per2lek.

com Klan Kulturor
ISMAIL KADARE

GJAKFTOHTËSIA
NOVELA

SHTËPIA BOTUESE «NAIM FRASHËRI»

per2lek.com Klan Kulturor

Redaktor

per2lek.com Klan Kulturor

s
Silva e k a l o i m e s h p e j t ë s i s h e s h i n e m i n i s t r i v e , m e gjithatë, k u r m b ë r r i t i te hyrja e ministrisë së saj, ishte pak vonë. Pa e n g a d a l ë s u a r e c j e n , përshëndeti nëpunësin e s h ë r b i m i t , f y t y r a e t ë cilit m e z i d a l l o h e j p a s x h a m ï t t ë portinerisë dhe ashtu, gjysmë me vrap, nisi të ngjiste shkallët. Në korridorin e katit të dytë desh u përplas me të n j o h u r i n e s a j t ë d i k u r s h ë m V i k t o r H i l ë n , t ë cilin s'e k i shte takuar prej kohësh.

— O, si jeni? — tha ajo, me f r y m ë m a r r j e a k o m a të s h p e s h u a r nga ngjitja e shkallëve. — Ç'ju ka sjellë k ë n dej? Ai e vështroi me ca sy të h u t u a r dhe vetëm tani Silv a v u r i r e n ë f y t y r ë n e tij t ë p a r r u a r n j ë n d j e n j ë l o d h j e je d h e inerzie. — N j ë n g a t ë r r e s ë , — ia b ë r i ai n ë p ë r d h ë m b ë , d u k e i s h o q ë r u a r fjalët m e n j ë l ë v i z j e t ë d o r e s . — K u ë s h t ë z y ra e z ë v e n d ë s m i n i s t r i t ? — Ju çoj u n e , — t h a a j o . — E j a n i . A j o eoi p ë r p a r a , e l e h t ë s u a r q ë m u n d t ë l ë v i z t e . M e gjithëse tani e takonte rrallë, ashtu si të gjithë të n j o h u r i t e t j e r ë t ë p ë r b a s h k ë t t ë saj d h e t ë s ë m o t r ë s , t a n i q ë A n a s ' i s h t e m ë , S i l v a si'llej m e t a m e s h u m ë k u j d e s , s i m e diçka të rrëshqitshme dhe të thyeshme lehtë. — Këtu, Viktor, — t h a me zë të ëmbël. Ai mërmëriti një si përshëndetje dhe, pa i d h ë n ë as dorën, trokiti te dera. E k i s h t e h u m b u r f a r e , t h a ajo m e v e t e d u k e e c u r d r e j t z y r ë s s ë s a j . D o t ë i s h t e fyer p r e j k u j t d o n g a n j ë s j e Uje e t i l l e , p o r jo p r e j t i j . — Mirëmëngjes, — tha duke hapur derën e zyrës. — Mirëmëngjes, Silva, — t h a shefi. S h q i p t i m i i e m r i t të saj pas f jalës «mirëmëngjes»- t r e gonte se ai as që ia kishte vënë re vonesën. Megjithatë, n d ë r s a v i n t e p a r d ë s y n ë në mbajtëse, Silva t h a : — U vonova pak. Linda, shoqja e zyrës, që e ndiqte me n j ë v ë s h t r i m t ë g ë z u e s h ë m q ë n g a t r y e z a e saj e p u n ë s , g j e t i r a s t i n t ' i s h k e l t e s y r i n . Ajo k i s h t e n d ë r r u a r k r e h j e n e f l o k ë v e d h e k ë s h t u d u k e j a k o m a m ë s i m p a t i k e . Ajo ë s h t ë n j ë z e t e t r e v j e o e , m e n d o i Silva, n d ë r s a h a p t e s i r t a r ë t p ë r t ë n x j e r r ë d o s j e t , ç'i d u h e t t ë d u k e t m ë e r e ? N ë z y r ë z o t ë r o i h e s h t j a . Kjo i s h t e k o h a e o r a r i t z y r t a r >kur h e s h t j a d u k e j m ë e p a d u i r u e s h m e , n g a q ë n j e r ë z i t a k o m a s'icishin p a s u r m u n d ë s i t ë k ë m b e n i n d y f j a l ë p ë r dïtën e djeshme, a p o për diçka që n u k u d u r o h e j sa ta t h o s h i n . N g a d r i t a r e t e l a r t a b a r o k h y n t e n j ë n g a a t o lloj 6

per2lek.com Klan Kulturor

ndriçimesh të permbajtura, që duket sikur gjithë teprim e t a p o t e k a t e m o tit i l ë n ë p ë r j a s h t a x h a m a v e , d u k e l e j u a r b r e n d a vetëm a t ë që është e n e v o j s h m e p ë r një zyr ë . B a l l i i shefit, i l ë m u a r , i z g j e r u a r p a k s a n g a s p r a p s j a e f l o k ë v e , i s h t e i p a l ë v i z s h ë m , m b i fcryezë. A n a s h s a j , S i l v a , p o t h u a j s e e n d i e n t e f i z i k i s h t p a d u r i m i n e p r o f i l i t të Lindas p ë r t'u k t h y e r n g a ajo. Një p a d u r i m të tillë mëngjeseve ajo a r r i n t e f i a kal o n t e e d h e Silvës, k ë s h t u q ë t ë d y j a b a s h k ë m e z i e p r i s n i n , p a s ç d o t i n g ë l l i m i t ë ziles s ë t e l e f o n i t a p o t r o k i t j e v e t ë derës, që shefi të n g r i h e j e të t h o s h t e : po më thërnesin. Pastaj p a k k o h ë pasi ai dilte, e ndienin d h e v e t ë se p a d u rimi i t y r e s'kishte q e n ë d h e aq i përligjur dhe n g a m u n gesa e shefit s ' n d r y s h o n t e n d o n j ë gjë e n i a d h e në zyrë. Madje, k u r në përgjithësi shefat ishin në m b l e d h j e dhe n g a z y r a t fqinje v i n t e n d o k u s h p ë r t ë bëirë n j ë ç i k ë m u h a b e t , k i s h t e r a s t e q ë Silva, bile d h e L i n d a , b ë h e s h i n n e r voze d h e mezi prisnin q ë n j e r ë z i t t ë l a r g o h e s h i n p ë r t ë v a z h d u a r p u n ë n . M e g j i t h a t ë kjo p ë r v o j ë e p ë r s ë r i t u r n u k i p e n g o n t e t'i s h i j o n i n çdo h e r e , p o m e a t ë k ë n a q ë s i , ç a s tet e p a r a , k u r shefi i linte v e t ë m . Telefoni r a disa h e r ë , por a s n j ë h e r ë shefi n u k s h q i p toi fjalët «po vij». Ai u n g r i t e doli v e t ë , a t ë h e r ë k u r a t o e kishin h u m b u r shpresën se do të ikte. — Uf, — t h a L i n d a , p o r s a , ai doli. — S o t s ' p o më p u n o h e t hiç. — Ky model flokësh të s h k o n s h u m ë , — t h a Silva. F y t y r a e Lindës shkëlqeu e gjitha. — Vërtet? — K u r h y r a në mëngjes, thashë me vete: ç'ishte nevoja që të duket akoma më e re se ç'është? — O, s ' j a m e d h e aq e re sa ç'e b e n t i . — O zot, — t h a S i l v a , — sa e p a n g o p u r që j e . Në qoftë s e t y s'të d u k e t v e t j a e r e , a t ë h e r ë ç'do t ë t h o s h a une? L i n d a e pa n g u l t a s . — Megjithatë une do të k ë m b e h e s h a me gjithë qejf m e t y . 7

per2lek.com Klan Kulturor

— Si? — ia b e r i Silva d h e , pa e d i t u r as v e t ë pse, ndjeu që u s k u q lehtë. Linda buzëqeshi. — T h a s h ë s e d o t ë k ë m b e h e s h a m e g j i t h ë qejf m e ty. — A h , ja ç ' n a d o l i , — ia b e r i S i l v a . — M o s u b ë j e pasinqertë, Linda. — Jo, — nguli k ë m b ë tjetra. — J a m krejtësisht e sinqertë në ato që thashë. Silva e n d i e n t e se e s k u q u r a n u k i k i s h t e i k u r a k o m a nga fytyra. Ç'është k y budallallëk, t h a m e vete. Për fat të m i r e u hap dera dhe h y r i një p r o t o k o lliste e s h ë n d o s h ë d u k e t h ë n ë « b r r r sa ftohtë!» Ajo v u r i dorën te kaloriferi dhe tundi kokën. — Te ju kaloriferët ngrohin mire, k u r s e ne u t h a m ë së f t o h ti. Ku e k e n i s h e f i n ? . — B e s o j se do të k t h e h e t s h p e j t , — t h a L i n d a . — T'i t h e m g j ë ? — J o , vij p r a p ë m ë v o n ë , — t h a a j o d h e d o l i . Linda n d o q i me sy derën gjersa u mbyll d h e u k t h y e nga Silva. — S a d o e ç u d i t s h m e që të d u k e t , ione j a m k r e j t e sinqertë në a t ë që thashë, — t h a ajo. — Megjithëse d h e aq e çuditshme n u k duket. — Lëre më m i r e këtë bisedë, — t h a Silva, k u r s e m e v e t e s h t o i : O zot. s'di a s v e t ë ç'flas. — E p s e ? — ia b a r i L i n d a me n j ë a n k d m p ë r k ë d h e l ë s . Në derë trokitën përsëri. Krejt shkujdesshëm dhe pa arritur që ato të thoshin «hyr», dikush e h a p i derën. — K o m u n i s t ë t , në orën dhjetë, m b l e d h j e partie, — t h a n j ë k o k ë , t r u p i i t ë cilit k i s h t e m b e t u r j a s h t ë d e r e . — Ah, po te ju s'ka k o m u n i s t ë . më falni. Dera u mbyll me po atë z h u r m ë që u h a p , dhe d y - t r i h e r ë në k o r r i d o r u d ë g j u a zëri i t i j : « K o m u n i s t ë t , në o r ë n dhjetë, mbledhje e s h k u r t ë r partie.»Dera u h a p d h e h y r i shefi më i z y m t ë se zakonisht. Kështu bëhej gjithmonë, sa herë që lajmërohej papritur për ndonjë mbledhje partie gjatë orarit zyrtar. Ai n u k

per2lek.com Klan Kulturor

8

ishte anëtar partie d h e të gjithë e dinin se e kishte farengë k ë t ë g j ë . Ç'e d o , s e k a m a t ë « t ë k u q e n » , u t h o s h t e m i q v e t ë tij p ë r t e s e r ë n e P a r t i s ë , s a h e r ë q ë b ë h e j f j a l ë p ë r m u n dësinë e e m ë r i m i t të tij në n d o n j ë p o s t të r ë n d ë s i s h ë m . Por gjatë jetës së p ë r d i t s h m e në zyrë, i rrëmbyer_ n g a ritmi i punës, nga u r d h r a t që u jepte vartësve dhe nga v e t ë p o z i t a e t i j s i shef, j o v e t ë m a i v e t ë , p o r k i s h t e p ë r shtypjen se edhe të tjerët, e h a r r o n i n m o s q e n i e n e tij në P a r t i . Mirëpo ja, v i n t e n j ë çast i tillë, k u r në k o r r i d o r dikush lajmëronte: «Komunistët në mbledhje të Partisë» d h e ai e n d i e n t e v e t e n keq. G j a t ë gjithë kohës që vazhdonte mbledhja e Partisë, ishte në n j ë siklet të m a d h ; çdo n j e r i q ë e s h i k o n t e , i d u k e j s i k u r d o t ë h a b i t e j m e t ë (në t ë v ë r t e t ë kjo k i s h t e n d o d h u r d i s a h e r ë ) . « P o ti, s ' p a s k e s h k u a r n ë m b l e d h j e ? A h , p o t i s ' j e a n ë t a r , m ë fai.» Këto ishin caste me të v ë r t e t ë të vështira p ë r të. S ' d i n t e ç'të b ë n t e . Q ë t ë m o s b i n t e n ë s y , i k t e , v ë r t i t e j korridoreve, nganjëherë zhdukej fare n g a zyra. A k o m a më keq e ndiente veten në mbledhjet e h a p u r a të P a r tisë, k u r n ë p j e s ë n e d y t ë t ë m b l e d h j e s s e k r e t a r i i o r g a n i z a t ë s t h o s h t e : t a n i s h o k ë t p a p a r t i t ë n a falin, s e k ë m i c a p r o b l è m e t ë b r e n d s h m e . N ë a t ë ç a s t s'e d o n t e v e ten. Dilte kokulur bashkë me të tjerët, me një përzierje dëshpërimi e fyerjeje në fytyrë, s i k u r të t h o s h t e : më m i re të mos na kishin ftuar fare. Dhe d y - t r i dite pas kësaj e n d i e n t e veten si të v r a r ë . Ja, d h e tani po trazonte gjithë nervozizëm letrat mbi tryezë. — Ku është materiali i zyrës së p l a n i t ? — t h a më në fund. — At je d u h e t ta keni, — u përgjigj Linda, me zë të bute. Kuptohej menjëherë që n u k k ë r k o n t e asnjë material, s e p s e s i r t a r ë t e t r y e z ë s së tij u h a p ë n e u m b y l l ë n pa a s një kriter. Më në fund, prej njërit prej tyre, nxori paketën e c i g a r e v e si e d h e ç a k m a k u n , që k u s h e d i pse i p ë l qente ta m b a n t e në sirtar, vuri një cigare në gojë dhe, p a e n d e z u r , doli n g a z y r a . 9

per2lek.com Klan Kulturor

— Është bërë t y m , — t h a Linda. Silva doli p ë r të ç u a r një m a t e r i a l te s e k r e t a r j a e m i nistrit. Në k o r r i d o r e kîshte qetësi. Një telefon që s'e ngrinte kush, binte vazhdimisht pas derës së një zyre. Me siguri, i zoti i tij qe në m b l e d h j e . K u r u k t h y e në zyrë, atje ishte Ariani. Buzëqeshnin të dy me Lindën për diçka që porsa e kishin thënë. P e r se n u k shoqërohen b a s h k ë ? mendoi Silva. Do të ishte n j ë çift i b u k u r . — Po i t r e g o j a p ë r s h e f i n , — t h a L i n d a . — P ë r n e r vat që i hipin sa h e r ë ka mbledhje partie. — Sot mbledhja e Partisë më d u k e t se është për p u nën e Kinës, — t h a Ariani. — V ë r t e t ? — ia b e r i L i n d a . — K ë s h t u më duket. Diku në korridor dëgjohej një përplasje e m b y t u r d y e r s h . Një telefon, n d o s h t a ai që k i s h t e d ë g j u a r Silva, v a z h d o n t e të binte në largësi. — D o m e t h ë n ë të gjitha ato që j a n ë folur kohët e fundit për prishjen me Kinën janë të vërteta, — tha Linda. — Me sa d u k e t , — u p ë r g j i g j A r i a n i . Silva v ë s h t r o n t e m e n d u e s h ë m s y p r i n ë n e tryezës. — N j ë p r i s h j e k a q e q e t ë , — t h a a j o . — Sa e ç u d i t shme. A r i a n i u m a t të t h o s h t e diçka, por në a t ë çast u h a p d e r a dhe h y r i Simon Dersha, që p u n o n t e në zyrën fqinjè. — Ka m u n d ë s i të t e l e f o n o j ? — t h a a i . — T e l e f o n i y n ë është prishur. — T e l e f o n o n i , — t h a Silva. A j o d e s h i t ë k t h e n t e k o k ë n n g a Ariani, për të v a z h d u a r bisedën, por u k u j t u a se ajo bisedë n u k mund të vazhdonte në prani të Simon Dershës. Megjithëse fqinjë me zyrën e tyre, ai kishte q e n ë p ë r t a n j ë n j e r i i h u a j , p r a n i a e t ë cilit b i n t e n ë s y v e t ë m ditën e ndarjes së rrogave, kur, i ulur në një karrige, p ë r b r i l l o g a r i t a r i t , i m b a n t e çdo p u n o n j ë s i k u o t ë n e B a s h k i m e v e Profesionale. Ai s'ishte as i mire, as i k e q p ë r ta, m e g j i t h a t ë n ë s y t ë e tij s ' k i s h e qejf t ë b i s e d o h e j për

per2lek.com Klan Kulturor

10

a s g j ë . J a d h e t a n i , S i l v a e n d i q t e m e s y k r a h u n e tij q ë po formonte n u m r i n , duke e ndier se e d h e s y t ë e Lindes e të Arianit vështronin me të njëjtën m ë n y r ë . — S i m o n , p a s k e b ë r ë k o s t u m të r i , — t h a L i n d a . — E gëzofsh! — F a l e m n d e r i t , — t h a t j e t r i , me d o r e z ë n e t e l e f o n i t te goja. — E k a m p a s u r p r e j kohësh. — S'ta k e m i p a r e a s n j ë h e r ë . A i b e r i n j ë s i b u z ë q e s h j e n a z i q e , d u k e u l u r Itokën poshtë. Kostumi blu i e r r ë t ia b ë n t e e d h e më të v r a r ë n g j y r ë n e fytyrës. Ishte hera e p a r e që Silva po e shikonte me vërejtje atë njeri. Ai kishte qenë për të një njeri i mbyllur, m e s k i n , d h e asaj i v i n t e g a t i ç u d i t a n i p ë r a t ë f y t y r ë t ë h i r nosur, që dukej menjëherë se m u n d të kishte kaluar një n a t ë pa gjumë e n ë p ë r të cilën vetonte h e r ë p a s h e r e një mo'tiv l u m t u r i e . D a s h u r i ? m e n d o i S i l v a g a t i m e n e v e r i , p o t h u a j s e e fyer, q ë d a s h u r i a d h e S i m o n D e r s h a m u n d t ë përziheshin një dite bashkë. Në heshtjen që qe vendosur në zyrë, dëgjoheshin sinjalet e telefonit që m b e t e s h i n pa përgjigje, d i k u në n j ë d h o m ë boshe. Simoni e mbylli më në fund telefonin, t h a «falemnderit»- d h e doli. — Edhe në zyrën tonë, para një çerek ore, bëri të n j ë j t ë n gjë, — t h a A r i a n i , q ë r r i n t e a k o m a n ë k ë m b ë . — Ka e d h e ai j e t ë n e t i j , — t h a S i l v a . — S i g u r i s h t , — t h a A r i a n i . — Ku e l a m e f j a l ë n ? A h , po, te kinezët. Te prishja e qetë. — P o , — t h a Silva, — n u k n g j a n f a r e m e p r i s h j e n m e sovjetikët. — A t ë h e r ë ishte më d r a m a t i k e ? — pyeti Linda. — Pa a s n j ë k r a h a s i m , — u p ë r g j i g j S i l v a . —Ti ke d h e G j e r g j i n a t j e , — t h a L i n d a . — E p r a , ku qëlloi p i k ë r i s h t t a n i , — ia b ë r i Silva. — Është h e r a e p a r e që shkon në Kinë? — J o . K o h ë t e f u n d i t k a s h k u a r disa h e r ë . Ariani qe afruar te dritarja dhe po vështronte përjashta. 11

per2lek.com Klan Kulturor

— E j a n i të s h i k o n i , — t h a p a s p a k . — Çfarë? — Ne S h e s h i n «Skënderbej», kinezë. Ato u n g r i t ë n të dyja d h e u a f r u a n te dritarja. Që andej dukej fare m i r e Sheshi «Skënderbej». Në trotuaret e gjera dukeshin vërtet grumbuj të m ë d h e n j kinezësh. Një pjesë lëviznin a k o m a , një pjesë k i s h i n q ë n d r u a r n ë vend, p ë r p a r a kolonave prej m e r m e r i të Pallatit të K u l turës.dhe më tutje, n ë n këmbët e m o n u m e n t i t të S k ë n derbeut. — S'kam pare ndonjëherë kaq s h u m ë kinezë, — t h a Ariani. — Po v i j n ë a k o m a , — t h a L i n d a , — s h i k o k ë n d e j B u levardin e Madh. — Ndoshta do të kenë qenë në ndonjë mbledhje në a m b a s a d ë n e t y r e , — t h a Silva. — Me s i g u r i . Ato v ë s h t r u a n një copë h e r ë n ë h e s h t j e . — E m b u s h ë n krejt sheshin, — t h a Linda. — Një p a mje me të v ë r t e t ë e çuditshme. Silva v ë s h t r o n t e m e një s i vuajtje n ë f y t y r ë . Ajo l ë vizje e n g a t h ë t a t j e p o s h t ë , ajo b u i s j e n ë p ë r s h e s h , e ngjashme çuditërisht me lëkundjen e një m o r i e peshqish pa jetë, të s h f a q u r disi misteriozisht në m e s të dites, i ngjallte një ndjesi n e v e r i e të përzier me njëfarë a n k t h i . — Duke p a r e m u r e t e p a m b a r u a r a të ndërtesës së re të ambasadës kineze, njerëzit t h o n ë se po n d o d h e njëjta gjë, a s h t u s i e d h e m e a m b a s a d ë n s o v j e t i k e , — t h a L i n d a . — Edhe a t ë h e r ë m a r r ë d h ë n i e t u prishën në prag të ndërtimit të ndërtesës së re të ambasadës sovjetike, apo jo? — Pikërisht, — tha Ariani. — E k a m dëgjuar edhe u n e n j ë g j ë t ë tillë. — Ti, S i l v a , t h e se kjo p r i s h j e ë s h t ë k r e j t e q e t ë , — t h a L i n d a . — P o ajo t j e t r a i s h t e n d r y s h e , a p o j o ? — Me sovjetikët? O, atëherë gjithçka ishte gjithë n e r v , e r r e z i k s h m e d h e e r e n d e , — u p ë r g j i g j Silva, — t j e t ë r gjë f a r e . — Po me j u g o s l l a v ë t si i s h t e ? — L i n d a u p e n d u a në

per2lek.com Klan Kulturor

12

çast p e r p y e t j e n . I d e j a s e m o s p o e b ë n t e s i t e p ë r t ë m à dhe në moshë, që po e pyeste për diçka që kishte ndodhur r r e t h njëzet e pesë vjet më pare, e bëri të ndiejë të n x e h t ë në faqe. — Po ndoshta n u k të kujtohet, — shtoi, për të n d r e q u r në njëfarë m ë n y r e gafën. — J o , më kujtohet, — t h a Silva. — Madje më k u j t o h e t f a r e m i r e . — Ajo b ë r i n j ë s i n ë n q e s h j e m e v e t e . — Isha n x ë n ë s e a t ë h e r ë , në shkollën fillore. Më k u j t o h e t q ë i s h t e n j ë m ë n g j e s i f t o h t ë m e s h i , d h e zilja p ë r t ë h y rë në klasë po vononte, megjithëse n x ë n ë s i t ishin të r r e s h t u a r t ë g j i t h ë . P a s t a j d r e j t o r i doli t e p r a g u i s h k o l l ë s dhe tha: «Fëmijë, Titua tradhtoi!» — P a k a s h u m ë e n j ë j t a g j ë si me s o v j e t i k ë t , — t h a Ariani. — E d h e une a t ë h e r ë isha nxënës. K u r s e ty me siguri s'të k u j t o h e t as n j ë r a as tjetra, — iu k t h y e Lindës. — J o , p s e ? — ia b ë r i a j o e t u r b u l l u a r . — D i ç k a më kujtohet për Hrushovin. — Ti a t ë h e r ë ke q e n ë me siguri në kopsht, — t h a Silva, m e n j ë b u z ë q e s h j e t ë p ë r m b a j t u r . Linda e ndjeu këtë h e r ë që u skuq sikur të ishte fajtore. — O, ju po më b e n i f a r e f o s h n j ë , — t h a ajo. — M u a më kujtohet fare m i r e si e h o q ë m p o r t r e t i n e Hrushovit nga klasa, madje dikush deshi ta shkelte me k ë m b ë , por mësuesja i t h a se s'duhej t e p r u a r . — E m b a n m e n d a p o e ke l e x u a r në l i b r a ? — e n g a c moi Ariani. — Sa i k e q j e , — t h a L i n d a . — Më n j ë m i j ë e n ë n t ë q i n d e g j a s h t ë d h j e t ë e n j ë ti d u h e t t ë k e s h q e n ë s h t a t ë vjeç, — t h a S i l v a . Linda tundi kokën. — Diçka më tepër. — K u r s e une, pikërisht pak kohë pas ngjarjes, u m a r tova, — t h a Silva. — V ë r t e t ? — ia b ë r i L i n d a . Silva vështroi m e n d u e s h ë m pas x h a m a v e . — I s h t e t a m a m fillimi i b l l o k a d ë s , k u r i k a n g a a r keologjia d h e e r d h a n ë n d ë r t i m .

per2lek.com Klan Kulturor

13

— Atëherë erdhën në ndërtim shumë inxhinierë, apo jo? — tha Ariani. — P o . N d ë r t i m i u g o d i t i p a r i p r e j p a s o j a v e të b l l o kadës. Silva vazhdonte të vështronte në drejtim të x h a m a ve. Të largëta si nga një bote tjetër, të n d r i ç u a r a ftohtë, ru k u j t u a n teatri a n t i k i Pasha Limanit, lënia përgjysmë e g ë r m i m e v e , ikja e saj n g a arkeologjia d h e njohja me Gjergjin. Të gjithë të njohurit e tu q u h e n Gjergj, e ngacm o n t e a t ë h e r ë A n a , d u k e b ë r ë a l u z i o n ipër n j ë d j a l ë t ë a r k e o l o g j i s ë , m e t ë c i l i n ajo q e s h o q ë r u a r m ë p a r e . — D o m e t h ë n ë a t ë h e r ë gjithçka ka q e n ë n d r y s h e , — tha Linda. Silva bëri «po» me kokë. Ra telefoni. Linda ngriti dorezën, pastaj ia zgjati Silvas. — Të kërkojnë t y . N d ë r s a S i l v a f liste,- L i n d a , d u k e b ë r ë n j ë s f o r c i m t ë m a d h për të lënë jashtë vëmendjes f jalët që thoshte tjetra në telefon, v ë r e n t e s h p r e h j e n e fytyrës së saj. Asaj i p ë l q e n t e çdo gjë e S i l v ë s , m ë n y r a s i v i s h e j , s i b u z ë q e s h t e d h e s i d o m o s s i fliste. — E p r a , — t h o s h t e S i l v a në telefon, — v ë r t e t q ë l l o i k e q që s'është Gjergji. . . Sidoqoftë ditëlindjen do ta festojmë njëlloj... Në ç'orë të vini? Të t h e m të drejtën, e d h e të tjerëve n u k ua k a m lënë të s a k t ë . . . Po kjo s'ka n d o n j ë r e n d a s i . . . J u e j a n i r r e t h s h t a t ë s , ose s i t ' j u v i j ë m ë m b a r ë . Të gjithë j a n ë njerëz të afërm. . . Po, po, k r y e sisht farefis. .. M i r u p a f s h i m , m i r e se te v i n i ! Me të lënë dorezën e telefonit, Silva u m a t t'u t h o s h t e a t y r e diçka, n d o s h t a për a t ë ditëlindje, p ë r t ë cilën p o r s a kishte folur, p o r n ë a t ë çast u h a p d e r a d h e h y r i shefi. Kishte njëfarë lehtësimi në fytyrë, megjithëse v ë s h t r i m i i tij i s h t e p r a p ë t e p ë r s e r i o z . M e s i g u r i m b l e d h j a e k o m u n i s t ë v e kishte m b a r u a r d h e , sic t h o s h t e Linda, s h p r e h j a e fytyrës së shefit në r a s t e të tilla n u k ishte v e ç se e kopjuar nga ndonjë fytyrë komunisti që porsa kishte d a l ë n g a m b l e d h j a d h e m e t ë cilin a i q e k r y q ë z u a r n ë k o 14

per2lek.com Klan Kulturor

rridor. Dukej sikur shefi d o n t e të t h o s h t e diçka, por se ç'e p e n g o n t e . A r i a n i , q ë i s h t e i b i n d u r s e s h e f i t n u k i p ë l q e n t e ta gjente atë në zyrën e vet, u largua qetësisht. — P ë r a t ë ishte mbledhja, — t h a shefi, pa e n g r i t u r kokën nga shkresat. — Për Kinën. — A s h t u ? — ia b ë r i L i n d a . — M e s a d u k e t , p o d e v i j o j n ë . Y t s h o q d o t ë n a s j elle lajme më të sigurta, besoj, — t h a ai, d u k e iu d r e j t u a r Silvas. — K u r vjen? Silva ngriti supet. — N u k e di, — tha. — S'kam m a r r e asnjë lajm prej tij. Ajo ishte a k o m a në këmbë, dhe, pa ditur as vetë pse, u k t h y e n g a d r i t a r j a p ë r t ë p a r e S h e s h i n -«Skenderbej»-. — Linda, — t h a ajo me zë të ulët, d u k e e p r e k u r te supi, — shiko atje. L i n d a u k t h y e d h e afroi k o k ë n t e x h a m i . — Sa ç u d i , — t h a ajo. — Ç ' ë s h t ë . — ia b ë r i s h e f i . — Diçka e çuditshme, — t h a Silva. — P a k caste p ë r p a ra Sheshi «Skënderbej» ishte m b u s h u r me kinezë. Tani j a n ë z h d u k u r të gjithë. — S i k u r t'i k e t ë p ë r p i r ë d h e u , — s h t o i L i n d a . — H m , — ia b ë r i shefi, — j a n ë e n i g m a t i k ë . Ç ' k a h e q u r shteti ynë për t'u m a r r ë vesh me ta. — Më m i r e të mos kishim pasur të bënim fare me ta, — t h a Linda. Shefi ngriti kokën. — N j ë fjalë goje, — t h a . — Po k ë t u , m o j v a j z ë , s ' ë s h t ë si në d a s h u r i ; më mire mos të të kisha njohur fare, e ku di u n e si j a n ë ato r o m a n e t e dashurisë. — N u k ju kuptova, — tha Linda, d u k e e v ë s h t r u a r me vëmendje. — Desha të them se punët midis shteteve s'janë n j ë lloj s i m i d i s n j e r ë z v e , m ë d o , s ' t ë d u a m ë , h a j d e t ë n d a h e m i . J a n ë gjëra të thella, r r e t h a n a objektive e tjera... — J u k u j t o n i s e u n e j a m a q m e n d j e l e n t ë , s a q ë çdo

per2lek.com Klan Kulturor

15

g j ë n ë b o t e t ë m ë d u k e t s i m a r r ë d h ë n i ë m i d i s n j ë çifti? — t h a Linda, e fyer. Shefi e v ë s h t r o i gjithë habi. — P o d a l e n j ë h e r ë , — i a b ë r i ai, — u n e n u k t h a s h ë n j ë gjë t ë tillë. —Ashtu e t h a t ë , — t h a ajo. S y t ë e saj s h k r e p t i n ë nga zemërimi. Shefi b ë r i një lëvizje t ë k o t ë m e d u a r . A i k t h e u k o k ë n n g a Silva, si p ë r të k ë r k u a r n d i h m ë n e saj në k ë t ë ngatërresë, pastaj, ngaqë n u k e kuptoi dot nëse Silva m u n d t ë n d ë r h y n t e p ë r t ë s q a r u a r diçka, h a p i p r a p ë k r ä h e t , s i k u r t ë t h o s h t e « ç ' m ë polli». Një copë h e r ë u m o r me hapjen d h e mbylljen e sirt a r ë v e , sic b ë n t e z a k o n i s h t k u r i s h t e i t u r b u l l u a r , p a s t a j ndezi n j ë cigare, të cilën e shoi sakaq. — E p o , m j a f t , d e , — t h a g j i t h ë z e m ë r i m , — s'e t h a s h ë me qëllim, d r e q i e m o r i . Në fund të fundit, do të më d u roni ndonjë shaka. Shef më keni. Ai u n g r i t me vrull n g a karrigia, futi p a k e t ë n e cigar e v e n ë x h e p d h e doli. — I ç u d i t s h ë m , — t h a L i n d a , z e m ë r i m i i së cilës qe shuar pikërisht nga nxehja e tij. — Në vend që të fyhesha une... Silva b u z ë q e s h i qetësisht. — Z b r e s i m në k a f e ? — t h a ajo. — Mos u z e m ë r o v a më s h u m ë se ç ' d u h e t ? — t h a L i n da k u r po zbritnin shkallët. Silva buzëqeshi, pa e p a s u r m e n d j en a t y . A r o m a që vinte nga bufeja, i kujtoi se kishte për të bërë akoma disa blerje të fundit p ë r ditëlindjen e vajzës. Ishte h e r a e p a r e q ë e f e s t o n t e d i t ë l i n d j e n p a t ë s h o q i n d h e kjo i s h t e ndier menjëherë. Bufeja ishte në katin n ë n tokë, d h e shkallët që të çonin at je ishin plot me n jerez që h i p n i n a p o zbritnin. Ishte ora e z a k o n s h m e k u r nëpunësit p i n i n kafe. Në q o shen e b a n a k u t Silva pa përsëri Viktor Hilën, që po p i n te një gotë konjak. F y t y r ë n e kishte të dëshpëruar. 16

per2lek.com Klan Kulturor

— E gjetët zëvendësministrin? — pyeti ajo, k u r u gjend përbri tij. Viktor Hila bëri një shenjë me dore. — E g j e t a , po ç'e do* — N j i h u n i , — e p r e z a n t o i S i l v a me L i n d ë n , — n j ë shoqja ime. Një i n j o h u r i im. — G ë z o h e m , — ia b ë r i V i k t o r Hila, pa vështruar k u r r k ë n d . — Pranoni të m e r m i diçka nga une, jam tepër i mërzitur. — Po ç'keni k ë s h t u ? — t h a Silva. — E d h e në m ë n gjes, k u r j u p a s h ë . . . — Më ka p j e l l ë b e l a j a , — t h a ai. — Në f i l l i m e m o r a s i m e t ë qeshur, p o t a n i p o m ë pjell. K a m q ë n ë m ë n gjes q ë v ë r t i t e m d h e a s k u s h s'më t h o t ë asgjë t ë q a r t ë . Ç'do t ë m e r r n i ? — P o n d o s h t a s ' k a n e v o j ë , — t h a Silva. — A q m ë t e p ë r q ë s'jeni d h e n ë h u m o r . [ l — Pikërisht se s'jam në humor, mos më shtoni mërzinë. M e r r n i diçka, ju l u t e m . E k a m v ë r t e t p ë r kënaqësi. Linda e vështroi Silvën një grime sikur t'i t h o s h t e «a është normal?» — P o m i r e , a t ë h e r ë , p o m a r r i m n j ë k a f e , — t h a Silva. Viktor Hila k t h e u gotën. — Më ka pjellë me n j ë kinez, — tha. — Me n j ë k i n e z ? — ia b ë r i S i l v a . — .Pikërisht pak më p a r e po flisnim për ta, — t h a Linda, që po e v ë s h t r o n t e gjithë kureshtje Viktor Hilën. — Me n j ë k i n e z t ë . . . t ë . .. O h , ç ' k i n e z i lig, — m ë r mëriti Viktor Hila. Linda zuri go j ën me dore, për të mos ia plasur të q e s h u r i t . Viktor Hila m o r i kafet nga banakierja d h e ua v u r i secilës p ë r p a r a . — Dje më njoftuan se j a m i pezulluar. Më kuptoni, as në p u n ë , as i p u s h u a r , por i pezulluar, d h e gjithmonë për shkak të kinezit. K a m gjithë mëngjesin që po vërtitem në ministri për të zgjidhur ngatërresën dhe s'po m u n d e m dot. M ë k u p t o n i ? S'po m u n d e m k u r r s e s i . T ë gjithë janë bërë si të shurdhër.
2 - 2
T j)

per2lek.com Klan Kulturor

1T

— E ç ' p u n ë k e n i p a s u r ju me k i n e z i n ? — p y e t i S i l v a , pasi r u f i s i f i l x h a n i n , e k a f e s . — J e n i g r i n d u r m e t e ? — Më k e q , — t h a V i k t o r H i l a . — I k a m s h k e l u r k ë m bën. K ë t ë h e r ë jo v e t ë m Linda por edhe Silva qeshi me zë. — Me g j i t h ë m e n d e k e n i . . .? — p y e t i S i l v a p ë r m e s së qeshurës. — H m , — ia b ë r i V i k t o r H i l a , — k ë s h t u q e s h a d h e u n e n ë fjllim, k u r m ë t h a n ë s e k i n e z i q e a n k u a r , p o r t a ni e q e s h u r a po më del p ë r h u n d ë s h . Linda vazhdonte të qeshte akoma d h e e vuri filxhanin te b a n a k u që të mos i derdhej kafja. — E pastaj, ç'ndodhi? — pyeti Silva. — Ç'e p y e t , — t h a t j e t r i . — K i n e z i u a n k u a se u n e e shkela me qëllim. U n e n a t y r i s h t t h a s h ë se e shkela pa qëllim. P u n a shkoi në M i n i s t r i n e e J a s h t m e . A m b a s a d a kineze kërkoi dënimin tim. K u r m o r ë n vesh që u n e s'u dënova, përsëriti protestën. T h o n ë se p u n a ka s h k u a r gjer n ë P é k i n . K a n ë d ë r g u a r a t j e r a d i o g r a f i n e e k ë m b ë s s'è kinezit dhe pritet përgjigjja që a n d e j . E k u p t o n i t a n i që i kam punët keq? — Por ndêrkaq, me sa po dëgjojmë, p u n ë t me Kinën s i k u r s'po s h k o j n ë d h e a q v a j , — i a b e r i L i n d a , q ë i k i s h t e a k o m a s y t ë m e lot n g a t ë q e s h u r i t . — K ë s h t u q ë e d h e j u mund të shpëtoni. — A h , i di u n e k ë t o , — t h a V i k t o r i , — m u n d të n d o dhin gjithfarë gjërash. M u n d të vijë d i t a që dikush të shkojë të bëjë ndonjë proçkë mu p ë r p a r a ambasadës k i neze, m e g j i t h a t ë k ë m b a q ë s h k e l a u n e d o t ë k u j t o h e t . J a m ters i madh. G j i t h m o n ë p o ai, t h a m e v e t e S i l v a . I v r u l l s h ë m , i papërmbajtur, tërheqës rreziqesh mbi k o k ë n e vet, a s h t u sic e k i s h t e n j o h u r n ë k o h ë n e p r i s h j e s m e s o v j e t i k ë t , k u r kishin s h k u a r disa h e r ë m e Anën, k u r a i s h t r o n t e d a r k a t e tij të p a h a r r u e s h m e . — Radioskopi, radiografi e k ë m b ë s së kinezit, n o t a

per2lek.com Klan Kulturor

18

q e v e r i t a r e , m ë k u p t o n i ? — v a z h d o n t e V i k t o r Hila. — P o kjo ë s h t ë ç m e n d u r i . Ai porositi dhe një gotë tjetër. —Kam n j ë j a v ë q ë m ë d e l g j u m i h e r ë t d h e p e r s e , — V i k t o r H i l a u l i z ë r i n p ë r s ë r i , — p ë r n j ë k i n e z t ë lig. Linda qeshi përsëri. — Më b e s o n i , po b ë h e m si i l u a j t u r . P o r s a g d h i n rhëngjesi, n ë vend të mendoj ndonjë gjë për të qenë, them me vete: mbërriti valle ajo radiografi e m a l l k u a r ? Ato q e s h ë n të dyja me zë. — Një k ë m b ë kinezi, e radiografuar, fluturon nga një kontinent në tjetrin. Diçka m a k a b r e apo jo? Ato q e s h ë n përsëri. —E p e r s e i t r e m b e n i aq s h u m ë radiografisë së k ë m bës? — p y e t i Silva, d u k e e v ë s h t r u a r g j i t h ë d j a l l ë z i . — Në qoftë se e keni s h k e l u r v e r t e t p a d a s h u r , shkelja s'ka se si të ketë qenë aq e rende, kështu që radiografia... Viktor Hila buzëqeshi, pa i n g r i t u r sytë. — P o a t j e ë s h t ë p u n a , q ë j o v e t ë m s'e k a m b ë r ë p a d a s h j e , p o i a k a m s h k e l u r t a m a m , — t h a ai. Linda qeshi. Viktor Hila e k t h e u fundin e konjakut. — Po si të m o s ia s h k e l j a , Silva, — t h a ai, — i z y m t ë në fytyrë. — Një m u a j r r e s h t ai m a s h t r u e s më torturoi duke mos më dorëzuar disa de taie të një dokumentacioni. M ë g ë n j e n t e ç d o d i t e , s h t y n t e a f a t e t , p r a p ë g ë n j e n t e . prapë i s h t y n t e . Ishte n j ë fat që n u k e m b y t a fare. Ju qeshni, po ju s'keni p a s u r të bëni n d o n j ë h e r ë me n d o n j ë kinez. Ato qeshën përsëri. Linda n u k ia h i q t e sytë fytyrës s ë tij t ë l o d h u r e t ë p a r r u a r . — Kinezi Ping, — vazhdoi Viktori, — kështu quhet ai qelbësirë. V j e n çdo m ë n g j e s n ë uzinë dhe vërtitet n g a d a l s h ë m - p o s h t ë e p ë r p j e t ë m e a t ë k ë m b ë n e tij t ë m a l l k u a r , l i d h u r m e f a s h o , a p o m e alici, a p o m e d r e q i e di çfarë ilaçesh popullore kineze. Më k u p t o n i ? V ë r t i 19

per2lek.com Klan Kulturor

tet që ta shikojnë të gjithë, kushedi, m b a s e p r ê t t'i n g r e në ndonjë m o n u m e n t ; heroi Ping i m a s a k r u a r nga b a n diti shqiptar Viktor Hila. J u qeshni, p o une ndërkaq j a m i pezulluar. Më k u p t o n i , i p e z u l l u a r . As në qiell, as në tokë. Dhe askush s'më jep përgjigje për asgjë. Ato u n d a n ë më në fund prej tij d h e dolën n g a b u feja. — Sa simpatik, a p o jo? — tha Linda, n d ë r s a po ngjitnin shkallët. Silva pohoi me kokë. — Kështu ka q e n ë gjithmonë, qyshse e k a m njohur. P o t h u a j s e s'ka n d r y s h u a r . Në fytyrën e Lindes një g j u r m ë buzëqeshjeje spikaste herë më qartë, herë më dobët. — S h u m ë s i m p a t i k , — p ë r s ë r i t i ajo s i k u r t ë fliste m e ve te. K u r ato h y n ë në zyrë, shefi a k o m a s'ishte k t h y e r . L i n d a m o r i c a m a t e r i a l e d h e doli p ë r t ë s h k u a r n ë k o p i s t e r i . Silva q ë n d r o i c a c a s t e pa lëvizur, me bërrylat m b ë s h t e t u r m b i t r y e z ë . S'i p u n o h e j . U n g r i t , i u a f r u a d r i t a r e s d h e një copë h e r ë v ë s h t r o i p ë r j a s h t a s h e s h i n e m i nistrive. Dite e lagësht, gri. Ajo iu afrua kaloriferit d h e vuri dorën në të. Kaloriferi iu d u k pak i ftohtë. Vetëm k u r s i m t ë m o s k e t ë . Ç ' ë s h t ë k ë s h t u , t h a ajo m e v e t e . N g a i e r d h i kjo f r a z ë , q ë A n e s i p ë l q e n t e t a t h o s h t e s h p e s h në ato vite të p a h a r r u e s h m e . Po kjo ë s h t ë budallallëk ta mendosh, tha me vete. Edhe sikur të n d o d h t e njëlloj si a t ë h e r ë , s'kishte se si të fillonte k a q shpejt. P a s t a j , d i h e j që kaldaja nuk p u n o n t e m i r e kohët e fundit. Dy^tri h e r ë i s h t e folur për z ë v e n d ë s i m i n e s a j . Ë s h t ë n j ë m a r r ë z i të m e n d o s h k ë s h t u , t h a ajo, d h e u u l p r a n ë n ë t r y e z ë n e p ü nës. Këtë herë diçka është ndryshe.,.. Dhe ka k a q qetësi. D e r a u h a p d h e h y r i s h e f i . P a s tij L i n d a . P ë r ç u d i , f y t y r a e shefit ishte e çelur. Linda pyeti Silvën p ë r diçka d h e shefi u përgjigj. Kjo do të t h o s h t e se i s h t e b ë r ë p a j t i mi i h e s h t u r . Ai nisi të thoshte diçka për k i n e z ë t d h e Silv a t r e g o i p a s t a j r a s tin e V i k t o r H i l ë s . S h e f i q e s h t e a k o m a

per2lek.com Klan Kulturor

20

me zë të lartë, me të q e s h u r ë n e tij të v e ç a n t ë - me ca si britma midis, k u r trokiti dera dhe hyri Simon Dersha. — A m u n d të t e l e f o n o j p a k ? — t h a a i . Pa e n d ë r p r e r ë të q e s h u r ë n , shefi bëri me kokë n g a telefoni. Simon D e r s h a iu a f r u a tryezës ku ishte v ë n ë t e lefoni, ngriti dorezën d h e formoi n u m r i n . Silva m e L i n den vështruan njëra-tjetrën. Bashkë me rrotullimin e disk u t të n u m r a v e e qeshura e shefit po s h u h e j . Më në fund ato, ash tu si edhe herën tjetër, dëgjuan sinjalet që binin d i k u n ë s k a j i n t j e t ë r , n ë t e l e f o n i n q ë s'e n g r i n t e a s k u s h . Fytyra pritëse e Simon Dershës kishte po atë shprehje l u m t u r i e t ë h a r r u a r n ë t ë . K u r e p a s e d i k u s h i s'po p ë r g j i g j e j , e uli d o r e z ë n . — E pastaj? — pyeti shefi. — Ç'bëri ai, Viktori, apo si e q u a j n ë ? Ajo s h p r e h j e e p a z a k o n t ë m b i f y t y r ë n e S i m o n D e r s h ë s , i cili, p a s i k i s h t e u l u r d o r e z ë n e t e l e f o n i t k i s h t e q ë n druar në këmbë, sikur po bënte një përpjekje të fundit p ë r t ' u a f r u a r n ë b o t e n e t y r e , e p e n g o n t e S i l v ë n t ë fliste lirisht. Megjithatë, d u k e b ë r ë n j ë sforcim, ajo tregoi diçk a t j e t ë r p ë r V i k t o r i n d h e s h e f i q e s h i p r a p ë m e zë. M e bisht të syrit Silva hetoi fytyrën e Simon Dershës d h e këtë herë iu duk se krahas përhumbjes së l u m t u r në atë fytyrë pa një vezullim ironie. Pa t h ë n ë asgjë, qetësisht, si ata që p ë r p i q e n të m ë nj an oh en nga ndonjë vend midis rrëmujës, për të mos r ë n ë n ë sy, a i doli n ë ç a s t i n k u r e q e s h u r a e s h e f i t b u b u lloi p ë r s ë r i m e t ë r ë f u q i n ë . — Po ky, ç'ka k ë s h t u , që v ë r t i t e t në m ë n g j e s si s o m n a m b u l ? — t h a Lida. — Ç'ia vë v e s h i n , — ia b ë r i s h e f i . "* — V ë r t e t e k a m , — v a z h d o i L i n d a . — M ' u d u k p a k i ç u d i t s h ë m m e a t ë k o s t u m b l u t ë e r r ë t q ë s'e k a v e s h u r k u r r ë . A p o jo, S i l v a ? Silva bëri «po» me kokë. S h e f i l ë s h o i n j ë p s h e r ë t i m ë , sic b ë n t e z a k o n i s h t p a s të q e s h u r a v e të mëdha, dhe pas psherëtimës së tij në z y r ë ra q e t ë s i a . .

per2lek.com Klan Kulturor

21

per2lek.com Klan Kulturor

II

Rrallëherë i qe d u k u r Silvës kaq i g i a t ë o r a r i z y r t a r . Qyshse në zyrë ra qetësia dhe gjer në m b a r i m të o r a r i t n u k ishin veçse dy orë e gjysmë, por që asaj iu d u k ë n si të pafundme. N u k ishte ditëlindja e vajzës që ia k r i j o n t e n j ë p a d u r i m t ë tillë, p o r d i ç k a t j e t ë r , q ë a s a j o v e t ë s'e kishte të q a r t ë . Ishte diçka që k i s h t e lidhje n d o s h t a me bisedat për kinezët, me mungesën e Gjergjit d h e me coperà kujtimesh, që kushedi pse atë dite i vinin valë-valë. Silva kishte v ë n ë re se në jetën e n j e r i u t ka d i t e q ë j a n ë t ë afta t ë ndjellin k u j t i m e , a s h t u sic k a t ë tilla, që janë krejtësisht mospërfillëse ndaj tyre. E sotmja isht e n j ë d i t e e llojit t ë p a r e .

22

G j e r n ë m b a r i m t ë o r a r i t shefi n u k lëvizi n g a z y r a , k ë s h t u q ë A r i a n i , i cili h a p i n j ë h e r ë p ë r g j y s m ë d e r ë n , e mibylli p ë r s ë r i p a h y r ë d h e t ë n j ë j t ë n g j ë b e r i S i m o n D e r s h a , q ë v i n t e , sic d u k e t , p ë r t ë t e l e f o n u a r . Më në fund e r d h i o r a dy. Në k o r r i d o r dëgjoheshin h a p a , z h u r m a çelësash n ë p ë r d y e r d h e c a zëra t ë s h k u j d e s u r . S h e f i i s h t e z h y t u r n ë <J°sjen e tij d h e n u k p o e ngrinte kokën. Linda nxori pasqyrëzën nga canta, bëri d y - t r i z h u r m a t ë vogla, p o r s h e f i n u k u p ë r m e n d . A t ë h e r ë ajo e p y e t i : — Ju do të rrini a k o m a ? — P s e ? — t h a a i , pa e k u p t u a r m i r e . — A h , p a s k a sh'kuar ora? I habitur, ai nxori orën e xhepit d h e tundi k o kën. — Paska shkuar ora vërtet. Ju shkoni, une do të rri edhe pak, — tha me zë të bute. Ato u ngritën, morën çantat dhe mbyllën sirtarët, duke u p ë r p j e k u r të bënin sa më p a k z h u r m ë me çelësat. — Ditën e m i r e ! — t h a Silva. — Ditën e mire, shoku shef! — tha Linda p a s saj. — D i t ë n e m i r e , v a j z a ! — u p ë r g j i g j a i , pa e n g r i t u r k o k ë n n g a dosja. — S'e k a z e m r ë n t ë k e q e , — t h a L i n d a t e k p o z b r i t nin shkallët. — S i g u r i s h t , — t h a S i l v a . — P s e , k u s h e t h a n j ë gjë të tillë? — A s k u s h . . . Po e k i s h a f j a l ë n se, p a v a r ë s i s h t se b ë n gjëra të tilla... Silva e vështroi shoqen pa e k u p t u a r ç'donte të t h o shte. ; * — P o ja, p a v a r ë s i s h t s e b ë n n u m r a të* t i l l ë , s i p ë r shembull, qëndrimi jashtë orarit e ku di u n e ç'janë ca gjëra të tilla të panevojshme, p r a p ë s e p r a p ë s'është i keq. S i l v a q e s h i m e zë. — E p o s h e f a t p r a n d a j j a n ë s h e f a, — t h a a j o , — që të k e n ë c a sjellje t ë n d r y s h m e , c a m a n i r a . — Pikërisht, — t h a Linda. — m u a më p ë l q e j n ë k ë s h tu. N u k e di si është p ë r ty, por për m u a një shef është si d i ç k a krejt e k u n d ë r t me n j e r i u n e afërt, si ta t h e m ,

per2lek.com Klan Kulturor

23

;

për s h e m b u l l me n j e r i u n që d a s h u r o n . N u k e di a u shpreha qartë. Silva buzëqeshi. — Më d u k e t se të k u p t o v a , —«. t h a , — m e g j i t h ë s e jo plotësishït. Ato^ k i s h i n d a l ë t a n i n g a m i n i s t r i a d h e s i z a k o n i s h t e b ë n ë n j ë copë r r u g ë bashkë. L i n d a u përpoq të s h p j e gonte d h e një h e r ë raportin krahasues midis portretit të një shefi d h e të n j ë dashnori, a s h t u sic e m e n d o n t e ajo, por e n d j e u edhe v e t ë që u n g a t ë r r u a më keq, d h e ia piasi g a z i t . - - — B u d a l l à l l ë q e , — t h a . — Ti me s i g u r i m e n d o n p ë r t e l a s h e t q ë k e sorite m e m y s a f i r ë t d h e u n e p o t ë fias b u dallàllëqe. — Jo, aspak, — t h a Silva. Në të vërtetë i kishin m b e t u r për të bërë a k o m a dis a p u n ë t ë f u n d i t . I d u h e j t ë b l i n t e p ë r çdo r a s t e d h e c a s h i s h e t ë t j e r a v e r ë t ë k u q e . Uji m i n e r a i g j i t h a s h t u m u n d t ë m o s m j a f t o n t e , ( d a r k a t ë tilla z a k o n i s h t j a p i n n j ë e t j e më të m a d h e se ç'parashikohej). Veç kësaj, duhej p j e k u r t o r t a m e m o l l e n ë s o b ë n e l e k t r i k e , p ë r v e ç disa d h j e t ë r a telashe t ë tjera t ë vogla.
:

per2lek.com Klan Kulturor

Si u nda me Lindën, ajo u - f u t në n j ë dyqan pijesh d h e b l e u k a t ë r shishe verë «Shesh i Zi». U p ë r p o q të gjente përafërsisht n u m r i n e të ftuarve, për të p a r a s h i k u a r se a do të mjaftonin shishet e v e r ë s që bleu, b a s h k ë m e a t o q ë k i s h t e n ë s h t ë p i , m i r ë p o kjo i u d u k t e p ë r e. nrùnd imshme. — Më jepni e d h e dy s h i s h e të tjera, — i t h a s h i t ë sil * • • , Më m i r e të teprojnë, se të mos mjaftojnë, tha me vete. K u r s e për ujë m i n e r a l do t'i duhej të dilte e d h e n j ë herë n g a shtëpia; shishet ishin të r ë n d a dhe v ë s h t i r ë se d o t'i n g r i n t e d o t k ë t ë h e r ë . K u r po kalonte përbri dyqanit të frutave të rrugës së säj, pa molle s h u m ë të b u k u r a në vitrine dhe ndali h a pat.'Megjithëse rrjeta i rëndonte, u kthye dhe hyri b r e n d à . S h i t ë s i , i g j a t ë , i h o l l ë , me z ë r i n e t r a s h ë g u r g u l l u e s

24

që i ngjante s h u m ë të folurit në radio, si zakonisht nuk p u s h o n t e së foluri, n d ë r s a u s h ë r b e n t e klientëve. Kishte katër-pesë burra dhe po aq gra që pritnin radhën, dhe Silva u bë gati të dilte, por shitësi, që e v u r i re, i t h a : — Molle s i k ë t o r r a l l ë h e r ë d a l i n . R r i n i t ë m e r r n i . — J a m pak vonë, — t h a Silva. — Më d ë g j o n i m u a , — n g u l i k ë m b ë a i . Silva uli rrjetën p ë r t o k ë d h e zuri vend në r a d h ë n e g r a v e . N ë t ë v ë r t e t ë ajo e d ë g j o n t e p ë r h e r ë s h i t ë s i n e m o l l ë v e , i cili, a s h t u sic m u n d t a l a v d ë r o r i t e m a l l i n k u r e k i s h t e t ë m i r e , s i sot, p o a s h t u m u n d t ë t h o s h t e " p ë r ' t ë : « S o t m o l l e t s ' j a n ë gjë, m o s i m e r r n i m ë m i r e . » Shitësi po i peshonte mollet një burri të veshür me s h u m ë sqimë. — Të lutem, a m u n d ta heqësh atë mollën atjë? S'më pëlqen ngjyra e saj, — t h a burri, duke treguar me gisht peshoren. — Cilën, — p y e t i s h i t ë s i , — k ë t ë ? — Jo, tjetrën. Ah, pikërisht atë. Falemnderit. Prit, hiqmë, të lutem, edhe këtë. Në grumbullin e njerëzve u dëgjua një m u r m u r i m ë e mbytur. — Më fami, — t h a b u r r i , d u k e iu d r e j t u a r njerëzve, — po j a m një çikë merak, mos ma vini ré. S h i t ë s i po i z b r a z t e m o l l e t në r r j e t ë . — — Si v e t e k i n e z ç j a ? — e p y e t i a i , d u k e k ë r k u a r në s i r t a r p ë r t'i k t h y e r m b e t j e n . — S i ? — ia b ë r i b l e r ë s i , d u k e h a p u r s y t ë . — Të p y e t a p ë r k i n e z ç e n , — t h a s h i t ë s i , — si v e t e . — Ç ' j a n ë k ë t o p y e t j e ? — t h a t j e t r i , d u k e e p a r e me q o r t i m , sikur t'i t h o s h t e : k ë t u e gjete të më bësh n j ë . p y e t j e t ë tillë d h e p i k ë r i s h t s o t ? — Më duket se i v a t e dem kinezçja që ka mësuar, — t h a shitësi, k u r tjetri kapërceu p r a g u n e dyqanit. — B a n o n k ë t u . a f ë r , ë s h t ë nga. a t a b o r g j e z ë t e v j e t ë r , p o r të u r t ë s u a r , — vazhdoi të shpjegonte ai, d u k e i p e s h u a r m o l l e t n j ë g r u a j e . — K a q e n ë p ë r k t h y e s i r u s i s h t e s , .që e . pati m ë s u a r në burg. K u r u prishëm atëherë me rusët, e
:

per2lek.com Klan Kulturor

25

l a r u s i s h t e n d h e i u f u t k i n e z ç e s , d h e d o ti, p ë r d y v j e t i doli m a t e r i e . M i r ë p o ç'e d o ! M e s a p o s h o h i m , e p a t i p u n a m e k i n e z ë t , k ë s h t u q ë d h e k i n e z ç j a s'do t ' i h y j ë s h u m ë në punë. — Eh, këta dreqër, edhe gjuhën e qukapikëve j a n ë gati të mësojnë, veç t'ua dojë interesi, — t h a një plak i ngjirur. — Ja, kështu, — vazhdoi shitësi, — m e r r e t burri i b o tes me një djallo g j u h ë k a q vjet d h e i v e t e dëm. Me s i g u r i i vjen të pëlcasë, a p o jo? — E p o a s h t u ë s h t ë , p o t'i b ë s h p u n ë t m e h i l e r a , — t h a p l a k u i n g j i r u r . — Ç'i d u h e j a t i j k i n e z ç j a ? — Po ja, kujtonte se ç ' p ë r k t h i m e do të bëheshin, — ndërhyri n j ë djalë i ri. — E p o m i r e ç'iu b ë , a t ë h e r ë , — t h a p l a k u . Dy a t r e vetë q e s h ë n . — N u k e di të tjerët, po u n e v e t ë e k a m pasur gjithmonë z e m r ë n të ftohtë për këta kinezët, — t h a plaku i ngjirur. — P a r t i n e e dëgjonim që na porosiste për të r u a j t u r m i q ë s i n ë m e ta, p o z e m r a , a m a , s ' m ë n g r o h e j q ë s ' m ë ngrohej. Mbase e k a m gabim, ë? — S ' e ke h i ç g a b i m , — u h o d h n j ë b u r r ë i s h k u r t ë r . — Miqësia me ta s'ishte si miqësia me sovjetikët. Ndryshe ishte ajo, më e thellë, më e vërtetë. — Ndaj dhe s'na sëmbon hiç në zemër që po p r i s h e mi, — t h a plaku. Shitësi po h i d h t e mollet në rrjetën e Silvës d h e ajo i zgjati p a r e t . I s h t e d u k e d a l ë k u r n d j e u z ë r i n e p l a k u t t ë n g j i r u r , q ë t h a d i ç k a , p o r a j o s'i d a l l o i d o t fjalët, v e tëm dëgjoi të qeshurën e njerëzve. Sa çudi, tha me vete. Bisedohej fare hapur, në d y qanin e mollëve, midis njerëzve pothuajse të p a n j o h u r me njëri-tjetrin. Sa ndryshe kishte q e n ë atëherë. S* e rende qe gjithçka. Sa dimërore. Silva shpejtoi h a p a t . Ë s h t ë m ë m i r e k ë s h t u , t h a ajo m e v e t e . N j ë g j a k f t o h t ë s i e tillë! Pa dyshim që është s h u m ë më m i r e kështu, p ë r sëriti pas pak. 26

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor

Ill

Në m b a s d i t e n e po asaj dite, d u k e h a p u r derën e a p a r t e m e n t i t , k u zilja k i s h t e n j ë c o p e h e r ë q ë b i n t e m e këmbëngulje, buzëqeshja me të eilen Silva bëhej gati të priste mysafirët e pare, i mbeti në buzë. Në vend të m y s a f i r ë v e ajo p a n j ë b u r r ë q ë m b a n t e n ë k r a h ë n j ë fuçi të r e n d e , s i p ë r së cilës d i l n i n d e g ë t e n j ë l i m o n i . — Familja Gjergj D i b r a ? — pyeti b u r r i . — P o , — t h a Silva a k o m a e h u t u a r . j*j A h , k e n i s j e llë k ë t ë l i m o n i n p ë r n e ? 27

— Na e k e n i p o r o s i t u r , a p o j o ? Pa e bërë të gjatë, njeriu h y r i b r e n d a në korridor. — Ku do ta vendosni? — pyeti ai me njëfarë p a d u r i m i . Dukej m e n j ë h e r ë që fuçia i s h t e e r e n d e . — K u j d e s , — t h a S i l v a , — k ë n d e j , ju l u t e m , — d h e hapi derën e njërës prej dhomave. Njeriu kaloi m e h a p a t ë r e n d e m e s p ë r m e s dhomës p ë r t ë d a l ë n ë b a l l k o n , d e r ë n e s ë cilës S i l v a p o r s a e k i shte hapur. — Vendoseni si të m u n d n i , — t h a ajo, — më v o n ë do ta rregullojmë. N j e r i u e uli f u c i n e , d r e j t o i t r u p i n d h e p s h e r ë t i u . Në korridor po binte telefoni dhe s'kishte asnjeri që t a n g r i n t e . U h , i a b ë r i m e v e t e ajo, e d h e k y l i m o n n a d u hej të vinte sot. — Një h e r ë në t r e m u a j d u h e t ta s p ë r k a t n i k u n d ë r parazitëve. Një h e r ë n ë gjashtë m u a j t'i n d ë r r o n i d h e u n , — n i s i t ë fliste n j e r i u , m e n j ë z ë m o n o t o n . — V e ç k ë s a j , n ë raste ngricash d u h e t ta mbuloni me plastmas, ndryshe m u n d t ë t h a h e t b r e n d a një n a t e . Silva dëgjonte pa e p a s u r m e n d j e n a t y . Kishin m b e t u r a k o m a pa u p ë r g a t i t u r sallata, pa u p r e r ë copat e rostos d h e d h j e t ë r a gjëra të tjera të vogla, k u r s e mysafir ë t m u n d t ë v i n i n n g a çasti n ë çast. Veç k ë s a j i d u h e j t ë vishte një fustan tjetër p ë r darken d h e të bënte pak tualet. Ajo b ë r i n j ë s h e n j ë p a d u r i m i , t ë c i l ë n a i , s i c d u k e t , e kapi, sepse i t h a : — Na falni, se m b a s e e r d h ë m në n j ë k o h ë të p a p ë r shtatshme. - , S ' k a g j ë ! — t h a S i l v a . - S ' k a gjë. Asaj p a p r i t u r i e r d h i t u r p n g a vet j a ; n j e r i u e k i s h te n g r i t u r në k r a h ë për ta n g j i t u r gjer në k a t i n e t r e t e n j ë fuçi a q t ë r e n d e , k u r s e a j o b ë h e j n e r v o z e m e t ë . — Urdhëroni të m e r r n i diçka, — t h a ajo në korridor, e p u s h t u a r b e f a s n g a n j ë n d j ë n j ë faji. — Jo, falemnderit.

per2lek.com Klan Kulturor

28

per2lek.com Klan Kulturor
— J u l u t e m , — i a b ë r i ajo, — m o s m a p r i s h n i , s o t k a m datëlindjen e vajzës. — Epo m i r e , atëherë, — t h a ai. Silva r r ë m b e u njërën nga shishet e rakisë të bëra gati për d a r k e n dhe i s h t i u në një gotë. — Gëzuar! Edhe njëqind! — Ju falem nderit. K u r d e r a u mbyll pas shpinës së të panjohurit, Silva u k t h y e te t r y e z a e s h t r u a r , deshi të rregullonte diçka n ë t ë , p o r n u k b ë r i asgjë, v e ç v ë s h t r o i n j ë c o p ë h e r ë p j a t a t d h e gotat, që rrézëllinin ftohtë. Zilja e d e r ë s e n x o r i nga mpirja, por këtë h e r ë e n j o h u d o r ë n e së bijës. — B r i k e n a , ç'u b ë r e ? — i t h a . — Po kishte s h u m ë njerëz në dyqan, marna, — t h a vajza, d u k e n x j e r r ë n g a ç a n t a s h i s h e t m e u j ë m i n e r a i . —Të k e q e n m a r n i , a m u n d t a b ë s h t i s a l l a t ë n d h e t a presësh roston, s a t ë bëj u n e n j ë d u s h d h e t ë n d ë r r o h e m ? Më d u k e t se m b a j e r ë gjellë. — Mire, marna. Ndërsa zhvishej në banjë, asaj iu d u k se ishte m b u s h u r pak m ë t e p ë r s e ç ' d u h e t n ë ijet d h e një copë h e r ë qëndroi m e n d u e s h ë m përpara pasqyrës, sikur të harronte perse gjendej atje. Pastaj, që nga korridori erdhi tingulli i ziles s ë t e l e f o n i t d h e S i l v a , s i k u r t ë p ë r m e n d e j nga gjumi, ngriti dorezën e dushit. Ajo e b ë r i dushin shpejt e shpejt, e m u n d u a r nga i d e j a s e m y s a f i r ë t m u n d t ë m b ë r r i n i n n ë çdo m i n u t e . Meqenëse, m e përjashtim t ë d y mësueseve t ë Brikenës, t ë gjithë ishin njerëz të afërt, n u k k i s h t e c a k t u a r orën d h e tani po pendohej për këtë. Në d h o m ë n e gjumit Silva qëndroi një copë h e r ë p a r a d o l l a p i t , p a v e n d o s u r cilin f u s t a n t ë v i s h t e . P a s t a j ndjeu ftohtë dhe, pa e zgjatur më, veshi me shpejtësi një f u s t a n n g j y r ë lila, q ë G j e r g j i e p ë l q e n t e v e ç a n ë r i s h t . F u stani i r r i n t e njëlloj si më p a r e d h e kjo do të t h o s h t e se dyshimi që ishte shëndoshur më s h u m ë se ç'duhej, ishte i kotë. U n e n u k e kuptoj shqetësimin tend për linjën e trupit, i t h o s h t e herë pas h e r e Gjergji. Ti je në atë m o -

39

s h ë q ë q u h e t m o s h a e l u l ë z i m i t t ë p i o t e t ë g r u a s (Silva e dinte se ai ishte tepër i kujdesshëm p ë r të p ë r d o r u r fjalën «lulëzim»- n ë v e n d t ë fjalës « p j e k u r i » , g j ë p ë r t ë cilën a j o f s h e h t a z i e f a l ë n d e r o n t e ) . Mbase u n e kam s h i j e disi t ë k a p ë r c y e r , p o r s i d o q o f t ë n u k e k u p t o j d o t s e si një g rua në lulëzim të jetë si s h k a r p ë . Silva b u z ë q e s h i me v e t e p ë r p a r a p a s q y r ë s . Ajo e ndjeu se fustani që veshi e n d a u m e n j ë h e r ë ditën më d y s h . K ë s h t u n d o d h t e g j i t h m o n ë n ë r a s t e t ë tilla, n ë d i tëlindje apo festa të tjera. D u k e j s i k u r r r ë m u j a e p ë r g a t i t j e v e s'do t ë m e r r t e f u n d , p o r v i n t e p a p r i t u r n j ë ç a s t kur dita e telasheve ndahej prerazi nga dita festive. Ndërsa kopsiste jakën e fustanit, Silva e n d j e u se ky çast kishte a r d h u r . M e k r e h r i n n ë d o r e ajo s'u m e n d u a g j a t ë p ë r m o d e l a i e flokëve. B ë r i n j ë k r e h j e q ë i p ë l q e n t e Gjergjit, megjithëse ai ishte larg. Por ndoshta p i k ë r i s h t n g a q ë ai i s h t e l a r g d h e n ë u d h ë t i m , a j o i k r e h u f l o k ë t a s h t u sic i pëlqenin atij. v*r Marni, sa e b u k u r je b ë r ë , — i t h a B r i k e n a , k u r ajo doli në k o r r i d o r . S i l v a i b u z ë q e s h i s ë bijës, i h o d h i n j ë s y t r y e z ë s q ë tani iu duk si diçka që s'kishte s h u m ë lidhje me të dhe, pa e ditur as vetë pse, u vërtit një copë h e r ë n ë p ë r a p a r t a m e n t . Asaj i p ë l q e n t e gjithmonë që në o r ë n p ë r p a r a ardhjes së miqve të ulej në ndonjë nga ndenjëset, në pritje. M i r ë p o g a b i m i q ë k i s h t e b ë r ë q ë n u k u k i s h t e t h ë n ë orën e ardhjes, po ia prishte tani k ë t ë kënaqësi. -n M a r n a , e p r e v a e d h e r o s t o n , do ta s h i k o s h ? — u d ë gjua zëri i së bijës n g a kuzhina. Silva ishte u l u r m ë n ë fund n ë n j ë r i n n g a kolltukët e dhomës së ndenjjes, me sy gjysmë të mbyllur. Dita kishte qenë vërtet tepër e lodhshme, sepse këtë herë, n d r y s h e n g a h e r ë t e t j e r a , ajo n u k k i s h t e p a s u r n d i h m ë n e Gjergjit. Sa m i r e që bëra banjën, mendoi. D r i t a e m b a s dites së tetorit binte e p ë r k o r ë t m b i r a f t e t e bibliotekës, ku statujat e vogla të v e n d o s u r a p r a n ë librave, të gjitha k u j t i m e t ë k o h ë s k u r ajo p u n o n t e n ë e k s p e d i t ë n a r k e o ^

per2lek.com Klan Kulturor

30

logjike, m e r r n i n në këtë orë, p a r a renies së m u z g u t , një pamje misterioze. Te d e r a e dTiomës, e h o l l ë d h e e g j a t ë p ë r t r e m b ë dhjetë vjeçët e saj, u vizatua Brikena. — Marni, gjithçka është gati. Ti m o s u shqetëso m ë . — Falemnderit, Brikena. Ulu tani edhe ti. Vajza u ul përballë s a j . — Ku m u n d të jetë t a n i babi? — t h a ajo. Silva ngriti supet. — Në qiell, m b i ndonjë s h k r e t ë t i r ë , ose n ë n d o n j ë aéroport duke pritur avionin tjetër. Vajza u m a t të pyeste diçka tjetër, por në a t ë k o h ë r a zilja. — E r d h ë n , — t h a S i l v a , — s h k o , B r i k e n a , ta h a p ë s h derën. P a l ë v i z u r n g a v e n d i , ajo p r i t i r r ë m u j ë n e z a k o n s h m e në korridor, të shkaktuar sidomos prej fëmijëve, p o r p r e j a n d e j s'po v i n t e a s g j ë e t i l l ë . — M a r n a , — t h a B r i k e n a te p r a g u i d e r ë s , — të k ë r kon një burrë. . - Kush? — N u k e di. K u r Silva u ngrit, p ë r h a b i n ë e saj, iu d u k se në s y të e së bijës kapi v e t ë t i m t h i n j ë hije p a k ë n a q ë s i e . S y t ë e vajzës rrëshqitën anash porsa t a k u a n s y t ë e s'ëmës. Ah, j a sepse, m e n d o i Silva, k u r h o d h i s y t ë n ë k o r r i d o r . T e d e r a g j y s m ë e h a p u r ajo p a A r i a n i n , m e t ë c i l i n p u nonin bashkë në ministri. Veshur me një kostum të b u kur, që e tregonte edhe më të gjatë, ai kishte q ë n d r u a r te pragu, as jashtë, as brenda, në pritje. Që kur Brikena merrte të drejtën të nervozohej për të njohurit e saj, mendoi Silva me njëfarë acarimi të përzier me shqetësim. Ishte h e r a e p a r e që n d o d h t e n j ë gjë e tillë. — Më fai, Silva, që e r d h a k ë s h t u pa l a j m ë r u a r , — tha i porsaardhuri, — por une erdha vetëm për një m i n u t e . M ë fai. — S'ka gjë, Arian, h y r b r e n d a . 31

per2lek.com Klan Kulturor

V e t ë m k u r a i h y r i , Silva v u r i r e s e n ë d o r e m b a n t e një t u f ë lulesh. N d o s h t a B r i k e n a qe a c a r u a r p i k ë r i s h t p r e j t y r e , m e n d o i ajo p ë r n j ë s e k o n d ë , d u k e e p ë r l i g j u r disi të bijën. — D e s h a t ë t ë sjell k ë t o I u l e . V e t ë m k a q , — t h a a i d h e zgjati tufën. — P ë r m u a ? — p y e t i ajo p a k e h a b i t u r . — Sigurisht, — ia bëri ai d h e buzëqeshi s i k u r të t h o shte: për kë tjetër? Silva vështroi me ca sy të zbrazët h e r ë lulet, h e r ë n j e r i u n që i m b a n t e ato. Një copë h e r ë d o r a e tij m b e t i e n d e r u r , pastaj asaj iu d u k se befas p e s h a e luleve në d o r ë n e tij u q i n d f i s h u a , u m i j ë f i s h u a , d h e a j o z g j a t i d o rën si për të s h p ë t u a r tjetrin nga katastrofa. — Dëgjo, A r i a n , — t h a ajo, duke v ë s h t r u a r lulet që u b ë n ë p r a p ë të lehta në dorën e saj. — Ty s'duhet të të lindin iluzione n g a q ë u n e t r e g o h e m e k u l t u r u a r d h e i pranoj lulet e tua. N g a n j ë h e r ë njeriu s'di ç'të bëjë, — v a zhdoi a j o m e z ë t ë u l ë t , s i k u r fliste m e v e t e . — T i n d o s h t a mendon se une sillem kështu me ty ngaqë lëkundem për të p r a n u a r ose jo ndjenjën tende? Jo, Arian, u n e n u k l ë k u n d e m a s p a k . T i n d o s h t a m e n d o n se, n g a q ë u n e n u k i k a m treguar tim shoqi për ty, ti m u n d të kesh a k o m a shpresë? A i i d ë g j o n t e f j a l ë t e saj p a i a h e q u r s y t ë . I s h i n t ë dy në korridorin e n g u s h t ë ku nga çasti në çast m u n d f i a behnin të ftuarit. — J o , Silva, — t h a m ë n ë f u n d . — P e r s e t ë g j i t h a k ë t o ? U n e t h j e s h t t ë s o l l a n j ë t u f ë Iule. — Thjesht një tufë Iule? — Silva, u n e s ' k a m a s n j ë m e n d i m se ti l ë k u n d e s h p ë r mua, asnjë shpresë. Dhe, me sa duket, pikërisht sepse je e tillë u n e . . . të pëlqej. — Ai u gëlltit me vështirësi. — Madje, në do ta dish, ndoshta do të ishte më m i r e që ti t ë silleshe m e m u a m e ashpërsi dhe vulgaritet, f i t r e g o j e b u r r i t . . . n ë m ë n y r ë q ë t ë m ë çlirojé e d h e m u a vetë prej ndjenjës sime. — M u n d ta b ë j e d h e k ë t ë , — t h a S i l v a . — M e g j i t h ë s e

per2lek.com Klan Kulturor

32

ë s h t ë k u n d ë r n a t y r ë s sirne, m u n d t a b ë j e d h e k ë t ë , n ë q o f t ë se ë s h t ë e n e v o j s h m e . Ë s h t ë e v e t r n j a f li që m u n d t ë bëj p ë r ty. — E p s e ? — ia b ë r i ai me g j y s m ë z ë r i . S y t ë e t i j , gjer a t ë h e r ë të ndriçuar prerazi, u mbushën gjithë pikëllim, si të një djali të vogël. Befas asaj i erdhi k e q p ë r të. Zgjati dorën d h e i s h k u n d i flokët në një m ë n y r ë që u habit e d h e vetë. — Ik, A r i a n , — i t h a me n j ë zë të b u t e , — s ' k a n e vojë kështu.^Është më m i r e pa drame. Ajo n g r i u n ë . çast b r e n d a vetvetes. I s h t e h e r a e d y t ë q ë ; . g j a t ë k ë s a j d i t e p ë r s ë r i s t e fjalë t ë A n e s . — M ë fai e d h e n j ë h e r ë , S i l v a , — t h a a i m e n j ë z ë të pasigurt. — S'besoj se gjer më sot është p r i t u r k ë s h t u ndonjë njeri që vjen të urojë për ditëlindje. Silva. n ü k arriti të h a p t é as gojën, se ai kishte mbyllur derën pas vêtes d h e për ca sekonda u dëgjuan h a p â t e tij, që zbriste me r r ë m b i m shkallët. B u d a l l ë , t h a ajo m e v e t e , d u k e e n d i e r s e p o s k u q ë j - n g a t u r p i , p o pse- s ' t h e q ë n ë fillim, o r b u d à l l ë . M e gjithëse ajo, s i k u r ta p a r a n d i e n t e k e q k u p t i m i n , e k i shte p y e t u r p ë r se ishin M e t d h e ai e k i s h t e s a k t ë s u a r s e n u k i s h i n a s p a k p ë r d i t ë l i n d j e n ê v a j z ë s . . U h , s a tiiaf, ia bëri Silva me vetë d h e kafshöi buzën. Megjithatë s j e l l j a e tij i s h t e k r e j t e n j ë t e m a r r i ; h ë f u n d t ë f u n d i t s ' i s h t e n o r m a l e q ë n j e r i u t ë sill t e Iule p ë r d i t ë l i n d j e n e vajzës dhe n ë ç a s t i n e fundit f i a d h u r o n t e ato nënës. D h e s a k e q q ë i s h t e b ë r ë ajo... p ë s h p ë r i m ë e g j a t ë n ë korridor. Brikena kishte të drejtë plotësisht të m e n donte diçka jo të mire.'Duhej sqaruar njëfarësoj, m a d j e q y s h t a n i . E d h e kjo i d u h e j t a n i , p a s n j ë d i t e a q t ë lodhshme. •
n

per2lek.com Klan Kulturor

• Me t u f ë n e l u l e v e a k o m à në d o r e , S i l v a u d r e j t u a p ë r n ë k u z h i n ë , k u ishte vajza, p o r n ë a t ë çast n d j e u se n g a tufa e luleve diçka ra në tokë. Ja tani edhe A n a Karenina, t h a me vete, k ü r pa se ajo ishte një pusullë. U p ë r k u l , e n g r i t i d h e l e x o i ç ' i s h t e s h k r u a r n ë t ë : -«Sil3 - 2

33

vës p ë r d i t ë l i n d j e n e s a j n g a i p a n d r y s h u e s h m i A r i a n » . Ky ishte vërtet kulmi. — B r i k e n a , — t h i r r i ajo g ë z u e s h ë m , d u k e h y r ë n ë kuzhinë me lulet në njërën dore dhe pusullën në tjetrën. — Brikena, shiko ç'budalla. Lexoje k ë t ë pusullë. V a j z a , f y t y r a e së cilës r u a n t e të g j i t h a g j u r m ë t e mërzisë, zgjati k o k ë n te pusulla. Ajo buzëqeshi por me një buzëqeshje të p ë r m b a j t u r . — E s h i k o n ç ' h u t a q ? — v a z h d o i S i l v a me g j a l l ë r i . — K a k u j t u a r s e k a m u n e ditëlindjen d h e k a sjellë Iule. Kam pare hutaqë, por jo gjer në k ë t ë shkallë. Ka dëgjuar, sic d u k e t , sot n ë zyrë, q ë k a m p ë r m e n d u r n ë t e lefon fjalën « d i t ë l i n d j e » d h e s'e k a v r a r ë m e n d j e n p ë r ç ' d i t ë l i n d j e b ë h e t fjalë. K a l a m a . N d ë r s a fliste, S i l v a v u r i r e s e v a j z a , n ë v e n d q ë të qeshte me të m a d h e n g a gjithë kjo ngatërresë, b u z ë qeshte si edhe më pare, në m ë n y r ë të përmbajtur. Atëh e r ë S i l v a e k u p t o i s e p o fliste p a k s i t e p ë r , s i c b ë j n ë zakonisht njerëzit që i m u n d o n një ndjenjë pasigurie. Ajo i s h t e g a t i t ë z e m ë r o h e j m e B r i k e n ë n q ë p o b ë h e j shkaktare e trazimit të saj, por iu k u j t u a pëshpërima e gjatë e papërligjur në korridor, d h e në njëfarë shkallë i d h a t ë d r e j t ë . N d o s h t a d o t ë . m ë d u h e t f i a t h e m si është puna, m e n d o i . Në fund të fundit, n j ë vajzë t r e m b ë d h j e t ê v j e ç a r e m u n d të k u p t o j ë se n ë n a e saj s'ka n d o n j ë faj n ë q o f t ë s e d i k u s h e p ë l q e n . Silva e n d ë r p r e u të folurën dhe, d u k e n d ë r r u a r t o nin e zërit, i d h a Brikenës disa porosi të vogla në lidhje me tryezën e s h t r u a r , të cilat i h a r r o i v e t ë sakaq. Ajo doli p ë r d i s a c a s t e n ë k o r r i d o r d h e , k u r u k t h y e p r a p ë , vuri re se fytyra e së bijës ishte më e çelur. V e t ë m t u f ë n e l u l e v e të v e n d o s u r te p a r v a z i i d r i t a r e s a j o e shikonte m e një m ë n y r ë , q ë Silvës i u d u k a r m i q ë s o r e . R a zilja e d e r ë s d h e k ë t ë h e r ë i s h i n v ë r t e t t ë f t u arit. Ishin n ë n a e Silvës d h e i vëllai me të shoqen. F j a lëpak zakonisht, pas vdekjes së Anes n ë n a qe b ë r ë k r e j tësisht e heshtur. M u n d të r r i n t e me o r ë të t ë r a në një d a r k ë a p o gosti p a e h a p u r f a r e g o j ë n , p o r n j ë k o h ë s i s h t 34

per2lek.com Klan Kulturor

pa bezdisur askënd me pikëllimin e vet. N d r y s h e nga e z a k o n s h m j a , n ë z ï n ë e saj k i s h t e d i ç k a gri, q ë d u k e j e d u r u e s h m e lehtë, por që në të v ë r t e t ë ishte t e p ë r e gjerë, s e p s e s h t r i h e j n ë n j ë m ë n y r ë t ë n j ë t r a j t s h m e n ë t ë gjitha ditët e saj. Nganjëherë, tek e shikonte ashtu të ëmën. Silva m e n d o n te se v e t ë m një zi e tillë m u n d të m b a h e j për Anën. N ë n a e puthi Brikenën, i la një pako në duar, pastaj t a k o i Silvën, dhe, pa t h ë n ë asgjë, shkoi e u ul në kollt u k u n ku rrinte zakonisht në dhomën e ndenjjes. — Silva, a m u n d të të n d i h m o j p ë r n d o n j ë gjë, — i t h a n u s j a e vëllait. — J o , f a l e m n d e r i t , — t h a Silva. — I k e m i b ë r ë të g j i tha gati me Brikenën. Ata u ulën b u r r ë e grua në k a n a p e dhe Silva zuri vend në një ndenjëse përballë tyre. — J a s h t ë ë s h t ë s h u m ë ftohtë, — t h a gruaja e vëllait. — V ë r t e t ? — ia b ë r i Silva d h e u n g r i t t'i h i d h t e e d h e një d r u tjetër sobës me qeramikë. — Gjergji k u r u n i s ? — pyeti vëllai i Silvës. — Para katër ditësh. — Sa k e q i q ë l l o i , — t h a e s h o q j a e t i j . — Ç't'i b ë s h ? — t h a Silva. Ajo e d i n te që të g j i t h ë të ftuarit, me përjashtim të nënës, do ta thoshin këtë. Zilja e derës ra përsëri. Ishin dy m ë s u e s e t e B r i k e nës me fëmijët e t y r e d h e me p a k e t a t e d h u r a t a v e në duar. Ndërsa hiqnin palltot në korridor, ata i vazhduan pyetjet për nisjen e Gjergjit, si e d h e keqardhjen që s'ndenji d o t në ditëlindjen e vajzës. Nuk arritën të zinin v e n d , k u r r a zilja p r a p ë , p o k ë t ë h e r ë n ë m ë n y r ë t ë d r u ajtur. — Brikena, kush ë s h t ë ? — pyeti Silva, k u r pa se korridori mbeti i qetë. — V e r i a n a , — u p ë r g j i g j B r i k e n a që a n d e j . S i l v a brofi n ë k ë m b ë . N ë k o r r i d o r , m e f a q e t t ë s k u q u r a nga të ftohtët e brishtë, krejt e ngjashme me Anën, Veriana po hiqte mushamanë. Silva e përqafoi me dhimbsuri mbesën e v e t m e , 35

per2lek.com Klan Kulturor

l

— Teta Silva, babin do ta fami se s ' m u n d të vinte dot, — t h a vajza. .-. - • — Ah,- s a k e q ! P o t i v e t ë m e r d h e ? — Po. Me a u t o b u s . S i l v a e m o r i p ë r d o r e d h e e futi n ë d h o m ë n e n d e njjes. — M i r ë m b r ë m a ! — p ë r s h ë n d e t i vajza. m Sytë e të gjithëve e s h i k u a n me një k u r e s h t j e të p ë r zier me mallëngjim. — Sa i n g j e t së shkretës Anë,.— t h a n j ë r a nga grate. Veriana shkoi drejt e te gjyshja, që i beri vend në k o l l t u k u n e saj d h e nisi t ' i ' p ë r k ë d h e l t e flokët butësisht. Silva u s h k ë p u t nga m y s a f i r ë t dhe h y r i te d h o m a e Brikenës, por e h a r r o i sakaq p e r s e vajti atje. Ç'kam k ë shtu sot? tha me vete. lu afrua dritares dhe vështroi përjashta njerëzit që shpejtonin në rrugë. Dritat e vitr i n a v e s'ishin n d e z u r akoma. Asaj iu k u j t u a biseda p ë r kinezçen te dyqani i mollëve d h e buzëqeshi me vete. Një copë h e r ë q ë n d r o i e m b ë s h t e t u r te pezuli î dritares, pa m e n d u a r asgjë, gjersa u k u j t u a se i k i s h t e lënë mysaf irët vetëm d h e gati sa n u k u t m e r r u a nga kjo, por, duke u afruar te dera e korridorit, vuri re se në d h o m ë n e n d e njjes kishte krisur muhabeti d h e askush n u k e kishte ven e r e m u n g e s ë n e s a j . M e h a p a t ë l e h t c njo u a f r u a t e d e r a e x h a m t ë e b a l l k o n i t , p a s s ë cilës m u z g u p o b i n t e m e shpejtësi. Fuçia me limonin, që i panjohuri .kishte sjellë nga k u s h e d i ç'fidanishte, ishte aty, në m b r ë m j e n e saj. t ë p a r e , n ë n j ë b a l l k o n t ë h u a j p ë r t ë . Zilja e d e r ë s e shkëputi Silvën përfundimisht nga m e n d i m e t . Ishin rentrât e G j e r g j i t , «grigja», sic i q u a n t e ai të k a t ë r m o t r a t e tij, t r i p r e j të cilave ishin të m a r t u a i a , k u r s e e katërta studionte për mjekësi. K o r r i d o r i u m b u s h m e z ë r a , lëvizje k r a h ë s h q ë h i q nin palltot d h e me r r ë m u j ë n e kalamajve me p a k e t a t e dhuratave në duar. -r- U h , s a f t o h t ë ë s h t ë përjashta! — thoshte njëra nga motrat. — Vërtet?

per2lek.com Klan Kulturor

— T e m p e r a t u r a ka r ë n ë paprìtur. Po këtu te ju është ngrohtë. _ S a k e q q ë s'u n d o d h G j e r g j i ! N u k m u n d t a s h t y n te? K u r r s e s i , — u p ë r g j i g j S i l v a . — S ' i s h t e në d o r ë n e tij. — Ë s h t ë e k u p t u e s h m e , — t h a m o t r a më e r e , — p a s taj, me ç'tregojnë bathët, p u n ë t me Kinën janë në një pikë të tillë që... — U r d h ë r o n i k ë n d e j , — t h a Silva, d u k e t r e g u a r d e r ë n e dhomës së ndenjjes. Në apartament u bë papritur ngushtë dhe gëzueshëm. Duke kaluar nëpër korridor, Silva gati sa s'ia shkreDi t ë q e s h u r i t , k u r p a g a r d ë r o b ë n m e p a l l t o t e v e n a n j ë r a m b i t i e t r ë n . Ajo m o r i c a x h a k a v e n t o fëmijësh, që dukej sikur rrinin kaliboc m b i palltot dhe pardësytë e të m ë d h e n j v e dhe i vuri m b i një divan te d h o m a e_yajzës. P a s t a j u k t h v e n ë k u z h i n ë n ë r t'i h e d h u r n j ë s y t r y e zës. q ë m e r r e z ë l l i m i n e f t o h t ë t ë l u q ë v e d h e g o t a v e d u kei sikur s'kishte ndom'ë l i d h j e me zallahinë që po mbushte anartamentin. Ndërkaa nga dhoma e ndenjjes. nëpër korridor. te dhoma e Brikenës, kalamajtë më të vegjël kishin k r i j u a r itinerarin e p a r e të v r a p i m i t të t y r e të k o t ë pas njëri-tjetrit. Në d h o m ë n e ndenjjes m u h a b e t i kishte k r i s u r n ë një m ë n y r ë t ë tillë. saqë s'kishte a s n i ë rrezik mërzitjeje. S i l v ë n e t h i r r ë n në t e l e f o n d h e ajo u n g r i t . — M a m a , k u r do t'i ftojmë m y s a f i r ë t në t r y e z ë ? — pyeti Brikena në korridor. — Ja, tani, Brikena. N ë t ë v ë r t e t ë Silva e n d i e n t e s e i m p o s h t t e m e v ë s h tirësi r a s t e t e h u t i m i t që i s h k a k t o n t e m u n g e s a e G j e r giit. K u r i s h t e a i . g i i t h ç k a i s h t e e s i g u r t d h e ajo n u k n g a t ë r r o h e j në asgjë. K u r s e k ë t e h e r ë e kishte pasur aq vështirë. — Ke të d r e j t ë , — i t h a a j o v a j z ë s d h e i h o d h i n j ë

per2lek.com Klan Kulturor

]

37

s y t ë f u n d i t t r y e z ë s . Ç d o gjë i s h t e n ë r r e g u l l . — F t o j i mysafirët në tryezë, Brikena. — Më vjen zor, marna. Ftoji ti. Te d e r a e d h o m ë s së ndenjjes, n d ë r s a k a l a m a j t ë i kalonin nëpër k ë m b ë duke i n g a t ë r r u a r me d u a r fustanin, Silva t h a me zë të p ë r m b a j t u r : — Epo, u r d h ë r o n i tani. Zënia vend në tryezë ishte një histori e tërë, k u r Silva, n ë v e n d q ë t ë k i s h t e rolin k r y e s o r , u t ë r h o q m ë njanë, me shpresën se gjithçka do të rregullohej vetë. D h e v ë r t e t çdo g j ë u r r e g u l l u a p ë r b u k u r i , m e p ë r j a s h t i m t ë k a l a m a j v e , p ë r t ë cilët n u k m j a f t o n i n v e n d e t d h e që, veç kësaj, që në s e k o n d a t e p a r a t h y e n dy gota. Njërës prej m o t r a v e të Gjergjit i ra n d ë r m e n d të shtronin një tryezë veç për k a l a m a j t ë , d h e kjo i s h t e e vetmja r r u g ë e shpëtimit. Tryeza, në r r e g u l l i m i n e së cilës m o r ë n p j e s ë s h u m i c a e g r a v e t ë f t u a r a , u v e n d o s në dhomën e Brikenës. — Ç'Jule t ë b u k u r a ! P e r s e i k e n i l ë n ë m ë n j a n ë ? Silva m e t ë bijën k ë m b y e n n j ë s h i k i m t ë shpejtë. . — Epo, m i r e se e r d h ë t ! — t h a më në fund Silva, k u r iu d u k se mysafirët pak a s h u m ë u rregulluan n ë p ë r vende. K u r pas urimeve të para u dëgjua më në fund z h u r ma e s h t r u a r e t h i k a v e d h e e p i r u n ë v e , gjë që t r e g o n t e s e idarka k i s h t e f i l l u a r v ë r t e t , S i l v a p s h e r ë t i u e l e h t ë «uar. - — ^ Si në çdo d a r k ë të gjerë, b i s e d a filloi t ë b ë h e j e ndryshme, në pjesët e ndryshme të tryezës. Herë-herë ajo unifikohej, p ë r t ' u conëtuar p ë r s ë r i . N ë a t ë a n ë k u Ishin u l u r vëllai i Silvës, m o r r a e vogël e Gjergjit d h e d y n g a k u n e t ë r i t p o flitej p ë r K i n ë n . D a l n g a d a l ë b i s e da p ë r Kinën, d u k e e s h t y r ë bisedën p ë r festivalin kin e m a t o g r a f i k , q ë p o r s a (kishte p ë r f u n d u a r , d h e q ë p ë r n j ë r ë n nga k u n a t a t e Silvës ishte n j ë gjë po aq e m r e k u llueshme, sa ç'ishte fare pa vlerë për k u n a t ë n tjetër, u shtri krejtësisht mbi gjithë tryezën e darkës. K u n e t ë rit e Silvës, si e d h e vëllai i saj, ishin të gjithë a n ê t a r ë

per2lek.com Klan Kulturor

38

p a r t i e d h e , veç k ë s a j , m e s a d u k e j , n u k k i s h t e a s n j ë u d h ë zim për të r u a j t u r s e k i e t e lidhur me m a r r ë d h ë n i e t me Kinën. — E k e n i v e n e re se si ë s h t ë u l u r r a n g u i d e l e g a c i o neve gjatë gjithë kësaj vjeshte? — t h a vëllai i Silvës. — E k a m ndjekur me vëmendje k o h ë t e fundit k ë t ë gjë në s h t y p , k u flitet p ë r g j i t h f a r ë d e l e g a c i o n e s h , t ë k r y e s u a ra që të gjitha nga zëvendës të n d r y s h ë m : zëvendësmir i i s t r a , •zëvendësshefa, z ë v e n d ë s k r y e t a r ë k o m u n a s h . — Ishte pardje në gazetë n j ë delegacion i onkestrave popullore të rajoneve të Kinës Juglindore, — t h a studentja e mjekësisë duke qeshur. — E n g a k u s h k r y e s o h e j ? — p y e t i vëllai i Silvës. — Nuk e vure're nga kush kryesohej? — J o , — u p ë r g j i g j a j o , — n u k u e m e n d a të m b a j m e n d budallallëqe. — Po ta t h e m u n e , — t h a v ë l l a i i S i l v ë s , — s e p s e « v u r a r e n j ë gjë t ë tillë. D e l e g a c i o n i k r y e s o h e j n g a z ë vendëskryeredaktori i redaksisë së përgjithshme të administrates qendrore të Radio-Përhapjes. Qeshën t ë gjithë d h e Silva, p ë r m e s s ë q e s h u r ë s , t h a : — Më d u k e t se ti, S a j m i r , e t e p r o n ca. — A s p a k , — t h a a i . — Të b e t o h e m , S i l v a , që ë s h t ë k r e j t ë s i s h t k ë s h t u sic t h a s h ë . — Edhe midis zyrtarëve t a n ë k a m vene re që kanë d a l ë g j i t h f a r ë z ë v e n d ë s a s h , q ë s'i k e m i d ë g j u a r n d o n j ë herë, për të pritur zëvendësit e tyre, — t h a njëri nga k u n e t ë r i t e Silvës. — Po a j o ë s h t ë e n a t y r s h m e , — u h o d h k u n a t i t j e t ë r . — Po erdhi zëvendësi, do dalë ta p r e s ë zëvendësi. — S'është aq e lehtë të gjendet se k u s h mund ta p r e s ë n j ë d e l e g a c i o n k i n e z , — t h a v ë l l a i i S i l v ë s . — Më tregoi n j ë shok që p u n o n në Ministrine e Jashtme, se ç'telashe patën p a r a ca k o h e me një delegacion të fabrikave që merren me prodhimin e distingtivave me fytyr ë n e M a o Ce D u n i t . E v r a n ë m e n d j e n dite m e r a d h ë për të gjetur se ç'funksionar duhej ta priste delegacionin dhe, m e q e n ë s e n u k u gjet n d o n j ë zgjidhje më e m i 39

per2lek.com Klan Kulturor

rë, u c a k t u a për ta p r i t u r zëvendësdrejtori i uzinës së hekur-nikelit. Në t r y e z ë piasi gazi. — Po p r i s n i , — t h a v ë l l a i i S i l v ë s , — p u n a n u k m b a roi me kaq. Kinezët u acaruan dhe u t h a n ë shokëve t a ne se prodhimi i distingtivave të Mao Ce Dunit s'është diçka krejt teknike, domethënë diçka materiale, si h e k u r - n i k e l i , p o r n j ë gjë m ë e l a r t ë . S h o k ë t t a n e e v r a n ë përsëri mendjen dhe, në pamundësi për të gjetur n d o një institution tjetër më të ngjashëm, vendosën që d a r ken e përcjelljes ta jepte n ë n d r e j t o r i i Bankës së S h t e tit, që m e r r e t me s h t y p j e n e m o n e d h ë s . Në t r y e z ë piasi p ë r s ë r i gazi. — Dhe kinezët n u k u fyen? — tha studèntja e mjeKësisë. — N u k i d h a n ë n d o n j ë k u p t i m s i m b o l i k k ë s a j g j e t jeje: fytyra e Mao Ce Dunit, m o n e d h a . . . -, ; — S'e di, — t h a v ë l l a i i S i l v ë s . — N d o s h t a j a n ë f y e r Nuk e k a m takuar më a t ë shokun e ministrisë. Silva, e l u m t u r që t r y e z a ishte g j i t h ë gjallëri, u l e h tësua përfundimisht. Darka qysh tani m u n d të quhej plotësisht e suksesshme. — Akoma më komike janë formulimet që jep kohët e fundit shtypi kinez për ndonjë pritje, apo banket midis dy p a l ë v e , — v a z h d o i v ë l l a i i S i l v ë s . — N u k s h k r u a j n ë më «pritja kaloi në një atmosfere miqësore», por «gjatë pritjes delegatët e të dy p a l ë v e i b u z ë q e s h ë n n j ë r i - t j e t rit». M b i t r y e z ë kaloi n j ë v a l e e r e t ë q e s h u r i . — Por ndërkaq vaporët e tyre lëvizin gjithmonë e më ngadalë drejt Durrësit, — t h a një n g a k u n e t ë r i t e Silvës, që n u k k i s h t e folur gjer a t ë h e r ë . — Në h i d r o c e n t r a lin e Fierzës n u k k a n ë m b ë r r i t u r n j ë p j e s ë e m a k i n e r i ve. s i d h e t u r b i n â t . P o a s h t u n ë M e t a l u r g j i k u n e E l b a s a nit. : -r Për të të plasur shpirtin me zvarritje kinezët janë të vetmit, — t h a s t u d è n t j a e mjekësisë, — atje ku bëj une stazhin, janë nja tre kinezë që m e r r e n me pajisjen e një. laboratori. Veç të mos k e s h p u n ë me ta.

per2lek.com Klan Kulturor

— E g j i t h ë kjo z v a r r i t j e n u k b ë h e t k o t , k a n j ë q ë llim të s t u d i u a r . "• — Natyrisht. Silvës i erdhi n d ë r m e n d historia e k ë m b ë s së s h k e lur të kinezit dhe u m a t ta tregonte, por u përmbajt në çast n g a q ë biseda po m e r r t e një n g j y r ë serioze. Dikush thoshte se v ë r t e t m a r r ë d h ë n i e t me K i n ë n kishin n j ë fare acarimi kohët e fundit, por s'duhej h a r r u a r se e rijëjt a gjë k i s h t e n d o d h u r g j a t ë r e v o l u c i o n i t k u l t u r o r . M u n d e t q ë e d h e t a n i kjo t ë i s h t e d i ç k a e p ë r k o h s h m e d h e r e t e e zeza t ë k a l o n i n p ë r s ë r i . T j e t r i i p ë r g j i g j e j s e k ë t ë h e r ë çështja ishte m ë serioze dhe kriza n u k d o t ë k a përcehej kaq lehtë. N d ë r k a q i pari i k u j t o n t e se, n d r y she nga marrëdhëniet, me sovjetikët, që u tronditën njëh e r ë e përgjithmonë, m a r r ë d h ë n i e t me K i n ë n të tilla k a në q e n ë p ë r h e r ë , plot r e z e r v a , kështu që edhe kriza e fundit s'ishte ndonjë çudi. Në të vërtetë, m a r r ë d h ë n i e të tilla, q ë d u k e t s i k u r d o t ë p r i s h e n n g a ç a s t i n ë ç a s t , q ë llojnë që janë nga më të q ë n d r u e s h m e t , shtoi ai. S i k u r s'më besohet, u përgjigj tjetri. i — Të jetë për m u a . sikur një orë e më p a r e të s h k ë puteshim nga ata kinezët, m i r e do të bënim, — t h a m o t ra e v o g ë l e G j e r g j i t . — Më j a n ë m ë r z i t u r a t o f y t y r a t e tyre hipokrite. — S'është p u n ë f y t y r a s h , — t h a vëllai i Silvës. — E d h e f y t y r a t l o z i n r o i , — ia p r i t i a j o . — Thonë se të gjitha këto ndodhën n g a q ë Mao Ce Duni është s ë m u r ë rende, — tha njëra nga m o t r a t e Gjergjit. — E d h e p ë r s ë r n u n d j e n e tij ka v i t e që f l i t e t . — B i l e ë s h t ë folur d i s a h e r ë s e M a o C e D u n i k a k o h ë q ë k a v d e k u r d h e e g j i t h ë kjo s ' ë s h t ë gjë t j e t ë r . v e ç s e l u f t a p ë r p u s h t e t që b ë j n ë dy s o s i t ë e t i j , — t h a v ë l l a i i Silvës. ' i ' - • i* ' — Çdo gjë m u n d të n d o d h ë atje. V e n d i m i s t e r e v e . S i l v a u n g r i t p ë r t ë s e r v i r u r ë m b ë l s i r ë n . K u r ajo, e n d i h m u a r n g a B r i k e n a , solli t o r t ë n m e m o l l e b a s h k ë m e p j a t a t e vogla, b i s e d a n ë t r y e z ë k i s h t e n d ë r r u a r . 41

per2lek.com Klan Kulturor

— E mrekullueshme, — tha njëra nga kunatat, d u ke provuar tortën. Biseda u copëzua përsëri për të mos u njëjësuar m ë . P a s ë m b ë l s i r ë s S i l v a solli f r u t a t d h e p a s t y r e v u r i m b i stufe xhezvet e kafes. Sa m i r e që gjithçka kishte s h k u ar në rregull. Do të donte f i a tregonte Gjergjit gjithçka, p o r b e f a s i u k u j t u a s e s ' d i n t e a s n j ë a d r e s ë k u m u n d fi drejtohej. Dinte vetëm që ai ndodhej në Kinë dhe a s gjë tjetër. Ky m e n d i m e bëri fi shuhej buzëqeshja që nuk i ishte n d a r ë gjatë gjithë darkës fytyrës së saj.

per2lek.com Klan Kulturor

42

per2lek.com Klan Kulturor

IV

S i l v ë s i doli g j u m i p a p r i t u r . N j ë h e r ë a j o k u j t o i s e kishte gdhirë, p o r pastaj vuri re se dritarja qe n d r i ç u a r prej hënës. Ishte një ndriçim i akullt, i njëtrajtshëm. B r r , s a f t o h t ë , t h a ajo m e v e t e d h e e k u p t o i s e i s h t e p i kërisht të ftohtët që e kishte zgjuar. Zgjati dorën te k o m o d i n a , gjeti sustën e a b a z h u r i t d h e ndezi d r i t ë n . O r a ishte katër e çerek. Disa caste qëndroi pa lëvizur, me sytë në tavanin e dhomës, pa asnjë mendim. Pastaj përsëri ndjeu ftohtë. X h a m a t e dhomës kishin zënë avull.

43

J a s h t ë d u h e j t ë i s h t e n g r i c ë . Asaj i s h k o i m e n d j a t e B r i k e n a dhe V e r i a n a q ë flinin t ë dyja n ë d h o m ë n tjetër. Mos valle ishin z b u l u a r ? U ngrit pa e b ë r ë të gjatë, hodhi një triko k r a h ë v e d h e doli m e k u j d e s n ë k o r r i d o r . D e r a e d h o m ë s s ë t y r e ishte përgjysmë e h a p u r . Silva e shtyu me kujdes d h e hyri. Nën ndriçimin e kaltëremë që vinte n g a jashtë, Silva dalloi flokët e të dyjave, të përziera m b i të n j ë j t i n jastëk. Gjatë n a t ë s , sic d u k e t n g a t ë ftohtët, V e r i a na kishte ikur nga divani ku i kishte s h t r u a r Silva d h e ishte futur në krevatin e Brikenës. Silva buzëqeshi me vete, u afrua dhe, ndërsa ndenji në k ë m b ë të shikonte fytyrat e qeta të vajzave, iu kujtua t h ë n i a e nënës s e n u k d u h e t t a v ë s h t r o s h k u r r ë n j e r i u n q ë fie. A j o u r r e gulloi m b u l e s ë n te s u p e t , pastaj mori n j ë n g a k u v e r t a t e lena sipër divanit bosh d h e ua hodhi me kujdes. Silva doli me hapa të lehtë në korridor, por, në vend që të shkonte në d h o m ë n e gjumit, diçka e shtyu të k t h e h e j e t'i h i d h t e n j ë s y v e n d i t k u i s h t e n g r ë n ë d a r ka. Nën dritën e llambës elektrike që iu duk, si zakonisht n a t ë n , më e forte, ajo v ë s h t r o i tryezën, a s h t u sic k i s h t e m b e t u r pas m b a r i m i t të darkës. Pjatancat, pjatat e g o t a t ishin të gjitha a t y , d i s a të zbrazura, disa a k o m a jo, a s h t u sic i kishin l ë n ë të ftuarit në çastin e fundit, p ë r p a r a se të shkonin për të pire kafen në d h o m ë n e n d e n j jes. Silva vështroi një copë h e r ë tryezën, s i k u r të p ë r piqej të suite ndër m e n d se ku ishin u l u r mysafirët. D a r k a i u d u k disi e l a r g ë t . M e g j i t h ë s e s ' i s h t e a s p a k e p ë r gjumur, e ndjeu se s'ishte e aftë të p ë r q e n d r o h e j në a s gjë. D u k e v ë s h t r u a r p j a t a t dhe gotat, i k u j t o h e s h i n copa bisedash të n d ë r p r e r a prej shakave d h e të qeshurave, që e kishin p ë r s h k u a r tejembanë a t ë m a s ë fajance dhe atë qelquri, Pjesa më e madhe e bisedave dhe p i k ë risht ato ku e q e s h u r a n d o s h t a ishte h e r ë - h e r ë m a s k a e j a s h t m e e n j c f a r ë p r e o k u p i m i , ishin b ë r ë p ë r K i n ë n . . . S'besoj s e a c a r i d o t ë j e t ë k a l i m t a r , s i n ë r e v o l u c i o n i n k u l t u r o r . N d i h e t m e n j ë h e r ë q ë t a n i ë s h t ë t j e t ë r gjë... K i na sidoqoftë është një mister... Doni të k u p t o n i politi44

per2lek.com Klan Kulturor

v

kën e Kinës? ka t h ë n ë njëherë Çu En Lai. S h k o n i në teatrin e Pekinit... Po ai ë s h t ë plot simbole të p a z b ë r thyeshme, majmunë, gjarpërinj... Silva nisi të hiqte p j a t a t e gotat, s i k u r të d o n t e që bashkë me to të hiqte mbeturinat e atyre bisedave. Për një k o h ë të shkurtër ajo e zbrazi një pjesë të tryezës. K i shin rnbetur vetëm pjatartcat e frutave, ca tavlla cigar e s h d h e shishet boshe të ujit minerai. Z h u r m a e n j o h u r e ujit të l a v a m a n i t ia lehtësoi disi mendimet. Pa e pasur meridjen në vend, kishte n i s u r të lante pjatat, por në çast u k u j t u a se ishte m a r r ë z i që në orën k a t ë r e gjysmë pas meshate të m e r r e j me një gjë te tillë d h e hoqi dore prej t y r e . U k t h y e te tryeza, fshiu t h ë r r i m e t në pjesën e z b r a z u r të saj, s y t ë i s h k û a n te t u fa e luleve të Arianit, të lena qysh nga mbasditja te pezuli i d r i t a r e s d h e z g j a t i d o r ë n t'i v i n t e n ë t r y e z ë . M i r ë po në çast iu kujtua p a k ë n a q ë s i a e Brikenës d h e la lulet aty ku ishin. Silva ndjeu ftohtë dhe kopsiti trikon. X h a m a t edhe këtu ishin të y e s h u r me avull. J a s h t ë d u h e t të k e t ë ngricë, m e n d o i ajo dhe befas iu k u j t u a n limoni i sjellë m b a s d i t e b a s h k ë m e fjalët e n j e r i u t t ë f i d a n i s h t e s : n ë raste ngricash ta mbuloni, ndryshe mund të thahet brenda natës. Ideja se m u n d të dilte në ballkon në k ë t ë të ftohtë iu d u k e ç m e n d u r , megjithatë, k u r shoi d r ï t ë n e korridorit d h e u bë gati të h y n t e në d h o m ë n e gjumit, diçka ia mbajti h a p a t te p r a g u i saj. Sidoqoftë diçka m u n d t ë b ë n t e . S'ishte n d o n j ë m u n d i m k u s h e d i ç f a r ë t ë m b u l o j e një limon të vogël. Pa e bërë të gjatë, h y r i në dhomë, hapi kapakët e sipërm të dollapit të r r o b a v e për t ë n x j e r r ë q ë a n d e j një q e s e t ë m a d h e p l a s t m a s i q ë e m b a n te m e n d sé e kishte v ë n ë atje qysh në verë. Ja ku q e n k a , t h a S i l v a d h e nisi t a t ë r h i q t e , p o r n ë a t ë ç a s t u k u j tua se qesja prej plastmasi ishte m b u s h u r me gjithfarë gjërash, nga ato që vështirë se hyjnë në punë, por që ë s h t ë e z o r s h m e p ë r n j e r i u n t'i h e d h ë . E b e z d i s u r p a k n g a p e n g e s à e p a p a r a s h i k u a r ' , a j o nisi t ë n x i r r t e s e n d e t njëra pas tjetrës. Kishte aty fustane d h e bluza të Brike-

per2lek.com Klan Kulturor

45

n ë s q ë t a n i s'i b ë n i n m ë , n j ë f u s t a n t ë g j e r ë t r i k o t a z h i q ë Silva e kishte m b a j t u r gjatë k o h ë s së b a r r e s , ca ciantella, r r o t k a m ë n d a f s h i d h e s h k u l e l e s h d e v e j e n g j y ra-ngjyra të tepruara nga kushedi ç'pulovra si dhe vogëlsira të tjera, të gjitha të buta, të k ë n d s h m e d h e p a k ë z të h a r r u a r a , që të zgjonin çuditërisht mallin e jetës. S i l v a i z b r a z i t ë g j i t h a d r e j t e m b i t a p e t , p ë r t'i r r e g u l l u a r t ë n e s ë r r n e n , doli n ë k o r r i d o r d h e , p a r a s e t ë hapte derën e ballkonit, hodhi pallton k r a h ë v e . Në ballkon ishte vërtet s h u m ë ftohtë. Ndriçimi i h ë nës, i q e l i b a r t ë , i t r e t u r si në n j ë h e s h t j e s h k r e t i e , e s h t o n te e d h e më s h u m ë f tomën. Gjethet e limonit iu d u k ë n asaj të magjepsura nga ky ndriçim i dylltë, që përhapte kudo një trullosje të pashpresë. Gati e habitur, ajo ngriti k o kën. Ç'ishte ky qiell i frikshëm në lëmimin e tij, që n g j a n t e si i h u a j t u r n g a n j ë u n i v e r s t j e t ë r ? Ajo ndjeu drithëtirë në shpirt k u r mendoi se Gjergji fluturonte ndoshta tani me avion nëpër atë lëmim të pabesë. Limoni do të thahej sonte me siguri, po të mos k u j t o h e s h a ta mbuloja, m e n d o i ajo. E vendosi me kujdes plastmasin, duke e futur si një kapuç sipër kurorës së v o gël d h e u k ë n a q q ë q e s j a j o v e t ë m e m b u l o i k r e j t b i m ë n , p o r e d h e n j ë p j e s ë t ë fuçisë. N ë n l e t r ë n p l a s t i k e l i m o n i u bë i m j e g u l l t , si në g j y s m ë ë n d ë r r . Ajo u m a t të ikte, por diçka përpiqej ta m b a n t e e d h e d i s a c a s t e n ë b a l l k o n . I s h t e m a s k a e d y l l t ë e qiellit, p r e j j o s h j e s s ë t ë cilit m e z i u s h k ë p u t . Kur hyri brenda d h e u fut në shtratin që akoma r u a n t e ngrohtësinë e trupit të saj, e n d i e n t e se po d r i dhej e n d e jo aq nga të ftohtët, sesa nga ajo zbrazëti e l e m e r i s h m e . G j u m i s ' e z i n t e q ë s'e z i n t e . P ë r h e r ë e m ë pa r r e g u l l i k u j t o h e s h i n fraza të t h ë n a g j a t ë d a r k ë s , h a mendjet për marrëdhëniet e a r d h s h m e me Kinën. Doni ta kuptoni Kinën? Shkoni në teatrin e P e k i n i t . . . Po ai është plot simbole të llahtarshme, m à j m u n ë , gjarpërinj... Silva u r r o t u l l u a në shtrat. M a j m u n ë , g j a r p ë r i n j , p ë r s ë riti me vete, duke ndier se diçka po përpiqej të q a r t ë s o h e j n ë k u j t e s ë n e s a j . A h , po, i s h t e d i ç k a q ë a j o e k i 46

per2lek.com Klan Kulturor

s h t e dëgjuar vite më p a r e nga goja e një të njohuri të s a j , g a z e t a r . I s h t e fjala p ë r c a g j a r p ë r i n j q ë , a s h t u sic i sheh njeriu në ë n d ë r r përpara një fatkeqësie, ai i kishte pare në kënetën e Butrintit pak kohë para prishjes me sovjetikët. Ti e k u p t o n që une as jam, as k a m qenë k u r r ë b e s t y d , i k i s h t e t h ë n ë ai, p o r k ë t a g j a r p ë r i n j m ë k u j toheshin vazhdimisht m ë pas, k u r p u n ë t m e Bashkimin Sovjetik m orën r r o k u l l i m ë n . M i r ë p o e di ç ' m ë n d o d h i një dite, disa m u a j m ë v o n ë pas prishjes p ë r f u n d i m t a r e me sovjetikët? D h e gazetari i kishte t r e g u a r Silvës se si një m b r ë m j e feste, p i k ë r i s h t m b r ë m j e n e festes së p a r e pas prishjes, k u r të gjithë prisnin të shikonin fishekzjar r ë t e p o r s a m b ë r r i t u r n g a Kina, p ë r të cilët k i s h t e d i t e q ë f lite j , a i ishte n d o d h u r n ë r r u g ë t a m a m n ë k o h ë n k u r qielli u m b u s h p r e j t y r e . Njerëzit k i s h i n n g r i t u r k o k a t p ë r p j e t ë t ë g ë z u a r e t ë h a b i t u r n j ë k o h ë s i s h t p ë r k ë t a fishekzjarrë, që d u h e t t h ë n ë se ishin të n d r y s h ë m nga ata që kishin pare, ca fishekzjarre gjithsesi të h u a j , me një ngjyrë verdhame, që lëshonin tek binin ca cijatje n g j e t h ë s e , s i k u r t'i f l i t n i n n j ë r i - t j e t r i t , n d ë r s a z b r i t n i n : ç ' ë s h t ë kjo t o k ë , a t j e , k ë t u , p o s h t ë . . . D h e , s i k u r t ë m o s m j a f t o n t e kjo, p a s n g j y r a v e t ë n j ë p a s n j ë s h m e u d u k ë n m ë në fund fishekzjarrët në forme gjarpërinjsh mistikë kinezë. që vareshin të fundit, bënin valavitje në erë, gjersa shuheshin njëri pas tjetrit m b i kokat tona, d u k e e lënë qiel l i n k r e j t t ë zi. N j e r ë z i t n i s ë n t ë t h ë r r i t n i n « G j a r p ë r i n j ! Gjarpërinj!» dhe une, me drithmë në zemër, mendova: « ç ' ë s h t ë kjo gjë o g u r z e z ë ? P ë r s ë r i g j a r p ë r i n j ? D h e m e n do, Silva, ishte festa e p a r e që bëhej pas gjithë atij acari të paharrueshëm. E m b ë s h t j e l l ë m e k u v e r t ë , S i l v a i solli n d ë r m e n d të gjitha këto dhe për kushedi të satën herë, t h a me vet e : sa m i r e sikur Gjergji të mos ishte nisur për këtë u d h ë . N d ë r m e n d i e r d h i c a n t a e tij e zezë, b r e n d a së c i lës ishte d o k u m e n t a c i o n i sekret, për h i r të çuarjes së të cilit a t a n d o d h e s h i n t ë n d a r ë k ë t ë n a t ë , n j ë r i n ë n j ë s k a j , tjetri në skajin tjetër të botes. Ç'kishte valle në a t ë çant ë q ë G j e r g j i e c o n t e m e s p ë r m e s qiellit, p a e d i t u r a s 47

per2lek.com Klan Kulturor

v e t ë ç'qe n d r y r ë b r e n d a ? S i d o q o f t ë , s a m i r e s i k u r t ë m o s q e n i s u r , . p ë r s ë r i t i a j o - m e : vete-, d h e p r a p ë , t ë p ë s h t j e l l ë bashkë, ndërsa. po e zinte-gjumi, iu rrokullisën nëpër m e n d fishekzjarrët-gjarpërinj në festen e p a r e pas p r i shjes me sovjetikët, Sheshi «Skënderbej» i m b u s h u r plot me kinezë (a ishte e m u n d u r që ai m ë n g j e s të i s h t e aq i afërt, sa t'i përkiste dites që porsa k i s h t e k a l u a r ? ) dhe radiografia e këmbës së kinezit, që fluturonte n ë p ë r qiejil P D y - t r i h e r ë i doli g j u m i , p o r a t o i s h i n p r a p ë a t y s i të lidhura me fi je të padukshme me njëra-tjetrën, në g j y s m ë t e r r i n e d h o m ë s , pas d r i t a r e s të së cilës po g d h i n te m ë n g j e s i i v j e s h t ë s , •ma iiëriosî ë n n i ß H i ß i ë g i m äff l u d b o b n *frf&i T .i.r«t;il «p A MfcWîi U J i h a n RüfeM i i s ë n s i M .ïivl i«mj d?.udm V iU-aip 7W, i d ß d ë*
o s 9 r p ë f l ^

per2lek.com Klan Kulturor

?m .«suri et ia9?.rfJif.g ë

.asserii »jLlMm daiflt-ioqisis ë n r i o i ë n t* -wife «ëi» ën 'H.ÜVKIBV n i n ë d Jil - s i p ë n ë l 9 93Îub . s u o i Js>k»3l i d n r iixts

- f i 9 m

s r t G ? i r r n ë q - i e i § n ë a r ë ^ ïësss-ïn

'îëq

,ìf>'iioz

ir.

43

per2lek.com Klan Kulturor

Kush e sollt Doruntinën

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

PARE

Stresi ishte e n d e në shtrat, k u r iu d u k se dëgjoi një trokitje te porta: tang, tang, tang. Shtrëngoi faqen fort pas nënkrejses, me shpresë se do ta mbyste trokitjen, por p a s p a k ajo u p ë r s ë r i t . K u s h d r e q i n t r o k e t q ë p a g d h i r ë , tha me vete a n k u e s h ë m duke h e d h u r mbulesën. Ndërsa zbriste shkallët, te porta trokitën për h e r ë të tretë, por tani, nga ritmi i goditjes së d o r e z ë s m e t a l i k e , Stresi e m o r i m e m e n d s e k u s h i s h t e p ë r j a s h t a . A i h o q i llozin e hekurt dhe e hapi portën me një të tërhequr. Pyetjen « ç ' d r e q i n k e q ë m ë zgjon q ë p a g d h i r ë ? » , p a v a r ë s i s h t s e 51

n u k e tha, ai e kishte në sytë e b u h a v i t u r d h e në k r e j t pamjen e tij. — Ka n d o d h u r diçka, — shpejtoi të t h o s h t e n d i h m ë si i t i j . Stresi vazhdonte ta shikonte në një m ë n y r ë pyetëse, me sytë që dukej sikur thoshin: të s h o h i m nëse ajo që ka n d o d h u r ë s h t ë e tillë, s a q ë ti d u h e t të vish e të më prishësh qetësinë që me natë. Po Stresi e dinte se në r a s t e t ë tilla n d i h m ë s i i tij g a b o n t e r r a l l ë d h e , s a h e r ë që ishte m a t u r t'i s h f r y n t e në çastin e fundit, kishte qenë i detyruar të hiqte d o r e prej zemërimit. Tani do të dëshironte që ndihmësi i tij të kishte g a b u a r vërtet, në m ë n y r ë , q ë t ë m u n d t'i s h f r y n t e s i d u h e j . — E ç f a r ë ? — t h a a i . m ë në fund. Vështrimi i ndihmësit rrëshqiti një grime mbi sytë e shefit të tij, pastaj, si bëri një h a p p ë r p a r a , r a p o r t o i : — Zonja plakë e V r a n a j v e dhe e bija e saj, D o r m i tina, q ë k a m b ë r r i t u r m b r ë m ë natën, n ë r r e t h a n a k r e j tësisht misterioze, janë të dyja në agoni, d u k e dhënë shpirt në shtrat. — D o r u n t i n a ? — ia b ë r i S t r e s i h u t u e s h ë m . — Si ë s h t ë e mundur? N d i h m ë s i m o r i f r y m ë i l e h t ë s u a r : t r o k i t j a e tij i s h t e e përligjur plotësisht. — Si ë s h t ë e m u n d u r ? — p ë r s ë r i t i S t r e s i d h e f ë r k o i sytë, si për të h e q u r që andej një m b e t u r i n ë gjumi. Në t ë v ë r t e t ë k i s h t e f j e t u r s h u m ë k e q . M a d j e s'i k i s h t e q ë Uuar ndonjëherë që pas n j ë shërbimi të gjatë, dyjavor, nata e pare në shtëpi të ishte kaq e m u n d i m s h m e . Jo gjum ë , p o r n j ë a n k t h i v ë r t e t ë . — Si ë s h t ë e m u n d u r , — t h a për të t r e t e n h e r e . — Ajo ë s h t ë m a r t u a r aq larg, sa në asnjë zi të familjes s'ka a r d h u r dot. — Pikërisht, — tha ndihmësi. — J u a t h a s h ë : ka m b ë rritur mbrémë në rrethana krejtësisht misterioze. — E pastaj? — E pra, janë të dyja të shtrira në s h t r a t , në agoni. — Çudi! Ka goditje, k r i m ? Ndihmësi tundi kokën. 52

per2lek.com Klan Kulturor

— S'e b e s o j . Ë s h t ë m ë t e p ë r n j ë ç ë s h t j e t r o n d i t j e j e . — Ti i p e ? — Po. Flasin gati p ë r ç a r t të dyja. Nëna e p y e t : k u s h t ë solli, m o j v a j z ë ? A j o i p ë r g j i g j e t : V ë l l a i , K o s t a n d i n i . — Kostandini? Po ai ka tre vjet që ka vdekur, bashkë me t ë r ë vëllezërit e tjerë. — P i k ë r i s h t k ë t ë i t h o t ë e ë m a , sic më t r e g u a n g r a t ë i'qinje, q ë u r r i n ë t e k o k a . P o r v a j z a n g u l k ë m b ë q ë m b r ë më vonë, pak kohë pas m e s n a t e , ka a r d h u r pikërisht me të. — Çudi, — t h a Stresi, k u r s e me v e t e ia b ë r i : e t m e r r shme. A t a q ë n d r u a n një copë h e r ë pa folur përballë njëri-tjetrit, gjersa Stresi, n g a q ë ndjeu ftohtë, u k u j t u a se ishte i paveshur. — P r i t m ë pak, — t h a ai dhe hyri b r e n d a . Që b r e n d a u d ë g j u a z ë r i i p ë r g j u m u r i së s h o q e s që p y e s t e «Ç'është, S t r e s ? » dl.e fjalët e përgfigjes së t i j , q ë n u k d a l l o h e s h i n . Doli p a s p a k i v e s h u r m e u n i f o r m e n è k a p i t e n i t t ë k r a h i n ë s , e cila i a t r e g o n t e e d h e m ë t ë gjatë e më të n g u s h t ë t r u p i n . — S h k o j m ë atje, — t h a . N j ë c o p ë r r u g ë e b ë n ë p a f o l u r . C a fletëza t r ë n d a f i l i të bardhë të rëna përpara një porte, iu dukën Stresit sê m u n d t a n d i h m o n i n t ë k u j t o n t e një copëz ë n d r r e që, p ë r çudi, e k i s h t e p a r e midis atij g j u m i të t u r b u l l t . — Ë s h t ë d i ç k a g j i t h s e s i e j a s h t ë z a k o n s h m e , — t h a ai. — P o t h u a j s e e p a b e s u e s h m e , — ia k t h e u n d i h m ë s i . — N ë fillim, t ë t h e m t ë d r e j t ë n , g a t i s a s ' t ë b e s o v a . — E m o r a me mend. Dhe në të vërtetë s'është për t'u besuar.Është vërtet një enigmë. — Më t e p ë r se një e n i g m ë , — t h a Stresi. — Sa më tepër që e mendon, aq më e p a k a p s h m e të duket. — Gjithë puna është të gjendet se si pati m u n d ë s i të vinte Doruntina, — t h a ndihmësi. , - Si? .— K y ç i i é n i g m e s ë s h t ë të g j e n d e t se si e r d h i D o r u n t i n a , rne ç ' n j e r i , apo, m ë m i r e , m e ç ' m ë n y r ë .

per2lek.com Klan Kulturor

53

— Me ç ' n j e r i , — p ë r s ë r i t i S t r e s i , — me ç ' m ë n y r ë . . . Është e qartë që ajo n u k thotë të v ë r t e t ë n . — Tri h e r ë e p y e t a se si erdhi, por ajo n u k jepte shpjegime. Diçka fshihte. — E dinte që k r e j t vëllezërit e saj, b a s h k ë me K o s tandinin, kishin v d e k u r ? — pyeti Stresi. — S'di ç ' t ë t h e m . B e s o j se jo. — Ka m u n d ë s i të m o s e d i n t e , — t h a S t r e s i . — A j o është m a r t u a r aq larg, saqë qysh nga dita e dasmës n u k ka a r d h u r dot a s n j ë h e r ë në shtëpi. Kjo ë s h t ë h e r a e p a r e që vjen, me sa di u n e . — Fakti që s'erdhi as në zinë e t m e r r s h m e të n ë n t ë vëllezërve, do të t h o t ë se n u k e dinte m y n x y r ë n , — t h a ndihmësi. — Zonja plakë ankohej shpesh që vajza u m a r t u a a q larg d h e q ë n ë k ë t ë d i t e t ë zezë n u k i u gjet p r a n ë . — P y j e t e B o h e m i s ë , k u ajo ë s h t ë m a r t u a r , j a n ë t e p ë r l a r g , — t h a S t r e s i . — S ë p a k u d y j a v ë r r u g ë q ë kën*dej, në mos më tepër. — Në mos më t e p ë r , — p ë r s ë r i t i n d i h m ë s i . — Ë s h t ë pothuajse zemra e Evropës. Ndanë udhës Stresit i zunë sytë p r a p ë fletëza të bardha trëndafilash, thuase një dore e p a d u k s h m e i kishte shkundur gjatë natës. — Sidoqoftë me dikë erdhi që a n d e j , — t h a ai. — Po me kë? Natyrisht që nëna, a s h t u si ne, n u k e beson a t ë që t h o t ë vajza, se e r d h i me të v d e k u r i n . — Po p e r s e do ta fshihte n j e r i u n që e solli? — S'e m a r r d o t m e m e n d . Ë s h t ë t e p ë r e n g a t ë r r u a r . Përsëri një copë r r u g ë e b ë n ë pa folur. Ajri i vjeshtës ishte i ftohtë. Ca s o r r a fluturonin ultazi d u k e k r o k ë llitur. Stresi i ndoqi me sy një copë h e r ë . — Do të k e m i shi, — t h a ai. — K u r s o r r a t k r r o k a s i n kështu, do të t h o t ë se u d h e m b i n v e s h ë t n g a afrimi i shiut. Ndihmësi vështroi andej, por n u k tha asgjë. — P a k . m ë p a r e diçka the për tronditjen që ka s h k a k t u a r a g o n i n ë e të d y j a v e , — t h a S t r e s i . — P o , — u p ë r g j i g j n d i h m ë s i , — d u h e t të k e t ë q e n ë 54

per2lek.com Klan Kulturor

n j ë t r o n d i t j e e m a d h e (ai e s h m a n g u fjalën « e t m e r r shme», sepse shefi i kishte b ë r ë vërejtje që e p ë r d o r t e a t ë vend e pa vend). — P ë r d e r i s a s'ka d h e s'ka se si të k e t ë shenja goditjeje, sic do ta s h i h n i e d h e vetë, agoninë e të d y j a v e e ka s h k a k t u a r një tronditje e pazakontë. — Mendon se nëna ka b ë r ë p a p r i t u r një zbulim të tmerrshëm? — pyeti Stresi. N d i h m ë s i i n g u l i s y t ë . V e t ë i p ë r d o r f j a l ë t si të k e t ë qejf, m e n d o i v e t ë t i m t h i , k u r s e t ë t j e r ë v e u a z ë n ë g r y k ë . —Një z b u l i m i n ë n ë s ? — t h a a i . — Më t e p ë r do të b e soja se të dyja, në të njëjtën kohë, b ë n ë n g a një zbulim të t m e r r s h ë m , sic t h a t ë ju. Duke vazhduar të këmbenin mendime për tronditj e n q ë n ë n a d h e e bija i k i s h i n s h k a k t u a r n j ë r a - t j e t r ë s , ( p ë r s h k a k t ë p u n ë s s ë p ë r d i t s h m e fjalët e S t r e s i t d h e t ë n d i h m ë s i t t ë tij i a f r o h e s h i n p ë r h e r ë e m ë t e p ë r s t i l i t t ë një raporti hetimor), ata të dy rindërtuan pak a shumë skenën që m u n d të kishte ndodhur në mesnatë. Porta e shtëpisë së vjetër kishte trokëllitur në një orë të pazakonshme d h e në pyetjen e zonjës p l a k ë «kush është», që jashtë ishte d ë g j u a r zëri: « J a m D o r u n t i n a » . D u k e ecur drejt portes për ta hapur, krejt e h u t u a r nga e papritura, pa e besuar a s p a k se po dëgjon zërin e vajzës së vet, plaka, s i p ë r t ë h e q u r d y s h i m i n , p y e t «po k u s h t ë solli?». S e p s e k a t r e v j e t q ë ajo e p r ê t v a j z ë n t'i v i j ë p ë r t ' i u g j e n d u r p r a n ë në fatkeqësi d h e vajza s'vjen e s'vjen. Që j a s h t ë D o r u n t i n a i p ë r g j i g j e t : « M ë solli i m v e l i a , K o s t a n dini». Këtu plaka ka m a r r ë goditjen e p a r e . Ka m u n d ë s i q ë ajo, m e g j i t h ë t r o n d i t j e n , t ë k e t ë p a s u r fuqi t ' i t h o s h t e s ë b i j ë s : Ç'flet k ë s h t u , K o s t a n d i n i , bashkë me vëllezërit, k a n ë t r e vjet q ë t r e t e n n ë n d h é . T a n i ë s h t ë r a d h a e D o r u n t i n ë s për t ' u t r o n d i t u r . Në qoftë se ajo k u j ton se ka a r d h u r vërtet me Kostandinin, tronditja është e dyfishtë: nga njëra anë, m e r r vesh se Kostandini bas h k ë m e v ë l l e z ë r i t e saj k a n ë v d e k u r , n g a a n a t j e t ë r , k u p ton se paska u d h ë t u a r me një fantazmë. N d ë r k a q n ë n a p l a k ë gjen a q f u q i s a p ë r t ë h a p u r p o r t ë n , m e n j ë s h p r e së të f u n d i t se n u k i d ë g j o i m i r e fjalët e v a j z ë s a p o që i 55

per2lek.com Klan Kulturor

b ë n ë v e s h ë t , ose q ë , n ë f u n d t ë f u n d i t , s ' i s h t e D o r u n t i n a ajo q ë t r o k i s t e t e p o r t a . T ë n j ë j t ë n s h p r e s ë p'ati n d o s h t a edhe Doruntina përjashta. Mirëpo porta u hap, ato i përs ë r i t ë n n j ë r a - t j e t r ë s p o a t o fjalë d h e k ë s h t u t r o n d i t j a e të d y j a v e e r d h i e u bë v d e k j e p r u r ë s e . — E m e g j i t h a t ë e g j i t h ë kjo pak është e besueshme, — tha Sïresi. — Ashtu them edhe une, — tha ndihmësi, — veç një gjë ë s h t ë e v ë r t e t ë : fakti që ato të dyja n d o d h e n në a g o ni, t r e g o n se diçka ka n d o d h u r midis t y r e . — D i ç k a ka n d o d h u r , — p ë r s ë r i t i S t r e s i . — N a t y r i s h t që diçka ka n d o d h u r , p o r eja m e r r e vesh. Një r r ë f i m , i t m e r r s h ë m nga a n a e së bijës, pra n j ë zbulim po aq i t m e r r s h ë m p ë r n ë n ë n . . . ose. . . — Ja shtëpia, — t h a n d i h m ë s i , — n d o s h t a diçka do të m a r r i m vesh. Shtëpia e m a d h e dhe e zymtë u shfaq që l a r g në m b a r i m i n e një fushëtire. Toka e lagësht ishte plot me gjethe të verdha gjer atje. Shtëpia, që kishte qenë dikur nga më të mëdhatë e më të rëndësishmet e principatës, rrezatonte tani që larg braktisjen d h e zinë. S h u m i c a e k a n a t e v e t ë k a t e v e t ë s i p ë r m e ishin t ë m b y l l u r a , s t r e hët vende-vende të dëmtuara dhe trualli përpara saj, me ata drurë të vjetër pak të pjerrët e gjithë myshk, ishte krejtësisht i shkretë. Stresit iu kujtua varrimi i nëntë vëllezërve V r a n a j , tre vjet më pare. Fatkeqësi kishin n d o d h u r përherë, n j ë ra më e r e n d e se tjetra d h e n g a n j ë h e r ë të tilla, s a q ë d u kej s e prej kujtimit t ë t y r e m u n d t ë t ë s h p ë t o n t e v e t ë m ç m e n d u r i a , por n j ë gjëmë e tillë, n ë n t ë a r k i v q l e d j e m s h nga një shtëpi brenda një jave, s'mbahej m e n d në asnjë brez njerëzor. Dhe gjithçka kishte n d o d h u r pesë javë pas d a s m ë s m a d h ë s h t o r e t ë vajzës s ë v e t m e t ë s h t ë p i s ë , D o runtinës. Kishte sulmuar papritur një ushtri normande dhe t ë n ë n t ë vëllezërit qenë nisur p ë r n ë luftë. S h u m ë vëllezër n g a një familje q e n ë n i s u r p ë r h e r ë n ë l u f t ë r a edhe më të mëdha e më të përgjakshme. Por asnjëherë s'kishte ndodhur që të vriteshin qoftë e d h e gjysma e t y re. Mirëpo ushtria a r m i k e paskësh qenë k ë t ë h e r ë tjetër56

per2lek.com Klan Kulturor

lloj. Ishte një u s h t r i e s ë m u r ë n g a m u r t a j a , k ë s h t u që g j i t h ë a t a q ë m o r ë n p j e s ë n ë të, f i t i m t a r ë e t ë m u n d u r , v d i q ë n njëlloj, disa gjatë betejës, disa pas m b a r i m i t të saj. S h u m ë shtëpi r a n ë në zi me dy, tri e disa h e r ë k a tër vdekje, por me n ë n t ë vdekje ishte vetëm njëra: shtëpia e Vranajve. V a r r i m më i m a d h s'mbahej mend ndonjëherë. Erdhën gjithë kontët e baronet e principatës, e r d h i vetë princi, madje e d h e k o n t ë e d u k ë n g a princ i p a t a t fqinje. Stresit i k u j t o h e s h i n m i r e të gjitha dhe m b i të gjit h a i kujtohej p ë s h p ë r i m a e p ë r g j i t h s h m e : si n u k iu gjend p r a n ë s ë ë m ë s , n ë k ë t o dite t ë z e z a , v a j z a e v e t m e , D o r u n t i n a ! Sepse ajo ishte e v e t m j a q ë s'e k i s h t e m a r r ë vesh m y n x y r ë n . Stresi psherëtiu. Sa shpejt kishin kaluar këta tre vjet. P o r t a e m a d h e me k a n a t e t e d r u n j t a , të k a l b u r a në dy-tri vende, ishte gjysmë e h a p u r . Ata kaluan njëri pas t j e t r i t p ë r m e s o b o r r i t , S t r e s i p ë r p a r a d h e n d i h m ë s i i tij p a s , d h e h y n ë n ë s h t ë p i , n g a b r e n d ë s i a e s ë cilës visnin ca pëshpërima e z h u r m a të lehta. Dy-tri gra të s h k u a r a në mosnë, me sa d u k e t n g a s h t ë p i t ë fqinje, i v ë s h t r u a n dy të porsaardhurit me ca sy pyetës. — Ku j a n ë a t o ? — p y e t i S t r e s i . Njëra nga gratë bëri me kokë në drejtim të një dere. Stresi hyri i pari në një k t h i n ë të gjerë, pak të ndriç u a r , k u gjëja e p a r e q ë b i n t e n ë s y i s h i n d y k r e v a t e t ë m ë d h a , n ë t ë d y j a a n ë t e k u n d ë r t a t ë k t h i n ë s . P r a n ë çdo krevati, me sy të ngulur përpara, rrinte nga një grua. Ikonat në m u r e d h e dy shandanë të mëdhenj bakri mbi o x h a k u n e pandezur prej kohësh i jepnin një përndritje të fundit zymtisë së dhomës. Njëra prej grave k t h e u kokën nga të porsaardhurit. Stresi qëndroi një grime në vend, pastaj i bëri shenjë gruas të afrohej. — Ku është shtrirë n ë n a ? — pyeti me zë të ulët. Gruaja tregoi me sy njërin n g a krevatet. — D h e t a n i n a lini p a k v e t ë m , — t h a S t r e s i . G r u a j a h a p i g o j ë n , sic d u k e t , p ë r t ë k u n d ë r s h t u a r , p o r , k u r p a u n i f o r m e n e S t r e s i t , n u k t h a a s g j ë . Ajo s h k o i t e s h o q j a 57

per2lek.com Klan Kulturor

e saj, që ishte fare plakë dhe të dyja dolën heshturazi nga dhoma. Duke ecur me kujdes për të mos bërë z h u r m ë , S t r e si iu afrua krevatit ku ishte shtrirë plaka. K o k a e saj ishte mbështjellë me një k a p u ç të bardhë. — Z o n j ë , — i foli me zë të u l ë t , — Z o n j a M ê m e , — (Kështu e thërrisnin zakonisht, qysh nga vdekja e djemve). — J a m S t r e s i , m ë n j i h n i ? Ajo h a p i s y t ë . Ata d u k e s h i n të ftohtë n g a t m e r r i e n g a zia. N j ë c o p ë h e r ë a i e d u r o i v ë s h t r i m i n e s a j , p a s taj, duke afruar kokën edhe më te nënkrejsa e bardhë, pëshpëriti : — Si j e n i , Z o n j a M ê m e ? S h e n j a që bëri ajo me sy, ishte e p a k u p t u e s h m e . — D o r u n t i n a ka a r d h u r m b r ë m ë ? — pyeti Stresi. E s h t r i r a b ë r i -«po»- me s y . P a s t a j s y t ë e s a j v a z h duan ta vështronin drejt Stresin, sikur kërkonin diçka prej tij. Stresi qëndroi ca caste në mëdyshje. — Po si n d o d h i ? — p y e t i ai f a r e u l t a z i . — K u s h e solli? Plaka mbuloi sytë me njërën dore dhe nga një lëvizje e k o k ë s u k u p t u a se h u m b i n d j e n j a t . S t r e s i i k a p i dorën dhe me vështirësi i gjeti pulsin. Ai p u nonte. — T h i r r e n j ë r ë n nga gratë, — i t h a S t r e s i me zë fare t ë u l ë t n d i h m ë s i t . T j e t r i doli d h e u k t h y e p a s p a k b a s h kë me një grua. Stresi e la dorën e plakës d h e me po a t a hapa të kujdesshëm iu afrua krevatit ku ishte shtrirë D o r u n t i n a . T a n i i dalloi f l o k ë t e s a j t ë v e r d h ë m b i n ë n krejse. Në zemër ndjeu një sëmbim, por ai r r i n t e disi mënjanë, i papërzier me ngjarjen që porsa kishte ndodhur. Ishte një s ë m b i m i vjetër, që kishte lidhje me dasm ë n e saj, tre vjet më pare, a t ë h e r ë k u r ai, Stresi, në çastin që ajo po largohej h i p u r m b i kalin e b a r d h ë të nusërisë, midis karvanit të krüshqve, kishte ndier një p i k ë l l i m t ë tillë n ë z e m ë r , s a q ë g a t i k i s h t e p y e t u r v e t e n m e z ë : p o ç ' k a m k ë s h t u ? I s h i n t ë g j i t h ë disi t ë p i k ë l l u a r , d h e jo v e t ë m n ë n a e vëllezërit, por k r e j t gjindja, sepse ajo

per2lek.com Klan Kulturor

58

ishte e para vajzë që m a r t o h e j k a q larg, m i r ë p o pikëllimi i Stresit ishte i një n a t y r e të veçantë. Dhe në ato cast e q ë ajo p o i k t e , a i b e f a s e k i s h t e k u p t u a r s e a j o n d j e n j ë e ëmbël, që k i s h t e p a s u r k o h ë t e fundit p ë r të s'kishte q e n ë veçse d a s h u r i . P o r ajo k i s h t e q e n ë n j ë dash uri tjetërlloj, e h o l l u a r si mjegulla, m b i n j ë h a p ë s i r ë të p a n i a te, e p a d e n d ë s u a r a s n j ë h e r ë , e f r e n u a r p r e j t i j q e t ë s i s h t . Ishte si vesa e mëngjesit, kishte r ë n ë v e t ë m m i n u t â t e para të zgjimit d h e pastaj, në orët e tjera të dites dhe të natës qe tërhequr gjithmonë. Dhe i vermi çast k u r ajo m j e g u l l k a l t ë r o s h e q e p ë r p j e k u r t ë d e n d ë s o h e j e t ë k r i j o n t e n j ë r e , i s h t e çasti i ikjes s ë s a j . P o r a i k i s h t e q e n ë çast i 'shkurtër, që ishte h a r r u a r shpejt. Në këmbë, përpara shtratit të saj, Stresi vështroi një copë h e r ë fytyrën e Doruntinës. I s h t e po aq e b u k u r si atëherë, në mos më tepër, me atë vijën e buzëve që ia bënte ato të rënda dhe të lehta njëkohësisht. — D o r u n t i n ë , — i foli ai me zë f a r e të u l ë t . Ajo h a p i s y t ë , n ë t ë cilët k i s h t e n j ë z b r a z ë t i q ë s'po m b u s h e j d o t m e a s g j ë . S t r e s i u m u n d u a t'i b u z ë q e s h t e . — D o r u n t i n ë , — i foli p ë r s ë r i , — m i r e se e r d h e ! Ajo v a z h d o n t e t a s h i k o n t e n g u l t a z i . — Si e n d i e n v e t e n ? — t h a S t r e s i n g a d a l ë d h e , pa e d i t u r as v e t ë p s e , i z u r i d o r ë n . D o r a e s a j i s h t e e n g r o h të v a l ë . — D o r u n t i n ë , — v a z h d o i ai më zë f a r e të u l ë t , — ti ke m b ë r r i t u r m b r ë m ë pas mesnate, apo jo? Ajo b ë r i n j ë «po» m e s y . S t r e s i d e s h i t a s h t y n t e e d h e p a k p y e t j e n q ë e m u n d o n t e , p o r ajo i doli v e t v e t i u : — Po k u s h të solli? Sytë e saj m b e t ë n të palëvizshëm nën vështrimin e tij. — K u s h të solli, D o r u n t i n ë ? — p ë r s ë r i t i ai. Ajo n u k i a h i q t e s y t ë , m e a t ë b o s h ë s i t ë p a s h p r e s ë në mes. — T i i t h e n ë n ë s s e t ë solli y t v e l i a , K o s t a n d i n i , a p o jo? A j o b ë r i p r a p ë «po» m e sy. S t r e s i u p ë r p o q t ë g j e n v

per2lek.com Klan Kulturor

59

te shenjat e ç m e n d u r i s ë në sytë e saj, por ata, si e d h e m ë p a r e , ishin t ë z b r a z u r n g a gjithçka. — Po ti n d ë r k a q besoj se e ke m a r r ë vesh që yt v e lia ka t r e vjet që s'është m ë , — t h a S t r e s i me po a t ë zë të s h u a r . Lotët, p ë r p a r a se t'i s h i h t e te ajo, i n d j e u b r e n da, vêtes. Ishin ca lot tjetërlloj, gjysmë të d u k s h ë m , gjysmë të prekshëm. N ë n atë lotëri fytyra e saj u bë e d h e më e largët. Ç'më gjeti kështu, dukej s i k u r thoshin t a n i sytë e saj. Pse s ' m ë besoni... Stresi ktheu nga gruaja tjetër plakë dhe u bëri g r u a n e re d h e i kokën që po shenjë lëmoi ngadalë n g a ndihmësi i tij d h e rrinin p r a n ë sh tra tit të zonjës të dilnin. Ai u p ë r k u l p r a p ë m b i dorën.

per2lek.com Klan Kulturor

— Po si e r d h e , D o r u n t i n ë ? Si e b e r e gjithë k ë t ë u d h ë të gjatë? Sytë e saj, të z m a d h u a r jashtë mase, diçka përpiqej t'i m b u s h t e .

P a s n j ë o r e S t r e s i doli. A i i s h t e p a k i z b e h t ë n ë f y t y r ë d h e , p a k t h y e r k o k ë n e p a i t h ë n ë a s g j ë a s k u j t , eci drejt portes së jashme. Ndihmësi i ra pas. Dy-tri h e r ë u m a t ta pyeste nëse pohoi ndonjë gjë D o r u n t i n a , por n u k guxoi. K u r po kalonin të dy ndanë kishës, u duk sikur Stresi donte të kthehej te varreza, por në çastin e fundit ndërroi mendje. Ndërsa ecnin në rrugë, ndihmësi ndiente nga të gjitha anët vështrimet kureshtare të njerëzve. — Ç ë s h t j a n u k ë s h t ë e t h j e s h t ë , — t h a S t r e s i , pa e v ë s h t r u a r ndihmësin. — Parashikoj që ajo të p ë r h a p e t 60

e t ë b ë j ë b u j ë , p r a n d a j p ë r çdo r a s t m ë d u h e t t ' i b ë j n j ë raport kancelerisë së princit.

per2lek.com Klan Kulturor

«E quaj të n e v o j s h m e t'ju vë në dijeni në lidhje me ngjarjen që ka n d o d h u r d u k e u g d h i r ë 11 tetori i këtij viti n ë s h t ë p i n ë b u j a r e t ë V r a n a j v e , n g j a r j e e cila m u n d të k e t ë pasoja të p a p a r a s h i k u a r a . -, Në mëngjesin e l l tetorit, zonja plakë e Vranajve, që, sic d i h e t , j e t o n e v e t m e p a s v d e k j e s n ë l u f t ë t ë n ë n t ë djemve të saj, u gjet në një gjendje tronditjeje n e r v o r e , b a s h k ë m e t ë b i j ë n , D o r u n t i n ë n , e cila, s i p a s p o h i m e v e të saj, ka mbërritur aty n g a mesnata, e sjellë prej të v ë llait, K o s t a n d i n i t , i v d e k u r e d h e k y p a r a t r e v j e t ë s h , s i vëllezërit e tjerë. Pasi shkova në vendin e ngjarjes d h e u përpoqà të fias m e t ë d y g r a t ë f a t k e q e , e r d h a n ë p ë r f u n d i m s e a s njëra prej tyre n u k jep shenja çmendurie, megjithëse ajo q ë pohojnë a t o d r e j t p ë r d r e j t a p o t ë r t h o r a z i , ë s h t ë gjithsesi e ë r r ë t dhe e pabesueshme. K ë t u d u h e t n ë n v i zuar se të dyja n d o d h e n e n d e nën goditjen e forte që i k a n ë s h k a k t u a r n j ë r a - t j e t r ë s , vajza d u k e i t h ë n ë së ëmës s e e solli vëllai, K o s t a n d i n i , d h e n ë n a , d u k e i d h ë n ë n j o f t i m i n s ë bijës s e K o s t a n d i n i , b a s h k ë m e g j i t h ë v ë llezërit, p r e j kohësh s'janë m ë n ë k ë t ë b o t e . U p ë r p o q a të m e r r e m vesh me D o r u n t i n ë n d h e ajo që tregoi midis turbullirës, ishte pak a s h u m ë kjo: Në m b r ë m j e n e një prej ditëve të fundit (ditën e s a k t ë n u k e m b a n t e m e n d kurrsesi), në q y t e t i n e vogël të Evropës Qendrore, ku jetonte me të shoqin pas m a r t e s ë s , e l a j m ë r u a n se e k ë r k o n t e n j ë s h t e g t a r i p a n j o h u r . P a s i doli n g a s h t ë p i a , a j o p a p ë r j a s h t a t ë p o r s a a r d h u r i n h i p u r m b i k a l ë , i cili i u d u k s i K o s t a n d i n i , m e g j i t h ë s e mezi njihej ngaqë ishte krejt i pluhurosur nga r r u g a e gjatë. Por, k u r shtegtari që nga maja e kalit i t h a se ishte Kostandini, që kishte a r d h u r për ta m a r r e e për ta
;

61

çuar tek e ëma, sipas premtimit që kishte bërë përpara d a s m ë s s ë s a j , a s a j i i k u çdo d y s h i m . ( K ë t u d u h e t k u j t u ar z h u r m a e m a d h e që u bë në a t ë k o h ë për fejesën e Doruntinës në një vend aq të largët, k u n d ë r s h t i m i i v ë llezërve të tjerë e sidomos i nënës, që n u k d o n t e ta j e p t e vajzën aq larg, k ë m b ë n g u l j a e K o s t a n d i n i t që kjo fejesë të b ë h e j d h e më në fund p r e m t i m i d h e b e s a e tij se d o t ë "ishte a i q ë d o f i a s i l l t e n ë n ë s t ë m o t r ë n , s a h e r ë q ë a j o t ë k i s h t e n e v o j ë p ë r të.) Sipas pohimit të Doruntinës, asaj i u d u k g j i t h s e s i e ç u d i t s h m e s j e l l j a e të v ë l l a i t , i cili as n u k z b r i t i n g a kali, as pranoi të h y n t e në shtëpi, por n g u l i k ë m b ë që ajo t ë nisej s a m ë p a r e m e të, m a d j e , k u r ajo e p y e t i se perse duhej të vente me kaq ngut dhe, në qoftë se vente për të m i r e , të vishte r r o b a t e festes, në qoftë se v e n t e p ë r f a t k e q ë s i , t ë v i s h t e r r o b a t e zisë, ai, p a i d h ë n ë s h p j e g i m e i t h a : Eja k ë s h t u sic j e . E g j i t h ë kjo i s h t e e p a n a t y r s h m e d h e k u n d ë r çdo r r e g u l l i t ë m i r ë s j e l l j e s , p o r a j o , e d j e g u r n g a malli, sic q e k ë t a t r e v j e t l a r g v e n d i t d h e n j e r ë z v e t ë s a j («ishte n j ë v e r m i e tillë a t j e q ë s ' t h u h e t d o t » , j a n ë fjalët e saj), n u k e b ë r i të g j a t ë , i la të shoqit një pusullë d h e hipi në v i t h e t e kalit, pas të vëllait. Gjithmonë sipas pohimit të saj, udhëtimi vazhdoi gjatë, megjithëse ajo nuk ishte në gjendje të sakiësonte kohën. Tha se m b a n t e mend vetëm një n a t ë që s'kishte t ë m b a r u a r d h e s h u m ë yje q ë v r a p o n i n tufa-tufa n ë p ë r qiell, por kjo p a m j e m u n d t ë j e t ë s h k a k t u a r nga r e n d j a e kalit, s h o q ë r u a r me dremitjen e h e r ë p a s h e r s h m e të saj. K ë t u është me interes të vërehet se ajo s'mban m e n d t ë k e t ë u d h ë t u a r d i t ë n . Kjo i d e asaj m u n d f i j e t ë s h k a k t u a r nga d y a r s y e : ose k a d r e m i t u r , a k a f j e t u r g j a t ë e c j e s d i t ë n , k ë s h t u q ë s ' m b a n m e n d a s g j ë , ose n d a j t ë g d h i r ë k a n ë p u s h u a r d h e k a n ë fjetur t ë dy, d u k e p r i t u r t ë b j e r ë nata, p ë r t ë v a z h d u a r u d h ë t i m i n . N g a kjo h a mendje e fundit del q a r t ë se shtegtari ka dashur të u d h ë t o j ë v e t ë m n a t ë n . Kjo k a b ë r ë q ë n ë m e n d j e n e D o r u n t i n ë s , e cila k a q e n ë , v e ç t ë t j e r a s h , m j a f t e l o d h u r

per2lek.com Klan Kulturor

62

d h e e t r o n d i t u r , d h j e t ë ose p e s ë m b ë d h j e t ë d i t ë t d h e r i e t e t e u d h ë t i m i t , (sa ç ' ë s h t ë p ë r a f ë r s i s h t l a r g ë s i a e B o h e m i së), t ë s h n d ë r r o h e n n ë n j ë n a t ë t ë g j a t ë e t ë p a f u n d m e rendjeje. Ny* . » G j a t ë ecjes, d u k e q e n ë f a r e p r a n ë s h t e g t a r i t , ajo ka v ë n ë r e f a r e m i r e s e l e s h r a t e tij i s h i n m ë t e p ë r s e m e pluhur, ato ishin gjithë balte d h e nga supet i vinte një e r ë d h e u të lagësht. Dy-tri h e r ë e ka p y e t u r për k ë t ë gjë, p o r ai i ë s h t ë përgjigjur se u d h ë s e kishte zënë d i sa h e r ë shiu, k ë s h t u që p l u h u r i i lagur i qe s h n d ë r r u a r në thërrime balte mbi trup dhe mbi leshra. K u r m ë n ë fund, n ë m e s n a t ë n e 1 1 t e t o r i t , i p a n j o h u r ï , (le t a q u a j m ë k ë s h t u a t ë q ë m o t r a e m o r i p ë r t ë v ë l l a n ë e saj), m b ë r r i t i b a s h k ë m e D o r u n t i n ë n p r a n ë shtëpisë së Zonjës Meme, ai e ndaloi kalin, i t h a asaj të zbriste e të shkonte në shtëpi, ndërsa ai vetë do të vonohej pak, sepse kishte një p u n ë te kisha. Pa pritur përg j i g j e n e s a j , a i eci n ë d r e j t i m t ë k i s h ë s d h e t ë v a r r e z ë s , n d ë r s a ajo e p ë r s h k o i gati me v r a p r r u g ë n gjer te p o r t a e shtëpisë dhe trokiti. Që nga b r e n d a zonja plakë pyeti k u s h ishte, d h e , k u r vajza i t h a se ishte D o r u n t i n a d h e se e kishte sjellë Kostandini d h e n ë n a iu përgjigj se Kostandini kishte tre vjet i vdekur, ato p ë s u a n të dyja tronditjen që i bëri të zënë shtratin, ku n d o d h e n a k o m a tani. E g j i t h ë k j o h i s t o r i , e cila d u h e t p o h u a r s e ë s h t ë t e p ë r e e r r ë t , k a d y m u n d ë s i s h p j e g i m i : ose d i k u s h , p ë r n j ë a r s y e ose n j ë t j e t ë r , e k a m a s h t r u a r D o r u n t i n ë n , d u k e u p a r a q i t u r t e ajo s i v ë l l a i , K o s t a n d i n i , p ë r t a m a r r e m e v e t e , o s e D o r u n t i n a v e t ë , p ë r n j ë a r s y e ose n j ë tjetër, n u k tregon të vërtetën dhe e fsheh m ë n y r ë n se si ka a r d h u r , apo njeri un që e ka sjellë. E quajta të nevojshme t'ju bëj n j ë r a p o r t p a k a s h u më të hollësishëm për ngjarjen, për a r s y e n e thjeshtë se k e m i t ë bëjmë m e një nga familjet m ë t ë m ë d h a t ë p r i n c i p a t ë s d h e , v e ç k ë s a j , n g j a r j a ë s h t ë e tillë, q ë m u n d t ë shkaktojë turbullira shpirtërore te njerëzit. Kapiteni Stres.» 63

per2lek.com Klan Kulturor

Si e nënshkroi raportin, Stresi vështroi një copë h e rë, m e c a s y t ë p ë r h u m b u r , s h k r i m i n e tij t ë p j e r r ë t . D y -tri herë kapi pendën d h e u mat të përkulej mbi letrën, për të shtuar, për të hequr, apo ndoshta për të n d r e q u r diçka, por, s a h e r ë q ë deshi t a b ë n t e k ë t ë , dora, b a s h k ë me pendën, i ngriu në ajër d h e ai e la më në fund d o r ë s h k r i m i n a s h t u sic i s h t e . ; U n g r i t n g a d a l ë n g a tryeza, e futi r a p o r t i n në n j ë zarf, e v u l o s i d h e t h i r r i k o r r i e r i n . P a s t a j , k u r k o r r i e r i u nis, e n d o q i me sy n j ë copë h e r ë që p a s d r i t a r e s . Q ë n droi a s h t u gjatë, n d ë r s a ndiente d h e m b j e n e kokës, që sa vente i shtohej. Një grumbull hamendjesh p ë r p i q e shin të dyndeshin, si nëpër një porte të ngushtë, në t r u rin e tij. Ai fërkoi ballin me dore si p ë r të p e n g u a r r r j e dhën e tyre. Perse ta b ë n t e këtë një shtegtar i p a n j o h u r ? D h e n ë q o f t ë s e n u k i s h t e kjo, n ë q o f t ë s e n u k i s h t e fjala p ë r n j ë m a s h t r u e s , a t ë h e r ë p y e t j a i s h t e a k o m a më e vështirë: ç'fshihte valle D o r u n t i n a ? Ai u vërtit n j ë copë herë n ë p ë r zyrë d h e , sa herë që i afrohej dritares, vështronte shpinën e korrierit, që sa v e n t e zvogëlohej, në udhën midis plepave të zhveshur. E s i k u r të m o s të jetë as e para, as e dyta, tha me vete papritur, sikur të jetë diçka tjetër, që m e n d j a është v ë s h t i r ë të ta r r o k ë ? Stresi qëndroi një hop n ë vend, m e shikimin t ë n g u lur në dysheme, pastaj u drejtua nga dera, zbriti me shpejtësi snkallët dhe, duke i thirrur që nga korridori n d i h m ë s i t t ë vet, doli n ë r r u g ë . — Të s h k o j m ë te kisha, — i t h a n d i h m ë s i t , k u r n d j e u h a p a t d h e f r y m ë m a r r j e n e tij t ë s h p e s h u a r , p a s s h p i n ë s së vet. — Të i n s p e k t o j m ë v a r r i n e K o s t a n d i n i t . — Ju ka shkuar mire ndër mend, — tha ndihmësi. — Në fund të fundit, e gjithë historia m b ë s h t e t e t në ngritjen e dikujt nga varri. — As që më shkon mendja p ë r një m a r r ë z i të tillë, — t h a S t r e s i . — E k a m p ë r t j e t ë r gjë. H a p a t e tij sa v e n t e b ë h e s h i n më të gjatë, n d ë r s a me vete ai thoshte: perse e mora kaq për zemër këtë punë? Në të vërtetë s'kishte n d o d h u r as vrasje, as k r i m
CA

per2lek.com Klan Kulturor

d h e asgjë tjetër e kësaj n a t y r e , për të cilën ai, si k a piten i krahinës, të m b a n t e përgjegjësi. Edhe pak më pare, në kohën që s h k r u a n t e raportin, dy-tri h e r ë kishte m e n d u a r : mos po ngutej të shqetësonte kancelerinë e princit me diçka të panevojshme? Megjithatë një zë i b r e n d s h ë m i thoshte se s'ishte ashtu. D h e po ai zë i p ë r sëriste se kishte ndodhur diçka e madhe, përtej vrasjes d h e k r i m i t , d i ç k a p ë r p a r a s ë cilës g j i t h ë v r a s j e t d h e k r i m e t d u k e s h i n si b a n a l i t e t e të vogla. K i s h a e vogël, m e k u l l ë n e k a m b a n o r e s t ë r i p a r u a r rishtazi, ishte tani fare p r a n ë , po Stresi n d ë r r o i p a p r i t u r r r u g ë d h e u fut në varrezë, jo n g a p o r t a e h e k u r t , që lidhej me oborrin e kishës, por nga një portez e vogël d r u ri, që mezi binte në sy. Ai s'kishte q e n ë prej k o h ë s h në v a r r e z ë . d h e mezi orientohej. — K ë n d e j , — t h a n d i h m ë s i , që v i n t e pas,— v a r r e t e djemve të Vranajve duhet të jenë këndej. S t r e s i u k t h y e d h e eci p a s t i j . D h e u v e n d e - v e n d e ishte i shkrifët. Nga k o n i z m a t e vogla gjysmë të n x i r a , me dyllin e qirinjve të ngrirë të pikuar anash, vinte një pikëllim i qetë. Një pjesë e v a r r e v e kishin zënë m y s h k . N ë v e r ë k ë t u d u h e t t ë j e t ë freskët, m e n d o i Stresi. N d i h m ë s i i tij i s h t e l a r g u a r t a n i m j a f t , d u k e k t h y e r kokën h e r ë në njërin drejtim, h e r ë në tjetrin, midis v a rreve. Stresi u përkul për të drejtuar një kryq të anuar, por ai ishte i r e n d e d h e e la sakaq e eci më tej. N d i h mësi ia bënte me shenjë që nga larg: i gjeta më në fund. S t r e s i u afrua. V a r r e t ishin v e n d o s u r r r e s h t , të b ë ra n g a i njëjti gur i zi d h e me të njëjtën forme, që të k u j tonte diçka midis kryqit, shpatës apo njeriut të r r ë z u a r p ë r d h e m e k r a h ë h a p u r . Secili v a r r k i s h t e t e k o k a v e n din e gërryer për konizmën e qirinjtë dhe nën të e m r i n e të v d e k u r i t . — Ja varri i tij, — t h a ndihmësi, me një zë të s h u a r . Stresi ngriti kokën dhe pa se ai ishte zverdhur në fytyrë. — Ç'ke kështu?
> - 2

per2lek.com Klan Kulturor

65

Ndihmësi tregoi me dore varrin. — Shikoni me kujdes, — t h a ai. — G u r ë t k a n ë lëvizur. — V ë r t e t ? — ia b ë r i S t r e s i , d u k e u p ë r k u l u r p ë r të pare më mire në drejtimin që po i tregonte ndihmësi. Ai vështroi me kujdes një copë herë të gjatë, pastaj d r e j toi t r u p i n . — Me të vërtetë, ka njëfarë lëvizjeje. — A s ' j u a t h a s h ë ? — ia b ë r i n d i h m ë s i , në z ë r i n e të cilit p ë r z i h e j k ë n a q ë s i a q ë s h e f i r a n ë n j ë m e n d j e m e të me një d r i t h ë r i m ë të re frike. — M e g j i t h a t ë kjo s'do t ë t h o t ë a s g j ë , — t h a S t r e s i . Ndihmësi k t h e u kokën me habi. S y t ë e tij dukej sikur thoshin: n a t y r i s h t që një shef d u h e t ta ruajë d i n j i t e t i n n ë ç f a r ë d o lloj gjendjeje, por ka ca caste k u r harrohen grada dhe detyra dhe gjithçka. — K j o s ' d o të t h o t ë a s g j ë ; — p ë r s ë r i t i S t r e s i . — E p a r a , sepse g u r ë t m u n d t ë j e n ë a n u a r v e t ë , sic n d o d h me shumicën e v a r r e v e pas njëfarë kohe. E dyta, se e d h e sikur të pranojmë që ata i ka lëvizur dikush, ky dikush m u n d t ë k e t ë q e n ë s h t e g t a r i i p a n j o h u r , i cili, p a r a s e t ë jetë nisur për të k r y e r mashtrimin, i ka lëvizur gurët, për ta bërë të besueshme daljen e të vdekurit nga varri. Ndihmësi e dëgjonte me gojë h a p u r . Ai u m a t të t h o s h t e d i ç k a , n d o s h t a n j ë fjalë k u n d ë r s h t i m i , p o r S t r e si n u k e la. — Ose ka më t e p ë r m u n d ë s i që k ë t ë gjë ta k e t ë b ë r ë pasi ka l ë n ë D o r u n t i n ë n p r a n ë shtëpisë, — vazhdoi ai. — Ka të ngjarë që, pasi u nda prej saj, erdhi gjer këtu, lëvizi g u r ë t e v a r r i t d h e p a s t a j i k u n ë p u n ë t ë t i j . I lodhur, Stresi vështroi s h t r i r j e n e fushës, s i k u r të kërkonte të gjente në të drejtimin që kishte m a r r ë i panjohuri. Që këndej dukej shtëpia trikatëshe e Vranajve, një pjesë e k a t u n d i t dhe r r u g a e m a d h e që tretej në l a r gasi. Në a t ë s h e s h të h a p ë t midis kishës d h e shtëpisë së zymtë kishte n d o d h u r ngjarja misterioze e natës së 11 t e torit. Ti ik përpara, se une k a m një p u n ë në kishë. — K ë s h t u do të k e t ë n d o d h u r , — t h a qoftë se D o r u n t i n a n u k gënjen. 66 Stresi, — në

per2lek.com Klan Kulturor

Ndihmësi n u k ia hiqte sytë. Dalngadalë ngjyra e fytyrës po i vinte në vend. — U n e d o t a gjej a t ë n j e r i , — t h a b e f a s S t r e s i , m e z ë të lartë. F j a l ë t i dolën të z h v e s h u r a p ë r m e s d h ë m b ë v e , të s h o q ë r u a r a n g a një fishkëllimë kërcënimi, d h e n d i h m ë s i , që e n j i h t e a t ë prej vitesh, e k u p t o i se pasioni i tij p ë r ta gjetur të p a n j o h u r i n , i k a p ë r c e n t e kufijtë e d e t y r ë s .

per2lek.com Klan Kulturor

«7

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

DYTË

S t r e s i n x o r i n j ë u r d h ë r , i cili i u s h p ë r n d a b r e n d a d i tes gjithë bujtinave si dhe pikave të kalimit n ë p ë r u d h ë d h e l u m e n j , m e a n ë t ë t ë cilit k ë r k o n t e t ' i b ë h e j e d i t u r n ë qoftë s e ishin p a r e gjëkund p a r a m e s n a t ë s s ë 1 1 t e t o rit një shtegtar dhe një grua hipur mbi të njëjtin kalë a m b i k u a j të veçantë, ose mbi n d o n j ë m j e t tjetër u d h ë timi. Në rast se ishin pare, të mësohej se n ë p ë r ç'rrugë kishin kaluar, sa kishin ndaluar nëpër bujtina, a kishin n g r ë n ë a t a vetë a p o kali, ose kuajt e t y r e , d h e m u n d ë sisht ç ' m a r r ë d h ë n i e d u h e j t ë kishin m i d i s t y r e . N ë fund 68

të u r d h r i t shënohej se kërkohej të bëhej e ditur edhe nëse ishte pare vetëm një grua, e pashoqëruar nga askush. — T a n i s ' k a n ë ku s h p ë t o j n ë , — i t h a S t r e s i n d i h m ë s i t , k u r kryekorrieri lajmëroi se qarkorja qe nisur gjer në pikat më të largëta. — Një b u r r ë d h e një grua, h i p u r mbi të njëjtin kalë, është një pamje që lë mbresë, apo jo? Por edhe në kuaj të ndryshëm, është pak a s h u m ë e njëjta gjë. — A s h t u është, — t h a ndihmësi. S t r e s i u n g r i t n ë k ë m b ë d h e filloi t ë e c t e p o s h t ë e p ë r p j e t ë , n g a tryeza e p u n ë s te dritarja. • — Tani s'ka si të na h u m b a s i n g j u r m ë t , veç në qoftë se kanë fluturuar nëpër re. Ndihmësi ngriti kokën. — Po në g j i t h ë k ë t ë h i s t o r i p i k ë r i s h t n j ë g j ë e tillë nënkuptohet, — tha ai, — ecja n ë p ë r ré. — A k o m a dyshon në n j ë gjë të tillë? — tha Stresi me buzëqeshje. — Gjithë bota dyshon, — u përgjigj ndihmësi. — B o t e s m u n d t'i l e j o h e t t ë d y s h o j ë , p o r j o n e v e . Një vrundull ere drodhi papritur dritaren duke hed h u r në të pikla shiu. — Ja d h e vjeshta e v ë r t e t ë , — tha Stresi m e n d u e shëm. — K a m vënë re se ngjarjet më të çuditshme ndodhin gjithmonë në vjeshtë. Në d h o m ë ra heshtja. Stresi mbështeti ballin te dora e d j a t h t ë d h e një copë h e r ë ndenji ashtu, d u k e v ë s h t r u a r p ë r j a s h t a s h i u n e i m ë t . P o r kjo s ' k i s h t e s i t ë v a z h donte gjatë. P ë r m e s boshit të trurit, këmbëngulëse, gjithë n g u t erdhi prapë pyetja: ç'ishte valle kàlorësi i p a n j o h u r ? N u k kaluan veçse disa m i n u t a që m o r i a e h a mendjeve të dyndej pas saj në një çrregullsi të piote. I s h t e e q a r t ë që i p a n j o h u r i d i n t e d i ç k a p ë r f a m i l j e n e Vranajve, n ë m o s hollësira, por dramën themelore të shtëpisë. Dinte vdekjen e vëllezërve të saj, d i n t e gjithashtu besën, premtknin e Kostandinit. Veç k ë t y r e ai dinte u d h ë n që n g a konteja e Evropës Q e n d r o r e e gjer 69

per2lek.com Klan Kulturor

n ë Arbëri. P o p e r s e , gati s a s'thirri m e z ë Stresi. P e r s e e bëri këtë? P ë r të m a r r ë ndonjë shpërblim? Stresi h a p i n o f u l l a t n g a q ë i u d u k s e k j o gjë e ç l o d h t e . M e g j i t h ë s e motivi i shpërblimit dukej banal, ai n u k ishte për t'u h e d h u r poshtë. Në të vërtetë të gjithë e dinin se Zonja M ê m e pas vdekjes s ë djemve tri h e r ë k i s h t e d ë r g u a r l a j m ë s p ë r t ë l a j m ë r u a r D o r u n t i n ë n t'i v i n t e , p o r d y p r e j tyre qenë k t h y e r nga udha, d u k e i thënë se s'mundën të kalonin dot. Udha ishte t e p ë r e largët d h e një pjesë e saj kalonte p ë r m e s viseve që ishin në luftë. Sipas m a r r ë v e shjes që kishin bërë, ata i k t h y e n zonjës p l a k ë gjysmën e shpërblimit, k u r s e lajmësi i t r e t e qe z h d u k u r . Ose k i s h t e v d e k u r , ose k i s h t e m b ë r r i t u r t e k a j o , p o r D o r u n t i n a s'e k i s h t e b e s u a r . K i s h i n k a l u a r d y v j e t e g j v s m ë q y s h a t ë h e r ë d h e p ë r j a s h t o h e i çdo m u n d ë s i q ë t ë i s h t e l a j m ë r i m i i tij a i q ë p o e s i l l t e m e k a q v o n e s ë D o r u n t i n ë n . N d o s h t a s h t e g t a r i m i s t e r i o z k i s h t e n d ë r m e n d t'i k ë r k o n te shpërblim Doruntinës. por a t ë h e r ë kjo vinte në k u n dërshtim të piote me faktin që ai t h a se ishte K o s t a n d i ni. Jo. m e n d o i Stresi. p u n a e s h p ë r b l i m i t n u k q ë n d r o n f a r e . P o a t ë h e r ë cili i s h t e s h k a k u o ë i p a n j o h u r i u p a r a q i t t e D o r u n t i n a ? M o s v a l l e nie m a s h t r i m b a n a l m e q ë l l i m rrëmbimi. për ta shitur pastai si skllave diku në n d o një skaj të h u m b u r ? Por e d h e kjo binte vetvetiu p ë r v e t ë f a k t i n q ë a i e solli a t ë . Q ë t ë j e t ë n i s u r m e q ë l l i m r r ë m b i m i d h e o a s t a j g i a t ë u d h ë t i m i t t'i j e t ë n d ë r r u a r m e n dia, ishte pak e b e s u e s h m e , p ë r aq sa Stresi i n j i h t e b a n d i t ë t e u d h ë s s ë m a d h e . V e ç n ë q o f t ë s e i s h t e fiala p ë r ndonjë armioësi familiare, p ë r h a k m a r r j e ndai familjes s ë saj a p o t ë b u r r i t t ë s a j , p o r e d h e kjo i s h t e p a k e b e s u e shme. Goditja e fatit m b i familjen e D o r u n t i n ë s ishte kaq e lemerishme, saqë asgjë s ' m u n d t'i s h t o n t e asaj rfhuna nierëzore. Megiithatë duheshin pare me vëmendie a r k i v a t e families së m a d h e , t e s t a m e n t e t e sai, t r a shëgimitë. gjyqet e vjetra. Ndoshta diçka prej tyre do të M d h t e a o f t ë e d h e n j ë fiie d r i t e m b i n g j a r j e n . E n ë q o f t ë se është thjesht një m a s h t r i m për qëllim aventure, vetëm me kalë, me një grua njëzetetrevjeçare, përmes r r a -

per2lek.com Klan Kulturor

fshinave të Evropës? Stresi psherëtiu thellë. Me gjithë s h p i r t d o n t e t a b e s o n t e n j ë gjë t ë tillë, p u r n u k m u n d t e . Diçka e p e n g u n t e , n d o s h t a v i t e t e n j ë p a s n j ë s h m e të p u nës, kur ai qe m a r r ë kryesisht me ndjekjen e krimeve dhe të punëve të errëta. Mendimi vërtitej nga vërtitej d n e ktheaej te pyetja e p a r e : ç ' i s h t e v a l l e ai k a l o r ë s i n a t ë s ? D o r u n t i n a , s i c e k i s h t e p o h u a r v e t ë , n u k e k i s h t e d a l i u a r m i r e n ë fillim, i qe d u k u r si Kostandini, p o r ishte tepër i p l u h u r o s u r d h e mezi njihej. Ai s'kishte zbritur nga kah, s'kishte das h u r të t a k o n t e k u r r k ë n d nga njerëzit e familjes së k u n a t i t , (atë e n j i h n i n , s e p s e e k i s n i n p a r e n ë d a s m ë ) , d h e kishte d a s h u r të u d h ë t o n t e vetëm natën. P r a ai fshihej n g a diçka. S t r e s i n u k e k i s h t e p y e t u r D o r u n t i n ë n se a ia kishte p a r e qoftë edhe një h e r ë të vetme fytyrën të panjohurit. Duhej f i a bënte patjetër këtë pyetje. Megjithëse ishte marrëzi të mos dyshoje se shtegtari ishte një njeri që fshihej. Ishte v ë r t e t marrëzi të m e n d o j e që ai m u n d të ishte Kostandini, megjithëse puna s'mbetej me k a q . . . Q ë a i s ' i s h t e K o s t a n d i n i kjo d i h e j , p o r a i t a n i p o dyshonte nëse ajo. .. ishte Doruntina. Stresi pothuajse e s h t y u tryezën për t'u ngritur. Doli përjashta r r ë m b i m t h i d h e me po atë vrull vazhdoi të ecte mes për m e s fushës. S h i u kishte p u s h u a r . Aty-këtu p e m ë t l o t a r a k e s h k u n d n i n p i k ë z a t e n d r i t u r a t ë ujit. S t r e si ecte me kokë ulur. Ai arriti te porta e shtëpisë së Vran a j v e m ë s h p e j t s e ç'e m e n d o n t e . K a l o i p ë r m e s k o r r i d o rit të m a d h , ku gratë që u shërbenin dy fatkeqeve ishin shtuar, dhe hyri në kthinën ku dergjeshin ato. Që nga dera pa fytyrën e bardhë të Doruntinës, me ca sy të palëvizshëm me r r a t h ë mavi poshtë tyre. Si ishte e m u n d u r t ë k i s h t e d y s h u a r ? I s h t e ajo, m e p o a t a s y d h e p o a t ë f y t y r ë , s ë cilës m a r t e s a l a r g n u k i k i s h t e b ë r ë gjë t j e t ë r , veçse e kishte p a h i t u r me një p l u h u r énigme. — Si n d i h e s h ? — i t h a me zë të u l ë t , d u k e u u l u r m b i një stol p r a n ë saj, i m u n d u a r n g a n j ë n d j e n j ë faji p ë r dyshimet e veta. S y t ë e saj i u n g u l ë n t ë p a l ë v i z s h ë m . K i s h t e d i ç k a t ë 71

per2lek.com Klan Kulturor

p a d u r u e s h m e në atë shikim dhe Stresi e hoqi vështrimin i pari. — Më fai që po të p y e s p ë r s ë r i , — t h a a i , — p o r k j o është tepër e rëndësishme, më kupton, Doruntinë, është e rëndësishme për ty, për nënën, për të gjithë ne. Pra, u n e doja të të pyesja a ia pe n d o n j ë h e r ë fytyrën njeriut q ë t ë solli? Doruntina vazhdoi ta vështronte me po atë palëvizshmëri. — Jo, — u përgjigj më në fund me zë të p a k t ë . Stresi ndjeu se si gjithë ajo gjë delikate që ishte midis tyre mori një krismë tejpërtej. Ndjeu një dëshirë të omendur ta k a p t e a t ë për s u p e s h d h e t'i u l ë r i n t e : p e r se s'tregon të vërtetën, Doruntinë. Si ë s h t ë e m u n d u r të udhëtosh dite e net me radhë me një njeri që ti kujton se ë s h t ë vëllai yt d h e të mos ia shikosh a s n j ë h e r ë fytyr ë n ? A s'të kishte m a r r e malli p ë r të. A s'ndjeve dëshirë ta përqafoje?
l

per2lek.com Klan Kulturor

— Si ë s h t ë e m u n d u r ? — t h a a i . — I s h a aq e t r o n d i t u r , — t h a a j o , — q y s h s e ai t h a se j a m Kostandini, 'kam a r d h u r të të m a r r , n j ë a n k t h i madh më kapulloi krejt. — Të shkoi mendja për k e q ? — Sigurisht. P ë r më të k e q e n : vdekjen. — Vdekjen e nënës, në r a d h ë të pare. Pastaj të n d o njërit prej vëllezërve? — Për vdekjen e secilit me radhë. Duke përfshirë dhe atë vetë, Kostandinin. — Ndaj e p y e t e perse i ke l e s h r a t me balte d h e të vjen e r ë d h é ? — Sigurisht. E m j e r a ti, t h a m e v e t e S t r e s i . A i u p ë r p o q t ë m e r r te me mend se ç'ilahtarë do të kishte qenë për Doruntin ë n sikur qoftë e d h e v e t ë m disa m i n u t a t ë k u j t o n t e s e po udhëtonte mbi kalë me të v d e k u r i n . K u r s e ajo, me sa duket, një pjesë të rrugës e kishte bërë me k ë t ë dyshim. — H e r ë - h e r ë e h i q j a m e n d j e n , — v a z h d o i a j o . — Ky ë s h t ë im velia, t h o s h a me v e t e , im v e l i a , i g j a l l ë . P o r . . . 72

A j o e la fjalën p ë r g j y s m ë . — P o r . . . — p ë r s ë r i t i S t r e s i , — ç f a r ë d e s h e të t h o she, Doruntinë? — Diçka më p e n g o n t e ta përqafoja, — t h a ajo me zë f a r e të u l ë t . — N u k e di as v e t ë ç f a r ë . S t r e s i v ë s h t r o n t e q e r p i k ë t e saj, t ë u l u r s i p ë r m o llëzave. — Kisha një m a i l të tillë, një m a i l të tillë, e m e gjithatë s'arrita ta përqafoja dot asnjëherë. — Asnjëherë, — përsëriti Stresi. — Më ka m b e t u r peng, sidomos tani që e m o r a vesh se ai s'është më në bote. Z ë r i i saj u bë më i gjallë d h e gjoksi po i u l e j e i n g r i h e j m ë fort. — Sikur të p ë r s ë r i t e j p r a p ë ajo r r u g ë , — t h a ajo, — s i k u r t ë imundja t a s h i h j a d h e n j ë h e r ë ! Ajo ishte krejtësisht e b i n d u r se kishte u d h ë t u a r me vëllanë e vdekur. Stresi n u k e dinte në ishte më mir e t a l i n t e m e a t ë b i n d j e , a p o t'i s h f a q t e m o s b e s i m i n e t i j . — P r a , n u k ia pe a s n j ë h e r ë f y t y r ë n . — t h a a i . — As n ë ç a s t i n q ë u n d a t ë d h e a i t ë t h a : «ti i k e p a r a n ë s h t ë pi, s e u n e k a m p a k p u n ë n ë k i s h ë » ? — A s a t ë h e r ë , — t h a ajo. — I s h t e s h u m ë t e r r d h e s ' d a l l o h e j asgjë. K u r s e r r u g ë s i s h a g j i t h m o n ë p a s s h p i nës së tij. — Po n u k q ë n d r u a t g j ë k u n d ? N u k u çlodhët? A j o lëvizi k o k ë n . — S'më kujtohet. Stresi priti gjersa s y t ë e saj të gjendeshin p r a p ë të palëvizshëm nën vështrimin e tij. — Po a n u k të shkoi n d ë r m e n d se ai diçka fshihte prej te je? — pyeti Stresi. — Ai as deshi të zbriste nga kali k u r erdhi e të kërkoi, as k t h e u kokën nga ti gjatë u d h ë t i m i t dhe, me sa duket, d o n t e të u d h ë t o n t e v e t ë m nëpër terr. A nuk fshihte diçka? D o r u n t i n a b ë r i «po>* m e k o k ë . — Më s h k o i n d ë r m e n d , — u p ë r g j i g j . — Po i s h t e e n a t y r s h m e që ai të fshihte fytyrën prej meje, sepse ai ishte i vdekur.

per2lek.com Klan Kulturor

73

— Ose n u k ishte Kostandini, — t h a befas Stresi. Doruntina e vështroi gjatë. — Kjo ë s h t ë e njëjta gjë, — t h a ajo me zë të q e t ë . — Si e n j ë j t a gjë? — p y e t i S t r e s i . — Q ë s ' i s h t e i gjallë, d o t ë t h o t ë s e n u k i s h t e a i . — E k i s h a fjalën g j e t k ë , — t h a S t r e s i . — A n u k të shkoi ndër m e n d se m u n d të m o s ishte as vëllai i gjallë, as i vdekuri, por një mashtrues, n j ë K o s t a n d i n i r r e m ë ? D o r u n t i n a bëri një s h e n j ë m o h u e s e m e kokë. — Kurrsesi, — tha. — K u r r s e s i , — ia b ë r i S t r e s i , — k u j t o h u më m i r e , Doruntinë. — Tani m u n d ta mendoj, por a t ë n a t ë kurrsesi, — tha ajo. — K u r s e tani mund të dyshosh, apo jo? Ajo e v ë s h t r o i p r a p ë g j a t ë n ë s y , d h e a i m ë k o t u p ë r poq t ë g j e n t e s e ç'ishte ajo q ë s u n d o n t e m ë t e p ë r n ë s y të e saj: brenga, tmerri, dyshimi, a p o malli gërryes. I s h i n t ë g j i t h a d h e p r a p ë s'i m b u s h n i n d o t a t a s y , d u k e lënë vend p ë r diçka tjetër, n j ë ndjesi të panjohur, a p o q ë n d o s h t a d u k e j e tillë n g a q ë i s h t e p ë r z i e r j e e t ë g j i t h a v e . — Ndoshta s'ishte ai, — përsëriti Stresi, d u k e a f r u a r kokën e d h e më, si për të p a r e më thellë në fundin e n j ë pusi. Prej andej vinte një lagështirë lotësh. D o r u n t i n a po qante përsëri. — S'di ç ' t ë t h e m , — p ë s h p ë r i t i p ë r m e s n g u l ç i m ë s . — O h , s'di ç ' t ë t h e m . Stresi e la të qante një copë h e r ë në heshtje, pastaj i shtrëngoi d o r ë n qetësisht dhe, pasi i h o d h i një sy n ë n ë s , q ë n d o s h t a flinte, n ë k r e v a t i n t j e t ë r , doli, d u k e u munduar të mos bënte zhurmë.

per2lek.com Klan Kulturor

R a p o r t e t e p a r a nga b u j t i n a t filluan të vinin p a s dy ditësh. N u k ishin p a r e asgjëkund asnjë b u r r ë e g r u a h i pur të dy mbi një kalë, as të h i p u r në k u a j veç e veç, as 74

e d h e n d o n j ë f e m e r q ë u d h ë t o n t e e v e t m e , m b i k a l ë ose karrocë. Megjithëse s'kishin m b ë r r i t u r ende raportet nga bujtinat më të largëta, Stresi u ligështua. Kishte p a s u r b i n d j e n s e d o t ë b i n t e n ë g j u r m ë q y s h n ë fillim. A ë s h t ë e m u n d u r ? thoshte ai me vete, d u k e lexuar raportet. A i s h t e e m u n d u r që të m o s i k i s h t e p a r e a s n j ë sy n j e r i u ? Valle t ë g j i t h ë f l i n i n k u r a t a r e n d n i n n ë p ë r n a te? S ' ë s h t ë e m u n d u r , i j e p t e z e m ë r v ê t e s . Do të g j e n d e t m e s i g u r i d i k u s h q ë t'i k e t ë p a r e . N ë m o s sot, n e s ë r , n ë mos nesër, pasnesër. Do të gjendet patjetër një sy. Ndërkaq ndihmësi i Stresit, me urdhër të tij, kishte hapur krejt arkivin e shtëpisë, për të gjetur në të ndonjë fi je që të conte në zgjidhjen e énigmes. Në m b a r i m të d i t e s s ë p a r e , m e s y t ë t ë m u f a t u r nga' s h f l e t i m i i d o k u menteve, ai i t h a Stresit se kjo ishte një p u n ë dreqi d h e se do të p r a n o n t e më m i r e që shefi ta dërgonte me s h ë r bim u d h ë më udhë e bujtinë më bujtinë, për të k ë r k u a r g j u r m ë t e ikësve, sesa ta lin te të t o r t u r o n e j në a t ë a r k i v . Kjo i s h t e n j ë n g a s h t ë p i t ë m ë t ë v j e t r a t ë A r b r i t d h e n ë a r k i v i n e saj m u n d t ë g j e j e d o k u m e n t e m e v j e t ë r s i d y q i n d e n g a n j ë h e r ë treqindvjeçare. Ato ishin të s h k r u a r a në gjithfarë gjuhësh e gjithfarë alfabetesh, d u k e nisur nga s h q i p ja e l a t i n i s h t j a e g j e r në s h k r o n j a t c i r i l i k e e g o t i k e . I s h i n dokumente të vjetra për pronat, lestamente, vendime gjyqësore, s h ë n i m e për gjenealogjinë e familjes, që z b r i t n i n g j e r n ë v i t i n 881, u r d h r a e d e k o r i m e . N j ë p j e s ë t ë arkivit e p ë r b ë n t e letërkëmbimi, dhe një pjesë të letërkëmbimit çështja e k r u s h q i v e . Ishin me d h j e t ë r a le tra, p r e j të c i l a v e n d i h m ë s i i S t r e s i t h o q i m ë n j a n ë , p ë r t'i p a r e më v o n ë me qetësi, l e t r a t që kishin të bënin me m a r t e s ë n e D o r u n t i n ë s . Një pjesë e t y r e ishin të s h k r u a r a m e s h k r o n j a gotike, m e s a d u k e j , gjermanisht, d h e ishin të d ë r g u a r a që n g a B o h e m i a , të tjerat, që n d i h m ë sit t ë S t r e s i t i u d u k ë n a k o m a m e m ë s h u m ë i n t e r e s , q e në kopje të l e t r a v e të zonjës plakë, d ë r g u a r m i k u t të saj t ë v j e t ë r , k o n t i t T o p i a , k r y e z o t i t t ë p r i n c i p a t ë s fqinje, t ë cilit, m e s a d u k e j , ajo i k ë r k o n t e k ë s h i l l a p ë r p u n ë t e 75

per2lek.com Klan Kulturor

familjes, si e d h e përgjigj et e këtij të fundit. Në dy-tri letra, të cilave n d i h m ë s i i Stresit u h o d h i n j ë sy s h p e j t e shpejt, zonja p l a k ë i s h k r u a n t e p i k ë r i s h t p ë r J ë k u n djet e saj në lidhje me m a r t e s ë n e D o r u n t i n ë s t e p ë r larg, duke i kërkuar një këshillë se si të vepronte. Në një nga letrat, që duhej të ishte nga ato të fundit, me një s h k r i m që mezi lexohej, (kuptohej m e n j ë h e r ë që ishte shkruar nga një dore që dridhej prej pleqërisë), ajo ankohej për vetminë e saj të piote. N u s e t e djemve, n j ë r a pas tjetrës, kishin ikur të gjitha prej kohësh, duke m a r r ë me v e te foshnjat e d u k e e lënë atë qyqe e kërcure mbi dhé. Kishin thënë se do të ktheheshin, p o r a s n j ë r a s'ishte kthyer dhe ndoshta në njëfarë m ë n y r ë kishin të d r e j t ë : cila n u s e e r e d o t ë d o n t e t ë k t h e h e j n ë n j ë s h t ë p i q ë i n g j a n t e g ë r m a d h ë s d h e m b i të cilën t h o s h i n se rëndonte vula e vdekjes? Stresi e dëgjonte ndihmësin me vëmendje, megjitha t ë këtij iu d u k se h e r ë - h e r ë mendja e shefit ikte gjetkë. — Po k ë n d e j , — t h a Stresi më në fund, — ç ' t h u h e t këndej ? Ndihmësi e vështroi në m ë n y r ë pyetëse. — K ë n d e j , — p ë r s ë r i t i Stresi, — d e s h a të t h e m jo në arkivat, por midis njerëzve, ç'thuhet për këtë. Ndihmësi hapi krahët. — Është e k u p t u e s h m e që g j i t h ë b o t a flet p ë r n g j a r — Është e kuptueshme, — përsëriti Stresi, — n a t y risht. As që m u n d të ndodhte ndryshe, — shtoi pas pak. Ai mbylli sirtarin e tryezës, veshi p e l e r i n ë n dhe, si i t h a « n a t ë n e m i r e » ndihmësit, doli p ë r j a s h t a . R r u g a p ë r n ë s h t ë p i n ë e tij k a l o n t e p ë r p a r a p o r t a ve dhe gardheve të shtëpive dykatëshe, të cilat ishin s h t u a r me shumicë qyshse katundi, d i k u r i vogël e i q e të si gjithë k a t u n d e t përreth, ishte b ë r ë q e n d ë r e gjithë k r a h i n ë s . V e r a n d a t e shtëpive, ku njerëzit e kishin za76

per2lek.com Klan Kulturor

kon te rrinin ra dhe vetëm larës, të lënë heshin prapë dimri.

per2lek.com Klan Kulturor

verës p a s d a r k a v e , ishin tani të boshatisüaty-këtu dukeshin akoma karrige dhe shiaty, me s h p r e s ë , sic duket, se do të k t h e ca dite të ngrohta, përpara se të pllakoste

Po ndërsa verandat ishin të shkreta, te portât d h e te g a r d h e t dukeshin vajza të reja dhe tek-tuk ndonjë d j a l ë b a s h k ë m e to, q ë p ë s h p ë r i t n i n . N d ë r s a k a l o n t e p ë r bri tyre, Stresi e n d i e n t e se si a t o e n d ë r p r i t n i n p ë s h p ë r i m ë n dhe vazhdonin ta n d i q n i n me sytë plot kureshtje. Ngjarja e nates së 11 tetorit k i s h t e n x i t u r p ë r f y t y r i m i n e të gjithëve, sidomos të vajzave d h e të n u s e v e të reja. S t r e s i t i s h k o i n ë p ë r m e n d s e m e s i g u r i secila p r e j t y r e ëndërronte që dikush të bënte një rrugë mes për mes k o n t i n e n t i t p ë r të, p a v a r ë s i s h t s e ç ' m u n d t ë i s h t e , v e l i a apo i largët, njeri apo hije. — E, — i t h a e s h o q j a , k u r h y r i në s h t ë p i , — e g j e t ë t m ë n ë fund m e k ë k a a r d h u r ? Ndërsa hiqte pelerinën, Stresi e vështroi rrëshqitazi, p ë r t ë k u p t u a r n ë k i s h t e n d o n j ë fije i r o n i e n ë fjalët e s a j . E g j a t ë d h e flokëçelët, a j o e v ë s h t r o n t e m e n j ë b u z ë q e s h j e t ë p ë r g j y s m u a r , d h e S t r e s i t i u d u k p ë r n j ë ç a s t se, megjithëse e çmonte gruan, n u k do ta përfytyronte dot kurrsesi hipur mbi një kalë me të, d u k e u m b a j t u r pas shpinës së tij. Kurse D o r u n t i n a d u k e j sikur ishte k r i j u a r p ë r n j ë r e n d j e t ë tillë, f l o k ë s h p u p u r i s u r , e s h t r ë n g u a r fort pas shpinës së një mashkulli. — A s g j ë , — t h a ai s h k u r t . —Dukesh i lodhur, — t h a ajo. — Ashtu jam. Ku janë fëmijët? — P o lozin l a r t . T ë s h t r o j d a r k e n ? Ai bëri «po» me k o k ë d h e u l ë s h u a i d ë r r m u a r m b i një n d e n j ë s e t ë m b u l u a r m e f l o k ë s e leshi. N ë o x h a k u n e m a d h , ca flakë të ftohta lëpiheshin r r e t h dy cungjeve p r e j lisi, p a m u n d u r t'i n d i z n i n d o t . S t r e s i n d i q t e m e s y l ë v i z j e t e së s h o q e s . — S i k u r mos të të mjaftonin p u n ë t e tjera, na e d h e

77

kjo t a n i , t ë m e r r e s h m e g j e t j e n e një v a g a b o n d i , — t h a ajo, përmes një tringëllime enësh. Megjithëse n u k e përmendi Doruntinën, ndihej m e n j ë h e r ë një ndje'një a r m i q ë s o r e ndaj s a j . — Ç't'i b ë s h , - t h a S t r e s i . T r i n g ë l l i m a e e n ë v e u bë më e f o r t e . — E, në fund të fundit, perse i d u h e t d h ë n ë k a q r ë n dësi se me kë u k t h y e në s h t ë p i një vajzë e p a h a i r e ? — foli p r a p ë e s h o q j a . K ë t ë h e r ë n j ë p j e s ë e q o r t i m i t i t a konte atij. — E p e r s e e p a h a i r e ? — t h a ai me q e t ë s i . — Ty n u k të d u k e t a s h t u ? — tha ajo. — Ty n u k të d u k e t e p a h a i r e n j ë vajzë q ë p ë r t r e v j e t r r e s h t , e d h ë n ë pas l u m t u r i s ë së saj, as që k u j t o h e t p ë r n ë n ë n , mbi k o k ë n e s ë cilës k a r ë n ë g j ë m a m ë e t m e r r s h m e ? Stresi dëgjonte kokulur. — Ndoshta n u k e dinte, — tha ai. — Ah, n u k e dinte. Po si u k u j t u a befas pas t r e v j e tësh? Stresi ngriti supet. Ishte e q a r t ë se ndjenja a r m i q ë sore e së shoqes ndaj Doruntinës ishte e vjetër. Disa h e rë e kishte shfaqur, madje njëherë ishin grindur, dhe kjo k i s h t e n d o d h u r d y d i t e p a s m a r t e s ë s s ë D o r u n t i n ë s , k u r ajo i k i s h t e t h ë n ë : P e r s e r r i k ë s h t u s i i h u m b u r , k a q s h u m ë ju ka p i k ë l l u a r të g j i t h ë ikja e s a j ? I s h t e h e r a e p a r e q ë a j o i b ë n t e n j ë s k e n ë t ë fuie. — E la të v e t m e n ë n ë n e s h k r e t ë m i d i s asaj m y n x y r e , — v a z h d o i ajo, — d h e befas u k u j t u a t ë v i j ë s a p ë r f i a t r o n d i t u r e d h e a t ë fije j e t é q ë i k i s h t e m b e t u r . Ë s h t ë v ë r t e t një fat i m y n x y r s h ë m . — Ashtu është, — t h a Stresi. — Një vetmi e tillë.. . — Një vetmi skëterre, thuaj më m i r e , — vazhdoi ajo. — T ë t ë i k i n m e r a d h ë n u s e t e d j e m v e , s h u m i c a m e d j e pe në duar, të të kthehet shtëpia në një pus. Por nuset, në fund të fundit, ishin të h u a j a d h e , p a v a r ë s i s h t se s ' b ë në mire që e braktisën vjehrrën në fatkeqësi, ç'mund të t h u h e t për to, k u r e p a r a që e braktisi p l a k ë n ishte v a j za e v e t m e ? 78

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
Stresi vështronte shandanin e tyre të bakërt, çuditërisht të ngjashëm me shandanët që kishte pare atë mëngjes të p a h a r r u a r te d h o m a ku dergjeshin Doruntina me të ëmën. Ai po mendonte se në njëfarë m ë n y r ë të gjithë njerëzit do të m b a n i n njëfarë qëndrimi s h p i r t ë r o r ndaj ngjarjes që porsa kishte n d o d h u r dhe se qëndrimi i t y r e d o t ë v a r e j n g a v e n d i q ë k i s h t e z ë n ë secili n ë j e të, n g a fati i secilit n ë d a s h u r i a p o n ë m a r t e s ë , n g a p a mja e j a s h t m e , l u m t u r i a a p o fatkeqësia e secilit, nga ngjarjet e rëndësishme apo motivet më të fshehta intime, ato që njerëzit nganjëherë ia fshihnin edhe vetvetes. Të gjitha këto do të përbënin në tërësi jehonën e ngjarjes, m e a n ë t ë s ë cilës n j e r ë z i t , d u k e k u j t u a r s e d o t ë j e p nin një gjykim oër dramën e të tjerëve, në të vërtetë s'do t ë b ë n i n g j ë t j e t ë r , v e ç s e d o t ë j e p n i n d r a m ë n e t y r e .

Në mëngjes mbërriti një korrier nga kanceleria e p r i n c i t , i cili solli n j ë zarf p ë r S t r e s i n . N ë zarf i s h t e n j ë shënim ku thuhej se princi kishte m a r r ë njoftim mbi n g j a r j e n e 1 1 t e t o r i t d h e p o r o s i a e tij i s h t e q ë t ë b ë h e j ç'ishte e m u n d u r për t ' u s q a r u a r s a m ë p a r e gjithçka, n ë m ë n y r ë që, sic s h k r u a n t e v e t ë Stresi, t ë m o s k r i j o h e s h i n turbullira d h e k e q k u p t i m e në popull. Kanceleria kërkonte që Stresi ta njoftonte atë m e njëherë porsa çështja të q u h e j e zgjidhur. H r e v i a b ë r i Stresi, pasi e m b a r o i së lexuari për të dytën h e r ë s h ë n i m i n e s h k u r t ë r . Çështja të q u h e j e zgjid h u r . . . N j ë fjalë goje, p o e j a e v i h u n j ë h e r ë n ë v e n d i n tim. Ai kishte fjetur keq d h e në mëngjes kishte v a z h d u ar acarimi i p a s h p j e g u a r me të shoqen, i s h k a k t u a r , pa
71)

d y s h i m , n g a fakti që ai, d u k e m o s e k u n d ë r s h t u a r a t ë për çështjen e Doruntinës, nuk kishte m a r r ë pjesë me zemër në dënimin e saj. Stresi kishte vënë re se a c a r i m e të tilla, që m b e t e s h i n pa s h p ë r t h y e r gjoja p ë r të m o s shkaiktuar sherr, në të vërtetë ishin më të këqija se g r i n d j e t e h a p u r a , p a s t ë cila v e v i n t e g j i t h m o n ë n j ë p a j t i m . K u r s e a c a r i m e t ë tilla, n g a q ë p ë r a r s y e t ë m o s s h p ë r t h i m i t s'kishin si të m b a r o n i n me pajtim, me dite të t ë r a kërkonin një shkak për t'u shfaqur, d h e ngaqë shkaku i shfaqjes ishte zakonisht fare i p a k o h ë e pa vend, n e r v o zizmi dhe, për rrjedhim, sherri që shkaktonin, ishte s h u më më i hidhur se grind jet e rëndomta. Stresi e kishte a k o m a në dore letrën e kancelerisë s ë p r i n c i t , k u r h y r i n d i h m ë s i p ë r t'i thënë se rojtari i varrezës dëshironte t'i njoftonte diçka. — R o j t a r i i v a r r e z ë s ? — ia b ë r i S t r e s i , d u k e e v ë s h t r u a r n d i h m ë s i n m e q o r t i m . A i d o n t e t'i t h o s h t e « a k o m a kërkon të më mbushësh mendjen se dikush ka dalë nga v a r r i ?», p o r n ë a t ë cast, t e d e r a e l ë n ë p ë r g j y s m ë e h a pur, u d u k vërtet dikush, që ishte, me sa d u k e j , i porsaa r d h u r i . — Le të v i j ë , — t h a S t r e s i f t o h t ë . Rojtari hyri d u k e u përkulur me nderim. — E? — ia b ë r i S t r e s i , k u r pa se t j e t r i m b e t i i p a l ë vizur përpara tij. Rojtari gëlltiti pështymën. — U n e j a m r o j t a r i i v a r r e z ë s së kishës, zoti S t r e s , d h e desha t'ju t h o s h a se. .. — Se v a r r i ka l ë v i z u r ? — e n d ë r p r e u S t r e s K — E di. Rojtari i nguli sytë krejt i turbulluar. — U n e . . . u n e , — belbëzoi, — desha të t h o s h a diçka. — Në qoftë se ë s h t ë fjala p ë r l ë v i z j e n e v a r r i t , u n e a t ë e di, — e n d ë r p r e u p r a p ë S t r e s i , pa e f s h e h u r d o t njëfarë nervozizmi. — Po të kesh diçka tjetër, po të d ë gjoj. S t r e s i p r i s t e q ë r o j t a r i t ë t h o s h t e : jo, s ' k a m gjë t j e t ë r , d h e uli k o k ë n m b i t r y e z ë , k u r , p ë r h a b i n ë e t i j , d ë gjoi z ë r i n e r o j t a r i t :

per2lek.com Klan Kulturor

80

— U n e doja t ë t h o s h a d i ç k a t j e t ë r . „ S t r e s i n g r i t i k o k ë n d h e e v ë s h t r o i r r e p t a z i , s i p ë r t'i k u j t u a r se atje n u k ishte një vend ku m u n d të bëheshin shakara. — Ti paske diçka t j e t ë r ? — t h a ai me një fi je m o s b e simi të përzier me ironi. — Pa të shohim. Rojtari, e n d e i t r o n d i t u r n g a pritja e ftohtë, pa se si Stresi hoqi d u a r t n g a s h k r e s a t që kishte p ë r p a r a , me n j ë m ë n y r ë të tillë, që atij iu d u k se po i t h o s h t e : ja, t a ni më shkëpute krejtësisht nga puna, je i k ë n a q u r ? Të s h o h i m ç'do t ë n a p ë r r a l l i s ë s h . — N e j e m i n j e r ë z t ë p a d i t u r , zoti S t r e s , — t h a a i , m e z ë t ë p a s i g u r t . — M b a s e d h e s ' d i m ë ç ' t h e m i , n a falni, p o r u n e k u j t o v a se, k u s h e d i , m u n d e t q ë . . . S t r e s i n d j e u p a p r i t u r n j ë fije k e q a r d h j e . — Fol, po të dëgjoj, — t h a me zë të z b u t u r . Ç ' ë s h t ë k ë s h t u ? i a b ë r i m e v e t e . Ç'faj k a t j e t r i s e u n e j a m gjithë n e r v a për s h k a k të kësaj historié? — Po të d ë g j o j , — p ë r s ë r i t i a i . — Si ë s h t ë p u n a ? R o j t a r i , i l e h t ë s u a r disi, m b u s h i m u s h k ë r i t ë m e f r y më. — G j i t h ë b o t a flet p ë r n g r i t j e n n g a v a r r i t ë n j ë r i t prej djemve të Zonjës Même, — t h a ai, pa i h e q u r s y t ë nga Stresi. — Ju e dini më m i r e se u n e k ë t ë histori. Madje kanë nisur të vijnë edhe në varreza për të pare m o s k a n ë l ë v i z u r g u r ë t , p o r kjo ë s h t ë t j e t ë r g j ë . A j o q ë desha të thosha, është tjetër. — V a z h d o , — ia b ë r i S t r e s i . — N j ë t ë diel, j o k ë t ë q ë s h k o i , a s t j e t r ë n , p o r p a r a kësaj, Zonja Même erdhi, sipas zakonit, në varrezë, për t ë n d e z u r n g a n j ë q i r i m b i v a r r i n e çdo djali. — D'y të d i e l a p a r a k ë s a j ? — ia b ë r i S t r e s i . — P o , zoti S t r e s . A j o n d e z i n g a n j ë q i r i m b i çdo varr, kurse mbi varrin e Kostandinit ndezi dy qirinj. Qëllova a t y p r a n ë k u r n d o d h i kjo d h e dëgjova ç'tha ajo aty te koka e varrit. Rojtari bëri p r a p ë një pushim të shkurtër, duke mos ia hequr sytë fytyrës së Stresit. Dy të diela para
6 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

81

kësaj, përsëriti Stresi me vete. D o m e t h ë n ë rreth dy jav e e ca, v a z h d o i ai, p a d i t u r a s v e t ë p s e . — K a m d ë g j u a r s h u m ë ligje n ë n a s h , d u k e p ë r f s h i r ë e d h e ligjet e saj, — vazhdoi rojtari, — por n u k më ë s h t ë ngjethur ndonjëherë mishtë si atë dite. Stresi vuri dorën te mjekra dhe u p ë r q e n d r u a i gjithi në fjalët e rojtarit. — S ' i s h t e as ligje, as v a j i z a k o n s h ë m , — v a z h d o i rojtari. — Ishte një mallkim. — Mallkim?! Rojtari u m b u s h prapë me frymë, pa e fshehur n j ë farë k ë n a q ë s i e , q ë k i s h t e m u n d u r m ë n ë fund t'i t ë r h i q te plotësisht vëmendjen kapitenit. — Po, zotni, një mallkim dhe m a d j e i frikshëm. — Po si? Ma trego, — tha Stresi me njëfarë p a d u r i m i . — E k a m të zorshme t'i t h e m a s h t u sic ishin fjalët e saj sepse u trondita jashtë m a s e , por k u p t i m i p a k a s h u m ë i s h t e k y : Kostandin, ku e ke fjalën që më d h e se do të ma sjellësh Doruntinën sa h e r ë të kern nevojë p ë r t ë ? S e p s e , s i c m u n d t a d i n i , zoti S t r e s , a t ë q ë d i g j i t h ë bota, Kostandini i kishte d h ë n ë besën s'ëmës s e . . . — E di, e d i , — t h a S t r e s i , — v a z h d o më t u t j e . — E pra, ajo thoshte: Tani që m b e t a qyqe mbi d h é dhe pranë s'kam kurrkënd, ty që e trete besën, d h e u m o s t ë t r e t t ë . J a , k ë t o i s h i n p a k a s h u m ë fjalët. G j a t ë g j i t h ë k o h ë s q ë fliste, r o j t a r i k i s h t e h e t u a r me sy f y t y r ë n e Stresit p o r në fund, k u r ai priste që tjetri të a r r i n t e kulmin e habisë prej tregimit të frikshëm, vuri re se sytë e kapitenit kishin h u m b u r në një si m e n dim anësor. Rojtari e humbi përsëri sigurinë. — M e n d o v a të vija e t'jua thosha, m b a s e ju h y n në p u n ë , — t h a ai. — Besoj se s'bëra n d o n j ë gabim. — A s p a k , — s h p e j t o i të t h o s h t e S t r e s i , — p ë r k u n drazi, bëre s h u m ë mire. Falemnderit. Rojtari u përkul me nderim dhe në çastin që po dilte u përpoq për herë të fundit të k u p t o n t e nëse kishte bërë m i r e apo keq që ishte m u n d u a r gjer atje. Stresi vazhdonte të rrinte me fytyrë të p ë r h u m b u r .

per2lek.com Klan Kulturor

82

Pas pak ai ndjeu praninë e dikujt në dhomë. Ngriti kokën d h e pa ndihmësin, por e hoqi m e n d j e n s a k a q préj tij. Si është e m u n d u r që e b ë m ë një budaJlallëk të tillë? t h a me vete. Si është e m u n d u r që n u k kemi folur me nënën? Dy herë ai kishte dëgjuar vetëm Doruntinën, k u r s e n ë n ë n a s n j ë h e r ë . K u r s e ajo m u n d t ë k i s h t e p i k ë s h i k i m i n e saj për ngjarjen. Ishte vërtet një harresë e pafalshme nga ana e tij. Stresi ngriti kokën. Ndihmësi ishte aty, në pritje. — K e m i b ë r ë një budallallëk të pafalshëm, — t h a Stresi. — Në lidhje me v a r r i n ? Ç'është e v ë r t e t a , më shkoi mendja njëherë, p o r . . . — Ç ' d ë r d ë l l i s ? — e n d ë r p r e u S t r e s i . — S ' k a të b ë j ë fare me varrin dhe me gjithë ato dokrrat për fantazmat. Ndërsa rojtari tregonte për mallkimin e zonjës plakë, une mendoja: Si është e m u n d u r që n u k kemi biseduar asnjëherë me të? Si e h ë m ë këtë marrëzi? — Ë s h t ë e v ë r t e t ë , — ia b ë r i n d i h m ë s i , me n j ë t o n prej fajtori. — Keni të drejtë. Stresi u ngrit me një lëvizje të beftë. — Të shkojmë sa më p a r e tek ajo, — t h a ai. — Të përpiqemi ta ndreqim sa më pare gabimin. S h u m ë shpejt ata u gjendën në rrugë. Ndihmësi mezi ndiqte h a p a t e gjatë të Stresit. — S'është p u n a v e t ë m te mallkimi, — v a z h d o n t e të fliste S t r e s i . — D u h e t d ë g j u a r n ë p ë r g j i t h ë s i g j i t h ç k a q ë mendon nëna p l a k ë p ë r n g j a r j e n . Ajo m u n d të hedhë dritë mbi enigmën. — K e n i të drejtë, — thoshte n d i h m ë s i midis f r y m ë m a r r j e s s ë s h p e s h t ë , q ë i b ë n t e fjalët e t i j s i k u r n o t o n i n n ë p ë r e r ë e mjegull. — D u k e lexuar l e t r a t e saj, m u a më k a l i n d u r n j ë m e n d i m . . . D i ç k a d e l atje... p o r k ë t ë d o t ' j u a them më v o n ë . . . Akoma s'jam i s i g u r t . . . veç kësaj, është diçka krejt e p a z a k o n t ë . . . • — Ashtu?! — P o . . . p o r t a n i p e r t a n i s'do t ' j u t h e m a s g j ë . . . D o ta shfletoj k r e j t letërkëmbimin e s a j . . . pastaj do t'ju them ç'mendoj... 83

per2lek.com Klan Kulturor

— K r y e s o r j a t a n i ë s h t ë q ë t ë bisedojimë m e n ë n ë n , — tha Stresi. — P o , p o , — ia b ë r i n d i h m ë s i , — k e n i p l o t ë s i s h t të drejtë. — Qoftë d u k e u n i s u r n g a mallkimi që tregoi r o j t a r i i v a r r e z ë s , — t h a S t r e s i . — N u k b e s o j se ai e ka s h p i k u r një gjë të tillë. — Në asnjë m ë n y r ë , — t h a n d i h m ë s i . — Ë s h t ë n j e r i i ndershëm, e njoh mire. — E pra, qoftë d u k e u nisur n g a mallkimi i n ë n ë s , — vazhdoi Stresi. — K u r D o r u n t i n a që përjashta ka t h i r r u r : hape, nënë, portën, k a m ardhur me Kostandinin, (në q o f t ë s e ajo i k a t h ë n ë v ë r t e t k ë t o fjalë), m u n d ë s i a q ë n ë n a t ' i k e t ë b e s u a r a t o fjalë n g j e t h ë s e , s h t o h e t , p o të kemi parasysh mallkimin. Më kupton? — P o , p o , — ia b ë r i n d i h m ë s i . — Veçse k ë t u del diçka tjetër, — vazhdoi Stresi, pa i n g a d a l ë s u a r h a p a t . — U g ë z u a valle n ë n a , që kujtoi se i b i r i q ë n g a n ë n t o k a i a d ë g j o i fjalën d h e u n g r i t n g a varri, apo, përkundrazi, u p e n d u a që e shqetësoi të v d e k u r i n ? Apo s'ishte as e para, as e dyta, po d i ç k a tjetër, më e t u r b u l l t e më e n g a t ë r r u a r ? — Ka m u n d ë s i të jetë diçka tjetër, — t h a ndihmësi. — A s h t u m e n d o j d h e une, — t h a Stresi. — F a k t i që n ë n a plakë, me të h a p u r portën, m o r i n j ë goditje v d e k jeprurëse, tregon se pikërisht në a t ë çast ajo bëri një zbulim të kobshèm. — P i k ë r i s h t , — t h a n d i h m ë s i , — n j ë z b u l i m . . . K j o lid h e t t a m a m m e a t ë d y s h i m i n t i m . . q ë j u fola p a k më pare... — Ndryshe s'përligjet tronditja e plakës, — vazhdoi Stresi. — Tronditja e Doruntinës është e shpjegueshme, vdekja e nëntë vëllezërve, k u r s e e n ë n ë s kurrsesi. Po ç'është kështu? Stresi mbajti këmbët. — Ç'është k ë s h t u ? — t h a p r a p ë . — Më d u k e t se po dëgjoj një kujë. 84

per2lek.com Klan Kulturor

A t a n u k ishin larg shtëpisë së Vranajve dhe një copë h e r ë vështruan në drejtim të saj. — E d h e m u a a s h t u më duket, — tha ndihmësi. — O zot, m o s ka v d e k u r p l a k a ? — t h a S t r e s i . — A h , ç'marrëzi kemi bërë! Me hapa akoma më të gjatë, ai vazhdoi r r u g ë n . Ç i z m e t e tij s h k e l n i n p a a s n j ë k u j d e s m b i p e l l g j e t e m b i balte, duke shkulur që andej gjethe të kalbëta. Ç'marrëzi, murmuriste nëpër dhëmbë. Ç'marrëzi! — Po n d o s h t a s ' ë s h t ë a j o . . . — t h a n d i h m ë s i . — N d o shta është... Doruntina.. . — S i ? ! — g a t i sa s ' u l ë r i u S t r e s i , d h e t j e t r i e k u p t o i se ideja e vdekjes së gruas së re ishte e p a p r a n u e s h m e për të. R r u g ë n gjer t e s h t ë p i a e Z o n j ë s M ê m e e b ë n ë p a folur. Nga të dyja a n ë t e u d h ë s p l e p a t e gjatë s h k u n d n i n përzishëm fletët e fundit. Tani dëgjohej fare q a r t ë kuja e grave. — Ka vdekur, — m ë r m ë r i t i Stresi, — s'ka a s n j ë d y shim. — Po, oborri i shtëpisë nxin nga njerëzit. — Si ë s h t ë p u n a ? — p y e t i S t r e s i n j e r i u n e p a r e që po v i n t e përballë tyre. — Ç'ka n d o d h u r ? — Te s h t ë p i a e Z o n j ë s M ê m e , — u p ë r g j i g j t j e t r i , — k a n ë v d e k u r të dyja, n ë n ë e bijë. — Si ë s h t ë e m u n d u r ! Tjetri hapi krahët dhe vazhdoi rrugën. — Si ë s h t ë e m u n d u r ! — ia b ë r i p r a p ë S t r e s i , pa n g a d a l ë s u a r hapat. P ë s h t y m a në gojë i ishte t h a r ë dhe qiellzën e kishte helm. P o r t a e m a d h e e shtëpisë i kishte k a n a t e t të h a p u r a në një m ë n y r ë që Stresit iu d u k e pamëshirshme. A t a u gjendën të dy në oborr midis një vorbulle njerëzish që v ë r t i t e s h i n si pa qëllim. Stresi p y e t i përsëri d h e p ë r s ë r i mori të njëjtën përgjigje: kishin vdekur të dyja. Nga b r e n d a vinte e qara e g r a v e . Të dyja, t h a ai me v e t e si i mpirë. Kështu mund të shpjegohej një kujë aq e madhe. Rrugës, duke u afruar, dy tri-herë ai kishte t h ë n ë me 85

per2lek.com Klan Kulturor

vete: po perse një kujë k a q e m a d h e për zonjën plakë? Në fund të fundit, ajo e kishte kohën. K u r s e e v ë r t e t a paskësh qenë ndryshe. Stresi e la veten të shtyhej nga të gjitha anët. S'kishte asnjë v u l l n e t jo v e t ë m të n d ë r m e r r t e diçka, po as të mendohej me qartësi. Në të vërtetë, rrugës, dy-tri herë e kishte shpuar dyshimi se mos ishte Doruntina ajo që kishte vdekur, por e kishte dëbuar sakaq atë mendim. Kurse për të dyja bashkë as që i kishte s h k u a r mendja. Madje n j ë h e r ë i qe d u k u r se më e m u n d s h m j a ishte vdekja e Doruntinës, ngaqë ajo, d u k e u d h ë t u a r , sic kujtonin t ë tjerët a p o ajo vetë, n ë një kalë m e t ë vdekurin, qe molepsur në njëfarë m ë n y r ë prej vdekjes. Kurse për të dyja jo, as që m u n d të p ë r f y t y r o h e j . — Po si? — pyeti ai, pa iu d r e j t u a r kujt, në a t ë vorbull të m a r r e supesh e zërash kureshtarësh. — Si n d o d h i ? Përgjigj ja erdhi nga dy-tre zëra përnjëherësh: — N ë fillim v d i q v a j z a , p a s t a j n ë n a . — A h , n ë fillim p a s k a v d e k u r D o r u n t i n a ? — Po, zoti k a p i t e n . Ajo e s h k r e t a v d i q e p a r a . K u p t o h e t q ë Z o n j ë s M ê m e s'i m b e t e j gjë t j e t ë r p a s t a j , v e ç s e të mbyllte q e r t h u l l i n e vdekjeve. — Ç'kob, ç'kob! — t h o s h t e dikush n g j i t u r me ta. — U shuan Vranajt. U shuan për jetë. S t r e s i t p ë r n j ë çast i z u n ë s y t ë n d i h m ë s i n , q ë a s h t u si ai, l ë k u n d e j midis njerëzve. Tani e n i g m a u bë e piote, m e n d o i ai. N ë n ë e bijë do ta m a r r i n të f s h e h t ë n në v a r r . A i eci d r e j t d e r ë s s ë s h t ë p i s ë , p ë r t ë h y r ë b r e n d a . U s h u a n V r a n a j t , t h a p r a p ë n j ë zë. S t r e s i n g r i t i k o k ë n s i p ë r t ë g j e t u r k u s h i t h a a t o fjalë, p o r , p a e d i t u r a s vetë pse, v ë s h t r i m i i tij, në vend që të k ë r k o n t e d i k ë m i dis n j e r ë z v e , u n g r i t l a r t d r e j t s t r e h ë v e t ë s h t ë p i s ë , s i k u r zeri të vinte që a n d e j . P ë r ca caste ai n u k pati forc e t'i s h k ë p u s t e s y t ë a n d e j . T ë n x i r ë e t ë s h t r e m b ë r u a r nga koha, trarët e strehëve të gjera që dilnin jashtë m u r e v e , e j e p n i n m ë m i r e s e çdo gjë tjetër m y n x y r ë n e shkretimin që kishte n d o d h u r nën a t ë çati. 86

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI I TRETE

Nga të katër a n ë t e principatës po shkuleshin n j e rëzit për të a r d h u r në v a r r i m i n e Zonjës M ê m e e të D o runtinës. U kuptua menjëherë që varrimi do të përbënte një n g a ato ngjarje, që, për a r s y e që n u k b ë h e s h i n të q a r t a k u r r ë , h e r ë pas h e r e e në p e r i u d h a të caiktuara i s h i n t ë n e v o j s h m e p ë r t'i m b ë s h t j e l l ë t ë g j i t h ë p a s v ê tes. Në të vërtetë mbështjellja kishte filluar qysh më p a r e , q y s h d i t ë n që u bë i n j o h u r k t h i m i i D o r u n t i n ë s , po varrimi po nxirrte në shesh, si të thuash, gjithë atë q ë i s h t e b i s e d u a r ose m e n d u a r p r a p a m u r e v e t ë s h t ë p i 87

ve apo në t r u t ë e njerëzve. Tani e gjithë kjo po m e r r t e forme e po trupëzohej në një varg të pambardm njerëzish q ë u d h ë t o n i n m b i m u s h k a , karroca apo m ë k ë m b ë drejt kryekatundit të krahinës. Varrimi do të bëhej të dielën. K u f o m a t ishin v e n dosur në sallonin e m a d h të pritjes, të b r a k t i s u r prej k o h ë s h , q y s h n g a zia e d j e m v e . N ë n d r i t ë n e qirinjve, emblëmat e vjetra të shtëpisë, armët dhe ikonat në m u re si d h e fytyrat e të vdekur ave ngjanin si të stërpikura në argjend. P r a n ë arkivoleve m a d h ë s h t o r e prej b r o n z i , (zonja plakë kishte lënë me testament një s h u m ë të m a d h e për v a r r i m i n e vet), të u l u r a m b i frone të vogla p r e j d r u r i të gdhendur, katër vajtojca udhëhiqnin vajtimin e grave. Njëzet orë pas vdekjes, midis bronzit të arkivoleve, vaji ishte tani më i shtruar, por më rende. Herë-herë, sipas z a k o n i t , v a j t o j c a t i p r i n i n v a j i t m e fjalë n ë f o r m e v a r gjesh. H e r ë njëra, h e r ë tjetra e h e r ë të k a t r a së b a s h k u ato rikrijonin pjesë të ngjarjes së jashtëzakonshme. Me zë të dridhshëm, njëra nga vajtojcat kujtonte d a s m ë n e D o r u n t i n ë s d h e ikjen e saj larg. T j e t r a , me zë a k o m a m ë t ë d r i d h s h ë m , q a n t e p ë r n ë n t ë d j e m t ë , q ë fill p a s d a s m ë s u v r a n ë në luftën me u s h t r i n ë e sëm'urë. E t r e t a v a z h d o n t e të ligjëronte për zinë e n ë n ë s plakë. që m b e t i e v e t m e e pa n j e r i . Kostandin, të ardhtë gjëma, Ku e ke besën që më dhe, Besa jote nën dhé, v a j t o n t e vajtojca e k a t ë r t vizitën e plakës në v a r r e z a për të n ë m u r besëshkelësin. Pastaj vajtojca e p a r e k ë n d o n t e ngritjen nga varri të birit të mallkuar d h e rendjen nëp ë r natë drejt viseve ku qe m a r t u a r e motra. Në Të Në Të ke ardhur për të mire, vishem si gjeraqinë. ke ardhur për të keq, vishem si kallogre,

per2lek.com Klan Kulturor

88

qante

vajtojcja.

per2lek.com Klan Kulturor
Êja, motër, sikundër je,
Â

p ë r g j i g j e j e t r e t a me fjalët e të v d e k u r i t . Pastaj vajtojca e k a t ë r t me të parën, d u k e n d ë r p r e r ë njëra-itjetrën, k ë n d o n i n s ë bashku ecjen m b i kalë t ë m o t r ë s e t ë v ë l l a i t d h e fjalët e z o g j v e d ë s h m i t a r ë : Kemi pare, s'kemi pare,

Shkon i vdekuri me të gjallë, Hipur mbi të njëjtin kalë.
Vajtojca e t r e t e tregonte mbërritjen p r a n ë shtëpisë d h e ikjen e Kostandinit në v a r r e z ë . E k a t ë r t a e m b y l l t e v a j i n me t r o k i t j e n e D o r u n t i n ë s , fjalët e s a j se e solli vëllai sipas p r e m t i m i t , d h e përgjigjen e n ë n ë s që b r e n da:

Kostandini vdekur, Ç'bën tre vjet pa tretur.
Pas vajtimit të përbashkët të grave, si pushonin një copë herë, sa për të m b l e d h u r veten, vajtojcat nisnin ligjërimin përsëri. Fjalët me të cilat ato s h o q ë r o n i n vajin s ' i s h i n t ë n j ë j t a n ë çdo v a j t i m . N j ë p j e s ë e v a r g j e v e p ë r sëriteshîn, por një pjesë e t y r e n d r y s h o h e s h i n ose h i q e shin fare për t'u zëvendësuar me vargje të reja. Gjatë ligjërimeve të n d r y s h m e vajtojcat qëllonte që kalonin r r ë s h q i t a z i n ë a t ë pjesë t ë n g j a r j e s p ë r t ë cilën q e n ë z g j a t u r n ë v a j i n e m ë p a r s h ë m , ose, p ë r k u n d r a z i , z g j a t e s h i n në një pjesë që më pare e kishin kaluar tepër shpejt, ose e kishin k a p ë r c y e r fare. Kështu, qëllonte që në njërin ligjërim i kushtohej më s h u m ë vend hyrjes së ngjarjes, kohës k u r familja e m a d h e e V r a n a j v e ishte e l u m t u r , lëkundjeve për martesën e Doruntinës larg dhe p r e m t i mit të Kostandinit se do f i a suite motrën nënës sa herë q ë ajo t ë k i s h t e n e v o j ë p ë r t ë . N ë l i g j ë r i m i n t j e t ë r e g j i 89

the kjo kalohej s h p e j t e shpejt d h e vajtojcat n d a l e s h i n më s h u m ë te udhëtimi i frikshëm mbi kalë, duke d h ë n ë b i s e d ë n i g j a l l ë — i v d e k u r . Në o r ë të t j e r a të v a j t i m i t e g j i t h ë kjo k a l o h e j m ë s h p e j t d h e j e p e s h i n h o l l ë s i r a t ë tjera, si për s h e m b u l l k ë r k i m i i D o r u n t i n ë s prej vëllait t ë v d e k u r , valle m ë valle, (në k a t u n d t ë D o r u n t i n ë s b ë h e j f e s t e ) , d h e fjalët e t i j d r e j t u a r v a j z a v e t ë f s h a t i t s e «ato ishin të b u k u r a s h u m ë , po b u k u r i a e t y r e e Unte a t ë të ftohtë». Njerëzit e Stresit, të dërguar posaçërisht prej tij, m e r r n i n s h ë n i m t ë g j i t h a fjalët e l i g j ë r i m e v e d h e i a ç o nin atij menjëherë. Stresi, pranë dritares prej nga frynte era e f t o h t ë verlöre, v ë s h t r o n t e si i m p i r ë fletët, p a s t a j m e r r t e p e n d ë n d h e n i s t e t ë n ë n v d z o n t e m b i t o fjalë d h e rreshta të tërë. — Le të vrasim m e n d j e n ne dite e n a t ë për të s h p j e g u a r ç ' k a n d o d h u r , — i t h a ai n d i h m ë s i t . — V a j t o j c a t vazhdojnë p u n ë n e vet. — A s h t u ë s h t ë , — u p ë r g j i g j n d i h m ë s i . — A t o as që e vënë në dyshim ngritjen nga varri. — Në s y t ë t a n ë po lind një legjendë, — t h a Stresi, d u k e i zgjatur fletët plot nënvizime. — Shiko këtu. Gjer pardje vajtimet ishin a k o m a të thjeshta, kurse që m b r ë m ë , e s i d o m o s sot, a t o p o m a r r i n f o r m e n e n j ë l e g j e n d ë të piote. Ndihmësi pa një copë herë fletët e m b u s h u r a me vargje dhe me nënvizime e shënime të vogla anash. A t y —këtu d o r a e S t r e s i t k i s h t e v ë n ë p i k ë p y e t j e e p i k ë ç u d i tëse. — Megjithatë edhe prej vajtojcave diçka m u n d të dalë, — t h a ai me një buzëqeshje të dobët. — Natyrisht. Ndërkaq vazhdonin të vinin njerëz për varrim, të njohur e të panjohur, nga të katër anët. Erdhën miq të vjetër të familjes, g j i t h ë k r u s h q i t e saj të s h u m t ë , b u j a rë e z y r t a r ë të n d r y s h ë m , pjesëtarë të familjes së p r i n cit d h e p ë r f a q ë s u e s t ë k i s h ë s . E r d h ë n g j i t h a s h t u b u j a r ë të t j e r ë n g a k o n t e r a e principata fqinje, të a f ë r t a e të

per2lek.com Klan Kulturor

90

largëta. Konti Topia, m i k u i vjetër i Zonjës M ë m ë , në p a m u n d ë s i p ë r t ë a r d h u r , (për a r s y e s ë m u n d j e j e a p o f t o h j e j e m e p r i n c i n kjo s ' d i h e j m e s i g u r i ) , k i s h t e d ë r g u ar njërin nga djemtë.

per2lek.com Klan Kulturor

A s h t u siç qe caktuar, v a r r i m i u bë në p a r a d i t e n e së dielës. K o r t e z h i i pafund lëvizte me vështirësi d r e j t kishës, ngaqë r r u g a n u k e n x i n t e dot. Një pjesë e m a dhe e varrimtarëve detyroheshin të kapërcenin hendekët e r r u g ë s e të e c n i n n ë p ë r f u s h a e d j e r r i n a . S h u m ë p r e j tyre kishin m a r r e pjesë në dasmën e Doruntinës, d h e tingujt e përzishëm të kambanës ua bënin edhe më të l e h t ë kuj timin e saj. Ishte po ajo r r u g ë , n g a s h t ë p i a e Vranajve e gjer te kisha, d h e po ajo k a m b a n ë , që binte me tinguj të tjerë. Dhe turma e dasmorëve kishte qenë pothuajse e njëjtë me atë të kësolltarëve tani d h e ashtu si tani s h u m ë njerëz, ngaqë n u k i nxinte rruga, kapërcenin h e n d e k ë t e ecnin fushave. M i d i s d a s m ë s s ë D o r u n t i n ë s d h e v a r r i m i t t ë s a j kis h t e q e n ë v d e k j a e n ë n t ë v ë l l e z ë r v e , p o r ajo i s h t e s i n j ë ankth që mbahej mend turbull. Ai ankth kishte vazhd u a r dy jave. Zinxhiri i m y n x y r a v e s'kishte të m b a r u a r . Dukej sikur etja e vdekjes n u k do të shuhej pa e m b y llur plotësisht derën e Vranajve. D h e pothuajse kishte n d o d h u r a s h t u : n ë fillim k i s h i n s j e l l ë d y v ë l l e z ë r i t e v r a r ë n ë f u s h ë n e l u f t ë s . D y v d e k j e n ë n j ë dite, u duk se fati q e t r e g u a r i p a m ë s h i r s h ë m m e V r a n a j t d h e a s k u j t s'ia m e r r t e m e n d j a se çdo të s i l ì t e e n e s ë r m j a , s e p s e a s k u j t s'ia m e r r t e m e n d j a s e d y v ë l l e z ë r i t e t j e r ë , t ë s j e l l ë n ë mbrëmje të plagosur. do të vdisnin pas tri ditësh. Plaget e t y r e k i s h i n q e n ë t ë p a r r e z i k s h m e d h e a k o m a m ë t ë lehta u qenë d u k u r njerëzve të shtëpisë në krahasim me 91

plagët vdekjeprurëse të dy të vrarëve. Mirëpo, kur në mëngjesin e dites së tretë ata qenë gdhirë të vdekur, në s h t ë p i n ë e m b u l u a r n g a zia, b a s h k ë m e z i n ë e r e , q ë e nxirosi edhe më të vjetrën, erdhi e u s h t u a një brengë e p a d u r u e s h i m e , n j ë lloj p e n g u , n j ë lloj p e n d i m i për mospërfilljen ndaj dy të plagosurve, p ë r lënien m ë n j a n ë t ë t y r e , (në t ë v ë r t e t ë a s k u s h s'i k i s h t e l ë n ë m ë n j a n ë , p o r kështu u dukej tani që ata kishin vdekur). Ishin bërë të gjithë si të luajtur nga dhembja: nëna plakë, vëllezërit e tjerë, nuset që porsa kishin mbetur vejusha. Kujtonin plagët e tyre, që tani u d u k e s h i n të m ë d h a , p ë r m e n d n i n kujdesjet që duhej të bënin dhe që tani u dukej se n u k i kishin bërë, e n d i e n i n v e t e n të t ë r ë fajtorë. Vdekja e të plagosurve u dhembi akoma më shumë, se iu duk sikur e kishin p a s u r v e t ë në d o r e jetën e t y r e e se i l a n ë t ' u iknin nga d u a r t fare kot. Dhe vetëm pas disa ditësh, k u r vdekja qe rikthyer në shtëpinë e tyre me h a p akoma më të rende, për të m a r r e pese vëllezërit e tjerë që kishin mbetur, nëna plakë me n u s e t qenë m p i r ë plotësisht. T h o s h i n s e a s zoti s ' q ë l l o n d y h e r ë t ë n j ë j t i n v e n d m e r r u fe, k u r s e k o b i e k i s h t e g o d i t u r s i a s k ë n d t j e t ë r s h t ë p i n ë e Vranajve. Vetëm a t ë h e r ë u m o r vesh se shqiptarët k i shin luftuar me n j ë ushtri të s ë m u r ë nga murtaja, n d a j d h e fati i t ë v r a r ë v e , t ë p l a g o s u r v e d h e i s h u m i c ë s s ë a t y r e q ë i s h i n k t h y e r g j a l l ë n g a lufta, d o t ë i s h t e i n j ë j t ë . Pas tri javësh shtëpia e madhe e Vranajve, dikur e gëzueshme e gjithë zhurmë, qe kthyer në një shtëpi h i jesh. D h e vetëm Doruntina, e larguar pak k o h ë më pare, s'dinte asgjë për m y n x y r ë n . Kambana e kishës vazhdonte të binte përzishëm, por midis kësolltarëve ishte vështirë të gjendej qoftë e d h e ve+ëm n j ë , q o f t ë e d h e n g a r r e t h i m ë i n g u s h t ë i miqve, që të kujtonte me saktësi varrimin e nëntë vëllezërve. Gjithçka ishte b ë r ë atëherë si në një ë n d ë r r të k e qe, si në një bunacë, n g a q ë nxjerrja e a r k i v o l e v e n g a shtëpia e Vranajve kishte vazhduar d h j e t ë dite rresht. Madje kishte s h u m ë njerëz që nuk e dinin mire r a d h ë n e vdekjeve, d h e me siguri pas ca kohësh do të ishte e

per2lek.com Klan Kulturor

92

vështirë të t h u h e j se cilët nga vëllezërit qenë v r a r ë në f u s h ë n e l u f t ë s , cilët k i s h i n v d e k u r n g a s ë m u n d j a e c i l ë t nga plagët e sëmundja bashkë. K u r s e dasma e Doruntinës ishte diçka që m b a h e j m e n d n g a t ë g j i t h ë m e hollësi. I s h t e n g a a t o lloj n g j a r jesh që, d u k e u larguar në kohë, k a n ë aftësinë t£ zbuk u r o h e n , d h e kjo jo sepse j a n ë të p a h a r r u e s h m e në v e t vete, por ngaqë kanë aftësinë të thithin rreth vêtes gjithçka të m i r e që ishte, ose që m e n d o h e j se ishte më p a r e e që tani s'është m ë . Veç kësaj, ishte m a r t e s a e p a re e një vajze vendase kaq larg. Që nga k o h ë r a t që s ' m b a heshin mend, largësia ku martohej vajza kishte q e n ë d i ç k a m e t ë cilën m e n d j e t e n j e r ë z v e i s h i n m a r r ë s h u më. Kishte pasur m e n d i m e të ndryshme, pro e kundër, brenga, kundërshtime, ndeshje, drama. Ato lidheshin me l a r g ë s i n ë n ë h a p ë s i r ë d h e n ë gjini, t ë c i l a t s h p e s h p ë r putheshin. Kishte njerëz që mbronin idenë e m a r t e s a v e b r e n d a k a t u n d i t e fisit, q ë i s h i n g a t i t ë f l i j o h e s h i n q ë ky zakon i vjetër të m o s n d r y s h o n t e , a s h t u sic k i s h t e të tjerë që ishin gati të flijoheshin për të k u n d ë r t ë n , dom e t n ë n ë p ë r i d e n ë q ë m a r t e s a t t ë b ë h e s h i n isa m ë l a r g . Të dy palet kishin luftuar gjatë, gjersa largësia në m a r t e s a t n i s i t ë f i t o n t e d a l n g a d a l ë . N ë fillim ajo q e e d r u a j tur, dy m a i e larg, k a t ë r m a i e , s h t a t ë m a i e , gjersa e r d h i largësia imadhështore ë Doruntinës, që ipërfshinte gati gjysmën e kontinentit. Ishte e k u p t u e s h m e që, ndërsa turma bashkë me karvanin e dasmorëve lëvizte ngadalë d r e j t kishës, njerëzit flitnin, p ë s h p ë r i t n i n . rikujtonin historinë e k r u s h q i së së D o r u n t i n ë s , l ë k u n d j e t e nënës e të vëllezërve që nuk e donin këtë martesë, këmbënguljen e Kostandinit q ë a j o t ë b ë h e j d h e b e s ë n e tij q ë d o f i a s i l l t e n ë n ë s t ë motrën. K u r s e për Doruntinën vetë, e dëshironte apo n u k e d ë s h i r o n t e ajo k ë t ë m a r t e s ë . n u k d i h e j a s g j ë . M ë e bukur se k u r r ë , midis kuajve të vëllezërve dhe të k r u s h q v e , e p ë r l o t u r si ç d o n u s e , k r e j t e m j e g u l l t , a j o i përkiste m ë t e p ë r h o r i z o n t i t sesa a t y r e . Të gjitha këto kujtoheshin tani, ndërsa kortezhi 93

per2lek.com Klan Kulturor

bënte të njëjtën rrugë që kishte bërë a t ë h e r ë t u r m a e dasmorëve. D h e ashtu si pas një kadifeje të zezë rrezëllen më i b u k u r një servis kristali, ashtu d h e në sfondin e zisë, d a s m a e D o r u n t i n ë s d u k e j m ë e b u k u r . T a n i njerëzit e kishin vështirë të mendonin për njërën pa tjetrën, aq më tepër që D o r u n t i n a ishte, sipas tyre, po aq e b u k u r në arkivol, sa edhe mbi kalin e dasmës. E b u k u r po ç'e d o , p s h e r ë t i n i n a t a . S'e gëzoi k u s h . E t a n i e g ë zon t o k a . Të tjerë, me zëra më të ulët se të p a r ë t , flitnin për ardhjen misterioze të saj, duke përsëritur a t ë që kishin d ë g j u a r nga të tjerët, ose të k u n d ë r t a t e t y r e . Thonë se Stresi po m e r r e t me zbulimin e énigmes, thoshte dikush, princi e ka n g a r k u a r personalisht të gjejë r r ë n j ë t e k ë tij m i s t e r i . S'ka asnjë m i s t e r , d ë g j o m ë n i m u a , e n d ë r p r i s t e s h o k u i t i j . Ajo e r d h i q ë t ë p l o t ë s o n t e q e r t h u l l i n e v d e k j e s , kjo ë s h t ë e g j i t h a . P o si, m e ç ' m ë n y r ë ? A h , v e t ë m ajo gjë s'ka p ë r t ' u m a r r e v e s h k u r r ë . T h o n ë s e n j ë n g a v ë l l e z ë r i t e saj ë s h t ë n g r i t u r n a t ë n n g a v a r r i p ë r t a sjellë. Ashtu k a m d ë g j u a r d h e une, është v ë r t e t n g j e thëse. Po ka d h e zëra të tjerë që t h o n ë s e . . . E di, e di, e k a m dëgjuar dhe une, por lëre më mire, është m ë k a t t ë flitet ashtu, sidomos sot, n ë v a r r i m . K e t ë drejtë. Dhe njerëzit e ndërpritnin bisedën me një m a r r ë veshje të h e s h t u r se pas disa ditësh apo ndoshta qysh të nesërmen, pasi të vdëkurat të futeshin në tokë, k u r të gjithë të ishin më të qetë, ata do të flitnin p r a p ë p ë r k ë t ë gjë, n d o s h t a m ë s h u m ë a k o m a , d h e sigurisht më m e nge.

per2lek.com Klan Kulturor

N ë t ë v ë r t e t ë n d o d h i t a m a m a s h t u . Fill pas v a r r i mit, a t ë h e r ë k u r u d u k s e historia n ë n j ë f a r ë m ë n y r ë m o ri fund, u ngrit një t h a s h e t h e m n a j ë e m a d h e , që rrallè 94

m b a h e j m e n d n d o n j ë h e r ë . Ajo u p ë r h a p vale-vale në k a t u n d e t p ë r r e t h , prej t y r e kaloi më larg, në pjesët e s k a j s h m e t ë p r i n c i p a t ë s , k a p ë r c e u k u f i j t ë e saj e nisi të s h p ë m d a h e j n ë k o n t e t ë d h e p r i n c i p a t a t fqinje. M e s a duket, kësolltarët e s h u m t ë që morën pjesë në varrim, d u k e i k u r , m o r ë n m e vete copa t ë saj p ë r t'i ç u a r a n e mbanë vendit. Duke kaluar nga go ja në gojë e nga mushkëria në m u s h k ë r i , k u p t o h e t q ë ajo m e r r t e m e v e t e s h u m ë b r e n ga njerëzore, n g a ato që a s k u s h n u k i t h o s h t e d r e j t p ë r drejt, por p r i s t e një r a s t t ë tillë për t'i n x j e r r ë t ë r t h o razi. Dhe sa më larg që ikte, aq më tepër bëhej flurore e n d ë r r o n t e forme, si një re shtegtare, por thelbi m b e tej p o a i : n j ë i v d e k u r q e n g r i t u r n g a v a r r i p ë r t ë m b a j t u r fjalën q ë i k i s h t e d h ë n ë n ë n ë s s e d o f i a s i l l t e v a j zën e m a r t u a r l a r g , k u r ajo t ë k i s h t e n e v o j ë p ë r t ë .

per2lek.com Klan Kulturor

S'u m b u s h a s j a v a p a s v a r r i m i t t ë d y g r a v e , kur Stresin e t h i r r ë n të paraqitej me ngut në Manastirin e T r e K r y q e v e , ku e p r i s t e k r y e p e s h k o p i i p r i n c i p a t ë s , i a r d h u r e n k a s p ë r diçka t ë r ë n d ë s i s h m e . Enkas për diçka të rëndësishme, përsëriti Stresi d y -tri h e r ë me vete, ndërsa ecte me kalë në udhën mes për mes fushës. Ç'punë të kishte valle me të k r y e p e s h k o p i ? A i d i l t e s h u m ë r r a l l ë n g a s e l i a e tij d h e , v e ç k ë s a j , edhe sikur të kishte pasur v ë r t e t një p u n ë që lidhej me Stresin, ai m u n d fu drejtohej për këtë eprorëve të Stresit, ose ta t h ë r r i s t e a t ë të p a r a q i t e j në selinë e tij, lë qendër të principatës dhe jo të m e r r t e gjithë këtë i d h ë të gjatë, për të a r d h u r në Manastirin e Tre K r y 95

q e v e . N d o s h t a e g j i t h ë kjo i s h t e n j ë k e q k u p t i m , m e n doi S t r e s i , n j ë n g a t ë r r e s ë e n ë p u n ë s v e a p o k o r r i e r ë v e . Në fund të fundit, s'kishte pse të merakosej para kohe. Mbi fushëtirën e mardhur nga vjeshta frynte ere e ftohtë. Nga të dy a n ë t e udhës, në thellësi, m u l l a r ë t e barit dukej sikur mënjanoheshin zymtas. Stresi ngriti j a k ë n e p e l e r i n e s . P o s i k u r t ë j e t ë fjala p ë r n g j a r j e n e Doruntinës, m e n d o i ai, por n ë çast t h a m e v e t e : m a r r ë zira. Ç ' p u n ë k i s h t e k r y e p e s h k o p i m e t ë ? V a l l e p a k p u n ë të tjera kishte atje në qendër, sidomos tani, k u r acarimi m i d i s kisfiës k a t o l i k e r o m a k e d h e a s a j o r t o d o k s e b i z a n tine në principatat shqiptare kishte arritur kulmin? Ca vite më pare, k u r u p ë r c a k t u a n pak a s h u m ë zonat e ndikimit të katolicizmit d h e ato të ortodoksizmit dhe kur principata e t y r e mbeti nën kishën bizantine, Stresi kishte k u j t u a r se kësaj grind je je të gjatë i kishte a r d h u r më në fund fundi. Mirëpo n u k kishte qenë ashtu. T ë d y k i s h a t k i s h i n filluar p r a p ë l u f t ë n p ë r t ' i r r ë m b y e r s h o q j a - s h o q e s p r i n c a t d h e k o n t ë t s h q i p t a r e . N g a njoftimet e rregullta që Stresi m e r r t e prej bujtinave d h e pik a v e të kalimit, dilte se k o h ë t e fundit lëvizja e m i s i o narëve katolikë nëpër principatat ishte shtuar prapë. Ndoshta për këtë vinte kryepeshkopi, megjithëse kjo s'kishte të bënte fare me Stresin. N u k ishte ai konsulli q ë j e p t e l e j e t e u d h ë t i m e v e . J o , m e n d o i S t r e s i . Kjo s ' k a asnjë lidhje m e m u a . D u h e t t ë j e t ë t j e t ë r gjë. P o n ë f u n d t ë f u n d i t ç'e v r i s t e mendjen? Do të m b ë r r i n t e a t j e e d o t a m ë s o n t e p ë r s e q e fjala. A s q ë i a vlente barra qiranë të merakosej. Ndoshta puna m u n d të ishte fare e thjeshtë; kryepeshkopi kishte ardhur n d o shta për tjetër punë, për ndonjë inspektim, për shembull, d h e m e k ë t ë rast, rastësisht, m u n d t ë k i s h t e d a l ë diçka për të cilën ai k ë r k o n t e n d ë r h y r j e n e Stresit. P ë r h a p j a e m a g j i v e , /për i s h e m b u l l , i s h t e b ë r ë s h p e s h h e r ë problem për kishën d h e ishte diçka që lidhej me Stresin. Po, po, m u n d të jetë diçka e tillë, t h a ai me vete, d u k e 96

per2lek.com Klan Kulturor

e n d i e r se m e n d i m i po i n g r i n t e në një pikë. Magjitë, ngritja e të vdekurit nga varri, një h a p i n d a n t e nga n j ë r a - t j e t r a . . . A h , jo, g a t i s a s ' t h i r r i a i , v e t ë m m e D o runtinën s'mund të kishte punë kryepeshkopi, dhe, duke e s h p u a r b a r k u n e kalit me m a m u z e , shpejtoi ecjen. Ishte vërtet ftohtë. Shtëpitë e një katundthi u shfaq ë n d i k u n g a e d j a t h t a , p a s t a j s'u d u k m ë asgjë, v e ç fushës me mullarët që mënjanoheshin vazhdimisht. Manastiri i Tre K r y q e v e ishte akoma larg. Në atë p j e s ë t ë r r u g ë s S t r e s i n u k m e n d o i gjë t j e t ë r , v e ç p o a t o gjëra q ë kishte m e n d u a r gjer atëherë, veçse m e n j ë r e n ditje tjetër. Disa h e r ë t h a me v e t e : gjepura, m a r r ë z i r a , s'është e m u n d u r dhe, sado që dy-tri h e r ë vendosi përfundimisht ta hiqte mendjen andej, prapëseprapë rrugës q ë i m'beti g j e r n ë m a n a s t i r , n u k m e n d o i v e ç s e s h k a kun p ë r se po e t h ë r r i s t e kryepeshkopi.

per2lek.com Klan Kulturor

Ishte h e r a e p a r e që Stresi po e shihte a t ë n g a afër. P a r r o b ë n c e r e m o n i a l e , m e t ë cilën a i e k i s h t e p a r e n ë kishën e madhe të kryeqendrës së principatës, k r y e p e shkopi d u k e j i l ë m u a r , i dobët d h e l ë k u r ë n e kishte aq të b a r d h ë e të hollë, sa do të besoje se me p a k p ë r p j e k j e m u n d të merrje vesh se ç'ndodhte brenda atij t r u p i gati të tejdukshëm. Por kjo përshtypje iu prish Stresit sap o k r y e p e s h k o p i n i s i t ë fliste. Z ë r i i tij s ' k i s h t e a s g j ë të përbashkët me trupin e tij, përkundrazi ai dukej se i përkiste më tepër rrobës ceremoniale, mitres d h e temjanicës, që ai i k i s h t e h e q u r d h e që n d o s h t a n u k do t'i k i shte hequr, po të mos i zëvendësonte me atë zë çuditërisht të fuqishëm.
7.-2

97

Kryepeshkopi h y r i drejt e në temë. Ai i t h a Stresit s e k i s h t e m a r r e nje-ftirai p ë r n j ë gjoja n g r i t j e n g a v a r r i të dikujt, dy javë më pare, në këtë pjesë të principatës. S t r e s i m o r i f r y m ë t h e l l ë . J a p r a , kjo n a q e n k ë s h , t h a m e vete. Nga të gjitha h a m e n d j e t qe v ë r t e t u a r më e p a b e sueshmja. Kjo q ë kishte n d o d h u r , kishte v a z h d u a r k r y e peshkopi, kishte qenë diçka e keqe, s h u m ë më e keqe dhe e rëndësishme në të keqen e saj, se ç'mund të m e n d o h e j . A i n g r i t i z ë r i n : v e t ë m m e n d j e l e h t ë t m u n d t'i k a l o n i n l e h t ë g j ë r a t ë tilla. S t r e s i e n d j e u s e p o s k u q e j d h e u m a t t'i " t h o s h t e s e a s k u s h s ' m u n d t a a k u z o n t e s e e k i shte kaluar lehtë ngjarjen, se, përkundrazi, ai kishte njoftuar m e n j ë h e r ë kancelerinë e princit d h e kishte b ë r ë çmos për të h e d h u r dritë m b i enigmën e ngjarjes, por kryepeshkopi, sikur fia kishte kuptuar mendimin, vazhdoi : — Une u n j o f t o v a q y s h në fillim p ë r n g j a r j e n d h e d h a s h ë u d h ë z i m e t e d u h u r a q ë ajo t ë m b y l l e j , m e g j i t h atë duhet të them se n u k e besova kurrsesi që ajo të përhapej në një m ë n y r ë të tillë. — Po, ajo ë s h t ë p ë r h a p u r më tepër se ç'pritej, — foli p ë r h e r ë t ë p a r e S t r e s i . P ë r d e r i s a k r y e p e s h k o p i e p r a noi se as ai v e t ë n u k i k i s h t e p a r a s h i k u a r rrjedhimet, Stresi e quajti të panevojshme të n d ë r h y n t e për fu mbrojtur. — P ë r të h e t u a r p ë r m a s a t e jehonës së saj, n d ë r m o ra këtë udhëtim të vështirë, — vazhdoi kryepeshkopi. — D h e , p ë r fat t ë k e q , u b i n d a s e j e h o n a ë s h t ë k a t a s t r o fike. Stresi pohoi me kokë. — P ë r a s g j ë t j e t ë r s'do t ë n i s e s h a n ë p ë r k ë t ë k o h ë të keqe, — vazhdoi kryepeshkopi, pa ia h e q u r sytë zhbir u e s S t r e s i t . — E k u p t o n t a n i se sa r ë n d ë s i i j e p k i s h a e shenjtë kësaj ngjarjeje? — P o , h i r ë s i , — t h a S t r e s i . — Më t h o n i , ç ' d u h e t të bëj? Kryepeshkopi, që me sa d u k e t e kishte llogaritur që , kjo p y e t j e t ë b ë h e j m ë v o n ë , q ë n d r o i c a c a s t e n ë h e s h -

per2lek.com Klan Kulturor

93

tje, s i p ë r t ë g ë l l t i t u r b r e n d a v ê t e s a t o q ë t a n i i s h t e e panevojshme të thuheshin. Stresit iu duk se ai po bëhej nervoz. — Të varroset ngjarja, — t h a ai me zë fare të qetë, — d o m e t h ë n ë t ë v a r r o s e t ajo p j e s ë e n g j a r j e s q ë s ' d u h e t , që s'është e vërtetë, që është kundër kishës. Më kupton, k a p i t e n ? Të m o h o h e t ringjallja e njeriut, të h i d h e t p o s h t ë , t ë d e m a s k o h e t , t ë n d a l o h e t m e çdo k u s h t . — Ju k u p t o v a , hirësi. — Është e vështirë? — Pa d y s h i m , — t h a Stresi. — U n e m u n d të ndaloj të flasë një m a s h t r u e s ose një shpifës, por si m u n d të ndaloj theshethemnajën njerëzore! Është mbi fuqitë e mia, hirësi. S y t ë e kryepeshkopit u p ë r n d r i t ë n ftohtë. — V a j t o j c a t s'i n d a l o j d o t të l i g j ë r o j n ë , — v a z h d o i Stresi, — kurse t h a s h e t h e m e v e . . . — V a j t o j c a t t ' i b ë s h ta n d ë r p r e s i n v e t ë k ë n g ë n , — e n d ë r p r e u t j e t r i . — K u r s e t h a s h e t h e m n a j ë s t'i n d ë r r o s h drejtimin. — Në ç ' m ë n y r ë ? — t h a i q e t ë S t r e s i . A t a u p a n e g j a t ë n ë sy. Kapiten, — t h a më në fund kryepeshkopi, — ti vetë beson se i v d e k u r i është n g r i t u r n g a varri? — Jo, hirësi. Stresit iu d u k se tjetri mori frymë i lehtësuar. Si m u n d të m e n d o n t e se j a m aq i trashë, sa të besoja një m a r r ë z i t ë tillë? t h a m e v e t e . — A t ë h e r ë ti b e s o n se d i k u s h e ka sjellë a t ë g r u a n e r e p ë r t ë cilën b ë h e t fjalë? — Pa d y s h i m , h i r ë s i . — A t ë h e r ë v ë r t e t o j e n j ë gjë t ë t i l l ë , — t h a k r y e p e shkopi, — dhe vajtojcat do ta lënë vetë këngën përgjysmë dhe thashether*naja do të ndërrojë vetë drejtim. — J a m përpjekur, hirësi, — t h a Stresi, — k a m bërë çmos. — Dhe asnjë përfundim? — Pothuajse. Ka mjaft njerëz që n u k besojnë në
f

per2lek.com Klan Kulturor

99

ringjalljen e të vdekurit, por ata m e g j i t h a t ë j a n ë p a k i ca, s h u m i c a b e s o n t ë k u n d ë r t ë n . — Atëherë beni që pakica të kthehet në shumicë. — K a m bërë çmos, hirësi. — Duhet bërë edhe m ë , kapiten. D h e kjo a r r i h e t v e t ë m m e n j ë m ë n y r ë : t ë g j e n d e t sjellësi i g r u a s s ë r e , m a s h t r u e s i , d a s h n o r i a p o a v e n t u r i e r i . T ë k ë r k o h e t ime kembëngulje, me ngut, kudo. Të kthehet bota përmbys, gjersa të gjendet. Dhe, në qoftë se s'gjendet, të krijohet. — Të k r i j o h e t ? ! Midis s y v e t ë t y r e k a l o i n j ë s i s h k r e p t i m ë e f t o h t ë . — D o m e t h ë n ë gjithsesi të vërtetohet, — t h a k r y e peshkopi d u k e u l u r s y t ë i p a r i . — S h u m ë g j ë r a në fillim d u k e n si të p a m u n d u r a , p o r pastaj diçka b ë h e t . . . Zeri i k r y e p e s h k o p i t n u k e kishte më tingëllimin e pare. — Do të b ë j ç m o s , h i r ë s i . — t h a S t r e s i . U krijua një prej a t y r e heshtjeve, p r e j së cilave d u k e t s i k u r s'di k u t ë f u t e s h . Kryepeshkopi kishte ulur k o k ë n m e n d u e s h ë m . K u r n i s i t ë fliste p ë r s ë r i , z ë r i i k i shte ndërruar plotësisht, saqë Stresi ngriti kokën papritur. Tani ai ishte zëri i t r u p i t të l ë m u a r të tjetrit, i b u t e dhe i besueshëm, si ai trup. — Dëgjo. k a p i t e n , — t h a k r y e p e s h k o p i , — le të f l a sim më haptas. — Ai m o r i frymë thellë p ë r p a r a se të n i s t e t ë fliste p ë r s ë r i . — L e t ë flasim m ë h a p t a s . T i b e soj e di se sa rëndësi u japin atje në q e n d ë r g j ë r a v e të tilla. P ë r çdo gjë m u n d t ë t ë falin n ë K o s t a n d i n o p o l , p o r , për çështje q ë k a n ë t ë b ë j n ë m e p a r i m e t t h e m e l o r e t ë kishës së shenjtë, s'të bëjnë asnjë lëshim. K a m p a r e p e r a n d o r ë të m a s a k r u a r , që i sillnin z v a r r ë n ë p ë r h i p o d rom me sy të verbuar e gjuhë të prerë, v e t ë m e vetëm se kishin guxuar të mendonin se m u n d të n d r y s h o n i n diçka në ndonjë tezë të kishës. Ndoshta të kujtohet, p a r a dy vjetësh, kur pas d i s k u t i m i t të zjarrtë p ë r seksin e e n g j ë j v e d e s h piasi n j ë k a s a p h a n ë c i v i l e n ë k r y e q y t e t . Stresit diçka i kujtohej, por n u k u k i s h t e d h ë n ë k u 100

per2lek.com Klan Kulturor

r r ë r ë n d ë s i p s i k o z a v e t ë tilla h i s t e r i k e q ë s h p ë r t h e n i n herë pas here në kryeqytetin e perandorisë. — Sidomos tani, — vazhdoi kryepeshkopi, — kur acarimi midis kishës sonë d h e kishës katolike ka a r r i t u r pikën m ë t ë lartë. P ë r një gjë t ë tillë t a n i t ë s h k o n k o ka. Më kupton, kapiten? — P o . . . — ia b ë r i S t r e s i , me zë të p a s i g u r t . — Po d e s h a t ë d i n ë s e j u e k e n i fjalën p ë r n g j a r j e n p ë r t ë e i len p o r s a f o l ë m . — P i k ë r i s h t , — t h a k r y e p e s h k o p i . Z ë r i i t i j n i s i të forfcohej e t ë f i t o n t e t i n g u l l p ë r s ë r i . — P i k ë r i s h t p ë r t ë . Stresi n u k ia hoqi sytë. — Flitet për ngritjen e dikujt n g a varri, — vazhdoi k r y e p e s h k o p i . — P r a , për një ringjallje. E k u p t o n i ç'do t ë t h o t ë kjo, k a p i t e n ? — Ngritja e dikujt n g a varri.... — përsëriti Stresi, — një thashethem i marrë. — S ' ë s h t ë aq e t h j e s h t ë , — e n d ë r p r e u k r y e p e s h k o p i . — Kjo ë s h t ë një herezi e l e m e r i s h m e . N j ë k r y e h e r e z i . — Po, — ia bëri Stresi, — në n j ë f ë m ë n y r ë është pikërisht ashtu. — Jo në njëfarë m ë n y r ë , por është v e t ë m ashtu, — gati s a s ' t h i r r i k r y e p e s h k o p i . Z ë r i i t i j k i s h t e f i t u a r p l o t ë s i s h t t i n g ë l l i m i n e r e n d e të fillimit. Ai e afroi k o k ë n edhe më p ë r p a r a fytyrës së Stresit, s a q ë ky i fundit vetëm me forcën e v u l l n e t i t n u k lëvizi p a k prapa. — Vetëm një është n g r i t u r gjer m ë sot n g a varri n ë k ë t ë bote, J e z u Krishti, më kupton, k a p i t e n ? — Ju k u p t o j , hirësi, — t h a Stresi. — E pra, v e t ë m ai u n g r i t n g a vdekja për të k r y e r një mision të madh. Kurse ky, i vdekuri juaj, Kostandini, apo si e quajnë, ç'është valle ky që k ë r k o k a të i m i t o j ë J e z u n ë ? Ç'fuqi e n g r i t i a t ë n g a b o t a e t e j j e t s h m e , ç'mesazh do t'i sillte ai që a n d e j n j e r ë z i m i t ? A? S t r e s i s ' d i n t e ç'të t h o s h t e . — Asgjë, — t h i r r i k r y e p e s h k o p i . — K r e j t ë s i s h t a s g j ë . P r a n d a j e g j i t h ë kjo ë s h t ë g ë n j e s h t ë r d h e h e r e z i . Ë s h t ë n j ë s f i d ë k u n d ë r k i s h ë s s ë s h e n j t ë d h e , s i çdo s f i d ë , d u het të dënohet pa mëshirë.
a r

per2lek.com Klan Kulturor

101

A i h e s h t i n j ë c o p ë h e r ë s i p ë r t'i l ë n ë k o h ë S t r e s i t t ë t h i t h t e gjithë atë r r e b e s h fjalësh. — Pra, d ë g j o m ë m i r e , k a p i t e n . — Zëri nisi t'i zbutej p r a p ë . — Në qoftë se këtë histori s'do ta m b y t i m qysh n ë djep, ajo d o t ë m a r r ë d h e n ë d h e a t ë h e r ë d o t ë j e t ë vonë. Do të j e t ë tepër vonë, më k u p t o n ?

per2lek.com Klan Kulturor

Në mbasdite Stresi po k t h e h e j nga Manastiri i T r e Kryqeve. Kali e c t e pa n g u t n ë p ë r u d h ë n e m a d h e d h e Stresit me po atë pangutësi i vinin ndër mend coperà nga biseda e gjatë me kryepeshkopin. Nesër d u h e t t'i hyj prapë që nga e p a r a kësaj historié, tha me vete. Në të vërtetë asnjëherë s'kishte pushuar së m a r r i me të, madje ndihmësin e k i s h t e l i r u a r n g a çdo p u n ë tjetër për të pasur mundësi të shfletonte qetësisht arkivin e Zonjës Même. Megjithatë, tani që në q e n d r ë n e principatës ishin s h q e t ë s u a r seriozisht për ngjarjen, i duhej t'ia niste edhe një h e r ë gjithçkaje. Do t'u n i s t e një q a r kore të re bujtinave e pikave të mbikëqyrjes së rrugëve, të premtonte ndoshta një shpërblim për këdo që do të ndihmonte në zbulimin e gjurmëve të mashtruesit, të niste n j ë njeri gjer në viset e Boh emise, p ë r të m a r r ë v e s h n ë v e n d s e ç'flitej a t j e p ë r i k j e n e D o r u n t i n ë s . K y m e n d i m i fundit e gjallëroi n j ë copë h e r ë . Si n u k i k i shte shkuar më p a r e në mend një gjë e tillë? Ky ishte një nga veprimet e para që duhej të kishte bërë m e n j ë h e r ë pas ndodhisë. Po nejse, ia bëri pas p a k me vete. Ka kohë. Stresi ngriti kokën për të k u p t u a r ç'kohë ishte, por qielli vjeshtor ishte i m b y l l u r krejt. S h k u r r e t n d a n ë r r u gës lëviznin h e r ë - h e r ë nga e r a ç ftohtë, p o r kjo lëvizje

102

e shtonte e d h e më shkretimin e fushës. Një Jezu K r i s h t ka bota, p ë r s ë r i t i Stresi me v e t e fjalët e k r y e p e s h k o p i t . D h e fill p a s k ë s a j i s h k o i n ë p ë r m e n d i d e j a s e n ë p ë r k ë t ë rrugë të gjatë mendohej se kishte lëvizur Kostandini. Fjalët e kryepeshkopit për të v d e k u r i n kishin q e n ë plot p ë r b u z j e . M e g j i t h ë s e e d h e K o s t a n d i n i , k u r i s h t e gjallë, s'kishte p a s u r ndonjë n d e r i m të veçantë për priftërinjtë. Stresi n u k e kishte n j o h u r vetë, por nga h u l u m t i m e t në arkivin e s h t ë p i s ë n d i h m ë s i i kishte r a p o r t u a r disa t ë d h ë n a p a r a p r a k e p ë r f i g u r ë n e t i j . Sic d i l t e n g a l e t r a t e zonjës p l a k ë , K o s t a n d i n i i s h t e n ë p ë r g j i t h ë s i k u n d ë r s h t u e s . Atij i p ë l q e n i n i d e t ë e r e j a , k a p e j m e p a s i o n p a s tyre, duke i ç u a r nganjëherë gjer në skaj. K ë s h t u kishte n d o d h u r me p u n ë n e m a r t e s a v e afër e larg. Ai ishte kundër martesave të afërta dhe, ashtu r vrullshëm dhe i s k a j s h ë m sic q e , l a r g ë s i n ë e k r u s h q i s ë k i s h t e q e n ë g a t i t a c o n t e g j e r n ë f u n d t ë b o t e s . Sic d i l t e n g a l e t r a t e zonjës plakë, Kostandini thoshte se m a r t e s a t e largëta, që kishin qenë gjer a t ë h e r ë një privilegj mbretërish e princeshash, d u h e j të bëheshin një gjë e z a k o n s h m e p ë r të gjithë. Largësia në martesë tregonte force d h e dinjitet dhe ai ngulte k ë m b ë se raca fisnike e a r b ë r v e i kishte të gjitha cilësitë p ë r të d u r u a r p r o v ë n e largësisë d h e d r a m a t që m u n d të lindnin prej saj. Jo vetëm për martesat, por për s h u m ë gjëra të tjera Kostandini kishte m e n d i m e t e veta, të cilat vinin ndesh me të t j e r ë t d h e zonja p l a k ë disa h e r ë kishte pas u r telashe m e a u t o r i t e t e t për s h k a k t ë t i j . Stresit diçka i k u j t o h e j p ë r k ë t ë . P o r s i d o m o s kjo k i s h t e t ë b ë n t e m e kishën. Në arkiv kishte dy letra të peshkopit të k r a h i nës, drejtuar Zonjës Même, ku ai i t ë r h i q t e vëmendjen asaj për idetë e g a b u a r a e disa h e r ë fjalët t h e r ë s e që Kostandini k i s h t e folur â n d e j - k ë n d e j k u n d ë r kishës. K i s h t e edhe gjëra të tjera, më të r ë n d ë s i s h m e se kjo, k i s h t e t h ë n ë n d i h m ë s i , por ai do të j e p t e një r a p o r t të h o llësishëm për to vetëm në fuhd të h u l u m t i m e v e . Stresit n u k i kishte bërë ndonjë përshtypje të m a d h e kjo a n ë e f i g u r e s s ë Kostandinit, ndoshta ngaqë 10S

per2lek.com Klan Kulturor

edhe ai vetë nuk kishte ndonjë nderim kushedi çfarë p ë r f e n ë . P o r kjo i s h t e d i ç k a e p ë r g j i t h s h m e m i d i s f u n k s i o n a r ë v e t ë p r i n c i p a t ë s . D h e kjo k i s h t e s h k a k u n e v e t . Lufta që vazhdonte qysh prej k o h ë r a v e që s'mbaheshin m e n d midis katolicizmit e ortodoksizmit, e kishte dobësuar s h u m ë fenë në principatat e Arbrit. Ato ndodheshin t a m a m në vijën e ndarjes së dy feve, k ë s h t u që ishte e n a t y r s h m e që për arsye të n d r y s h m e , kryesisht p o l i t i k e d h e e k o n o m i k e , t ë k a l o n i n h e r ë n ë n j ë fe, h e r ë në tjetrën. Tani gjysma e tyre qenë katolikë, gjysma ort o d o k s ë , p o r kjo n u k i s h t e n j ë g j e n d j e e k r i s t a l i z u a r , d h e t ë d y j a k i s h a t k i s h i n s h p r e s ë t'i s h k ë p u t n i n n j ë r a - t j e t rës zona të ndikimit. Stresi ishte i bindur se v e t ë princi s ' ç a n t e k o k ë n f o r t p ë r p u n ë n e fesë. M i d i s a l e a t ë v e t ë tij t ë n g u s h t ë k i s h t e p r i n c a k a t o l i k ë , a s h t u s i k u r s e m i d i s a r m i q v e t ë tij k i s h t e o r t o d o k s ë . N ë t ë v ë r t e t ë v e t ë m para gjysmë shekulli principata nga katolikë ishte k t h y er në ortodoksë, d h e kisha e Romës n u k e kishte h u m bur shpresën që ta bënte përsëri katolikë. Stresi, a s h t u si s h u m i c a e funksionarëve, përpiqej të mos ngatërrohej në punët e fesë d h e u r d h r a t e saj n u k i m e r r t e k u r r ë seriozisht. Ai n d o s h t a as që do të ishte paraqitur fare te kryepeshkopi, duke gjetur një shkak për këtë, sikur kohët e fundit princi, për arsye të mosacarimit me Bizantin, të mos kishte lëshuar një qarkore të rëndësishme, ku porositeshin të gjithë funksion a r ë t e principatës të ishin të kujdesshëm me kishën. Në q a r k o r e nënvizohej se ishin interesa të l a r t a të s h t e t i t q ë e d i k t o n i n k ë t ë g j ë , p r a n d a j çdo qëndrim i kundërt do të dënohej. Të gjitha këto Stresit i e r d h ë n n d ë r m e n d copa-copa, n d ë r s a n u k i h i q t e s y t ë n g a s h t r i r j a e z y m t u a r e fushës. F t o m a e tetorit e përshkonte tejpërtej hapësirën. Befas Stresi u drodh. Prapa një shkurreje, disa hapa larg rrugës, ai pa të zbardhonin " e s h t r a t e një kali. Ishte një a n ë e brinjëve dhe rrashti i kurrizit, k u r s e kafka s ' d u k e j . O zot, i a b ë r i S t r e s i p a k m ë t u t j e . T ë t h u a s h s e ishte kali i tij. 104

per2lek.com Klan Kulturor

Ai u mbështoll më fort me pelerinën, d u k e u përpjekur të hiqte nga mendja pamjen. Ndihej i pikëlluar, por m e n j ë lloj p i k ë l l i m i q ë s'e m u n d o n t e . K u f i j t ë e t r i s h t i m i t i s h i n t ë b ë r ë n j ë s h m e s h t r i r j e n e f u s h ë s , s i p ë r s ë cilës ndihej afrimi i dimrit. Ç'pate që u ngrite nga dheu. .. ç'mesazh doje të na sillje.. . Stresi u habit e d h e vetë nga kjo pyetje, që u ngjit në forme p s h e r ë t i m e prej thellësive të tij. Tundi kokën si për të a r d h u r në vete, ai që kishte n ë n q e s h u r me ironi me të gjithë ata që e kishin besuar këtë. Stresi buzëqeshi hidhur. Ç'marrëzi, t h a me vete d h e e shpoi b a r k u n e kalit me m a m u z e . Ç'pasdite e n g r y sur, mendoi pas pak. Po binte m u z g u d h e Stresi nisi ta ngiste kalin me trokth. Gjersa arritî në k a t u n d , ai u përpoq ta h i q t e m e n d j e n n g a çdo gjë që k i s h t e lidhje m e ngjarjen. K u r mbërriti, kishte r ë n ë n a t a plotësîsht. Dritëzat e shtëpive rrezëllinin dobët a t y - k ë t u . Ca lehje qensh ndiheshin h e r ë më afër, h e r ë më larg. Stresi e drejtoi kalin jo n g a s h t ë p i a e vet, p o r n ë p ë r r r u g ë n e m a d h e . Nuk e dinte as v e t ë pse e b ë n t e këtë. Pas pak mbërriti te trualli p ë r p a r a shtëpisë së Zonjës Même. Aty pranë s'kishte shtëpi të tjera. Ishte vetëm trualli i zymtë me drurët e mëdhenj, që në terr dukeshin edhe m ë t ë p j e r r ë t s e ç'ishin. S h t ë p i a e m a d h e e b r a k t i s u r n x i n te frikshëm. Stresi u afrua me kalë gjer te p o r t a e m b y Uur së jashtmi, vështroi një copë h e r ë d r i t a r e t që n x i nin, pastaj e k t h e u kalin. Por n u k bëri veçse p a k u d h ë dhe e ndali kalin përsëri. Ishte t a m a m midis drurëve. Që nga porta e shtëpisë njeriu dallohej në njëfarë m ë nyrë, sado që s'kishte hënë. Nata e 11 tetorit kishte qenë pak a s h u m ë e tillë: pa h ë n ë , por jö e v r e n j t u r . T a m a m te ky vend Doruntina d u h e j të ishte n d a r ë prej kalorësit të panjohur. K u r nëna kishte h a p u r portën, ai duhej të ishte d u k e u larguar, por kishte m u n d ë s i që ajo të kishte pare diçka që nga dritarja. Diçka që i s h k a k t o i n d o s h t a jgoditjen v d e k j e p r u r ë s e . . . S t r e s i r r o tulloi kalin në vend. Ç'zbulim k i s h t e b ë r ë valle zonja plakë në gjysmëterr? Që ai ishte biri i saj i v d e k u r që p o l a r g o h e j ? ( D o r u n t i n a i a k i s h t e t h ë n ë q ë j a s h t ë fjalët: 105

per2lek.com Klan Kulturor

m ë solli i m velia, K o s t a n d i n i . ) Q ë , p ë r k u n d r a ^ z i , a i n u k i s h t e b i r i i s a j d h e vajza e g ë n j e u ? N d o s h t a , por kjo nuk e përligjte tronditjen. Që Doruntina me të panjohurin, në çastin e ndarjes qenë p u t h u r për h e r ë të fundit n ë t e r r . . . Mjaft, i a b ë r i S t r e s i d h e m e n j ë r r o t u l l i m t ë r r u f e s h ë m e k t h e u kalin n g a rruga. Në çastin e fundit, n d ë r s a po largohej, me një lëvizje të beftë, si njeriu që kërkon të kapë në terr shikimin e dikujt që po e p ë r gjon, k t h e u e d h e n j ë h e r ë k o k ë n n g a p o r t a e m b y l l u r .

per2lek.com Klan Kulturor

106

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLl I KATËRT

Të nesërmen e k t h i m i t nga ManastirT i T r e K r y qeve Stresi iu vu p r a p ë punës p ë r zbiüimin e énigmes së ngjarjes së Doruntinës. Hartoi një u r d h ë r të ri më të h o l l ë s i s h ë m s e i p a r i , n ë t ë oilin j o v e t ë m j e p e s h i n u d h ë zime se si të ndaloheshin në vend gjithë të dyshimtët, por p r e m t o h e j e d h e një shpërblim p ë r a t ë që do të ndihmonte në kapjen e mashtruesit, me veprime të drejtp ë r d r e j t a , ose m e a n ë t ë k a l l ë z i m i t . K r a h a s k ë s a j S t r e s i i d h a u r d h ë r n d i h m ë s i t q ë t ë g j e n t e s e cilët n j e r ë z k i s h i n m u n g u a r në k a t u n d prej fundit të shtatorit gjer më 11 107

tetor dhe për secilin p r e j t y r e pastaj të b ë n t e h e t i m e të fshehta. N d ë r k a q Stresi caktoi njërin p r e j njerëzve të vet q ë t ë bëhej gati m e n g u t për t'u n i s u r n ë u d h ë t ë largët gjer në viset e Bohemisë, për të s h q y r t u a r në vend zhdukjen e Doruntinës prej shtëpisë së burrit. Njeriu n u k ishte nisur akoma kur nga kanceleria e princit erdhi një u r d h ë r i dytë, më këmbëngulës se i p a ri, që k ë r k o n t e s q a r i m i n e çështjes në një kohë sa më të shkurtër. Stresi e kuptoi menjëherë që kryepeshkopi k i shte bërë ndërhyrjet e duhura edhe te princi, nga ana t j e t ë r p r i n c i , d u k e e d i t u r m u n g e s ë n e zellit t ë n ë p u nësve të tij p ë r të dëgjuar u r d h r a t e kishës, e k i s h t e quajtur të nevojshme të ndërhynte përsëri. Në urdhër nënvizohej se gjendja e n d e r ë politike e k o h ë v e të f u ndit, kryesisht m a r r ë d h ë n i e t me Bizantin, kërkonin një urtësi dhe mirëkuptim nga ana e gjithë vartësve të p r i n cit. Ndërkaq kryepeshkopi n u k po largohej nga Manastiri i T r e K r y q e v e . Ç'ka që është n g u l u r a t y e s'lëviz, m e n d o n t e herë pas here Stresi. Me siguri përgjon, skilja e vjetër. Stresi sa vente bëhej më nervoz. Ndihmësi po m b a r o n t e p u n ë m e arkivin. S y t ë i ishin m b u f a t u r n g a l e x i mi dhe vazhdimisht rrinte mendueshëm. Ke rënë në të thella, i thoshte Stresi p ë r të bërë p a k s h a k a m i d i s d i t e s s ë n g a r k u a r m e p u n ë . K u s h e d i ç'po n a n x j e r r n g a ai arkiv. Në vend që të buzëqeshte, ndihmësi e shikonte me ca sy të çuditshëm, që dukej sikur thoshin: ti kujton se m u n d të bësh shaka, por u n e po nxjerr që andej diçka që do të të lërë me gojë h a p u r . Nganjëherë, tek afrohej te dritarja për të çlodhur shikimin me largësinë e fushës, Stresi m e n d o n t e se m o s e g j i t h ë kjo n g j a r j e k a q e n ë k r e j t n d r y s h e n g a ç'e p ë r fytyronin ata d h e mos ky udhëtim m a k a b ë r me kalorësin e p a n j o h u r s'ka q e n ë veçse pjellë e t r u r i t të t r o n d i t u r t ë D o r u n t i n ë s . N ë f u n d t ë f u n d i t k a l o r ë s i n s'e k a p a r e asnjeri dhe as n ë n a plakë, që hapi p o r t ë n d h e që ishte d ë s h m i t a r j a e v e t m e , n u k e p o h o i n j ë g j ë të tillë. O zot, 108

per2lek.com Klan Kulturor

k a m u n d ë s i q ë e g j i t h ë kjo t ë j e t ë n j ë gjë e p a q e n ë , m e n d o n t e ai. Kishte m u n d ë s i që D o r u n t i n a në njëfarë m ë nyrë të ketë m a r r ë vesh gjëmën që i kishte rënë shtëpisë s ë v e t d h e , a s h t u g j y s m ë e ç m e n d u r n g a t r o n d i t j a , t ë j e t ë n i s u r p ë r n ë r r u g ë . N ë a t ë g j e n d j e sic i s h t e , k a mundësi që rrugën ta ketë bërë për një kohë të gjatë, me m u a j , ndoshta me vite, kurse asaj i qe d u k u r se e k i s h t e b ë r ë b r e n d a një n a t e . N d r y s h e s ' k i s h t e s i t ë s h p j e g o h e s h i n a t o t u f a y j e s h q ë r e n d n i n n ë p ë r qiell. V e ç k ë s a j , p r e j n j ë n j e r i u , t ë cilit d h j e t ë dite u d h ë t i m i , q ë i s h te së p a k u l a r g ë s i a e B o h e m i s ë , i d u k e n si n j ë n a t ë , m u n d t ë p r e s ë s h q ë e d h e n j ë q i n d dite t'i d u k e n p o a q . D h e n ë përgjithësi prej një njeriu t ë tillë m u n d t ë p r e sësh çdo fantazi. Stresi përpiqej të suite ndër m e n d fytyrën e Dor u n t i n ë s sic e p a h e r ë n e f u n d i t , p ë r t ë k u j t u a r n ë t ë shenjat e sëmundjes mendore, por nuk m u n d t e kurrsesi. Ajo f y t y r ë i l a r g o h e j g j i t h m o n ë p ë r f y t y r i m i t t ë t i j . A t ë herë ai përpiqej ta largonte m e n d i m i n nga kjo h a m e n dje e f u n d i t , s e p s e e n d i e n t e që ajo i f t o h t ë çdo zeli për ta vazhduar hetimin. Së shpejti, thoshte me vete, së shpejti, pas kthimit nga Bohemia të të dërguarit të tij, d o t ë s q a r o h e j e d h e k j o g j ë .

per2lek.com Klan Kulturor

K i s h t e n j ë dite e g j y s m ë "që n ë p u n ë s i i tij qe n i s u r për në viset e Bohemisë, k u r Stresin e lajmëruan se pikërisht që andej porsa kishin m b ë r r i t u r njerëz nga fam i l j a e b ü r r i t të D o r u n t i n ë s . Në fillim u fol se k i s h t e a r d h u r v e t ë i s h o q i , p o r s h p e j t u fnor v e s h se i s h i n dy kushërinj të pare të tij. 109

S t r e s i , p a s i nisi një k o r r i e r p ë r t ë k t h y e r n g a u d h a njeriun që do të shkonte në Bohemi, u sul të takonte të p o r s a a r d h u r i t që kishin q ë n d r u a r në Bujtinën e Udhëkryqit.

per2lek.com Klan Kulturor

Ata ishin dy b u r r a të rinj, aq të ngjashëm me njër i - t j e t r i n , s a q ë mu-nd t'i m e r r j e p ë r d y b i n j a k ë , m e g j i t h ë s e s'ishin a s h t u . I s h i n a k o m a t ë l o d h u r e t ë k ë p u t u r nga r r u g a e gjatë, n u k kishin a r r i t u r as të laheshin e të n d ë r r o n i n r r o b a t , k u r m b ë r r i t i S t r e s i . S y t ë e tij u n g u l ë n s ë p a r i m b i flokët e p l u h u r o s u r t ë u d h ë t a r ë v e , p o r n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë, t ë p a z a k o n t ë , s a q ë n j ë r i p r e j tyre, me një buzëqeshje fajtori, k a l o i d o r ë n nëpër ta, duke thënë diçka në një gjuhë krejtësisht të pakuptueshme. — Ç ' g j u h ë f l a s i n ? — p y e t i S t r e s i n d i h m ë s i n , që k i shte mbërritur në bujtinë pak më p a r e se ai. — N j ë djall e di, — u p ë r g j i g j n d i h m ë s i , — më n g j a n si n j ë lloj g j e r m a n i s h t e e p ë r z i e r me s p a n j i s h t e . Dërgova një k o r r i e r në Manastirin e Vjetër të sjellë ndonjë nga murgjit që d i n e gjuhë të huaja. Së shpejti besoj se do të m b ë r r i j ë . — Mezi u m o r a v e s h m e ta, m e a t ë p a k l a t i n i s h t e q ë d i u n e , — t h a b u j t i n a r i . — P o r e d h e a t a p ë r faqe t ë z e zë e flasin. — Ndoshta k a n ë nevojë të lahen dhe të m a r r i n p a k v e t e n , — t h a S t r e s i d u k e iu d r e j t u a r b u j t i n a r i t . — U thuaj të v e n ë lart po të duan, gjersa të vijë përkthyesi. B u j t i n a r i i a t h a s h a t r a - p a t r a n ë l a t i n i s h t fjalët e Stresit. Ata r u n d e n kokat në shenjë p o h i m i dhe njëri pas tjetrit u n g j i t ë n nëpër shkallën e d r u n j t ë që kërciste 110

sikur do të këputej. Ndërsa ngjiteshin, Stresi n u k i hiqte sytë nga rrobat e t y r e të pluhurosura. — Ç ' t h a n ë n d o n j ë g j ë ? — p y e t i ai, k u r s h k a l l ë t e d r u n j t a p u s h u a n së kërcituri. — E dinin që Doruntina ka vdekur? — E k a n ë m a r r ë vesh qysh gjatë udhës, — u përgjigj n d i h m ë s i , — v d e k j e n e saj e të n ë n ë s d h e pa d y s h i m d i çka tjetër nga ngjarja. S t r e s i nisi t ë v e n t e e t ë v i n t e n ë k t h i n ë n e m a d h e të bujtinës, që shërbente si korridor. Të tjerët, ndihmësi, bujtinari dhe një njeri i tretë, ndiqnin në heshtje h a p a t e tij, pa g u x u a r të prishnin heshtjen. Si s h u m ë po v o nohet ky përkthyesi, tha Stresi dy-tri herë, megjithëse kishte kaluar fare pak kohë qysh nga ardhja e tij. Murgu nga Manastiri i Vjetër e r d h i p a s gjysmë ore. Stresi dërgoi m e n j ë h e r ë bujtinarin që të thërriste të a r dhurit. Ata zbritën njëri pas tjetrit nëpër shkallën e drunjtë, që Stresit iu duk se po kërciste p ë r h e r ë e më tepër. Të s h k a r k u a r prej pjesës më të m a d h e të pluh u r i t , flokët e t y r e d u k e s h i n t e p ë r t ë çelët. — U t h o n i së u n e j a m k a p i t e n i S t r e s , — t h a d u k e iu d r e j t u a r m u r g u t , — p ë r g j e g j ë s p ë r m b r o j t j e n e r e n d i t n ë z o n ë n p ë r r e t h . Besoj s e a t a k a n ë a r d h u r p ë r t ë m a r r ë v e s h ç'ka n d o d h u r m e D o r u n t i n ë n , a p o j o ? M u r g u u foli t ë h u a j v e , p o r a t a v ë s h t r u a n n j ë r i t j e t r i n , p a k u p t u a r gjë. — Në ç ' g j u h ë po u flet? — p y e t i S t r e s i . , — Po p r o v o j n j ë g j u h ë t j e t ë r , — t h a m u r g u , pa i k t h y e r përgjigje Stresit. A i foli p ë r s ë r i diçka,. q ë i b ë r i d y t ë h u a j t t ë a f r o n i n k o k a t m e a t ë vuajitjen e z a k o n s h m e n ë f y t y r ë , k u r n j e r i u k u p t o n f a r e p a k n g a ajo q ë i t h o n ë . P o n d ë r k a q njëri prej t y r e t h a diçka dhe këtë h e r ë ishte m u r g u ai që bëri ngërdheshjen e vuajtjes në fytyrë. Kjo vazhdoi njëfarë kohe nga të dy palet, gjersa m u r g u lëshoi më në f u n d c a fraza t ë g j a t a . t ë cilat b ë n ë q ë d y t ë h u a j t t ë t u n d n i n kokat gjithë gëzim. — E g j e t a më në fund, — t h a m u r g u , — flasin n j ë 111

per2lek.com Klan Kulturor

gjermanishte të përzier me sllavishte. Besoj se do të m e rremi vesh. Stresi n u k e zgjati m ë . — Ju e r d h ë t t a m a m në k o h ë n e d u h u r , — t h a ai. — Besoj s e e k e n i m a r r ë v e s h ç'i n d o d h i g r u a s s ë k u s h ë r i r i t t u a j , D o r u n t i n ë s . Ë s h t ë n j ë gjë q ë n a h i d h ë r o i t ë gjithë. F y t y r a t e të h u a j v e u ngrysën m e n j ë h e r ë . — Isha duke nisur një njeri për në viset tuaja, p ë r të z b u l u a r të v ë r t e t ë n e nisjes së saj që andej, k u r ju e r d h ë t , — v a z h d o i S t r e s i . — Besoj se do të m a r r i m v e s h d i ç k a p r e j j u s h , a s h t u sic d o t ë m e r r n i v e s h e d h e j u diçka p r e j n e s h . B e s o j s e z b u l i m i i s ë v ë r t e t ë s n a i n tereson njëlloj të dy palëve. Dy të huajt tundën kokat në shenjë pohimi. — K u r u n i s ë m , n e s ' d i n i m asgjë, — t h a n j ë r i p r e j tyre. — Dinim v e t ë m se gruaja e k u s h ë r i r i t tonë, D o runtina, kishte ikur papritur, në rrethana pak të çuditshme, me të vëllanë, Kostandinin. A i e n d ë r p r e u t ë folurit, d u k e p r i t u r q ë m u r g u t ë p ë r k t h e n t e fjalët e t i j . T j e t r i n u k i a n d a n t e n d ë r k a q s y të e tij të çelët. — R r u g ë s p ë r k ë t u , — v a z h d o i i p a r i , — s h u m ë më përpara se të afroheshim, morëm vesh se gruaja e k u shëririt tonë kishte m b ë r r i t u r vërtet në shtëpinë e p r i n d ë r v e , p o r vëllai, K o s t a n d i n i , m e t ë cilin, s i p a s s a j , a j o ishte nisur, kishte tre vjet që s'jetonte më në k ë t ë bote. — Po, — tha Stresi, — është pikërisht ashtu. — Rrugës gjithashtu m o r ë m vesh p ë r vdekjen e saj d h e t ë zonjës p l a k ë d h e n a e r d h i s h u m ë k e q . I h u a j i uli s y t ë . P a s o i n j ë h e s h t j e , g j a t ë së cilës Stresi u bëri shenjë bujtinarit dhe dy-tre k u r e s h t a r ë v e që qenë afruar, që të largoheshin. — A ke n d o n j ë k t h i n ë të m ë n j a n u a r k ë t u ? — i t h i rd Stresi bujtinarit. — P o , zoti k a p i t e n , — U p ë r g j i g j a i . — K ë t u p r a p a k a m një vend të qetë. Ejani me m u a .

per2lek.com Klan Kulturor

112

A t a h y n ë njëri pas tjetrit në një k t h i n ë të vogël, k u S t r e s i i ftoi t ë u l e s h i n m b i c a s t o l a p r e j d r u r i t ë gdhendur. — K u r u n i s ë m , ne k i s h i m v e t ë m n j ë q ë l l i m , — v a zhdoi njëri prej të a r d h u r v e , — të s q a r o n i m ikjen e saj, d o m e t h ë n ë n g a n j ë r a a n ë t ë v ë r t e t o n i m n ë s e ajo k i s h t e a r dhur vërtet në shtëpinë e prindërve dhe nga ana tjetër të m ë s o n i m s h k a k u n e ikjes d h e a k i s h t e n d o n j ë m e n d i m q ë t ë m o s k t h e h e j m ë e t ë t j e r a e t ë t j e r a gjëra, q ë v e t ë k u p t o h e n n ë h i s t o r i r a t ë tilla, — N d ë r s a m u r g u p ë r k t h e n te, i h u a j i n u k i a n d a n t e s y t ë S t r e s i t , s i p ë r t ë m a r r ë v e s h n ë s e k u p t i m i i fjalëve t ë tij a r r i n t e i p i o t e g j e r t e ai. — S e p s e n j ë i k j e e tillë ju e k u p t o n i v e t ë , j e p s h k a s për... — N a t y r i s h t , — t h a S t r e s i , — ju k u p t o j f a r e m i r e . — P o r t a n i n a doli n j ë ç ë s h t j e k r e j t tjetër, — v a z h doi i a r d h u r i , — i vëllai i, v d e k u r . I s h o q i i D o r u n t i n ë s , ' k u s h ë r i r i y n ë , s'di asgjë p ë r k ë t ë , d h e kjo j u e k u p t o n i s e k r i j o n n j ë m i s t e r t ë r i . N ë q o f t ë s e vëllai i r e u s e s k a t r e v j e t q ë k a v d e k u r , a t ë h e r ë k u s h q e a i q ë e solli a t ë ? — P i k ë r i s h t , — t h a S t r e s i , — kjo p y e t j e ka d i t e që b ë h e t j o v e t ë m p r e j m e je, p o r p r e j s h u m ë n j e r ë z v e . Stresi hapi gojën p ë r të v a z h d u a r , por m e n d i m i iu shkëput. Në mendje, kushedi pse, iu vizatuan v e t ë t i m thi e s h t r a t e kalit që zbardhnin atë mbasdite midis fushës s i t ë r ë n a r a s t ë s i s h t a t y , n g a n j ë a n k t h . — K u s h e pa k a l o r ë s i n ? — p y e t i a i . — K u ? Ç'kalorës? — p y e t ë n pothuajse në një gojë të huajt. — A t ë p r a , q ë k u j t o h e j s e i s h t e vëllai q ë e m o r i me vete Doruntinën. — Ah, po. Ishin ca gra që u n d o d h ë n p a k më larg. Ato t h a n ë se kishin pare një kalorës p r a n ë shtëpisë së kushëririt tonë dhe Doruntinën që po shpejtonte të hipte në k a l i n e t i j . Veç k ë s a j i s h t e p u s u l l a e s a j . — A h , p o , — ia b ë r i S t r e s i . — A j o më foli p ë r n j ë pusullë. E keni pare ju a t ë ?
8 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

113

— E k e m i sjellë me v e t e , — t h a i h u a j i t j e t ë r , ai që kishte folur më pak. — Si? E keni p u s u l l ë n ? S t r e s i n u k u besoi v e s h ë v e , p o r n d ë r k a q i h u a j i p o t r a z o n t e ç a n t ë n e l ë k u r t ë , p r e j s ë cilës n x o r i m ë n ë f u n d vërtet një pusullë. Stresi u përkul të shikonte. — S h k r i m i i s a j , — ia b ë r i n d i h m ë s i që p a s s u p i t të tij. — E n j o h fare mire. Stresi i kishte shqyer sytë mbi ato germa të m ë d h a të shkruara si prej një dore të pastërvitur. Fjalët ishin të pakuptueshme, në gjuhë të huaj. Njëra prej t y r e , e fundit, i s h t e e s h u a r . — Ç'është s h k r u a r ? — pyeti Stresi, duke e a f r u a r k o k ë n e d h e m ë . M i d i s fjalëve k u p t o h e j v e t ë m e m r i i v ë llait, i s h k r u a r n ë n j ë m ë n y r ë t ë n d r y s h m e n g a s h q i p j a : C ö s t a n t h i n . Ç ' t h o n ë fjalët e t j e r a ? — p ë r s ë r i t i p y e t j e n Stresi. — P o i k i m e t i m velia, K o s t a n d i n i n , — p ë r k t h e u murgu. — Po fjala e s h u a r ? v — Do të t h o t ë « n ë q o f t ë se». — P r a , p o i k i m e t i m velia, K o s t a n d i n i n . N ë q o f t ë se... — p ë r s ë r i t i S t r e s i . — Ç ' ë s h t ë kjo « n ë qoftë s e » d h e perse ta ketë shuar? Fshehja e së vërtetës? mendoi Stresi vetëtimthi. Një p ë r p j e k j e e f u n d i t p ë r t ë z b u l u a r d i ç k a ? N d ë r r i m i i m e n d j e s në ç a s t ? ' — M u n d ta ketë pasur vështirë të vazhdonte të shpjegonte diçka tjetër në gjuhën e vendit, — tha m u r g u , pa i h e q u r s y t ë n g a k a r t u ç i . — E d h e fjalët e t j e r a janë plot gabime. A s k u s h n u k foli. M e n d i m i i Stresit kishte n g e c u r në një p i k ë : P ë r para syve kishte më në fund një dëshmi të vërtetë. Nga gjit h ë a i a n k t h , q ë d u k e j i m b ë s h t j e l l ë n ë mjeguU, j a k u dilte m ë n ë f u n d n j ë k a r t u ç , m e fjalë t ë s h k r u a r a nga dora e saj. Veç kësaj kalorësin e kishin p a r e gratë, p r a e d h e ai i s h t e i v ë r t e t ë . 114

per2lek.com Klan Kulturor

— Në ç ' d a t ë n d o d h i kjo? — p y e t i a i . — E m b a n i mend? — Me n j ë z e t e n ë n t ë s h t a t o r , — u p ë r g j i g j n j ë r i p r e j tyre. Ja pra, e d h e koha po zhvishej më në fund nga m j e g u l l a . Një n a t ë t e p ë r e g j a t ë , m e t u f a y j e s h q ë r e n d n i n n ë p ë r qiell, k i s h t e t h ë n ë D o r u n t i n a . K u r s e i s h t e fjala p ë r n j ë u d h ë t i m p r e j d y m b ë d h j e t ë ose, m ë s a k t ë , p r e j trembëdhjetë ditësh. Stresi e ndjeu veten të tronditur në një m ë n y r ë të v e ç a n t ë . G j ë r a t e p r e k s h m e e të v ë r t e t a , p ë r të cilat porsa ishte njoftuar, pusulla e Doruntinës, kalorësi që e mori atë me v e t e dhe koha t r e m b ë d h j e t ë d i t ë s h e e u d h ë t i m i t , n ë v e n d q ë t'i j e p n i n n j ë n d j e n j ë s i g u r i e , s'i s h k a k t u a n veçse n j ë b o s h t ë m a d h . M e s a d u k e j , f q i njërimi i t y r e me irealen, në vend që ta dobësonte, e b ë n t e k ë t ë m ë t ë f r i k s h m e . S t r e s i s ' d i n t e ç'të t h o s h t e . — Doni t ë s h k o n i n ë v a r r e z a ? — p y e t i a i m ë n ë fund. — N a t y r i s h t , n a t y r i s h t , — u p ë r g j i g j ë n në një gojë të huajt. U n i s ë n , g r u m b u l l sic i s h i n , m ë k ë m b ë . N g a d r i t a ret dhe nga verandat e shtëpive me dhjetëra sy ndiqnin ecjen e tyre drejt kishës. Rojtari i varrezës e kishte h a p u r që më p a r e portën e hekurt. Stresi hyri i pari, d u k e m a r r ë coperà balte me t h e m b r a t e çizmeve. Të huajt vështronin hutueshëm rreshtat e varreve. — Ja ku j a n ë v ë l l e z ë r i t e s a j , — t h a S t r e s i , — d u k e u n d a l u r p ë r p a r a r r e s h t i t t ë v a r r e v e m e g u r t ë zi.— J a d h e Z o n j a M ê m e m e D o r u n t i n ë n , — v a z h d o i ai, d u ke treguar dy g r u m b u j dheu, që kishin përsipër vetëm n g a një kryq të p ë r k o h s h ë m druri. T ë a r d h u r i t q ë n d r u a n një copë h e r ë p a lëvizur m e kokat të ulura. Flokët e tyre dukeshin tani të ngjashëm me dyllin e qirinjve që kishte pikuar anash konizmave. — Ky ë s h t ë K o s t a n d i n i . Z ë r i i S t r e s i t e r d h i si n g a l a r g . R r a s a e s i p ë r m e e varrit, e anuar pakëz djathtas, n u k ishte çuar a k o m a në 115

per2lek.com Klan Kulturor

vend. S y t ë e n d i h m ë s i t u m b ë r t h y e n në çast m b i f y t y r ë n e S t r e s i t , p o r n g a s h p r e h j a e saj ai e k u p t o i se n u k i s h t e e n e v o j s h m e të fliste p ë r l ë v i z j e n e g u r ë v e të v a rrit. Rojtari i varrezave, që shoqëronte grupin d u k e q ë n d r u a r gjithmonë i m ë n j a n u a r , as ai n u k e hapi gojën. — Ja, kështu, — ia bëri Stresi k u r dolën p r a p ë në r r u g ë . — N g a g j i t h ë ajo s h t ë p i s ' m b e t i v e ç s e n j ë g r u m b u l l varresh. — S h u m ë e t r i s h t u e s h m e , — t h a n j ë r i n g a të h u a j t . — K u r s e a r d h j a e Doruntinës na shqetësoi të gjit h ë , — v a z h d o i S t r e s i . — N d o s h t a m ë t e p ë r s e ç'ju s h q e t ë soi j u a t j e . N j ë copë r r u g ë a t a folën p r a p ë p ë r u d h ë t i m i n e n i g m a t i k t ë g r u a s s ë r e . N j ë ikje n ë a t ë m ë n y r ë , t h a n ë ata, i s h t e gjithsesi e papërligjur. — M ë r z i t e j a t j e ? — p y e t i S t r e s i . — D e s h a të t h e m se me s i g u r i e m e r r t e m a l l i p ë r n j e r ë z i t e v e t . — Natyrisht, — u përgjigj njëri prej tyre. — V e ç k ë s a j , g j u h ë n s'e k u p t o n t e n ë fillim, d h e k j o me siguri i shtonte ndjenjën e vetmisë. Bëhej m e r a k p ë r të vetët? — S h u m ë . Sidomos kohët e fundit. I s h t e n j ë v e t m i e tillë.... — Ah, sidomos k o h ë t e fundit, — përsëriti Stresi. — Po, k o h ë t e fundit. Kishte një si a n k t h të v a z h dueshëm, ngaqë a s k u s h s'po i vinte nga shtëpia. — N j ë a n k t h , — ia b ë r i S t r e s i . — K i s h t e k ë r k u a r të vinte vetë, me siguri. — P o , disa h e r ë . Im k u s h ë r i , b u r r i i s a j , i k i s h t e t h ë n ë : N ë qoftë s e n u k v j e n k u s h p r e j t ë t u v e p ë r t ë t ë p a r e , g j e r n ë p r a n v e r ë , d o t ë t ë çoj u n e v e t ë a t j e . — Ashtu?! — Po. Në të v ë r t e t ë jo v e t ë m ajo, p o r të gjithë ne nisëm të dyshonim se diçka m u n d të kishte n d o d h u r këtu. — D h e , sic d u k e t , ajo n u k d e s h i t ë p r i s t e p r a n v e r ë n , — tha Stresi. — Po. 116

per2lek.com Klan Kulturor

— K u r m o r i v e s h i k j e n , i s h o q i , me s i g u r i . . . Të huajt p a n e njëri-tjetrin. • — Natyrisht.' Gjithçka ishte tepër e çuditshme. Kishte a r d h u r për ta m a r r ë vëllai, po si n u k u k t h y e qoftë edhe për pak kohë në shtëpi? Perse me kaq ngut, pa t a k u a r kurrkënd? Vërtet kishte ndodhur një incident midis Kostandinit d h e kushëririt tonë, por kishte kaluar k a q k o h ë dhe... — Ç'incident? — e n d ë r p r e u Stresi. — D i t ë n e d a s m ë s , — u p ë r g j i g j n d i h m ë s i me zë të u l ë t . — Z o n j a p l a k ë e p ë r m e n d në l e t r a t e v e t a . — Pra, pavarësisht nga incidenti, — vazhdoi i huaji, — i s h t e g j i t h s e s i e p a s h p j e g u e s h m e sjellja e të v ë l l a i t , në qoftë se ai ishte v ë r t e t vëllai. — Më f a m i , — t h a S t r e s i , — p o r d e s h a të p y e s , i shoqi dyshoi se n u k ishte i vëllai? Ata përsëri pane njëri-tjetrin. — Po, si të them, n a t y r i s h t që dyshoi. Dhe k u p t o h e t q ë , n ë qoftë s e n u k i s h t e vëllai, a t ë h e r ë i s h t e d i k u s h tjetër... Ç d o gjë m u n d t ë n d o d h ë n ë k ë t ë b o t e . M e g j i t h ë s e k ë t ë s'ia r r o k t e m e n d j a a s k u j t . A t a s h k o n i n a q m i r e m e n j ë r i - t j e t r i n . Ajo v ë r t e t i s h t e e b r e n g o s u r , se i s h t e e h u a j , d h e g j u h ë n s'e d i n t e , d h e , k r y e s o r j a , e m e r r t e m a lli p ë r t ë v e t ë t , p o r p r a p ë s e p r a p ë d u h e s h i n t ë d y . — M e g j i t h a t ë ajo ikje a s h t u . . . — e n d ë r p r e u t j e t r i . — P o . Ta themi hapur, ikja linte shteg p ë r d y s h i m e . Ndaj e d h e ne m o r ë m këtë r r u g ë të gjatë me porosi të kushëririt tonë, b u r r i t të saj, për të sqaruar gjithçka. Mirëpo k ë t u gjetëm një ngatërresë akoma më të m a d h e . — N j ë n g a t ë r r e s ë . . . — ia b ë r i S t r e s i . — Kjo, në n j ë farë m ë n y r ë , është e vërtetë, megjithatë duhet t h ë n ë se Doruntina mbërriti vërtet te shtëpia e prindërve. Ai i s h q i p t o i k ë t o fjalë m e n g a d a l ë , si n j e r i u që e ka të folurën të vështirë, kurse me vete tha: perse e m b r o n akoma? — A s h t u ë s h t ë , — u p ë r g j i g j n j ë r i p r e j të h u a j v e . — Në njëfarë mënyrë, nga njëra anë, ne u qetësuam. Do"untina mbërriti vërtet te shtëpia e prindërve, m i r ë p o 117

per2lek.com Klan Kulturor

d u h e t t h ë n ë s e k ë t u doli n j ë e n i g m ë e r e : vëllai, m e t ë cilin ajo g j o j a e b ë r i k ë t ë u d h ë , n u k r r o n p r e j k o h ë s h . A t ë h e r ë d e l p y e t j a : k u s h e solli? S e p s e d i k u s h e s o l l i , apo jo? Kalorësin e p a n e disa gra. P e r s e a t ë h e r ë të g ë njente? Stresi uli kokën mendueshëm. Pellgjet e rrugës ishin p l o t g j e t h e t ë k a l b ë t a . T ' u t h o s h t e a t y r e s e t ë g j i ( tha këto p y e t j e ai i kishte b ë r ë më p a r e , iu d u k e p a nevojshme. Dhe po aq e kotë iu d u k t'u tregonte ham e n d j e t e tij p ë r një m a s h t r u e s . M ë t e p ë r s e k u r r ë t a n i dyshonte në to. — S'di ç'të t h e m , — foli ai, d u k e n g r i t u r s u p e t . E ndiente veten të lodhur. — A s n e s ' d i m ë ç'të t h e m i , — t h a n j ë r i p r e j t y r e , ai që k i s h t e folur gjer a t ë h e r ë më p a k . — E gjithë kjo është k a q e trishtueshme... Do të nisemi që nesër, s ' k e m i ç'të b ë j m ë m ë k ë t u . Stresi n u k u përgjigj. N ë t ë v ë r t e t ë s ' k a n ë ç'të b ë j n ë m ë k ë t u , m e n d o i ai si i m p i r ë .

per2lek.com Klan Kulturor

Të huajt u nisën të nesërmen. Stresit iu d u k se m e n d j a e tij n u k p r i s t e v e ç l a r g i m i n e t y r e , q ë t ë j e p e j qetësisht, ndoshta për h e r ë të fundit, pas zbërthimit të historisë së Doruntinës. Tani ishte fare e qartë se dërgimi i d y k u s h ë r i n j v e , p ë r t ë k o n t r o l l u a r s e s a t ë v ë r t e t a i s h i n fjalët e p u s u l i ë s së D o r u n t i n ë s , t r e g o n t e s< i s h o q i i saj k i s h t e d y s h u a r në r a d h ë të p a r e p ë r nj< tradhti bashkëshortore. Dhe ndoshta kishte të drejtè' Ndoshta historia kishte qenë s h u m ë më e thjeshtë s ç ' m u n d t ë m e n d o h e j , sic q ë l l o n t e s h p e s h m e n g j a r j e t q i 118

duke qenë në vetvete të thjeshta, si një vetëmbrojtje kun d ë r zbulimit të thjeshtësisë së tyre, k a n ë cilësinë që të ngatërrojnë mendjet. Stresit iu duk se po e çmbështillte më në fund enigmën. Gjer a t ë h e r ë kishte m e n d u a r gjithm o n ë p ë r qenien e një m a s h t r u e s i , por, me sa duket, kishte qenë e kundërta. Askush n u k e kishte mashtruar D o r u n t i n ë n , p o r p ë r k u n d r a z i , k i s h t e q e n ë ajo q ë k i s h t e m a s h t r u a r të shoqin, në r a d h ë të pare, pastaj n ë n ë n dhe g j i t h ë t ë tjerët. N a k a sjellë v ë r d a l l ë t ë gjithë," m e n d o i S t r e s i m e një p e z m p ë r z i e r m e t r i s h t i m . Dyshimi për m u n d ë s i n ë e gënjeshtrës së Doruntinës kishte nxjerrë kokë herë pas here, por ai qe shkrirë përsëri, i p ë r p i r ë n g a m j e g u l l a q ë m b ë s h t i l l t e n g j a r j e n . D h e kjo i s h t e e k u p t u e s h m e p ë r n j ë n g j a r j e p l o t m e t ë p a n j o h u r a . M j a f t ô n t e q ë S t r e s i t t'i r i k u j t o h e j d y s h i m i i tij i vjetër, se n d o s h t a kalorësi d h e u d h ë t i m i me kalë as që kishin qenë fare dhe se D o r u n t i n a kishte muaj e ndoshta vite që qe nisur për të m b ë r r i t u r në shtëpi, pra mjaftônte t'i k u j t o h e j h a m e n d j a p ë r s ë m u n d j e n m e n d o r e t ë s a j , q ë çdo a r s y e t i m t ë v i h e j n ë d y s h i m . M i r ë p o a r d h j a e t ë h u a j v e nga B o h e m i a i kishte d h ë n ë fund kësaj. Tani i s h t e n j ë p u s u l l ë q ë a i e k i s h t e p a r e v e t ë m e sy, n ë a t ë p u s u l l ë flitej p ë r i k j e n e saj me d i k ë , k a l o r ë s i n e k i s h i n p a r e d i s a g r a d h e , m b i t ë g j i t h a e g j i t h ë kjo k i s h t e n j ë d a t e , 2 9 s h t a t o r . T a n i s'ke k u f u t e s h , k i s h t e t h ë n ë m e vete Stresi, jo pa keqardhje. Kënaqësia që ndiente për zbulimin e misterit, ishte e vakët. I d a s h u r u a r ndoshta pas énigmes, do të dónte që ajo të mos prishej. Veç k ë saj, e n d i e n t e v e t e n disi t ë t r a d h t u a r . P r a , e g j i t h ë kjo, p a v a r ë s i s h t n g a d e k o r i i k o b s h ë m , s'paskësh qenë veçse një a v e n t u r e dashurie. Ky ishte thelbi i ngjarjes. Të tjerat s'ishin veçse gjëra të dores së d y t ë . K i s h t e p a s u r të d r e j t ë g r u a j a e tij, e cila q y s h në fillim e k i s h t e p a r e n g j a r j e n si të tillë. G r a t ë k i s h i n n g a n j ë h e r ë një n u h a t j e t ë v e ç a n t ë p ë r k ë s o g j ë r a s h . P o , po, p ë r s ë r i s t e m e v e t e S t r e s i , s i p ë r t'i n g u l i t u r v e t v e tes s a m ë t h e l l ë a t ë q ë m e n d o n t e . N j ë u d h ë t i m m e d a shnorin, pavarësisht se me d a s h u r i n ë d h e seksin qe për119

per2lek.com Klan Kulturor

zier zia. P o n d o s h t a p i k ë r i s h t ajo e b ë n t e e d h e m ë t ë fuqishme gjithçka. Ç'nuk do të jepja, të përsëritej e d h e një h e r ë ajo r r u g ë , k i s h t e t h ë n ë a j o . N a t y r i s h t , i a b ë r i Stresi m e v e t e , n a t y r i s h t , . D o r u n t i n ë . N u k 'kishte n d o n j ë n d j e n j ë t ë k e q e . n d a j s a j , v e t ë m se ishte disi i lodhur. Mendja e tij, në fillim ngadalë p a s taj p ë r h e r ë e m ë m e k ë m b ë n g u l j e , n i s i t ë v i n t e n ë l ë v i z j e m e k a n i z m i n e saj t ë z a k o n s h ë m p ë r r i k r i j i m i n e a s a j q ë m u n d t ë k i s h t e n d o d h u r . H e r ë - h e r ë m e n d i m i i tij s h k o n t e te dy të huajt, që po largoheshin tani d r e j t qendrës së E v ropës d h e që, me siguri, a s h t u si ai, po b l u a n i n në meridje ndodhinë. Ishte fare e qartë se a t a flitnin tani me njëri-tjetrin s h u m ë më haptas se ç'kishin folur këtu, k u j t o nin s h e n j a q ë k i s h i n v ë n ë r e e d h e a t a v e t ë , ose q ë i k i s h i n dëgjuar n g a të tjerët, për prirjen e n u s e s të huaj, D o r u n tinës, p ë r t a t r a d h t u a r t ë s h o q i n . D a l n g a d a l ë S t r e s i po e p l o t ë s o n t e t a b l o n ë e n g j a r j e s . Pak k o h ë pas martesës Doruntina e k u p t o n se n u k e do më të shoqin. Është mërzitur, është p e n d u a r për martesën. Brengën e saj e s h t o n mosditja e gjuhës, vetmia, s i d o m o s malli p ë r n j e r ë z i t e v e t . I k u j t ó h e n p l e q ë s i m e t e t y r e të g j a t a p ë r m a r t e s ë n e s a j , l ë k u n d j e t , m e n d i m e t «pro»- d h e « k u n d e r » , d h e kjo i a s h t o n e d h e m ë t e p ë r p i k ë U i m i n . N g a a n a t j e t ë r , a s k u s h s'po v j e n n g a v ë l l e z ë r i t p ë r t a p a r e . M a d j e as K o s t a n d i n i , që i k i s h t e d h ë n ë f j a l ë n . H e r ë - h e r ë e kap m e r a k u se m o s ka n d o d h u r n d o n j ë fatkeqësi, p o r e largon dyshimin, duke m e n d u a r se ajo s'ka një e dy, p o r n ë n i ë v ë l l e z ë r , t ë g j i t h ë n ë Iule t ë m o s h ë s . M ë t e p ë r b e s o n që e k a n ë harruar. E larguan n g a vetja të v e t m e n m o t ë r , e çuan p r a p a diellit dhe tani as që k u j t o h e n p ë r të. M ë r zia e s a j s a v e t e s h t o h e t . A j o s h o q ë r o h e t m e n j ë n d j e n j ë armiqësore ndaj të shoqit. I d u k e t se ai është s h k a k t a r i të gjithave. Erdhi nga fundi i botes p ë r të p r i s h u r jetën t saj. B r e n g a e v a z h d u e s h m e , m u n g e s a e gëzimit, p l e k s e m e i d e n ë e h a k m a r r j e s n d a j t i j . T ë iki, t a b r a k t i s , p o k u ' Ë s h t ë f a r e e v e t m e , n ë m e s t ë n j ë k o n t i n e n t i t ë h u a j , nji g r u a e re njëzet e tre vjeçe. Në këto r r e t h a n a k u p t o h e t q ngushëllimi i vetëm është ndonjë histori dashurie. Ndosh 120

per2lek.com Klan Kulturor

t a e n i s p a e k u p t u a r a s v e t ë s e si, p ë r t ë m b u s h u r d i ç k a nga ajo zbrazëti. I jepet n j e r i u t të p a r e që i vardiset. Ky m u n d të jetë ndonjë u d h ë t a r (a s'është u d h a ajo me të eil e n l i d h e t t a n i e t u t je çdo s h p r e s ë e saj?). Pa e m e n d u a r gjatë, vendos të ikë me të. N j ë h e r ë do që të ikë pa l a j m ë ruar fare, pastaj, në çastin e fundit, ndoshta nga një k e q ardhje e fundit për të shoqin, n g a një ndjenjë mirësjelljeje, (ajo i s h t e r r i t u r n ë n j ë f a m i l j e k u k ë t o g j ë r a ç m o h e s h i n shumë), vendos të lërë një pusuUë. Edhe këtu m u n d të ketë pasur lëkundje: f i a tregojë të shoqit të vërtetën, apo jo? K a m u n d ë s i q ë m ë t e p ë r p ë r a r s y e n j e r ë z o r e , p ë r t ë mos e plagosur në seder, sesa p ë r n d o n j ë shkak tjetër, i s h k r u a n në pusullë se po ikën me të vëllanë, Kostandinin. A q m ë t e p ë r q ë kjo i s h t e d h e e b e s u e s h m e p ë r s h k a k t ë besës që Kostandini i kishte d h ë n ë se do të v e n t e ta m e r r t e në gëzime a hidhërime, besë që dihej t a s h m ë nga të gjithë, duke përfshirë edhe të shoqin. D h e k ë s h t u , p a m e n d u a r , p ë r t ë t j e r a t , ajo i k ë n m e të dashurin. Kanë bërë apo s'kanë bërë plane për fu m a r tuar, s'ka rëndësi. Ka shpresë që më v o n ë m u n d të vijë në shtëpi bashkë me dashnorin, f ua shpjegojë vëllezërve dhe nënës si ishte puna, fu tregojë b r e n g ë n e saj, vermine (isht e n j ë v e t m i e tillë....) d h e n d o s h t a a t a , p a s i t a d ë g j o j n ë , m u n d f i a falin a v e n t u r ë n . D h e a j o m u n d t ë j e t o j ë m ë n ë f u n d b a s h k ë m e b u r r i n e saj t ë d y t ë p r a n ë n j e r ë z v e t ë v e t dhe të mos largohet më kurrë... kurrë... P o r të gjitha këto ajo i m e n d o n turbull, pa s h u m ë lidhje. Tani p ë r tani, e d h ë n ë p a s l u m t u r i s ë së çastit, n u k dëshiron ta vrasë shumë mendjen për të ardhmen. Ka k o hë, s h o h i m e b ë j m ë g j e r a t ë h e r ë . D h e b a s h k ë m e d a s h n o r i n kalojnë bujtinë më bujtinë, ( me siguri kanë shitur biz h u t ë e saj), t ë d e h u r n g a l u m t u r i a . Por l u m t u r i a është fare e s h k u r t ë r . Pikërisht në një n g a k ë t o b u j t i n a a j o m e r r v e s h , (sa l e h t ë ë s h t ë t ë m a r r ë s h vesh lajme në bujtinat e u d h ë v e , në n e t ë t e gjata të vjeshtës), p r a , p i k ë r i s h t n ë n j ë r ë n p r e j t y r e a j o m e r r v e s h g j ë m ë n që i ka r ë n ë familjes së saj. N d o s h t a e m e r r vesh gjithë hatanë që ka ndodhur, ndoshta pjesërisht, apo n d o shta e m e r r me m e n d si m u n d të k e t ë ndodhur, pasi ka 121

per2lek.com Klan Kulturor

dëgjuar në përgjithësi për ushtrinë e h u a j , të sëmurë nga murtaja, që ka shkretuar gjysmën e Arbrit. Atëherë bëhet si e m a r r ë , p e n d i m i , t m e r r i , a n k t h i b r e r j a e n d ë r g j e g j e s e bëjnë të h u m b a s ë drejtpeshimin. I lutet dashnorit ta ço' ë n ë s h t ë p i m e n j ë h e r ë d h e a i p r a n o n . P r a ë s h t ë ajo, D o r u n t i n a , q ë e solli k a l o r ë s i n e p a n j o h u r m e v e t e , d u k e g j e tur me vështirësi rrugët shtet më s h t e t e principatë më principatë dhe jo ai. Sa më s h u m ë që i afrohen kufijve të Arbrit, aq më s h p e s h ajo m e n d o n s e s i d o t'i p ë r g j i g j e t p y e t j e s « k u s h t ë solli?». G j e r t a n i n u k e k a v r a r ë s h u m ë m e n d j e n p ë r k ë të. T ë m b ë r r i n t e n j ë h e r ë p r a n ë s h t ë p i s ë , p a s t a j s h i h t e e bënte. Tani shtëpia nuk është s h u m ë larg. D u h e t përlig j u r a r d h j a . T ë t h o t ë s e e k a sjellë n j ë i p a n j o h u r , p a k ë s h të e besueshme. Të tregojë për dashnorin, s'mundet. Më p a r e e k a m e n d u a r k ë t ë c o p a - c o p a , p a s h u m ë logjikë, s e pse zia e b ë n t e t ë p a r ë n d ë s i s h m e p y e t j e n , k u r s e t a n i a j o sa vete merr peshë. Ndërsa mendja i rreket sa a n d e j -këndej për të gjetur një rrugëzgjidhje, i k u j t o h e t besa e Kostandinit dhe aty për aty vendos: do të thotë se e ka sjellë K o s t a n d i n i , s i p a s f j a l ë s q ë k i s h t e d h ë n ë . K j o t r e g o n se e di që Kostandini s'është në shtëpi, mungon, pra ka vdekur. Nuk e di akoma saktë se ç'përmasa ka gjëma që i ka r ë n ë f a m i l j e s , p o r v d e k j e n e tij e ka m ë s u a r . P ë r të ka pyetur, sic duket, në m ë n y r ë të vecantë. Pse? Është e kuptueshme që ai të zinte më s h u m ë vend në m e n d i m e t e saj, s e p s e a i i k i s h t e d h ë n ë f j a l ë n q ë d o t ë v i n t e t a m e r r t e . Në ditët pjot b r e n g ë të saj, a t ë priste të shfaqej te u d h a me pluhur. T a n i s h t ë p i a ë s h t ë a f ë r d h e ajo, e d h e p o t ë dojë, m e . m e n d j e n e saj t ë t u r b u l l u a r s'ka m ë k o h ë t ë g j e j ë n j ë g ë n j e s h t ë r t j e t ë r . P r a , d o t ë t h o t ë s e e solli i v d e k u r i . D h e kështu, trokëllin më në fund te porta. I thotë dashnorit të rrijë mënjanë që të mos duket, ndoshta lë takim me të pas dy-tri ditësh. Nëna, nga b r e n d a , b ë n pyetjen që pritej. Me kë erdhe? Doruntina i përgjigjet: Me K o s t a n dinin. Nëna i thotë se ai ka vdekur, po D o r u n t i n a t a n i k ë t ë e di. P r i t t ë t ë p u t h e d h e n j ë h e r ë , s a p a u h a p u r p o r t a , i p ë s h p ë r i t asaj i d a s h u r i d h e e p u t h p ë r h e r ë t ë 122

per2lek.com Klan Kulturor

fundit në gjysmëterr. P i k ë r i s h t këtë të p u t h u r ka p a r e zonja p l a k ë h g a d r i t a r j a . K j o e k a t m e r r u a r . E k a b e s u a r valle q ë biri i saj ë s h t ë n g r i t u r n g a v a r r i p ë r t'i sjellë v a j zën? Më tepër ka mundësi që ai s'është biri i sàj, por një i panjohur. P o r në të dyja rastet, edhe po të ketë kujtuar se i vdekuri puthet me Doruntinën, edhe po të ketë k u j t u a r s e p u t h e t m e n j ë t ë gjallë, t m e r r i i saj k a q e n ë i n j ë llojtë. P o r k a m u n d ë s i q ë t ë k e t ë ' b e s u a r k ë t ë t ë f u n d i t : të puthurën me një të panjohur. Pra, gënjeshtra e së bij ë s i ë s h t ë d u k u r e k o b s h m e : m i d i s zisë ajo b ë n qejf si n j ë lavire, me s h t e g t a r ë të p a n j o h u r . A t ë q ë k a n d o d h u r m i d i s n ë n ë s d h e s ë bijës, p a s h a p jes së portes, shpjegimet, mallkimet, të qarat, n u k i di a s kush. Pastaj ngjarjet janë rrokullisur me shpejtësi. D o r u n tina m e r r vesh gjithë p ë r m a s a t e drames, vetëkuptohet që lidhjet e saj m e d a s h n o r i n h u m b a s i n , g j e r s a vjen fundi. G a b i m i i S t r e s i t qe se në u r d h r i n që u d ë r g o i q y s h në fillim b u j t i n a v e d h e p i k a v e t ë v r o j t i m i t , i u d h ë z o i t ë p ë r qendronin vëmendjen te kalorësit, (burrë e grua në një kalë, a p o veç e veç), q ë v i n i n n g a l a r g , k u r s e d u h e j k u s h t u a r e n j ë j t a v ë m e n d j e p ë r çdo s h t e g t a r t ë v e t m u a r q ë l a r gohej drejt kufijve. K ë t ë ai e k i s h t e r i p a r u a r në u r d h r i n e dytë d h e kishte akoma shpresë se i panjohuri m u n d të kapej, aq më tepër që njëfarë kohë ai duhej të kishte a ë n d r u a r i f s h e h u r , d u k e p r i t u r s e ç'do t ë n d o d h t e . P o r , e d h e s i k u r t ë m o s k a p e j , s ë pa'ku. t ë v ë r t e t o h e j k a l i m i i tij, në m ë n y r ë që të lajmëroheshin pastaj pricipatat d h e k o n t e t ë f q i n j e ku n d i k i m i i B i z a n t i t qe i f o r t e , p ë r ta arrestuar kudo që të gjendej. Përpara se të shkonte për drekë në shtëpi. Stresi p y eti e d h e një h e r ë n d i h m ë s i n se mos kishte a r d h u r ndonjë njoftim nga bujtinat. N d i h m ë s i t u n d i k o k ë n në m ë n y r ë mohuese. Stresi hodhi k r a h ë v e pelerinën d h e ishte d u k e dalë, k u r ndihmësi i t h a : — Me arkivin m b a r o v a p u n ë plotësisht. Nesër, po të j e n i i lire, m u n d t ' j u b ë j r a p o r t i n t i m . — A s h t u ? Po si d u k e t p u n a ? Ndihmësi e vështroi me ngulm.

per2lek.com Klan Kulturor

123

— Unë k a m një m e n d i m timin, — t h a ai me zë të ulët, — k r e j t n d r y s h e nga të tjerët... — A s h t u ? ! — ia b ë r i p r a p ë S t r e s i d h e b u z ë q e s h i , pa e v ë s h t r u a r t j e t r i n . — M i r u p a î s h i m , — t h a . — N e s ë r do të dëgjoj r a p o r t i n t e n d . Rrugën gjer në shtëpi ai e bëri p o t h u a j s e pa m e n d u a r asgjë. D i s a h e r ë i e r d h ë n n ë m e n d d y t ë h u a j t q ë po kalëronin tani drejt Bohemisë, për ato që ata b l u a n i n në kokë, dhe që në njëfarë m ë n y r ë ai i kishte m e n d u a r më pare. — E di? — i t h a gruas, porsa hapi d e r ë n e s h t ë p i s ë . — Më d u k e t se ti k i s h e të d r e j t ë . Me ç'del, e g j i t h ë n g j a r j a e D o r u n t i n ë s s ' p a s k a q e n ë gjë t j e t ë r , v e ç s e n j ë a v e n t u r e d a shurie. — A s h t u ? ! — N ë n n d r i ç i m i n e s y v e f a q e t e saj u p ë r skuqën lehtë nga kënaqësia. — Pas ardhjes së dy k u s h ë r i n j v e të b u r r i t të saj g j i t h çka po bëhet e q a r t ë , — vazhdoi ai, d u k e h e q u r p e l e r i n ë n . Ndërsa zinte vend p r a n ë zjarrit, atij iu d u k se n ë p ë r shtëpi u bë njëlloj gjallërimi. Ishte një gjallërim, që, më tepër se me sy e me veshë, ndihej tërthorazi. Lëvizjet e zak o n s h m e të së shoqes p a r a drekës u b ë n ë më të gjaUa, tringëllima e e n ë v e gjithashtu, madje dhe a r o m a e gjellës sikur u bë më e k ë n d s h m e . Ndërsa e shoqja po v i n t e p j a t a t n ë sofrën p r e j d r u r i , n ë s y t ë e saj a i k a p i n j ë n d r i ç i m mirënjohjeje, që po e zhdukte me shpejtësi gjithë atë ftohtësi t ë p ë r m b a j t u r q ë kishte m b u s h u r n ë n j ë m ë n y r ë t ë njëtrajtshme ditët e t y r e të fundit. Pastaj, gjatë drekës, ai n d r i ç i m i s y v e të saj u bë më i ë m b ë l e k u p t i m p l o t ë d h e , k u r n ë m b a r i m t ë d r e k ë s , ajo u t h a f ë m i j ë v e t ë s h k o n i n t ë flinin menjëherë, Stresi, me një d ë s h i r ë që r r a l l ë h e r ë e kishte provuar k o h ë t e fundit, shkoi në d h o m ë n e g j u m i t d h e e p r i t i . Ajo h y r i p a s p a k m e p o a t ë n d r i ç i m n ë n q e r p i k ë t d h e me flokët e k r e h u r rishtaz, d h e Stresi e k u p t o i befas se në ditët e t y r e të a r d h s h m e s h u m ë h e r ë do të n d ë r h y n t e e v d e k u r a , p ë r t ë s j e l l ë ose p ë r m a l l i m t r u p o r , s i k ë t ë h e r ë , ose, p ë r k u n d r a z i , f t o h t ë s i . T ë qetësuar pas dashurisë, a t a q ë n d r u a n gjatë n ë h e shtje, duke vështruar h e r ë tavanin prej druri të g d h e n 124

per2lek.com Klan Kulturor

dur të dhomës, here dritaren, pas kanatit gjysmë të hapur të së cilës s h i h e j qielli i v r e n j t u r i f u n d v j e s h t ë s . — S h i k o n j ë k r i l l ë , — t h a a j o . — U n e k u j t o j a se a t o k i shin ikur prej kohësh. — Qëllon n d o n j ë h e r ë , n d o n j ë e vonuar, — u përgjigj ai. Atij sepse iu d u k se biseda për D o r u n t i n ë n , e n d ë r p r e r ë q y s h n g a d r e k a , m u n d t ë rifillonte p ë r s ë r i . M e n j ë lëvizje të bute, d u k e i r r e g u H u a r një tufë flokësh te t ë m t h a t , a i m u n d i f i a h i q t e v ë s h t r i m i n s ë s h o q e s p r e j qiellit, i b i n d u r se k ë s h t u e s h m a n g t e rifillimin e b i s e d ë s p ë r të vdekurën.

per2lek.com Klan Kulturor

Të nesërmen Stresi thirri ndihmësin për fi r a p o r t u a r përfundimet që kishte n x j e r r ë ai nga s h q y r t i m i i arkivit të Vranajve. Ndihmësi kishte po atë pamje të shastisur, m a dje S t r e s i t i u d u k a k o m a m ë i z v e r d h u r n ë f y t y r ë . — Sic j u a k a m t h ë n ë e d h e m ë p a r e d h e sic j u a p ë r s ë r i t a e d h e dje, — filloi ai, — n g a h u l u m t i m i i a r k i v i t u n e k a m n x j e r r ë një p ë r f u n d i m që është krejt i n d r y s h ë m n g a ai që thuhet apo hamendësohet për ngjarjen enigmatike. N u k m a m e r r t e m e n d j a q ë një arkiv m u n d t a zbehë njeriun më tepër se ethet, m e n d o i Stresi. — Madje shpjegimi që k a m nxjerrë pas ngjarjes, është krejt i ndryshëm edhe në krahasim me atë që mendoni ju, — v a z h d o i n d i h m ë s i . Stresi ngriti vetullat me habi. — P o t ë d ë g j o j , — t h a ai, k u r n d j e u q ë t j e t r i p a t i n j ë :ast m ë d y s h j e j e . — Kjo n u k ë s h t ë një s h p i k j a i m e , — v a z h d o i n d i h nësi. — Kjo ë s h t ë n j ë e v ë r t e t ë , të ci'lën e n x o r a n g a s h f l e -

125

t i m i n j ë p ë r një i a r k i v i t t ë V r a n a j v e , s i d o m o s n g a l e t ë r k ë m b i r n i i zonjës p l a k ë m e k o n t i n T o p i a . Ai hapi dosjen, d u k e n x j e r r ë prej saj n j ë g r u m b u l l letrash të trasha, të zverdhura nga koha. — E ç'del n g a a t o l e t r a ? — n d ë r h y r i S t r e s i me n j ë farë padurimi. Ndihmësi m o r i frymë thellë. — Zonja p l a k ë h e r ë p a s h e r e i s h k r u a n t e m i k u t t ë saj të vjetër për halle apo gjëra fë tjera intime të familjes, duke kërkuar këshilla prej tij. Ajo e kishte zakon të r u a nte kopjet e letrave. — E k u p t o j , — t h a S t r e s i . — V e ç s e b j e r i më s h k u r t , të lutem. — P o , — t h a n d i h m ë s i . — Do të p ë r p i q e m . Ai mori p r a p ë frymë thellë dhe fërkoi ballin. — N ë disa l e t r a , e s i d o m o s n ë n j ë r ë n p r e j t y r e , m j a f t t ë h e r s h m e , Z o n j a M ê m e b ë n fjalë p ë r n j ë n d j e n j ë , j o t ë n a t y r s h m e të djalit të saj, Kostandinit, ndaj së motrës, D o runtinës. _ — A s h t u ? ! — ia b ë r i S t r e s i . — E ç ' ë s h t ë k j o n d j e n j ë jo e n a t y r s h m e ? A m u n d të ma s q a r o s h ? — Hollësirà n ë l e t ë r n u k k a , o o r , p o t a l i d h i m k ë t ë me të tjera fakte nga letrat e m ë v o n s h m e , e sidomos me përgjigjen e k o n t i t Topia, del e q a r t ë se k e m i të b ë j m ë me n j ë p r i r j e incesti t ë v ë l l a i t n d a j m o t r ë s . . — Pa shih, pa s h i h ! — ia b ë r i S t r e s i . Balli i n d i h m ë s i t i s h t e m b u s h u r m e b u l ë z a t ë v o g l a djerse, megjithatë, d u k e b ë r ë s i k u r n u k e v i n t e re ironinë e s h e f i t , ai v a z h d o i : — E v ë r te ta ë s h t ë që k o n t i e ka k u p t u a r m e n j ë h e r è p ë r s e b ë h e t fjalë d h e n ë p ë r g j i g j e n e t i j , — n d i h m ë s i v u r një letër p ë r p a r a Stresit, — i t h o t ë asaj të m o s s h q e t ë s o h e t s e p s e k ë t o j a n ë g j ë r a k a l i m t a r e t ë m o s h ë s . M a d j e a i i tregon dy-tre s h e m b u j të ngjashëm, në familjet që i njihte d u k e n ë n v i z u a r s e kjo n d o d h t e s i d o m o s n ë a t o s h t ë p i k i v a j z a t j a n ë t ë v e t m e , sic ë s h t ë r a s t i i D o r u n t i n ë s s ë s a j . J ; si v a z h d o n p a s t a j : «Do v e t ë m p a k v ë r n e n d j e e k u j d e s , q kjo n d j e n j ë e ç n a t y r u a r p a k s a , t ë b ë h e t p r a p ë n o r m a l e . S i 126

per2lek.com Klan Kulturor

doqoftë do të bisedojmë hollësisht për k ë t ë porsa të t a k o hemi». Ndihmësi ngriti sytë n g a letra për të pare p ë r s h t y p j e n q ë i k i s h t e b ë r ë ajo shefit, p o r S t r e s i i m b a n t e s y t ë m b i s y p r i n ë n e t ç y e z ë s , s i p ë r së cilës g i s h t a t e tij po t r o kitnin me nervozizëm. — M ë v o n ë kjo gjë n u k p ë r m e n d e t m ë n ë l e t r a t e t y r e , — v a z h d o i n d i h m ë s i . — D u k e t s i k u r , a s h t u s i c e ka p a r a s h i k u a r k o n t i Topia, n d j e n j a e s ë m u r ë e v ë l l a i t n d a j m o t rës i përket tashmë së kaluarës. Mirëpo në një letër tjet ë r , v i t e m ë v o n ë kjo, k u r D o r u n t i n a k a a r r i t u r m o s h ë n e fejesës, zonja p l a k ë i s h k r u a n k o n t i t s e K o s t a n d i n i b ë h e t x h e l o z n d a j çdo d h ë n d r i t ë m u n d s h ë m . X h e l o z i a e tij ë s h t ë b ë r ë s h k a k q ë t ë p r i s h i m d i s a k r u s h q i , s h k r u a n ajo. — Po ajo, — n d ë r h y r i S t r e s i , — D o r u n t i n a ? — S ' k a a s n j ë fjalë p ë r q ë n d r i m i n e s a j . — E pastaj? — Më vonë, k u r zonja plakë e njofton kontin për k r u s h q i n ë e l a r g ë t , që u bë më në f u n d p ë r D o r u n t i n ë n , i s h k r u a n , m i d i s t ë t j e r a s h , s e ajo d h e s h u m i c a e d j e m v e t ë saj u l ë k u n d ë n m j a f t p ë r k ë t ë k r u s h q i , p ë r a r s y e t ë l a r gësisë tepër të m a d h e , por k ë t ë h e r ë ishte Kostandini ai q ë u t r e g u a , p ë r çudi, t e p ë r i z j a r r t ë q ë k j o k r u s h q i t ë b ë h e j . N ë ''etrën e u r i m i t k o n t i i s h k r u a n m i d i s t ë t j e r a s h z o njës pîakë se qëndrimi i Kostandinit ndaj k r u s h q i s ë së l a r gët nuk është aspak i çuditshëm, përkundrazi, sipas a t y r e q ë k e m i b i s e d u a r , s h k r u a n ai, ë s h t ë e k u p t u e s h m e q ë K o s t a n d i n i n t a b ë n t e n e r v o z çdo k r u s h q i e a f ë r t , d o m e t h ë n ë çdo b u r r ë i n j o h u r e k o n k r e t , d h e , p ë r k u n d r a z i , t a k ë n a qte një k r u s h q i sa më e largët, domethënë një b u r r ë i p a njohur, mundësisht i huaj, sa më larg syve të tij. U bë m i r e q ë u p ë r f u n d u a kjo k r u s h q i , i s h k r u a n a i m ë p o s h t ë , qoftë e d h e për këtë arsye. N d i h m ë s i t r a z o i n j ë c o p ë h e r ë dosjen, d u k e k ë r k u a r atje diçka. Stresi i m b a n t e s y t ë të n g u l u r në n j ë pikë m b i iysheme. — D h e s ë f u n d i k e m i l e t r ë n k u zonja p l a k ë i s h k r u a n contit për d a s m ë n dhe midis të tjerash për incidentin që idodhi atje, — vazhdoi n d i h m ë s i . 127

per2lek.com Klan Kulturor

— A h , po, i n c i d e n t i , — ia b e r i S t r e s i , si i p ë r m e n d u r nga një dremitje. — Që incidenti n u k u vu re nga të tjerët, ose, e d h e në qoftë se u vu re d i ç k a , u q u a j t si n j ë g j ë e z a k o n s h m e në k ë s o r a s t e s h , kjo n d o d h i p e r a r s y e n e t h j e s h t ë s e n j e r ë z i t n u k i d i n i n r r e t h a n a t p ë r t ë cilat j u fola m ë l a r t . K u r s e Zonja Même, që d i n t e gjithçka, e shpjegon a t ë drejt. P a si i s h k r u a n kontit se si Kostandini, pas ceremonisë së k u rorëzimit në kishë, kishte qenë si i m a r r ë , se si në k o h ë n e përcjelljes së k r u s h q v e gjer te r r u g a e m a d h e ai e k i s h t e s h t y r ë d h ë n d r i n që i qe afruar nuses, d u k e i t h ë n ë «ajo është a k o m a imja, kupton, imja», zonja p l a k ë i s h k r u a n m i k u t t ë v j e t ë r , se, l a v d i zotit, k y i s h t e t e l a s h i i f u n d i t q ë ajo p a t i , l i d h u r m e ç ë s h t j e n p ë r t ë cilën a i i s h t e n ë d i j e n i p r e j v i t e s h . — N d i h m ë s i u gëlltit, i l o d h u r sic d u k e t n g a të f o l u r i t . — K a q d e l p r e j l e t r a v e , — v a z h d o i a i . — Në d y -tri l e t r a t e fundit, të s h k r u a r a pas fatkeqësisë, p l a k a p ë r sërit shkretimin e saj, të m b e t u r i t qyqe në bote d h e k e q a r d h j e n q ë e m a r t o i v a j z ë n a q l a r g . T j e t ë r gjë s ' t h o t ë . K j o është e gjitha. Pllakosi heshtja. Një copë h e r ë u d ë g j u a trokitja e g i s h t a v e . të Stresit mbi d r u r i n e tryezës. — E ç'lidhje ka kjo me n g j a r j e n t o n ë ? Ndihmësi ngriti sytë. — Ka lidhje, — u p ë r g j i g j a i . — M a d j e të d r e j t ë p ë r drejtë. Stresi vazhdonte ta vështronte në m ë n y r ë pyetëse. — Besoj s e j e n i n ë n j ë m e n d j e m e m u a s e p r i r j a e i n çestit të Kostandinit është një gjë e v ë r t e t u a r . — N u k ç u d i t e m , — t h a S t r e s i , — g j ë r a që n g j a s i n . — G j i t h a s h t u besoj se e p r a n o n i a r s y e t i m i n t i m se ngulmimi për ta martuar motrën sa më larg tregon luftën e tij me v e t v e t e n p ë r të kapërcyer ndjenjën e sëmurë ndaj saj. Pra, nga njëra anë, një b u r r ë sa më larg syve të tij, n g a ana tjetër, sa më larg m u n d ë s i s ë së inçestit. — E qartë, — tha Stresi, — vazhdo. — I n c i d e n t i t r e g o n v u a j t j e n e tij të f u n d i t sa qe g j a llë. — Sa qe gjallë?... — ia b ë r i S t r e s i . 128

per2lek.com Klan Kulturor

— Po, — u përgjigj tjetri, d u k e ngritur, kushedi pse, zërin. — Sepse u n e k a m bindjen se incesti i p a p l o t ë s u a r është një ndjenjë kaq e fuqishme, saqë s'ka mundësi ta shlyejë dot as vdekja. — H m , — ia b ë r i S t r e s i . — Incesti i pakryer është diçka e mbijetshme, — v a zhdoi ndihmësi. — Me m a r t e s ë n e m o t r ë s larg K o s t a n d i ni kujtoi se shpëtoi prej inçestit. Por, sic do të shohim, jo largësia, p o r as vdekja s'të s h p ë t o n dot p r e j tij. — Vazhdo, — tha Stresi ftohtë. Ndihmësi u m ë d y s h një çast. Sytë e tij të n d r i ç u a r së b r e n d s h m i e v ë s b t r o n i n n g u l t a z i S t r e s i n , s i p ë r t'i m a r r ë leje m ë p a r e p ë r a t o q ë d o t ë t h o s h t e . — Vazhdo, — t h a p ë r h e r ë të d y t ë Stresi. Por ndihmësi po rrinte në mëdyshje. — M o s do të t h u a s h se n d j e n j a e i n ç e s t i t të p a k r y e r e ngriti të v d e k u r i n nga v a r r i ? — pyeti Stresi me zë të akullt. — P i k ë r i s h t , — g a t i sa s ' t h i r r i t j e t r i . — U d h ë t i m i i t y r e m a k a b e r s'është veçse një u d h ë t i m dasme. — M j a f t ! — t h i r r i S t r e s i . — Ti je i ç m e n d u r . — E dija q ë s ' i s h i t n ë n j ë m e n d j e m e m u a , m e g j i t h a t ë mos m ë fyeni. — I luajtur, — tha Stresi, — krejtësisht. — J o , u n e s ' j a m i l u a j t u r , zoti shef. J u j e n i e p r o r i i m , keni të drejtë të më dënoni, të më hiqni n g a puna, m a d j e të më arrestoni, por jo të më fyeni. Une., une... — Ç f a r ë ti... ti.. — U n e k a m b i n d j e n t i m e , se e g j i t h ë kjo hi s t o r i p e r t ë eilen p o v r a s i m m e n d j e n t a z b ë r t h e j m ë , s ' ë s h t ë v e ç s e një histori incesti, se n u k shpjegohen kurrsesi n d r y s h e v e p r i m e t e Kostandinit, se ajo që t h u h e t s e ai n g u l m o i ta m a r - • tonte motrën larg, sepse pati një parandjenjë fatkeqësie d h e duke e çuar atë sa më larg kujtonte se e largonte nga g o d i t j a e f a t k e q ë s i s ë , ë s h t ë , m ë falni, n j ë m a r r ë z i . K o s t a ndini pati v ë r t e t një parandjenjë kobi, p o r ky ishte kobi b r e n d a tij, ky ishte rreziku i inçestit, d h e larg m u n d ë s i s ë
9 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

129

së inçestit deshi ta conte ai të motrën e jo larg kushedi çfar ë lloj f a t k e q ë s i e . . . N d i h m ë s i fliste me ngut, pa ajrin e n e v o j s h ë m të f r y m ë m a r r j e s midis frazave, i t r e m b u r , sic duket, se n u k do ta k i s h t e gjatë m u n d ë s i n ë e të folurit. — P o r , sic t h a s h ë , p r e j i n ç e s t i t s'e s h p ë t o i d o t a s l a r gësia, m a d j e a s v d e k j a . D h e k ë s h t u , n j ë n a t ë m e d u h m ë a i u ngrit nga varri p ë r të kryer atë që gjithë jetën e kishte ë n d ë r r u a r . . . M ë l i n i t ë fias, j u l u t e m , m o s m ë n d ë r p r i t n i . . . U n g r i t pra nga d h e u a t ë n a t ë . m e d u h m ë të fetorit, r r a s a e v a r r i t iu bë kalë, ia shaloi atij d h e u nis të plotësonte ë n d r r ë n k r y e s o r e t ë j e t ë s s ë vet... D h e k ë s h t u , n d o d h i k y u d h ë t i m i k o b s h ë m d a s m e , b u j t i n ë më bujtinë, a s h t u sic t h a t ë ju, por j o m e n j ë d a s h n o r t ë gjallë, por m e t ë v d e kurin... Është p i k ë r i s h t kjo h a t a që zbuloi n ë n a p l a k ë p a r a se të h a p t e portën. Ajo e pa vërtet D o r u n t i n ë n të p u t h e j me dikë, në gjysmëterr,' por ky s'ishte dashnori vagabond, sic k u j t u a t j u , p o r v ë l l a i i v d e k u r . . . A j o q ë z o n j a p l a k ë e k i s h t e p a s u r frikë g j i t h ë j e t ë n , i s h t e k r y e r . K y i s h t e k o b i q ë z b u l o i ajo, d h e k j o e çoi n ë v a r r . . . — I ç m e n d u r , — t h a Stresi, p o r k ë t ë h e r ë me zë të ulët, s i k u r f i a p ë s h p ë r i s t e a t o fjalë v ê t e s . — T ë n d a l o j t ë f l a s ë s h më, — t h a me qetësi. Ndihmësi hapi gojën, po Stresi brofi befas në k ë m b ë dhe, d u k e u p ë r k u l u r mbi fytyrën e tjetrit, thirri : — T ë n d a l o j t ë flasësh, k u p t o v e ? N d r y s h e , d o t ë t ë arrestoj në vend, qysh tani, more vesh? N d i h m ë s i e la f j a l ë n p ë r g j y s m ë . — U n e , ç'kisha p ë r të thënë, e thashë, — t h a d u k e m a r r ë f r y m ë m e zor, — t a n i p o j u b i n d e r n ; — Ti je i s ë m u r ë , — t h a S t r e s i , — ti je v e t ë i s ë m u r ë , o i mjerë. A i s'ia h i q t e s y t ë f y t y r ë s s ë z b e h t ë n g a p a g j u m ë s i a t ë ndihmësit dhe p a p r i t u r ndjeu keqardhje për të. — Faji është imi, që të ragarkova a t ë p u n ë n e arkivit. Një lexim kaq i s h u m t ë për një njeri të p a m ë s u a r me libra... Tjetri vështronte si në ethe. — S h k o t a n i , — t h a S t r e s i me zë të z b u t u r . — Ç l o d h u 130

per2lek.com Klan Kulturor

pak. T i k e n e v o j ë p ë r qetësi, dëgjon? T h e ç'nuk t h e këtu, u n e p o i h à r r o j t ë g j i t h a , p o r m e k u s h t q ë e d h e t i t'i h a r r osh, k u p t o v e ? S h k o t a n i . N d i h m ë s i u n g r i t d h e doli. N j ë c o p ë h e r ë S t r e s i n d o q i m e s y e c j e n e tij t ë l ë k u n d u r , m e n j ë s i b u z ë q e s h j e t ë ngrirë ne fytyrë. D u h e t t a gjej s a m ë p a r e a t ë v a g a b o n d , t h a m e v e t e . Kryepeshkopi kishte të drejtë. I duhej vënë kapak sa më pare kësaj historié, ndryshe, m u n d t ë ndodhnin t u r b u l l i r a të paparashikuara. S t r e s i nisi t ë e c t e p o s h t ë e p ë r p j e t ë n ë p ë r d h o m ë . D o të dendësonte kontrollet në të k a t ë r anët, do të vinte në l ë vizje t ë g j i t h ë n j e r ë z i t e s h ë r b i m i t , t ë p e z u l l o n i n ç d o p u n ë tjetër e të m e r r e s h i n v e t ë m me k ë t ë . Dy g u r ë b a s h k ë s'do të linte, gjersa ta zgjidhte e n i g m ë n . D u h e t ta gjej, thoshte me vete, sa më pare. Ndryshe, të gjithë do të çmendemi prej saj.

per2lek.com Klan Kulturor

Pavarësisht n g a përpjekjet e njerëzve të Stresit, si e d h e t ë s h ë r b e n j ë s v e t ë k i s h ë s , q ë s q a r o n i n çdo d i t e n ë k i shë besnikët, n u m r i i njerëzve që besonin se Doruntinën e k i s h t e s j e l l ë d a s h n o r i i s a j i s h t e t e p ë r i vogël në k r a h a sim me a t a që ishin të b i n d u r se a t ë e kishte sjellë i v d e k u r i. Stresi _u m o r vetë me s h q y r t i m i n e listes së n j e r ë z v e që kishin m u n g u a r në katund midis fundit të shtatorit dhe 1 1 fetori t . I d e j a s e n d o s h t a D o r u n t i n ë n m u n d t a k i s h t e s j e llë n d o n j ë n g a shokët e Kostandinit, p ë r të vënë në vend fjalën e d h ë n ë t ë t i j , i r e g ë t i n t e h e r ë p a s h e r e n ë m e n d j e , p o r ajo i b ë h e j në ç a s t e p a b e s u e s h m e . E d h e k u r i p ë r g a t i t ë n l i s t e n e p i o t e t ë m u n g o n j ë s v e d h e m i d i s s a j gjeti, a s h t u sic d ë s h i r o n t e , k a t ë r n g a s h o k ë t m ë t ë n g u s h t ë t ë t ë n d j e -

131

rit, p r a p ë s e p r a p ë k j o i d e n u k z u r i v e n d n ë t r u r i n e t i j . A nuk kishte m u n g u a r ai vetë ngaqë ishte me shërbim p i k ë r i s h t n ë a t o dite? V e ç k ë s a j , s h o k ë t e K o s t a n d i n i t e v ë r t e tuan s h u m ë lehtë që kishin qenë që të k a t ë r në Lodrat e M ë d h a q ë b ë h e s h i n çdo v i t n ë p r i n c i p a t ë n m ë v e r i o r e t ë Arbrit, m a d j e d y p r e j t y r e t r e g u a n e d h e ç m i m e t q ë k i s h i n fituar atje. N d ë r k a q po afronin të dyzetat e vdekjes së n ë n ë s e të bijës, d h e v a j t o j c a t m e s i g u r i d o t ë k ë n d o n i n p r a p ë b a l a d â t e t y r e n g j e t h ë s e , p a b ë r ë a s n j ë n d r y s h i m n ë to. E n j i h t e mire kokëfortësinë e atyre plakave drënja. Në të shtatat, m e g j i t h ë f j a l ë n q ë u k i s h t e ç u a r ai, a t o s ' n d r y s h u a n a s g j ë dhe po k ë s h t u kishte n d o d h u r gjatë katër të dielave të t j e r a p a s v d e k j e s . D o t ë k r r o k a s i n e d h e c a dite a t o s o r r a , p a s taj d o t ë h e s h t i n , k i s h t e t h ë n ë p r i f t i . P o r S t r e s i n u k b e sonte s h u m ë . N j ë dite S t r e s i i p a t e k p o s h k o n i n r r e s h t t e s h t ë p i a e braktisur, p ë r të b ë r ë vajtimin e z a k o n s h ë m . Ai q ë n d r o i përbri r r u g ë s , i gjatë, i mbështjellë me p e l e r i n ë n e e r r ë t , në jakën e së cilës ishte q e p u r s h e n j a e n ë p u n ë s i t të p r i n cit, n j ë b r i k a p r o l l i i b a r d h ë , k u r s e a t o , t ë v e s h u r a k r e j t n ë t ë zeza, m e f y t y r a t ë p ë r p i r a q y s h m ë p a r e n g a v a j t i m i i ardhshëm, k a l u a n mospërfillese p ë r p a r a tij. Stresi pati përshtypjen se e njohën, sepse në sytë e t y r e iu duk se pa një dritëz ironie ndaj tij, prishësit të legjendës. Ideja se kishte h y r ë n ë dyluftim m e vajtojcat, iu d u k se do t'i shkaktonte një të qeshur mu aty, p ë r p a r a tyre, mirëpo, p ë r çudi, ajo n u k i l a v e ç s e n j ë f t o h t ë s i n g j e t h ë s e . N d ë r k a q kryepeshkopi, për h a b i n ë e të gjithëve, v a zhdonte të qëndronte në Manastirin e T r e Kryqeve, por S t r e s i n n u k e n e r v o z o n t e m e k j o gjë. K r e j t i p ë r p i r ë n g a n d j e k j a e v a g a b o n d i t s h ë t i t ë s , a i k i s h t e h a r r u a r çdo g j ë t j e tër. Njoftimet q ë v i n i n n g a b u j t i n a t n u k j e p n i n e n d e asgjë të saktë. Q e n ë b ë r ë t r i - k a t ë r arrestarne në b a z ë të t y r e , por të k a p u r i t i kishin liruar p r a p ë p ë r m u n g e s ë provash. Priteshin lajme n g a p r i n c i p a t a t d h e k o n t e t ë fqinje, s i d o mos të anës veriore, prej nga shkonte r r u g a p ë r në B o h e mi. H e r ë - h e r ë Stresit i vinin d y s h i m e d h e h a m e n d ë s i m e 132

per2lek.com Klan Kulturor

të reja p ë r shpjegimin e ngjarjes, por ai i largonte ato sakaq. Aiër mesit të n ë n t o r i t ra bora e pare, që, n d r y s h e nga borërat e tjera të vjeshtës, n u k shkriu, por e zbardhi a n e kënd t o k e n . Një m b a s d i t e , tek po k t h e h e j për në shtëpi, S t r e s i , p a e d i t u r a s v e t ë pse, e k t h e u k a l i n n ë p ë r r r u g ë n që conte në kishë. Zbriti pranë portes së jashtme të varrezës dhe, duke ecur p ë r m e s bores së pashkelur, hyri b r e nda. Në v a r r e z ë s'kishte njeri. K r y q e t që d i m i n sipër s h t r e sës s ë d ë b o r ë s , d u k e s h i n e d h e m ë t ë z e z a s e ç ' i s h i n . C a zogj, p o a q t ë z i n j , v ë r t i t e s h i n n ë a n ë n e p ë r t e j m e . S t r e s i eci n j ë c o p ë h e r ë , g j e r s a i u d u k s e e g j e t i m ë n ë f u n d g r u mbullin e v a r r e v e të V r a n a j v e Ai u p ë r k u l , lexoi n j ë r ë n nga pllakat d h e pa që s'kishte gabuar. Rreth e rrotull dëbora qe e pashkelur. Konizmat dukeshin të ngrira. Perse erdha këtu, mendoi Stresi dhe psherëtiu. E ndiente se paqj a e v a r r e z ë s p o n g j i t e j e d h e t e k ai. D h e b a s h k ë m e p a q e n n d i e n t e t'i v i n t e një kthjelltësi e h a b i t s h m e m e n d i m i . S y të po i l ë b y r e s h i n n g a s y p r i n a e d ë b o r ë s , p o r ai n u k po i hiqte që a n d e j , sikur të kishte frikë se mos po i h u m b t e ajo k t h j e l l t ë s i . D h e b e f a s h i s t o r i a e D o r u n t i n ë s iu d u k e thjeshtë dhe e qartë, sa s'kishte ku të vente më. Ishte n j ë c o p ë t r u a l l n ë n d ë b o r ë , n ë t ë cilin i s h i n v a r r o s u r rresht një grumbull njerëzish, që e kishin dashur s h u m ë - s h u m ë njëri-tjetrin dhe që kishin p r e m t u a r t'i gjendeshin pranë shoqi-shoqit. I kishte m u n d u a r n d a r j a e gjatë, h a pësira, një m a i l gërryes d h e vetmia e p a d u r u e s h m e (ishte n j ë v e t m i e tillë...). K i s h i n s y n u a r d r e j t n j ë r i - t j e t r i t , p ë r t ' u b a s h k u a r n ë gjallje e n ë v d e k j e , n ë n j ë j e t ë v d e k j e , a p o vdekjejetë të përzier. Qenë përpjekur të thyenin ligjet q ë i m b a j n ë t ë m b ë r t h y e r a q e n i e t e gjalla, p ë r t ë m o s k a luar nga vdekja në jetë, pra qenë p ë r p j e k u r të t h y e n i n ligjet e v d e k j e s , t ë a r r i n i n t ë p a m u n d u r ë n , t ë b a s h k o h e s h i n p r a p ë ; n j ë ç a s t k i s h i n k u j t u a r s e e k i s h i n a r r i t u r a t ë , sic ndodh në ëndërr, kur të besohet se ke takuar njeriun e d a s h u r të vdekur, p o r kjo s'është veçse një gënjim i s h k u r tër, (nuk e përqafoja dot, diçka më pengonte), d h e n ë p ë r t e r r e h u t i m q e n ë n d a r ë p r a p ë , i gjalli k i s h t e e c u r d r e j t s h t ë p i s ë , i y d e k u r i d i e j t v a r r i t t ë vet, (ti i k p ë r p a r a , s e 133

per2lek.com Klan Kulturor

u n ë k a m p a k p u n ë n ë kishë), d h e p a v a r ë s i s h t s e kjo s'kis h t e n d o d h u r , p a v a r ë s i s h t s e Stresi s'e b e s o n t e k u r r ë n g r i tjen e të v d e k u r i t n g a varri, p r a p ë s e p r a p ë , në njëfarë m ë n y r ë , kjo k i s h t e n d o d h u r . Qe s h f a q u r te cepi i r r u g ë s k a lorësi-vëlla që i k i s h t e t h ë n ë m o t r ë s : «eja me m u a » . S'ka rëndësi vërtet, në m e n d i m e t e saj, apo në m e n d i m e t e të t j e r ë v e , s e p s e , n ë f u n d t ë f u n d i t , kjo i s h t e n j ë h i s t o r i q ë i kishte n d o d h u r pak a s h u m ë gjithkujt, në çdo v e n d dhe në çdo k o h ë . S e p s e p ë r g j i t h k ë n d g j i t h m o n ë k a p a s u r n j ë n j e r i p ë r t ë cilin ë s h t ë ë n d ë r r u a r t ë v i j ë n g a l a r g , n g a t r o j e t e t e j j e t s h m e , t ë r r i j ë një copë h e r ë m e t ë , t ë u d h ë t o j ë m b i t ë n j ë j t i n k a l ë , s e p s e g j i t h k u s h n ë k ë t ë bote k a p a s u r n j ë peng ië m b e t u r p ë r dikë që n u k është më në jetë, dhe që me vete ka thënë: të kthehet d h e një herë, ah, të kthehet d h e një herë, ta k a p p ë r qafe, (por diçka më p e n g o n t e t a përqafoja), sepse k u r r ë kjo s'bëhet d o t n ë k ë t ë t o k ë d h e as që do të bëhet kurrë, sa të jetë jeta, d h e ky është një nga pikëllimet më të m ë d h a të dheut, që do ta mbështjellë a t ë s i m j e g u l l a , g j e r n ë s h u a r j e n e t i j . . . . Ja, kjo ishte e gjitha, përsëriti me v e t e Stresi. Gjithçka tjetër, hamendjet, hetimet, a r s y e t i m e t s'ishin veçse gënjeshtra të vogla, m e s k i n e d h e pa k u p t i m . Ai d o n t e të rrinte d h e ca në lartësitë e lira të mendimit, por e n d i e n t e se g r a c k a e banaliteteve po e t ë r h i q t e v a z h d i m i s h t poshtë, gjithë ngut, për ta zbrîtur sa më shpejt n g a fluturimi. D h e ai shpejtoi të ikte që andej, pa u r r ë z u a r a k o m a plot ë s i s h t . A s h t u i t r a l l i s u r sic q e , s i n j ë s o m n a m b u l i u a f r u a kalit, u hodh m b i të dhe me një galop të n g r i r ë u largua.

per2lek.com Klan Kulturor

134

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI I PESTE

I s h t e m b a s d i t e e lagur, e m b y t u r e gjitha në n j ë shi të s h t r u a r , të ïmët, n g a ato m b a s d i t e t në të cilat d u k e t s e n u k m u n d t ë n d o d h ë k u r r ë asgjë, k u r Stresi q ë p o d r e miste i veshur, (ç'mund të bënte tjetër në një dite të tillë), n d j e u t ë s h o q e n q ë p o e p r e k t e b u t e t e s u p i . — Stres, po të kërkojnë. Ai u p ë r m e n d sakaq. — Ç ' ë s h t ë ? - t h a . - - Po f l i j a ? — Po të k ë r k o j n ë , — p ë r s ë r i t i e s h o q j a , — n d i h m ë si yt bashkë me një tjetër. 135

— A s h t u ? T h u a j u se po vij. Ndihmësi b a s h k ë me një të p a n j o h u r , të dy me flokët të lagur quii, prisnin më këmbë, n ë n strehën e p o r tes. — S t r e s , u k a p sjellësi i D o r u n t i n ë s , — t h a n d i h m ë si, m e t a p a r e s h e f i n e v e t . Stresi m b e t i një g r i m e me gojë h a p u r . — Si ë s h t ë e m u n d u r ? Ndihmësi pa me habi hutimin në fytyrën e shefit, n ë t ë cilën n u k u d u k n d o n j ë g j u r m ë g ë z i m i , t h u a s e n u k kishte javë të tëra që punonte për f i a m b ë r r i t u r kësaj dite. — Më në fund u kap, — përsëriti ai, me një d y s h i m të fundit se m o s tjetri n u k e kishte k u p t u a r m i r e p ë r se b ë h e j fjalë. Stresi v a z h d o n t e fi shikonte h e t u e s h ë m të dy. Në të vërtetë i kishte k u p t u a r fare m i r e fjalët e t i j . Ajo që s'po e k u p t o n t e i s h t e n ë s e l a j m i p o i s h k a k t o n t e g ë z i m a p o jo. — Po si? — p y e t i . — Si n d o d h i k ë s h t u p a p r i t u r ? — P a p r i t u r ? — ia b ë r i n d i h m ë s i . — Desha të t h e m , ajo që dukej aq e pabesueshme... Ç'po fias k ë s h t u ? t h a m e v e t e . T a n i p o e k u p t o n te se qe h u t u a r vërtet. Me sa duket, k r a h a s dëshirës që të gjendej d a s h n o r i i h a m e n d ë s u a r , i s h t e fshehur një dëshirë tjetër, që ai të mos gjendej k u r r ë . Tani ai e vuri re të panjohurin dhe, pa e k u p t u a r as vetë pse, iu drejtua atij. — Po si u k a p ? K u ? — Po e s j e l l i n , — u p ë r g j i g j n d i h m ë s i . — Pa u n g r y s u r d i t a , d o t ë j e t ë k ë t u . K y ë s h t ë k o r r i e r i q ë solli l a j min, si edhe një raport. I panjohuri futi dorën n ë n a s t a r i n e gozhupit të tij, për të nxjerrë që andej një letër të mbështjellë. — Qenka k a p u r në kontenë fqinje, në një bujtinë që q u h e t «Bujtina e dy Robertëve», — t h a ndhmësi. — Aha. 136

per2lek.com Klan Kulturor

— Ja r a p . . . r a p o r t i , — t h a i p a n j oh u r i , që i m b a h e j goja. Stresi i a m o r i n g a d o r a m e një lëvizje t ë beftë. D a l ngadalë ajo ndjesi e p a p ë r c a k t u a r midis h i d h ë r i m i t d h e keqardhjes për mbarimin e énigmes u mbyt nga valet e para të një gëzimi të ftohtë. E hapi raportin dhe, d u k e u k t h y e r n g a ajo anë, prej nga vinte më m i r e ndriçimi i dites, lexoi r r e s h t a t e m b u s h u r m e n j ë s h k r i m q ë t ë k u j tonte një grumbull gjilpërash të d e r d h u r a me zemërim; « P o j u d ë r g o j m ë r a p o r t i n per k a p j e n e v a g a b o n d i t q ë d y s h o h e t s e ë s h t ë m a s h t r u e s i d h e sjellësi i D o r u n t i në Vranajt. Të dhënat që përmban ky raport, janë nxjerrë nga të dhënat që iu dorëzuan autoriteteve tona, bashk ë m e v a g a b o n d i n n ë fjalë, p r e j a u t o r i t e t e v e t ë k o n t e s ë fqinje, t ë cilët m u n d ë n t a k a p n i n a t ë n ë t r e v a t e t y r e , s i p a s lutjes d h e k ë r k e s ë s s ë a u t o r i t e t e v e t o n a . Vagabondi u kap më datën e katërmbëdhjetë n ë n t o rit, në bujtinën e r r u g ë s së m a d h e , që q u h e t «Bujtina e d y Robertëve»-. N ë t ë v ë r t e t ë a i q e s j e l l ë n ë b u j t i n ë n j ë dite m ë p a r e , k r e j t ë s i s h t p a n d j e n j a , p r e j d y k a t u n d a r ë ve, të cilët e kishin g j e t u r të s h t r i r ë në r r u g ë p r e j e t h e v e d h e d u k e f o l u r p ë r c a r t . P a m j a e tij e d y s h i m t ë , d h e s i d o m o s t ë f o l u r i t e t i j p ë r ç a r t , zgjoi m e n j ë h e r ë d y s h i min e të zotit të bujtinës dhe të klientëve të tjerë. Fjalët e përçartjes ishin p a k a s h u m ë k ë t o : «S'ka p s e të n g u t e m i k a q . Ç'do t ' i t h e m i n ë n ë s . M b a h u fort, s ' s h p e j toj d o t m ë , është terr, m ë k u p t o n , s'shihet asgjë. K ë s h t u t'i t h u a s h , p o t ë p y e t i k u s h t ë solli. M o s k i f r i k ë , a s n j ë n g a v ë l l e z ë r i t s ' ë s h t ë m ë gjallë.» B u j t i n a r i l a j m ë r o i a u t o r i t e t e t e v e n d i t , t ë cilët, pasi dëgjuan d ë s h m i n ë e tij d h e të klientëve, vendosën ta arrestonin endacakun d h e sipas kërkesës sonë të na e dorëzonin menjëherë. Sipas udhëzimeve të a r d h u r a qysh më p a r e nga qendra, u n e e nisa a t ë m e n j ë h e r ë për te ju, por m e n d o v a që do të ishte e dobishme t'ju nisja njëkohësisht këto të dhëna me një korrier të shpejtë, në m ë n y r ë q ë j u t ë jeni n ë dijeni t ë çështjes, n ë qoftë s e d o t a 137

per2lek.com Klan Kulturor

quanit të nevojshme ta merrnit menjëherë në pyetje të arrestuarin. Përshëndetje. Kapiteni Stanish, i krahinës kufitare.»

per2lek.com Klan Kulturor

Stresi ngriti kokën nga raporti d h e një copë herë vështroi ndihmësin e vet, pastaj korrierin. Pra, ishte t a m a m a s h t u sic e k i s h t e p a r a s h i k u a r : i k j a m e n j ë e n d a c a k - d a s h n o r . Hollësirat d o t'i m e r r t e v e s h s ë shpejti n g a g o j a e të a r r e s t u a r i t . , — K u r m b ë r r i j n ë ? — pyeti ai, d u k e iu d r e j t u a r k o rrierit. — P a s dy orësh, e s h u . . . s h u m t a t r i . V e t ë m t a n i S t r e s i v u r i r e c i z m e t e tij t ë s p ë r k a t u r a me balte gjer në gjunjë. Ai m o r i f r y m ë thellë. M e n d i m e t e tri ditëve më pare në varreza, në dëborë, iu dukën tej çdo m a s e t ë l a r g ë t a . — Më prisni sa të m a r r pelerinën, — t h a ai. Hyri brenda dhe, ndërsa vishte pelerinën e gjatë, i t h a së shoqes: — Sjellësi i D o r u n t i n ë s u k a p . — V ë r t e t ? — i a b ë r i , ajo, p a a r r i t u r d o t f i a s h i h t e fytyrën, sepse m ë n g a e pelerines, si n j ë k r a h i madh s h p e n d i t ë zi, u v a l a v i t m i d i s t y r e , d u k e n d ë r p r e r ë k r y qëzimin e shikimeve. A j o d o l i t e p o r t a fill p a s l a r g i m i t t ë t y r e d h e një c o p ë h e r ë i n d o q i m e s y t e k e c n i n n ë p ë r shi, S t r e s i p ë r para d h e dy të tjerët pas.
1

Kishte më tepër se dy orë që ata prisnin mbërritjen e k a r r o c ë s q ë d o t ë sillte t ë a r r e s t u a r i n . D ë r r a s a t e d y shemesë kërcitnin ankueshëm n ë n çizmet e Stresit, që 138

çapitej poshtë e përpjetë n ë p ë r dhomë, nga tryeza te dritarja, sipas zakonit të tij të vjeter. Ndihmësi n u k guxonte të prishte heshtjen, n d ë r s a korrieri, i lëshuar mbi n j ë ndenjëse druri, gërhiste. N g a r r o b a t e tij të qullura vinte një e r ë lagështire. Bënte ç'bënte, Stresi n d a l o n t e te dritarja dhe, n d ë r s a v ë s h t r o n t e s h t r i r j e n e f u s h ë s , p ë r m e s s ë cilës p r i s t e të shfaqej k a r r o c a , n d i e n t e se si m e n d j a e tij p ë r g j u m e j d a l n g a d a l ë . I s h t e po ai s h i i s h t r u a r e m o n o t o n i m ë n g j e s i t , n ë n n j ë t r a j t s h m ë r i n ë e t ë cilit s ' t ë b e s o h e j se m u n d t ë m b ë r r i n t e k u s h n g a a s n j ë lloj d r e j t i m i . Stresi preku me dore letrën e ashpër të raportit, si për t'u bindur se njeriu që priste do të vinte vërtet. S'shpejtojmë dot më, është terr, më kupton, përsëriti ai fjalët e p ë r ç a r t j e s . M o s k i f r i k ë , a s n j ë n g a v ë l l e z ë r i t s'është më gjallë. Ë s h t ë ai, t h a S t r e s i m e v e t e . S ' k i s h t e a s n j ë d y s h i m q ë i s h t e a i . D h e t a m a m i tillë, s i c e k i s h t e p a r a s h i k u a r . N d ë r m e n d i e r d h i p r a p ë ai çasti në d ë b o r ë , te varreza, k u r të gjitha këto i qenë dukur gënjeshtra. E pra, s'paskësh qenë ashtu, t h a me vete, pa i h e q u r eytë nga h a p ë s i r a e ftohtë. Tani fusha shtrihej e p a m a t ë nën s h i u n e h i r t ë dhe madje ajo vetë, dëbora, qe s h k r i r ë apo qe ter h e q u r larg, pa lënë asnjë gjurmë asgjëkund, si p ë r f i a lehtësuar h a r r i m i n e asaj që k i s h t e m e n d u a r a t ë dite. Muzgu po dendësohej. Në të dyja anët e rrugës dukeshin njerëz të rrallë, që me siguri prisnin ardhjen e k a r r o c ë s . M e s a d u k e t , fjala k i s h t e a r r i t u r t ë h a p e j . T e q o s h j a e tij k o r r i e r i l ë s h o i n j ë s i r ë n k i m n ë g j u m ë . S i p a s fjalëve t ë t i j , t a n i d u h e j t ë k i s h i n m b ë r r i t u r , mendoi Stresi. Sytë e ndihmësit dukeshin të mekur. Qysh n g a a j o dite n u k i a k i s h t e p ë r m e n d u r m ë a t ë p u n ë n e inçestit. Tani me siguri i vinte t u r p . K o r r i e r i lëshoi n j ë n g u l ç i m t j e t ë r d h e h a p i s y t ë . A t a ishin si s y t ë e një të lajthituri. — Ç ' ë s h t ë k ë s h t u ? — ia b ë r i a i . — A e r d h ë n ? 13i

per2lek.com Klan Kulturor

Askush n u k u përgjigj. Stresi q ë n d r o i ndoshta per të njëqindtën herë te dritarja. Fushëtira ishte e r r u r t a ni aq s h u m ë , sa ishte vështirë të dalloje gjësendi në të. Dhe vërtet, kur pas njëfarë kohe karr oca mbërriti, af r i m i n e saj a i e z b u l o i s ë p a r i n g a n j ë z h u r m ë e l a r g ë t z ë rash d h e pastaj nga kërkëllima e r r o t a v e në rrugë. — O zot, m ë n ë f u n d m b ë r r i t ë n , — t h a n d i h m ë s i d h e e tundi nga supi korrierin. Stresi zbriti shkallët me ngut. Ndihmësi dhe k o r r i e ri i ranë pas. K u r ata dolën te porta, k a r r o c a ishte d u k e u afruar. Ca njerëz e n d i q n i n pas n ë p ë r terr. T u t j e n d i hej s e p o vinin t ë tjerë. K a r r o c a m ë n ë fund ndaloi d h e prej saj zbriti një njeri me u n i f o r m e n e n ë p u n ë s i t të princit. — — — — çka. Njeriu me uniforme u duk se do të s h t o n t e diçka tjetër, por pastaj u k t h y e nga karroca, futi kokën te d r i t a r j a e s a j d h e d i ç k a foli m e a t a q ë i s h i n b r e n d a . — Bëni dritë, — tha dikush. U h a p p ë r s ë r i d e r a e k a r r o c ë s d h e p r e j saj d o l ë n n ë fillim n j ë p a i e k ë m b ë m e ç i z m e , p a s t a j n j ë p a i e k ë m b ë t ë dyta, krejt të llangosura me balte. K u r pas k ë m b ë v e d o lën t r u p a t e n j e r ë z v e , u p a ,se n j e r i u m e k ë m b ë t ë l l a ngosura ishte i lidhur. — Ai, a i , — p ë s h p ë r i t ë n p e r r e t h n j e r ë z i t që k i s h i n arritur të grumbulloheshin. Në dritën luhatëse të fenerit n u k u d u k veçse gjysma e fytyrës së të lidhurit, e llangosur, k u s h e d i pse, me balte edhe ajo. Dy prej njerëzve të Stresit e m o r ë n në dorëzim prej sjellësve, d u k e e kapur, a s h t u si të parët, nga k r a h ë t . ^ I l i d h u r i s ' b ë r i a s n j ë k u n d ë r s h t i m . — Në bodrum, — tha Stresi me n j ë zë të t h a t ë . — K u s h është k ë t u kapiteni Stres? — pyeti ai. Une, — tha Stresi. Besoj se jeni në dijeni për. .. P o , — e n d ë r p r e u S t r e s i . — J a m në d i j e n i p ë r g j i t h -

per2lek.com Klan Kulturor

140

J u ç'do t ë beni? — i u d r e j t u a n j e r i u t m e u n i f o r m e , që, me sa d u k e j , k r y e s o n t e g r u p i n e vogël. — Ne do të nisemi m e n j ë h e r ë a n d e j nga e r d h ë m , — u përgjigj tjetri. — Ti do të ikësh me t a ? — iu d r e j t u a Stresi k o r r i e rit. — Po, zotni. Stresi qëndroi një copë h e r ë më këmbë, gjersa kar r o c a u n i s , p a s t a j u k t h y e t ë h y n t e n ë n d ë r t e s ë . N ë çastin e fundit ndaloi te porta. Në gjysmëterr n d i h e j p r a n i a e n j e r ë z v e . Që l a r g d ë g j o h e s h i n h a p a t e d i k u j t që po vinte me vrap. — Ç'prisni a k o m a ? — t h a Stresi me zë të b u t e . — S h k o n i m ë m i r e t ë flini, n j e r ë z t ë m i r e . N e e k e m i p ë r d e t y r ë t ë r r i m ë p a g j u m ë , p o j u v e , ç'ju d u h e t j u v e ? Nga gjysmëterri s'erdhi a s n j ë përgjigje. D r i t a e fenerit u l u h a t një çast si e l l a h t a r i s u r m b i ato f y t y r a që u d u k ë n të v e r d h a e plot m u n d i m , pastaj i là në e r r ë s i rë. — Natën e mire, — t h a Stresi d h e u fut b r e n d a , d u ke ecur pas ndihmësit, që po i printe me fener në dore poshtë shkallëve të b o d r u m i t . E r a e lagështirës e zuri n ë fyt. D h e p a p r i t u r e n d j e u s e i s h t e i t r o n d i t u r . Ndihmësi shtyu d e r ë n e h e k u r t të bodrumit d u k e u mënjanuar, që Stresi të h y n t e i pari. I a r r e s t u a r i qe plandosur mbi një tog kashte, me kokën të mbështetur mbi duart e pranguara. Ai e ngriti kokën k u r ndjeu p r a n i n ë e njerëzve. Nën d r i t ë n e fenerit Stresi pa një f y t y r ë , që, megjithëse e ndragur n g a balta apo goditjet, d u k e j akom a e b u k u r . S y t ë e S/tresit s h k u a n p a d a s h u r t e b u z ë t e tij, d h e a t o b u z ë n j e r ë z o r e , t ë ç a r a n ë n j ë cep n g a e t h e t , të m b e t u r a çuditërisht të huaj a për këto pranga, roja e u r d h r a , i k u j t u a n S t r e s i t m ë q a r t ë s e çdo gjë, s e p ë r p a r a tij i s h t e n j e r i u q ë k i s h t e b ë r ë d a s h u r i m e D o r u n t i n ë n . — 'Ç'je ti? — pyeti Stresi me zë të akullt. S y t ë e të a r r e s t u a r i t e v ë s h t r u a n që poshtë. Ashtu si buzët, a t a ishin të h u a j aty. T a m a m sy prej joshësi, mendoi Stresi. — S h t e g t a r jam, zoti zyrtar, — u përgjigj ai. — Shi141

per2lek.com Klan Kulturor

tes a m b u l a n t ikonash. Më arrestuan, nuk e di pse, të s ë m u r ë rende. Une do të a n k o h e m . . . Fliste një shqipe të thyer, por të saktë. Sic d u k e t , e kishte mësuar për nevoja të punës që bënte, në qoftë se ishte vërtet shitës ikonash. — P e r s e të a r r e s t u a n ? — P ë r një g r u a që as e njoh, as e k a m p a r e k u r r ë . Një farë Doruntinë. Ke u d h ë t u a r në një kalë me të, t h o n ë , e ke sjellë n g a larg e ku di u n e ç ' m a r r ë z i r a . — Ke udhëtuar vërtet me ndonjë grua, apo, që të jem më i saktë, ke sjellë ndonjë g r u a n g a larg? — pyeti Stresi. — J o , zoti z y r t a r . M e a s n j ë g r u a s ' k a m u d h ë t u a r . S ë p a k u ka disa vjet. — P a r a një muaji, — t h a Stresi. — Jo. Kurrsesi! — Mendohu mire, — t h a Stresi. — S'kam ç'mendohem, — t h a me zë të tingëllueshëm i lidhuri. — Më vjen k e q që edhe ju po b a s h k o h e n i me m a r r ë z i n ë e p ë r g j i t h s h m e , zoti z y r t a r . U n e j a m n j e r i i ndershëm. Më arrestuan kur gjendesha i shtrirë për vdekje n d a n ë udhës. Kjo ë s h t ë çnjerëzore! Të vish në v e t e n g a sëmundja dhe, në vend të kesh një n d i h m ë e n j ë përkujdesje, e shikon që je i l i d h u r me pranga. Kjo është çmenduri. — U n e s ' j a m i ç m e n d u r , — t h a S t r e s i . — B e s o j se do të kesh rast të bindesh për të kundërtën. — Po k j o që b ë n i ë s h t ë ç m e n d u r i , — v a z h d o i i l i dhuri me atë zë të lartë. — Së paku të më bëni një a k u zë për të qenë, së paku të më t h o n i se k a m grabitur, ose k a m v r a r ë dikë. K u r s e j u m ë t h o n i : k e u d h ë t u a r m e një g r u a m b i k a l ë . S i k u r kjo t ë i s h t e n j ë k r i m ! K o t q ë n u k e p o h o v a q y s h n ë fillim q ë t ë k ë n a q e s h i t t ë g j i t h ë : p o , k a m u d h ë t u a r vërtet me një g r u a mbi kalë. E çë pastaj? Ç'del n g a kjo? Po u n e j a m njeri i n d e r s h ë m d h e n u k e bëra këtë, sepse s'jam m ë s u a r të gënjej. U n e do të a n k o h e m p ë r k ë t ë gjë k u t ë m u n d . G j e r t e p r i n c i j u a j . D h e , p o q e nevoja, e d h e m ë lart a k o m a , gjer n ë K o s t a n d i n o pojë. 142

per2lek.com Klan Kulturor

S t r e s i e v ë s h t r o i me n g u l m . I l i d h u r i e p ë r b a l l o i vështrimin e tij. — E megjithatë u n e po të përsërit po a t ë pyetje që ty të d u k e t e ç m e n d u r dhe pa k u p t i m , — t h a Stresi. — Kjo ë s h t ë h e r a e f u n d i t d h e p r a n d a j m e n d o h u m i r e p a ra se të përgjigjesh. Ke sjellë ti një grua të re me e m r i n D o r u n t i n ë V r a n a j , n g a B o h e m i a , ose n g a ndonjë vis tjetër i largët, gjer k ë t u ? — Jo, — u përgjigj p r e r ë i lidhuri. A t ë h e r ë m j e r ë ti, — t h a Stresi pa e v ë s h t r u a r . — Vëreni në torture, — iu drejtua ai të tjerëve. Sytë e të lidhurit u c a k a r r i t ë n nga t m e r r i . Ai h a p i g o j ë n t ë fliste o s e t ë t h ë r r i s t e , p o r S t r e s i doli f u r i s h ë m nga bodrumi. Duke ngjitur shkallët, pas njërit prej r o jave që i bënte dritë, ai shpejtoi hapat, për të mos d ë gjuar klithmat e të arrestuarit. Pas pak, i vetëm fare, po ecte drejt shtëpisë. Shiu kishte p u s h u a r , po u d h a ishte gjithë pellgje. Çizmet e tij shkelnin shkujdesshëm m b i to. S'dukej asgjë. Është terr, më k u p t o n , përsëriti ai fjalët e e n d a c a k u t . l u b ë s e n g a l a r g d ë g j o i n j ë zë, p o r i s h i n l e h j e t e qenve, që fikeshin dalngadalë, si në forme rrathësh, p ë r h e r ë e më të largët, në shtrirjen e natës. N a t a d u h e t t ë jetë m e mjegull, m e n d o i ai. P ë r n d r y s h e s ' k i s h t e s i t ë s h p j e g o h e j n j ë t e r r i tillë. T ë k ë l l e t t j e tri gishtat në sy. Stresit iu bë se p r a p ë e dëgjoi a t ë zërin e mëparshëm. Madje dhe një z h u r m ë të m b y t u r hapash. A i « n g j e t h d h e k t h e u k o k ë n . T u t j e dalloi d r i t ë n e n j ë feneri që valavitej në një largësi të papërcaktuar. F i g u r a e dikujt, e s h p ë r b ë r ë n g a ajo dritëz e zbehtë, h a llakatej atje tej. Stresi qëndroi në vend. Feneri d h e pellgjet, q ë d u k e s h i n s i t ë z g j u a r a n g a n j ë g j u m ë i f r i k s h ë m p r e j t i j , i s h i n a k o m a l a r g , k u r S t r e s i dëgjoi z ë r i n e p a re. A i v u r i d o r ë n t e v e s h i s i h i n k ë , p ë r t ë d a l l u a r fjalët. I s h i n c a « h o » , a p o «oh», q ë s ' p o i m e r r t e v e s h m i r e . M ë n ë fund, k u r n j e r i u m e f e n e r q e afruaf edile më, Stresi i thirri: . - Ç'është? 143

per2lek.com Klan Kulturor

— E pohoi, — t h i r r i tjetri që larg, me një zë të n d ë r p r e r ë nga ngutja. — E pohoi. E pohoi, përsëriti Stresi me vete. Ja, pra, ç'ishte ajo fjalë q ë i q e d u k u r s i « h o » a p o « o h » . E p o h o i . Stresi, i m b e t u r në vend, priti gjersa korrieri m b ë r r i t i p r a n ë t i j . A i m e r r t e f r y m ë m e zor. . . — E p o h o i , l a v d i zotit, — t h a a i , d u k e z g j a t u r f e n e rin p ë r p a r a , si për t'i b ë r ë më të k u p t u e s h m e fjalët e t i j . — S a p o pa v e g l a t e t o r t u r e s , e p o h o i m e n j ë h e r ë . S t r e s i e v ë s h t r o n t e a t ë si i m p i r ë . — Do të k t h e h e n i që t'ju shoqëroj me fener? — p y e ti korrieri. — Do ta m e r r n i në pyetje? Stresi n u k u përgjigj. Në të vërtetë rregullat ishin pikërisht ashtu. Të merrej në pyetje j arrestuari m e n j ë h e r ë p a s p o h i m i t , i d ë r r m u a r sic q e , p a i l ë n ë k o h ë t ë mblidhte veten. Dhe ishte natë, koha më e përshtatshme p ë r n j ë gjë të tillë. Njeriu me fener priste dy h a p a larg. Dëgjohej frym ë m a r r j a e tij e m u n d i m s h m e . Të mos e lë të mbledhë veten, mendoi Stresi. N a t y risht, të m o s e linte të çlodhej asnjë orë, asnjë çast. Të mos e linte të mblidhte veten e n d a c a k u . . . A s h t u është, t h a m e vete, a s h t u ë s h t ë për të, p o r për m u a , s i ë s h t ë më mire për mua? A s'kam une vetë nevojë të mbledh v e ten? D h e befas e kuptoi se m a r r j a në pyetje do të ishte ndoshta më e m u n d i m s h m e për atë vetë, sesa për të arrestuarin. — Jo, — tha ai. — N u k do ta m a r r sonte në pyetje. K a m nevojë të çlodhem, — dhe i k t h e u k r a h ë t njeriut me fener.

per2lek.com Klan Kulturor

Të nesërmen në mëngjes, kur Stresi, i shoqëruar nga ndihmësi, zbriti në bodrum, i burgosuri kishte në fytyrë n j ë si buzëqeshje fajtori. 144

— Në të vërtetë do të kisha bërë mire ta kisha poh u a r q y s h n ë fillim, — t h a ai, p a p r i t u r q ë S t r e s i t ' i d r e j tonte ndonjë pyetje. — Dhe ndoshta kështu do të kishte n d o d h u r , se, në fund të fundit, a s n j ë të k e q e s ' k a m b ë r ë d h e a s k u s h s'është d ë n u a r gjer m ë sot s e p a s k a u d h ë tuar, ose q e n k a e n d u r andej-këndej m e një g r u a . Pra, d o t a k i s h a t r e g u a r n d o s h t a q y s h n ë fillim t ë v ë r t e t ë n dhe me siguri do të kisha s h p ë t u a r n g a telashet dhe tan i s'do t ë g j e n d e s h a n ë k ë t ë b i r u c ë , p o r n ë s h t ë p i n ë t i m e , k u m ë p r e s i n . M i r ë p o qëlloi k ë s h t u , q ë u n e , p a d a s h u r dhe fare rastësisht, h y r a në këtë q e r t h u l l gënjeshtre, prej t ë cilit s'po d i l j a d o t . S e p s e , s i c q ë l l o n n g a n j ë h e r ë me n j e r i u n që, p a s i k a t h ë n ë n j ë g ë n j e s h t ë r t ë v o g ë l t ë p a d ë m s h m e , në v e n d që të t ë r h i q e t p r e j saj në k o h ë n e duhur, thellohet më shumë, duke e pasuar me gënjesht r a t ë tjera t ë vogla, a s h t u d h e u n e k u j t o j a s e m u n d t ë s h k ë p u t e s h a n g a kjo h i s t o r i e m ë r z i t s h m e , d u k e s a j u a r ca gjëra të paqena, që, në vend që të më çlironin prej gënjeshtrës së pare, më zhytën thellë e më thellë në të. Por, me sa duket, shkak për këtë ngatërresë që i nxora v ê t e s , u bë b u j a e m a d h e që s h k a k t o i u d h ë t i m i i g r u a s s ë re. P r a , u n e d o t a t r e g o j a m e s i g u r i q y s h n ë fillim ç ' k i s h t e n d o d h u r , s e p s e , n ë f u n d t ë f u n d i t , sic j u t h a s h ë , s'kisha b ë r ë ndonjë k r i m , sikur të m o s ndieja befas se a r d h j a e asaj g r u a s s ë r e , q ë s o l l a u n e , b ë r i , p ë r h a b i n ë time, një bujë aq të m a d h e dhe trazoi aq s h u m ë gjithçka, s a q ë m u a m ' u d u k vetja s i a i k a l a m a n i q ë k a lëviz u r n j ë s e n d , i cili p ë r t ë r r i t u r i t p ë r b ë n d i ç k a t ë t m e r r s h m e . P r a , n ë m ë n g j e s i n e a s a j d i t e , (do t ' j u a t r e g o j më v o n ë g j i t h ç k a m e hollësi), k u r p a s h ë s e a r d h j a e g r u a ? s ë r e p ë r b ë n t e d i ç k a t e p ë r , t e p ë r . . .s'di s i t a t h e m , t e j mase tronditëse për të gjithë, e aq më t e p ë r k u r të gjit h ë s'bënin gjë tjetër, veçse pyesnin si në e t h e : « m e kë e r d h i » , « k u s h e solli», n d j e n j a e v e t ë m b r o j t j e s m ë tha të hiqesha sa më pare mënjanë, të zhdukesha pa lënë g j u r m ë n g a kjo h i s t o r i , k u u n e i s h a k r e j t i r a s t ë s i s h ë m . D h e ashtu u përpoqa të bëja. Po nejse. Po jua tregoj më m i r e q y s h n g a e p a r a , s i n i s i kjo h i s t o r i . B e s o j s e j u d ë -

per2lek.com Klan Kulturor

10-2

145

s h i r o n i t ë d i n i g j i t h ç k a fill e p ë r p e , a p o jo, z o t i z y r t a r ? Stresi r r i n t e si i n g u r o s u r pas tryezës prej d r u r i të pagdhendur. — Të d ë g j o j , — t h a a i . — T r e g o g j i t h ç k a që m e n d o n se duhet treguar. U duk sikur i burgosuri u shqetësua pak nga m o s kokëçarja e Stresit. — U n e n u k e di, ë s h t ë h e r a e p a r e q ë m e r r e m n ë pyetje, por, m e s a k a m dëgjuar, n ë këso r a s t e s h b ë h e n pyetje prej hetuesit dhe pas t y r e vijnë përgjigjet, a p o jo? Kurse j u . . . — F o l v e t ë , — t h a S t r e s i . — U n e po të d ë g j o j . I b u r g o s u r i lëvizi m b i t o g u n p r e j k a s h t e . — Të p e n g o j n ë p r a n g a t ? — t h a Stresi. — Do të t'i zgjidh? — P o . Po të kishte mundësi. Stresi i bëri shenjë ndihmësit ta zgjidhte. — Falemnderit, — tha i burgosuri. Me duar të zgjidhura, u d u k se e h u m b i edhe më s h u m ë sigurinë, ngriti dhe n j ë h e r ë sytë, me një s h p r e së të fundit se Stresi do ta p y e s t e për diçka, por, k u r e p a s e k j o i s h t e n j ë s h p r e s ë e k o t ë , n i s i t ë fliste v e t ë , m e zë të u l ë t e pa gjallërinë e m ë p a r s h m e . — U n e , sic ju t h a s h ë dje, j a m shitës a m b u l a n t i k o n a s h d h e është p i k ë r i s h t kjo p u n ë q ë m ë d h a m u n d ë s i t ë n j i h e m m e g r u a n e r e , p ë r t ë c i l ë n b ë h e t fjalë. J a m nga Malta, por kohën më të m a d h e të vitit e kaloj n ë p ë r r r u g ë t e Ballkanit dhe të n j ë pjese të Evropës, d u k e s h i t u r ikona. N ë qoftë s e t h e m hollësira t ë p a n e v o j s h m e , j u l u t e m t ë m ë n d ë r p r i t n i , s e p s e , sic j u t h a s h ë , ë s h t ë h e ra e pare që m e r r e m në pyetje dhe këto rregulla n u k i di. Pra, m e r r e m me shitje ikonash, d h e ju e m e r r n i me m e n d se sa të prirura janë gratë për këso blerjesh. K ë s h t u , një dite u n j o h a me a t ë , D o r u n t i n ë n , sic q u h e j . Më t h a se ishte e huaj atje, në Bohemi, e a r d h u r n u s e nga Arbri, dhe, k u r u n e i thashë se kisha k a l u a r p a r a ca k o hësh p r a n ë kufijve të Arbrit, desh i ra të fikët prej t r o reditjes. Ti je i pari njeri që takoj, më tha, që vjen që 146

per2lek.com Klan Kulturor

a n d e j . Më p y e t i : Mos di gjë ç'bëhet atje, ç'ka n d o d h u r , perse n u k vjen asnjë n g a njerëzit e mi të më shikojë? Kisha dëgjuar për një luftë apo për një murtajë, me një fjalë p ë r d i ç k a t ë k e q e q ë k i s h t e n d o d h u r k ë t u d h e , p a si ia thashë, p ë r ta q e t ë s u a r , s h t o v a se kjo k i s h t e k o h ë që kishte ndodhur, gati t r e vjet më pare. A t ë h e r ë ajo klithi e tha: Po une aq kohë kam që s'kam asnjë lajm prej a n d e j . E mjera, diç do të ketë n d o d h u r . D h e a s h t u e t r o n d i t u r sic i s h t e , p ë r m e s n g u l ç i t d h e l o t v e , T n ë t r e goi s e s i k i s h t e v a j t u r n u s e p a r a t r e v j e t ë s h atje në Bohemi, se si n ë n a d h e vëllezërit s'kishin d a s h u r ta m a r t o n i n k a q larg, por kishte ngulur k ë m b ë p ë r këtë njëri p r e j vëllezërve, Kostandini, k ë s h t u q u h e j a i ; si k y i k i s h t e d h ë n ë n ë n ë s f j a l ë n , besën, s i c i t h o n ë k o h ë t e f u n d i t s h q i p t a r ë t fjalës s ë d h ë n ë , fjalë q ë u n e n u k e dija d h e e dëgjova p ë r h e r ë të p a r e prej saj, p r a i kishte d h ë n ë besën s e d o f i a s u i t e m o t r ë n n g a l a r g , s a h e r ë q ë të donte ajo; si kishin k a l u a r jave e m u a j , e pastaj vite, dhe asnjeri nga shtëpia e saj, madje as vetë besëtari, K o standini, s'vinte që s'vinte p ë r ta p a r e ; si a t ë e k i s h t e m a r r ë një mail i p a d u r u e s h ë m , si e m u n d o n t e vetmia, aty midis të huajve dhe bashkë me mallin e vetminë shtohej herë pas h e r e a n k t h i se mos kishte n d o d h u r n d o një gjëmë atje në shtëpi. Kurse, k u r mori vesh n g a u n e për luftën apo për m u r t a j ë n , ishte e sigurt se. d i ç k a e keqe kishte ndodhur, se parandjenja n u k e kishte gabuar dhe më tha se donte të nisej vetë p ë r në shtëpi, por ç'fi b ë n t e t ë s h o q i t , i c i l i , m e g j i t h ë s e i k i s h t e p r e m t u a r t a s u i t e v e t ë , m e q ë v ë l l e z ë r i t s'po k u j t o h e s h i n , i d h ë n ë pas punëve, thoshte se n u k gjente dot kohë për një u d h ë t i m kaq të gjatë. D u k e e d ë g j u a r t ë fliste, e b u k u r sic q e d h e , s i c d u kej, a k o m a më e b u k u r prej lotve, p a p r i t u r më lindi d ë shërimi për të dhe, i s h t y r ë prej tij, pa e m e n d u a r gjatë, i t h a s h ë se, po të donte, m u n d ta sillja u n e g j e r në s h t ë pi. Ngaqë s h t e g t i m e t e g j a t a ishin gjëja më e z a k o n s h me në jetën time, une ia t h a s h ë këtë me po a t ë t h j e s h tësi që i t h u h e j d i k u j t p ë r ta ç u a r gjer në q y t e t i n fqinje, 147

per2lek.com Klan Kulturor

p o r a s a j kjo i u d u k n j ë ide e m a r r ë z i s h m e . I s h t e e k u p t u e s h m e q ë n ë fillim a s a j t'i d u k e j d i ç k a e m a r r ë z i s h m e , m e g j i t h a t ë p i k ë r i s h t n g a z j a r r m i a m e t ë eilen ajo n i s i t a k u n d ë r s h t o n t e k ë t ë ide, m u a m ë lindi s h p r e s a p ë r t ë k u n d ë r t ë n , n g a q ë m ' u d u k se ajo e b ë n t e k ë t ë gjë jo aq p ë r t ë m ë m b u s h u r m e n d j e n m u a , q ë kjo i s h t e d i ç k a e m a r r ë z i s h m e , p o r p ë r t'i m b u s h u r m e n d j e n v ê t e s . D h e sa më s h u m ë që ajo thoshte: ju jeni i m a r r ë d h e a k o m a më e m a r r ë jam u n e që po ju dëgjoj, m u a aq më t e p ë r më shtohej dëshira për të, bashkë me shpresën se ajo do ta p r a n o n t e . K ë s h t u që, k u r ditën e n e s ë r m e , p a s n j ë nate pa gjumë d h e krejt e zbehtë, me zë të pafuqishëm ajo m ë t h a se, n ë qoftë s e p r a n o n t e t ë v i n t e m e m u a , s i do ta përligjte k ë t ë gjë p ë r p a r a të shoqit, u n e t h a s h ë me y e t e : e fitova. Isha i b i n d u r se k r y e s o r j a ishte të n i sesha n j ë h e r ë me të, vetëm për vetëm, n ë p ë r u d h ë t e E v r o p ë s , p a s t a j t ë b ë h e j ç'të b ë h e j . G j i t h ç k a t j e t ë r më d u k e j e p a r ë n d ë s i s h m e . I t h a s h ë të v i n t e pa lejen e t i j , m e q e n ë s e ai i s h t e b ë r ë vetë s h k a k t a r për një sjellje të tillë. Në fund të fundit, a n u k më t h a v e t ë se ai i k i s h t e p r e m t u a r t a s i l l t e n ë s h t ë p i , p o s'e l i n i n p u n ë t ? P r a , l e të nisej d h e ajo pa e l a j m ë r u a r . Po si, si? p y e s t e ajo me padurim. Si të përligjem pastaj përpara tij? Me një të panjohur, vetëm. Dhe u skuq. Sigurisht, i thashë, që s ' k e p ë r - t ' i t h ë n ë s e ike m e n j ë t ë p a n j o h u r , a s p a k , na r u a j t ë zoti. Po a t ë h e r ë si? t h a ajo. D h e u n e i t h a s h ë : E k a m m e n d u r d h e këtë, lëri n j ë pusullë q ë t ë e r d h i v ë llai d h e t ë m o r i m e n g u t n g a q ë n ë s h t ë p i k a n d o d h u r n j ë f a t k e q ë s i . Ç ' f a t k e q ë s i ? M ë n d ë r p r e u a j o . T i e di, i h u a j , po n u k e t h u a . Ah, im velia s'rron më, n d r y s h e , do të vinte të më shikonte. Kaluan dy dite të tjera me këto lëkundje. Kisha frikë se do të bija në sy d h e u përpoqa ta takoja më fshehtazi. Dëshira për të ikur me të m ' u bë e papërm b a j t s h m e . D h e m ë n ë fund ajo pranoi. Ishte një m b a s dite vonë, krejt e zymtë, k u r ajo vrapoi te udhëkryqi, ku i kisha t h ë n ë se po e prisja për h e r ë të fundit, hipi mbi vithet e kalit pas meje, d h e u nisëm të dy pa folur 148

per2lek.com Klan Kulturor

a s n j ë fjalë. U d h ë t u a m a q s a m e n d u a m s e k i s h i m s h k u a r m j a f t l a r g p ë r t ë h u m b u r odo g j u r m ë . F j e t ë m n ë një bujtinë të h u m b u r dhe të nesërmen që pa gdhirë u nis ë m përsëri për u d h ë . Është e t e p ë r t t'ju t h e m se ajo ishte vazhdimisht në ankth. E qetësoja sa m u n d j a d h e iknim larg. K ë s h t u kaloi n a t a e dytë, në një b u j t i n ë tjetër, a k o m a m ë t ë h u m b u r s e e p a r a , n ë n j ë k r a h i n ë q ë s'i d i a s emrin. Nuk po ju tregoj hollësira për përpjekjet e mia q ë ajo t ë p r a n o n t e t ë b ë h e j d a s h n o r j a i m e . K r e n a r i ä d h e sidomos ankthi i vazhdueshëm e pengonin. Por u n e i përdora të gjitha rnjetet, d u k e n i s u r n g a lutjet e zjarrta, g j e r t e k ë r c ë n i m i s e d o t a b r a k t i s j a e t a lija v e t ë m m i d i s rrafshirave të Evropës. Kështu që më në fund natën e k a t ë r t ajo u bë imja. Ishte n j ë deh je k a q e m a d h e për mua, saqë në mëngjesin e dites së nesërme, krejt i t r u llosur, n u k k u p t o j a ku ishim dhe për ku s h k o n i m . . . Në qoftë se po ju t h e m hollësira të p a n e v o j s h m e , ju l u t e m të më ndërpritni. Kaluam kështu ca dite dhe ca net të çuditshme. Flinim bujtinave ku na zinte hera, pastaj iknim larg. P ë r të përballuar shpenzimet, s h i t ë m disa n g a stolitë e s a j . U n e doja që ky u d h ë t i m të zgjatej në p a m b a r i m , ajo s h p e j tonte. Sa më s h u m ë u afroheshim kufijve të Arbrit, aq më t e p ë r shtohej a n k t h i i saj. Ç'ka n d o d h u r valle a t j e , t h o s h t e h e r ë pas h e r e . Ç'ishte ajo l u f t ë , ç ' i s h t e ajo m u r t a j ë ? P y e t ë m d i s a h e r ë n ë p ë r b u j tina, por përgjigjet ishin të turbullta. Kishim dëgjuar p ë r një luftë të m a d h e në viset e Arbrit, por disa n g a t ë r r o n i n kohan e saj, disa t h o s h i n se n u k ishte luftë, po m u r t a j ë , t ë t j e r ë t h o s h i n s e kjo k i s h t e n d o d h u r j o në Arbër, por më tutje. Kështu ishin përgjigjet, por, sa më tepër u afroheshim kufijve të Arbrit, aq më s h u m ë ato qartësoheshin. Që ajo të m o s dëgjonte, p ë r p i q e s h a të m e r r j a vesh n d o n j ë gjë k u r ajo p u s h o n t e n ë d h o m ë . T a ni të gjithë e dinin a t ë luftë e a t ë m u r t a j ë , që kishin qenë të pleksura bashkë e që kishin bërë kërdinë mbi m a shkullimin e krejt Arbrit. Pasi h y m ë në principatat veriore të vendit, filluam t'u s h m a n g e s h i m r r u g ë v e dhe bujtinave kryesore dhe përpiqeshim të udhëtonim krye149

per2lek.com Klan Kulturor

sisht natën. Tani kishim arritur në principatat fqinje, d h e ajo n u k d o n t e k u r r s e s i t ë t ë r h i q t e v ë m e n d j e n e të tjerëve. Ecnim djerrinave, udhë e pa udhë. Bënim d a s h u r i ku të m u n d n i m . Në një nga bujtinat e rralla ku u d e t y r u a m të futeshim për shkak të kohës së keqe, u n e mësova të vërtetën e kobshme për familjen e saj. P ë r zinë e asaj familjeje të dëgjuar bisedohej k u d o . Kishin vdekur gjithë vëllezërit e saj. Kishte vdekur edhe K o s tandini, ai që i k i s h t e p r e m t u a r ta sillte. Bujtinari d i n t e gjithçka. Frika se mos njiheshim, nisi të më kapullonte tani edhe mua. Sa më shumë që i afroheshim shtëpisë së saj, aq më tepër v r i t n i m mendjen se si do ta përligjte ajo a r d h j e n e s a j . Ajo që k u j t o n t e se vëllezërit i k i s h t e g j a • lie, t m e r r o h e j m ë t e p ë r s e ç ' d u h e j , k u r s e m u a , q ë e d i j a të vërtetën, puna më d u k e j më e thjeshtë. Sidoqoftë ishte më lehtë të përgjigjeshe përpara një nëne plakë, të s h u s h a t u r n g a zia, s e s a p ë r p a r a n ë n t ë v ë l l e z ë r v e . Shqetësimi se si do t'ua shpjegonte vëllezërve dhe nënës a r d h j e n e s a j , sa v e n t e bëhej i l e m e r i s h ë m . Si do t ë t h o s h t e k u r t a pyesnin «kush t ë solli?»? T ë t r e g o n t e t ë v ë r t e t ë n ? T ë g ë n j e n t e ? P o si? A t ë h e r ë u d e t y r o v a t'i tregoja n j ë pjesë të së v ë r tetës, domethënë një pjesë të gjëmës. I thashë, midis të t j e r a s h , s e vëllai i s a j , K o s t a n d i n i , a i q ë i k i s h t e d h ë n ë f jalën se do ta sillte në shtëpi, kishte v d e k u r b a s h k ë me një pjesë të vëllezërve. K u p t o h e t që u bë si e çmendur n g a dëshpërimi, p o r as kapitja e rrugës, as brenga n u k i a h o q ë n dot shqetësimin se si do ta shpjegonte këtë ardhje të beftë. Ideja p ë r ta s h p j e g u a r udhëtimin e saj me n d i h m ë n e një n d ë r h y r jeje të m b i n a t y r s h m e më lindi m u a . E v r a v a sa e v r a v a mendjen dhe n u k m u n d a të gjeja n j ë tjetër shpjegim. S ' k e ç'i b ë n , i t h a s h ë , d o t ë p ë r d o r ë s h t ë n j ë j t ë n g ë n j e s h t ë r q ë p ë r d o r e m e t ë t shoq, d o t ë t h u a s h q ë t ë solli K o s tandini, r r u g ë t j e t ë r s'ke. Po t i m s h o q e g ë n j e v a se ai e d i n t e vëllanë të gjallë, m ' u përgjigj ajo, si do të t h e m t ë n j ë t ë n gjë p ë r t ë v d e k u r i n ? T a n i ë s h t ë m ë l e h t ë , i thashë une, pikërisht ngaqë është i vdekur. Do të thuash 150

per2lek.com Klan Kulturor

s e t ë solli y t velia, l e t a l e t a k u p t o j n ë s e t ë solli ndit, a s'të ka p r e m t u a r te në shtëpi? Të gjithë e të besojnë.

per2lek.com Klan Kulturor

kuptojnë si të duan, d o m e t h ë n ë fantazma e tij. Në fund të fus e gjallë a v d e k u r d o t ë t ë s i l l d i n e p r e m t i m i n e tij d h e do të

P ë r m u a që e dija se kishte m b e t u r gjallë v e t ë m n ë na, më dukej më e t h j e s h t ë puna, k u r s e ajo, që i d i n t e gjallë s ë p a k u g j y s m ë n e v ë l l e z ë r v e , f a r e p a k s h p r e s ë k i s h t e se do ta besonin. Mirëpo, donte apo n u k donte, ishte e d e t y r u a r t ë pajtohej m e mua. R r u g ë tjetër- s'kishte. S'kishte as kohë për të gjetur diçka më të besueshme, dhe kryesorja që se mendjet tona e kishin h u m b u r tani kthjelltësinë. K ë s h t u , erdhi n a t a e fundit, n a t a e n j ë m b ë d h j e t ë tetorit, në mos gaboj, k u r ne, d u k e lëvizur po aq fshehtazi sa fantazmat, iu a f r u a m shtëpisë. N u k po z g j a t e m m e t r o n d i t j e n e s a j , q ë k a l o n t e t a n i çdo k u f i . K i s h t e k a l u a r m e s n a t a . A s h t u sic k i s h i m v e n d o s u r , u n e q ë n d r o v a m ë n j a n ë , fshehur n ë g j y s m ë t e r r , k u r s e ajo d u h e j t ë n i sej drejt portes. Mirëpo n u k ishte në gjendje të ecte. Atëherë u detyrova ta mbaja për k r a h u gjer te porta, k u m e d o r e t ë d r i d h u r t r o k ë l l i t i , ose, q ë t ë j e m m ë i s a k të, v e t ë m s a e v u r i d o r ë n m b i t r o k i t ë s e n , s e n ë t ë v ë r tetë isha une që trokëllita d u k e lëvizur të sajën, që ishte e ftohur si dore kufome. U n e desha të shkëputesha në ç a s t , p o r a j o , a s h t u e l l a h t a r i s u r sic i s h , s ' m a l ë s h o n t e d o r ë n . Me tjetrën i p ë r k ë d h e l a flokët p ë r h e r ë të f u n d i t për ta qetësuar, por në a t ë çast kërciti p o r t a e b r e n d s h m e d h e , l a v d i zotit, ajo j o v e t ë m m a l ë s h o i d o r ë n , p o r më s h t y u si e t r o m a k s u r . Dëgjova zërin. e plakës nga b r e n d a -«Kush je?», p a s t a j p ë r g j i g j e n e s a j « H a p e , n ë n ë , j a m D o r u n t i n a » , d h e p r a p ë zërin e plakës «Si t h e ? » . Isha d u k e u l a r g u a r d h e fjalët e t j e r a n u k i d a l l o v a q a r t ë , a q m ë t e p ë r që, s a vente, a t o bëheshin m ë t ë m b y t u r a d h e me ca si klithma në mes. U largova udhës së m a d h e gjer në vendin ku kisha lënë kalin d h e , pasi i hipa, eca një copë h e r ë p ë r të gjet u r ndonjë skutë ku të kaloja natën. E kishim lënë të t a 151

k o h e s h i m f s h e h t a z i , p a s d y d i t ë s h , p o r q y s h a t ë çast e n d i e j a s e kjo s ' k i s h t e p ë r t ë n d o d h u r m ë . T ë n e s ë r m e n d h e ditët e tjera të mëvonshme, duke pare turbullirën e m a d h e që kishte s h k a k t u a r ardhja e saj, jo v e t ë m u binda se s'kisha për ta t a k u a r më, por e mblodha mendjen të zhdukesha një orë e më pare që këndej. Ndërkohë m o r a vesh për udhëzimet e dhëna prej jush dhe tani po më b ë h e j g j i t h m o n ë m ë e b e s u e s h m e se, d u k e e s j e l l ë atë g r u a , u n e k i s h a k r y e r n j ë s a k r i l e g j , i cili, megjithëse m b e t e j par m u a i p a k u p t u e s h ë m , m u n d t ë m ë k u s h t o n t e shtrenjtë. Doja të zhdukesha një orë e më pare, po në ç'tmënyrë? Të gjitha b u j t i n a t d h e p i k a t e k a l i m i t ishin urdhëruar të më kapnin porsa të më diktonin. Njëherë m e n d o v a të dorëzohesha vetë e të t r e g o j a : u n e e solla atë grua, më ndjeni, në qoftë se k a m b ë r ë ndonjë gjë të keqe, por, d h e në e k a m bërë, n u k e k a m ditur. M i r ë p o p a s t a j n d ë r r o v a m e n d j e . Ç'reië d u h e t , t h a s h ë m e v e te. Me pak kujdes m u n d t ' u vidhem n g a t ë r r e s a v e d h e të shpëtoj nga kjo histori. Kisha një p a r a n d j e n j ë se d i t ë t e mjaltit me gruan e re do të më ktheheshin në helm. Nisa t ë lëvizja m e kujdes, larg u d h ë v e d h e bujtinave d h e kryesisht n a t ë n . Kujtoja se, sa të kapërceja kufirin e principatës suaj, do të gjendesha jashtë rrezikut. N u k e dija se lajmërimi për m u a kishte s h k u a r e d h e në princip a t a t d h e k o n t e t ë fqinje. D h e p i k ë r i s h t a t j e e p s s o v a . U ftoha d u k e k a l u a r një l u m ë m e një e m ë r t ë keq, «Ujana e Keqe», kështu më duket se quhej, pastaj s'mbaj mend m i r e se ç'ndodhi. Kisha ethe dhe zjarrmi të m a d h e d h e s ' m ë k u j t o h e t më asgjë, veç çastit k u r u p ë r m e n d a i l i d h u r k ë m b ë e d u a r në n j ë b u j t i n ë . Ja, kjo qe e g j i t h a , z o t i shef. N u k e d i n ë s e e s h p j e g o v a çdo g j ë a s h t u sic d u h e t , p o r j u m u n d t ë m ë p y e s n i p ë r ç f a r ë d o lloj h o llësie d h e u n e d o t ' j u p ë r g j i g j e m fije e p ë r p e , zoti shef. M ë v j e n k e q q ë n ë fillim u s o l l a a s h t u s i c n u k d u h e j t ë sillesha, p o r besoj se ju e k u p t o n i g j e n d j e n t i m e , zoti shef. U n e d o j ë b ë j ç m o s q ë t a s h l y e j s j e l l j e n t i m e t ë p a d e n j ë t ë fillimit, d u k e t r e g u a r g j i t h ç k a v e ç t ë m ë p y e s ni, zoti shef.

per2lek.com Klan Kulturor

152

Ai h e s h t i më në fund d h e s y t ë i m b e t ë n një g r i m e të palëvizur, n ë n shikimin e Stresit. Ndihej menjëherë që qiellzën e k i s h t e të t h a r ë , po n u k g u x o n t e të k ë r k o n te ujë. Stresi qëndroi për një kohë s h u m ë të gjatë ashtu. P a s t a j , k u r b u z ë t e tij l ë v i z ë n p ë r t ë f o l u r , f y t y r ë n e t ë burgosurit e përshkoi një vetëtimë nënqeshjeje. — Kjo ë s h t ë e v ë r t e t a ? — p y e t i Stresi. — P o , z o t i shef. K r e j t e v ë r t e t a . — A?! — K r e j t e v ë r t e t a , zoti shef. Stresi u n g r i t dhe ngadalë, s i k u r qafën ta kishte prej druri, k t h e u kokën nga ndihmësi d h e dy rojat. — V ë r e n i në t o r t u r e , — u r d h ë r o i . Jo v e t ë m s y t ë e të burgosurit, por fytyrat e të t r e njerëzve të tij shtangën n g a habia. — Në t o r t u r e ? — pyeti n d i h m ë s i me zë të ulët, i sig u r t s e n u k k i s h t e dëgj.uar m i r e . — Po, — t h a Stresi me zë të akullt, — në t o r t u r e . Dhe mos më shikoni me a t a sy. U n e di ç'bëj. Me një lëvizje të v r u l l s h m e ai u k t h y e të dilte, në k o h ë n që pas shpinës së tij i b u r g o s u r i nisi të k l i t h t e : — O zoti shef, zoti shef, ç ' ë s h t ë k j o ? O z o t i m a d h , ç'është k ë s h t u ! Pse, p s e . . . Stresi i ngjiti shkallët me shpejtësi, m e g j i t h a t ë a r r i ti të dëgjonte tringëllimin e prangave që po m b ë r t h e h e shin dhe k l i t h m a t e tjera, që, megjithëse dëgjoheshin më mbytur, ishin më ngjethëse e më të përvajshme. Stresi u ngjit në zyrën e tij, mori plumbçin dhe nisi të s h k r u a n t e një raport për kancelerinë e princit. •«Raport p ë r k a p j e n e s j e l l ë s i t t ë D o r u n t i n ë V r a n a j t . Dje në mbrëmje, prej kapitenit të kufirit Stanish, m ' u d ë r g u a n j e r i u që dyshohej se ishte sjellësi i D o r u n t i n ë Vranajt. Në pyetjen e pare, të bërë prej meje, n u k t r e goi a s g j ë d h e m o h o i t ë k e t ë n j o h u r n j ë g r u a m e k ë t ë e m ë r e aq më pak të k e t ë u d h ë t u a r me të. P a s t a j , n ë n kërcënimin e tortures pohoi gjithçka, duke zbuluar më n ë f u n d e n i g m ë n e k ë s a j n g j a r j e j e . Ajo k a n d o d h u r k ë s h t u : Në fund të shtatorit të këtij viti, i n d o d h u r në B o h e 153

per2lek.com Klan Kulturor

mi gjatë një shtegtimi të zakonshëm për shitje ikonash n j e r i u p ë r t ë c i l i n b ë h e t fjalë, p a s i e k a n j o h u r r a s t ë s i s h t D . V . d h e p a s i k a d ë g j u a r a n k i m e t d h e a n k t h e t e saj lidhur me familjen që e kishte larg, i ka p r e m t u a r ta sjellë n ë s h t ë p i . I k a m b u s h u r m e n d j e n t ë g ë n j e j ë t ë s h o qin, d u k e i l ë n ë n j ë pusullë se gjoja po ikën me të v ë llanë, Kostandinin, d h e janë l a r g u a r k ë s h t u q ë t ë d y n g a Bohemia. Rrugës ka krijuar marrëdhënie dashurie me të. Në mbarim të udhëtimit të mundimshëm, pasi i ka t r e g u a r se vëllai i saj Kostandini ka k o h ë që ë s h t ë i v d e k u r , n ë m u n g e s ë t ë gjetjes s ë n j ë g ë n j e s h t r e tjetër p ë r të përligjur këtë udhëtim me një të panjohur, i ka m b u s h u r m e n d j e n D.V. t'i t h o t ë s'ëmës se e ka sjellë f a n t a z ma e vëllait të vdekur, sipas p r e m t i m i t që i kishte b ë r ë në gjallje. P a s k ë s a j , i t r e m b u r , ë s h t ë p ë r p j e k u r të i k ë p a r ë n ë n ë sy, gjersa është k a p u r , n ë r r e t h a n a q ë m e siguri dihen prej jush, në k o n t e n ë fqinje, në një bujtinë që quhet «Bujtina e dy Robertëve». Me urdhrin tim ndodhet tani në n j ë veçim të piote. P r e s udhëzime prej jush për veprime të mëtejshme.

per2lek.com Klan Kulturor

Kapiteni Stres»

Për torturën, që porsa kishte nisur. poshtë, nën k ë m b ë t e t i j , S t r e s i n u k s h k r o i a s n j ë fjalë. E m b y l l i l e t r ë n me kujdes, e vulosi me dyllë dhe e nisi m e n j ë h e r ë për në k r y e q y t e t i n e principatës. Një letër p a k a s h u m ë të njëjtë nisi p ë r në Manastirin e Tre K r y q e v e me s h ë n i m i n që, n ë qoftë s e k r y e p e s h k o p i q e l a r g u a r p ë r n ë q e ndër, letra të çohej atje. 154

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

GJASHTË

Ra prapë dëborë, por e n d r y s h m e n g a e para, si më e afërt për njerëzit. Ç'ishte p ë r t'u z b a r d h u r , u zbardh, d h e ç'ishte për të m b e t u r e zezë, m b e t i a s h t u . S t r e h ë t lëshuan krongjijtë e p a r e të akullit, një pjesë e r r ë k e v e n g r i n ë si zakonisht d h e cipëza e akullit ishte aq e q ë n d r u e s h m e , sa p ë r të m b a j t u r v e t ë m p e s h ë n e zogjve. U d u k m e n j ë h e r ë q ë k y i s h t e n g a a t a d i m r a q ë i shikonin dheut. 155

Nën pullazet e r ë n d u a r a nga bora, si asnjëherë tje t e r , flitej p ë r D o r u n t i n ë n . T ë g j i t h ë e d i n i n t a n i k a p j e r e s j e l l ë s i t t ë s a j d h e d i n i n d i s a g r i m c a n g a a t o q ë a i kishte rrëfyer, por ato ishin të mjaftueshme për të m b u s h u r b o t ë n m e fjalë, s i c m j a f t ô n t e n j ë g r u s h t g r u r ë p ë r të mbjellë një a r e me të. Gjithë ato d i t e k o r r i e r ë t ë s h u m t ë e r d h ë n n g a q e ndra në krahinë dhe po aq të tjerë u nisën prej k r a h i nës për në qendër. Thuhej se po përgatitej një mbledhje e m a d h e për të d a v a r i t u r një h e r ë e m i r e gjithë atë m j e g u l l e t r a z i m s h p i r t ë r o r që k r i j o i h i s t o r i a e p a q e n ë - e ngritjes nga varri të vëllait të vdekur. Me sa dihej, S t r e si po përgatiste r a p o r t i n e hollësishëm që do të m b a h e j atje. Të burgosurin e kishte vënë në një veçim të piot e , n ë n j ë v e n d q ë s'e d i n t e a s k u s h , d u k e e r u a j t u r m e x h e l o z i n g a çdo s y a p o v e s h i h u a j . Ato coperà rrëfimesh të të burgosurit, që kishin m u n d u r të dilnin jashtë, udhëtonin tani gjithmonë e me l a r g t ë b a r t u r a n g a g o j a n ë gojë, m i d i s a v u l l i t t ë f r y m ë marrjes, që sajohej n g a ngrica, iknin n ë p ë r karroca, u d h ë më udhë e bujtinë më bujtinë. Megjithëse, për shkak të së ftohtës njerëzit lëviznin më pak, për çudi, t h a s h e t h e m naja vraponte po aq shpejt, sa edhe në kohë të ngrohtë. Madje dukej sikur, e m p i r ë midis së ftohtës dimërore, a s h t u e k r i s t a l t ë d h e r r e z ë l l o r e s i ish, n d r y s h e n g a t h a s h ethemnajat e verës, ajo udhëtonte tani më e sigurt, pa u rrezikuar të përçudnohej si ato n g a zagushia, t r u llosja e m e n d j e v e d h e s h k u r d i s j a e n e r v a v e . M e g j i t h a t ë k j o s'do t ë t h o s h t e a s p a k s e ajo n u k n d r y s h o h e j , f r y h e j , m e r r t e d r i t ë a p o m u r r ë t o h e j çdo d i t e g j a t ë p ë r h a p j e s s ë saj. Dhe, sikur të mos mjaftoheshin me këtë, njerëzit thoshin: P o prit, k a e d h e gjëra t ë tjera a k o m a m ë të n g a t ë r r u a r a . O zot, ç'do t ë n a d ë g j o j n ë v e s h ë t , p s h e r ë t i nin të tjerët ndërsa largoheshin. Të gjithë prisnin mbledhjen e m a d h e ku do të shkoqitej një p ë r një kjo histori. Flitej se në të do të vinin s h u m ë fisnikë nga gjithë principatat, m a d j e edhe nga principatat e tjera të Arbrit. Kishte zëra që thoshin se 156

per2lek.com Klan Kulturor

do të ishte i pranishëm v e t ë princi. Të tjerë zëra p ë s h p ë ritnin se do të vinin në mbledhje funksionarë të lartë të kishës, q ë nga Bizanti, m a d j e disa, më të rrallë natyrisht, thoshin se m u n d të m e r r t e u d h ë n e të v i n t e vetë Patriarku. Sep#e, n d r y s h e n g a ç'mendohej gjer tani, p u n a p a s kësh s h k u a r tepër larg. K a s h k u a r lajmi gjer n ë k r y e qytetin botëror të fesë ortodoksë, në Kostandinopojë, d h e d i h e t se atje p ë r k ë t o gjëra s'të falin k u r r ë . Janë s h q e t ë s u a r z y r t a r ë t e l a r t ë t ë fesë, m a d j e t h o n ë s e e d h e vetë perandori e ka m a r r ë vesh dhe ka qëndruar një n a të pa gjumë. Sepse p u n a paskssh qenë s h u m ë më e t h e l l ë s e ç ' q e d u k u r n ë fillim. S ' i s h t e p u n a s e u s h f a q a p o n u k u s h f a q n j ë f a n t a z m ë , a p o n j ë shpifje e k ë t i j lloji, n g a a t o q ë feja i k a n d ë s h k u a r e d o t ' i n d ë s h k o j ë p ë r h e r ë n ë t u r r ë n e d r u v e . J o , k ë t u b ë h e j fjalë p ë r d i ç k a s h u m ë m ë t ë m a d h e , d i ç k a q ë , l a r g qoftë, t r o n d i s t e t h e m e l e t e f e s ë o r t o d o k s ë . I s h t e . fjala p ë r a r d h j e n e n j ë « K r i s h t i t ë Ri», pupu, ule zërin, më k u p t o n , për një Krisht, të Ri, s e p s e v e t ë m një njeri gjer më sot është n g r i t u r n g a v a rri, J e z u Krishti, k u r s e k ë t u desh u bë një profanim i p a f a l s h ë m : u d y s h u a në gjoja ringjalljen e d i k u j t tjetër, p r a n ë b o t ë n m e d y K r i s h t ë r , s e p s e , n ë qoftë s e s o t d o të pranosh që dikush tjetër bën atë që m u n d i të bënte Jezui, nesër do të pranosh që ky dikush të jetë rival i t i j , larg qoftë. Jo më kot Roma armike i kishte h a p u r veshët dhe p ë r g j o n t e s i d o t ' i v e n t e filli k ë s a j h i s t o r i é . M e s i g u r i m u r g i i t katolikë i kanë fryrë më s h u m ë se të gjithë k ë saj përralle të ringjalljes së Kostandinit, në m ë n y r ë që t ë g j e n i n rastin t'i j e p n i n një goditje v d e k j e p r u r ë s e fes ë o r t o d o k s ë d u k e e a k u z u a r p ë r dykrishteri, p r a p ë r n j ë herezi të mynxyrshme. Kështu aë puna paskësh vajtur t h e l l ë e m ë t h e l l ë , g j e r s a b ë h e j fjalë p ë r n j ë l u f t ë b o t ë r o r e fesh. Madje k i s h t e p ë s h p ë r i m a s e m a s h t r u e s i që k i s h t e sjellë D o r u n t i n ë n , n u k ishte veçse n j ë a g j e n t i kishës së Romës, i n g a r k u a r me këtë mision. Të tjerë s h k o n i n e d h e m ë l a r g : flitej s e e d h e D o r u n t i n a v e t ë k i 157

per2lek.com Klan Kulturor

shte r ë n ë në grackën e katolikëve, duke pranuar t'u s h ë r b e n t e . Z o t i m a d h , ç'po d ë g j o j m ë , i a b ë n i n n j e r ë z i t . J a si paskëshin qenë pleksur punët. P o r kisha ortodoksë e Bizantit, ajo q ë p ë r këso shkeljesh n u k k i s h t e k u r s y e r as patriarkë, as perandorë, e kishte kapur më në fund fillin e n g a t ë r r e s ë s d h e s ë s h p e j t i d o t ë s q a r o n t e g j i t h çka. A r m i q t ë e saj do të m b e t e s h i n me g i s h t në gojë. K ë s h t u flitnin n j ë pjesë e njerëzve. Të tjerë t u n d n i n kokën gjatë. Jo se ishin në k u n d ë r s h t i m me ato që t h o shin të parët, po sepse d y s h o n i n se m o s kjo t h a s h e t h e m najë për ngritjen e Kostandinit nga varri, më t e p ë r se me p u n ë intrigash e rivalitetesh midis dy feve k r y e s o r e të botes, kishte të bënte me një trazim misterioz, që t u r bullon h e r ë pas h e r e si n j ë duhimë s h p i r t r a t njerëzore, i bën të humbasin drejtpeshimin, të trallisen, duke s y nuar, ashtu të turbullt e të verbër, drejt tejjetshmërisë apo tejvdekjes, sepse jeta d h e vdekja, sipas tyre, e m b ë s h tjellin palë-palë n j e r i u n p a m b a r i m i s h t , d h e , ashtu sic kishte vdekje b r e n d a jetës, po ashtu kishte jetë b r e n d a vdekjes dhe pastai kishte prapë jetë brenda vdekjes që n d o d h e j midis jetës, apo vdekje tjetër, midis jetës b r e n d a vdekjes e k ë s h t u me r a d h ë gjer në pafundësi. . . Mjaft, t h o s h i n t ë p a r ë t , n a e b ë t ë k o k ë n l ë m s h m e k ë t o t r y e l i m e , n u k m u n d t ë flitni m ë q a r t ë ? D h e a t ë h e r ë a t a përpiqeshin të flitnin me qartë, duke s h p e j t u a r të folurën, ngaqë e ndienin se miegullina do t'ua m b u l o n t e p r a p ë a r s y e t i m i n . P r a , r i f i l l o n i n a t a , m b a s e kjo n g r i t j e e p a q e n ë n g a varri e Kostandinit s'kishte të bënte fare me të, d h e io aty, te varri, te kisha u ngjiz ky gënjim, nor në v e t ë brendësinë e njerëzve, të cilëve u erdhi, me sa duket, k o h a e dëshirës që të tërboheshin në përzierjen e j e tës d h e të vdekjes, a s h t u sic u vjen h e r ë pas h e r e m a r r ë z i a e p ë r b a s h k e t . P r a lindi kjo dëshirë te n j ë r i këtu, te nie-, ri a t j e dhe, si një epidemi që e s h p ë r n d a n d u h m a e erës, i molepsi të gjithë. gjersa u s h n d ë r r u a në n j ë dëshirë p ë r të r e n d u r të gjithë në një orgji të përbashket, të gjallë e të v d e k u r , si m o s o zot. M i r ë p o n j e r ë z i t , m e n d j e s h k u r t ë r sic ishin, n u k e m e n d o n i n se ç'gjë t ë l e m e r i s h m e 158

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
ndillnin, sepse vërtet të gjithë i m e r r malli p ë r t'i r i k t h y e r e d h e një h e r ë t ë vdekurit, p o r kjo është v e t ë m p ë r p a k k o h ë d h e gjithmonë pas një mjegulle, (diçka më pengonte ta përqafoja, kishte t h ë n ë Doruntina). Po p r o vo t'i shikoje të vinin e të uleshin këmbëkryq midis n e s h d h e do të shikoje se ç'tmerr do të ishte. N g a n j ë herë n u k merresh dot vesh me një plak nëntëdhjetëvjecar, po m e n d o si m u n d ta bëj e k ë t ë me një n ë n t ë q i n d vjeçar. Ndaj dhe për Kostandinin, apo për këdo t j e t ë r q ë d o t ë n d i l l e j t ë v i n t e n ë j e t ë , kjo d o t ë i s h t e v e t ë m p ë r p a k k o h ë , (ti ik, s e u n e k a m p a k p u n ë n ë k i s h ë ) , s e pse j e t a e tij prej të v d e k u r i atje e kishte vendin, në v a r r . K a p a s u r n j ë k o h ë k u r t h u h e j s e t ë gjallë e t ë v d e k u r ' j e t o n i n bashkë, përzier njerëz e hyjni, madje qëllont e q ë e d h e m a i t o h e s h i n midis t y r e , d u k e pjellë q e n i e t ë p ë r z i e r a , p o r kjo i s h t e n j ë k o h ë b a r b a r e q ë s ' k t h e h e j m ë . Të tjerë që i dëgjonin këto arsyetime d h e që u p ë l q e n t e t'i mendonin gjërat më thjesht, thoshin se, po të i s h t e p u n a për një dëshirë ringjalljeje, s'ishte n e v o j a t'i m b u s h n i n mendjen vêtes d h e të tjerëve nëse ringjallja i s h t e e m i r e apo e k e q e , s e p s e ajo i s h t e diçka që s ' v a r e j p r e j t y r e . Në fund të fundit, d i t ë n e apokalipsisit do ta v e n d o s ë zoti, t h o s h i n a t a , d h e p ë r t ë s ' m u n d t ë j a p ë m e ndime askush dhe aq më pak të japë shenjën dikush, përveç atij vetë. Pikërisht këtu qëndronte e keqja e thas h e t h e m e s per n g r i t j e n e K o s t a n d i n i t n g a v a r r i , p ë r g j i gjeshin të t j e r ë njerëz. Ë s h t ë m a r r ë kjo n g r i t j e si një s h e n j ë , s i n j ë sin j al, q ë a p o k a l i p s i s i m u n d t ë f i l l o j ë p a u r d h r i n e zotit. K ë t ë a k u z ë k ë r k o n t'i bëjë k i s h a e R o mës kishës sonë ortodoksë: ti ke lejuar gënjeshtrën për shpalljen e apokalipsisit. Po tani të gjitha këto do të vih e s h i n në vend. Kisha e Bizantit s'qe k a p u r në befasi. Stresi e kishte zbuluar më në fund gënjeshtrën e m a d h e d h e së shpejti tërë vendi, për të mos thënë t ë r ë bota, n g a R o m a n ë Kostandinopojë, d o t ë njoftohej për të. Stresi me siguri do të dekorohej. guri J a , d r i t a në s h t ë p i n ë e tij s h u h e j e fundit. Me s i përgatiste gjer vonë r a p o r t i n që do të m b a n t e . K u 159

s h e d i ç'do t ë n a d ë g j o j n ë v e s h ë t , t h o s h i n p r a p ë n j e r ë tzit. Të gjithë s'kishin në gojë veçse zbulimin e m a s h trimit të Doruntinës. Vetëm vajtojcat vazhdonin të m o s h d r y s h o n i n asgjë në ligjet e tyre. E r d h i d i t a e të v d e kurve, të gjithë bënë vizitat e zakonshme në varre, d h e a t o i q a n ë V r a n a j t me po ato vargje, sic i kishin q a r ë h e r ë t e fundit. A

per2lek.com Klan Kulturor
Kostandin, të ardhtë gjëma, Ku e ke besën që raê dhe? Besa jote nën dhé.

Stresi buzëqeshte në një m ë n y r ë enigmatike • k u r ia tregonin. K o h ë t e fundit ai qe zbehur në fytyrë. — Ç ' ë s h t ë b e s a s i p a s j u s h ? — p y e s t e ai s h o k ë t e K o s t a n d i n i t , m e t ë cilët i p ë l q e n t e t ë r r i n t e k o h ë t e f u ndit. Ata vështronin njëri-tjetrin. Ishin k a t ë r djem: S h p e ndi, Milosaoja d h e dy djemtë e Radhenjve. Pothuajse çdo m b a s d i t e S t r e s i s h k o n t e t ' i g j e n t e t e B u j t i n a e R e , ku a t a e kishin zakon të rrinin qysh n g a koha k u r K o standini qe gjallë. Njerëzit që e shikonin Stresin m i d i s tyre, tundnin kokën habitshëm. Disa thoshin se r r i n t e m e t a për a r s y e p u n e , disa, p ë r k u n d r a z i , t h o s h i n s e r r i n t e kot, p ë r t ë k a l u a r k o h ë n . E k a m b a r u a r r a p o r t i n , t h o shin, d h e tani po çlodhet. K u r s e të tjerë ngrinin supet. Ku m u n d ta dish perse rri me ta. Është i thellë Stresi, p u s . A s n j ë h e r ë s ' m u n d t a d i s h p e r s e e b ë n n j ë gjë d h e p e r s e s'e b ë n n j ë t j e t ë r . — Pra, ç'është besa, sipas jush, ose, më m i r e , sipas atij, Kostandinit? K a t ë r shokët, a t a q ë ishin t r i s h t u a r m ë tepër se k u s h d o nga vdekja e Kostandinit, që e kishin p a s u r a t ë më t e p ë r se velia, që edhe t a n i pas t r e v j e t ë s h n u k e hiqnin nga goja d h e nga mendimet, aq sa kishte s h u m ë njerëz, që gjysmë me shaka gjysmë seriozisht i quanin -«dishepujt e K o s t a n d i n i t » , v ë s h t r u a n p ë r s ë d y t i n j ë r i -tjetrin. Perse e b ë n t e Stresi k ë t ë pyetje?

160

Ata n u k e kishin pranuar lehtë shoqërimin me kapitenin. Kishin p a s u r p ë r h e r ë n j ë ftohtësi ndaj tij, qysh në gjallje të K o s t a n d i n i t , p o r k o h ë t e fundit, q y s h s e S t r e si kish nisur të merrej me zbulimin e misterit të a r d h j e s së D o r u n t i n ë s , f t o h t ë s i a e r d h e u bë e a k u l l t , g j e r në kufijtë e armiqësisë. Përpjekjet e p a r a të Stresit për t ' u a f r u a r m e t a h a s ë n n ë fillim n ë k ë t ë a r m i q ë s i . M i r ë po pastaj, p ë r çudi, e n d ë r r u a n krejt q ë n d r i m i n d h e e p r a n u a n shoqërimin e kapitenit. S'janë të p a k t ë edhe ata, thoshin njerëzit të dielave në kishë, j a n ë të m e n ç ë m këta djemtë e sotëm. — K j o ë s h t ë n j ë fjalë e p ë r d o r u r e d h e m ë p a r e , — v a z h d o n t e Stresi, — p o r k u p t i m i që i j e p e t k o h ë t e fundit është pothuajse i ri. U n e e k a m n d e s h u r disa h e r ë në gjyqësitë. Ata rrinin menduashëm. Në mbasditet dhe m b r ë m jet, që Kostandini ua k i s h t e l ë n ë tani s h k r e t ë , kishin fol u r a t ë h e r ë m e zjarr për s h u m ë gjëra, por biseda p ë r b e sën kishte qenë një nga më të dashurat. D h e jo më ko t. Ajo lidhej v e t v e t i u m e t ë tjerat, ishte n ë n j ë f a r ë m ë n y rë s t r u m b u l l a r i i t y r e . Pas paralajmërimit të peshkopit, dërguar familjeve t ë t y r e , a t ë h e r ë k u r Kostandini ishte a k o m a gjallë, ata kishin nisur të ishin të kujdesshëm me të tjerët, por t a n i , ç'do t ' u b ë n i n t a n i q ë K o s t a n d i n i , i a d h u r u a r i i t y re, s'ishte m ë ? Veç kësaj, Stresi, me sa d u k e j , kishte d i jeni për m e n d i m e t e t y r e dhe, përderisa kishte dijeni, l e t'i d ë g j o n t e a t o g j e r n ë f u n d . N ë f u n d t ë f u n d i t ata nuk trembeshin prej tyre, ata druheshin vetëm nga shpifjet d h e s h t r e m b ë r i m e t , k u r s e ato, m e n d i m e t , do të ishin gati t'i shpallnin p ë r p a r a të gjithëve, po t'u jepej mundësia. — Ç'mendonte Kostandini për besën? — u përgjigj M i l o s a o j a . — K j o ë s h t ë e l i d h u r me m e n d i m e t e t j e r a të tij. Është vështirë të kuptohet pa ato. D h e a t a n i s ë n t ' i s h p j e g o n i n S t r e s i t fili e p ë r p e gjithçka. K o s t a n d i n i , sic b e s o h e j s e e d i n t e z o t i shef, ishte

per2lek.com Klan Kulturor

11-2

161

n j ë k u n d ë r s h t u e s n ë p ë r g j i t h ë s i , n j ë kontestator, a s h t u s i e d h e ata. A i i s h t e k u n d ë r ligjeve, i n s t i t u c i o n e v e , d e k reteve, burgjeve, policisë dhe gjyqeve. Ai t h o s h t e : të gjitha këto j a n ë ligje t ë d e t y r u e s h m e , q ë b i e n m b i n j e r i u n n g a j a s h t ë , s i b r e s h r i , p r a n d a j d u h e t -të z h d u k e n e t ë z ë v e n d ë s o h e n m e ligje t ë t j e r a , t ë b r e n d s h m e , q ë t ë j e n e në vetë njeriun. Dhe me këtë n u k kupton te diçka thjesht shpirtërore, që lidhej v e t ë m me ndërgjegjen, jo, s'ishte kaq ëndërrimtar sa të besonte se njerëzimi m u n d t ë qeverisej v e t ë m m e ndërgjegje. Ajo q ë m e n d o n t e ai, i s h t e diçka e k a p s h m e , diçka, farën e së cilës ai e k i s h t e gjetur të shpërndarë kohët e fundit aty^këtu në jetën e a r b ë r e s h ë v e d h e p ë r të cilën ai t h o s h t e se d u h e j të zhvillohej, t ë n x i t e j p ë r t ' u n g r i t u r n ë sistem. Ishte fjal a p ë r n j ë sistem, k u a s k u s h t ë mos k e t ë n e v o j ë p ë r ligje t ë d e k r e t u a r a , p ë r gjyqe, burgje d h e polici. Natyrisht që edhe në këtë rend do të kishte drama, vrasje d h e d h u në, por njeriu do të dënonte të tjerët d h e do të dënohej p r e j të tjerëve, i p a d e t y r u a r prej ligjeve. Ai do të vriste apo do të lejonte të vritej, do të vetëburgosej, apo do të dilte prej b u r g u t k u r ta q u a n t e të nevojshme. Po si m u n d të m e n d o h e t n j ë r e n d i tillë, p y e s t e S t r e si. A n u k ishte diçka që përfundonte p r a p ë te ndërgjegjja dhe që ata vetë e quanin një ëndërrim? Ata përgjigjeshin se në një bote të tillë institucion e t do të zëvendësoheshin nga institucione të tjera, të p a d u k s h m e , të p a p r e k s h m e , por jo si diçka ëndërruese, f u s h ë m e Iule, e t ë t i l l a , p o r t ë z y m t a e t r a g j i k e , p r a , p o aq me peshë si të parat^ në mos më tepër. Vetëm se këto do të jenë brenda njeri ut, jo si një vrasje ndërgjegjeje a p o d i ç k a e k ë t i j lloji, p o r n j ë g j ë e p ë r c a k t u a r m i r e , një ide, një bind je, një u r d h ë r i p r a n u a r e i n j o h u r prej të gjithëve, por i k r y e r prej secilit sipas v u l l n e t i t të vet. P r a ishte diçka b r e n d a njeriut, por jo e fshehtë, po e d i t u r prej të gjithëve, njëlloj sikur gjoksi i n j e r i u t të ishte i tejdukshëm d h e brenga, drama, vendimi apo lëk u n d j e t e tij, m a d h ë s h t i a apo mjerimi i tij, të shiheshin p r e j t ë gjithëve. J a , t ë tilla d o t ë ishin k ë t o n y j e k u 162

per2lek.com Klan Kulturor

do të mbësbtetej ky rend. Besa ishte një prej tyre, n d o shta më e rëndësishmja. Ishte akoma e rrallë. Ishte e papërcaktuar mire, naziqe, si një Iule e egër, që k i s h t e nevojë p ë r k u l t i v i m . Dhe për të lehtësuar shpjegimin, ata i kujtuan Stresit një ngjarje që kishte ndodhur vite më pare, k u r Kostan d i n i q e gjallë, n ë një k a t u n d j o s h u m ë larg p r e j a n d e j , ku një njeri kishte vrarë m i k u n e ftuar në shtëpi. Stresi e d i n t e . A t j e q e p ë r d o r u r fjala « e p r e u n ë b e s ë » . G j i t h ë k a t u n d i , të vegjël e të m ë d h e n j kishin p ë s u a r n j ë t r o nditje të rende. Dhe vendosën bashkërisht që k u r r ë të mos n d o d h t e një kob i tillë. Madje s h k u a n më l a r g : v e ndosën që kushdo që të kalonte në katundin e tyre, i n j o h u r a i p a n j o h u r , ishte në besë, p r a ishte i s h p a l l u r e i m b r o j t u r s i m i k , i h a p e j d e r a n ë odo o r ë t ë d i t e s e t ë natës, i jepej të h a n t e d h e ishte i paprekshëm. Taïïeshin në t r e g u n e krahinës: doni të h a n i një d a r k ë falas? K a l o n i n ë p ë r a t ë k a t u n d d h e t r o k i t n i n ë cilën p o r t e t ë d o ni d h e do të shikoni si do t'ju nderojnë, madje do t'ju oërcjellin gjer j a s h t ë fshatit, s i k u r t ë ishit n d o n j ë p e s h k o p . P o r a t a n u k pyetën n g a talljet, madje s h k u a n m ë larg, i k ë r k u a n princit d h e m o r ë n leje prej tij t'i d ë n o n i n v e t ë b e s ë p r e r ë s i t . K ë s h t u q ë n ë a t ë k a t u n d n u k del i gjallë po preve besën. Një t j e t ë r k a t u n d , s h u m ë larg që k ë n d e j , k ë r k o i p r e j p r i n c i t t ë n j ë j t ë n gjë, p o r p r i n c i , i t r e m b u r s e m o s kjo p o p ë r h a p e j . n u k u a d h a lejen. Ja, k j o i s h t e b e s a , d h e k ë s h t u fliste K o s t a n d i n i . A i e q u a n t e besën një nga gjërat më sublime dhe kishte mendimin se, k u r a i o , s i d h e t ë t j e r a ligje t ë n g j a s h m e m e t ë , d o t ë përhapeshin e do të merrnin në dorëzim të gjitha fushat e jetës, a t ë h e r ë ligjet e j a s h t m e , b a s h k ë me i n s t i t u c i o n e t e t v r e , do të b i n i n v e t v e t i u , sic b i e l ë k u r a e v j e t ë r e_gjarprit. 1 K ë s h t u fliste K o s t a n d i n i n ë a t o m b a s d i t e t e t y r e t ë p a h a r r u e s h m e te Bujtina e Re. Ja, u n e do t'i j a p besën n ë n ë s , s e d o t ' i sjell D o r u n t i n ë n n g a s h t ë p i a e b u r r i t n ë ç d o ç a s t q ë t ë d o j ë ajo d h e , s i d o n ë t ë n d o d h ë , e d h e i shtrirë po të jem nga sëmundja, edhe me gjysmë shpirt, Î63

per2lek.com Klan Kulturor

edhe me një dore, me një këmbë, apo p a sy, madje edhe. . .une n u k e shkel besën. — M a d j e e d h e . . . — p ë r s ë r i t i S t r e s i . — M o s do je të t h o s h e -«madje e d h e i v d e k u r . . ,», M i l o s a o ? — Ndoshta, — u përgjigj djaloshi në m ë n y r ë të t u r bullt, d u k e v ë s h t r u a r përjashta. — Po si?- — p y e t i S t r e s i . — Ai i s h t e i m e n ç ë m , ai nuk besonte në veprimet e fantazmave, une kam një r a p o r t prej peshkopit, ku t h u h e t se si ai, b a s h k ë me ju, ditën e pashkëve keni qeshur me besimin e njerëzve për ringjalljen e Krishtit. A t ë h e r ë si është e m u n d u r që ai të besonte se m u n d të ngrihej vetë nga vdekja? Ata vështruan njëri-tjetrin, duke fikur midis t y r e një buzëqeshje të përbashket. — J u k e n i t ë d r e j t ë , zoti shef, p ë r d e r i s a flitni për botën e sotme, të zakonshmen, por s'duhet të h a r r o n i se a i , n e t ë g j i t h ë , n ë fjalët d h e m e n d i m e t t o n a k i s h i m p a rasysh një bote tjetër, m e një p e r m a s e t ë r e , m ë k u p t o n i , n j ë b o t e m e besë. N ë k ë t ë b o t e g j i t h ç k a m u n d t ë ndodhte ndryshe. — Megjithatë ju jetonit ndërkaq në botën tonë, të zakonshmen, — tha Stresi. — Po. Por n j ë pjesë e qenies sonë, pjesa më e m i r e ndoshta, ishte në tjetrën. — Në tjetrën. .. — ia bëri Stresi ngadalë. Ishte r a d h a e tij t a n i të fikte n j ë buzëqeshje v e t ë m p ë r v e t ë m . Ata n u k e v u n ë re ose bënë sikur n u k e v u n ë re a t ë b u z ë q e s h j e d h e v a z h d u a n t'i f l i t n i n a t i j p ë r m e n d i m e t e tjera të Kostandinit, për arsyet perse duhej bërë ky rin d ë r t i m në s t r u k t u r e n e jetës së Arbrit, a r s y e që l i d h e shin me stuhitë vigane që shihte ai në horizont, me p o zitën e vetë Arbrit, s h t r ë n g u a r si në d a r e m i d i s dy fève, t ë R o m ë s e t ë B i z a n t i t , d h e m i d i s d y b o t ë v e , P e r ë n d i m i t d h e Lindjes. P r e j përplasjes së t y r e s'priteshin veçse tallaze të lemerishme, për përballimin e të cilave A r bri d u h e j të krijonte m ë n y r a mbrojtjeje. Ai duhej të krijonte s t r u k t u r a m ë t ë q ë n d r u e s h m e s e ligjet d h e i n sti t u c i o n e t « e j a s h t m e » , s t r u k t u r a t ë p ë r j e t s h m e e u n i 164

per2lek.com Klan Kulturor

versale brenda p ë r brenda njeriut, te p a p r e k s h m e e të p a d u k s h m e , p r a t ë p a s h k a t ë r r u e s h m e . M e n j ë fjalë, A r bri d u h e j t e n d r y s h o n t e ligjet e v e t a , z y r a t , b u r g j e t , g j y q e t e g j i t h ç k a t j e t ë r , t'i b ë n t e t ë t i l l a n ë m ë n y r ë q ë të m u n d t'i m e r r t e ato n g a b o t a e j a s h t m e e t'i s t r e h o n t e brenda njerëzve k u r te afrohej stuhia. Ai duhej ta b ë n te këtë, n d r y s h e do të fshihej n g a faqja e dheut. K ë s h t u fliste K o s t a n d i n i . D h e a i m e n d o n t e q ë kjo s t r u k t u r e e re do të fillonte n g a besa. — Ishte e rende, natyrisht, e p a d u r u e s h m e disfata e Kostandinit, shkelja e besès, apo jo? — pyeti Stresi. — Po, natyrisht, ishte e r e n d e . .. Sidomos pas m a l l k i m i t t ë n ë n ë s . . . V e ç s e kjo n u k i s h t e n j ë d i s f a t e , zoti Stres. .. Ai arriti ta m b a n t e besën. . . P a k me vonesë, sigurisht. . . vonesë e shkaktuar prej një arsyeje m a d h o r e .. . v d e k j e s . . . m e g j i t h a t ë ai e m b a j t i . .. — Po D o r u n t i n ë n n u k e solli a i , — t h a S t r e s i , — ju e dini k ë t ë po aq m i r e sa une. — P e r j u n d o s h t a n u k e solli a i . P ë r n e ë s h t ë n d r y she. — E v ë r t e t a është një për të gjithë. Doruntinën m u n d ta k e t ë sjellë kushdo, por v e t ë m jo ai. — D o r u n t i n ë n e solli a i . . . — A t ë h e r ë u n e ju pyes: besoni ju në ngritjen e njeriut nga varri? — Kjo ë s h t ë diçka e dores së d y t ë . . . S'ka lidhje me thelbin e çështjes. — Si s ' k a ? Në q o f t ë se ju s ' p r a n o n i r i n g j a l l j e n e n j e r i u t , s i m u n d t ë n g u l n i k ë m b ë p ë r u d h ë t i m i n e tij m e të motrën? — O, s ' k a a s n j ë l i d h j e , z o t i S t r e s . . . Ë s h t ë d i ç k a e d o r e s s ë d y t ë . K r y e s o r j a ë s h t ë q ë D o r u n t i n ë n e solli ai. — Ndoshta është puna e dy botëve, që ne n u k po m e r r e m i vesh, — t h a Stresi, — ç'është gënjeshtër në n j ë rën, m u n d të jetë e vërtetë në tjetrën, apo jo? — Ndoshta.. .ndoshta...

per2lek.com Klan Kulturor

165

N d ë r k a q trazioni i p ë r g j i t h s h ë m n ë v i g j i l j e n e m b l e dhjes së m a d h e v a z h d o n t e . Si gjethet e v e r d h a p ë r p a r a stuhisë, vraponin, rrotulloheshin në erë, binin e n g r i h e s h i n p ë r s ë r i fjalë, p a n d e h m a , p a r a n d j e n j a e l a j m e t ë p a besueshme. Kofrierët nga qendra në krahinë e nga krahina drejt qendrës sa vente dendësoheshin. Askush s'e dinte ditën e s a k t ë të mbledhjes, dinin v e t ë m që ajo sa vente afrohej.

per2lek.com Klan Kulturor

166

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

SHTATË

P ë r s h k a k t ë o b o r r i t t ë tij t ë b r e n d s h ë m , q ë i s h t e a q i gjerë sa m u n d të n x i n t e r r e t h dy mijë vetë, Manastiri i Vjetër qe caktuar si vendi ku do të bëhej mbledhja e madhe. Dite me r a d h ë zdrukthëtarët punuan për të ngritur ca tribuna prej druri për të ftuarit, të m b u l u a ra me t e n d a në r a s t se do të binte shi, si edhe n j ë platf o r m ë p r e j n g a d o t ë fliste S t r e s i . Mbledhja do të bëhej të dielën e pare të dhjetorit, por qysh n g a mesi i javës pjesa më e m a d h e e b u j t i n a ve të krahinës, sidomos ato që ndodheshin më p r a n ë Manastirit të Vjetër, si dhe gjithë b u j t i n a t e Udhës së M a d h e , q e n ë m b u s h u r p l o t . K i s h i n m b ë r r i t u r ose i s h i n n ë mbërritje e sipër të ftuar laikë e fetarë n g a të gjitha a n ë t 167

e principatës si dhe të ftuar të tjerë nga principatat, k o n t e t ë e d u k a t a t fqinje. Priteshin të ftuarit n g a principatat më të largëta, si d h e të dërguarit e Patrikanës së shenjtë nga qendra e perandorisë. Gjithë ato dite, duke pare karrocat e të a r d h u r v e , që venin e vinin nëpër Udhën e Madhe, shumica me emblema të vizatuara mbi dyert, si edhe të zotët që r r i nin brenda tyre, të veshur edhe ata me veshje ngjyrangjyra dhe shpesh me emblema të qepura sipër veshjeve, të njëjta me ato të karrocave, njerëzit mësuan për oborret princërore, ceremonitë, gradat d h e hierarkitë fet a r e e laike më s h u m ë se gjatë gjithë jetës së tyre. V e tëm atëherë ata kuptuan me të vërtetë se ç'përmasa dhe ç'rëndësi kolosale paskësh p a s u r ajo histori, që në k r y e qe d u k u r si një histori thjesht fantazmash në a t ë m e s n a t ë n e 1 1 t e t o r i t . N j ë dite p ë r p a r a S t r e s i s h k o i n ë M a n a stirin e Vjetër p ë r të p a r e vendin e mbledhjes. P ë r g a t i tjet kishin m b a r u a r plotësisht, z d r u k t h ë t a r ë t kishin m b l e d h u r veglat e q e n ë larguar, një shi i hollë kishte l a g u r ato shkallë të tribunave që nuk qenë m b u l u a r nga tendat. Stresi shkoi te platforma e d r u r t ë , prej n g a do të fliste d h e një copë h e r ë qëndroi m ë k ë m b ë aty, m e sytë t ë n g u lur në shkallët boshe të tribunave. Ai n u k i hoqi sytë prej t y r e një kohë të gjatë, gjers a p a p r i t m a s k o k a e tij u k t h y e n g a e d j a t h t a , p a s t a j n g a e majta, me n j ë m ë n y r ë të tillë s i k u r a n d e j t'i k i s h t e t h i r r u r dikush, apo sikur të kishte dëgjuar befas k l i t h m a e u l ë r i m a . Një b u z ë q e s h j e e h i d h u r u v i z a t u a në f y t y r ë n e tij, pastaj me h a p a të ngadaltë ai u l a r g u a që a n d e j .

per2lek.com Klan Kulturor

U gdhi më në fund d i t a e s h u m ë p r i t u r e m b l e d h j e s s ë m a d h e . I s h t e n j ë dite e f t o h t ë , n g a a t o q ë , k u r k u j t o h e s h se është e diel, të d u k e n edhe më të ftohta. R e t e e 168

larta rrinin të palëvizshme, si të a n k o m a r a në q e n d r ë n e q i e l l i t . O b o r r i i b r e n d s h ë m i m a n a s t i r i t , me p ë r j a s h t i m të tribunave të rezervuara për zyrtarët e lartë dhe të ftuarit nga principatat e tjera d h e nga Kostandinopoli, qe m b u s h u r qysh herët në mëngjes, dhe turmave të von u a r a s'u m b e t e j gjë tjetër veçse të zinin v e n d p ë r j a s h ta, në d j e r r i n ë n e gjerë j a s h t ë m u r e v e , me shpresë se edhe a t a do të m e r r n i n vesh diçka. P a t j e t ë r që do të m e r r n i n vesh diçka, madje s h u m ë shpejt, përderisa a t a i s h i n b a r r j e r a e p a r e p ë r m e s s ë cilës d o t ë k a l o n i n l a j met, për të m b u s h u r pastaj valë-valë tërë botën. Të mbështjellë shumica me guna të dhirta ngjyrë hiri, për t'u mbrojtur nga të ftohtët e sidomos nga shiu, ata vështronin vargun e kuajve e të karrocave që m b ë rrinin n j ë r a pas tjetrës dhe prej të cilave zbritnin të ftuarit. T r i b u n a t në oborrin e brendshëm po m b u s h e shin dalngadalë. Të fundit z u n ë vend në to i d ë r g u a r i personal i princit, delegatët n g a Bizanti, të s h o q ë r u a r nga kryepeshkopi i principatës, si e d h e Stresi, uniform a e t ë cilit, e zezë, m e b r i r ë t e b a r d h ë t ë k a p r o l l i t s i për saj, e tregonte jo v e t ë m më të gjatë, por edhe më të zbehtë. Kryepeshkopi u shkëput nga grupi i të f t u a r v e d h e eci d r e j t platformës, p ë r t ë h a p u r , sic d u k e t , mbledhjen. S h u m ë zëra t h a n ë «qetësi!», «qetësi!», gjersa qetësia nisi të shtrohej dalngadalë në oborrin e m a d h . D h e v e t ë m k u r a j o u bë p a k a s h u m ë e p i o t e , u d ë g j u a një z h a u r i m ë , q ë gjer a t ë h e r ë n u k ishte ndier. Ishin t u r mat jashtë mureve të manastirit. Z ë r i i k r y e p e s h k o p i t p ë r p i q e j të i s h t e i f o r t e e i k u m b u e s h ë m , por atij i m u n g o n t e k u p o l a e k a t e d r a l e s , n ë n të cilën qe m ë s u a r p ë r të q e n ë i tillë. Ai nisi të b ë hej nervoz për pamjaftueshmërinë e zërit të vet, u k o llit, p a s t r o i f y t i n , p o r z ë r i z h v l e r ë s o h e j n ë n j ë m ë n y r ë të p a m ë s h i r s h m e prej hapësirës së oborrit, m u r e t e të cilit d o t ë n d i h m o n i n n d o s h t a disi p ë r t ' i k r i j u a r n j ë f a r ë j e h o n e atij zëri, sikur të m o s ishin aq të ulëta. Megjit h a t ë k r y e p e s h k o p i v a z h d o i t ë fliste. A i foli s h k u r t p ë r 169

per2lek.com Klan Kulturor

q ë U i m i n e k ë s a j m b l e d h j e j e të g j e r ë , e cila u t h i r r p ë r të s q a r u a r m a s h t r i m i n e m a d h , që, p ë r fat të keq, u ngjiz së pari në këtë k a t u n d në lidhje me të ashtuquajturën «ngritjen e dikujt n g a v a r r i d h e u d h ë t i m i n e tij me n j ë t ë g j a l l ë » (ai t h e k s o i fjalët « d i k u j t » , « m e n j ë » q ë t ë b i n te, s i c d u k e t , n ë s y s e a i s ' d e n j o n t e t ' u p ë r m e n d t e as e m r a t Kostandinit e Doruntinës), për jehonën e këtij m a s h t r i m i a n e m b a n ë principatës, p ë r t e j kufijve të saj e madje përtej kufijve të Arbrit, për katastrofat e papërfytyrueshme që m u n d të shkaktojnë herezi të tilla në qoftë se lihen të gjëllojnë lirisht, d h e së fundi për p ë r pjekjet e kishës së Romës për ta shfrytëzuar këtë herezi kundër kishës së shenjtë bizantine d h e masat e kësaj të fundit për t'i ç j e r r ë m a s k ë n kësaj gënjeshtre. — D h e t a n i f jialën po ia j a p k a p i t e n i t S t r e s , — v a z h doi a i , — q ë u n g a r k u a m e h e t i m i n e k ë s a j n g j a r j e j e d h e që do të mbajë një r a p o r t të hollësishëm për gjithë rrjed h ë n e saj. Ai do të sqarojë këtu një p ë r një e pikë për pikë si u sajua ky m a s h t r i m i m a d h , k u s h fshihej pas të a s h t u q u a j t u r i t i v d e k u r q ë gjoja u n g r i t n g a v a r r i , ç ' i s h te në të vërtetë i ashtuquajturi udhëtim i motrës me v ë l l a n ë e v d e k u r , ç'ndodhi më v o n ë d h e si u z b u l u a e gjithë kjo. ' Një m ë r m ë r i m ë e f u q i s h m e m b u l o i fjalët e t i j të f u n d i t , n ë k o h ë n q ë S t r e s i u s h k ë p u t n g a v e n d i d h e eci drejt platformës. Ai ngriti kokën, vështroi t u r m ë n e pambarim dhe priti gjersa mbi të të binte shtresa e p a r e e heshtjes. Frazat e para i shqiptoi me n j ë zë që iu d u k fare i ulët n e fillim, p o r q ë e r d h i d u k e u d ë g j u a r m ë k u m b u e s h ë m sa më s h u m ë që heshtja thellohej. Ai parashtroi në m ë nyrë kronologjike a t ë që kishte n d o d h u r natën e 11 tetorit e më pas, tregoi për m b ë r r i t j e n e D o r u n t i n ë s , për pohiniin e saj se e r d h i me vëllanë e v d e k u r , p ë r d y s h i m e t e tij s e m o s n j ë m a s h t r u e s i s h t e f u t u r n ë k ë t ë m e s për të gënjyer Doruntinën, se mos Doruntina kishte gënjyer nënën d h e atë vetë, Stresin, se mos të dy ata, Doruntina dhe sjellësi i saj i p a n j o h u r , kishin k u r d i s u r një m a s h 170

per2lek.com Klan Kulturor

trim të përbashket, se mos ishte diçka tjetër, p u n ë hakm a r r j e j e e vonë, larje llogarie apo çështje testamenti. Ai tregoi pastaj për m a s a t e m a r r a p ë r zbulimin e së v ë r t e tës, p ë r h u l u m t i m i n e a r k i v i t të familjes, për k o n t r o l l e t në b u j t i n a t e p i k a t e k a l i m i t si d h e p ë r d ë s h t i m i n e gjithë përpjekjeve për të ndriçuar diçka në këtë mister. P a s t a j S t r e s i foli p ë r p ë r h a p j e n e t h a s h e t h e m e v e t ë p a ra, p ë r vajtojcat d h e p ë r dyshimet e tjera se mos D o r u n t i n a k i s h t e q e n ë e ç m e n d u r , d h e u d h ë t i m i i saj m e v ë . liane s'kishte q e n ë veçse fryt i fantazisë së s ë m u r ë . M i rëpo, vazhdoi ai, e r d h ë n të d ë r g u a r n g a familja e b u r r i t dhe kështu u vërtetua që ky udhëtim qe bërë vërtet dhe që kalorësi që e kishte m a r r ë atë mbi kalë, ishte pare vërtet me sy. Stresi tregoi pastaj p ë r m a s a t e reja që ai dhe zyrtarët e tjerë të principatës u detyruan të m e r r nin për t'i d h ë n ë fund shpjegimit të këtij misteri, m a s a që çuan më në fund në kapjen e mashtruesit, d o m e t h ë në të atij që kishte luajtur rolin e vëUait të vdekur, në «Bujtinën e dy Robertëve», në k o n t e n ë fqinje. — K ë t ë n j e r i u n e e m o r a v e t ë në p y e t j e , — v a z h d o i a i . — Në fillim e m o h o i që e n j i h t e D o r u n t i n ë n . Ai m o h o i gjithçka dhe vetëm k u r u n e dhashë u r d h ë r ta vinin në tortura, tregoi të vërtetën. Dhe ja e vërteta sipas tij. S t r e s i v a z h d o i t ë fliste p ë r r r ë f i m i n e t ë b u r g o s u r i t . N j ë m ë r m ë r i m ë l e h t ë s i m i s h o q ë r o n t e t a n i fjalët e tij. Dukej sikur të gjithë kishin pasur nevojë që ajo histori e r e n d e , gjer tani m a k a b r e , të freskohej, si n g a një p u hizë e lehtë, n g a rrëfimi i aventures d a s h u r o r e të endacakut. M ë r m ë r i m a kaloi valë-valë përtej m u r e v e të m a n a s t i r i t , p ë r j a s h t a t e s h e s h i , a s h t u sic k i s h t e k a p ë r c y e r heshtja, rrëqethja dhe tmerri. — K ë t ë pohoi ai, — t h a Stresi d u k e e n g r i t u r z ë rin. Ai pushoi një çast për të p r i t u r rivendosjen e q e t ë s i s ë së m ë p a r s h m e . — K ë t ë p o h o i i b u r g o s u r i , — v a z h doi Stresi. — Ishte m e s n a t ë . . . Qetësia nisi të thellohej, por m ë r m ë r i m a që vinte nga r a d h ë t e fundit, sidomos n g a përjashta, ishte a k o m a e ndjeshme. 171

per2lek.com Klan Kulturor

— I s h t e m e s n a t ë k u r a i m b a r o i r r ë f i m i n e tij d h e atëherë u n e . . . — Stresi bëri edhe një pushim tjetër, me një përpjekje të fundit për ta shtrirë sa më larg qilimin e heshtjes. — Atëherë une, për habinë e ndihmësve të mi, urdhërova ta vinin prapë në torture. S y t ë e Stresit i përshkoi një ndriçim squfuror. Ai v ë shtroi një çast f y t y r a t e t o p i t u r a të njerëzve, f y t y r a t e tjera, të ngrysura, te t r i b u n a t d h e hapi gojën të v a z h d o n t e fjalën v e t ë m n ë k o h ë n k u r i u d u k s e k i s h t e n x j e r r ë n g a ajo t u r m ë e m a d h e r e z e r v ë n e s k a j s h m e t ë h e s h tjes. — Une e vura atë në torture, sepse dyshova në r r ë fimin e tij. Atij iu d u k se n d j e u n j ë si t ë r m e t të n g a d a l s h ë m , m e g j i t h ë s e ishte a k o m a heshtje, njëlloj s i m ë p a r e . T a ni jepi, t h a me vete k r e j t i m p i r ë . S h k a t ë r r o gjithçka. — S h t a t ë d i t e ai i d u r o i t o r t u r â t , g j e r s a d i t ë n e t e të pohoi të vërtetën. D o m e t h ë n ë pohoi se gjithçka që kishte t h ë n ë gjer a t ë h e r ë , kishte q e n ë e gënjeshtër. T ë r m e t i , l ë k u n d j e n e të cilit ai e k i s h t e n d i e r i p a ri, k i s h t e qenë vërtet, p ë r d e r i s a tani e r d h i z h u r m a e t i j , një m ë r m ë r i m ë e mbytur, pak me vonesë vërtet, si oshët i m a e çdo t ë r m e t i , p o r t e p ë r e f u q i s h m e . V e t ë t i m t h i h o dhi sytë nga e djathta, pastaj nga e majta, andej nga p r i ste k l i t h m a t dhe ulërimat, por atje qe a k o m a s h u r d h ë r i . Vetëm fytyrat e mpira ishin nxirë krejt. — Ishte gënjeshtër e piote, — vazhdoi Stresi, i h a b i t u r q ë a t a s'po e n d ë r p r i t n i n a k o m a . — K y n j e r i n u k e kishte njqhur k u r r ë Doruntinën, n u k kishte folur k u r r ë m e të, n u k kishte u d h ë t u a r , n u k kishte bërë dashuri m e t ë d h e a q m ë p a k e k i s h t e sjellë a t ë n a t ë n e n j ë m b ë dhjetë tetorit në shtëpinë e saj. Ky njeri ka qenë i p a g u a r për t ë s a j u a r një m a s h t r i m t ë tillë. Stresi ngriti kokën, d u k e pritur diçka, që as v e t ë s'dinte ç'mund të ishte. — P o , i p a g u a r , — v a z h d o i , — s i c e p o h o i ai v e t ë , n g a n j e r ë z , e m r a t e t ë c i l ë v e n u k d o t'i p ë r m e n d k ë t u . Stresi bëri prapë një pushim të shkurtër. Heshtja 172

per2lek.com Klan Kulturor

q ë s h t r i h é j tarii p ë r p a r a t i j i n g j a n t e m ë t e p ë r n j ë s h u a r jeje. — Ky m a s h t r u e s e l u a j t i s h k ë l q y e s h ë m r o l i n e tij n ë fillim, t o u r m o h o i s e e n j i h t e D o r u n t i n ë n , d h e p o a q shkëlqyeshëm më pas, k u r pohoi se e kishte sjellë a t ë , — v a z h d o i S t r e s i . — P o r , sic n d o d h s h p e s h m e m a s h t r u e s i t e m ë d h e n j , të cilët t r a d h t o h e n nga gjërat e vogla, d h e a t ë e t r a d h t o i n j ë v o g ë l s i . K y m a s h t r u e s p r a , k y sjellës i r r e m ë i D o r u n t i n ë s . . . — A t ë h e r ë k u s h e solli a t ë g r u a ? — u l ë r i u n g a v e ndi kryepeshkopi. — I vdekuri? Stresi ktheu kokën andej. — K u s h e solli D o r u n t i n ë n ? U n e do t ' j u p ë r g j i g j e m për këtë, përderisa e k a m m a r r ë përsipër këtë pubë. Kini durian, hirësi. K i n i d u r i m , njerëz b u j a r ë . Stresi u m b u s h me frymë. Atij iu d u k se ajri i gjit h ë pësoi lëkundje, n g a q ë e d h e qindna m u s h k ë r i të tjera thithën ajër në të njëjtën kohë me të. 'Vështrimi i tij kaloi përsëri n g a d a l ë n g a sheshi i m b u s h u r plot, te s h k a llët e t r i b u n a v e , n ë k ë m b ë t e t ë cilave r o j a t r r i n i n m e duar të kryqëzuara. — E d i j a që do të b ë h e j kjo p y e t j e , — foli S t r e s i , — p r a n d a j u përgatita me seriozitet për t'ju përgjigjur. — Ai bëri p r a p ë një p u s h i m . — Po, me s h u m ë seriozitet u përgatita për këtë pyetje. Anketa ime e hollësishme për të porsa është mbyllur, dosja ime është e piote, a s h t u si e d h e bindja ime. U n e j a m gati t'i përgjigjem kësaj p y e t j e j e , n j e r ë z b u j a r ë , p y e t j e s s e k u s h e solli D o r u n t i n ë n . Stresi bëri përsëri një pushim të shkurtër, gjatë të cilit e k t h e u k o k ë n n g a t ë g j i t h a d r e j t i m e t , s i k u r t ë d o n te që të vërtetën ta dërgonte më pare me sytë e vet dhe p a s t a j me g o j ë . — D o r u n t i n ë n e solli K o s t a n d i n i . Stresi u tendos, sikur të priste m ë r m ë r i m ë n , qeshjet, fjalët «po j u k e n i d y m u a j q ë p o n a m b u s h n i m e ndjen për të k u n d ë r t ë n » , talljet, k l i t h m a t d h e zallahinë, por n g a mizëria e njerëzve s'erdhi asgjë e tillë. — D o r u n t i n ë n e solli K o s t a n d i n i , — t h a p r a p ë S t r e s i , 173

per2lek.com Klan Kulturor

si të kishte frikë se mos a t a n u k e kishin dëgjuar m i r e . P o r heshtja vazhdoi dhe ai e kuptoi se n d o s h t a n u k k i shte pasur aq s h u m ë nevojë për. një heshtje kaq të m a dhe. Ë s h t ë t e p ë r e l o d h s h m e e gjithë kjo, m e n d o i n g r i razi. Mori frymë thellë aq sa gjoksi i d h e m b i dhe v a z h doi: — U n e do t ' j u a shpjegoj gjithçka, a s h t u sic ju p r e m tova, njerëz bujarë dhe ju, zotërinj fisnikë të ftuar. Ju l u t e m v e t ë m t ë k i n i durian t ë m ë dëgjoni d h e u n e do t'jua shpjegoj gjithçka. Veç të ruaj kthjelltësinë e mendimit, mendoi S t r e s i . A s g j ë t j e t ë r s'i d u h e j t a n i p ë r t a n i . — J u t ë gjithë keni d ë g j u a r besoj q ë m ë p a r e d h e , në qoftë se jo që më pare, së p a k u në k o h ë n që u n i s ë t për këtu,.apo në kohën që mbërritët këtu, për dasmën e çuditshme të D o r u n t i n ë Vranajt, dasmë, që u bë s h k a k p ë r k ë t ë h i s t o r i . J u k e n i d ë g j u a r b e s o j s e kjo k r u s h q i e largët, e p a r a e . n j ë largësie të tillë, n u k do të bëhej, n ë , qoftë se Kostandini, njëri prej vëllezërve të nuses, n u k do t'i j e p t e besën n ë n ë s se do f i a sillte D o r u n t i n ë n sa h e r ë q ë t ë l i p s e j , n ë g a z a p o n ë zi. D h e j u e d i n i p a s t a j se sa s h p e j t erdhi k o h a e zisë p ë r V r a n a j t d h e p ë r A r b r i n , p o r D o r u n t i n ë n n u k e solli d o t a s k u s h , s e p s e d h ë nësi i besës, Kostandini, kishte vdekur. Ju keni dëgjuar për mallkimin që Zonja M ê m e i bëri të birit për shkeljen e besës dhe e dini pastaj se si tri javë p a s këtij m a l l kimi Doruntina erdhi më në fund në shtëpi. Ja perse u n e e shpall d h e e rishpall se D o r u n t i n ë n n u k e solli a s k u s h t j e t ë r , v e ç s e v ë l l a i i s a j , K o s t a n d i n i , fjala e d h ë në e tij, besa e tij. Asnjë shpjegim tjetër s'ka d h e s ' m u n d të k e t ë ky u d h ë t i m . S'ka r ë n d ë s i , u n g r i t a p o s'u n g r i t i vdekuri nga varri, për ta kryer vetë atë që duhej të k r y e n t e , s ' k a i ë n d ë s i pili q e k a l o r ë s i d h e c'k&lë s h a l o i ai a t ë n a t ë të errët k u r u nis, ç ' k r a h ë m b a n i n frerin, ç'këmbë shkelnin yzengjitë d h e m b i flokët e kujt binte p l u h u r i i u d h ë s . Secili n g a n e k a p j e s ë n e v e t n ë k ë t ë u d h ë t i m , s e p s e b e s a e K o s t a n d i n i t , a j o q ë e solli D o r u n tinën, ka mbirë këtu, midis nesh. Ndaj, për të qenë më i 174

per2lek.com Klan Kulturor

saktë, do të t h o s h a se Doruntinën, d u k e e sjellë Kostan d i n i , e soUëm n e t ë gjithë, u n e , ju, t ë v d e k u r i t t a n ë që p u s h o j n ë a t j e te kisha. — Stresi u gëlltit. — N u k k a m m h a r u a r akoma, njerëz bujarë. Do të desha t'ju flisja juve, e sidomos të ftuarve që k a n ë a r d h u r k ë t u n g a larg, se ç'është kjo force sublime, që është në gjendje të t h y e jë ligjet e vdekjes. Stresi u gëlltit përsëri. P ë s h t y m a po i t h a h e j dhe tani ai bënte një përpjekje të mundimshme për të ngjiz u r fjalët. M e g j i t h a t ë v a z h d o i t ë fliste. A i foli p ë r b e s ë n d h e p ë r p ë r h a p j e n e s a j m i d i s a r b ë r e s h ë v e . N d ë r s a fliste, p a s e dikush n g a t u r m a p o drejtohej d r e j t t i j , d u k e m b a j t u r në dore diçka të rende, n d o s h t a një gur. Kaq s h p e j t filluan, m e n d o i , d h e b ë r r y l i i p r e k u dorezën e shipatës n ë n p è l e r i n e . P o r , k u r n j e r i u u a f r u a e d h e m ë , Stresi pa se ai ishte djali i R a d h ë n j v e d h e në d o r e n u k m b a n t e gurë për të goditur, por n j ë shtambë me ujë. Stresi i buzëqeshi, e m o r i s h t a m b ë n prej dores së tij dhe piu. — D h e t a n i d o t ë p ë r p i q e m t ë s h p j e g o j s e ç'shtoaqe e l i n d ë n d h e p o e p ë r h a p i n m i d i s n e s h k ë t ë ligj t ë r i s h p i r t ë r o r , — v a z h d o i S t r e s i . A i foli s h k u r t p ë r g j e n d j e n e r e n d e në bote, për të a r d h m e n e turbullt plot re të zeza, s h k a k t u a r n g a f ë r k i m e t m i d i s p e r a n d o r i v e t ë m ë d h a e m i d i s feve, p ë r komplotet, k u r t h e t e p a b e s i t ë që g ë lonin a n e m b a n ë , p ë r pozitën e Arbrit midis këtij oqeani plot r r e b e s h e e dallgë të m ë d h a . — Odo popull, përballë rrezikut, mpreh mjetet mbrojtëse dhe, kryesorja, krijon mjete të reja. Duhet të jesh dritëshkurtër që të mos kuptosh se Arbri ndodhet përpara dramave të mëdha. Herët a vonë ato do të m b ë rrijnë në kufijtë e tij, në mos kanë mbërritur. Atëherë del pyetja: n ë këto k u s h t e t ë reja t ë keqësimit t ë klimës së përgjithshme në bote, në këtë k o h ë provash, krimesh e pabesish të lemerishme, ç'fytyrë do të k e t ë njeriu i A r b r i t ? D o t ë n j ë j ë s o h e t a i m e t ë k e q e n , apo d o t'i v i h e t p ë r b a l l ë a s a j ? M e n j ë fjalë, d o të sMytyrohet për t'iu përshtatur maskave të kohës, në m ë n y r ë që të sigurojë 175

per2lek.com Klan Kulturor

mbijetesën e vet, apo do ta r u a j ë f y t y r ë n të pandryshueshme, duke rrezikuar të tërheqë mbi vete zemërim i n e k o h ë s ? P ë r A r b r i n po a f r o h e t çasti i proves, i zgjedhjes midis dy fytyrave. Dhe, në qoftë se populli i A r b r i t ka filluar të p ë r p u n o j ë në t h e l l ë s i t ë e tij s t r u k t u r a t ë t i l l a s u b l i m e , s i c ë s h t ë b e s a , kjo t r e g o n s e A r bri është duke e bërë zgjedhjen e vet. Këtë mesazh u n g r i t p ë r t'i s j e l l ë A r b r i t d h e g j i t h ë b o t e s , n g a f u n d i i gropës ku qe shtrirë, Kostandini. Stresi përfshiu edhe një h e r ë me sy t u r m ë n e m a d h e të dëgjuesve përpara tij, pastaj tribunat nga e djathta dhe nga e majta. — Por ky mesazh n u k është i lehtë për ta p r a n u a r , — v a z h d o i ai. — A i d o t ë k ë r k o j ë f l i j i m e t ë r ë n d a b r e z pas brezi. Më i rende se k r y q i i Krishtit do të jetë ai. D h e t a n i q ë fjalës s k n e p o i v j e n f u n d i , — S t r e s i u k t h y e nga t r i b u n a ku rrinin të d ë r g u a r i t e princit, — desha të shtoj se, me qenë se ato që thashë n u k i p ë r s h t a t e n , ose, së p a k u tani për tani n u k i p ë r s h t a t e n d e t y r ë s s i m e , u n e qysh n ë k ë t ë cast j a p dorëheqjen n g a kjo d e t y r ë . Me dorën e djathtë Stresi preku shenjën me brirët e b a r d h ë të kaprollit, të q e p u r në anën e majtë të p e lerines së tij, pastaj, me n j ë lëvizje të s h p e j t ë , e s h k u l i a t ë dhe e la të binte përdhé. Pa t h ë n ë asgjë tjetër, zbriti shkallët e drunjta d h e , p a k t h y e r k o k ë n n g a a s k u s h , eci m e s p ë r m e s t u r m ë s , e cila i h a p t e u d h ë n m e n d e r i m , f r i k ë d h e t m e r r t ë p ë r zier b a s h k ë .

per2lek.com Klan Kulturor

Qysh nga ajo dite S t r e s i n u k u pa më a s g j ë k u n d . As ndiïLmësit e t i j , a s n j e r ë z i t e t j e r ë t ë a f ë r t , m a d j e as gruaja, n u k dinin ose n u k jepnin s h p j e g i m s e k u n d o dhej. 176

Te Manastiri i Vjetër u zbërthyen një n g a një t r i bunat d h e platforma prej druri, hamejtë i hoqën dërrasat dhe trarët, dhe te oborri i brendshëm s'mbeti më asnjë s h e n j ë prej t y r e , m e g j i t h a t ë n g a fjalët që u t h a n ë atje prej Stresit, n u k u h a r r u a asnjë. Ato kalonin gojë më gojë e katund më k a t u n d me një shpejtësi të p a b e sueshme. Pëshpërima se Stresi qe arrestuar për shkak të fjalimit u v ë r t e t u a s h u m ë shpejt se s'qe e vërtetë. Thoshin se e kishin p a r e d i k u ; në mos e kishin pare, k i shin dëgjuar trokun e n j o h u r të kalit të tij. Të tjerë n g u l nin k ë m b ë se e kishin p a r e në Udhën e M a d h e të V e r i u t d h e i s h i n t ë s i g u r t s e i s h t e ai, m e g j i t h ë s e i s h t e m u z g d h e s h t r e s a e pare e p l u h u r i t kishte a r r i t u r t'i b i n t e mbi leshra. K u m u n d t a dish, k u m u n d t a dish, t h o s h i n n j e r ë z i t . K u n u k t ë v e t e m e n d j a , o zot. D h e m e n j ë z ë t ë d r i t h ë r u a r , sic i n d o d h n j e r i u t k u r n g j e t h e t n g a t ë f t o h tët, dikush vazhdonte: Nganjëherë më vete m e n d j a se mos ai vetë e ka sjellë D o r u n t i n ë n . Shih, shih, ia b ë n t e tjetri, luaj vendit, o njeri. E p s e ç u d i t e s h , t h o s h t e i p a r i , q y s h n g a d i t a që ajo u k t h y e , u n e s ' ç u d i t e m m ë n g a asgjë. D h e t a m a m a t ë h e r ë n g j a u diçka q ë n ë çdo kohë m u n d t ë besohej s e m u n d t ë n d o d h t e , p o k u r r s e s i n ë ato d i t e : n j ë vajzë nga k a t u n d i e nisën n u s e larg. Të gjithë mbetën gojëhapur k u r dëgjuan për këtë Doruntinë të re, t a m a m në kohën k u r besohej se ideja e m a r t e s a v e larg kishte m a r r ë një goditje fatale. Kujtuan se pas ngjarjeve ngjethëse që porsa kishin ndodhur, familja e vajzës do ta prishte fejesën e b ë r ë qysh më p a r e , ose, së paku, do ta shtynte p ë r n j ë kohë tjetër, m i r ë p o n u k ndodhi ashtu. Dasma u bë ditën e caktuar, e r d h ë n k r u s h q i t n g a v e n d i i t y r e , p ë r t ë cilin d i s a t h o s h i n s e i s h t e gjashtë e disa tetë d i t e larg, dhe, si hëngrën, pine e k ë n d u an, e m o r ë n me vete n u s e n e re. Nga kisha gjer te u d h ë k r y q i i m a d h e percoli! pothuajse k r e j t k a t u n d i , si dik u r D o r u n t i n ë n e shkretë, dhe, tek e p a n e n u s e n a s h t u të b u k u r e m j e g u l l o r e pas vellos së b a r d h ë , me siguri 12-2 177

per2lek.com Klan Kulturor

s h u m ë njerëz m e n d o n i n s e ç'fantazmë d o t a sillte valle ndonjë n a t ë të e r r ë t gjer te p r a g u i shtëpisë. Mirëpo ajo, h i p u r mbi kalin e bardhë, s'jepte asnjë shenjë tmerri p ë r atë që m u n d të ndodhte. D h e njerëzit, t e k e n d i q n i n m e sy, t u n d n i n k o k a t d h e t h o s h i n : P o ndoshta u pëlqejnë këto gjëra k ë t y r e n u s e v e të sotme. o zot i m a d h . U pëlqen ndoshta të udhëtojnë në k r a h ë hijash nëpër t e r r e asgjë.

per2lek.com Klan Kulturor

T e t o r 1979

178

per2lek.com Klan Kulturor

Prilli i thyer

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

PARE

Sa herë që ndiente ftohtë nga këmbët, ai lëvizte pak g j u n j ë t d h e a t ë h e r ë d i k u poshtë" v ê t e s d ë g j o n t e g u r a l e cët që z h u r m o n i n ankueshëm. Në të vërtetë ankesa ishte b r e n d a tij. Asnjëherë në jetë n u k i kishte qëlluar të r r i n t e kështu pa lëvizur, një kohë kaq të gjatë, prapa një ledhi, tek u d h a e m a d h e , d u k e p r i t u r të kalonte d i kush. D i t a p o t h y h e j . I t r e m b u r , g a t i m e a l a r m , a i afroi syrin te pushka për të vështruar shënjestrën. Pas pak d o t ë fillonte t ë n g r y s e j d h e s h ë n j e s t r a d o t ë m j e g u llohej. Ai do të kalojë me siguri pa u e r r u r shenji i pushkës, i kishte t h ë n ë i ati. V e t ë m ki d u r i m d h e prit. 181

Lëvizi ngadalë t y t ë n , d u k e e k a l u a r s h ë n j e s t r ë n e saj m b i c a c o p e r à b o r e t ë p a s h k r i r a m i r e , p ë r t e j r r u g ë s . Prozhmi matanë qe i mbuluar aty-këtu me shegë të e g r a . P ë r t ë n j ë q i n d t ë n h e r ë atij i k a l o i n ë p ë r m e n d i d e j a se kjo i s h t e n j ë d i t e e j a s h t ë z a k o n s h m e e j e t ë s së t i j . Shënjestra e p u s h k ë i lëvizi përsëri m b r a p s h t , n g a s h e get e egra te copërat e p a s h k r i r a të dëborës. Ajo që ai e quajti me m e n d je dite e j a s h t ë z a k o n s h m e e tij, n u k ishte tani veçse ky g r u m b u l l pllangash d ë b o r e e k ë t o shegë të egra, që d u k e j sikur p r i s n i n a t y q y s h n g a m e s d i t a p ë r t ë p a r e s e ç'do t ë b ë n t e a i . Edhe pak dhe do të erret, mendoi, d h e u n e n u k do t ë s h ë n o j dot. N ë t ë v ë r t e t ë a i d o n t e q ë m b r ë m j a t ë b i n t e s a m ë p a r e d h e p a s saj t ë r r o k u l l i s e j n a t a d h e ai të ikte me v r a p nga kjo pritë e n ë m u r . P o r dita s h t y hej s h u m ë n g a d a l ë d h e a i d u h e j t ë p r i s t e a k o m a . M e gjithëse ishte prita e d y t ë për g j a k m a r r j e në j e t ë n e tij, njeriu që duhej të vriste ishte po ai i prîtes së pare, k ë s h t u q ë e d h e kjo p r i t ë i s h t e s i v a z h d i m i i s a j . T e k ë m b ë t ndjeu p r a p ë ftohtë d h e p r a p ë lëvizi g j u njët, s i p ë r t a n d a l u a r t ë f t o h t ë n t ë n g j i t e j l a r t . M e g j i thatë e ftohta ishte ngjitur prej kohësh në b a r k u n e tij, n ë g j o k s e g j e r n ë k o k ë . M a d j e n ë k o k ë ajo d u k e j s i k u r e kishte ngrirë t r u r i n copa-copa, si ato copërat e dëborës matanë udhës. Ai s'ishte në gjendje të m e n d o n t e asgjë të piote e m e l i d h j e logjike. K i s h t e v e t ë m n j ë n d j e n j ë a r m i q ë s o r e ndaj shegëve të egra dhe pllangave të dëborës dhe h e r ë - h e r ë i d u k e j se, p o t ë m o s i s h i n a t o , a i d o t a k i s h t e b r a k tisur prej kohësh v e n d i n e pritës. Mirëpo ato ishin aty, dëshmitare të palëvizshme, dhe ai s'ikte dot. T e b ë r r y l i i u d h ë s , p ë r t ë n j ë q i n d t ë n h e r ë g j a t ë asaj pasditeje^ u s h f a q n j e r i u q ë d u h e j t ë v d i s t e . A i e c t e m e hapa të shkurtër, me t y t ë n e pushkës që i dilte në të d j a t h t ë të qafës, k r e j t e zezë. N j e r i u i p r i t ë s u d r o d h : ky n u k ishte më përfytyrimi i tij. I p r i t u r i vinte vërtet. A s h t u si q i n d r a h e r ë t e tjera, G j o r g u drejtoi t y t ë n e pushkës nga njeriu që po vinte d h e futi në shënjestër kokën e tij. Një çast k o k a u d u k sikur bëri naze, s'donte 182

per2lek.com Klan Kulturor

q ë s ' d o n t e "të futej atje, m a d j e G j o r g u t i u d u k s i k u r n ë çastin e fundit buzëqeshi me ironi. Gjashtë m u a j më p a r e i k i s h t e n d o d h u r e n j ë j t a g j ë , d h e ai, p ë r t ë m o s i a s h ë m t u a r f y t y r ë n v i k t i m ë s , (se n g a i e r d h i n j ë k e q a r d h j e e tillë në ç a s t i n e f u n d i t ) , e k i s h t e u l u r s h ë n j e s t r ë n m ë p o s h t ë , d h e k j o q e a r s y e j a q ë s'e k i s h t e v r a rë dot, v e t ë m e kishte plagosur në qafë. I p r i t u r i p o a f r o h e j . V e t ë m t ë m o s e plagos, m e n doi G j o r g u n ë f o r m e l u t j e j e . G j o b ë n e p l a g o s j e s s ë p a r e m e z i e k i s h i n s h l y e r d h e n j ë p l a g o s j e e d y t ë do t'i s h k a t ë r r o n t e e k o n o m i k i s h t . K u r s e v r a s j a s ' k ë r k o n t e as* gjë. I prituri po afrohej. Më m i r e të më shkojë plumbi d ë m , s e t a plagos, m e n d o i ai. S i q i n d r a h e r ë t e t j e r a t ë p ë r f y t y r i m i t , p ë r p a r a s e t a q ë l l o n t e , G j o r g u , a s h t u sic e k ë r k o n t e z a k o n i , i foli n j e r i u t q ë p o v i n t e . A s n ë a t ë çast, a s m ë v o n ë a i n u k e k u p t o i n ë s e i foli m e zë, a p o zëri n u k i doli. E vërteta ishte që v i k t i m a k t h e u k o k ë n b e fasisht. G j o r g u p a v e t ë m n j ë l ë v i z j e t ë s h k u r t ë r t ë k r a h u t , q ë , sic d u k e j , d o n t e t ë h i q t e n g a s u p i p u s h k ë n , d h e në atë çast shtiu. Ai ngriti sytë m e n j ë h e r ë nga p u s h k a d h e g a t i i h a b i t u r p o s h i k o n t e s e ç'po n d o d h t e . I v d e kuri (njeriu ishte akoma në këmbë, por Gjorgu ishte ,i b i n d u r se kishte vdekur), bëri d h e një gjysmë hapi p ë r p a r a , p u s h k a i r a a n a s h d h e fill p a s s a j , n ë a n ë n e k u n dërt të saj, ra ai vetë. G j o r g u doli n g a p r i t a d h e eci d r e j t t ë v r a r i t . R r u g a i s h t e k r e j t ë s i s h t b o s h . I s h i n v e t ë m h a p a t e tij q ë g j ë nionin m b i të. I vdekuri kishte r ë n ë përmbys. Gjorgu u përkul m b i të dhe i vüri dorën mbi njërin sup, si për t a z g j u a r . Ç'po b ë j ? m e n d o i . D o r a p ë r s ë r i p r e k u s u p i n é t ë v r a r i t , s i k u r t'i t h o s h t e t ë k t h e h e j p r a p ë n ë j e t ë . Perse e bëj këtë, t h a me vete. D h e në çast e k u p t o i se nuk ishte përkulur mbi të vrarin për ta përmendur nga gjumi i vdekjes, por për ta k t h y e r m b a r ë . Jo, ai d o n t e v e t ë m t a k t h e n t e t r u p i n m b a r ë , a s h t u sic e k ë r k o n t e z a koni. S h e g ë t e egra d h e pllangat e pashkrira të dëborës i s h i n a k o m a d i k u a t y r r o t u l l d h e s h i k o n i n çdo gjë. U ngrit më k ë m b ë d h e u m a t të ikte, por në çast iu 183

per2lek.com Klan Kulturor

' kujtua se duhej t'ia mbështeste edhe p u s h k ë n te koka. Të gjitha këto i bëri si në ëndërr. I v i n t e p ë r të v j e llë d h e d y - t r i h e r ë t h a m e v e t e : m ë k a z ë n ë g j a k u . C a caste më vonë e gjeti veten d u k e ikur gati me v r a p n ë , për rrugën e shkretë. Po binte muzgu. Dy-tri herë ktheu kokën mbrapa, pa e ditur as vetë pse. R r u g a v a z h d o n t e të ishte fare b o s h . Ajo z g j a t e j t u t j e , m i d i s p r o z h m e v e d h e k a ç u b a v e . mes për mes dites që po mbaronte. D i k u p ë r p a r a a i n d j e u zile m u s h k a s h d h e p a s t y r e zëra njerëzorë. Një grumbull njerëzish po vinte drejt tij n ë p ë r r r u g ë n e m a d h e . H e r ë n g j a n i n s i m y s a f i r ë , h e r ë si malësorë që k t h e h e s h i n nga tregu. Ai u gjet përballë t y r e m ë p a r e . s e ç'e m e n d o n t e . M i d i s b u r r a v e k i s h t e nuse të reja d h e fëmijë. Ata i t h a n ë «mirëmbrëma» dhe ai mbajti këmbët. P ë r p a r a s e t ' u fliste, b ë r i n j ë s h e n j ë m e d o r e n ë d r e j timin e kundërt nga kishte ardhur. — Atje, t e b ë r r y l i i U d h ë s s ë M a d h e , k a m v r a r ë n j ë njeri, — t h a me një zë pothuajse të n g j i r u r . — K t h e j e ni mbarë dhe vendosjani pushkën te koka, o njerëz të mire. Në g r u m b u l l i n e r r u g ë t a r ë v e u bë n j ë ç a s t h e s h t j e . — Të ka z ë n ë g j a k u ? — p y e t i n j ë z ë . Ai n u k u p ë r g j i g j . Z ë r i d i ç k a e k ë s h i l l o i , sic d u k e t , k u n d ë r zënies së gjakut, por ai n u k e dëgjoi. Kishte n i s u r të ecte përsëri. T a n i që u tha a t y r e ta k t h e n i n të v r a r i n m b a r ë , e n d j e u v e t e n disi t ë l e h t ë s u a r . K u r r s e s i s'i k u j tohej, e kishte k t h y e r apo n u k e kishte k t h y e r trupin. Kanuni e parashikonte tronditjen nga vrasja dhe e lejonte të porositje kalimtarët për të b ë r ë atë që ti n u k e b ë r e dot. K u r s e , p o t a lije t ë v r a r i n p ë r m b y s d h e m e pushkën tutje, ky ishte një t u r p që s'falej. Akoma n u k ishte ngrysur k u r h y r i në fshat. Ishte e n d e dita e tij e j a s h t ë z a k o n s h m e . P o r t a e k u l l ë s i s h t e gjysmë e hapur. Ai e shtyu me sup dhe hyri. — Ë? — p y e t i d i k u s h n g a b r e n d a . Ai bëri «po» me kokë. — Kur? 184

per2lek.com Klan Kulturor

— P a k përpara. Ai ndjeu hapat e tyre që po zbritnin nëpër shkallët e d r u n j t a . — I ke d u a r t me g j a k , — t h a b a b a i , — s h k o t ' i l a s h . Gjorgu i shikoi i h a b i t u r duart. — Sic duket, k u r e k a m k t h y e r m b a r ë , — tha. Kot ishte bërë m e r a k gjatë rrugës për kthimin e trupit. Mjaftônte të shikonte duart për t'u kujtuar se g j i t h ç k a e k i s h t e b ë r ë a s h t u sic d u h e j . Në k u l l ë n d i h e j e r a e k a f e s ë së p j e k u r . P ë r ç u d i , i vinte g j u m ë . Madje dy h e r ë r r e s h t gogësiu. Te supi i m a j t ë i tij s y t ë e n d r i t u r të m o t r ë s së v o g ë l i d u k e s h i n të largët, si dy yje p r a p a një bregoreje. — Po t a n i ? — tha papritur, pa iu drejtuar askujt. -i D u h e t l a j m ë r u a r m o r t i në f s h a t , — u p ë r g j i g j i ati. V e t ë m t a n i G j o r g u v u r i r e s e a i p o m b a t h t e o p i n g a t . Ishte d u k e pire kafenë që ia poqi e ëma, k u r d ë gjoi z ë r i n e p a r e p ë r j a s h t a : — G j o r g u i B e r i s h a j v e s h t i u m b i Zef K r y e q y q e n . Z ë r i k i s h t e n j ë t i n g u l l t ë v e ç a n t ë , d i ç k a m i d i s Zerit të kasnecit që shpall një dekret qeveritar dhe një psalmi të vjetër. K y z ë j o n j e r ë z o r s i k u r e zgjoi n j ë ç a s t n g a p ë r g j u m ja. l u d u k s i k u r e m r i i tij k i s h t e d a l ë n g a q e n i a e t i j , nga. lëkura dhe brinjët dhe po ndehej përjashta mizorisht. I s h t e h e r a e p a r e që i n d o d h t e n j ë g j ë e tillë. G j o r g u i Berishajve, përsëriti me vete zërin e kasnecit të p a m ë s h i r s h ë m . Ai i s h t e n j ë z e t e g j a s h t ë v j e ç d h e p ë r h e r ë t ë p a r e e m r i i tij p o h y n t e n ë f u n d a m e n t i n e j e t ë s . J a s h t ë kasnecët e vdekjes po ia kalonin njëri-tjetrit, si m b i f l a t r a , e m r i n e t i j .

per2lek.com Klan Kulturor

P a s g j y s m ë o r e t r u p i n e t ë v r a r i t e sollen n ë k a t u n d . Sipas zakonit, e kishin v e n d o s u r m b i katër degë a h u . Kishte akoma një shpresë të vakët se ndoshta ende n u k kishte dhënë shpirt. 185

I ati i të v r a r i t priste më k ë m b ë te p o r t a e kullës. K u r njerëzit që po e sillnin trupin ishin a k o m a dyzet h a p a l a r g , ai i p y e t i : — Ç'më k e n i sjellë? Plage apo m o r t ? P ë r g j i g j ja qe e s h k u r t ë r , e p r e r ë : — Mort. G j u h a e tij e k ë r k o i p ë s h t y m ë n t h e l l ë , s h u m ë t h e llë, n ë s h p e l l ë n e g o j ë s . M e g j i t h a t ë a r r i t i t ' i n g j i z t e fjalët: — Futeni brenda të vdekurin dhe shpërndajeni mortin në fshat e n ë p ë r vëllazëri.

per2lek.com Klan Kulturor

Zilet e bagëtive që po k t h e h e s h i n në fshatin B r e z ftoht, tingulli i k ë m b a n ë s së m b r ë m j e s d h e gjithë z h u r m a t e tjera të ndajnatës, dukej sikur kishin sipër vêtes lajmin e porsashpallur të vdekjes. Në rrugët d h e tragat e katundit kishte një gjallëri jo të zakonshme. Ca flakadanë që dukeshin akoma të ftohtë, ngaqë drita s'kishte firuar plotësisht, valëviteshin diku, te m ë n g a e fshatit. P ë r p a r a shtëpisë së të v r a r i t h y n i n e dilnin njerëz. Te shtëpia e vrasësit gjithashtu. Të tjerë njerëz, dy nga dy e tre nga tre, nises h i n p ë r d i k u , ose k t h e h e s h i n n g a d i k u . Nga dritaret e kullave të veçuara këmbeheshin lajm e t e fundit: — G j o r g B e r i s h a v r a u Zef K r y e q y q e n , e m o r ë t v e s h ? — G j o r g u i B e r i s h a j v e l a u g j a k u n e të v ë l l a i t . . —• A do ta k ë r k o j n ë B e r i s h a j t b e s ë n n j ë z e t e k a t ë r orëshe? — Me siguri, p o . 186

per2lek.com Klan Kulturor
Nga d r i t a r e t e kullave d u k e j krejt lëvizja në r r u gët e katundit. Tani m u z g u kishte rënë plotësisht. D r i ta e flakadanëve sa vente bëhej më e rende, sikur m p i k s e j . D a l n g a d a l ë ajo p o m e r r t e n j ë n g j y r ë t ë k u q e t ë m b y llur, si m a g m ë vullkani e p o r s a d a l ë n g a një thellësi m i s t e r i o z e . P ë r s h k ë n d i t j e t e saj s p ë r k a t n i n p ë r r e t h p a randjenja e stërkala gjaku të a r d h m ë . J a , k a t ë r b u r r a , m i d i s t y r e n j ë plak, p o e c n i n d r e j t shtëpisë së të vrarit. — Ndërmjetësit po shkojnë të kërkojnë besën njëzetekatërorëshe për Berishajt, — thoshte dikush nga një dritare. — Do ta j a p i n v a l l e ? — Me s i g u r i do ta j a p i n . M e g j i t h a t ë g j i t h ë fisi i B e r i s h a j v e p o m e r r t e m a s a t e mbrojtjes. A t y - k ë t u dëgjoheshin zëra: M u r r a s h , eja s h p e j t n ë s h t ë p i . Cen, m b y ï ï e p o r t ë n . K u ë s h t ë P r e n g a ? Po mbylleshin portât e shtëpive të gjithë farefisnisë, të afërtat d h e të largëtat, sepse ishte koha e rrezikshme fill p a s v r a s j e s , k u r f a m i l j a e t ë v r a r i t n u k k i s h t e d h ë n ë akoma asnjërën prej besave, kështu që Kryeqyqët, akoma të v e r b u a r nga gjaku i porsàderdhur, e kishin të lej u a r nga k a n u n i të shtinin e të m e r r n i n hak m b i cilindo p j e s ë t a r t ë fisit t ë B e r i s h a j v e . N g a d r i t a r e t e k u l l a v e të g j i t h ë p r i s n i n d a l j en e der*gates prej shtëpisë së të vrarit. Do ta japin valle besën? — pyesnin gratë aty-këtu. M ë n ë f u n d k a t ë r n d ë r m j e t ë s i t dolën. B i s e d a k i s h t e q e n ë e s h k u r t ë r . Nga ecja e t y r e n u k k u p t o h e j asgjë, megjithatë një zë e s h p ë r n d a u pas pak lajmin. — F a m i l j a e K r y e q y q ë v e e çeli b e s ë n . T ë g j i t h ë e k u p t o n i n s e i s h t e fjala p ë r b e s ë n e v o gël, n j ë z e t e k a t ë r o r ë s h e n . K u r s e b e s ë n e m a d h e , t r i d h j e t ë d i t ë s h e n , a k o m a s'e p ë r m e n d t e k u s h , s e p s e a t ë n u k m u n d t a k ë r k o n t e familja, p o r k a t u n d i d h e , v e ç k ë s a j , ajo m u n d t ë k ë r k o h e j v e t ë m pas v a r r i m i t t ë t ë v r a r i t .

187

Zërat fluturonin nga kulla në kullë: — F a m i l j a e K r y e q y q ë v e e çeli b e s ë n . — E çelën besën K r y e q y q ë t . — S h y q y r . S ë p a k u n j ë z e t e k a t ë r o r ë s'ka p ë r t ' u d e r d h u r m ë gjak, — p s h e r ë t i u n j ë z ë i n g j i r u r p a s n j ë kanati.

per2lek.com Klan Kulturor

Ceremonia e p ë r m o r t s h m e u bë të nesërmen në m e s ditë. Gjëmëtarët erdhën nga larg, d u k e grisur fytyrat e d u k e s h k u l u r flokët sipas zakonit. V a r r e z a e v j e t ë r te kisha u m b u s h plot me x h o k e t e zeza të kësolltarëve. P a s v a r r i m i t g r u m b u l l i i p ë r z i s h ë m u k t h y e te k u l l a e K r y e q y q ë v e . G j o r g u i s h t e m i d i s t y r e . A i n ë fillim n u k donte të shkonte, por i ati kishte n g u l u r këmbë. K ë s h t u e k ë r k o n k a n u n i , i k i s h t e t h ë n ë ai, t i d u h e t t ë s h k o s h në varrim, madje duhet të shkosh edhe në drekën e mortit. Po u n e j a m gjakësi, kishte t h ë n ë Gjorgu, u n e e v r a v a atë, perse d u h e t të shkoj atje? Pikërisht se ti je vrasësi, d u h e t të shkosh, ia kishte p r e r ë i ati. G j i t h k u s h m u n d t ë m u n g o j ë sot n ë v a r r i m , ose n ë d r e k ë n e m o r tit, p o v e t ë m t i s ' m u n d t ë - m u n g o s h , P o p s e , k i s h t e k u n dërshtuar për herë të fundit Gjorgu. Perse duhet ta bëj k ë t ë ? I ati e kishte p a r e me sy të z g u r d u l l u a r d h e G j o r gu n u k kishte folur më. Ai ecte tani midis kësolltarëve, i zbehtë, me h a p a t ë l ë k u n d u r , d u k e ndiflr a n a s h s h i k i m e t e n j e r ë z v e , q ë v e t ë m sa e fshiknin, për të ikur tutje, n ë p ë r mjegull. S h u m i c a e a t y r e n j e r ë z v e i s h i n n g a fisi i t ë v r a r i t . P ë r kushedi të satën herë ai rënkoi me v e t e : perse d u h e t të jem këtu! S y t ë e t y r e i s h i n p a u r n e j t j e , t ë f t o h t ë , s i kjo d i t e m a r s i , a s h t u sic k i s h t e q e n ë ai, i f t o h t ë e pa u r r e j t j e 188

një d i t e më pare, në pritë. Tani varri i porsahapur, k r y qet prej guri e prej druri, shumica të vithisur anash, tingujt e pikëllueshëm të k ë m b a n ë s , të gjitha këto kishin atë d i t e një lidhje të d r e j t p ë r d r e j t ë me të. F y t y r a t e gjëmëtarëve, me ato çjerrjet e frikshme që linin thonjtë e t y r e n ë p ë r to, ( o zot, k u r k i s h i n a r r i t u r t'i r r i t n i n t h o n j t ë b r e n d a n j ë z e t e k a t ë r o r ë v e , m e n d o i ai), f l o k ë t e shkulur egërsisht, sytë e m u f a t u r , h a p a t monotone që e r r e t h o n i n n g a t ë g j i t h a a n ë t , g j i t h ë kjo s t r u k t u r e v d e k j e j e q e k r i j u a r p r e j t i j . D h e , s i k u r t ë m o s m j a f t ô n t e kjo, ai ishte i d e t y r u a r të ecte midis saj, ngadalë, përzishëm, ashtu si ata. Vijat e tirqve të t y r e ishin fare pranë vijave të tirq v e t ë t i j , g j a r p ë r i n j t ë zinj m e k o k a t p l o t h e l m , q ë i s h i n g a t i t ë k a f s h o h e s h i n . N ë ecje e s i p ë r a t o g a t i s a n u k p r e k e s h i n . P o r ai i s h t e k r e j t ë s i s h t i q e t ë . I s h t e i m b r o j t u r n g a b e s a n j ë z e t e k a t ë r o r ë s h e m ë m i r e s e n g a çdo f r ë n g j i kulle apo kështjelle. Tytat e p u s h k ë v e të tyre çoheshin d r e j t m b i x h o k e t e zeza, p o r t a n i p ë r t a n i a t o s ' k i s h i n t ë drejtë të shtinin mbi të. Nesër, pasnesër... ndoshta. K u r se, p o t ë k ë r k o n t e k a t u n d i b e s ë n t r i d h j e t ë d i t ë s h e p ë r t ë , atëherë do të kishte edhe katër javë jetë të qetë. Pastaj... Një tytë maliheri, b ë n t e ç'bënte, lëkundej si p ë r t'u dalluar midis të tjerave, disa h a p a përpara. Një tytë e shkurtër, shurdhane, ishte n g a e majta. Të tjera tyta p ë r r e t h . Cila p r e j t y r e d o të... N ë n d ë r g j e g j e n e tij fjalët «do të më vrasë mua», në çastin e fundit, si p ë r t'u lehtësuar pak, u shndërruan në «do të shtjerë mbi m u a » . R r u g a nga varreza gjer te shtëpia e të vrarit dukej e p a f u n d . D h e p ë r p a r a i s h t e d r e k a e m o r t i t , ku a t ë e p r i s t e n j ë p r o v ë a k o m a m ë e v ë s h t i r ë . D o t ë u l e j n ë sofër b a s h k ë me fisin e të v r a r i t , do t'i v i n i n b u k ë e do t'i h i d h n i n gjellë, d o t ' i v i n i n l u g ë t e p i r u n ë t p ë r p a r a d h e a i duhej të hante. D y - t r i h e r ë i s h k r e p i n ë k o k ë t ë d i l t e n g a kjo g j e n d j e pa kuptim, të ikte me v r a p nga ky grumbull kësolltarësh, le ta shanin, le ta tallnin, le të thoshin se ai shkeli zakonet qindravjeçare, madje le t'i shtinin pas shpine po t ë d o n i n , v e t ë m t ë ikte, t ë i k t e . M i r ë p o a i e d i n t e s e n u k d o 189

per2lek.com Klan Kulturor

t ë i k t e d o t k u r r ë . A s h t u sic n u k k i s h t e i k u r n g a p r i t a n j ë dite m ë p a r e . A s h t u sic n u k k i s h t e i k u r d o t g j y s h i , s t ë r gjyshi, katragjyshi i tij, pesëdhjetë, pesëqind, një m i j ë vjet m ë p a r e . Ja, kulla e të vrarit po afrohej. Në dritaret e n g u s h t a s i p ë r q e m e r i t t ë p o r t e s k i s h i n v ë n ë c o h a t ë zeza. O h , ku do të futem, rënkoi ai me vete dhe, megjithëse q e m e r i i portes së ulët të kullës ishte akoma njëqind h a p a larg, ai e uli kokën q y s h më pare, që të m o s e përplaste në h a r k u n e saj t ë g u r t ë .

per2lek.com Klan Kulturor

Dreka e m o r t i t u bë sipas të gjitha rregullave. G j a t ë g j i t h ë k o h ë s G j o r g u m e n d o n t e d r e k ë n e m o r t i t t ë t i j . Cili p r e j a t y r e d o t ë s h k o n t e atje, a s h t u s i c k i s h t e a r d h u r s o t a i k ë t u , a s h t u sic k i s h t e s h k u a r b a b a i i t i j d h e g j y s h i dhe katragjyshi, gjatë qindra e qindra vjetëve të breznive njerëzore. Gjëmëtarët i kishin a k o m a f y t y r a t të çjerra e të gjakosura. Zakoni e k ë r k o n t e që ata të m o s i lanin fytyrat as në katundin ku kishte n d o d h u r vdekja e as u d h ë s . M u n d t'i l a n i n v e t ë m k u r t ë m b ë r r i n i n n ë f s h a t rat e tyre. M e a t o vija t ë ç j e r r a n ë f a q e e n ë b a l l e a t a d u k e shin si me maska. Gjorgu mendonte se si do të d u k e s h i n v a l l e p a s ç j e r r j e v e t ë g j ë m ë s n j e r ë z i t e fisit t ë t i j . Tani atij i dukej se gjithë jeta e b r e z n i s ë së t y r e n j e r ë zore n u k i s h t e v e ç s e n j ë d r e k ë m o r t i e p a m b a r i m , k u h e r ë njëra paie shkonte te tjera e herë v i n t e pala tjetër t e k ajo. D h e secila p a i e , p ë r p a r a s e t ë n i s e j p ë r n ë g o s t i , vinte në fytyrë m a s k ë n e përgjakur.

Mbasdite, pas drekës së mortit, në k a t u n d nisi p r a p ë ecejaka e p a z a k o n s h m e . P a s disa orësh m b a r o n t e besa e 190

vogël njëzetekatërorëshe për Gjorg B e r i s h ë n d h e q y s h t a ni pleqnarët e k a t u n d ï t po bëheshin gati të paraqiteshin, sipas të gjitha rregullave, te kulla e K r y e q y q ë v e , për të k ë r k u a r për Gjorgun, në e m ë r të fshatit, besën e m a dhe, t r i d h j e t ë d i t ë s h e n . - ^ Nëpër pragjet e kullave, në katet e dyta, ku b a nonin gratë, dhe në sheshet e fshatit bisedohej vetëm për k ë t ë . I s h t e v r a s j a e p a r e p ë r g j a k m a r r j e e kesaj p r a n v e r e d h e i s h t e e n a t y r s h m e q ë t ë flitej i m t ë s i s h t p ë r g j i t h ç k a që kishte lidhje me të. Kjo kishte q e n ë një vrasje e bërë sipas të gjitha rregullave, d h e v a r r i m i , d h e d r e k a e m o r tit, d h e b e s a n j ë z e t e k a t ë r o r ë s h e , d h e g j i t h ç k a t j e t ë r i s h t e bërë sipas k a n u n i t të moçëm. K ë s h t u që e d h e besa tridhjetëditëshe që pleqnarët bëheshin gati të kërkonin te K r y e qyqët, do të jepej me siguri. Ndërkaq, ndërsa bisedoheshin të gjitha këto, në pritje të lajmeve të fundit lidhur me besën tridhjetëditëshe, njerëzit kujtonin ngjarje dhe raste k u r ishin shkelur r r e gullat e kanunit, në k o h ë të m o ç m e d h e të reja, në k a tundin e tyre dhe në krahinën përreth, madje d h e . n ë krahinat e largëta, gjer ku shtrihej ky rrafsh i p a m b a r i m . A t a k u j t o n i n s h k e l ë s i t e k a n u n i t si d h e n d ë s h k i m e t e egra kundër tyre. Kujtoheshin njerëz të veçantë, të dën u a r nga vetë familjet e tyre, familje të tëra të d ë n u a r a prej katundit dhe madje katunde të tëra, të lojtura mendsh, të d ë n u a r a prej një grupi k a t u n d e s h të tjera, ose p r e j F l a m u r i t , s i c q u h e j . P o r , s h y q y r , t h o s h i n a t a p ë r mes një psherëtime lehtësimi. Në fshatin e t y r e kishte k o h ë q ë n u k k i s h i n n d o d h u r t u r p ë r i t ë tilla. G j i t h ç k a ishte b ë r ë sipas rregullave të vjetra, d h e p r e j kohësh askujt n u k i kishte k ë r c y e r në kokë t'i t h y e n t e ato. Edhe gjaku i fundit qe d e r d h u r sipas zakonit, d h e Gjorgu i B e r i s h a j v e , g j a k ë s i , m e g j i t h ë s e d j a l ë i ri, e k i s h t e m b a j t u r veten mire, si gjatë varrimit të h a s m i t të tij, si gjatë drekës së mortit. Me siguri Kryeqyqët do ta jepnin besën t r i d h j e t ë d i t ë s h e p ë r t ë . A q m ë t e p ë r q ë kjo lloj b e s e , a s h t u sic n x i r r e t p r e j k a t u n d i t , a s h t u e d h e m u n d t ë k ë 191

per2lek.com Klan Kulturor

p u t e t po prej tij, në qoftë se gjakësi, d u k e p ë r f i t u a r n g a favori i p ë r k o h s h ë m që i bëhet, i k ë r c e n në k r y e ta p ë r dorë këtë duke bredhur e duke u m b u r r u r nëpër katund për vrasjen. Po jo, Gjorgu i Berishajve s'ishte i tillë. P ë r kundrazi, për të kishin thënë gjithmonë se ishte t e p ë r i mbyllur e i mendueshëm, kështu që n g a kushdo m u n d t ë p r i s t e n j e r i u m a r r ë z i r a t ë tilla, p o r k u r r s e s i p r e j tij.

per2lek.com Klan Kulturor

Besa e m a d h e u d h a prej K r y e q y q ë v e m b a s d i t e v o në, pak kohë p ë r p a r a se të m b a r o n t e afati i së voglës. Një nga pleqtë e katundit, që kishte q e n ë te Kryeqyqët, e r d h i n ë k u l l ë n e B e r i s h a j v e d h e njoftoi p ë r d h ë n i e n e besës tridhjetëditëshe, d u k e p ë r s ë r i t u r m e k ë t ë r a s t k ë shillat e n e v o j s h m e se si Gjorgu n u k d u h e j ta s h p ë r d o r o n t e atë etj., etj. P a s ikjes s ë p ë r f a q ë s u e s i t , G j o r g u v a z h d o i t ë r r i n t e si i m p i r ë në n j ë r ë n n g a q o s h e t e k u l l ë s . I m b e t e s h i n a k o m a t r i d h j e t ë d i t e j e t ë p a r r e z i k . P a s t a j q e n i e n e tij d o t a mbështillte nga të gjitha anët pusia e vdekjes. Si lakuriqi i natës, ai do të lëvizte v e t ë m nëpër terr, i t r e m b u r nga dielli, n g a h ë n a e p i o t e d h e n g a f l a k a d a n ë t . Tridhjetë dite, t h a ai me vete. E s h t i m j a e p u s h k ë s aty te ledhi i u d h ë s së m a d h e e kishte n d a r ë befas j e t ë n e tij n ë d y p j e s ë : n ë p j e s ë n n j ë z e t e g j a s h t ë v j e ç a r e t ë d e r i t a n i s h m e d h e n ë p j e s ë n t r i d h j e t ë d i t o r e , q ë p o i fiUonte sot, s h t a t ë m b ë d h j e t ë m a r s g j e r m ë s h t a t ë m b ë d h j e t ë prill. M ë t u t j e i s h t e j e t a e l a k u r i q i t t ë n a t ë s , q ë a i q y s h tani nuk e llogariste më. Me bisht të syrit Gjorgu vështronte copën e p e j zazhit që dukej përtej dritares së n g u s h t ë . J a s h t ë ishte 192

m a r s i , g j y s m ë i q e s h u r , g j y s m ë i a k u l l t , me a t ë d r i t ë n e r r e z i k s h m e a l p i n e , q ë e k a v e t ë m ai. D h e p a s t a j d o t ë v i n t e prilli, ose m ë m i r e v e t ë m g j y s m a e tij e p a r e . G j o r g u n d j e u n j ë l i g ë s h t i m n ë p j e s ë n e m a j t ë t ë gjoksit. P r i lli q y s h t a n i p o i v i s h e j m e n j ë d h e m b j e t ë k a l t ë r e m e . . . A h , p o atij p a k a s h u m ë k ë s h t u i q e d u k u r p ë r h e r ë p r i lli, n j ë m u a j k u r d i ç k a n u k p ë r m b u s h e t . P r i l l i i d a s h u r i s ë , sic t h o s h i n k ë n g ë t . P r i l l i i p a m b a r u a r i t i j . . . E m e g j i t h a t ë m ë m i r e q ë qëlloi k ë s h t u , m e n d o i ai, p a e d i t u r a s v e t ë s e ç f a r ë i s h t e ajo q ë qëlloi m ë m i r e k ë s h t u , m a r r ja e g j a k u t të v ë l l a i t , a p o k o h a e g j a k m a r r j e s . Kishte y e t ë m gjysmë orë që i ishte d h ë n ë besa tridhjetëditëshe, dhe ai gati po mësohej me idenë se jeta e tij i s h t e n d a r ë në dy copa. M a d j e t a n i i d u k e j se ajo kishte qenë g j i t h m o n ë k ë s h t u : n j ë r a copë e gjatë, n j ë z e t e g j a s h t ë v j e t , n j ë j e t ë e n g a d a l t ë , e n g a d a l t ë g j e r në m ë r z i , n j ë z e t e g j a s h t ë m a r s e e p r i l l e e po aq d i m r a e vera, k u r s e copa tjetër, e s h k u r t r a , katërjavore, e v r u l l shmja, e shpejta si një ortek, v e t ë m me një g j y s m ë m a r s e g j y s m ë prill, s i d y g j y s m a d e g e t ë t h y e r a p l o t r r e z ë llimë b r y m e . Ç'do t ë b ë n t e n ë k ë t o t r i d h j e t ë dite q ë i m b e t e s h i n ? Zakonisht në kohën e besës së m a d h e njerëzit shpejtonin të k r y e n i n atë që s'kishin k r y e r dot gjatë pjesës tjet ë r t ë j e t ë s . D h e , n ë qoftë s e s'u k i s h t e m b e t u r n d o n j ë gjë e m a d h e p ë r të bërë, a t ë h e r ë shpejtonin të kryenin p u n ë t e zakonshme. Po të ishte stinë mbjelljesh, s h p e j tonin të m b a r o n i n mbjelljet, po të ishte kohë korrjesh, mblidhnin duajt dhe, në qoftë se n u k ishte as njëra as tjetra, atëherë bënin gjëra a k o m a më të zakonshme, si rregullimi i çatisë, e, po të m o s qe nevoja p ë r këtë, a t ë herë dilnin thjesht nëpër bjeshkë, për të p a r e edhe një h e r ë fluturimin e krillave, apo b r y m ë n e p a r e në tetor. Të pamartuarit martoheshin zakonisht në këtë kohë, po G j o r g u n u k d o t ë m a r t o h e j . E f e j u a r a e t i j , p r e j n j ë flamuri të largët, që ai n u k e kishte pare kurrë, ishte sëm u r u r e kishte vdekur një vit më pare, dhe ai n u k ishte fejuar më. P a i h e q u r s y t ë n g a ajo c o p ë e p a m j e s q ë p o m j e 1 3 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

193

gullohej përjashta, ai po m e n d o n t e se c'do të b ë n t e me këto tridhjetë dite që i mbetëshin. Njëherë iu d u k ë n pak, t e p ë r p a k , n j ë v r u n d u l l k o h e , g j a t ë s ë cilës n u k d o t ë a r r i n t e t ë b ë n t e asgjë, por p a s disa m i n u t a s h ato t r i dhjetë dite iu d u k ë n tmerrësisht s h u m ë , dite të gjata e krejt të panevojshme. Shtatëmbëdhjetë mars, mërmëriti ai me vete. Njëzet e një m a r s . Njëzet e tetë mars. K a t ë r prill. N j ë m b ë d h j e t ë prill. S h t a t ë m b ë d h j e t ë prill. Tetëmbëdhjetë.... p r i l l m o r t . E k ë s h t u m e r a d h è j : p r i l l m o r t , p r i l l m o r t due m a j a s n j ë herë. Askurrë maj. Ishte duke mërmëritur kështu nëpër d h ë m b ë data të n d r y s h m e , herë t ë prillit, h e r ë t ë marsit, k u r n d j e u h a p a t e të atit që po zbriste. n g a kati i s i p ë r m i kullës. Në d o re m b a n t e një qese pëlhure të dyllosur. — G j o r g , ja ku i ke p e s ë q i n d g r o s h ë t e g j a k u t , — t h a ai, d u k e i z g j a t u r q e s e n . Gjorgu e shikoi me sy të çakërritur, d u k e i f s h e h u r d u a r t p a s s h p i n ë s , s i p ë r t'i p a s u r s a m ë l a r g a s a j q e s e j e të nëmur. — Ç f a r ë ? — ia b ë r i me zë të s h u a r . — P s e ? I ati e vështroi pak habitshëm. — Si pse? H a r r o v e se d u h e t p a g u a r taksa e g j a k u t ? — A h , — ia b ë r i G j o r g u , me n j ë f a r ë l e h t ë s i m i . — Ah, po. i Qesja ishte a k o m a e n d e r u r p a r a tij d h e ai lëvizi d u a r t drejt saj. — Pasnesër d u h e t të nisesh për në kullën e Oroshit, — v a z h d o i i a t i . — Të d u h e t n j ë d i t e r r u g ë g j e r s a të arrish atje. Gjorgu s'kishte asnjë dëshirë të s h k o n t e askund. — A s'pret kjo punë, babë? A d u h e t p a g u a r m e n j ë herë? — Po, bir. Kjo p u n ë s'pret. Taksa e g j a k u t d u h e t p a g u a r fill p a s d e r d h j e s s ë g j a k u t . Qesja ishte tani në dorën e djathtë të Gjorgut. Ajo ishte e rende. K u r s i m e stinësh të tëra ishin g r u m b u l l u a r atje, j a v ë pas jave e m u a j pas muajsh, në p r i t je të g j a k marrjes.

per2lek.com Klan Kulturor

194

— P a s n e s ë r , — p ë r s ë r i t i i a t i , — te k u l l a e O r o s h i t . i Ai qe afruar te dritarja d h e diçka vështronte përjashta me vëmendje. Nga cepat e syve i buiste një dritë çlodhëse. — Eja k ë t u , — i t h a të b i r i t me zë të b u t e . Gjorgu u afrua. P o s h t ë , n ë o b o r r t ë k u l l ë s , t e teli i r r o b a v e q e nderur një këmishë e vetme. — K ë m i s h a e t ë t v ë T H . — t h a g a t i me p ë s h p ë r i m ë i ati. — K ë m i s h a e MëhilliL G j o r g u n u k i h i q t e s y t ë q ë a n d e j . E b a r d h ë , ajo fërgëllonte në erë, valëzohej, gufmohej h a r e s h ë m sipër telit. P a s një v i t i e g j y s m ë , q y s h n g a d i t a e v r a s j e s së vëllait, n ë n a e k i s h t e l a r ë m ë n ë f u n d k ë m i s h ë n , q ë f a t keqi e kishte të v e s h u r atë dite. P ë r një vit e gjysmë r r e s h t ajo, a s h t u e p ë r g j a k u r sic q e , k i s h t e q ë n d r u a r e v a r u r , sic e k ë r k o n t e k a n u n i , n ë k a t i n e s i p ë r m t ë k u l l ë s , duke pritur që të lahej vetëm pas marrjes së gjakut. Thos h i n se, k u r n j o l l a t e g j a k u t m b i k ë m i s h ë n i s n i n t ë z v e r d h e s h i n , kjo i s h t e s h e n j ë e s i g u r t se i v r a r i po s h q e t ë s o h e j që s'po i m e r r e j g j a k u . B a r o m e t e r i p a g a b u e s h ë m , këmisha tregonte nëse po bëhej vonë apo jo për shpagim. Me anë të saj, që nga thellësia e d h e u t ku qe shtrirë, i v d e k u r i d ë r g o n t e s i n j a l e t e t i j . Sa herë, në orët e vetmisë Gjorgu qe ngjitur në atë kat të shkretë për të p a r e këmishën. Gjaku zverdhej e z v e r d h e j g j i t h m o n ë . Kjo do të t h o s h t e se i v d e k u r i s'gjente qetësi. Sa herë Gjorgu e kishte p a r e në ëndërr a t ë k ë m i s h ë m i d i s ujit d h e s h k u m ë s s ë s a p u n i t , d u k e u larë, d u k e u z b a r d h u r e d u k e f a r f u r i t u r si qielli p r a n v e r o r . P o r n ë m ë n g j e s ajo i s h t e p r a p ë a t j e , p l o t njolla të kuqërremta gjaku të tharë. D h e ja, t a n i k ë m i s h a n d e h e j m ë n ë f u n d s i p ë r telit. P o r n g a kjo G j o r g u , p ë r ç u d i , n u k n d i e n t e n d o n j ë l e h tësim.

per2lek.com Klan Kulturor

i

195

Ndërkaq, si një f l a m u r i ri që n g r i h e t pas uljes sè flamurit të vjetër, në katin e sipërm të kullës së K r y e qyqëve qe v a r u r k ë m i s h a e përgjakur e të porsavrarit. Stinët e ftohta apo të nxehta do të ndikonin m b i n g j y r ë n e g j a k u t të t h a r ë , lloji i p ë l h u r ë s së k ë m i s h ë s gjithashtu, por asnjeri n u k do të donte të dinte për to, dhe të gjitha n d r y s h i m e t n u k do të m e r r e s h i n veçse si m e s a z h e m i s t e r i o z e , t ë cilave n u k m u n d t ' u k u n d ë r shtonte askush.

per2lek.com Klan Kulturor

196

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

DYTË

K i s h t e disa o r ë q ë G j o r g u p o u d h ë t o n t e n ë p ë r rrafs h n a l t ë , e m e g j i t h a t ë a s n j ë s h e n j ë e a f r i m i t të k u l l ë s së Oroshit n u k po dukej. N ë n s h i u n e i m ë t b o k ë r i m a t p a e m r a , ose m e e m r a q ë a i s'i d i n t e , z b u l o h e s h i n n j ë r a p a s t j e t r ë s t ë z h v e s h u r a e plot pikëllim. P r a p a b o k ë r i m a v e mezi s h q u h e s h i n m a let, p o m j e g u l l a t i s h i n t ë tilla, s a q ë m ë t e p ë r d o t ë b e soj e se p a s vellos së t y r e i s h t e p a s q y r i m i i z b e h t ë , i s h u mëfishuar si në mirazh, i një mali të vetëm, sesa një grumbull masivësh të vërtetë, njëri më i m a d h se tjetri. 197

M j e g u l l a i k i s h t e b ë r ë a t a si të p a l ë n d ë t , p o r , p ë r ç u d i , tê tillë a t a d u k e s h i n a k o m a m ë s h t y p ë s s e s a n ë k o h ë t ë m i r e , atëherë kur u dalloheshin qartë shkëmbinjtë dhe rrëpirat. Z h u r m a e guriçkave të rrugës nën t h u n d r a t e opingave të Gjorgut ishte e s h u r d h ë r . F s h a t r a t ishin të r r a 11a n d a n ë u d h ë s , d h e a k o m a m ë t ë r r a l l a q e n d r a t e b a nimit të nënprefekturave apo bujtinat. Por edhe sikur ato të ishin të shpeshta, Gjorgu nuk kishte n d ë r m e n d të ndalej asgjëkund. Ai duhej të arrinte patjetër në m b a r i m t ë dites, qoftë e d h e n ë m b r ë m j e v o n ë , n ë k u l l ë n e O r o shit, n ë m ë n y r ë q ë t ë n e s ë r m e n t ë m u n d të kthehej m b r a p s h t në katundin e vet. Udha, në pjesën më të m a d h e të saj, ishte pothuajse e shkretë. Aty-këtu shfaqeshin, midis mjegullës, m a l ë s o r ë t ë v e t m u a r , q ë a s h t u s i ai, u d h ë t o n i n p ë r d i k u . N ë l a r g ë s i , ata, a s h t u s i g j i t h ç k a t j e t ë r n ë n j ë d i t e t ë t i l l ë mjegullore, dukeshin të p a e m ë r e të palëndët. Qendrat e b a n u a r a ishin po aq të h e s h t u r a sa u d h a . Shtëpitë çoheshin të rralla aty-këtu me nga një t y m h u taq sipër çative të pjerrëta. Shtëpi q u h e t një kullë, një kasolle, a g j i t h ç k a t j e t ë r , m j a f t që të k e t ë ç a r a n i n e v a t rës e të qesë t y m . N u k e kuptoi as vetë perse iu p ë r s ë r i t në ndërgjegie ky përcaktim i kanunit për shtëpinë, që ai e kishte ditur qysh në fëmijëri. Në shtëpi s'hyhet pa thirrë e pa u përgjegjë kush... Po u n e s'kam ndër m e n d të trokas e të hyj gjëkund, thirri ai me vete ankueshëm. Shiu nuk po pushonte. Udhës, për të treten herë, ai ndeshi një rresht malësorësh që ecnin njëri' pas tjetrit me nga një thes miser në krahë. Nën peshën e thesit shpinat e tyre dukeshin të kërrusura më tepër se ç'duh e j . Ndoshta për shkak se misri është i lagur, m e n d o i ai. I kishte qëlluar një herë të conte një thes miser n ë p ë r shi nga depoja e n ë n p r e f e k t u r ë s gjer në k a t u n d . M a l ë s o r ë t e n g a r k u a r n g e l ë n d i k u m b r a p a d h e ai u gjet p r a p ë i v e t ë m midis u d h ë s së m a d h e . S h e n j a t e k u f i j v e t ë saj h e r ë d a l l o h e s h i n m ë q a r t ë , h e r ë m ë h u m b ë t nga të dyja anët. Ujërat d h e vithisja e tokës e k i s h i n 198

per2lek.com Klan Kulturor

ngushtuar u d h ë n aty-këtu. Ajo d u h e t të jetë e gjerë sa shtiza e f l a m u r i t , t h a a i m e v e t e p ë r t ë d y t ë n h e r ë , d h e n ë çast e k u p t o i s e k i s h t e k o h ë , q ë , m e g j i t h ë s e n u k d ë s h i r o n t e , p o i sillte n d ë r m e n d p ë r c a k t i m e t e k a n u n i t p ë r udhën. Në u d h ë kalon njeriu, kalon d h e bagëtia, kalon i gjalli, k a l o n d h e i v d e k u r i . Ai buzëqeshi me vete. Sido që të bënte, n u k s h p ë tonte dot prej përcaktimeve të tij. Ishte e kotë të g ë njente veten. Ai ishte më i fuqishëm se ç'dukej. I s h t e i shtrirë kudo, zvarrisej n ë p ë r tokë, në kufij arash, futej në themele shtëpish, nëpër varre, kisha, rrugë, tregje, dasma, ngjitej gjer në kullotat alpine, madje e d h e më lart, gjer në qiellin vetë, prej n g a zbriste në forme shiu, p ë r t ë m b u s h u r v i j a t e ujit, p ë r t ë cilat b ë h e s h i n n j ë e treta e vrasjeve. N ë fillim, k u r p ë r h e r ë t ë p a r e i u b ë e q a r t ë s e a i d u h e j të v r i s t e n j ë n j e r i , G j o r g u k i s h t e sjellë e r i s j elle ndër m e n d gjithë atë pjesë të k a n u n i t që kishte të b ë n t e m e r r e g u l i a t e v r a s j e s . T ë m o s h a r r o j t ' i fias p ë r p a r a s e t ë s h t i e , t h o s h t e ai. Kjo ë s h t ë e p a r a gjë k r y e s o r e . T ë m o s harroj f i a kthej trupin m b a r ë dhe f i a mbështet a r m ë n te kryet. Kjo është e dyta gjë kryesore. Të tjerat j a n ë të thjeshta, s h u m ë më të thjeshta. Mirëpo rreguliat e vrasjes ishin v e t ë m një pjesë e vogël e k a n u n i t , h y r j a e t i j . Me k a l i m i n e j a v ë v e d h e të m u a j v e G j o r g u e k i s h t e k u p t u a r se p j e s a t j e t ë r e t i j , ajo e z a k o n s h m j a , e p a p ë r l y e r a me g j a k , i s h t e e l i d h u r p a z gjidhshmërisht me pjesën e përgjakur, d h e askush n u k e d i n t e m i r e k u f i r i n k u m b a r o n t e n j ë r a e k u fillonte t j e t r a , d h e g j i t h ç k a i s h t e k r i j u a r n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë, q ë a t o pillnin n j ë r a - t j e t r ë n , e p a p ë r g j a k u r a p i l l t e t ë p ë r g j a k u r ë n d h e e p ë r g j a k u r a të p a p ë r g j a k u r ë n e k ë s h t u g j i t h m o n ë , nga koha në kohë e nga brezi në brez. Që larg Gjorgu pa të vinin një karvan njerëzish m b i k u a j . K u r u a f r u a n d h e p a k , a i dalloi m i d i s t y r e n u sen dhe e k u p t o i se k a r v a n a r ë t ishin krushq. Ishin të gjithë të lagur e të lodhur d h e v e t ë m zilkat e kuaj ve t r i n g ë l l i n i n g ë z u e s h ë m n ë a t ë ecje. 199

per2lek.com Klan Kulturor

G j o r g u b ë r i m ë n j a n ë p ë r t'i h a p u r r r u g ë k a r v a n i t . K r u s h q i t , a s h t u s i ai, i m b a n i n a r m ë t m e t y t a t p o s h t ë , për të mos iu lagur nga shiu. Ndërsa n d i q t e me sy d e n gjet e s h u m ë n g j y r t a , b r e n d a t ë c i l ë v e i s h t e v e n d o s u r , m e siguri, p a j a e n u s e s , a i m e n d o n t e s e v a l l e n ë ç ' k ë n d të tyre, në ç'kuti, në ç'xhep, në ç ' x h a m a d a n të qëndisur ishte vendosur prej prindërve të vajzës «fisheku i pajës», m e t ë cilin, s i p a s k a n u n i t , d h ë n d r i k i s h t e t ë d r e j t ë t ë v r i s t e n u s e n , n ë qoftë s e ajo p ë r p i q e j t ë i k t e p r e j t i j . K y m e n d i c a atij i u p l e k s m e k u j t i m i n e s ë f e j u a r ë s , m e t ë cilën n u k u m a r t u a d o t p ë r s h k a k t ë s ë m u n d j e s s ë saj t ë g j a t ë . G j i t h s a h e r ë s h i k o n t e k r u s h q , a t i j i k u j t o h e j ajo, p o r k ë t ë h e r ë , p ë r ç u d i , k r a h a s d h e m b j e s p a t i n j ë ndjenjë 'ngushëllimi : ndoshta ishte më m i r e që kishte n d o d h u r k ë s h t u . N d o s h t a i s h t e m ë m i r e q ë ajo, d u k e q e n ë vajzë, k i s h t e i k u r e p a r a a t j e k u e d h e a i d o t ë s h k o n t e pas ca kohe, në vend që të mbetej v e j u s h ë në një jetë të gjatë e të mërzitshme këndej. Dhe, sa p ë r atë «fishek u n n ë pajë», q ë çdo p r i n d e n d i e n t e p ë r d e t y r ë f i a conte dhëndrit p ë r f i a bërë më të lehtë vrasjen e vajzës, a t ë fishek a i d o t a k i s h t e f l a k u r m e s i g u r i n ë h u m n e r ë që natën e pare të martesës. Apo ndoshta i dukej k ë s h t u t a n i q ë ajo n u k i s h t e , d h e i d e j a p ë r ' t ë v r a r ë d i k ë q ë s ' ë s h t ë m ë , i s h t e njëlloj e l a r g ë t s i m u n d ë s i a p ë r f u m a t u r me një hije. Krushqit qenë zhdukur nga pamja më pare se mendja e tij t ë k i s h t e m b a r u a r s ë m a r r u r i m e t a . A i i p ë r fytyroi edhe një copë herë se si ecnin r r u g ë s sipas të gjitha rregullave të kanunit me k r u s h k a p a r i n në krye, me të vetmin ndrysbjm se tani, në vend të nuses, ai kishte vendosur n ë n duvak ish-të fejuarën e vet. Dita e martesës nuk shtyhet kurrë, thoshte kanuni. Krushqit do të shkojnë, edhe sikur n u s ja të jetë d u k e vdekur, zhargas e rrëshqanthi do ta çojnë në shtëpi të dhëndrit. G j o r g u i k i s h t e d ë g j u a r t ë p ë r s ë r i t e s h i n s h p e s h k ë t o fjalë, g j a t ë k o h ë s s ë s ë m u n d j e s t ë s ë f e j u a r ë s , k u r n ë k u llën e t y r e b i n t e fjala p ë r a f r i m i n e a f a t i t të d a s m ë s . K r u s h q v e s'u n d a l e t u d h a , e d h e s i k u r t ë k e s h t ë v d e k u r 200

per2lek.com Klan Kulturor

në shtëpi. I v d e k u r i në shtëpi, k r u s h q i t do të nisen. N u s j a h y n n ë s h t ë p i , i v d e k u r i del s h t ë p i e . A n d e j t ë vajtohet, këndej të këndohet. Të gjitha këto, duke i kaluar p ë r d h u n s h ë m nëpër mend, e lodhën, d h e një copë r r u g ë të gjatë ai u p ë r p o q t a b ë n t e p a m e n d u a r asgjë. N g a t ë d y j a a n ë t e r r u gës ishin c a d j e r r i n a t ë g j a t a , p a s t a j p r a p ë b o k ë r i m a p a e m ë r , g j i t h ë g u r ë të vegjël. D i k u n g a e d j a t h t a u s h f a q një mulli që p u n o n t e me ujë, më tutje një kope dhensh, n j ë k i s h ë d h e p r a n ë saj v a r r e z a . A i k a l o i p ë r b r i t y r e p a k t h y e r a s k o k ë n , p o r kjo n u k e n d i h m o i d o t q ë t ë mos i vinin n d ë r m e n d ato pjesë të k a n u n i t që kishin lidhje me mullirin, kopenë e dhenve, kishën dhe varret. P r i f t i s'bie n ë g j a k . N ë v a r r e t ë n j ë v ë l l a z ë r i e e fisi s'mund të futet v a r r i h u a j . Ai deshi të thoshte me vete «mjaft», por n u k e pati atë guxim. E vari kokën d h e vazhdoi të ecte me po atë hap. Larg dukej çatia e një hani, më tutje ngrihej një kuvend murgeshash, dhe p r a p ë një kope dhensh, më tutje një t y m d h e ndoshta një q e n d ë r banimi, dhe për të gjitha ato kishte rregulla qindravjeçare. P r e j t y r e s'kishe k u t ë f u t e s h e . A t y r e s'u s h p ë t o n t e d o t a s k u r r ë a s k u s h . M e g j i t h ë s e . . . prifti s'bie n ë gjak, p ë r s ë r i t i a i m e vete një nga thëniet më të n j o h u r a të k a n u n i t . Ai e m e n d o i a t ë n d ë r s a ecte n ë p ë r a t ë p j e s ë t ë r r u g ë s , n g a ku dukej më mire kuvendi i murgeshave, dhe mendimi se vetëm po të ishte prift n u k do të kishte të b ë n t e me kanunin, iu përzie me murgeshat, me marrëdhëniet që flitej s e k i s h t e m i d i s t y r e e p r i f t ë r i n j v e t ë r i n j d h e m e m u n d ë s i n ë e n j ë l i d h j e j e t ë tillë, t ë a t i j v e t ë m e n j ë m u r g e s h ë , p o r n ë çast i s h k r e p t i u n ë m e n d j e s e a t o i k i s h i n flokët t ë q e t h u r d h e g j i t h ç k a i u p r i s h n ë p ë r f y tyrim dhe ai e hoqi mendjen andej. P r a vetëm po të ishte prift m u n d t ë m o s k i s h t e t ë b ë n t e m e k a n u n i n , m e n d o i ai. M e g j i t h ë s e e d h e prifti i s h t e i p ë r z i e r me n e n e t e t j e ra të kanunit. Në të vërtetë ai s'kishte të bënte vetëm me pjesën vdekësore të tij. Një c o p ë h e r ë m e n d j a i u d u k s i k u r i n g r i u t e p j e s a e p ë r g j a k s h m e e k a n u n i t . Në të v ë r t e t ë ajo i s h t e e d h e

per2lek.com Klan Kulturor

201

thelbi i tij. K ë s h t u që ngushëllimi se gjithë bota ishte lidhur me zinxhirët e k a n u n i t ishte i kotë. Në të v ë r t e të, jo vetëm prifti, por një pjesë e m a d h e e n j e r ë z v e ishin jashtë pjesës së përgjakshme të tij. K ë t ë ai e kishte m e n d u a r njëfarësoj edhe h e r ë tjetër. Bota ishte n d a r ë n ë d y p j e s ë : n ë p j e s ë n q ë k i s h t e p ë r t ë d h ë n ë ose p ë r t ë m a r r ë gjak d h e n ë p j e s ë n t j e t ë r , q ë n d o d h e j j a s h t ë gjakmarrjes. Jashtë gjakmarrjes... Ai gati sa n u k lëshoi një p s h e rëtimë. Si jshte valle jeta në ato familje? Si zgjoheshin n j e r ë z i t m ë n g j e s e v e d h e s i b i n i n t ë flinin m b r ë m j e v e ? A t i j kjo i d u k e j g j i t h s e s i e p a b e s u e s h m e , po aq e l a r g ë t n d o s h t a sa j e t a e zogjve. E m e g j i t h a t ë s h t ë p i të t i l l a k i s h t e . Në f u n d t ë fundit, k ë s h t u k i s h t e q e n ë e d h e s h t ë p i a e t i j , para shtatëdhjetë vjetësh, gjer në atë n a t ë n e n g r y s u r t ë v j e s h t ë s s ë d y t ë , k u r n ë d e r ë n e saj t r o k i t i n j ë n j e r i . Ai e kishte dëgjuar nga baba, d h e b a b a e kishte d ë gjuar prej babës së vet historinë e armiqësisë së t y r e me familjen e Kryeqyqëve. Kjo ishte një histori e zakons h m e m e n j ë z e t e d y v a r r e n g a secila p a i e , g j i t h s e j d y z e t e k a t ë r v a r r e , m e fjalë t ë s h k u r t r a , të thëna para v d e k j e s , p o r m ë t e p ë r m e h e s h t j e , s e m e fjalë, v e t ë m m e n g u l ç , m e g r a h m ë t ë r e n d e , p ë r m e s s ë c i l ë s s'del d o t a m a n e t i i fundit, me tri k ë n g ë të një lahutari, njëra p r e j t ë cilave i s h t e s h u a r m ë p a s , m e n j ë v a r r f e m r e t ë v r a r ë g a b i m i s h t d h e t ë l a r ë m e gjbbë. s i p a s t ë g j i t h a rregullave, me mbyllje të burrave të të dyja palëve në kullën e ngujimit, me një përpjekje pajtimi të gjakut, që kishte d ë s h t u a r në çastin e fundit, me një vrasje në dasmë, me dhënie bese të vogël e bese të m a d h e , me d r e k ë t ë m o r t i t , m e t h i r r j e «filani i B e r i s h a j v e s h t i u m b i f i l a n i n e K r y e q y q ë v e » , ose a n a s j e l l t a s , m e f l a k a d a n ë , e c e jake nëpër katund, e kështu me radhë gjer te mbasditja e shtatëmbëdhjetë marsit, kur, për t'u futur në vallen m a kabre, i kishte a r d h u r r a d h a Gjorgut. D h e e g j i t h ë kjo k i s h t e f i l l u a r s h t a t ë d h j e t ë v j e t më pare, në atë n a t ë të ftohtë tetori, k u r në d e r ë n e k u llës s ë t y r e k i s h t e t r o k ë l l i t u r n j ë n j e r i . Ç ' i s h t e v a l l e a i n j e r i ? — k i s h t e p y e t u r G j o r g u i vogël, k u r e k i s h t e d ë 202

per2lek.com Klan Kulturor

g j u a r p ë r h e r ë t ë p a r e h i s t o r i n ë e asaj t r o k i t j e j e . K j o pyetje ishte bërë shumë herë në kullën e tyre, atëherë dhe më vonë, dhe askush nuk i kishte dhënë dot p ë r gjigje. S e p s e a s k u r r ë a s k u s h n u k e m o r i d o t v e s h s e cili ishte ai njeri. Madje tani Gjorgut herë-herë n u k i b e sohej që në p o r t ë n e tyre të kishte trokëllitur v ë r t e t një n j e r i . Do të b e s o n t e më l e h t ë që ajo i s h t e t r o k ë l l i t j a e n j ë f a n t a z m e , e f a u t v e t ë , s e s a e n j ë s h t e g t a r i të p a njohur. Njeriu, pas trokitjes, kishte b ë r ë zë nga porta d h e k i s h t e k ë r k u a r s t r e h ë p ë r t ë k a l u a r n a t ë n . I zoti i s h t ë pisë, g j y s h i i G j o r g u t , i k i s h t e h a p u r d e r ë n d h e e k i s h t e futur b r e n d a të panjohurin. E kishin p r i t u r sipas zakonit, i kishin d h ë n ë të hante, e kishin vënë të flinte dhe në m ë n g j e s h e r ë t , p r a p ë sipas z a k o n i t , n j ë n j e r i n g a f a m i l j a , vëllai i v o g ë l i gjyshit, e k i s h t e p ë r c j e l l ë m y s a f i r i n e p a n j o h u r g j e r n ë kufi t ë f s h a t i t . A t j e , p o r s a i s h t e n d a r ë me të, ishte dëgjuar një k r i s m ë d h e i p a n j o h u r i kishte r e ne i v d e k u r përdhe. Ishte v r a r ë mu në kufi të trojeve të fshatit. Dhe, sipas kanunit, në qoftë se ti e përcolle m i k u n d h e m i k u u v r a në s y t ë e t u , g j a k u i tij b i e m b i t y . Në qoftë se e përcolle, i k t h e v e s h p i n ë n d h e në a t ë ç a s t miku u vra, ti je i larë nga gjaku. Përcjellësi kishte k t h y er shpinën k u r miku u vra, p r a i vrari n u k binte mbi të. Mirëpo këtë n u k e kishte p a r e askush. Ishte akoma m ë n gjes h e r ë t d h e r r e t h e r r o t u l l s ' k i s h t e a s n j e r i p ë r t ë v ë r t e t u a r s e n ë ç a s t i n q ë m y s a f i r i u godit, p ë r c j e l l ë s i k i s h t e k t h y e r s h p i n ë n . E m e g j i t h a t ë d o t'i b e s o h e j fjalës s ë t i j , sepse k a n u n i i b e s o n t e fjalës, p r a , d o t ë b e s o h e j s e p ë r cjellësi q e n d a r ë m e m i k u n d h e i k i s h t e k t h y e r s h p i n ë n në çastin e vrasjes, sikur k ë t u të mos dilte një pengesë. D h e p e n g e s ë q e d r e j t i m i n ë t ë cilin k i s h t e r ë n ë t r u p i i të vrarit. Komisioni de ishte krijuar menjëherë për të përcaktuar se rëndonte apo n u k rëndonte gjaku i bujtësit të panjohur mbi shtëpinë e Berishajve, shqyrtoi me i m tësi g j i t h ç k a d h e e r d h i n ë p ë r f u n d i m i n s e g j a k u i r ë n d o n t e Berishajve. I panjohuri kishte r ë n ë p ë r m b y s me fytyrë n g a k a t u n d i , p r a , sipas k a n u n i t , f a m i l j a e B e r i s h a j v e , q ë 203

per2lek.com Klan Kulturor

v

i kishte dhënë bukë dhe strehë dhe që kishte pasur për d e t y r ë t a m b r o n t e t ë p a n j o h u r i n g j e r s a t ë d i l t e n g a tre— j e t e f s h a t i t , d u h e j t a n i t'i m e r r t e g j a k u n . Burrat e Berishajve qenë kthyer të heshtur nga prozhmja ku komisioni ishte v ë r t i t u r me orë të tëra rreth kufomës, d h e që nga dritaret e kullës gratë kishin k u p t u a r gjithçka. Të zverdhura dyllë, ato kishin dëgjua r fjalët e t y r e t ë s h k u r t r a , q e n ë z v e r d h u r a k o m a d h e më, por nga goja e t y r e n u k kishte dalë asnjë mallkim p ë r b u j t ë s i n e p a n j o h u r , i cili k i s h t e sjellë v d e k j e n në kullën e tyre, sepse m i k u ishte i shenjtë dhe, sipas k a n u n i t , s h t ë p i a e m a l ë s o r i t , p ë r p a r a se të i s h t e e n j e r ë z v e të s h t ë p i s ë , i s h t e e z o t i t d h e e m i k u t . Po atë dite fetori u mor vesh se k u s h kishte shtirë m b i s h t e g t a r i n e p a n j o h u r . G j a k ë s i i s h t e n j ë d j a l ë i ri n g a f a m i l j a e K r y e q y q ë v e , i cili e p ë r g j o n t e p r e j k o h ë s h viktimën për ta ,vrarë, për shkak të një fyerjeje që ai i kishte b ë r ë atij, diku në një kafene, p ë r p a r a një g r u a je, e d h e ajo e p a n j o h u r . D h e k ë s h t u , n ë m b a r i m t ë asaj d i t e f e t o r i B e r i s h a j t u n g r y s ë n në gjak me K r y e q y q ë t . Fisi i Gjorgut, i q e të gjer atëherë, qe futur më në fund në m e k a n i z m i n e m a d h të gjakmarrjes. Dyzet e katër v a r r e gjer tani d h e kushedi sa varre akoma përpara, dhe të gjitha për shkak t ë asaj t r o k ë l l i m e t ë p a k u p t i m n ë a t ë n a t ë v j e s h t e . S h u m ë herë, në orët e vetmisë, atëherë k u r t r u r i i punonte më lirshëm, Gjorgu ishte p ë r p j e k u r të m e r r t e m e m e n d s e s i d o t ë k i s h t e r r j e d h u r v a l l e j e t a e fisit t ë tij, në qoftë se ai bu j tes i vonuar n u k do të trokiste në derën e kullës së tyre, por një porte më tutje, te kulla fqinje. A t ë h e r ë , o h , a t ë h e r ë (dhe h é k ë t ë p i k ë l e g j e n d a t i d u k e s h i n Gjorgut aq të natyrsbme), nga ato dyzet e katër varre do të lëviznin rrasat e renda të gurëve dhe do të ngriheshin dyzet e katër të vdekurit, do të s h k u n d nin baltën nga fytyra dhe do të ktheheshin prapë midis t ë gjallëve, d h e b a s h k ë m e t a d o t ë v i n i n f ë m i j ë t q ë n u k arritën të lindnin, d h e pastaj vocërrakët e t y r e e k ë s h t u me radhë, dhe gjithçka do të ishte ndryshe, ndryshe. 204

per2lek.com Klan Kulturor

D h e k j o e g j i t h a do të n d o d h t e në qoftë se i p a n j o h u r i nuk do të ndalonte pikërisht përpara portes së tyre, por p a k m ë t u t j e . P a k m ë tutje... M i r ë p o a i k i s h t e n d a l u r p i k ë r i s h t atje, d h e k ë t ë n u k e l ë v i z t e dot më askush, a s h t u sic n u k e n d r y s h o n t e d o t a s k u s h d r e j t i m i n n ë t ë cilin k i s h t e r ë n ë t r u p i i v i k t i m ë s p a s v r a s j e s d h e sic n u k n d r y s h o h e s h i n dot k u r r ë rreguliat e k a n u n i t të m o ç ë m . Pa atë trokëllimë gjithçka do të ishte aq ndryshe, saqë ai n g a n j ë h e r ë kishte frikë ta mendonte, madje e q e t ë sonte veten duke thënë se ndoshta duhej pikërisht të n d o d h t e kështu, se jeta, jashtë qerthullit të gjakmarrjes, do të ishte ndoshta vërtet më e qetë, por kushedi, pik ë r i s h t p ë r k ë t ë a r s y e ajo m u n d t ë i s h t e e d h e m ë e m ë r z i t s h m e d h e p a k u p t i m . A i p ë r p i q e j t ë sillte n d ë r m e n d familje që ishin jashtë gjakmarrjes dhe n u k g j e n t e në t o n d o n j ë s h e n j ë t ë v e ç a n t ë l u m t u r i e . M a d j e i d u k e j se, të m ë n j a n u a r a prej këtij kërcënimi, ato t h u a s e n u k e dinin çmimin e jetës d h e jetonin më keq. K u r s e në s h t ë pitë ku kishte hyrë gjaku, kishte një tjetër rrjedhje ditësh d h e stinësh, një si dridhje të b r e n d s h m e , d h e njerëzit dukeshin si më të bukur, d h e vajzat e donin më s h u m ë mashkullimin e tyre. Ja, ato dy murgeshat që kaluan p a k më pare përbri tij, porsa i pane r u b i n e zi të qepur në mëngën e djathtë, që tregonte se ai ishte një njeri që kishte për të m a r r ë apo për të dhënë gjak, pra q ë k ë r k o n t e ose k ë r k o h e j p r e j v d e k j e s , e v ë s h t r u a n m e njëherë në një m ë n y r ë të çuditshme. Por kryesorja n u k i s h t e kjo. K r y e s o r j a i s h t e ajo q ë p o n d o d h t e b r e n d a t i j . D h e ajo q ë p o n d o d h t e a t j e , i s h t e e b u k u r d h e e f r i k s h m e n j ë k o h ë s i s h t . A i a s v e t ë s ' d i n t e t a t h o s h t e s e ç'po n d o d h t e atje. I d u k e j se z e m r a i k i s h t e d a l ë p ë r t e j b r i n j ë v e , q e s h t r i r ë g j e r ë e g j a t ë p ë r r e t h d h e a s h t u e p ë r h a p u r sic qe, p i a g o s e j l e h t ë n g a çdo gjë, g ë z o h e j d h e h i d h ë r o h e j f a r e lehtë, fyhej, dhembte, lumturohej, shkretohej nga një g j ë e v o g ë l ose e m a d h e , q o f t ë k j o f l u t u r , g j e t h , d ë b o r ë e p a a n ë , a p o s h i i m ë r z i t s h ë m si ky i s o t m i . Të g j i t h a b i n i n d r e j t e m b i t ë , qiej t ë t ë r ë z b r a z e s h i n d h e ajo i m b a n t e t ë gjitha, m a d j e m u n d t ë m b a n t e e d h e m ë .

per2lek.com Klan Kulturor

205

per2lek.com Klan Kulturor
Kishte disa orë që ecte pa p u s h i m d h e i dukej se n u k po ndiente lodhje, përveç një mpirje te gjunjët. V a z h d o n t e t ë c u r i s t e shi, p o r p i k a t i s h i n m ë t ë r r a l l a , s i kur dikush të kishte bërë një tëharrje në rrënjët e re ve. Gjorgu ishte i sigurt se kishte dalë nga k r a h i n a e tij d h e e c t e n ë p ë r n j ë k r a h i n ë t j e t ë r . P a m j a i s h t e p o t h u a j se po ajo: m a i e që ngriheshin p r a p a supit të njëri-tjetrit me një kureshtje të ngrirë dhe k a t u n d t h e që ngjanin si t ë p a g o j ë . P ë r b a l l ë tij p o v i n t e n j ë g r u p i v o g ë l m a l ë s o r ë s h d h e ai p y e t i se a i s h t e l a r g k u l l a e O r o s h i t d h e a ishte në r r u g ë të drejtë për atje. Ata i t h a n ë se r r u g ë n e kishte m i r e , por, në qoftë se d o n t e të m b ë r r i n t e atje p a r ë n ë n a t a , d u h e j t ë s h p e j t o n t e . N d ë r s a i flisnin, a t a shikonin me bisht të syrit shiritin e zi të mëngës së tij d h e , sic d u k e t , p ë r s h k a k t ë atij s h i r i t i , i p ë r s ë r i t ë n d h e një h e r ë s e d u h e j t ë s h p e j t o n t e . Do të shpej to j, do të shpej to j, tha me vete Gjorgu me një farë hakërrimi. Mos u bëni merak, do të arrij ta paguaj taksën pa rënë nata. Pa e k u p t u a r as vetë pse, për shkak të hakërrimit të befasishëm, apo thjesht p ë r të vënë në vend këshillën e u d h ë t a r ë v e të panjohur, ai kishte shpejtuar vërtet hapat. T a n i i s h t e v e t ë m "fare n ë r r u g ë , n ë p ë r n j ë p l l a j ë t ë ngushtë, plot g j u r m ë rrëkesh të vjetra që, kushedi pse, n u k n g j a l l e s h i n m ë a s n ë n j ë d i t e t ë tillë s h i u . G j i t h ç k a p ë r r e t h ishte e s h k r e t ë d h e e lënë djerr. Atij iu d u k se dëgjoi h u n g ë r i m ë n e n j ë b u b u l l i m e t ë l a r g ë t d h e n g r i t i kokën. Një avion -i v e t m u a r fluturonte ngadalë midis r e v e . Një c o p ë h e r ë , k r e j t i m r e k u l l u a r , a i n d o q i m e s y i ' l u t u r i m i n e t i j . E k i s h t e d ë g j u a r se m b i k r a h i n ë n f q i n j e 206

kalon te një h e r ë në jave aeroplani i pasagjerëve, që lidhte Tiranën me një shtet të huaj, tutje në Evropë, mirëpo n u k e kishte pare kurrë. K u r avioni u zhduk midis re ve, Gjorgu ndjeu një d h e m b j e në qafë dhe v e t ë m a t ë h e r ë e kuptoi se ai e k i shte ndjekur një copë herë të gjatë fluturimin e tij. Avioni la p r a p a vêtes një boshësi të m a d h e d h e Gjorgu p a dashur psherëtiu. Ai ndjeu befas uri. Kërkoi me sy r r e t h e rrotull ndonjë trung peme apo ndonjë gur ku m u n d të ulej p ë r t ë n g r ë n ë c o p ë n e b u k ë s d h e g j i z ë n q ë k i s h t e marrë me vete për rrugë, por nga të dyja anët e rrugës ishte v e t ë m djerrina me gjurmët e rrëkeve dhe asgjë t j e t ë r . T ë eci d h e pak, t h a m e v e t e . D h e v ë r t e t , p a s n j ë g j y s m ë o r e dalloi q ë l a r g ç a t i n ë e n j ë h a n i . E b ë r i gati me v r a p r r u g ë n g j e r te p o r t a e tij, qëndroi një grime te pragu, pastaj h y r i brenda. Ky i s h t e n j ë h a n i z a k o n s h ë m , si g j i t h ë b u j t i n a t e m a l ë s i s ë , me pullaz s h u m ë të pjerrët për të rrëshqitur dëbora, me erë kashte, me kthinë të m a d h e të përbashket dhe pa tab e l ë . _ A n a s h n j ë t r y e z ë t ë g j a t ë p r e j d r u lisi p l o t s h e n j a të djegurash, mbi ca ndenjëse të g d h e n d u r a po prej d r u lisi, i s h i n u l u r c a b u j t ë s . D y p r e j t y r e k i s h i n p ë r p a r a n g a një vorbë me fasule dhe po hanin me shpejtësi. Një tjetër kishte v ë n ë kokën midis duarve d h e vështronte d h o gat e tryezës me ca sy të h u m b ë t . Ndërsa po ulej në një nga ndenjëset boshe, Gjorgu n d j e u t y t ë n e p u s h k ë s t'i p r e k t e d y s h e m e n ë d h e e h o q i armën nga supi. Ai e vuri atë midis gjunjëve, pastaj, me n j ë lëvizje t ë q a f ë s , r r ë z o i m b i s h p i n ë k a p u ç i n e q u l l u r të xhokes. Pas kurrizit ndjeu praninë e njerëzve të tjerë dhe vetëm atëherë vuri re se në të dyja anët e shkallës që të conte në katin e dytë, të u l u r m b i lëkurçe të zeza d h e m b i t o r b a p r e j leshi, r r i n i n m a l ë s o r ë t ë t j e r ë . D i s a p r e j t y r e , a s h t u t ë m b ë s h t e t u r sic q e n ë p a s m û r i t , h a n i n b u k ë m i s r i m e gjizë. G j o r g u u m a t t ë n g r i h e j n g a t r y e z a dhe ashtu si ata të n x i r r t e nga torba b u k e n dhe gjizën e vet, p o r në a t ë çast e r a e f a s u l e v e i n g a c m o i h u n d c ' n dhe ai ndjeu një dëshirë të papërmbajtshme për të n g r ë -

per2lek.com Klan Kulturor

207

në një pjatë fasule të n x e h t a . I ati i kishte d h ë n ë n j ë g r o s h , p ë r t a p a s u r p ë r çdo r a s t g j a t ë u d h ë s , p o r G j o r gu vetë nuk e kishte të qartë nëse m u n d ta prishte vërtet groshin, apo duhej ta kthente në shtëpi të p a t h y e r . N d ë r k a q hanxhiu, që Gjorgu gjer a t ë h e r ë n u k e kishte v ë n ë re, se nga m b i u p ë r p a r a tij. — P ë r në k u l l ë n e O r o s h i t ? — p y e t i a i . — N g a v j e n ? — Nga Brezftohti. — Atëherë duhet të kesh uri. Do gjësendi? Ishte një h a n x h i i hollë e s h t r e m b a n i k , pa d y s h i m h i l e q a r , m e n d o i G j o r g u , s e p s e , n d ë r s a po i t h o s h t e «do g j ë s e n d i » , n ë v e n d q ë t a v ë s h t r o n t e n ë sy, i s h i k o n t e s h e n j ë n e zezë n ë m ë n g ë , s i k u r t'i t h o s h t e : t i q ë p o shkon të paguash pesëqind groshë për vrasjen që ke bërë, s ' b ë h e t k i a m e t i p o t'i p r i s h ë s h n j a d y n ë h a n i n t i m . — Do g j ë s e n d i ? — p ë r s ë r i t i p y e t j e n h a n x h i u , d u k e i h e q u r më në fund sytë nga mënga e Gjorgut, por pa i p ë r q e n d r u a r mbi fytyrën e tij, por diku anash, në k r a hun e kundërt. — N j ë t a s f a s u l e , — t h a G j o r g u . — Sa k u s h t o n ? B u ken e k a m vetë. Ai e ndjeu që po s k u q e j , por ishte. i d e t y r u a r ta b ë n t e pyetjen. P ë r asgjë në bote n u k do të cenonte p a r ë t e t a k s ë s së g j a k u t . — Një çerek groshi, — tha h a n x h i u . Gjorgu mori frymë i lehtësuar. Hanxhiu i ktheu shpinën dhe, kur erdhi prapë me tasin e drunjtë të fasuleve në dore, n d ë r s a po ia vinte atë përpara, Gjorgu vuri re se ai ishte i vëngër. Si për të h a r r u a r gjithçka, G j o r g u uli k o k ë n m b i t a s i n e f a s u l e v e d h e nisi t ë h a n t e me shpejtësi. — Do n j ë k a f e ? — i t h a h a n x h i u , k u r e r d h i të m e r r t e tasin bosh. G j o r g u e pa në sy si i t r u l l o s u r . S y t ë e tij d u k e j s i k u r t h o s h i n : mos m ë m e r r m ë qafë, o bujtinar. U n e k a m vërtet pesëqind groshë në qese, por më m i r e do të jepja k o k ë n ( o zot, t h a a i m e v e t e , p o k o k a i m e p i k ë r i s h t k a q d o t ë k u s h t o j ë pas... t r i d h j e t ë d i t ë s h , m a d j e j o p a s t r i d h jetë, por njëzet e tetë ditësh), p r a më m i r e do të jepja... 203

per2lek.com Klan Kulturor

p a r a k o h e . . . k o k ë n , sesa n j ë g r o s h n g a q e s j a e k u l l ë s s ë Oroshit. P o r hanxhiu, sikur ta kishte k u p t u a r ç'bluante në m e n d je, shtoi: — Ë s h t ë f a r e lire, d h j e t ë q i n d a r k a . G j o r g u b ë r i «po»- m e k o k ë , m e n j ë f a r ë p a d u r i m i . Hanxhiu, duke lëvizur shtrembtazi midis ndenjëseve dhe t r y e z ë s , d i ç k a h o q i p r e j saj, d i ç k a solli, p a s t a j u z h d u k përsëri p ë r të ardhur më në fund me filxhanin e kafesë në dore. Gjorgu ishte akoma d u k e rufisur kafenë, k u r në h a n h y r i një grumbull i vogël burrash. Nga trazimi që shkaktoi hyrja e tyre, nga k t h i m i i kokave të njerëzve d h e n g a m ë n y r a s e s i h a n x h i u s h t r e m b a l u q u doli p ë r para, ai e kuptoi se të p o r s a a r d h u r i t duhej të ishin njerëz të n j o h u r në k r a h i n ë . Njëri prej tyre, ai që ecte m i dis, i s h t e n j ë b u r r ë j a s h t ë z a k o n i s h t i s h k u r t ë r , m e n j ë f y t y r ë t ë f t o h t ë , t ë b a r d h ë . P a s tij e c t e n j ë n j e r i v e s h u r qytetarçe në një m ë n y r ë krejt të çuditshme, me një x h a ketë me katrorë dhe me pantallona-qillota të futura në çizme. I treti kishte një fytyrë nga ato që mospërfillja duket sikur ua rrumbullakos tiparet, dhe sytë ua bën si të ujshëm. Megjithatë u k u p t u a menjëherë, se vëmendja e të g j i t h ë v e u p ë r q e n d r u a te b u r r i i s h k u r t ë r . « A l i B i n a k u , Ali B i n a k u » , d ë g j o i G j o r g u t ë p ë s h p ë ritej p ë r r e t h . Ai vetë shqeu sytë, sikur të mos e besonte se ndodhej në një han me shkoqitësin e famshëm të kan u n i t , e m r i n e të cilit e k i s h t e d ë g j u a r q y s h në v e g j ë l i . H a n x h i u , duke lëvizur shtrembtazi, i priu grupit të v o g ë l n ë k t h i n ë n fqinje, t ë c a k t u a r , m e s a d u k e t , p ë r bujtësit më të nderuar. Njeriu i shkurtër shqiptoi nëpër dhëmbë një përshëndetje për të gjithë dhe, pa kthyer kokën as djathtas a s m a j t a s , eci p a s h a n x h i u t . N d i h e j m e n j ë h e r ë q ë a i i s h t e i n d ë r g j e g j s h ë m p ë r f a m ë n e v e t , m i r ë p o kjo, p ë r ç u d i , n u k i shoqërohej me ndonjë shenjë kapadaillëku, gjë e z a k o n s h m e sidomos për njerëzit e shkurtër, k u r b ë h e n të f a m s h ë m . p ë r k u n d r a z i , në l ë v i z j e t e t i j , në f y t y r ë n , e s i domos në sytë, kishte një lodhje të qetë. 14-2 209

per2lek.com Klan Kulturor

T ë p o r s a a r d h u r i t ishin z h d u k u r n ë k t h i n ë n t j e t ë r , por përreth vazhdonin pëshpërimat p ë r ta. Gjorgu e k i shte m b a r u a r së piri kafenë, megjithatë, megjithëse e d i n t e se k o h ë n e k i s h t e të ç m u a r , i p ë l q e n t e të r r i n t e e të dëgjonte ato që thuheshin përskaj tij. Perse kishte a r d h u r v a l l e Ali B i n a k u ? M e s i g u r i p ë r n d o n j ë p l e q ë s i t ë ngatërruar. Zaten ai gjithë jetën me këto p u n ë ishte m a r r ë . E t h ë r r i t n i n nga k r a h i n a në k r a h i n ë e nga flamuri në flamur, për të dhënë m e n d i m i n e vet në gjyqësi të vështira, k u r pleqnarët ndaheshin në m e n d i m e përsa i përket shkoqitjes së kanunit. Midis q i n d r a shkoqitësve, nëpër gjithë rrafshin e pafund të malësisë, n u k kishte më t e p ë r s e d h j e t ë a d y m b ë d h j e t ë t ë f a m s h ë m s i Ali B i n a k u . K ë s h t u q ë ai* n u k s h f a q e j k o t s ë k o t i a s g j ë k u n d . E d h e këtë herë t h o s h i n se po v i n t e p ë r një n d a r j e kufijsh, q ë d o t ë b ë h e j a t o dite, m a d j e q y s h t ë n e s ë r m e n , n ë f l a m u r i n fqinje. P o a i t j e t r i , s y ç e l ë t i , k u s h q e ? V ë r t e t k u s h i s h t e a i t j e t r i ? T h o s h i n s e i s h t e n j ë m j e k , q ë Ali B i n a k u e merrte shpesh me vete në raste të veçanta, sidomos k u r i s h t e fjala p ë r n u m ë r i m i n e p l a g ë v e , d e m i i të c i l a v e shlyhej me gjobë. Po, në qoftë se ishte kështu, atëherë Ali B i n a k u n u k k i s h t e a r d h u r p ë r n d a r j e k u f i j s h , p o r p ë r n d o n j ë ç ë s h t j e tjetër, s e p s e d i h e j q ë n ë n d a r j e n e kufijve m j e k u s'ka asnjë p u n ë . Vërtet, n d o s h t a ishte m a rrë vesh gabim arsyeja e ardhjes. Disa thoshin se kishte a r d h u r vërtet p ë r një rast tjetër, tepër të ngatërruar, që kishte n d o d h u r ca dite më pare në k a t u n d i n m a t a n ë pllajës. G j a t ë n j ë g r i n d j e j e m e t ë s h t ë n a a r m ë s h k i s h t e v d e k u r n j ë g r u a , e cila u g j e t m i d i s g r i n d ë s v e . G r u a j a k i s h t e q e n ë s h t a t z ë n ë , m e f ë m i j ë m a s h k u l l , sic q e v ë r tetuar pas hapjes. Pleqtë e k a t u n d i t e kishin vështirë, sic d u k e t , t ë v e n d o s n i n s e m b i k ë r ë n d o n t e g j a k u i f ë m i jës. N d o s h t a Ali B i n a k u k i s h t e a r d h u r p i k ë r i s h t p ë r k ë të gjyq. Po ai tjetri, ai që ishte v e s h u r si k a r n a v a l , ç'ishte ai? — pyesnin të tjerët. Dhe gjendej dikush që jepte p ë r gjigje p ë r t ë g j i t h a . A i i s h t e n j ë f a r ë n ë p u n ë s i , q ë m e r r e j me m a t j e n e t o k a v e , m a d j e e d h e e m r i n se si e k i s h t e , një d r e q e m r i : a s k o v a ç , a s m u l l i s , a s r r o g t a r , p o r m e 210

per2lek.com Klan Kulturor

« m e t ë r » , k u p t o n , një d r e q e m r i q ë s'e t h u a d o t p a p a s u r frikë m o s t ë t ë s h t r e m b ë r o h e t goja, gjeo,gjeo,gje... H ë , se m ' u k u j t u a : gjeometër. O , p o a t ë h e r ë q e n k a t a m a m p u n ë kufijsh, g j e r s a p a s k a a r d h u r k y , g j e o m e t r i , s i c i t h u a ti. G j o r g u k i s h t e qejf t ë d ë g j o n t e a k o m a , a q m ë t e p ë r që parandihej se në han do të tregoheshin histori të tjera, m i r ë p o , p o t ë v o n o h e j e d h e pak, a i m u n d t ë m o s a r r i n te dot të m b ë r r i n t e në kullë. U ngrit befasisht, për të mos i lënë vêtes kohë të m ë d y s h e j , pagoi fasulet dhe k a fenë d h e u m a t të d i l t e , p o r në ç a s t i n e f u n d i t u k u j t u a të pyeste e d h e një h e r ë për r r u g ë n . — Do të e c ë s h d r e j t r r u g ë s së m a d h e , — i t h a h a n x h i u , — p a s t a j , k u r të a r r i s h te V a r r e t e K r u s h q v e , a t j e ku j - rruga n d a h e t më dysh, ki kujdes që të m a r r ë s h k r a h u n e d j a t h t ë e jo të m a j t i n . Më k u p t o n , k r a h u n e d j a t h t ë .
c

per2lek.com Klan Kulturor

K u r G j o r g u doli p ë r j a s h t a , s h i u i s h t e r r a l l u a r e d h e m ë , po ajri i s h t e k r e j t i l a g ë s h t . D i t a i s h t e po aq e v r e n j tur sa në mëngjes dhe, ashtu si atyre grave që nuk u k u p t o h e t m o s h a , asaj n u k i k u p t o h e s h i n o r ë t . G j o r g u ecte d u k e u p ë r p j e k u r t ë m o s m e n d o n t e asgjë. R r u g a zgjatej p a f u n d ë s i s h t n ë p ë r n j ë zallinë n g j y r ë h i r i . K u r v ë s h t r i m i i tij n d e s h i d i s a v a r r e g j y s m ë t ë v i t h i s u r a ndanë saj, ai tha me vete: këto duhet të jenë Varret e Krushqve. Mirëpo rruga s'ndahej më dysh dhe ai e mori m e m e n d s e V a r r e t e K r i f t h q v e d u h e j t ë ishin m ë t u t j e . D h e i s h t e v ë r t e t a s h t u . P a s n j ë ç e r e k o r e a t a i dolën përpara, po aq të vithisur sa e d h e të parët, por më të trishtuar dhe krejt të mbuluar me myshk. Duke kaluar përbri tyre, ai ishte gati të besonte se karvani i k r u s h q v e q ë k i s h t e t a k u a r n ë m ë n g j e s , n u k k i s h t e b ë r ë gjë t j e 211

ter, véçse i s h t e r r o t u l l u a r , k i s h t e n d ë r r u â r r r u g ë , p ë r të ardhur e për t'u futur në këto varre, që duhej të ishin b a n e s a e tij e p ë r h e r s h m e . Ai m o r i d e g ë z i m i n e d j a t h t ë të r r u g ë s , sic e k i s h t e këshilluar h a n x h i u dhe, ndërsa largohej, mezi e mbajti veten për të mos k t h y e r kokën që të shih te e d h e një h e r ë v a r r e t e v j e t r a . N j ë c o p ë h e r ë i a doli t ë e c t e p a a s n j ë m e n d i m në kokë, me një ndjesi të ç u d i t s h m e h a r m o n i z i m i me g u n g a t e m a l e v e e të m j e g u l l ë s që i v ë r t i t e s h i n në një v a l l e t ë n g a d a l t ë p ë r r e t h . N u k e k u p t o i a s v e t ë s e s a v a z h d o i kjo lëvizje e m p i r ë . Ai do të d o n t e - që ajo të mos k i s h t e fund, m i r ë p o p ë r p a r a i doli diçka, që e s h k ë p u t i m e s h p e j tësi n g a g u r ë t d h e m j e g u l l a . I s h t e g ë r m a d h a e një shtëpie. Ndërsa ecte përbri saj, vështronte me bisht të syrit g r u m b u l l i n e gurëve, ku shenjat e djegies ishin fshirë p r e j kohësh prej shiut dhe erës, duke lënë në vend të t y r e n j ë gri t ë s ë m u r ë , p r e j s p i k a m ë s t ë s ë cilës d u k e j s i k u r m u n d ta nxirrje më lehtë një ngulç, të m b l e d h u r prej k o h ë s h n ë gjoks. G j o r g u eci s a eci, m e b i s h t i n e s y r i t t ë n g u l u r m b i g ë r m a d h ë n , k u r befas, m e n j ë k ë r c i m t ë s h p e j të, k a p ë r ceu hendekun e cekët ndanë udhës dhe me dy-tri hedhje u gjend p r a n ë rrënojës. Një g r i m e q ë n d r o i i palëvizur p r a n ë saj, pastaj, si ai njeriu që, k u r gjendet p a r a n j ë trupi kërkon të m a r r ë vesh nga ç'plagë a nga ç'mjet është goditur i vrari, ai bëri d y - t r e h a p a gjer te njëri nga cepat e shtëpisë. U përkul mbi 'të, m ë n j a n o i me k ë mbë ca gurë, pastaj shkoi me radhë te tre cepat e tjerë dhe, k u r pa se g u r ë t e themeleve në të k a t ë r cepat ishin të shkulur, e kuptoi se ndodhej p ë r p a r a rrënojës së një shtëpie besëprerëse. Kishte dëgjuar se kështu u s h k u leshin g u r ë t p a s djegies s h t ë p i v e k u k r y h e j k r i m i m ë i madh për k a n u n i n : prerja e nîikut në besë. Gjorgut iu kujtua se si vite më pare në katundin e tij i s h t e n d ë s h k u a r n j ë p r e r j e n ë b e s ë . V r a s ë s i i s h t e grirë katundisht, duke shkuar gjakhupës. Shtëpia ku m i k u u p r e , p a v a r ë s i s h t se n j e r ë z i t e saj n u k i s h i n f a j t o r ë , u d o g j . V e t ë i zoti i s a j p r i n t e m e u r ë e m e s ë p a t ë , d u k e

per2lek.com Klan Kulturor

212

klithur sipas zakonit: «I m a r r s h a të ligat k a t u n d i t d h e flamurit». P a s tij, me urë e me sëpata në duar, vinte gjithë f s h a t i . P a s k ë s a j , t ë z o t i t t ë s h t ë p i s ë , p ë r v i t e m e r a d h ë g j i t h ç k a d u h e j t'i j e p e j m e d o r e t ë m a j t ë e p ë r n ë n gju, p ë r t'i k u j t u a r s e d u h e j t ë p a g u a n t e m i k u n . S e p s e dihej q ë b a b a , v ë l l a i , m a d j e e d h e f ë m i j a i v r a r ë m u n d t ë faleshin, p o r m i k u i p r e m ë , k u r r ë . Ç'pabesi m u n d të jetë b ë r ë valle në këtë shtëpi, m e n d o i ai, d u k e s h t y r ë m e k ë m b ë d y - t r e g u r ë . Z h u r m a e tyre ishte e shurdhët. Hodhi sytë p ë r r e t h për të p a r e s h t ë p i t ë e t j e r a t ë f s h a t i t , p o r n u k p a gjë, v e ç s e n j ë r r ë n o j ë tjetër, n j ë z e t h a p a l a r g . Ç ' ë s h t ë k ë s h t u ? t h a m e v e t e . P a d i t u r a s v e t ë pse, u s u l p ë r t e g ë r m a d h a tjetër, i u v ë r t i t c e p a v e t ë saj d h e h e t o i t ë n j ë j t ë n gjë. G u r ë t e themeleve ishin shkulur në të gjitha qoshet. Është e mundur që të jetë ndëshkuar një katund i tërë? m e n doi. K u r n d e s h i m ë t u t j e r r ë n o j ë n e t r e t e , u b i n d s e i s h t e p i k ë r i s h t a s h t u . Diçka k i s h t e d ë g j u a r , v i t e m ë p a r e , p ë r një k a t u n d b e s ë s h k e l ë s , n ë n j ë k r a h i n ë t ë l a r g ë t , t ë n d ë shkuar prej flamurit. Ishte vrarë një ndërmjetës në një grindje kufijsh midis dy fshatrave. M i k u n e prerë në b e së f l a m u r i e l y p i nga k a t u n d i ku ai u v r a d h e , m e q e n ë s e k a t u n d i doli m e n d s h e n u k e l a u g j a k u n , u m o r v e n d i m për zhbërjen e tij. Me h e d h j e të lehta një copë h e r ë të gjatë, Gjorgu u v ë r t i t si h i j e n g a r r ë n o j a në r r ë n o j ë . Ç ' q e v a l l e ai n j e r i q ë m e v d e k j e n e vet k i s h t e m a r r ë p a s n j ë k a t u n d t ë t ë r ë ? S h u r d h ë r i a e r r ë n o j a v e i s h t e e d h i m b s h m e . N j ë zog, që G j o r g u e d i n t e se k l i t h t e v e t ë m n a t ë n , ia b ë n t e -«or», « o r » . Gjorgut iu k u j t u a se'po i bëhej vonë për të m b ë r r i t u r në k u l l ë d h e k ë r k o i me sy u d h ë n e m a d h e . K l i t h m a e z o g u t u dëgjua e d h e një herë, fare larg, t a m a m në kohën që ai pyeti edhe një herë veten se k u s h kishte q e n ë valle n j e r i u q ë u p r e n ë b e s ë n ë k ë t ë k a t u n d fatzi. Zogu, s i p ë r t'i d h ë n ë p ë r g j i g j e , i a b ë r i p r a p ë «or», « o r » , d h e atij i u d ë gjua s i k u r a i t h a e m r i n e t i j . « G j o r g » , « G j o r g » . B u z ë q e s h i m e v e t e s i k u r t'i t h o s h t e : « t a n i p o flet b u d a l l a l l ë q e » d h e u drejtua nga udha. P a s p a k , k u r ishte p ë r s ë r i n ë r r u g ë , s i p ë r t ë s h k a r k u a r 213

per2lek.com Klan Kulturor

n j ë p j e s ë të n d j e n j ë s së r e n d e që i la k a t u n d i i z h d u k u r , ai u përpoq të sillte n d ë r m e n d n d ë s h k i m e t më të lehta të kanunit. Prerja e m i k u t ishte e rralle d h e r r j e d h i m i s h t të r r a l l a i s h i n d j e g i e t e s h t ë p i v e e aq më p a k s h k u l j a e f s h a t r a v e t ë t ë r a . A t i j i u k u j t u a s e p ë r faje m ë p a k t ë r e nda vihej në zbatim dëbimi prej flamurit me r o b e me robi. G j o r g u n d i e n t e s e si, b a s h k ë m e d y n d j e n e n d ë s h k i meve, shpejtoheshin edhe hapat e tij, thuase ashtu do të m u n d të shpëtonte prej tyre. Ndëshkimet ishin të s h u m t a : V e ç i m i ose lëçitja, sic q u h e j n ë k a n u n , k u r n j e r i u veçohej përjetë prej të gjithëve. (I n d a r ë p ë r mort, për d a s m ë e për mieli hua). Lënia e t o k a v e djerr, s h o q ë r u a r m e p r e r j e n e d r u r ë v e t ë k o p s h t i t . L ë n i a p a n g r ë n ë (në familje). H e q j a e a r m ë v e t ë k r a h u t a t ë b r e z i t p ë r n j ë apo dy javë. Lidhja dhe burgosja në shtëpi. Rrëzimi i të zotit apo së zonjës së shtëpisë prej gjindjes së familjes. Veçanërisht prej mundësisë së ndëshkimit b r e n d a në familje ai ishte sfilitur shpirtërisht për një kohë të gjatë. D h e kjo k i s h t e n d o d h u r g j a t ë k o h ë s k u r a t i j i k i s h t e a r d h u r r a d h a për të m a r r ë gjakun e vëllait. Atij n u k i hiqej nga mendja ai m ë n g j e s i n g r i r ë j a n a r i , k u r i a t i e t h i r r i në d h o m ë n e m i q v e , në k a t i n e sipërm t ë kullës, p ë r t ë biseduar m e t ë k o k ë m ë k o k ë . Ishte një mëngjes jashtëzakonisht i kthjellët, qielli d h e dëbora që kishte r ë n ë të lëbyrnin sytë, gjithçka ishte e qelqtë e rrezëlluese, saqë të besohej se bota e t ë r ë m u n d të rrëshqiste e të thërrmohej në miliona coperà për s h k a k t ë ç m e n d u r i s ë s ë saj k r i s t a l i n e . P i k ë r i s h t n ë n j ë m ë n g j e s t ë tillë i a t i i k u j t o i a t i j d e t y r ë n . G j o r g u r r i n t e p r a n ë d r i t a r e s d h e d ë g j o n t e t ë a t i n q ë fliste p ë r g j a k u n . B o t a e tërë u bë pllanga-pllanga prej tij. Ai s k u q t e m b i dëbor ë n e b a r d h ë , p e l l g j e t e tij z m a d h o h e s h i n e n g r i n i n e d h e ato kudo. Pastaj e k u p t o i se skuqja ishte në s y t ë e tij. E dëgjoi k o k u l u r t ë a t i n , p a i t h ë n ë a s g j ë . D h e p ë r h e r ë t ë p a r e n ë d i t ë t q ë e r d h ë n m ë pas, G j o r g u t p a e d i t u r a s v e t ë pse, i u r e n d i t ë n n d ë r m e n d t ë g j i t h a n d ë s h k i m e t që m u n d të merrte njeriu i pabindur në familje. S'donte 214

per2lek.com Klan Kulturor

t'ia pohonte as vêtes që s'kishte dëshirë të vriste një njeri. U r r e j t j a që i a t i u p ë r p o q t'i r i n d i z t e në gjoks p ë r K r y e qyqët, në atë mëngjes janari, dukej sikur shuhej ndërkaq nga ndriçimi i dites. Gjorgu a t ë h e r ë n u k e k u p t o n t e se një n g a a r s y e t q ë zjarri i u r r e j t j e s n u k n d i z e j dot, i s h t e se v e t ë z j a r r v ë n ë s i , i ati, i s h t e a k u l l i f t o h t ë . Me sa d u k e j , urrejtja ishte ftohur dalngadalë qyshkur, në vitet e - h a k m a r r j e s s ë g j a t ë , a p o n d o s h t a ajo s ' k i s h t e q e n ë k u r r ë . I ati fliste d h e G j o r g u m e f r i k ë , g a t i m e t m e r r , e n d i e n te se n u k i s h t e i aftë të u r r e n t e v i k t i m ë n e a r d h s h m e . D h e k u r n ë d i t ë t e p a s t a j m e m e n d j a e tij v e n t e n g a v e n te dhe kthehej te radha e ndëshkimeve që m u n d të pës o n t e n ë s h t ë p i n j e r i u i p a b i n d u r , a i nisi t ë k u p t o n t e s e p o përgatitej shpirtërisht për të m o s d e r d h u r gjak. D h e po në a t ë k o h ë e k u p t o i se sa i k o t ë i s h t e v r a p i m i i m e n d j e s s ë tij p a s n d ë s h k i m e v e n ë f a m i l j e . Ai, a s h t u s i t ë g j i thë, e dinte m i r e se për m o s m a r r j e n e gjakut kishte n d ë s h k i m e t ë tjera, s h u m ë m ë t ë r ë n d a . Në bisedën e t y r e të d y t ë për çështjen e g j a k u t toni i të atit ishte më i zymtë. E d h e dita ishte n d r y s h e , një d i t e e q u l l ë t n ë një m ë n y r ë t ë m j e r ë , p a shi, m a d j e p a mjegull, p ë r t ë m o s k u j t u a r v e t ë t i m a t , q ë d o t ë i s h i n l u k s i m a d h p ë r atë qiell v a r f a n j a k . G j o r g u p ë r p i q e j t'i s h m a n g e j v ë s h t r i m i t t ë t ë atit, p o r m ë n ë f u n d s y t ë e tij ranë si në grackë. — Shikoje këmishën, — t h a tjetri, d u k e b ë r ë me k o kë nga këmisha e varur në m u r i n përballë. Gjorgu ktheu kokën andej. lu duk se damarët e q a fës i k ë r c i t ë n s i k u r t'i k i s h i n z ë n ë n d r y s h k . — G j a k u -po z v e r d h e t në të, — t h a i a t i . — I v d e k u r i kërkon shpagim. G j a k u v ë r t e t ishte z v e r d h u r m b i k ë m i s h ë . M ë t e p ë r s e z v e r d h i m , ajo i s h t e n j ë n g j y r ë n d r y s h k u , s i ajo q ë l ë s h o j n ë t u b a t e një c e z m e t ë p a p ë r d o r u r p r e j k o h ë s h . — Ti po v o n o n s h u m ë , G j o r g , — v a z h d o i i a t i . — N d e ri y n ë , p o r s i d o m o s yti... Dy gisht n d e r në Iule të ballit na i ka qitë i m a d h i zot. M e q i n d r a e q i n d r a h e r ë . G j o r g u k i s h t e p ë r s ë r i t u r m e v e t e , në j a v ë t e p a s t a j m e , fjalët e k a n u n i t , që i a t i ia

per2lek.com Klan Kulturor

215

t h a a t ë dite. F y t y r ë n e v r u g u a r n ë d a ç laje, n ë d a ç zezoje d h e m ë . J e i lire t ë m b a s h b u r r ë r i n ë t e n d e , j e i lire t ë zhburrërohesh. J a m valle i lire? pyeste ai veten më vonë, k u r ngjitej i v e t ë m n ë k a t i n e s i p ë r m t ë k u l l ë s p ë r t ' u m e n d u a r . N d ë s h k i m e t q ë m u n d t'i b ë n t e i a t i p ë r faje t ë n d r y s h m e s'ishin asgjë p ë r p a r a r r e z i k u t t ë h u m b j e s s ë n d e r i t . D y g i s h t n d e r n ë Iule t ë ballit... A i p r e k t e b a l l i n m e dore, si për të g j e t u r vendin e saktë ku m u n d të ishte nderi. E pse pikërisht këtu? kishte t h ë n ë me vete. I s h t e n j ë frazë q ë p ë r c i l l e j gojë m ë gojë, p a u k a p ë r d i r ë k u r r ë plotësisht. T a n i ai e kishte z b ë r t h y e r më në fund k u p t i m i n e saj të v ë r t e t ë . N d e r i e k i s h t e s e l i n ë e v e t në Iule t ë ballit, p r a n ë q e n d ë r t ë ballit, s e p s e a i i s h t e v e ndi k u m u n d t ë g o d i s t e p l u m b i y t k o k ë n e t j e t r i t , o s e plumbi i tjetrit kokën tende. P u s h k ë të b u k u r paska qitë, t h o s h i n p l e q t ë k u r d i k u s h e g o d i s t e h a s m i n balle p ë r balle d h e n ë k o k ë . Ose, p u s h k ë t ë p a b u k u r , k u r p l u m b i s h p o n t e s t o m a k u n ose k ë l l q e t , p ë r t ë m o s p ë r m e n d u r s h p i n ë n . G j i t h s a h e r ë G j o r g u ngjitej n ë k a t i n e s i p ë r m t ë k u llës p ë r të p a r e k ë m i s h ë n e Mëhillit, i d u k e j s i k u r b a l l i po i d i g j t e . S h e n j a t e g j a k u t m b i p ë l h u r ë sa v e n t e ç n g j y roseshin e d h e më. Do të ngrohej moti d h e ato do të zverd h e s h i n f a r e . A t ë h e r ë m u n d t ë fillonin f i a j e p n i n f i l x h a n i n e k a f e s p ë r n ë n g j u . Kjo d o t ë t h o s h t e s e a i d o t ë ishte i v d e k u r për k a n u n i n . T ë g j i t h a r r u g ë t i s h i n m b y l l u r p ë r të. A s d u r i m i i n d ë s h k i m e v e , a s n j ë lloj flije t j e t ë r n u k e s h p ë t o n t e d o t . Kafja n ë n gju, q ë e t m e r r o n t e G j o r g u n m ë s h u m ë s e çdo gjë t j e t ë r , e p r i s t e d i k u p ë r p a r a . T ë g j i t h a p o r t â t i s h i n t ë m b y l l u r a p ë r të, p ë r v e ç n j ë r ë s . I k o r i t u r i e k a d e r ë n të çelur për nga k a n u n i , thuhej në k a n u n . E vetmja derë e ç e l u r p ë r të i s h t e v r a s j a e d i k u j t n g a fisi i K r y e q y q ë ve. D h e k ë s h t u . p r a n v e r ë n e v i t i t q ë s h k o i , a i v e n d o s i t ë shkonte në pritë. G j i t h ç k a në s h t ë p i n ë e tij u g j a l l ë r u a . S h u r d h ë r i a q ë e r r e t h o n t e u m b u s h b e f a s m e mu^ikë. E d h e m u r e t r r e t h tij d u k e j s i k u r u z b u t ë n . Ai do ta kishte k r y e r vrasjen qysh atëherë dhe tani 216

per2lek.com Klan Kulturor

do të i s h t e i q e t ë , i m b y l l u r në k u l l ë n e n g u j i m i t , a p o a k o m a më i qetë, nën tokë, sikur të mos n d o d h t e diçka. Nga një flamur i largët kishte a r d h u r p a p r i t u r një teze e tyre, e m a r t u a r atje. E shqetësuar, tërë brenga, kishte kapërcyer shtatë a tetë maie dhe po aq krahina, për të ndaluar derdhjen e gjakut. Gjorgu është mashkulli i fundit i f a m i l j e s p a s t ë a t i t , t h a ajo. J a , d o t a v r a s i n G j o r g u n , p a s t a j d o t ë v d e s ë n j ë n g a K r y e q y q ë t , p a s t a j d o t'i vijë r a d h a babës, dhe familja e Berishajve do të s h u h e t . Mos e b ë n i k ë t ë , t h a ajo, m o s e t h a n i lisin. K ë r k o n i p a j t i m i n e gjakut. N ë fillim a s q ë d e s h ë n t a d ë g j o n i n , p a s t a j h e s h t h i n , n d ë r s a ajo fliste d h e m ë n ë f u n d e r d h i n j ë k o h ë b o s h e , q ë s ' i s h i n a s n ë n j ë m e n d j e m e të, p o a s k u n d ë r . I s h i n thjesht të lodhur. K u r s e tezja n u k lodhej. Dite p ë r dite e natë për natë, d u k e bujtur herë në një kullë, herë në t j e t r ë n , n ë p ë r k u s h ë r i n j e v ë l l a z ë r i , ajo e a r r i ti më në f u n d t ë v e t ë n : p a s s h t a t ë d h j e t ë v j e t v d e k j e s h d h e zie, Berishajt vendosën të kërkonin pajtim gjaku me K r y e qyqët. Kërkesa për pajtim të gjakut, aq e rrallë në malesi, bëri bujë në katund, madje edhe në flamur. U morën të gjitha masat që gjithçka të kryhej sipas rregullave të përpikta të kanunit. Ndërmjetësit e pajtimit, b a s h k ë me ca shokë e dashamirës të Berishajve, që në këtë rast q u h e s h i n « t ë zotët e g j a k u t » , i s h k u a n g j a k ë s i t , p r a K r y e q y qëve, për të ngrënë b u k ë n e gjakut të pajtuar. Sipas zakonit, ata hëngrën drekë së bashku me vrasësin dhe caktuan çmimin e gjakut që duhej të paguanin K r y e q y q ë t . P a s kësaj m b e t e j v e t ë m që i ati i G j o r g u t , p r a i zoti i gjakut, me s q e p a r e daltë të skaliste një k r y q te dera e vrasësit, të pinin një pikë gjak të shoshoqit d h e të q u h e s h i n t ë p a j t u a r p ë r j e t ë . M i r ë p o a i çast n u k e r d h i Tcurrë, sepse një x h a x h a p l a k u bë s h k a k që të prishej gjithçka. D h e kjo n d o d h i k u r p a s d r e k ë s , n d ë r s a n j e r ë z i t , s i p a s z a k o n i t , h y n i n n ë çdo d h o m ë t ë k u l l ë s d h e p ë r p l a s n i n k ë m b ë t për të t r e g u a r se hija e gjakut do të d ë b o h e j nga çdo k ë n d i s h t ë p i s ë , x h a x h a i p l a k i G j o r g u t t h i r r i b e f a s : j o . I s h t e n j ë p l a k i q e t ë , q ë s ' i s h t e n d i e r k u r r ë n ë fisin 217

per2lek.com Klan Kulturor

e t y r e d h e p r e j tij m ë p a k s e p r e j k u j t d o p r i t e j n j ë g j ë e tillë. T ë g j i t h ë n g r i n ë n ë v e n d , d h e s y t ë , d h e q a f a t , dhe k ë m b ë t që q e n ë n g r i t u r për t'u p ë r p l a s u r me force në dysheme, u ulën shurdhtazi si në p a m b u k . Jo, t h a p r a p ë x h a x h a i p l a k . A t ë h e r ë prifti q ë n d o d h e j a t j e , s i ndërmjetësi kryesor i pajtimit, bëri një shenjë me dore. « A t ë h e r ë g j a k u v a z h d o n » , t h a ai. Gjorgu, që gjatë kësaj kohe kishte m b e t u r si j a s h t ë vëmendjes, u gjend përsëri në qendër të saj. Bashkë me a n k t h i n e v j e t ë r , p r e j t ë cilit p ë r k o h ë s i s h t k i s h t e s h p ë tuar, ai provoi e d h e një ndjesi kënaqësie. Me sa d u k e t i s h t e p i k ë r i s h t k ë n a q ë s i a q ë rifitoi v ë m e n d j e n e h u m b u r . T a n i i d u k e j s e n u k i s h t e n ë g j e n d j e t ë k u p t o n t e s e cila j e t ë i s h t e më e m i r e , a j o e q e t a , e m b u l u a r me n j ë tis harrese d h e jashtë m a k i n ë s së gjakut, apo tjetra, e r r e z i k u a r a , p o r m e n j ë s b k r e p t i m ë zie, q ë e k a r f o s t e t e j p ë r tej si t e g e l i d r i d h s h ë m . I k i s h t e p r o v u a r që të d y j a d h e p o t'i t h o s h i n t a n i : z g j i d h n j ë r ë n p r e j t y r e , G j o r g , a i me siguri do të mbetej në mëdyshje. Ndoshta duheshin v i t e p ë r t ' u m ë s u a r m e p a q e n , a s h t u sic i s h i n d a s h u r n d o shta po aq vite për t'u mësuar me h u m b j e n . Mekanizmi i g j a k u t i s h t e i tillë q ë , e d h e k u r t ë l ë s h o n t e s ë j a s h t m i , të m b a n t e të lidhur s h p i r t ë r i s h t për një k o h ë të gjatë. N ë d i t ë t p a s d ë s h t i m i t t ë p a j t i m i t , k u r n ë qiellin e tij gjer a t ë h e r ë bosh u d y n d ë n p r a p ë r e t e e rrezikut, G j o r g u disa h e r ë k i s h t e p y e t u r v e t e n : valle i s h t e m ë m i r e a p o m ë k e q q ë u b ë kjo p ë r p j e k j e p a j t i m i ? A i n u k i s h t e n ë gjendje të përgjigjej. Ishte më m i r e sepse i d h a atij e d h e n j ë v i t t j e t ë r j e t ë t ë lire, p o r , n g a a n a t j e t ë r , i s h t e m ë k e q s e p s e t a n i d o t'i d u h e j t ë m ë s o h e j r i s h t a z i m e a t ë j e t ë q ë ishte ç m ë s u a r : idenë për të vrarë dikë. Së shpejti ai d u h e j t ë b ë h e j n j ë doreras, sic q u h e s h i n n ë k a n u n a t a q ë s h t i n i n p ë r v r a s j e . Dorërasët i s h i n n j ë lloj p a r a r o j e e fisit, a t a q ë v r i s n i n , p o r e d h e q ë flijoheshin t ë p a r ë t g j a t ë h a k m a r r j e s . K u r fisit k u n d ë r s h t a r i v i n t e r a d h a p ë r t ë m a r r ë g j a k u n , ai l a k m o n t e të v r i s t e p i k ë r i s h t dorërasin e fisit t j e t ë r . V e t ë m n ë r a s t p a m u n d ë s i e , n ë v e n d t ë tij v r i t e j një m a s h k u l l tjetër. Gjatë s h t a t ë d h j e t ë vjetëve të a r m i q ë sisë m e K r y e q y q ë t , f a m i l j a e B e r i s h a j v e k i s h t e p a s u r n j ë 218

per2lek.com Klan Kulturor

zet e dy dorërasë, s h u m i c a e të cilëve i s h i n g r i r ë më v o n ë n g a p l u m b i . Ûorërasët i s h i n l u l j a e n j ë fisi, p a l c a d h e k u j tesa e tij k r y e s o r e . S h u m ë g j ë r a h a r r o h e s h i n në j e t ë n e fisit, n j e r ë z d h e n g j a r j e m b u l o h e s h i n m e p l u h u r , v e t ë m dorërasët, f l a k ë z a t e v o g l a të p a s h u a r a m b i t u m u l e t e fisit, s ' h a r r o h e s h i n k u r r ë . E r d h i v e r a d h e kaloi, e s h k u r t ë r s i a s n j ë h e r ë t j e t ë r . Berishajt shpejtonin të m b a r o n i n p u n ë t e bujqësisë, në m ë n y r ë që pas vrasjes së a r d h s h m e të m u n d të m b y l l e shin në kullë. Gjorgu ishte qetësisht i p i k ë l l u a r . K i s h t e një gjendje shpirtërore si p ë r p a r a dhëndërisë. Në fund të vjeshtës së dytë ai shtiu më në fund mbi Zefin e K r y e q y q ë v e , p o r n u k e v r a u dot, v e t ë m e p i a g o s i n ë nofull. E r d h ë n m j e k ë t e k a n u n i t , q ë m e r r e s h i n m e c a k t i m i n e gjobës q ë d u h e j t ë p a g u a n t e n j e r i u n ë r a s t se plagoste dikë dhe, meqenëse plagos ja ishte në kokë, e ç m u a n a t ë m e një g j o b ë p r e j t r i q e s e s h g r o s h ë o s e b a r a z m e g j y s m ë g j a k u . Kjo d o t ë t h o s h t e s e B e r i s h a j t m u n d t ë z g j i d h n i n n j ë n g a t ë d y j a : ose t ë p a g u a n i n g j o b ë n , ose t a q u a n i n plagosjen sa një gjysmë gjaku. Në rastin e fundit, pra, n ë q o f t ë s e B e r i s h a j t n u k p a g u a n i n g j o b ë n , p o r e futnin plagosjen në llogarinë e gjakut, ata n u k kishin të drejtë më të vrisnin një njeri nga K r y e q y q ë t , sepse gjysma e gjakut ishte larë. A t a kishin të drejtë vetëm të plagosnin një njeri. Natyrisht që Berishajt nuk pranuan ta quanin plagos j e n si g j y s m ë g j a k u . M e g j i t h ë s e g j o b a i s h t e e r e n d e , a t a m b l o d h ë n n j ë pjesë t ë k u r s i m e v e d h e e s h l y e n a t ë , k ë s h t u që l l o g a r i a e g j a k u t m b e t i e p a p r e k u r . Gjatë gjithë kohës që vazhdoi historia e gjobës për p l a g o s j e , s y t ë e të a t i t të G j o r g u t i s h i n v a z h d i m i s h t si të përqarë nga një përbuzje zemërimi dhe helmi. Ata sy dukej s i k u r i thoshin Gjorgut: n u k mjafton që e s h t y v e marrjen e gjakut kaq vonë, por tani po na s h k a t ë r r o n dhe ekonominë e shtëpisë. Gjorgu e ndiente d h e vetë se e gjithë kio kishte n d o d h u r p ë r s h k a k t ë p a v e n d o s m ë r i s ë s ë tij t ë v j e t ë r , q ë e b ë r i t'i dEàdhej d o r a në s e k o n d ë n e f u n d i t d h e të s h ë n o n t e gabimisht. Në të vërtetë Gjorgu s'ishte në gjendje
J

per2lek.com Klan Kulturor

219

as vetë të k u p t o n t e më vonë, se iu d r o d h dora v ë r t e t në çastin e s h ë n i m i t , a p o e uli v e t ë s h ë n j e s f r ë n n g a b a l l i i v i k t i m ë s , në p j e s ë n e p o s h t m e të f y t y r ë s . Pas kësaj ngjarjeje erdhi një p e r i u d h ë mpirjeje. J e t a u duk sikur q ë n d r o i në vend. I plagosuri prej Gjorgut p ë r një k o h ë t ë g j a t ë lëngoi n ë s h t ë p i . T h o s h i n s e p l u m b i i kishte t h y e r nofullën, se plaga i qe m a h i s u r . Dimri i s h t e i g j a t ë d h e i m ë r z i t s h ë m si a s n j ë h e r ë t j e t ë r . M b i dëborën e u r t ë (pleqtë thoshin se rrallë m b a h e j m e n d një dëborë kaq e shtruar, që s'krijonte asgjëkund asnjë ortek) fishkëllente ultazi një e r ë po aq e p a n d r y s h u e s h m e sa ajo. Zefi i K r y e q y q ë v e , q ë l l i m i i v e t ë m i j e t ë s së G j o r g u t , vazhdonte të lëngonte në shtrat, kështu që Gjorgut i d u k e j vetja si n j ë i p a p u n ë , që v ë r t i t e t k o t r r e t h e r r o t u l l . Vërtet ishte një dimër që dukej sikur s'do të kishte mbarim. Dhe t a m a m në kohën kur thanë se i plagosuri po shërohej, u s ë m u r Gjorgu. Do ta d u r o n t e me shpirt në dhëmbë çdo lëngatë, në m ë n y r ë që të m o s zinte shtratin pa k r y e r vrasjen, m i r ë p o ishte krejtësisht e p a m u n d u r . U z v e r d h si d y l l i , d u r o i sa d u r o i më k ë m b ë , p a s t a j u shtri. Dy muaj rresht qëndroi në shtrat, t a m a m në kohën q ë Zefi i K r y e q y q ë v e , d u k e p ë r f i t u a r n g a s ë m u n d j a e t i j , kishte nisur të dilte lirisht nëpër katund. Që nga këndi ku ishte i shtrirë në k a t i n e dytë të kullës, G j o r g u v ë s h t r o n t e a t ë copë p a m j e q ë i l e j o n t e d r i t a r j a d h e p o t h u a j s e n u k m e n d o n t e asgjë. I s h t e k r e j t i t r u l l o s u r n g a s ë m u n d j a e gjatë. Matanë dritares ishte bota e z b a r d h u r n g a dëbora, m e t ë cilën, p ë r v e ç n j ë v r a s j e j e , t a n i n u k e l i d h t e m ë asgjë. P r e j k o h ë s h i s h t e b ë r ë i h u a j , m a d j e i t e p ë r t n ë atë bote dhe, në qoftë se atje përjashta e prisnin akoma, kjo n d o d h t e v e ç p ë r s h k a k t ë asaj v r a s j e j e . M e orë t ë t ë r a a i v ë s h t r o n t e t o k ë n e m b u l u a r m e d ë b o r ë , m e c a s y m o s p ë r f i l l ë s , s i k u r t ë t h o s h t e : d o t ë vij, d o t ë vij s ë s h p e j t i , t a d e r d h a t ë g r u s h t gjak. D h e k a q s h u m ë n u k i ndahej ky m e n d i m , saqë kishte caste që i dukej se po e s h i h t e v ë r t e t n j o l l ë n e vogël të k u q e , që ia h a p t e mes për mes gjithshkafjes së zbardhur. Në ditët e p a r a të marsit e ndjeu veten p a k më mire d h e j a v ë n e d y t ë të m a r s i t u n g r i t . K ë m b ë t i k i s h t e a k o m a 220

per2lek.com Klan Kulturor

t ë d o b ë t a k u r doli p ë r j a s h t a . A s k u s h n u k e m e n d o n t e s e a s h t u i t r u l l o s u r sic ish n g a s ë m u n d j a , m e f y t y r ë n t ë b a r d h ë si pëlhurë, ai po nisej për në pritë. Kjo ishte n d o s h t a e d h e a r s y e j a q ë Zefi i K r y e q y q ë v e , d u k e e d i t u r a k o m a t ë s ë m u r ë a r m i k u n e t i j , q e k a p u r n ë befasi.

per2lek.com Klan Kulturor

Shiu rrallohej herë pas here aq sa dukej se do të mente, por t a m a m në çastin e fundit niste të curiste përsëri. D u h e j t ë i s h t e m b a s d i t e , p o r G j o r g u i n d i e n t e k ë m b ë t t ë m p i r a . I s h t e p o ajo d i t e g r i , v e t ë m k r a h i n a i s h t e t j e t ë r . D h e k ë t ë Gjorgu e kuptoi nga n d r y s h i m i i veshjes së m a lësorëve, që takonte përballë. K a t u n d t h e t i mënjanoheshin p ë r h e r ë e më tepër rrugës së m a d h e . Aty-këtu, në largësi m e z i d a l l o h e j n d r i ç i m i i z b e h t ë i b r o n z i t të n d o n j ë k ë m b a ne. Pastaj me kilométra të tërë ishte p r a p ë boshësi. P ë r b a l l ë tij k a l i m t a r ë t i s h i n p ë r h e r ë e m ë t ë r r a l l ë . Gjorgu pyeti përsëri për kullën e Oroshit dhe njëherë i t h a n ë s e ajo i s h t e t a s h m ë afër, k u r s e m ë t u t j e , k u r a i p r i s t e q ë ajo t ë q e a f r u a r v ë r t e t , i t h a n ë s e k u l l a i s h t e e n d e t e p ë r larg. D h e t ë d y h e r ë t k a l i m t a r ë t t r e g u a n m e dore të njëjtin drejtim, ku n u k dukej veçse mjegullinë. Dy-tri herë Gjorgut iu duk se po binte mbrëmja, p o r n u k i s h t e a s h t u . V a z h d o n t e t ë i s h t e p o ajo m b a s d i t e pa m b a r i m ku katundet i mënjanoheshin rrugës, sikur të d o n i n t ' i f s h i h e s h i n p ë r j e t ë asaj d h e g j i t h ë b o t e s . A i p y e t i p r a p ë p ë r k u l l ë n d h e i t h a n ë s e t a s h m ë ajo i s h t e afër. Madje kalimtari i fundit ia bëri edhe me dore në drejtimin që duhej të ishte i saj. — A mbërrij para mbrëmjes? — pyeti Gjorgu. — Besa, po, — t h a m a l ë s o r i . — T a m a m në m b r ë m j e ke për të mbërritur. G j o r g u u vu p r a p ë të e c t e . Ai n d i h e j k r e j t ë s i s h t i lor 221

dhur dhe herë ishte gati të besonte se ishte m b r ë m j a aio që vononte të binte, d u k e e larguar k ë s h t u kullën, h e r ë i d u k e j se, p ë r k u n d r a z i , i s h t e l a r g ë s i a e k u l l ë s që e m b a n te m b r ë m j e n pezull në erë, pa e lënë të rrëzohej m b i dhé. N j ë h e r ë iu d u k se dalloi s i l u e t ë n e sa.) m i d i s m j e g u llës, p o r n g r e h i n a e z y m t ë s ' i s h t e v e ç s e n j ë k u v e n d m u r geshash, si ai që kishte p a r e në p a r a d i t e n e kësaj d i t e të gjatë. P a s një copë r r u g e pati p r a p ë ndjesinë që po i a f r o h e j k u l l ë s , m a d j e i u d u k s e e dalloi m ë n ë f u n d q a r t ë , n ë k r y e t ë n j ë s h k a r r ë z i m e . por, k u r eci e d h e ca, e k u p t o i s e ajo q ë p a n u k i s h t e k u l l a e O r o s h i t , s ' i s h t e a s n g r e h i n ë e ç f a r ë d o s h m e , p o r n j ë copë m j e g u l l , v e ç m ë e z e zë se të tjerat. Shpresa se më në fund po i avitej kullës, iu davarit krejt, k u r u g j e n d p r a p ë i v e t ë m në r r u g ë n e m a d h e . Zbrazëtinë nga të dy a n ë t e saj e s h t o n i n e d h e më ca shkurre të shkurtra, të m b i r a aty si me qëllim të keq. Ç'është kështu. mendoi Gjorgu. Tani s'dukeshin më as k a tunde, qoftë edhe të m ë n j a n u a r a . dhe më e keqja ishte se d u k e i s i k u r a t o s'do t ë s h f a q e s h i n m ë k u r r k u n d . Ndërsa ecte, h e r ë - h e r ë ngrinte kokën p ë r ta k ë r k u a r kullën në njërin nga horizontet dhe p r a n ë iu duk se e pa. por n u k besonte m ë . Qysh nga fëmijëria kishte d ë g j u a r p ë r k u l l ë n p r i n c ë r o r e , e cila p r e j s h e k u j s h v i g i i l o n t e q ë të mos shkelej kanuni, por prapëseprapë nuk e dinte o a m j e n e s a j , a s h t u sic n u k d i n t e asgjë t j e t ë r p ë r të. B a n o r ë t e R r a f s h i t e t h ë r r i t n i n t h i e s h t O r o k , por. k u r t r e g o n i n p ë r të, p r e j t r e g i m e v e t ë t y r e i s h t e e n a m u n d u r t ë k u o t o j e s e ç ' p a m i e k i s h t e ajo. E d h e t a n i a ë G j o r g u p o e s h i h t e q ë larg, p a e b e s u a r s e o e a i o . n u k i s h t e n ë g i e n d i e të k u p t o n t e se si e k i s h t e p a m i e n . R i l u e t a e s a i . në m i e g u l l . n u k d u k e j as e l a r t ë , as e u l ë t d h e n g a n j ë h e r ë ngiante e shtrirë e nganjëherë e mbledhur. Njëherë Giorg u t i u d u k s e kjo n d o d h t e n s a a ë r r u e a n g j i t e j d u k e u l a kuar vazhdimisht dhe për shkak të kësai pam ja n d ë rronte. Por edhe k u r u afrua më pranë, asgië nuk u q a r t ë s u a . I s h t e p o t h u a j s e i s i g u r t që i s h t e ajo. sic i s h t e i s i g u r t q ë n u k q e . H e r ë i d u k e j s i k u r kishte n j ë çati m b i 222

per2lek.com Klan Kulturor

d i s a n g r e h i n a t ë n d r y s h m e e h e r ë s i k u r k i s h t e disa ç a t i m b i të njëjtën ngrehinë. Sa më s h u m ë që afrohej, aq më tepër ndryshonte pamja. Tani i dukej se midis disa kullave kishte një si kullë kryesore. Gjithçka tjetër ishte si shtesë r r o tull saj. P o r eci d h e pak d h e kulla kryesore u zhduk e n u k d u k e s h i n veçse shtesat përreth. Madje d h e ato n i s ë n t ë s h p ë r b ë h e s h i n d h e , k u r u a f r u a e d h e ca, v u r i r e s e a t o s'ishin a s p a k k u l l a , p o r c a s i b a n e s a , m a d j e n j ë pjesë nuk ishin as banesa, por më tepër u ngjanin hajateve gjysmë të braktisura. P ë r r e t h s'ndihej asnjë frymë e gjallë. M o s k a m a r d h u r g a b i m i s h t ? t h a a i m e v e t e . P o n ë a t ë ç a s t p ë r b a l l ë tij s e n g a m b i u n j ë n j e r i . — T a k s ë e m o r t i t ? — p y e t i ai, d u k e v ë s h t r u a r r r ë s h q i tazi m ë n g ë n e d j a t h t ë t ë G j o r g u t d h e , p a p r i t u r p ë r g j i g j e , tregoi m e d o r e n ë d r e j t i m t ë n j ë r i t p r e j h a j a t e v e . Gjorgu u d r e j t u a andej. K ë m b ë t i dukej se n u k do t a m b a n i n d o t m ë . P ë r p a r a tij i s h t e n j ë d e r ë p r e j ' d r u r i , tepër e vjetër. Ai k t h e u kokën pas si për të p y e t u r njei r i u n që i kishte folur, se a duhej të h y n t e n ë p ë r atë derë, po njeriu se nga ishte z h d u k u r . Ai e vështroi një grime d e r ë n , p a r a s e t ë v e n d o s t e t ë t r o k i s t e n ë t ë . D r u r i i saj i s h t e i b r e j t u r k u d o d h e m i d i s asaj b r e j t j e j e d u k e s h i n gjithfarë koka gozhdësh e coperà h e k u r a s h të ngulur aty k o t s ë koti, s h u m i c a s h t r e m b t a z i d h e p a n d o n j ë k u p t i m . N d r y s h k u i t y r e ishte b ë r ë njësh me vjetërsinë e drurit, ashtu si ca thonj të vjetër në një dore plaku. G j o r g u n g r i t i d o r ë n p ë r t ë t r o k i t u r , p o r n ë a t ë çast vuri re se mbi atë derë, ku ishin ngulur e ngjitur gjithfarë hekurishtesh, nuk kishte trokitëse. Madje n u k kishte asnjë g j u r m ë b r a v e . Vetëm a t ë h e r ë v u r i re se d e r a s'ishte plotësisht e mbyllur. A t ë h e r ë Gjorgu bëri diçka që nuk e kishte b ë r ë k u r r ë gjatë gjithë jetës së t i j : s h t y u një d e r ë , pa t h i r r u r së p a r i «o i zoti i s h t ë p i s ë » . B r e n d a i s h t e g j y s m ë t e r r . N ë fillim a t i j i u d u k s e hajati ishte bosh, por pastaj, në njërën nga qoshet dalloi n j ë z j a r r . K y i s h t e n j ë z j a r r i z y m t ë , k u n d i h e j m e n j ë h e r ë d r u r i i l a g ë t , q ë m ë s h u m ë b ë n t e t y m s e flakë. « P ë r p a r a se të s h q u a n t e njerëzit, ai ndjeu e r ë n e shajakut t ë l a g ë t t ë x h o k e v e , p a s t a j i p a d h e a t a v e t ë , disa t ë u l u r

per2lek.com Klan Kulturor

4

223

m b i n d e n j ë s e p r e j d r u r i , disa t ë k r u s p u l l o s u r q o s h e v e . U platit dhe ai në një qoshe, d u k e e v ë n ë p u s h k ë n midis gjunjëve. Sytë po i mësoheshin dalngadalë me gjysmëterrin. Athëtira e tymit po i hidhëronte g r y k ë n . Ai m u n d i t ë d a l l o n t e s h i r i t a t e zinj n ë m ë n g ë t e t y r e d h e e k u p toi s e , a s h t u s i ai, t ë g j i t h ë a t a i s h i n p a g u e s t ë t a k s ë s s ë mortit. Ishin gjithsej k a t ë r vetë. P a s p a k v u r i re se ishin pese. Por nuk kaloi as një çerek ore d h e përsëri iu duk s e i s h i n k a t ë r . I p e s t i , q ë n ë fillim s'e k i s h t e s h q u a r d o t d h e pastaj i qe d u k u r si i pesti, n u k ishte veçse një t r u n g i m b ë s h t e t u r , k u s h e d i pse, te qoshja më e e r r ë t . — N g a j e ? — e p y e t i n j e r i u që i s h t e p ë r b r i t i j . Gjorgu i t h a e m r i n e katundit. J a s h t ë k i s h t e r ë n ë m b r ë m j a . G j o r g u t i u d u k s e ajo r a papritur, porsa ai k a p ë r c e u p r a g u n e hajatit, a s h t u si ajo g ë r m a d h a që rrëzohet pas shpinës sate, porsa M largohesh p r e j hïjes s ë s a j . — Ti s ' p a s k e q e n ë d h e aq l a r g , — i t h a n j e r i u p ë r b r i . — Mua m'u desh të bëja dy dite e gjysmë r r u g ë pa p u shim. Gjorgu s'dinte ç'të thoshte. Hyri dikush, d u k e s h t y r ë derën që kuisi vajtueshëm. Ai m b a n t e në d u a r një k r a h dru, që ia hodhi zjarrit. D r u t ë ishin të lagët dhe ai p a k ndriçim që fërgëllonte p ë r r e t h u s h u a . Por pas një g r i m e njeriu, që d u k e j si ulok, ndezi një llambë vajguri, që e vari mbi njërën prej gozhdëve të s h u m t a të n g u l u r a në m u r . D r i t a e v e r d h ë e l l a m b ë s , e dobësuar nga bloza që kishte zënë qelqi i saj, u p ë r p o q më kot të arrinte gjer në skutat më të largëta të hajatit. A s k u s h n u k p o fliste. N j e r i u doli d h e h y r i n j ë t j e t ë r . Ky i ngjante të parit, veçse në d u a r s'kishte asgjë. I vësht r o i t ë g j i t h ë s i k u r t'i n u m ë r o n t e ( d y - t r i h e r ë k t h e u s y t ë nga trungu, si për t'u b i n d u r ^ s e ai n u k ishte njeri) d h e doli. P a s p a k u d u k p r a p ë m e n j ë v o r b e n ë d u a r . P a s i v i n t e një tjetër që m b a n t e ca k u p a druri dhe dy b u k ë misri. Ky i dyti i vuri secilit nga një k u p ë d h e nga një copë »büke përpara, k u r s e tjetri u hodhi fasule me lëng nga vorba. — Ti p a t e fat, — i t h a fqinji G j o r g u t . — E r d h e t a m a m 224

per2lek.com Klan Kulturor

%

k u r j e p e t buka. N d r y s h e do të m b e t e s h e gjer nesër në d r e kë pa ngrënë. — U n e k i s h a p a k b u k ë e gjizë me v e t e , — t h a G j o r g u . — P s e ? — t h a t j e t r i . — K u l l a j e p b u k ë dy h e r ë d i t ë n për paguesit e mortit. — U n e n u k e dija, — t h a G j o r g u , d u k e f u t u r në gojë një kafshatë të m a d h e b ü k e . Misërnikja ishte e forte, p o r ai qe s h u m ë i u r i t u r .

per2lek.com Klan Kulturor

G j o r g u n d j e u n j ë gjë m e t a l i k e q ë i r a n ë p r e h ë r . I s h t e p a k e t a e d u h a n i t të f q i n j i t të t i j . — Ndize një d u h a n , — i tha. — Sa kohë ke që p r ê t k ë t u ? — pyeti Gjorgu. — Q y s h në m e s d i t ë . G j o r g u n u k t h a asgjë, m e g j i t h a t ë t j e t r i u d u k s i k u r e ndjeu habinë e tij. — P s e ç u d i t e s h ? K a n j e r ë z q ë p r e s i n q y s h dje. — A s h t u ? ! — ia b ë r i G j o r g u . — K u r s e u n e k u j t o j a se sonte do të dorëzoja paret dhe nesër do të nisesha për në katund. — O, jo, — t h a t j e t r i . — Do të k e s h fat në q o f t ë se p a guan nesër në mbrëmje. Përndryshe mund të presësh edhe dy dite, madje e d h e tri. — E d h e t r i ? Si ë s h t ë e m u n d u r ? — Kulla n u k n g u t e t k u r r ë të m a r r ë paret e gjakut. Dera e hajatit kërciti dhe hyri prapë njeriu që kishte sjellë vorbën me fasule. Ai mblodhi k u p a t boshe, trazoi n ë k a l i r n e s i p ë r z j a r r i n d h e doli. G j o r g u e n d o q i m e sy. — S h ë r b y e s të p r i n c i t j a n ë k ë t a ? — p y e t i ai me zë të ulët fqinjin e tij. Tjetri ngriti supet.
y

1 5 - 2

225

— S'di ç'të t h e m . M e s a d i u n e , a t a j a n ë g j y s m ë k u shërinj, gjysmë shërbëtorë. — Ashtu?! — A i pe n d ë r t e s a t r r e t h e r r o t u l l ? Në to b a n o j n ë s h u më familje që k a n ë lidhje fisnore me k a p e d a n i n . Po, d u k e qenë kushërinj të tij, ata janë njëkohësisht roja d h e n ë punës. N u k ua pe veshjet si i kishin? As malësorë as qytetarë. — Ke të d r e j t ë , — t h a G j o r g u , — a s h t u d u k e s h i n . — D r i d h e d h e një d u h a n , — tha tjetri. — F a l e m n d e r i t , — t h a G j o r g u , — u n e e pi r r a l l ë . — K u r e ke b ë r ë v r a s j e n ? . — Pardje. Që jashtë dëgjohej shiu që curiste. — S'dashka të dalë ky dimër. — P o , — ia b ë r i G j o r g u . — Si s h u m ë u zgjat. Larg, nga thellësia e g r u m b u l l i t të ndërtesave, n d o s h t a nga v e t ë k u l l a k r y e s o r e , u d ë g j u a n j ë r r a p ë l l i m ë p o r t e . Ishte një mbyllje, ndoshta hapje kanatesh të rende, k ë r k ë l l i m a e s ë cilës v a z h d o i n j ë c o p ë h e r ë t ë g j a t ë . Fill p a s saj u d ë g j u a n j ë s i k l i t h m ë s h p e n d i , q ë m u n d t ë i s h t e njëkohësisht b r i t m ë roje, përshëndetje, apo n d a r j e m e m i kun. Gjorgu u platit edhe më në qoshen e vet. Gjithsesi nuk i besohej se ndodhej në Orok.

per2lek.com Klan Kulturor

Kuisja e derës e përshkonte k r y q e tërthor dremitjen e tij. P ë r të treten herë Gjorgu hapi s y t ë d h e pa u l o k u n që po h y n t e me një k r a h d r u në duar. Pasi hodhi d r u t ë n ë z j a r r , a i n g r i t i fitilin e l l a m b ë s m e v a j g u r i . D r u t ë p i k o n i n u j ë d h e n g a kjo k u p t o h e j s e j a s h t ë s h i u n u k k i s h t e pushuar. 226

Nën dritën e llambës Gjorgu vuri re se asnjeri nga njerëzit n u k p o f l i n t e . A i k i s h t e f t o h t ë n ë k u r r i z , p o r d i ç k a e p e n g o n t e t'i a f r o h e j z j a r r i t . V e ç k ë s a j , i d u k e j se ai zjarr n u k t ë n g r o h t e . N d r i ç i m e t e t i j t ë p a s i g u r t a , t ë h a l l a k a t u r a e s i t ë a r n u a r a v e n d e - v e n d e m e p l l a n g a t ë zeza, e b ë n i n e d h e më të r e n d e h e s h t j e n e p r ï t ë s v e . Dy-tri herë Gjorgut i shkoi nëpër m e n d se të tërë ata ishin v r a s ë s d h e t ë t ë r ë k i s h i n n g a n j ë h i s t o r i . P o r h i s t o ri të ishin të k y ç u r a thellë b r e n d a tyre. Jo më kot gojët d h e s i d o m o s n o f u l l a t e t y r e , n ë n n d r i ç i m i n e zjarrit, t ë k u j tonin ca forma b r a v a s h të vjetra. Gjatë gjithë u d h ë t i m i t për këtu Gjorgu ishte i t m e r r u a r nga mendimi se dikush m u n d ta pyeste p ë r historinë e tij. K u l m i n e druajtjes e provoi k u r hyri në këtë hajat, megjithëse, me të h y r ë , diçka e s i g u r o i s e n d o d h e j j a s h t ë r r e z i k u t . K ë t ë s i g u r i e j e p t e n d o s h t a q ë n d r i m i i n g r i r ë i a t y r e që i s h i n a t j e , a p o n d o s h t a t r u n g u , të c i l i n çdo i p o r s a a r d h u r e m e r r t e n ë fillim p ë r n j e r i . e p a s t a j p ë r t r u n g , apo, p ë r k u n d r a z i , e m e r r t e p ë r t r u n g n ë fillim, p a s t a j q e s h t e m e v e t e , d u k e e m a r r ë p ë r njeri, gjersa e k u p t o n t e se ishte vërtet t r u n g . Tani Gjorgu gati-gati e besonte se ai t r u n g ishte lënë aty t a m a m m e atë qëllim. D r u t ë e lagët, të p o r s a h e d h u r prej ulokut, kërcitnin në zjarr. Gjorgu m o r i f r y m ë thellë. N a t a jashtë me siguri ishte n x i r ë e d h e m ë . Diku m u r l a n i fishkëllinte ultazi m b i tokë. Ai, p ë r ç u d i . n d j e u n e v o j ë n t ë t r e g o n t e diçka. P o r n u k e h a b i t i kjo. s e s a d i ç k a t j e t ë r . G j o r g u t i u d u k s e format e. nofullave të njerëzve përreth po ndryshonin dalngadalë. A s h t u si d e m a v e që në n e t ë t e ftohta u vjen ushqimi në grykë për ta ripërtypur, ashtu edhe historitë i s h i n n g j i t u r n ë g r y k ë t e t y r e . D h e a t o n i s ë n t ë p i konin. Sa dite ke në gjak? Katër. Po ti? Dalngadalë historitë nisën të dilnin prej atyre v e s h jeve prej shajaku si b u b u z h a r ë të zinj, vërtiteshin h e s h t u r a z i p ë r r e t h , p ë r z i h e s h i n m e n j ë r a - t j e t r ë n . Ç'do t ë bësh m e b e s ë n t r i d h j e t ë d i t ë s h e ? C'do t ë b ë j ? m e n d o i G j o r g u . A s g j ë . H e r ë - h e r ë i dukej se do të r r i n t e i m b ë r t h y e r përjetë t e a i h a j a t i lagësht, p r a n ë atij z j a r r i , q ë m ë s h u m ë
(

per2lek.com Klan Kulturor

227

të ngjethte, se të ngrohte, ngaqë n u k ndizej k u r r ë plotësisht, d h e p r a n ë a t y r e b u b u z h a r ë v e t ë z i n j , q ë v ë r t i teshin nëpër d y s h e m e . K u r do ta thërritnin valle për f i a m a r r ë taksën? Gjatë gjithë k o h ë s që ai ishte aty, v e t ë m njërin prej t y r e kishin p r a n u a r . Vërtet m u n d të p r i s t e atje dite te tëra? Po sikur të kalonte java e të mos e t h ë r r i t n i n ? Po s i k u r të m o s e p r a n o n i n f a r e ? ' U hap dera d h e hyri një njeri. D u k e j m e n j ë h e r ë që vinte nga larg. Zjarri i hodhi dy-tri flakërima përbuzjeje, sa për ta dalluar që ishte llangosur gjithë balte e ujë dhe e la ndërkaq në gjysmëterr, ashtu si gjithë të tjerët. I hutuar, ai eci drejt një qoshëze d h e zuri vend aty, përbri trungut. G j o r g u e ndiqte me bisht të syrit, sikur të donte të dinte se si ishte d u k u r ai vetë k u r kishte h y r ë k ë t u p a r a disa o r ë s h . N j e r i u uli k a p u ç i n d h e m b ë s h t e t i mjekrën mbi gjunjë. Dukej menjëherë që historinë e kis h t e thellë, a k o m a s h u m ë l a r g fytit. N d o s h t a ajo s ' k i s h t e h y r ë akoma as në qenien e tij, por kishte m b e t u r jashtë, te d u a r t e kallkanosura, me të cilat p o r s a kishte b ë r ë vrasjen. Ai i lëvizte ato me një m ë n y r ë nervoze sipër gjunjëve.

per2lek.com Klan Kulturor

228

per2lek.com Klan Kulturor

KAP IT

ULLI

I

TRETE

Karroca vazhdonte të ngjitej me lehtësi nëpër r r u g ë n malore. Ajo ishte me rrota prej gome, e tipit llandon, nga ato që përdoreshin zakonisht në k r y e q y t e t për shëtitje, ose s i t a k s i d h e q ë j o v e t ë m n d e n j ë s e t i k i s h i n t ë v e s h u r a m e k a d i f e t ë zezë, por, n ë p ë r g j i t h ë s i , n ë t ë r ë f o r m e n e tyre kishin diçka të kadifenjtë. Ndoshta pikërisht për k ë t ë a r s y e ecja e saj n ë p ë r r r u g ë n e v ë s h t i r ë m a l o r e n g j a n te s h u m ë më e bute se ç'pritej dhe do të dukej n d o s h t a edhe më e bute, po të m o s ishin trokëllimat e potkonjve d h e n g u l ç i m a t e k u a j v e , t ë cilat v e s h j a p r e j k a d i f e j e s ' k i s h t e si t'i p a k ë s o n t e . 229

Pa ia lëshuar d o r ë n së shoqes, B e s i a n Vorpsi afroi fytyrën te x h a m i i dritares, si për t'u b i n d u r se qyteti i vogël p r e j t ë cilit a t a i s h i n n i s u r p a r a g j y s m ë o r e , i f u n d i t qytet në këmbët e rrafshnaltës së m a d h e të Veriut, ishte zhdukur më në fund nga pamja. Tani p ë r p a r a dhe anash t y r e i s h t e n j ë u l t ë s i r ë e p j e r r ë t , një t r u a l l disi i ç u d i t shëm, as fushë, as mal, as pllajë. Malet s'kishin filluar akoma, por hi ja e tyre ndihej qyshkur d h e dukej se ishte p i k ë r i s h t ajo h i j e q ë , d u k e m o s e p r a n u a r n ë b o t ë n e m a leve, e pengonte megjithatë këtë truall të q u h e j ultësirë. K ë s h t u që, i m i d i s t e , ai t r u a l l i s h t e d j e r r d h e p o t h u a j s e i pabanuar. Herë pas h e r e pikëzat e vogla të shiut të imët b u l ë zonin mbi x h a m a t e karrocës. — B j e s h k ë t e N ë m u r a , — t h a ai me zë të u l ë t , p a k të d r i d h s h ë m , sic m u n d të t h u h e t e m r i i d i ç k a j e , s h f a q j e n e së cilës e p r ê t p r e j n j ë k o h e t e p ë r të g j a t ë . Ai e n d j e u se kv e m ë r shkaktoi tek e shoqja një ngjethje s o l e m n e d h e i u b ë qejfi. Ajo afroi k o k ë n n g a a n a e tij p ë r t ë p a r e , d h e a i n d j e u a r o m ë n e m i r e të aafës së saj. — Ku? Ai bëri me kokë përpara, pastaj tregoi me dore andej, p o r n ë d r e j t i m i n q ë t r e g o n t e d o r a e tij a j o n u k p a gjë t j e t ë r . vecse n j ë p ë s h t j e l l i m m j e g u l l a s h . — S ' d u k e t asgjë e q a r t ë , — s h p j e g o i ai. — J e m i a k o m a tener larg. A i o e la p ë r s ë r i d o r ë n e s a j m b i të t i i ë n d h e u m b ë s h t e t n a s n d e n j ë s e s . N g a l ë k u n d j e t e k a r r o c ë s . g a z e t a që e k i s h i n b l e r ë p a k p a r a nisjes, n ë q y t e t i n e v o g ë l . d h e q ë s h k r u a n t e n ë f a q e n e p a r e p ë r ta. r r ë s h o i t i e r a p o s h t ë . p o r psniëri prei t y r e n u k u përkul ta ngrinte. Aio buzëaeshi n ë r h u m b s h ë m , d u k e risiellë n d ë r m e n d titullin e shkrimït, k u s M u a r udhëtimit të tvre. «Një sensacion i k ë n d s h ë m : SVikrimtari B e s i a n V o r o s i m e g r u a n e tii t ë r e . D i a n e n , v e ndosën ta b ë i n ë m u a i i n e m i a l t i t në R r a f s h i n e V e r i u t ! » Më poshtë shkrimi ishte pakëz i turbullt. N u k k u o toViPi m i r e n ë s e a u t o r i i s h k r i m ï t , n i e f a r ë A . G . (të i s h t e valle i njohuri i t y r e i p ë r b a s h k e t A d r i a n G u m a ? ) , e 230

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
miratonte, apo kishte një farë qesëndisje të lehtë ndaj këtij udhëtimi. Asaj v e t ë i d e j a e u d h ë t i m i t i i s h t e d u k u r k r e j t e j a s h t ë z a k o n s h m e , k u r e k i s h t e d ë g j u a r s ë p a r i p r e j gojës s ë tij, d y j a v ë p ë r p a r a m a r t e s ë s . P o t i m o s u h a b i t aspak, i kishin t h ë n ë shoqet. P ë r d e r i s a po m a r t o h e s h m e n j ë n j e r i t ë j a s h t ë z a k o n s h ë m , p r e j tij s ' k e p ë r t ë d ë gjuar veçse gjëra të çuditshme. Në fund të fundit, s'mund t ë t ë t h e m i g j ë t j e t ë r v e ç s e : e l u m j a ti. N ë t ë v ë r t e t ë ajo n d i h e j e l u m t u r . G j i t h ë a t o d i t e para dasmës, në r r e t h e t gjysmë m o n d a n e , gjysmë artistike t ë T i r a n ë s , n u k flitej v e ç s e p ë r u d h ë t i m i n e t y r e t ë ardhshëm. S h u m i c a entuziazmoheshin : ti do të shkosh nga bota reale drejt e në botën e legjendave, midis eposit të mirëfilltë, që rrallë e gjen a k o m a të gjallë m b i fytyrë t ë r r u z u U i t t o k ë s o r . D h e v i j o n i n fjalët p ë r z a n a t e s h t o j z o vallet, p ë r r a p s o d ë t , h o m e r i k ë t e f u n d i t t ë b o t e s , d h e p ë r kanunin e t m e r r s h ë m , por m a d h ë s h t o r si asgjë tjetër. T ë t j e r ë t n g r i n i n s u p e t p ë r k ë t ë trill, d u k e u p ë r p j e k u r t a s h f a q n i n s a m ë l e h t ë m o s b e s i m i n e t y r e , i cili l i d h e j gjithsesi m e ç ë s h t j e k o m o d i t e t i , a q m ë t e p ë r q ë i s h t e fjala p ë r n j ë u d h ë t i m p a s m a r t e s o r , p r a m e d i ç k a d e l i k a t e , kurse në Alpe ishte akoma ftohtë dhe kuUat epike ishin t ë g u r t a . K u r s e m ë t ë r a l l ë q e n ë a t a q ë i d ë g j o nin të gjitha me një farë qesëndie të lehtë, sikur të t h o shin: shkoni, shkoni në Veri, midis shtojzovalleve, n d o shta do t'ju bëjë m i r e të dyve, sidomos Besian Vorpsit. Dhe ja tani ata po rendnin drejt Rrafshit të zymtë ) verior. A i R r a f s h , p ë r t ë cilin ajo k i s h t e l e x u a r d h e d ë gjuar aq s h u m ë k u r studionte në Institutin e vajza ve «Nëna Mbretneshë» e sidomos më pas, gjatë kohës së fejesës m e B e s i a n V o r p s i n , e d h e e t ë r h i q t e , e d h e e t r e m b t e . N ë t ë v ë r t e t ë , n g a a t o q ë k i s h t e l e x u a r e d ë g j u a r p ë r të, madje e d h e nga vetë s h k r i m e t e Besianit, ajo e kishte pasur të vështirë të k u p t o n t e se si ishte jeta atje lart, p r a p a m j e g u l l a v e t ë p ë r j e t s h m e . A s a j i d u k e j s e çdo gjë q ë thuhej për Rrafshin, merrte aty për aty një kuptim të dyfishtë, m j e g u l l o r . B e s i a n V o r p s i k i s h t e s h k r u a r p ë r V e r i u n t r e g i m e g j y s m ë t r a g j i k e , g j y s m ë filozofike, t ë c i l a t 231

ishin pritur në s h t y p po ashtu, në m ë n y r ë të dyfishtë: d i s a i k i s h i n p ë r s h ë n d e t u r si p e r l a , të t j e r ë i k i s h i n k r i tikuar për mungesë realizmi. Dy-tri herë Dianes i kishte s h k u a r n ë p ë r m e n d s e n d o s h t a j o a q p ë r t'i t r e g u a r a s a j kureshtitë e Veriut, sesa për të verifikuar diçka b r e n d a vetvetes, i shoqi e kishte n d ë r m a r r ë atë s h t e g t i m të j a shtëzakonshëm. Mirëpo e kishte hedhur poshtë këtë ham e n d j e , d u k e m e n d u a r se, p o t ë i s h t e a s h t u , a i m u n d t a kishte ndërmarrë atë udhëtim shumë kohë më pare dhe, veç kësaj, vetëm. J a t a n i s h i k o n t e v j e d h u r a z i p r o f i l i n e tij d h e n g a tendosja e mollëzave dhe m ë n y r a se si ai vështronte jashtë xhamit të karrocës, kuptohej menjëherë që m e zi e f s h i h t e n j ë f a r ë p a d u r i m i . D i a n a e k u p t o n t e f a r e m i r e perse ai ishte si në një gjendje pritjeje të vazhd u e s h m e . M e s i g u r i atij i d u k e j s e g j i t h ë ajo b o t e g j y s m ë f a n t a s t i k e , g j y s m ë e p i k e , p ë r t ë cilën i k i s h t e f o l u r dite të tëra, po v o n o n t e të shfaqej. J a s h t ë , p ë r b r i k a r r o cës, v a z h d o n t e të s h p a l o s e j d j e r r i n a e g j a t ë , e p a b a n u a r , m b i guriçkat e p a n u m ë r t a ngjyrë-kafe të zbehtë të së cilës b i n t e m ë m e d i o k r i i s h i r a v e t ë b o t e s . A i k a f r i k ë s e m o s u n e filloj t ë z h g ë n j e h e m , m e n d o i ajo d h e d y - t r i h e r ë u m a t t'i thoshte: po ti m o s u mërzit, Besian, ne s'kemi veçse një orë që u d h ë t o j m ë d h e veç kësaj u n e s'jam as aq e p a d u r u e s h m e , as aq naive, s a q ë të kujtoj se gjithë kureshtitë e Veriut do të na dalin p ë r p a r a b e f a s i s h t . M i r ë p o n u k i a t h a k ë t o fjalë, v e t ë m u m j a f t u a q ë m e n j ë lëvizje t ë n a t y r s h m e t ë m b ë s h t e s t e k o k ë n m b i s u p i n e t i j . I n t u i t a i t h a s e kjo i s h t e m ë q e t ë s u e s e s e t ë g j i t h a fjalët d h e n j ë k o h ë t ë g j a t ë q ë n d r o i a s h t u , d u k e p a r e m e b i s h t t ë s y r i t s e s i f l o k ë t e saj n g j y r ë g ë s h t e n j e t ë ç e l ë t l ë k u n d e s h i n m b i s u p i n e tij s i p a s e c j e s s ë k a r r o cës. ; 0- — Ishte duke qëndruar kështu në prag të dremitjes, k u r n d j e u se t r u p i i tij lëvizi. — D i a n e , s h i k o , — t h a me zë të u l ë t , d u k e i k a p u r dorën. L a r g , n ë a n ë t ë r r u g ë s , d u k e s h i n c a s i l u e t a t ë zeza. — M a l ë s o r ë ? — p y e t i ajo. 232

per2lek.com Klan Kulturor

— Po. Sa më s h u m ë që karroca afrohej, siluetat bëheshin më të gjata. Ata të dy i kishin fytyrat pothuajse të ngjit u r a m e x h a m i n d h e ajo d y - t r i h e r ë f s h i u a v u l l i n e krijuar prej hukatjes së t y r e në të. — Ç ' k a n ë a s h t u n ë d u a r , c a d r a ? — p y e t i ajo, p o r m e z ë f a r e t ë ulët, k u r k a r r o c a i s h t e j o m ë s h u m ë s e p e s ë dhjetë hapa larg nga malësorët. — A s h t u d u k e t , — ia b ë r i ai n ë p ë r d h ë m b ë . — H m , nga dolën këto c a d r a ? Karroca kaloi më në fund përbri malësorëve. që e n d o q ë n m e sy. A i k t h e u k o k ë n p a s , s i p ë r t ' u b i n d u r q ë ato rrangalla që m b a n i n malësorët në duar, ishin v ë r t e t c a d r a t ë v j e t r a , m e tela t ë s h q y e r d h e m e p ë l h u r ë n t ë b ë r ë leckë. — S'kisha p a r e ndonjëherë malësor me çadër, — s h k r o fëtiu a i n ë p ë r d h ë m b ë . D i a n a g j i t h a s h t u i s h t e e b e f a s u a r , p o r n u k e s h f a q i h a b i n ë e s a j , p ë r të m o s e b ë r ë nervoz të shoqin. Kur më tutje ata pane një grumbull tjetër malësorësh, dy prej të cilëve ishin të n g a r k u a r me nga një thes. ajo b ë r i s i k u r n u k i pa. B e s i a n V o r p s i i n d o q i n j ë c o p ë h e r ë m e sy. — Miser, — t h a a i m ë n ë fund, p o r D i a n a n u k i u p ë r g j i g j . Ajo m b ë s h t e t i p ë r s ë r i k o k ë n m b i s u p i n e t i j , d h e flokët n i s ë n t'i s h p ë r n d a h e s h i n e t'i r i s h p ë r n d a h e s h i n prapë butësisht sipas lëkundjeve të karrocës. T a n i i s h t e a i q ë v i g j i l o n t e r r u g ë n , d h e ajo u p ë r p o q ta conte m e n d j e n në gjëra më të gëzueshme. Në fund të f u n d i t , s'ishte n d o n j ë h â t a e m a d h e n ë q o f t ë s e n j ë m a l ë s o r k r e s h n i k n g a r k o n n ë k r a h ë n j ë t h e s m i s e r , ose m b a n n ë d o r e një ç a d ë r s h k a t a r r a q e p ë r t ' u m b r o j t u r n g a s h i u . A n u k k i s h t e p a r e ajo m e d h j e t ë r a m a l ë s o r ë , q ë mbushnin rrugët e qyteteve, në prag të dimrit, me nga n j ë s ë p a t ë n ë k r a h ë dh'e m e b r i t m ë n e p i k ë l l u a r « d r u me pre», që më s h u m ë se një zë njerëzor n g j a n t e me një klithmë s h p e n d i ? P o r Besiani i kishte t h ë n ë se ata n u k ishin përfaqësues të v ë r t e t ë të malësisë. D u k e ikur për arsye të n d r y s h m e nga zona epike, si d r u r ë t që s h k u -

per2lek.com Klan Kulturor

233

len n g a t a b a n i i v e t , a t a v e t ë ç h e r o i z o h e s h i n d h e i h u m b n i n cilësitë e t y r e të m i r ë f i l l t a . M a l ë s o r ë t e v ë r t e t ë j a n ë a t j e në Rrafsh, i kishte thënë ai një natë, duke b ë r ë me dore në një d r e j t i m që më t e p ë r tregonte lartësinë qiellore, sesa ndonjë pikë të horizontit, thua se Rrafshi verior ndodhej në q i e l l e jo në t o k ë . Tani, i m b ë s h t e t u r pas dritares, ai n u k ia hiqte s y t ë d j e r r i n ë s , i t m e r r u a r n d o s h t a se m o s e s h o q j a i b ë n t e p y e t j e n : valle k ë t a u d h ë t a r ë m j e r a n ë , m e ato c a d r a s k e letike në duar, apo me shpina të k ë r r u s u r a nën thesin me miser, ishin kreshnikët e mirëfilltë të bjeshkëve? P o r Diana, e d h e sikur të zhgënjehej plotësisht nga gjithçka, kurrë n u k kishte n d ë r m e n d f i a bënte atë pyetje. A s h t u , e m b ë s h t e t u r sic q e p a s t i j , m e s y t ë q ë h e r ë -herë i puliteshin n g a lëkundja, si një mbrojtje nga p i k ë llimi q ë t ë z g j o n t e k j o d j e r r i n ë s h t e r p ë , ajo s i l l t e n d ë r m e n d coperà nga k u j t i m e t e saj me Besian Vorpsin, në ditët e njohjes së t y r e d h e në javët e p a r a të fejesës. G ë s h tenjat përbri bulevardit të m a d h , d y e r t e kafeneve, vezullimin e unazave gjatë përqafimit, stolat në park me gjethet e r ë n a të vjeshtës përsipër dhe d h j e t ë r a gjëra të tjera ajo i hidhte pa kursim m b i atë djerrinë të pafund, me s h p r e s ë s e m u n d t a p o p u l l o n t e disi s h k r e t i m i n e saj. P o r d j e r r i na i s h t e e p a n d r y s h u e s h m e . L a k u r i q ë s i a e sai e l a g ë s h t ishte gati të gllabëronte për një grime jo v e t ë m k r e i t r e zervën e lumturisë së saj. p o r ndoshta g r a m b u j l u m t u r i s h të brezave të tërë njerëzorë. Diana s'kishte p a r e k u r r ë në ietë n j ë yrt të tillë. Jo më k o t k ë t u nisnin B j e s h k ë t e Nëmura. Nffa g j e n d j a e g j y s m ë p ë r g j u m j e s e n x o r i n j ë l ë v i z j e e supi.t d h e p a s t a j zëri i tii i k u j d e s s h ë m : • — Diane, shiko një kishë. Ajo u a f r u a te x h a m i d h e s y t ë e s a j e k a p ë n m e n j ë h e r ë krvoin m b i këmbanaren e gurtë të kishës. Kisha ishte m b i m'ë l a r t ë s i s h k ë m b o r e d h e , n g a q ë r r u g a k a l o n t e t e p ë r p o s h t ë n ë k r a h a s i m m e të, a p o n d o s h t a p ë r s h k a k t ë g r i s e s ë oiellit, k r v o i i z i d u k e j s i k u r l ë v i z t e k ë r c ë n u e s h ë m midis reve. Kisha i s h t e akoma larg, por, k u r u a f r u a n d h e pak, a t a d a l l u a n k ë m b a n ë n , p ë r n d r i t j a e z b e h t ë , v e r d h a 234

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor

I

m e e b r o n z i t t ë s ë cilës s h p ë r n d a h e j s i n j ë n ë n q e s h j e n ë n atë kërcënim të zi kryqor. — Sa b u k u r ! — t h a D i a n a . A i b ë r i « p o » m e k o k ë , p a folur.- N ë t ë v ë r t e t ë z y m t i a e kryqit dhe nënqeshja zbutëse e kambanës valviteshin m b i ç d o gjë, d h e d u h e j t ë d u k e s h i n s h u m ë m i l j e p ë r r e t h , p ë r h e r ë së bashku e të pandara. — Ja d h e kullat malësore, — t h a ai. A j o i s h k ë p u t i s y t ë m e zor n g a k i s h a p ë r t ë k ë r k u a r kullat. — Ku? Ku? — J a , a t j e , në f a q e n e b r e g o r e s , — t r e g o i ai me d o r e , — Ja një më tutje, në b r e g u n tjetër. — Ah, po. A i u g j a l l ë r u a p a p r i t u r d h e s y t ë e tij k ë r k o n i n m e etje në horizont. — M a l ë s o r e , — t h a ajo, d u k e t r e g u a r m e d o r e n g a x h a m i i përparmë, përtej shpinës së karrocierit. Malësorët vinin në drejtim të tyre, por ata ishin tepër larg dhe akoma s'dalloheshin qartë. — K ë t u p r a n ë d u h e t të jetë ndonjë katund i m a d h . K a r r o c a po u afrohej m a l ë s o r ë v e d h e D i a n a n d j e u g j i t h ë t e n d o s j e n e tij te x h a m i i a v u l l u a r i d r i t a r e s . — J a n ë m e p u s h k ë n ë k r a h ë , — t h a ajo. — P o , — u p ë r g j i g j ai, disi i l e h t ë s u a r , pa e h e q u r k o k ë n n g a x h a m i . S y t ë e tij d u k e j s e k ë r k o n i n d i ç k a tjetër. Malësorët n u k ishin më s h u m ë se njëzet h a p a larg. — J a , — t h i r r i ai më në f u n d , d u k e e t ë r h e q u r D i a n e n me f o r c e n g a s u p e t . — Ja r u b i i zi në m ë n g ë n e d j a t h t ë . E sheh? — P o , po, — ia b ë r i ajo. — Ja d h e një tjetër me s h e n j ë n e vdekjes. Ja d h e i treti. N g a g ë z i m i , atij i q e ç r r e g u l l u a r f r y m ë m a r r j a . — Sa e t m e r r s h m e ! — i s h p ë t o i asaj p a d a s h u r . — Si? — D e s h a të t h o s h a sa e b u k u r d h e sa e t m e r r s h m e njëkohësisht. 235

— A s h t u është, një b u k ù r i e t m e r r s h m e , një t m e r r b u k u r , q u a j e si të d u a s h . Ai u k t h y e befasisht drejt saj, me një dritë të ç u d i t s h m e n ë s y , s i k u r t'i t h o s h t e : d h e t i n u k b e s o j e n ë t ë g j i t h a k ë t o . M i r ë p o n ë t ë v ë r t e t ë ajo s'i k i s h t e s h f a q u r k u r r ë n j ë d y s h i m t ë tillë. Karroca i kishte lënë pas malësorët dhe Besiani ishte m b ë s h t e t u r në ndenjëse me një buzëqeshje lodruese në fytyrë. — Po i a f r o h e m i z o n e s së hijes, — t h a ai, s i k u r të f l i s t e me vete, — atje ku rreguliat e vdekjes sundojnë m b i ato të jetës. — Po si dallohen ata që k a n ë për të m a r r ë gjak, nga a t a që k a n ë p ë r të d h ë n ë g j a k ? — p y e t i a j o . — R u b i i zi ë s h t ë i n j ë l l o j t ë p ë r të g j i t h ë , a p o j o ? ' — P o , ai ë s h t ë i n j ë l l o j t ë . V u l a e v d e k j e s ë s h t ë n j ë , si për ata që e kërkojnë vdekjen, si për ata që kërkohen prej saj. — E t m e r r s h m e ! — ia b ë r i ajo. — Asgjëkund në bote n u k ka një vend ku m u n d të takosh n ë p ë r r r u g ë njerëz, që, a s h t u si a t a d r u r ë t e pyllit, t ë cilët s h ë n o h e n p ë r t ' u p r e r ë , t ë m b a j n ë m b i v e t e s h e n j ë n e vdekjes. Ajo e v ë s h t r o i m e b u t ë s i . S y t ë e tij i s h i n t ë n d e z u r q ë b r e n d a , m e a t ë lloj n d r i ç i m i q ë vjen p a s n j ë p r i t j e j e l o d h ë se. T a n i m a l ë s o r ë t , m e a t o c a d r a t ë s h k a l l m u a r a q e s h a rake dhe me thasët banale të misrit sipër kurrizit, dukej sikur s'kishin ekzistuar kurrë. — J a , p r a p ë m a l ë s o r e , — t h a ai. K ë t ë h e r ë r u b i n e zi m b i m ë n g ë n e n j ë r i t e pa e p a r a ajo. — Po, tani m u n d të t h e m se h y m ë t a m a m në m b r e tërinë e vdekjes, — tha Besiani, d u k e m o s i h e q u r s y t ë nga xhami. Jashtë shiu vazhdonte të binte si më pare, i hollë d h e s i i p ë r z i e r m e m j e g u l l . D i a n e V o r p s i p a d a s h u r lëshoi n j ë p s h e r ë t i m ë t ë t h e l l ë . — P o , — t h a ai, — h y m ë në m b r e t ë r i n ë e v d e k j e s , si Ulisi, v e ç s e Ulisi z b r i t i p o s h t ë p ë r t ë m b ë r r i t u r a t j e k u r s e ne po ngjitemi lart. i 236

per2lek.com Klan Kulturor

Ajo d ë g j o n t e p a i a h e q u r s y t ë . A i k i s h t e m b ë s h t e t u r ballin te xhami, që ishte krejt i a v u l l u a r nga hukatja. Prapa qelqit bota dukej e shfytyruar. — Vërtiten rrugëve me atë r u b të zi në mëngë, si s h p i r t r a n ë p ë r m j e g u l l , — t h a ai. Ajo d ë g j o n t e si e n e m i t u r . Sa h e r ë p a r a n i s j e s k i s h i n b i s e d u a r p ë r t ë g j i t h a k ë t o , p o r t a n i fjalët e tij m e r r n i n një t i n g ë l l i m t ë r i . P r a p a t y r e , s i k u a d r o t e n j ë filmi prapa subtitrave shpjegues, pejzazhi ngjante d h e më i zymtë. Ajo deshi të pyeste se a do të takonin valle e d h e n j e r ë z q ë e c n i n m e q e f i n n ë k o k ë , sic i k i s h t e s h p j e g u a r ai dikur, por diçka e pengoi për ta b ë r ë këtë pyetje. N d o s h t a i s h t e n j ë lloj f r i k e n a i v e , se, d u k e e b ë r ë p y e t j e n , a t a d o t ë k u j t o h e s h i n t ë s h f a q e s h i n v ë r t e t , gjë q ë ajo n u k e donte. T a n i karrocä« i s h t e l a r g u a r m j a f t d h e k a t u n d i n u k dukej m ë . Vetëm kryqi i kishës lëkundej ngadalë në skaj i n e h o r i z o n t i t , p a k ë z i s h t r e m b ë r u a r m ë n j a n ë , si a t o k r y q e t m b i v a r r e , t h u a s e e d h e qielli q e v i t h i s u r p a k , sic vithisej d h e u i v a r r e z a v e . — J a n j ë m u r a n e , — t h a ai, d u k e t r e g u a r m e d o r e anën e rrugës. Ajo u zgjat p ë r t ë p a r e m ë m i r e . I s h t e n j ë g r u m b u l l gurësh pak më të çelët se të zakonshmit, vendosur si pa k u j d e s njëri m b i t j e t r i n . A s a j i u d u k s e , p o t ë m o s i s h t e dite shiu, a t a n u k d o t ë n g j a n i n a q t ë p i k ë l l u a r . l a t h a a t i j këtë mendim, por ai buzëqeshi duke tundur kokën në mënyrë kundërshtuese. — M u r a n a t j a n ë p ë r h e r ë të p i k ë l l u a r a , — t h a ai. — Madje, sa më e b u k u r të jetë p a m j a p ë r r e t h , aq më të trishtme duken ato. — N d o s h t a , — u p ë r g j i g j ajo. — U n e k a m p a r e lloj-lloj v a r r e s h e v a r r e z a s h , m e g j i t h f a r ë s h e n j a s h e s i m b o l e s h p ë r s i p ë r , — v a z h d o i ai, p o r varr më të vërtetë se m u r a n a e thjeshtë që ngrënë malës o r ë t t a n ë , p i k ë r i s h t t e vertdi k u n j e r i u v r i t e t , ë s h t ë e p a m u n d u r të gjendet. — P o , — t h a ajo. — Ë s h t ë t e p ë r e p i k ë l l u e s h m e p a m j a e saj. 237

per2lek.com Klan Kulturor

— E d h e e m r i n e k a t ë tillë, t ë z h v e s h u r , t ë g u r t ë , v e t ë m d h e m b j e d h e asgjë t j e t ë r z b u t ë s e , m u r a n e , a p o j o ? Ajo b ë r i -«po»- m e k o k ë d h e p r a p ë p s h e r ë t i u . Ai, i r i g j a l l ë r u a r n g a fjalët e v e t a , v a z h d o i të fliste. I foli p ë r a b s u r d e n e jetës d h e p ë r realitetin e vdekjes në Veri, për njeriun verior, që vlerësohet apo zhvlerësohet k r y e sisht nga raportet që krijon me vdekjen dhe për u r i m i n e t m e r r s h ë m q ë bëjnë malësorët k u r lind një foshnjë: « m e j e t ë t ë g j a t ë e t a v r a f t ë p u s h k a » , gjë q ë t r e g o n t e s e v d e kja e n a t y r s h m e prej s ë m u n d j e v e apo pleqërisë ishte e t u r p s h m e për njeriun e bjeshkës dhe, më në fund, për s y n i m e t e m a l ë s o r i t në j e t ë , i cili n u k ka q ë l l i m t j e t ë r , v e ç s e t ë g r u m b u l l q j ë a q n d e r n ë j e t ë , s a q ë t'i m j a f t o j ë s i k a p i t a l p ë r t'i n g r i t u r n j ë m o n u m e n t p a s v d e k j e s . — I k a m d ë g j u a r ca k ë n g ë p ë r të v r a r ë t , — t h a a j o . — J a n ë njëlloj si m u r a n a t e t y r e . — Ashtu është. Të rëndojnë mu këtu si një g r u m b u l l gurësh. Zaten edhe këngët, dhe m u r a n a t janë të ngritura sipas të njëjtit koncept. Diane Vorpsi mezi e mbajti një p s h e r ë t i m ë tjetër. D i ç k a i h u m n e r o h e j h e r ë p a s h e r e b r e n d a v ê t e s . Ai, s i k u r t a n d i e n t e a t ë z g a v ë r q ë i k r i j o h e j a s a j , s h p e j t o i t'i t h o s h t e se, m e g j i t h a t ë , e g j i t h ë kjo, d u k e q e n ë p a d y s h i m e t r i s h t u a r , i s h t e n j ë k o h ë s i s h t e m a d h ë r i s h m e . Ai u p ë r p o q t'i s h p j e g o n t e asaj se, n ë f u n d t ë f u n d i t , p e r m a s a e v d e k j e s i j e p t e diçka eterne jetës së njeriut tonë verior, sepse n j ë p e r m a s e e tillë, e p a m b a r i m , e p a s k a j , e n d i h m o n t e atë të ngrihej m b i vogëlsitë dhe meskinitetet e jetës. — Të m a t ë s h d i t ë t e j e t ë s me m e t r i n e v d e k j e s , ë s h t ë , n ë r a d h ë t ë p a r e , n j ë d h u n t i , — t h a ai, — a p o j o ? Ajo buzëqeshi d u k e n g r i t u r supet. — I tillë ë s h t ë k a n u n i , s i d o m o s p j e s a e tij m o r t o r e , — vazhdoi Besiani. — Ty të k u j t o h e t ? — P o , — t h a ajo, — më k u j t o h e t f a r e m i r e . — N j ë k u s h t e t u t ë e v ë r t e t ë e v d e k j e s , — t h a ai, d u k e u k h y e r b e f a s i s h t n g a a j o . — P ë r t ë flasin s h u m ë d h e gjithfarë gjërash, megjithatë, sado i e g ë r d h e i p a m ë s h i r s h ë m t ë j e t ë ai, p ë r një gjë j a m i b i n d u r : kjo ë s h t ë n j ë nga kushtetutat më monumentale të lindura m b i fyty238

per2lek.com Klan Kulturor

r ë t ë globit tokësor, d h e n e s h q i p t a r ë t d u h e t t ë j e m i k r e n a r ë që e p o l l ë m atë-. A i p r i t i sic d u k e t q ë ajo t ë t h o s h t e diçka, p r o o s e k u n d ë r , p o r ajo n u k s h q i p t o i a s n j ë fjalë, v e t ë m s y t ë e saj q ë n d r u a n mbi sytë e tij, butësisht si e d h e më pare. — Po, duhet të jemi t a m a m ashtu, k r e n a r ë , — vazhdoi ai. — R r a f s h i ë s h t ë i v e t m i r a j o n në E v r o p ë , që, d u k e q e n ë pjesë e një shteti m o d e m , e përsëris, pjesë e një s h t e t i m o d e m evropian dhe jo një vendbanim tribush primitive, i k a f l a k u r ligjet, s t r u k t u r a t j u r i d i k e , policinë, g j y q e t , m e një fjalë, k r e j t o r g a n i z m a t s h t e t ë r o r e ; i k a f l a k u r , m ë k u p t o n , i k a p a s u r d i k u r d h e i k a f l a k u r p ë r t'i z ë v e n d ë s u a r m e ligje t ë t j e r a , m o r a l e , t ë cilat jarie k a q t ë p i o t a , saqë i k a n ë d e t y r u a r a d m i n i s t r a t a t e h u a j a të p u s h t i m i t dhe më vonë administratën e vetë shteti t të p a v a r u r s h q i p tar, t'i n j o h ë a t o d h e t a l ë n ë k ë s h t u R r a f s h i n , d o m e t h ë n ë gati gjysmën e mbretërisë jashtë kontrollit të shtetit. V ë s h t r i m i i D i a n e s n d i q t e h e r ë lëvizjet e b u z ë v e , h e r ë s y t ë e të s h o q i t . — D h e kjo h i s t o r i ë s h t ë e v j e t ë r j a s h t ë z a k o n i s h t , — v a z h d o i ai. — S e p s e k a n i s u r t ë ngjizet q y s h a t ë h e r ë k u r Kostandini i balades u n g r i t nga varri p ë r të m b a j t u r besën. Të ka s h k u a r n d ë r mend, k u r e keni b ë r ë atë b a l a d e n ë shkollë, s e b e s a , q ë p ë r m e n d e t atje, ë s h t ë n j ë n g a g u r ë t e p a r e t ë t h e m e ! i t t ë kësai n g r e h i n e s a t ë l l a h tarshme aq edhe të m a d h ë r i s h m e ? Sepse k a n u n i s'është v e t ë m k u s h t e t u t ë , — v a z h d o i ai i n d e z u r . — Ai ë s h t ë n j ë m i t kolosal n ë f o r m e k u s h t e t u t ë . N j ë p a s u r i b o t ë r o re, p ë r p a r a s ë cilës ligjet e H a m u r a b i t . a D O ç ' j a n ë a t o a n d e i t u t j e , n g j a j n ë s i l o d r a f ë m i j ë s h . M ë kuDton? N d a j p ë r t ë n u k m u n d t ë p y e t e t ë s h t ë i m i r e a n o i k e q , sic p v e s i n p ë r g j e r a t k a l a m a j t ë . S i ç d o gjë e m a d h ë r i s h m e , k a n u n i ë s h t ë p ë r t e i m i r ë s i s ë a p o ligësisë. A i ë s h t ë p ë r t e j . . . A j o n d j e u t'i s k u q e s h i n f a q e t n g a f y e r j a . N j ë m u a j m ë p a r e i s h t e p i k ë r i s h t ajo q ë i a k i s h t e b ë r ë n j ë p y e t j e të t i l l ë : ë s h t ë i m i r e a p o i k e q k a n u n i ? A t ë h e r ë ai i k i s h t e b u z ë q e s h u r , pa i t h ë n ë a s g j ë , k u r s e tani... — S'ka nevojë për i r o n i , — e n d ë r p r e u ajo, d u k e u l a r g u a r sa mundi në s k a j i n t j e t ë r të n d e n j ë s e s . 239

per2lek.com Klan Kulturor

- Çfarë? U d e s h ë n disa m i n u t a s a t ë m e r r e s h i n v e s h s e p ë r s e i s h t e fjala. A i q e s h i m e z ë t ë l a r t ë , i u b e t u a s e s ' k i s h t e t h ë n ë asgjë m e q ë l l i m , m a d j e s e n u k e m b a n t e m e n d f a r e p y e t j e n e saj t ë d i k u r s h m e d h e m ë n ë f u n d i k ë r k o i një mijë ndjesa. K j o n g j a r j e e vogël u d u k s i k u r çliroi d i ç k a të g j a l l ë b r e n d a karrocës. A t a u p ë r q a f u a n një copë herë, i p ë r k ë d h e l ë n f l o k ë t n j ë r i - t j e t r i t , p a s t a j ajo h a p i ç a n t ë n , nxori që andej pasqyrëzën dhe pa se mos i kishte i k u r i k u q i i l e h t ë p r e j b u z ë v e . K ë t o lëvizje t ë n j o h u r a t ë s a j sollen pas vêtes coperà bisedash për shtëpinë, të n j o h u r i t e t y r e d h e p ë r T i r a n ë n , p r e j s ë cilës b e f a s asaj i u d u k se kishte s h u m ë kohë që ishin larguar. Edhe k u r folën p r a p ë p ë r kanunin, biseda n u k ishte më e ftohtë dhe e t e n d o s u r si një teh s h p a t e të vjetër, por më e n a t y r s h m e . Kjo v i n t e ndoshta n g a q ë biseda u vërtit k r y e s i s h t r r e t h pjesëve të kanunit që i përkitnin jetës së p ë r d i t s h m e . K u r ai, n ë p r a g t ë fejesës, i k i s h t e d h u r u a r b o t i m i n l u k soz t ë k a n u n i t , p i k ë r i s h t k ë t o p j e s ë ajo i k i s h t e l e x u a r më pa kujdes dhe shumë formulime që ai i p ë r m e n d t e tani, asaj mezi i kujtoheshin. Herë-herë ata ktheheshin prapë në rrugët e k r y e qytetit dhe te të njohurit e përbashket, por mjaftônte që në horizont të dukej një mulli, një k o p e d h e n s h apo një u d h ë t a r i v e t m u a r , që ai të kuj tonte n e n e t e kanunit p ë r ta. — K a n u n i ë s h t ë total, — t h a mjëherë ai, — d h e s ' k a asnjë sferë të jetës ekonomike apo morale që të mos e përfshijë. P a k p a r a m e s d i t ë s a t a n d e s h ë n një k a r v a n k r u s h q i s h , d h e ai i shpjegoi ecjen e t y r e në r r e s h t sipas r r e g u l l a v e k r e j t t ë n g u r t a , s h k e l j a e t ë cilave m u n d t a k t h e r e t e d a s m ë n n ë zi. J a k r u s h k a p a r i , t h o s h t e ai, j a , n ë f u n d t ë k a r v a n i t , i a t i a p o vëllai i n u s e s me k a l ë p ë r d o r e . Diana, me faqen të ngjeshur pas xhamit, krejt e mrekulluar, nuk i shkëpuste dot sytë nga k o s t u m e t p o p u l l o r e t ë g r a v e . S a t ë b u k u r a , oh, s a t ë b u k u r a , t h o s h t e h e r ë p a s h e r e m e v e t e , n d ë r s a ai, i m b ë s h t e t u r p a s s a j , 240

per2lek.com Klan Kulturor

m e një z ë n a n u r i t ë s i p ë s h p ë r i s t e t e v e s h i p a r a g r a f e t e kanunit për krushqit: Dita e martesës nuk shtyhet kurrë. Krushqit do të shkojnë, edhe sikur nusja të jetë duke vdekur, zhargas e rrëshqanash do ta çojnë në shtëpi të dhëndrit. I vdekuri në shtëpi, krushqit do të n i s e n . N u s j a h y n n ë s h t ë p i , i v d e k u r i del s h t ë p i e . A n d e j të vajtohet, këndej të këndohet. K u r k r u s h q i t m b e t ë n p a s , a t a t ë d y folën p ë r «fis h e k u n m e t ' i u m t ë dora», që, s i p a s z a k o n i t , i j e p e j d h ë ndrit prej familjes së nuses, në m ë n y r ë që ta përdorte k u n d ë r saj, p o q e s e ajo e t r a d h t o n t e , d h e q ë t ë dy, d u k e q e s h u r e d u k e b ë r ë shaka se ç ' m u n d të n d o d h t e në qoftë se ajo ose ai e s h k e l n i n b e s n i k ë r i n ë b a s h k ë s h o r t o r e , e n g a c m u a n e i s h k u l ë n v e s h i n n j ë r i - t j e t r i t në f o r m e q o r timi duke i t h ë n ë «t'iumtë dora!» — Ti je f ë m i j ë , —i i t h a B e s i a n i p a s v r u l l i t të p a r e t ë h a r e s ë d h e asaj i u d u k s e a i k i s h t e n j ë f a r ë k e q a r d h j e j e që ata bënin shaka me kanunin, dhe këtë ai nuk e b ë n t e veçse p ë r t'i k r i j u a r n j ë k ë n a q ë s i a s a j . M e k a n u n i n s ' b ë h e t s h a k a , , i u k u j t u a fraza e d i k u j t , por sakaq e hoqi mendjen prej andej. lu desh dy-tri herë t ë v ë s h t r o n t e p ë r j a s h t a q ë v r u l l i i g ë z i m i t t'i b i n t e . P e j zazhi k i s h t e n d ë r r u a r , qielli i s h t e b ë r ë m ë i g j e r ë , p o p i k ë r i s h t kjo g j e r ë s i e k i s h t e b ë r ë e d h e m ë s h t y p ë s e q e n d r ë n e t i j . A s a j i u d u k s e p a n j ë zog d h e g a t i s a s ' k l i t h i «një zog», s i k u r t ë s h i h t e n j ë s h e n j ë z b u t j e j e , a p o m a r r ë v e s h j e j e m i d i s atij qielli. p o r a j o q ë pa, n u k i s h t e v e ç s e një k r y q t j e t ë r , i a n u a r p a k a s h t u si k r y q i i p a r e , midis vithisjes së mjegullës. Në thellësi d u h e t të j e n ë k u v e n d e t e f r a n ç e s k a n ë v e , m e n d o i ajo, d h e a k o m a m ë t u t j e ato t ë m u r g e s h a v e . Karroca vazhdonte të ecte me një lëkundje të lehtë, t ë n j ë t r a j t s h m e . H e r ë - h e r ë n ë p r a g t ë d r e m i t j e s ajo d ë g j o n t e z ë r i n e t i j , që d u k e j s i k u r i v i n t e n g a l a r g dhe_ i v e s h u r m e n j ë o s h ë t i m ë s h p e l l e . A i v a z h d o n t e t'i k u j t o n t e nene të n d r y s h m e të kanunit, kryesisht ato që kishin të b ë n i n m e j e t ë n e p ë r d i t s h m e . P o i fliste p ë r r r e g u l i a t , e m i k p r i t j e s d h e n ë p ë r g j i t h ë s i i r i k u j t o n t e asaj t ë g j i t h a n e n e t q ë k i s h i n t ë b ë n i n m e m i k u n , i cili i s h t e p ë r s h q i p 16-2 241

per2lek.com Klan Kulturor

tarin diçka absolute, e p a k r a h a s u e s h m e me asgjë tjetër. Të kujtohet përcaktimi i shtëpisë në k a n u n ? thoshte ai. S h t ë p i a e s h q i p t a r i t ë s h t ë e z o t i t d h e e m i k u t . E zotit d h e e mikut, më k u p t o n ? Pra, p ë r p a r a se të jetë e v e t ë p r o n a r i t , ajo ë s h t ë e m i k u t . M i k u ë s h t ë k a t e g o r i a më e lartë etike në jetën e shqiptarit, v a z h d o n t e ai. Është diçka që n g r i h e t mbi lidhjet e gjakut. G j a k u i babës d h e i djalit m u n d t ë falet, i m i k u t k u r r ë . Ai k t h e h e j e r i k t h e h e j te r r e g u l i a t e mifcpritjes, p o r a s h t u g j y s m ë e f j e t u r sic i s h t e , ajo e n d i e n t e se n e n e t e vjetra, d u k e u r r o t u l l u a r me gërvimë, si d h ë m b ë z a t e n d r y s h k u r a të një mekanizmi, nga pjesa e p ë r d i t s h m e paqësore po i afroheshin pjesës m o r t o r e të k a n u n i t . Sido q ë t a v ë r t i t j e b i s e d è n p ë r k a n u n i n , ajo d o t ë t ë s i l l t e q ë d o t ë t ë s i l l t e atje. J a , t a n i , m e a t ë z ë p l o t j e h o n a s h p e l l e , a i p o i t r e g o n t e një n g j a r j e t i p i k e k a n u n o r e . A j o v a z h d o n t e t'i m b a n t e sytë mbyllur, duke u përpjekur të mos dilte nga gjendja gjysmë dremitëse, sepse e n d i e n t e se v e t ë m k ë s h t u zëri i tij d o t ë v a z h d o n t e t a r u a n t e a t ë j e h o n ë l a r gësie. A i z ë p o i t r e g o n t e p ë r n j ë u d h ë t a r q ë p o k a l o n t e i v e t ë m në muzg, në një rrëzë bjeshke. U d h ë t a r i kishte p ë r të d h ë n ë një gjak dhe prej k o h ë s h r u h e j n g a gjakmarrësit. D h e befas, aty në udhën e m a d h e , në atë orë të m u z g u t a t ë e k a p i n j ë a n k t h e n j ë p a r a n d j e n j ë e keqe. P ë r r e t h ishte s h k r e t i m i piote, s'dukej as shtëpi, as f r y m ë e gjallë n j e r i u , k u m u n d t ë f u t e j o s e t ë d o r ë z o h e j si mik. Ishte v e t ë m n j ë k o p e d h i s h , p o r e d h e ajo p a bari. Dhe atëherë, për të trimëruar sado pak veten, apo ndoshta për të mos mbaruar jetën pa një shenjë, njeriu i t h i r r i tri h e r ë b a r i u t të tufës. Asnjë zë n u k iu përgjigj. A t ë h e r ë ai i t h i r r i c j a p i t të k ë m b o r ë s : O cjap i k ë m b o r ë s , i t h u a j t ë t zoti s e , p o m ë gjeti gjë p a k a l u a r a a f ë n e kodrës përtej, ta dijë se i j a m p r e r ë mik. Dhe, s i k u r ta dinte, pak hapa më tutje, njeriun e qëlluan dhe e vranë. Diana hapi sytë. — E p a s t a j , — p y e t i ajo, — ç ' n d o d h i p a s t a j ? Besian Vorpsi buzëqeshi h i d h u r : — N j ë b a r i , f q i n j e me b a r i u n e k o p e s ë , i d ë g j o i fjalët e f u n d i t të v i k t i m ë s d h e i t h a f q i n j i t të v e t . D h e u n g r i t 242

per2lek.com Klan Kulturor

ky i fundit, që as e n j i h t e , as e k i s h t e p a r e d h e as e k i shte dëgjuar k u r r ë e m r i n e të vrarit, u ngrit p r a ky bari, l a t u f ë n , f a m i l j e n e çdo p u n ë t j e t ë r e , d u k e s h k u a r t ë m a r r ë h a k u n e njeriut të panjohur që iu p r e m i k në besë të t i j , u fut në q e r t h u l l i n e g j a k m a r r j e s . — E t m e r r s h m e , — t h a D i a n a . — Po kjo ë s h t ë a b s u r d e . Kjo është fatale. — Ë s h t ë e v ë r t e t ë , — t h a ai. — Ë s h t ë d h e e t m e r r s h m e , d h e a b s u r d e , d h e fatale, s i t ë g j i t h a g j ë r a t e m ë d h a . — Si g j i t h ë g j ë r a t e m ë d h a , — p ë r s ë r i t i ajo, d u k e u s t r u k u r p ë r s ë r i në q o s h e n e v e t . K i s h t e f t o h t ë . S y t ë e saj v ë s h t r o n i n p ë r h u m b s h ë m h a p ë s i r ë n e s h q y e r m i d i s d y m a l e v e , s i k u r t ë k ë r k o n i n m i d i s g r i s e s ë saj s f i n k s o r e shpjegimin e énigmes. — Sepse m i k u për shqiptarin është gjysmë perëndi, — t h a B e s i a n V o r p s i , s i k u r t a n d i e n t e p y e t j e n e saj t ë p a shprehur. D i a n a m b y l l i s y t ë p ë r g j y s m ë , n ë m ë n y r ë q ë fjalët e tij të m o s i v i n i n aq të z h v e s h u r a . Ai e uli z ë r i n e d h e m ë , a s h t u s i m ë p a r e , d h e zëri i rifitoi j e h o n ë n m ë s h p e j t se ç'priste ajo. — Sepse, sic k a m d ë g j u a r n j ë h e r ë , — v a z h d o i ai, — ndërsa shumë popuj i kanë rezervuar malet për hyjnitë, malësorët tanë, d u k e qenë se i kanë ato të vetmet troje ban i m i , k a n ë q e n ë t ë d e t y r u a r q ë o s e t'i d ë b o j n ë h y j n i t ë q ë a n d e j , ose t'i p ë r s h t a t i n s i p a s v ê t e s , n ë m ë n y r ë q ë t ë m u n d t ë j e t o j n ë t ë p ë r z i e r m e ta. M ë k u p t o n , D i a n e ? K ë s h t u s h p j e g o h e t kjo b o t e g j y s m ë r e a l e , g j y s m ë f a n t a s t i ke në Rrafsh si në kohërat homerike. Dhe kështu shpjeg o h e t k r i j i m i i g j y s m ë - h y j n i v e të tilla, sic ë s h t ë « m i k u » . Ai pushoi një grime, d u k e i v ë n ë veshin, kushedi pse, z h u r m ë s s ë r r o t a v e q ë f ë r k o h e s h i n p a s r r u g ë s . — Miku është t a m a m gjysmë perëndi, — vazhdoi pas pak, — dhe fakti që çdo njeri i z a k o n s h ë m m u n d të n g r i h e t befas në l a r t ë s i n ë e m i k u t , n u k e z b e h , p ë r k u n d r a z i , e thekson më s h u m ë divinitetin e tij. Fakti që ky divin i t e t fitohet b e f a s i s h t d h e r a s t ë s i s h t , b r e n d a një m b r ë m j e je, vetëm me një të trokitur në porte, e bën atë e d h e më të vërtetë. Q y s h në çastin që u d h ë t a r i më i zakon243

per2lek.com Klan Kulturor

shëm, me opinga d h e trastë në krahë, troket në porte dhe të dorëzohet mik, ai brenda sekondës s h n d ë r r o h e t në njëri të jashtëzakonshëm, sovran i p a p r e k s h ë m , ligjvën ë s , d r i t ë e b o t e s . P i k ë r i s h t kjo befasi. e s h n d ë r r i m i t ë s h t ë t a m a m n ë shijen e j e t ë s s ë h y j n i v e . A n u k s h f a q e s h i n befasisht, në m ë n y r ë n më të papritur, hyjnitë e g r e k ë v e të vjetër? Ja, kështu shfaqet miku te porta e shqiptarit. Dhe, si gjithë hyjnitë, ai është plot enigmë d h e vjen d r e j t e n g a m b r e t ë r i a e f a u t , a p o f a t a l i t e t i t , q u a je si ta d u a s h . T r o k i t j a e tij ë s h t ë e tillë, s a q ë b r e z a të t ë r ë n j e r ë z o r ë m u n d t ë v a z h d o j n ë t ë j e t o j n ë ose t ë s h u h e n n g a kjo b o t e p ë r s h k a k t ë s a j . J a , k y ë s h t ë m i k u . — Ky ë s h t ë n j ë t m e r r , — t h a ajo. A i b ë r i s i k u r n u k e dëgjoi, v e t ë m q e s h i , p o r m e n j ë q e s h j e t ë ftohtë, n g a a t o q ë i r r i n ë l a r g p ë r m b a j t j e s s ë një bisede. — Prandaj prerja e m i k u t në besë është për s h q i p t a r i n g j ë m a më e m a d h e , — v a z h d o i ai, — n j ë f u n d i v ë r t e t ë i botes. Ajo v ë s h t r o i n g a x h a m i d h e i u d u k s e i s h t e v ë s h t i r ë t ë gjej e n ë b o t e n j ë v e n d m ë t ë p ë r s h t a t s h ë m s e s a k ë t o bjeshkë, për të p ë r f y t y r u a r fundin e botes. — Disa v i t e m ë p a r e k a n d o d h u r k ë n d e j r r o t u l l n j ë ngjarje, që për cilindo do të ishte e h a b i t s h m e , por jo për malësorin, — tha Besian Vorpsi, d u k e i v ë n ë Dianes d o r ë n m b i s u p . D o r a e tij asaj iu d u k e r e n d e si a s n j ë h e r ë tjetër. — Po, një ngjarje v ë r t e t ngjethëse. P o p e r s e n u k e t r e g o n ? p y e t i ajo v e t v e t e n , k u r i u d u k s e kaloi m j a f t k o h ë d h e a i s'po n i s t e t ë t r e g o n t e a s gjë. N ë t ë v ë r t e t ë ajo a s v e t ë n u k i s h t e n ë g j e n d j e t ë k u p t o n t e , donte apo n u k donte të dügjonte një ngjarje tjetër ngjethëse. — K i s h t e n d o d h u r një v r a s j e , — v a z h d o i b e f a s ai, — d h e jo në pritë, por në mes të tregut. Me bisht të syrit Diana ndiqte cepat e b u z ë v e të tij t e k l ë v i z n i n p ë r t ë k r i j u a r fjalët. A i t r e g o n t e s e s i v r a s j a k i s h t e n d o d h u r n ë m e s t ë dites, m i d i s z h u r m ë r i s ë s ë t r e gut, d h e vëllezërit e viktimës, që ishin n d o d h u r aty, q e n ë vënë në ndjekje të gjakësit, sepse ishin orët e p a r a pas 244

per2lek.com Klan Kulturor

vdekjes, kur s'ishte k ë r k u a r a k o m a besa, dhe g j a k u m u n d t ë -merrej. a t y , p ë r a t y . P r a g j a k ë s i a r r i t i t'i s h p ë t o n t e a t y p ë r a t y n d j e k j e s , p o r n d ë r k a q g j i t h ë fisi i t ë v r a r i t qe ngritur më këmbë dhe po e kërkonin kudo. Po binte m b r ë m j a dhe gjakësi, që kishte a r d h u r nga një k a t u n d tjetër dhe n u k e njihte m i r e vendin, i t r e m b u r se do ta z b u l o n i n , t r o k i t i n ë p o r t ë n e p a r e q ë i doli p ë r p a r a d h e k ë r k o i b e s ë . S i p a s z a k o n i t , i zoti i s h t ë p i s ë e p r i t i d h e i dha besë të panjohurit. — D h e e m e r r me m e n d se cila i s h t e kjo s h t ë p i ku ai u d o r ë z u a m i k ? — t h a B e s i a n i , m e g o j ë n f a r e p r a n ë qafës së saj. D i a n a k t h e u k o k ë n v r u l l t a z i . S y t ë e saj i s h i n t ë m ë d h e n j e të p a l ë v i z s h ë m . — Ishte shtëpia e viktimës. — A h , — ia b ë r i ajo, — s i k u r ta dija. E p a s t a j ? Ç ' n d o dhi pastaj? B e s i a n i m o r i f r y m ë t h e l l ë . A i t r e g o i s e n ë fillim asnjëra pale n u k e mori me m e n d të vërtetën. Gjakësi e kuptoi se në shtëpinë ku kishte h y r ë si mik, porsa kishte n d o d h u r një f a t k e q ë s i , p o k u r r s e s i s'e m o r i m e m e n d s e s h k a k t a r i î saj i s h t e ai v e t ë . N g a a n a tjetër, i zoti i s h t ë pisë, p a v a r ë s i s h t n g a d h e m b j a e h u m b j e s së djalit, e priti sipas zakonit m i k u n , d u k e e k u p t u a r se ai posa kishte vrarë dikë d h e ndiqej, por pa e ditur se kishte v r a r ë p i k ë r i s h t të b i r i n e t i j . — Dhe kështu, ata q ë n d r u a n pranë vatrës duke ngrënë b u k ë të dy e d u k e p i r e k a f e . I v d e k u r i , s i p a s . z a k o n i t , ishte në dhomë tjetër. D i a n a h a p i g o j ë n p ë r t ë t h ë n ë diçka, p o r e n d j e u s e n u k d o t ë p ë r s ë r i s t e v e ç s e fjalët « a b s u r d i t e t » d h e «fat a l i t e t » , p r a n d a j n u k s h q i p t o i asgjë. — Por në m b r ë m j e vonë, të lodhur e të k ë p u t u r nga n d j e k j a , në k u l l ë u k t h y e n të v ë l l e z ë r i t e v i k t i m ë s , — v a z h d o i Besiani, — d h e a t a , p o r s a h y n ë d h e e p a n e m i k u n te v a t r a , e n j o h ë n që ai i s h t e g j a k ë s i . B e s i a n i k t h e u f y t y r ë n n g a ajo p ë r t ë p a r e e f e k t i n e fjalëve të t i j . — Mos u t r e m b , — t h a ai. — N u k n d o d h i a s g j ë . 245

per2lek.com Klan Kulturor

— Si?! — P o , asgjë. N ë fillim, n ë v r u l l t ë z e m ë r i m i t , v ë l l e z ë r i t n x o r ë n a r m ë t , p o r u d e s h v e t ë m n j ë fjalë e p l a k u t , q ë a t a t ë u r t ë s o h e s h i n n ë ç a s t . Besoj t i e m e r r m e m e n d ç ' i s h t e ajo fjalë, — v a z h d o i a i . Ajo tundi kokën gjithë vuajtje. — «Ai ë s h t ë m i k , m o s e p r e k n i » , k ë t o q e n ë f j a l ë t e plakut. — E p a s t a j ? — ia b ë r i ajo. — Ç ' u bë p a s t a j ? — Pastaj ata q ë n d r u a n me a r m i k u n — m i k aq k o h ë sa e lyipte z a k o n i . E m b a j t ë n me m u h a b e t . E v u n ë p ë r të f j e t u r d h e në m ë n g j e s e p ë r c o l l ë n s h ë n d o s h ë e m i r e gjer në kufi të fshatit. Diana kishte vënë dy gishtat midis vetullave, sikur të hiqte andej diçka. — Ja, ky është m i k u . Besiani e tha këtë frazë midis dy heshtjeve, a s h t u sic v e n d o s e t n ë n j ë h a p ë s i r ë b o s h e d i ç k a q ë n j e r i u d ë s h i r o n t ë b j e r ë n ë sy. A i p r i t i q ë D i a n a t ë t h o s h t e « k y ë s h t ë t m e r r » , a s h t u s i h e r ë n e p a r e , ose t ë t h o s h t e d i ç k a t j e t ë r , p o r a j o n u k foli asgjë. V e t ë m g i s h t a t v a z h d o n t e t'i m b a n t e m i d i s b a l l i t , atje k u b a s h k o h e n v e t u l l a t , s i k u r t ë m o s e gjente dot atë që donte të shkulte që andej. Që jashtë vinin m b y t u r a z i ngulçima e kuaj ve të k a rrocës d h e vërshëllimat e h e r ë p a s h e r s h m e të karrocierit. T ë p ë r z i e r m e to, D i a n e V o r p s i d ë g j o n t e z ë r i n e t ë s h o q i t , që, k u s h e d i pse, i s h t e b ë r ë p ë r s ë r i i u l ë t e i n g a d a l t ë . — D h e tani vjen pyetja: perse shqiptari e ka k r i j u a r k ë t ë g j ë ? — t h o s h t e ai. A i f l i s t e d u k e e m b a j t u r k o k ë n e tij f a r e p r a n ë s u p i t të saj, t h u a s e k ë r k o n t e e d h e një m e n d i m të saj p ë r të gjitha pyetjet apo h à m e n d j e t që thoshte, megjithëse ritm i k a e t ë f o l u r i t t ë tij i s h t e e tillë q ë n u k l i n t e b o s h l l ë q e për ndonjë ndërhyrje të saj. Ai vazhdonte të pyeste, (vetv e t e n , D i a n e n , a p o d i k ë t j e t ë r , kjo n u k k u p t o h e j m i r e ) , p r a a i v a z h d o n t e t ë s h t r o n t e p y e t j e n s e cila i s h t e v a l l e a r s y e j a që s h q i p t a r i e k i s h t e k r i j u a r i n s t i t u c i o n i n e m i k u t , duke e ngritur atë m b i të gjitha lidhjet e tjera n j e r ë zore, m a d j e mbi a t o t ë g j a k u t . 246

per2lek.com Klan Kulturor

— Përgjigj ja duhet k ë r k u a r ndoshta në vetë k a r a k t e r i n d e m o k r a t i k të k ë t i j i n s t i t u c i o n i , — a r s y e t o n t e a i . — Ç d o n j e r i i z a k o n s h ë m , n ë çdo d i t e a p o n a t ë t ë z a k o n s h m e , m u n d t ë n g r i h e t gjer n ë l a r t ë s i n ë s u b l i m e t ë m i k u t . P r a , rruga drejt këtij hyjnizimi të përkohshëm është e h a p u r k u r d o d h e p ë r k ë d o . A p o jo, D i a n e ? — P o , — t h a ajo f a r e u l t a z i , pa e h e q u r d o r ë n n g a balli. A i lëvizi n ë n d e n j ë s e n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë, t h u a s e bashkë me kërkimin e një qëndrimi më të rehatshëm të t r u p i t d o t ë g j e n t e n j ë k o h ë s i s h t e d h e fjalët e p ë r s h t a t s h m e për të thënë atë që donte. — Pra përderisa skeptrin e m i k u t m u n d ta m a r r ë k u s h do, — v a z h d o i Besiani, — d h e , p ë r d e r i s a k y s k e p t ë r p ë r shqiptarin është më i lartë se çdo skeptër sovrani, perse të m o s m e n d o j m ë se në jetën plot rreziqe d h e varfëri të shqiptarit, të qenit mik, qoftë e d h e p ë r njëzet e k a t ë r orë, qoftë e d h e p ë r k a t ë r o r ë , ë s h t ë n j ë lloj ç l o d h j e j e , n j ë h a r r i m , n j ë a r m ë p u s h i m , n j ë s h t y r j e afati, e p s e jo, një ikje n g a j e t a e p ë r d i t s h m e d r e j t n j ë r e a l i t e t i d i v i n . A i p u s h o i s i n ë p r i t j e d h e ajo, n g a q ë e n d j e u s e d u h e j t'i t h o s h t e diçka, e p a t i m ë l e h t ë t'i m b ë s h t e s t e p ë r s ë r i k o k ë n t e s u p i , s e s a t'i fliste. A r o m a e n j o h u r e f l o k ë v e të së s h o q e s ia p l o g ë s h t o i n j ë çast r r j e d h ë n e m e n d i m e v e . S i b l e r i m i q ë m ë m i r e se çdo gjë t j e t ë r j e p t e i d e n ë e p r a n v e r ë s , a p o si d ë b o r a q ë j e p t e d i m r i n , a s h t u ajo f l o k n a j ë n g j y r ë g ë s h t e n j ë , e rënë mbi supin e tij, jepte lumturine. Mendimi se ai ishte n j ë n j e r i i l u m t u r , v e t ë t o i në n d ë r g j e g j e n e tij të z b e h t ë midis kadifesë së karrocës, që i j e p t e atij m e n d i m i gjithë lodhjen d h e fshehtësinë e gjërave luksoze. — Ti je e l o d h u r , D i a n e ? — p y e t i ai. — Pak, Besian. Ai i vuri k r a h u n mbi supe d h e e shtrëngoi lehtë pas vêtes, d u k e t h i t h u r aromën e lehtë. të k ë n d s h m e , që trupi i saj p r e j g r u a j e t ë p o r s a m a r t u a r e d h a m e k u r s i m s i ç d o gjë t ë s h t r e n j t ë . — Ja, e d h e pak dhe do të arrijmë 247

per2lek.com Klan Kulturor

P a e h e q u r k r a h u n p r e j saj, a i p ë r k u l i k o k ë n t e x h a mi i karrocës, për të pare përjashta. — N j ë orë, e s h u m t a n j ë o r ë e g j y s m ë d h e do të m b ë r r i j m ë , — p ë r s ë r i t i ai. Pas xhamit dukej bjeshka e përthyer, me mbasditen e marsit, gjithë shi sipër saj. — Ç'krahinë është kjo? Ai vështroi përjashta, por n u k u përgjigj, v e t ë m ngriti s u p e t p ë r të t h ë n ë : nuk e di. Asaj iu kujtuan p r a p ë d i t ë t p a r a nisjes, (ato d i t e q ë t a n i i d u k e s h i n t ë p r e r a j o n g a k y m a r s , p o r n g a një m a r s t j e t ë r , i l a r g ë t s i y j t ë ) . t ë m b u s h u r a p l o t fjalë, t ë q e s h u r a , s h a k a r a , f r i k ë r a , z i lira, p ë r - « a v e n t u r ë n e t y r e v e r i o r e » , s i c e k i s h t e o u a j t u r A d r i a n G u m a . t ë cilin ß k i s h i n t a k u a r n ë p o s t e , k u r p o b ë h e s h i n gati t'i d ë r g o n i n t e l e g r a m i n m i k u t q ë d o t'i p r i s te në Veri. N i e telegram një banori të Rrafshit? k i s h t e t h i r r u r ai. P o k i o ë s h t ë njëlloj s i k u r t ë p ë r p i q e s h t ' u b ë s h n j ë t e l e g r a m zogjve a p o b u b u l l i m a v e . A t a k i shin q e s h u r atëherë të tre së b a s h k u d h e p ë r m e s shakave Adrian G u m a vazhdonte të thoshte: keni me të v ë r t e t ë n j ë a d r e s ë ? M ë falni, p o s ' m ë b e s o h e t . — Ja edhe p a k d h e do të m b ë r r i j m ë , — tha për h e r ë të t r e t ë Besiani, d u k e u p ë r k u l u r te x h a m i . Ajo h a b i t e j se si e k u p t o n t e ai që po a f r o h e s h i n , n g a ajo r r u g ë ku nuk kishte as tabela dhe as gurë kilometrikë. Kurse ai m e n d o n t e se s'ishte e rastit që ishte h a p u r biseda p ë r mikpritien dhe mikun. tamam në kohën që a t a p o i afroheshin o ë r h e r ë e më tepër. b a s h k ë me m u z g u n , kullës ku d o t ë flinin a t ë n a t ë . — E d h e p a k d h e ne do ta v ë m ë sonte k u r o r ë n e mikut, — i tha ai me pëshpërimë, d u k e p r e k u r me b u z ë m o l l ë z ë n e sai t ë d j a t h t ë . Ajo b ë r i n i e l ë v i z j e t ë k o k ë s d r e i t t i j . M e g j i t h ë s e f r y m ë m a r r i a i u s h p e s h u a s i n ë çastnt e a f r i m i t t ë t y r e i n t i m , ajo n u k p ë r f u n d o i v e ç s e n ë n j ë psherëtimë. — C ' k e ? - i t h a ai. — Asgjë, — u përgjigj ajo q e t ë s i s h t . — K a m v e t ë m pak frikë. • 248

per2lek.com Klan Kulturor

— V ë r t e t ? — q e s h i ai. — Po si ë s h t ë e m u n d u r ? — N u k e di. A i t u n d i k o k ë n m e v e t e n j ë copë h e r ë , s i k u r e q e s h u r a t ë i s h t e n j ë flakë s h k r e p ë s e j e p ë r p a r a f y t y r ë s s ë tij dhe ai përpiqej ta shuante. — Atëherë, ja ku ta them, Diane, megjithëse n d o dhemi në zonën e vdekjes, të jesh e sigurt se k u r r ë n d o një..erë në jetën tende s'ke qenë kaq e m b r o j t u r sesa sonte, jo v e t ë m nga fatkeqësitë, por nga fyerja më e vogël. S e p s e a s n j ë çift m b r e t ë r o r n u k k a p a s u r n d o n j ë h e r ë rojë më të devotshme, të g a t s h m e për t'u flijuar, m e t ë t a s h m e e m e t ë a r d h m e , sic d o t ë k e m i n e s o n t e . A n u k t ë j e p s i g u r i kjo g j ë ? — S'e k i s h a fjalën a t j e , — t h a D i a n a , d u k e l ë v i z u r në n d e n j ë s e . — F r i k a i m e ë s h t ë e n j ë lloji t j e t ë r , as v e t ë s'di s i t a t h e m . T i p a k m ë p a r e p ë r m e n d e fjalët h y j ni, f a t d h e f a t a l i t e t . T ë g j i t h a k ë t o j a n ë t ë b u k u r a , p o r a t o n j ë k o h ë s i s h t t ë t r e m b i n . U n e s ' d u a t'i s h k a k t o j f a t keqësi askujt. — O, — ia b ë r i ai g ë z u e s h ë m . — Si ç d o s o v r a n , k u r o r a e d h e t ë t ë r h e q , e d h e t ë t r e m b . P o r m u a kjo m ë d u k e t e k u p t u e s h m e , s e p s e , n ë f u n d t ë f u n d i t , çdo k u r o r ë k a me vete e d h e shkëlqimin, edhe helmin. — Mjaft, Besian, — t h a ajo me zë të b u t e . — M o s u tall. — U n e n u k tallem, — t h a ai po me atë shkujdesje ngazëlluese. — U n e vetë provoj të njëjtën ndjenjë si d h e ti. M i k u , b e s a d h e g j a k u j a n ë s i n y j e t e t r a g j e d i s ë a n t i k e dhe, të h y s h në mekanizmin e tyre, do të thotë të pranosh m u n d ë s i n ë e tragjedisë. Megjithatë ne s'kemi pse të t r e m bemi, Diane. Në mëngjes ne do ta heqim përsëri k u r o r ë n dhe do të çlodhemi prej barres së saj, gjer në m b r ë m j e n tjetër. Ai n d j e u gishtat e saj ta p ë r k ë d h e l n i n në qafë d h e e m b ë s h t e t i k o k ë n mbi flokët e saj. Si do të flemë atje, t h a ajo m e v e t e , b a s h k ë a p o v e ç e veç, k u r s e m e z ë p y e t i : — A është akoma larg? Besian Vorpsi hapi pak derën e karrocës, p ë r të p y e t u r k a r r o c i e r i n , q e n i e n e të cilit a t a p o t h u a j s e e k i s h i n 249

per2lek.com Klan Kulturor

harruar. Bashkë me përgjigjen në karrocë hyri një v r u n d u l l ajri i f t o h t ë . — Po a f r o h e m i , — t h a B e s i a n i . — B r , sa f t o h t ë , — ia b ë r i ajo. J a s h t ë m b a s d i t j a , q ë g j e r a t ë h e r ë d u k e j s i k u r s'do t ë m b a r o n t e k u r r ë , p o j e p t e s h e n j a t e p a r a t ë ikjes. G u l çimat e kuaj ve dëgjoheshin tani më fort d h e Diana p ë r f y t y r o n t e s h k u m ë n q ë u d i l t e n g a goja, n d ë r s a t ë r h i q n i n karrocën drejt kullës së panjohur ku do të bujtnin. Muzgu nuk kishte rënë akoma mire kur karroca ndaloi d h e ata zbritën. P a s troshitjes së gjatë, bota d u kej e s h u r d h ë t d h e e n g r i r ë krejt. K a r r o c i e r i t r e g o n t e me dore njërën nga kullat që çoheshin m a t a n ë rrugës, por atyre, ngaqë i kishin k ë m b ë t të m p i r a , u v i n t e çudi se si do të mbërrinin gjer atje. Një copë h e r ë u vërtitën r r e t h karrocës, h y n ë e d o lën n ë të, d u k e u m a r r ë h e r ë m e ç a n t a t e u d h ë t i m i t e herë me valixhet, gjersa u nisën më në fund drejt kullës, kortezh i çuditshëm, ata të dy përpara, të zënë p ë r k r a h u dhe pas tyre, me valixhet prej lëkure në duar, k a r r o cieri. K u r iu a f r u a n kullës, Besiani u s h k ë p u t nga e shoqja d h e m e h a p a q ë asaj i d u k e s h i n k r e j t t ë p a s i g u r t , i u avit ngrehinës së g u r t ë . P o r t a e n g u s h t ë i s h t e e mbyllur, d r i t a r e z a t p a j e t ë d h e asaj v e t ë t i m t h i i k a l o i n ë p ë r m e n d pyetja: e kanë m a r r ë valle telegramin tonë? Ndërkaq Besiani kishte n d a l u a r p r a n ë kullës dhe po ngrinte kokën p ë r të thirrur, sic d u k e t , sipas zakonit: «a p r ê t m i q , o i zoti i s h t ë p i s ë ? ! » Në n j ë r r e t h a n ë t j e t ë r Diana do të qeshte me të madhe, d u k e e pare të shoqin në r o l i n e m y s a f i r i t m a l ë s o r , p o r t a n i d i ç k a e p e n g o n t e . Ishte m b a s e hija e kullës, (guri e ka hijen të rende, t h o shin pleqtë), që i p e s h o n t e m b i m u s h k ë r i . Besian Vorpsi për të dytën herë ngriti kokën dhe befas t r u p i i tij iu d u k asaj i v o g ë l e i p a m b r o j t u r , në r r ë z ë t ë a t i j m u r i t ë f t o h t ë m i j ë v j e ç a r , t ë cilit a i p o b ë h e j g a t i t'i b ë z a n t e .

per2lek.com Klan Kulturor

250

per2lek.com Klan Kulturor
t

M e s n a t a k i s h t e k a l u a r p r e j k o h ë s h , p o r D i a n e n s'po e z i n t e g j u m i . Ajo r r o t u l l o h e j p a p u s h i m n ë n d y v e l e n x a t e leshta, p r e j t ë cilave h e r ë i d u k e j s e k i s h t e v a p ë e h e r ë f t o h t ë . I k i s h i n s h t r u a r d r e j t e në d y s h e m e n ë p r e j dërrase, në katin e d y t ë të kullës, k r a h a s n u s e v e dhe vajzave. Besiani flinte lart në katin e trete, në d h o m ë n e miqve. Me siguri d h e atë nuk e zinte gjumi. Poshtë, nën d y s h e m e , dëgjohej bërlykja e një kau. K u r e k i s h t e n d i e r n ë fillim, ajo q e t m e r r u a r , p o r n j ë r a n g a n u s e t , ajo q ë i s h t e s h t r i r ë p ë r b r i s a j , i k i s h t e t h ê n ë me zë të ulët: m o s u t r e m b , është Kazili. N g a m ë s i m i i zoologjisë i q e k u j t u a r s e k ë s h t u e r i p ë r t y p n i n l o p ë t u s h q i m i n e n g r ë n ë g j a t ë d i t e s d h e i s h t e q e t ë s u a r . P o r kjo n u k e kishte n d r h m u a r që ta zinte gjumi. Ndër mend i dyndeshin në m ë n y r ë të çrregullt dhe pa këmbëngulje gjithfarë copëza m e n d i m e s h a p o bisedash, t ë d ë g j u a r a d i k u r a p o disa o r ë m ë p a r e . N j ë h e r ë i u d u k se s h k a k u i p a g j u m ë s i s ë së saj i s h t e p i k ë r i s h t d y n d j a e t y r e e çrregullt d h e u përpoq t'i sistemonte a t o njëfarës o j . P o r kjo i s h t e t e p ë r e v ë s h t i r ë . S a a r r i n t e t ë s h t r o n t e n j ë r ë n linjë t ë m e n d i m i t , t j e t r a e g ë r s o h e j n ë çast, d u k e dalë jashtë s h t r a t i t të vet. Një copë h e r ë u përpoq ta p ë r q ë n d r o n t e m e n d j e n te p l a n i i t y r e i u d h ë t i m i t , a s h t u sic ia k i s h t e s h p j e g u a r B e s i a n i p a r a nisjes. Nisi t ë l l o g a r i s t e d i t ë t që do të qëndronin në malesi, kullat e n d r y s h m e ku do të b u j t n i n , disa p r e j t ë c i l a v e i s h i n p ë r t ë p l o t t ë p a n j o h u r a , s i 'kulla e O r o s h i t , n ë t ë cilën d o t ë b u j t n i n t ë n e s ë r m e n d h e k u d o t'i p r i s t e k r y e z o t i i m i s t e r s h ë m i R r a f s h i t v e r i o r . D i a n a d o n t e t ë m e r r t e m e m e n d s e s i m u n d t ë ishin t ë g j i t h a ato, p o r p i k ë r i s h t a t y m e n d i m i i u s h t h u r p ë r s ë r i . Ajo vuri dorën në tëmtha, si për të ngadalësuar rrahjen 251

e t y r e t ë s h p e s h t ë , q ë asaj i d u k e j s e k i s h t e l i d h j e m e a c a r i m i n e t r u r i t , p o r p a s disa ç a s t e s h i u d u k s e s h t r ë n g i m i i t y r e e s h t o n t e s h t h u r r j e n . I h o q i d u a r t që a n d e j d h e një copë h e r ë e la m e n d i m i n të hargalisej n g a të d o n t e . M i r ë p o kjo i s h t e e p a d u r u e s h m e . D u h e t t ë m e n d o j d i ç k a gjithsesi t ë r r e g u l l t , t h a m e v e t e . D h e nisi t ë s i l l t e ndër mend gjithçka që ishte biseduar pak orë më pare, n ë d h o m ë n e m i q v e . D o t'i risjell t ë g j i t h a , m e n d o i , s i k a u q ë b ë r l y k e t p o s h t ë n ë k a t u a . B e s i a n i t d o t'i p ë l q e n t e m e s i g u r i n j ë k r a h a s î m i tillë. Ai i s h t e t r e g u a r m j a f t i d a shur me të atje lart në dhomën e miqve. I kishte shpjeg u a r asaj g j i t h ç k a , d u k e i m a r r ë m ë p a r e l e j e p ë r k ë t ë të zotit të shtëpisë. Sepse në d h o m ë n e m i q v e , apo në d h o m ë n e b u r r a v e , sic q u h e j n d r y s h e , n u k l e j o h e j p ë s h p ë r i m a apo t ë f o l u r i t n ë v e s h . A t j e , sic i k i s h t e s h p j e g u a r B e s i a n i , fliteshin v e t ë m «fjalë b u r r a s h » , n u k l e j o h e s h i n thashethemet, n u k k i s h t e fraza apo m e n d i m e t ë m b e t u r a p e z u l l , çdo b i s e d ë m i r a t o n e j me fjalët « m i r e e ke«-, a p o « t ë l u m t ë goja». J a , v ë r v e s h i n n ë a t o q ë t h o n ë , i p ë s h p ë r i s t e B e s i a n i . D h e ajo i v i n t e v e s h i n b i s e d ë s d h e i s h t e v ë r t e t a s h t u sic e s h p j e g o n t e ai. P ë r d e r i s a s h t ë p i a e s h q i p t a r i t ë s h t ë n j ë k ë s h t j e l l ë , m ê k u p t i m i n e m i r ë f i l l t ë t ë fjalës, i s h p j e g o n t e ai, d h e p ë r d e r i s a n d ë r t i m i i b r e n d s h ë m i f a miljes, s i p a s k a n u n i t , t ë k u j t o n n j ë s t r u k t u r e t ë vogël shtetërore, është e k u p t u e s h m e , që e d h e biseda e s h q i p t a r i t t ë j e t ë e stilit e t a t i s t . P a s t a j , g j a t ë d a r k ë s B e s i a n i ishte kthyer prapë te biseda e preferuar për m i k u n d h e m i k p r i t j e n , d u k e i s h p j e g u a r a s a j , SQ. f e n o m e n i « m i k » , s i çdo f e n o m e n i m a d h , k r a h a s a n ë s s u b l i m e k i s h t e a n ë n e tij a b s u r d e . N e j e m i s o n t e k ë t u t ë p l o t f u q i s h ë m s i h y j n i të, i k i s h t e t h ë n ë ai, n e m u n d t ë b ë j m ë ç d o m a r r ë z i , m a d j e m u n d t ë v r a s i m d i k ë d h e p ë r g j i t h ç k a e m e r r fajin i zoti i s h t ë p i s ë , s e p s e a i n a d h a b u k ë , ( b u k a m ' u g j e t p ë r dreq, thotë kanuni), por ka megjithatë një kufi e d h e për n e . h y j n i t ë . D h e e d i cili ë s h t ë k^ifiri? N e v e , q ë m u n d t ë b ë j m ë gjithçka, m a d j e e d h e v r a s j e , s ' n a l e j o h e n d y g j ë r a : e para, të fshijmë me kafshatë pjatën, e d y t a . të p r e k i m vegshin e vatrës. Diana mezi e kishte m b a j t u r të q e s h u r ë n . P o k j o ë s h t ë k o m i k e , k i s h t e t h ë n ë ajo n ë p ë r d h ë m b ë , kjo 252

per2lek.com Klan Kulturor

ë s h t ë p ë r t e j k o m i k e s . A s h t u ë s h t ë , i qe p ë r g j i g j u r ai, m e g j i t h a t ë kjo ë s h t ë e v ë r t e t ë . N ë qoftë s e u n e d o t a b ë ja s o n t e një g j ë të tillë, i zoti i s h t ë p i s ë do të n g r i h e j n ë çast, d o t'i a f r o h e j d r i t a r e s d h e m e n j ë k u j ë t ë t m e r r s h m e do të l a j m ë r o n t e f s h a t i n se t r y e z a e tij u f y e p r e j mikut. Dhe që në atë çast m i k u k t h e h e t në a r m i k për v d e k j e . P o pse, p y e s t e D i a n a , p s e t ë j e t ë k ë s h t u . B e s i a n i n g r i n t e s u p e t . N u k e di, t h o s h t e , s'di ç'të t h e m . N d o s h t a ë s h t ë d i a l e k t i k a e g j ë r a v e ajo q ë d u k u r i v e t ë m a d h ë r i s h m e u vë p ë r b r e n d a n j ë cen, jo p ë r t'i z h v l e f t ë s u a r ato, p o r p ë r t'i b ë r ë m ë t ë v ë r t e t a . K ë s h t u fliste B e s i a n i , n d ë r s a ajo m e b i s h t t ë s y r i t v ë s h t r o n t e p ë r r e t h , d u k e u m a t u r d y - t r i h e r ë t'i t h o s h t e : t ë m a d h ë r i s h m e v ë r t e t j a n ë k ë t o gjëra, por a n u k m u n d të kishte pakëz më s h u m ë pastërti? Në fund të fundit, kush ti i pare që një ferner të m u n d të k r a h a s o h e j me n j ë z a n e m a l i d u h e j n j ë salle de bain, a p o j o ? P o r D i a n a n u k i a k i s h t e t h ë n ë k ë t o fjalë, j o s e n u k kishte pasur guxim, por nga keqardhja, për të mos i p r i s h u r atij f a n t a z i n ë . JNë t ë v ë r t e t ë k ë t o i s h i n n g a t ë r r a l l a t fjalë q ë ajo i k i s h t e m e n d u a r , p a i a t h ë n ë . N ë p ë r g j i t h ë s i ajo i t h o s h t e g j i t h ç k a që m e n d o n t e d h e ai e d i n t e k ë t ë gjë, n d a j n u k i a m e r r t e k u r r ë p ë r k e q , n ë qoftë s e ajo i t h o s h t e n d o n j ë h e r ë n d o n j ë gjë p l a g o s ë s e , s e p s e , në f u n d t ë fundit, kjo i s h t e n j ë t a k s ë p ë r s i n q e r i t e t i n e s a j . Diana u rrotullua ndoshta për të njëqindtën herë në k r a h u n tjetër. P r a , p ë s h t j e l l i m i i m e n d i m e v e n ë k o k ë n e saj n u k k i s h t e n i s u r p a s r e n i e s p ë r g j u m ë , p o r q y s h a t j e , n ë d h o m ë n e m i q v e . M e g j i t h ë s e ajo p ë r p i q e j t'i v i n t e v e s h i n g j i t h ç k a j e q ë t h u h e j . q y s h atje m e n d j a e saj nisi t ë f l u t u r o n t e d e g ë m ë d e g ë . T a n i , n d ë r s a b ë r l y k e j , (ajo b u z ë q e s h i m e v e t e p ë r t ë d y t ë n herë), ajo n d i e n t e h e r ë a f r i m i n e t r e m b s h ë m të g j u m i t , h e r ë ikjen e tij n g a n j ë k ë r c i t j e d y s h e m e j e a p o n g a një p i c k i m . N j ë h e r ë r ë n k o i « p e r s e m ë solle k ë t u » , d u k e u h a b i t u r d h e v e t ë p ë r n g u l çimën e saj, sepse ishte akoma zgjuar për të dëgjuar zërin e v e t , m e g j i t h ë s e j o a q s a t ë k u p t o n t e fjalët. T a n i g j u m i i s h p a l o s e j p ë r p a r a në f o r m e n e d j e r r i n e s së m ë n g j e s i t , m i d i s s ë cilës k i s h t e p l o t p j a t a q ë n u k d u h e j t ë f s h i h e s h i n kurrsesi me kafshatë, dhe ajo b e n t e pikërisht atë që n u k

per2lek.com Klan Kulturor

253

duhej ta bënte, zgjaste dorën drejt tyre, prandaj d h e gjithçka trandej rënkueshëm. K j o ë s h t ë t o r t u r e , m e n d o i ajo d h e h a p i s y t ë . P ë r b a l l ë saj, m i d i s m û r i t të e r r ë t dalloi një k a t r o r të n d r i ç u a r d o b ë t . P ë r n j ë k o h ë t ë g j a t ë , s i e m a g j e p s u r , ajo m b a j t i s y t ë m b i a t ë copëz h i r o s h e . K u k i s h t e q e n ë k y k a t r o r , p e r s e n u k e k i s h t e v ë n ë r é m ë p a r e ? J a s h t ë , sic d u k e t , p o g d h i n - , te. D i a n a n u k i s h t e n ë g j e n d j e t ' i h i q t e s y t ë n g a d r i t a r j a e n g u s h t ë . Midis t e r r i t t ë m u n d i m s h ë m t ë d h o m ë s a i c o p ë ag a k o m a i z b e h t ë i s h t e si një m e s a z h s h p ë t i m i . D i a n a e n d i e n t e s e s i n ë n e f e k t i n e tij q e t ë s u e s ajo p o ç l i r o h e j m e shpejtësi nga ankthet. Në atë k a t r o r të hirtë drite p ë r f a qësoheshin shumë mëngjese, ndryshe ai nuk kishte si të i s h t e a q esëll, i q e t ë d h e m o s p ë r f i l l ë s n d a j t m ê r r e v e t ë n a t ë s . N ë n n d ë r h y r j e n e tij D i a n e n e z u r i g j u m i s h u m ë shpejt.

per2lek.com Klan Kulturor

Karroca ecte përsëri nëpër një rrugë malore. Dita ishte e hirtë me një horizont shurdh. që mbyllej në largësitë alpine. Përcjellësit sapo ishin k t h y e r mbrapsht, dhe ata të dy, m e g j u r m ë t e l o d h j e s n ë f y t y r ë n g a n a t a e k a l u a r , të s h k u r o r ë z u a r n g a k u r o r a e mikut, ishin g j e n d u r p ë r s ë ri v e t ë m m b i ndenjësen e kadifenjtë. — Si fjete? — e p y e t i ai. — Të z u r i g j u m i ? — Disi. A f ë r m ë n g j e s i t . — E d h e u n e p o t h u a j s e s ' k a m fjetur. — E m o r a me m e n d . B e s i a n i i zuri d o r ë n d h e i a m b a j t i n ë t ë t i j ë n . I s h t e n a t a e p a r e pas m a r t e s ë s q ë k i s h i n f j e t u r t ë n d a r ë . M e bisht të syrit ai vështroi një g r i m e profilin e saj. Diana iu d u k e z b e h t ë . Ai d e s h i ta p ë r q a f o n t e , po s e p s e u d r u a j t . N j ë c o p ë h e r ë i m b a j t i s y t ë në d r i t a r e z ë n e k a r r o c ë s , 254

pastaj, pa e k t h y e r kokën, vështroi prapë vjedhurazi profilin e së s h o q e s . Më t e p ë r se e z b e h t ë , ajo f y t y r ë iu d u k e f t o h t ë . D o r a e saj r r i n t e e p l o g ë t në d o r ë n e t i j . Me v e t e a i p y e t i « ç ' k e ? » , p o r m e fjalë n u k t h a a s g j ë . N j ë a l a r m i dobët i b i n t e diku thellë, s h u m ë thellë, p ë r b r e n d a qenies s ë t i j . N d o s h t a i s h t e s h u m ë t a q u a n t e ftohtësi. I s h t e m ë t e p ë r n j ë m ë n j a n i m , a p o faza e p a r e e n j ë f a r ë t ë h u a j z i m i , në m u n d të p ë r d o r e j n j ë fjalë e tillë. Karroca lëkundej ritmikisht, dhe ai mendoi se ndoshta n u k ishte asnjëra nga të dyja. Sigurisht, t h a me vete, a s n j ë r a . I s h t e d i ç k a më e t h j e s h t ë . I s h t e t h j e s h t d o z a e l a r gësisë, a p o e y l l ë z i m i t , n ë m u n d t ë q u h e j k ë s h t u , q ë k a çdo n j e r i d h e q ë , n ë f u n d t ë f u n d i t , p ë r b ë n n j ë n g a s e k r e t e t e t ë r h e q j e s së t i j . P r a , i s h t e kjo dozë e q i e l l z i m i t , që i s h t e r r i t u r p a k s a k ë t ë m ë n g j e s t e D i a n a d h e q ë atij i bënte përshtypje ngaqë ishte m ë s u a r ta ndiente atë përherë të a f ë r t e të k u p t u e s h m e . Ndriçimi i h i r t ë i dites futej me k u r s i m b r e n d a k a r r o c ë s d h e , s i k u r t ë m o s m j a f t ô n t e kjo, v e s h j a p r e j k a difeje, t h i t h t e pjesën e vet, d u k e e z y m t u a r e d h e m ë . Besian Vorpsi mendonte se po provonte h u m b j e n në f a z ë n e saj t ë p a r e , a t ë h e r ë k u r n u k k u p t o h e t m i r e n ë ë s h t ë e h i d h u r a p o e ë m b ë l s h i j a e s a j . S e p s e ai e q u a n t e v e t e n a q fin, s a q ë t ë d i n t e t ë g j e n t e h u m b j e n a t y k u t ë tjerët shihnin a k o m a fitoren. A i b u z ë q e s h i m e v e t e d h e n g a kjo k u p t o i s e s ' i s h t e a s p a k i trishtuar^. N ë f u n d t ë f u n d i t , m e s i g u r i a s h t u p a këz i largët i qe d u k u r p ë r h e r ë ai asaj, d h e s'kishte asgjë t ë k e q e n ë q o f t ë s e e d h e ajo m e r r t e p a k l a r g ë s i . M a d j e k ë s h t u do t'i dukej e d h e më e d ë s h i r u e s h m e . Besiani e kapi veten duke m a r r ë frymë thellë. Do të vinin dite të tjera në jetën e tij, h e r ë njëri, h e r ë tjetri do të enigmatizoheshin përkohësisht dhe me siguri ai do të rifitonte prapë gjendjen e pare. O zot, p o ç'pozitë k a m h u m b u r q ë m ë d u h e t t a r i f i toj? qeshi me vete. E qeshura, ngaqë n u k u shfaq m b i asnjë pjesë të lëkurës së tij, u rrokullis përbrenda me një z h u r m ë të m b y t u r . Dhe, si për t ' u b i n d u r p ë r budallallë-

per2lek.com Klan Kulturor

255

kun e harnend jeve të tij, për të katërtën herë vështroi v j e dhurazi fytyrën e së shoqes, me shpresë që të gjente v ë r t e t i m i n e s ë k u n d ë r t ë s n ë të. M i r ë p o f y t y r a e b u k u r e D i a n e V o r p s i t n u k j e p t e asgjë.

per2lek.com Klan Kulturor

Kishin mjaft orë që udhëtonin, k u r karroca ndaloi ndanë rrugës. Pa pasur kohë të pyetnin perse ndaluan, a t a p a n e k a r r o c i e r i n t ë z b r i s t e d h e t'i a f r o h e j d r i t a r e zës, n g a a n a e B e s i a n i t . A i h a p i d e r ë n d h e t h a s e k ë t u ishte një vend ku m u n d të hanin drekë. Vetëm atëherë ata vunë re se kishin ndaluar përpara një ndërtese me k u l m të pjerrët, që duhej të ishte han. — Gjer në kullën e Ofoshit ka e d h e katër-pesë orë r r u g ë , — po i s h p j e g o n t e k a r r o c i e r i B e s i a n i t , — d h e p ë r t ë n g r ë n ë d r e k ë , s'besoj s e g j e j m ë n d o n j ë v e n d t j e t ë r p ë r t ë q e n ë . Veç k ë s a j , e d h e k u a j t k a n ë n e v o j ë t ë ç l o dhen pak. P a t h ë n ë asgjë, B e s i a n i z b r i t i i p a r i d h e i d h a d o r ë n s ë s h o q e s , p ë r t a n d i h m u a r t ë z b r i s t e d h e ajo. M e një k ë r c i m t ë l e h t ë D i a n a u h o d h n ë t o k ë . P a e h e q u r d o r ë n n g a k r a h u i t ë s h o q i t , ajo v ë s h t r o i n ë d r e j t i m t ë hanit. Tre-katër njerëz kishin a r r i t u r të dilnin që b r e nda dhe po vështronin gjithë kureshtje të p o r s a a r d h u rit. N j ë t j e t ë r , që doli i f u n d i t n g a p o r t a e b u j t i n ë s , u afrua me një ecje s h t r e m b a l u q e . — U r d h ë r o n i , z o t ë r i n j , — t h a ai. Kuptohej menjëherë që ishte bujtinari dhe k a r r o cieri e p y e t i se a h a h e j d r e k ë në h a n i n e tij d h e a k i s h t e gjithashtu ushqim për kuajt. — P o s i , posi. H y n i , ju l u t e m , — u përgjigj i z o t i i hanit, d u k e treguar me dore nga porta, kurse me sy

256

një p j e s ë t ë m û r i t , k u n u k k i s h t e a s p o r t e , a s n d o n j ë vend tjetër hyrjeje. — Urdhëroni, zotërinj. Mire se erdhët! D i a n a po e shikonte me habi, por Besiani i p ë s h p ë r i t i : Është i vëngër. N d ë r s a ecnin d r e j t portes, h a n x h i u u dilte u d h ë t a rëve herë në njërin krah, herë në tjetrin. Në lëvizjet e g j y m t y r ë v e t ë tij t ë s h t r e m b r a , k r a h a s g j a l l ë r i s ë p ë r b u j tësit, k i s h t e d h e n j ë f a r ë s h q e t ë s i m i . — K a m n j ë k t h i n ë të v e ç a n t ë , — s h p j e g o n t e ai, — m e gjithëse t r y e z a e saj sot është e zënë, p o r u n e do të r r e gulloj n j ë t r y e z ë t j e t ë r p ë r j u . A l i B i n a k u m e n d i h m ë s i t e tij k a t r i d i t e q ë k a b u j t u r k ë t u , — s h t o i m e k r e n a r i . — Si t h a t ë ? A l i B i n a k u , ai v e t ë . N u k e n j i h n i ? Besiani ngriti supet. — J u v i n i n g a S h k o d r a ? J o ? N g a T i r a n a . Ah, s i g u r i s h t m e k ë t ë k a r r o c ë . D o t ë flini s o n t e k ë t u ? — J o , ne u d h ë t o j m ë p ë r në kullën e Oroshit. — Ah, po. E m o r a me mend. K a m dy vjet që nuk k a m p a r e n j ë k a r r o c ë t ë tillë. J e n i fis i p r i n c i t ? — J o . Mysafirë të tij. Ndërsa kalonin përmes kthinës së madhe të hanit drejt dhomës së veçantë, Diana ndjeu vështrimet e b u j tësve, një pjesë e të cilëve h a n i n d r e k ë në një t r y e z ë të g j a t ë e t ë p i s t e m e d r u lisi, k u r s e t ë t j e r ë t r r i n i n q o s h e v e , të ulur m b i trastat e zeza prej shajaku. Dy a t r e prej tyre, që ishin u l u r drejt e në tokë, lëvizën pak, p ë r të lënë g r u p i n e vogël të kalonte. — Këto tri ditët e fundit kemi p a s u r p a k r r ë m u j ë në han, për s h k a k të një ndarjeje kufijsh që bëhet k ë t u afër. — Një ndarje kufijsh? — pyeti Besiani. — Si urdhëron, — t h a bujtinari, d u k e shtyrë me njërën dore një derë gjysmë të shkalafitur. — Ndaj ka a r d h u r d h e Ali B i n a k u me- n d i h m ë s i t e v e t . A i i t h a fjalët e f u n d i t m e z ë t ë u l ë t , t a m a m n ë kohën që të porsaardhurit nga Tirana kapërcyen pragun e k t h i n ë s së v e ç a n t ë . — Ja ku janë, — pëshpëriti hanxhiu, d u k e bërë me kokë nga qoshja boshe e kthinës. Por ata të dy, të m ë s u a r tani m e s y t ë e tij t ë v ë n g ë r , v ë s h t r u a n n ë d r e j t i m i n t j e t ë r ,

per2lek.com Klan Kulturor

17-2

257

a t j e k u , t ë u l u r n ë n j ë t r y e z ë p r e j d r u lisi, p o r m ë t ë vogël e p a k më të p a s t ë r se tryeza e k t h i n ë s k r y e s o r e , po hanin drekë tre njerëz. — Ja, t a n i po ju sjell tryezën tuaj, — t h a h a n x h i u d h e u z h d u k në çast. Dy prej t r e d r e k u e s v e v ë s h t r u a n në drejtim të bujtësve, k u r s e i treti vazhdonte të hante, pa n g r i t u r sytë. Që jashtë nisi të dëgjohej një r r a p ë l l i m ë e çrregullt, e n d ë r p r e r ë nga goditje të s h k u r t r a , që, sa vente, afrohej dhe, më në fund, te d e r a e kthinës a t a p a n e të futeshin në fillim dy k ë m b ë tryezë, pastaj n j ë pjesë e trupit të h a n x h i u t dhe pas pak krejt tryeza d h e hanxhiu, të shtrembër e të pleksur bashkë, midis ofsham a v e d h e mallkimeve të këtij të fundit. H a n x h i u e lëshoi m ë n ë f u n d t r y e z ë n p ë r t o k ë d h e doli p ë r s ë r i p ë r t ë s j e l l ë c a n d e n j ë s e d r u r i . — Uluni, zotni, — t h a d u k e i v e n d o s u r ndenjëset p r a në tryezës. — Uluni, zonjë. Ç'urdhëroni të h a n i ? Besiani pyeti se çfarë kishte dhe D i a n a tha se d o n t e vetëm dy vezë të s k u q u r a dhe pak djathë. H a n x h i u p ë r çdo gjë t h o s h t e «si u r d h ë r o n i » d h e n j ë c o p ë h e r ë e r d h i vërdallë plot telashe nëpër kthinën e ngushtë, për t ' u shërbyer mysafirëve të rinj, por pa h a r r u a r të vjetrit. D u k e j m e n j ë h e r ë s e g j i t h ë q e n i a e tij i s h t e n ë n j ë m u n d i m të m a d h ndërsa vërtitej midis dy grupeve të bujtësve të s h q u a r , p a e k u p t u a r d o t s e cilët i s h i n m ë t ë r ë n d ë s i s h m i t . Nga mëdyshja dukej se po shtrembërohej edhe më, d h e h e r ë - h e r ë n g j a n t e s i k u r n j ë p j e s ë e g j y m t y r ë v e t ë tij synonte drejt njërit grup, k u r s e pjesa tjetër drejt tjetrit. — Kushedi p ë r kë po na marrin, — tha Diana. Besiani, pa e n g r i t u r kokën, vështronte pjerrtazi t r e burrat që hanin drekë. Ndërsa po përkulej për të fshirë diçka me leckë m b i tryezën e tyre, kuptohej m e n j ë h e r ë që hanxhiu po u jepte atyre të dhëna për të porsambërriturit nga Tirana. Njëri prej tyre, ai më i shkurtri, b ë n t e s i k u r n u k d ë g j o n t e ose n u k d ë g j o n t e . v ë r t e t . T j e t r i v ë s h t r o n t e h u t u e s h ë m m e c a s y t ë çelët, q ë d u k e s h i n s e i s h i n t a m a m n ë v e n d i n e t y r e m b i f y t y r ë n e tij t ë f l a s h k ë t moskokëçarëse. I treti, v e s h u r me një x h a k e t ë me k a 258

per2lek.com Klan Kulturor

trorë, n u k ia hiqte sytë Dianes. Kuptohej menjëherë që k i s h t e pire. — Ku b ë h e t nda"rja e k u f i j v e ? — p y e t i B e s i a n i , k u r b u j t i n a r i solli v e z ë t e s k u q u r a të D i a n e s . — Te S h t e g u i U j k u t , z o t n i , — iu p ë r g j i g j b u j t i n a r i . — G j y s m ë orë larg që k ë n d e j . Po, në qoftë se zotnia d ë shiron të shkojë, me karrocë është më pak. — A s h k o j m ë , D i a n e ? — t h a B e s i a n i . — D u h e t të j e t ë një gjë e pazakonshme. — Si të d u a s h , — t h a ajo. — A ka p a s u r s h e r r të v j e t ë r p ë r k ë t a k u f i j , — iu k t h y e B e s i a n i b u j t i n a r i t . — A ka p a s u r v r a s j e ? H a n x h i u lëshoi n j ë v ë r s h ë l l i m ë . — Po si jo, zotni. Ë s h t ë n j ë r r i p t o k e që s ' k ë r k o n • veç mort. Pëllëmbë e m u r a n e qysh nga kohët që s'mbahen mend. — D u h e t të s h k o j m ë p a t j e t ë r , — t h a B e s i a n i . — Si të d u a s h , — p ë r s ë r i t i e s h o q j a . — T r i h e r ë k a a r d h u r g j e r m ë s o t Ali B i n a k u d h e p r a p ë sherri d h e gjaku s'janë m e h u r , — vazhdoi bujtinari. Në atë kohë b u r r i i s h k u r t ë r nga tryeza tjetër u ngrit. N g a m ë n y r a s e s i fill p a s t i j u n g r i t ë n d y t ë t j e r ë t , B e s i a n i k u p t o i s e a i d u h e j t ë i s h t e Ali B i n a k u . A i b ë r i një përshëndetje m e kokë, p a v ë s h t r u a r askënd d h e doli i pari. Dy të tjerët i r a n ë pas. Ai me x h a k e t ë me k a t r o r ë doli i fundit, d u k e p ë r p i r ë e d h e një h e r ë Dianen me sytë e s k u q u r nga pija. — Ç ' t i p i p ë s h t i r ë , — ia b ë r i D i a n a . Besiani bëri një lëvizje me duar. — N d o s h t a s'i d u h e t v ë n ë f a j . — t h a . — k u s h e d i sa k o h ë ka që vërtitet në maie pa gra, pa dëfrim. Me sa d u k e t nga veshja, është nga qyteti. — M e g j i t h a t ë m u n d t'i p ë r m b a i ë p a k a t a s v g j i t h ë l y r e , — t h a D i a n a d u k e s h t y r ë p j a t ë n , n ë t ë cilën n j ë r a nga vezët ishte e paprekur. Besiani thirri bujtinarin për të paguar. — N ë q o f t ë s e z o t n i a m e zonjën d ë s h i r o i n ë t ë s h k o i n ë t e S h t e g u i U j k u t , t a n i s a p o u n i s ë n p ë r a t i e Ali B i n a k u me n d i h m ë s i t e vet. M u n d të ndiqni r r u g ë n me karrocë
y

per2lek.com Klan Kulturor

259

p a s k u a j v e t ë t y r e . P ë r n d r y s h e , n ë qoftë s e d o n i n d o n j ë shoqërues... — Po s h k o j m ë pas kuajve të tyre, — t h a Besiani. Karrocieri ishte duke pire kafe në kthinën e m a d h e k u r a t a d o l ë n . A i u n g r i t m e n j ë h e r ë d h e eci p a s t y r e . B e siani pa orën. — K e m i së p a k u dy orë k o h ë të tepërt p ë r të pare një n d a r j e kufijsh, a p o j o ? Karrocieri tundi kokën me mëdyshje. — S'di s i t ë t h e m , z o t n i . R r u g a g j e r n ë O r o s h ë s h t ë e gjatë. Megjithatë, në qoftë se ju dëshironi... — Mjafton që në kullën e Oroshit të m b ë r r i j m ë në m b r ë m j e , — vazhdoi Besiani. — T a n i është pothuajse m e s ditë d h e ne k e m i p ë r p a r a mjaft kohë. Ë s h t ë një rast i rrallë që s'duhet h u m b u r , — iu k t h y e ai Dianes. A j o k i s h t e n g r i t u r j a k ë n p r e j gëzofi t ë p a l l t o s d h e p r i s t e m ë k ë m b ë ç'do t ë v e n d o s n i n a t a . Pas dhjetë minutash karroca e tyre i arriti kuajt e g r u p i t t ë v o g ë l t ë Ali B i n a k u t . A t a b ë n ë m ë n j a n ë p ë r t ë l ë n ë k a r r o c ë n t ë k a l o n t e d h e u d e s h një c o p ë h e r ë q ë karrocieri t'u shpjegonte se karroca do të ecte pas tyre, meqenëse n u k e d i n t e rrugën p ë r te Shtegu i Ujkut. Gjatë gjithë kësaj k o h e Diana r r i n t e e z h y t u r në thellësi të ndenjëses, në m ë n y r ë që sytë e bezdisshëm të njeriut m e x j i a k e t ë m e k a t r o r ë , k a l i i t ë cilit d i l t e h e r ë n g a e d j a t h t a , h e r ë n g a e m a j t a e k a r r o c ë s , të m o s e g j e n i n d o t . Shtegu i Ujkut ishte më larg se ç'tha hanxhiu. Që n g a l a r g a t a p a n e n j ë pllajë t ë h a p ë t , s i p ë r s ë cilës n j e r ë z i t që l ë v i z n i n d u k e s h i n si n j o l l ë z a të zeza. N d ë r s a i afroheshin vendit, Besian Vorpsi po përpiqej të kujtonte ç'thoshte kanuni p ë r kufijtë. Diana e dëgjonte e qetë. E s h t r a t e v a r r i t d h e g u r i i k u f i r i t n u k lozin k u r r ë , t h o s h t e ai. P o e n g a t ë r r o i k u s h k u f i r i n d h e p ë r k ë t ë a r s y e n d o d h vrasje, a t ë h e r ë fajtori grihet k a t u n d i s h t . — Mos po verni të s h o h i m n d o n j ë p u s h k a t i m ? — t h a D i a n a a n k u e s h ë m . — E d h e kjo n a d u h e j . Besiani buzëqeshi. — M o s k i f r i k ë . Kjo d u h e t t ë j e t ë n d o n j ë z g j i d h j e p a qësore, m e q e n ë s e k a n ë ftuar atë, si e quajnë, Ah B i n a k u n . 260

per2lek.com Klan Kulturor

— Dukej njeri s h u m ë serioz, — t h a Diana. — K u r s e njëri nga ndihmësit, ai me atë x h a k e t ë si klloun, është aq i pështirë. — Ç'ia vë r e , — t h a B e s i a n i . Ai i m b a n t e sytë përpara, sikur n u k i durohej sa të mbërrinin në pllajë. — V e n d o s j a e g u r ë v e të k u f i r i t ë s h t ë n j ë p r o c è s m a d h ë s h t o r , — t h a ai, pa i s h k ë p u t u r s y t ë n g a l a r g ë s i a . — N u k e d i n ë s e s o t d o t ë k e m i f a t i n t ë s h o h i m p i k ë r i s h t n j ë gjë t ë tillë. A h , s h i k o n j ë m u r a n e . — Ku? — J a , atje, p a s k a ç u b ë s . D j a t h t a s . . . — P o , po, — ia b ë r i D i a n a . — Ja n j ë t j e t ë r . — Po, po. E shoh. Ja d h e më tutje një tjetër. — J a n ë m u r a n a t p ë r t ë c i l a t n a foli h a n x h i u , — t h a Besiani. — Ato s h ë r b e j n ë si kufij n a t y r o r ë midis arave ose p r o n a v e . — Ja n j ë t j e t ë r , — t h a D i a n a . — K ë s h t u t h u h e t në k a n u n , — vazhdoi Besiani. — K u r ndodh vrasja mu në kohë të grindjes për kufirin, aty ku ngulen m u r a n a t , a t y m b e t e t dhe kufiri. Diana e m b a n t e kokën vazhdimisht te x h a m i i dritares. — M u r a n ë n q ë b ë h e t kufi, s'e l u a n a s k u s h n ë j e t ë t ë j e t ë v e , — v a z h d o i Besiani, — se, sic t h u h e t në k a n u n , u m o r me gjak e me kokë të lënë. — Sa s h u m ë s h k a q e p ë r të v d e k u r , — t h a Diana. Ajo i s h q i p t o i a t o fjalë f a r e p r a n ë x h a m i t , k ë s h t u që ai u v e s h s a k a q m e a v u l l s i k u r t ë d o n t e t ë b ë n t e një s h k ë p u t j e m i d i s saj d h e p e i z a z h i t . P ë r p a r a tyre tre kalorësit kishin ndalur dhe po zbritn i n n g a kuajt.- K a r r o c a q ë n d r o i disa h a p a l a r g . M e t ë z b r i t u r prej saj, ata e ndien përnjëherësh vëmendjen e përgjithshme. P ë r r e t h kishte burra, gra dhe s h u m ë fëmijë. — Ka f ë m i j ë , e s h i k o n ? — i t h a B e s i a n i D i a n e s . — N g u l j a e k u f i j v e ë s h t ë e v e t m j a n g j a r j e e r ë n d ë s i s h m e në j e t ë n e m a l ë s o r i t k u t h i r r e n f ë m i j ë t , d h e kjo b ë h e t m e qëllim që kufiri të m b a h e t m e n d . 261

per2lek.com Klan Kulturor

.

A t a v a z h d u a n të flisnin një copë h e r ë me njëri-tjetrin, sepse kështu u dukej se e përballonin më n a t y r s h ë m k u reshtinë e malësorëve. Me bisht të syrit Diana vështronte grate e reja, x h u b l e t a t e zeza të të cilave l ë k u n d e s h i n valë-valë pas çdo lëvizjeje. Të gjitha i kishin flokët të l y e r m e b o j ë t ë zezë, t ë p r e r ë s i p a s n j ë m o d e l i t ë n j ë j t ë : b a l u k e m b i balle d h e f l o k ë t ë d r e j t ë n ë t ë d y j a a n ë t , q ë të kujtonin perden e një skene teatri. Ato vështronin që l a r g çiftin e t ë p o r s a a r d h u r v e , d u k e u p ë r p j e k u r t a f s h i h nin kërshërinë. — Ke f t o h t ë ? — e p y e t i B e s i a n i të s h o q e n . — Pak. Në të v ë r t e t ë pllaja ishte e ftohtë, d h e kaltërimi i A l p e ve rreth e rrotull d u k e j s i k u r e ftohtë e d h e më grinë e saj. — Sa m i r e që s'po b i e shi, — t h a Besiani. — S h i ? ! — u h a b i t ajo. P ë r një çast iu d u k se s h i u i s h t e njëlloj v a r f a n j a k u , i p a p r a n u e s h ë m m i d i s k ë t i j l u k s i dimri alpin. Midis pllajës Ali B i n a k u me ndihmësit e vet diçka po bisedonin m e një g r u m b u l l b u r r a s h . — S h k o j m ë a t j e , — t h a B e s i a n i . — D i ç k a do të m a r r i m vesh. A t a e c ë n n g a d a l ë m i d i s n j e r ë z v e t ë s h p ë r n d a r ë atyk ë t u , d u k e d ë g j u a r c o p e r à p ë s h p ë r i m a s h , t ë cilat, c a n g a q ë fliteshin n ë p ë r d h ë m b ë e ca nga dialekti malor, p o t h u a j s e n u k kuptoheshin. A t a k u p t u a n v e t ë m fjalët «princeshë» dhe «motra e mbretit», d h e Diana për herë të pare gjatë atij mëngjesi deshi të q e s h t e me të m a d h e . — E d ë g j o v e ? — i t h a ajo B e s i a n i t . — Po më m a r r i n për princeshë. I g ë z u a r që a j o po g j a l l ë r o h e j , ai i s h t r ë n g o i k r a h u n . — Të iku pak lodhja? — P o , — ia b ë r i ajo. — K ë t u ë s h t ë b u k u r . Pa e ndier d h e vetë, a t a i ishin a f r u a r grupit të Ali Binakut. Njohja e t y r e u bë vetvetiu, midis g r u m b u l l i t të malësorëve, që dukej sikur i shtynte drejt njëri-tjetrit të dy grupet e të ardhurve. Besiani tha kush ishte dhe nga v i n t e d h e t ë n j ë j t ë n g j ë b ë r i Ali B i n a k u , p ë r h a b i n ë e malësorëve, që e dinin atë të njohur në tërë rruzullin t o 262

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
kësor. Ndërsa ata bisedonin, rreth t y r é njerëzit u s h t u a n edhe më, duke mos i h e q u r sytë prej tyre, sidomos prej Dianes. — Bujtinari na t h a se në këtë pllajë k a n ë n d o d h u r shpesh grindje për kufij, — t h a Besiani. — P o , — u p ë r g j i g j A l i B i n a k u . Ai f l i s t e me zë të u l ë t , me një m ë n y r ë monotone, pa asnjë shenjë pasioni, gjë q ë i a k i s h t e m ë s u a r n d o s h t a v e t ë p u n a e tij s i s h k o q i t ë s k a n u n i . — Besoj s e i p a t ë m u r a n a t n ë t ë d y j a a n ë t e r r u g ë s . Besiani me Dianen b ë n ë të dy «po» me kokë. — G j i t h ë a t o v d e k j e d h e p r a p ë ç ë s h t j a n u k ë s h t ë zgjidhur? — tha Diana. Ali Binaku e vështroi qetësisht. Pas vështrimeve k u reshtare të turmës që i r r e t h o n t e dhe sidomos pas vështrimit të ndezur të xhaketëkatrorshit, që u prezantua si gjeometër, sytë e Ali B i n a k u t iu d u k ë n Dianes si sy s t a t u j a s h klasike. — N u k bëhet më s h e r r p ë r atë pjesë të kufirit të v e n d o s u r m e gjak, — t h a a i . — A j o p j e s ë ë s h t ë n g u l i t u r një herë e përgjithmonë m b i fytyrë të dheut. Është pikër i s h t kjo p j e s a t j e t ë r q ë s h k a k t o n g r i n d j e , — d h e a i t r e goi m e d o r e n ë n j ë d r e j t i m t ë pllajës. — Pjesa e papërgjakur? — tha Diana. — Pikërisht, zonjë. Ka s h u m ë e s h u m ë vite që n u k po s h u h e t sherri midis dy katundeve për këtë kullotë. — Po v a l l e a ë s h t ë e d o m o s d o s h m e p r a n i a e v d e k j e s , që k u f i r i të j e t ë i q ë n d r u e s h ë m ? — e n d ë r p r e u D i a n a , e habitur d h e vetë për n d ë r h y r j e n e sidomos për tonin e saj, k u n u k i s h t e v ë s h t i r ë t ë d a l l o j e p ë r z i e r j e n e n j ë lloj p r o teste me ironinë. Ali Binaku buzëqeshi ftohtë. — P o n e p r a n d a j j e m i k ë t u , zonjë, q ë t ë m o s l e j o j m ë vdekjen. Besiani, në m ë n y r ë pyetëse, sikur të thoshte «ç'pate k ë s h t u ? » , i n g u l i s y t ë s ë s h o q e s . N ë s y t ë e saj atij i u d u k se pa një shkarkim të shkurtër, të panjohur. Me njëfarë ngutjeje, si për të shlyer kujtimin e incidentit të vogël, a i e p y e t i Ali B i n a k u n p ë r d i ç k a , p o p a u p ë r q é n d r u a r dot për të dëgjuar përgjigjen.

SIS

Përreth të gjithë ndiqnin me sy grupin e vogël të bashkëbiseduesve. Vetëm ca pleq rrinin mënjanë, të ulur mbi ca gurë të mëdhenj, krejt mospërfillës për gjithçka. Ali Binaku v a z h d o n t e të fliste n g a d a l s h ë m d h e v e t ë m pas një m i n u t e Besiani e kuptoi që e kishte p y e t u r p i k ë risht për diçka që ndoshta n u k do të ishte m i r e ta pyeste, për vrasjet që shkaktoheshin në grindje e sipër për kufijtë. — Po qe se i v r a r i n u k rrëzohet prej pushkë, por i j e p z e m ë r v ê t e s e s h t y h e t , ku d u k e u ç u a r e ku d u k e u r r ë z u a r , rrëshqanthi, drejt kufirit të huaj, sado thellë të hyjë, aty ku rrëzohet e i lodhur prej plagëve vdes, a t y i v i h e t m u r a n a , e ajo m u r a n e , e d h e p s e n ë t o k ë t ë h u a j , m b e t e t p ë r gjithmonë. S'ishte v e t ë m pamja, por e d h e sintaksa e të folurit të Ali B i n a k u t k i s h t e d i ç k a t ë f t o h t ë e j a s h t ë s ë f o l m e s s ë përditshme. — E po u v r a n ë dy v e t ë f l a k ë p ë r f l a k ë ? — p y e t i Besiani. Ah Binaku ngriti sytë. Dianes iu duk se irallë kishte t a k u a r n j ë n j e r i k a q t ë s h k u r t ë r , a u t o r i t e t i i t ë cilit t ë mos prekej aspak prej shkurtësisë. — Po të v r i t e n dy vetë flakë p ë r flakë e larg n j ë r i t j e t r i t , k u f i r i m b e t e t t e k r a secili e h a p ë s i r a m i d i s q u h e t tokë e a s k u j t — T o k ë e a s k u j t , — p ë r s ë r i t i D i a n a . — T a m a m si m i dis s h t e t e v e . — Ë s h t ë ajo që b i s e d u a m m b r ë m ë , — i t h a B e s i a n i . — Jo v e t ë m në stilin e të folurit, p o r në gjithë m e n d ë s i n ë dhe veprimet e banorit të Rrafshit ka diçka etatiste. — E kur' s'ka qenë p u s h k a ? — pyeti Besiani. — K a nuni është më i vjetër se a r m ë t e zjarrit, apo jo? — S h u m ë më i v j e t ë r , s i g u r i s h t . — Atëherë përdorej rrasa e gurit, apo jo? — Po, — t h a Ali Binaku. — K u r s'ka q e n ë p u s h k a , përdorej gurapeshi. Në rastin e grindjes midis dy familjeve, dy katundeve, apo dy flamurëve, caktoheshin nga të dy palet mbartësit e gurapeshit. Kush shtyhej më larg me rrasën e gurit në krahë, ai fitonte. *• Po s o t ç'do të b ë h e t ? — p y e t i B e s i a n i .
v

per2lek.com Klan Kulturor

264

— Sot do të bëhet një rivërtetim kufijsh. Ali B i n a k u r r o t u l l o i v ë s h t r i m i n m i d i s t u r m ë s s ë s h p ë r n d a r ë , g j e r s a s y t ë e tij u n d a l ë n në g r u p i n e v o g ë l të pleqve. — J a n ë t h i r r u r pleq të m o ç ë m nga flamuri për të d ë s h m u a r vijën e vjetër të kufijve të kullotës. B e s i a n i m e D i a n e n k t h y e n s y t ë n g a ajo a n ë k u p l e q t ë vazhdonin të rrinin të u l u r mbi gurët e mëdhenj, si ata aktorët që presin të futen në roi. Dukeshin aq të moçëm, saqë h e r ë - h e r ë me siguri harronin perse ishin aty. — Do të fillojë s h p e j t ? — p y e t i B e s i a n i . Ali B i n a k u n x o r i n j ë o r ë m e z i n x h i r n g a x h e p i i v o gël i j e l e k u t . — P o , — ia b ë r i ai. — B e s o j se do të fillojë s h u m ë shpejt. — Do të q ë n d r o j m ë ? — p y e t i Besiani me zë të ulët Dianen. . — Si të d u a s h , — t h a a i o . S y t ë e m a l ë s o r ë v e , s i d o m o s të g r a v e e f ë m i j ë v e , n d i q n i n ç d o l ë v i z j e t ë t y r e , p o r t a n i a t a u m ë s u a n disi m e k ë t ë gjë. D i a n a k i s h t e k u j d e s v e t ë m q ë t ' u s h m a n g e j s v v e g j y s m ë t ë d e h u r t ë g j e o m e t r i t . Q ë t ë dy, a i b a s h k ë m e n d i h mësin tjetër, që u p r e z a n t u a në h a n si mjek, i s h k o n i n p r a p a h a p p a s h a p i Ali B i n a k u t , m e g j i t h ë s e k y i f u n d i t n u k u d r e j t o h e j a s n j ë h e r ë p ë r asgjë, t h u a s e n u k k i s h t e asnjë p u n ë m e ta. Nga n i e zhvendosje disi e sihqetësuar e njerëzve n d i h e j m e n j ë h e r ë që po a f r o n t e o r a e c e r e m o n i s ë . P a s i u n d a n ë p r e j t y r e , Ali B i n a k u m e n d i h m ë s i t e v e t s h k o n i n e vinin n g a njëri gruo i njerëzve te tjetri. V e t ë m tani, pas zhvendosjes së njerëzve, Besiani me Dianen v u n ë re gurët e kufirit të vjetër, që e përshkonin tejpërtej pllajën. Befas u d u k se mbi pllaië plîakosi një atmosfere p r î tieje. D i a n a i v u r i k r a h u n B e s i a n i t d h e u m b ë s h t e t e g i i tha pas tij. — Po s i k u r të n d o d h ë g j ë ? — t h a ajo. — Cfarë? — Gjithë malësorët j a n ë me pushkë, n u k i shikon? 265

per2lek.com Klan Kulturor

Ai e shikoi ngultazi d h e vetëtimthi i shkoi n d ë r m e n d t'i t h o s h t e : k u r s e ti, v e t ë m s e p e n j a d y m a l ë s o r e m e c a dra shkatarraqe, kujtove se m u n d të talleshe me Rrafshin. Tani e ndien rrezikun, e h ? Mirëpo në çast iu kujtua se ajo n u k k i s h t e t h ë n ë asgjë p ë r c a d r â t d h e g j i t h ç k a a i e kishte bluar në kokë të vet. — Të n d o d h ë n d o n j ë v r a s j e ? — ia b ë r i ai. — N u k e b e soj. Në të vërtetë gjithë malësorët ishin të armatosur d h e mbi pllajë r ë n d o n t e n j ë a l a r m i ngrirë. A t y - k ë t u m b i m e n g e t e t y r e d u k e j r u b i i zi. D i a n a u m b ë s h t e t a k o m a m ë shtrëngueshëm pas të shoqit. — Së s h p e j t i do të fillojë, — t h a ai, d u k e m o s i h e q u r s y t ë n g a p l e q t ë e m o ç ë m , t ë cilët i s h i n n g r i t u r t a n i m ë këmbë. Diana e ndiente veten çuditërisht të zbrazët. Rastës i s h t n ë një n g a r r o t u l l i m e t e s h i k i m i t s y t ë e s a j k a p ë n k a r r o c ë n . E n d a l u r n ë a n ë t ë pllajës, e zezë, m e f o r m a t e spërdredhura rokoko të dyerve dhe kupesë, me kadifenë e saj p r e j l l o z h e k o n c e r t i , ajo r r i n t e a t y m ë n j a n ë k r e j t e h u a j n ë s f o n d i n g r i a l p i n . Ajo d e s h i f i a t u n d t e k r a h u n B e s i a n i t , p ë r f i t h ë n ë « s h i k o karrocën»-, p o r n ë a t ë ç a s t ai pëshpëriti: — Po fillon. Nga grupi i pleqve qe s h k ë p u t u r njëri prej t y r e d h e p o b ë h e j gati p ë r d i ç k a . — Të a f r o h e m i e d h e p a k , — t h a B e s i a n i d h e e t ë r h o q i për dore. — Sic duket, k ë t ë plak k a n ë zgjedhur të dy palet e grindësve p ë r të shënuar kufirin. Plaku i v e ç u a r nga të tjerët b ë r i disa h a p a , pastai q ë n d r o i p ë r p a r a n j ë g u r i d h e n j ë plisi d h e u t ë f r e s k ë t . N ë pllajë u b ë n j ë f a r ë h e s h t i e , a p o u d u k k ë s h t u , s e p s e n ë të vërtetë zhurmëria njerëzore ishte s h u m ë më e paktë se o s h ë t i m a e v a z h d u e s h m e e b j e s h k ë s , k ë s h t u që h e s h t j e n n u k k i s h t e fuqi t a v e n d o s t e e l e m e n t i n j e r ë z o r . M e g j i t h a t ë ajo u n d j e . Plaku u përkul. kapi me të dy d u a r t gurin d h e e vuri * mbi S U D . Dikush tjetër i vuri mbi të njëjtin s u p edhe plisin e d h e u t . F y t y r a e p l a k u t , e t h a t ë , me ca p l l a n g a 266

per2lek.com Klan Kulturor

t ë h i r t a n e p e r të, i s h t e e p a l ë v i z u r . A t ë h e r ë m i d i s h e s h t j e s një zë i tingullt, me një k u m b i m bronzi që s'u k u p t u a nga ç'anë erdhi, t h i r r i : — P r i j , p r a , e , n ë m o s p u n o f s h m e t ë d r e j t ë , kjo p e s h ë t'u rëndoftë në atë jetë. Sytë e pläkut mbetën ca caste të palëvizshëm. Nuk të b e s o h e j q ë g j y m t y r ë t e tij d o t ë b ë n i n q o f t ë e d h e n j ë l ë vizje t j e t ë r , p a u s h k a t ë r r u a r k r e j t ajo s t r u k t u r e v j e t r a n e . M i r ë p o p l a k u lëvizi. — Afrohemi d h e pak, — pëshpëriti Besiani. Ata të dy ishin tani pothuajse në mes të grumbullit të njerëzve, që ecnin pas plakut. — K u s h flet k ë s h t u ? — p ë s h p ë r i t i D i a n a . — P l a k u , — u p ë r g j i g j B e s i a n i po me p ë s h p ë r i m ë . — M e g u r e b a l t e n ë s u p t ë k r a h u t b e t o h e t , sic t h u h e t n ë kanun. Z ë r i i p l a k u t , i t h e l l ë , si i m a r r ë h u a n g a s h p e l l i n a t , mezi dëgjohej. — P ë r k ë t ë g u r e d h é , m e t ë cilët n g a r k o v a v e t e n , .për ç k a k a m d ë g j u a r p r e j t ë p a r ë v e , k ë t u e k ë t u j a n ë k u fijtë e h e r s h ë m t ë k u l l o t ë s e k ë t u p ò i n g u l e d h e u n e . P o rrejta, i mbajtsha në atë jetë gur e balte në shpirt. P l a k u , d h e p a s tij g r u m b u l l i i n j e r ë z v e , i r a n ë d a l ngadalë m e s p ë r m e s pllajës. U dëgjuan p ë r h e r ë të f u n dit fjalët e p l a k u t : « P o r r e j t a , k y g u r e kjo b a l t e m ' u r ë n d o f s h i n n ë k ë t ë e n ë a t ë j e t ë » , d h e i lëshoi a t o p ë r t o k ë . Disa prej malësorëve që ecnin pas tij, nisën të g ë r m o nin menjëherë n ë p ë r të gjitha pikat që shënoi plaku. — Ja, po zhgulin g u r ë t e vjetër d h e po ngulin gurët e r i n j të k u f i r i t , — i s h p j e g o i B e s i a n i së s h o q e s . A t y - k ë t u dëgjoheshin goditjet e çekiçëve. Dikush t h ë rriste: Afroni fëmijët. Afroni fëmijët të shikojnë. Diana vështronte përhumbshëm vendosjen e gurëve. P a p r i t u r m i d i s x h o k e v e t ë zeza t ë m a l ë s o r ë v e ajo p a d i s a katrorë të përbuzshëm që po afroheshin dhe e kapi për m ë n g e t ë s h o q i n , s i p ë r t'i k ë r k u a r n d i h m ë . A i e v ë s h t r o i n ë m ë n y r ë p y e t ë s e , p o r ajo n u k a r r i t i t'i s h p j e g o n t e asgjë, sepse gjeometri ishte n d ë r k a q përballë tyre. Buzëqeshja i bënte të d u k e s h i n e d h e më të d e h u r sytë e tij. 267

per2lek.com Klan Kulturor

— Ç ' k o m e d i , — t h a ai, d u k e t r e g u a r m e k o k ë n ë d r e j tim të malësorëve. — Ç'tragjikomedi! Ju jeni shkrimtar, a p o j o ? S h k r u a j e n i k ë t ë idiotësi, j u l u t e m . B e s i a n i e v ë s h t r o i r r e p t a s , pa i d h ë n ë p ë r g j i g j e . — M ë falni q ë n d ë r h y r a k ë s h t u p a t a k t . A ? M ë f a l n i ju lutem, sidomos ju, zonjë. Ai bëri një përkulje pakëz teatrale p ë r p a r a d h e D i a n a ndjeu e r ë n e pijes. — Ç ' d ë s h i r o n i ? — t h a ajo ftohtë, pa e f s h e h u r p ë r buzjen. Tjetri hapi dy-tri h e r ë gojën p ë r të folur, p o r q ë n d r i mi i saj, sic d u k e t , e h u t o i d h e n u k t h a d o t a s g j ë . E ktheu kokën nga malësorët dhe qëndroi një grime ashtu, m e f y t y r ë t ë p a l ë v i z s h m e , m b i t ë cilën k i s h t e a k o m a n j ë p j e s ë t ë b u z ë q e s h j e s s ë tij d h e p i k ë r i s h t p j e s ë n m ë t ë keqe të saj. — Është vërtet p ë r të v ë n ë kujën, — m ë r m ë r i t i pas pak. — Asnjëherë gjeometrisë nuk i është b ë r ë një fyerje më e m a d h e në fytyrë të dheut. — Çfarë? — E s i t ë m o s fias k ë s h t u ? J a , u n e j a m g j e o m e t ë r . K a m studiuar për këtë punë, më kuptoni? Për m a t j en e tokave. E megjithatë vërtitem vite me r a d h ë nëpër Rrafsh, p a e u s h t r u a r dot p r o f e s i o n i n t i m . S e p s e m a l ë s o r ë t n u k duan ta njohin profesionin e gjeometrit. Ju i patë vetë se si i z g j i d h n i n a t a p u n ë t e k u f i j v e . Me g u r ë e m a l l k i m e e shtriga e ku di une. K u r s e veglat e m i a r r i n ë prej v i tesh të mbyllura në trastën e udhëtimit. Atje në b u j t i n ë i k a m lënë, h e d h u r në një qoshe. Ndonjë dite k a n ë për të m'i v j e d h u r fare, në mos m ' i k a n ë vjedhur. P o r u n e s ' k a m p ë r t a l ë n ë q ë p u n a t ë v e j ë g j e r atje. K a m p ë r t'i d a l ë p u n ë s p ë r p a r a e k a m p ë r t'i s h i t u r e p ë r t ' i p i r e , p ë r p a r a se n d o k u s h të m'i vjedhë. Oh, dite e zezë! Ika, zotni, po m a b ë n m e s h e n j ë Ali B i n a k u , u s t a i I m . M ë falni, zoti shkrimtar, në b ë r a ndonjë gabim, më falni, zonjëz e b u kur. Lamtumirë. — Tip i çuditshëm, — t h a Besiani, k u r tjetri u largua. — Ç'do të b ë j m ë t a n i ? — t h a D i a n a . 268

per2lek.com Klan Kulturor

Midis turmës së rralluar ata kërkuan me sy karrocierin, i cili u a f r u a m e n j ë h e r ë p o r s a n d e s h i v ë s h t r i m i n e t y r e . — Do të n i s e m i ? Besiani bëri «po» me k o k ë . Ata iu afruan karrocës në kohën që plaku i moçëm p r e k t e m e d o r e g u r ë t e p o r s a v e n d o s u r t ë k u f i r i t t ë ri, d u k e shqiptuar një formule mallkimi p ë r ata që do të g u x o nin t ' i l ë v i z n i n . Ndërsa hipnin në karrocë, Diana e ndjeu se vëmendja e malësorëve, që ishte t ë r h e q u r përkohësisht nga shënimi i kufijve, u p ë r q e n d r u a përsëri t e k ata. Ajo u fut e p a r a në karrocë në kohën që Besiani përshëndeste edhe një herë me dore së largu Ali B i n a k u n d h e ndihmësit e tij. Diana e ndiente veten pak të lodhur dhe rrugën gjer në h a n e b ë r i pothuajse pa folur. — P i m ë një kafe p ë r p a r a se të nisemi? — pyeti Besiani. — Si të d u a s h , — t h a D i a n a . N d ë r s a u sillte k a f e n , h a n x h i u u t r e g o n t e r a s t e p l e q ë s i m e s h t ë f a m s h m e t ë Ali B i n a k u t , t ë cilat r r ë f e h e s h i n gojë p a s g o j e n ë m a l e s i . K u p t o h e j m e n j ë h e r ë q ë a i i s h t e tepër k r e n a r për bujtësin e tij. — K u r vjen në këtë krahinë, gjithmonë në bujtinën time bie, — tha. — P o z a k o n i s h t k u b a n o n ? — p y e t i Besiani, s a p ë r t ë thënë diçka. — A s g j ë k u n d , — t h a h a n x h i u . — I tillë ë s h t ë A l i B i naku, është kudo e s'është asgjëkund. Sepse ai është gjithmonë në shtegtim, sepse gjithmonë e gjithkund ka s h e r r e pezmatim, d h e njerëzit k a n ë nevojë për gjyqtar. Ai e v a z h d o i b i s e d ë n p ë r Ali B i n a k u n e p ë r p e z m i n s h e k u l l o r t ë n j e r ë z v e e d h e p a s i solli k a f e n , e m ë v o n ë , kur erdhi të m e r r t e filxhanët e paret d h e pastaj, k u r i përcolli a t a gjer jashtë. Ishin d u k e hipur në karrocë, k u r Besiani ndjeu që Diana i shtrëngoi krahun: — B e s i a n , s h i k o , — fha ajo me zë të ulët. D i s a h a p a l a r g t y r e n j ë m a l ë s o r i ri, t e p ë r i z b e h t ë , vështronte me ca sy të shtangur në drejtim të tyre. Në m ë n g ë n e tij dallohej q a r t ë r u b i i zi. 269

per2lek.com Klan Kulturor

— Një g j a k ë s , — t h a B e s i a n i , d u k e i u d r e j t u a r h a n x h i u t . — Ti e n j e h ? Sytë e vëngër të bujtinarit vështruau disa hapa anash malësorit. K u p t o h e j menjëherë që udhëtari po bëhej gati të hynte në han d h e kishte ndalur sa për të pare mysafirët e rrallë me karrocë. — J o , — t h a b u j t i n a r i . — P a r a t r i d i t ë s h ka k a l u a r k ë n d e j p ë r n ë O r o s h , p ë r t a k s ë n e g j a k u t . E j , djalosh, — i t h i r r i ai të p a n j o h u r i t , — si e ke e m r i n ? Malësori, q ë , sic d u k e t , i e r d h i e p a p r i t u r t h i r r j a e b u j t i n a r i t , k t h e u s y t ë n g a ai. D i a n a n ë a t ë ç a s t k i s h t e h y r ë në karrocë, por Besiani qëndroi a k o m a një g r i m e te shkallina, si p ë r të pare do të përgjigj ej apo jo i p a njohuri. Te d r i t a r j a e karrocës, e k a l t ë r y e r lehtazi nga q e l qi, u d u k f y t y r a e D i a n e s . — Gjorg, — u përgjigj i p a n j o h u r i , me n j ë zë d i s i të pasigurt, të s h k ë r m o q u r pak, si zëri i çdo njeriu që s'ka folur për një k o h ë të gjatë. Besiani u l ë s h u a n ë n d e n j ë s e p r a n ë s ë s h o q e s . — Ka v r a r ë para ca ditësh d h e tani po kthehet n g a Oroshi. — E d ë g j o v a , — t h a ajo me zë të u l ë t , pa i h e q u r s y t ë nga xhami. Që n g a v e n d i ku d u k e j si i m b ë r t h y e r , m a l ë s o r i e vështronte si në e t h e gruan e re. — Sa i z b e h t ë , — ia b ë r i D i a n a . — E q u a n i n Gjorg, — t h a Besiani d u k e u r r e g u l l u a r në ndenjëse. Diana vazhdonte ta m b a n t e kokën te x h a m i . Që j a s h t ë d ë g j o h e s h i n fjalët e b u j t i n a r i t . — E di r r u g ë n ? — i t h o s h t e ai me zë të l a r t ë k a r r o cieri t. — Ki k u j d e s te V a r r e t e K r u s h q v e , a t j e n g a t ë r r o h e n të gjithë, në v e n d që të m a r r i n k r a h u n e djathtë, m a rrin të majtin. Karroca lëvizi. Sytë e të panjohurit, që u d u k ë n j a shtëzakonisht të errët, ndoshta për s h k a k të zbehtësisë së fytyrës, vazhduan të nguleshin mbi k a t r o r i n e dritares, ku i s h t e f y t y r a e D i a n e s . A s a j g j i t h a s h t u , m e g j i t h ë s e e ndjeu se nuk duhej të vështronte më, iu duk se nuk kishte fuqi t ë h i q t e s y t ë n g a a i s h t e g t a r q ë k i s h t e m b i r ë a s h t u 270

per2lek.com Klan Kulturor

papritur ndanë rrugës. Ndërsa karroca largohej, dy-tri h e r ë ajo f s h i u a v u l l i n q ë s a j o h e j m b i x h a m n g a f r y m ë m a r r j a e s a j , p o r avulli ri'krijohej p r a p ë a t y p ë r a t y , s i kur të shpejtonte të ngrinte një perde midis tyre. — Ti k i s h e të d r e j t ë , — t h a ajo, d u k e u m b ë s h t e t u r e l o d h u r m b i s h p i n ë n e n d e n j ë s e s , 'kur" k a r r o c a u l a r g u a mjaft d h e p ë r j a s h t a s'dukej më asnjë f r y m ë njeriu. Besiani vështroi një g r i m e me habi të shoqen. Ai u m a t t a p y e s t e s e ç'ishte a j o gjë, p ë r t ë cilën a i k i s h t e p a s u r t ë d r e j t ë , p o r diçka e p e n g o i . N ë t ë v ë r t e t ë , g j a t ë gjithë u d h ë t i m i t të paraditës atij i qe d u k u r se në diçka ajo n u k i j e p t e t ë d r e j t ë . K u r s e t a n i q ë ajo v e t ë p o h o n t e të kundërtën, atij iu duk e panevojshme, për të m o s t h ë n ë disi e r r e z i k s h m e t ë k ë r k o n t e s o a r i m e . K r y e s o r e i s h t e që ajo të m o s dilte e z h g ë n j y e r n g a ky u d h ë t i m . D h e ajo p o r s a i k i s h t e p o h u a r n j ë gjë t ë t i l l ë . B e s i a n i n d j e u t ë g j a l l ë r o h e j . M a d j e atij i u d u k se, m e g j i t h ë s e t u r b u l l , pak a s h u m ë po e kuptonte perse ai kishte pasur të drejtë. — E v u r e re se sa i z b e h t ë i s h t e ai m a l ë s o r i që k i s h t e b ë r ë v r a s j e p a r a c a ditësh, — t h a B e s i a n i d u k e i a n g u l u r sytë, kushedi pse, unazës në dorën e saj. — Ai që p a m ë pak përpara, apo jo? — Vërtet, ishte tmerrësisht i zbehtë. — tha Diana. — Kushedi ç'dyshime, ç'iëkundie ka pasur gjersa është nisur p ë r të bërë vrasjen, E ç'janë lëkundjet e Hamletit p ë r p a r a mëdyshjeve të këtij Hamleti të malësive tona? S y t ë e s a j e v ë s h t r u a n me m i r ë n j o h j e . — Të d u k e t e t e p r u a r që të p ë r m e n d e m r i n e p r i n c i t danez p ë r një malësor të Rrafshit? — A s p a k , — t h a D i a n a . — Ti i t h u a g j ë r a t k a q b u k u r d h e ti e di se" sa të ç m o j u n e p ë r k ë t ë . R r ë s h a i t a z i a t i j i kaloi n ë p ë r t r u i d e j a s e i s h t e p i k ë r i s h t e f o l u r a ajo që e k i s h t e n d i h m u a r p ë r ta f i t u a r Dianen. — H a m l e t i t iu shfaq f a n t a z m a e të a t i t p ë r ta s h t y r ë •>të h a k m e r r e i . — v a z h d o i B e s i a n i , i n d e z u r . — Po a e m e r r dot me m e n d se ç'fantazmë e t m e r r s h m e del p ë r p a r a m a l ë sorit, p ë r t a s h t y r ë t ë n i s e t p ë r g j a k m a r r j e ? 271

per2lek.com Klan Kulturor

S y t ë e Dianes, të zgjeruar j a s h t ë m a s e e v ë s h t r o n i n ngultazi. — Në shtëpitë që k a n ë për të m a r r ë gjak, v a r e t në një k ë n d të k u l l ë s k ë m i s h a e p ë r g j a k u r e v i k t i m ë s , e cila n u k h i q e t që a n d e j pa u s h l y e r g j a k u , — v a z h d o i B e s i a n i . — E m e r r m e m e n d ç'gjë e t m e r r s h m e ë s h t ë k j o ? F a n t a z m a e babait iu shfaq H a m l e t i t dy-tri herë, në m e s n a t ë , d h e v e t ë m për pak caste, k u r s e këmisha që k ë r k o n g j a k m a r r j e , n ë k u l l a t t o n a r r i a t y dite e n e t , m u a j d h e s t i n ë t ë t ë r a , d h e g j a k u n d ë r r o n n g j y r ë n ë të, d h e n j e r ë z i t t h o n ë : ja, t ë v d e k u r i t s'po i d u r o h e t s a t ë m e r r e t h a k u i t i j . — P r a n d a j ai i s h t e n d o s h t a aq i z b e h t ë , — t h a D i a n a . — Kush? — Ai... m a l ë s o r i a t j e . — Ah, po. Sigurisht. P ë r një grime Besianit iu duk se Diana e shqiptoi fjalën « i z b e h t ë » n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë, s i k u r t ë t h o s h t e «i bukur», por e hoqi mendjen sakaq që a n d e j . — E ç'do të b ë j ë t a n i ai? — p y e t i D i a n a . — Kush? — Ai... p r a , m a l ë s o r i . — A h , ç'do t ë b ë j ë a i ? — B e s i a n i b ë r i n j ë î ë v i z j e m e s u p e . — N ë qoftë s e a i e k a b ë r ë v r a s j e n p a r a k a t ë r - p e s ë d i t ë s h , sic t h a b u j t i n a r i d h e n ë q o f t ë s e e k a m a r r ë b e s ë n e madhe, domethënë besën njëmuajshe, atëherë nuk i m b e ten veçse njëzet e pesë dite jetë n o r m a l e p ë r të jetuar. Besiani buzëqeshi hidhur, por fytyra e saj m b e t i e palëvizshme. — K j o ë s h t ë n j ë f a r ë leje e t i j e f u n d i t m b i k ë t ë b o t e , — v a z h d o i ai. — S h p r e h j a e f a m s h m e se të g j a l l ë t s ' j a n ë veçse të vdekur që k a n ë ardhur me leje në këtë jetë, në bjeshkët tona m e r r një kuptim krejt të saktë. — Ashtu dukej ai, krejt si i a r d h u r me leje që a n d e j , — i a b ë r i ajo. — D h e m e a t ë s h e n j ë n e a t j e s h m e n ë m ë n g ë , — D i a n a m o r i f r y m ë t h e l l ë . — Ti e t h e m i r e , — v a z h d o i ajo, — t a m a m si n j ë H a m l e t . Besiani v ë s h t r o n t e përjashta, me një buzëqeshje të ngrirë në pjesën e s i p ë r m e të fytyrës. — Dhe të m e n d o s h se Hamleti, pasi bindet për atë që 272

per2lek.com Klan Kulturor

d u h e t t ë bëjë, e k r y e n v r a s j e n m e p a s i o n . K u r s e ai, — B e siani tregoi me dore në rrugë, në drejtimin e k u n d ë r t nga p o i k t e k a r r o c a , — m o t o r i q ë v ë n ë l ë v i z j e atë, ë s h t ë j a s h t ë t i j , m a d j e disa h e r ë j a s h t ë k o h ë s s ë t i j . Diana dëgjonte e përqendruar, megjithëse diçka i shpëtonte nga k u p t i m i i fjalëve të t i j . — Duhet një vullnet prej titani që të nisesh drejt v d e k j e s , s i p a s n j ë u r d h r i t ë m a r r ë p r e j një l a r g ë s i e t e p ë r të m a d h e , — v a z h d o i B e s i a n i . — S e p s e u r d h r i v j e n disa h e r ë vërtet që larg, m a d j e ndonjëherë p r e j brezash të zhdukur njerëzorë. Diana përsëri mori frymë thellë. — Gjorg, — t h a ajo me zë të u l ë t . — K ë s h t u e k i s h t e emrin, apo jo? — Kush? — Ai p r a , m a l ë s o r i . . . te b u j t i n a . — A h , po, G j o r g . T a m a m k ë s h t u d u k e j . T y t ë b ë r i përshtypje, apo jo? Ajo b ë r i « p o » m e k o k ë .

per2lek.com Klan Kulturor

D y - t r i h e r ë u d u k se do të n i s t e shi, p o r p i k l a t e tij të vogla humbisnin, sic d u k e t , në atë hapësirë të p a niate, pa e a r r i t u r tokën. V e t ë m disa prej t y r e kishin r ë n ë mbi xhamin e karrocës d h e dridheshin mbi të si ca pikëza loti. K i s h t e n j ë c o p ë h e r ë q ë D i a n a v ë s h t r o n t e d r i d h j e n e a t y r e p i k ë z a v e , p r e j të c i l a v e q e l q i d u k e j i m a l l ë n g j y e r . Ajo v e t ë s ' n d i h e j m ë a s p a k e l o d h u r . P ë r k u n d r a z i , n g a n j ë f a r ë l e h t ë s i e e b r e n d s h m e , v e t j a i d u k e j disi e t e j d u k s h m e , m e g j i t h ë s e e g j i t h ë k j o i s h t e e f t o h t ë d h e pa gëzim. — I g j a t ë ky d i m ë r , — t h a B e s i a n i . — S'do që s'do të dalë.
1 8 - 2

273

Diana vazhdonte të vështronte peizazhin. Kishte në

të d i ç k a që t ë s h p ë r n d a n t e v ë m e n d j e n , t ë z b r a z t e ty vetë,
d u k e t ë l e h t ë s u a r k ë s h t u n g a çdo d e n d ë s i m m e n d i m e s h . Dianes i vinin ndër m e n d raste shkoqitjesh të vështira të k a n u n i t prej Ali B i n a k u t , a s h t u sic i k i s h t e d ë g j u a r në h a n prej b u j t i n a r i t . N ë t ë v ë r t e t ë , jo n g j a r j e t ë piota, p o r copëza të tyre, p a m j e o s e p j e s ë n o t o n i n n g a d a l s h ë m n ë r r j e d h ë n e m e n d i m e v e të s a j . Ja dy p o r t a s h t ë p i s h , që shkuleshin nga vendi për të k ë m b y e r vendet. Njëra u Bhpua m e p l u m b p r e j d i k u j t n j ë n a t ë v e r e . I zoti i k u llës s ë f y e r d u h e j t ë m e r r t e s h p a g i m , p o ç'të b ë n t e ? P ë r s h p i m i n e p o r t e s n u k m u n d t ë d e r d h e j g j a k , p o r as fyer ja e portes s ' m u n d të d u r o h e j . A t ë h e r ë Ali Binaku, i t h i r r u r p ë r g j y q ë s i , k i s h t e v e n d o s u r : t'i s h k u l e t p o r t a e s h t ë p i s ë f a j t o r i t d h e n ë v e n d t ë saj t'i v i h e t p o r t a e s h p u a r , që ta mbajë ashtu me brima tërë jetën, pa pasur të drejtë ta n d ë r r o j ë . D i a n a p ë r f y t y r o n t e e n d j e n e Ali B i n a k u t k a t u n d m ë k a t u n d e k r a h i n ë më krahinë, i -ndjekur n g a dy n d i h m ë s i t e tij, m j e k u dhe gjeometri. G r u p më të çuditshëm v ë s h t i r ë s e m u n d t ë p ë r f y t y r o j e dot. J a , n j ë n a t ë t j e t ë r d i k u j t i vinte befas miku në shtëpi, dhe ai dërgonte gruan te fqinjët, ( d h e f q i n j ë t m ë t ë a f ë r t i s h i n n j ë ç e r e k o r e l a r g ) , për t ë m a r r ë h u a d i ç k a . K a l o n i n o r ë t d h e g r u a j a s ' k t h e h e j , p o r ai e m b a n t e v e t e n p ë r p a r a m i k u t e k ë s h t u e fshihte shqetësimin gjer në mëngjes. Ndërkaq gruaja s'kthehej as të nesërmen, as të pasnesërmen, sepse kishte ndodhur diçka që s'ndodhte k u r r ë në Rrafsh: gruan e m b a nin me force robinë në s h t ë p i n ë e tyre t r e vëllezërit fqinje, d u k e f j e t u r secili n g a n j ë n a t ë m e t ë . Diana e përfytyroi v e t e n në gjendjen e gruas d h e u ngjeth nga tmerri. Shkundi kokën. si o ë r t'u çliruar prej m e n d i m i t t ë n e v e r i t s h ë m , p o r a i s'i n d a h e j l e h t ë . Pas natës së tretë gruaja u k t h y e d h e i tregoi të shoqit g j i t h ç k a . Po ç'të b ë n t e i f y e r i ? Ng.iarja i s h t e k r e j t e j a s h t ë z a k o n s h m e d h e m u n d t ë l a h e j v e ç m e g j a k . M i r ë p o fisi i v ë l l e z ë r v e l a p ë r d h a r ë i s h t e fis i s h u m t ë e i f u a i s h ë m d h e qysh në s t i n ë t e para të gjakut familia e n i e r i u t të fyer d o t ë s h u h e j k r e j t . V e ç k ë s a j , n j e r i u i fyer s ' k i s h t e q ë 274

per2lek.com Klan Kulturor

lluar s h u m ë trim. D h e kështu, p ë r ngjarjen e jashtëzak o n s h m e ai kërkoi diçka që rrallë e k ë r k o n malësori : n d i h m ë n e g j y q i t të p l e q v e . G j y q i i s h t e i v ë s h t i r ë . S ' i s h t e e lehtë të gjykohej një p u n ë që i s h t e e p a s h e m b u l l t në k u j tesën e Rrafshit, po aq vështirë ishte të gjendej ç'dënim duhej të m e r r n i n tre vëllezërit. A t ë h e r ë t h i r r ë n Ali Bin a k u n d h e ai vendosi njërën n g a dy zgjidhjet: ose të tre vëllezërit t'i dërgojnë g r a t e e t y r e me r a d h ë të f lene nga n j ë n a t ë m e n j e r i u n e fyer, o s e t ë z g j e d h i n n j ë r i n p r e j tyre, që të vritet prej të fyerit, d u k e s h k u a r g j a k h u p ë s . Vëllezërit e pleqësuan /punën d h e zgjodhën të d y t ë n : njëri •prej t y r e t ë v d i s t e d h e p i k ë r i s h t i m e s m i . P j e s ë n e v d e k j e s së v ë l l a i t të m e s ë m D i a n a e p ë r f y tyroi krejtësisht me lëvizje të ngadalësuara, si në filma. Vëllai i m e s ë m k ë r k o i n g a p l e q ë s i a t r i d h j e t ë d i t ë t e b e s ë s . P a s t a j , d i t ë n e t r i d h j e t e n j ë t ë i i'yeri i z u r i p r i t ë d h e e v r a u qetësisht. E pastaj? kishte p y e t u r Besiani. Pastaj asgjë, ishte përgjigjur h a n x h i u . Ishte njeriu në bote dhe iku, s'është m ë , d h e e g j i t h ë kjo k o t , p ë r n j ë m a r r ë z i . Në prag të nemitjes Diana e kishte mendjen te koha që i kishte m b e t u r p ë r të j e t u a r atij malësorit me e m r i n G j o r g . I p ë r k o h s h ë m , t h a ajo m e v e t e d h e p s h e r ë t i u . — Ja n j ë k u l l ë n g u j i m i , — t h a B e s i a n i , d u k e i r ë n ë x h a m i t m e gisht. Diana vështroi në drejtimin ku ai tregonte me dore. — A j o e v e ç u a r a , e s h i k o n ? A j o me frëngji t e p ë r të ngushta. — Sa e z y m t ë , — t h a D i a n a . A j o k i s h t e d ë g j u a r s h p e s h t ë flitej p ë r k u l l a t e f a m s h m e t ë n g u j i m i t , k u m b y l l e s h i n p a s m b a r i m i t t ë afa tit t ë besës gjithë gjakësit që iknin n g a shtëpitë p ë r të m o s rrezikuar familjet e tyre. Ishte h e r a e p a r e që shikonte një k u l l ë n g u j i m i e q ë d ë g j o n t e h o l l ë s i r a t ë p i o t a p ë r t ë . — F r ë n g j i t ë e saj v ë s h t r o j n ë n g a çdo r r u g ë e f s h a t i t , në m ë n y r ë që askush të mos afrohet pa u diktuar prej të n g u j u a r v e , — s h p j e g o n t e B e s i a n i . — K u r s e n j ë r a f r ë n g j i vështron nga porta e kishës, për rastet e pajtimit, p o r këto janë tepër të rralla. 275

per2lek.com Klan Kulturor

— E sa r r i n ë n j e r ë z i t a t j e ? — p y e t i D i a n a . — Në k u l l ë n e n g u j i r a i t ? O, me v i t e të t ë r a , g j e r s a p ë r j a s h t a t ë n d o d h i n n g j a r j e t ë tilla, q ë t ë n d ë r r o j m ë r a portin midis gjakut të dhënë d h e gjakut të m a r r ë . — G j a k u t të d h ë n ë , g j a k u t të m a r r ë , — p ë r s ë r i t i Diana. — Ti flet p ë r këtë gjë sikur të ishin v e p r i m e bankare. Besiani buzëqeshi. — P o n ë n j ë f a r ë m ë n y r ë a s h t u ë s h t ë , — t h a ai. — K a n u n i n e p ë r s h k o n t e j e m b a n ë një llogari e ftohtë. — Është vërtet e tmerrshme, — tha Diana, d h e Besiani n u k e k u p t o i n ë s e ajo e t h a k ë t ë p ë r k u l l ë n e n g u j i m i t , a p o p ë r fjalët e f u n d i t t ë t i j . N ë t ë v ë r t e t ë a j o k i s h t e a f r u a r prapë kokën te xhami, për të pare edhe një herë kullën e z y m t ë , së cilës i d u k e j t a n i v e t ë m n j ë r a b r i n j ë . K ë t u d o t ë f u t e j a i m a l ë s o r i i z b e h t ë , m e n d o i ajo. Por kishte mundësi që të vritej përpara se të mbyllej në atë gurëri. Gjorg, p ë r s ë r i t i ajo m e v e t e e m r i n e tij d h e i u d u k se ndjeu një rrëzomë diku në pjesën e p o s h t m e të gjoksit. A t j e diçka u s h p ë r b ë d h i m b s h ë m d h e n ë t ë n j ë j t ë n k o h ë ëmbëlsisht. D i a n a n d j e u t ë h u m b t e n j ë lloj m b r o j t j e j e , q ë , a s h t u s i çdo g r u a t ë r e g j a t ë p e r i u d h ë s s ë f e j e s ë s a p o d a s h u r i s ë , e kishte m b a j t u r edhe atë larg rrezikut të ndjenjave për dikë tjetër. Ishte h e r a e pare, qysh pas njohjes me B e s i a n i n , q ë ajo e l a v e t e n l i r s h ë m t ë m e n d o n t e p ë r d i k ë . A j o p o m e n d o n t e p ë r atë, q ë i s h t e k ë t u m e leje, sic t h a B e s i a n i , d h e leja e tij i s h t e e s h k u r t ë r , d i ç k a m ë t e p ë r se tri javë, d h e çdo dite që ikte, ia p a k ë s o n t e atë e d h e m ë , n d ë r s a a i e n d e j b j e s h k ë s m e a t ë r u b t ë zi, q ë t r e g o n te se gjakun e kishte borxh, krejt g j a k u n e tij, që dukej se po e j e p t e p a r a k o h e , k a q i z b e h t ë ish, i z g j e d h u r p r e j vdekjes, si d r u r i i s h ë n u a r p ë r t'u p r e r ë , në pyll, sic e q u a j t i B e s i a n i , d h e të g j i t h a k ë t o i t h o s h i n s y t ë e tij të ngujuar mbi sytë e saj: une jam k ë t u për pak kohë, grua e huaj. Asnjëherë një vështrim b u r r i n u k e k i s h t e t r o n d i t u r D i a n e n n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë. N d o s h t a n g a p r a n i a

per2lek.com Klan Kulturor

276

e v d e k j e s , k i s h t e m e n d u a r ajo, a p o n d o s h t a n g a k e q ardhja që ishte aq i b u k u r . Tani e kishte vështirë të k u p t o n t e nëse- a t o d y - t r i p i k ë z a lot i s h i n s i p ë r x h a m i t a p o në s y t ë e s a j . — Ç ' d i t ë e g j a t ë , — t h a ajo me zë, e h a b i t u r d h e v e t ë p ë r fjalët e s a j . — Ndihesh e l o d h u r ? — tha Besiani. — Pak. — P a s një ore, e s h u m t a pas një ore e një çerek, d u het të mbërrijmë. A i i v u r i k r a h u n m b i s u p e d h e e afroi l e h t a z i d r e j t vêtes. Ajo qëndroi e qetë, pa iu larguar, por e d h e pa e l e h t ë s u a r p e s h ë n e saj p ë r f i a b ë r ë a t i j m ë t ë l e h t ë t ë r h e q j e n . Ai e n d j e u këtë, m e g j i t h a t ë a r o m a e m i r e q ë v i n t e p r e j q a f ë s s ë saj, e b ë r i t ë p ë r k u l t e k o k ë n t e v e s h i i saj d h e t'i p ë s h p ë r i s t e : — Si do të flerne s o n t e ? Ajo n g r i t i s u p e t p ë r t ë t h ë n ë « k u e d i u n e ? » . — S i d o q o f t ë k u l l a e- O r o s h i t ë s h t ë si k u l l ë p r i n c i d h e besoj s e n ë t ë d p t ë n a v ë n ë t ë f l e m ë t ë d y n ë n j ë d h o m ë , — vazhdoi ai me zë të ulët, me një n u a n c e fshehtësie n ë të, — a p o j o ? S y t ë e tij b i n i n p j e r r t a z i m b i p r o f i l i n e s a j , d u k e shoqëruar në një m ë n y r ë kuptimplote fshehtësinë p ë r k ë d h e l ë s e t ë z ë r i t t ë t i j . P o r ajo e m b a n t e v ë s h t r i m i n p ë r para dhe n u k iu përgjigj. Pezull, midis fyerjes dhe mosfyerjes, a i e liroi p a k ë z k r a h u n d h e n d o s h t a d o f i a h i q t e f a r e n g a s u p e t , s i k u r ajo, n ë ç a s t i n e f u n d i t , n g a q ë e n d j e u n d o s h t a k ë t ë gjë, a p o a s h t u k o t , i foli d i ç k a . — S i ? — ia b ë r i ai. — Të pyeta, a ka lidhje gjaku midis princit të Oroshit d h e familjes m b r e t ë r o r e . •— A s p a k , — u p ë r g j i g j ai. — Po si është e m u n d u r që q u h e t p r i n c ? Besiani u r r u d h në fytyrë. — Ë s h t ë p a k e n g a t ë r r u a r , — t h a . — Në të v ë r t e t ë ai nuk është princ, pavarësisht se në r r e t h e të caktuara e quajnë ashtu dhe njerëzit e Rrafshit e thërresin shpesh 277

per2lek.com Klan Kulturor

Prenk, që do të thotë pikërisht princ. P o r ata e njohin më s h u m ë me emrin «kapidan», megjithëse... Besiani u kujtua se n u k kishte n d e z u r cigare prej k o h ë s h . Si çdo n j e r i që e pi c i g a r e n r r a l l e , ai u m o r n j ë copë herë me paketën dhe shkrepësen. Dianes i dukej se e bënte këtë sa herë që donte të s h t y n t e s a d o p a k një s h p j e g i m t ë v ë s h t i r ë . N ë t ë v ë r t e t ë , ajo q ë n i s i t ' i s h p j e g o n t e B e s i a n i asaj p ë r k u l l ë n e O r o s h i t , ( s h p j e g i m q ë k i shte mbetur përgjysmë qysh në Tirane, atëherë kur nga kanceleria e princit, me një gjuhë të ngrirë, disi të çud i t s h m e , atij i k i s h t e a r d h u r ftesa, k u i n j o f t o h e j s e i s h t e i m i r ë p r i t u r n ë O r o s h , n ë çdo k o h ë t ë v i t i t e n ë ç d o o r ë t ë d i t e s e t ë n a t ë s ) , p r a ajo q ë p o i t h o s h t e t a n i n ë k a r r o c ë , n u k i s h t e m ë e q a r t ë s e ajo q ë i k i s h t e t h ë n ë d i k u r n ë T i r a n e , p r a n ë n j ë g o t e çaji, m b i k a n a p e n ë e s t u d i o s s ë t i j . P o r n d o s h t a kjo v i n t e s e p s e k i s h t e d i ç k a t ë m j e g u l l t n ë g j i t h ç k a q ë l i d h e j m e k u l l ë n d r e j t s ë cilës ata po shkonin mysafirë. — Nuk është t a m a m princ, — tha Besiani, — e m e g j i t h a t ë , n g a një p i k ë p a m j e , ë s h t ë m ë s h u m ë s e p r i n c , j o v e t ë m p ë r f aktin se familja e kullës së Oroshit është s h u m ë më e vjetër se familja m b r e t ë r o r e , por sidomos p ë r m ë n y r ë n se si ajo sundon m b i krejt Rrafshin. A i v a z h d o i t'i s h p j e g o n t e s e k y i s h t e n j ë s u n d i m i n j ë lloji t ë v e ç a n t ë , s u n d i m m e a n ë t ë k a n u n i t , i p a n g j a s h ë m m e a s n j ë s u n d i m t j e t ë r m b i fytyr^ë t ë d h e u t . Q y s h p r e j k o h ë s h q ë s ' m b a h e s h i n m e n d , a s policia d h e a s a d m i n i strata shtetërore nuk ndërhynin në Rrafsh. Kulla vetë s ' k i s h t e a s polici, a s a d m i n i s t r a t e , m e g j i t h a t ë R r a f s h i i s h t e i gjithi nën kontrollin e saj. Kështu kishte q e n ë në k o h ë n e Turqisë, madje më përpara, dhe k ë s h t u më vonë, gjatë pushtimeve serbe e austriake, dhe pastaj gjatë r e publikës së pare d h e më pas, në republikën e d y t ë e gjer tani, n ë n m b r e t ë r i n ë . Madje disa vjet m ë p a r e n ë P a r l a m e n t ishte bërë një përpjekje e fundit nga një g r u p d e putetësh, për të futur administratën shtetërore në Rrafsh, por përpjekja kishte dështuar. Ne duhet të ëndërrojmë që k a n u n i të s h t r i j ë p u s h t e t i n e tij m b i g j i t h ë t r o j e t e v e n d i t , kishin thënë mbrojtësit e Oroshit, dhe jo të p ë r p i q e m i ta 278

per2lek.com Klan Kulturor

s h k u l i m p r e j b j e s h k ë v e të t i j , m e g j i t h ë s e a t ë nuk ka force në bote që ta shkulë. Diana pyeti p r a p ë diçka p ë r origjinën p r i n c o r e të z o t ë r v e t ë k u l l ë s , d h e B e s i a n i t i u d u k s e ajo e b ë r i a t ë pyetje me po atë m ë n y r ë të thjeshtë, k u r një grua kërkon t ë dijë n ë s e j a n ë a p o s ' j a n ë v ë r t e t p r e j floriri b i z h u t ë q ë b ë h e n g a t i t'i v ë n ë p ë r p a r a . Ai i t h a se n u k e b e s o n t e që të z o t ë t e O r o k u t r r i d h nin nga ndonjë familje e vjetër princore shqiptare. Së p a k u n j ë gjë e tillë n u k n j i h e j . O r i g j i n a e t y r e g j i t h s e s i i s h t e e h u m b u r n ë m j e g u l l . S i p a s tij k i s h t e d y m u n d ë s i : o s e f a m i l j a e t y r e i s h t e filiz i n d o n j ë f a m i l j e j e të h e r s h m e feudale, por jo s h u m ë të njohur, që u kishte s h p ë t u a r r r e b e s h e v e t ë k o h ë s , ose m u n d t ë i s h t e t h j e s h t n d o n j ë familje që ishte m a r r ë brez pas brezi me interpretimin e k a n u n i t . D i h e j se s h t ë p i të tilla, që i s h i n si ca lloj f a l toresh juridike, diçka midis vendeve të orakujve dhe a r k i v a v e g j y q ë s o r e , m e k a l i m i n e k o h ë s g r u m b u l l o n i n fuqi të mëdha, gjersa u harrohej fare origjina d h e s h n d ë r r o h e shin në sundim tare." — T h a s h ë i n t e r p r e t u e s k a n u n i , — v a z h d o i të s h p j e gonte Besiani, — sepse kulla e Oroshit edhe sot e kësaj dite përcaktohet në k a n u n si vigjiluese e kanunit. — Aio vetë qëndron jashtë kanunit? — pyeti Diana. — Më duket se kështu më ke thënë njëherë. — P o , ë s h t ë p i k ë r i s h t a s h t u . E v e t m j a ajo q ë n d r o n jashtë kanunit në gjithë Rrafshin. — P ë r të ka s h u m ë legienda të zymta, apo jo? B e s i a n i u m e n d u a një h o p . — Në të v ë r t e t ë ë s h t ë e n a t y r s h m e që n j ë k u l l ë të tillë s h e k u l l o r e t a r r e t h o j ë n j ë a t m o s f e r e g j i t h s e s i e m i s tershme. — Sa qejf, — t h a D i a n a g ë z u e s h ë m d u k e u b ë r ë p a p r i t u r e a f ë r t si më p a r e Dër të. — S h u m ë qejf që po s h k o j m ë m y s a f i r ë atje. A p o j o ? A i m o r i f r y m ë thellë, s i p a s një l o d h j e j e t ë m a d h e . Ta shtrëngoi p r a p ë s u p e t d h e e vështroi me ëmbëlsi të p ë r z i e r m e q o r t i m , s i k u r t'i t h o s h t e : p o p s e m ë m u n d o n d u k e më ikur befas larg, k u r je kaq e afërt? 279

per2lek.com Klan Kulturor

Ajo kishte në fytyrë p r a p ë a t ë buzëqeshje, së cilës ai i s h i k o n t e v e t ë m anët, k u r s e pjesa k r y e s o r e e saj i k t e p ë r para në largësi. A i afroi k o k ë n t e x h a m i . — Së s h p e j t i do të b j e r ë m u z g u , — t h a . — Besoj se kulla do të j e t ë afër tani, — t h a D i a n a . Të dy e kërkonin nga të dyja d r i t a r e t e karrocës. Në qiellin e v o n ë p a s d i t o r k i s h t e n j ë p a l ë v i z s h m ë r i t ë r e n d e . Retë dukej sikur kishin ngrirë një h e r ë e p ë r g j i t h m o n ë atje lart dhe, në qoftë se akoma kishte njëfarë lëvizjeje t ë f u n d i t p ë r r e t h , k j o n u k n d o d h t e n ë qiell, p o n ë t o k ë . Lartësitë malore shtjelleshin ngadalshëm, sipas ritmit të ecjes s ë k a r r o c ë s . A t a të dy ishin k a p u r p ë r dore, n d ë r s a s y t ë v a z h d o nin të k ë r k o n i n kullën në horizont. Misteri i saj i a f r o n te e d h e më. «Ja, ja!» thanë dy-tri h e r ë pothuajse në një gojë, p o r n u k i s h t e ajo. I s h i n v e t ë m f o r m a k r e s h t a s h a p o resh të ngecura përbri tyre. Rreth e rrotull ishte shkreti, t h u a s e shtëpitë e tjera, vetë jeta ishin t ë r h e q u r praptazi, p ë r të m o s b e z d i s u r v e r m i n e e k u l l ë s së O r o s h i t . — Po ku ë s h t ë ? — ia b ë r i D i a n a a n k u e s h ë m . S y t ë e t y r e e k ë r k o n i n kullën në çdo pikë të horizontit d h e s h f a q j a e saj m i d i s t ë ç a r a v e t ë r e v e , l a r t n ë q i e l l , d o t'u d u k ej ndoshta po aq e n a t y r s h m e , sa e d h e d i k u m i d i s shkëmbinjve në tokë.

per2lek.com Klan Kulturor

' Drita e llambës prej bakri që m b a n t e në dore njeriu që u p r i n t e në katin e trete të kullës, lëkundej frikshëm nëpër mure. — K ë n d e j , z o t n i , — t h a ai p ë r të t r e t e n h e r ë , d u k e e m ë n j a n u a r llambën prej vêtes, në m ë n y r ë që ata të s h i h -

280

per2lek.com Klan Kulturor
nin më mire r r u g ë n . Dyshemeja ishte e s h t r u a r e gjitha me dërrasa që kërcitnin e d h e më tepër në atë orë të pasmesnatës. — K ë n d e j , zotni. B r e n d a n j ë l l a m b ë t j e t ë r p o p r e j b a k r i , m e f i til t ë ngritur fare pak, ndriçonte dobët m u r e t dhe figurât e një qilimi ngjyrëvishnje. Diana lëshoi p a d a s h u r një p s h e rëtimë. — T a n i po ju sjell v a l i x h e t , — t h a n j e r i u d h e u z h d u k pa zhurmë. A t a t ë d y m b e t ë n një copë h e r ë m ë k ë m b ë , d u k e v ë s h t r u a r n ë fillim n j ë r i - t j e t r i n d h e p a s t a j d h o m ë n . — Si t'u d u k princi? — pyeti ai me zë të ulët. — S'di si të t h e m , — u p ë r g j i g j D i a n a g a t i me p ë s h p ë r i m ë . N ë n j ë r a s t t j e t ë r ajo d o t'i t h o s h t e s e a i i u d u k p a k s a i p a k a p s h ë m , g j i t h s e s i i p a n a t y r s h ë m , a s h t u si g j u h a e ftesës s ë t i j , m i r ë p o d h ë n i a e k a q s h p j e g i m e v e n ë a t ë o r ë t ë p a s d a r k ë s i u d u k e p a k u p t i m t ë . — S'di s i t a t h e m , — p ë r s ë r i t i . — K u r s e ai, « q e h a j a i i g j a k u t » , sic e q u a n i n , nuk më pëlqeu. — As m u a , — t h a B e s i a n i . V ë s h t r i m i i t i j , d h e p a s tij ai i s a j , u n d a l ë n d y - t r i h e r ë r r ë s h q i t a z i m b i n j ë s h t r a t t ë r e n d e p r e j d r u lisi, t ë m b u l u a r m e flokëse p r e j l e s h i n ë n g j y r ë t ë k u q e t ë e r r ë t . Në mur, mbi kokë të shtratit, ishte një kryq po prej dru lisi. Besiani iu afrua njërës prej dritareve. Ai ishte akoma atje k u r t e d e r a u d u k p r a p ë n j e r i u m e l l a m b ë b a k r i n ë dore. Në dorën tjetër m b a n t e me vështirësi dy valixhet. A i p o l i n t e a t o n ë d y s h e m e k u r B e s i a n i , a s h t u sic i s h t e i kthyer me shpinë, me fytyrën gati të ngjitur te x h a m a t e dritares, pyeti: — Ç ' ë s h t ë ajo a t j e ? Njeriu, me h a p a të lehtë, iu afrua. Diana i pa një copë h e r ë t ë dy, g j y s m ë t ë p ë r k u l u r t e p a r v a z i , d u k e v ë s h truar poshtë, si në një h u m n e r ë . — Ë s h t ë n j ë f a r ë d h o m e , zotni, n j ë f a r ë h a j a t i , s'di q y s h ta quaj, ku presin njerëzit e a r d h u r nga të gjitha anët e R r a f s h i t p ë r të d h ë n ë t a k s ë n e g j a k u t . — A h , — d ë g j o i D i a n a z ë r i n e të s h o q i t . N g a q ë ai 281

ishte gati i n g j i t u r pas dritares, zëri i e r d h i i ç n a t y r u a r . — Është paradhoma e famshme e vrasësve. — E gjakësve, zotni. — Po, e gjakësve... E di, e di. K a m d ë g j u a r p ë r të... Besiani vazhdoi të qëndronte te dritarja. Njeriu i k u llës u t ë r h o q d i s a h a p a p a s , p a z h u r m ë . — Natën e mire, zotni! Natën e mire, zonjë! — N a t ë n e m i r e , — t h a Besiani me po a t ë zë të p a na tyrshëm. — N a t ë n e m i r e , — t h a D i a n a , pa n g r i t u r k o k ë n nga valixhja e p o r s a h a p u r . Një copë h e r ë , me ca lëvizje p a gjallëri, ajo t r a z o i t e s h a t e s a j , p a v e n d o s u r d o t s e ç'duhej të n x i r r t e prej valixhes. D a r k a kishte q e n ë e rende dhe tani ndiente një peshë të pakëndshme në stomak. Vështroi flokësen e k u q e m b i s h t r a t i n e m a d h d h e prapë nguli sytë m b i brendësinë e valixhes, pa ditur se ç'duhej të vishte për natën. Ishte akoma d u k e trazuar teshat, k u r dëgjoi zërin e tij : — Eja të s h i k o s h ! Diana u n g r i t d h e iu afrua dritares. Ai lëvizi p ë r t'i b ë r ë v e n d d h e ajo n d j e u a k u l l s i r ë n e x h a m a v e f i a p ë r shkonte tejpërtej qenien e saj. Përtej a t y r e x h a m a v e n a t a ngjante si e v a r u r në h u m n e r ë . — S h i k o a t j e , — t h a B e s i a n i , me zë të d o b ë t . Ajo n g u l i s y t ë n ë t e r r , p o n u k p a a s g j ë , v e ç n d j e u pafundësinë e natës, që të kallte drithëtirën. — A t j e , — t h a ai, d u k e p r e k u r m e d o r e x h a m i n , — p o shtë... a n u k d a l l o n n j ë d r i t ë z ? — Ku? — A t j e thellë... s h u m ë p o s h t ë . S y t ë e saj k a p ë n m ë n ë f u n d n j ë n d r i ç i m t ë z b e h t ë . Më t e p ë r se dritëz ishte një kuqëlim i d o b ë t në brinjët e h u m n e r ës. — E s h o h , — p ë s h p ë r i t i ajo. — Po ç ' ë s h t ë ? — Hajati i famshëm, ku gjakësit presin me d i t e e n d o njëherë me javë për të dhënë taksën e gjakut. Frymëmarrja e Dianes ndihej e shpeshtë p r a n ë supit të tij. 282

per2lek.com Klan Kulturor

— E p e r s e p r e s i n k a q g j a t ë ? — p y e t i ajo. — N u k e di. Kulla n u k e m e r r taksën kollaj. Ndoshta që në hajat të ketë gjithmonë pritës. Ti ke ftohtë! H i d h diçka krahëve. — A i m a l ë s o r i atje... t e b u j t i n a , k a q e n ë k ë t u ? — Po, pikërisht. Na t h a h a n x h i u për të, apo jo? — Po, ka tri dite që kaloi këndej p ë r të d h ë n ë t a k sën e gjakut, kështu na tha. — E pra, është t a m a m ashtu. Dianes i shpëtoi një psherëtimë. — D o m e t h ë n ë k a q e n ë atje... — Të g j i t h ë g j a k ë s i t e R r a f s h i t , pa p ë r j a s h t i m , k a l o j n ë n ë p ë r a t ë p a r a d h o m ë , — t h a ai. — E f r i k s h m e . Si t h u a t i ? — A s h t u ë s h t ë . Q y s h p r e j k a t ë r q i n d e ca v j e t ë s h , qyshse është në k ë m b ë kulla e Oroshit, d i t e e natë, d i m ë r e verë, në atë hajat ka përherë vrasës. Ajo e n d j e u f y t y r ë n e t i j f a r e p r a n ë ballit. — Ë s h t ë e f r i k s h m e , n a t y r i s h t , s ' k a si të m o s j e t ë e frikshme. Vrasës që presin të paguajnë. Në të vërtetë është tragjike. Madje do të thosha, në njëfarë m ë n y r ë e madhërishme. — E madhërishme?! — J o m e a t ë k u p t i m t ë mirëfilltë... P o r s i d o q o f t ë . . . ajo d r i t ë z në gjirin e n a t ë s , si n j ë q i r i m b i v d e k j e n . . . o zot, është vërtet diçka madhërisht e frikshme. Dhe të m e n d o s h s e s ' ë s h t ë fjala p ë r v d e k j e n e n j ë n j e r i u , p ë r d r i t ë z ë n mbi v a r r të tij, por për një vdekje të m a d h e . Ti ke ftohtë? Të thashë të hedhësh diçka krahëve. A t a q ë n d r u a n një copë h e r ë ashtu, pa i h e q u r sytë n g a n d r i ç i m i atje p o s h t ë , g j e r s a D i a n a n d j e u t ë f t o h tët t'i futej gjer në palcë. — Është v ë r t e t s h u m ë ftohtë, — t h a dhe u largua n g a d r i t a r j a . — B e s i a n , m o s r r i atje, — i t h a p a s p a k të s h o q i t . — Do të f t o h e s h . A i u k t h y e n g a ajo d h e b ë r i d y - t r e h a p a d r e j t m e s i t të dhomës. Në atë kohë, me një tingull të r e n d e që i bëri t ë d r i d h e s h i n t ë dy, n j ë o r ë e v a r u r n ë m u r , q ë s'e k i s h i n vënë re gjer atëherë, ra dy pas m e s n a t e . 283

per2lek.com Klan Kulturor

— O zot, sa u t r o m b a , — t h a D i a n a . Ajo u ul p r a p ë në gjunjë p ë r p a r a valixhes d h e n j ë c o p ë h e r ë t r a z o i n ë p ë r të. — T ë t'i n x j e r r e d h e t y p i z h a m e t ? — p y e t i p a s p a k . A i m ë r m ë r i t i diçka n ë p ë r d h ë m b ë d h e n i s i t ë e c t e poshtë e lart n ë p ë r dhomë. Diana iu afrua p a s q y r ë s së v e ndosur sipër një s ë n d u k u : — Ti ke g j u m ë ? — p y e t i ai p a s p a k . — Jo. Po ti? — As une. Ai u ul t e k a n a e s h t r a t i t d h e n d e z i n j ë c i g a r e . — N d o s h t a s ' d u h e j të k i s h i m pixë k a f e n e d y t ë , — t h a . D i a n a t h a diçka, p o r , n g a q ë n ë c e p i n e m a j t ë t ë g o j ë s m b a n t e n j ë k a r f i c ë q ë b ë h e j g a t i t a v i n t e n ë flokë, n u k i u s h q u a n fjalët. Besiani u m b ë s h t e t te koka e krevatit dhe me sy të s h p ë r q e n d r u a r ndiqte lëvizjet e n j o h u r a të së shoqes p r a n ë p a s q y r ë s . P a s q y r a , s ë n d u k u m b i t ë cilin i s h t e m b ë s h t e t u r ajo, o r a n ë m u r , a s h t u s i e d h e s h t r a t i d h e s h u m i c a e m o b i l j e v e t ë t j e r a n ë k u l l ë , n g j a n i n s i t ë stilit b a rrok, por tepër të thjeshtësuar. Ndërsa krihej përpara pasqyrës, me bisht të syrit D i a n a v ë s h t r o n t e fjollat e t y m i t s i p ë r f y t y r ë s s ë p ë r h u m b u r të Besianit. K r e h r i rrëshqiste përherë e më ngadalë, s i m e m ë d y s h j e , n ë flokët e s a j . P a s t a j d o r a i n g e l i p ë r n j ë ç a s t p e z u l l n ë e r ë . N g a d a l ë ajo e l a k r e h r i n m b i s ë n d u k dhe, pa ia h e q u r sytë pamjes së të shoqit në pasqyrë, q e t a z i , t h u a s e d o n t e m e çdo k u s h t t ' i s h p ë t o n t e v ë m e n d j e s së tij, me h a p a të lehtë iu afrua dritares. P a s x h a m a v e i s h t e a n k t h i d h e n a t a . Ajo e l a v e t e n t ë përshkohej p r e j drithëtirës së saj, ndërsa s y t ë k ë r k o n i n me n g u l m n ë p ë r atë kaos dritëzën e h u m b ë t . E gjeti më n ë f u n d . I s h t e n ë t ë n j ë j t i n v e n d , atje p o s h t ë , s i e v a r u r në hon. tek regëtinte dobët, gati të gëlltitej në çdo çast p r e j n a t ë s . N j ë c o p ë h e r ë t ë g j a t ë s y t ë e saj n u k s h q i teshin dot nga ai kuqëlim i zbehtë në atë rrokullimë terri. Ai i s h t e si k u q ë l i m i n j ë z j a r r i p r i m i t i v , m a g m ë e v j e t ë r m i j ë r a v j e ç a r e , r e f l e k s i i d o b ë t i së cilës d i l t e që n g a q e n d r a e globit t o k ë s o r . I s h t e si p o r t â t e f e r r i t . D h e p a p r i 284

per2lek.com Klan Kulturor

tur, me një dendësi të papërballueshme, Diana kujtoi atë, n j e r i u n q ë k i s h t e k a l u a r n ë p ë r a t ë ferr. G j o r g , e t h i r r i ajo m e v e t e , d u k e l ë v i z u r b u z ë t e n g r i r a . A i v e n t e e v i n t e n ë p ë r ato u d h ë të p a a r r i t s h m e , me m e s a z h e t e vdekjes n ë p ë r duar, m ë n g ë , f latra. D u h e j të ishte gjysmë perëndi për të p ë r b a l l u a r atë terr e a t ë kaos të fillimit të botes. Dhe ashtu i jashtëzakonshëm, i p a a r r i t s h ë m , ai m e r r t e p e r masa të m ë d h a , fryhej e valonte n ë p ë r natë, si një kujë. Tani n u k i besohej se e kishte p a r e d h e ishte pare prej t i j . V e t j a i u d u k e ç n g j y r o s u r , e z h v e s h u r n g a çdo m i s t e r n ë k r a h a s i m m e t ë . H a m l e t i b j e s h k ë v e , p ë r s ë r i t i ajo fjalët e B e s i a n i t . P r i n c i im i zi. Do ta takonte edhe një h e r ë valle? D h e aty te d r i tarja, m e b a l l i n q ë p o i b ë h e j a k u l l p r e j x h a m i t t ë n g r i r ë , ajo e n d j e u s e p ë r a t ë t a k i m i s h t e g a t i t ë j e p t e s h u m ë . N ë a t ë çast n d j e u p a s v ê t e s f r y m ë m a r r j e n e t ë s h o q i t d h e d o r ë n e tij që iu m b ë s h t e t në ijë. D i s a s e k o n d a ai e përkëdheli me butësi në atë pjesë të trupit që ia pëlqente veçanërisht dhe pastaj, megjithëse n u k shikonte ç'ndodhte në fytyrën e saj, pyeti me një zë të s h u r d h ë t : — Ç'ke kështu? Diana n u k u përgjigj, vetëm fytyrën vazhdonte ta mbante të k t h y e r nga x h a m a t e errët, sikur ta ftonte edhe atë të shikonte andej.

per2lek.com Klan Kulturor

285

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLl

I KATËRT

Ndërsa ngjitte shkallët prej druri që çonin në katin e trete të kullës, Mark Ukaçjerra dëgjoi një zë që thirri fare ultazi: — S h ë t ! M y s a f i r ë t e n d e po f l e n ë . Ai vazhdoi të ngjitej, pa n d ë r r u a r asgjë në ecjen e vet, d h e z ë r i n ë k r y e t ë s h k a l l ë v e p ë r s ë r i t i : — K u j d e s , po të t h o n ë . A n u k e d ë g j o v e që m y s a f i r ë t po flenë? Marku ngriti sytë për të pare se kush kishte guxim i n t'i fliste k ë s h t u , t a m a m n ë k o h ë n k u r njëri nga 286

shërbëtorët po zgjaste kokën te parvazi p ë r të p a r e p r i shësin é qetësisë. Shërbyesi m b u l o i gojën me dore n g a tmerri k u r njohu «Qehajanë e gjakut». M a r k Ukaçjerra vazhdoi të ngjitej dhe, k u r arriti në k r y e t ë s h k a l l ë v e , kaloi p ë r b r i s h ë r b ë t o r i t t ë n g r i r ë , p a t h ë n ë asgjë, m a d j e pa k t h y e r as kokën. Ai ishte një nga kushërinjtë e afërt të princit dhe, ngaqë në ndarjen e punëve të kullës merrej me pjesën e gjakmarrjes, quhej «Qehajai i gjakut». Shërbyesit, m e gjithëse një pjesë e t y r e ishin gjithashtu kushërinj, po t e p ë r të largët të princit, e kishin frikë atë gati njëlloj si princin. Të habitur, ata shikonin shokun e tyre, që shpëtoi n g a n j ë r r e b e s h i s i g u r t , d u k e sjellë n d ë r m e h d , j o p a keqardhje, r a s t e t ë tjera, kur, p ë r pakujdesi m ë t ë vogla, „ ata kishin p a g u a r tepër shtrenjtë. P o r «Qehajai i gjakut», megjithëse pas një darke të bollshme e me miq, kishte një fytyrë ngjyrë balte atë mëngjes. Dukej menjëherë që ishte i mërzitur d h e mendjen e kishte gjetkë. Pa k t h y e r kokën nga asnjëri, ai shtyu d e r ë n e një d h o m e të m a d h e , përbri dhomës së miqve dhe hyri brenda. D h o m a ishte e ftohtë. Nga x h a m a t e dritareve të n g u s h t a , p o r t ë l a r t a , m e k o r n i z a p r e j d r u lisi t ë p a l y e r , h y n t e n j ë n d r i ç i m , q ë atij i u d u k s i k u r v i n t e n g a n j ë d i t e armiqësore. U afrua edhe më pranë xhamave dhe vështroi jashtë r e t e e palëvizshme. Po h y n t e marsi, por në qiell i s h t e a k o m a s h k u r t . K y m e n d i m i k a l o i n ë p ë r t r u m e n j ë f a r ë n e r v o z i z m i , s i k u r e d h e kjo t ë i s h t e n j ë p a d r e j t ë s i që i b ë h e j p o s a ç ë r i s h t a t i j . D u k e i m b a j t u r sytë përjashta, sikur të donte t'i m u n donte me atë ndriçim që, megjithëse i hirtë, ishte i forte p ë r vështrimin, ai i harroi në çast korridoret e m b u s h u r a me h a p a të kujdesshëm e me atë «shët, qetësi!», d h e të g j i t h a k ë t o p ë r s h k a k t ë çiftit t ë m y s a f i r ë v e t ë m b r ë m s h ë m , t ë cilët, a s a i v e t ë s ' d i n t e p s e , i k i s h i n n g j a l l u r n j ë ndjenjë jomiqësore. Në përgjithësà darka e m b r ë m s h m e k i s h t e q e n ë p ë r të e bezdisur. N u k i hahej. Në s t o m a k ndiente vazhdimisht një gërryerje, një si boshllëk, që ai përpiqej ta m b u s h t e , 287

per2lek.com Klan Kulturor

por, përkundrazi* s a m ë s h u m ë q ë s h t y n t e u s h q i m i n m e zor në të, aq më t e p ë r i dukej se s t o m a k u po i b o s h a tisej. M a r k Ukaçjerra i hoqi sytë nga d r i t a r e t d h e një copë h e r ë v ë s h t r o i r a f t e t e r è n d a p r e j d r u lisi t ë b i b l i o t e k ë s . Shumica e libra ve të vendosur në të ishin të hershëm, një pjesë libra fetarë, të tjerë në latinisht apo në shqipe të vjetër. Në një raft të v e ç a n t ë , poshtë, ishin b o t i m e b a s h k ë kohore, që kishin lidhje të drejtë apo të tërthortë me kanunin d h e me kullën e Oroshit. Kishte libra të t ë r ë të s h k r u a r p ë r t ë , ose r e v i s t a k u q e n ë b o t u a r p j e s ë l i b r a s t i apo artikuj, studime apo vjersha. Në të vërtetë, si p u n ë kryesore Mark Ukaçjerra kishte ç ë s h t j e t e g j a k m a r r j e s , p o r ai qe i n g a r k u a r , v e ç k ë s a j , edhe me arkivin e kullës. Arkivi ishte vendosur në pjesën e poshtme të bibliotekës, në pjesën e m b y l l u r , të v e s h u r përbrenda me llamarinë. Atje ishte n d r y r ë gjithë d o k u mentacioni i kullës: aktet, marrëveshjet e fshehta, k o r r e s pondenca me konsuj të huaj, akordet me qeveritë s h q i p tare, me republikën e pare, me republikën e dytë, me mbretërinë, akordet me guvernatorët apo komandantët e t r u p a v e pushtuese, turq, sërbë, austriakë.*Aktet ishin n ë disa g j u h ë , p o r s h u m i c a q e n ë t ë s h k r u a r a n ë s h q i p e n e v j e t ë r . N j ë d r y n i m a d h , çelësin e të cilit ai e m b a n t e v a r u r në qafë, lëshonte një rrezëllimë v e r d h a n e m i d i s dy kapakëve. Mark Ukaçjerra bëri e d h e një h a p drejt bibliotekës dhe dora e tij, me një lëvizje gjysmë përkëdhelëse, gjysmë të egër, preku r a d h ë n e librave d h e të revistave bashkëkohore. Ai dinte s h k r i m e këndim, megjithatë jo aq sa të ishte në gjendje të lexonte se çfarë s h k r u h e j në to p ë r Orokun. Një n g a priftërinjtë e kuvendit të raurgeshave, që ishte jo larg që këndej, vinte një herë në m u a j , p ë r të sistemuar sipas pënmbajtjes librat d h e r e v i s t a t e m b ë r r i t u r a n ë k u l l ë . A i i n d a n t e ato n ë t ë m i r a d h e t ë k ë q i j a , m e n j ë fjalë n ë a t o q ë s h k r u a n i n m i r e p ë r O r o k u n dhe Kanunin d h e në ato që shkruanin keq për të. Sasia e të mirave në krahasim me të këqijat n d r y s h o n t e v a z h dimisht. Zakonisht t ë ' m i r â t ishin m ë tepër, por e d h e t ë 288

per2lek.com Klan Kulturor

këqijat s'ishin pak. K i s h t e stinë që të këqijat shtoheshin me vrull, saqë ishte rrezik të barazoheshin me të mirât. P ë r të d y t ë n h e r ë dora e M a r k u t kaloi me nervozizëm mbi r a d h ë n e librave, d u k e rrëzuar dy-tre prej tyre. Kishte atje n o vela, d r a m a d h e g o j ë d h ë n a p ë r R r a f s h i n , q ë , sic t h o shte prifti që i lexonte, të qetësonin shpirtin, p o r kishte dhe asosh, të h i d h u r a helm, që s'merrej vesh se si princi i d u r o n t e të rrinin në bibliotekën e tij. Të ishte për atë, M a r k Ukaçjerrën, a t a libra do t'i kishte d j e g u r prej kohësh. P o r princi ishte i durueshëm. Jo v e t ë m që n u k i d i g j t e , a p o s ë p a k u n u k i flakte n g a d r i t a r j a , p o r k i s h t e c a s t e q ë e d h e i s h f l e t o n t e n g a p a k . P o r a i i s h t e z o t i tdj dhe ai dinte ç'bënte. Ja, edhe pas darkës së mbrëmshme, k u r po u tregonte mysafirëve mjediset përbri dhomës së miqve, k u r erdhën t e kjo d h o m ë , a i k i s h t e t h ë n ë : « S a h e r ë k a n ë v j e l l u r v r e r k u n d ë r O r o k u t , p o r s ' t u n d e t O r o k u d h e s'do t ë r u n det kurrë.» Dhe në vend që të vështronte sharapollët e k u l l ë s , s y t ë i m b a n t e t e rafti i l i b r a v e d h e r e v i s t a v e , t h u a s e a t j e i s h t e j o v e t ë m sulmi, p o r e d h e m b r o j t j a e k u llës. « S a q e v e r d r a k a n ë r ë n ë , — k i s h t e v a z h d u a r p r i n c i , — d h e s a m b r e t ë r i r a j a n ë f s h i r ë n g a faqja e d h e u t , k u r s e Oroku është në këmbë.» K u r s e ai, m y s a f i r i s h k r i m t a r , t ë cilin M a r k u n u k e d e s h i q y s h n ë fillim, b a s h k ë m e g r u a n e v e t t ë b u k u r , p ë r kulej për të pare titujt e librave d h e të revistave d h e s ' t h o s h t e asgjë. Sic e k i s h t e k u p t u a r M a r k u g j a t ë b i s e dës s ë d a r k ë s , a i k i s h t e s h k r u a r p ë r R r a f s h i n n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë q ë s ' m e r r e j v e s h , i s h t e m i r e a p o i s h t e k e q . M e n j ë fjalë n j ë f a r ë s h k r i m i d e l e d a s h . P o r n d o s h t a p i k ë risht p ë r këtë arsye princi e kishte ftuar në kullë, madje bashkë me gruan, p ë r ta k u p t u a r ç'klshte në kokë dhe për ta bërë për vete. «Qehajai i gjakut» i ktheu shpinën bibliotekës d h e p r a p ë v ë s h t r o i n g a d r i t a r j a . T ë i s h t e p ë r a t ë , n u k d o t'i z i n t e s h u m ë b e s ë atij m y s a f i r i . S ' i s h t e v e t ë m n j ë n d j e një e turbullt armiqësore, që provoi q y s h në çastin e p a r e k u r i pa, tek ngjitnin shkallët me ato çantat e t y r e t ë l ë k u r t a n ë d u a r . I s h t e diçka t j e t ë r , m a d j e kjo t j e t r a \ 289 1 9 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

k i s h t e l i n d u r e d h e n d j e n j ë n a r m i q ë s o r e . I s h t e n j ë lloj frike n d a j t y r e , s i d o m o s n g a g r u a j a e m y s a f i r i t . « Q e h a j a i i gjakut» buzëqeshi h i d h u r me vete. Do të d u k e j e çudits h m e t ë d ë g j o n t e d i k u s h , s e ai, M a r k U k a ç j e r r a , q ë r r a l l ë ishte t r e m b u r n ë jetë e d h e n g a gjërat prej t ë cilave zakonisht zverdheshin trimat, m u n d të kishte provuar një ndjesi frike p ë r p a r a një gruaje. Mirëpo ishte t a m a m ashtu. A i p a t i f r i k ë p r e j s a j . Ajo d i ç k a s ' b e s o n t e n g a a t o q ë t h u h e s h i n r r e t h t r y e z ë s s ë d a r k ë s . D h e kjo k u p t o h e j m e n j ë h e r ë n g a s y t ë e s a j . N j ë p j e s ë e f j a l ë v e të k u r s y e r a të z o t i t t ë t i j , p r i n c i t , q ë a t i j i i s h i n d u k u r p ë r h e r ë ligje t ë p a kundërshtueshme, h u m b n i n fuqinë, mbyteshin qetësisht, rrënoheshin, porsa m b ë r r i n i n në sytë e saj. A është e m u n dur, kishte thënë ai dy-tri h e r ë me vete d h e po me vete i s h t e p ë r g j i g j u r : s ' ë s h t ë e m u n d u r , kjo ë s h t ë n j ë m a r r ë z i imja. P o r kishte p ë r v j e d h u r p r a p ë me sy g r u a n e re d h e kishte pare se ishte t a m a m ashtu. Fjalët treteshin në a t a sy, h u m b n i n f u q i n ë . D h e p a s fjalëve r r ë n o h e j q e t ë s i s h t një pjesë e kullës, ai vetë, M a r k Ukaçjerra d h e pas tij... D h e kjo n d o d h t e p ë r h e r ë t ë p a r e , p r a n d a j d h e , m e s a d u k e t , i s h k a k t o i atij f r i k ë . S e p s e n ë d h o m ë n e m i q v e t ë p r i n cit k i s h i n b u j t u r lloj-lloj m y s a f i r ësh t ë r ë n d ë s i s h ë m , q ë nga të dërguarit e pàpës, apo njerëzit e afërt të m b r e t i t Zog, g j e r t e k a t a m j e k r o s h ë t e d i t u r q ë q u h e n filozofë apo dijetarë dhe asnjëri prej t y r e n u k i kishte s h k a k t u a r M a r k u t n j ë n d j e s i t ë tillë. N d o s h t a kjo k i s h t e q e n ë d h e a r s y e j a q ë n a t ë n e m b r ë m s h m e princi kishte folur më s h u m ë se zakonisht. E d i n i n të g j i t h ë se ai fliste f a r e p a k , n g a n j ë h e r ë e h a p t e gojën sa për të t h ë n ë mirëseardhjen dhe ishin të tjerët ata q ë e m b a n i n gjallë b i s e d ë n . K u r s e m b r ë m ë , s i k u r t a k u p t o n t e d h e v e t ë boShin n ë p ë r t ë cilin k u l l o n t e g j i t h ç k a , a i e shkeli zakonin. D h e p ë r p a r a kujt! P ë r p a r a një gruaje! Jo grua, po shtrigë kishte q e n ë ajo. E b u k u r si orët e b j e s h k ë v e , p o r o r ë e k e q e . N d r y s h e s'ishte e m u n d u r t ë cenonte fuqinë e zotit të tij. Në të vërtetë gabimi ishte bërë qëkurse qe p r a n u a r , k u n d ë r zakonit, në d h o m ë n e b u r r a v e . S'e k i s h t e k o t k a n u n i q ë n d a l o n t e h y r j e n e g r a v e në d h o m ë n e m i q v e . Mirëpo, p ë r fat të keq, k o h ë t e fundit

per2lek.com Klan Kulturor

290

r e n d j a p a s m o d e s i s h t e e tillë, s a q ë g j e r k ë t u , n ë s h t y l l ë n e k a n u n i t , në O r o k , n d i h e j f r y m a e saj d j a l l ë z o r e . Mark Ukaçjerra ndjeu prapë atë boshllëkun e neveritshëm në stomak. Një inat i shurdhët përzihej me k r u p ë n e s t o m a k u t , përpiqej të s h p ë r t h e n t e diku, por, n g a q ë n u k gjente vendin e përshtatshëm, kthehej prapë përbrenda tij p ë r t a b ë r ë t ë v u a n t e . I v i n t e p ë r t ë vjellë. N ë t ë v ë r tetë e kishte vënë re prej kohësh se një erë e m a l l k u a r që ï r y n t e që andej larg, nga qytetet dhe fushat e z h b u r r ë ruara qyshkur, përpiqej të n d y n t e e të moliste e d h e m a let. D h e k j o p o n d o d h t e q y s h s e m i d i s m a l e v e n i s ë n t ë e n d e s h i n k ë t o g r a t ë s p i t u l l u a r a m e flokë t ë g ë s h t e n j t a a p o n g j y rë lajthie, që shtonin etjen p ë r të jetuar, qoftë e d h e pa nder, të hipura në ca karroca gjithë spërdredhje, t a m a m k a r r o c a - l a v i r e , m e c a b u r r a q ë m u n d t ë i s h i n çdo gjë, p ë r veç b u r r a . D h e , ç ' ë s h t ë m ë e k e q j a , k ë t o b u k u r o s h e gji'thë n a z e n a u f u t k ë s h i n g j e r n ë d h o m ë n e m i q v e , d h e k u pa, m u k ë t u n ë O r o k , n ë d j e p i n e k a n u n i t . J o , s'ishin t ë r a s t i t të gjitha këto. Diçka po zvetënohej me shpejtësi përreth, d i ç k a p o b j e r r t e . K u r s e a t a i k ë r k o n i n llogari a t i j p e r s e po pakësohej gjakmarrja. E d h e n a t ë n e m b r ë m s h m e k r v e - . zoti i k i s h t e t h ë n ë , m i d i s t ë t j e r a s h , g j i t h ë v r e r : « D i s a njerëz kërkojnë zbutjen e kanunit të të parëve» dhe e k i s h t e v ë s h t r u a r v ë n g ë r M a r k u n . C'do t ë t h o s h t e zoti i O r o k u t m e a t ë v ë s h t r i m ? M o s v a l l e ai, M a r k U k a ç j e r r a , i s h t e f a j t o r që k a n u n i , e s i d o m o s g j a k m a r r j a , k o h ë t e f u n dit po jepte shenja zbutjeie? A n u k e n d i e n t e ai d u h m ë n që frynte nga qytetet deledashe? Ishte e vërtetë që të ard h u r a t prej taksës së gjakut këtë vit ishin pakësuar, por n u k i s h t e v e t ë m a i f a j t o r p ë r k ë t ë , a s h t u sic n u k i s h t e v e t ë m m é r i t e e qehaiait të t o k a v e p r o d h i m i i m b a r ë i m i s rit. L e t ë b ë n t e k o h ë e k e q e , p a d o t ë s h i h t e a i s e ç ' m i s ë r do të korrte. Mirëpo viti bëri i m b a r ë d h e qehajai i tokave u lavdërua prej princit. K u r s e giaku n u k ishte shi që derd h e j p r e j qiejve. S h k a q e t e p a k ë s i m i t t ë tij i s h i n t e p ë r t ë m j e g u l l t a . Ai n a t v r i s h t k i s h t e p j e s ë n e v e t t ë faut n ë t ë r ë k ë t ë gjë. M i r ë p o kjo n u k v a r e j v e t ë m p r e j t i j . A h , p o t ' i j e p n i n a t i j t ë d r e j t a m ë t ë m ë d h a d h e p o t'i linin n ë d o r e disa g j ë r a , l e t'i k ë r k o n i n p a s t a j l l o g a r i g j e r 291

per2lek.com Klan Kulturor

në n j ë p ë r të a r d h u r a t e gjakut. A t ë h e r ë po, ai do të d i n t e ç'të b ë n t e . M i r ë p o , m e g j i t h ë s e n j e r ë z i t d r i d h e s h i n n g a n o f k a e tij e t m e r r s h m e , c a k u i fuqisë së tij s ' q e aq i largët. Ndaj d h e p u n ë t e gjakut po m e r r n i n t a t ë p j e t ë n në R r a f s h . - K i s h t e r ë n ë n u m r i i v r a s j e v e n g a v i t i n ë vit, p o r s t i n a e p a r e e k ë t i j viti k i s h t e q e n ë s i d o m o s k a t a s t r o f i k e . Ai e kishte ndier këtë dhe me gjak të n g r i r ë priste m b a r i m i n e l l o g a r i v e që n d i h m ë s i t e tij po i b ë n i n q y s h p r e j d i s a d i t ë s h . P ë r f u n d i m i q e m ë i k e q s e ç'e k i s h t e p r i t u r : as shtatëdhjetë për qind e s h u m ë s së të njëjtës stinë të v i t i t t ë s h k u a r n u k i s h t e d e r d h u r d o t n ë a r k ë . D h e kjo ndodhte në kohën që jo vetëm qehajai i tokave, p o r gjithë n d i h m ë s i t e t j e r ë të p r i n c i t , q e h a j a i i b a g ë t i v e e i k u l l o tave, qehajai i fajdeve d h e sidomos qehajai i nmllinjve e i minierave, që kishte n ë n u r d h ë r gjithçka që bëhej me vegël, d u k e nisur nga a v l ë m e n d e t gjer t e k o v a ç h a n a t , k i shin derdhur shuma të mëdha në arkën e përbashket. K u r s e ai, q e h a j a i k r y e s o r , (të a r d h u r a t e t ë t j e r ë v e m b l i d h e shin vetëm nga pronat e kullës, kurse të tijat nga gjithë R r a f s h i ) , p r a ai, q e h a j a i m ë i r ë n d ë s i s h ë m , s h u m a t e t ë cilit dikur barazobeshin me s h u m ë n e përbashket të gjithë të tjerëve, tani mezi dha gjysmën e tyre. Ndaj d h e vështrimi i princit në darken e m h r ë m s h m e i s h t e m ë i h i d h u r s e fjalët e t i j . A i v ë s h t r i m d u k e j s i k u r thoshte: ti je qehajai i gjakut, pra ti duhet të jesh egërsuesi kryesor i gjakmarrjes, ti je ai që d u h e t ta ngucësh atë, t'i f u t ë s h z e k t h i n , t a zgjosh, t a t ë r b o s h k u r ajo f a s h i t e t apo përgjumet. K u r s e ti po na bën të kundërtën. Të r r u a t ajo n o f k ë q ë m b a n . J a , k ë s h t u t h o s h t e a i v ë s h t r i m . O zot, psherëtiu thellë M a r k U k a ç j e r r a aty p r a n ë dritares. P s e n u k e linin të qetë. Valle të p a k t a ishin a n k t h e t e tij... Ai u përpoq ta hiqte m e n d j e n andej, u p ë r k u l te k a t i i poshtëm i bibliotekës dhe, pasi hapi një n g a k a p a k ë t e rende, nxori që brenda një radhor jashtëzakonisht të t r a shë, të lidhur me lëkurë. Ai ishte «Libri i gjaqeve». Një c o p ë h e r ë g i s b t ë r i n j t ë e tij s h f l e t u a n f l e t ë t e t r a s h a , të m b u s h u r a me një shkrim të dendur, ndarë në dy kolona t ë n g u s h t a . S y t ë e t i j n u k l e x o n i n asgjë, v e t ë m k a l o n i n ftohtazi mbi ata mijëra emra, rrokjet e të cilëve d u k e s h i n 292

per2lek.com Klan Kulturor

t ë n g j a s h m e m e n j ë r a - t j e t r ë n s i g u r i ç k a t e n j ë zalli t ë paniate. Atje ishin shënuar me r r ë n j ë e me t h e m e l gjaqet e g j i t h ë R r a f s h i t , b o r x h e t e v d e k j e s , që f a m i l j e t a p o fiset i kishin njëri-tjetrit, shlyerjet n g a të dyja palet, gjaqet e pashlyera, që përtërinin gjakmarrjen pas dhjetë, njëzet, disa h e r ë n j ë q i n d e n j ë z e t v j e t ë s h , l l o g a r i t ë e p a f u n d m e prapë me borxh e me shlyerje, breza të tërë njerëzorë të z h d u k u r , lisi i g j a k u t , sic t h i r r e j g j a k u n g a b a b a i , d h e lisi i tëmblit, sic thirrej gjaku n g a n ë n a , vrasja e l a r ë me v r a s j e , filani p ë r filanin, n j ë p ë r n j ë , k o k ë p ë r k o k ë , k a t ë r çifte t ë v r a r ë s h , f c a t ë r m b ë d h j e t ë , n j ë z e t e k a t ë r d h e p ë r h e r ë një gjak i tepërt në k r y e , një gjak tek, që, si dashi p ë r ç o r q ë i p r i n tufës, u p r i n t u r m a v e t ë r e j a t ë t ë v d e k u r v e . Libri ishte i vjetër, n d o s h t a po aq sa kulla. Atje n u k m u n g o n t e asgjë d h e fletët e t i j h a p e s h i n k u r v i n i n p ë r t ë b ë r ë h u l u m t i m e të d ë r g u a r të familjeve apo fiseve që p r e j k o h ë s h j e t o n i n p a g j a k . p o r a ë befas, p ë r s h k a k t ë nie dyshimi, të një h a m e n d i e j e , të një p ë s h p ë r i m e apo t ë n i e ënidrre g j y s m ë t ë m a r r ë , u t u r b u l l o h e j q e t ë s i a . A t ë h e r ë « Q e h a j a i i g j a k u t » , M a r k U k a ç j e r r a , a s h t u sic k i s h i n b ë r ë më p a r e dhjetëra p a r a a r d h ë s i t e tij, h a n t e fletët e t r a s h a t ë librit, k ë r k o n t e f l e t ë p a s fletè e k o l o n ë p a s k o l o n e r r i e d h ë n e fisit t ë g j a k u t d h e n d a l e i m ë n ë f u n d d i k u . «Po, keni giak p ë r të shlyer. Në vitin kaq e aa, në m u a i i n k a q e aq, n i e b o r x h i u k a m b e t u r p a e l a r ë » . N ë k ë t ë rast svië e «Qehajait të e i a k u t » kishin n i e qortim të r e n d e p ë r h a r r e s ë n e Efiatë. V ë s h t r i m i i tij d u k e j s i k u r t h o s h te: paaja juai ka qenë e gënieshtër. mjerë ju! P o r kjo n d o d h t e t e p ë r r r a l l ë . Z a k o n i s h t t ë g i i t h a g j a qet mbaheshin mend brez pas brezi nga giithë piesëtarët e familjes. A t o i s h i n k u j t e s a k r v e s o r e e fisit d h e h a r r e s a m u n d të ndodhte vetëm pas ngiarjesh të iashtëzakonshme e aë v a z h d o n i n g i a t ë . K ë t o i s h i n r r e b e s h e të befta, l u f t ë r a , shpërngulie, epidemi murtaie, atëherë k u r vdekja zhvler ë s o h e i . h u m b t e m a d h ë s h t i n ë , r r e e u l l a t , v e r m i n e e sai d h e , duke u bërë kështu e zakonshme dhe e përgjithshme, kthehei në një gië banale e pa neshë. Në këtë vërshim giithë halte e mërzi të vdekjes, aëllonte të h u m b t e n d o n j ë giak. P o r e d h e k u r n d o d h t e kjo, l i b r i i s h t e aty, i n d r y r ë n ë k u 293

per2lek.com Klan Kulturor

llën e O r o s h i t d h e , s a d o v i t e t ë s h k o n i n , s a d o q ë fisi t ë l u l ë z o n t e e t ë l ë s h o n t e b i s q e t ë reja, d o t ë v i n t e n j ë d i t e dyshimi, p ë s h p ë r i m a apo ë n d r r a gjysmë e m a r r ë p ë r të ringjallur gjithçka. Mark Ukaçjerra vazhdonte të shfletonte librin. Sytë e tij n d a l e s h i n h e r ë p a s h e r e n ë v i t e t e h o v z i m i t t ë g j a k m a r r j e s , ose, p ë r k u n d r a z i , n ë v i t e t e r e n i e s s ë s a j . M e gjithëse i kishte p a r e dhe kishte b ë r ë k r a h a s i m i n midis t y re me dhjetëra herë, tani që i shfletonte sërish, t u n d t e kokën në një m ë n y r ë të pakuptueshme. Kishte në atë lëvizje t ë k o k ë s n j ë a n k i m t ë p ë r z i e r m e k ë r c ë n i m , t h u a s e i g ë r g a h e j s h u r d h t a z i k o h ë s s ë s h k u a r . J a v i t e t 1611-1628, me n u m r i n më të lartë të gjaqeve brenda krejt shekullit t ë s h t a t ë m b ë d h j e t ë . J a d h e v i t i 1639, m e n u m r i n m ë t ë u l ë t : g j i t h s e j 722 v r a s j e n ë g j i t h ë R r a f s h i n . A i i s h t e v i t i i t m e r r s h ë m i dy k r y e n g r i t j e v e , ku g j a k u u d e r d h l u m ë , p o r a i i s h t e gjak t j e t ë r , j o k a n u n o r . P a s t a j m e r a d h ë v i t e t 1640 g j e r m ë 1690, n j ë g j y s m ë s h e k u l l r r e s h t , k u r n g a viti në vit, përherë e më oak, gjaku që d i k u r r r i d h t e si k r u a , m e z i c u r i s t e pikë-jpikë. D u k e j s i k u r g j a k m a r r j e s p o i vinte fundi. P o r t a m a m në kohën aë d u k e j se po vdiste, ajo s h p ë r t h e u m e n j ë v r u l l t ë r i . Viti 1 6 9 1 : d y f i s h i m i i g j a q e v e . V i t i 1693: t r e f i s h i m i , 1694: k a t ë r f i s h i m i . K i s h t e ndodhur një ndryshim themelor në kanun. Marrja e gjakut, që gjer atëherë binte v e t ë m m b i dorërasin, p r a m b i njeriun që kishte shtirë me pushkë, tani u shtri m b i krejt fisin. V i t e t e f u n d i t të s h e k u l l i t që po i k t e d h e v i t e t e p a r a të shekullit të ri u përgjakën fund e m a j ë . Gjendja v a z h doi k ë s h t u g j e r p r a n ë m e s i t t ë s h e k u l l i t , k u r u d u k ë n s h e n j a t e n j ë t h a t ë s i r e t ë r e . J a v i t i i t h a t ë 1754. M ë v o n ë 1799. Një s h e k u l l m ë v o n ë , t r i v i t e r r e s h t . 1878, 1879, 1880, p o r t ë g j i t h a k ë t o i s h i n v i t e k r y e n g r i t j e s h a p o luft ë r a s h m e t ë h u a j t , 'kur z a k o n i s h t g j a k m a r r j a b i n t e . G j a k u î tyre ishte i jashtëm për kullën e Oroshit e p ë r k a n u n i n , p r a a t o ishin v i t e g j a k h u p ë s e . K u r s e këtë vit s t i n a e p r a n v e r ë s p o n i s t e k e q e m ë k e q . Ai g a t i u d r o d h n g a k u j t i m i i d i t e s së s h t a t ë m b ë d h j e t ë marsit. Shtatëmbëdhjetë mars, përsëriti me vete. Sikur t ë m o s i s h t e ajo v r a s j a n ë B r e z i f t o h t , ajo dite d o t ë k i « 294

per2lek.com Klan Kulturor

s h t e m b e t u r pa g j a k . E p a r a d i t e e tillë, e bardhë, q y s h p r e j n j ë shekuâli, n d o s h t a q y s h p r e j d y , t r e , p e s e s h e kujsh, apo ndoshta q y s h prej nismës së gjakmarrjes. Edhe t a n i , t e k s h f l e t o n t e f l e t ë t e l i b r i t , a t i j i d u k e j se g i s h t a t po i d r i d h e s h i n . J a , d i t a e g j a s h t ë m b ë d h j e t ë m a r s i t k i s h t e tetë vrasje, më tetëmbëdhjetë m a r s njëmbëdhjetë, më n ë n t ë m b ë d h j e t ë e n j ë z e t m a r s n g a p e s ë v r a s j e , k u r s e ajo dita e s h t a t ë m b ë d h j e t ë marsit desh m b e t i pa vdekje. Harnend ja se m u n d të g d h i n t e një dite e tillë, M a r k U k a çjerrës i dukej e llahtarshme. D h e gati sa n u k kishte n d o d h u r a s h t u . Ajo h a t a d o t ë n d o d h t e m e s i g u r i , p o r i s h t e n g r i t u r n j ë Gjorg, n j ë f a r ë G j o r g u n g a B r e z f t o h t i , q ë e k i s h t e p ë r g j a k u r d i t ë n é zotit. D h e k ë s h t u e k i s h t e s h p ë t u a r atë... N d a j , k u r n j ë d i t e m ë p a r e a i k i s h t e a r d h u r të p a g u a n t e t a k s ë n e g j ä k u t , M a r k U k a ç j e r r a e k i s h t e vështruar në sy në një mënyrë të pazakonshme, me dhimbsuri, me mirënjohje, saqë tjetri qe h u t u a r . Mark Ukaçjerra e la më në fund librin mbi syprinën e k a t i t t ë u l ë t t ë b i b l i o t e k ë s . S y t ë e tij p ë r t ë d h j e t ë n h e r ë rrëshqitën mbi librat dhe revistat bashkëkohore. Gjatë k o h ë s s ë s i s t e m i m i t t ë t y r e , p r i f t i q ë m e r r e j m e to, i l e x o n te h e r ë pas here copa të n d r y s h m e nga shkrimet e k u n d ë r s h t a r ë v e t ë k a n u n i t . N ë to, p ë r h a b i n ë d h e t ë r b i m i n e M a r k U k a ç j e r r ë s , s u l m o h e s h i n g a t i h a p ë t , ose t ë r t h o r a z i pjesë të kanunit, madje dhe vetë kulla e Oroshit. Hm, hungronte Marku gjatë leximit, lexo më tej. Dhe tërbimi i tij, që sa vente rritej, përfshinte në vorbullën e vet jo vetëm njerëzit që i s h k r u a n i n ato t m e r r e e t u r p ë r i , p o r gjit h ë njerëzit e q y t e t e v e e të fushave, m a d j e vetë q y t e t e t e f u s h a t , p ë r të m o s t h ë n ë k r e j t u l t ë s i r a t e b o t e s . Nganjëherë kureshtja e shtynte të dëgjonte me orë t ë t ë r a , ç ' t h u h e j n ë . t o , sic i s h t e r a s t i i d i s k u t i m i t t ë h a p u r nga një revistë, ku shqyrtohej çështja nëse k a n u n i me ligjet e tij të r r e p t a e n x i s t e g j a k m a r r j e n , a p o , p ë r k u n d r a z i , e p e n g o n t e atë. Një paie s h k r u a n i n se disa n g a n e n e t t h e melore të kanunit, si ai që thoshte se gjaku n u k h u m b k u r r ë dhe se gjaku lahet veç me gjak, e n x i t n i n h a k m a r r j e n , p r a ishin n e n e b a r b a r e . T ë t j e r ë t , p ë r k u n d r a z i , s h k r u a n i n se nene të tilla që në dukje dukeshin të k u ç e 295

per2lek.com Klan Kulturor

d ë r s h m e , ishin n ë t ë vërtetë n g a m ë njerëzorët, sepse p i k ë r i s h t d u k e e b ë r ë ligj l a r j e n e v d e k j e s m e v d e k j e , e parandalonin vrasësin d u k e i t h ë n ë : m o s d e r d h gjak, se do të përgjakesh edhe ti pastaj. K ë t o lloj s h k r i m e s h i s h i n d i s i t ë d u r u e s h m e p ë r M a r k Ukaçjerrën, por kishte të tjera që të prishnin gjakun. Një s h k r i m i tillë i m y n x y r s h ë m , q ë i n x o r i g j u m i n n e t m e r a d h ë princit, i shoqëruar m a d j e me një p a s q y r ë llogarie, ishte botuar pa e m ë r katër m u a j më pare në një n g a ato revistat e mallkuara. Në p a s q y r ë n e llogarisë, me një saktësi t ë ç u d i t s h m e ishin n x j e r r ë gjithë t ë a r d h u r a t q ë kishte m a r r ë kulla e Oroshit n g a taksat e gjakut, gjatë katër vjetëve të fundit; ishin bërë krahasime me të ard h u r a t e tjera, të misrit, të bagëtisë, të shitjes së t o k a v e , të minierave e të përqindjeve n g a fajdetë, d h e ishin n x j e r r ë ca përfundime çmendurore. Një nga këto ishte se gjoja në k o h ë n tonë, bashkë me p ë r ç u d n i m i n e gjithçka j e , po përçudnoheshin edhe gurët e themelit të k a n u n i t si « b e s a » , « g j a k m a r r j a » , « m i k u » , t ë cilat n g a g j ë r a t ë m ë d h a e sublime në jetën shqiptare, me kalimin e viteve, ishin tjetërsuar, d u k e u s h n d ë r r u a r dalngadalë në një m a k i n ë çnjerëzore, gjersa ishin k a t a n d i s u r t a s h m ë , sipas artikullshkruesit, në një sipërmarrje kapitaliste fitimesh. N ë a t ë s h k r i m i s h i n p ë r d o r u r s h u m ë fjalë t ë h u a j a , që M a r k u n u k i kuptonte e që prifti ia kishte shpjeguar me d u r i m . K ë s h t u p ë r s h e m b u l l , iishin p ë r d o r u r s h p r e h j e t « i n d u s t r i a e g j a k u t » , « g j a k u si m a i l » , « m e k a n i z m i i g j a k marrjes». K u r s e titulli i s b k r i m i t ishte i p ë r b i n d s h ë m : «G j a k m a r r jelogj ia». Natyrisht q ë princi, m e a n ë t ë njerëzve t ë vet n ë Tirane, kishte m u n d u r ta ndalonte menjëherë revistën, m e g j i t h a t ë autori i artikullit, me gjithë përpjekjet e p r i n cit, s ' u m o r q ë s ' u m o r v e s h . P o r n d a l i m i i r e v i s t ë s n u k e qetësonte Mark Ukaçjerrën. Fakti që ato gjëra ishin s h k r u a r , madje q ë ishin m e n d u a r nga një m e n d j e n j e r ë zore, ishte i frikshëm. Ora e madhe në m u r ra shtatë herë. Ai u afrua p r a pë te xhamat dhe ashtu më këmbë, me vështrim të tre296

per2lek.com Klan Kulturor

t u r në largësitë e bjeshkëve, e n d j e u se t r u r i i tij po b o s h a t i s e j disi n g a d e n d ë s i a e m e n d i m e v e . P o r , s i z a k o n i s h t , kjo i s h t e n j ë b o s h a t i s j e e p ë r k o h s h m e . N g a d a l ë m e n d j e n e tij po e m b u s h t e n j ë m a s ë e m j e g u U t g r i . K j o i s h t e diçka më s h u m ë se mjegulla d h e diçka më p a k se m e n d i m i . I s h t e m i d i s të d y j a v e , e t u r b u l l t , e g j e r ë , e p a p l o t ë suar. Sa i zbulohej n j ë pjesë, tjera i m b u l o h e j në çast. Dhe Marku e ndiente se kështu mund të vazhdonte me orë, madje me dite të tëra. N u k i s h t e h e r a e p a r e q ë m e n d j a e tij n g r i n t e k ë s h t u p ë r p a r a é n i g m e s s ë Rrafishit. A i i s h t e p ë r t ë g j i t h ë b o t a e lejuar, normale d h e e arsyeshme. Pjesa tjetër e botes, ajo « a t j e p o s h t ë » , s ' i s h t e v e ç s e n j ë u l t ë s i r ë k ë n e t o r e , p r e j s ë cilës n u k n g j i t e s h i n v e ç s e s ë m u n d j e e z v e t ë n i m . Tek rrinte i palëvizshëm p r a n ë x h a m a v e , ashtu si herët e tjera, ai u përpoq të toapte më kot me m e n d i m gjithë shtrirjen e pafundme të Rrafshit, që niste prej q e ndrës së Shqipërisë e vazhdonte përtej kufijve shtetër o r e . E g j i t h ë kjo r r a f s h n a l t ë k i s h t e l i d h j e m e M a r k u n , përderisa taksat e gjakut m b ë r r i n i n nga të k a t ë r anët e s a i , e m e g j i t h a t ë ajo k i s h t e m b e t u r p ë r t ë n j ë e n i g m ë . E k i s h i n l e h t ë q e h a j a i i t o k a v e e i v r e s h t a v e , a p o ai i m i n i e rave. Misri dukej me sy, dhe r r u s h i dukej me sy po t'i binte v r u g u , d h e minierat no të shteronin, k u r s e a r a t që atij i k i s h t e r ë n ë fati t ë a d m i n i s t r a n t e , i s h i n t ë p a d u k s h m e . H e r ë - h e r ë atij i d u k e j se po e k a p t e e n i g m ë n , se po e m b a n t e midis trurit, për t a z b ë r t h y e r m ë n ë fund, p o r a i o n g a d a l ë , s i a t o r e t ë q ë z h v e n d o s e n p a k u p t u a r n ë oiell, i ikte. Atëherë m e n d i a i kthehej prapë tek arat e vdekjes, d u k e u p ë r p j e k u r m ë k o t t ë g j e n t e s e c'i b ë n t e p j e l l o r e e ç'i b ë n t e s h t e r p a ato. I s h t e n j ë t h a t ë s i r ë t i e t ë r l l o j , s h p e s h m i d i s s h i u t d h e d i m r i t , n d a j d h e m ë e f r i k s h m e s e çdo gjë. M a r k U k a ç j e r r a n s h e r ë t i u . M e Sytë t ë t r e t u r n ë l a r gësi a i p ë r p i q e i t ë o ë r f v t y r o n t e s h t r i r j e n e p a f u n d t ë R r a f s h i t t ë m a d h . A i i s h t e i m b u s h u r m e pllaja, n ë r r e n j , h u m n e r a , b o r e , celtina, k a t u n d e , k i s h a , p o r a t i j . M a r k U k a c j e r r ë s . n u k i i n t e r e s o n i n a t o . P ë r të i g i i t h ë R r a f s h i i m a d h n u k ishte i ndarë veçse në dy pjesë: në pjesën që 297

per2lek.com Klan Kulturor

p i l l t e v d e k j e d h e n ë t j e t r ë n q ë s'pillte. P j e s a v d e k ë s o r e , troje, sende e njerëz, kalonte tani n g a d a l s h ë m , a s h t u si s h u m ë h e r ë n ë p ë r t r u r i n e t i j : M i j ë r a v i j a uji v a d i t ë s e , t ë m ë d h a e t ë vogla, q ë r r i d h n i n n g a p e r ë n d i m i n ë l i n d j e , apo nga jugu në veri dhe në b u z ë të të cilave kishin m b i r ë aq e aq s h e r r e e p a s t a j g j a q e ; Q i n d r a vija m u l l i r i , . m i j ë r a g u r ë kufijsh, p r a n ë t ë cilëve g j i t h a s h t u m b i n t e l e h t ë s i s h t g r i n d j a d h e p a s saj g j a k u ; D h j e t ë r a m i j ë r a k r u s h q i , një p j e s ë e t ë c i l a v e p r i s h e s h i n p ë r a r s y e t ë n d r y s h m e , por që sillnin pas veç një gjë: zinë; K r e j t m a s h k u l l i m i i Rrafshit, i rrezikshëm, gjaknxebtë, që l u a n t e me v d e k j e n s i m e n j ë l o d ë r t ë s ë dielës. E k ë s h t u m e r a d h ë . K u r s e pjesa s h t e r p ë ishte, p ë r fat të keq, po aq e s h t r i r ë : V a r r e zat, q ë dulkej s i k u r , t ë n g o p u r a m e v d e k j e , s ' p r a n o n i n m ë mort, ngaqë në to ishte e ndaluar vrasja, grindja, m a d j e d h e fjalosja; H u p ë s a t , a t a q ë p ë r a r s y e t ë m ë n y r ë s s i i s h i n vrarë, apo të rrethanave të vdekjes, k a n u n i i shpallte gjakhupës; Priftërinjtë, që n u k quheshin k u r r ë të r ë n ë në gjak; K r e j t graria e Rrafshit, që gjaku n u k e k a p t e . Sa herë Marku kishte menduar me vete marrëzira, që nuk do të guxonte k u r r ë fia thoshte askujt. Sikur graria t ë b i n t e n ë gjak n j ë l l o j s i b u r r a i . . M ë v o n ë i k i s h t e a r d h u r t u r p n g a v e t j a , m a d j e k i s h t e n d i e r e d h e n j ë lloj t m e r r i , por këto ishin caste t ë rralla, t ë s h k a k t u a r a m ë t e p ë r n g a dëshpërimi, k u r në fund të muajve apo tremujorëve shik o n t e t a b e l a t e U o g a r i v e . I l o d h u r , ai p ë r p i q e j ta h i q t e mendjen që andej, por mendja prapë b ë n t e ç'bënte dhe kthehej atje. Veçse k ë t ë h e r ë kthehej jo p ë r të b l a s f e m u a r kundër kanunit, p o r më thjesht, në forme habitjeje. K ë shtu, ai habitej se si zakonisht dasmat, që ishin aq të g ë z u e s h m e , s h k a k t o n i n s h p e s h s h e r r e d h e fillime g j a k marrjesh, k u r s e kësollet, që ishin të zymta, p o t h u a j s e k u rrë. Nga kjo mendja i shkonte te krahasimi midis gjaqeve t ë r e j a m e g j a q e t e v j e t r a .Të d y llojet k i s h i n t ë m i r â t e të k ë q i j a t e v e t a . G j a q e t e v j e t r a , a s h t u si t o k a t që p u n o h e s h i n p r e j k o h ë s h , ishin t ë s i g u r t a , p o r a t o i s h i n disi të f t o h t a e të n g a d a l t a . G j a q e t e reja, p ë r k u n d r a z i , i s h i n të vrullshme dhe nganjëherë, për një p e r i u d h ë kohe njëvjeçare, j e p n i n a q v d e k j e , s a ç ' j e p n i n t ë v i e t r a t p ë r n j ë 298

per2lek.com Klan Kulturor

zet vjet. M i r ë p o , t ë p a s h t r u a r e n d e sic ishin, a t a m u n d t ë mbylieshin shpejt me ndonjë pajtim. Kurse^gjaqet e vjetra ishte e vështirë të pajtoheshin. Brezat njerëzorë mësoheshin me to qysh në djep dhe kështu, ngaqë nuk e m e ndonin dot jetën pa to, as që u shkonte n ë p ë r m e n d se m u n d t ë ç l i r o h e s h i n p r e j t y r e . N u k t h o s h t e k o t fjala: « g j a k u , po z u r i v i t i n e d y m b ë d h j e t ë , ë s h t ë si lisi, n u k e s h k u l dot kollaj». Sidoqoftë M a r k Ukaçjerra kishte a r r i t u r në p ë r f u n d i m i n se të dy llojet e g j a q e v e , i v j e t r i me h i s t o r i k u n e tij d h e i r i u m e g j a l l ë r i n ë , n d i h m o n i n n j ë r i - t j e t r i n d h e se shterja e njërit n d i k o n t e m b i tjetrin. Ja, kohët e f u n d i t , p ë r s h e m b u l l , i s h t e e v ë s h t i r ë t ë k u p t o j e s e cili p r e j t y r e n i s i t ë m e h t e i p a r i . O zot, t h i r r i a i m e zë, p o t ë vazhdojë kështu, une do të m a r r fund krejt. T i n g u l l i i v e t m u a r i o r ë s e b ë r i të d r i d h e j . Ai n u m ë roi g o d i t j e t . G j a s h t ë , s h t a t ë , tetë... P r a p a d y e r v e , n ë k o r r i d o r e , s ' d ë g j o h e j gjë t j e t ë r v e ç s e n j ë f ë s h f ë r i m ë e b u t e f s h e se. M y s a f i r ë t a k o m a p o flinin. Ndriçimi i dites, megjithëse ishte sbtuar pakëz, r u a n t e p r a p ë po atë ftohtësi armiqësore të largësisë prej nga v i n t e . O zot, p s h e r ë t i u ai, k ë t ë h e r ë a q t h e l l ë , s a q ë i u d u k se b r i n jet iu l ë k u n d ë n si t r a r ë t e një kasolleje që do të shkallmohej. Vështrimi i tij mbeti prapë i h u m b u r në atë qiell gri, q ë shtjellej v e t m u e s h ë m m b i b j e s h k ë t d h e që kurrsesi n u k qe e m u n d u r të kuptohej, ishte ai që i zymitonte a t o , a p o v e t ë z y m t o h e j p r e j t y r e . Vështrimi i Mark Ukaçjerrës kishte në vetvete edhe p y e t j e , e d h e k ë r c ë n i m , d h e k ë r k i m m ë s h i r e . Ç'ke, d u k e j sikur i thoshte ai vështrim hapësirës që kishte përpara, p e r s e u b e r e e tillë... I qe d u k u r përherë se e njihte mire atë Rrafsh, për t ë cilin t h o s h i n s e i s h t e n j ë n g a m ë t ë m ë d h e n j t ë e h i j e r ë n d ë t e Evropës e që, pasi shtrihej me mijëra kilométra katrorë b r e n d a Shqipërisë, vazhdonte pastaj përtej k u fijve, n ë v i s e t s h q i p t a r e t ë K o s o v ë s , ose a t o q ë s l l a v ë t i quanin «Serbia e vjetër» e që në të vërtetë n u k ishin veçse pjesë të tij. K ë s h t u kishte kujtuar, por kohët e fundit, p ë r h e r ë e më s h p e s h g j e n t e në p a m j en e tij d i ç k a që s'e a f r o n t e . M e n d j a e tij r r o p a t e j m u n d i m s h ë m n ë p ë r pllaja 299

per2lek.com Klan Kulturor

e z g r i p e , s i k u r t ë k ë r k o n t e t ë g j e n t e s e n g a v i n t e ajo gjë e p a k u p t u e s h m e , m a d j e m ë k e q , ajo d i ç k a t a l l ë s e n ë n d r i ç i m i n e d i t e s . S i d o m o s k u r reisnin v ë r s h ë l l i m a t e e r e s d h e k u r b j e s h k a n i s t e t ë v e t m o h e j , ajo i n g j a n t e h e r ë - h e r ë krejt e huaj. E d i n t e se m e k a n i z m i i v d e k j e s i s h t e atje, i n g r i t u r që nga kohërat që s'mbaheshin mend, mulli i stërlasht ë q ë b l u a n t e d i t e e n a t ë d h e t ë f s h e h t a t e t ë cilit ai, si q e h a j a i g j a k u t , i njihite më m i r e se k u s h d o . M e g j i t h a t ë kjo n u k e n d i h m o n t e t a z h d u k t e a t ë n d j e s i t ë h u a j z i mi. Atëherë, si p ë r të b i n d u r veten p ë r të kundërtën, si në ethe, ai niste të përshkonte në mend je gjerë e gjatë atë h a p ë s i r ë t ë f t o h t ë q ë s h p a l o s e j n ë t r u r i n e tij n ë n j ë f o r me disi të çuditshme, diçka midis një h a r t e dhe një mësalle .të një dreke morti. A t ë h a r t ë t ë p ë r z i s h m e p o e sillte t a n i n d ë r m e n d aty p r a n ë x h a m a v e të bibliotekës. Në një rend të ngrirë s h p a l o s e s h i n në m e n d j e n e tij g j i t h ë t o k a t e b u k ë s të Rrafshit. Ato n d a h e s h i n në dy g r u p e të m ë d h a : në tokat e p u nuara dhe në tokat e lena djerr për shkak të gjakmarrjes. E gjithë kjo k i s h t e një rregullshmëri të thjeshtë: n j e rëzit që kishin gjak p ë r të m a r r ë , i p u n o n i n tokat, sepse r a d h ë n e v r a s j e s e k i s h i n ata, n d a j s'i k ë r c ë n o n t e a s k u s h të dilnin lirisht në are. Përkundrazi, njerëzit që kishin gjak p ë r të dhënë, i linin tokat djerr, sepse duhej të m b y Meshin n ë k u l l ë n e n g u j i m i t p ë r t ' u m b r o j t u r . P o r kjo gjendje n d r y s h o n t e menjëherë, porsa njerëzit që kishin gjak p ë r t ë m a r r e e k r y e n i n v r a s j e n . A t ë h e r ë a t a , n g a n j ë fis q ë k i s h t e p ë r t ë m a r r ë n j ë gjak, k t h e h e s h i n n ë fis q ë k i s h t e p ë r t ë d h ë n ë n j ë gjak, p r a k t h e h e s h i n n ë g j a kës dhe rrjedhimisbt mbyïïeshin në kullën e ngujimit, d u k e i lënë tokat e t y r e djerr. K u r s e armiqtë e tyre, përkundrazi, pushonin së qeni gjakës, dilnin n g a kulla e n g u jimit d h e , n g a q ë e kishin ata r a d h ë n p ë r të vrarë, s'kishin f r i k ë t'i p u n o n i n t o k a t l i r i s h t . D h e kjo v a z h d o n t e g j e r n ë vrasjen e ardhshme. Atëherë gjithçka përsëritej. Sa herë që Mark Ukaçjerrës i kishte qëlluar të u d h ë t o n t e p ë r p u n ë t e k u l l ë s n ë p ë r b j e s h k ë , s y r i t t ë tij n u k i shpëtonte k u r r ë sasia e tokave të p u n u a r a në k r a h a s i m me 300

per2lek.com Klan Kulturor

djerrinat. Zakonisht tokat e p u n u a r a ishin më s h u m ë . Ato përbënin gati tri të katërtat e gjithë tokës së bukës. Mirëpo k i s h t e vite që raporti n d r y s h o n t e në dobi të tokave djerr. Ato rriteshin në tridhjetë p ë r qind, dyzet e disa h e r ë i afroheshin barazimit me tokat e p u n u a r a . Madje m b a heshin m e n d dy vite, k u r sipërfaqja e tokave djerr e kishte k a l u a r sipërfaqen e çeltinave. Mirëpo kjo n d o d h t e dikur. Dalngadalë, me rënien e gjakmarrjes, djerrinat sa v e n t e zvogëloheshin. Ato djerrina ishin gëzimi i syrit të Mark Ukaçjerrës. Ato tregonin se kanuni ishte ende i f u q i s h ë m k u d o . F i s e t ë t ë r a pranonira t ' i l i n i n t o k a t djerr e të v u a n i n p ë r bukë, veç të shlyenin gjakun, ashtu sic k i s h t e fise q ë b ë n i n t ë k u n d ë r t ë n , e s h t y n k i g j a k u n s t i n ë p a s s t i n e e v i t p a s viti n ë m ë n y r ë q ë t ë k i s h i n m u n d ë s i të korrnin aq miser, sa të ngujoheshin pastaj b r e n d a p ë r një kohë të gjatë. Je i lire të m b a s h b u r r ë r i n ë tende, je i lire të zhburrërohesh, thoshte kanuni. Midis misr i t d h e g j a k u t secili z g j i d h t e a t ë q ë i p ë l q e n t e . Disa, p ë r turp të tyre, zgjidhnin misrin, të tjerë, përkundrazi, gjakun. Shpesh Mark Ukaçjerrës i kishte qëlluar të shikonte t o k a fisesh q ë i s h i n n ë gjak, f q i n j e m e n j ë r a - t j e t r ë n . D h e gjithmonë e njëjta pamje: një ngastër e p u n u a r , tjetra djerrinë. Në plisat e ares së mbjellë kishte diçka të t u r p s h m e p ë r M a r k U k a ç j e r r ë n . D h e a v u l l i q ë l ë s h o n t e ajo, d h e a r o m a , d h e b u t ë s i a e saj p r e j f e m r e i s h t i n i n p ë s h t i r o sjen. K u r s e djerrina e tharë, a t y përbri, me të carat që ngjanin h e r ë si r r u d h a , h e r ë si nofulla të s h t r ë n g u a r a , gati ia përlette sytë. Dhe kudo n ë p ë r bjeshkët e m ë d h a ishte e njëjta pamje: çeltina d h e toka djerr, m a t a n ë d h e më këtë a n ë të rrugës, ngjitur me njëra-tjetrën, të huaja, që e v ë s h t r o n i n me urrejtje njëra-tjetrën. D h e gjëja më e p a b e sueshme ishte që pas një stine, pas dy, fatet e tyre n d r y shoheshin: toka djerr bëhej p a p r i t u r pjellore, kurse çeltina kthehej në djerr. M a r k Ukaçjerra, ndoshta për të dhjetën h e r ë atë m ë n g j e s , p s h e r ë t i u . M e n d j a e tij i s h t e e n d e l a r g . N g a t o k a t ajo kaloi t e r r u g ë t , n j ë p j e s ë t ë t ë c i l a v e a i i k i s h t e p ë r s h k u a r më këmbë, apo me kalë gjatë s h ë r b i m e v e të 301

per2lek.com Klan Kulturor

t i j . R r u g a e M a d h e e B j e s h k ë v e të N ë m u r a , R r u g a e H i jes, R r u g a n d a n ë D r i n i t t ë zi, R r u g a n d a n ë D r i n i t t ë B a r dhë, Rruga e Keqe, Rruga e Madhe e Flamurëve, Rruga e Kryqiit. N ë p ë r to e c n i n d i t e e n a t ë n j e r ë z i t e R r a f s h i t . Copa të veçanta të k ë t y r e r r u g ë v e ishin në besë të p ë r hershme. Kështu, në Rrugën e Madhe të Flamurëve, pjesa n g a U r a e G u r t ë e g j e r te G ë s h t e n j a t e M ë d h a i s h t e në besë të Nikajve e të Shalës. K u s h d o që pësonte gjë duke ecur n ë p ë r to, gjaku i mbetej krahinës së Nikajve dhe Shalës. Po kështu, në Rrugën e Hijes pjesa nga A r a t e Rekës gjer te Mulliri i S h u r d h i t , ishte në besë. K r e j t Rruga e Currajt gjer te K r o i i Ftohtë ishte në besë. K o n a k ë t e N i k a j v e e të Shades i s h i n g j i t h a s h t u në b e s ë . Hani i Vjetër, në R r u g ë n e Kryqit, me p ë r j ash tim të stalles, i s h t e n ë b e s ë . H a n i i V e j u s h ë s , g j i t h a s h t u , b a s h k ë me katërqind hapa udhë nga porta veriore. Të tetë lëf y t e t e K r o i t t ë Z a n a v e , d y z e t h a p a p ë r s ë gjati e p ë r së gjeri. K o n a k ë t e R r ë z ë s . L i v a d h i i K r i l l a v e . A i u p ë r p o q t ë sillte n d ë r m e n d m e r a d h ë t ë g j i t h a vendei e tjera që ishin në besë të dikujt, si edhe vendet n ë b e s ë t ë g j i t h k u j t , d o m e t h ë n ë a t o k u n u k lejohej t ë q ë llohej p ë r g j a k m a r r j e , sic q e n ë t ë g j i t h ë m u l l i n j t ë p a p ë r jashtim, dyzet hapa djathtas e majtas, si dhe të gjitha ujëvarat, katërqind hapa djathtas e majtas, për arsyen se z h u r m a e t r o k a s h k a v ë apo u t u r i m a e ujërave n u k lejonin të dëgjohej b r i t m a p a r a l a j m ë r u e s e e qëlluesit. K a n u n i n u k h a r r o n t e k u r r ë asgjë. S h u m ë h e r ë M a r k U k a çjerra e kishte v r a r ë m e n d j e n për të gjetur nëse v e n d e të tilla në b e s ë i k u f i z o n i n , apo, p ë r k u n d r a z i , i s h t o n i n gjaqet. H e r ë - h e r ë i d u k e j se a t o , me m b r o j t j e n e s h p a l l u r p ë r çdo k a l i m t a r , e l a r g o n i n v d e k j e n , p o r h e r ë - h e r ë , p ë r kundrazi, i dukej se t a m a m r r u g a apo bujtina e b e s ë t u a r , m e p r e m t i m i n e t y r e p ë r t'i m a r r ë g j a k u n e k u j t d o që vritej midis tyre, h a p n i n gjaqe të reja. E gjithë kjo ishte, për m e n d j e n e tij, e p a q a r t ë dhe me k u p t i m të d y zuar, ashtu si s h u m ë gjëra të kanunit. Të njëjtën pyetje kishte bërë dikur p ë r baladât e s h u m t a për gjaqet, që këndoheshin a n e m b a n ë Rrafshit. Rapsodët ishin të s h u m t ë n ë p ë r k a t u n d e t d h e përgjatë 302

per2lek.com Klan Kulturor

krahinave. S'kishte r r u g ë që të mos i takoje dhe s'kishte h a n ku të m o s i d ë g j o j e . E s h t o n i n a p o e p a k ë s o n i n v d e kjen, i s h t e v ë s h t i r ë t a k u p t o j e . I s h t e e d h e a s h t u , e d h e k ë s h t u . E n j ë j t a gjë m u n d t ë t h u h e j p ë r h i s t o r i t ë q ë s h t e g t o n i n g o j ë m ë gojë, n g j a r j e t ë h e r s h m e a p o m ë p a k të hershme, që rrëfeheshin mbasdarkave të dimrit, p r a n ë zjarrit dhe q ë s h p ë r n d a h e s h i n pastaj, b a s h k ë m e u d h ë t a rët, p ë r t ë r i a r d h u r n d o n j ë n a t ë p ë r s ë r i , t ë n d r y s h u a r a , sic vjen i n d r y s h u a r n g a k o h a b u j t ë s i i d i k u r s h ë m . N j ë pjesë t ë k ë t y r e r r ë f e n j a v e a i i g j e n t e n g a n j ë h e r ë t ë b o tuara në ato revistat e neveritshme, të renditura në kol o n a s i n ë a r k i v o l e . S e p s e p ë r M a r k U k a ç j e r r ë n ajo q ë s h t y p e j n ë l i b r a , s ' i s h t e gjë t j e t ë r , v e ç s e k u f o m a e a s a j q ë r r ë f e h e j m e gojë a p o m e l a h u t ë . S i d o q o f t ë , d o n t e a p o s ' d o n t e ai, t ë g j i t h a k ë t o k i s h i n lidhje m e p u n ë n e t i j . M a d j e d y j a v ë m ë p a r e p r i n c i , n d ë r s a b ë h e j g a t i t'i t ë r h i q t e v ë r e j t j e n p ë r v a j t j e n k e q • t ë p u n ë v e , i a p ë r m e n d i n ë n j ë f a r ë m ë n y r ë k ë t ë gjë. Ç ' i s h t e e v ë r t e t a . fjalët e tij i s h i n p a k ë z të e r r ë t a , p o r k u p t i m i p a k a s h u m ë i s h t e k y : n ë qoftë s e t y , Q e b a i a i i g j a k u t , t ë ë s h t ë m ë r z i t u r kjo o u n ë , m o s h a r r o s e s h u m ë n j e r ë z e l a k m o i n ë a t ë d h e m a d j e j o n j e r ë z dosido, p o r e d h e me shkollë të lartë. Ishte h e r a e p a r e aë princi e kishte p ë r m e n d u r s h k o llën e l a r t ë d h e m e n j ë f a r ë k ë r c ë n i m i . E d h e h e r ë t e t j e r a e kishte porositur M a r k u n të studionte. me ndihmën e priftit, g i i t h ë c ë s h t i e t q ë k i s h i n t ë b ë n i n m e g j a k u n , p o r k ë t ë h e r ë t o n i i tij i s h t e i p r e r ë . E d h e t a n i aë e k u j t o n t e . M a r k U k a ç j e r r a n d i e n t e një s h t y o i e n ë t ë m t h a . M e r r ndonjë shkollar, nga ata që mbajnë erë parfum dhe v ë r e në vehdin tim. shkrofëtiu me vete. V ë r e qehajanë e gjak u t m e s h k o l l ë , m e q e n ë s e t ë p a s k a h y r ë n ë qejf s h k o 11a e m a d h e d h e p a s t a j , k u r q e h a i a i u s h i k a të të ç m e n d e t që javën e trete, do ta kuitosh M a r k Ukaçjerrën. H m . N j ë c o p ë h e r ë e la m e n d i m i n e t i j të b r i d h t e e g ë r s i s h t nga n j ë h a m e n d j e n ë t j e t r ë n , d h e n ë t ë g j i t h a a t o p r i n c i pendohej d h e ai triumfonte. Sidoqoftë d u h e t të n d ë r m a r r një u d h ë t i m n ë p ë r R r a f s h , t h a m ë n ë f u n d m e v e t e , k u r e n d j e u se v r u l l i i d e h j e s së çastit po i b i n t e . S ' i s h t e k e q 303

per2lek.com Klan Kulturor

të përgatiste një r a p o r t për princin, ashtu si katër vjet më pare, me të d h ë n a të sakta për gjandjen d h e me p a rashikime për të a r d h m e n . Ndoshta dhe princit n u k i venin mire p u n ë t dhe hajde, m b i kë të shfrej e gjej M a r k U k a ç j e r r ë n . P o n e j s e , a i i s h t e zoti i t i j d h e q e h a j a i t n u k i p ë r k i s t e t ë g j y k o n t e t ë zotin. M a r k U k a ç j e r r ë s i k i s h t e r ë n ë i n a t i k r e j t . M e n d j a e t i j , që z e m ë r i m i i beftë ia kishte m b l e d h u r p ë r ca caste, e çliruar tani n g a ngërçet, iku përsëri larg, në bjeshkë. Në të v ë r t e t ë u d h ë t i m i i tij i s h t e i d o m o s . d o s h ë m . A q m ë t e p ë r t a n i q ë n u k e n d i e n t e veten m i r e . N d o s h t a r r u g a ia l e h t ë s o n t e disi b r e n g ë n e k o h ë v e të fundit. E d h e gjumi m u n d t'i r i k t h e h e j . Veç kësaj, ishte m i r e që t'i hiqej për ca kohë n g a sytë p r i n c i t . P r o j e k t i i u d h ë t i m i t nisi t a p ë r p i n t e n g a d a l ë , p a n d o një vrull të veçantë, por me këmbëngulje. D h e prapë, a s h t u s i p a k m ë p a r e , n i s ë n t'i k a l o n i n n ë p ë r m e n d r r u g ë t n ë p ë r t ë cilat n d o s h t a d o t ë u d h ë t o n t e , v e ç s e k ë t ë herë, të lidhura me opingat e tij, apo me potkonjtë e kalit të tij, ato iu p ë r f y t y r u a n ndryshe. Po ashtu n d r y s h e i e r d h ë n n ë k u j t e s ë h a n e t d h e k u l l a t k u m u n d t ë flinte, hingëllima e kuajve natën, çimkat. K y d o t ë i s h t e n j ë u d h ë t i m p u n e , g j a t ë t ë cilit d o t'i d u h e j n d o s h t a t ë r i s h i k o n t e g j i t h ë a t ë q ë n ë m e n d j e n e tij i s h t e s k i c u a r s i d i ç k a e n g j a s h m e m e n j ë m u l l i v d e kje je, me m o k r a t e tij, veglat, rrotat dhe rrotëzat e p a fundme. Të kontrollonte një p ë r një gjithë mekanizmin, për të gjetur se ku ngecte makina, ç'qe n d r y s h k u r e s'punonte mire, apo ç'qe k ë p u t u r . Uh, ia bëri nga një therje në stomak. Ti shiko më m i r e ç'të ë s h t ë k ë p u t u r ty, d e s h i t ë t h o s h t e m e v e t e , por e ndërpreu përgjysmë mendimin. Ndoshta e d h e ai b o s h l l ë k u i n e v e r i t s h ë m d o t'i i k t e m e n d ë r r i m i n e ajrit. P o , p o , t ë nisej s a m ë p a r e , t ë i k t e q ë k ë t e j . T ë s h i k o n t e një p ë r një gjithçka, të bisedonte giatë, sidomos me shkoqitësit e kanunit, t'u k ë r k o n t e mendime, të h y n t e n ë për kullat e ngujimit, të takohej pastai me famulltarët. të pyeste se a kishte mësues që pëshpëritnin k u n d ë r k a n u n i t , t ë s h ë n o n t e e m r a t e t y r e p ë r t'i k ë r 304

per2lek.com Klan Kulturor

kukar princit dëbimin etj. Mendja e Mark Ukaçjerrës u gjallërua. Ai m u n d t'i b ë n t e vërtet n j ë raport t ë h o l l ë s i s h ë m p r i n c i t p ë r t ë g j i t h a k ë t o . M a r k u nisi t ë e c t e poshtë e përpjetë nëpër bibliotekë. H e r ë - h e r ë ndalej p ë r p a r a dritareve, pastaj, porsa m e n d o n t e diçka të re, n i s t e t ë l ë v i z t e p ë r s ë r i . Q y s h t a n i sillte n d ë r m e n d s h k o q i t ë s i t e k a n u n i t , fjalëve të të cilëve p r i n c i u j e p t e p ë r h e rë rëndësi. Ata ishin rreth dyqind në gjithë Rrafshin, por v e t ë m ndonjë dyzinë prej tyre ishin të famshëm. Në mos gjithë të famshmit, ai duhej të takonte të paktën gjysm ë n e tyre. Ata ishin shtylla e kanunit, truri i Rrafshit, d h e a t a d o t'i j e p n i n m e s i g u r i n d o n j ë m e n d i m m b i g j e n djen d h e ndoshta ndonjë këshillë për rrugëzgjidhje. Me siguri kështu do të ndodhte, megjithëse ai s'duhej të kënaqej me k a q . Mendja i thoshte se do të ishte mire q ë , p ë r v e ç t a k i m e v e m e ta, t ë z b r i s t e e d h e a t j e k u i s h t e b a z a e v d e k j e s , te g j a k ë s i t . Të f u t e j n ë p ë r k u l l a t e n g u j i mit, të bisedonte kokë më kokë me të ngujuarit, me ata që i s h i n b u k a d h e k r i p a e k a n u n i t . K j o i d e e f u n d i t e g ë zoi v e ç a n ë r i s h t . S a d o fjalë t ë m e n ç m e t ë t h o s h i n s h k o q i t ë s i t e f a m s h ë m , fjalën e f u n d i t p ë r s a i p ë r k e t v d e k j e s k a n u n o r e e kishin gjakësit. A i f ë r k o i b a l l i n m e d o r e d u k e u p ë r p j e k u r t ë sillte n d ë r m e n d të d h ë n a t e m b l e d h u r a dy vjet më p a r e p ë r kullat e ngujimit. Ah, tani iu kujtua saktësisht. Ato ishin njëqind e s h t a t ë d h j e t ë e k a t ë r në k r e j t Rrafshin, me r r e t h n j ë m i j ë b u r r a t ë n g u j u a r n ë to. U p ë r p o q t'i p ë r f y t v r o n t e a s h t u sic ishin, n j ë k ë t u , n j ë atje, z y m t o r e d h e i d h n a k e , m e f r ë n g j i t ë e zeza d h e p o r t â t e k y ç u r a n g a b r e n d a . P ë r f y t y r i m i i t y r e i u m p l e k s m e v i j a t e ujitjes, për s h k a k të të cilave gjendeshin aty një pjesë e të n g u juarve, me r r u g ë t dhe bujtinat në besë, me shkoqitësit e k a n u n i t , k r o n i s t ë t , lahu.tarët. T ë g j i t h a k ë t o i s h i n v i d h a t , r r i p a t d h e r r o t ë z a t e m a k i n ë s s ë v j e t ë r , e cila p u n o n t e pa u n d a l u r që prej q i n d r a vjetësh. Që prej q i n d r a v j e t ë s h , p ë r s ë r i t i ai. D i t e p ë r d i t e e n a t ë p ë r n a t ë . P a u n d a l u r k u r r ë . V e r ë s e d i m r i t . P o r ja, k i s h t e a r d h u r d i t a e s h t a t ë m b ë d h j e t ë m a r s i t p ë r të prishur rendili e gjërave. K u j t i m i i saj e b ë r i M a r k U k a ç j e r r ë n t ë p s h e r ë t i n t e p r a -

per2lek.com Klan Kulturor

20-2

305

p ë . A t i j i u d u k se, n ë q o f t ë s e v ë r t e t a j o d i t e d o t ë k a l o n t e ashtu, sic desh kaloi, i gjithë ky m u l l i vdekjeje, t r o k a s h k a t , m o k r a t e tij t ë r ë n d a , s u s t a t d h e r r o t ë z a t e s h u m t a , do të kërcitnin kobshëm, do të trandeshin k u l m e themel, gjersa të k ë p u t e s h i n e të s h k a t ë r r o h e s h i n në n j ë m i j ë copa. O zot, m o s a r d h t ë ajo dite, i a b ë r i a i d h e p r a p ë n d j e u atë n e v e r i n ë midis s t o m a k u t dhe zemrës. Pastaj, të p ë r ziera m e t ë , p r a p ë i u k u j t u a n c a s t e n g a d a r k a e m b r ë m shme, pakënaqësia e princit, d h e gjallëria e p â k çasteve m ë p a r e i u fik a t y p ë r a t y , p ë r f i a l ë n ë v e n d i n n j ë b r e n ge të çuditshme. Në dreq të v e n ë të gjitha, t h a me vete. B r e n g a i s h t e e n j ë lloji t ë v e ç a n t ë , e n g j a s h m e m e n j ë m a s ë t ë q u l l ë t gri q ë f u t e j k u d o , q e t ë s i s h t , p a m a j a q ë s h p o n i n o s e t h e r j e t ë d h i m b s h m e ; oh, a i d o t ë d o n t e një mijë h e r ë të ishte ashtu, po ç'f i b ë n t e një qulli të tillë, p r e j t ë cilit s ' k i s h e k u t ë f u t e s h e . K u r s e a t a i b i n i n akoma më qafë, sikur të m o s -f mjaftonin a n k t h é t e tij. P ë r ato ai n u k i kishte folur askujt. Kishte tri j a v ë që i përsëriteshin s h p e s h e më s h p e s h dhe ai p a p r i t u r bëri me v e t e pyetjen që e kishte s h t y r ë dite pas ditësh e net pas n e t ë s h : m o s po e zinte g j a k u ? Kështu i kishte ndodhur shtatë vjet më pare. Ishte vizituar nga gjithfarë mjekësh e kishte pire giithfarë ilaçesh, p o r p a a s n j ë d o b i , g j e r s a n j ë p l a k n g a G j a k o v a i kishte t h ë n ë : «Kot pi ilaçe e s h i k o h e s h në doktorë, biri im. L ë n g a t ë s s a t e s ' k a n ë ç'i b ë j n ë a s d o k t o r ë t , a s i l a ç e t . t y t ë k a z ë n ë g j a k u . G j a k u ? ! q e h a b i t u r ai. P o u n e s'kam v r a r ë njeri, o axhë. D h e plaku i qe përgjigjur: S'ka gjë s e s ' k e v r a r ë n j e r i , o b i r , t ë k i s h e v r a r ë n j e r i d o t a k i she m b a s e m ë l e h t ë , p o t i k e n j ë p u n ë t ë tillë q ë e z ë g j a k u : D h e ai i kishte t r e g u a r për «qehallarët e tjerë t ë g j a k u t » , s h u m i c a e t ë cilëve i s h i n s ë m u r u r n g a k j o lëngatë, m a d j e e d h e m ë keq, n u k ishin s h ë r u a r m ë . K u r s e ai arriti të shërohej në bjeshkët përtej Oroshit. T h u h e i s e ajri i t y r e i s h t e i p ë r s h t a t s h ë m k u n d ë r l ë n g a t a v e t ë Shtatë vjet Marku kishte qenë i aetë dhe vetëm kohët e f u n d i t s ë m u n d j a po i j e p t e p r a p ë s h e n j a t e s a j . Ç ' m ' u 306

per2lek.com Klan Kulturor

desh kjo p u n ë , t h a m e v e t e . G j a k u i n j ë n j e r i u , k u r t ë zinte, d h e i s h t e v ë s h t i r ë t a p ë r b a l l o j e , p o k u r t ë z i n t e n j ë gjak i tillë, q ë s'dihej k u fillonte e k u m b a r o n t e ? J o g j a k po përrenj gjaku brezash njerëzorë, që kullonin tejembanë R r a f s h i t , të p ë r z i e r b a s h k ë , të v j e t ë r e të r i n j , v i t e s h e shekujsh. P o r n d o s h t a s ' ë s h t ë ajo, p s h e r ë t i u m e v e t e m e n j ë shpresë të fundit. Ndoshta është thjesht një mërzi e përkohshme, p ë r n d r y s h e do të çmendesha. Ai tendosi qafën, sepse i u d u k s e d ë g j o i z h u r m ë p a s d e r ë s . I s h t e v ë r t e t a s h t u . Në k o r r i d o r e u d ë g j u a k u i s j a e n j ë d e r e , p a s t a j h a p a d h e zëra. Q e n k a n z g j u a r m y s a f i r ë t , m e n d o i ai.

per2lek.com Klan Kulturor

307

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

PESTE

Gjorgu u k t h y e në Breziftoht më 25 m a r s . Udhëtoi pothuajse pa p u s h i m gjithë ditën. N d r y s h e n g a vajtja, gjatë kthimit kokën e kishte vazhdimisht në një gjendje përgjumjeje, kështu që udha iu d u k më e s h k u r tër. Madje u h a b i t pak k u r njohu r r e t h i n a t e fshatit. Pa e k u p t u a r as vetë pse, ngadalësoi hapat. Z e m r a g j i t h a s h t u nisi t'i r r i h t e m ë n g a d a l ë , n d ë r s a s y t ë k ë r k o n i n diçka n ë b r e g o r e t p ë r r e t h . P l l a n g a t e b o r e s q e n k a n shkrirë, tha me vete. Kurse shegët e egra ishin a t y . M e g j i t h a t ë p s h e r ë t i u disi i l e h t ë s u a r . K u s h e d i p s e 308

i q e d u k u r s e njollat- p r e j d ë b o r e d o t ë i s h i n m ë t ë pamëshirshme me të. J a d h e v e n d i . . . n j ë m u r a n e e vogël i s h t e n g r i t u r aty gjatë mungesës së tij: Gjorgu kishte ndalur mu p ë r p a r a s a j . N j ë çast i u d u k s e d o t ë s u l e j k u n d ë r asaj murane, për f i a ngritur gurët e për fia shpërndarë n ë t ë k a t ë r a n ë t , q ë t ë m o s m b e t e j p r e j saj a s n j ë gjurmë, por t a m a m në kohën që truri i përfytyronte n j ë v e p r i m t ë tillë, d o r a e tij k ë r k o n t e s i n ë e t h e n j ë g u r m b i k a l l d r ë m i n e rrugës. E gjeti më në fund g u r i n d h e m e n j ë lëvizje t ë p a z a k o n s h m e , sikur. t ë i s h t e g j y s m ë e k ë p u t u r , d o r a e tij e h o d h i g u r i n m b i m u r a n e . G u r i l ë s h o i një z h u r m ë të shurdhët, bëri dy-tri rrotullime brinjazi, gjersa zuri vend pranë të tjerëve. Gjorgu n u k ia ndante sytë, thuase dyshonte që guri do të lëvizte përsëri nga vendi, por ai qysh tani dukej atje i natyrshëm, sikur të qe h e d h u r prej kohësh. Megjithatë Gjorgu n u k lëvizi. Me sy të ngrirë, vështronte muranën. Ja ç'kishte m b e t u r p r e j . . . p r e j . . . (ai d e s h i t ë t h o s h t e : p r e j j e t ë s s ë atij tjetrit), por me vete m e n d o n t e : ja ç'kishte m b e t u r p r e j j e t ë s së t i j . \ G j i t h n j ë ajo b r e n g ë , a t o n e t p a g j u m ë , s h e r r i i h e s h t u r me të jatin, mëdyshjet, arsyetimet, vuajtja n u k k i s h i n p j e l l ë veçse k ë t a g u r ë t ë l a k u r i q t ë d h e p a kuptim. Ai bënte të largohej prej tyre, po n u k m u n d t e . B o t a nisi t ë - t r e t e j m e s h p e j tësi r r e t h e r r o t u l l , ç d o g j ë u f i r u a , m b e t i v e t ë m a i d h e p ë r b a l l ë tij g r u m b u l l i i g u r ë v e , v e t ë m a t a t ë d y , Gjorgu. d h e m u r a n a , k r e j t të v e t ë m mbi sipërfaqen e botes. Dhe midis dënesës gati sa s'thirri me zë: Po p e r s e ? Ç'duhej e gjithë kjo? Pyetja ishte e lakuriqtë, ashtu si g u r ë t aty poshtë, d h i m b t e n g a t ë g j i t h a a n ë t , o zot, s i d h i m b t e , d h e a i u p ë r p o q të lëvizte më në fund, të shkëputej, të i k t e s a m ë l a r g p r e j saj, s a m ë l a r g , qoftë e d h e n ë ferr, v e ç të mos mbetej aty.

per2lek.com Klan Kulturor

309

per2lek.com Klan Kulturor
Në shtëpi Gjorgun e pritën me një ngrohtësi të qetë. Babai e pyeti shkurt për rrugën, e ë m a e vështronte vjedhurazi me ca sy të mjegulluar. Ai tha se ishte tepër i lodhur nga rruga e nga të qëndruarit pa g j u m ë dhe u shtri të f linte. P ë r një kohë të gjatë hapat d h e pëshpërimat nëpër kullë iu ngjitën si karfoma gjumit t ë t i j , g j e r s a m ë n ë f u n d fjeti. T ë n e s ë r m e n u z g j u a v o n ë . K u j a m ? t h a d y - t r i h e r ë m e v e t e d h e fjeti përsëri. Edhe k u r u ngrit, k o k ë n e kishte të r e n d e dhe si të m b u s h u r me sfungjer. S'kishte dëshirë të b ë n te asgjë. Madje as të m e n d o n t e . G j i t h ë ajo d i t e k a l o i a s h t u d h e p o a s h t u k a l o i e nesërmja dhe e pasnesërmja. Dy-tri herë iu vërtit k u llës d h e m e c a s y t ë p a l ë v i z s h ë m v ë s h t r o n t e h e r ë n j ë pjesë të gardhit që duhej n d r e q u r prej kohësh, h e r ë q o s h e n e d j a t h t ë t ë pullazit, t ë r r ë n u a r d i m r i n q ë s h k o i . Por s'ndiente asnjë dëshirë për të punuar. Më e keqja i s h t e se n d r e q j a e t y r e i d u k e j e p a n e v o j s h m e . Ishin ditët e fundit të marsit. Së shpejti do të h y n t e prilli. M e g j y s m ë n e tij t ë b a r d h ë d h e m e g j y s m ë n t j e t ë r t ë zezë. P r i l l m o r t . N ë m o s d o t ë v d i s t e , d o t ë n d r y h e j n ë k u l l ë n e n g u j i m i t . S y t ë d o t'i cfobësoheshin n g a gjysmëterri, kështu që prapëseprapë, edhe po të mbetej gjallë, s ' k i s h t e p ë r t a p a r e m ë b o t ë n . P a s p ë r g j u m j e s m e n d i m i n i s i t ' i g j a l l ë r o h e j disi. D h e g j ë j a e p a r e q ë i lëvizi n ë p ë r t r u i s h t e m u n d ë s i a p ë r të gjetur një u d h ë që ta nxirrte jashtë vdekjes d h e jashtë verbimit. Mirëpo r r u g ë s'kishte, përveç njërës. Dhe ai e mendoi atë gjatë: të bëhej d r u v a r shëtitës. K ë s h t u bëheshin zakonisht malësorët Që iknin nga Rrafshi. S ë p a t ë n p a s s h p i n e (bishti i saj f u t e j s h t r ë n g u e s h ë m pas jakës së xhokes në shpinë, k u r s e presa gjysmë e zezë e n d r i t u r n g j a n t e p r a p a q a f ë s s i n j ë k r e s h t ë p e s h ku) p r a , s ë p a t ë n p a s s h p i n e d h e p a s t a j s h t e g t i m i q y t e t 310

më qytet, me atë britmën e zvargur e të pikëllueshme -«dru m e p r e ! » . J o , m ë m i r e t ë m b e t e j n ë p r i l l m o r t ( t a n i a i i s h t e i b i n d u r s e kjo fjalë, q ë e k z i s t o n t e v e t ë m n ë ndërgjegjen e tij, kuptohej dhe m a d j e përdorej nga të gjithë) p r a , m ë m i r e t ë m b e t e j k ë t u , s e s a t ë i k t e a n d e j , d r u v a r i mjerë, u d h ë v e me shi të qyteteve, p r a n ë ca dritare bodrumesh me hekura, përherë të pahitura nga një farë p l u h u r i i zi (kishte p a r e n j ë h e r ë në S h k o d ë r n j ë m a l ë s o r q ë p r i s t e d r u p ë r s k a j n j ë d r i t a r e j e t ë tillë), jo, n j ë q i n d h e r ë m ë m i r e n ë p r i l l m o r t . Një mëngjes, ishte dita e parafundit e marsit, ndërsa zbriste shkallët e gurta të kullës, ai qëndroi balle për balle me të jatin. N u k dëshironte të bëhej heshtje p a r a s e t ' i fliste, m e g j i t h a t ë h e s h t j a u b ë . D h e p a s saj, s i p a s n j ë m u r i k u f s h i h e t d i k u s h , i s h i n fjalët e t i j : — H ë , — foli i ati, — ç ' k ë r k o n të më t h u a s h , G j o r g ? A t ë h e r ë ai i foli: — Babë, këto dite që më m b e t ë n , dëshiroj të dal për të pare edhe një herë bjeshkën. I a t i e v ë s h t r o i g j a t ë në sy. N u k i t h a asgjë. T a n i p ë r m u a ë s h t ë njëlloj, m e n d o i G j o r g u p ë r g j u m s h ë m . N ë f u n d t ë f u n d i t , s'ia v l e n t e b a r a q i r a n ë t ë g r i n d e j p r a p ë me të j a t i n për një gjë të tillë. Mjaft ishin g r i n d u r shurdhtazi gjer atë d i t e . D y j a v ë m ë p a r e d y javë m ë vonë, s'kishte ndonjë n d r y s h i m të m a d h . Vërtet, m u n d të bënte e d h e pa e p a r e bjeshkën. Madje kot që e h a r x h o i fjalën. A i u b ë g a t i t ' i t h o s h t e : s'ka n e v o j ë , babë, po tjetri ndërkaq ishte ngjitur lart. Ai zbriti pas pak me një qese në dore. Ajo ishte fare e vogël në k r a h a s i m me qesen e taksës së gjakut. I a t i ia zgjati. — Nisu, Gjorg. Të qoftë u d h a m b a r ë ! Gjorgu e mori qesen. — Falemnderit, babë. I a t i n u k ia h i q t e s y t ë . • — V e ç m o s h a r r o , — i t h a me zë të ulët, — b e s a p ë r t y m b a r o n m ë s h t a t ë m b ë d h j e t ë prill. D u k e j s i k u r d i ç k a m u n g o n t e b r e n d a gojës s ë t i j . — Mos harro, bir, — përsëriti.

per2lek.com Klan Kulturor

311

per2lek.com Klan Kulturor
Kishte disa d i t e q ë p o u d h ë t o n t e . X h a d e t ë n d r y s h m e . B u j t i n a n d a n ë u d h e . F y t y r a t ë p a n j o h u r a . I nguvj u a r në fshatin e tij, Rrafshin e kishte k u j t u a r p ë r h e r ë të ngrirë, sidomos dimrit. Por s'ishte ashtu. Rrafshi i s h t e plot lëvizje. V i n i n n g a a n ë t e tij d r e j t q e n d r ë s d h e iknin nga qendra drejt anëve. Të tjerë udhëtonin n g a e majta në të djathtë, dhe të tjerë, p ë r k u n d r a z i , n g a e djathta në të majtë. Ca ngjiteshin, ca zbritnin, k u r s e shumica herë ngjiteshin, h e r ë zbritnin gjatë të njëjtit udhëtim, dhe këtë e bënin aq shpesh, saqë në fund të udhës nuk e dinin as vetë nëse rruga kishte qenë në përgjithësi e tatëpjetë apo e tërmaltë. Herë-herë Gjorgu kujtohej për rendjen e ditëve. E c j a e k o h ë s i d u k e j k r e j t e p a z a k o n s h m e . G j e r në n j ë f a r ë ore d i t a i d u k e j e g j a t ë , e g j a t ë , p a s t a j p a p r i t u r , si ajo s u m b u l l a e u j i t që, p a s i l ë k u n d e t n j ë c o p ë h e r ë t e lulja e pjeshkës, bie papritur, dita k ë p u t e j e m b a r o n t e . K i s h t e h y r ë prilli, p o p r a n v e r a m e z i p o s h f a q e j . H e r ë - h e r ë n j ë b r e z i k ä l t e r e m ë s i p ë r A l p e v e i d u k e j aq i p a d u r u e s h ë m , s a q ë i n g j a n t e s i k u r do t'i z i n t e f r y m ë n . E p r a , ë s h t ë prill, t h o s h i n k u d o u d h ë t a r ë t e r a s t i t , q ë n j i heshin me njëri-tjetrin nëpër bujtinat. P r a n v e r a e ka k o h ë n , m a d j e s h u m ë v o n o i k ë t ë vit. D h e a t i j i v i n t e n d ë r mend porosia e t'et p ë r afatin e besës, apo, më saktë, jo krejt porosia, m a d j e as një p j e s ë e saj, po v e t ë m fjala « b i r » n ë f u n d , d h e b a s h k ë m e t ë c u n g u i kohës nga një gjer më shtatëmbëdhjetë prill d h e ideja që të gjithë e kishin prillin të piote, k u r s e ai e k i s h t e të veçantë, gjysmak. Pastaj përpiqej ta hiqte mendjen nga të gjitha këto d h e u. vinte veshin a t y r e që tregonin u d h ë t a r ë t , t ë cilët, p ë r h a b i n ë e t i j , m u n d t ë m o s k i s h i n b u k ë e kripë në torbe, por pa rrëfenja s'ishin kurrë, 312
4

Në b u j t i n a m u n d të d ë g j o j e g j i t h f a r ë n g j a r j e s h e historish, për gjithfarë njerëzish e kohërash. Ai r r i n t e gjithmonë pak mënjanë dhe, i kënaqur që askush nuk e trazonte, vinte veshin. H e r ë - h e r ë mendja i ikte, bënte një përpjekje për të m a r r ë coperà nga histori të e d ë g j u a r a e p ë r f i a n g j i t u r j e t ë s s ë t i j , ose, e k u n d ë r t a , c o p e r à n g a j e t a e tij p ë r p i q e j f i n g j i s t e n ë p ë r h i s t o r i t ë e të tjerëve. Nganjëherë ngjitja bëhej lehtë, n g a n j ë h e r ë jo. t K ë s h t u do të vazhdonte n d o s h t a gjer në fund, sikur t ë m o s n d o d h t e diçka. N j ë d i t e , n ë n j ë h a n m e e m r i n • H a n i i Ri ( s h u m i c a e h a n e v e q u h e s h i n ose H a n i i V j e t ë r , ose H a n i i Ri) ai d ë g j o i të flitej p ë r n j ë k a r r o c ë . . . N j ë k a r r o c ë e v e s h u r p ë r b r e n d a m e k a d i f e t ë zezë... N j ë karrocë qyteti me dyer të spërdredhura... Mos valle është ajo? t h a me vete d h e n g r i u i tëri p ë r të d ë g j u a r m ë m i r e . P o , i s h t e ajo. P o f l i s n i n p ë r f e m r ë n e b u k u r me sy të kthjellët e me flokët e gështenjta. Gjorgu u drodh. Vështroi përreth, pa ditur as vetë pse. Ishte një h a n i ndytë, me erë të h i d h ë t t y m i d h e s h a j a k u t ë l a g ë t , d h e , s i k u r t ë m o s m j a f t ô n t e kjo, g o j a q ë fliste p ë r g r u a n , l ë s h o n t e , b a s h k ë m e fjalët, n j ë d u h m ë d u h a n i d h e q e p e . G j o r g u k t h e u s y t ë s a andej^ k ë n d e j , s i k u r të t h o s h t e : «po p r i s n i p a k , a ë s h t ë i p ë r s h t a t s h ë m ky vend për të zënë në gojë e m r i n e saj?» Mirëpo ata v a z h d o n i n t ë flisnin, t ë q e s h n i n . G j o r g u v a z h d o i t ë r r i n te a t j e si i m b ë r t h y e r në g r a c k ë , m i d i s d ë g j i m i t e mosdëgjimit, me veshët që i uturinin. D h e befas iu q a r tësua në një mënyrë të pamëshirshme shkaku i vërtetë për se ishte nisur në shtegtim. Atë shkak qe m u n d u a r f i a fshihte e d h e vêtes. E kishte larguar n g a m e n d j a me këmbëngulje, e kishte shtypur, kishte k u j t u a r se e kishte n d r y r ë thellë e më thellë, po shkaku ishte aty, mu në qendër të qenies së t i j : ai ishte nisur për shtegt i m jo p ë r të pare bjeshkën, por, në r a d h ë të pare, p ë r t ë p a r e e d h e n j ë h e r ë a t ë ferner. E k i s h t e k ë r k u a r , p a e d i t u r a s v e t ë pse, a t ë k a r r o c ë m e p u p e d h e m b ë s h t e t ë s e të spërdredhura, që r e n d t e e rendte vazhdimisht mes për mes Rrafshit, ndërsa ai i pëshpëriste fshehtazi që 313

per2lek.com Klan Kulturor

larg: perse endesh këndej, moj karrocë-flutur. Në të v ë r t e t ë ajo, m e a t ë stof t ë zi, m e d o r e z a t e d y e r v e p r e j bronzi d h e me p u p e n ë e spërdredhur, i kujtonte atij një sarkofag që e kishte pare dikur, gjatë të v e t m i t u d h ë t i m t ë tij n ë S h k o d ë r , n ë K i s h ë n e M a d h e , m i d i s një procesioni dhe muzikës së r e n d e të një organo je. D h e b r e n d a asaj k a r r o c e - f l u t u r - a r k i v o l i s h t e v ë s h t r i m i i femrës me flokë të gështenjtë, që e kishte p ë r p i r ë Gjorgun aq ëmbëlsisht dhe aq tronditshëm, sa askush tjetër në këtë bote. Kishte vështruar dhe ishte vësht r u a r prej s h u m ë sysh femërorë në jetën e vet, sy të zjarrtë, të turpshëm, dehës, naziqë, miklues, dredharakë, k r e n a r ë , p o r n g a t ë tillë s y s ' q e v ë s h t r u a r k u r r ë . A t a ishin të largët e të afërt njëkohësisht, të k u p t u e s h ë m e të pakuptueshëm, të huaj e të dhimbshëm. Nën atë vështrim, krahas afshit të zjarrtë që të n g r i n t e peshë, k i s h t e d i ç k a q ë t ë fikte, t ë c o n t e l a r g , p ë r t e j h i r i t , p ë r t e j j e tës, prej n g a m u n d ta shikoje v e t e n t e n d e qetësisht. N ë n e t ë t e tij ( c o p e r à g j u m i p ë r p i q e s h i n t ' i m b u s h nin ato kaotikisht, ashtu si përpiqen ta m b u s h i n një q i e l l të zi v j e s h t e y j e t e r r a l l ë ) ai v ë s h t r i m i s h t e e vetmja gjë që n u k tretej nga p ë r g j u m j a e tij. R r i n t e a t y m i d i s t i j , b r i l a n t i h u m b u r , p ë r k r i j i m i n e t ë cilit qe h a r x h u a r gjithë drita e botes. Ja, për të ndeshur edhe një h e r ë ata sy ishte nisur ai mes p ë r mes Rrafshit të m a d h . K u r s e a t a flisnin p ë r atë* g r u a s i p ë r g j ë n ë m ë t ë z a k o n s h m e , m u n ë m e s të atij h a n i të n d y t ë , p r a n ë erës së t y m i t të h i d h ë t , me gojët e tyre plot d h ë m b ë të prishur. Gjorgu brofi në këmbë, hoqi p u s h k ë n nga supi, shtiu m b i ta një herë, dy herë, katër herë. I vrau të gjithë, pastaj v r a u ata që v r a p u a n në ndihmë, bashkë me h a n x h i u n d h e me x h a n d a r ë t që u n d o d h ë n rastësisht atje, d h e pastaj doli m e v r a p n g a d e r a d h e s h t i u p ë r s ë r i k u n d ë r a t y r e që po e ndiqnin, k u n d ë r ndjekësve të tjerë, k a t u n d e v e të t ë r a që po i viheshin pas, f l a m u r ë v e , krahinave... Të gjitha këto i mendoi, kurse në të v ë r t e t ë s'bëri gjë t j e t ë r v e ç s e u n g r i t n g a v e n d i - d h e doli t e d e r a e h a n i t . E r a e f t o h t ë i a freskoi b a l l i n . N j ë c o p ë h e r ë 314

per2lek.com Klan Kulturor

qëndroi ashtu, me sy gjysmë të mbyllur, ndërsa ndër m e n d , pa e d i t u r as v e t ë pse, i e r d h i n j ë frazë që e kishte dëgjuar dikur vite më pare, një dite shtatori plot l a g ë s h t i , n ë n j ë r a d h ë t ë g j a t ë p ë r p a r a n j ë d e p o j e misri të nënprefekturës: thonë se vajzat e qytetit të p u t h i n n ë buzë.-

per2lek.com Klan Kulturor

Ngaqë gjatë një pjese të s h t e g t i m i t v ë m e n d j a i shpërqendrohej sa andej këndej, p ë r h e r ë e më tepër Gjorgut po i dukej se udhët që p ë r s h k o n t e ai ishin pa vazhdimësi, plot boshllëqe apo k a p ë r c i m e të m ë d h a . Shpesh e gjente veten në një u d h ë apo në një han tjetër, ndërsa e dinte se ndodhej a k o m a në u d h ë n apo hanin prej nga ishte nisur disa orë më pare. D h e k ë shtu, orë pas ore e dite pas dite, m e q ë shkëputja e m e n d j e s s ë tij n g a g j ë r a t r e a l e s a v e n t e s h t o h e j , s h t e g t i m i i tij p ë r h e r ë e më t e p ë r po i ng j a n t e n j ë e n d je je nëpër ëndërr. Tani nuk e fshihte më nga vet ja që po e kërkonte k a r r o c ë n e s a j . M a d j e a s n g a t ë t j e r ë t . Disa h e r ë k i s h t e p y e t u r : M o s e k e n i p a r e gjë n j ë k a r r o c ë m e c a s p ë r d r e d h j e . . . me ca... s'di si ta t h e m . . . S i ? i p ë r g j i g j e s h i n n j e r ë z i t , s h p j e g o h u m ë m i r e , ç f a r ë k a r r o c ë ? P o ja, p ë r gjigj e j ai, n j ë k a r r o c ë n d r y s h e n g a t ë tjerat... m e k a d i f e t ë zezë... m b ë r t h y e r m e bronz... s i a r k i v o l . . . A flet p ë r n j i m e n d , a je i m a r r ë , o n j e r i ? ! i t h o s h i n a t a . Njëherë i treguan se kishin p a r e një karrocë me p a m j e p ë r a f ë r s i s h t t ë tillë, p o r d o l i q ë ajo i s h t e k a rroca e peshkopit të krahinës fqîhje që po udhëtonte, k u s h e d i pse, n ë p ë r k o h ë t ë k e q e . L e t ë j e n ë n ë p ë r h a n è t ë n d y t a , l e t'i k e n ë d h ë m b ë t të prishur, veç të tregojnë për të, thoshte ai me vete. 315

D y - t r i h e r ë r a n ë g j u r m ë t ë saj, p o r e h u m b i p ë r sëri. Fqinjëria me vdekjen ia bënte më të d ë s h i r u e s h ë m takimin. Po ashtu, rrugët e bëra për të e s h t o n i n etj e n p ë r t a • p a r e . Një d i t e pa një njeri që i ngjau si i h i p u r m b i m u s h k ë . I s h t e « Q e h a j a i i g j a k u t » i k u l l ë s së O r o s h i t , q ë k u s h e d i k u s h k o n t e . P a s i eci n j ë c o p ë u d h ë , G j o r g u ktheu kokën, si për t'u bindur në ishte vërtet «Qehajai i gjakut». Tjetri gjithashtu kishte k t h y e r kokën p ë r të pare Gjorgun. Po ky ç'pati? tha me vete Gjorgu. Një d i t e i t h a n ë se e kishin p a r e një karrocë të tillë, t a m a m sic e t r e g o n t e ai, p o r ajo k i s h t e q e n ë b o s h e . Një dite tjetër i treguan pikë për pikë shenjat e saj, m a d j e e d h e k o k ë n e g r u a s s ë b u k u r , m e c a flokë q ë dikujt i qenë dukur ngjyrë gështenje e dikujt tjetër n g j y r ë l a j t h i e , te q e l q e t e d r i t a r e s . Së paku ndodhet ende këtu në Rrafsh, kishte m e n d u a r ai. S ë p a k u s'ka z b r i t u r atje p o s h t ë . N d ë r k a q prilli i tij p o h a r x h o h e j m e s h p e j t ë s i . D i t ë t r e n d n i n r r e s h t n j ë r a p a s t j e t r ë s , d h e ai, q ë e d h e pa k ë t o i s h t e më i s h k u r t r i i m u a j v e p ë r të, t k u r r e j e tretej me ngut. S'dinte ku të shkonte. Nganjëherë h u m b t e kohën në një u d h ë të kotë, nganjëherë kthehej p a d a s h u r atje ku kishte qenë një herë. Pyetja se mos po ecte në d r e j t i m i n q ë n u k d u h e j , nisi t a m u n d o n t e s h p e s h e m ë shpesh. Pastaj i dukej se kishte ecur v e t ë m në drejtimin që n u k duhej dhe kështu do të ecte gjer në fund, në atë grusht ditësh që i kishin mbetur, s h t e g t a r i p ë r h ë n u r n ë p ë r p r i l l i n e tij ulok.

per2lek.com Klan Kulturor

316

per2lek.com Klan Kulturor
*

KAPITULLI

I

GJASHTË

Vorpsët, burrë e grua, vazhdonin të ndodheshin në udhëtim. Vjedhurazi, Besian Vorpsi v ë s h t r o n t e profilin e s ë s h o q e s . Ajo d u k e j e v r a r ë p a k n ë m o l l ë z a , m e n j ë zbehtësi të lehtë në fytyrë, që e bënte, ashtu si disa dite më pare, më të dëshirueshme. Është e lodhur, m e n doi ai, m e g j i t h ë s e n u k e t h o t ë . N ë t ë v ë r t e t ë g j a t ë g j i t h ë a t y r e d i t ë v e a i k i s h t e p r i t u r q ë ajo t ë t h o s h t e m ë n ë f u n d fjalët e k u p t u e s h m e : u h , u l o d h a . I k i s h t e p r i t u r a t o fjalë m e p a d u r i m , n ë e t h e , s i n j ë s h p ë t i m n g a e k e q j a , p o r ajo s i t h a q ë s'i t h a . V ë s h t r o n t e a s h t u e 317

z b e h t ë r r u g ë n d h e p o t h u a j s e n u k fliste. K u r s e s h i k i m i i saj, që edhe në rastet e zemërimit apo të fyerjes kishte q e n ë p ë r h e r ë i k u p t u e s h ë m për të, tani ishte b ë r ë i p a k a p s h ë m . Së p a k u të ishte i p a k ë n a q u r ai s h i k i m , m e n d o i ai, ose, a k o m a m ë k e q , i f t o h t ë . P o r a i s h i k i m kishte diçka tjetër. K i s h t e h u m b u r diçka n ë q e n d r ë n e tij d h e n ë t ë s ' k i s h i n m b e t u r t a n i v e ç s e anët. Fjalët brenda karrocës ishin rralluar krejt. H e r ë - h e r ë ai b ë n t e një përpjekje p ë r të ringjallur diçka, por, d u k e mos dashur ta vinte veten në një pozitë inferiore, p ë r p j e k j e t e tij i s h i n t ë p ë r m b a j t u r a . M ë e k e q j a i s h t e se n u k po gjente në vetvete aftësinë për t'u zemër u a r me të. Nga përvoja e m a r r ë d h ë n i e v e me g r a t ë kishte vënë re se shpeshherë zemërimi dhe sherri ishin të afta të zgjidhnin në një m ë n y r ë të beftë gjendje të amullta, që dukeshin pa rrugëdalje, ashtu si një furtunë që çliron gjithçka nga zabullima mbytëse. Mirëpo në p r e r j e n e s y v e t ë saj k i s h t e d i ç k a q ë e m b r o n t e n g a z e m ë r i m i i tjetrit. A s h t u si në p r e r j e n e syve të g r a v e s h t a t z ë n a . M a d j e n j ë çast a i t h i r r i m e v e t e : m o s ë s h t ë gjë shtatzënë? P o r truri, jashtë vullnetit të tij, a t y p ë r aty bëri një llogaritje të thjeshtë, d h e kjo shpresë e fundit u t r e t n ë çast. B e s i a n V o r p s i m b y t i n j ë p s h e r ë t i m ë q ë t ë m o s e d ë g j o n t e ajo d h e v a z h d o i t ë s o d i s t e n g a d r i tarja e karrocës. Po ngrysej. A i q ë n d r o i n j ë c o p ë h e r ë a s h t u d h e , k u r nisi p r a p ë të mendonte, truri e ktheu p r a p ë tek e njëjta pikë. Së paku të thoshte që nuk i pëlqente më ky shtegtim, që ajo i s h t e z h g ë n j y e r plotësisht, q ë i d e j a e tij p ë r t ë k a luar m u a j i n e mjaltit në Rrafsh ishte një idiotësi e p a parë, ndaj të ktheheshin menjëherë mbrapsht, qysh atë dite, a t ë çast, a t ë m i n u t e . M i r ë p o ajo, j o v e t ë m q ë n u k e k ë r k o i a s n j ë h e r ë n j ë gjë t ë tillë, p o r e d h e k u r ai, p ë r f i a l e h t ë s u a r k ë r k e s ë n i a solli f j a l ë n r r o t u l l p ë r f u k t h y e r p a r a k o h e , ajo i t h a : S i t ë d u a s h . N ë q o f t ë s e dëshiron, m u n d të kthehemi. Sa për m u a mos u s h q e tëso. N a t y r i s h t q ë a t i j i k i s h t e s h k u a r disa h e r ë n d ë r 318

per2lek.com Klan Kulturor

mend që ta ndërpritnin udhëtimin dhe të ktheheshin menjëherë, m i r ë p o e m b a n t e një s h p r e s ë e v a k ë t se diçka m u n d të ndreqej akoma. Madje i dukej se, në qoftë s e k i s h t e p ë r t ë r i p a r u a r diçka, kjo m u n d t ë b ë h e j vetëm derisa të ndodheshin akoma në Rrafsh, kurse, po të zbritnin poshtë, asgjë n u k ndreqej m ë . I s h t e e r r u r p l o t ë s i s h t d h e t a n i f y t y r a e saj n u k dallohej. Ai u përkul dy-tri herë te dritarja, por n u k po e kuptonte dot se ku ndodheshin. Pas pak mbi u d h ë r a d r i t a e h ë n ë s d h e a i afroi k o k ë n t e x h a m i . Q ë n d r o i ashtu për s h u m ë kohë, ndërsa dridhjet e x h a m i t te ftohtë i kalonin n ë p ë r m j e t ballit n ë p ë r gjithë t r u p i n . Nën dritën e hënës u d h a dukej e qelqtë. Silueta e nje k i s h e të v o g ë l u z h v e n d o s n g a e m a j t a . P a s t a j u d u k një mulli m e ujë, q ë m ë s h u m ë s e m i s e r d o t ë besoje se ishte ngritur për të bluar dëborë në këtë shkreti. D o r a e tij k ë r k o i m b i n d e n j ë s e d o r ë n e s a j . — D i a n e , — i t h a me zë të u l ë t , - s h i k o p ë r j a s h t a . M ë d u k e t s e kjo ë s h t ë n j ë r r u g ë n ë b e s ë . A j o afroi k o k ë n t e x h a m i . G j i t h m o n ë m e z ë t ë ulët, m e fjalë t ë k u r s y e r a , q ë i l i d h t e m e n j ë s i n t a k s ë që p ë r h e r ë e më t e p ë r i d u k e j jo e n a t y r s h m e , ai i shpjegoi se ç'ishte një r r u g ë në besë. I dukej se d r i t a e akullt e hënës e ndihmonte. P a s t a j , k u r fjalët m b a r u a n , a i a f r o i k o k ë n t e q a f a e saj d h e e p ë r q a f o i m e d r u a j t j e . D r i t a e h ë n ë s r a d y - t r i herë te gjunjët e saj. Ajo n u k bëri asnjë lëvizje, as u s h t r ë n g u a p a s t i j , as e s h t y u . I v i n t e po ajo e r ë e m i r e , e n j o h u r , d h e a i e m b a j t i m e zor n j ë t h i r r a v a j ë . K i s h t e n j ë si shpresë të fundit se diçka do të zbërthehej tek e s h o qja. P r i s t e n j ë d ë n e s ë s a d o t ë l e h t ë t ë s a j , s ë p a k u n j ë p s h e r ë t i m ë . P o r ajo s e s i i s h t e , e h e s h t u r d h e n j ë k o h ë s i s h t jo, n ë n j ë m ë n y r ë t ë v e ç a n t ë , e s h k r e t ë , sic m u n d t ë j e t ë e s h k r e t ë n j ë a r e e m b j e l l ë m e y j . O zot, i a b ë r i ai. Ç ' ë s h t ë k ë s h t u m e m u a !

per2lek.com Klan Kulturor

319

per2lek.com Klan Kulturor
Dita ishte gjysmë e kthjellët, gjysmë me re. K u a j t trokonin lehtë m b i udhën e shtruar përgjysmë me kalld r ë m . Kjo ishte U d h a e K r y q i t . Pas dritares së k a r r o cës shtjellohej n j ë p a m j e e p ë r s ë r i t u r me d h j e t ë r a h e r ë . V e ç s e k ë t ë h e r ë , a t y - k ë t u , h e r ë n ë fillimet, h e r ë n ë f u n d e t e saj, a j o k i s h t e p a k ë z k a l t ë r s i . D e b o r a k i s h t e n i s u r t ë shkrinte, firohej n g a poshtë, atje k u prekej m e t o k e n , d u k e l ë n ë s i p ë r z g a v r i m i t n j ë lloj l ë v o z h g e q ë mezi trete j . — Sa ë s h t ë d a t a . s p t ? — p y e t i D i a n a . I h a b i t u r p a k , ai e v ë s h t r o i n j ë g r i m e p a r a se t'i përgjigjej. — N j ë m b ë d h j e t ë prill. A j o u m a t t ë t h o s h t e d i ç k a . Fol, t h a a i m e v e t e . F o l , të l u t e m . N j ë s h p r e s ë e f u n d i t e m b ë s h t o l l i si n j ë a v u l l i n g r o h t ë . T h u a j ç'të d u a s h , v e t ë m fol. B u z ë t e saj, q ë a i i n d i q t e m e b i s h t t ë s y r i t , l ë v i z ë n p r a p ë për të sajuar në një forme ndoshta të re frazën e pathënë. — Të kujtohet ai malësori që e p a m ë ditën që po shkonim te princi? — P o , — t h a ai, — më k u j t o h e t . N a t y r i s h t . Ç ' i s h t e kjo « n a t y r i s h t » k r e j t p a v e n d ? N j ë g r i m e t ë s h k u r t ë r i e r d h i k e q p ë r v e t e n . S'e k u p t o i a s v e t ë p s e . N d o s h t a p ë r g a t i s h m ë r i n ë p ë r t ë m b a j t u r gjallë m e ç d o k u s h t b i s e d ë n . N d o s h t a p ë r t j e t ë r gjë, q ë n ë a t ë ç a s t s'ishte në gjendje ta gjente. — A t i j i m b a r o n t e b e s a g j e r n ë m e s t ë prillit, a p o jo? — P o , — t h a ai, — d i ç k a e tillë. P o , p o , t a m a m në m e s t ë prillit. ' 320

— S e s i m ' u k u j t u a , — t h a ajo, — pa i h e q u r s y t ë nga xhami. — Kot. K o t , p ë r s ë r i t i a i m e v e t e . F j a l a i u d u k fatale, s i n j ë bizhu e Iyer me helm. Diku, në një k ë n d të qenies së tij, përpiqej të ngrihej një valë z e m ë r i m i . Mos valle ti i b ë n t ë g j i t h a k ë t o k o t ? Kot, p ë r t ë m ë m u n d u a r m u a ? A? Po vaia e zemërimit u s h u a aty për aty. D i t ë t e f u n d i t , d y - t r i h e r ë , ajo k i s h t e k t h y e r v r u l l shëm kokën pas, p ë r të pare malësorët e rinj që karroca i parakalonte në u d h ë . I shkoi n j ë h e r ë ndër m e n d se ajo e b ë n t e k ë t ë g j ë d u k e k u j t u a r s e p o n d e s h t e p ë r s ë r i a t ë m a l ë s o r i n e b u j t i n ë s , p o kjo i u d u k s i d i ç k a k r e j t p a r ë n d ë s i . E d h e t a n i q ë ajo p y e t i p ë r t ë , a s h t u i u d u k . Ndalimi i papritur i karrocës i preu rrjedhën e mendimeve. — Ç ' ë s h t ë ? — ia b ë r i ai, pa iu d r e j t u a r k u j t . Karrocieri, që kishte zbritur, u d u k pas pak përpara xhamit. Ai bënte me shenjë nga rruga. Vetëm atëherë Besian Vorpsi pa një malësore plakë, gjysmë të ulur, gjysmë të shtrirë n d a n ë udhës. Malësorja vështronte në drejtim të t y r e d h e diçka thoshte. Besian Vorpsi hapi derën. — Është një plakë aty ndanë udhës, që thotë se n u k lëviz dot, — i s h p j e g o i k a r r o c i e r i . Besian Vorpsi zbriti dhe, pasi bëri d y - t r e h a p a sa për të çmpirë këmbët, iu afrua plakës, që ia bënte «uh» herë pas here d h e kapte me d u a r gjurin. — Ç'pate kështu, n ë n ë ? — pyeti Besiani. — U h , n g ë r ç i m a l l k u a r , — ia b ë r i p l a k a . — K a m gjithë mëngjesin e ngujuar këtu, m o r bir. Ajo ishte v e s h u r me një rrobë pëlhure të qëndis u r , si g j i t h ë m a l ë s o r ë t e k r a h i n ë s , d h e n g a s h a m i a i dilnin një tufë flokësh të thinjur. — K a m gjithë mëngjesin që p r è s të kalojë ndonjë r o b i zotit e të më n d i h m o j ë të lëviz. — N g a je t i ? — e p y e t i k a r r o c i e r i . — N g a ai k a t u n d i atje. — P l a k a t r e g o i me d o r e d i k u p ë r p a r a . — N u k ë s h t ë larg, d r e j t e në u d h ë n e m a d h e . — Ta m a r r i m në k a r r o c ë , — t h a B e s i a n i . — Falemnderit, bir.

per2lek.com Klan Kulturor

21 - t

321

Ata e ngritën të dy me karrocierin, d u k e e m b a j t u r me kujdes nga sqetullat dhe po e çonin drejt karrocës. Që pas x h a m a v e sytë e Dianes i n d i q n i n v ë m e n d s h ë m . — M i r ë d i t a , bija i m e , — t h a p l a k a k u r e f u t ë n në karrocë. — Mirëdita, nënë, — u përgjigj Diana d h e i b ë r i vend të ulej. — U h , — ia b ë r i p l a k a k u r k a r r o c a lëvizi, — g j i t h ë mëngjesin në u d h ë , v e t ë m fare. Asnjë frymë e gjallë k u r r k u n d . T h a s h ë s e d o t ë vdisja. — Vërtet, — tha Besiani, — s h u m ë e zbrazët m ' u d u k kjo u d h ë . K a t u n d i j u a j ë s h t ë i m a d h , a p o j o ? — I m a d h , — t h a p l a k a d h e f y t y r a iu n g r y s . — B o l l i m a d h ë s h t ë , b e s a , p o r ç'e do... Sytë e Besianit h e t o n i n me v ë m e n d j e tiparet e ngrysura të plakës. P ë r një çast atij iu d u k se në to kishte një armiqësi ndaj gjithë gjindjes së katundit, p ë r faktin se asnjeri s'kishte kaluar andej për ta n d i h m u a r d h e q ë e h a r r u a n a t y . M i r ë p o ajo q ë e k i s h t e e r r u r fytyrën e malësores plakë, ishte diçka më e p ë r gjithshme se një zemërim. — Boll i m a d h ë s h t ë k a t u n d i , po s h u m i c ë n e b u r r a v e i ka të n g u j u a r b r e n d a . Ndaj e d h e m b e t a q y q e në rrugë e t h a s h ë se po vdisja. — Të n g u j u a r n g a g j a k u ? — P o , bir, n g a g j a k u . A s n j ë h e r ë s ' k a b ë r ë v a k i kështu. J a n ë vrarë e janë grirë përherë në katundin tonë, por si k ë t ë h e r ë s'ka bërë vaki. Plaka psherëtiu thellë. — Nga dyqind shtëpitë e fshatit v e t ë m njëzet s'janë n ë gjak. — Si ë s h t ë e m u n d u r ? ! — Do ta s h i k o s h , o b i r . K a t u n d i n g j a n k r e j t i g u rosur, sikur ka r ë n ë m u r t a j a . B e s i a n i afroi k o k ë n t e x h a m i , p o f s h a t i e n d e s'po d u k e j . — P a r a dy m u a j s h e d h e u n e varrosa një nip, — v a z h d o i malësorja,, — i m i r i i lokes, i b u k u r i . Ajo nisi t ë t r e g o n t e d i ç k a p ë r n i p i n d h e p ë r v r a s j e n e tij, p o r g j a t ë s ë f o l u r ë s , n ë n j ë m ë n y r ë t ë h a 322

per2lek.com Klan Kulturor

b i t s h m e , r e n d i t j a e fjalëve në f r a z a t e saj n i s i të p ë sonte një ndryshim. Dhe jo vetëm renditja. Po n d r y s h o n te hapësira ndërmjet tyre, thuase midis po h y n t e një lloj ajri i v e ç a n t ë , i d h i m b s h ë m d h e d e h ë s . Si f r u t i p a r a p j e k j e s , e f o l u r a i s h t e g a t i të k a l o n t e n g a g j e n d j a e v e t e z a k o n s h m e n ë n j ë g j e n d j e t ë r e : n ë n j ë lloj p a r a k ë n g e a p o p a r a v a j i . Sic d u k e t , k ë s h t u k r i j o h e n k ë n g ë t , mendoi Besiani. Ai n u k e h i q t e v ë s h t r i m i n nga malësorja. P r a g u i k ë n g ë s t e ajo k i s h t e b ë r ë n d r y s h i m e t e n e v o j s h m e e d h e n ë f y t y r ë . S y t ë e saj k i s h i n b r e n d a q a r j e n , p o r p a lot. Kështu ata dukeshin edhe më vajtues. Karroca kishte hyrë tani në katundin e madh. K ë r k ë l l i m a e r r o t a v e t ë saj l i n t e n j ë j e h o n ë t ë z v a r g u r mes për mes udhës së shkretë. Nga të dyja anët çoheshin kulla prej guri, që në dritën e dites dukeshin e d h e më të heshtura. — K j o ë s h t ë k u l l a e S h k r e l ë v e d h e ajo at je e Krasniqëve, gjaqet e të cilëve janë krejt të n g a t ë r r u a r a d h e a s k u s h n u k e d i s e cili k a r a d h ë n p ë r t ë v r a r ë , ndaj të dyja palet janë n d r y r ë brenda, — shpjegonte p l a k a . — Ajo k u l l a atje, ajo e l a r t a , t r i k a t ë s h j a , ë s h t ë e Vidhdreqve, që janë në gjak me Bungët, kulla e të cilëve, e s h i h n i , ajo që e ka g j y s m ë n e m û r i t me g u r ë të zinj, mezi duket. Ja d h e kullat e M a r k a j v e d h e të Dodanajve, të dyja në gjak me njëra-tjetrën dhe që kanë nxjerrë nga dy arkivolë prej porte këtë pranverë. Kurse ato atje janë kullat e Ukajve dhe të Kryezezve, të dyja në vijë të drejtë, aq larg nga njëra-tjetra, saqë i ha pushka d h e kështu goditen pa dale fare përjashta, që nga dritaret, jo vetëm mashkullimi i shtëpisë, por edhe grate e cucat, M a l ë s o r j a v a z h d o i t ë fliste një c o p ë h e r ë k ë s h t u , ndërsa ata të dy afronin kokat herë nga njëra dritare e karrocës, herë nga tjetra, për të k u p t u a r këtë u r b a n i s t i k ë t ë ç u d i t s h m e g j a k u , a s h t u sic e t r e g o n t e p l a k a . Asnjë shenjë jeté n u k d u k e j në heshtimin e r r e p t ë të a t y r e k u l l a v e . Dielli i s h p ë l a r ë , q ë b i n t e p j e r r t a z i m b i gurët e mureve, e bënte edhe më të thellë shkretimin. 323

per2lek.com Klan Kulturor

Plakën e zbritën diku p r a n ë mesit të fshatit d h e e n d i h m u a n të shkonte gjer te porta e kullës së s a j . Karroca vazhdoi rrugën p ë r m e s mbretërisë së gurit, që dukej si e magjepsur. Dhe të mendosh se prapa a t y r e m u r e v e d h e a t y r e frëngjive t ë n g u s h t a k a njerez, m e n d o n t e B e s i a n V o r psi. K a v a j z a m e gjoks t ë n g r o h t ë d h e nuse të porsamartuara. Dhe për një grime iu duk se nën atë ngrirje të jashtme guri ai mundi të kapte r r a h jen e pulsit të jetës, në tension të t m e r r s h ë m të b r e n d shëm, që rrihte m u r e t me goditje bethoveniane. Kurse p ë r j a s h t a m u r e t , v i j a t e f r ë n g j i v e , r r e z e t e s h p ë l a r a të diellit në to s ' j e p n i n asgjë. E ç ' t ë d u h e t t y , i t h i r r i ai p a p r i t u r v ê t e s . T i s h i k o m ë m i r e n g r i r j e n e sat s h o q e j e . N j ë v a l e e b e f t ë z e m ë r i m i u d u k se po n g r i h e j m ë n ë f u n d b r e n d a tij d h e a i k t h e u k o k ë n m e v r u l l n g a Diana, për të t h y e r më në fund heshtjen e n e v e r i t s h m e , p ë r t'i folur, p ë r t ' i k ë r k u a r s h p j e g i m e , g j e r n ë f u n d , g j e r m ë n j ë , p ë r sjelljen e s a j , p ë r h e s h t j e n , e n i g m ë n . S ' i s h t e h e r a e p a r e q ë i s h t e m a t u r t'i k ë r k o n t e shpjegime. Me dhjetëra herë kishte përsëritur me vete projektet e frazave, duke nisur nga më të ëmblat: Diana, p o ç ' k e k ë s h t u , m a t h u a j m u a , ç ' t ë m u n d o n , e g j e r te më të egrat, ato që m u n d të ndërtohen vetëm me fjalën « d r e q » b r e n d a : p o ç ' d r e q i n k e , ç ' d r e q i n t ë p i ckoi, a t ë h e r ë n ë d r e q t ë v e s h . K j o fjalë i s h t e v ë r t e t e p a z ë v e n d ë s u e s h m e n ë r a s t e t ë ' tilla. J a , e d h e t a n i , n ë v r u l l i n e i n a t i t , a j o r e n d i e p a r a në m a j ë të g j u h ë s së tij, e g a t s h m e p ë r t ë h y r ë n ë t ë g j i t h a f r a z a t e p ë r d o r u eshme lehtësisht, e etshme për të m a r r ë pjesë në sherr. M i r ë p o ai, a s h t u s i e d h e h e r ë t e t j e r a , j o v e t ë m q ë n u k e p ë r d o r i a t ë fjalë k u n d ë r s a j , p o r , a s h t u s i n j e r i u që, për të shlyer një gabim, e m e r r m b i v e t e pasojën, e p ë r d o r i a t ë fjalë k u n d ë r v ê t e s . E k i s h t e k o k ë n a k o m a t ë k t h y e r n g a e s h o q j a d h e , n ë v e n d q ë t'i fliste e g ë r sisht a s a j , m e v e t e t h a : p o ç ' d r e q i n k a m k ë s h t u ! Ç ' d r e q i n k a m , p ë r s ë r i t i . D h e a s h t u s i h e r ë t e tjena. aty p ë r aty hoqi dore nga k ë r k i m i i shpjegimit. Më vonë, e q e t ë s o i v e t e n . M ë v o n ë n d o s h t a r a s t i d o t ë vijë v e t ë . A s v e t ë n u k e k i s h t e p a s u r t ë q a r t ë p e r s e

per2lek.com Klan Kulturor

324

i qe s h m a n g u r shpjegimit me të. Tani iu duk se në një farë m ë n y r e po e zbulonte s h k a k u n : kishte frikë nga shpjegimi i saj. Ishte një frikë e n g j a s h m e me a t ë që kishte provuar një n a t ë dimri në Tirane, në një m b r ë m j e spiritizmi te një m i k u i tij, k u r q e n ë b ë r ë gati të dëgjonin zërin e një shoku të t y r e të v d e k u r kohë më pare. S'dinte as vetë perse, po shpjegimin e D i a n e s n u k e p ë r f y t y r o n t e v e ç t ë tillë, s i t ë s h q i p t u a r prapa një tymtaje. Karroca kishte kohë që e kishte lënë pas k a t u n d i n e m a g j e p s u r d h e ai p ë r s ë r i s t e me v e t e se i v e t m i shkak që e kishte shtyrë shpjegimin me të shoqen, ishte frika. U n e k a m frikë p r e j p ë r g j i g j e s s ë s a j , m e n d o n t e , k a m frikë, p o p e r s e ? N j ë n d j e n j ë faji po e p u s h t o n t e g j i t h m o n ë e më t e p ë r g j a t ë k ë t i j s h t e g t i m i . N ë t ë v ë r t e t ë ajo k i s h t e l i n dur më pare, shumë më pare, dhe ai ishte nisur ndoshta n ë k ë t ë s h t e g t i m p i k ë r i s h t p ë r t ' u ç l i r u a r n g a kjo n d j e n j ë faji. M i r ë p o k i s h t e n d o d h u r e k u n d ë r t a , n ë vend që të çlirohej, po r ë n d o h e j p ë r h e r ë e më t e p ë r p r e j s a j . D h e t a n i , m e s a d u k e j , frika s e m o s s h p j e g i m i i Dianes kishte ndonjë farë lidhjeje me atë ndjenjë faji, e n g j e t h t e . J o , m ë m i r e l e t ë h e s h t t e ajo g j a t ë gjithë këtij kalvari, le të kthehej në m u m j e , veç të mos i thoshte gjëra që m u n d ta lëndonin. Rruga ishte e gërryer nga të dyja anët dhe karroca lëkundej sa djathtas majtas. Po ecnin përbri ca pellgjesh t ë m ë d h a , t ë k r i j u a r a n g a s h k r i r j a e d ë b o r ë s , k u r ajo e p y e t i : — Ku do të h a m ë drekë? Ai k t h e u kokën me habi. Fjalët iu d u k ë n të ngrohta në t h j e s h t ë s i n ë e t y r e . — Ku të m u n d i m , — u p ë r g j i g j . — Si t h u à t i ? — Më m i r e a s h t u , — t h a ajo. A i p a t i d ë s h i r ë t ë k t h e h e j befas n g a e s h o q j a , p o r n j ë d r u a j t j e e ç u d i t s h m e . s i k u r atje p ë r b r i * W i s h t e n j ë gjë e q e l q t ë q ë m u n d t ë t h y h e j , e m b a j t i p a l ë v i z u r . — Madje mundet që edhe në m b r ë m j e të bujtim në n d o n j ë h a n , — foli pa e k t h y e r k o k ë n . — A p o j o ? — Si të d u a s h , — t h a ajo.

per2lek.com Klan Kulturor

325

A i n d j e u n j ë v a l ë t ë n g r o h t ë t'i n g j i t e j d r e j t m u s h k ë r i v e . Mos e g j i t h ë kjo k i s h t e q e n ë d i ç k a më e t h j e s h t ë , d h e ai, m e z a k o n i n q ë k i s h t e p ë r t ' i s t ë r h o l l u a r g j ë r a t , k i s h t e p a r e fillimet e n j ë d r a m e a t j e k u n d o shta n u k kishte veçse një lodhje nga rruga, një d h e m b j e koke banale, apo diçka tjeter të tillë? — Në n j ë h a n të r a s t i t , — p ë r s ë r i t i , — në h a n i n e p a r e që do të na dalë përpara, apo jo? A j o b ë r i «po»- m e k o k ë . Ndoshta vërtet ishte më m i r e kështu, mendoi ai gjit h ë gëzim. Të gjitha n e t ë t ata i kishin k a l u a r n ë p ë r n j e r ë z t ë p a n j o h u r , m i q t ë m i q v e t ë t y r e , ose, m ë s a k t ë , një zinxhir miqsh, që kishin v e t ë m një b u r i m : m i k u n ku Vorpsët kishin b u j t u r n a t ë n e p a r e të shtegtimit të t y r e d h e që ishte i v e t m i që njihnin. D h e çdo n a t ë p ë r s ë r i t e j p a k a s h u m ë e n j ë j t a g j ë : fjalët e m i r ë s e a r d h j e s , ulja në dhomën e m i q v e r r e t h zjarrit, bisedat p ë r kohëm bagëtinë, shtetin. Pastaj d a r k a e s h o q ë r u a r me bisedë të k u j d e s s h m e , kafja p a s b ü k e d h e n ë m ë n g j e s p ë r c j e l l j a tradicionale gjer në kufijtë e k a t u n d i t . Në f u n d të f u n d i t e g j i t h ë kjo m u n d t ë b ë h e j e m ë r z i t s h m e p ë r n j ë grua të porsamartuar. Një han, thirri ai me vete. Një han i zakonshëm n d a n ë rrugës, ja ç'ishte shpëtimi. Si n u k i kishte s h k u ar më p a r e ndër m e n d një gjë e tillë? Budallë, i tha vêtes gjithë gëzim. Një han, qoftë e d h e i n d y t ë , n g a a t a që bien erë bagëtish,^ do t'i afronte ata, d u k e i rrethuar, në mos me konfortin që s'kishte ku ta gjente, m e m j e r i m i n e t i j , n ë s f o n d i n e t ë cilit s h k ë l q e n t e d i s a herë më mire lumturia e bujtësve të përkohshëm.

per2lek.com Klan Kulturor

H a n i u doli p ë r p a r a m ë p a r e s e ç'e p r i s n i n . A i i s h t e mu në mes të një trualli të shkretë, atje ku U d h a e Kryqit pritej me Udhën e Madhe të F l a m u r ë v e d h e ku 326

per2lek.com Klan Kulturor
n ë afërsi n u k k i s h t e a s k a t u n d e , a s s h e n j ë t j e t e r j e t é . — A ka g j ë p ë r të n g r ë n ë ? — t h i r r i B e s i a n i , p o r s a kapërceu i pari pragun e portes. Hanxhiu, i gjatë sa një katana, me sy gjysmë të mbyllur, u përgjigj nëpër d h ë m b ë : — G r o s h ë të f t o h t ë . A i u g j a l l ë r u a disi k u r p a D i a n e n t ë k a p ë r c e n t e pragun, e ndjekur nga karrocieri që m b a n t e në dore njërën n g a ç a n t a t e saj, por sidomos k u r dëgjoi h i n g ë llimën e njërit prej kuajve të karrocës. Fërkoi sytë dhe t h a me zë të ngjirur. — Urdhëroni, zotni! M u n d të bëjmë edhe vezë të skuqura me djathë. K a m edhe raki. A t a u ulën në cepin e një tryeze të gjatë prej d r u lisi, q ë , s i n ë s h u m i c ë n e h a n e v e , z i n t e p j e s ë n m ë t ë m a d h e të kthinës kryesore. Dy malësorë që ishin ulur në qoshe dçejt e në d y s h e m e , v ë s h t r o n i n me kureshtje në drejtim të tyre. Një g r u a e re kishte m b ë s h t e t u r k r y e t m b i d j e p i n e fëmijës e po f l i n t e . N g j i t u r me të, mbi ca torba ngjyra-ngjyra, dikush kishte lënë një lahutë. N d ë r s a p r i s n i n h a n x h i u n t ' u sillte u s h q i m i n , a t a v ë s h t r o n i n p ë r r e t h p a folur. — H a n e t e t j e r a k a n ë q e n ë m ë t ë gjalla, — t h a m ë në f u n d D i a n a . — Ky ë s h t ë i q e t ë . — Më m i r e k ë s h t u , a p o j o ? — B e s i a n i pa o r ë n . — M e g j i t h ë s e t a n i ë s h t ë n j ë o r ë e tillë... — Ai e k i s h t e mendj en gjetkë dhe trokiste vazhdimisht gishtat në t r y e z ë . — P o p a m j e n s'e k a t ë k e q e , a p o j o . — P a m j e n e ka të k ë n d s h m e , s i d o m o s n g a j a s h t ë . — Pullazin e ka të pjerrët, s i c të pëlqen ty. P ë r të rrëshqitur dëbora dimrit. A j o b ë r i «po»- me k o k ë . S h p r e h j e n e f y t y r ë s e k i s h t e më të afërt tani, megjithëse qe lodhur. — A flemë sonte këtu? P o r s a e b ë r i p y e t j e n , B e s i a n i n d j e u z e m r ë n t'i r r i h t e m e goditje t ë mbytura. Ç'pësova kështu? tha me vete. K u r e kishte ftuar për h e r ë të pare në shtëpinë e t i j , a t ë h e r ë k u r ajo i s h t e v a j z ë d h e a t a p o r s a i s h i n 327

njohur bashkë, ishte tronditur më pak sesa tani që i s h t e g r u a j a e tij m e k u r o r ë . Kjo ë s h t ë p ë r t ë l u a j t u r mendsh, tha me vete. — Si të d u a s h , — iu p ë r g j i g j D i a n a . — Çfarë? Ajo e v ë s h t r o i h a b i t s h ë m . — Ti pyete a të f l e m ë s o n t e k ë t u , a p o j o ? — D h e ti je d a k o r d ? — Sigurisht. Ç'mrekulli, t h a ai me vete. I erdhi ta përqafonte a t ë kokë të dashur që gjithë këto dite e kishte m u n d u a r . Vaia e një ndjesie të ngrohtë, të p a n j o h u r n d o n j ë h e r ë , e përshkonte gjithë qenien e tij. Pas kaa netësh që b i nin në dhoma të ndryshme, do të flinin më në fund bashkë, në hanin e v e t m u a r alpin, midis shkretisë së udhëve. Natyrisht, më mire që kishte n d o d h u r e gjithë kjo. P a k ë t ë a i n u k d o t ë p r o v o n t e d o t n j ë n d j e s i t ë tillë, k a q t ë m p r e h t ë e t ë r a f i n u a r , q ë r r a l l ë k u j t i q ë llon t a p r o v o j ë n ë j e t ë : p ë r j e t i m i n s ë r i s h t ë p o s e d i m i t të p a r e të femrës së d a s h u r . Sepse, k a q e largët i qe b ë r ë ajo k ë t o dite, s a q ë t a n i p o i d u k e j s e d o t a r i z b u l o n t e njëlloj s i a t ë h e r ë , n ë k o h ë n e v a j z ë r i s ë . M a d j e ky përjetim i d y t ë po i dukej më k u r e s h t a r d h e më i ë m b ë l . J o m ë k o t t h o s h i n s e çdo e keqe vjen për të mire. Ai ndjeu një lëvizje pas shpine d h e n d ë r k a q p ë r p a r a syve të tij, si nga një bote banale, se n g a m b i n ë disa gjëra të r r u m b u l l a k t a me erë shpuese d h e krejt të p a nevojshme. Ishin p j a t a t me vezë të s k u q u r a . Besiani ngriti kokën. — A keni një d h o m ë të m i r e p ë r të fjetur? — P o , zotni, — t h a h a n x h i u me zë të s i g u r t . — B i l e dhomë me oxhak. — V ë r t e t ? P o kjo ë s h t ë m r e k u l l i . — P o , a s h t u ë s h t ë , — v a z h d o i h a n x h i u . — Në të g j i t h a bujtinat e kësaj k r a h i n e është e v ë s h t i r ë të g j e n d e t një d h o m ë që m u n d t'i afrohet asaj. P a s k a m p a s u r v ë r t e t fat, m e n d o i B e s i a n i . — Pasi të mbaroni së ngrëni, m u n d ta shikoni, zotni, — t h a h a n x h i u . 328

per2lek.com Klan Kulturor

— Me g j i t h ë qejf. A t i j n u k i h a h e j . D i a n a g j i t h a s h t u n u k i h ë n g r i vezët e s k u q u r a . K ë r k o i d j a t h ë të b a r d h ë , të cilin e la, s e p s e i s h t e i forte, p a s t a j k ë r k o i k o s d h e n ë f u n d k ë r k o i p ë r s ë r i vezë, p o r k ë t ë h e r ë t ë ziera. B e s i a n i k ë r k o n t e t ë n j ë j t a t g j ë r a s i ajo, p a p r e k u r asgjë. Fill p a s d r e k ë s a t a u n g j i t ë n n ë k a t i n e d y t ë p ë r të p a r e dhomën. Ajo, që sipas h a n x h i u t ishte k r e n a r i a e g j i t h ë b u j t i n a v e t ë kësaj a n e t ë R r a f s h i t , n u k i s h t e veçse n j ë d h o m ë f a r e e t h j e s h t ë m e d y d r i t a r e n g a v e r i u , të dyja me k a n a t ë druri dhe me një shtrat të m a d h të m b u l u a r m e k u v e r t ë leshi. P o r o x h a k u n e k i s h t e v ë r t e t , m a d j e me s h e n j a t e h i r i t në t ë . . — Dhoma është e mire, — t h a Besiani, duke i h e dhur një shikim pyetës së shoqes. — Po z j a r r a m u n d të n d e z i m në o x h a k ? — p y e t i ajo hanxhiun. — Sigurisht, zonjë. Qysh tani. Besianit iu d u k se në sytë e saj, p ë r h e r ë të pare pas kaq kohësh, kaloi një dritëz gëzimi. H a n x h i u doli, p ë r t ' u k t h y e r p a s p a k m e n j ë k r a h ë dru në duar. Ai e ndezi zjarrin me ngathtësi. që treg o n t e s e e b ë n t e k ë t ë gjë t e p ë r r r a l l ë . A t a t ë d y s h i k o n i n n ë n j ë m ë n y r ë t ë tillë, s i k u r t ë s h i h n i n z j a r r p ë r h e r ë t ë p a r e . H a n x h i u m ë n ë f u n d doli d h e B e s i a n i ndjeu përsëri atë goditjen e m b y t u r në pjesën e poshtm e t ë gjoksit. V ë s h t r i m i i tij d y - t r i h e r ë k a l o i r r ë s h q i tazi m b i s h t r a t i n e m a d h , q ë k u v e r t a e l e s h t ë n g j y r ë qumështi i jepte një pamje të ngrohtë. Diana rrinte , në k ë m b ë përballë zjarrit, me s h p i n ë të k t h y e r nga ai. M e d r u a j t j e , s i k u r t'i a f r o h e j n j ë g r u a j e t ë p a n j o h u r , B e s i a n i b ë r i d y h a p a d r e j t saj d h e i v u r i k r a h u n në shpinë. Ajo i kishte d u a r t të k r y q ë z u a r a d h e q ë ndroi a s h t u pa lëvizur, ndërsa ai nisi ta p u t h t e te qafa d h e afër b u z ë v e . H e r ë - h e r ë s y r i i tij k a p t e r e f l e k sin e k u q ë r r e m t ë t ë z j a r r i t m b i m o l l ë z a t e s a j . M ë n ë fund, k u r p ë r k ë d h e l j e t e tij u b ë n ë m ë k ë m b ë n g u l ë s e , ajo m ë r m ë r i t i m e z ë t ë u l ë t : — Jo t a n i .

per2lek.com Klan Kulturor

329

— Po p s e ? — D h o m a ë s h t ë t e p ë r e ftohtë... V e ç k ë s a j , m ë d u h e t të bëj një banjë. — Ke të d r e j t ë , — t h a ai d u k e e p u t h u r te f l o k ë t . P a i t h ë n ë asgjë, u s h k ë p u t p r e j saj d h e doli. Z h u r m a e h a p a v e t ë tij n ë p ë r s h k a l l ë e d h a n ë m ë n y r ë n m ë t ë p ë r piktë gëzimin e tij. U k t h y e pas pak me një kovë të m a d h e n ë duar, t ë m b u s h u r plot m e ujë. — Falemnderit, — tha Diana dhe i buzëqeshi. Si i d e h u r , ai e v u r i k o v ë n në z j a r r , p a s t a j u k u j t u a p ë r diçka, p ë r k u l i k o k ë n t e o x h a k u p ë r t ë p a r e në • b r e n d ë s i , e b ë r i k ë t ë d y - t r i h e r ë d u k e u m b r o j t u r me p ë l l ë m b ë t e d u a r v e n g a s h k ë n d i j a t , g j e r s a e gjeti, sic duket, atë që kërkonte, sepse thirri: — Ja ku qenka. D i a n a g j i t h a s h t u uli k o k ë n d h e p a n j ë ç e n g e l k r e j t t ë n x i r ë n g a bloza, q ë v a r e j d r e j t e m b i z j a r r , a s h t u si në s h u m i c ë n e o x h a k ë v e f s h a t a r a k ë . B e s i a n i e n g r i t i kovën dhe, duke u mbajtur me njërën dore te m u r i i oxhakut, me tjetrën u përpoq ta varte a t ë te çengeli. — K u j d e s , — t h i r r i D i a n a , — do d i g j e s h . Por ai e kishte varur ndërkaq kovën dhe po h u k a t te gjithë gëzim dorën që i ishte p ë r s k u q u r p a k nga nxehtësia. — U dogje? — Asgjë fare. Në s h k a l l ë u n d i e n h a p a t e d i k u j t . I s h t e k a r r o c i e r i , q ë p o sillte v a l i x h e t . N d ë r s a e v ë s h t r o n t e m e n j ë b u zëqeshje të shpërqendruar, Besianit i dukej se gjithë këta njerëz, që hipnin e zbrisnin shkallët me d r u në krahë, me valixhe, me çanta, s'bënin gjë tjeter, veçse p ë r g a t i t n i n l u m t u r i n ë e t i j . A t i j s'i r r i h e j n ë n j ë v e n d . — S a t ë n g r o h e n d h o m a d h e uji, a s h k o j m ë t ë p i m ë n j ë k a f e ? — p y e t i ai. — K a f e ? Si të d u a s h , — t h a D i a n a . — N d o s h t a do të ishte m i r e të shëtitnim pak. Kokën e k a m krejt të t r u ll o s u r n g a k a r r o c a . Pas pak ata zbritën poshtë, nëpër shkallët e drunjta q ë k ë r c i t n i n , d h e B e s i a n i n u k h a r r o i t'i t h o s h t e h a n x h i u t 330

per2lek.com Klan Kulturor

që të kishte kujdes zjarrin, m e q e n ë s e ata donin të s h ë titnin pak. — Me këtë rast, dua të di a ka ndonjë vend të b u k u r rreth e rrotull, ndonjë vend që ia vlen barra qiranë ta shohësh? — N d o n j ë v e n d të b u k u r r r e t h e r r o t u l l ? — H a n x h i u tundi kokën në një m ë n y r ë m o h u e s e . — J o , zotni, r r e t h e rrotull është pothuajse shkreti. — Ashtu! — P o , veçse... P r i s n i p a k . J u k e n i k a r r o c ë , a p o j o ? Atëherë p u n a ndryshon për ju. Gjysmë ore larg që k ë n d e j , ose e s h u m t a t r e ç e r e k o r e , n ë qoftë s e k u a j t j a n ë të lodhur, ju m u n d të shkoni në Ujëbardhën e E p ë r m e për të pare liqenet alpine. — Ujëbardha e E p ë r m e është gjysmë ore larg me k a r r o c ë që k ë n d e j ? — p y e t i B e s i a n i , i h a b i t u r . —Po, z o t n i . G j y s m ë o r e , e s h u m t a t r e ç e r e k o r e . T ë h u a j t q ë u k a r ë n ë r r u g a k ë n d e j , s'e k a n ë l ë n ë r a s t i n t'u shpëtojë. — Si t h u a t i ? — iu k t h y e B e s i a n i së s h o q e s . — M e gjithëse na është mërzitur u d h ë t i m i me karrocë, por ia vlen b a r r a qiranë të shohësh a t ë k a t u n d . Sidomos liqenet e famshme. — Më k u j t o h e n n g a m ë s i m i i g j e o g r a f i s ë , — t h a ajo. — A t j e ajri ë s h t ë i m r e k u l l u e s h ë m . D h e v e ç k ë s a j , gjersa të k t h e h e m i ne, d h o m a do të j e t ë n g r o h u r tamam... — A i e n d ë r p r e u fjalën, p ë r t a v ë s h t r u a r n ë s y n ë n j ë m ë n y r ë që kuj tonte se ishte e veçantë. — S h k o j m ë , — t h a ajo. Haxhiu jioli të thërriste karrocierin, që erdhi pas p a k m e n j ë f y t y r ë j o f o r t t ë k ë n a q u r . .Duhej t ë m b r e h te përsëri kuajt që porsa i kishte çmbrehur, megjithatë s'bëri asnjë k u n d ë r s h t i m . Ndërsa hipnin në karrocë, Besiani i kujtoi edhe një h e r ë h a n x h i u t të kishte kujdes z j a r r i n . N ë çastin q ë k a r r o c a lëvizi v e t ë t i m t h i , a t ë e përshkoi mendimi se mos po bënte gabim që e linte lehtësisht atë dhomë hani të fituar me aq m u n d , por në cast e qetësoi veten, d u k e t h ë n ë se pas një shëtitjeje 331

per2lek.com Klan Kulturor

të këndshme Diana do ta ndiente veten më mire për gjithçka. Mbasditja h i d h t e një dritë t ë b u t e m b i djerrinë. P ë r shkak të një n u a n c e të p u r p u r t , që kushedi se nga i vinte, ajri dukej më i ngrohtë se ç'ishte. — Ditët po zgjaten, — t h a ai d h e me vete m e n d o i : Ç'po fias k ë s h t u ! K o h a p o n a m b a n . . . D i t ë t j a n ë m ë t ë g j a t a tani... S a h e r ë i s h i n t h ë n ë k ë t o fjalë, s i m j e t i m ë i s i g u r t për të m b u s h u r zbrazëtitë në bisedat e njerëzve që s'njiheshin" m i r e m e n j ë r i - t j e t r i n . M o s v a l l e a t a i s h i n bërë aq të h u a j , s a q ë të k ë r k o n i n n d i h m ë n e fjalëve të t i l l a ? A h , p o m j a f t , m e n d o i ai, s i k u r t a g j e n t e v e t e n n ë një zhgjëndër. Ajo kohë iku tani. U j ë b a r d h a e E p ë r m e u d u k më p ë r p a r a seç e p r i s n i n . K u l l a t e saj n g j a n i n q ë l a r g s i t ë v e s h u r a m e myshk. Bora vende-vende nuk kishte shkrirë ende dhe copat e tokës d u k e s h i n edhe më të zeza në fqinjërinë e saj. Karroca vazhdoi rrugën drejt liqeneve, pa h y r ë në katund. K u r ata zbritën, u dëgjua k a m b a n a e k i s h ë s . D i a n a m b a j t i k ë m b ë t e p a r a . A j o u k t h y e si p ë r të gjetur nga ç'drejtim po vinin tingujt, po kisha n u k d u k e j . V e t ë m c o p a t e zeza t ë t o k ë s , t ë p l e k s u r a d r a matikisht me pllangat e dëborës së pashkrirë, në m u ngesë të kishës, shpejtuan të m b u s h n i n shikimin e saj. Ajo u k t h e u shpinën atyre d h e u m b ë s h t e t te k r a h u i të shoqit. Po i afroheshin njërit p r e j liqeneve. — Sa j a n ë g j i t h s e j ? — p y e t i D i a n a . — Më d u k e t , g j a s h t ë . Ishin vetëm mbi gjethnajën e t r a s h ë ngjyrëkafe, të përbërë nga s h u m ë shtresa fletësh stinash të s h k u a r a dhe të kalbëta vende-vende gëzueshëm, si nga një sëm u n d j e l u k s o z e . B a s h k ë j n e p e s h ë n e saj m b i k r a h u n e t i j , B e s i a n i n d j e u se e s h o q j a m a t e j t ' i t h o s h t e d i ç k a . Zhabëllima e g jet he ve nën k ë m b ë t e t y r e e b ë n t e më të q e t ë a n k t h i n e saj. — J a d h e l i q e n i t j e t e r , — t h a p a p r i t u r ajo, d u k e t r e g u a r z a l l i s h t e n e tij m i d i s p i s h a v e d h e , t a m a m n ë çastin k u r ai k t h e u kokën andej, v a z h d o i : — Besian, ti 332

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
m e s i g u r i d o t ë s h k r u a s h diçka m ë t ë m i r e p ë r R r a f s h i n . Ai u kthye si ta kishin s h p u a r me shtizë. Klithm ë n «Çfarë?» e m b y t i në çastin e fundit. Jo, më m i r e të mos e dëgjonte për herë të dytë pyetjen. lu duk sikur ballin ia përvëloi një p o t k u a i s k u q u r . — P a s k ë t i j s h t e g t i m i , — v a z h d o i ajo me n j ë t o n të b u t e , — ë s h t ë e n a t y r s h m e . . . d i ç k a më të v ë r t e t ë . . . — S i g u r i s h t , — ia b ë r i ai, — s i g u r i s h t . Ai p o t k o i i n x e h t ë i s h t e a k o m a m b i b a l l i n e t i j . D i ç k a n g a e n i g m a po i z b u l o h e j . . . N g a e n i g m a e h e s h tjes... N ë t ë v ë r t e t ë s ' k i s h t e q e n ë a s n j ë h e r ë e n i g m ë . . . P o t h u a j s e e d i n t e , p o t h u a j s e e p r i s t e që ajo f i a k ë r k o n t e këtë përpara natës së pare të dashurisë së tyre të re, si një shpërblim për marrëveshjen, për paktin... — U n e të k u p t o j , Diane, — t h a ai me një zë çuditërisht të lodhur, — une natyrisht e k a m s h u m ë të v ë shtirë, por të kuptoj... — Ç ' m r e k u l l i që ë s h t ë k ë t u , — t h a ajo d u k e ia p r e r ë fjalën. — S a m i r e b ë m ë q ë e r d h ë m . A i ecte p a e p a s u r m e n d j e n n ë v e n d d h e k ë s h t u s h k u a n gjer te l i q e n i i d y t ë , p a s t a j u k t h y e n p a s . T e k p o k t h e h e s h i n , a i nisi t a m b l i d h t e v e t e n d h e p ë r h e r ë e më tepër e conte m e n d j e n te d h o m a e n g r o h t ë me oxhak që i priste në han. A t a arritën te vendi ku kishin lënë karrocën, por, n ë v e n d q ë t ë h i p n i n n ë të, v a z h d u a n r r u g ë n p ë r t ë p a r e katundin. Karroca i ndiqte pas. Njerëzit e p a r e që takuan në udhë, dy gra të n g a r k u a r a m e b u c e l a uji, n d a l ë n h a p a t d h e i k u n d r u a n n j ë copë herë. Në k u n d ë r s h t i m me peisazhin e b u k u r , nga afër k u l l a t d u k e s h i n e d h e m ë t ë z y m t a . N ë r r u g ë t e fshatit, s i d o m o s n ë s h e s h i n p ë r p a r a k i s h ë s , k i s h t e n j e rëz. T i r q i t e n g u s h t ë b o j ë q u m ë s h t i , m e a t ë v i j ë t ë zezë që i p ë r s h k o n t e anash, të n g j a s h m e çuditërisht me shenjën që tregon shkarkim elektriciteti, jepnin gjithë n e r v o z i z m i n e ecjes së t y r e . — Diçka do të k e t ë n d o d h u r , — t h a B e s i a n i . A t a v ë s h t r u a n një copë h e r ë në drejtim të njerëz333

Ve, per t ë k u p t u a r s e ç ' m u n d t ë k i s h t e n d o d h u r . P o r n d o d h i a d u k e j e n j ë n a t y r e disi t ë q e t ë d h e s o l e m n e . — Ajo do të j e t ë v a l l e k u l l a e n g u j i m i t ? — p y e t i Diana. — Ndoshta. Ashtu duket. Diana mbajti këmbët për ta pare më mire kullën e mënjanuar. — N ë qoftë s e atij m a l ë s o r i t q ë p a m ë a t ë h e r ë , a t i j q ë b i s e d u a m sot, i k a m b a r u a r b e s a k ë t o d i t e , m e s i g u r i ka përfunduar në ndonjë kullë ngujimi, apo jo? — pyeti Diana. — S i g u r i s h t , — u p ë r g j i g j B e s i a n i , pa i h e q u r s y t ë nga grumbulli i njerëzve. — E, në qoftë se m b a r i m i i b e s ë s e zë g j a k ë s i n në u d h ë t i m e sipër, l a r g k a t u n d i t t ë v e t , a t ë h e r ë a i m u n d të futet në çfarëdo kulle ngujimi? — Besoj se p o . Ë s h t ë e n j ë j t a g j ë si p ë r u d h ë t a r ë t që i zë n a t a d i k u d h e f u t e n në b u j t i n ë n e p a r e që u d e l përpara. — K ë s h t u q ë a i m u n d t ë j e t ë f u t u r e d h e t e kjo k u llë? Besiani buzëqeshi. — M u n d e t . M e g j i t h a t ë s'e b e s o j . K a k a q s h u m ë k u l l a ngujimi dhe, veç kësaj, ne e p a m ë atë s h u m ë larg që këndej. Diana ktheu edhe një herë kokën n g a kulla dhe në r r ë n j ë të shikimit të saj, te bishtat e syve, atij iu d u k s e p a n j ë lloj l a k m i e b u z ë q e s h ë s e . P o r n ë a t ë ç a s t a i vuri re se nga grumbulli i njerëzve dikush ua b ë n t e me dore. Një x h a k e t ë me katrorë, ca fytyra të n j o h u r a . — Pa shih kush qenka, — tha Besiani, d u k e t r e g u a r me kokë andej. — Ali Binaku, — t h a Diana me zë të ulët, p r e j të cilit n u k k u p t o h e j n ë s e e d ë s h i r o n t e a p o j o k ë t ë t a k i m . Ata u takuan mu në mes të sheshit. Gjeometri k u p tohej menjëherë që kishte kthyer ndonjë gotë. S y t ë e çelët t ë m j e k u t , m a d j e j o v e t ë m s y t ë , p o k r e j t l ë k u r a e tij e h o l l ë e k u q e , d u k e s h i n të p i k ë l l u a r a . K u r s e p r a p a f t o h t ë s i s ë s ë z a k o n s h m e t ë Ali B i n a k u t m e z i n d i h e j n j ë 334

per2lek.com Klan Kulturor

lodhje s o l e m n e . P a s t y r e v i n t e n j ë g r u m b u l l j o i v o g ë l malësorësh. — V a z h d o n i u d h ë t i m i n n ë p ë r R r a f s h ? — p y e t i Ali B i n a k u m e z ë r i n e tij t ë t i n g u l l t . — P o , — u p ë r g j i g j B e s i a n V o r p s i . — E d h e d i s a dite akoma. — T a n i d i t ë t po z g j a t e n . — Po. Është " t a m a m prill. Po ju k ë n d e j ? — N e ? — ia b ë r i g j e o m e t r i . — Ne si p ë r h e r ë , n g a k a t u n d i në katund, n g a flamuri në flamur... P o r t r e t g r u p i m e n j ë njollë g j a k u . . . — Si? — Desha të bëja një krahasim... Si të t h e m , një krahasim nga bota e pikturës... Ali B i n a k u e v ë s h t r o i f t o h t ë . — K i s h i t n d o n j ë g j y q ë s i k ë t u ? — iu d r e j t u a B e siani Ali B î n a k u t . Ali B i n a k u pohoi m e k o k ë . — D h e ç f a r ë g j y q ë s i e se, — n d ë r h y r i p r a n ë g j e o m e t r i . — Sot ai, — g j e o m e t r i t r e g o i me k o k ë Ali B i n a k u n , — ka b ë r ë n j ë gjyqësi q ë d o t ë k a l o j ë s i g o j ë d h ë n ë b r e z p a s brezi. — S ' d u h e t t e p r u a r . — t h a Ali B i n a k u . — U n e s ' t e p r o j asgjë. — t h a g j e o m e t r i . — V e ç k ë saj, a i ë s h t ë s h k r i m t a r d h e d u h e t t a d ë g j o j ë g j y q ë s i n ë t e n d e , Ali B i n a k . P a s disa m i n u t a s h n g j a r j a , p ë r s h k a k t ë s ë cilës i s h t e t h î r r u r n ë k a t u n d Ali B i n a k u m e n d i h m ë s i t e v e t , u r i p r o d h u a n g a disa gojë, q ë n d ë r p r e n ë . p l o t ë s u a n a p o n d r e q ë n njëra-tjetrën, sidomos atë të gjeometrit. Ajo ishte kështu: P a r a n j ë j a v e a n ë t a r ë t e n j ë fisi v r a s i n n j ë v a j z ë të t y r e të mbetur shtatzënë. Ishte e qartë që së shpeiti d o t ë v r i s n i n e d h e djalin q ë k i s h t e p a s u r m a r r ë d h ë n i e d a s h u r i e me viktimën. Familja e djalit m e r r v e s h n d ë r kaq se foshnia e vajzës. aë n u k arriti të lindte, k i s h t e q e n ë m a s h k u l l . Ajo i d e l p ë r p a r a p ù n ë s d h e e s h n a l l v e t e n n ë gjak m e f a m i l j e n e v a i z ë s , p i k ë r i s h t p ë r s h k a k të foshnjës-mashkull që i përkiste asaj, p a v a r ë s i s h t se 335

per2lek.com Klan Kulturor

djali i t y r e s ' k i s h t e k u r o r ë m e v i k t i m ë n . D u k e e b ë r ë k ë t ë , f a m i l j a e djalit s h p a l l s e i k a b o r x h gjak, p r a k a r a d h ë n p ë r t ë v r a r ë d i k ë n g a fisi i v a j z ë s . N ë k ë t ë m ë n y r ë f a m i l j a e djalit e s i g u r o n d j a l i n f a j t o r n g a n d ë s h k i m i d h e e zgjat p a q e n s a t ë d o j ë ajo, d u k e i l i d h u r d u a r t paies k u n d ë r s h t a r e . K u p t o h e t që familja e vajzës e k u n d ë r s h t o n n j ë gjë t ë tillë m e force. P u n a s h k o n n ë pleqësinë e katundit, por n u k është kaq e lehtë për t'u z g j i d h u r . F a m i l j a e vajzës, e t r u l l o s u r n g a f a t k e q ë s i a , ka të drejtë të tërbohet nga mendimi se i paska a k o m a n j ë g j a k b o r x h p a i e s k u n d ë r s h t a r e , n j ë pinjoll i s ë c i lës u b ë s h k a k t a r p ë r v d e k j e n e v a j z ë s . A j o n g u l k ë m bë për të k u n d ë r t ë n . Por, n g a ana tjetër, në bazë të kanunit, foshnja-mashkull, qoftë edhe në bark të n ë n ë s , i p ë r k e t fisit të djalit d h e p ë r v d e k j e n e tij l y p e t g j a k njëlloj s i p ë r n j ë b u r r ë . P l e q ë s i a e k a t u n d i t n u k është në gjendje ta zgjidhë çështjen d h e k ë s h t u t h ë r r e t k a n u n t a r i n e m a d h Ali B i n a k u n . Gjyqësia është b ë r ë para një ore. ( T a m a m në k o h ë n që ne shëtitnim te liqenet, m e n d o i Besiani). Si gjithë g j y q ë s i t ë e k a n u n i t , ajo k i s h t e q e n ë t e p ë r e s h k u r t ë r . P ë r f a q ë s u e s i i familjes së d j a l i t i qe d r e j t u a r Ali B i n a k u t : D e s h a t ë di, p e r s e m a d e r d h ë n a t ë m i e l i ( d o m e t h ë n ë f o s h n j ë n e p a l i n d u r ) . D h e Ali B i n a k u i q e p ë r gjigjur aty për a t y : Ç'donte mielli yt në thes të h u a j ? (Domethënë në b a r k u n e vajzës së h u a j , pa kurorë). G j y q i n s'e k i s h t e f i t u a r a s n j ë r a p a i e d h e t ë d y p a l e t u quajtën të lara nga gjaku. I qetë, pa lëvizur asnjë m u s k u l në fytyrën e b a r d h ë d h e p a b ë r ë a s n d ë r h y r j e n m ë t ë vogël, Ali B i n a k u dëgjoi t r e g i m i n e z h u r m s h ë m t ë g j y q i t t ë t i j . — E h , i f a m s h ë m je, — ia b ë r i në f u n d g j e o m e t r i , me sy të përlotur nga pi ja e nga admirimi. Dalngadalë ata kishin nisur të lëviznin në forme s h ë t i t j e j e n ë p ë r s h e s h i n e f s h a t i t . G j a t ë ecjes z h v e n d o s e s h i n d i s a p ë r p a r a , disa p r a p a . — N ë f u n d t ë fundit, p o t'i s h i k o s h m e g j a k f t o h t ë s i , j a n ë gjëra të thjeshta, — tha mjeku, që u gjet p ë r k r a h Vorpsëve. — E d h e te rasti i fundit, që d u k e t aq d r a m a 336

per2lek.com Klan Kulturor

tik, n ë t h e l b d u h e t k ë r k u a r r a p o r t i b o r x h d h ë n ë s d h e borxhli. M j e k u vijoi t ë fliste, p o B e s i a n i n u k e d ë g j o n t e m e s h u m ë v ë m e n d j e . A i nisi t ë s h q e t ë s o h e j p ë r t j e t ë r gjë: mos po i b ë n t e keq Dianes rihapja e një bisede të tillë? D y d i t ë t e f u n d i t a t a s i k u r i s h i n l a r g u a r p a k p r e j k ë t y r e b i s e d a v e d h e ajo k i s h t e n i s u r m ë n ë f u n d t ë çelej. — Po ju, si keni p ë r f u n d u a r k ë t u në R r a f s h ? — p y e t i ai sa për të k ë m b y e r bisedë. — Ju jeni mjek apo jo? Tjetri buzëqeshi hidhur. , — K a m q e n ë , t a n i j a m t j e t ë r gjë. Në s y t ë e tij u d u k n j ë b r e n g ë e m a d h e d h e B e s i a n i t i s h k o i n d ë r m e n d s e s i d o q o f t ë s y t ë e çelët, m a d j e sytë që në pamjen e pare m u n d të të duken të stipelare, j a n ë në gjendje të japin një b r e n g ë më m i r e se g j i t h ë lloj et e s y v e . — Une kam mbaruar në Austri për kirurg, — v a z h doi m j e k u . — M e t u r m ë n e p a r e d h e t ë f u n d i t q ë d ë r g o i mbretëria me bursën shtetërore. Ju ndoshta keni dëgjuar se si p ë r f u n d u a n pjesa më e m a d h e e s t u d e n t ë v e pas kthimit nga jashtë. E pra, u n e j a m një nga ata. Zhgënjim i piote, as klinikë, as m u n d ë s i për të u s h t r u a r profesionin. Ca kohë q ë n d r o v a pa p u n ë , pastaj r a s t ë sisht, n ë n j ë k a f e t ë T i r a n ë s , u n j o h a m e k ë t ë n j e r i , — ai t r e g o i me k o k ë g j e o m e t r i n , — i cili më p r o p o z o i k ë t ë punë të çuditshme. — P o r t r e t g r u p i m e n j ë njollë g j a k u , — t h a p r a p ë gjeometri, që ishte afruar dhe po ndiqte bisedën e t y r e . — K u k a gjak, a t y n a k e e d h e n e . M j e k u n u k i k u s h t o i a s n j ë v ë m e n d j e fjalëve t ë t i j . — D h e ju me d i e s i n e e m j e k u t i j e n i i n e v o j s h ë m Ali B i n a k u t në p u n ë n e t i j ? — p y e t i B e s i a n i . — N a t y r i s h t . N d r y s h e s'do t ë m ë m e r r t e m e v e t e . Besian Vorpsi e vështroi një copë h e r ë me h a b i bashkëfolësin. — S ' k a asgjë p ë r t ' u ç u d i t u r , — v a z h d o i m j e k u . — N ë g j y q ë s i t ë e k a n u n i t , k r y e s i s h t k u r ë s h t ë fjala p ë r çështje që k a n ë të bëjnë me vrasje, sidomos me pla2 2 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

337

gosje, ë s h t ë p ë r h e r ë e n e v o j s h m e p r a n i a e d i k u j t që të k e t ë disa n j o h u r i e l e m e n t a r e t ë m j e k ë s i s ë . N a t y r i s h t a s q ë b ë h e t fjalë p ë r n j ë k i r u r g . B i l e d o t ë t h o s h a s e i r o nia më e m a d h e e gjendjes sime është pikërisht se une m e r r e m me një punë që m u n d ta k r y e n t e infermieri më i thjeshtë, për të mos t h ë n ë një njeri i zakonshëm që diçka di për anatominë e trupit të n j e riut. — Që di d i ç k a ? . . . A ë s h t ë e m j a f t u e s h m e k j o ? Mjeku buzëqeshi përsëri me hidhërim. — E keqja ë s h t ë se ju me siguri kujtoni që u n e m e r r e m këtu me mjekime plagësh, apo jo? — N a t y r i s h t . U n e e k u p t o j që j u , p ë r a r s y e t që i thatë, e keni braktisur profesionin e kirurgut, por a m a p l a g ë t m u n d t'i m j e k o n i , a p o j o ? — J o , — t h a m j e k u . — K j o do të i s h t e g j y s m a e së keqes, që une të merresha së paku me mjekimin e plagëve. Por u n e s'merrem me to aspak. Më k u p t o n i ? A s pak. Malësorët gjithë jetën i k a n ë m j e k u a r vetë plag ë t d h e k ë s h t u v a z h d o j n ë e d h e sot, m e r a k i , m e d u h a n , m e m ë n y r a t m ë b a r b a r e , sic ë s h t ë p ë r s h e m b u l l n x j e r r j a e p l u m b i t m e Dlumb e t j . , e t j . P r a , a t a s'e k ë r kojnë kurrë mjekun. Kurse une jam këtu për tjetër gjë. M ë k u p t o n i ? U n e j a m k ë t u i o s i m j e k , a s s i n d i h mësmjek, por si ndihmësjurist. Ju d u k e t e çuditshme? — Jo d h e aq, — t h a B e s i a n V o r p s i . — D i ç k a e n j o h edhe une kanunin dhe po e marr me mend me ç'punë merreni. — Me n u m ë r i m i n e plagëve d h e me klasifikimin e tyre, v e t ë m me këtë, — tha prerazi mjeku. I s h t e h e r a e p a r e q ë B e s i a n i t i u d u k s e tjetçi p o b ë h e j n e r v o z . Ai k t h e u k o k ë n nffa D i a n a , p o r s y t ë e t y r e n u k u t a k u a n dot. P a d y s h i m q ë kjo b i s e d ë s'i bëri aspak mire, mendoi. por tani. të bëhet si të bëhet. Veç të mbarojë sa më shpejt dhe të ikim që këndej. — Ju n d o s h t a e dini se. s i p a s k a n u n i t , p l a g o s i a s h l y h e t m e gjobë. Ç d o p l a g e p n g u h e t v e ç e veç, d h e ç m i m i i p l a g e s v a r e t n g a v e n d i ku n d o d h e t . P l a g ë t e k o k ë s paguhen, për shembull. dy herë më shtrenjtë se ato të 338

per2lek.com Klan Kulturor

trupìt, që gjithashtu n d a h e n ne dy kategori, nga brezi e l a r t e riga b r e z i e p o s h t ë , e k ë s h t u me r a d h ë . P u n a i m e s i n d i h m ë s i Ali B i n a k u t ë s h t ë v e t ë m k j o : t ë p ë r caktoj n u m r i n e plagëve d h e vendin e t y r e . A i v ë s h t r o i n ë fillim B e s i a n V o r p s i n , p a s t a j t ë s h o qen, sikur të donte të k u p t o n t e se sa a r r i t ë n tek ata fjalët e t i j . — Plagosjet krijojnë problème në gjyqësitë ndoshta më tepër se edhe vetë vrasjet, — vazhdoi mjeku. — Ju n d o s h t a e d i n i se, s i p a s k a n u n i t , n j ë p l a g o s j e , n ë q o f t ë s e n u k s h l y h e t m e gjobë, q u h e t e b a r a b a r t ë m e g j y s m ë gjaku. Pra, një njeri i plagosur, p ë r k a n u n i n , është gjysmë i vrarë, si të thuash, gjysmë hije. Rrjedhimisht dy plagosje të p a s h l y e r a b a r a z o h e n me n j ë gjak. Me një fjalë, n ë qoftë s e d i k u s h p l a g o s d y v e t ë t ë n j ë fisi t j e t ë r , ose p l a g o s d y h e r ë t ë n j ë j t i n n j e r i , ai, p o q e s e n u k i zhdëmton plagosjet, ka b o r x h një gjak. Mjeku përsëri heshti një grime p ë r t'u lënë a t y r e k o h ë të g ë l l t i t n i n fjalët e t i j . — E g j i t h ë kjo k r i j o n p r o b l è m e t e p ë r të n g a t ë r r u a r a , kryesisht ekonomike, — vazhdoi. — Ju më shikoni me habi dhe une po e përsërit: kryesisht ekonomike. Ka familje q ë n u k p a g u a j n ë d o t d y p l a g o s j e d h e p r a n o j n ë të japin për të një jetë njerëzore. Ka të tjerë që j a n ë gati të shkatërrojnë krejt ekonominë e tyre, të paguajnë qoftë edhe njëzet plage të viktimës, veç të k e n ë të d r e j t ë n që, p a s i v i k t i m a t ë s h ë r o h e t p r e j t y r e , t a v r a s i n atë përsëri. E çuditshme, eh, por ka edhe më. K a m njoh u r një t i p n ë L u g j e t e Zeza, q ë p ë r v i t e m e r a d h ë është duke e mbajtur familjen me b u k ë me zhdëmtimet që m e r r nga plagosjet që i bëhen prej gjakësve të tij. Ka shpëtuar disa h e r ë pa u v r a r ë d h e i ka s h k r e p u r n ë k o k ë se, m e a n ë t ë d i s a s t ë r v i t j e v e q ë k a b ë r ë , m u n d të shpëtojë p ë r h e r ë prej plumbit, d u k e krijuar kështu, i p a r i në b o t e , p r o f e s i o n i n e n j e r i u t që u s h q e h e t p r e j plagëve të veta. — Ç ' t m e r r ! — m u r m u r i t i B e s i a n V o r p s i . Ai k t h e u k o k ë n n g a D i a n a d h e ajo sesi i u d u k , m ë e b a r d h ë n ë f y t y r ë . T ë m a r r ë f u n d s a m ë p a r e kjo b i s e d ë , m e n d o i . 339

per2lek.com Klan Kulturor

Tani dhoma e hanit, oxhaku d h e kusia me ujë, e v a r u r m b i të, iu dukën tepër të largëta. Të ikim, m e n d o i p ë r sëri. Të ikim sa më pare që këndej. Njerëzit ishin s h p ë r n d a r ë në g r u m b u j të vegjël n ë për shesh, dhe ata të dy me Dianen kishin m b e t u r v e tëm me mjekun. — Ju n d o s h t a e d i n i , — v a z h d o i m j e k u , ( U n e s'di d h e s ' d u a të di a s g j ë , d e s h i ta n d ë r p r i s t e B e s i a n i . ) , — q ë , sipas kanunit, k u r dy vetë goditen flakë p ë r flakë d h e njëri vritet, k u r s e tjetri plagoset, a t ë h e r ë i plagosuri p a g u a n t e p r i c ë n e g j a k u t ? M e n j ë fjalë, a s h t u sic j u t h a s h ë n ë fillim, s h p e s h h e r ë p r a p a g j i t h ë k ë t i j d e k o r i gjysmë mitik duhet kërkuar ekonomia. M u n d të tingëllojë cinike, p o r n ë k o h ë n e s o t m e , a s h t u s i ç d o g j ë tjetër, edhe gjaku është shndërruar në mail. — O, jo, — k u n d ë r s h t o i B e s i a n i . — S ' d u h e t p a r e kaq thjeshtë. Natyrisht ekonomia ka pjesën e vet në shpjegimin e shumë dukurive, megjithatë s'duhet tepr u a r me të dhe me këtë rast desha t'ju pyes, mos e keni shkruar ju një artikull për gjakmarrjen, që u ndalua nga censura mbretërore? — J o , — t h a p r e r a z i m j e k u . — Të d h ë n a t i k a m d h ë n ë u n e , por a r t i k u l l i u s h k r u a n g a t j e t ë r k u s h . — Atje, m e s a m ë k u j t o h e t , p ë r m e n d e s h i n p i k ë r i s h t fjalët « g j a k u ë s h t ë k t h y e r n ë m a i l » . — Është një e vërtetë e palujtshme. — E keni l e x u a r Marksin? — pyeti Besiani. Tjetri nuk u përgjigj, vetëm e vështroi ngultazi, sik u r t'i thoshte: po ti që më p y e t m u a , e ke l e x u a r ? R r ë s h q i t a z i B e s i a n i pa profilin e D i a n e s d h e e n d j e u se duhej ta kundërshtonte mjekun. — J u , e d h e v r a s j e n që u g j y k u a sot, e s h p j e g u a t në m ë n y r ë të thjeshtëzuar, — tha duke kërkuar një shkak kundërshtimi. — A s p a k , — ia b ë r i m j e k u . — E t h a s h ë d h e e p ë r s ë r i s : e g j i t h ë d r a m a që u g j y k u a sot, s ' i s h t e v e ç s e n j ë çështje borxhi. — N a t y r i s h t b o r x h , p o r a m a ë s h t ë fjala p ë r n j ë borxh gjaku. 340

per2lek.com Klan Kulturor

— S ' k a r ë n d ë s i , gjak, r u b i n , a p o stof. P ë r m u a a i ishte b o r x h d h e asgjë tjetër. — S'është njëlloj. — Njëlloj ë s h t ë . Zëri i m j e k u t ishte bërë i egër. K u r s e lëkura e h o h e i q e s k u q u r f l a k ë . B e s i a n i e n d j e u v e t e n t ë fyer. — Është një shpjegim tepër naiv, për të mos p ë r d o r u r fjalën c i n i k , — t h a ai. S y t ë e m j e k u t u b ë n ë të a k u l l t . — N a i v j e n i j u , — t h a ai, — n a i v d h e c i n i k b a s h k ë , ju bashkë me artin tuaj. — Mos bërtitni, — tha Besiani. — D o t ë b ë r t a s , bile g j e r n ë k u p ë t ë qiellit, — t h a mjeku, d u k e e u l u r megjithatë zërin. Por kështu i ulët, d u k e d a l ë m e v ë r s h ë l l i m ë m i d i s b u z ë v e , z ë r i i tij ngjante e d h e më kërcënues. — Librat tuaj, arti juaj, ai bie erë i gjithi k r i m . Në vend që të bëni diçka për k ë t a malësorë të mjerë, ju bëni sehir vdekjen e tyre, k ë r koni në të motive eksitante, kërkoni të bukurën, p ë r a r t i n t u a j . N u k e s h i h n i q ë kjo ë s h t ë n j ë b u k u r i q ë v r e t , sic e k a t h ë n ë n j ë s h k r i m t a r i ri, q ë j u m e s i g u r i n u k e d o n i . J u m ë sillni n d ë r m e n d a t a t e a t r o t b r e n d a n ë pallatet e aristokratëve ruse, ku skenat j a n ë të gjera për të luajtur në to me q i n d r a vetë, k u r s e salla është aq e vogël, s a p ë r f a m i l j e n e p r i n c i t . J a , m e a t a a r i s t o k r a t ë m ë n g j a n i . E n x i t n i n j ë p o p u l l t ë t ë r ë t ë lozë n j ë t e a t ë r të përgjakur, k u r s e vetë rrini në lozhë d h e bëni s e hir, b a s h k ë me d a m â t tuaj a. Besiani vuri re se Diana mungonte. Do të jetë diku më përpara, ndoshta me gjeometrin, mendoi si i mpirë. — Po j u , — e n d ë r p r e u ai m j e k u n , — e k a m f j a l ë n për ju personalisht, ju që jeni mjek, që na i kuptokeni g j ë r a t a s h t u sic d u h e t , p e r s e m e r r n i p j e s ë j u n ë k ë t ë mistifikim? A? Perse ushqeheni në kurriz të tij? — P ë r m u a keni të drejtë, — t h a mjeku. — U n e s'jam veçse një d ë s h t a k i mjerë. Por, së paku, u n e e k u p t o j se ç'jam d h e n u k helmoj botën me libra. B e s i a n i p r a p ë k ë r k o i D i a n e n m e sy, p o n u k e p a . N g a n j ë a n ë , m ë m i r e q ë n u k e dëgjoi g j i t h ë k ë t ë m a r r ë 341

per2lek.com Klan Kulturor

zi, m e n d o i . M j e k u d i ç k a p o t h o s h t e d h e B e s i a n i u p ë r p o q t ë p ë r q e n d r o h e j , por, k u r h a p i p ë r s ë r i g o j ë n , n ë v e n d q ë t'i p ë r g j i g j e j a t i j , t h a , s i k u r t ë fliste m e v e t e : — Ku është gruaja ime? Tani e k ë r k o n t e me sy midis grumbullit të vogël të n j e r ë z v e , që, a s h t u s i e d h e m ë p a r e , l ë v i z n i n n g a d a l ë te sheshi përpara kishës. — D i a n e ! — t h i r r i k o t më k o t . Ca njerez k t h y e n kokat. — N d o s h t a k a h y r ë n ë k i s h ë n g a k u r e s h t j a , ose n ë ndonjë shtëpi p ë r në banjë, tha mjeku. — Ka m u n d ë s i . Vazhduan të ecnin, po Besiani ishte i trullosur. S'duhej të isha l a r g u a r nga hani, mendoi. — Më falni, — t h a m j e k u me zë të b u t e . — N d o s h t a e teprova. — S ' k a gjë. K u t ë k e t ë s h k u a r v a l l e ? — Mos u b ë n i m e r a k . K ë n d e j rrotull është. Ju m e rren mendtë? Jeni zverdhur në fytyrë. — S'kam gjë. Besiani ndjeu d o r ë n e m j e k u t që e mbajti p ë r k r a h u , deshi ta hiqte, por aty për aty e harroi. Ca kalamaj v i nin anash grumbullit të pare të njerëzve, atje ku ishte Ali Binaku me gjeometrin d h e diçka tregonin me dore. Besiani ndjeu n j ë h i d h ë r i m në gojë. Liqenet, i vetëtiu n d ë r m e n d . Ai qilim i vjetër gjethesh, i k a l b u r tragjikisht, me atë p r a r i m të gënjeshtërt sipër tij... Ai po ecte me h a p a të m ë d h e n j drejt g r u p i t të Ali Binakut. Është m b y t u r ? pyeti me vete që larg. Por fytyrat e tyre ishin të ngurosura në një m ë n y r ë të v e çantë. Asnjë ngushëllim s'vinte prej tyre. — Ç'është? — p y e t i ai me zë të m a r r e dhe, pa e d i t u r a s v e t ë pse, n d o s h t a n g a p a m j a e a t y r e f y t y r a v e , n ë vend që të pyeste «ç'ka pësuar?», pyeti: «ç'ka bërë?» P ë r g j i g j j a m e z i doli n g a a t o n o f u l l a t ë k y ç u r a p a mëshirë. lu desh t'ia përsëritnin atë dy-tri herë, gjersa ta m e r r t e vesh: Diane Vorpsi kishte h y r ë në kullën e ngujimit.

per2lek.com Klan Kulturor

342

per2lek.com Klan Kulturor
S i k i s h t e n d o d h u r ? A s n ë a t ë cast d h e a s m ë v o n ë , k u r n d o d h i a nisi të tregohej e plotësuar nga gjithë d ë s h m i t a r ë t ( n d i h e j m e n j ë h e r ë s e ajo i s h t e n j ë n g a a t o lloj n d o d h i s h , q ë k i s h i n n ë v e t v e t e e d h e r e a l i t e t i n , p o r edhe tymtajën, që e n d a n t e nga jeta e zakonshme, p r a një ndodhi t e p ë r e prirur p ë r t'u s h n d ë r r u a r në gojdhënë), p r a , a s n ë a t ë cast e a s m ë p a s t a j n u k u m o r d o t v e s h saktësisht se si gruaja e re k r y e q y t e t a s e arriti të futej në kullën ku nuk shkelte k u r r ë këmbë e jashtme. Madje, ajo q ë i s h t e a k o m a m ë e p a b e s u e s h m e s e v e t ë h y r j a , i s h t e f a k t i q ë n u k u v u r e p r e j a s k u j t , ose, m ë s a k t ë , d i ç k a u vu r e , që ajo u l a r g u a , që u e n d a t y r r o t u l l , por askush n u k e pati vëmendjen të kthjellët p ë r ta n d j e k u r e n d j e n e saj, m e p ë r j a s h t i m t ë c a k a l a m a j v e . N d o s h t a a s ajo v e t ë , p o t ë p y e t e j s e s i e b ë r i r r u g ë n gjer atje d h e si arriti më në fund të futej, n u k do të i s h t e n ë g j e n d j e t ë s h p j e g o n t e asgjë. N g a fjalët e r r a l l a q ë t h u h e j s e m b e t ë n p r e j saj n ë R r a f s h , u h a m e n d ë s u a s e ajo, n ë a t o caste, p a t i n j ë lloj s h k ë p u t j e j e n g a g j i t h çka, n j ë lloj h u m b j e p e s h e , e cila i a b ë r i t ë l e h t ë j o vetëm idenë, por edhe vetë rrugën gjer te kulla. M a dje n u k p ë r j a s h t o h e j q ë p i k ë r i s h t kjo g j ë n d i h m o i e d h e në h u m b j e n e përgjithshme të vëmendjes ndaj saj, v ë mendje që do ta ndalonte gjithsesi të b ë n t e h a p i n e k o b s h ë m . N ë t ë v ë r t e t ë , sic e r i k u j t o n i n t a n i , ajo q e larguar prej njerëzve dhe i qe afruar kullës së ngujim i t me ca lëvizje të lehta si p . i j f l u t u r e që i afrohet l l a m b ë s q ë djeg. V a l ë v i t e j n ë e r ë , s h t y h e j n ë a t ë d r e j tim d h e a s h t u lehtësisht, si një gjethe e shtyrë nga era, h y r i , ose, m ë m i r e , r a n ë p r a g u n e s a j . . . I b ë r ë balte në fytyrë, Besian Vorpsi e kuptoi më në 343

fund ç'kishte n d o d h u r . Gjëja e p a r e që. u p ë r p o q të b ë n te, i s h t e t ë s u l e j m e v r a p p ë r t a n x j e r r ë g r u a n e v e t q ë andej, por ca duar të fuqishme e kapën nga të dy krahët. — L ë s h o m ë n i , — t h i r r i ai me zë të n g j i r u r . F y t y r a t e t y r e i s h i n p r a n ë tij si g u r ë t e p a l ë v i z s h ë m të një m u r i . Midis t y r e spikatte fytyra e b a r d h ë e Ali Binakut. — L ë s h o m ë n i , — iu d r e j t u a a t i j , m e g j i t h ë s e Ali B i naku nuk ishte një nga ata që e mbanin. — Q e t ë s o h u n i , zotni, — t h a A l i B i n a k u . — Ju n u k m u n d t ë shkoni atje, sepse atje n u k m u n d t ë h y j ë a s k u s h përveç priftit. — Po a t j e ë s h t ë g r u a j a i m e , — t h i r r i B e s i a n i . — E vetme midis atyre... —Keni t ë d r e j t ë . D i ç k a d u h e t b ë r ë , p o r j u v e t ë s'mund t ë shkoni atje. M u n d t'ju qëllojnë m e pushkë, m ë kuptoni? M u n d t'ju vrasin. — A t ë h e r ë të thirret prifti, apo k u s h dreqin tjetër d u h e t p ë r t ë h y r ë atje. — Prifti u lajmërua, — t h a Ali Binaku. — Po vjen, ja ku është. R r e t h e rrotull ishin g r u m b u l l u a r s h u m ë njerëz. M i dis t y r e B e s i a n i p a k a r r o c i e r i n , q ë p o e v ë s h t r o n t e m e sy të çakarritur, duke p r i t u r hdonjë u r d h ë r prej tij. Por Besiani i hoqi sytë. — L a r g o h u n i , — i u d r e j t u a Ali B i n a k u t u r m ë s . D i sa bënë ca h a p a më tutje, por p r a p ë q ë n d r u a n në vend. P r i f t i u a f r u a d u k e m a r r ë f r y m ë m e zor. F y t y r a e tij e f l a s h k ë t , m e q e s k a t ë m ë d h a p o s h t ë s y v e , d u kej tepër e a l a r m u a r . — Sa k o h ë ka që ka h y r ë ? — p y e t i ai. Ali B i n a k u v ë s h t r o i p ë r r e t h n ë n j ë m ë n y r ë p y e t ë s e . U dëgjuan disa zëra përnjëherësh. D i k u s h t h o s h t e gjysmë orë, d i k u s h një ore, d i k u s h një çerek ore. S h u m i c a ngrinin supet. — S'ka r ë n d ë s i , — t h a Ali B i n a k u . — K r y e s o r j a ë s h t ë q ë diçka d u h e t b ë r ë . Ai me priftin diçka po thoshin k o k ë më kokë. B e 344

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
s i a n i d ë g j o i fjalët e Ali B i n a k u t : « A t ë h e r ë po vij e d h e une me ju», dhe mori pak zemër. Nëpër t u r m ë u dëgjuan fjalët: « P o shkon prifti b a s h k ë me Ali Binakun.» P r i f t i u n i s i p a r i . A l i B i n a k u eci p a s t i j . P a s i b ë r i dy-tre hapa, ai u ndal d h e iu k t h y e njerëzve: — Askush tjetër të mos afrohet. A t a m u n d të q ë Uojnë. Besiani ndjeu se akoma po e m b a n i n për krahësh. Ç ' ë s h t ë kjo q ë m ë g j e t i m u a , d ë n e s i a i m e v e t e . N ë s y t ë e tij b o t a e t ë r ë u z b r a z , m b e t ë n v e t ë m a t o dy f i g u r a lëvizëse, prifti d h e Ali Binaku, d h e kulla e ngujimit, d r e j t s ë cilës a t a p o s h k o n i n . Zërat p ë r r e t h vinin si një vërshëllimë e largët ere nga një bote tjetër. Mbi priftin s'mund të qëllojnë, se e m b r o n k a n u n i , p o r m b i A l i B i n a k u n p o . A s m b i Ali B i n a k u n s'besoj s e q ë l l o j n ë . A t ë e n j e h g j i t h k u s h . Prifti dhe Ali Binaku ishin në m e s të rrugës, k u r Diana u shfaq te dera e kullës së ngujimit. A t ë që n d o d h i n ë a t o c a s t e , B e s i a n i s'e m b a n t e m e n d m i r e . I s h t e n j ë p ë r p j e k j e e tij e p a m b a r i m p ë r t'i d a l ë p ë r p a r a , një m b a j t j e e n j e r ë z v e p ë r k r a h ë s h d h e z ë r a t : p r i t s a t ë largohet edhe p a k nga kulla, sa të m b ë r r i j ë gjer te g u r ë t e b a r d h ë . P a s t a j ai pa m j e k u n që u d u k e u z h d u k d i ku, p a s t a j p r a p ë n j ë p ë r p j e k j e e tij d h e p r a p ë t ë n j ë j t ë t zëra, q ë m u n d o h e s h i n t a q e t ë s o n i n . Më në fund Diana arriti gjer te gurët e bardhë, d h e njerëzit e lanë Besianin, megjithëse d i k u s h t h a : Mos e lini, b r e b u r r a , s e d o t a v r a s ë g r u a n . D i a n a i s h t e e b a r dhë si pëlhurë. Në fytyrë s'kishte as tmerr, as vuajtje, as turp, kishte vetëm një mungesë të frikshme, sidomos në z o n ë n e s y v e . Me a n k t h , v ë s h t r i m i i B e s i a n i t k ë r koi n d o n j ë s h q y e r j e n ë r r o b a t , a p o njolla t ë zeza t e b u zët e t e qafa, p o r i u d u k s e s ' k i s h t e g j ë r a t ë tilla. A i d o të psherëtinte ndoshta i lehtësuar, sikur të mos ishte ajo z b r a z ë t i a e s y v e . Me n j ë lëvizje që s ' i s h t e as e r r e p t ë , p o r as e dhemshur, ai e kapi nga krahu të shoqen, dhe duke ecur v e t ë i p a r i , e t ë r h o q i a t ë d r e j t k a r r o c ë s , ku u f u t ë n n j ë r i pas tjetrit, pa folur e pa u p ë r s h ë n d e t u r me asnjeri. 345

per2lek.com Klan Kulturor
Karroca rendte me shpejtësi nëpër u d h ë n e madhe. Sa kohë kishin që udhëtonin k ë s h t u : një minute, një shekull? Besian Vorpsi u k t h y e më në fund nga e shoqja: — P s e s'flet? — i t h a . — P s e s ' m a s h p j e g o n si n d o dhi? Ajo rrinte e platitur në ndenjëse, me vështrimin përpara, sikur ai të mos ishte aty. A t ë h e r ë ai e kapi - p ë r b ë r r y l i fort, m e e g ë r s i . — Fol, ç ' b ë r e a t j e b r e n d a ? Ajo as u përgjigj d h e as e tërhoqi k r a h u n që ai po ia shtrëngonte si me darë. P e r s e s h k o v e a t j e , t h i r r i a t ë h e r ë p a zë. . P ë r t ë p a re sa e tmerrshme qe d r a m a ? Për hakmarrje ndaj meje? A p o p ë r t ë k ë r k u a r a t ë m a l ë s o r i n e asaj d i t e , a t ë Gjorg... Gjorg... K u l l ë m ë k u l l ë n g u j i m i d o t ë t ë k ë r koj... A ? T ë g j i t h a k ë t o p y e t j e i a b ë r i p a s t a j m e fjalë p a k a s h u m ë t ë t j e r a , p o r m e t ë n j ë j t ë n r e n d i t j e , p o r ajo s'u përgjigj për asnjërën d h e ai e kuptoi që të gjitha ato shkaqe ishin të vërteta. P a p r i t u r ai ndjeu një lodhje të m a d h e si asnjëherë tjetër. Jashtë po ngrysej. Muzgu, i ndihmuar nga mjegulla, p o b i n t e m e s h p e j t ë s i m b i u d h ë . P a s x h a m i t t ë karrocës iu duk se pa midis mjegullës një njeri të hïpur m b i mushkë. F y t y r a e verdhë e shtegtarit, që B e sianit iu duk e njohur, e ndoqi p ë r një g r i m e karrocën. K u v e t e n ë p ë r k ë t ë m u z g « Q e h a j a i i gjakut»-, m e n d o i . Ku vete ti? i t h a pas p a k vêtes. I v e t ë m në k ë të Rrafsh të huaj, në m u z g u n plot fantazma, ku?... 346

P a s gjysmë ore karroca ndaloi përpara hanit. Njëri pas tjetrit ata ngjitën shkallët e drunjta d h e h y n ë në dhomë. Zjarri ishte ende i ndezur dhe kova me ujë, që h a n x h i u me siguri e kishte m b u s h u r përsëri, ishte atje krejt e n x i r ë n g a bloza. Një llambë me vajguri lëshonte dritë të pasigurt përreth. Askush n u k u m o r as me zjarrin, as me kovën. D i a n a u zhvesh d h e u shtri në shtrat, duke mbuluar me njërin krah sytë, për t'u mbrojtur nga drita e llambës. Ai qëndroi në k ë m b ë pranë dritares, me vështrimin nga xhamat dhe vetëm herë p a s h e r e k t h e h e j p ë r t ë p a r e k r a h u n e saj t ë b u k u r , m e n j ë r r i p d a n t e l l e , r r ë s h q i t u r p o s h t ë supit, q ë v a z h d o n t e t ' i m b u l o n t e g j y s m ë n e f y t y r ë s . Ç't'i k e n ë b ë r ë v a l l e ata polifemët gjysmë të verbër? t h a me vete. D h e e n d i e n t e q ë kjo i s h t e n j ë n g a a t o lloj p y e t j e s h , q ë i s h i n të afta të m b u s h n i n një jetë të tërë njerëzore.

per2lek.com Klan Kulturor

Ata qëndruan në han atë natë dhe gjithë ditën e n e s ë r m e , p a d a l e f a r e n g a d h o m a . H a n x h i u u a solli ushqimin në dhomë, i habitur pa masë, që n u k kërk u a n më t'u ndizej zjarri në oxhak. Në mëngjesin e dites së pasnesërme (ishte s h t a t ë m b ë d h j e t ë prill) k a r r o c i e r i çoi v a l i x h e t n ë k a r r o c ë , d h e ata, b u r r ë e grua, pasi paguan dhe u përshëndetën ftohtë me hanxhiun, u nisën për udhë. Po iknin nga Rrafshi.

347

per2lek.com Klan Kulturor

KAPITULLI

I

SITATE

M ë n g j e s i i s h t a t ë m b ë d h j e t ë p r i l l i t G j o r g u n e zuri në Udhën e Madhe, që të conte p ë r në Brezftoht. M e gjithëse kishte qysh në agim që u d h ë t o n t e pa p u s h u a r a s g j ë k u n d , e k u p t o i s e g j e r n ë B r e z f t o h t d o t'i d u h e j së p a k u n j ë dite u d h ë a k o m a , k u r s e b e s a e tij m b a r o n t e në mesditë. A i n g r i t i k o k ë n l a r t p ë r t ë k ë r k u a r n ë qiell diellin, të cilin r e t e e l a r t a e m b u l o n i n pa e f s h e h u r m e g j i t h a t ë vendin ku ndodhej. Mesdita n u k është larg, mendoi, duke e ulur vështrimin mbi udhë. Nga lbyrja e syve u d h a i d u k e j plot r e f l e k s e t ë k u q ë r r e m t a . T e k ecte, m e n 348

d o n t e se, n ë qoftë s e b e s a e tij d o t ë m b a r o n t e n ë mbrëmje, ai do të kish m u n d u r të mbërrinte në shtëpi së p a k u a t y n g a m e s n a t a . M i r ë p o ajo, s i s h u m i c a e b e s a v e , m b a r o n t e në mesditë. Dihej se në këtë rast, në qoftë se i b e s ë t u a r i v r i t e j p i k ë r i s h t d i t ë n e m b a r i m i t të b e s ë s , i s h i k o h e j s e n ë ç ' a n ë i b ë n t e h i j e k o k a fill p a s r r ë z i m i t n ë t o k ë , n g a p e r ë n d i m i a p o n g a l i n d ja. N ë q o f t ë s e k o k a i b ë n t e h i j e n g a l i n d ja, d o t ë t h o s h t e s e a i i s h t e vrarë pas mesditës, pra pas mbarimit të besës. Në q o f t ë s e k o k a i b ë n t e hije^, n g a p e r ë n d i m i , d o t ë t h o s h t e se ishte v r a r ë para kohe, pra me pabesi. G j o r g u n g r i t i p ë r s ë r i k o k ë n . P u n ë t e tij k i s h i n l i d h j e a t ë d i t e m e qiellin, m e l ë v i z j e n e diellit n ë p ë r t ë . Pastaj, a s h t u si h e r ë n tjetër, ai vështroi u d h ë n , që, për shkak të lbyrjes së syve, iu duk p r a p ë e m b y t u r në dritë. E k t h e u kokën pas d h e kudo ishte po ai n d r i ç i m i trëndafiltë dhe asgjë tjetër midis tij. Me sa d u k e j , k a r r o c a e zezë, q ë a i e k i s h t e k ë r k u a r m ë k o t t r i j a v ë rresht n ë p ë r të gjitha rrugët e Rrafshit, n u k do të s h f a q e j a s k ë t ë m ë n g j e s t ë f u n d i t t ë j e t ë s s ë t i j t ë lire. Sa h e r ë i qe d u k u r se ja, po e h a s t e , d h e sa h e r ë ajo q e z h d u k u r s i k u r t ë k i s h t e f l u t u r u a r n ë qiell. E k i s h i n p a r e n ë U d h ë n e Hijes, n ë K a n a k ë t e S h a l ë s , n ë U d h ë n e M a d h e të Flamurëve, por ai s'kishte m u n d u r që s ' k i s h t e m u n d u r t a g j e n t e dot. S a a r r i n t e a i n ë k r a h i n ë n q ë t h o s h i n s e e k i s h i n p a r e , ajo n d o d h e j n d ë r k a q n ë k r a h i n ë n f q i n j ë d h e , s a k t h e h e j a i p ë r t'i p r e r ë u d h ë n n ë n d o n j ë k r y q ë z i m k u m u n d t ë k a l o n t e , ajo merrte një drejtim të papritur. H e r ë - h e r ë e harronte, por u d h a vetë ia sillte n d ë r mend. Kurse tani pothuajse s'kishte më asnjë shpresë. Se, e d h e s i k u r ajo t ë s h t e g t o n t e g j i t h ë j e t ë n n ë p ë r R r a f s h , a i v e t ë d o t ë m b y l l e j n ë k u l l ë n e ngu.jimit d h e s ' k i s h t e p ë r t a p a r e dot, se. e d h e s i k u r p a s t a j t ë n d o d h t e e p a m u n d u r a , q ë a i t ë d i l t e n g a k u l l a , n j ë d i t e s y t ë e tij d o t ë i s h i n g j y s m ë t ë p r i s h u r , k ë s h t u q ë n ë v e n d t ë saj a i s'do t ë s h i h t e v e ç s e n j ë m'ollë t ë t u r b u l l t , a s h t u s i dielli, q ë p a s r e v e t ë . s o t m e s'ishte v e ç s e n j ë t u f ë t r ë n d a f i l a s h të shtrydhur.

per2lek.com Klan Kulturor

349

G j o r g u e h o q i m e n d j e n p r e j saj d h e e çoi te s h t ë pia. A t a e p r i s n i n sot g j i t h ë m e r a k , k u r s e a i n u k d o të mbërrinte dot para mesditës. Në mesditë duhej të ndërpriste u d h ë t i m i n d h e t ë fshihei p ë r t ë p r i t u r n a t ë n . T a n i a i i s h t e g j a k ë s q ë k ë r k o h e j , d h e l ë v i z j a e tij k ë n dej e t u t j e d o t ë i s h t e v e t ë m n a t ë n d h e k u r r ë n ë p ë r r r u g ë n k r y e s o r e . N j ë gjë t ë tillë k a n u n i j o v e t ë m n u k e q u a n t e shenjë frike, por, p ë r k u n d r a z i , e q u a n t e shenjë u r t ë s i e d h e b u r r ë r i e , s e p s e ajo, j o v e t ë m q ë i m b r o n t e j e t ë n g j a k ë s i t , p o r e p e n g o n t e a t ë q ë m e e c j e n e tij t ë lire të a c a r o n t e fisin e v i k t i m ë s . K r a h a s n d j e n j ë s s ë kryerjes së detyrës gjakësi duhej të kishte një ndjenjë faji n d a j b o t e s . S i d o q o f t ë q y s h a t ë m e s d i t ë a i d u h e j t ë gjente ndonjë skutë për t'u fshehur gjersa të binte terri. D i t ë t e f u n d i t , n ë h a n e t k u k i s h t e n d a l u a r p ë r t ë fjetur, dy-tri herë i qe d u k u r se kishte pare rrëshqitazi një njer i p r e j fisit t ë K r y e q y q ë v e . N d o s h t a i k i s h i n b ë r ë s y t ë , por ndoshta ishte vërtet a s h t u : i kishin v ë n ë pas n d o një njeri për ta n d j e k u r e p ë r ta v r a r ë m e n j ë h e r ë pas mbarimit të besës, a t ë h e r ë k u r i ndjekuri është ende i pakujdesshëm për mbrojtjen e vet. Sidoqoftë d u h e t t ë r u h e m , m e n d o i d h e p ë r h e r ë t ë t r e t ë n g r i t i k o k ë n d r e j t qiellit. T a m a m n ë a t ë çast i u d u k s e dëgjoi n j ë z h u r m ë t ë l a r g ë t . M b a j t i k ë m b ë t p ë r t ë k u p t u a r n g a v i n t e z h u r m a , p o r s'e m o r i d o t v e s h . U v u t ë ecte d h e z h u r m a nisi t ë n d i h e j p ë r s ë r i . I s h t e s i n j ë uturimë e m b y t u r , që v i n t e h e r ë më dobët, h e r ë më fort. Do të jetë ndonjë ujëvarë, mendoi. Dhe vërtet ashtu i s h t e . K u r i u a f r u a d h e e pa, m b e t i i m r e k u l l u a r . U j ë varë më magjepsëse s'kishte pare ndonjëherë në jetën e t i j . I s h t e n d r y s h e n g a të t j e r a t , pa s h k u m ë e s t ë r k a l a , e shtruar lëmueshëm përskaj shkëmbit me ngjyrë të gjelbër në të errët, si një floknajë e r e n d e . Gjorgut iu k u j t u a n flokët e g r u a s s ë b u k u r k r y e q y t e t a s e . N ë qoft ë s e d o t'i b i n t e dielli, u j ë v a r a d o t ë n g j a s o n t e t a m a m m e ta. Ai vazhdoi të q ë n d r o n t e sipër u r ë s së vogël të drunjtë, nën të cilën ujërat e rrëzuara nga s h k ë m b i v i jonin udhën, por të s h t h u r u r a tashmë e pa solemnitet. 350

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
Gjorgu n u k ia h i q t e sytë ujëvarës. Një javë më pare, në një nga hanet ku kishte kaluar natën, kishte dëgjuar se kishte vende në bote që prej ujëvarave të malit bënin d r i t ë elek^rike. Një m a l ë s o r i ri u tregonte dy b u j t ë s v e s e k ë t ë e k i s h t e d ë g j u a r p r e j n j ë t j e t r i , t ë cilit gjithashtu ia kishte t r e g u a r një tjetër dhe bujtësit që e dëgjonin, përsëritnin: Të b ë h e t dritë prej ujit?! Je i m a r r e , o n j e r i ? ! P o pse, v a j g u r ë s h t ë uji, q ë . m u n d t ë bëjë d r i t ë ? ! Po uji e s h u a n zjarrin e jo ta n d e z ë ! K u r s e malësori ngulte k ë m b ë se k ë s h t u e kishte dëgjuar këtë ' g j ë d h e n u k s h t o n t e asgjë n g a vetja, s e m u n d t ë b ë h e j d r i t ë p i k ë r i s h t n g a uji, v e ç s e j o n g a u j ë dosido, s e p s e dhe midis ujërave ka ndryshim, ashtu si midis njerëzve, p r a d r i t ë m u n d t ë b ë h e t v e t ë m p r e j ujit fisnik t ë u j ë v a rave. Të çmendur ata që ta k a n ë thënë e akoma më i ç m e n d u r t i q ë e k e b e s u a r , t h o s h i n b u j t ë s i t . P o r kjo s'e p e n g o n t e m a l ë s o r i n t ë t h o s h t e se, n ë q o f t ë s e d o t ë n d o d h t e kjo, a t ë h e r ë ( g j i t h m o n ë , s i p a s fjalëve t ë a t i j tjetrit, që ia kishte t h ë n ë n j ë tjetër) pra, në qoftë se do , t ë b ë h e j kjo n ë R r a f s h , a t ë h e r ë k a n u n i d o t ë z b u t e j paksa dhe Rrafshi do të shpëlahej paksa n g a m o r t ja, ashtu si tokat e helmëta që shkripëzohen me anë të shpëlarjes. I m a r r ë o i m a r r ë , përsëritnin bujtësit, kurse G j o r g u sepse i k i s h t e b e s u a r t ë p a n j o h u r i t . Ai me vështirësi i k t h e u shpinën ujëvarës. Rruga z g j a t e j p a fund, g a t i e d r e j t ë , m e n j ë p u r p u r t ë l e h t ë n ë ska jet. Ai ngriti k r y e t drejt qiellit. Edhe pas pak dhe koha e besës m e r r t e fund d h e ai do të dilte j a s h t ë kohës k a n u n o r e . J a s h t ë k o h ë s , p ë r s ë r i t i m e v e t e . l u d u k disi e çuditshme të dilte njeriu j a s h t ë kohës së vet. E d h e p a k , p ë r s ë r i t i d u k e n g r i t u r k o k ë n d r e j t qiellit. T r ë n d a filët e s h t r y d h u r pas r e v e s i k u r i s h i n n x i r ë t a n i l e h t a z i . Gjorgu buzëqeshi me hidhërim, sikur të thoshte me vet e : S ' k e ç'i b ë n !

351

per2lek.com Klan Kulturor
N d ë r k a q k a r r o c a , b r e n d a s ë cilës i s h i n V o r p s ë t , burrrë e grua, rendte nëpër U d h ë n e M a d h e të F l a m u r ë v e , më e gjata e u d h ë v e që përshkonin Rrafshin. Bjeshkët, gjysmë të zbardhura nga borima, sprapseshin gjithnjë dhe Besian Vorpsi, tek i shikonte ashtu, m e n d o n t e se ja, m ë n ë f u n d a t a p o i k n i n n g a m b r e t ë r i a e v d e k j e s . S y r i i tij i d j a t h t ë k a p t e h e r ë p a s h e r e p r o f i l i n e së shoqes. E zbehtë, me një ngrirje që lëkundjet e karrocës, n ë v e n d q ë t a m b u l o n i n , e t h e k s o n i n m ë s h u m ë , ajo h e rë-herë i kallte frikën. Ishte krejtësisht e huaj, e t j e t ë r s u a r , v e t ë m f o r m e t r u p o r e , s h p i r t i i s ë cilës k i s h t e m b e t u r atje lart. Ç ' m ' u d e s h t a sill j a n ë k ë t ë R r a f s h t ë m a l l k u a r , t h a ai me vete për të njëqindtën herë. Vetëm një përkitje pati me Rrafshin dhe ai ia mori. N j ë grime e p r e k u m e k a n i z m i i p ë r b i n d s h ë m , d h e ajo g r i m e m j a f t o i q ë a i fia merrte gruan, për f i a bërë robinë, në rastin më të mire, zane mali. Kërkëllima e r r o t a v e të karrocës ishte një m u z i k ë e përshtatshme për të shoqëruar dyshimet, hamendjet dhe p e n d i m i n e t i j . E k i s h t e v ë n ë në p r o v ë l u m t u r i n ë e t i j , sikur të donte të m e r r t e vesh nëse e m e r i tonte apo jo atë lumturi. E kishte çuar nëpër portât e skëterrës atë l u m t u r i t ë b r i s h t ë q y s h n ë p r a n v e r ë n e saj t ë p a r e . D h e a j o s'i q ë n d r o i d o t p r o v e s . I qetë nganjëherë, m e n d o n t e se në të vërtetë asnjë ndjenjë anësore, asnjë i t r e t ë n u k do të ishte kurrsesi n ë g j e n d j e t ë p r e k t e n d j e n j ë n e D i a n e s n d a j t i j . N ë qoft ë s e n d o d h i ( m e d e t , s a t ë h i d h u r a q e n ë fjalët -«kjo n d o d h i » !), n d o d h i j o p ë r s h k a k t ë n j ë t ë t r e t i , p o r p ë r 352

shkak të diçkaje tmerrësisht të gjerë. Ishte diçka e t u r bullt, q ë k i s h t e t ë b ë n t e m e n j ë d r a m e m i l i o n a s h n ë për shekuj, ndaj dhe dukej e pariparueshme. Si flutura q ë m u n d t ë p r e k e j n g a n j ë l o k o m o t i v ë e zezë, i s h t e p ë r k i t u r ajo m e d r a m ë n e R r a f s h i t d h e k i s h t e h u m b u r . H e r ë - h e r ë , m e n j ë q e t ë s i p r e j s ë cilës t r e m b e j d h e vetë, ai "mendonte se ndoshta i duhej p a g u a r kjo taksë Rrafshit. Një taksë për v e p r a t e tij, p ë r ato z a n a t d h e shtojzovallet e maleve të p ë r s h k r u a r a në to d h e p ë r atë lloxhën e v o g ë l ' t ë shfaqjes përballë skenës ku lot një popull i tërë i përgjakur. Por ndoshta ndëshkimi do të më gj ente kudo që të isha, g j e r n ë T i r a n e , m e n d o n t e d u k e q e t ë s u a r v e t e n . Sepse Rrafshi lëshonte valë gjer larg, m b i gjithë vendin dhe në të gjitha kohërat. Ashtu si valet kozmike. Ai ngriti m ë n g ë n e pardësysë dhe pa orën. Ishte mesditë.

per2lek.com Klan Kulturor

G j o r g u n g r i t i k r y e t d h e g j e t i n j o l l ë n e diellit, p a s reve. T a m a m mesditë, t h a me vete. K o h a e besës kishte mbaruar. M e d y h a p a t ë l e h t ë a i doli n g a U d h a e M a d h e d h e nisi t ë e c t e n ë p ë r d j e r r i n e . T a n i d u h e j t ë g j e n t e n j ë vend për të pritur rënien e territ. Rruga nga të dyja anët ishte e shkretë, m e g j i t h a t ë v a z h d i m i i ecjes nëpër U d h ë n e M a d h e do t ' i d u k e j a t i j n j ë s h k e l j e e k a n u n i t . Djerrina ishte e gjatë d h e e sheshtë. Në thellësi k i shte toka të p u n u a r a dhe ca drurë, po rreth e rrotull s'dukej ndonjë shpellë apo së p a k u ndonjë k a ç u b ë . Sa t ë gjej s k u t ë n e p a r e d h e d o t ë f s h i h e m , m e n d o i ai, s i kur të bindte veten se n u k po vazhdonte të ecte i zbuluar p ë r t'u kapardisur, por n g a q ë s'po gjente strehim. D j e r r i n a d u k e j s i k u r s'do t ë k i s h t e f u n d . N ë k o k ë a i
23 - 2

353

kishte një qetësi të çuditshme, më tepër një zbrazëti shurdhane. Ishte fare i vetëm nën qiellin që tani dukej sikur qe i anuar pakëz nga perëndimi prej peshës së diellit. Rreth e rrotull dita ishte po ajo, po ai ajër d h e po ai ndriçim i purpurt, megjithatë koha e besës kishte mbaruar dhe tani ai kishte hyrë në kohën tjetër. Me sy të ngrirë vështronte përreth. Ja pra, kjo ishte koha përtej besës. Koha eterne, që s'i përkiste më atij, pa dite, stinë, vite e të ardhme, një kohë e përgjithshme, me të cilën ai s'kishte asnjë llogari. E huaj krejtësisht, ajo s'do t'i jepte më asnjë shenjë, asnjë njohje, madje as ditën e dënimit të tij, që ishte diku përpara, në një date që s'dihej, mbi një truall dhe prej një dore që gjithashtu s'diheshin. Tek mendonte këtë, sytë e tij dalluan larg ca ngrehina të murme, që iu dukën si të njohura. Po këta janë Konakët e Rrëzës, tha me vête kur u afrua dhe pak. Prej tyre e gjer në një krua që s'i kujtohej si quhej, dihej se rruga ishte në besë. Së paku, ai kështu e dinte. Rrugët në besë s'kishin as tabela, as shenja të veçanta, megjithatë të gjithë i dinin. Për siguri ai mund të pyeste të parin kalimtar që do të ndeshte. Gjorgu shpejtoi hapat nëpër djerrine. Mendja e tij doli nga përgjumja. Ai do të arrinte gjer te rruga në besë dhe atje do të endej ca kohë, gjersa të binte mbrëmja, pa qenë nevoja të futej në ndonjë kaçube. Ndërkaq... kushedi, karroca e kadifenjtë mund të kalonte andej. Një herë, sic i kishin thënë, ajo ishte d u kur në Konakët e Shalës. Po, po, ashtu do të bënte. Gjorgu ktheu kokën nga e majta, pastaj nga e djathta, u sigurua që udha, ashtu si dhe djerrina, ishte krejtësisht bosh dhe me një të ecur të lehtë kapërceu për disa caste hapësirën që e ndante nga Udha e Madhe dhe nisi të ecte nëpër të. E bëri këtë që të arrinte sa më shpejt te udha në besë, ndryshe do t'i duhej një orë ecje. Kujdes, i tha vêtes. Tani koka të bën hije nga'lindja. Por Udha e Madhe vazhdonte të ishte pa njeri. Ai eci
354

per2lek.com Klan Kulturor

m e h a p a t ë s h p e j t ë , p a m e n d u a r asgjë. N ë t h e l l ë s i t ë r r u gës p a c a s i l u e t a t ë zeza, g a t i t ë p a l ë v i z s h m e . K u r u a f r u a d h e pak, v u r i r e s e i s h i n d y m a l ë s o r ë m e n j ë grua të hipur mbi mushkë. — A ë s h t ë në b e s ë kjo r r u g ë k ë n d e j , o b u r r a ? — pyeti Gjorgu kur u ndesh me ta. — Posi, o ç u n , — u p ë r g j i g j më i v j e t r i p r e j t y r e . — Ka njëqind vjet që është në besë u d h a prej K o n a k ë v e të R r ë z ë s te K r o i i S h t o j z o v a l l e s . — Falemnderit, — tha Gjorgu. — N d e r p a ç , or çun, — u p ë r g j i g j p l a k u , d u k e i p a r e s h k a r a z i r u b i n e zi te m ë n g a . — E të qoftë u d h a m b a r ë ! Ndërsa përpinte rrugën me hap të shpejtë, Gjorgu m e n d o n t e s e ç'do t ë b ë n i n v a l l e g j a k ë s i t q ë i z i n t e d i t a a n d e j - k ë n d e j n ë p ë r R r a f s h , n ë qoftë s e n u k d o t ë i s h i n u d h ë t n ë besë, s t r e h a e t y r e e v e t m e , k u m u n d t'i s h p ë tonin ndjekësve. Pjesa e udhës në besë s'kishte asnjë n d r y s h i m nga u d h a t j e t ë r . Po ai k a l l d r ë m i v j e t ë r , i d ë m t u a r v e n d e -vende nga kuajt dhe rrëkezat, po ato gropëza d h e kaçuba anëve. Megjithatë Gjorgut iu duk se kishte diçka të ngrohtë në p r a r i m i n e p l u h u r i t të saj. Ai m o r i frymë thellë dhe ngadalësoi hapin. K ë t u do të près mbrëmjen, m e n d o i . D o t ë p u s h o n t e m b i n d o n j ë g u r , ose d o t ë e n d e j poshtë e përpjetë nëpër të gjersa të ngrysej. Sidoqoftë kjo d o t ë i s h t e m ë m i r e s e s a t ë s t r u k e j n ë n d o n j ë k a ç u b ë t e d j e r r i n a . V e ç kësaj... k a r r o c a m u n d t ë k a l o n t e k ë n d e j . Një s h p r e s ë e v a k ë t e m b a n t e a k o m a s e d o t a s h i h t e d h e n j ë h e r ë . K u r s e ë n d ë r r i m i i tij i k t e m ë t u t j e : t a s h i h t e k a r r o c ë n , ajo t ë n d a l o n t e d h e a t a q ë i s h i n b r e n da, t'i t h o s h i n : e j , m a l ë s o r , n ë qoftë s e j e l o d h u r , h i p n ë k a r r o c ë t ë b ë s h n j ë c o p ë r r u g ë b a s h k ë m e ne... H e r ë p a s h e r e G j o r g u n g r i n t e k o k ë n n g a qielli. E s h u m t a pas tri orësh do të ngrysej. Në r r u g ë kalonin m a l ë s o r ë t ë v e t m u a r a p o n ë g r u p e t ë vogla, n ë k ë m b ë a p o m b i k u a j . L a r g , n ë t h e l l ë s i , d u k e s h i n d y - t r i njolla t ë vogla t ë p a l ë v i z s h m e . D o t ë ishin m e s i g u r i g j a k ë s q ë , a s h t u s i ai, prisniri r ë n i e n e n a t ë s p ë r t ë l ë v i z u r m ë t u t j e . Në shtëpi do të jenë bërë merak, tha me vete. 355

per2lek.com Klan Kulturor

Rrugës po afrohej një malësor, që ecte n g a d a l ë p a s n j ë kau.. K a u i s h t e k r e j t i zi. G j o r g u ecte m ë n g a d a l ë s e m a l ë s o r i m e k a u n d h e ata e arritën. — Mirëdita! — përshëndeti malësori kur u gjend përbri. — Mirëdita! — u përgjigj Gjorgu. T j e t r i b ë r i m e k o k ë n g a qielli. — S'ecën k o h a , — t h a . Ai kishte m u s t a q e të verdha, që dukej sikur e n d i h m o n i n b u z ë q e s h j e n e t i j . Në m ë n g ë i d u k e j r u b i i zi. — Të ka m b a r u a r besa? — P o , — u p ë r g j i g j G j o r g u , — sot në m e s d i t ë . — M u a k a t r i d i t e q ë m ë k a m b a r u a r , p o ja, m ë k a mbetur pa shitur ky ka. Gjorgu e vështroi i habitur. — K a m dy j a v ë që s h t e g t o j me të e s'po e s h e s d o t , — v a z h d o i m a l ë s o r i . — Ë s h t ë ka i m i r e , t ë r ë g j i n d j a e s h t ë p i s ë q a u k u r u n d a p r e j t i j , m e g j i t h a t ë s'po m a bien k u s h . G j o r g u s ' d i n t e ç't'i t h o s h t e . N u k i s h t e m a r r ë n d o n j ë h e r ë me shitje bagëtish. — Desha ta shes përpara se të m b y l l e m në kullën e n g u j i m i t , — v a z h d o i m a l ë s o r i . — K e m i n e v o j ë , , or djalë, m i r ë p o , p o n u k e s h i t a u n e , s ' k a n j e r i t j e t ë r n ë shtëpi që ta bëjë këtë punë. Megjithëse tani p a k s h p r e s ë m ë k a m b e t u r . K u r s'e s h i t a d o t p ë r d y j a v ë q ë k a m q e n ë i l i r e , s i d o t a s h e s t a n i q ë lëviz v e t ë m n a t ë n ? H e , si t h u a ti? — A s h t u është, — t h a Gjorgu. — V ë s h t i r ë e ke. S y t ë e tij v ë s h t r o n i n n g u l t a z i k a u n e zi që b ë r l y k e j q e t ë s i s h t . N d ë r m e n d s e p s e i e r d h ë n fjalët e b a l a d e s së vjetër të ushtarit që la amanetin në çastin para v d e k j e s : T ë fala b ë j i n i n ë n ë s ë , k a u n e z i l e t a s h e s ë . — Nga je? — pyeti malësori. — Nga Brezftohti. — S'je s h u m ë l a r g . P o t ë ecësh m i r e , s o n t e n a t ë n arrin. — Po t i ? — p y e t i G j o r g u . 356

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
— Ohu, u n ë j a m larg, n g a F l a m u r i i K r a s n i q e s . G j o r g u lëshoi n j ë v ë r s h ë l l i m ë . — Q e n k e v ë r t e t larg. Sa të arrish gjer atje, ke p ë r ta s h i t u r k a u n me siguri. — S'e b e s o j , — t h a t j e t r i . — T a n i të v e t m e t v e n d e k u m u n d t a s h i s j a j a n ë u d h ë t n ë besë, m i r ë p o a t o j a n ë të rralla. Gjorgu pohoi me kokë. — J a , s i k u r kjo u d h ë n ë b e s ë k ë t u t ë z g j a t e j g j e r te kryqëzimi me Udhën e Madhe të Flamurëve, atëherë po, d o t a shisja m e s i g u r i . M i r ë p o ajo m b a r o n m ë p ë r para. — U d h a e F l a m u r ë v e ë s h t ë a f ë r që k ë n d e j ? — S ' ë s h t ë l a r g . Asaj i t h e m u d h ë u n ë . Ç ' n u k s h e h n j e r i u t ë ecë n ë p ë r t ë . — Vërtet, nëpër u d h ë njeriu sheh gjëra të çuditshme, — tha Gjorgu. — Njëherë më ka qëlluar të shikoj një karrocë... — N j ë k a r r o c ë e zezë m e n j ë g r u a t ë b u k u r b r e n d a ? — e n d ë r p r e u tjetri. — Ku e di t i ? - t h i r r i G j o r g u . — E p a s h ë m b r ë m ë në H a n i n e K r y q i t . — Ç'bënin atje? — Ç ' b ë n i n ? Asgjë. K a r r o c a i s h t e p ë r p a r a h a n i t . K a rrocieri pinte kafe brenda. — Po a j o ? . Malësori buzëqeshi. — A t a ishin b r e n d a . D y d i t e e d y n e t b r e n d a n ë d h o m ë . K ë s h t u t r e g o n t e h a n x h i u . Eh, o v l l a . G r u a j a i s h t e e b u k u r si z a n ë . Të s h i t o n t e me sy. A t j e i l a s h ë m b r ë m ë . Sot d u h e t t ë j e n ë n i s u r . — K u e di t i ? — Kështu tha hanxhiu. Nesër do nisen. la kishte t h ë n ë karrocieri i tyre. Ca caste G j o r g u a ë n d r o i si i s h a s t i s u r . S y t ë i m b a n te të ngulitur mbi kalldrëm. — E n g a k a l o n r r u g a ? — p y e t i befas. M a l ë s o r i zgjati k r a h u n p ë r p a r a . — N j ë o r ë l a r g q ë k ë n d e j , kjo u d h ë q ë p o e c i m n e , 357

pritet me U d h ë n e F l a m u r ë v e . N ë p ë r të do të ecin me siguri, n ë qoftë s e s ' k a n ë k a l u a r . U d h ë t j e t ë r s'ka. Gjorgu i m b a n t e sytë andej nga tregonte malësori. T j e t r i filloi t a n d i q t e m e s y h a b i t s h ë m . — Po ti ç ' k e me ta, o q y q a n ? — p y e t i . Gjorgu n u k u përgjigj. Një orë larg që k ë n d e j , p ë r sëriti me vete. Ngriti kokën p ë r të k ë r k u a r g j u r m ë n e diellit n ë r e . K i s h t e s ë p a k u d y o r ë d i t e . A s n j ë h e r ë g j u r m ë t e saj s ' k i s h i n q e n ë k a q p r a n ë . A i m u n d t a s h i konte zanën. Pa m e n d u a r gjatë, madje pa e përshëndetur b a s h k u d h ë t a r i n , ai u n i s si i n d ë r k r y e r a n d e j k u , s i p a s fjal ë v e t ë n j e r i u t m e k à t ë zi, kryqëzoheshi-n r r u g ë t .

per2lek.com Klan Kulturor

Karroca e Vorpsëve vazhdonte ta linte pas me s h p e j tësi R r a f s h i n . D i t a i s h t e t h y e r k u r q ë l a r g u d u k ë n p u llazet e q y t e t i t t ë vogël, m a j a t e d y m i n a r e v e d h e kambanorja e kishës së v e t m e të tij. B e s i a n V o r p s i afroi k o k ë n t e x h a m i : a t o r r u g i n a t ë vogla m i d i s n d ë r t e s a v e q ë d u k e s h i n q e s h a r a k e , a i i mbushi aty për aty me njerëzit e qytetthit, me n ë p u n ë sit e n ë n p r e f e k t u r ë s që ç o n i n s h k r e s a t te g j y k a t ë s i i p a qit, m e d y q a n k a t , z y r a t e p ë r g j u m u r a d h e k a t ë r - p e s ë t e lefonat e tipit të vjetër, të vetmit telefona të qytetit, n ë p ë r t ë c i l a t t h u h e s h i n fjalë t ë m ë r z i t s h m e , s h u m i c a p ë r mes gogësimash. Ai i përfytyroi të gjitha këto, d h e befas ajo bote q ë e p r i s t e a t j e p o s h t ë , i u d u k t m e r r ë s i s h t e zbehtë d h e e çngjyrosur, në krahasim me atë që kishte lënë pas. E m e g j i t h a t ë , m e n d o i ai t r i s h t u e s h ë m , ai i p ë r k i s t e kësaj b o t e t ë z b e h t ë d h e s i i tillë s ' d u h e j t ë i s h t e n g j i tur në Rrafsh. Rrafshi nuk ishte krijuar për të v d e k shmit e zakonshëm, por për qenie titanike. 358

per2lek.com Klan Kulturor
T y m t a r ë t e q y t e t i t t ë vogël s a v e n t e z m a d h o h e s h i n . Diana, me kokën të m b ë s h t e t u r te shpina e ndenjëses, r r i n t e njëlloj s i m ë p a r e , e p a l ë v i z s h m e . B e s i a n V o r p s i t i dukej se po conte në shtëpi f o r m e n e gruas së vet, k u r s e v e t ë atë e kishte lënë diku në gjirin e m a l e v e . Tani po ecnin nëpër djerrinën e lakuriqtë, prej ku kishte nisur shtegtimi i tyre një muaj më pare. Ai ktheu e d h e një h e r ë kokën pas, për të p a r e ndoshta p ë r h e r ë të fundit Rrafshin. Bjeshkët shtjelleshin përherë e më ngadalshëm, duke u larguar gjithnjë e më tepër në vetm i n ë e tyre. Një mjegull e b a r d h ë , misterioze ulej m b i to, s i p e r d j a m b i d r a m ë n e p o r s a m b a r u a r .

T a m a m në atë kohë Gjorgu ecte me hapa të m ë d h e n j në U d h ë n e F l a m u r ë v e , në të cilën kishte dalë një orë më p a r e . Në erë po ndihej dridhja e pare e m u z g u t , k u r ai dëgjoi një b r i t m ë të p r e r ë që i erdhi a n a s h : — G j o r g , të fala Zef K r y e . . . K r a h u i t i j , m e n j ë lëvizje t ë beftë, d e s h i t ë h i q t e p u s h k ë n nga krahu, por ngritja e k r a h u t u përzie me fjalën « - q y q e s » , g j y s m a e m b i e m r i t t ë u r r y e r , q ë a r r i t i turbull në ndërgjegjen e tij. Gjorgu pa tokën të lëvizte, p a s t a j t a b a n i i saj u n g r i t f u r i s h ë m v e r t i k a l i s h t , d u k e iu përplasur në fytyrë. Ishte rrëzuar. Një grime bota u s h u r d h u a krejt, pastaj p ë r m e s s h u r d h ë r i s ë s ë saj a i dëgjoi c a h a p a . N d j e u d y d u a r q ë diçka po bënin me trupin e tij. Po më kthejnë mbarë, m e n d o i . P o n ë a t ë çast d i ç k a e f t o h t ë , n d o s h t a t y t a e p u s h k ë s , i p r e k u f a q e n e d j a t h t ë . O zot, k r e j t s i p a s r r e g u l l a v e . Ai u p ë r p o q të h a p t e s y t ë . N u k e k u p t o i n ë s e i h a p i d o t a p o jo, v e ç s e n ë v e n d t ë g j a k ë s i t p a c a n j o l l a t ë b a r d h a b o r e q ë ende s'kishin s h k r i r ë d h e p ë r m e s t y r e 359

k a u n e zi që s ' p o s h i t e j e s'po s h i t e j d o t . K j o ë s h t ë e g j i t h a , m e n d o i , m a d j e s h u m ë u zgjat. Dëgjonte akoma hapat që po largoheshin dhe dy-tri herë pyeti v e t e n : të kujt janë valle? lu d u k ë n si h a p a të njohur. Ah, po ata ishin krejt të njohur, ashtu si edhe duart që e kthyen mbarë... J a n ë t a m a m të miat, tha me vete. Në shtatëmbëdhjetë mars, udha p r a n ë Brezftohtit... N j ë c a s t e h u m b i n d ë r g j e g j e n , p a s t a j p r a p ë d ë g j o i k u m b i m i n e h a p a v e d h e përsëri iu d u k se a t a ishin k r e j t h a p a t e tij d h e i s h t e a i v e t ë e a s k u s h t j e t ë r , q ë p o v r a p o n t e kështu, d u k e lënë pas, të shtrirë midis rrugës, t r u p i n e vet, që porsa e kishte v r a r ë .

per2lek.com Klan Kulturor

Dhjetor

1978.

%

360

per2lek.com Klan Kulturor

Lëkura e daulles

»

per2lek.com Klan Kulturor

E shikon atë lëkurë dhie të m b ë r t h y e r n ë listelë? B j e r i m e s h k o p d h e mbi të do të gjëmojnë të gjitha z h u r m a t e jetës.

(Nga biseda në një dasmë)

Një të diel marsi, në sektorin N. të linjës hekurudhore u gjei në mëngjes herët një shinë e dëmtuar. Ajo u bë shkak që treni i pasagjerëve, i cili po bënte
363

uâhëtimin e zakonshëm, te vonohej gjashtë minuta. Nga ahqyrtimi që i bëri menjëherë çështjes Drejtoria e Hekurudhave, nuk doli në fillim asgjë e qartë. Dikush kishte telefonuar në mëngjes në drejtori dhe kishte lajmëruar se linja ishte ndërprerë. Ai kishte thënë se këtë gjë me siguri e kishin bërë ca dasmorë të dehur, të cilët ai po i shikonte tani me sytë e tij, se si po mundoheshin të ndreqnin gabimin, duke montuar me shpejtësi shtnën që e kishin hequr nga vendi gjatë natës. Një makinist, që kishte kaluar me trenin e tij pas mesnatës në atë sektor dhe që u ndodh në atë kohë në drejtori, pohoi se vërtet aty afër bëhej një dasmë e madhe.' Ai i kishte dëgjuar daullen dhe zhurmat e dasmës të dy herët që kaloi atë nate me trenin e tij të mallrave. Inspektorët erdhën në përjundimin e shpejtë se, me sa dukej, pas mesnatës disave prej dasmorëve të dehur (u mor vesh se shumica e tyre ishin montatore) në pi je e sipër u shkrepi në kokë të çmontonin shinat pranë stacionit. E vërteta qëndronte krejt ndryshe.

per2lek.com Klan Kulturor

364

per2lek.com Klan Kulturor

K y i s h t e s t a c i o n i i ri, q ë l i d h t e d y l i n j a t e h e k u r u d h ë s d h e , sic d u k e j , p ë r k ë t ë s h k a k n u k k i s h t e a s e m ë r akoma. Stacioni k i s h t e vetëm një j a v ë që p u n o n t e . Ai kishte pasur deri tani s h u m ë emra, por askush s'mund t ë d i n t e s e cili n g a k ë t a d o t'i n g e l e j m ë v o n ë , p r a n d a j q u h e j sikur n u k kishte emër. Stacioni ishte si një njeri që e thërresin me epitete të n d r y s h m e si: kuqo, bardho, kuqal, balash dhe asnjeri n u k ia di e m r i n e vërtetë. S h k a k u q ë s t a c i o n i n u k p a t i n j ë e m ë r q ë n ë fillim, ose më mire pati shumë emra, që konkurruan me njëri-tje365

J

trin dhe d ë m t u a n njëri-tjetrin, derisa e lane pa emër, bile e d h e n j ë j a v ë p a s çeljes s ë t i j , n d o s h t a i s h t e p o z i cioni i v e n d i t , q ë n u k d a l l o h e j n g a n d o n j ë k a r a k t e r i s t i k ë e veçantë. Aty p r a n ë nuk kishte asnjë fshat, apo lume, apo breg, p o r ishte v e t ë m një fushë, e d h e ajo pa emër. Megjithatë s h u m ë njerëz e quajtën «Stacioni i r u shes», por ky ishte një e m ë r s h u m ë i përgjithshëm d h e zor s e d o t'i q ë n d r o n t e k o h ë s . Ë s h t ë e v ë r t e t ë q ë r r e t h e rrotull kishte fshatra, por fshatrat që qenë p r a n ë stacionit i s h i n n ë l a r g ë s i t ë b a r a b a r t ë p r e j t i j , k ë s h t u q ë a s n j ë n u k m u n d t ë p r e t e n d o n t e q ë t'i j e p t e s t a c i o n i t e m r i n e v e t . N j ë o b j e k t n g a i cili s t a c i o n i m u n d t ë m e r r t e emrin, ishte teqeja e r r e t h u a r me qiparisa të lartë, që çohej e v e t m u a r mu n d a n ë u d h ë s me balte, ku linin gjurmë qerret e fshatarëve. D h e vërtet, s h u m ë fshatarë, sidomos pleq, e quajtën stacionin «Stacioni i t e qesë», por as ky e m ë r n u k zuri rrënjë. Ditët kalonin d h e ai emër përdorej rrallë e më rrallë. R r e t h një kilometer e gjysmë larg stacionit po ndërtohej një fabrikë e m a d h e , d h e skeletet e saj, p r a n ë barakave prej pupuliti të punëtorëve, dukeshin në m u z gun e mbrëmjes si një g r u m b u l l vijash të një kompozimi të çuditshëm mbi a t ë fushë të h a p u r . Kjo fabrikë ishte n j ë k o h ë s i s h t e d h e b ë r t h a m a e n j ë q y t e t i t ë ri, q ë d o të ngrihej këtu në të a r d h m e n . D h e ky stacion, tani i h u m b u r dhe pa e m ë r , pas ca vitesh do të ishte stacioni kryesor i këtij qyteti plot gjallëri dhe z h u r m ë . Mirëpo t a n i "për t a n i q y t e t i v e t ë n u k e k z i s t o n t e d h e n j ë q y t e t q ë n u k ekziston d h e n u k k a e m ë r për vete, n u k m u n d të p a g ë z o j ë d o t as s t a c i o n i n e v e t . Ë s h t ë e v ë r t e t ë se d i k u në^zyrat e projektimit të Ministrisë së Ndërtimit, specialistët (pasi e k i s h i n m b ë r t h y e r m i r e p l a n i n e saj në tryezat e t y r e të p j e r r ë t a që q u h e n teknografë) e kishin ndarë këtë fushë djerr në k a t r o r ë të m ë d h e n j e të v e gjël d h e k i s h i n s h ë n u a r m b i t ë v i j a d h e s h e n j a t ë p a n u m ë r t a , p o r kjo k i s h t e n d o d h u r d i k u n ë z y r a t e p r o j e k timit, d h e fusha n u k dinte a k o m a asgjë. F u s h a kishte ndier vetëm hapjen e themeleve vigane të fabrikës dhe peshën e rende të plintave dhe të blloqeve prej betoni, 366

per2lek.com Klan Kulturor

që u ngulën thellë në trupin e saj. K u r s e p ë r .qytetin e ardhshëm, që do ta m b a n t e më vonë mbi gjoksin e saj t ë r r a f s h t ë , p ë r n d ë r t e s a t , k i n e m a t ë , g a s t r o n o m e t d h e r r u g ë t m e asfalt, f u s h a n u k d i n t e a k o m a a s g j ë . S i çdo g j ë e x e q ë v j e n e n g u l e t n ë n j ë v e n d t ë panjohur, stacioni h e k u r u d h o r i kishte akoma të dobëta l i d h j e t e tiylhe f u s h ë n . Ai u s h f a q n j ë m ë n g j e s i d r u a j t u r n ë n j ë r i n h o r i z o n t t ë s a j , a s h t u sic i s h i n s h f a q u r m u a j m ë p a r e b a r a k a t prej pupuliti, q ë ishin mysafiret e p a r a në këtë fushë të m o ç m e djerr. Stacioni h e k u r u dhor ishte për fushën diçka e huaj, mysafiri më i ri dhe më i v o n ë i saj d h e , si i tillë, p a s i k i s h t e n g r i t u r p ë r b a l l ë p e j s a z h i t t ë v j e t ë r t ë f u s h ë s n d ë r t e s ë n e tij t ë p o r salyer me gëlqere, platformën e vogël prej cimento je, t a b e l ë n -«Qytetarë r u h u n i n g a t r e n i , p a k u j d e s i a m ë e vogël ju rrezikon jetën» dhe orarin e përkohshëm, ngulur me n j ë g o z h d ë t e d e r a , ai, n ë ç a s t i n e f u n d i t , d u k e j s i k u r k i shte harruar të thoshte emrin e vet dhe kishte mbetur kështu pa emër. P ë r s a i p ë r k e t D r e j t o r i s ë s ë H e k u r u d h a v e , ajo, në s h k r e s a t e v e t a , i k i s h t e v ë n ë s h i f r ë n e k a n t i e r i t , përderisa stacioni, bashkë me a t ë pjesë të h e k u r u d h ë s , ishte akoma në ndërtim, kurse tani që mbaroi dhe gjithë a t ë j a v ë q ë m b e t i p a e m ë r , ajo e q u a j t i « S t a c i o n i p ë r t e j s t a c i o n i t t ë ri», q ë i s h t e s t a c i o n i i p a r a f u n d i t . B i l e d h e çmimi i biletave gjer në stacionin pa e m ë r ndryshoi gjatë g j i t h ë j a v ë s , p o t h u a j ç d o d i t e , d h e kjo t r e g o n t e t a m a m s e çdo gjë i s h t e e p ë r k o h s h m e d h e s ' k i s h t e s i t ë n d o d h t e n d r y s h e me një stacion që i përkiste një qyteti të panjohur. K ë s h t u që stacioni ishte a k o m a pa e m ë r a t ë të s h t u n ë k u r b i n t e n j ë shi i i m ë t d h e n g a n j ë t r e n i m b r ë m j e s z b r i s t e një p l a k m a l ë s o r , i g j a t ë , m e k o k ë t ë l i d h u r m e s h a m i . P l a k u u p e n g u a në s h i n a t e l a g u r a , s a p o h o d h i hapat e para në tokë. Ai erdhi vërdallë një copë herë, d u k e n g u l u r sytë në errësirë në të k a t ë r anët e fushës, sikur k ë r k o n t e diçka. I erdhi rrotull lokomotivës, që s h f r y n t e avull dhe, k u r lokomotiva u nis përsëri, d u k e tërheqifr pas vagonët e lagur dhe zhurmën ritmike të 367

per2lek.com Klan Kulturor
f

saj b a s h k ë m e f e n e r ë t e f o r t e , d u k e l ë n ë f u s h ë n t ë z h y tej në errësirë të piote, plaku u k t h y e n g a n d ë r t e s a e vogël e stacionit, te d e r a e të cilit i s h t e m b ë r t h y e r një llampë brenda një rrjete hekuri. Dera ishte e h a p u r d h e plaku h y r i në sallën e vogël të n d r i ç u a r zbehtë, që ishte pa njeri dhe që dukej akoma më e zbrazët n g a shkaku i bishtave të cigareve, që ishin h e d h u r a n d e j -këndej në d y s h e m e n ë prej çimentoje, të b ë r ë pis n g a b a l t a . P l a k u doli p ë r j a s h t a d h e v ë s h t r o i n a t ë n . L l a m p a te p r a g u ndriçonte deri në një farë kufiri vendin p ë r reth. Dukej shiu i imtë që binte dhe mjegulla që shtrihej fare ulët mbi tokë. K u r s e më tutje, atje ku fillonte gjysmerrësira dhe shinat n u k dalloheshin më, dukeshin ca vagone të gjatë mallrash, që ngjanin si kuaj të m ë dhenj që përtypen në qetësinë e natës. P l a k u eci m e k u j d e s , s e p s e n ë çdo h a p i d u k e j s i k u r do të pengohej në shinat. Shinat këtu ishin të s h u m t a d h e a i n u k e d i n t e m b i cilat k i s h t e e c u r t r e n i q ë e solli. A t o i s h i n t ë njëllojta, t ë b a r a b a r t a d h e p o a q t ë p a k u p t u e s h m e dhe të padallueshme nga njeri kufi i errësirës te t j e t r i , sic i s h i n t ë p a d a l l u e s h m e d h e t ë p a k u p t u e s h m e s h u m ë gjëra p ë r p l a k u n . L a r g a i dëgjoi p ë r h e r ë t ë f u n d i t s e s i k l i t h i l o k o motiva si e trembur nga nata dhe pastaj ndjeu vetëm z h u r m ë n e b u t e të shiut mbi tokë. Tutje nga e d j a t h t a plaku pa drita d h e nisi të ecte më shpejt me h a p a të gjatë në atë drejtim. lu d u k sikur ndjeu një z h u r m ë të largët kënge, një zallahi të s h u r d h ë r , por n u k dëgjonte m i r e nga veshët dhe s h u m ë gjëra që dukej sikur i dëgjonte, në të vërtetë vetëm i mendonte. Por p a p r i t u r u drodh d h e iu duk sikur u pengua në s h u m ë shina përnjëherësh. Q ë n d r o i një h o p n ë v e n d , d u k e v ë n ë d o r ë n t e v e s h i p e r t ë d ë g j u a r m ë m i r e . N j ë d a u l l e nisi t ë b i n t e t a m a m n ë atë drejtim ku dridheshin dritat e largëta. K ë n d e j . m e n d o i p l a k u d h e eci p ë r p a r a , k ë n d e j .

per2lek.com Klan Kulturor

368

per2lek.com Klan Kulturor

Dasma bëhej në një nga barakat prej pupuliti. Kjo i s h t e b a r a k a më e g j a t ë . G j y s m a e saj s h ë r b e n t e si mensë, një pjesë si kënd i kuq dhe në pjesën që m b e t e j ishte vendosur kuzhina d h e disa zyra të a d m i n i s t r a t e s së kantierit. Sonte, të gjitha këto ishin m b u s h u r plot me njerez. Tavolinat ishin v ë n ë në një pjesë të mensës d h e në një pjesë të këndit të kuq. Zakonisht vallëzohej në mensë, por nganjëherë vallja shtrihej e d h e në k ë n d i n e kuq, bile qëllonte që futej gjer në k u z h i n ë ose në z y r a t e administrates. 24-2

369

Dasma kishte filluar që mbasdite, por v e t ë m tani që r a m b r ë m j a , ajo p o e s h t r i n t e p u s h t e t m e s a j k u d o d h e po i sundonte të gjithë. Gjithë mbasditen e r d h ë n g r u p e - g r u p e të ftuarit. Një pjesë m b ë r r i t ë n me t r e n i n e orës dy e gjysmë d h e një pjesë me trenin e orës katër. S'kishin a r d h u r akoma, s'dihej pse, të ftuarit n g a S h k o dra. Sidoqoftë, d a s m a k i s h t e f i l l u a r p a a t a , d h e a i b o s h llëku i lehtë që krijonte gjithë m b a s d i t e n m u n g e s a e tyre, tani po mbushej nga muzika, nga këngët d h e nga rrëmuja e gëzuar. Baraka e gjatë prej p u p u l i t i , m e llamp a t e forta të vendosura në të gjitha qoshet, g j ë m o n t e d h e l l a m b u r i n t e . N j e r ë z i t l ë v i z n i n s a a n d e j k ë n d e j . Disa sillnin s h i s h e b i r r e , c a t ë t j e r ë h i q n i n s h i s h e t e p o r s a zbrazura, ca p u n ë t o r ë po b i n i n stola të rinj d h e i r r e gullonin aty ku g jenin vend bosh, d u k e n g u s h t u a r të tjerët. S h k r i m t a r i i r i D.D. d h e n j ë g a z e t a r q ë k i s h t e a r d h u r bashkë me të, rrinin p r a n ë njërës prej hyrjeve d h e vështronin dasmën, që posa kishte filluar. G a z e t a r i po i t h o s h t e s h k r i m t a r i t D . D . se f e n o m e n e t e r e j a s h o q ë r o r e sjellin n d r y s h i m e n ë r i t e t e n j ë p o p u l l i , p o r , m e sa d u k e t , e s e n c a e r i t i t m b e t e t e p a n d r y s h u e s h m e d h e n d r y s h o n v e t ë m a n a e tij e j a s h t m e . G a z e t a r i n d o d h e j me shërbim në kantier d h e kishte për të s h k r u a r një reportazh për ndërtuesit e fabrikës.
-

per2lek.com Klan Kulturor

— M u a më d u k e t se n d o d h e k u n d ë r t a , — t h o s h t e shkrimtari, — mua më duket se ndryshon pikërisht esenca d h e m b e t e t d e r i - d i k u e p a n d r y s h u e s h m e a n a e tij e jashtme. — S'ka si të j e t ë k ë s h t u , — t h a g a z e t a r i , — s h i k o , për shembull, këtë dasmë. — Pikërisht këtë dasmë. — u përgjigj shkrimtari. Ata pinë dhe shkrimtarit i shkuan sytë përsëri tek ajo v a j z a s i m p a t i k e m e p a n t a l l o n a , n ë q o s h e n t j e t ë r , që vështronte vazhdimisht në drejtim të tyre. Pastaj ai e harroi vajzën d h e po v ë s h t r o n t e b a r a k ë n e m a d h e , që gjëmonte nga zërat, këngët d h e nga orkestra. H e r ë p a s h e r e r r ë m u j a p ë r p i q e j t'i s h t r i n t e g j y m t y r ë t e saj 370

mes p ë r m e s dasmës, por n u k mundte" d h e tërhiqej përsëri nëpër qoshet dhe hyrjet e barakës. O r k e s t r a n u k p u s h o n t e . Ajo ishte një o r k e s t ë r e re, e krijuar dy muaj më p a r e nga amatorët e kantierit, d h e të gjithë ata që u binin veglave ishin entuziaztë. Ata h e r ë m e r r n i n valle popullore, h e r ë vallëzim d h e xhezbandisti e përdorte daullen e d h e si xhez edhe si lodër, s i p a s r a s t i t . Dasmorët, që kërcenin vazhdimisht, dhe shumica e v a j z a v e t ë a r d h u r a n g a T i r a n a , _nuk u l e s h i n p o t h u a j fare nëpër tryeza. Ata vinin vërdallë, h y n i n n g a m e n s a n ë k ë n d i n e k u q , r r i n i n t e b a n a k u i b u f e s ë ose b i s e donin grupe-grupe pranë hyrjeve. S h k r i m t a r i i h o d h i n j ë s y t r y e z ë s fqinjë, k u i s h i n ulur ca gra tiranase në moshë të shkuar, drejtori i kantierit b a s h k ë me vajzën e tij, dy spécialiste kinezë, një zëvendësministër, që b ë n t e p u n ë n në prodhim, roja i nates i kantierit dhe m o n t a t o r e të tjerë d h e të ftuar. A t y afër, një grup p r a n ë radios së këndit të kuq, m b l e d h u r kokë më kokë, po dëgjonin lajmet. Filloi o r k e s t r a d h e e m b y t i z ë r i n e s p i k e r i t . —Dasma e p a r e e n j ë q y t e t i që po l i n d , ja, kjo vetë është një ide e b u k u r për reportazhin tend, — tha shkrimtari. — Por më duhet të shkruaj për ndërtuesit, për p u nën. Kështu e kishim në plan në redaksi. — A n u k ë s h t ë njëlloj? — e n d ë r p r e u s h k r i m t a r i . — A nuk janë k ë t a heronjtë e p u n ë s ? Ja, i ke të gjithë nëpër tavolina, në valle, te b a n a k u i bufesë. — N d o s h t a ti ke të d r e j t ë . — Ky është qyteti më i ri i Republikës, më k u p t o n ? — v a z h d o i D . D . — Në k ë t ë q y t e t çdo g j ë ë s h t ë e re, çdo gjë ë s h t ë « e p a r e » . Kjo ë s h t ë d a s m a e p a r e , p a s n j ë v i t i do të lindë fëmija e pare. Ky është një qytet, ku akoma s'ka n d o d h u r a s n j ë v d e k j e . A e k u p t o n , ç'gjë e b u k u r ? — A s h t u ë s h t ë , — t h a g a z e t a r i , — p o r m e n d o j se ti m u n d t a s h k r u a s h s h u m ë m ë m i r e n j ë gjë t ë tillë s e s a une. Apo jo? — Ka m u n d ë s i . 371

per2lek.com Klan Kulturor

— P e r s e ti ke s h k r u a r kaq pak per f a b r i k a t ? — pyeti gazetari. » D.D. r r o t u l l o i g o t ë n n ë p ë r d u a r . — Të s h k r u a s h p ë r f a b r i k a t , — ia b ë r i . — H ë . N j ë fjalë go j e . — Qetësi, flet s h o k u d r e j t o r ! — t h i r r i n j ë m o n t a t o r i ri me fytyrë ç u n a k u . D r e j t o r i k i s h t e filluar t ë fliste, p o r fjalët n u k d ë gjoheshin mire. Z h u r m a që strukej në njërën qoshe të salles, n g r i n t e k r y e n ë q o s h e n t j e t ë r . Drejtori v a z h d o n t e të fliste: — Kjo dasmë po bëhet në një kohë kur kolektivi y n ë i m r e k u l l u e s h ë m , a s h t u si g j i t h ë p u n o n j ë s i t e v e n d i t t o n ë , i m o b i l i z u a r m e t ë g j i t h a forçat, n d o d h e t p ë r p a r a detyrave të rëndësishme për realizimin e planit. Situata politike, si b r e n d a d h e jashtë... D i k u s h p o b ë n t e n j ë fotografi m e b l i c . Gazetari, që kishte fotoaparatin në krah, u kujtua të fotografante d h e rregulloi edhe ai blicin. — U bë si k o n f e r e n c ë s h t y p i , — t h a m o n t a t o r i me fytyrë çunaku. — Rudi, mjaft! Drejtori v a z h d o n t e të fliste: — P ë r k r a h ja e iniciativës së p u n ë t o r ë v e të Vlorës, ngritja e gruas në përgjegjësi, nga a n a tjetër shtimi i grevave dhe protestave të punëtorëve në vendet kapitaliste... J a s h t ë u dëgjua një bori automjeti. — Të f t u a r i t e S h k o d r ë s ! — t h i r r i d i k u s h . D r e j t o r i e p r e u fjalën. N j e r ë z i t u s u l ë n te d y e r t e barakës. Boria b i n t e vazhdimisht me triumf. — E r d h ë n m ë n ë fund, — t h i r r ë n s h u m ë z ë r a . Por n u k ishin të ftuarit e S h k o d r ë s . H y r i një njeri i g j a t ë e i s h ë n d o s h ë , l y e r i t ë r i me b a l t e , me n j ë r ë n dore të gërvishtur. — Përshëndetje! — O, S o d a K a u s t i k e ! N g a d o l e k ë s h t u ? ! — K u j t u a t se n u k do të vija? — t h a ai me një zë si 372

per2lek.com Klan Kulturor

b u b u l l i m ë . N j e r i u g j i g a n t filloi t ë p ë r q a f o h e j m e t ë gjithë. — Tri h e r ë më rrëzoi motoçikleta n ë p ë r pellgjet e f u s h ë s . Mezi j u g j e t a . E s h i h n i s i j a m b ë r ë ? — Perse e thërresin Soda Kaustike? — pyeti shkrimtari atë montatorin me fytyrë çunaku, që e thërrisnin Rudi. — H i s t o r i e vjet'ïr, — t h a R u d i , — ka p u n u a r në fillim në f a b r i k ë n e s o d ë s k a u s t i k e , a p o d i ç k a e tillë, s'më kujtohet mire. Alamet trupi, apo jo? — U n i s a v o n ë , — t h o s h t e S o d a K a u s t i k e , — sot gjithë ditën kemi montuar. Na zuri breshri. — P u n o n në m o n t i m i n e n j ë r a d i o s t a c i o n i , — i t h a Rudi shkrimtarit D.D. K u r Soda Kaustike u ul në njërën nga tavolinat, d r e j t o r i u n g r i t d h e d e s h i t ë v a z h d o n t e fjalimin, p o r p a p r i t u r filloi o r k e s t r a d h e n j e r ë z i t u n g r i t ë n n ë v a l l e . — S h o k u F e j z o i ka s h u m ë qejf fjalimet, — t h a R u d i duke buzëqeshur. S h k r i m t a r i e v ë s h t r o i si i h u t u a r . Ai e k i s h t e m e n tì j en g j e t k ë . — Ju j e n i s h k r i m t a r i D . D . ? — p y e t i R u d i . — Po. — Ju mbaj mend. Ju na keni ardhur njëherë në shkollë me rastin e muajit të letërsisë. — A s h t u ? ! K u r e ke m b a r u a r shkollën? Rudi buzëqeshi vesh më vesh. — Nuk e kam mbaruar, — tha. — Rudi, eja këtu, — e thirri Soda Kaustike dhe e tërhoqi në valle. Gazetari u zhduk në njërën nga të ndarat. Pas pak doli p ë r s ë r i p ë r m e s t u r m ë s s ë v a l l t a r ë v e . — E ke p a r e n u s e n ? — i t h a s h k r i m t a r i t . — Jo. . — J a k u ë s h t ë , ajo a t j e . — Ajo me fytyrë të t r o n d i t u r ? — Po. — Thonë se në këtë dasmë n u k ka asnjeri të nuses. Ti e di h i s t o r i n ë e k ë s a j m a r t e s e ? 373

per2lek.com Klan Kulturor

— Diçka më t r e g u a n në drekë. — A j o i s h t e e f e j u a r që në d j e p në m a l e s i , — t h a gazetari. — Po, më treguan. — K ë s h t u që s h p j e g o h e t n j ë f a r ë t r o n d i t j e j e e s a j . — Natyrisht. Megjithatë tronditja më duket si s h u më e m a d h e . A t a dëgjuan një copë h e r ë daullen. — Të gjithë këta janë njerëzit d h e shokët e burrit, — t h a g a z e t a r i . — E di k u s h ë s h t ë d h ë n d r i ? J a , ai m o n t a t o r i atje, a i m e flokë t ë d r e j t ë . E q u a j n ë X h e v i t . — P o , po, e s h o h . — Gjithë konduktorët e hekurudhës e morën vesh se k ë t u bëhej një dasmë, sepse të ftuarit p y e s n i n disa stacione më pare: «Ku është ai stacioni ku po ngrihet një fabrikë dhe ku ka një grumbull barakash prej p u p u liti?» Sepse stacioni është fare i ri d h e n u k ka as e m ë r akoma. — A h , sa b u k u r , — t h a s h k r i m t a r i . N ë p j e s ë n t j e t ë r t ë b a r a k ë s filloi p ë r s ë r i t ë b i n t e dauHja dhe toka dridhej nga hapat e valltarëve. A n d e j k i s h t e n j ë lëvizje t ë j a s h t ë z a k o n s h m e . S h u m ë n j e r ë z zgjatnin kokat d h e s h u m ë të tjerë flisnin me njëri-tjetrin. P o r daullja b i n t e d h e violina n u k p u s h o n t e . D ë gjohej se si djemtë thërrisnin «hopa», d u k e u h e d h u r në valle. — S h i k o , po k a l o n p r a p ë n u s j a . A j o ë s h t ë d y l l ë e v e r d h ë , — t h a s h k r i m t a r i . — A n u k e n d i e n se d i ç k a po ndodh përreth dhe ne n u k po kuptoj më gjë? — E ç ' m u n d të n d o d h ë ? — t h a g a z e t a r i . — N u s j a nuk është e verdhë, por e zbehtë. — Ajo ë s h t ë s h u m ë e t r o n d i t u r . — K a m q e n ë n ë n j ë d a s m ë k u n u s e s i r a t ë fikët. — K ë t u po n d o d h d i ç k a që ne n u k e k u p t o j m ë , — n g u l i k ë m b ë s h k r i m t a r i . — A n u k e s h i k o n si l ë v i z i n n j e r ë z i t ? Disa p r e j t y r e j a n ë t ë a l a r m u a r . — Muzika vazhdon të bjerë, d o m e t h ë n ë se n u k ka n d o d h u r gjë.
N

per2lek.com Klan Kulturor

374

— D i ç k a po n d o d h , — t h a s h k r i m t a r i . — Po s h k o j të shoh. — R r i se po s h k o j u n e , — t h a g a z e t a r i . Tjetri qëndroi në k ë m b ë d h e vështroi dasmën. Ai i v u r i v e s h i n a s a j , si n j e r i u që i vë v e s h i n z h u r m a v e të pyllit. A t i j i u d u k s e n d j e u p u t r a t e n j ë k a f s h e t ë r r e zikshme e të panjohur, që ishte afruar pa u ndier në portât e dasmës. Gazetari u d u k përsëri. — E? — p y e t i s h k r i m t a r i . — Interesant, — tha tjetri. — A n u k të t h a s h ë se po n d o d h d i ç k a ? Po ti, si gjithmonë, je kokëfortë. Ç'po n d o d h ? — Në d a s m ë ka a r d h u r b a b a i i v a j z ë s . — S'është e m u n d u r ! — E p a s h ë me s y t ë e m i . Ë s h t ë në n j ë r ë n n g a z y r a t . — Vetëm ka a r d h u r ? — Vetëm fare. — P a r a n d i e j d i ç k a të k e q e , — t h a s h k r i m t a r i . — K j o ë s h t ë m e t ë v ë r t e t ë një d a s m ë i n t e r e s a n t e . — Ishte i lagur nga shiu. — P a r a n d i e j diçka. — N j e r ë z i t j a n ë të s h q e t ë s u a r . Me sa d u k e t , n u k e kuptoj në dot perse ka a r d h u r plaku. — Po ata të dy? — Nusja është e tronditur, por e m b a n veten. Kurse montatorit nuk i bën asnjë përshtypje. — Vërtet? — B i s e d o v a me të një m i n u t e . I s h t e f a r e i q e t ë . — Dasmë interesante, — tha shkrimtari. — E ç'gjë i n t e r e s a n t e ë s h t ë në q o f t ë se k r i s n d o n j ë s h e r r ? D i h e t p a s t a j s i m b a r o n kjo gjë. P r o c e s v e r b a l e . Policia... — Ti n u k k u p t o n asgjë, — t h a D.D. — Po n u k ke faj. N ë r e p o r t a z h e t e t u a t ë t h a t a n u k h y j n ë k u r r ë këto gjëra. — U n e po s h k o j të fie, — t h a g a z e t a r i . — N e s ë r duhet të mbaroj reportazhin tim të thatë. — Mire, shko. 375

per2lek.com Klan Kulturor

— Ti, ë s h t ë m i r e t ë m o s p ë r z i h e s h n ë n d o n j ë n g a tërresë, — tha duke veshur pardesynë. S h k r i m t a r i qeshi me vete d h e vështroi p ë r një çast s h p i n ë n e s h o k u t , që doli p ë r j a s h t a . Si m b e t i v e t ë m , u n g r i t d h e filloi t ë v ë r t i t e j m i d i s d a s m o r ë v e n g a m e n s a në këndin e k u q d h e nëpër zyrat e a d m i n i s t r a t e s . Tani të gjithë e kishin m a r r ë vesh a r d h j e n e p l â k u t dhe të gjithë donin ta shikonin, por disa nga m o n t a t o r ë t kishin b ë r ë një g a r d h përpara d h o m ë s ku ishte p l a k u dhe n u k linin të h y n t e njeri. — Largohuni, — thoshte Soda Kaustike, — n u k është mire ta kuptojë që po e shikoni me kureshtje. K u p toni? N u k është mire. — H a p n i rrugën, po vjen drejtori. " Drejtori hyri në d h o m ë n ku ishte plaku. P a s tij shkoi s e k r e t a r i i p a r t i s ë . U f u t ë n d h e d y - t r e n j e r e z t ë tjerë. — Ç'po bëhet atje? — S h o k u F e j z o po i m b a n fjalim p l a k u t . — R u d i , — t h a d i k u s h me q o r t i m . — P s e p u s h o i m u z i k a ? — t h i r r i S o d a K a u s t i k e . — Le t ë fillojë m u z i k a ! E j , o r k e s t r a ! O r k e s t r a filloi t ë l u a n t e p ë r s ë r i . — S h k o n i të v a l l ë z o n i , — t h o s h t e S o d a K a u s t i k e , — ç'më jeni m b l e d h u r si në dyert e s t a d i u m i t ? D . D . u a f r u a t e p o r t a d h e u m a t t'i t h o s h t e d i ç k a Sodës Kaustike. Ai donte që të h y n t e në a t ë d h o m ë të barakës ku ishte plaku, por në atë çast dera prej k o m pensatoje u h a p d h e dolën njëri pas tjetrit të gjithë ata që ishin brenda. F y t y r a t e të gjithëve ishin të m e n d u a r a d h e s e r i o z e . Midis t y r e e c t e p l a k u . A i i s h t e n j ë p l a k i gjatë, m e k o k ë n t ë l i d h u r m e një s h a m i të m a d h e , që dukej si një pjesë p ë r b ë r ë s e e b a l l i t d h e e k a f k ë s . P l a k u i s h t e l a g u r d h e f y t y r a e tij e gjatë d h e e r r e s h k u r dukej si një s k u l p t u r ë druri, që, pasi k a n d e n j u r s h u m ë k o h ë n ë diell d h e ë s h t ë p l a s a r i t u r n g a era, t a n i e k a z ë n ë n j ë s h i i i m ë t . G r u m b u l l i eci m i d i s d a s m o r ë v e , q ë h a p ë n r r u g ë n vetvetiu. Soda Kaustike bënte shenja nervoze në drejtim 376

per2lek.com Klan Kulturor

të orkestrës. V e g l a t e orkestrës, që dukeshin sikur po i merrte gjumi, u gjallëruan përsëri. P l a k u u ul në tavolinën k r y e s o r e , në k r a h u n e tij u ul vajza d h e pastaj të tjerët me radhë. D i k u s h u shpjegoi diçka k i n e z ë v e , që i s h i n aty pranë. Kinezët, sic duket, në fillim e k u p t u a n tjetër për tjetër, s e p s e qeshën, t u n d ë n k o k ë n dhe t h a n ë : — S h u m mir, s h u m mire, h o ! Ndërhyri n j ë tjetër dhe, me fjalë e me shenja, bëri një sqarim tjetër. Kinezët u h a b i t ë n d h e po e v ë s h t r o nin me çudi plakun. Drejtori i b ë n t e shenja me duar dikujt. D i k u s h a n dej n g a turma e dasmorëve vrapoi përjashta. — Ndoshta ka me v e t e a r m e ? — S'dihet. M u n d edhe të k e t ë ! — E d h e në qoftë se nuk ka arme, një fishek do ta ketë m e siguri. — Perse? — K ë s h t u e thotë kanuni. Babai m b a n n j ë fishek me vete. Në qoftë se vajza e tij s h k o n te burri me z e m ë r të thyer, aherë ai u jep n j e r ë z v e të b u r n t k ë t ë fishek. K ë s h t u e thotë k a n u n i : «vajza d ë r g o h e t me fishek në pajë». — Me fishek në pajë? — Diçka e tillë. — Po pastaj? — Pastaj, me k ë t ë fishek dhëndri e vret nusen, në qoftë se ajo përpiqet të ikë. — Ç'tmerr! Drejtori i t h o s h t e diçka plakut, por ai e m b a n t e kokën drejt dhe n u k kuptohej në d ë g j o n t e apo jo. E d h e vajza e m b a n t e k o k ë n drejt. A j o k i s h t e një v ë s h t r i m pak të trembur, aq sa m u n d të i s h t e i trembur vestit o m i i saj krenar. , — Në k ë t ë d a s m ë do të k e t ë store, — t h a Rudi, duke kaluar pranë me disa s h i s h e birre në dore. — Çfarë the, Rudi, — pyeti n j ë v a j z ë me flokë g ë shtenjë, që u g j e n d rastësisht përbri shkrimtarit. — Do të k e t ë vrasje? 377

per2lek.com Klan Kulturor

D.D. k t h e u k o k ë n . I s h t e p o ajo v a j z ë q ë e k i s h t e vështruar disa herë me një shikkn të gëzuar dhe të habitur njëkohësisht. Rudi i buzëqeshi vesh më vesh shkrimtarit, d u k e i b ë r ë n j ë s h e n j ë n ë d r e j t i m t ë vajzës, s i k u r t ë t h o s h t e «hajde mend je femre». Vajza e vështroi me inat. — Ju p u n o n i k ë t u ? — e p y e t i v a j z ë n D . D . — Jo. U n e kam a r d h u r nga Tirana. — Farefis i dhëndrit? Vajza pohoi me kokë. Ajo dukej v ë r t e t s h u m ë s i m patike. — K ë t ë m o n t a t o r i n q ë kaloi t a n i , e k a m p a s u r n ë k l a s ë , — v a z h d o i ajo. — V ë r t e t ? — t h a s h k r i m t a r i , pa e p a s u r m e n d j e n a t y . — J u j e n i s h k r i m t a r i D.D., a p o j o ? — Po. Vajza deshi të gjente një m o m e n t sa më të p ë r s h t a t s h ë m p ë r t ' i t h ë n ë d i ç k a t j e t ë r , p o r , sic d u k e t , n u k mundi, sepse ai vazhdimisht po n d i q t e me sy diçka atje përtej te tavolinat. — M u a më pëlqejnë s h k r i m e t tuaja, — i t h a më në f u n d ajo, pa e g j e t u r d ö t m o m e n t i n e p ë r s h t a t s h ë m . S h k r i m t a r i , sic d u k e t , n u k e dëgjoi. A i lëvizi p ë r p a r a p ë r t ë s h i k u a r m ë m i r e . T a n i p r a n ë p l a k u t , m i d i s tij dhe drejtorit, ishte ulur në tryezë m o t r a e vogël e X h e vitit, një vajzë d y m b ë d h j e t ë v j e ç a r e m e flokë t ë k r e h u r n ë f o r m e b i s h t kali. A j o k i s h t e m b ë s h t e t u r m j e k r ë n n ë g r u s h t dhe po e vështronte plakun nga p o s h t ë lart, krejt e p ë r p i r ë n g a p a m j a e t i j . M a l ë s o r i n , sic d u k e t , e b e z diste ky vështrim dhe ai papritur mori një gotë raki d h e e k t h e u me një frymë. — Po pi, po pi, — u d ë g j u a n d i s a z ë r a të u l ë t e të çuditur. Orkestra po i binte një kabaje të lashtë.

per2lek.com Klan Kulturor

378

per2lek.com Klan Kulturor

/ / /

P l a k u n u k d o n t e t ë k u j t o n t e asgjë, p o r k u j t i m e t i vinin valë-valë, si shtëllunga tymi, d h e ai n u k i d ë b o n t e dot n g a m e n d j a . Ai e p ë r b u z t e g j i t h ë k ë t ë g ë z i m d h e i dukej sikur ai ishte ngritur mbi dëshpërimin d h e vetm i n ë e tij t ë m a d h e . T ë g j i t h a k ë t o v i o l i n a i d u k e j s i k u r l u a n i n m b i n e r v a t e tij d h e d a u l l j a i b i n t e n ë k o k ë si n j ë g j ë m ë . Me një vështrim të ngrirë shikonte m u r e t e m e n s ë s dhe të këndit të kuq, të m b u s h u r a me stenda të kuqe, k u i s h i n n g j i t u r fotografi t ë n d r y s h m e , t a b e l a t ë e m u 379

l a c i o n i t socialist, g r a f i k ë , f l e t ë r r u f e t ë m ë d h a e t ë v o g la, p a r u l l a , a f i s h e d h e c i t a t e n g a K o n g ç e s i i P e s t e d h e n g a F j a l i m i i 6 S h k u r t i t . P l a k u t i d u k e j s i k u r të g j i t h a a t o fotografi, v i z a t i m e d h e s h k r o n j a t ë s h p ë r n d a r a m b i c o p ë n e k u q e që i v r i s t e s y t ë , po t a l l e s h i n e s h q y h e s h i n gazit me p a d i t u r i n ë dhe v e t m i n ë e tij. E gjithë kjo d a s m ë i d u k e j si n j ë f u n e r a l d h e p a d a s h u r i k u j t o h e j d a s m a e tij e l a r g ë t , gati g j y s m ë s h e k u l l i m ë p a r e . N u k d o n t e t ë k u j t o n t e asgjë, p o r k u j t i m i i a f r o h e j k o k ë s s ë p l a k u t a s h t u sic i a f r o h e t b j e s h k ë s n j ë r e e m b u s h u r m e shi e me gjëmime. Ai donte të ikte prej saj, por reja e ndiqte. Ajo e mbështolli n g a të gjitha anët. R r e t h e rrotull g j ë m o n i n z h u r m a të huaja, po ai n u k i dëgjonte. Ai dëgjonte z h u r m a të tjera, të lashta d h e p l o t j e h o n a . R e j a e a r r i t i d h e filloi t ë z b r a z e j m b i t ë . Fotografite, shkronjat dhe tabelat dalngadalë po s h n d ë r r o h e s h i n n ë g u r ë t ë ftohtë, d h e a t i j i u k u j t u a k u l l a e g u r t ë dhe mysafirët e të ftuarit, që h y n i n n ë n dritat e pishave, gjysmë shekulli më pare, n d ë r s a ai me b a b a n ë dhe të vëllezërit u u r o n i n mirëseardhjen, d u k e i përqafuar tè shkallët dhe u m e r r n i n pushkët dhe kob u r e t e ua varnin në m u r e t e kullës. Ata vinin v a z h dimisht dhe m u r e t qenë m b u s h u r plot m e arme, saqë u qe d a s h u r të ngulnin gozhdë të tjera në katin e d y t ë . Q ë l l o n t e që n d o n j ë g o z h d ë e v j e t e r e n d r y s h k u r n u k e m b a n t e dot p e s h ë n e d i s a d y f e q e v e d h e k o b u r e v e , kështu që ngulnin rishtas një të re. Ai atëherë, duke hipur e duke zbritur shkallinat e g u r t a , t ë n g u s h t a , plot t e l a s h e . b a s h k ë m e n j e r ë z i t e shtëpisë, që u shërbenin mysafirëve, gjente kohë të ndalej pak e të vështronte me admirim p u s h k ë t e v a nirà radhë-radhë, të ndryshme dhe hijerënda dhe mend o n t e se sa i f o r t e i s h t e fisi i t y r e d h e sa i p a v d e k s h ë m . P a s t a i , s h u m ë v j e t m ë v o n ë , k u r m b e t i fill i v e t ë m n ë k u l l ë , s h p e s h v ë s h t r o n t e gozjidët e n d j y s h k u r a radhë-radhë në mur dhe mundohej të rikujtonte se ku kishin q e n ë v a r u r pushkët, por n u k i sillte dot n d ë r mend të gjitha d h e i kujtohej vetëm si nëpër t y m m a liheri i gjatë i njërit xhajë, belxhiku i trashë e i s h k u r 380

per2lek.com Klan Kulturor

t e r i t j e t r i t , m a r t i n a e v ë l l a i t të m a d h , p u s h k a e g j a t ë e ungjit, një a r m e tjetër, që e shihte për h e r ë të p a r e , d h e t y t a t i n g a t ë r r o h e s h i n e i k r y q ë z o h e s h i n në k u j t e s ë , duke ia ftohur shpirtin me metalin e tyre. Ndoshta po të mos kishte qenë ai që martohej, do t'i k u j t o n t e të g j i t h a llojet e a r m ë v e , s e p s e ai i d o n t e s h u m ë ato, p o r a t ë n a t e i s h t e d a s m a e tij d h e i k i shin thënë se nusja ishte s h u m ë e b u k u r . Aq e b u k u r , sa dhe terse. Krushqit, duke ardhur, kishin n d ë r r u a r r r u g ë n , s e p s e i s h i n h a p u r fjalë s e d i k u s h k i s h t e b ë r ë magji dhe e kishte vendosur në u d h ë n nga do të s h k o nin dasmorët. Dikush kishte bërë magji. Gjithë mëngjesin nga dritaret e n g u s h t a të kullës ai kishte v ë s h t r u a r pejsazhin e ftohtë dhe madhështor të bjeshkëve, duke v r a r ë m e n d j e n s e ç ' i s h t e kjo m a g j i , s i i s h t e d h e p s e i s h t e . Ai vështronte padashur pushkën e varur në m u r dhe digjej n g a d ë s h i r a t a r r ë m b e n t e a t ë d h e t ë s u l e j n ë p ë r u d h ë n bojëhiri për të zbuluar magjinë. P o r magjia n u k v r i t e j m e p u s h k ë . Ajo r r i n t e e s t r u k u r d i k u n ë p ë r g u r ë , e f s h e h t ë d h e e p a k a p s h m e si n j ë m e n d i m i k e q . F o r c a e saj i s h t e e t ë r t h o r t ë , m e a t ë n u k m u n d t ë m a t e s h e dot, s e p s e ajo k i s h t e d a l ë n g a e p a n j o h u r a , d h e ç d o gjë q ë d i l t e n g a e p a n j o h u r a d h e q ë n u k e k a p t e d o t p l u m b i i p u s h k ë s , atij i k a l l t e d a t ë n . Duke vështruar bjeshkët, ai m e n d o n t e se si tani n ë n j ë r ë n a n ë q ë n d r o n t e d a s m a e tij m e m u z i k a t , m i s h rat e pjekura, rakinë, këngët, daullet, dhe në anën tjetër, p ë r b a l l ë s a j , s i n j ë n e p ë r k ë q ë k a n g r i t u r k o k ë n gati për të kafshuar, rrinte magjia. P e r s e ishte n g r i t u r k u n d ë r d a s m ë s së tij kjo force e z e z ë d h e e p a n j o h u r ? Ç'kërkonte ajo? Nga kishte a r d h u r ? Askush n u k m u n d t'i p ë r g j i g j e j k ë s a j . E f s h e h ta, që d u k e j se i s h t e s h t r i r ë m b i p e j s a z h i n e g j e r ë gri t ë m a l e v e , n g r i h e j n j ë ç a s t m b i kryqin e m a d h të kambanores së kishës d h e pastaj largohej tutje në horizontin e pafund. P o r ja, k u a j t e p a r e t ë d a s m o r ë v e u d u k ë n n ë q a f ë n e malit, në një shteg të p a r r a h u r e të vështirë. Magjia k i s h t e m b e t u r d i k u pas, j a s h t ë m u r e v e t ë k u l l ë s , p ë r t e j 381

per2lek.com Klan Kulturor

kufirit të dasmës së tij. Ai psherëtiu i lehtësuar k u r pa kalin e b a r d h ë të nuses, r r ë m b e u p u s h k ë n dhe shtiu në erë me gëzim. Megjithatë e zeza udhëtonte bashkë me ta dhe, me sa dukej, ishte kudo atë natë. Ajo ishte e s h t r u a r n ë p ë r p l l a k a t e g u r t a të o b o r r i t , d h e n j e r ë z i t h y n i n e d i l n i n , shkelnin m b i të d h e pastaj e v a r n i n n ë p ë r gozhdët e vjetra bashkë me pushkët. E kishte ndier valle ai të zezën d u k e hipur e d u k e zbritur shkallët e n g u s h t a të k u llës, d u k e k a l u a r d h j e t ë r a h e r ë p r a n ë a r m ë v e t ë h e s h t u r a , në m e s k ë n g ë v e d h e dollive të gjata e të n g a t ë r r u a r a ? Po armët heshtnin m u r e v e , ndërsa njerëzit brohoritnin e kërcenin, d h e e keqja ishte s t r u k u r atje, në t y t a t e zeza m e n j ë sy, q ë v ë s h t r o n i n p o s h t ë . M e g j i t h a t ë k u r r ë nuk e kishte menduar se m u n d të kishte në bote një g ë z i m p a a r m e r D h e n ë qoftë s e d o t ë i s h t e n d o d h u r n ë n j ë g ë z i m t ë tillë, a i d o t a k i s h t e p ë r b u z u r . B i l e e d h e sikur ta dinte se nga këto arme, në dasmën e tij, do të bëhej një gjëmë, ai kurrë n u k do të p r a n o n t e që d a s m a t ë b ë h e j p a to. A i n u k e k i s h t e n d i e r t ë zezën, s e p s e ajo i s h t e d a s m a e t i j . Bile a t i j i u d u k s e a s g j ë n u k d o t ë n d o d h t e , e d h e k u r u g r i n d ë n m e fjalë n j ë i f t u a r i d e h u r m e t ë v ë l l a n ë e tij t ë m a d h . A s n j ë n u k e k u j t o n t e p e r s e n i s i sherri, sepse shkaku ndoshta ishte krejt pa rëndësi. N d o s h t a t ë t j e r ë t p a r a n d i e n n d o n j ë gjë, p o r a i e h a r r o i m e n j ë h e r ë g r i n d j e n , s e p s e m e n d j e n e k i s h t e te n u s j a e tij e re. Natën e fundit, k u r mbaroi d a s m a dhe po përcillnin m y s a f i r ë t g j e r j a s h t ë fshatit, n d a j t ë g ë d h i r ë , n d ë r s a a i p o p ë r k ë d h e l t e p ë r h e r ë t ë p a r e n ë j e t ë n j ë ferner, d i k u l a r g u d ë g j u a n j ë k r i s m ë d h e p a s t a j , n ë o b o r r i n e -kullës, n j ë u l ë r i m ë ! A i n ë fillim n u k . k u p t o i asgjë, p o r n u s j a , e zhveshur dhe e b a r d h ë si mermer, ngriu në shtresa d h e u tendos sikur e goditën. Pastaj, tri dite pas dasmës gjithçka në shtëpi u v e s h me të zeza dhe t r u p i n e m a d h të vëllait të tij e v e n d o sën në m e s të dhomës së m a d h e m b i një r r a s ë guri. 382

per2lek.com Klan Kulturor

Therën të gjithë bagëtinë, d h e ata që kishin për të prerë thonjtë, n u k i prenë, në m ë n y r ë që të gërricnin sa më s h u m ë fytyrën me to ditën e varrimit. Në mbrëmje, nga larg, u dëgjuan ulërimat e para, kujet d h e të t h i r r u r a t e n j e r ë z v e t ë fisit t ë t i j , q ë p o v i n i n p ë r v a r r i m . A i doli t e d r i t a r j a , e n g u s h t ë e k u l l ë s d h e i p a s e s i p o v i n i n g r u m b u j - g r u m b u j t ë v e s h u r m e t ë zeza, n g a d a l ë , n ë m ë n y r ë q ë , sipas z a k o n i t , t ë a r r i n i n n ë s h t ë p i n ë e t ë vdekurit bashkë me muzgun. Burrat ulërinin e vinin kujën dhe, kur arritën p r a n ë oborrit të kullës, filluan të g ë r r i c n i n f y t y r ë n d h e t ' i b i n i n gjoksit, k u r s e p ë r b a l l ë u dolën njerëzit e shtëpisë, d u k e vënë kujën e d h e ata e d u k e u gjakosur. Pastaj, duke mbajtur mbi krahë rrasën e rende të gurit, ku qe shtrirë kufoma, shkuan ngadalë në varreza d h e atij i kujtohej se si gjithë ata njerëz r a n ë p ë r m b y s m b i t o k ë d h e filluan t ë l ë m o n i n d h e u n m e d u a r t e tyre, që ta merrnin kështu .me të mire dhe që ai të pranonte të vdekurin në gjirin e tij. P a s t a j , p r a p ë fisi i tij l ç m o n t e t o k ë n , q ë t ë p r a n o n t e vëllanë tjetër dhe këtë herë toka ishte e ngrirë d h e e m b u l u a r me brymë, sepse qe dimër dhe e r a e m a l e v e të priste. Rrasa e gurtë ishte bërë një me k u f o m ë n e kallkanosur. Ata lëmonin tokën e ashpëruar nga ngrica d h e i l u t e s h i n që të m o s e n x i r r t e p ë r j a s h t a v ë l l a n ë e t y r e n ë k ë t o n e t t ë zeza d i m r i . Pastaj e r d h ë n ditët e m ë r z i t s h m e në kullën e n g u j i mit, ku ai t h i t h t e me orë të t ë r a ç i b u k u n e gjatë, d h e b i s e d a t i s h i n p o ato, d h e ç d o g j ë i s h t e e p a n d r y s h u e s h m e , sikur koha të kishte m b e t u r në vend. Një pjesë e b u r r a v e të fshatit, ata që kishin bërë vrasje për gjakmarrje, rrinin të mbyllur brenda nëpër kullat e ngujimit. Ata n u k m u n d t ë dilnin, s e p s e p r a p a p o r t e s s ë k u l l ë s r r i n t e gjakësi. Nga frëngjitë e n g u s h t a të kullës ata v ë s h t r o n i n arat, ku gjithë ditën punonin grate e tyre. Nëpër u d h ë t e shkreta të fshatit vërtiteshin • gjakësit me p u s h k ë në krahë. Pastaj binte muzgu. Herë dukej sikur muzgu b i n t e n g a qielli, h e r ë s i k u r n g j i t e j q ë p o s h t ë n g a f u s h a e herë sikur zbriste që lart n g a mali. Nganjëherë d u k e j 383

per2lek.com Klan Kulturor

sikur buronte nga të carat e hendeqeve dhe të bodrumeve. A t a vështronin se si grate e tyre, duke vënë përpara qetë e lodhura, ngjiteshin ngadalë u d h ë s së fshatit. G r a t ë e tyre n u k i ngacmonte askush. Gjakësit ulnin kokën k u r ato k a l o n i n p r a n ë . Malësorët e tjerg, që në atë k o h ë ndodheshin nëpër pragjet e kullave, ngriheshin në k ë m b ë me respekt, k u r përpara tyre kalonin gratë me qetë. A t a u ngriheshin në k ë m b ë qeve. P o r d i t ë t m ë t ë zeza i s h i n a t o k u r i a j e p n i n k a f e n q ë p o s h t ë g j u r i t . S i p a s z a k o n i t k ë s h t u i j e p e j kafja a t i j që vononte m a r r j e n e gjakut. Ai vonoi ta m e r r t e gjakun e vëllait të t r e t ë dhe prandaj, për s h u m ë kohë, e p i ù kështu kafen. Kush e kishte shkruar në kanun këtë rregull të t m e r r s h ë m ? F i l x h a n i i kafes, që ia j e p n i n p o s h t ë gjurit, i d u k e j atij i r e n d e sa një s h k ë m b . D i t ë t në kullën e ngujimit ishin si dite feste në k r a h a s i m me k ë t o d i t e . T a n i a i n u k •mbyllej m ë n ë k u l l ë . T a n i a i ishte i lire, sepse gjakësit n u k kishin më gjak p ë r të larë. A t a ia v r a n ë vëllanë e tretë. Tani e kishte r a d h ë n ai p ë r të v r a r ë . Tani në kullën e ngujimit u m b y l l ë n g j a k ë s i t d h e a i doli n ë p ë r f s h a t i l i r e , s e p s e t a n i u b ë ai g j a k ë s . f, P o r ai e v o n o i m a r r j e n e g j a k u j . I s h t e v j e s h t ë . A t i j i kishte lindur fëmija e pare. Toka duhej mbjellë. Në q o f t ë s e a i d o t ë m e r r t e g j a k u n , kjo d o t ë t h o s h t e q ë t ë mbyllej përsëri brenda në kullën e ngujimit dhe toka e tij të m b e t e j d j e r r . K u r s e t a n i t o k ë n e t i j e ç a n t e p a r m e n d a , n d ë r s a t o k a e a r m i q v e t ë tij p o m b e t e j d j e r r . Ai dilte në p u n ë që me n a t ë dhe, d u k e u grahUr qeve, kalonte përbri tokave të tyre të shkreta. Plisat e tokës s ë tij l ë s h o n i n a v u l l , k u r s e t o k a t e t y r e i s h i n t ë t h a r a e t ë r r u d h o s u r a . T a n i t o k a e tij i s h t e m b j e l l ë m e g r u r ë , kurse në b a r k u n e ftohtë të tokës së t y r e n u k kishte asgjë. M e g j i t h a t ë , a t a i s h i n t ë n d e r u a r , k u r s e a i i s h t e bërë me turp. Ai vërtet kishte mbjellë me shumë djersë e m u n d i m e një are të m a d h e me grurë, por ai n u k kishte d e r d h u r g j a k u n që duhej të d e r d h t e sipas k a n u n i t . Ai pellg i vogël gjaku, që duhej të derdhej diku në 384

per2lek.com Klan Kulturor

ndonjë rrugë apo në ndonjë shteg, kishte më vlerë se g j i t h ë g r u r i i tij i florinjtë. P r a n d a j a t a e m e r r n i n k a fen drejt e në dore kurse ai e m e r r t e që p o s h t ë gjurit. K ë s h t u e più kafen gjithë dimrit. Erdhi p r a n v e r a . Sa të b ë h e t gruri, thoshte me vete. Sa të bëhet g r u r i d h e d o t a m a r r g j a k u n . G r u r i r r i t e j ç d o dite. Edhe pak, thoshte ai me vete, edhe pak. Sa të korr grurin, sa të mbledh duajt e fundit dhe pastaj... T a n i a r m i q t ë e tij d i l n i n p o t h u a j h a p u r . A t a e kishin k u p t u a r se për ta n u k kishte asnjë rrezik, përderisa g r u r i i gjakësit n u k ishte korrur. A t a kishin z b r i t u r disa h e r ë gjer në qytet. Bile njëri prej t y r e kishte g u x u a r të pinte një kafe në kafenenë e m b u s h u r plot m e b u r r a dhe t y m . Ah, ky gruri, sa ngadalë po piqej. Tani ai hante veten me dhëmbë. Në sytë e njerëzve që n u k e donin, tani shikonte talljen. Në sytë e m i q v e pikëllimin. G r u r i p o p i q e j çdo dite. K y i s h t e n j ë g r u r ë i ç u ditshëm, me një ngjyrë tjetër dhe me një frushullimë t j e t ë r . A p o n d o s h t a atij i d u k e j k ë s h t u . A i k i s h t e m b j e llë d h e k i s h t e k o r r u r s h u m ë g r u r ë n ë j e t ë n e t i j , p o g r u r ë i tillë n u k i k i s h t e q ë l l u a r a s n j ë h e r ë . Nganjëherë, k u r ishte s h u m ë i mërzitur, vente e shtrihej në m e s të ares. Sipër tij, majtas e djathtas, z h u r m ë r o n i n k a l l i n j t ë . A t a p r i s n i n s a t ë d r e m i s t e ai, q ë t ë fillonin b i s e d ë n e t y r e . A i m b y l l t e s y t ë d h e p ë r p i q e j t ë d ë g j o n t e ç ' t h o s h i n a t a . N ë fillim t u r b u l l - t u r b u l l dhe pastaj gjithmonë e më q a r t ë dëgjonte bisedën e k a l l i n j v e . K j o i s h t e n j ë b i s e d ë e ç u d i t s h m e , a s h t u sic ishte i çuditshëm ky g r u r ë d h e kjo are. Ai h a p t e sytë p a p r i t u r d h e v ë s h t r o n t e r r e t h e r r o t u l l . K u s h foli? K a llinjtë e gjelbër lëkundeshin ngadalë p ë r p a r a syve të t i j . F r y n t e erë. Një frushkullinië a l a r m i p ë r s h k o n t e t e j p ë r t e j a r ë n . D u k e j s i k u r ajo n g j e t h e j p a p r i t u r . Ç ' i shte kështu ky grurë? N a t ë n i d h i m b t e k o k a . A r m i q t ë e tij g a t i sa s'po i d i l n i n b a l l e p ë r balle.
2 5 - 2

per2lek.com Klan Kulturor

385

N j ë d i t e s h k o i t e prifti. D o n t e t ë k ë s h i l l o h e j m e t ë . Prifti e dinte më m i r e se kushdo k a n u n i n . Ai kishte studiuâr në shkolla të larta jashtë shtetit. Ai ishte i z g j u a r d h e i d i t u r . D o t'i t h o s h t e d i ç k a . D h o m a e priftit ishte plot me libra në gjuhë të h u a j a. Ai s h i k o n t e i m a h n i t u r k o p e r t i n a t e b u k u r a , l i b r a t e trashë d h e revistat luksoze. Ja, me këta libra prifti gdhinte n e t ë t e gjata të dimrit. Prifti e priti m i r e d h e atij iu n g r o h z e m r a . Folën p ë r k o h ë n , p ë r g r u r i n , për bagëtinë. Ai kishte dëgjuar se atje, midis librave t ë p r i f t i t , i s h t e d h e ai, libri i k a n u n i t . A t i j i u n g r o h z e m r a nga biseda e njerëzishme e priftit d h e gati sa n u k e p y e t i s e cili i s h t e a i l i b e r , m i d i s g j i t h ë a t y r e l i brave. Por n u k pati guxim. Në mangallin e vogël po z i e n t e kafja. A t i j i r r i h t e z e m r a m e force. P r i f t i i s h t e i zgjuar, i ditur. Ai kishte qenë në v e n d e të tjera, kishte p a r e g j i t h ë b o t ë n . A i d o t'i t h o s h t e d i ç k a t ë m i r e . T a n i fëmija ishte n ë n t ë m u a j s h dhe gruaja n u k m u n d të p u nonte dot vetëm. Ç'do të hanin në d i m ë r ? Kafja po zinte ajkë. Prifti do ta kuptonte më m i r e se kushdo. Sa të korrej gruri, sa të mblidheshin duajt e fundit. Pastaj... b a s h k ë me shirat e para... K a f j a u f r y si n j ë p ë r b i n d ë s h . P r i f t i e h o q i x h e z v e n nga zjarri dhe e derdhi kafen me kujdes në të dy filxhanët. Z e m r a i ngadalësoi të r r a h u r a t . Prifti u ul në stolin e drunjtë, përballë tij, m o r i njërin filxhan dhe, d u k e pare d y s h e m e n ë me një v ë s h t r i m të p ë r v u a j t u r , e ngriti p a k k ë m b ë n e djathtë, kaloi me kujdes dorën b a s h k ë m e f i l x h a n i n n ë n gju d h e i a z g j a t i . Ai e m o r i . I s h t e b ë r ë d y l l ë i v e r d h ë . E p i ù k a f e n në h e s h t j e d h e i k u p a f o l u r m ë a s n j ë fjalë. I s h t e m e s d i t ë . Z h e g u t ë d i g j t e . A i eci m e s h p e j t ë s i p ë r m e s f s h a t i t d h e doli m a t a n ë u d h ë s , a t j e k u fillonin arat. U fsheh në g r u r ë dhe priti. P ë r r e t h k ë n d o n i n gjink a l l a t . B o t a d u k e j si e t o p i t u r n g a v a p a . K a l l ë z a t e g r u r i t e ngacmonin pa p u s h i m në vesh, në qafë, në ballin e djersitur. Ai i l a r g o n t e me nervozizëm. P r i t i k ë s h t u dy orë. Më në fund, njeriu që duhej të vdiste, kaloi. E c 386

per2lek.com Klan Kulturor

te me armën në sup, me hapa të gjatë e të shkathët. A i n g r i t i p u s h k ë n , m ë n j a n o i m e t y t ë disa k a l l ë z a ( i s h t e n d ë r h y r j a e f u n d i t e g r u r i t ) . Në s h e n j e s t ë r u f u t k o k a e njeriut. Ndali f r y m ë m a r r j e n d h e shtiu. F l a k a përzhiti kallinjtë e grurit. Njeriu u rrëzua përmbys. K u r kaloi p ë r s ë r i p ë r m e s f s h a t i t , n j e r ë z i t q ë k i s h i n dëgjuar krismën, e k u p t u a n ç'kishte ndodhur. Ai trokiti në p o r t ë n e p a r e . N j ë v a j z ë e v o g ë l e h a p i d h e e futi brenda. Biseduan një copë h e r ë me të zotin e s h t ë p i s ë d h e p a s t a j , n j ë r a n g a g r a t ë solli k a f e n . I zoti i shtëpisë e mori filxhanin dhe, d u k e e v ë s h t r u a r me respekt, ia dha drejt në dore. Ai e p i ù n g a d a l ë . E n d i e n t e v e t e n të k ë p u t u r . U ngrit, u p ë r s h ë n d e t d h e iku. Po ngrysej k u r a r r i t i në kullën e vet. Vështroi d h e një h e r ë r r e t h e rrotull, t h i thi ajrin e mbrëmjes d h e pastaj hyri dhe mbylli portën. Ngjiti shkallinat e gurta d h e e vari p u s h k ë n në një gozhdë. — Vrave? — tha gruaja. Po. A j o uli k o k ë n d h e nisi t ë q a n t e m e d ë n e s ë . A i p o s h k u n d t e disa k a l l ë z a g r u r i q ë i k i s h i n m b e t u r a k o ma n ë p ë r rrobat e zeza prej shajaku. Pastaj erdhën ditët e urisë d h e të m u n d i m i t që u shkaktonte që nga larg pamja e ares me grurë. G r u r i u p o q , v a r i k o k ë n d h e filloi t ë r o n i t e j , d h e a s k u s h n u k shkoi për ta korrur, sepse gruaja ishte e sëmurë. Zogjtë uleshin mbi të t r u m b a - t r u m b a dhe ara i ngjante një d ë s h p ë r i m i të m a d h e të v e r d h ë . P a m j a e saj i m u n d o n te ata më s h u m ë se uria. Ajo z v e r d h o n t e atje poshtë, si fytyra e një gruaje që ka d ë s h t u a r fëmijën d h e ai një dite e mbylli dritaren e vogël që v ë s h t r o n t e në a t ë d r e j tim. K ë s h t u që ata n u k e pane si r a n ë kallinjtë njëri pas tjetrit, si u kalb gruri në tokë dhe si pastaj filluan shir a t d h e e r ë r a t d h e çdo gjë m o r i f u n d e u k t h y e n ë b a l t e dhe në kujtim të hidhur. S i qëlloi q ë m b e t ë m g j a l l ë ? m e n d o i s h u a g j i t h ë a i fis d h e n e m b e t ë m gjallë? plaku. Si u

per2lek.com Klan Kulturor

387

D h e ai k u j t o i n e t ë t e t j e r a d h e d i t ë t e z y m t a në kullë, k u r gozhdët r r i n i n t ë n d r y s h k u r a n ë m u r e d h e ai b i s e d o n t e me to, e i d u k e j se d h e ai i s h t e i n d r y s h k u r e i t h y e r si n j ë g o z h d ë e v j e t ë r , n d ë r s a v a j z a e vogël l u a n t e n ë p ë r shkallë. Por pastaj vajza u r r i t dhe u bë për b u r r ë . P s e m ë le, m o j bijë, t h a p l a k u p a zë. P s e ? A i u l i k o k ë n s i k u r e g o d i t ë n m e d i ç k a t ë rende. O r k e s t r a v a z h d o n t e t'i b i n t e k a b a s ë s ë l a s h t ë ,

per2lek.com Klan Kulturor

388

per2lek.com Klan Kulturor

IV
Nëpër tryeza ia kishin m a r r ë këngës. Kjo ishte një k ë n g ë e r e p ë r m o n t a t o r ë t . A k o m a n u k d i h e s h i n m i r e a u t o r i d h e k o m p o z i t o r i . B i l e a s fjalët n u k i d i n t e njeri të piota, sépse kënga kishte vetëm pak d i t e që k ë n d o h e j . D i s a t h o s h i n s e ajo k i s h t e d a l ë d i k u n ë J u g disa t ë t j e r ë t h o s h i n s e k i s h t e a r d h u r n g a V e r i u . N j ë gjë i s h t e e v ë r t e t ë : k ë n g a , m e s a d u k e j , n u k k ë n d o h e j k u d o n j ë l l o j , p ë r d e r i s a a s n j e r i n u k i a d i n t e fjalët t ë piota. Nëpër baraka pupuliti na shkon jeta, O montator, o zog shtegtar i pesevjeçarëvé, Ta ra ta ta ta ta ra ta ta... 389

Baraka e gjatë oshëtinte nga këngët d h e zërat. Rrëmuja përsëri përpiqej të shtrinte pushtetin e vet m b i dasmën, por tërhiqej shpejt. Dukej sikur daullja e ndillte r r ë m u j ë n të dilte nga qoshet ku i s h t e s t r u k u r , p o r p a s t a j , p o r s a r r ë m u j a s h t r i n t e d u a r t e saj p ë r t ë b ë r ë p ë r s h e s h çdo gjë, d a u l l j a e t r e m b t e d h e e s h t y p t e qosheve përsëri. — Dëfrejnë shokët, — i t h a roja e natës shkrimtarit D.D., q ë u u l a t y p r a n ë . Shkrimtari buzëqeshi d h e pohoi me kokë. — N g a të k e m i ? — e p y e t i . — Nga Kurveleshi. J a m rojë nate këtu në kantier. — O u ! — ia b ë r i t j e t r i , p a k i ç u d i t u r , — që a n d e j ke ardhur? Tjetri ia bëri «po» me kokë. — P o ti, ç ' p u n ë b ë n ? — Merrem me shkrime. — Kërren vjersha? D.D. b u z ë q e s h i . — Jo vjersha, po prozë. Një hesap është. Labi psherëtiu. — Je si i z i u Selfo, — t h a . — Ç'ishte k y ? — J a , k ë r r e n t e v j e r s h a si ti. Po na u v r a . E v r a u gjermani. Midis v a l l ë z u e s v e d u k e s h i » h e r ë p a s h e r e a t a q ë fotografonin me blic. — Bëni n j ë fotografi me shokët kriesorë, — t h a labi, kur ata kaluan p a r a tyre. Njëri prej t y r e u ndal. Roja e n a t ë s tregoi me dore n g a v e n d i ku ishin ulur drejtori, plaku, nusja, dhëndri, specialistët kinezë, zëvendësministri dhe tre-katër të tjerë. Ai që fotografonte, u afrua d h e ngriti aparatin, p o r befas m a l ë s o r i p l a k b ë r i «jo» m e d o r e , d u k e mbuluar fytyrën me bërryl, në një m ë n y r ë nervoze. — Ik, ik s h p e j t , — foli d r e j t o r i me g j y s m ë zëri. T j e t r i uli a p a r a t i n d h e i k u . Fytyra e malësorit ishte vrenjtur edhe më shumë.

per2lek.com Klan Kulturor

390

Dukej sikur nëpër gjithë ato rrudha të thella vërshuan papritur përrenj të mbushur me zemërim. — S'do që të d a l ë në fotografi, — t h a labi, — k u s h e d i s i i d u k e t . K i s h i m n ë f s h a t n j ë x h a S h e r o . Z ë t i tij qe fotografia. Njëherë iu hodh në g r y k ë një turisti. Mezi i n d a n ë . Shkrimtari vështronte me vëmendje fytyrën e ashpër të malësorit. Ishte e vështirë të kuptoje në ç'iargësi i s h i n n g u l u r s y t ë e t i j . K i s h t e d i ç k a q ë t ë n d r y d h te zemrën në mënyrën si e kishte lidhur shaminë në kokë. Në t r y e z ë n fqinjë k i s h t e krisur m u h a b e t i . — Ju kujtohet, o shokë, dita e p a r e , k u r e r d h ë m n ë k ë t ë f u s h ë ? — u t h o s h t e s h o k ë v e t ë tij n j ë k a r p e n tier i thinjur. — D i ç k a na k u j t o h e t . — Ju kujtohet kur ngritëm barakën e pare dhe na zuri shiu pa m b a r u a r çatinë? Pastaj shiu pushoi dhe ne vazhduam punën. Dervishët e teqesë kishin dalë të gjithë te ledhi d h e po na vështronin. Ju bie n d ë r m e n d si shikonin me habi dervishët, dhe neve na vinte për të qeshur me çallmat e tyre të palara? — Ishin dhe. ato dy vajzat që vërtiteshin këndej pa punë, një e hollë me çizme rozë dhe një tjetër. — A t o q ë b ë n ë fjalë m e k o r r e s p o n d e n t i n e A T S H - s ë ? — P o . A m a djalë i m i r e ai k o r r e s p o n d e n t i , si e quanin? — S'më kujtohet. — As mua. — Po f i a mbanim mend emrin, do ta kishim ftuar në dasmë. — S h u m ë mire do të bënim. — Dervishët vështronin krejt të hutuar, kur sekretari i Partisë i rrethit t h a se këtu do të ngrihej një qytet i ri dhe ky qytet do ta gllabëronte teqenë. S h k r i m t a r i e hoqi m e n d j en nga p l a k u d h e po d ë gjonte me vëmendje bisedën e tyre. Ai gjithmonë kishte p a s u r qejf t ë d ë g j o n t e k u r flitej p ë r q y t e t e t ë r e j a . Ai në përgjithësi kishte shumë dëshirë të përzihej nëpër 391

per2lek.com Klan Kulturor

b i s e d a k u flitej p e r t h e m e l i m e v e n d b a n i m e s h , p e r b u l e varde të p o r s a s h t r u a r a ose per u r a t ku ka k a l u a r v e t ë m n j ë n j e r i . Ky i s h t e n j ë p a s i o n i tij i v j e t ë r d h e i n a tyrshëm, ashtu si pasioni i njerëzve që k a n ë dëshirë t ë flasin p ë r s p o r t a p o p ë r g j a h . T a n i k a r p e n t i e r ë t p o tregonin ngjarje të vogla të ditëve të para. A t a n d ë r h y nin dhe korrigjonin njëri-tjetrin për datât dhe për e m r a t e shokëve të tyre. D u k e dëgjuar bisedën e k a r p e n t i e r ë v e , a i p o m e n d o n t e s e ë s h t ë n j ë gjë e b u k u r d h e e ç u d i t s h m e njëkohësisht, që çdo qytet në bote ka p r e d e s t i n a cionin e vet të lindjes. P ë r shembull, diku l a r t në A l pet s h k r i n dëbora. Uji, d u k e rrjedhur, m e r r n j ë d r e j t i m të caktuar, vrapon tatëpjetë dhe zbret në fushë, d u k e k r i j u a r n j ë l u m ë , n ë b r i g j e t e t ë cilit d u h e j t ë n g r i h e j q y t e t i i a r d h s h ë m . P o r ja, papritur, p ë r p a r a r r ë k e s ë së ujrave del një s h k ë m b i forte e i z y m t ë d h e rrëkeja ndërron drejtim. Ky shkëmb bën atë që n u k do ta bënte dot askush. Ai zhvendos një qytet të tërë me d h j e t ë r a k i l o m é t r a d j a t h t a s a p o m a j t a s . Ose, d i k u p o s h t ë , në thellësitë e p a n j o h u r a të tokës, rrjedh n ë p ë r d a m a r ë t e d h e u t n a f t a . Ky l ë n g i t r a s h ë d h e i zi, që e c ë n p o s h t ë në e r r ë s i r ë të p ë r j e t s h m ç , n u k di asgjë se është b ë r ë shkak, që disa k i l o m é t r a larg, atje lart m b i sipërfaqen e tokës, ka lindur një qytet plot dritë, b u l e v a r d e dhe zëra kalamajsh. Që nga thellësitë e tokës nafta m b a n në d u a r fatin e këtij qyteti, a s h t u si ai njeriu që m b a n në d u a r p e r i n e n j ë b a i o n e të b a r d h ë , e cila z b a r d h e l ë k u n d e t lart në hapësirë. Në qoftë se nafta do të r r j e d h ë me vrull poshtë nëpër damarët e dheut, atëherë edhe lart mbi qytet do të ketë më shumë njerëz dhe makina n ë p ë r rrugët, më s h u m ë koncerte d h e të diela të z h u r m s h m e . N ë qoftë s e n a f t a d o t ë p a k ë s o h e t , e d h e q y t e t i d o t ë m b l i d h e t e d o t ë b ë h e t m ë i q e t ë d h e t ë d i e l a t e tij do të mbushen me kafene të mërzitshme e me tym. Sepse këta janë qytete të rinj d h e qytetet e rinj j a n ë shumë të ndjeshëm. Për këta qytete s h u m ë njerëz rrinë pa gjumë, qindra të tjerë p ë r k u l e n me dite të t ë r a m b i teknografët e z y r a v e të p r o j e k t i m i t , d u k e v i z a t u a r p l a n i m e t r i n ë e tyre. P ë r ta bien p a p u s h i m telefonat, n x e h e n shefat

per2lek.com Klan Kulturor

392

d u k e i r ë n ë me grusht tavolinës, grinden shoferët n ë për u d h ë t e ftohta. P ë r ta bisedohet në mbledhjet e q e verisë dhe të Komitetit Qendror, sepse ata j a n ë q y t e t e të rinj d h e për ta interesohen të gjithë ashtu si për fëmijët. J a s h t ë u dëgjua një bori e forte dhe e zgjatur. — Të f t u a r i t e S h k o d r ë s ! — t h i r r ë n k a t ë r a p e s ë vetë përnjëherësh d h e u sulën te dyert. K ë t ë herë ishin vërtet ata. Të qeshur, gjithë z h u r më, me dy-tri kitara në duar. — Na falni, u v o n u a m , po s ' k i s h i m f a j . A j o s k o d a e k a n t i e r i t na u p r i s h k a t ë r h e r ë u d h ë s . E k e m i z b ë r thyer pothuaj gjithë motorin. Ah, ç'udhë! Të riardhurve po u bënin vend nëpër tavolina. Kjo vazhdoi një copë h e r ë të gjatë. — Po ky plaku, pse rri sikur i janë m b y t u r gjemitë? — Është babai i nuses. — Vërtet? — Qetësi, po flet s h o k u F e j z o , - t h a R u d i , që u gj end aty pranë. — P r o p o z o j t ë n g r e m ë k ë t ë dolli p ë r a n ë t a r i n e k o Iektivit tonë, montatorin e dalluar, shokun Xhevit, dhe p ë r s h o q e n K a t r i n ë , q ë sot p o b a s h k o j n ë f a t e t e t y r e në kuadrin e përpjekjeve të përbashkëta të popullit për n d ë r t i m i n e socializmit. — D r e j t o r i u kollit p a k . — N g r i t ja e g r u a s në përgjegjësi, iniciativa e pleqve të Korçës... — Filloi si z a k o n i s h t , — t h a d i k u s h . D r e j t o r i foli d i s a m i n u t a . — Ë s h t ë s h o k i p j e k u r , — i t h a l a b i s h k r i m t a r i t D.D., — v e t ë m se e t e p r o n ca me k ë t o f j a l i m e . O r k e s t r a filloi t ë l u a n t e n j ë m u z i k ë v a l l ë z i m i . F u q i n ë e kishin vajzat. S h k r i m t a r i ndjeu se dikush q ë n d r o n t e para tij. — A m u n d të v a l l ë z o j m ë ? I s h t e po ajo v a j z a f l o k ë g ë s h t e n j ë t i r a n a s e . Ai i k a p i d o r ë n e d j a t h t ë d h e ajo i v u r i d o r ë n t j e t ë r n ë s u p m e një m ë n y r ë t ë n a t y r s h m e . — Si ju q u a j n ë ? — e p y e t i ai, k u r u g j e n d ë n m i d i s turmës së vallëzuesvç. 393

per2lek.com Klan Kulturor

— Pranvera. — Në ç ' s h k o l l ë m ë s o n ? — p y e t i a i . — Në t e k n i k u m i n e n d ë r t i m i t . B ë j v i t i n e f u n d i t . P r a n ë t y r e vallëzonte Rudi me një vajzë me fytyrë të mërzitur. Më tutje, Soda Kaustike, i m b y t u r në djersë, lëvizte r ë n d ë - r ë n d ë sipas ritmit. — A ju p ë l q e n n u s j a ? — p y e t i ajo. — Po. Shumë. — Po b a b a i i saj, ç'ka n d ë r m e n d të bëjë? Ai ngriti supet. — M e n d o j se a s g j ë . — K u r s e une k a m frikë se ai do të bëjë diçka. Shikojeni si i ka sytë. S'kam pare ndonjëherë sy më të egër. — A t a n u k j a n ë t ë e g ë r . M ë t e p ë r s e t ë egër, j a n ë të hutuar. — K ë s h t u i k a n ë s y t ë f a n a t i k ë t , — t h a ajo. D.D. b u z ë q e s h i . — J e n i e s i g u r t ? — t h a ai. Vajza u skuq lehtë n g a q ë iu d u k se kishte folur me s h u m ë s i g u r i p ë r d i ç k a q ë ai, m e s a d u k e j , n u k i s h t e në një mendje me të. U desh të kalonin dy-tri minuta që biseda të vazhdonte. — E s h i h n i a t ë v a j z ë n atje, a t ë m e flokë t ë p r e r ë s h k u r t ? — t h a ajo. — Ajo që kërcen gjithë mërzi? — P o . A s a j i ka n d o d h u r d i ç k a e t m e r r s h m e . Ë s h t ë aq e t m e r r s h m e , s a q ë u n e n u k m u n d t'jua tregoj dot. N d o s h t a ajo m u n d t ' j u a t r e g o j ë v e t ë . — P e r s e ë s h t ë fjala? — Ka lidhje me ca dervishë që kanë qenë këtu përpara se të ngrihej kantieri, — t h a vajza. — Tani për k ë t ë gjë p o s h k r u h e t s h u m ë , a p o j o ? Ai pohoi me kokë. — K ë t u p r a n ë n d o d h e t një teqe. A n u k e p a t ë k u r e r d h ë t ? Nga a n a e m a j t ë e stacionit. Qiparisët d u k e n që larg. — P o , e k a m p a r e , — t h a ai.

per2lek.com Klan Kulturor

394

ka

— Dy vjet më pare, pikërisht në këtë teqe, asaj i n d o d h u r diçka e tmerrshme. Vajza uli sytë. — E m a r r me m e n d , — t h a s h k r i m t a r i . — K j o t e q e , me sa di une, ka qenë vend pelegrinazhi. E m a r r me m e n d ç ' m u n d t'i k e t ë n d o d h u r . V a j z a e v ë s h t r o n t e m e s y t ë m ë d h e n j . S y t ë e saj i s h i n f a r e p r a n ë s y v e t ë tij d h e k j o gjë e s h q e t ë s o n t e pak. — Si e k u p t u a t ? — p y e t i ajo. — N u k është e vështirë të k u p t o h e t , P r a n v e r a . I s h t e h e r a e p a r e q ë a i i f l i s t e m e e m ë r d h e asaj i u b ë qejfi. Një copë h e r ë ai vështroi vajzën për të cilën b i seduan. — M o s e v ë s h t r o n i a s h t u , — t h a P r a n v e r a . — Do ta k u p t o j ë. R r e t h e rrotull t y r e njerëzit vërtiteshin, pinin d u han, bisedonin në këmbë. —' K e n i u d h ë t u a r me t r e n i n e L a ç i t ? — p y e s t e n j ë magazinier qukali shokët e tij. — N u k keni u d h ë t u a r ? Ah, ç'tren është ai! Treni më i çuditshëm në r e p u blikë. Atje n d o d h i n qyfyret m ë t ë m ë d h a . K a b i n a t m b u s h e n plot me njerëzit më të çuditshëm: fshatarë që n g a t ë r r o j n ë stacionet, shefa kuadri, makinistë, l e t r a r ë të rinj, n g a ata që s'kanë një lek në x h e p , ushtarë të liruar, p r i f t ë r i n j , i n s p e k t o r ë f i n a n c a s h , a v e n t u r i è r e , i d i o t e . N u k keni ide ç'qyfyre. V a j z a b u z ë q e s h i d h e uli s y t ë , s i k u r t ë t h o n t e « p ë r çfarë gjërash n u k bisedojnë njerëzit». P r a n ë t y r e kaloi X h e v i t i m e m o t r ë n e tij t ë v o g ë l . P r a n v e r a e përshëndeti me kokë. — A n g l i s h t flet K a t r i n a ? — p y e s t e v a j z a e v o g ë l . — Të t h a s h ë n j ë h e r ë , jo, — i t h o s h t e X h e v i t i , — k ë s h t u flasin n ë m a l e s i . — D u a d h e u n e t ë fias s i K a t r i n a , — t h a v a j z a m e zë k a p r i ç i o z . Orkestra pushoi. — Falemnderit, — tha Pranvera. 395

per2lek.com Klan Kulturor

Ai b u z ë q e s h i d h e u n d a n ë . L a r g u d ë g j u a f i s h k ë l l i m a e një l o k o m o t i v e . — Po k a l o n t r e n i i o r ë s t e t ë e d y z e t , — t h a d i k u s h zë të l a r t ë . — Le të d a l ë n d o n j ë në s t a c i o n . — Rudi, o Rudi, — sekush thirri. Rudi erdhi me vrap. — Shko edhe një h e r ë gjer në stacion! Ndoshta vjen n d o n j ë i v o n u a r . Ky ë s h t ë t r e n i i p a r a f u n d i t . — Ka d h e n j ë në o r ë n n ë n t ë e p e s ë d h j e t ë . Rudi iku me v r a p .

per2lek.com Klan Kulturor

396

per2lek.com Klan Kulturor

V

Me t r e n i n e o r ë s 20 e 40', në n j ë v a g o n të k l a s i t t ë d y t ë u d h ë t o n i n , n ë n j ë k u p e , -dy a r s i m t a r e t ë r e j a ïshati, një bashkëpunëtor shkencor i Institutit të Folklorit, një inspektor finance d h e dy fshatarë me boça të mëdha. Gjatë udhës, vetëm dy arsimtaret që, me sa d u k e j , i s h i n s h o q e , seç b i s e d o n i n v a z h d i m i s h t , k u r s e b a s h k ë p u n ë t o r i shkencor me inspektorin, pasi p a n e g a z e t a t , i p a l o s ë n e i f u t ë n n ë p ë r x h e p a . F s h a t a r ë t r r i n i n të heshtur, duke vështruar vazhdimisht nga dritarja përjashta fushat, që mezi dalloheshin në errësirë. 397

F s h a t a r ë t d r o d h ë n nga një cigare d h e ai më i r i u nxori çakmakun. I n s p e k t o r i b u z ë q e s h i d h e afroi k o k ë n t e k a i q ë n x o ri çakmakun. — D u h e t t ë m e r r n i l e j e n g a vajzat, — t h a d u k e q e shur. — Ndoshta n u k e d u r o j n ë dot tymin. Respekti p ë r gratë, apo jo? — E d r e j t ë , — t h a f s h a t a r i i v j e t e r d h e v u r i c i g a r en te veshi. — Vallahi, hala s'jemi m ë s u a r me gjëra të tilla. — S'ka gjë, s ' k a gjë, — t h a n ë v a j z a t , — m u n d të pini. — J o , p ë r b e s ë , n u k po e n d e z i m , — t h a f s h a t a r i . — Na falni, o g o c a ! — Po ju n d i z e n i , — t h a n ë ato, — ne j e m i m ë s u e s e fshati, ne jemi m ë s u a r me t y m i n e jiuhanit. F s h a t a r ë t më në fund i ndezën cigaret. — A h e r ë po e d r e d h d h e u n e një, — "i t h a i n s p e k t o r i . F s h a t a r i i zgjati q e s e n e d u h a n i t . — Po ti, or s h o k ? Bashkëpunëtori shkencor tundi kokën në m ë n y r ë mohuese. — Une n u k e pi. — M i r e b ë n , — t h a f s h a t a r i i v j e t ë r . — Ky d r e q ë s h t ë i k e q fort. T h o n ë s e e d h e k a n c e r i n k y e sjellka. — Ka pesëdhjetë për qind probabilitet, — t h a i n spektori. — Ç'gjuhë shqipe, — m u r m u r i t i bashkëpunëtori shkencor. Inspektori e dëgjoi. — S'ke ç'i b ë n , — t h a , d u k e d r e d h u r c i g a r e n , — z a nati... — Ç ë s h t j a ë s h t ë se... — Mos u m u n d o n i t ë m ë s h p j e g o n i g j ë r a q ë s'i m a r r vesh. Keni ndonjë p u n ë m e llogari, p ë r a t ë t ë thaj. Bashkëpunëtori sikur u p r e k pak d h e u s t r u k te xhami, duke vështruar fushat në mjegull. Në k u p e ra 398

per2lek.com Klan Kulturor

prapë heshtja. Dëgjohej z h u r m a monotone e s h i n a v e d h e h e r ë p a s h e r e fisha e l o k o m o t i v ë s . — Shiko, një motoçikletë, — tha njëra nga vajzat. N g a e djathta e h e k u r u d h ë s , paralel me shinat, po ecte n ë p ë r fushë një motoçikletë. Një copë h e r ë m o t o ç i k l e t a eci p a r a l e l m e t r e n i n , p a s t a j m b e t i p a s d h e a t a nuk e pane më. Që l a r g u d ë g j u a n j ë d a u l l e . Në fillim d a u l l j a u d ë gjua dobët, pastaj më qartë. Dy-tri h e r ë era, që f r y n t e p l o t l a g ë s h t i r ë , solli t i n g u j m u z i k e b a s h k ë m e g o d i t j e n e daulles. — Se ku bëhet dasmë, — tha njëri nga fshatarët d h e vuri veshin të dëgjonte më mire. — P ë r hair qoftë. — Dasmë?! — tha i çuditur bashkëpunëtori shkencor, sikur u zgjua nga gjumi. — D ë g j o h e t d a u l l j a , — t h a f s h a t a r i , — kjo ë s h t ë d a u lle d a s m e . — Ç'dasmë m u n d të ketë këtu? — tha fshatari më p l a k . — K ë t u p r a n ë s'ka a s fshat, a s n j e r ë z . — U n e n u k e d i s e ç ' k a k ë t u , d i v e t ë m q ë kjo ë s h t ë daulle dasme. V ë r t e t tani daullja dëgjohej më s h u m ë dhe p a p r i tur zëri i një g e m e t e të largët çau errësirën. — Ku n d o d h e m i ? — p y e t i b a s h k ë p u n ë t o r i s h k e n c o r . Të tjerët e vështruan pak si të habitur dhe inspektori i t h a e m r i n e rrethit. — Ëhë, e qartë, — m u r m u r i t i bashkëpunëtori s h k e n cor, d u k e u r r a s u r p ë r s ë r i t e x h a m i . — N g a a n a z a konore pak interes, më s h u m ë interes paraqet rituali te shtëpia e nuses, m u n g o j n ë ceremonitë e natës së k a tërt, që unifikohen me ato të së dytës, d h e ceremonia e së pestes është fakultative., F s h a t a r ë t e dëgjuan të habitur, k u r s e dy vajzat e reja kafshuan buzët që të mos qeshnin. — Ju j e n i specialist në k ë t ë l ë m ë ? — e p y e t i i n spektori. — Si u r d h ë r o n , — u p ë r g j i g j tjetri pa e k t h y e r k o kën, d u k e u m u n d u a r të dëgjonte sa më mire. — Ç ' t ë j e t ë kjo d a u l l e ? — t h a f s h a t a r i më p l a k .

per2lek.com Klan Kulturor

399

— Daulle dasme, e thashë une. — V e ç në u m a r t o f t ë s h e j t a n i , ose d e r v i s h ë t e t e qesë, — t h a f s h a t a r i . — K ë t u s ' k a t j e t ë r n j e r i . — D u k e n drita larg, — n d ë r h y r i inspektori. — D o methënë se ka njerëz që banojnë. — S h i h , shih, v ë r t e t p a s k a . Të gjithë vështruan pas x h a m i t dritat që vezullonin dobët në errësirë, sepse nata qe me mjegull. T r e n i po e ngadalësonte shpejtësinë d h e ata për disa caste n u k folën. L o k o m o t i v a f i s h k ë l l e u g j a t ë . — Ç'stacion ë s h t ë k y ? — p y e t i n j ë r a n g a ^ v a j z a t àrsimtare. — N u k e di, — t h a i n s p e k t o r i . — Kjo ë s h t ë l i n j ë e re d h e n u k i di si q u h e n s t a c i o n e t . Treni ecte fare ngadalë dhe, k u r ndaloi si i v a r u r midis dy skajeve të natës, daullja u dëgjua fare m i r e d h e jo v e t ë m daullja, por e d h e gërneta d h e h e rë-herë edhe një r r ë m u j ë e m b y t u r . — Dasmë, — t h a fshatari, — e thashë une. — P ë r hair qoftë! F s h a t a r i m ë p l a k n u k foli d h e v ë s h t r o i n g a x h a m i dritat perte j . — Sic d u k e t , e n g a t ë r r o v a v e n d i n , — t h a . — M ' u duk sikur ishim p r a n ë teqesë së madhe. — Ç'është kjo? — thirri papritur bashkëpunëtori shkencor. — Kjo s'ka m u n d ë s i të ndodhë. Ku n d o d h e m i , ju lutem?! Inspektori ia përsëriti. — Â jeni i sigurt? — K ë t ë e di d h e bufi, — . t h a i n s p e k t o r i . — Më falni, n u k d e s h a t'ju... B a s h k ë p u n ë t o r i n u k foli*dhe, sic d u k e t , u p r e k p ë r sëri, sepse u struk te x h a m i . Dy vajzat kafshuan b u z ë t prapë që të mos qeshnin d h e fshatarët vështruan si të habitur. Dera e kupesë u h a p dhe hyri konduktori i vagonit. — Hipi njeri k ë t u ? — pyeti. — J o . Ç'stacion ë s h t ë k y ? — e p y e t i n j ë r a n g a v a j z a t . 400

per2lek.com Klan Kulturor

— Ky s t a c i o n a k o m a s'ka e m ë r , — u p ë r g j i g j k o n duktori. — Ka vetëm një javë që funksionon. — A e d i n i ç ' ë s h t ë kjo d a u l l e ? — p y e t i v a j z a . — E di, — t h a k o n d u k t o r i . — K ë t u p r a n ë , ja, t e k ato dritat, i shikoni?... — Po, po. — A t y b ë h e t një dasmë. Ka filluar që në drekë. K r u shqit kanë a r d h u r me trenin tonë. — E t h a s h ë une. Për hair qoftë! — tha fshatari. — Si duket, q e n k a dasmë e m a d h e , sepse daullja n u k ka p u s h u a r fare gjithë mbasditen d h e gjithë mbrëmjen. Kështu thanë makinistët që punojnë me trenat e mallr a v e d h e r o j t a r i i stacionit. — Ju l u t e m , t'ju pyes, a ka m u n d ë s i ? — t h a b a s h k ë punëtori shkencor. — Posi. — Në ç ' v e n d n d o d h e m i ? Konduktori i tha emrin e vendit dhe inspektori i finances e vështroi me inat d h e habi njerinë që u struk te x h a m i . Njëra nga vajzat mezi e mbajti gazin. — S'është e m u n d u r ! — thirri befas bashkëpunëtori s h k e n c o r . — Ç ' ë s h t ë kjo m u z i k ë ? — Muzikë. — Në k ë t ë vend, që ju thoni se ndodhemi, n u k i b i e n k ë s h t u . U n e j a m specialist... — S'ju ka n j e r i faj, — t h a k o n d u k t o r i , — flisni më qetë. Në k u p e ra heshtja dhe lokomotiva fishkëlleu. — D a s m a , fejesa, — t h a i n s p e k t o r i i f i n a n c e s m e n g a d a l ë . — S h p e n z i m e të k o t a , b u d a l l a l l ë q e . Bashkëpunëtori shkencor u h o d h nga qoshja sikur e pickuan. — K ë s h t u ju d u k e t j u v e ? — p y e t i . — K ë s h t u më d u k e t , — t h a i n s p e k t o r i * — Të g j i t h a janë budallallëqe. — Si g u x o n i të flisni k ë s h t u ? — t h a b a s h k ë p u n ë t o r i shkencor me një ton të akulït. — E pse të mos guxoj? U n e s'kam asnjë respekt për dasmat. Përkundrazi. 36 - 3 401

per2lek.com Klan Kulturor

— Ju p ë r b u z n i r i t u a l e t e shenjta shekullore. — Ç'më d u h e n ritualet? S'marr vesh nga ritualet. Keni ndonjë gjë me llogari? P ë r atë të t h a j . — Tmerr! — tha bashkëpunëtori shkencor. — E ç'ka të t m e r r s h m e ? S h t a t ë d h j e t ë p ë r q i n d e dasmave kapin si shpenzime rreth njëzet e pesë për qind të të a r d h u r a v e vjetore të një kooperative... Bashkëpunëtori shkencor zuri veshët. — U n e do të isha p ë r ndalimin e piote të dasmave, — vazhdoi inspektori. — Ah, gjer k ë t u ! — thirri bashkëpunëtori shkencor. — Kjo është e p a d u r u e s h m e . A i brofi n ë k ë m b ë d h e , pasi m o r i m e r r ë m b i m p a l l t o n d h e ç a n t ë n , doli d u k e m b y l l u r m e f o r c e d e r ë n e k u p e s ë . Eci n ë k o r r i d o r i n e n g u s h t ë t ë v a g o n i t , p ë r t ë k ë r k u a r një v e n d n ë n d o n j ë k u p e tjetër. T ë gjitha k u p e t ë ishin plot m e njerëz dhe, pasi q ë n d r o i n j ë copë h e rë në korridor, u fut në njërën prej tyre, ku bënin m u h a b e t dhe pinin cigare të gjithë. A t a i b ë n ë v e n d d h e ai u ul duke m u r m u r i t u r me vete, k u r s e u d h ë t a r ë t vazhduan muhabetin. — T ë tillë d a s m ë n u k k i s h p a r e n d o n j ë h e r ë q y t e t i ynë, — thoshte n j ë bullafiq me fytyrë gazmore. — D a s m ë e tillë b ë n v a k i v e t ë m n j ë h e r ë n ë n j ë q i n d vjet, ose n ë d y q i n d e p e s ë d h j e t ë vjet, ose n u k b ë n v a k i f a r e , v e ç n ë qoftë s e k a b ë r ë n d o n j ë h e r ë v a k i p a r a e p o k ë s s ë r e ose p a r a K r i s h t i t , sic t h o n ë n ë P e r ë n d i m . — M ë falni q ë p o j u n d ë r p r e s , p ë r ç ' k r a h i n ë e k e n i fjalën, — p y e t i m e k u r i o z i t e t b a s h k ë p u n ë t o r i s h k e n c o r , t ë cilit, m e s a d u k e t , i p ë l q e u m u h a b e t i . Bullafiqi i t h a e m r i n e k r a h i n ë s . — R i t u a l i i t h j e s h t ë s u a r në m a k s i m u m . m e t a m o r foza t ë k o n d i c i o n u a r a n g a p r e s i o n i i s l a m i k , m e i n t e r e s etnografik mesatar, — tha me shpejtësi nëpër d h ë m b ë bashkëpunëtori. Ata e pane pak me habi të porsaardhurin d h e bullafiqi v a z h d o i : — E tillë d a s m ë ndodh një h e r ë në epokë, që të m o s them një herë në disa epoka bashkë. 402

per2lek.com Klan Kulturor

— Na e the një here' këtë, vazhdo më tutje! — V a z h d o j p o s i , — t h a b u l l a f i q i d h e filloi të t r e gonte p ë r një d a s m ë qesharake. Në k u p e piasi gazi. N d ë r k a q b a s h k ë p u n ë t o r i s h k e n cor u ngrit i v r e n j t u r . — S i d o q o f t ë n u k b ë h e n t ë tilla s h a k a r a p a k r i p ë m e një ritual shekullor, — tha duke përplasur derën. N ë k u p e s h p ë r t h e u një- v a l e e r e gazi. Bashkëpunëtori shkencor qëndroi një copë h e r ë në korridorin e ftohtë, duke ngulur s y t ë në errësirën prapa xhamave. Në korridor kaloi një k o n d u k t o r e e re. — S h o q e , — i t h a ai, — më t h o n i , ju l u t e m , në q o f t ë s e z b r e s n ë s t a c i o n i n m ë t ë a f ë r t , a m u n d t ë gjej n d o n j ë t r e n p ë r t ' u k t h y e r p ë r s ë r i t e k a i s t a c i o n i k u b ë h e j ajo dasma? — Posi, — t h a k o n d u k t o r j a . — K a l o n n j ë t r e n më nëntë e pesëdhjetë. — A j o d u h e t të j e t ë një d a s m ë e ç u d i t s h m e , — v a z h doi ai, — u n e n u k d u h e t t a h u m b a s k ë t ë r a s t . S i t h o n i j u ? Konduktorja ngriti supet. — Ë s h t ë n j ë r a s t i r r a l l ë , — z ë r i i tij b e f a s u bë i ëmbël d h e pak ëndërrimtar, — kolegët e mi do të m a h n i t e n . Une d u h e t t ë z b r e s .

per2lek.com Klan Kulturor

403

per2lek.com Klan Kulturor

VI

Rudi u kthye. — N u k z b r i t i n j e r i , — t h a , — t r e n i i s h t e plot, p o r n u k zbriti njeri. — Ndoshta do të k e t ë me trenin tjetër. — Nuk e besoj. — Edhe në qoftë se ka, le ta gjejë vetë rrugën. P ë r t e j k o k a v e të njerëzve që h i q n i n valle, s h k r i m tari D. D. pa gazetarin. la bëri me dore. — E? — ia b ë r i g a z e t a r i k u r u a f r u a . — D a s m a v a z h d o n , s i c e s h e h . Ti n u k fjete?

404

per2lek.com Klan Kulturor
— Jo, — tha gazetari, — s'me zinte gjumi. Shkova ndonjë o r ë andej n g a fabrika. Sonte, gjer në m e s n a t ë , do të vazhdojë betonimi i plintave të reja. Ishte s h u më bukur. — E d h e u n e do të kaloj pak më vonë. — D a s m ë interesante, apo jo? — Shumë. — Ç'bën plaku i a r d h u r ? — Deri tani asgjë. Rri dhe vështron. — Q e n k a si konbi i E d g a r P o e s . — Ka d h e ai d r a m ë n e v e t , — t h a s h k r i m t a r i . — Ti e di që u n e s'jam sentimental, por sidoqoftë më dhimbset. Nuk është e lehtë për n j e r i u n e m a l i t të s h k ë p u t e t prej kanunit. Nganjëherë n u k kuptohet m i r e k u m b a r o n m a l i e k u fillon k a n u n i . Gazetari dëgjonte pa ia hequr sytë. — M ë k u j t o h e t , n ë fillim t ë s h k u r t i t , i s h a n ë V e r i , — t h a D.D. — K e k a l u a r n d o n j ë h e r ë n ë Q a f ë n e B u a Hit? Gazetari pohoi me kokë. — A t j e d i t e e n a t e u l ë r i j n ë s k o d a t . E p r a , po k a l o j a n j ë m b a s d i t e v o n ë . A h e r ë , p o r s a i s h t e h a p u r fjala se do të prisheshin fejesat e mitura, të bëra sipas k a nunit shekullor. N e u indalëm n ë Q a f ë n e B u a l l i t për të p i r e ndonjë gjë të n x e h t ë . Befas, në xhade, se n g a m b i u n j ë n j e r i . N j e r i u filloi t ë t h ë r r i s t e m e z ë t ë p ë r v a j s h ë m , t ë k ë r c ë n o n t e , t ë p r o f e t i z o n t e m y n x y r a . -«Kët ë p u n ë e n d a n v e t ë m p l u m b i » , t h o s h t e a h , «do t ë d e r d h e t gjak i madh, kullat do të digjen, do të vritet n j e riu me njerinë». Ai vazhdoi të thërriste edhe k u r ne i h i p ë m m a k i n ë s d h e u n i s ë m . Sic d u k e t , g j i t h ë d i t ë n k i s h t e b ë r ë a t ë p u n ë , sepse zëri i qe n g j i r u r . E p r a , ku e k i s h a fjalën, k ë s h t u , s i k y n j e r i m e n d o n i n n d o s h t a edhe disa të tjerë. Dhe vërtet, në një kohë tjetër m u n d të n d o d h n i n gjëra të t m e r r s h m e . Të prisheshin p ë r n j ë h e r ë s h m i j ë r a fejesa. K j o d o t ë t h o s h t e t ë m o s p u s h o n te p u s h k a dite me r a d h ë dhe tymi i kullave të n x i n t e në qiell d h e gjysma e V e r i u t të s h n d ë r r o h e j në s h k r e -

405

tëtirë. P o r g'ndodhi? Asgjë. Ca kërcënime, ca p ë r p j e k je të v e t a i u a r a të dikujt p ë r të n d a l u a r dikë, n d o n j ë k r i s m ë e rrallë. Bile, më d u k e t se n u k pati asnjë k r i s m ë . P o r , e d h e s i k u r t ë k e t ë , ajo d o t ë j e t ë q e s h a r a k e në v e t m i n ë e saj. — Edhe sikur krisma të dëgjohet në këtë dasmë? — t h a n j ë v a j z ë , q ë i s h t e a f r u a r d h e kishte_ n j ë c o p ë herë që dëgjonte. S h k f î m t a r i k t h e u kokën. Ishte ajo vajza me fytyrë të mërzitur. — Edhe sikur të n d o d h ë në k ë t ë dasmë, — t h a shkrimtari. Vajza t u n d i k o k ë n me një gjest habie. A t ë e ftoi dikush për të vallëzuar dhe shkrimtari me gazetarin shkuan te banaku të pinin edhe nga një birrë. Te banaku kishte s h u m ë njerëz që po pinin më këmbë. — Të b u k u r a janë martesat, por fundi i t y r e është n j ë l l o j : p s e n u k ë s h t ë b ë r ë gjella n ë d r e k ë , p s e v o n o v« në kafene, faturat e qirasë dhe të dritës, grindja për paret në fund të pesëmbëdhjetëditëshit. Ah, i di u n e të gjitha këto. Apo jo, s h o k u s h k r i m t a r ? D. D. k t h e u për një sekondë kokën nga njeriu që i foli d h e , p a i d h ë n ë p ë r g j i g j e , m o r i n j ë g o t ë p ë r t ë h e dhur birrën. — G r a t ë j a n ë t ë ç u d i t s h m e , — v a z h d o i t ë fliste n j e riu te banaku. — Une, një dite që kisha pushim, desha të t r e g o h e s h a i k u l t u r u a r d h e i b ë r a të gjitha p u n ë t e k u z h i n ë s : l a v a enët, r r e g u l l o v a b u f e n ë , v u r a I u l e n ë t a volinën e bukës. K u r po kthehesha në drekë, isha tërë qejf. K u s h e d i s a d o t ë j e t ë g ë z u a r g r u a j a , m e n d o j a . P o ç ' k u j t o n i j u s e n d o d h i ? G r u a n e g j e t a d u k e q a r ë : -«I poshtër — më tha, porsa hapa derën, — maskara, t r e go ç'femër ke futur në shtëpi». Dhe lotët vu. Më besoni? Ja, k ë s h t u më ndodhi. Ata po ktheheshin nga banaku, kur D. D. ndjeu se dikush e preku në bërryl. — M ë falni n j ë m i n u t e ? 406

per2lek.com Klan Kulturor

I s h t e ajo vajza m e f y t y r ë p a k t ë m ë r z i t u r , p ë r t ë eilen i k i s h t e f o l u r s h o q j a e s a j . — M ë falni q ë j u s h k ë p u t a n g a s h o k u j u a j , p o r kisha diçka me ju. S h k r i m t a r i e vështroi. Me të vërtetë, sytë e saj b o jë hiri me një n u a n c e kafe ishin të mërzitur. — P r a n v e r a j u foli d i ç k a p ë r m u a , — t h a v a j z a . Ai pohoi me kokë. — U n e nuk do të doja që ju të shkruanit për këtë gjë. Ë s h t ë s h u m ë e t r i s h t u e s h m e p ë r m u a . Ai e v ë s h t r o i p ë r s ë r i . — A j o u n g u t që ju t r e g o i , — v a z h d o i v a j z a . — N ë qoftë s e j u i n t e r e s o n kjo gjë, u n e m u n d t ' j u a t r e goj v e t ë , p o r m e k u s h t q ë t ë m o s e s h k r u a n i . Shkrimtari e dëgjonte d u k e e pare me sy të m e nd uar. D u k e j s i k u r e kishte m e n d j en gjetkë. — Ishte e tmerrshme? — pyeti papritur, duke vështruar anash. Vajza mbylli pak sytë, sikur a t a i s h k a k t u a n një dhimbje të padurueshme. — Ju n u k mund ta merrni dot me mend, — tha m e z ë t ë n g a d a l s h ë m . Ajo n u k d i n t e k u t'i p ë r q e n d r o n te sytë. — Perse nëpër dasma të kujtohen h u m b j e t ? — pyeti m e z ë fare t ë ulët. Ai vështronte në d y s h e m e dhe u pendua që e n x i t i t ë f l i s t e p ë r k ë t ë gjë. — M j e k r a t e t y r e m ë digjnin në fytyrë si furça flak ë s h , — v a z h d o i ajo p a s n j ë h e s h t j e j e . — L u f t o v a si e t ë r buar d h e a t a n u k ia a r r i t ë n dot qëllimit. Shkrimtari ngriti sytë pak i habitur. — A s h t u ? ! U n e kujtova se. . . — J o . A t a n u k ia a r r i t ë n dot qëllimit. M e g j i t h a t ë më s h k a k t u a n një t r a u m ë të forte psiqike. Net me r a dhë, më vonë, i shihja në ë n d ë r r me ato m j e k r a të n e v e r i t s h m e . — Ajo m o r i f r y m ë t h e l l ë d h e v u r i p ë l l ë m b ë t e d u a r v e mbi faqet. — E d h e t a n i më d u k e t s i k u r i n d i e j q ë m ë djegin l ë k u r ë n , — t h a m e z ë f a r e t ë u l ë t . S h k r i m t a r i vuri re se faqet d h e gusha e saj ishin jkuqur vërtet. 407

per2lek.com Klan Kulturor

— Dëgjoni, — t h a ai me një ton të shkujdesur, në m ë n y r ë që ajo të q e t ë s o h e j . — Më falni, si ju q u a j n ë ? Vajza ngriti kokën. — Mira. — Sidoqoftë, Mira, u n e n u k e kuptoj se si ju, v a j zë shkollare, s h k u a t në a t ë teqe. — Një shoqe ma m b u s h i mendjen. Më pëlqente një djalë, p o r a i siile j f t o h t ë m e m u a . A h e r ë a j o s h o q j a i m e ma mbushi mendjen të veja në këtë teqe. Dy vajza i kishin t h ë n ë se dervishët m u n d ta bënin njeriun të të dashuronte. Ato vajzat e kishin p r o v u a r vetë m a g j i n ë e t y r e . E d h e m u a , n ë fillim, m ' u d u k n j ë g j ë q e s h a r a ke. Pastaj, se si e besova, n u k e di as vetë. Shoqja i m e më tregoi për telepatinë, për valet e mendimit. D i k u i kish lexuar, apo ia kishin treguar, n u k më kujtohet mire. V a j z a v a z h d o i t ë fliste d h e a t a u t ë r h o q ë n t ë d y në një qoshe p r a n ë derës. Shkrimtari vuri re se vajzat e t j e r a i s h i k o n i n me k u r e s h t j e . — Pastaj më njohu me ato dy vajzat që i kishin folur t ë p a r â t p ë r k ë t ë g j ë d h e q ë d o t ë m ë ç o n i n m u a a t j e , — v a z h d o i a j o . — P o r s a i p a s h ë , se si ma n d o l l i zemra të keqen. I mbaj m e n d si tani. Njëra ishte e n o lle, m e c a ç i z m e r o z ë , t j e t r a e s h ë n d o s h ë , m e s y t ë v e nger. U n i s ë m me n j ë qerre. Gjatë gjithë rrugës, ajo me sy të vëngër më shikonte me trishtim. Vajzës iu m b u s h ë n sytë. O r k e s t r a l u a n t e m e f o r c e d h e s h u m ë fjalë a i n u k i dëgjonte qartë, megjithatë n u k e ndërpriste vajzën. Ajo k i s h t e n e v o j ë t ë fliste. T a n i g j ë n ë m ë t ë t m e r r s h m e e k i s h t e t r e g u a r d h e p o fliste m ë l i r i s h t . Më tutje njerëzit vallëzonin d h e në tavolina përsër i p o n g r i n i n dolli. G a z e t a r i i a b ë r i d y - t r i h e r ë m e dore nga tryeza ku ishte ulur dhëndri, po shkrimtari nul e kishte mendjen. — Pastaj q ë n d r o v a s h u m ë k o h ë si e vdekur mb qilimin e vjetër, duke ngulur s y t ë mbi k u b e n ë e zbu kuruar me shkrime arabisht dhe mendoja se si rash 408

per2lek.com Klan Kulturor

p a p r i t u r n ë m e s j e t ë d h e s i kjo k u b e d o t ë r ë n d o n t e p ë r shumë kohë mbi ndërgjegjen time. Ishte mbasdite. U n g r i t a d h e dola. N u k m ë p e n g o i a s k u s h . J a s h t ë n u k k i s h n j e r i . T ë g j i t h ë a t e n j e r ë z q ë k i s h i n a r d h u r b^ashkë m e n e , n ë m ë n g j e s , o s e k i s h i n i k u r , ose p o b ë h e s h i n g a ti të iknin. Ato dy vajzat ishin z h d u k u r . Eca si e p ë r g j u m u r nëpër fushën e shkretë. gjersa më m o r i një fshatar në qerren e tij. S h k r i m t a r i ndezi një cigare tjetër. — Një dite e p a s h ë njërën prej a t y r e vajzave në autobus, por bëra sikur n u k e njoha. As ajo n u k më njohu. D. D. thithte cigaren vazhdimisht.

per2lek.com Klan Kulturor

409

per2lek.com Klan Kulturor

VII

Bashkëpunëtori shkencor

i

Institutit

Folklorit

shkonte e v i n t e n ë p ë r p l a t f o r m ë n e Etacionit. P l a t f o r ma p r e j çirnentoje ishte e l a g u r d h e e s h k r e t ë . E r a të priste. Ai ngriti jakën e palltos d h e e rrasi e d h e më shumë borsalinën e m a d h e në kokë. Ç ' ë s h t ë kjo q ë bëra? thoshte me vete. Po sikur të mos kalojë më asnjë tren? Orari thotë se duhet të kalojë t r e n i i fundit, por . . . Ai k t h e u kokën përsëri n g a t a b e l a e m a d h e e o r a r i t , s i k u r t ë b i n d e j q ë ajo i s h t e ako410

per2lek.com Klan Kulturor
ma atje. Tabela ishte prej llamarine dhe kërciste nga era. * *lfl Natën, n ë m e s t ë fushës, n ë një stacion t ë h u m b u r e t ë f t o h t ë , n ë t a b e l ë n e o r a r i t t ë t ë cilit k a d y g a b i m e ortografike, po r r i e po p r è s n j ë t r e n , që s'dihet a do të v i j ë , ose, m ë m i r e , q ë d i h e t s e s ' d o t ë v i j ë . M a r r ë z i , vazhdonte të grindej me vete bashkëpunëtori shkencor. A v e n t u r e e marrëzishme. Ah, ky pasioni për shkencën d o t ë m a h a j ë k o k ë n n d o n j ë dite, ose, q ë t ë j e m më i saktë, ndonjë natë.
!t

Në m b l e d h j e n e fundit të kolektivit disa kolegë e kishin kritikuar rende bashkëpunëtorin shkencor për mbylljen në guaokën e vet, p ë r shkëputje n g a masat, për tendencë teknokratike në punë. Ata e kishin kritikuar, se bashkëpunëtori shkencor qëndronte larg jetés, se ai qe b ë r ë rob i skedave dhe i librave, se me q ë n d r i m i n e tij b u r o k r a t i k k i s h t e d ë m t u a r p u n ë n e s e k torit të tij. D h e midis k ë t y r e akuzave piasi si bombe sensaciorif i m a d h : b a s h k ë p u n ë t o r i shkencor n u k kisht e s h k u a r a s n j ë h e r ë , qoftë e d h e m e s h ë r b i m , n ë bazë. D h e j a , a i p o b ë n t e s h ë r b i m i n e pare të j e t ë s së t i j . P o e fillonte k ë t ë s h ë r b i m m e a v e n t u r ë n e r n a d h e t ë v e t m i s ë n ë n j ë s t a c i o n t ë h u m b u r , k u t ë p r ê t e r a e läget d i m ë r o r e d h e k u , m ë p a k s e çdo gjëje, m u n d f i b e s o s h o r a r i t . (Si m u n d t ' i b e s o s h n j ë o r a r i q ë k a d y g a bime ortografike?) Ai mendoi që në qoftë se n u k do të kalonte asnjë tren, aherë ai do të mbetej këtu gjithë natën dhe temp e r a t u r a d o t ë u l e j v a z h d i m i s h t , d h e p a s t a j . . . Çdo gjë m u n d të ndodhë, t h a me vete i mallëngjyer, por sidoq o f t ë , n j ë g j ë m ë b ë n t ë j e m k r e n a r , sido q ë t ë n d o d h ë , une jam në krye të detyrës. Që larg.u dëgjua një si fishkëllimë e m b y t u r , pastaj diku, në kufirin e fundit të n a t ë s , u ndezën dy d r i ta të fuqishme. — Po v j e n , — t h i r r i ai me zë d h e filloi p ë r s ë r i të endej nëpër platformë me hapa të mëdhënj. Herë pas 411

here e vështronte tabelën e orarit me një shikim të tillë, s i k u r t'i k ë r k o n t e n d j e s ë . Treni arriti pas dhjetë minutash. Ai hyri në njër i n n g a v a g o n ë t d h e eci m e h a p a t ë m ë d h e n j n ë r r u g i n ë n përmes kolltukëve plot me udhëtarë. Ky ishte t r e n i një tipi tjetër. V a g o n ë t n u k kishin ndarje. A t a n g j a nin si lokale m o d e r n e d h e ishin s h u m ë të b u k u r . Nga q e n d r a e zërit j e p n i n muzikë, d h e t r e n i i m b u s h u r plot kishte një atmosfere të gëzueshme. Ai hoqi borsalinën dhe u ul në një vend bosh, p r a n ë n j ë g r u p i u d h ë t a r ë s h , t ë cilët p o dëgjonin m e v ë m e n d j e njërin q ë p o fliste. B a s h k ë p u n ë t o r i k t h e u k o kën i habitur. Ç'po n d o d h t e k ë s h t u ? Kjo ishte e njëjta histori, për një d a s m ë qesharake, që kishte dëgjuar dy orë më pare. — Më falni, — e n d ë r p r e u ai folësin, — ku e k e n i dëgjuar këtë histori? — Në b u f e n ë e n j ë 'stacioni ku u k ë m b y e n t r e n a t . Ma tregoi një mik. — Miku juaj u d h ë t o n t e , apo. .. — Ishte tranzit, si u n e . Po juve, më falni, perse j u i n t e r e s o n kjo g j ë ? — Më intereson nga ana shkencore. J a m m a r r ë ca kohë me çështjen e shpejtësisë së përhapjes së lajmev e n ë p ë r popull. Është një d u k u r i s h u m ë i n t e r e s a n t e . — R e m o , v a z h d o ti, — i t h a n ë d y - t r e . z ë r a , — e le në pikën më interesante. — Ku e l a s h ë ? * — Aty ku shoferët erdhën në d a s m ë me makinat e u j r a v e t ë zeza. Njeriu që e q u a n i n R e m ose Muharrem, vazhdoi të tregonte historinë e asaj dasme qesharake. Bashkëpunëtori shkencor mori borsalinën dhe çant ë n d h e n g a d a l ë , p a u v ë n ë r e , u n g r i t d h e eci m i d i s ndenjëseve. Ai pa që larg një vend të lire d h e shkoi të ulej. Në vendet përbri rrinin dy djem, dy vajza d h e një fshatar plak. Njëra vajzë i t h o s h t e diçka me zë të ulët shoqes së saj. Të tjerët heshtnin. 412

per2lek.com Klan Kulturor

— S h o k ë u d h ë t a r ë , — u d ë g j u a n j ë zë n g a a l t o parlanti, — në qoftë se midis j u s h ka nga a t a që d i n ë n g j a r j e o s e t r e g i m e t ë v o g l a n ë l i d h j e m e f e n ë ose emancipimin e gruas, ju lutemi të paraqiten në qen d r ë n e z ë r i t , p ë r t ' i t r e g u a r n ë m ë n y r ë q ë t'i d ë g j o j n ë të gjithë udhëtarët e t r e n i t tonë. — B u k u r e paskan m e n d u a r , — tha njëri n g a djemtë, — t a n i këto biseda j a n ë të dites. Thonë se në kafe «Tirana», në kryeqytet kishin pare dy shkrimtarë, që k i s h i n g j e t u r n j ë m a l ë s o r ë , s e k u , n u k e di, n d o s h t a n ë takimin e të rejave, apo n d o s h t a në Kongresin e Bashkimeve Profesionale, dhe të dy shkrimtarët po ziheshin m e njëri-tjetrin k u s h d o t'i shfrytëzonte a t o q ë tregonte malësorja; kurse malësorja e shkretë ishte h u tuar krejt, sepse ajo n u k e dinte.se ka në bote shkrimt a r ë t ë gjallë, dhe a q m ë t e p ë r n u k e d i n t e s e s h k r i m tarët m u n d të zihen në kafe «Tirana» të kryeqytetit. — S h k o t r e g o j e k ë t ë g j ë në q e n d r ë n e z ë r i t , — t h a n j ë u d h ë t a r q ë r r i n t e m ë p a s . K o k a e tij e g j a t ë d h e e h u t u a r u shfaq një çast m b i mbështetësen e kolltukut, pastaj u zhduk përsëri. — D u h e n t r e g u a r g j ë r a m ë p a r i m o r e , — t h a djali. Koka n u k u përgjigj. — N d ë r s a po valïëzonim, ai më pyeti: a k e n i t e lefon? — po i t r e g o n t e me zë të ulët njëra n g a vajzat shoqes së saj. — Ta zëmë se k a m telefon, i t h a s h ë une. Ju int e r e s o n s h u m ë kjo g j ë ? S h u m ë , t h a a i . P s e ? e p y e t a . Kisha n d ë r mend t'ju kërkoja të më jepni n u m r i n tuaj. Ose t ë m ë j e p n i s ë p a k u d y - t r i s h i f r a t e p a r a , n ë q o ftë s e j e n i n j ë t i p q ë n u k i d o r ë z o n i l e h t ë g j ë r a t . A i më telefonoi pastaj tri dite r r e s h t . Ç'ka ky telefon k ë shtu, xër, xër, gjithë ditën, si gjinkalla në gusht, thoshte gjyshja. U n e ktheja kokën që të mos ia plasja gazit. Xër, xër, tha me vete bashkëpunëtori shkencor. Një o n o m a t o p e i n t e r e s a n t e . N x o r i bllokun dhe e s h ë noi.
i

per2lek.com Klan Kulturor

413

N g a a l t o p a r l a n t ë t d ë g j o h e j n j ë z ë q ë fliste kufesë. — F e j a k a b ë r ë k ë r d i n ë . S i t h u a ti, x h a x h o ? — i u drejtua inspektori njërit prej fshatarëve. Fshatari plak ngriti vetullat. — Si të them, or bir. P a r t i a gjithmonë t h o t ë të vërtetën dhe ne i besojmë Partisë. Por ka pasur e d h e ndonjë teqe, ku janë b ë r ë p u n ë të m i r a . — Ku, për shembull? — Po ja, diku k ë t u rrotull, d u h e t të jetë një t e q e . — Plaku vështroi një copë herë përjashta x h a m i t n a tën dimërore. — Diku këndej rrotull, — t h a prapë, — ndoshta e k e m i kaluar, n d o s h t a jo. T e q e e vjetër fort. Këtu, gjer p a r a një viti, vinin n j e r ë z i t n g a a n a e a n ë s per hallet e tyre. — Gënjeheshin njerëzit e shkretë. — Vallahi, jo, — t h a fshatari, — n g a n j ë h e r ë b ë h e j mrekullia. U n e kisha n u s e n e djalit. K a t ë r vjet me r a d h ë s'bënte fëmijë. P ë r k ë t a s y n u k ju gënjej. S h k o i një n a t e e f jeti në t e q e . P a s n ë n t ë m u a j s h lindi një d j a lë të s h ë n d o s h ë si molla. ndër — Ashtu?! Djemtë vështruan njëri - tjetrin. Njëri u mat të thoshte diçka, por f jala i ngeli në b u z ë . Për disa caste u bë heshtje. V e t ë m dy vajzat v a z h donin të bisedonin me zë të ulët, si komplotiste. Nga ato q ë t h o s h i n , u d ë g j u a n d y - t r i h e r ë fjalët -«blu s a k s » . — Nulk ju g ë n j e j , — t h a f s h a t a r i p a p r i t u r , — p ë r këta sy n u k ju gënjej! Ai i vështronte të gjithë me radhë, sikur donte të k u p t o n t e , e besonin apo jo. P o r f y t y r a t e t y r e k i s h i n një shprehje të çuditshme, gati-gati të trishtuar. Dikush nga qendra e zërit po tregonte diçka p ë r s e k t i n e r u f ai v e . — P a r t i a ka të drejtë, — t h a fshatari, — por j a n ë ca gjëra që n u k i b ë j m ë dot ne k a t u n d a r ë t . P ë r s h e mbulî, n a t h o n ë t ë h a m ë n ë p ë r p j a t a t ë veçanta, d o m e t h ë n ë veç e veç. •

per2lek.com Klan Kulturor

414

— S h u m ë m i r e ju thonë, — n d ë r h y r i njëri nga d j e m të. — Po p s e , o b i r , t h u a s h u m ë m i r e ? — u n x e h f s h a t a r i . — Q e n t ë h a n ë v e ç e jo n j e r ë z i t . — Po pse ne, qytetarët, qenër jemi që h a m ë veç? Fshatari u përtyp. — E p s e të v e ç o h e m i p ë r së gjalli? — t h a me zë të bute. — Sot jemi, n e s ë r s'jemi. Do vdesim n j ë dite, do v e ç o h e m i . — N u k flitet k ë s h t u , or xhajë. Midis vagonit kaloi një vajzë k o n d u k t o r e . Dy djem fare t ë r i n j , q ë p o v i n i n n g a k o r r i d o r i , e v ë s h t r u a n n g a këmbët. — Alametçe, — tha njëri. • Ç'gjuhë, t h a me vete bashkëpunëtori shkencor. N x o r i b l o k u n d h e s h ë n o i : «alametçe, fjalë e p ë r d o r u r n ë një t r e n nate». Vajza konduktore kaloi përsëri. — S h o q e , më falni, — i t h a b a s h k ë p u n ë t o r i s h k e n cor, — a n d a l e t t r e n i n ë a t ë s t a c i o n i n p a e m ë r ? — Po, ndalet vetëm një minute. Konduktorja pa orën. — P a s pesë m i n u t a s h jemi atje. Bashkëpunëtori shkencor u ngrit dhe vuri borsalinën në kokë. U bëri një p ë r s h ë n d e t j e të lehtë me k o kë a t y r e që kishte përreth dhe, duke ecur midis u d h ë tarëve, shkoi e qëndroi më këmbë p r a n ë dyerve të vagonit. ; ••• •>] Treni ecte me shpejtësi. P r a p a x h a m a v e të dyerve v r a p o n i n s i u j ë i t u r b u l l t k o n t u r e t e zeza t ë n a t ë s . A i vështroi një copë herë përjashta si i topitur dhe m e ndoi sa të p a p r i t u r a ka j e t a n j e r ë z o r e d h e se si ai, p u n o n j ë s i Vjetër i I n s t i t u t i t t ë F o l k l o r i t , n ë k ë t ë n a t ë t ë lagët, p o s h k o n t e s i m y s a f i r i p a f t u a r n ë n j ë d a s m ë të panjohur, që bëhej diku midis fushës, në një vend ku ka v e t ë m ca shina h e k u r u d h e d h e ca baraka të gjata të çuditshme. Ai e çoi m e n d j e n te z y r a t e q e t a të I n s t i t u t i t , a t j e 415

per2lek.com Klan Kulturor

ku brenda sirtarëve të rreshtuar varg njëri pas tjetrit rrinin njijëra e d h j e t ë r a m i j ë r a s k e d a d h e kilométra të tërë shiritash magnetofoni, ku qenë s h ë n u a r me kujdes të gjitha z a k o n e t e popullit, d u k e filluar n g a lindja e gjer te vdekja. Sa h e r ë ai kishte q ë n d r u a r si i h u m b u r përpara rafteve gjigante me sirtarë të p a n u m ë r t , d u ke u m u n d u a r të kuptonte gjithë gjerësinë dhe raadhështinë e popullit. Nëpër a t a sirtarë me n u m r a , s t u diuesit për vite me r a d h ë kishin klasifikuar dhe g r u m bulluar të gjitha ritet, döket, zakonet, dasmat, funeralet, b e s t y t n i t ë . A t o r r i n i n r r e s h t p ë r b r i n j ë r a - t j e t r ë s s i një katalog gjigant i jetas njerëzore. Atje, n ë p ë r s k e d a t prej kartoni të hollë dhe në shiritat e m a g n e t o f o n i ishin të gjitha: daullja që buçet gjer më mëngjes, k r u s h qit mbi kuaj, duvaku që mbulon fytyrën e nuses, krisma e pushkës së gjakësit, u l ë r i m a e gjindjes në s h k a llët e kullës, f i l x h a n ë t e p ë r m b y s u r me k o n t u r e t e z e za, t ë f r i k s h m e e t ë p a n j o h u r a t ë k a f e s , l u g e t ë t , p a r a ndjenjat, magjitë, ceremonitë e pajtimeve, trokitja e m i k u t n ë m e s n a t ë , k l i t h m a -«ah m ë p r e v e n ë b e s ë ! » , vetmia e shkesit që zuri n a t a në u d h ë , f jala e k t h y e r mbrapsht, p l u m b i pas f jalës së k t h y e r m b r a p s h t , i vrari ndanë udhës së madhe, prapë daullja që gjëmon e rrahur me shkopinj, shkesi, që k ë t ë h e r ë arriti në katund në kohë, krisma e hairit, sherri në dasmë, m u r a n a t e h e s h t u r a m e g u r ë , m e n j ë fjalë, gjithë cikli i jetës njerëzore, që v ë r t i t e t e v ë r t i t e t n ë p ë r s h e k u j si një vorbull pambarim. Tani ai po s h k o n t e në një d a s m ë të çuditshme d h e p a s disa d i t ë s h , k u r t ë k t h e h e j n g a s h ë r b i m i , e v ë r t e t a e k ë s a j d a s m e , e f o r m u l u a r m e k u j d e s n ë d y - t r i fuaza të shkurtra, do të shkruhej në një skedë, dhe skeda do të vendosej në një nga raftet e dasmave, p r a n ë m i jëra shoqeve të saj më të vjetra. K ë s h t u që, e d h e nga kjo d a s m ë , d o t ë h y n t e d i ç k a n ë h i s t o r i n ë e m a d h e t ë popullit, a s h t u sic h y n një pikë ujë në de t. Treni u n d a l dhe bashkëpunëtori shkencor zbriti në piatforme. Ai qëndroi n j ë copë h e r ë si i h u t u a r . Lo416

per2lek.com Klan Kulturor

k o m o t i v a f i s h k ë l l e u p ë r s ë r i d h e t r e n i lëvLzi, d u k e m a r r ë me vete q i n d r a d r i t a r e t e tij me dritë d h e m u z i k ë . K u r treni u largua, atij iu d u k sikur e ndjeu më s h u më lagështinë e n a t ë s . Në platformë, përveç tij n u k zbriti asnjeri tjetër. K t h e u kokën në të gjitha drejtimet d h e dalloi t u t j e c a d r i t a q ë d r i d h e s h i n . P a s t a j u d ë g j u a daullja. Duke u lagur e duke u penguar n ë p ë r pellgjet e fushës d h e s h i n a t e h e k u r t a , a i eci m e h a p a t ë g j a t ë në drejtim të dasmës.

per2lek.com Klan Kulturor

i

27-2

417

per2lek.com Klan Kulturor

Vili

Në barakën ku bëhej dasma, orkestra mori një ritëm të gëzuar dhe shumë punëtorë u ngritën të vallëzonin. Shkrimtari D. D. e k t h e u k a r r i g e n me s h p i n ë nga tavolina d h e po v ë s h t r o n t e vallëzuesit. Befas ai pa n u s e n , që kaloi përsëri e t r o n d i t u r dhe u z h d u k në n j ë r ë n nga dhomat e administrates, bashkë me dhëndrin dhe dy-tre montatore. Ai ndjeu përsëri atë shushurim ë n e frikshme të alarmit, që u ripërtëri valë-valë në t u r m ë n e d a s m o r ë v e , a s h t u sic h a p e n r r a t h ë t e ujit, k u r bie një gur n ë mes. 418

— Ç'është, ç'është, — p y e t ë n disa njerëz r r e t h e rrotull. Të tjerët ngrinin supet. Shkrimtari u ngrit d h e çau përmes një grupi p u n ë t o r ë s h d r e j t d e r ë s s ë k u z h i n ë s . Q ë a n d e j doli n j ë i d e h u r me kokën të lagur quii, që thoshte se donte të diskutonte patjetër për gjënë kryesore. — Nxirreni jashtë, — tha dikush. — Nga është ky? Nga a t a të ngjyrosjes? — N u k e di. — Të mblidhet kolektivi në këtë sekondë! — n g u l te k ë m b ë i dehuri. — A t y r e që pinë, le t ' u b ë h e t në çast n g a n j ë fletërrufe, — t h a dikush. — Shokë, është t u r p të dehet p u nitori. — Ç'po n d o d h ? — p y e t i D . D . d y t r i h e r ë , p o r a s n j e r i n u k e d i n t e . N d ë r k a q v a l l ë z i m i v a z h d o n t e d h e ai, d u k e u n g a t ë r r u a r mes çifteve, pa përsëri P r a n v e r ë n d h e i b u z ë q e s h i . , Ajo r r i n t e m ë k ë m b ë b a s h k ë m e n j ë shoqe, p r a n ë një tavoline ku bisedonin s h t r u a r ca p u nëtorë. A i i t u n d i k o k ë n d u k e i t h ë n ë q ë l a r g «si je?»-, p o r a s a j , n g a q ë n u k e d ë g j o i , i u d u k s i k u r a i e ftoi p ë r të vallëzuar d h e shkoi d r e j t tij. S h k r i m t a r i buzëqeshi m e v e t e . Ajo i v u r i d o r ë n m b i s u p d h e a t a n i s ë n t ë v a llëzonin. — Më falni që po ju p y e s , — t h a v a j z a p a s p a k , — po ju se ç'keni një shqetësim, se ç'kërkoni vazhdimisht. Ai v u r i re se ajo i kishte s y t ë s h u m ë të b u k u r d h e pak me bisht, kështu që i d u k e s h i n a k o m a më të b u kur kur shikonte anash. „ — M o s ju d u k e m si i p i r e ? — t h a a i . — Ç ' ë s h t ë e vërteta, k a m pire pak. — N u k e k a m për a t ë , — shpejtoi të t h o s h t e v a j za, — ju b e t o h e m . — Të b e s o j , — t h a a i . A t a v a l l ë z u a n n j ë c o p ë h e r ë p a folur. — N u k më thatë, pse jeni i shqetësuar? 419

per2lek.com Klan Kulturor

— U n e n u k j a m i shqetësuar, — u përgjigj ai, — mua më duket se vetë dasma herë pas here bëhet e shqetësuar. A n u k ndien se si njëfarë shqetësimi bën k o r e n t nga njëra derë te tjetra? — Si? — K a m qenë s h u m ë herë nëpër dasma, — vazhdoi ai, — d h e p o t h u a j n ë p ë r t ë g j i t h a d a s m a t s h q i p t a r e enden gjithmonë shqetësime, a l a r m e dhe frikëra. Ajo e v ë s h t r o n t e me sytë è m ë d h e n j , të h a b i t u r . — Të d u k e t si m i s t i c i z ë m ? — t h a a i . — S ' ë s h t ë a s h t u . — Ma s h p j e g o n i më m i r e , — t h a v a j z a , — kjo ë s h t ë n j ë gjë k a q i n t e r e s a n t e . — Ndoshta u n e n u k e shpjegoj dot a s h t u si d u h e t , — t h a s h k r i m t a r i . — D a s m a t j a n ë n j ë gjë e vjetër sa bota. Ka mijëra vjet që në vendin tonë beben dasma. A i n u k d e s h i t ë f u t e j n ë s h p j e g i m e t ë tilla, q ë i dukeshin të n g a t ë r r u a r a , por vajza i kishte q e p u r sytë m e v ë m e n d j e . K u r a i h e s h t i , ajo i t h a : — Neve, vajzave, na pëlqen shumë* të dëgjojmë për dasmat. * Shkrimtari qeshi. Edhe vajza qeshi. i — Ç'të t h e m më t e p ë r ? — t h a ai. — N d o s h t a u n e n u k e s h p j e g o j m i r e k ë t ë gjë. U n e n u k j a m s p e c i a l i s t . — Ju po më tregonit për fytyrën e shqetësuar të dasmave, — t h a ajo. Shkrimtari buzëqeshi, sikur të thoshte me vete: «tani u pa puna, d u h e t të shpjegoj diçka». — Sipas m e n d i m i t tim, fytyra e d a s m a v e tona është e shqetësuar dhe plot alarme, sepse rreth dasmës shqiptare vërtitej gjithmonë një kërcënim, një kundërshtim, diçka negative. — Ai r r u d h i ballin, d u k e u m u n d u a r të g j e n t e fjalët e s a k t a . Vajza n u k ia h i q t e sytë. — N ë q o f t ë s e d o t ë k r i j o n i m n j ë fjalë, m ë e p ë r s h t a t s h m j a p ë r t ë s h p r e h u r k ë t ë g j ë , d o t ë i s h t e fjala «antidasmë». — Sa b u k u r ! N j ë ç o p ë h e r ë a i i foli p ë r d a s m a t e v j e t r a s h q i p tare. 420

per2lek.com Klan Kulturor

— U m ë r z i t e ? — i t h a p a s p a k d u k e q e s h u r . — Të mbajta një leksion të tërë. — U n e n u k do të m ë r z i t e s h a sikur t'ju dëgjoja gjit h ë jetën, — t h a vajza. D u k e u k u j t u a r në çast s e - a i m u n d t ' i m e r r t e m e n j ë k u p t i m m ë i n t i m fjalët e s a j , ajo u s k u q n ë f y t y r ë . — D i ç k a po n d o d h , — t h a D . D . Njerëzit po grumbulloheshin në njërën nga të ndarat. S h u m ë p u n ë t o r ë e kishin lënë vallëzimin dhe po shtyheshin andej. — Ç ' n d o d h ? Ç'po n d o d h ? Tani ishte e q a r t ë se diçka po n d o d h t e . A t a u a f r u an te njëra nga hyrjet e barakës ku ndodhej grumbulli më i m a d h i njerëzve. Disa kishin dalë përjashta, të tjerët zgjatnin kökat për të p a r e më mire. Xheviti se n g a doli d h e u z h d u k p ë r s ë r i . S h k r i m t a r i b a s h k ë m e vajzën m ë n ë fund dolën përjashta. Shiu kishte pushuar. Një grup montatorësh vështronin tutje, d u k e u m u n d u a r të dallonin diçka në errësirë. — J a , j a , — t r e g o n i n me d o r e . — J a , — t h a d h e vajza dhe zgjati dorën. Atij iu d u k sikur pa një siluetë të gjatë që po largohej. — I k u ? — pyesnin v a z h d i m i s h t a t a që dilnin nga brenda. — Iku. — T h o n ë se e m a l l k o i K a t r i n e n . — N u k ë s h t ë e v ë r t e t ë . N u k foli a s n j ë fjalë. — Në m e n s ë po thoshin se do të j e t ë fyer n g a s k e çi. N d o s h t a i u d u k s e s k e ç i q e b ë r ë p ë r t ë . — Shoku Fejzo është z e m ë r u a r s h u m ë . Dëgjova që po i bërtiste përgjegjësit të g r u p i t të amatorëve. — Me siguri n g a skeçi ë s h t ë fyer. — N u k d i h e t , — t h a n j ë t j e t ë r . — U n e d ë g j o v a se a i k a a r d h u r n ë këto a n ë b a s h k ë m e n j ë tjetër, m e t ë fejuarin e K a t r i n e s , ose me shkesin. Mirëpo k a n ë h u 421

per2lek.com Klan Kulturor

m b u r njëri-tjetrin nëpër trena dhe tani plaku shkoi ta gjejë. — Vërtet? — Posi. Priti sa priti në dasmë d h e tani shkoi ta gjejë vetë. — D ë g j o m ë n i m u a , u fye n g a s k e ç i . E p a s h ë me sytë e mi si iu prish fytyra dhe vuri dorën në brez. — Thua të ketë arme? — S'e d i . — Ata kanë n d ë r mend të bëjnë diçka. B r e n d a k i s h t e filluar të binte d a u l l j a dhe pesë a gjashtë vetë ia nisën një valleje b u r r ë r i s h t e . — A d a l i m p ë r j a s h t a ? — e p y e t i D. D. v a j z ë n . Ajo b ë r i « p o » m e k o k ë d h e u n i s e p a r a d r e j t d a l jes. Jashtë ishte ftohtë. Nata ishte e läget dhe e errët. Vetëm tutje dukej drita e vinçit të m a d h dhe, më t u tje, vezullimi i n j ë ndriçimi tjetër më të forte. — M b a h u n g a k r a h ü im, — t h a D . D . — k ë t u n u k ka rrugë. Vajza i vuri k r a h u n me drojtje d h e a t a ecën n j ë copë h e r ë pa folur. Ishte h e r a e p a r e që ajo m b a h e j pas k r a h u t të një njeriu të h u a j . Atje tutje, ku ishin Uampat, toka dukej si e m b y t u r në a v u j të b a r d h ë . — Sa v j e ç j e ? — p y e t i a i . — Tetëmbëdhjetë. P ë r s ë r i ecën p a folur. D y - t r i h e r ë k ë m b ë t i u futën n ë p ë r pellgje. Ata tani ishin larguar mjaft n g a kantieri d h e nga b a r a k a t . Z h u r m a t e d a s m ë s vinin të mfoytura. Larg u dëgjua fishkëllima e një lokomotive. — Po k a l o n t r e n i . — Ky ë s h t ë i f u n d i t . — Në ç ' d r e j t i m b i e s t a c i o n i ? — p y e t i v a j z a . — Diku këndej. N ë p ë r t ë c a r a t e r ê v e filloi t ë d u k e j h e r ë p a s h e re h ë n a e ngrirë. 422

per2lek.com Klan Kulturor

per2lek.com Klan Kulturor
— J a t e q e j a , — t h a vajza, — t e k a t a q i p a r i s ë t p ë r tej. Ai ktheu kokën. — Bisedova me a t ë s h o q e n tende, — tha. — Ju p a s h ë . H e r ë pas here h ë n a ndriçonte zbehtë mbi pellgjet me ujë. Përtej, në drejtim të stacionit, kishte mjegull. — K u j d e s , ka u j ë . A j o u m b a j t f o r t n g a k r a h u i tij d h e k a p ë r c e u pellgun. Lokomotiva fishkëlleu përsëri. U dëgjua z h u r m a e t r e n i t , në fillim e d o b ë t , p a s t a j g j i t h m o n ë e më e f o r te. — Të vjen çudi, k u r m e n d o n se pas disa vjetësh k ë t u do të jetë n g r i t u r një q y t e t i ri, — t h a vajza. A i n u k foli. D i ç k a m e n d o n t e . — Ndoshta u n e do të punoj në këtë qytet, — t h a ajo. Ai buzëqeshi. — Ke p a r e si i t r e g o j n ë t h e m e l i m e t e q y t e t e v e n ë për filma? — pyeti ai. — Po. Vijnë ca shokë të Komitetit të Partisë me n j ë « G a z 69» n g a T i r a n a , v j e n n j ë m i n i s t e r ose z ë v e ndësministër, pas t y r e një kor respondent i Radios ose i ATSH-së dhe qyteti themelohet. — Ti je n j ë v ë r e j t ë s e e h o l l ë , — t h a a i . — K ë s h t u ka ndodhur edhe këtu? — Me s i g u r i . — Domethënë quhet sikur qyteti është themeluar? — N a t y r i s h t . Bile po b ë h e t e d h e d a s m a e tij e p a re. Tani ky është një qytet i vërtetë. Ajo qeshi. — Ndoshta këtu ku po ecim tani, do të jetë qendra, — t h a ajo, — k i n e m a t ë , m a p o t , v i t r i n a t m e n e o n . — N d o s h t a . K u j d e s ! — t h a ai p a s p a k , — k e m i s h k e l u r r r e g u l l a t e t r a f i k u t . P o l i c i po i b i e b i l b i l i t . Qeshën të dy me të m a d h e duke i ardhur rrotull 423

një pellgu. Tani ecnin të dy gjithë gëzim d h e i m a g j i nonin zëra dhe zhurma. — Qyteti i a r d h s h ë m po na d ë r g o n si p a r a l a j m ë rim zërat d h e z h u r m a t e tij. — I dëgjoj. — N j ë f s h a t a r po p y e t p ë r s t a c i o n i n e t a k s i v e , — tha vajza me zë të lartë. — Ja ku po kalon taksia. N d a loje, x h a x h o ! Ata qeshën përsëri. Ai imagjinoi diçka komike d h e qeshën akoma më shumë. — W i l l y o u t e l l m e t h e w a y t o t h e P o s t Office, — t h a ajo p ë r m e s t ë q e s h u r a v e . — Po k j o ? — p y e t i a i . — J a n ë m i q të h u a j , — t h a a j o . — N u k i s h i k o n i që po kërkojnë postën? — Çfarë janë? Turiste? — Ndoshta janë marksistë - leniniste. — Nga k a n ë a r d h u r ? — N g a A u s t r a l i a , — t h a vajza, — o s e n g a Z e l a n d a e Re. Qeshën përsëri dhe ikën më tutje. — Une po p y e s p ë r t y , — t h a ai p a p r i t u r . — K a m a r d h u r me shërbim. K a m k a t ë r orë që po të kërkoj n ë për qytet. Ku je? — V ë r t e t ? — t h a ajo m e n j ë z ë t ë n d r y s h ë m , t ë b u t e d h e ai n d j e u që ajo e vështroi në sy, por ishte e r r ë s i r ë d h e n u k i a dalloi d o t s y t ë , v e t ë m n d j e u s u p i n e s a j q ë u s h t r ë n g u a lehtë pas s u p i t të tij d h e në k ë t ë p e s h ë të k ë n d s h m e k i s h t e s h u m ë fjalë d h e t i n g u j d h e r r e s h t a r e s h t ë b a r d h a n ë n j ë h o r i z o n t t ë h a p u r . A i i afroi k o k ë n d h e e p u t h i në buzë. Vajza n u k k u n d ë r s h t o i . L a r g u dëgjua fishkëllima e t r e n i t që po l a r g o hej. — K u j d e s , — t h a a i , d u k e u p ë r p j e k u r të f l i s t e si m ë p a r e , m e ton t ë s h k u j d e s u r , — r r u g a e s t a c i o n i t ë s h të plot me njerëz. Ne po s h k o j m ë k u n d ë r r r y m ë s . Ai u m a t të thoshte diçka tjetër, por ajo i zuri d o rën. 424

per2lek.com Klan Kulturor

— Shikoni. — tha. Që p e r t e j, n ë p ë r errësirë, po afrohej një siluetë e gjatë. — R r u g a paska v ë r t e t njerëz, — t h a ai. Qëndruan në vend dhe pritën. — Ç'është ky? - t h a vajza. - P l a k u ? — S'e di. — Sa i f r i k s h ë m d u k e t . Njeriu po afrohej, duke ecur në m ë n y r ë të çuditshme. Dëgjohej z h u r m a e h a p a v e të tij nëpër pellgje. — Më d u k e t se në kokë ka një borsalinë, — t h a vajza. N j e r i u po u afrohej pa i v ë n ë r e . — Ku po shkon kjo figure groteske? — t h a s h k r i m t a r i m e z ë t ë ulët. I p a n j o h u r i kaloi p o t h u a j përbri t y r e pa i v ë n ë re. Ai po largohej me h a p a t e çrregullta, d u k e u p e n g u a r orë e çast n ë p ë r pellgje. S h k r i m t a r i bëri një gjest habie d h e një copë h e r ë ata e n d o q ë n me sy. — Po shkon drejt barakës ku bëhet dasma, — t h a vajza. — Ndoshta. Po o r i e n t o h e t nga daullja. — Ç'të jetë, valle? Ai ngriti përsëri supet. — N u k d o t ë h a b i t e s h a s i k u r t ë n a fliste n ë g j u hën sanskrite, — tha duke qeshur. — M o s ë s h t ë s h k e s i ? — p y e t i v a j z a . — Në d a s m ë thoshin se shkesi vërtitet diku në këto anë. Ai qeshi. — Çfarë shkesi është ai? Nuk ia pe borsalinën d h e çantën në dore? — Tip i çuditshëm! N j e r i u i p a n j o h u r u z h d u k n ë drejtfcn t ë b a r a k a ve. — K t h e h e m i ? — t h a vajza. — Shoqet e m i a m u n d të m e n d o j n ë keq. Ata u kthyen dhe ecën në drejtinjin ku binte daull425

per2lek.com Klan Kulturor

ja. Tani r r u g ë n e b ë n ë p o t h u a j në heshtje. Ajo, si d h e " më pare, m b a h e j n g a k r a h u i tij dhe, d u k e ecur, m e ndonte se ndoshta ky qytet do të kishte zakone të tjera d h e se vajzat e tij do të shëtisnin me s h o k ë t e t y re, duke i zënë për krahu, pa pasur frikë nga t h a s h e themet. Sa më s h u m ë që i afroheshin barakës, aq më e dobët bëhej mbështetja e saj m b i k r a h u n e tij. K u r a t a iu afruan hyrjes, vajza e h o q i k r a h u n ngadalë d h e , pa ditur as vetë perse, mori f r y m ë thellë, si e lodhur. Brenda gjëmonte orkestra.

per2lek.com Klan Kulturor

426

per2lek.com Klan Kulturor

IX

B a s h k ë p u n ë t o r i shkencor, i s p ë r k a t u r i tëri me ujë e me balte, qëndroi p ë r p a r a njërës prej hyrjeve të n d r i çuara të barakës. Tre-katër punëtorë, që kishin dalë, sic d u k e t , p ë r t ' u f r e s k u a r , p i n i n d u h a n m ë k ë m b ë d h e qeshnin me të m a d h e . Ai u m a t t'i pyeste p ë r diçka, por pastaj ndërroi mendje dhe hyri. Baraka e gjatë ishte plot me njerëz, dritë, zhurmë, këngë d h e zëra. Në n j ë r ë n nga të n d a r a t kërcenin valle, n ë t ë t j e r a t k ë n d o n i n n ë p ë r t a v o l i n a . S h u m ë n j e rëz ishin u l u r d h e s h u m ë të tjerë, sidomos vajza d h e 427

djem të rinj, rrinin më këmbë. Të tjerë venin e vinin p o s h t ë e lart midis stolave, sillnin shishe birre, ose h i q nin shishet e zbrazura, i jepnin ndonjë porosi dikujt p ë r diçka, a f r o n i n v e s h i n t e k o k a e d i k u j t p ë r t ë d ë g j u a r m ë m i r e n d o n j ë gjë d h e p r a p ë i k n i n e z h d u k e s h i n midis tavolinave. Ai qëndroi një copë h e r ë d u k e v ë s h t r u a r me v ë r e j tje gjithçka d h e d u k e k ë r k u a r me sy d h ë n d r i n e n u s e n . Pastaj u m u n d u a të dallonte cilët ishin k r u s h q i t d h e cilët njerëzit e b u r r i t , po as k ë t ë n u k e k u p t o i dot. — M e leje, s h o k , — i t h a n j ë v a j z ë m e z ë t ë h o l l ë d h e fytyrë të m e r a k o s u r . — A m u n d të na lozni rolin e Xhonsonit? Atë hidraulikun që ishte caktuar, n u k po e g j e j dot. T a n i e k a r a d h ë n s k e ç i y n ë . S h o k u F e j z o d o të na bërtasë në qoftë se vonohemi. — Çfarë? — Rolin e p r e s i d e n t i të S h t e t e v e të B a s h k u a r a — t h a vajza, — p o t h u a j s e n u k k a f a r e fjalë. D y - t r i b a t u ta vetëm. — Çfarë? — p ë r s ë r i t i b a s h k ë p u n ë t o r i s h k e n c o r d u ke r r u d h u r ballin. — S'po e gjej d o t hidraulikun, më kuptoni? Ju jeni i gjatë d h e p a k a s h u m ë . . . më falni n u k desha. . . Duke pare s h p r e h j e n e fytyrës së tij, vajza iku pa e m b a r u a r fjalën. Bashkëpunëtori shkencor çau përmes njerëzve d h e u ul në n j ë n g a t a v o l i n a t e q o s h e s , n j e r ë z i t e së cilës, me sa duket, po h i d h n i n valle. Ai h a p i ç a n t ë n , nxori n j ë fie t o r e t ë m a d b e d h e n i s i t ë s h k r u a n t e m e s h p e j tësi. «Gjendem p ë r p a r a një dasme me interes të jashtëzakonshëm nga pikëpamja shkencore. Në p a m u n d ë si të lajmëroj Institutin për të d ë r g u a r u r g j e n t kolegët e t j e r ë , pb~ r e g j i s t r o j me p ë r p i k m ë r i g j i t h ç k a që s h i k o j d h e dëgjoj. Ora ë s h t ë njëzet e t r e e n j ë m b ë d h j e t ë m i n u t a . . .»• Te dera e b a r a k ë s u dukën s h k r i m t a r i D. D. d h e vajza. 428

per2lek.com Klan Kulturor

— E çfarë b i s e d u a t ? — e p y e t ë n s h o q e t vajzën, k u r ajo e r d h i d h e q ë n d r o i m ë k ë m b ë m i d i s t y r e . — Plot gjëra. — Interesante? Vajza t u n d i k o k ë n . Ajo e n d j e u që s h o q e t po e shikonin me një vështrim të veçantë dhe s'dinte ku t'i hidhte sytë. — Po k ë n d e j ç ' b ë h e t ? — p y e t i . — Sic e s h e h . — P a m ë n j ë n j e r i që po v i n t e si i f a n t a k s u r . A hyri në dasmë? — Po. S'ka as pesë m i n u t a . Ja, ai atje. Është u l u r e po s h k r u a n . — Vërtet? — Do të j e t ë ndonjë psikopat. — Dukej që në të eçur. — Na t h u a j n d o n j ë gjë. _ Çfarë? — Ç'bisedove me t ë ? Ajo k t h e u k o k ë n n g a a j o a n ë k u i s h i n t r y e z a t d h e e pa s h k r i m t a r i n që po ulej përsëri diku midis m o n tatorëve. Vajza buzëqeshi me vete, sikur iu kujtua diçka. — B i s e d u a m se si k ë t u do të n g r i h e t një qytet i ri dhe si do të m b u s h e n rrugët me njerëz, mapo dhe taksi. Vajza b u z ë q e s h i p ë r s ë r i m e v e t e . — Të s h k ë l q e j n ë s y t ë , — i t h a n j ë r a n g a s h o q e t . — V ë r t e t ? ! — Ajo s ' d i n t e ç ' t ë t h o s h t e d h e uli k o kën. — Po t j e t ë r ç f a r ë ? — Si ç f a r ë ? — Të s h k ë l q e j n ë s y t ë , — i t h a p r a p ë n j ë r a n g a shoqet. Erdhi një m o n t a t o r i gjatë dhe e m o r i në vallëzim. Duke vallëzuar ajo pa përsëri D. D. në n j ë r ë n nga t r y e z a t dhe i buzëqeshi. Ai po pinte. Shkrimtari v ë s h t r o n t e nga tavolina fqinjë, atje ku 429

per2lek.com Klan Kulturor

ishte drejtori, Xheviti, kinezët d h e plot të tjerë. K a trina vallëzonte me Sodën Kaustike. Ajo po e m b a n t e veten. Buzëqéshte d h e bisedonte. — Duhej punuar më shumë në drejtim të plakut, — thoshte drejtori. — Duhej bërë një punë sqaruese më me durim. E lame të ikte. Gabim i madh. — Ai d r e q s k e ç i e b ë r i . — E kam thënë une, letërsia më s h u m ë prish p u në se ndreq, — vazhdoi drejtori. — Ja, k ë t u po v ë r t i tet ai shkrimtari. E shikon? la k a m frikën atij. Prite kur të bëjë ndonjë të pabërë. U afrua Rudi me një shishe birre në dore. — S h o k ë , j u ftoj t ë n g r e m ë n j ë d o l l i p ë r d r e j t o r i n tonë, s h o k u n Fejzo, k u a d ë r i vlefshëm q a r k u l l u e s . — R u d i , Ieri p e l i v a n l l ë q e t , — t h a d r e j t o r i , i z y m t ë . — Une, shoku drejtor, une sinqerisht... — R u d i , m o s fol m e d y k u p t i m e , s i o r a k u l l i i D e l fit. — Pse më krahasoni me fenomene të regjimeve kapitaliste, — tha Rudi. — Ju, shoku Fejzo, në d r e j t i m të riedukimit t i m . . . — Rudi, — tha p r a p ë drejtori, i ngrysur. Rudi u prek. — Më fyet, — t h a , — n u k e n g r i t ë t d o l l i n ë . — Eja këtu, m o r shejtan, — tha drejtori, — coke! Krikllat u përplasën me zhurmë të madhe. — Ë s h t ë d j a l ë i m i r e , — t h a d r e j t o r i , — po n u k h e q dore kollaj nga h u q e t prej gagareli. Më tutje u dëgjuan të q e s h u r a d h e midis t y r e zëri i Rudit. — E dini kush është kulmi i qylit? — J o . Na e t h u a j . — Thuaje, Rudi! — Kulmi i qylit është k u r në një b a n k e t gratis ha nga pjata e shokut. Piasi e qeshura. — E dëgjoni? — t h a d r e j t o r i . — N u k h e q d o r e k o llaj n g a e t i j . Ë s h t ë n j ë p r o c è s i g j a t ë . 430

per2lek.com Klan Kulturor

S o d a K a u s t i k e solli K a t r i n e n d h e u p ë r k u l m e s h u më njerëzi në drejtim të Xhevitit. — O u , q ë k u r k ë s h t u ti, S o d e ? S o d a K a u s t i k e u ul. — S'më pëlqen ai tip atje, — t h a duke t r e g u a r me dore bashkëpunëtorin shkencor, që vazhdonte të shkruante me kokën të përkulur në tavoline. Nuk më pëlq e j n ë t i p a t q ë m b a j n ë s h ë n i m e p ë r çdo gjë. N ë q o f t ë s e k a n d o n j ë pakënaqësi, l e t a t h o t ë h a p u r . N ë qoftë se kjo d a s m ë n u k b ë h e t sipas r r e g u l l a v e (thotë se ai na i d i t k a të gjitha rregullat e d a s m a v e që janë b ë r ë e që s'janë bërë), a t ë h e r ë le të na e thotë. Le të na kritik o j ë h a p u r . A p o jo, s h o k u F e j z o ? Drejtori u përtyp. — Mbase ai n u k bën m i r e që po mban kaq shumë shënime, po edhe ti duhet ta marrësh më shtruar. — Kjo është shkencë, d h e me shkencën n u k bëhet shaka. — Po pse, s h o k u Fejzo, në m e s të d a s m ë s do të bëjë diplomën, apo disertacionin ky njeri? — M e r r e më s h t r u a r , — t h a drejtori. Soda K a u s t i k e e pa që ishte e kotë të d i s k u t o n te më tutje dhe u kthye nga kinezët. — J u . "shoku Cin, s ' k e n i p i r e f a r e . O , s h u m ë k e q , shumë keq. K i n e z ë t q e s h ë n d h e v u n ë d u a r t m b i g o t a t , k u r Soda Kaustike u m a t t'u hidhte raki. — Ne arançata, arançata. S h u m ë mire, ho. — Arançata e bute. — Arançata shumë mire. Raki keq. — A h , s h o k u Cin, m a p r i s h e q e j f i n . — Ne tani gjumë, — t h a njëri n g a kinezët, duko vënë pëllëmbën pranë veshit dhe duke mbyllur sytë. — Kaq shpejt? — O, v o n ë , s h u m ë v o n ë . K i n e z ë t u n g r i t ë n p a s p a k d h e , si u p ë r s h ë n d e t ë n . me të g j i t h ë njerëzit e tavolinës, s h k u a n . — Sa s h k o i o r a ? — p y e t i l a b i . 431

per2lek.com Klan Kulturor

— D y m b ë d h j e t ë pa një çerek. — Edhe pak d h e do të n g r i h e m e d h e labi.

per2lek.com Klan Kulturor
une,

— tha

— Pse? — Në dymbëdhjetë djemtë lënë betonimin dhe une duhet të m a r r rojën. A n u k të t h a s h ë që jam rojë nate? — P o , po, m ë d o l i n g a m e n d j a , — t h a s h k r i m t a r i . — T a n i do të n g r j h e m , — t h a l a b i . — N a t ë n e m i - . rë, mor djalë! — Natën e mire, xha Shurko! — Natën e mire, djem! Ai kaloi midis njerëzve, m e ' t r u p i n e i m ë t që sapo kishte filluar t'i k ë r r u s e j nga mosha, d h e nga të gjitha anët i thoshin «natën e mire, xha Shurko». Shkrimtari e n d o q i m e s y g j e r s a doli. N ë s k e n ë n p r e j d r u r i doli p ë r p a r a p e r d e s n j ë v a j zë e s h ë n d o s h ë d h e k r e j t e p u r p u r t si n j ë k ë n d i kuq. Ajo u m a t "te t h o s h t e d i ç k a , p o r a s n j e r i n u k e p a dot gjer në fund, sepse në a t ë kohë, n g a h y r j e t e barakës v ë r s h u a n p u n ë t o r ë t e betonimit. U bë një z h u r më e m a d h e n g a karriget, tavolinat, shishet, stolat, zër a t që p ë r s h ë n d e t n i n në kalim e sipër, s h a k a t ë e çastit d h e f t e s a t p ë r t ' u u l u r k ë t u ose a t j e . O r k e s t r a filloi t ë b i n t e p ë r s ë r i . D a u l l j a g j ë m o i s i bubullimat në m a j . Gërneta i çau m e s për mes bubul l i m a t e d a u l l e s d h e u n g r i t m b i to, e m p r e h t ë d h e e brishtë. — Hajde d a s m ë ! — t h a dikush që po h y n t e .

432

per2lek.com Klan Kulturor

X

Shkrimtari D. D. pa gazetarin që hyri dhe ia bëri me dore. — Ë? — t h a g a z e t a r i . — Ku je t i ? - p y e t i D. D. — P o vij v ë r d a l l ë . M ë d h e m b k o k a n g a r r ë m u j a . — K a m vënë re se dasmat k a n ë ca flukse d h e r e flukse të çuditshme, — t h a D. D. — Më k u j t o h e t se në shkollë mësuesi i astronomisë na tregonte për ca yje, që herë fryhen e ndritin më shumë, h e r ë mblidhen e z b e h e n . P i k ë r i s h t s i n j ë yll i t i l l ë ë s h t ë d h e d a s m a . 28-2 433

Orkestra binte a k o m a , por jo me a t ë bujën e m ë p a r s h m e . Bile c a p u n ë t o r ë t ë b e t o n i m i t , q ë i a k i s h i n m a r r ë këngës në njërën nga tavolinat, po m u n d o h e s h i n t a m b y t n i n z ë r i n e saj, p o r k j o i s h t e e p a m u n d u r . V e t ë m h e r ë pas h e r e k ë n g a s u n d o n t e për një çast, p o r daullja e dëbonte prapë andej n g a vinte, sikur e godiste me shkop, dhe kënga e shtruar hapej valë-valë, duke m b u s h u r gjithçka si një mjegull që zbret n g a malet d h e rri pezull m b i fushë. — K j o k ë n g ë ë s h t ë e s h t r u a r , si n j ë ë n d ë r r , — t h a D. D. Atij p ë r një çast i e r d h i gjumë d h e iu d u k s i k u r do të flinte vërtet, i mbështjellë n g a zërat. — U n e po shkoj të bisedoj pak me a t ë p u n ë t o r i n atje, — t h a gazetari, — është k o r r e s p o n d e n t v u l l n e t a r i gazetës sonë. — Ç ' k e n d ë r m e n d të s h k r u a s h ? — i t h a D . D . , — « p u n ë t o r ë t e k a n t i e r i t N., t ë m o b i l i z u a r m e r a s t i n e zgjedhjeve të ndihmësgjyqtarëve popullorë, k a n ë vënë të gjitha forçat...» Gazetari qeshi d h e iku pa u përgjigjur. Shkrimtari pa Mirën, që po vallëzonte me një pun ë t o r të gjatë. Ajo ia bëri me d o r e d h e ai e p ë r s h ë ndeti. Pastaj i zunë s y t ë a t ë tipin e çuditshëm, që p ë r një k o h ë të gjatë kishte mbajtur s h ë n i m e atje në t r y e zën e qoshes. Tani ai e k i s h t e h e d h u r çantën, borsalin ë n dhe pallton e m a d h e në një k a r r i g e d h e qe u l u r e po pinte në tryezë me Sodën Kaustike e ca të tjerë. — Inteligjencia popullorë po pi me masat, — t h a Soda Kaustike, k u r s h k r i m t a r i kaloi p ë r b r i d h e i p ë r shëndeti. Bashkëpunëtori shkencor i hodhi një shikim të h a bitur" d h e n g r i t i g o t ë n . — M e z i e b i n d e n që të u l e t e të p i j ë , — t h a n j ë karpentier që rrinte më këmbë dhe po shikonte me kureshtje bashkëpunëtorin shkencor. D. D. kaloi n g a d a l ë midis t r y e z a v e . — Keni qenë në Kavajë gjatë ditëve të ramazan i t ? — po u t h o s h t e s h o k ë v e të tryezës ai m a g a z i n i e r i 434

per2lek.com Klan Kulturor

qu'kali. — N u k k e n i i d e ç ' q y f y r e . Ü n e i s h a herè'n e f u ndit. Kisha s h k u a r për të t ë r h e q u r gozhdë. S'keni ide ç'bëhej. Ishte krijuar shtabi për luftën k u n d ë r agjërimit. Agjitatorët, korrierët, aktivistët v e n i n e vinin p o shtë e përpjetë dite e nate, trokitnin d e r ë më derë, r a p o r t o n i n , t e l e f o n o n i n . Alo, s u k s e s , p l a k a M a k b u l e m ë në fund hangri. Più d h e dy gota ujë. E pashë me s y t ë e m i . A l o , f i t o r e , S u l B u l l u n g a u s h q e p së n g r ë n i n j ë gjel t ë t ë r ë m e pilaf. Alo, R e m T u f j a s ' b i n d e t . R r i p ë r p a r a gjellës s i i l o j t u r d h e s e ç m u r m u r i t . Ç ' t ë b ë j ? Detyroje të hajë, përpiqu, n d ë r r o i gjellën. Gjer në o r ë n 17.00 t ë k e t ë n g r ë n ë ! S i u r d h ë r o n , s h o k u shef. D . D . eci m ë t u t j e . — S h o k u s h k r i m t a r , u l u n i k ë t u , — i t h a d i k u s h që u p r e z a n t u a me e m r i n Dhori. M o n t a t o r ë t lëvizën stolin d h e i bënë një vend midis tyre. — Mos ju prisha m u h a b e t i n ? — J o , përkundrazi. Ne k ë n a q e m i s h u m ë , — t h a D h o r i . "Fytyra e tij e m a d h e , me q i m e t e k u q ë r r e m e , tani që ishte s k u q u r pak nga pi ja d h e nga të nxehtët, dukej si n j ë a b a z h u r i ndezur. — Po u t r e g o j a si i k a l o j n e t ë t në h i d r o c e n t r a l , — tha Dhori. — Po u tregoja se si më kujtohen të gjithë shokët. Është e çuditshme, natën, k u r ke rojën në pultin e drejtimit. Rri v e t ë m në sallën e h e s h t u r plot me çelësa, s u s t a d h e s i n j a i e . Q e t ë s i . D ë g j o h e t v e t ë m z h u r ma e m b y t u r e turbinave, që v ë r t i t e n atje poshtë. Ti rri dhe mendon, është mesnatë. Në errësirë turbina fërkohet me ujin d h e lind drita. — A, D h o r i i d r e q i t , sa b u k u r që f l e t ! — t h a n j ë r i nga montatorët. N j ë t j e t ë r , q ë m e s a d u k e j e k i s h t e z ë n ë c a pija, e vështronte Dhorin me sy të mallëngjyer. — Mendoni, shokë, një njeri në p u l t i n e drejtimit, në kohën e revizionizmit m o d e m , kujton shokët. Ky ë s h t ë s u b j e k t p ë r d r a m e . A p o jo, s h o k u s h k r i m t a r ? D . D., n g a q ë s ' d i n t e ç ' t ë t h o s h t e , b u z ë q e s h i . A i p a Pranverën, që rrinte më këmbë midis një grumbulli 435

per2lek.com Klan Kulturor

s h o q e s h . S y t ë e saj k ë t ë h e r ë i s h i n t ë m e n d u a r , t ë v e s h u r m e një a v u l l t ë lehtë, s i k u r t'i k i s h t e h u k a t u r n j ë qenie e ç u d i t s h m e . Ai e k a p i p ë r ca s e k o n d a v ë s h t r i m i n e saj, pastaj vajza i hoqi s y t ë d h e ai pa v e t ë m b i s h t a t e tyre, si dy bishta të s h q e t ë s u a r dallëndyshesh, k u r s h p e j t o j n ë t ë f u t e n n ë foie, n ë k o h ë n q ë p o a f r o n t u fani. Kaloi Soda Kaustike duke s h t y r ë me b ë r r y l a n j e rëzit. — Ku shkoi ai? — thoshte me zë të lartë, pa iu drejtuar njeriu. — Më d u k e t se ai do të lozë vetë. K ë s h t u tha, do t ë s h k o j t ë loz r o l i n e X h o n s o n i t . Soda K a u s t i k e u ndesh balle për balle me s h k r i m tarin. — Mos e p a t ë nga iku? Ë s h t ë b ë r ë tape. — Ai t i p i ? — Po. S'është njeri i keq. E di? Shkrimtari ktheu kokën nga karrigia ku bashkëpunëtori shkencor kishte lënë gjërat e tij. — D i k u r r o t u l l *do t ë j e t ë . — Po kërkoj njëherë nga prapaskena. — B o r s a l i n a m u n g o n , — t h a s h k r i m t a r i , — m o s ka dalë përjashta. Po t a m a m në atë kohë pa përsëri atë të dehurin q ë d o n t e t ë d i s k u t o n t e p ë r çështjê'n k r y e s o r e . A i p o d i l te si zakonisht nga kuzhina dhe në kokë kishte vënë këtë herë borsalinën e bashkëpunëtorit shkencor. — K o l e k t i v i , — t h o s h t e me zë të h o l l ë , — le të mblidhet kolektivi që në këtë sekondë! Shkrimtari qeshi me zë të lartë. Tre-katër vetë pranë radios po dëgjonin një emision lajmesh të j a s h t m e të Radio Tiranas. N ë s k e n ë d o l i ajo v a j z a e r r u m b u l l a k t ë d h e t h a t i t u l l i n e s k e ç i t . P a s t a j filloi s k e ç i . B a s h k ë p u n ë t o r i s h k e n cor l u a n t e v ë r t e t n ë t ë . A i n d ë r h y n t e a t j e k u s ' d u h e j , i merreshin k ë m b ë t dhe i ngatërronte të gjitha. Njerëzit po s h q y h e s h i n gazit. 436

per2lek.com Klan Kulturor

— Kush dreqin ia shtiu në kokë të luante teatër? — t h o s h t e me z e m ë r i m Soda K a u s t i k e . T a n i ai e « k o n s i d e r o n t e b a s h k ë p u n ë t o r i n s h k e n c o r m i k t ë tij d h e n u k i p ë l q e n t e q ë p o b ë h e j gazi i b o t e s . S o d a K a u s t i k e p a borsalinën që po notonte diku midis kokave të njerëzve. Ai u sul në a t ë drejtim d h e ia hoqi me vrull nga koka borsalinën të dehurit. I d e h u r i u k t h y e me habi. Soda Kaustike e pa me përbuzje. — Të m b l i d h e t k o l e k t i v i , — t h i r r i i d e h u r i me zë të hollë. — M o r e vesh, kolektivi! — S'ke t u r p , — t h a S o d a K a u s t i k e — je f r y r ë n g a birra. Me siguri presioni i barkut të ka a r r i t u r pesëmbëdhjetë amper. I dehuri e v ë s h t r o i me sy të s h u a r . _ Merresh me eksperimentimin shkencor? Skeçi m b a r o i d h e Soda K a u s t i k e u sul të gjente m i k u n e tij t ë r i . — P e r s e të p ë r j a s h t u a n n g a s h k o l l a ? — e p y e t i D. D. Rudin, që se nga mbiu pranë tij. — Ngela në letërsinë shqipe. R u d i u p ë r t y p n ë p ë r cîhëmbë, d u k e t h y e r h e r ë n j ë r i n gju, h e r ë tjetrin. — R u d i , p s e n u k e t r e g o n si n g e l e ? — p y e t i n j ë r a nga vajzat. R u d i b ë r i n j ë s h e n j ë n ë d r e j t i m t ë D . D., s i k u r t ë thoshte: «budallaqe, nuk e kupton?» — T'jua t h e m u n e ? — t h a n j ë r a n g a vajzat. — Në provimin e letërsisë shqipe, Rudi, në vend që të thoshte Naum Veqilharxhi, tha Naum Qelepirxhiu. Vajzat qeshën me zë të lartë. — R u d i , m o r d r e q , ku j e ? — t h i r r i d i k u s h . Ai i pëshpëriti diçka, që Rudi e priti me i n t e r e s i m të m a d h . Rudi iu afrua D. D. — T h o n ë se r r e t h e rrotull janë pare dy njerëz të dyshimtë. M u n d të jetë shkesi me të fejuarin e Katrines. Me u r d h ë r të shokut Fejzo po nisem bashkë me k ë t ë k a r p e n t i e r i n p ë r t'i h e d h u r n j ë s y s i t u a t e s . 437

per2lek.com Klan Kulturor

Ai buzëqeshi vesh më vesh dhe çau me shpejtësi përmes njerëzve, për të arritur karpentierin. Vërtet shkesi me të fejuarin e saj, m e n d o i s h k r i m tari dhe hodhi sytë rreth e rrotull. Dasma vazhdonte dhe ndoshta asnjëri nga ata që vallëzonin n u k e k u j tonte as shkesin, as plakun qe iku. Xheviti, p ë r m e s të q e s h u r a v e , po i m ë s o n t e një valle K a t r i n e s . Ajo h i d h t e disa hapa, n g a t ë r r o h e j , vinte dorën te go ja d h e , d u k e k t h y e r k o k ë n a n a s h , s h q y h e j gazit. P a s t a j fillonin përsëri n g a e para. Në s k e n ë doli vajza e shëndoshë. — Tani do të shikoni tipa të ndryshëm, i n t e r p r e t e r n g a m o n t a t o r i i Azotecit Lulzim Rama. Mbani q e t ë s i , s h o k ë ! F i l l o j m ë : -«Njeriu q ë t ë b ë n g j ë m ë n » . Montatori doli n ë skenë m e n j ë çantë n ë sqetull. Ishte canta e bashkëpunëtorit shkencor. Gjatë kohës që bisedonte me Rudin, D. D. kishte vënë re se canta, palltoja dhe borsalina, që bashkëpunëtori shkencor i kishte lënë mbi karrige, dilnin shpesh në skenë nëpër skeçet dhe paroditë e n d r y s h m e . A m a t o r ë t i m e r r n i n ato pa t ë k e q , a s h t u sic m e r r n i n d h e e h i d h n i n k r a h ë v e p a t ë keq pallton e m a d h e të bashkëpunëtorit ata që dilnin përjashta për ndonjë nevojë. Ky ishte shkaku që palltoja ishte vazhdimisht e lagur, k u r s e borsalina ishte lagur p ë r tjetër a r s y e dhe, veç kësaj, n u k ishte l a g u r n g a j a s h t ë , s i çdo b o r s a l i n ë q ë d e l n ë s h i , p o r n g a b r e n d a . Kjo n d o d h t e sepse borsalinën e m e r r t e h e r ë p a s h e r e ai i ' d e h u r i , i cili e r r a s t e p a q m b i k o k ë n e tijj që e k i shte qullur në të gjitha lavamanet e kuzhinës. Duke pare plaçkat e bashkëpunëtorit në skenë, s h k r i m t a r i t i u k u j t u a f i g u r a e tij e ç u d i t s h m e d h e k t h e u kokën n g a tryeza e Sodës K a u s t i k e . B a s h k ë p u n ë t o r i shkencor ishte atje, i ulur midis montatorëye, p a k i zbehtë në fytyrë. Shkrimtari shkoi d h e u ul në cepin e n j ë stoli. — M o s pi m ë , m j a f t , — i t h o s h t e S o d a K a u s t i k e . — S h o k u Acid, m ë falni, s i e k e n i e m r i n e s a k t ë , — thoshte bashkëpunëtori shkencor, d u k e iu m a r r ë go438

per2lek.com Klan Kulturor

ja, — m o s m ë p r i s n i i n i c i a t i v ë n . J u j e n i m i k u i m m ë i m i re, apo jo? — M j a f t , të t h a s h ë , — i t h o s h t e S o d a K a u s t i k e d h e i m e r r t e gotën nga dora. — Do të bëhesh për faqe të zezë, k u p t o n ? P ë r f a q e t ë z e z ë . V a l l e k ë s h t u p i i n t e ligjencia popullorë? Do të ishte m i r e të m e r r j e n j ë sy g j u m ë . A d o t ë t ë çoj n ë k a p a n o n i n e fjetjes, n ë k r e v a t i n t i m ? Mos t ë t ë v i j ë zor. Ç a r ç a f ë t j a n ë t ë p a s t ë r . Si t h u a ? — Jo, — tha në m ë n y r ë të p r e r ë b a s h k ë p u n ë t o r i shkencor. — Ke pare k ë s h t u ! — t h a Soda Kaustike. — S h o k ë p u n ë t o r ë , — filloi t ë fliste m e n j ë z ë s o lemn bashkëpunëtori shkencor, — k a m njëzet e t r e vjet që m e r r e m me dasmat dhe këtë raki që kam përpara, e kam regjistruar me mijëra herë në skedat e mia. Por vetëm sot e r d h i kjo n a t e e l u m t u r që, p ë r h e r ë të p a r e në j e tën time prej bashkëpunëtori shkencor të Institutit të F o l k l o r i , të provoj k ë t ë pije të çuditshme. Ç'bëhet andej n g a s k e n a ? Mos d u h e t t ë luaj n d o n j ë roi? J u t h o ni, se j a m gati. — M j a f t , të t h a s h ë ! — U n e do t'ju tregoj juve, shokë p u n ë t o r ë , për dasmat e eskimezëve. N u k ju intereson? A h e r ë do të t r a j t o j c a ç ë s h t j e t ë d a s m ë s s ë b a n o r ë v e t ë fisit M a u m a u të Afrikës. — Mjaft tani! Bashkëpunëtori shkencor fshiu djersën. — Në k ë t ë fis, d i t ë n e d a s m ë s n u s e n e n g r e n ë p ë r flokësh disa h e r ë r r e s h t . Soda Kaustike, i merakosur, po kërkonte me sy diçka m b