. Мэдлэгийн хуучралын хурд улам ихсэх
тохиолдолд энэ уналтын хугацаа улам бүр богиносно.
Энэ нь технологийн зардлын нормыг бууруулах мэдлэгийн хуримтлалын
нөлөөг аль болох гүйцэд ашиглах нь зайлшгүй шаардлага боловч, тоног
төхөөрөмжийн шинэчлэлийн өсөлт, ажиллах хүчний бүтээх чадварын өсөлт
зайлшгүй хэрэгтэйн нотолгоо юм.

157
Б. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын бүтээмжээр дамжих нөлөө ( da  0, dK  0 )

Мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засагт нөлөөлөх дараагийн суваг буюу
капиталын бүтээмжээр дамжих нөлөөллийн шинжилгээ нь технологийн зардлын
норм ойролцоогоор тогтмол байх буюу мэдлэгийн хуримтлалын технологийн
зардлын нормыг бууруулах хүч, гадаад зах зээл дэх үнийн өсөлт, тухайн
нийгмийн сэтгэлгээний хандлага, бүтээх чадвар, байгалийн нөөц нөхцлөөс
шалтгаалах зардлын өсөлтийг ойролцоогоор нөхөх (i), капиталын хуримтлалын
хэмжээ өсөхгүй боловч, ядаж л буурахгүй байх (ii) үеийн шинжилгээ болно.
Хүснэгт 9.7. Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын бүтээмжээр дамжин
илрэх нөлөө ( da  0, dK  0 үед)-г авч үзсэн загварын динамик, хувьсагч,
жолоодлогын параметрүүд, потенциал функц.
Хувьсагчид

Y, S, V

Үндсэн


 S S

dY   K  V 1  a 



2 2


  Y 
 SY
   S  b1  S  S
dS 

 




 S
dV  S  V

K

тэгшитгэлүүд

Жолоодлогын

(9.34)

αs, 

параметрүүд
Потенциал
функц

V 1

u   S S Y 1  a     V 2
K 2

(9.35)

Энэ системийн дивергенцийг шинжилбэл

  Y 
divf      S  b1  S 
 


(9.36)

буюу мэдлэгийн хуучрал, капиталын өгөөж буурах хурд, мэдлэгийн гадагш
алдагдах хувь, мэдлэгийн хөрөнгө оруулалтыг дэлхийн түвшинд харьцуулсан
машстабаас хамаарч, дивергенци тэгээс бага утгатай байгаа нь эдгээр
үзүүлэлт,

хувьсагчдын

утга

системийн

фазын

огторгуй

агших

хурдыг

тодорхойлохыг илэрхийлж байна.
9.34 дүгээр систем тэгшитгэлийн потенциал функц (9.35) нь мөн дивергенцид
нөлөөлөх үзүүлэлт, хувьсагчдаас гадна мэдлэгийн хуримтлал, капиталын
хуримтлалаас, потенциал функцийн утга нь тухайн цэг дэх Y, S, V хувьсагчдын

158
утгаас

шууд

хамаарна.

Энэ

тохиолдолд

системийн

замнал

мэдлэгийн

хуримтлал буурах үед ч капиталын бүтээмжээс төдийлөн хамаарахгүй байна 304.

Y

V

Зураг 9.4 Мэдлэгийн хуримтлалын капиталын өгөөжөөр дамжин эдийн засагт илрэх нөлөө, (
) нөхцөлд,

/40 жилээр тооцсон/

А. Мэдлэгийн хуримтлал, капиталын өгөөж, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хaрилцан хамаарал

Бид нэгд

da  0, dK  0

нөхцлийг урт хугацаанд биеллээ олно гэж төсөөлөх

боломжгүй, хоёрт энэ шинжилгээг зөвхөн мэдлэгийн хуримтлалын капиталын
бүтээмжээр дамжин эдийн засагт илрэх нөлөөг тусгайлан судлах зорилгоор
гүйцэтгэсэн тул дээрх тооцоо нь жишээлсэн тооцоо юм. Дээрх шинжилгээний үр
дүн ажиллагчдын ур чадвар, удирдлагын арга барил, байгаа нөөцөө үр өгөөжтэй
ашиглах боломжийг сайжруулах замаар эдийн засгийн өсөлтийг тэтгэх
боломжтойг илэрхийлж байна. Гэвч энэ нь цорын ганц хэрэгсэл бас биш билээ.
В. Капиталын хуримтлал, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн харилцан
хамаарал (капиталын өгөөж, технологийн зардлын норм тогтмол байх үед
буюу dV  0, da  0 )

Энэ нөхцөл дэх зүй тогтол нь зөвхөн эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл,
капиталын өсөлтийн динамикаар тодорхойлогдоно.
.

dY  V  K Y  K 1  a 

dK   K Y  K

(9.37)

Энэ системийн дивергенцийг шинжилбэл

divf  V K 1  a   

304

(9.38)

Зардлын өсөлт, капиталын элэгдэл хуучрал байхгүй тул өсөлт хэвийн бус, хэт өндөр байна.

159
буюу капиталын хөрөнгө оруулалт, технологийн зардлын коэффициент,
капиталын устгалт буюу элэгдлээс хамаарч потенциал функц нь
1
 1
u    K YV 1  a Y  1  K
2

 2

(9.39)

буюу потенциал функцийн утга нь Y, K тухайн цэг дэх дээрх хувьсагчдын утгаас
шууд хамаарна.

Зураг 9.5. Мэдлэгийн хуримтлал, капиталын хуримтлал

үед
/Монголын жишээгээр 40 жилээр тооцсон/.

Энэ тохиолдолд мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн динамик нь капиталын өсөлт,
эцсийн

бүтээгдэхүүний

үйлдвэрлэлтэй

ямар

ч

холбоогүй

учир

систем

тэгшитгэлийн бүрдэл хэсэг болохгүй. Ийм нөхцөлд энэ нь капиталд түшиглэсэн
загваруудын ерөнхий дүр зураг буюу капиталын хэмжээ хязгааргүй өсөхөд
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээ ч мөн хязгааргүй өснө гэсэн төсөөллийг
илэрхийлж байна.
Энэ төсөөлөл биелэх боломжгүй нь ойлгомжтой. Иймд (ялангуяа урт
хугацаанд) мэдлэгийн хуримтлалыг тусгаагүй бол эдийн засгийн загвар эдийн
засгийн бодит мөн чанарыг илэрхийлэх чадвараар мөхөс байна.

9.3. ШИНЖЛЭХ УХААН ТЕХНОЛОГИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ДЭЛХИЙН ТҮВШИНД
ХҮРСЭН  s Y /   1 ҮЕИЙН ЗАГВАРЫН ХУВИЛБАР

Тухайн орны мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн түвшинд хүрсэн
судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлт туршилтад зориулагдах нөхцөлд
 SY
wLS

 SY
 1 , wLS   

болох тул мэдлэгийн нөөцийн динамик нь шугаман утгатай буюу

160

dS 

  Y 
 s 2Y 2 
  s  b1  s  S   SY  S S

 

гэсэн шугаман функц болно. Энэ нөхцөлд системийн динамик нь дараах
дифференциал тэгшитгэлийн системээр илэрхийлэгдэнэ.
Хүснэгт 9.8. Шинжлэх ухаан технологийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн
түвшинд

хүрсэн

 s Y /   1

үеийн

загварын

динамик,

хувьсагч,

жолоодлогын параметрүүд, потенциал функц.
Хувьсагчид

Y , a, K , S , V

Үндсэн

dY  

тэгшитгэлүүд

a a
1 a

Y  S  s   S 1  a    kVY 1  a   VK 1  a    

da   a a   s 1  a 

(9.40)
(9.41)

S
Y

dK   kY  K

(9.42)

dS   sY  s S

(9.43)

dV   s

(9.44)

S
 V
K

 S , K

Жолоодлогын
параметрүүд
Потенциал
функц
Системийн

(9.45)

1
1
1
1
1
u    aY 2   a a 2   k YK  K 2  V 2   S SY   s S 2
2
2
2
2
2

потенциал

функцэд

 aY 2 , 1 K 2 ; 1 V 2 ; 1  s S 2
2

2

буюу

технологийн

2

зардлын өсөлт, мэдлэгийн хуучрал, капиталын элэгдэл, капиталын бүтээмжийн
бууралт, мэдлэгийн хуучрал бууруулах нөлөөтэй байна.
Системийн тогтворжилтын матриц нь

Aij 

0

  S 1  a 
Y
0

  S 1  a 
S
Y2
K



s / K

0

a

0

0

0


S
 S 2
K
0

0

0
0
 S
S
 aY
 a a

  S  KV       K YV   V    1  a   K       K Y 1  a   S   S 1  a 
  KV 1  a 
1 a
1  a 2 S

(9.46)
болох бөгөөд 9.40-өө 9.44-р тэгшитгэлүүдээс a1  0,Y1  0, K1  0,V1  0, S1  0 эгзэгтэй
цэг олдох бөгөөд энэ цэгт  a       S нөхцөлд дивергенци ( divA  a       S )
тэгээс их болж фазын огторгуй тэлэх бөгөөд,  a       S нөхцөлд дивергенци

161
тэгээс бага болж системийн фазын огторгуй

агшина 305.

Үүнээс гадна

 a  S   S S  q гэж товчилбол
S2 

 S 2 K    a   S 2 S q ;
 S  S q   s s a    

Y2 

 S 3 K    a   S 2 S q
 S 2  S q   s s a    

K2 

 S 3 K 2     a   K  S 2 S q ;
 S 2  S q   s  s  a    

a2 

 S S
; V2   S  S 
 S  K
 s  a   S S

(9.47)

гэсэн бас нэг цэг олдох бөгөөд энэ цэг дэх системийн шинж чанарыг
параметрүүдийн дээрх харилцан хамаарал тодорхойлно.
Гэхдээ  S 2 K     a   S 2 S q нөхцөл S 2  0, харин  S 3 K     a   S 2 S q
нөхцөлд Y2 , K 2 -ын утгууд тэгтэй тэнцэх тул эдийн засаг 1-р эгзэгтэй цэгт буцаж
очих буюу өөрөөр хэлбэл энэ цэг нь хуурамч эгзэгтэй цэг болно.  s буюу
судалгаа шинжилгээ зохион бүтээлтийн хөрөнгө оруулалт тэгтэй тэнцвэл
a 2  0, V2  0, S 2  , K 2  ,Y2   болох

ба энэ нь мэдлэгийн хуримтлал эдийн

засаг дахь капиталын хуримтлал, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, капиталын
өгөөж, технологийн зардлын нормын өсөлтөд нөлөөлөх чадваргүй болохыг
илэрхийлнэ.

9.4. ШИНЖЛЭХ УХААН, ТЕХНОЛОГИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ДЭЛХИЙН ТҮВШИНД
ХҮРСЭН  s Y /   1 , dK  0 ҮЕИЙН ШИНЖИЛГЭЭ

Капиталын хуримтлал тогтмол, ядаж л бүтээч устгалт буюу технологийн
өөрчлөлтөөс шалтгаалан тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх хурд 306-ыг капиталын
хуримтлалд зориулсан хөрөнгө оруулалтын ДНБ-д эзлэх хувь нөхөх үе дэх
мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засаг дахь нөлөөг шинжлэх нь чухал ач
холбогдолтой юм.
Энэ нөхцөл дэх зүй тогтол нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ.

Хувийн утгууд нь 1  a , 2   , 3   , 4   S , 5  0 буюу гаж аттракторыг илэрхийлнэ. Детерминант нь
det A   a  S  S   S 
болох ба эндээс  S   S  нөхцөлд систем Томын системийн шинжийг олж болох мэт
харагдаж байгаа боловч мэдлэгийн нөөцийн технологийн зардлын нормыг бууруулах хүч, мэдлэгийн
нөөцийн капиталын бүтээмжийг өсгөх хэмжээний урвуутай тэнцэх нь бараг боломжгүй зүйл тул энэ цэгт
систем Морсын шинжийг агуулна гэж үзэж болох юм.
306
Энэ нь ямар ч тохиолдолд элэгдлээс их хурдтай байх бөгөөд эдийн засгийн хувьд устгалтын нормыг
тодорхойлохдоо энэ үзүүлэлтээр баримжаалах нь илүү оновчтой юм.
305

162
Хүснэгт 9.9. Шинжлэх ухаан технологийн хөрөнгө оруулалт дэлхийн түвшинд
хүрсэн  s Y /   1 үеийн загварын динамик, хувьсагч, жолоодлогын параметрүүд,
потенциал функц.
Хувьсагчид

Y , a, S ,V

Үндсэн

aa

dY   1  a  Y   S S   S S  VK 1  a 

dS   S Y   S S

da   a   1  a  S
a
S

Y

dV


S
/
K


V
S

тэгшитгэлүүд

(9.60)

 S , K

жолоодлогын
параметрүүд
Потенциал функц

u

(9.45)

1
1
1
 a a 2 1  S   V 2   s SY   S S 2
2
2
2

Энэ системийн дивергенцийг шинжилбэл
divf 

 a a
S
 s  a   S  
1 a
Y

(9.60)
буюу зардлын өсөлт, технологийн зардлын коэффициент, мэдлэгийн хуучрал,
мэдлэгийн нөөцийн технологийн нормыг бууруулах хүч, мэдлэгийн хуримтлал,
капиталын

бүтээмжийн

бууралт

ба

нийт

үйлдвэрлэлээс

хамаарч,

a a
S нөхцөлд цэгцрэл бий болох ба  a a
S нөхцөлд
 s    a   S
 s    a   S
1 a
Y
1 a
Y

тэнцэтгэл бишийн баруун гар талын хувьсагч, параметрүүдийн утга системийн
фазын огторгуй тэлэх хурдыг тодорхойлохыг илэрхийлж байна. Энэ нөхцөлд
цэгцрэл бий болохгүй.

A0

 a

 a

1 a


S
    S 1  a  Y 2


0


S

a a

1  a 

2

 K 1  a 

S
a   S
Y

0

0



0

0

Y  0, a  0, S  0,V  0 цэгт детерминант нь

 S  S 


1  a 
Y
 S 

K
  S 

S

(9.62)

det A   a S  S   S   0 буюу энэ цэгт

систем Морсын шинж чанарыг агуулна. Харин  ,  a ,  S -ийн аль нэг нь тэгтэй
тэнцэх нөхцөлд Томын системийн чанарыг олно.

163

Зураг 9.6 Мэдлэгийн хуримтлалын
технологиор дамжин илрэх нөлөө,
,

,

шинжилгээ

судалгааны хөрөнгө оруулалт 0.04
хувь байх тохиолдолд

/40 жилээр

тооцсон/

Y

Y

А. Мэдлэгийн хуримтлал, капиталын
өгөөж,

эцсийн

бүтээгдэхүүн

үйлдвэрлэлийн хaрилцан хамаарал
а

V

Б. Мэдлэгийн хуримтлал, технологийн

Шинжилгээ, судалгааны ажлын түвшин, дэлхийн түвшинд хүрсэн нөхцөл дэх
системийн замналаас үзэхэд мэдлэгийн хуримтлал өсөх тусам технологийн
зардал буурч, үйлдвэрлэл өсч байна. Гэвч мэдлэгийн хуримтлал өсөх тусам
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээ хязгааргүй өсөх (бусад хүчин зүйлсийн
нөлөөг авч үзээгүй нөхцөлд) боломж зөвхөн мэдлэгийн дотогшлох урсгал бий
болж, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл мэдлэгийн хуучралаас давсан нөхцөлд л
бүрдэнэ.
Энэ тооцоогоор эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2018 онд хамгийн дээд
цэгтээ хүрэх боловч, үүнээс цааш үргэлжлэн буурч 40 жилийн дараа тэгтэй
тэнцэнэ. Технологийн зардал тасралтгүй буурч, капиталын өгөөж, мэдлэгийн
хуримтлал

өсөх

боловч

эцсийн

бүтээгдэхүүний

бууралт

нь

капиталын

хуримтлал өсөхгүй байгаагаас шалтгаалж байна (капиталын хуримтлал тогтмол
байх нөхцөлд). Гэхдээ ДНБ-гийн 4 хувийг судалгаа шинжилгээ, зохион
бүтээлтэд зориулсан нөхцөлд энэ нь 242 эрдэмтэн, судлаач, инженерийг энэ
чиглэлд дэлхийн түвшинд ажиллуулахад хүрэх зардал юм. Нөгөө талаас хэрэв
судалгаа шинжилгээний түвшнийг энэ чиглэлээр ажиллаж байгаа эрдэмтэн
судлаач, инженерийн тоо хэвээр байх нөхцөлд дэлхийн жишигт хүргэх нь

164
Монгол улсын ДНБ-гийн 19 хувийг зориулахыг шаардах тул бараг боломжгүй
юм.
Харин өнөөгийн нөхцөлд мэдлэгтэй ажиллах хүчийг татах замаар
мэдлэгийн хуучралын сөрөг нөлөөг нөхөж чадсан тохиолдолд 40 жилийн дараа
гэхэд эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 5,4 дахин өсч байгаа нь өнөөгийн
нөхцлийн тооцоогоор гарсан үр дүн (2.4849)-гээс 2,15 дахин өндөр байна (Зураг
9.7).
Технологийн өөрчлөлтийг эндоген байдлаар буюу загвар дахь харилцан
хамаарлаас тодорхойлогдох байдлаар тусгасан загваруудад эдийн засгийн
потенциал

нь

үйлдвэрлэл,

технологийн

өөрчлөлтийн

функц

байдлаар

илэрхийлэгддэг. Ийм загварууд нь их төвөгтэй тул зарим тохиолдолд
хялбарчлахаас өөр аргагүйн зэрэгцээ судлаач тухайн загвараар технологийн
өөрчлөлтийн эдийн засгийн потенциалд үзүүлэх нөлөөг тодорхойлохыг зорьдог.
Энэ чиглэлийн судалгаануудад технологийн өөрчлөлтийн хурд, түүнд нөлөөлөх
хүчин зүйлсийг авч үзэхдээ загвараас хамааран технологийн өөрчлөлтийн үнэ,
нийт үйлдвэрлэл, судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн хөрөнгө оруулалт
зэрэг хүчин зүйлсийг өөр өөрөөр тусгадаг. Харин экзоген загваруудад
технологийн

өөрчлөлтийн

хувийг

тогтмолоор

төсөөлдөг.

Технологийн

өөрчлөлтийн хувь нь тогтмол биш ч байж болох боловч судлаач технологийн
өөрчлөлтийн үйлдвэрлэлд үзүүлэх нөлөөг янз бүрийн параметрийн нөлөөг
судлах замаар тодорхойлох боломжтой. Микро эдийн засгийн, богино дунд
хугацааны загваруудад технологийн өөрчлөлтийн хурдын нөлөөг үнэ, орлуулгын
түвшин, эрэлтийн мэдрэмж зэргээр тооцдог ч307 урт хугацаанд эдгээр
үзүүлэлтүүдийг авч үзэх боломжгүй байдаг.

307

J.Edmonds, J.M.Roop, M.J.Scott, “Technology and the Economics of Climate Change Policy, September
2000”, the Pew Center, side 16.

165

Зураг 9.7. Мэдлэгийн хуримтлалын өнөөгийн нөхцөлд,

буюу мэдлэгийн хуучралыг

гаднаас ирэх мэдлэгийн хуримтлал буюу нарийн мэргэжлийн ажиллах хүчний дотогш чиглэсэн
урсгалаар нөхөх тохиолдолд

Иймд загварт технологийн өөрчлөлтийн хувь, янз бүрийн параметрийн
утгууд, үйлдвэрлэлийн технологиос шалтгаалах бүтээмжийн өсөлт, үнийн
өөрчлөлт, технологийн дэвшлээс шалтгаалах зардлын бууралтыг тодорхой
төсөөллийн дагуу тусгахаас өөр аргагүй бөгөөд ирээдүйн технологийн энэ
өөрчлөлт нь судлаачийн үзэл баримтлал, төсөөлөл байна. Үүнээс шалтгаалан
технологийн өөрчлөлт буюу шинэ мэдлэг, шинэ технологи бий болсноос үүдэх
бүтээлч устгалт, энэ үйл явцын нийт эдийн засаг дахь нөлөө нь эдийн засгийн
загвар боловсруулах үйл явцад тулгардаг нэн хүнд, төвөгтэй асуудлын нэг
бөгөөд энэ загварт шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэлийг (i) технологийн зардлын
норм буюу нийт үйлдвэрлэлийн өртөг дэх өөрчлөлт, (ii) капиталын өгөөж буюу
тодорхой хэмжээний капитал ашиглан баялаг бүтээх чадварын өөрчлөлт, (iii)
гадаад худалдаанд нөлөөлж, эдгээр хүчнүүдийн харилцан үйлчлэл нь эцсийн
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд нөлөөлөх байдлаар тусгасан.
Технологийн хөрөнгө оруулалт өсөх тусам энэ нь өртгийг 7-оос 28 хувиар
бууруулах ба энэ нь салбар бүхэнд өөр өөр байх бөгөөд цөмийн болон нарны
эрчим хүч, уул уурхайн хөрөнгө оруулалтын өртөг 2050 он гэхэд ойролцоогоор
20 хувь буурна гэсэн тооцоо байдаг 308. Грюблер, Грицевский нарын эрдэмтдийн
үзэж байгаагаар туршлагаас суралцах үйл явц нь энд их хүчтэй нөлөөтэй байх
тохиолдолд өнөөгийн технологи арван жилийн дотор бүрэн шинэчлэгдэж, энд
үүсэх тодорхойгүй байдлыг тооцвол энэ нь 2015 оныг хүргэх ба “эрс

308

Messner.S, “Endogenized Technological Learning in an Energy Systems Model” J o u rnal of Evolutionary
Economics , 1997, 7(3): 291-313.

166
шинэчлэлийн”309 технологи нь 2070 онд бүрэн ноёрхоно (хамгийн их оройтвол
2090 он) гэсэн таамаглал байдаг. Өөр бусад эрдэмтдийн судалгаанаас үзэхэд
туршлагаас суралцах үйл явц эрчимжиж, байгалийн нөөц баялгийн хэрэглээний
татвар өндөр байх тохиолдолд энэхүү эрс шинэчлэлийн технологи нь илүү
хурдан нэвтрэх боломжтой гэж үздэг.
Явцуу утгаараа технологийн өөрчлөлт буюу өргөн утгаараа шинэ
мэдлэгийн үйлдвэрлэлийн тухай эрдэмтдийн үзэл бодол өнөө хэр нь зөрөөтэй
байсаар байгаа билээ. Үүнээс гадна мэдлэгийн хуримтлалыг хэмжих үнэлэх
талаар хийгдсэн судалгаа, холбогдох үзүүлэлтүүдийн статистик мэдээлэл
дутмаг, энэ чиглэлийн тоон үзүүлэлтүүд тэр бүр бодит байдлын илэрхийлэл
болж чаддаггүйн зэрэгцээ тоон бус аргуудыг хэрэглэх нь судалгааны
аргачлалаас шалтгаалан өөр өөр дүнд хүргэж болох тул судалгаа шинжилгээ
зохион

бүтээлтийн

дэлхийн

түвшнээр

баримжаалах

нь

эдийн

засгийн

потенциалыг өсгөх утгаараа хамгийн зөв арга байж болох юм. Энэ загварт
мэдлэгийн хуримтлалын өөрчлөлтийг дэлхийн түвшинд харьцуулсан мэдлэгийн
хөрөнгө оруулалтын нөлөө



2
S

S2 / 

,

мэдлэгийн хуучрал   S S  , мэдлэгийн

гадагш алдагдах хэмжээ b1   S Y /  S  -ний нийлбэр дүн байхаараар тусгасан.
Эдмондс.Ж,

Рүүп.Ж.М,

Скотт.М.Ж

нарын

эрдэмтдийн

цохон

тэмдэглэснээр эрчим хүчний өртөг өсөхөд нийт үйлдвэрлэлийн, ялангуяа эрчим
хүчний хэрэглээ өндөртэй бүтээгдэхүүн үйлчилгээний өртөг өсөх бөгөөд энэ нь
эдгээр бараа үйлчилгээг өөр бараа үйлчилгээгээр орлуулах, үүний тулд эрчим
хүчний хэрэглээг багасгах тийм инноваци, технологид хөрөнгө түлхүү оруулахыг
шаардана310. Ийм байдал зөвхөн эрчим хүчний хэрэглээнд ч бус, өөр олон зүйл
дээр ажиглагддаг бөгөөд байгалийн баялгийн ашиглалтын өртөг өсөх нь ч мөн л
үүнтэй ижил үр дагаварт хүргэнэ. Загварын шинжилгээний зарим потенциал
функцийн хувьд зардлын өсөлт системийн потенциалыг өсгөх буюу эерэг
нөлөөтэй байгаа нь мөн үүгээр тайлбарлагдана.
Монгол орны өнөөгийн байдлаар буюу судалгаа шинжилгээ зохион
бүтээлтийн хөрөнгө оруулалтын хувь бага, сая хүнд ноогдох эрдэмтэд
судлаачдын тоо 710, өндөр хөгжилтэй орнуудын энэ салбарын нэг ажилтанд

309

Revolutionary technology
J.Edmonds, J.M.Roop, M.J.Scott, “Technology and the Economics of Climate Change Policy, September
2000”, the Pew Center, side 27-28.

310

167
зориулсан жилийн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ гэсэн баримтуудад түшиглэвэл
манай орны судалгаа шинжилгээнд зарцуулж байгаа 1990-2000 оны зардлын
дундаж хэмжээ нь

311

ойролцоогоор Шведийн 4-5 эрдэмтэн судлаачийн,

Сингапур, Солонгосын 8, Израйлийн хоёр эрдэмтэн судлаачийн зардалтай
тэнцэж байна.
Монголын мэдлэгийн хуримтлалын алдагдал буюу энэ чиглэлийн
эрдэмтэн судлаачдын гадагш гарах хувь 2, энэ чиглэлийн хөрөнгө оруулалтын
ДНБ-д эдлэх хувь 0,1-0,3 гэвэл 40 жилийн дараа эцсийн бүтээгдэхүүний
үйлдвэрлэл 2.48 дахин, капиталын хуримтлал 1.7 дахин, мэдлэгийн хуримтлал
65 хувиар, капиталын өгөөж 25.9 дахин өсөхөөр байна (Зураг 9.8.). 40 жилийн
хувьд энэ бол их бага хэмжээтэй өсөлт юм.

Зураг 9.8.

судалгаа шинжилгээний чиглэлийн хөрөнгө оруулалтын

өнөөгийн түвшинд (байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдаа тооцоогүй, b=0.02 үед)

Харин

энэ

чиглэлийн

хөрөнгө

оруулалтыг

4

хувь

хүртэл

буюу

одоогийнхоос даруй 40 дахин өсгөсөн тохиолдолд 40 жилийн дараа эцсийн
бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 2.93 дахин, мэдлэгийн хуримтлал 95 хувиар,
капиталын өгөөж 28 дахин өсөх тооцоотой байна (Зураг 9.9.).

311

“Human development Report,” UNDP, 2002, 2001

168

Зураг 9.9. Судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн чиглэлийн хөрөнгө оруулалт ДНБ-гийн
4 хувьтай тэнцүү үед

(байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдаа тооцоогүй)

Үүний зэрэгцээ энэ чиглэлийн ажиллах хүчийг 3500 хүртэл өсгөж, гадагш
шилжих явдлыг зогсоосон ( b  0 ) тохиолдолд эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл
14.95 дахин, мэдлэгийн хуримтлал 6.7 дахин, капиталын өгөөж 57 дахин өснө.

Зураг 9.10. Судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн чиглэлийн хөрөнгө оруулалт ДНБгийн 4 хувьтай тэнцүү, энэ чиглэлээр ажиллагсдын тоо 3500 үед

Эндээс үзэхэд эдийн засгийн өсөлт мэдлэгийн хуримтлалын хэмжээ, мэдлэгийн
гадагш алдагдах хувиас ихээхэн хэмжээгээр хамаарах бөгөөд мэдлэгийн
алдагдлын хувь ялимгүй өссөн нөхцөлд л мэдлэгийн хуучралыг нөхөх чадвар
доройтож, мэдлэгийн хуримтлал багасан улмаар эдийн засгийн өсөлт буурах
боловч энэ хуучралыг гаднаас ирэх мэдлэгийн урсгалаар нөхөх буюу судалгаа
шинжилгээ, зохион бүтээлтийн чиглэлийн ажиллах хүчийг татаж чадсан
тохиолдолд үүнээс сэргийлэх боломжтой юм.
Мөн дээрх тохиолдлуудыг нэгтгэн авч үзвэл судалгаа шинжилгээ, зохион
бүтээлтийн чиглэлээр дагнан ажиллаж байгаа эрдэмтэд инженерийн тоо 1170,
хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 0.001312, 0.04 тус тус байх үед системийн

312

1990-2000 оны дундаж үзүүлэлт.

169
потенциал функц тэг утгатай, өсөлтгүй байгаа нь мэдлэгийн алдагдлыг багасгаж
чадаагүй үед системийн потенциал өсөхгүйг харуулж байна.

Тооцсон
b

хувилбарын
дугаар
1

0.001

1170

0.02

2

0.04

1170

0.02

3

0.04

3500

0

4

0.06

3500

0

5

0.04

3500

-S

Зураг 9.11. Мэдлэгийн хуримтлалын эдийн засаг дахь нөлөө
/тооцоо хийсэн хувилбаруудын харьцуулалт/

(байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдаа тооцоогүй)

Харин  S 2Y 2 /  буюу мэдлэгийн хөрөнгө оруулалтыг дэлхийн түвшинд
харьцуулсан харьцаа нь 3 ба 4-р хувилбарт буюу мэдлэгийн хуримтлал гадагш
алдагдахгүй, хөрөнгө оруулалт ДНБ-гийн 4-өөс доошгүй хувьтай үед тус тус
0.97, 1.05 болж, энэ хэмжигдэхүүн 1-д дөхөж очсон буюу өссөн үед эдийн
засгийн өсөлт эрс түргэсч байна.
Судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн хөрөнгө оруулалт нь капиталын
хөрөнгө оруулалтаас багагүй, тодорхой түвшинд хүрсэн байх нь эдийн засгийн
өсөлтийг хангах нэг нөхцөл болно.
Гэхдээ мэдлэгийн хуримтлалын технологийн зардлын нормыг бууруулах
хүч, мэдлэгийн гадагш алдагдах хувь, мэдлэгийн хуучралын хурдыг цаашид
нарийвчлан судалж тодорхойлох нь тулгамдсан хэрэгцээ болж байна.

170

9.5. КАПИТАЛ, МЭДЛЭГИЙН ХУРИМТЛАЛ, ЭЦСИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮН ҮЙЛДВЭРЛЭЛ,
БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ НӨХЦӨЛ, ГАДААД ХУДАЛДААНЫ ХАРИЛЦАН ХАМААРЛЫН
ШИНЖИЛГЭЭ

Монгол орны эдийн засгийн нэгдсэн загварыг авч үзвэл загварын динамик
нь дараах долоон тэгшитгэлийн системээр илэрхийлэгдэнэ.Үүнд
Хүснэгт 9.11. Капитал, мэдлэгийн хуримтлал, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл,
байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдааны харилцан хамаарлыг авч үзсэн үеийн
загварын динамик, хувьсагч, жолоодлогын параметрүүд, потенциал функц.
Хувьсагчид

Y , a, K , S ,V , R, H

Үндсэн
тэгшитгэлүүд

dY  

a a

R

Y  S  S 1  a    S   V 1  a  K Y  K      H   R  
1 a
Y

da   a a   s 1  a 

(9.67)

S
Y

dK   K Y  K  H
dS 

 s 2Y 2 
  Y 
   s  b1  s   S

 

dV   S

S
 R
R
 V 
  
K
1 a Y
K

dR  rR   X   R Y  RY

u

dH  bEYS  H   1Y
m

Жолоодлогын

 S , K , R ,  , u / m

параметрүүд
Потенциал
функц

 2Y 2
  Y   SV 1 2
1
1
1 
u    a Y 2  a 2  K 2  S S  S 2   S  b1  S   S
 V 
2
2

2 
 
K
2

(9.68)

R2  1
 
1 2 u

 2  r  Y  2    k YK  bE YSH  H Y   1  YR  R   X 
2 Y
2
2Y 
m 

Дээрх системийн хувьд дивергенци нь
divA 

 a a
 S
  Y
R 2
u

 V (1  a) K  2   a  S     S  b1  S     r  Y    1Y (9.69)
1  a 
Y

m
Y



171
болохоос үзэхэд системийн фазын огторгуй агшиж тогтворжих эсэх нь a, S , Y ,V , R
хувьсагчдын

утга,

 s ,  s ,  a , b, ,  , r ,  ,  ,

коэффициентууд313,

 S ,  , K , u / m

жолоодлогын параметрийн314 утгаас шууд хамаарна. Гэхдээ  R жолоодлогын
параметр, H хувьсагчийн нөлөө нь a, S ,V , R, K , Y -ийн утгаар дам илэрнэ.
Системийн дивергенци тэгээс бага утгатай байх буюу цэгцрэх нөхцөл нь
V (1  a) K   a 

SS

 a R 2
  Y
u

 r     S  b1  S     Y    1Y  a  2
1  a  Y
Y
 
m 

болзлыг

биелүүлсэн үед хэрэгжинэ.
Үүний зэрэгцээ системийн дивергенци тэгтэй тэнцэх буюу тогтвортой
орших нөхцөл нь

V (1  a) K   a 

SS
 a R 2
  Y
u 
 r     S  b1  S     Y    1Y  a  2
1  a  Y
Y
 
m 

буюу

капиталын бүтээмж, капиталын хөрөнгө оруулалт, технологийн зардлын нормын
урвуугийн

үржвэр

V (1  a) K  ,

зардлын

өсөлт

 a  ,

мэдлэгийн

нөөцийн

технологийн зардлын нормыг бууруулах хүчийг мэдлэгийн хуримтлал, эцсийн
бүтээгдэхүүний

үйлдвэрлэлийн

харьцаагаар

үржүүлсэн

үржвэр  S S / Y  ,

байгалийн өөрөө нөхөн сэргэх чадвар (r )-ын нийлбэр нь дээрх тэнцэтгэлийн
баруун гар талтай тэнцэх үед биелнэ. Энд ялангуяа Монголын мэдлэгийн
хөрөнгө оруулалтыг дэлхийн түвшинд харьцуулсан машстаб  S Y /   нэгээс их
байж, гаднаас судалгаа шинжилгээ зохион бүтээлтийн чиглэлийн ажиллах
хүчээр мэдлэгийн хуучралыг нөхсөн эсэх, үндэсний валютын нэрлэсэн болон
бодит ханшийн харьцаа u / m нэгээс их байх эсэх, байгалийн нөөц нөхцлийн нэг
жилд ашиглах хэмжээг эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлд харьцуулсан харьцаа

R / Y  нэн чухал үүргийг гүйцэтгэнэ.
3.3.1-ээс 3.3.7 хүртэлх систем тэгшитгэлийн тогтворжилтын матриц нь

313

Эдгээр нь тус тус мэдлэгийн хуучралт, мэдлэгийн хуримтлалын технологийн нормыг бууруулах хүч,
зардлын өсөлт, мэдлэгийн гадагш алдагдах хувь, капиталын бүтээмжийн бууралт, капиталын элэгдэл,
байгалийн өөрөө нөхөн сэргэх чадвар, байгалийн нөөц нөхцөл, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн
харилцан хамаарлын хүч болно.
314
(ДНБ-гээс мэдлэгийн хөрөнгө оруулалтад зарцуулах хувь,  S Y /  нь тухайн орны мэдлэгийн хөрөнгө
оруулалтыг дэлхийн түвшинд харьцуулсан машстаб)

172
 a a
R 2  aY

1  a  K Y  K      H  R  
 V 1  a  K   2
 S S   K Y  K      H
 V    1  a 
 S 1  a    S
Y
Y 21  a 
 1 a

SS
S
S






1

a


0

1

a
0
0
S
a

Y
Y
Y2

K
0

0
0
0



  SY 
2 2 1


S Y  SS
0
0
   S  b1 
0
0

 


  


2
 S  R  R
S
R
R  K 
 (2 R   )


 S2 

  
  


1  a KY
1  a K  Y 
K

1  a Y 2 K
K 1  a   Y  K 2

 R   X   R 
0
0
0
0
r  Y


bE S
0
0
bE Y
0
0


V 1  a  


0  (9.70)
 

0 


0 

0 
u  
  1Y 
m  

болно. Y  0, a  0, K  0, S  0,V  0, R  0, H  0 цэгт тогтворжилтын матриц нь
0


0

 
K

Aij  
0

0

 X R

0

0

a
0
0
0
0
0

0
0

0
0
0
0

S   S

0

0
0
0
 S  b 0


0
0
0
0

 
0
0
0

r
0

0

0
 

0
0 
0

0

(9.71)

бөгөөд энэ цэгт тогтворжилтын матрицын хувийн утгууд нь 1  0, 2   a ,
3   , 4   S  b, 5   , 6  r, 7  0 буюу гаж аттракторыг илэрхийлнэ.

Энэ нөхцөлд системийн детерминант нь det Aij  0 бөгөөд энэ цэг дэх
дивергенци нь divA   a  b  r       S байна. Дивергенци тэгээс бага байх буюу
Y  0, a  0, K  0, S  0,V  0, R  0, H  0

үед

системийн

фазын

огторгуй

агшиж

тогтворжих нөхцөл нь  a  b  r       S буюу зардлын өсөлт, мэдлэгийн гадагш
алдагдах хувь, байгалийн өөрөө нөхөн сэргэх чадварын нийлбэр нь капиталын
бүтээмжийн бууралт, элэгдлийн хувь, мэдлэгийн хуучралын нийлбэрээс бага
байх нөхцөл юм.
Харин Y  0, a  1, K  0, S  0, V  0, R  0 цэгт тогтворжилтын матриц нь
0


0

 
K

Aij  
0

0

 X R

0

0

a
0
0
0
0
0

0
0

0
0
0
0

S

0

0
0
0
 S  b 0


0
0
0
0

 
0
0
0

r
0

0

0
 

0
0 
0

0

(9.72)

ба дивергенци нь Y  0, a  0, K  0, S  0,V  0, R  0, H  0 үеийнхтэй ижил байна.
Гэхдээ энэ хоёр цэгийн аль алинд нь тус бүр хоёр хувийн утга тэгтэй
тэнцэж байгаа нь систем долоон хэмжээстэй буюу долоон дифференциал
тэгшитгэлээс бүрдэж байгаа үед систем дэх катастроф улам төвөгтэй болж

173
судалгаа харьцангуй хүндрэхийг илэрхийлж байна. Ийм нөхцөлд тэгшитгэлийн
системийг параметрийн тодорхой утгуудын хувьд л судлах боломжтой бөгөөд
эгзэгтэй цэгүүдийг зөвхөн тодорхой тоон утгын хувьд л тодорхойлох боломжтой
болох

тул

9.67

дугаар

тэгшитгэлийн

системийн

хувьд

жолоодлогын

параметрийн янз бүрийн утгын хувьд хувилбар тооцож харьцуулбал дараах
байдалтай байна315.

Зураг 9.17. Монголын эдийн засгийн өнөөгийн
байдлаар тооцсон хувилбар

 S  0.001,  R  0.03,  K  0.04, LS  1170,

u
1
m

тохиолдолд эцсийн бүтээгдэхүүний

үйлдвэрлэл 1.2 дахин өсч байгаа нь байгалийн нөөц нөхцөл, гадаад худалдаа
тооцоогүй байсан үеийн 63 хувьтай тэнцүү байна (зураг 9.17). Энэ нь гадаад
худалдаа тооцсон нөхцөлд буюу системийн хэмжээс нэмэгдсэн үед системийн
дотоод харилцан хамаарал эрс өөрчлөгдөхийг илэрхийлж байна.
Хөрөнгийн тухайн улсаас гадагшлах буюу дотогшлох урсгалтай цэвэр
экспортын нөлөө нь сул хамааралтай316, зөвхөн гадаад худалдааны хэмжээнээс
бус харин тухайн орны дотоодын зах зээл, салбарын өрсөлдөх чадвар, хөрөнгө
оруулалтын орчин, ажиллах хүчний өртөг зэрэг өөр бусад хүчин зүйлсээс мөн
хамаарахыг харуулж байна (Зураг 9.18)317.

315

Гадаад худалдаа урт хугацаанд тэнцвэржсэн байна гэж үзвэл тухайн орны мэдлэгийн хуримтлал,
эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, валютын ханш голлох үүргийг гүйцэттгэнэ.

316

Хүснэгт 9.12. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын 173 орны 1990-2000 оны
зарим үзүүлэлттэй тооцсон корреляци
Корреляци тооцсон үзүүлэлт
Цэвэр экспорт
Импорт
Экспорт
Корреляцийн коэффициент
0.0171
0.2039
0.3789
317

Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, цэвэр гадаад худалдааны хоорондын корреляци нь 0.0171, (мөн
үзүүлэлт, импортын болон экспортын хоорондын корреляци нь тус тус 0.2039, 0.3789) байна. Иймд
хөрөнгө оруулалтад цэвэр экспортын үзүүлэх нөлөө харьцангуй бага байна гэж үзэх боломжтой юм.

174

Зураг 9.18. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, гадаад худалдааны үзүүлэлтүүдийг
харьцуулах нь

Цэвэр гадаад худалдаа, бусад хөрөнгө оруулалтын урсгалын ДНБ-д эзлэх хувийн сөрөг утга нь тухайн улс дахь
хөрөнгийн гадагшлах урсгал, дотогшлох урсгалаас их байхыг илэрхийлнэ.

Үүний зэрэгцээ 2019 оноос хойш эдийн засагт өсөлт бараг гарахгүй,
цаашид эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл үргэлжлэн буурч байгаа нь
мэдлэгийн хөрөнгө оруулалт дутагдалтай, капиталын хуримтлал хангалтгүй,
мэдлэгийн хуримтлалын экспортыг дэмжих хүч хангалтгүйгээс шалтгаалж
байна.
Гэвч сүүлийн жилүүдэд импорт, экспортын ДНБ-д эзлэх хувийн жин эрс
өсөх хандлагатай байгаагийн (зураг 9.18, 9.19) зэрэгцээ хөрөнгийн гадагшлах,
дотогшлох урсгал, гадаад худалдааны аль аль нь хүн амын бүтээх чадвар,
технологийн түвшнээс хамаарч, цэвэр экспортын хэмжээ өсөх тусам тухайн ард
түмний хуримтлалаа өсгөх боломж дээшилнэ гэвэл энэ нөлөөг туршилтын
загварт 5 хувь орчмоор авах боломжтой юм.

175

Зураг 9.19. Импорт, экспорт, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт, гадаад худалдааны
ДНБ-д эзлэх хувийн харьцуулалт

Үүний зэрэгцээ мэдлэгийн хуримтлалд буюу судалгаа шинжилгээ зохион
бүтээлтэд зориулсан хөрөнгө оруулалт ДНБ-гийн 4 хувьтай тэнцэх тохиолдлыг
авч үзвэл дараах байдалтай байна (зураг 9.20).

Зураг 9.20.

үед тооцсон хувилбар

Энэ тохиолдолд эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 5 дахин өсч байгаа
нь  S  0.04 байгаагаас шалтгаалж, өөрөөр хэлбэл үндэсний эдийн засагт
судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн хөрөнгө оруулалтын дэлхийн түвшинд
харьцуулсан машстаб чухал ач холбогдолтой байна. Харин валютын нэрлэсэн
ханшаас бодит ханш 10 хувь доогуур байх тохиолдлыг авч үзье.

176

Зураг 9.21.

, u/m=0.9 үед тооцсон хувилбар

Энэ нөхцөлд валютын бодит ханш нэрлэсэн ханшаас 10 хувь илүү байх
буюу

мөнгөний

ханш

чангарч

байгаа

нөхцөлд

эцсийн

бүтээгдэхүүний

үйлдвэрлэл нь u/m=1 байх тохиолдлоос 6 хувиар доогуур байна. Нөгөө талаас
валютын ханш суларсан байх үед энэ нь экспортыг дэмжих хүчтэй нөлөөтэй
байна (зураг 3.3.6).
Эндээс үзэхэд гадаад худалдааны динамикийн тэгшитгэл (3.3.7) нь
мэдлэгийн хуримтлал, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, валютын ханшийн
нөлөөг бүрэн тусгаж байна.

Зураг 9.21.

Сүүлийн

жилүүдэд

технологийн

, u/m=1.05 үед тооцсон хувилбар

өөрчлөлт

эрс

түргэсч,

мэдээлэл

солилцоо, зах зээлд чөлөөтэй нэвтрэх боломж сайжирч байгаа ч цаашид олон
улсын зах зээл, гадаад худалдаан дахь нөлөө хэр зэрэг хүчтэй, технологийн
өөрчлөлт

хэр

хурдацтай

байхыг

одоогоор

нарийн

тодорхойлж,

үнэлэх

боломжгүй байгаа бөгөөд энэ нь энэ чиглэлээрх цаашдын судалгааны
тулгамдсан хэрэгцээг илэрхийлж байна.

Хүснэгт 9.5. Эдийн засаг дахь мэдлэг, капиталын хуримтлал, үйлдвэрлэл, технологийн харилцан хамаарлын шинжилгээний харьцуулалт.
Потенциал функц
Эгзэгтэй цэгүүд
Тухайн эгзэгтэй цэг дэх Эгзэгтэй
цэг
дэх Эгзэгтэй цэг дэх
системийн шинж чанар
дивергенци,
хувийн утгууд
s  -b үед Морсын систем, divA  V K  a  s  b  0 1  V k ,  2    a ,
Y1  0, a1  0, K1  0, S1  0
эмээд цэг
1
1
1
3   s  b,  4  
u   a 2   Y 2   2Y 2 S 

dV=0 үед

2

a

2

a

s


  Y 
  s  b1  s   S 2   k YK 

  
Y2  0, a2  1, K2  0, S2  0



 2 s
1
K  2 S  s SС  V 2
2
K
2
K

Y3 

 a ab   S   s  s  1
 s  s  1 a   S  S 1   a 

 a   s  b s  s  1 1   a 
 s  s   a  s  s
 K  a ab   S   s  s  1
  1 ;
K2 
a s S
 s  s  1 a    S  S  1   a 
 s S   a
2

2

dK=0 үед

S2 

1
u   s2Y 2 S 

  s  b    SY  2

 S
2

Y1  0, a1  0, V1  0, S1  0
Y2  0, a2  1,V2  0, S2  0

 S2Y 2
a ab  S 
,
,
S2 
Y2 
 S   м   sY
 S S S 1  a   a a
SS S S2 SS ,
 K  a ab   S 
K2 


2
 S  S  S 1  a    a a
2 a
a
4 a
2

a

1  V k ,  2    a ,
3  0,  4  

s = -b үед Томын систем,
гаж аттрактор

s = -b үед Морсын систем,

тогтворгүй эмээд цэг
s  -b үед Томын систем,
гаж аттрактор (а = 0, s=0,
 = 0 үед Томын систем,
бусад үед эмээл цэг,)
Параметрийн
утгуудын
харилцан хамаарал энэ
цэг дээрх системийн шинж
чанарыг тодорхойлно.

s ≠ -b үед гаж аттрактор,
s = -b үед Морсын систем
s = -b үед гаж аттрактор,
s ≠ -b үед Морсын систем
Томын
систем,
гаж
аттрактор,
s = -b тохиолдолд Морсын
систем,

divA  

1  , 2   a ,
3   S  b  0,
4  

-

divA   a     s  b

s  a  b  

1  , 2   a ,
3    S  b, , 4  

нөхцөлд цэгцрэхгүй
divA   ,

divA  a   ,
a =  нөхцөлд divA=0,
a >  нөхцөлд divA>0,
a <  нөхцөлд divA<0,

Хувийн
утга
тэгтэй
тэнцэж
байгаа тул уг цэгт
бифуркаци үснэ ,
хуурмаг эгзэгтэй
цэг

154

155

da=0 үед

1
u   K VY 2 1  a    K YK 
2
1 2 2   s  b    S Y  2
 S
 s Y  
2
2

Y1  0, a1  0, V1  0, S1  0

 K b   S 
 2 b   S  ,
, S2  K
Y2 
 S  s   k b
 S
V

 S  K b   S 
 K 2 b   S 
, K2 

 s  s  b K 

Томын
систем,
аттрактор

1

 s K

 s  b k

гаж

divA     s  b

s  b  
нөхцөлд divA>0
divA   2K 1  a 

 S b   S 



  1   k      2 s b K b   S 
   
 S  b    

 k 1 

  s  b  S  b K 
 
нөхцөлд Морсын систем (
det A  0 ),
бусад тохиолдолд Томын
систем.

1  0, 2  0,
3    S  b,
4  

 s k 2
1  
,


k
,
 s  b K
3   , 4  
2  1 

9.6. МЭДЛЭГТ ТҮШИГЛЭСЭН ЭДИЙН ЗАСАГ АЯНДАА БИЙ БОЛОХ УУ

Мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийн асуудал сүүлийн үед эрдэмтэд
судлаачдын анхаарлыг багагүй татаж байгаа билээ. Бидний үзэж байгаачлан
мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийг бий болгох нь өөрт байгаа мэдлэгийн нөөц
боломжоо хангалттай ашиглахын зэрэгцээ дэлхий нийтийн орчин үеийн
мэдлэгийг өөртөө шингээн, мэдлэгийн хуримтлалаа тасралтгүй сайжруулж,
баяжуулан хөгжүүлж, түүгээрээ дамжуулан амьдрах чадвараа сайжруулах
чадвар бүхий эдийн засгийг бий болгох тухай асуудал юм. Өөрөөр хэлбэл энэ
нь тухайн үндэстний бүтээх чадварын өсөлтөөс шалтгаална.
Гэвч

мэдлэгт

түшиглэсэн

эдийн

засгийг

бий

болгох,

мэдлэгийн

хуримтлалыг хэмжих үнэлэх арга зам бүрхэг, маргаантай, төдийлөн гүйцэд
судлагдаагүй хэвээр байна318. Өнөөгийн нөхцөлд мэдлэг эдийн засгийн гол
хөдөлгөгч хүчний нэг гэдэг нь маргаангүй. Гэвч мэдлэгийн менежмент, мэдлэгт
түшиглэсэн эдийн засгийн харилцан уялдаа холбоо, мэдлэг бүтээх үйл явцыг
судлахын оронд зөвхөн цөөн хэдэн салбарын технологи, мэдээлэл солилцоо,
програм хангамжтай холбож авч үзэх нь хэт өрөөсгөл юм. Эдийн засгийн аливаа
тоон үзүүлэлт нийгмийн сэтгэлгээний ерөнхий чиг хандлагаас гадна тухайн
үеийн хэлбэлзлүүдтэй холбоотой байх нь элбэг тул улс үндэстний хөгжлийн зам
мөр, цаашдын ирээдүйг авч үзэхдээ тухайн цаг үеийн нөхцөл байдал, нийгэм,
экологийн орчин, олон улсын зах зээлтэй харилцах харилцааны хамт буюу
системийн хувьд бүхэлд нь авч үзэхээс өөр аргагүй билээ. Тав дугаар бүлэгт
дурьдсанчлан эдийн засгийн өсөлтийн тоон үзүүлэлт, тэнцвэржилтийн нөхцлийн
аль нь ч системийн хувьд хөгжлийн шалгуур байж чадахгүй. Системийн өөрийн
мөн чанар, дотоод дахь үйл явцаас шалтгаалаагүй, санамсаргүй эсвэл түр
зуурын богино долгионы илрэл нь потенциалын өсөлтөд хүчтэй нөлөөлөхгүй.
Харин системийн үндсэн хэмжээсүүдийн дотроос мэдлэгийн хуримтлалын
потенциал дахь нөлөө харьцангуй хүчтэй бөгөөд цаашид ч энэ хандлага улам
лавшрах байдал ажиглагдаж байна.

318

Мэдлэгийг сүүлийн үеийн техник, технологи, шинжлэх ухааны нээлт, электрон бизнес, интернет,
мэдээлэл солилцоотой холбож ойлгох явдал түгээмэл байсаар байна. Энэ нь мэдлэгийн менежментийг
зөвхөн программ хангамж, сүүлийн үеийн технологитой холбон ойлгож, ач холбогдлыг нь дутуу үнэлэх,
давуу талыг нь ашиглаж чадахгүй байх сөрөг үр дагаварт хүргэдэг ч энэ нь мэдлэгийн менежментийн тухай
ойлголт, сэтгэлгээний өөрчлөлт хөгжилтэй холбоотой юм.
156

157
Мэдлэгийн хуримтлалыг хэмжих үнэлэх нь ихээхэн бэрхшээлтэй ч шинэ
мэдлэг бүтээх чадварыг нийт ерөнхий дүнгээр нь мэдлэгийн хуримтлалын
өөрчлөлтөөр хэмжих боломжтой. Гэвч мэдлэгийн хуримтлал дангаар хөгжлийн
эрч хүчийг тодорхойлох боломжгүй юм319. Энд мэдлэг, капиталын хуримтлал,
хүний нөөцийн хөгжлийн харилцан бие биеэ дэмжих үйл явц чухал нөлөөтэй
бөгөөд аль нэгийг нь орхигдуулах нь хөгжлийн эрч хүчийг сааруулахад хүргэнэ.

Технологийн

Хуримтлал

өөрчлөлтийн

бий болгох,

хурд

орчноо

Мэдлэг,

Инновацийн

капиталын

харьцангуй

бүтээлч

давуу талын

Зураг 9.22.
Мэдлэгийн хуримтлал, капиталын

Судалгаа,

Ирээдүйн

зохион

инновацийн

бүтээлт,

өртөг,

Хүний
нөөцийн

бүтээх

Капиталын хөрөнгө оруулалт нь хөгжлийн зайлшгүй шаардлагaтай,
анхдагч нөхцлийн нэг хэдий ч хангалттай биш юм. Үйлдвэрлэлийн хэрэгслийн
шинэчлэл нь технологийн шинэчлэлийг шаардах утгаараа шинэ мэдлэгийн
түгэлттэй холбоотой байдаг. Технологийн өөрчлөлт нь хүний нөөцийн хөгжлийг
шаардаж, энэ хоёр хүчин зүйл харилцан бие биеэ дэмжсэн үед ирээдүйд
чиглэсэн,

зориудын

шинэчлэлийн

хурд

инновацийн
нь

урт

хурд

хугацаанд

улам

өсдөг.

боловсролын

Иймд

технологийн

салбарын

хөрөнгө

оруулалтыг дэмжиж, ур чадвар өсөх нь инновацийг улам түргэтгэн улмаар

319

Аливаа эдийн засгийн системд урт хугацаанд мэдлэгийн хуримтлал, шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл,
капиталын хуримтлал, капиталын хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэл, эцсийн хэрэглээ, олон улсын зах
зээлтэй харьцах харьцаа, байгаль экологийн орчин нөхцөл, ажиллах хүч, түүний бүтээмжийн харилцан
үйлчлэл чухал үүрэгтэй. Эдгээр нь эдийн засгийн хөгжил, системийн үндсэн шинж, чанарыг тодорхойлох,
зайлшгүй хүчин зүйлс юм (Хүчний үйлчлэл урт хугацаанд харьцангуй тогтмолжиж байгаа бол урт
хугацааны хөгжлийн загварт тусгах шаардлагагүй).

судалгаа зохион бүтээлтэд илүү их хөрөнгө оруулахыг шаарддаг. Иймд ажиллах
хүчний ур чадварын өсөлт нь хуримтлал бий болгох чадварыг сайжруулж,
хөрөнгө оруулалтын боломжийг өмнөхөөс хавьгүй ихээр өсгөнө. Зураг 9.22-т
дүрсэлсэн мэдлэгийн хуримтлал,

капиталын хуримтлал,

хүний

нөөцийн

харилцан бие биеэ дэмжих үйл явцад хүний нөөцийн бүтээх чадварын өсөлт
хамгийн чухал үүргийг гүйцэтгэнэ.
Системийн цэгцрэл буюу энтропио багасгах үйл явцыг гадаад орчноос
илүүтэйгээр эн тэргүүнд дотоод орчноос шууд хамаарах утгаар нь авч үзвэл
үндэсний эдийн засгийн хөгжил ч мөн л гадны зээл тусламжаас биш, дотооддоо
хүчээ хэр зэрэг төвлөрүүлж, дайчилснаас голлон шалтгаална. Хөгжлийн үйл явц
нь дотоод зүй тогтол, системийн өөрийн мөн чанар, тухайн үеийн нөхцөл
байдлаас шалтгаалах тул загвар боловсруулах явцад хөгжлийн уг сурвалжийг
эндоген байдлаар тусгах нь илүү үр дүнтэйг бидний судалгаа нотолж байна.
Гэвч энэ нь урт хугацааны, тууштай, нэгдмэл бодлого зохицуулалтаас шууд
шалтгаална.
Нийгмийн сэтгэлгээний эрч хүч, бүтээлч шинж чанар тухайн нийгмийн
хөгжлийг тодорхойлж, харин нийгмийн сэтгэлгээ хэр зэрэг бүтээлч, хэр эрч
хүчтэй байх нь тухайн улс орны мэдлэгийн хуримтлалаас хамаарна. Иймд
мэдлэгийн менежмент нь зөвхөн цөөн хэдэн салбарыг бус, бүхэл бүтэн
үндэстний оршихуйг хамарсан өргөн хүрээтэй ойлголт юм. Үндэстний амьдрах
орчин, амьдралын хэвшил үнэлэмж, туулж өнгөрүүлсэн түүхэн замналын санах
ой,

бүтээх

оюуны

чадавхи

сэтгэлгээний

хөгжилд

хүчтэй

нөлөөлдөг

ч

сэтгэлгээний хөгжил нь мэдлэгийн өөрчлөлт шинэчлэл, аливаад хандах
хандлагаар голлон тодорхойлогддог.
Мэдлэгийн хуримтлал шинэ мэдлэг бүтээх нөөц боломжийг тодорхойлдог
нийгмийн оюуны хүрээн дэх хөгжил, эрч хүч юм. Мэдлэгийн хуримтлал бий
болгох үйл явцад нийгмийн сэтгэлгээний ерөнхий чиг хандлага (1), зориудын
зорилготой, стратегийн шинжтэй үйл ажиллагаа (2)-ны аль аль нь нэн чухал
үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэгдмэл бодлого, зохицуулалттай байж хүчээ үр өгөөжтэй
хуваарилж чадвал эдгээрийн аль алинд нь нөлөөлөх боломжтой.

159

Оюуны өмч,

мэдлэг солилцох

шинэ мэдлэг,

албан ёсны

туршлагын

сүлжээ, хамтын

Мэдлэгийн

Удирдлагын ур

хөрөнгө оруулал-

чадварыг бүх

тыг урамшуулах

түвшинд

Судалгаа, зохион

Мэдлэгийн

бүтээлт,

менежментийн

мэргэшлийн

үндэсний

боловсролыг

хөтөлбөр
Мэдлэгийн
менежмент,
инновацийн

Зураг 9.23. Мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засгийг төлөвшүүлэхэд зайлшгүй шаардлагатай
цаашдын үйл ажиллагааны хэрэгцээ
Зураг 9.

Бизнесийн санаачилга, инноваци, туршлагаас суралцах үйл явцыг дэмжих,
боловсролын

чанарыг

сайжруулах,

хэвлэл

мэдээллийн

агуулга,

чанар

хүртээмжийг сайжруулах нь нийгмийн сэтгэлгээний эерэг, бүтээлч хандлагыг
дэмжих хэрэгслүүд болохоос гадна зориудын зорилготой стратегийн үйл
ажиллагааны хамрах хүрээ ч тийм хязгаарлагдмал биш юм. Ялангуяа өрсөлдөх
чадвартай мэдлэг бий болгоход зориудын зорилготой үйл ажиллагаа, тууштай
нэгдмэл бодлого зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх удирдлагын ур чадварыг байнга
сайжруулах нь зайлшгүй хэрэгтэй.
Мэдлэгийн менежмент нь ерөнхий утгаараа мэдлэгийн хуримтлалыг өсгөж, үр
өгөөжтэй ашиглах, тасралтгүй хөгжүүлэх үйл явцын менежмент юм гэж үзэх нь
өнөөгийн хөгжлийн хэрэгцээ шаардлагад нийцнэ. Ингэж үзвэл мэдлэгийн
хуримтлалыг өсгөх, мэдлэг бүтээх үйл явц нь хамгийн энгийнээр төсөөлбөл хоёр
талтай бөгөөд үүний нэг нь нэгэнт байгаа мэдлэгийг үнэлж үр өгөөжтэй ашиглах,
хадгалах хөгжүүлэх, нөгөө нь дэлхий нийтийн ололт, туршлагаас суралцаж,
өрсөлдөх чадвар бүхий шинэ мэдлэг бүтээх явдал юм.

Зураг 9.24. Мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг төлөвших нийтлэг үе шатууд
Мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг

Мэдлэгийн
менежментийн
үйл ажиллагаа

Менежменттэй мэдлэг

Илүү тусгай, нарийн мэдлэг

Мэдлэгийг үнэлж, анхаарах

Гүйцэд цэгцтэй биш мэдлэг

Үүнд мэдлэгийг үнэлж анхаарах үе шат асар их ач холбогдолтой. Энэ нь юуны
өмнө

дотооддоо

байгаа

мэдлэгийн

хуримтлалыг

үнэлж

чаддаг

болох,

анхаарахын чухлыг илэрхийлж байна. Үүнгүйгээр өрсөлдөөнтэй мэдлэг бий
болгох сонирхол, эдийн засгийн хөшүүрэг бий болохгүй. Мэдлэгийн хуримтлал
нь эдийн засгийн үр ашиг бүхий (i), мөн зайлшгүй шаардлагатай нийтлэг (ii)
мэдлэг, арга аргачлал320, ур чадварын аль алиныг агуулсан цогц гэж үзэх
боломжтой.
Мэдлэгийн хуримтлалын динамик нь капиталаас огт өөр зүй тогтолтой
бөгөөд мэдлэг бүтээх үйл явц дэлхийн түвшинд хүрч цогцолсон нөхцөлд
өрсөлдөх чадвартай мэдлэг илүү ихээр хуримтлагддаг. Мөн энэ чиглэлийн
хөрөнгө оруулалт тодорхой түвшинд хүрсэн нөхцөлд л мэдлэгийн нөөц гадагш
алдагдах хэмжээ багасах нь сэдвийн хүрээнд гүйцэтгэсэн судалгааны үр
дүнгээс ажиглагдаж байна. Системд аттрактор үүсч тогтвортой төлөвийг олох
боломж нь s , b-гийн харилцан хамаарлаас шалтгаалах бөгөөд монголын
нөхцлөөр тооцсоноос үзэхэд судалгаа, зохион бүтээлтийн түвшин, дэлхийн
түвшинд хүрсэн нөхцөлд мэдлэгийн хуримтлал өсөх тусам технологийн зардал

320

Бид энд технологийг зөвхөн баталгаажсан патентаар хязгаарлах бус харин аливаа бараа үйлчилгээг
бий болгох, ажил үүргийг гүйцэтгэх чадварын хуримтлал буюу арга аргачлал гэсэн ерөнхий утгаар нь авч
үзэж байна.

161
буурч, үйлдвэрлэл өсч байгаа ч энэ нь мэдлэгийн дотогшлох урсгал бий болж,
шинэ мэдлэгийн үйлдвэрлэл мэдлэгийн хуучралаас давсан нөхцөлд л хэрэгжих
боломжтой. Үүний зэрэгцээ мэдлэгийн хуримтлалд зориулсан хөрөнгийн
хэмжээ, капиталд зориулах хэмжээнээс багагүй түвшинд байх нь эдийн засаг
хөгжих гол урьдчилсан нөхцөл юм.
Судалгааны

үр

дүнгээс

үзэхэд

эдийн

засгийн

өсөлт

мэдлэгийн

хуримтлалын түвшин, мэдлэгийн хуучрах, гадагш алдагдах хувиас ихээхэн
хэмжээгээр хамаарах бөгөөд мэдлэгийн алдагдлын хувь ялимгүй өссөн нөхцөлд
л мэдлэгийн хуучралыг нөхөх чадвар доройтож, мэдлэгийн хуримтлал багасан
улмаар эдийн засгийн өсөлт буурна. Гэвч хуучралыг гаднаас ирэх мэдлэгийн
урсгалаар буюу туршлагаас суралцах, орчин үеийн технологийг импортлон
нутагшуулах, ажиллах хүчний бүтээх чадварыг сайжруулах замаар нөхөж,
судалгаа шинжилгээ, зохион бүтээлтийн чиглэлийн ажиллах хүчийг татаж
чадсан тохиолдолд үүнээс сэргийлэх боломжтой.
Мэдлэгийн

хуримтлалыг

хэмжих

үнэлэх,

үүнтэй

холбоотой

үзүүлэлтүүдийн статистик мэдээлэл дутмаг, энэ чиглэлийн тоон үзүүлэлтүүд тэр
бүр бодит байдлын илэрхийлэл болж чаддаггүйн дээр тоон бус аргуудыг
хэрэглэх нь судалгааны аргачлалаас шалтгаалан өөр өөр дүнд хүргэж болох тул
аль ч салбарт тухайн салбарын судалгаа шинжилгээ зохион бүтээлтийн дэлхийн
түвшнээр баримжаалах нь эдийн засгийн потенциалыг өсгөх утгаараа хамгийн
зөв арга юм.
Мэдлэгийн хуримтлалын динамик шугаман биш, ихээхэн эмзэг
мэдрэмтгий байгаа нь ялангуяа өрсөлдөх чадвартай мэдлэг бий болгохын тулд
(i) их хэмжээний эрсдэл үүрэх, (ii) бүтээлч сэтгэлгээ, туршлага, эрэл хайгуул,
эрчимтэй мэдлэг, (iii) зориудын хүчтэй дэмжлэг, нэгдмэл бодлого, зохицуулалт
(iv) хамтын ажиллагааны хэрэгцээгээр тайлбарлагдана. Аль ч салбарын хувьд
инновацийн ирээдүйн гол чиг шугамууд нь туршлага хуримтлуулж, шинэ санаа
эрж хайхад хүргэдэг бол үйл ажиллагааны түвшин дэх инноваци нь үйл
ажиллагаа, ур чадвар, ажлыг явцад нь, байнга сайжруулах шинэ боломж
бололцоог олгодог.
Гэвч мэдлэгт түшиглэсэн эдийн засаг аяндаа бий болохгүй, зориудын
хүчтэй дэмжлэг шаарддагийг бусад улс орнуудын туршлага бэлхнээ нотолж
байгаа билээ. Үүний тулд зайлшгүй шаардлагатай үйл ажиллагааг ерөнхийд нь
ангилж авч үзвэл дараах байдалтай байна (зураг 9.25).

Дээд түвшин
Үндэсний нэгдмэл бодлого, стратеги, хөгжлийн гол чиг
шугамууд
Урьдчилан
төлөвлөсөн,
стратегийн
шинж тэй,
зориудын үйл
ажиллагаа

Дунд түвшин
Стратегийн шинжтэй томоохон хөрөнгө оруулалтууд,
судалгаа эрдэм шинжилгээ, сургалтын байгууллагууд, төр,
хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа, салбарын бодлого
зохицуулалтууд

Бүтээх чадварыг
сайжруулахад
чиглэсэн

Анхан шатны түвшин
Бүтээлч сэтгэлгээг бий болгох хэвшүүлэх, оюуны бүтээл,
бүтээх чадварын үнэлэмжийг сайжруулах, технологийн
шинэчлэл, энэ чиглэлийн нийтийн боловсролыг дэмжих
зорилготой байнгын шинэчлэл, сайжруулалтууд

Зураг 9.25. Мэдлэгийн хуримтлал бий болгох, өсгөх үйл ажиллагааны ерөнхий ангилал.

Ялангуяа монгол орны нөхцөлд

юуны өмнө удирдлагын

ур чадварыг

сайжруулах, мэдлэгийн менежмент, инновацид чиглэсэн сургалтын хэрэгцээ их
байгаагаас гадна үндэсний хэмжээний нэгдсэн бодлого, тууштай дэмжлэг
зайлшгүй хэрэгтэй байна. Хувийн хэвшлийн гэлтгүй төрийн байгууллагуудын ч
үйл ажиллагааны өртгийг багасгах, арга аргачлал, сэтгэлгээг шинэчлэх асуудал
өнөөгийн байдлаар тулгамдсан асуудал болоод байгаагаас гадна байнгын
тасралтгүй инновацийг зориудаар дэмжихгүйгээр шийдвэрлэх боломж багатай
юм.

163

Эх сурвалжууд
Монголоор
1.

БНМАУ-ын нийгэм эдийн засгийн хөгжил 1989 онд”, Статистикийн эмхэтгэл, УБ, 1990,

2.

БНМАУ-ын Улс Ардын Аж ахуй 70 жилд, 1921-1991”, Статистикийн эмхэтгэл, УБ, 1991,

3.

“Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл”, Mонгол Улсын Үндэсний Статистикийн Газар, УБ,
1989, 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004.

4.

Баатартогтох.Ц, “Монголчуудын үнэлэмжийн судалгааны философийн асуудал”, УБ, 2000,

5.

Бямбасүрэн.Д, “БНМАУ–ын эдийн засгийн өргөтгөсөн нөхөн үйлдвэрлэлийн Онон загвар”,
1976, УБ

6.

Бямбасүрэн.Д, “Эдийн засгийн загварлалын кибернетикийн үндэс”, УБ, 1973.

7.

Бямбасүрэн.Д, “Орчлонгийн хүрд”, хоёр дахь хэвлэл, УБ, 2000.

8.

Бямбасүрэн.Д, Энхбайгаль.Б, “Бэлчээрийн мал сүргийн нөхөн үржихүйн динамик загвар
/Мал-1/”, УБ, 2002.

9.

Гүржав.Л, “Некоторые вопросы соверщенствования производственного деятельности
промышленных предприятий МНР”, 1966.

10.

Гумилёв.Л.Н, “Евразийн түүхээс”, УБ, 2000.

11.

Дорж.T, “Плановые многоэтапные модели развития и размещения муромольной
промышленности МНР”, 1979.

12.

Дэмбэрэл.Ц, “Байгууллагын үйлдвэрийн газрын аж ахуйн үйл ажиллагааны загварчлал”
1996.

13.

Маркс.К, “Капитал”, I, II боть, 1999.

14.

Мижиддорж.Р, “Аяндаа цэгцрэх тогтолцоо”, УБ, 1998.

15.

Мижиддорж.Р, “Уур амьсгалын өөрчлөлт тогтвортой хөгжлийн асуудалд”, УБ, 2002.

16.

“Монголын хүний хөгжлийн илтгэл, 2000, төрийг шинээр зүглүүлэхүй”, 2000, УБ.

17.

Нарандэлгэр.Д, “Аймаг хот хоорондын тээвэр эдийн засгийн холбоог оновчлох асуудал”,
УБ, 1986

18.

Нарандэлгэр.Д, “Удирдлагын ерөнхий онол, математик загварчлал”, УБ, 1996.

19.

Нямзагд.С, “Стратегическое управление экономикой монголий”, Иркутск, 2003.

20.

Энхбайгаль.Б, “Хөгжлийг тайлбарлахын учир шалтгаан ”, Удирдлагын онол практикийн
асуудал (эрдэм шинжилгээний цуврал), Удирдлагын Академи, “Эрдэм” сургууль, УБ, 2001.

21.

Энхбайгаль.Б, “Үндэстний хөгжлийн онолын харьцуулалтууд, Удирдлагын Академи,
бизнесийн удирдлагын сургууль, “Менежмент” онол арга зүйн сэтгүүл, 2003/02.

22.

Энхбайгаль.Б, “Мэдлэгийн менежментийн монгол дахь ирээдүй”, Нээлттэй нийгэм
хүрээлэн, УБ, 2004,

23.

Эрдэнэбаяр.Г, “Нийгмийн хөгжлийн талаархи философийн зарим сургаал, тэдгээрийн арга
зүйн ач холбогдол” УБ, 2000 он.

24.

Эрдэнэтунгалаг.Н, “Монголын нийгмийн оюун санааны модернизацийн шинж төлөв,
хандлага” УБ, 2000

25.

“Эдийн засгийн хөгжлийн ба боломжийн индексүүдийг харьцуулан тооцох нь”, Хөгжлийн
эдийн засгийн асуудлууд, Зах зээл судлалын хүрээлэн, “Сэтгэx хүч” төслийн эдийн
засгийн клуб, 1998 оны 1-р улирал.

Оросоор
26.

Буллаф.P, Кодри.Ф, “Солитоны” Новокузнецкий физико-математический институт, 1999 .

27.

Занг В.Б, “Синергетическая экономика, время и перемены в нелинейной экономической
теорий”, Москва, Мир, 1999.

28.

Лоскутов А.Ю, Михайлов А.С, “Введение синергетику”, Наука, Москва, 1990.

29.

Кроновер.Р, “Фракталы и хаос в динамических системах, основы теорий”, Москва, 2000.

30.

Парсонс.Т “Система координат действия и обшая теория систем действия: Культура,
личность и мето социальных систем”, М, 1996.

31.

Томпсон Дж.М.Т, “Неустойчивости и катастрофы в науке и технике”, Москва, Мир, 1985

32.

Шпенглер.О, Закат Европы I, (Морфологий мировой историй) М, 1998.

Туркээр
33.

“Büyüme modelleri çerçevesınde yenı ekonominin makro ekonomi üzerındekı muhtemel etkıleri”
Ankara Unıversitesi Yayınalrı, 2001.

34.

David Ruelle, “Rastlanti ve Kaos”, Turkiye Bilimsel ve Teknik Arastirma Kurumu, 16.basim,
2001.

Англиар
35.

“A Better World for All, 2000, Progress Towards the International Development Goals”, World
Bank Group, Organisation for Economic Cooperation and Development, United Nations, World
Bank Group, International Monetary Fund, Grundy &Northedge,London, 2000.

36.

Abarbanel.H.D.I, Brown.R and Kadtke.J.B, “Prediction in Chaotic Nonlinear Systems: methods
for time series with broadband Fourier Spectra”, Phys.Rev, A-41, 1990.

37.

Aghiion.P, Howitt.P, 1997 “Capital Accumulation and Innovation as Complementary Factors in
Long Run Growth”, Ohio State University, Columbus, OH, 1997.

38.

Aghion.P, Howitt.P, “A Model of Growth through Creative Destruction”, Econometrica, 60.

39.

Acemoglu.D and Fabrizio.Z, “Productivity Differences” National Bureau of Economic Research,
Working Paper No.6879, 1999.

40.

Andrew B.Trigg “Marx’s Reproduction Schema and the Multisectoral Foundations of the Domar
Growth Model” Conference, Old and New Growth Theories: An Assessment, Pisa, October,
2001.

41.

Asian Development Bank, “Key Indicators 2002: Population and Human Resource Trends and
Challenges” 2002.

42.

Beyond Economic grоwth, The World Bank , 2000

43.

Bradford J.DeLong, U.C.Berkeley and NBER, Lawrence H.Summers, “The ‘New Economy’:
Background, Questions, and Speculations,” Harvard University, 2001

44.

Brian Arthur.W “Complexity and the Economy”, Science, 2 April 1999.

165
45.

Briggs.K, “An Improved Method for Estimating Lyapunov Exponents of Chaotic Time Series”,
Phys.Lett, A-151, 1990.

46.

Bob Prechter.J, “A Comprehensive Course on the Wave Principle”, “An Advanced tutorial On
The Wave Principle”, Elliottwave International Inc, 2001.

47.

Bryant.P, Abarbanel.H.D.I and Brown.R, “Computing Lyapunov Spectrum of a Dynamical
System from Observed Time Series”, Phys.Rev, A-43, 1991, 2787.

48.

Clarence De Long.Jr, “Building Cycles and the Theory of Investment”, Princeton University
Press, 1940.

49.

Charles de Secondat, Baron de Montesquieu,”The Spirit of the Laws”, translated by Thomas
Nugent, NewYork: MacMillan, 1949

50.

Charles van Marrewijk, “Capital Accumulation Learning and Endogeneous Growth”, Oxford
Economic Papers, 51 (1999), Oxford University Press.Vol.51, no.3.

51.

Charles I.Jones, John C.Williams, “Measuring Social Return to R&D”, Stanford University,
Department of Economics, 1997.

52.

Christian.S, George.D and Engelbert.J.D, “On Non-linear, stochastic Dynamics in Economic and
Financial Time Series”, Austrian Research Institute for Artificial Intelligence, 2005.

53.

Clarence De Long, Jr., “Building Cycles and the Theory of Investment”, Princeton University
Press, 1940.

54.

Dāmmig.M and Mitschke.F, “Estimation of Lyapunov exponents from Time series: the Stochastic
Case”, Phys.Lett, A-178, 1993, 385-394.

55.

David.C and Frederic.N, “Economics of Change in Less Developed Countries”, 2 nd ed, Philip
Allan Publishers, 1986.

56.

David Romer, “Advanced Macroeconomics”, 2nd edition, 2001, McGraw Hill/Irwin: NY.

57.

Derek H.C.Chen and Carl J.Dahman, “The Knowledge Economy, the KAM Methodology and
World Bank Operations”, The World Bank, Washington DC, 2005.

58.

Divakar Viswanath, “Lyapunov Exponents from Random Fibonacci Sequences to the Lorenz
Equations”, Cornell University, 1998.

59.

Domar, Evsey, “Capital Expansion, Rate of Growth, and Employment”, Econometrica, vol.14
(April, 1946).

60.

Drazin P.G and Johnson R.S, “Solitons: an Introduction”, 1989, Cambridge University Press.

61.

Edmonds.J, Roop J.M, Scott M.J, “Technology and the Economics of Climate Change Policy,
September 2000”, the Pew Center.

62.

Egbert L.W.Jongen, “Innovation Based Growth Theory, Peter Howitt”, Nake Nieuws, vol.13.No
3, December 2001.

63.

Ellner.S, Gallant.A.R, MCCaffrey.D and Nychka.D, “Convergence Rates and Data Requirements
for Jacobian-Based Estimates of Lyapunov Exponents from Data”, Phys.Lett. A-153, (1991).

64.

Forrester.W.J, “Designing the Future”, Universidad de Sevilla, Sevilla, Spain, 1998.

65.

Friedr Vieweg and Sohn Braunschweig, “Dynamic Systems and Fractals”, Cambridge University
Press, 1989,

66.

Guckenheimer.J and Holmes.P, “Nonlinear Oscillations, Dynamical Systems and Bifurcations of
Vector Fields”, Springer-Verlag, New York, 1990.

67.

Kaplan J.L and Yorke J.A, “Perturbulence: A regtime Observed In a Fluid Flow Model of
Lorenz”, Comm.Moth, Phys, Vol 67 (1989).

68.

Haider A.Khan,”Innovation and Growth, A Schumpeterian Model of Innovation”, University of
Denver, University of Tokyo, 2002.

69.

Hagen E.Everett, “On the Theory of Social Change”,Homewood III,Dorsey Press,1962.

70.

Hegel G.W.F, “Hegel’s logic”, 3rd ed, Thames and Hudson Press, 1987.

71.

“Indicators of Sustainable development: Guidelines and Methodologies”, United Nations
Department of Economic and Social Affairs, Division for Sustainable Development, 1999

72.

Howitt.P, “Steady Endogeneous Growth with Population and R&D Inputs Growing”, Journal of
Political Economy, 1999, vol 107.

73.

“Human Development Report 2001, Making New Technologies Work for Human Development”,
UNDP, Oxford University Press, NY, 2001.

74.

“Human Development Report, 2002” UNDP, 2002.

75.

“Human Development Report 2005: International Cooperation at Crossroads, Aid, Trade and
Security in an Unequal World”, UNDP, NY, 2005.

76.

Huw Lloyd-Ellis Joanne Roberts, “Twin Engines of Growth”, Ontario, 2000.

77.

Jacob.M, “Investment in Human Capital and Personal Income Distribution", The Journal of
Political Economy, 1958.

78.

John W.McArthur and Jeffrey D.Sachs, “Global Competitiveness Report 2002, The Growth
Competitiveness

Index:

Measuring

Technological

Advancement

and

the

Stages

of

Development” NY, Oxford University Press, 2002.
79.

Jolande Jacobi, “C.G.Jung Psikolojisi”, Ilhan Yayinevi, Istanbul, 2002.

80.

“Key Indicators 2002: Population and Human Resource Trends and Challenges”, Asian
Development Bank, 2002.

81.

Klaus Schwab, Michael E.Porter, Jeffrey D.Sachs, “The Global Competitiveness Report 2001–
2002, Executive Summary: Competitiveness and Stages of Economic Development”, NY,
Oxford University Press, 2002.

82.

Krugman R.Paul, “Making Sense of the Competitiveness Debate”, Oxford Rewiev of Economic
Policy, 12(3), 1996.

83.

Illyashenko Yu.S, “On the Dimension of Attractors of k-Contracting Systems in an Infinite
Dimensional Space’, Vestn, Mosk.Univ.Ser.1 Mat, Mekh, 3 (1983).

84.

“The World Competitiveness Report”, IMD, Lausanne: International Institute for Management
Development, 2000.

85.

Irma Adelman, “Fallacies in Development Theory and their Implications for Policy”, Working
paper No.887, California Agricultural Experiment Station, Giannini Foundation of Agricultural
Econimics, 1999.

86.

Landes.D.S, “The Wealth and Povery of Nations”, NY, W.W.Norton, 1998.

87.

List.F, ”The National System of Political Economy: Second book, The Theory”, translated by
Sampson S.Lloyd, 1885.

167
88.

Lloyd.H and Roberts.E.J, “Twin Engines of Growth”, Ontario, 2000.

89.

Lue Soete, Bas Ter Weel, “Schumpeter and the Knowledge Based Economy: On Technology
and Competition Policy” Maastrich Economic Research Institute On Innovation and Technology,
2000.

90.

Lucas E.Robert, “Оn the Mechanics of Economic Development”, Journal of Monetary
Economics, No 22, 1988

91.

Mankiw.N.G, Romer.D, and D.N.Weil, 1992, “A Contribution to the Empirics of Economic
Growth”, Quarterly Journal of Economics, 107(2).

92.

Maurice W.Lee, “Macroeconomics, Fluctuations, Growth, and Stability,” Richard D.Irwin, Inc, 5th
ed, 1971.

93.

McCleland C.David, “The Achieving Society”, NY, Free Press, 1961.

94.

Meier.G.M, “Leading Issues in Economics Development”, 6th ed, Oxford, 1995.

95.

Messner.S, “Endogenized Technological Learning in an Energy Systems Model” Journal of
Evolutionary Economics, 1997, 7(3): 291-313.

96.

Mikael Bask and Xavier de Luna, “Characterizing Degree of Stability of Nonlinear Dynamic
Models”, Umea University, 2001

97.

Michael T.Rosenstein, James J.Collins and Carlo J.De Luca, “A Practical Method for Calculating
Largest Lyapunov Exponents from Small Data Sets”, Neuro Muscular Research Center and
Department of Biomedical Engineering, Boston University, 1992.

98.

Nelson.R, “National Innovation Systems: A Comparative Analysis”, NY, Oxford University Press,
1993.

99.

Nordhaus.W and Tobin.J, “Is growth obsolete?”, Columbia University Press, New York, 1972.

100.

“Resolution adopted by the General Assembly” A/RES/55/2.United Nations Millennium
Declaration, 2002.

101. Rio Declaration On Environment And Development (UNCED 1992)
102. Richard J.Estes, “Social Development Trends in Transition Economies, 1970-1995: The Search
for a New Paradigm”, University f Pensilvania.
103. Ronald Inglehart, Christian Welzel, Han Dieter Klingemann, “The Theory of Human
Development: A Cross Cultural Analysis”, Center for the Study of Democracy, University of
California, 2002.
104. “Our Common Future” (The Brutland Report), the World Commission on Environment and
Development, Norway, 1987,
105. “Beyond Economic grоwth”, The World Bank , 2000
106. Parsons.T, “The Structure of Social Action", 1937,

(http://www.mdx.ac.uk/www/study/xPar.htm).

107. Paul S.Segerstrom, “The Long Run Growth Effects of R&D Subsidies”, Stocholm School of
Economics, 2000.
108. Philippe Aghion, Christopher Harris, Peter Howitt, John Vickers, “Competition, Imitatiion and
Growth with Step by Step Innovation”, 2000
109. Porter E.M, Jeffrey.L.F, Scott.S, “The Determinants of National Innovative Capacity”, working
paper series, NBER, 2000.

110. Porter.E.M, Jeffrey.L.F, Scott.S, “The Drivers of National Innovative Capacity: Implications for
Spain and Latin America” NBER, Working paper series, 2000.
111. Porter.E.M, Scott.S, “The New Challenge to America’s Prosperity: Findings from the Innovation
Index”, Council on Competitiveness Washington, D.C 1999.
112. Ralph Nelson Elliott, “Elliott Wave Principle”, Collins, 1938.
113. “Resolution Adopted by the General Assembly” A/RES/55/2. United Nations Millennium
Declaration, 2002.
114. Richard R.Nelson, Howard Pack, “The Asian Miracle and Modern Growth Theory”, the
Economic Journal, 109, No.457, (1999).
115. Richard.S, "Max Weber as an Economist and as a Sociologist", American Journal of Economics
and Sociology.
116. Robert J.Barro, “Determinants of Economic Growth, A Cross Country Empirical Study”, MIT
press, 1999,
117. Robert R.Prechter Jr and Alfred J.Frost “Elliott Wave Principle, Key to Market Behavior”, 2001,
USA.
118. Robert R.Prechter Jr, “The Wave Principle of Human Social Behavior and the New Science of
Socioeconomics”, 1999, John Wiley $ Sons.
119. Robert Gilmore, “Catastrophe Theory for Scientists and Engineers”, 1981, Dover Edition.
120. Rostow.W.W, “The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto”, Cambridge
University Press,1960.
121. Ruelle.D, “Chaotic Evolution and Strange Attractors”, Cambridge University Press, 1989,
122. Sanjaya Lall, “Comparing national Competitive performancе: An Economic Analysis of World
Economic Forum’s Competitiveness Index”, Working paper No.61, QEH, 2000,
123. Sano.M and Sawada.Y, “Practical Methods of Measuring the Generalized, Dimension and the
Largest Lyapunov Exponent in High Dimensional Chaotic Systems”, Prog.Theor.Rhys, 77, 1987,
1.
124. Sigmund Freud, “Totem and Taboo”, (1913),

(http://www.mdx.ac.uk/www/study/xfre1913.htm)

125. Sigmund Freud, “Civilisation and its Discontents” (1930).

(http://www.mdx.ac.uk/www/study/xfre1913.htm).

126. Solow.R.M, “Economic Growth”, 2nd ed.Oxford, 2000.
127. Streeten P.Paul and Frances Stewart, “New Strategies for Development: Poverty, Income
Distribution and Growth”, Oxford Economic Papers, No 28, 1976,.
128. Stoop.R and Parisi.J, “Calculation of Lyapunov Exponents Avoiding Spurious Elements”
Physica, D-50, 1991.
129. S.H.Strotgatz, “Nonlinear Dynamics and Chaos, Addition Wesley, Reading’, MA, 1994.
130. “The Size and Character of the Informaol Sector and Its Shadow Economy in Mongolia”, The
IRIS Center, University of Maryland and The Open Society Institute8 Ulaanbaatar, Mongolia,
2005
131. Theo Offerman, Joep Sonnemans,

“What's Causing Overreaction? An Experimental

Investigation of Recency and the Hot Hand Effect”, University of Amsterdam CREED /
Department of Economics, 2000.

169
132. Theo S.Eicher, Stephen J.Turnovsky “Non Scale Models of Economic Growth”, The Economic
Journal, 109, Blackwell Publishers, 394-415.
133. Thomas S.Fiddaman, “Feedback Complexity in Integrated Climate-Economy Models” Dartmouth
College, 1990.
134. Thomas J.Sargent “Dynamic Macroeconomic Theory”, Harvard University Press, 1987.
135. “Topics by Aristotle” Translated by W.A.Pickard, II Book, Cambridge, 2004.
136. Toynbee.A.J, “A Study of History: Vol III: The Growths of Civilizations” Oxford University Press,
1934.
137. Wei Bing Zang “A Multy Country Free Trade Model With Capital accumulation”, International
Economics Journal, Vol.8, No 1, Spring, 1994.
138. Wei Bing Zang “A Two Country Dynamic Trade Model with Multiple Groups”, International
Economics Journal, Vol.9, No 3, Spring, 1995.
139. William Easterly, “The Ghost of Financing GAP, How the Harrod Domar Growth Model Still
Haunts Developent Economics”, 1997.
140.

“World Economic Outlook, Trade and Finance”, IMF Publication Services, World Economic and
Financial Surveys, 2002.

141. United Nations, Agenda 21.
142. United Nations Department of Economic and Social Affairs, “Indicators of Sustainable
development: Guidelines and Methodologies”, Division for Sustainable Development, April 1999.
143. Wolf.A, Swift.J.B, Swinney.H.L and Vastano.A.J, “Determining Lyapunov Exponents from a
Time Series”Physica, D-16, 1985.
144. “World Economic Outlook 2002”, IMF, Essays on trade and finance
145. Wright.J, Method for Calculating a Lyapunov Exponent” Physica Review, A-29 (1984), 2924.
146. World Bank Group, Organisation for Economic Cooperation and Development, United Nations,
World Bank Group, International Monetary Fund, “A Better World for All, 2000, Progress towards
the international development goals”, Grundy &Northedge,London, 2000.
147. United

Kingdom

Government’s

development.gov.uk )

Sustainable

Development

Website,

(www.sustainable-