You are on page 1of 4

4.

ULUSAL YAZILIM MHENDSL SEMPOZYUMU - UYMS'09

ONTECO: Veri Entegrasyon-Temelli Modler Ontoloji Gelitirme Arac


Tuba zacar1
1,2,3 1

vn ztrk2

Murat Osman nalr3

Bilgisayar Mhendislii Blm, Ege niversitesi, zmir

2 e-posta: tugba.ozacar@ege.edu.tr e-posta: ovunc.ozturk@ege.edu.tr 3 e-posta: murat.osman.unalir@ege.edu.tr

zete
Ontolojiler, bir alana ait ak ve formal bir kavramsallatrma saladklar iin, veri entegrasyon sistemlerinde yaygn olarak kullanlmaktadrlar [1]. Ontoloji temelli veri entegrasyon sistemleri iki grupta incelenmektedir; (i) merkezi veri entegrasyon sistemleri (ii) eler aras veri entegrasyon sistemleri. Merkezi veri entegrasyon sistemleri, farkl kaynak ontolojilerini karlatrabilir klmak iin, global bir ontolojiyi ortak bir szlk olarak kullanrlar. Fakat tek paral, byk bir global ontoloji kullanmak, ontoloji yaam dngsnn deiik safhalarnda problemlere yol amaktadr. Buna karn, eler aras veri entegrasyon sistemleri global bir ontolojiye ihtiya duymazlar. Bu sistemler farkl elere ait ontolojileri karlatrabilir klmak iin ontolojiler-aras eleme yaparlar. Fakat pratikte ontolojiler aras elemelerin tanmlanmas ok zor olmaktadr. Bu almada, merkezi veri entegrasyon sistemlerinin birok zellemi ontoloji modlnn birleiminden oluan bir global ontoloji kullanmas nerilmektedir. Bu ekilde tanmlanm bir global ontolojinin gelitirilmesine ynelik bir metodoloji ve metodolojinin uygulanmasn kolaylatracak bir ontoloji gelitirme arac sunulmaktadr.

-lokalletirilmi alan kavramlar: bir alan modeli, bir uygulama alanndaki tm bilgi kaynaklarnca paylalan terminolojik bilgiyi gsterir. Fakat, baz bilgi kaynaklar alan kavramlarnn daha da zelletirilmesini isteyebilirler. Bir yerel ontoloji modl l, l ile ilikili bilgi kaynaklarnca paylalan yerel modl kavramlarn saklar. Bir yerel modl kavram, bir alan kavramnn zelletirilmesi veya yeniden adlandrlmas yolu ile tanmlanr. -kavramlara ait rnek verileri: alan modlleri belirli bir alana ait terminolojik bilgiyi modellerler. Bunun yansra, yerel modllerde bilgiye ait rnek verileri de tutulur. Bilgi kaynaklar kendi veritabanlarndaki rnekleri yerel modllerdeki rneklerle eleyerek, ontolojilerle entegre olurlar.

1. Giri
Merkezi veri entegrasyon sistemlerinde, tek paral, byk bir global ontoloji kullanmak, ontoloji yaam dngsnn deiik safhalarnda problemlere yol amaktadr. Bu problemlerin birou global ontolojinin modlerletirilmesi ile zlmektedir [2]. Bu almada modler bir global ontoloji kullanlmas nerilmektedir. ngrlen modller ve aralarndaki ilikiler ekil 1de gsterilmektedir. Kullanlan modller aada tanmlanmaktadr; Taban ontoloji modl: Alan-bamsz, birok alana zg bilgi bu modlde tanmlanr. Yksek-sral alan ontoloji modl: Baz alanlar arasnda ortak kavramlar olabilir. Bu alan modellerinin entegrasyonu iin, ortak kavramlar yksek-sral alan ontoloji modllerinde tanmlanrlar ve domain modllerinde zelletirilerek veya referans vererek kullanlrlar. Alan ontoloji modl: Bir alan ontoloji modl, belirli bir alana ait terminolojik bilgiyi modeller. Yerel ontoloji modl: Yerel modller iki tr bilgiyi saklarlar; ekil 1: Modller ve aralarndaki hiyerarik ilikiler. Ontoloji tabanl entegrasyon sistemleri iin ontolojilerin gelitirilmesi ok nemlidir. Bu nedenle, bu srecin kolaylatrlmas iin nerilmi metodolojiler ve aralara ihtiya duyulmaktadr. Ne yazk ki, imdiye kadar nerilmi entegrasyon sistemlerinin birou metodoloji ve ara destei sunmamaktadr [1]. Bu almada, modler bir global ontoloji gelitirmeye ynelik bir metodoloji ve bu metodolojiyi temel alan bir ara sunulmaktadr. Bildirinin geri kalan u ekilde dzenlenmitir; takip eden blmde entegrasyon-tabanl modl gelitirme metodolojisi anlatlmaktadr. Blm 3 bu metodolojiyi temel alarak gerekletirilmi ontoloji gelitirme aracn sunmaktadr. Son blm sonular ve bir ksm zerinde allmaya balanm gelecek almalar zetlemektedir.

323

4. ULUSAL YAZILIM MHENDSL SEMPOZYUMU - UYMS'09

2. Modl-tabanl Ontoloji Gelitirme Metodolojisi


Global ontolojinin modlerlemesi ve bu modllerin farkl kiilerce modellenmesi, zellemi bir metodoloji ihtiyac oluturmutur. Modl-tabanl ontoloji gelitirme metodolojisi bu ihtiyac karlamak zere sunulmutur ve aada zetlenen admlar iermektedir; 2.1. Modllerin ve Kapsamlarnn Belirlenmesi Ontoloji gelitirici, teknik ve finansal alan uzmanlarna, kullanclara, varolan veritabanlarna ve dkmanlara bavurarak modlleri ve modllerin kapsamn belirler. 2.2. Modllerin Oluturulmas Modllerin oluturulmas, modllerin kavramsallatrlmasn ve formalizasyonunu ierir. Kavramsallatrma safhasnda, modle ait terimler tiplerine gre gruplandrlr, temel ve yardmc kavram hiyerarileri oluturulur. Formalizasyon safhas, ontolojinin formal bir dilde gsterilmesidir. Bu almada, zel bir formalizasyon dilinin kullanlmas savunulmamaktadr. Bunun yerine, herhangi bir dil ile birlikte kullanlabilecek genel bir dil uzants sunulmaktadr. Bu yapta seti veri entegrasyonu asndan nem tamaktadr. Varolan ontoloji dilleri, ontolojilerin bir kii tarafndan gelitirileceini varsayar ve ontoloji gelitiriciler dndaki ontoloji kullanclar asndan nemli olabilecek yaptalarndan yoksundurlar. Formalizasyon safhasnda, sunulan yaptalarnn kullanlmas ontoloji kullanclarnn nceden-tanml modl kavramlarn anlamalarn kolaylatrmaktadr. Bu dil uzantsnn elemanlar aada listelenmektedir; Soyut nitelikler: Soyut nitelikler, rneklendirilemeyen fakat alt nitelikleri yaratlabilen niteliklerdir. rnein, boyut nitelii rneklendirilemez fakat hibiri soyut olmayan alt nitelie (en, boy, ykseklik) sahiptir. Bir soyut nitelie ait deer alan tanmlanamaz. Bu niteliin veri entegrasyonu asndan nemi, yerel ontoloji gelitiricileri, rneklendirilmesi istenmeyen alan ontoloji nitelikleri hakknda bilglilendirmesidir. Temel nitelikler: Felsefe alannda, temel nitelik bir nesnenin mutlaka sahip olmas gereken nitelik olarak tanmlanr. Buna karn, yardmc nitelik bir nesnenin sahip olabilecei fakat sahip olmas zorunlu olmayan niteliidir [3]. Bu alma kapsamnda, temel nitelik spesifik bir uygulama iin bir nesnenin sahip olmas gerekli zellikleri olarak tanmlanmtr. Bir nesnenin temel niteliklerine ait deerlerin (temel nitelik soyut bir nitelik olarak tanmlanmad srece) belirtilmeleri zorunludur. Yerel ontoloji gelitiriciler, ontolojilerindeki rneklere ait temel nitelik deerlerinin belirtilmesinden sorumludurlar. l birimleri: Birok niceliin llmesi, ifade edilmesi ve ayn tr niceliklerin birbiriyle karlatrlmas iin birimlerin kullanlmas zorunluluktur. nerilen metodolojiye gre, bir nitelik iin en fazla bir birim belirtilebilir. Bylelikle,

modller aras leklendirme uyumsuzluklar [1] nlenmi olur. Somutlatrc nitelikler: Bir ontoloji rneine i ait somutlatrc bir nitelik p, bir dizi deere sahiptir. Bu deerlerin herbiri vi iin, p niteliinin deeri vi olan en az bir tane gerek dnyada tanml somut rnek bulunmaktadr. Somutlatrc nitelikler, soyut ontoloji rneklerinin birden fazla somut rnekle elemesini salarlar. Somut herbir rnek iin, soyut bir ontoloji rnei yaratlmad iin, ontolojiye ait rneksel verinin boyutu belirli snrlarda tutulabilir. Ontoloji aralarnn leklenebilirlik problemleri gznnde tutulduunda, somutlatrc niteliklerin kullanm byk lekli uygulamalar iin kritik olmaktadr. Somutlatrc niteliklerin kullanlmasnn etkileri, birden fazla somutlatrc nitelie sahip rneklerde daha iyi gzlemlenebilmektedir. Bir soyut rnein, herbiri m adet farkl deer alabilen, n tane somutlatrc nitelii olduu varsayldnda, karlk gelen somut rneklerin says mn deerine ulamaktadr. 2.3. Modllerin Bakm Modllerin bakm yerel ve alan ontoloji gelitiriciler arasnda youn bir iletiim gerektirmektedir. Yerel ontoloji gelitirici, ilgili alan ontolojilerindeki deiiklikleri takip etmeli ve ontolojisini gncel tutmaldr. Bir yerel ontoloji gelitirici, herhangi bir alan ontolojisinde veya farkl bir yerel ontolojide deiiklik yapamaz. Bu nedenle, alan ontolojisindeki eksiklikler hakknda alan ontoloji geliticiyi uyarmaldr. Buna karlk, alan ontoloji gelitirici yerel gelitiricilerin isteklerine yant vermelidir. Farkl modller arasnda entegrasyonu korumak iin metodoloji kapsamnda aadaki kurallar tanmlanmtr; Bir ontoloji modl, yalnzca o gelitiricisi tarafndan deitirilebilir. modln

Yerel ve alan ontolojilerinin artml modifikasyonunda bir kstlama yoktur.

olarak

rneklendirilmi veya dier ontolojilerce referans gsterilmi alan ontolojisi kavramlarnn modifikasyonu engellenmitir.

3. ONTECO: Veri-Entegrasyonu Temelli Modler Ontoloji Gelitirme Arac


Bu almada, modl-tabanl metodolojinin uygulanmasn kolaylatrmak iin bir ontoloji gelitirme arac sunulmaktadr. Ara, http://aegont.bilmuh.ege.edu.tr/onteco/ adresinden indirilebilir. Aracn drt temel bileeni bulunmaktadr; Ontoloji Sunucusu ontoloji deposundaki tm ontolojileri ykler, bu ontolojiler zerinde karsama yapar ve ontoloji istemcisinden gelen sorgular yantlar. Ontoloji stemcisi herhangi bir modl yaratmak veya dzenlemek amacyla kullanlr. Modl kaydedildikten sonra, deiiklikler sunucuya gnderilir. Aracn ilk versiyonu uzak veya birden fazla ontoloji istemcisini desteklememektedir.

324

4. ULUSAL YAZILIM MHENDSL SEMPOZYUMU - UYMS'09


Fakat istemci/sunucu mimarisi, gelimeye ak bir yap sunmaktadr. Ontoloji Deposu ontoloji dosyalarn ve ontolojilere ait metaveriyi saklamaktadr. Ontolojik metaveri OMV [4] modeli kullanlarak yaratlmtr. Ontolojiye ait metaveriler isim, uri, tip (taban, meta-alan, alan, yerel), tanm, fiziksel patika, import edilen ontoloji listesi, doal dil, ontoloji dili, gelitirici, gelitirilme ve gncellenme tarihlerini kapsamaktadr. Bu metaveri ayn zamanda ontoloji hiyerarisinin oluturulmas iin kullanlmaktadr. Benzerlik Tespit Bileeni ontoloji gelitiricilerin farkl ontolojilere ait kaynaklar arasndaki olas elemeleri belirlemelerine yardmc olurlar. Bu bileen, farkl isimtabanl teknikleri (normalizasyon, altdizgi testleri, editdistance, Yahoo veritabannn Trke Hearst rntleri ile aranmas) paralel kompozisyon [5] ile biraraya getirerek kullanr. 3.1. Ara zelliklerine Genel Bak Aracn destekledii zellikler aadaki gibi listelenebilir; metodoloji-temelli ontoloji gelitirme destei, modl-tabanl metodolojinin uygulanmasn kolaylatrr, metodolojiye aykr operasyonlar engelleyerek Tablo 1deki kstlara uygun ontoloji gelitirilmesini salar. Ayrca, arata metodoloji kapsamnda nerilen dil uzantsna ait yaptalar da desteklenmektedir (ekil 1). ontoloji modlleri arasnda hiyerarik ilikiler, modller aras "imports" ilikisi zerine kuruludur. Bu aa topolosindeki ada, alt seviyeli modller, yukardaki modllere ait kavramlar yeniden kullanrlar. ekil 2, rnek bir ontoloji aacn gstermektedir. daha kk ontoloji modlleri ile hzl ve etkin gelitirme, farkl spesifikasyonlara sahip istemcilerle alabilme olana sunar. farkl modllere ait kaynaklar arasnda metodoloji-uyumlu ilikiler kurulmasn salar. Ontoloji gelitiricilerin ema (kavramlar aras ilikiler) ve rnek seviyesindeki (kavram rnekleri arasndaki ilikiler) kaynaklar ilikilendirmesini kolaylatrr. ekil 3te, ara yeni oluturulan bir kavramla elemesi olas kavramlar listelemekte ve seilen elemenin metodoloji uyumlu olmad kullancya bildirmektedir. modller aras askiyom tama destei salar. Bu ilem farkl opsiyonlar ve onlarn kombinasyonlar ile gerekletirilebilir. Bu opsiyonlar snf tanmn tama, snfn niteliklerini tama, snfn rneklerini tama ve snfn kaynak ontolojideki snflarla ilikilerini silme olarak sralanabilir. ekil 4te modller aras aksiyom tama dmesi ve ilem penceresi grlmektedir. hzl ve kolay rnek girii ile yaplandrlm, satrlar ve stnlardan oluan izelge formundaki rnek verilerinin ontolojiye aktarlmasn salar (ekil 4te gsterilen DS2Onto dmesi ile). Yaygn elektronik izelge formatlar ve CSV format desteklenmektedir.

ekil 1: Metodoloji kapsamnda nerilen dil uzantsna ait yaptalar.

ekil 2: rnek bir ontoloji aac.

ekil 3: Farkl modllere ait kaynaklar arasnda metodolojiuyumlu ilikiler kurulmas.

ekil 4: Modller aras kavram tama ve hzl rnek girii ilemleri.

325

4. ULUSAL YAZILIM MHENDSL SEMPOZYUMU - UYMS'09


Operasyon C snfna Csub alt snfn ekle Alan Ontolojisi Od Yerel Ontoloji Ol

4. Sonular ve Gelecek alma


Bu almada, veri entegrasyonuna ynelik olarak kullanlan global ontolojilerin modler olarak gelitirilmesi iin bir metodoloji nerilmektedir. Bu metodolojinin uygulanmasn kolaylatrmak iin metodoloji kstlarn ve gereksinimlerini karlayacak bir ara gelitirilmitir. Ara destei, metodolojiyi dierlerinden ayran en nemli farklardan birisidir. leriye dnk olarak, aracn varolan bir ontoloji ile metodoloji arasndaki uyumsuzluklar bulacak bir bileenle geniletilmesi planlanmaktadr. Bylelikle, varolan bir ontolojinin, metodoloji uyumlu bir ontoloji ailesine entegrasyonu kolaylaacaktr.

eer Csub snf Od eer Csub snf Ol ierisinde ierisinde tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve C snf Od veya C snf Ol veya Oimp ierisinde Oimp ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa C snfna Csuper eer Csuper snf Od eer Csuper snf Ol st snfn ekle veya Oimp veya Oimp ierisinde ierisinde tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve C snf Od C snf Ol ierisinde ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa P niteliine Psub eer Psub nitelii eer Psub nitelii alt niteliini ekle Od ierisinde Ol ierisinde tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve P nitelii Od veya P nitelii Ol veya Oimp ierisinde Oimp ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa P niteliine Psuper eer Psuper nitelii eer Psuper nitelii st niteliini ekle Od veya Oimp Ol veya Oimp ierisinde ierisinde tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve P nitelii Od P nitelii Ol ierisinde ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa C snfna rnek eer C snf Od eer C snf Ol ekle veya Oimp veya Oimp ierisinde ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa P niteliine eer P nitelii Od eer P nitelii Ol nalan (veya ierisinde ierisinde ardalan) ekle tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve P iin #domains P iin #domains (#ranges) <=1 ise (#ranges) <=1 ise C snfna P temel eer C snf Od eer C snf Ol nitelii ekle ierisinde ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa C snfna P eer C snf ve P eer C snf ve P somutlatrc nitelii Od nitelii Ol nitelii ekle ierisinde ierisinde tanmlanmsa tanmlanmsa P niteliine u eer P nitelii Od eer P nitelii Ol birimini ekle ierisinde ierisinde tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve P iin #units<=1 P iin #units<=1 ise ise I rneine ait P eer I rnei Od eer I rnei Ol niteliine deer ierisinde ierisinde ata tanmlanmsa ve tanmlanmsa ve P bir soyut nitelik P bir soyut nitelik deilse deilse l sil eer l Od eer l Ol ierisinde tanml ierisinde tanml ise ve karsanm ise ve karsanm bir l deilse bir l deilse Tablo 1: Metodoloji kstlar.

5. Kaynaka
[1] Wache, H., Vgele, T., Visser, U., Stuckenschmidt, H., Schuster, G., Neumann, H., Hbner, S.: Ontology-based integration of information - a survey of existing approaches. In: IJCAI-01 Workshop: Ontologies and Information Sharing. (2001), 108-117. [2] Stuckenschmidt, H., Klein, M.: Structure-based partitioning of large concept hierarchies. In: International Semantic Web Conference. (2004), 289303. [3] Robertson, T.: Essential vs. accidental properties. Technical report, Stanford Encyclopedia of Philosophy (2008) [4] Hartmann, J., Sure, Y., Haase, P., Palma, R., del Carmen Surez-Figueroa, M.: Omv - ontology metadata vocabulary. In: Ontology Patterns for the Semantic Web Workshop. (2005) [5] Euzenat, J., Shvaiko, P.: Ontology matching. SpringerVerlag, Heidelberg (DE). (2007)

326