You are on page 1of 192

Vi sinh v t h c mi tr ng

B i: PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh

Vi sinh v t h c mi tr ng

B i: PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh

Phin b n tr c tuy n: < http://voer.edu.vn/content/col10506/1.1/ >

Thu vien Hoc Lieu Mo Viet Nam

Ti li u ny v vi c bin t p n i dung c b n quy n thu c v PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh. Ti li u ny tun th theo gi y php Creative Commons Attribution 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/). Ti li u c hi u nh ngy: July 16, 2011 Ngy t o PDF: May 16, 2012 bi t thng tin v ng gp cho cc module c trong ti li u ny, xem tr. 183.

N i dung
1 Nh ng khi ni m c b n v vi sinh v t 1.1 1.2 1.3 1.4 Vi sinh v t trong t nhin, trong i s ng, s n xu t c a con ng i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 C u trc v ch c nng c a t bo Procaryot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Dinh d ng c a vi sinh v t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Cc chu trnh sinh a ha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . 43

2 Gi i thi u m t s nhm vi sinh v t 2.1 M t s nhm vi khu n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 3 Vi sinh v t v x 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 3.10 l mi tr ng nhi m M t s khi ni m cn b n v x l sinh h c mi tr ng nhi m . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Kh nng c a vi sinh v t phn h y m t s nhm ch t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 S phn h y sinh h c m t s ch t c bi t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Nh ng nhn t nh h ng n s phn h y sinh h c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 X l In situ i v i n c ng m . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Ph c h i sinh h c pha bn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Ph c h i sinh h c pha r n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . 142 X l sinh h c pha kh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 X l sinh h c ch t th i r n h u c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 X l n c v x l n c th i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176

4 Vi sinh v t v b o v mi tr ng Ch m c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Tham gia ng gp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .183

iv

Chng 1

Nh ng khi ni m c b n v vi sinh v t
1.1 Vi sinh v t trong t ng i1 nhin, trong i s ng, s n xu t c a con

1.1.1 Khi ni m m u v vi sinh v t


Vi sinh v t l nh ng c th r t nh b, m a s khng c nhn th y b ng m t th ng. Chng bao g m nhi u lo i c th , khc nhau r t c b n v m c t ch c t bo v l ch s ti n ha, cng nh v ngha th c ti n. Nh ng nhm vi sinh v t ch y u l: vi khu n (bacteria), c khu n (archaea), n m (fungi), t o (algae), ng v t nguyn sinh (protozoa), v virut (viruses). Ring virut l nh ng th c th cha c c u t o t bo, cc vi sinh v t khc u thu c m t trong hai lo i t bo: t bo cha c nhn i n hnh hay t bo procaryot (procaryotic cells) v t bo c nhn i n hnh hay t bo eucaryot (eucaryotic cells). Trong ph n ny c a chng, chng ta s c p v n t t n m t s nhm l n ho c nhm nh vi sinh v t trn c hai phng di n khoa h c v th c ti n.

1.1.2 Vi sinh v t trong cy ch ng lo i pht sinh chung c a sinh gi i


Tri t c a chng ta c 4,6 t nm tu i. Ng i ta tm th y nh ng ha th ch c a procaryot c tu i 3,5 3,8 t nm. S s ng c a cc c th procaryot xu t hi n m t th i gian ng n sau khi tri t ngu i b t i. R t c th cc c th procaryot u tin c l i s ng k kh. Sau , t i cch y kho ng 2,5 3 t nm th xu t hi n m t nhm procaryot khc l vi khu n lam (cyanobacteria) v i s quang h p s n sinh ra oxy. T , v i s c m t c a oxy, th vi sinh v t ngy cng a d ng D a trn trnh t nucleotit c a ARN ribosom (ARNr ), Carl Woese v c ng s cho r ng cc c th procaryot ti n ha thnh hai nhm khc nhau t r t s m. Trn hnh 19.331 trnh by cy ch ng lo i pht sinh c a sinh gi i theo t ng c a Woese v cch trnh by c a Prescott. Theo , cy ch ng lo i pht sinh chung chia thnh ba cnh chnh i di n cho ba nhm nguyn th y: vi khu n (bacteria), c khu n (Archaea), v sinh v t c nhn th t (Eucarya). Vi khu n v c khu n phn ha tch kh i nhau tr c, r i sau sinh v t c nhn th t xu t hi n. Ba nhm nguyn th y ny c g i l ba lnh gi i (domain), m i lnh gi i g m nhi u ngnh (phylum), v gi i (kingdom). Theo cch s p x p tr c y th cc gi i n m trong ba lnh gi i ny. Hnh 19.3 31. Cy ch ng lo i pht sinh chung c a sinh gi i. Cc m i quan h c xc nh d a trn s so snh trnh t nucleotit c a ARN ribosom. Cy c xy d ng theo t ng c a J. Olsen v C.R.Woese, v i cch trnh by c a Prescott v c ng s . Ngu n: 31
1 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59419/1.1/>.

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

M t cch v n t t nh t, ba lnh gi i khc nhau v cc c i m cn b n nh t, l v nhn, v ARNr , v v lipit c a mng t bo. T bo vi khu n v c khu n u cha c nhn th t m ch c m t c u trc tng ng nhn, c g i l th nhn (nucleotit, nuclear body) th ny khng c mng bao quanh. Trong khi cc sinh v t c nhn th t s th nhn ny c mng kp bao b c. ARNr v lipit mng c a chng cng khc nhau. Ngoi ra l hang lo t s khc nhau khc gi a ba lnh gi i. Thu c v . . . ch vi khu n th t. [BDGV, 126-128]

1.1.3 Nh ng c tnh chung c a vi sinh v t


1.1.3.1 Kch th c nh b Vi sinh v t th ng l nh ng c th n bo, nn khi ni v kch th c c a vi sinh v t cng l ni v kch th c t bo c a chng. Thng th ng vi sinh v t c kch th c t bo t 1 n 10 micromet (1 m=10-3 mm), ty theo chng thu c nhm procaryot hay eucaryot, trong khi t bo th c v t hay t bo ng v t c ng knh kho ng 100 m (kho ng 1.1 40). Tuy nhin v i nh ng pht hi n g n y th c nh ng t bo procaryot r t nh ho c r t l n l n hn c t bo eucaryot thong th ng. D i y l m t vi s li u v kch th c c a vi khu n. Nh nh t v. . . i u c n nh n ra l kch th c r t nh b c a vi sinh v t c nh ng ngha r t quan tr ng v hnh thi h c, v ho t tnh v tnh linh ng trong trao i ch t, v s phn b sinh thi; v chng ta ph i c nh ng phng php lm vi c c bi t v i chng trong phng th nghi m. m t gc khc cng c n th y r ng m c d kch th c r t nh b, vi sinh v t v n th c hi n r t h u hi u m i ch c nng m m i c th a bo th c hi n: h p th v tiu ha ch t dinh d ng, thu nh n nng l ng, sinh t ng h p, tch ly ch t d tr , ti p nh n v x l cc tc ng c a mi tr ng, chuy n sang giai o n ngh trong nh ng i u ki n mi tr ng b t l i. 1.1.3.2 Vi sinh v t l m t h p ph n c a mi tr ng s ng Vi sinh v t do c kch th c hi n vi v do c nhi u kh nng sinh h c r t c bi t m t n t i h u kh p m i ni trn tri t: ngay xung quanh chng ta ( t, n c, khng kh, dung, th c ph m), v ngay trn b m t c th , trong c th chng ta (trn da, trong xoang mi ng, xoang ru t. . .) Trong t nhin, nh ng mi tr ng bnh th ng ni c cc i u ki n thu n l i cho h u h t c th s ng (v ch t dinh d ng, nhi t , pH, oxi. . .) th c m t khu h vi sinh v t phong ph v ch ng lo i v ng c v s l ng. V d : trong 1gam t t ng canh tc c th c t i kho ng hn 20 t vi khu n, vi ch c tri u vi n m, vi ch c nghn vi t o; trn c th chng ta, trong 1cm2 da c a vng trn c th c t i b n mi nghn vi khu n Staphylococcus epidermidis, cn vng cc ngn chn th s vi khu n ny l hn m t tri u; l cha k cc vi sinh v t khc. c bi t, nh ng mi tr ng c c tr (extreme environments), ni m m i ng v t v th c v t khng th t n t i, th v n c m t s vi sinh v t sinh tr ng Cc mi tr ng c c tr y l nh ng ni c m t hay nhi u i u ki n r t kh c nghi t nh nhi t r t cao ho c r t th p, pH r t axit ho c r t ki m, m n cao, p su t cao, ngho dinh d ng, khng c oxi. . . Ring v nhi t , nh ng gi i h n trn v nhi t i v i c khu n (Archaea), vi khu n (bacteria), v vi sinh v t c nhn th t (eukaryotic microorganisms) l 113, 95, v 62o C, theo th t , trong khi h u h t ng v t v th c v t khng th sinh tr ng trn 50o C. M t vi v d v cc vi sinh v t s ng trong cc mi tr ng c c tr c nu ra d i y. C khu n Pyrolobus fumari c kho ng nhi t sinh tr ng t 90 n 113o C, trong nhi t t i u 105o C, s ng t i cc c t khi en cc vng bi n su trn 1000m C khu n Cenarchacum symbiosum thu c nhm a l nh (psychrophiles) sinh tr ng nhanh nh t nhi t 15o C ho c th p hn c phn l p ngoi khi b bi n California C khu n Thermoplasma volcanium sinh tr ng t i u 55o C v pH 2, c phn l p t cc vng c ni l a nhi u ni trn th gi i.

3 Cc loi c khu n Picrophilus oshimae v P. toridus thu c nhm c c k a axit (extreme acidophile) c pH t i u cho sinh tr ng l 3 ho c th p hn n a c phn l p t nh ng vng c ni l a mi n b c Nh t B n Nh ng vi sinh v t c c k a ki m (extreme alkalophiles) sinh tr ng t i u pH 10 ho c cao hn. Trong s ny, nhi u ch ng Bacillus c phn l p t cc mi tr ng s ng pH>10, nh cc su i ki m v cc h giu cacbonat. Nh ng ch ng Bacillus ny c th sinh tr ng pH 11. Ngoi ra ng i ta cng quan st th y cc c th gi ng Bacillus trong ru t gi c a m t loi m i n t ni c i u ki n r t ki m, pH t i 12, m c d cha bi t r nh ng c th ny c ho t tnh trao i ch t hay khng. Nh ng vi sinh v t c c k a m n (extreme halophiles) sinh tr ng c trong kho ng n ng mu i 2,0 5,2 M, v i n ng t i u l 3M. Trong s ny c loi c khu n Halobacterium lacusprofundi v m t s loi t o l c Dunaliella sinh tr ng H Su (Deep Lake) thu c Nam C c ni c n ng mu i 4,5M v nhi t d i 0o C trong 8 thng m i nm. V i cc c c tr v nhi t , mu i, l c ion v v nng su t s n xu t b c m t (10o g.C/m2 /nm) th H Su c coi l m t trong nh ng mi tr ng s ng kh c nghi t nh t trn tri t. T i cc vng bi n su (su hn 1000m), khng nh ng p su t n c r t l n (kho ng 1100 atm), m nhi t th r t l nh (<5o C), h u nh khng c nh sng v r t ngho dinh d ng (oligotrophic). Tuy nhin, t i cc c t khi en (black smoker) trong vng bi n su th nhi t l i r t cao (270-380o C) v ch t dinh d ng r t d i do. V th t i vng bi n su c hai nhm vi sinh v t a p su t n c (barophiles) sinh tr ng: m t nhm g m cc vi khu n a l nh a p su t ho c c c k a p su t [psychophilic (extreme) barophilic bacteria], v m t nhm g m cc c khu n c c k a nhi t a p su t (hyperthermobarophilic archaea). Nhm u ch y u g m 5 chi c a -proteobacteria: Photobacterium, Shewanella, Colwenia, Moritella, v m t nhm m i ch a ch ng CNPT3, cng nh ch ng DSK25 thu c chi Bacillus. Trong nhm th hai th c Pyrococcus spp Cc c khu n sinh metan (methanogenic Archaea, methanogens) l m t nhm a c c tr c bi t b i s a d ng v cc i u ki n c c tr m cc thnh vin c a nhm thch ng v i: M t s s ng nhi t g n khng c a Nam C c, nh Methanococcoides burtonii v Methanogenium frigidum, cn s khc th s ng 110o C trong cc gi ng th y nhi t (hydrothermal vents) y i dng, nh Methanopyrus kandleri, Methanothermus fervidus, Methanoremus sociabilis, Methanococcus jannaschii, v Methanococcus igneus. Ph m vi r ng v mu i, t n c ng t n n c bi n bo ha mu i. Methanohalobium evestigatum c phn l p t m t th m vi sinh v t H Sivash v sinh tr ng pH trung tnh, m n cao (2,6 5,1 M) Ph m vi pH r ng, t ki m n axit: Methanosalsus zhilinaeae th a ki m (pH 8,2 10,3), cn Methanosarcina sp. th a axit (pH 4 5). Cc vi sinh v t dinh d ng t (oligotrophs) c hi u l nh ng vi sinh v t sinh tr ng trong m t mi tr ng ngho dinh d ng (ch a 0,2 16,8 mg cacbon h u c ha tan/L). Vi khu n siu hi n vi (ultramicrobacterium) dinh d ng t Sphingomonas sp.,ch ng RB2256, l m t trong s , c phn l p t v nh Resurrestion, Alaska. Deinococcus radiodurans l m t vi khu n khng b c x , n c th s ng st nhi t chi u x gi t ch t h u h t cc lo i bo t l 3 000 000 rad (trong khi li u gy ch t v i ng i l 500 rad). Vi khu n ny c phn l p l n u nm 1956 t h p th t chi u x b ng tia . Sau , cc loi Deinococcus c tm th y trong b i, trong th t ch bi n, trong d ng c y t , v i, th c ph m kh, phn ng v t. Tuy v y, chng ta v n cha bi t r ni s ng t nhin c a vi khu n ny. M t s vi sinh v t a cc i u ki n c c tr khc nh tnh c c a dung mi h u c, c a hydrocacbon, c a kim lo i n ng: Vi khu n Rhodococcus sp. c th sinh tr ng trn benzene nh ngu n cacbon duy nh t Cc c khu n a m n, n m Xeromyces bisporus, v cc vi sinh v t s ng trong (endolithic microorganisms) c coi l nhm a kh h n (xerophiles) ho c ch u c kh h n (xerotolerants).

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

1.1.4 Vai tr c a vi sinh v t trong t nhin


V t ch t trong t nhin lun tu n hon: chuy n t d ng v c sang d ng h u c v ng c l i. Trong qu trnh tu n hon y, cc c th s ng c chia thnh ba nhm ty theo vai tr c a chng: Ton b cy xanh v cc vi sinh v t quang d ng t ng h p cc ch t h u c t cacbondioxit nh s d ng nng l ng m t tr i, nn c g i l sinh v t s n xu t Ton b ng v t th s d ng ph n l n sinh kh i s c p vo vi c t o ra nng l ng v m t ph n nh vo vi c t ng h p sinh kh i c a chng, nn c g i l sinh v t tiu th N m v vi khu n c vai tr tch c c trong s phn h y ch t h u c c a m i ng v t, th c v t thnh ch t v c (s v c ha hay s khong ha, mineralization), do c g i l sinh v t phn h y. N m th ng vai tr ny trong mi tr ng t, cn vi khu n th trong c mi tr ng t v mi tr ng n c. Nh v y, cc c th s ng tham gia vo s tu n hon v t ch t trong t nhin b ng cch lm cho v t ch t y tu n hon t d ng v c sang d ng h u c v ng c l i, thong qua cc ph n ng kh v ph n ng oxi ha. Cc ph n ng kh v oxi ha do cc c th s ng th c hi n y cng cc qu trnh khng sinh h c d n n chu trnh sinh a ha (biogeochemical cycles) l s tu n hon c a ton b cc nguyn t trong n i b m t ph n ho c gi a cc ph n c a h sinh thi kh ng l c a chng ta (tri t), g m kh quy n, th y quy n, th ch quy n, v sinh quy n.

1.1.5 Vai tr c a vi sinh v t trong i s ng v s n xu t c a con ng i


Chnh nh s v c ha ch t h u c m cc nguyn t trong ch t h u c c tr v d ng v c tr v cho kh quy n v cho t hay n c, do , s s ng khng b ng ng tr : nhi u kh v c c tr v kh quy n, trong CO2 c dung cho cy xanh th c hi n quang h p, nhi u ch t v s c tr v t v n c trong cc mu i c a N,P,S c c th s ng h p th t ng h p tr l i cc ch t h u c. Cng chnh b ng s v c ha m vi sinh v t tham gia vo s t lm s ch cc tghuyr v c b nhi m h u c m c v a ph i, cng nh tham gia vo s phn h y xc sinh v t v ch t h u c v n x y ra t nhin trong t, lm cho m t t chng ta ang s ng ni chung khng b ng p trn trong xc ng v t th c v t th m ch khng cn ch cho chng ta s ng. M t khc, s v c ha nh vi sinh v t l c s c a h u h t cc qu trnh x l sinh h c (bioremediations) i v i cc mi tr ng n c v t. Trong chng 4 chng ta s xem xt s tu n hon c a cc nguyn t quan tr ng hng u i v i s s ng: C, N, P, S, Fe, v Mn.

1.2 C u trc v ch c nng c a t bo Procaryot2


1.2.1 M u
Nh chng ta bi t, t bo c a m i c th s ng u thu c m t trong hai lo i: t bo cha c nhn i n hnh, hay t bo procaryot (procaryotic cells), v t bo c nhn i n hnh, hay t bo eucaryot (eucaryotic cells). Thu c v cc c th procaryot c vi khu n (bacteria) t c vi khu n th t (eubacteria) v vi khu n c (archeobacteria hay archaea). Cn thu c v cc c th eucaryot c t o, n m, ng v t nguyn sinh, t t c th c v t v m i ng v t. Nh v y khi ni m vi sinh vt ch hm l nh ng c th c kch th c hi n vi ch khong hm g v m t phn lo i, ho c v h th ng h c v n d a trn c s c u trc v ch c nng c a t bo. Vi sinh v t bao g m cc c th thu c c hai nhm, procaryot v eucaryot. S khc nhau r rng nh t gi a chng l ch cc t bo procaryot c hnh thi n gi n hn nhi u so v i eucaryot v khng c m t nhn th t s - t c nhn c bao quanh b i m t mng nhn; tri l i, t bo eucaryot th ng l n hn, ph c t p hn v hnh thi, v nh t l c nhn c bao quanh b i mng nhn. Ngoi ra cn hng lo t s khc bi t n a gi a hai lo i t bo, c nu trong b ng 1. B ng 1. So snh cc t bo procaryot v eucaryot
2 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59435/1.1/>.

6 c tnh - T ch c c a v t ch t di truy n * Nhn th t s quanh) (c mng bao

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V T bo procaryot Khng c Khng c 1a Hi m Khng c Khng x y ra Truy n m t ph n AND, theo m t h ng Khng c Khng c Th ng khng c
b

VI SINH V T

T bo eucaryot C C >1 Ph bi n C C x y ra Thng qua gi m phn v s k t h p cc giao t C C C Kch th c hi n vi, c mng, th ng g m 20 vi qu n x p x p theo ki u 9 + 2 C C ho h c, n gi n hn v ho h c v khng ch a peptidoglican

* AND ph c t p, lin k t v i histon * S l ng nhi m s c th * Cc intron trong cc gen * Nucleolus(plasmosom) * S phn bo gin phn - Ti t h p di truy n - Cc ti th - Cc h t l c l p - Mng sinh ch t ch a sterol - Tin mao

Kch th c d i hi n vi, cu t o b ng m t s i Khng c Khng c Th ng ph c t o v ch a peptidoglican e

- L i n i ch t - B my Golgi - Thnh t bo - Nh ng khc bi n trong cc c quan t n gi n hn * Cc ribosom * Cc lysosom v peroxisom * Cc vi qu n * B khung t bo

70S Khng c Khng c ho c Hi m C th khng c

80S C C C
xem ti p trang sau

7 - S bi t ho -M t trong cc ch c nng:N2 ->N h u c, NO3 -> N2 , sinh metan - Kh nng dng ch t v c lm ngu n nng l ng duy nh t m c cha cao C m t s loi m c cao, thnh m v cc c quan Khng c

m t s loi

Khng c

B ng 1.1

a. C th c thm thng tin di truy n trn cc plasmit. b. Ch c cc Mycoplasma v cc vi khu n dinh d ng metan (Methanotrophs) c ch a cc sterol. Cc Mycoplasma khng th t ng h p cc sterol v i h i c cung c p. Nhi u procaryot ch a cc hopanoit. c. Cc Mycoplasma v Archaea khng c thnh t bo ch a peptidoglican. Qua b ng 1 v hnh 1 c th khi qut ho s khc nhau v gi ng nhau gi a hai lo i t bo y nh sau: - Cc t bo procaryot khng c nhn i n hnh c bao b c b i mng nhn, cn cc t bo eucaryot th c. y l s khc nhau quan tr ng nh t. - H u h t cc t bo procaryot nh hn v n gi n hn c v c u trc l n ch c nng so v i lo i t bo kia. Chng nh b ng kho ng cc ty th ho c cc l p th c a eucaryot. S n gi n v c u trc c a cc procaryot th hi n ch chng khng c nhi u c quan t c mng bao quanh, cn s n gi n v ch c nng th hi n ch khng c hai c ch phn bo gin phn v gi m phn, n gi n v t ch c c a v t li u di truy n, thi u v ng nhi u qu trnh ph c t p v n di n ra cc t bo eucaryot. Hnh 1. S m t t bo procaryot (a) v eucaryot (b) a) S lt c t d c c a m t t bo vi khu n. Cm: mng sinh ch t, Cp: sinh ch t, Ge: tin mao, Gly: h t glycogen, Ka; v b c, Li: Cc gi t lipit, N: nucleus, PHB: axit poly- -hydroxybutyric, Pi: pili, Pl: plasmit, Po: cc h t polyphotphat, Rd: cc ribosom v polysom, S: Cc gi t lu hunh, Zw: thnh t bo. b) S lt c t d c c a m t t bo th c v t. Chl: Cc l p th , Cm: mng sinh ch t, Cp: sinh ch t, Di: th l i (dictyosom), ER: l i n i ch t, Ex: bng ti t (exocytose); Li: cc gi t lipit, Mi: ti th , Mt: cc vi qu n, N: nucleus ho c nhn, Rb: cc ribosom, T: l nh trn thnh t bo, V: cc khng bo, Zw: thnh u t bo. Tuy nhin s gi ng nhau, s th ng nh t v sinh ho m c phn t gi a hai lo i t bo cng r t hi n nhin: - Chng c t o thnh t nh ng h p phn sinh ho gi ng nhau. - M di chuy n c a chng l gi ng nhau, tr m t vi lo i l . - S bi u hi n cc thng tin di truy n ch a trong ADN c a chng cng gi ng nhau. - Cc nguyn l c a trao i v cc con ng trao i ch t quan tr ng c a chng l gi ng nhau. - Do v y, bn d i s khc nhau su s c, r r t v c u trc v ch c nng c a hai lo i t bo, chng ta v n nhn th y s th ng nh t th m ch cn su s c, c b n hn, gi a chng: l s nh t qun m c phn t , s nh t qun ny l c s cho m i qu trnh s ng trn hnh tinh ny. Trong th c ti n, khi ni m procaryot c dng theo ngha chung, bao g m c vi khu n th t (eubacteria) v vi khu n c (archeobacteria hay archea); khi ni m vi khu n (bacteria) th ng ch vi khu n th t.

1.2.2 Khi qut v c u trc c a t bo procaryot


1.2.2.1 Kch th c, hnh d ng v s s p x p cc t bo C m t quan ni m ph bi n cho r ng nh ng c th nh v n gi n nh procaryot th kh n i u v hnh d ng v kch th c. i u ch l m t m t c a v n . M t th hai l, chng cng kh a d ng v hnh thi v kch th c, do s khc nhau v b n ch t di truy n v c do i u ki n sinh thi n a (hnh 2, 3, 4, 5). V hnh d ng, c hai nhm chnh l vi khu n hnh c u, hay c u khu n (coccus, cocci) v vi khu n hnh que hay tr c khu n (rocl, bacillus, bacilli).

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Cc c u khu n th khc nhau v s s p x p cc t bo nh sau: - Song c u khu n (diplococcus, diplococci) l nh ng c u khu n m khi phn chia chng khng r i nhau, do t o thnh m t c p t bo (Neisseria, hnh 5). - Lin c u khu n (streptococcus, streptococci) l nh ng c u khu n m sau nhi u l n phn chia trn cng m t m t ph ng cc t bo khng tch ri nhau. l tr ng h p c a cc chi Streptococcus, Enterococcus, v Lactococcus (hnh 2b). - T c u khu n (Staphylococcus, Staphylococci) l nh ng c u khu n phn chia theo nh ng m t ph ng b t k do t o thnh nh ng chm t bo gi ng nh chm nho (Staphylococcus, hnh 2a). - Vi c u khu n (micrococcus, micrococci), th th ng phn bo trong hai m t ph ng t o thnh cc kh i vung g m b n t bo (micrococus). - chi Sarcina, cc c u khu n phn chia t bo trong ba m t ph ng, do t o thnh nhm hnh kh i g m tm t bo. Cc tr c khu n th khc nhau v m t vi c i m: - T l gi a chi u di v i chi u r ng: c nh ng tr c khu n ng n n m c trng g n gi ng c u khu n, nn c th g i l c u - tr c khu n (cccbacilli). - Hnh d ng c a u mt t bo: ph ng, cong, hnh u i u x g, u x i. - S s p x p t bo: nhi u tr c khu n c t bo ng ring r , m t s khc th x p t bo thnh chu i. Bacillus megaterium c t bo to v x p chu i di (hnh 2c). - D ng cong c a t bo: m t s t tr c khu n c d ng cong nh d u ph y ho c nh m t vng xo n khng hon ton, l tr ng h p c a chi Vibrio (hnh 2e). S a d ng v hnh thi c a vi khu n cn th hi n cc tr ng h p sau y: - X khu n (Actinomycetes) r t th ng t o nh ng s i di filaments, micelia (hnh 3a). - Nhi u vi khu n c d ng gi ng nh ng tr c khu n di xo n l i, c g i l cc xo n khu n (Spirillum) n u chng l r n ch c, v g i l xo n th (Spirochetes) n u chng l m m d o (hnh 2d, 3c, 4a, 4b). - Hypomicrobium c d ng oval n d ng qu l (hnh 3d) th t o thnh m t ch i u nt c a m t s i di. - C nh ng vi khu n khc th t o thnh nh ng cu ng khng s ng, nh Gallionella ch ng h n (hnh 3f). - M t s t vi khu n c d ng d t, v d nh ng khu n d t s ng trong cc h mu i, do Anthony E.Walsby pht hi n (hnh 3e). Chng s ng nh nh ng h p d t hnh vung t i ch nh t, kch th c 2 x 2-4m, d y ch c 0,25 m. - Cu i cng, c nh ng vi khu n c hnh d ng khng c nh, hay khng c hnh d ng c trng (hnh 3b). B n ny c g i l c tnh a hnh (pleomorphic), th m ch m c d chng c th , gi ng nh Corynebacterrim, th ng c d ng gi ng tr c khu n. V kch th c, vi khu n cng r t khc nhau theo th t t nh n l n, c th k : - Nh nh t v m i c bi t n g n y nh t, l cc vi khu n c nano (nanobacteria) hay cn g i l cc vi khu n siu nh , c ng knh t 0,2 n n d i 0,05m. M t s ch ng c nui c y thnh cng, cn h u h t chng ch l nh ng v t th gi ng nh vi khu n v c kch th c hi n vi m thi. Ng i ta t ng quan ni m r ng t bo ch c th nh n m c c ng knh 0,14 m 0,20 m, nhng g n y ng i ta pht hi n th y nhi u vi khu n nano cn nh hn th . M t s nh vi sinh v t h c cho r ng cc vi khu n nano l nh ng v t th nhn t o. D nhin c n c thm nhi u nghin c u n a lm sng t ngha c a nh ng d ng s ng ny. - Vi khu n c kch th c quen thu c l Escherichia coli, v i kch th c trung bnh l 1,1 1,5 m chi u r ng x 2,0 6,0 m chi u di. - M t s t vi khu n th kh to, v d m t s xo n th i khi di t i 500m (n a milimet!) v m t vi khu n lam Oscillatorria c ng knh t i 7 m (tng ng h ng c u c a mu). - M t vi khu n kh ng l , Epulopiscium fishelsoni, s ng trong ru t c a m t loi c, th c kch th c t i 600 x 80 m, ngha l x p x m t d u g ch n i! (hnh 6a). G n y hn, pht hi n m t vi khu n cn to hn th , sng trong t ng l ng ng c a i dng, c tn g i l Thiomargarita namibiensis, v i ng knh 100 700 m (hnh 6b). Nh v y m t s t vi khu n cn l n hn c m t t bo eucaryot trung bnh (m t t bo th c v t hay ng v t i n hnh c ng knh t 10 n 50 m).

9 1.2.2.2 S t ch c c a t bo procaryot

Cc t bo procaryot c cc c u trc r t khc nhau. Nh ng ch c nng ch y u c a chng c tm t t trong b ng 2 v c minh ho m t ph n hnh 7. Khng ph i m i c u trc u c m t m i chi vi khu n. Ngoi ra, cc t bo gram m v gram dng cng khc nhau v thnh t bo. Tuy v y, cc t bo procarryot v n c nh ng c tnh chung v c u trc c b n v v cc h p ph n quan tr ng nh t. B ng 2. Ch c nng c a cc c u trc t bo procaryot

C u trc 1. Nucleoit 2. Mng sinh ch t

Ch c nng * Ni ch a v t li u di truy n (ADN) * Hng ro th m ch n l c* Ranh gi i c h c c a t bo* V n chuy n ch t dinh d ng v ch t th i* Ni di n ra nhi u qu trnh trao i ch t (h h p, quang h p)* Pht hi n cc tn hi u mi tr ng i v i ho ng ng (chemotaxis) * T o hnh th t bo.* Trnh cho t bo kh i b tan trong mi tr ng long. * T ng h p protein * Ch a cc enzym thu phn* Lin k t cc protein cho s thu nh n v ch bi n ch t dinh d ng * C quan di ng c a t bo * C quan bm.* C quan ghp i. * Phao lm n i t bo trong cc mi tr ng n c * khng s th c bo.* Bm vo cc b m t. * D tr ngu n cacbon, ngu n photpho v cc ch t khc

C m t a a

3. Thnh t bo

4. Ribosom 5. Khoang chu ch t

a b

6. Tin mao 7. Tim mao (tua) 8. Khng bo kh 9. V b c v l p nhy 10. Cc th n nh p

b b b b b
xem ti p trang sau

10 11. N i bo t

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V * D ng khng s ng st qua cc i u ki n kh c nghi t


B ng 1.2

VI SINH V T

Cc t bo procarryot l n gi n hn nhi u so v i cc t bo eucaryot. i u ny s d c th y r hn sau khi tm hi u v t bo eucaryot trong chuyn ti p theo (chuyn C u trc v ch c nng c a t bo eucaryot). B n c bi t? B n ngh g? NH NG VI KHU N K D V i nh ng vi sinh v t th ng g p xung quanh, chng ta th ng ngh r ng cc t bo procaryot, t c vi khu n, l nh hn cc vi sinh v t eucaryot (v d n m men t o). Chng ta cng bi t r ng cc t bo procaryot sinh tr ng nhanh hn nhi u so v i h u h t t bo eucaryot v chng khng c nh ng h th ng v n chuy n ph c t p c d ng b ng hay ti nh eucaryot ( c thm v t bo eucaryot). Chng ta cng th a nh n r ng chng ph i nh b, m t ph n b i v s khuy ch tn ch t dinh d ng vo t bo l ch m, ph n khc v c nh th th t l di n tch b m t/ kh i l ng m i cao. Th r i, nh ng quan ni m y b t u lung lay, khi m t vi sinh v t kh ng l hnh i u x g, c pht hi n trong ru t c a m t loi c Bi n (Acanthurus nigrofuscus): nm 1985, trong cng b c a mnh v pht tri n ni trn, cc tc gi Fishelson, Montgomery v Myrberg cho r ng l m t sinh v t thu c gi i Protista. Sau vo nm 1993, b ng cch so snh trnh t ARNr nh n d ng vi sinh v t ni trn, m ngy nay c tn g i Epulopiscium fishelssoni, Esther Angert, Kendall Clemens v Norman Pace cho bi t r ng vi sinh v t ny l m t procaryot c quan h v i chi vi khu n gram dng Clostridium. Khi y ng i ta th y b t ng v kch th c c a E.fishelsoni (t ch Latin epulum - b a ti c, v piscium - c): 80 x 60m, thng th ng di 200 n 500m (hnh b). Nh v y vi khu n ny c kh i l ng g p m t tri u l n so v i Escherrichia coli! M c d u kch th c kh ng l nh v y, n v n c c u trc t bo ki u procaryot. N di ng v i t c kho ng hai l n chi u di c th / 1 giy (kho ng 2,4cm/pht) nh c tin mao ki u vi khu n ph kh p b m t t bo. Kh i sinh ch t c a n ch a cc nucleoit l n v nhi u ribosom nh m t t bo l n ph i c. Epulopiscium d ng nh v t qu gi i h n v kch th c do s khu ch tn quy nh, nh c m t l p ngoi l mng t bo c cu n ch t. i u lm tng b m t t bo v do lm tng c ng s v n chuy n ch t dinh d ng. Epulopiscium c l c lan truy n gi a cc v t ch c a n thng qua s nhi m phn c v th c n c a c. Vi khu n ny c th b lo i tr b ng cch lm cho con c v t ch b i trong th i gian vi ngy. N u nh ng con c con cha b nhi m. ng ch l i u ny khng x y ra cc con c tr ng thnh. Tuy v y vi khu n ni trn v n cha ph i l to nh t, n m i ch b ng 1% so v i vi khu n Thiomargarita namibiensis c Heidi Schulz tm th y trong t ng l ng ng c a bi n vng b bi n Namibia vo nm 1997. Vi khu n ny c hnh c u, ng knh t 100m n 750m, th ng t o thnh cc chu i t bo, trong cc bao nh y. M t khng bo chi m t i kho ng 98% t bo v ch a ch t l ng giu nitrat; bao quanh khng bo ny l m t l p ch t nguyn d y 0,5 m 2,0m cha y cc h t lu hunh. L p ch t nguyn sinh ny c d y ng nh cc h u h t vi khu n v m ng cho cc t c khuy ch tn v n di n ra vi khu n. Nitrat c dng lm ch t nh n i n t i v i qu trnh oxy ho lu hunh v s n sinh nng l ng. Nh v y, v i s pht hi n ra hai procaryot kh ng l ni trn th quan ni m phn bi t procarryot v i eucaryot d a theo kch th c t bo khng cn ng v ng. Nh ng proaryot v a nh c n l l n hn nhi u so v i m t t bo eucaryot bnh th ng. Ngoi ra, m t s t bo eucaryot c pht hi n l i r ng chng c kch th c nh hn so v i ng i ta th ng v n t ng. V d i n hnh l Nanochlorum eukaryotum, c ng knh ch 1- 2 m. Hi n nay n c xc nh r ng l eucaryot th c s , v i m t nucleus, m t cloroplasst v m t ty th . S hi u bi t c a chng ta v nh ng nhn t gi i h n kch th c t bo procarryot c n ph i c xem xt l i. Quan ni m r ng cc t bo l n l t bo eucaryot v nh l procaryot khng th ng v ng c n a. Cu h i: 1. S khc nhau cn b n gi a t bo procaryot v t bo eucaryot l g? 2. Nh ng s khc nhau gi a chng?

11 3. S pht tri n ra nh ng vi khu n l n hn t bo eucaryot bnh th ng, v nh ng t bo eucaryot nh 1 2 m ng knh, ni ln i u g? 4. Cc t bo Cc t bo procaryot c th c nh ng hnh d ng c trng no, kch th c c a chng ra sao. 5. Chng c th t t p v i nhau theo nh ng cch no? 6. V s m t t bo vi khu n v ghi ch nh ng c u trc quan tr ng c a n.

1.2.3 Cc mng c a t bo procaryot


1.2.3.1 i cng M i c th s ng u nh t thi t ph i c cc mng. Cc t bo ph i tng tc theo m t cch no y v i mi tr ng c a chng, c th l mi tr ng bn trong c a cc c th a bo, ho c mi tr ng bn ngoi thay i nhi u hn v nhi u r i ro hn. Cc t bo khng nh ng ph i c kh nng thu n p ch t dinh d ng v lo i b ch t th i, m cn ph i duy tr m i thnh ph n n i bo tr ng thi n nh v c t ch c cao tn t i tr c nh ng thay i bn ngoi. Mng sinh ch t (plasma membrane) bao b c ch t nguyn sinh, c t bo procaryot v t bo eucaryot. T bo ti p xc v i mi tr ng ch y u t i y v nh v y mng ny ch u trch nhi m v nhi u m i quan h v i th gi i bn ngoi. hi u ch c nng c a mng th c n ph i bi t c u trc c a n, nh t l c u trc c a mng sinh ch t. 1.2.3.2 Mng sinh ch t Trong cc mng bao gi cng c nhi u lo i protein v nhi u lo i lipit, v i t l r t khc nhau gi a cc loi. N u so v i cc mng eucaryot th mng sinh ch t c a vi khu n th ng ch a nhi u protein hn, c l v chng th c hi n nhi u ch c nng m mng cc c quan t c a t bo eucaryot th c hi n. H u h t cc lipit no lin k t v imng th c c u trc b t i x ng, v i m t u phn c c v m t u khng phn c c (hnh 8) v c g i l l ng c c. Cc u phn c c th tng tc v i n c (a n c, hydrophilic); cc u khng phn c (k n c, hydrophobic) th khng tan trong n c v c xu th k t h p v i m t u k n c khc. c tnh ny c a cc lipit lm cho chng c kh nng t o thnh m t lop kp trong cc mng. Cc b m t ngoi c tnh a n c, cn cc u k n c th c gi u vo bn trong, cch ly v i n c xung quanh. Trong s cc lipit l ng c c nh v y c r t nhi u phospholipit (hnh 8). Thnh ph n lipit c a cc mng vi khu n thay i theo nhi t duy tr c trang thi l ng c a mnh trong qu trnh sinh tr ng. V d , nh ng vi khu n sinh tr ng cc nhi t th p th ph i ch a cc axit bo c i m nng ch y th p trong photpholipit mng c a chng. Cc mng c a vi khu n th ng khc v i cc mng c a eucaryot ch chng khng ch a cc sterol, nh cholesterol ch ng h n (hnh 9a). Tuy nhin, nhi u lo i mng c a vi khu n ch a cc phn t v i cc c u trc gi ng sterol nhng c 5 vng, c g i l cc hopanoit (hnh 9b) v trong cc h sinh thi th c m t l ng kh ng l cc ch t ny. Cc tnh ton cho bi t r ng t ng l ng cc hopanoit trong cc t ng l ng ng m i thu v c l kho ng 1011-12 t n, x p x t ng l ng cacbon h u c trong t t c cc c th s ng (1012 t n). C b ng ch ng cho th y r ng cc hopanoit gp ph n ng k vo s hnh thnh d u m . Cc hopanoit c t ng h p t cng nh ng ti n ch t c a cc steroit. Gi ng nh cc steroit eucaryot, cc hopaniot c l lm n nh mng vi khu n cc lipit c a mng d c s p x p thnh hai l p phn t c cc u k n c i di n nhau (hnh 10) So v i cc mng c a eucaryot th cc mng c a procaryot c hai l p lipit tng i ng u nhau. eucaryot cc lipit l p n pha ngoi khc v i cc l p n pha trong. M c d h u h t cc lipit trong cc l p n h n h p nhau m t cch t do, nhng v n c nh ng ti u vng khc nhau v thnh ph n lipit v protein. V d c nh ng m ng lipit no giu cholesterol v c nh ng lipit ch a nhi u axit bo bo ho, nh m t s sphingolipit ch ng h n. Cc m ng lipit trm ngang l p lipit kp c a mng v cc lipit trong cc l p n li n k tng tc v i chng. Nh ng m ng lipit ny c l tham gia vo r t nhi u qu trnh c a t bo, ch ng h n s di ng, s truy n tn hi u. Cc m ng ny cng c th lin quan n s xm nh p v s l p ghp c a m t s virut.

12

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

c bi t, cc mng c a nhi u vi khu n c khc v i mng vi khu n th t ch c l p n ch a cc phn t lipit chi m h u nh ton b b dy c a mng, thay v l p kp. Cc mng t bo l nh ng c u trc r t m ng, ch dy kho ng 5-10mm v ch c th c nhin th y d i knh hi n vi i n t . B ng cc k thu t hi n i, ng i ta th y r ng nhi u lo i mng, trong c mng sinh ch t, c c u t o bn trong ph c t p. Nh ng h t hnh c u nh nhn th y trong cc mng ny c l l nh ng protein c a mng, chng n m gi a l p lipit kp c a mng (hnh 11). M hnh c u trc mng c th a nh n r ng ri nh t l m hnh kh m l ng c a S.Jonathan Singer v Garth Nicholson (hnh 10). Theo m hnh ny th c hai lo i protein c a mng. Cc protein ph th g n l ng l o v i mng v c th d dng b lo i b . Chng tan trong cc dung d ch n c v chi m 20 30% t ng l ng protein c a mng. Ph n cn l i, 70-80%, l cc protein thi t y u c a mng. Chng khng d dng c tch chi t kh u v khng tan trong cc dung d ch n c. Cc protein thi t y u, gi ng nh cc lipit c a mng, c tnh l ng c c: nh ng vng k n c c a chng c vi vo trong l p lipit kp, cn nh ng ph n a n c th nh ra kh i m t b m t c a mng (hnh 10). M t s protein ny th m ch r t l n, n m xuyn qua ton b b dy c a l p lipit kp. Cc protein thi t y u c th d ch chuy n m t cht so v i b m t mng nhng khng th quay l n u ui ho c xoay quanh tr c c a n, trong l p lipit. b m t ngoi c a cc protein trong mng sinh ch t cng th ng c nh ng cacbohydrat nh vo v c l chng c nh ng ch c nng quan tr ng no . Hnh nh trn y l v mng t bo bi u th m t h th ng b t i x ng v c t ch c cao, cng nh c tnh linh ng v nng ng. Cc mng t bo c c u trc v ch c nng r t khc nhau. Nh ng sai khc ny l l n v c tnh c trng n m c cc c i m c a mng c th c dng nh nh ng c i m v nh n bi t vi khu n. Mng sinh ch t c a cc t bo procaryot ph i hon thnh hng lo t ch c nng nh: Duy tr kh i sinh ch t, nh t l nh ng t bo khng c thnh, v ngn cch n v i xung quanh. Ho t ng nh m t hng ro th m ch n l c, ngha l ch cho php cc ion v phn t no i qua (vo v ra kh i t bo). Nh v y n trnh s th t thot cc h p ph n quan tr ng c a t bo do s r r. Tang c ng s v n chuy n m t s ch t nh ng ch t khng th t v n chuy n xuyn qua mng. Cc h th ng v n chuy n tch c c ny trong mng th c hi n s h p th ch t dinh d ng, s lo i b cc ch t th i, s ti p cc protein. T i mng di n ra nhi u qu trnh trao i ch t quan tr ng nh: h h p, quang h p, t ng h p cc lipit v cc h p ph n c a thnh t bo v c l c m t s quy trnh lin quan n nhi m s c th . Ch a nh ng phn t ti p nh n c bi t, gip t bo pht tri n v cc ho ch t c a mi tr ng xung quanh c p ng ph h p. R rng, mng sinh ch t l m t b ph n thi t y u c a vi sinh v t. hi u thm v mng, c th c thm cc chuyn th m th u, s v n chuy n cc ch t qua mng.

1.2.4 Cc h th ng mng

trong lng kh i sinh ch t

Sinh ch t c a cc t bo procaryot khng ch a cc quan t c mng ph c t p ki u nh ty th (mitchndria) ho c l c l p (chloroplasts), nhng v n c th c m t vi ki u c u trc mng. Ki u c u trc mng ph bi n nh t l mesocom (mesosome). l nh ng ph n c a mng t bo chm su vo trong kh i sinh ch t, c d ng ti (b ng), ng, ho c t m d t (hnh 12 v 16). Chng th ng c m t vi khu n gram dng cng nh c m t c nhm gram m. Cc mesosom th ng c nhn th y g n vch ngang c a cc vi khu n ang phn chia v i khi c v nh chng dnh vo nhi m s c th . Nh v y chn c th lin quan n s t o nn thnh t bo trong qu trnh phn bo, ho c chng c vai tr trong s sao chp nhi m s c th v phn ph i nhi m s c th b n sao v cc t bo con. Tuy nhin, hi n nay nhi u nh vi khu n h c cho r ng cc mesosom khng ph i l nh ng c u trc t nhin c a t bo, chng xu t hi n do s x l ho h c t bo nh m soi knh hi n vi i n t . C l chng l nh ng ph n c a mng t bo c s khc bi t v ho h c v b t ra b i ho ch t dng x l t bo.

13 M t ki u mng khc, khc h n mesosom, cng t n t i nhi u vi khu n (hnh 13). l nh ng mng sinh ch t g p khc nhi u ln v chi m m t kho ng l n trong t bo nh nhi u vi khu n quang h p (vi khu n lam, vi khu n ta), ho c nh cc vi khu n c c ng h h p m nh nh vi khu n nitrat ho. Nh ng mng ny cng c th t t p l i thnh cc bng hnh c u, bng d t, ho c cc mng hnh ng. C l nh s g p n p ny m mng c c b m t r ng l n c th ho t ng trao i ch t m ng hn. Cu h i: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. M t b ng s c ghi ch v b ng l i, m hnh kh m l ng c a mng t bo. Li t k cc ch c nng c a mng sinh ch t. Vai tr c a lipit c a mng i v i i s ng vi khu n? So snh mng t bo c a t bo procaryot v i t bo eucaryot, c a vi khu n c v i vi khu n th t. Hy ni v cc hopanoid. Th o lu n v b n ch t, c u trc c a cc ch c nng c th c c a mesosom Cc c u trc n i sing ch t kh c c a vi khu n, khng k mesosom?

1.2.5 Kh i ch t nguyn sinh


1.2.5.1 i cng Ch t nguyn sinh c a t bo procaryot kh v i cc t bo eucaryot ch khng ch a cac c quan t g n v i mng t bo. Kh i ch t nguyn sinh (cytoplasmic matrix) l kh i ch t n m gi a mng sinh ch t v nucleoit; n ch a nhi u n c (70% kh i l ng). Qua knh hi n vi i n t , th ng th y ch t nguyn sinh ch a cc ribosom (ribosomes) v c t ch c cao (hnh 14). Cc protein c bi t c s p x p nh ng v tr c bi t, v d c c c a t bo v t i ni m t bo s phn chia. Nh v y, m c d vi khu n c th khng c b khung t bo th c s , nhng chng c m t h th ng tng t nh th , c b n ch t protein, n m trong kh i ch t nguyn sinh v nh th m t bo c hnh d ng nh t nh. Mng sinh ch t v m i c u trc c bao b c trong n h p thnh ci g i l th nguyn sinh (protoplast); nh v y kh i ch t nguyn sinh chnh l ph n ch y u c a protoplast. 1.2.5.2 Cc th n nh p (Inclusion Bodies)

l nh ng h t ch t h u c ho c v c c m t trong kh i ch t nguyn sinh, th ng c nhn th y r d i knh hi n vi quang h c. Nh ng h t ny th ng c t bo dng nh nh ng kho d tr ch t dinh d ng hu c, v c v d tr nng l ng, v cng lm gi m p su t th m th u trong t bo b ng cch lin k t cc phn t thnh d ng h t. M t s lo i h t n nh p khng c mng bao b c m n m t do trong bo ch t, l: Cc h t polyphotphat (polyphosphate). Cc h t xyanophyxin (cyanophycin). M t s h t glycogen (glycogen). M t s lo i h t n nh p khc th c mng bao quanh, mng ny d y kho ng 2-4mm, l mng n v khng ph i l mng kp nh hnh. Cc v d l: Cc h t poly--hydroxybutyrat (hydroxybutyrate). M t s h t glycogen. M t s h t lu hunh Nh ng cacboxysom (carboxysomes). Cc khng bo kh.

14

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Mng c a cc th n nh p c thnh ph n ho h c khc nhau: m t s c b n ch t protein, m t s khc ch a lipit. Nh trn ni, cc th n nh p c dng d tr dinh d ng v nng l ng, nn s l ng c a chng thay i theo tr ng thi dinh d ng c a t bo. V d cc h t polyphotphat s c n ki t n u t bo s ng cc mi tr ng n c ng t v n ngho photphat. D i y c p tm t t m t s th n nh p quan tr ng. Cc h t glycogen v cc h t poly--hydroxybutyrat (PHB) l nh ng ngu n d tr cacbon t bo sinh ra nng l ng v th c hi n sinh t ng h p. Nhi u vi khu n cng d tr cacbon d i d ng cc gi t m . Glycogen l m t polyme (polymer) c a cc n v glucoz, l nh ng chu i di c t o thnh b i cc lin k t (1->6) glycosit (hnh 15). Poly--hydroxybutyrat (PHB) g m nh ng phn t hydroxybutyrat n i v i nhau b ng cc c u n i este gi a cc nhm cacboxyl c a cc phn t li n k . Thng th ng th m i loi vi khu n ch ch a m t trong hai lo i polyme ni trn, nhng cc vi khu n quang d ng th ch a c hai. Cc h t poly--hydroxybutyrat c knh 0,2 0,7m d nh n bi t, c nhu m mu b ng thu c nhu m Sudan en quan st d i knh hi n vi quang h c, chng cng d nhn th y d i knh hi n vi i n t (hnh 16). So v i PHB, glycogen c b t n mt hn trong kh i ch t nguyn sinh, d i d ng cc h t nh cc ng knh 20 100mm v th ng ch c nhn th y qua knh hi n vi i n t . N u cc t bo ch a nhi u glycogen th php nhu m b ng dung d ch iodin s lm cho chng b t mu nu - . - Cc h t xyanophyxin l d tr nit vi khu n lam (hnh 18a) c c u t o t cc polypeptit l n ch a nh ng l ng g n b ng nhau c a arginin v axit aspartic. Cc h t ny th ng l n nhn th y qua knh hi n vi quang h c. - Cacboxysom l nh ng h t d tr v enzym ribuloz 1,5 biphotphat cacboxylaz (ribulose 1,5 biphosphat carboxylase) v c th l m t v tr c a s c nh CO2 . Chng c m t nhi u vi khu n lam, nhi u vi khu n nitrat ho, v nhi u Thiobacillus. Cc h t ny l nh ng kh i a di n c ng knh kho ng 100m. - Cc khng bo kh, m t lo i th n nh p h u c ng ch nh t, c vai tr c a nh ng phao lm cho t bo n i h n ln b m t ho c g n b m t mi tr ng n c. Cc khng bo ny c m t nhi u vi khu n lam, vi khu n quang h p mu ta v mu l c v m t s vi khu n n c khc nh Halobacterium v Thiothrix. Vai tr trn y c a cc khng bo kh c minh ho sinh ng qua m t th nghi m n gi n m n t ng sau y. Cc vi khu n lam trong m t chai n c y v nt ch t v n c th n i, nhng n u p v nt chai b ng ba ch ng h n th chng chm ngay xu ng y. Vi c ki m tra cc vi khu n tr c v sau th nghi m ny cho th y r ng s tng p su t t ng t lm v cc khng bo kh, cng t c l lm v cc phao c a chng. Cc khng bo kh l m t c u trc g m nhi u c u trc nh , hnh tr r ng c g i l cc bng kh (hnh 17). Cc thnh c a cc bng kh ch a lipit v ch bao g m m t protein nh duy nh t. Cc d i n v c a protein ny c x p v i nhau t o thnh m t hnh tr kn, c ng, r ng v khng th m n c, nhng cc kh c a khng kh i qua. Nh ng vi khu n c khng bo kh c th t n i su c n thi t ph h p v i c ng nh sng, n ng oxy v n ng ch t dinh d ng. Chng t chm xu ng b ng cch n gi n lm v cc bng kh, cn mu n n i ln th c n ph i t o thnh cc bng kh m i. Cc th n nh p v c bao g m: - Cc h t polyphotphat ho c cc h t volutin (hnh 18a), l nh ng d tr photphat ho c d tr nng l ng c a nhi u vi khu n. Polyphotphat l m t polyme khng phn nhnh c a cc ortophotphat lin k t v i nhau b ng cc c u n i este. Nh v y cc h t volutin l nh ng d tr photphat - m t h p ph n quan tr ng c a cc c u trc t bo nh cc axit nucleic ch ng h n. m t s vi khu n, cc h t volutin cn l d tr nng l ng.

15 Cc h t volutin i khi cn c tn l cc h t i mu (metachromatic granules): chng c mu hay cc mu xanh khc nhau tu theo c nhu m b ng xanh metylen hay b ng xanh toluidin, theo th t . - Cc h t lu hunh, l kho d tr lu hunh t m th i l m t s vi khu n (hnh 18b). V d , vi khu n quang h p mu ta c th s sunfua hydro (hydrogen sulfide) lm ch t cho i n t trong qu trnh quang h p v tch lu lu hunh sinh ra, trong khoang chu ch t ho c trong nh ng gi t nh c bi t c a sinh ch t. - Th t tnh (magetosome), l m t lo i th n nh p khng c ch c nng d tr m l t nh h ng trong nh ng vng c t tnh c a tri t. Th ny ch c m t s t vi khu n ( c chuyn m c B n c bi t? B n ngh g?, bi Cc nam chm s ng). Trong cc th ny c ch a s c d ng qu ng s t t . B n c bi t? B n ngh g? CC NAM CHAM S NG Cc vi khu n khng nh ng c th p ng v i cc nhn t ho h c c a mi tr ng, nh chng ta bi t, m cn p ng v i cc nhn t khc n a. M t v d h p d n cc vi khu n n c c p ng v i t tnh (aquatic magnetotactic bacteria), chng c kh nng t nh h ng trong vng c t tr ng c a tri t. H u h t nh ng vi khu n ny c ch a nh ng chu i n i bo c a cc h t c t tnh (Fe3 O4 ) hay cn g i l cc th t tnh (magnetosomes), v i ng knh kho ng 40 100mm (hnh 19a,b); nh ng vi khu n ny cng th ng c bao b c b i m t mng ngoi (hnh 19a). M t s loi khc, s ng trong mi tr ng c lu hunh, th c cc th t tnh c b n ch t l greigit (greigite, Fe3 S4 ) v pyrit (pyrite, FeS2 ). V r ng m i h t qu ng s t ni trn l m t nam chm nh xu nn trn cc vi khu n b c bn c u th dng chu i th t tnh c a mnh xc nh h ng b c v h ng y c a thu v c, bi xu ng su t i t ng l ng ng giu dinh d ng ho c t nh v su t i u trong cc mi tr ng n c ng t v n c bi n. Cc vi khu n c p ng t tnh nam bn c u ni chung cng xc nh nam v h ng d y theo cch nh v y. i u th v l cc th t tnh cng c m t no c a chim, c ng California, c heo, ra xanh v ng v t khc, c l gip vo chuy n ng bay hi c a chng. Nh v y, ng v t cng c nhi u t p tnh gi ng v i c a vi khu n v nh ng s gi ng nhau ny l nhi u hn nh ng g chng t ng t ng tr c y. 1.2.5.3 Cc ribosom (Ribosomes) l nh ng c quan t lm nhi m v t ng h p protein. Chnh t i y thng tin v n c m ho trong ARN thng tin (mRNA) c d ch m thnh protein. D i knh hi n vi i n t c phng i th p, cc ribosom g n l ng l o v i mng sinh ch t. Cc ribosom n m trong kh i ch t nguyn sinh th t ng h p cc protein c gi trong t bo, cn cc ribosom g n v i mng ch t th t ng hp cc protein c a ra bn ngoi t bo. Chu i polypetit m i c t o thnh th cu n (= g p) khc l i c hnh d ng cu i cng c a n ngay khi c t ng h p t i ribosom, ho c khng lu sau khi c t ng h p xong. Hnh d ng c a m i protein ph thu c vo trh t cc axit amin c a n. C nh ng protein c bi t c g i l ch t chm sc (chaperones), lm nhi m v tr gip chu i polytein c bi t c g i l ch t chm sc (chaperones), lm nhi m v tr gip chu i polypeptit trong qu trnh cu n khc t o thnh cc c u hnh ring c a mnh. S t ng h p protein, bao g m r t nhi u ho t ng c a cc ribosom v cc chaperon th v t qu khun kh c a m c ny nn khng c c p y. C n lu r ng cc ribosom c a t bo pocaryot th nh hn c a t bo eucaryot. Chng th ng c g i l cc ribosom 70S, c kch th c 14-15x20mm, c tr ng l ng phn t kho ng 2,7 tri u v c h p thnh b i m t ti u ph n 50S v m t ti u ph n 30S. Ch S trong cc con s ni trn bi u th n v Svedberg. l n v c a h s l ng, m t n v o t c l ng trong ly tm; m t h t cng di chuy n nhanh khi b ly tm th gi tr Svedberg c a n hay h s l ng c a n cng l n. H s l ng l m t hm s c a tr ng l ng phn t c a h t, hm s c a kh i l ng h t y. Cc h t cng n ng v cng r n ch c th th ng c tr s Svedberg l n hn v l ng nhanh hn. Cc ribosom trong kh i ch t nguyn sinh c a t bo eucaryot l nh ng ribosom 80S v i ng knh kho ng 22nm. M c d khc nhau v kch th c, c ribosom c a t bo procaryot cng nh eucaryot u c c u thnh b i m t d i n v l n v m t d i n v nh . Cu h i: 1. M t v n t t b n ch t v ch c nng c a kh i ch t nguyn sinh.

16 2. 3. 4. 5.

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V H i tng t cho ribosom. Protoplast l g? Cc t bo procaryot c nh ng lo i th n nh p no, ch c nng c a chng l g? Khng bo kh l g, lin h gi a c u trc v ch c nng c a n?

VI SINH V T

1.2.6 Nucleoit (Nucleoid)


Th nhi m s c c a cc t bo procaryot n m t i m t vng c hnh d ng khng c nh c g i l nucleoit; tn ny ng ngha v i: th nhn (nuclear body), th ch t nhi m s c th (chromatin body) v vng nhn (nuclear region). C th coi vng nhn ny tng ng v i nhn (th c s ) cc t bo eucaryot, nucleus t c m t c quan t c mng bao b c, trong c cc th nhi m s c (t 2 th tr ln). S khc bi t v cch ng gi v t li u di truy n ny c coi l s khc bi t l n nh t gi a cc t bo procaryot v eucaryot. Thng th ng, m i t bo procaryot ch a m t vng xo n kp duy nh t c a axit deoxyribonucleic (ADN), nhng m t s vi khu n th l i c th nhi m s c d ng ADN khng ng vng kn. Ngoi ra, g n y ng i ta cn bi t thm r ng m t s vi khu n nh Virio cholerae c hn th nhi m s c. M c d v ngoi c a cc nucleoit cc vi khu n l khc nhau tu theo phng php c nh v phng php nhu m, nhng qua nh hi n vi i n t u th y chng c cc s i (hnh 16) v c l chng u l ADN. Ngoi nh ng hnh nh thng th ng c a nucleoit qua knh hi n vi quang h c sau khi nhu m b ng thu c nhu m Feulgen c hi u v i ADN, cn c th th y nh ng hnh nh c bi t sau y, th y qua knh hi n vi quang ho c ho c i n t . C nhi u hn 1 nucleoit trong m i t bo vi khu n, n u l t bo ang phn chia sau khi v t li u di truy n c nhn i (hnh 20a). Nucleoit c nh ng ph n nh ra, cha tua t a ra xung quanh h ng vo kh i sinh ch t (hnh 20b,c); l tr ng h p nh ng t bo ang sinh tr ng m nh. C l nh ng ph n nh ra ny ch a ADN ang c phin m m nh t o thnh ARN thng tin (mRNA). Nucleoit ti p xc v i mesosom ho c v i mng sinh ch t. Hnh nh ny c c vo nh ng quan st t m qua hi n vi i n t . Ng i ta cng quan st c cc mng g n v i cc nucleoit tch r i. Nh ng hi n t ng ch ng t r ng ADN c a vi khu n c g n v i cc mng t bo v r ng cc mng t bo c lin quan n s phn chia ADN v cc t bo con trong qu trnh phn bo. Cc nucleoit c th c tch nguyn v n ra kh i cc mng phn tch thnh ph n ho h c. Chng g m 60% ADN, 30% ARN v 10% protein, tnh theo tr ng l ng. Escherichia coli, m t tr c khu n di 2 - 6m m v n n m g n trong nucleoit,ngha l ADN y ph i c cu n l i r t ch t. AND c xo n ch t (hnh 21), c l l m ARN v cc protein c a nucleoit (cc protein ny khc v i cc protein thu c lo i histon nhn c a t bo eucaryot). Hnh nh v m t vng nhn (nucleoit) m i vi khu n nh trn, b t k giai o n pht tri n hay m c phn chia, s khc i trong hai ngo i l sau y thu c planctomycetes (nhm vi khu n n y ch i). chi Pirellula, nucleoit d ng s i cng v i cc h t gi ng nh ribosom t o thnh m t vng, pirellulosom (pirellusosome), c bao b i m t mng n. Gemmata obscuriglobus th th nhn c bao b c b i m t mng kp(hnh 22). Ngoi ta cn cha r nh ng mng ny c ch c nng g v hai ngo i l v a k l ph bi n n m c no.

1.2.7 Cc plasmit (Plasmids)


m t s vi khu n c nh ng phn t ADN xo n kp, th ng ng vng, n m ngoi th nhi m s c v th ng khng g n v i mng sinh ch t, l cc plasmit.

17 Cc plasmit c th t n t i v sao chp khng ph thu c vo th nhi m s c, ho c c th c nh p lm m t v i th nhi m s c. D th no i n a th chng v n c truy n cho cc t bo con (i khi m t s t bo con khng nh n c plasmit trong qu trnh phn bo). Cc plasmit l khng c n thi t i v i sinh tr ng v sinh s n c a t bo ch a n, m c d chng c th mang nh ng gen lm cho t bo c m t u th ch n l c nh: C C C C tnh khng thu c. nh ng kh nng m i v trao i ch t. tnh gy b nh. m t s c tnh khc.

V cc plasmit th ng di chuy n t vi khu n ny sang vi khu n khc nn cc c tnh nh khng thu c ch ng h n c th lan truy n trong qu n th . Cu h i. 1. Nu khi ni m v nucleoit. 2. M t b ng l i v b ng hnh v , hnh nh c a nucleoit hai m c : quan st qua knh hi n vi quang h c v hi n vi i n t . Qua nu nn s khc nhau v nucleoit gi a t bo bnh th ng v t bo sinh tr ng m nh. 3. C m i lin quan g gi a nucleoit v i mng t bo? 4. Nh ng nucleoit no l c bi t nh t, v sao? 5. Plasmit l g, c u trc v ch c nng c a n?

1.2.8 Thnh t bo procaryot


1.2.8.1 i cng Thnh t bo l m t l v a tng i c ng, v a m m d o, co dn, n m ngay bn ngoi mng t bo, m b khung c a n l peptidoglycan hay cn g i l murein. M i vi khu n u c thnh t bo, tr Mycoplasma v m t s vi khu n c (archae bacteria). Nh c thnh t bo m vi khu n c hnh d ng c nh, c c ng, khng b tan do p su t th m th u, khng b tc ng c a nhi u ch t c. Nhi u vi khu n gy b nh c c tnh gy b nh l nh nh ng h p ph n no trong thnh t bo. Tuy nhin thnh t bo cng l ch t n cng c a m t s ch t khng sinh, nh penexilin ch ng h n. Nh c p m t o n trn y, Mycoplasma l m t ngo i l , chng khng c thnh t bo (v khng t ng h p c ti n ch t peptidoglycan). Chnh v v y chng khng b h h n g v i penexilin nhng r t d b tan do s c th m th u v do t ng c a cc ch t t y r a. Ngoi ra, cng do khng c thnh t bo, nh ng vi khu n ny c tnh a hnh: chng c th c hnh c u ho c hnh qu l v i ng knh 0,3 0,8m, nhng cng c th c hnh s i phn nhnh ho c hnh xo n (hnh 23). M t s Mycoplasma, nh M.genitalium ch ng h n, c m t c u trc t n cng c bi t, nh ra t t bo v khi n cho t bo c hnh chai hnh qu l. C u trc ny gip n bm vo cc t bo eucaryot. V ph n cc vi khu n c , thnh c a chng khc h n thnh c a cc procaryot cn lai v c u trc l thnh ph n ho h c, ch y u l do khng ch a peptidoglycan m thay vo l cc protein, cc glycoprotein, ho c cc polysaccarit. Tr l i v i thnh t bo c a h u h t cc vi khu n. Do s khc nhau v thnh t bo, cc vi khu n c chia thnh hai nhm chnh d a theo k t qu c a php nhu m Gram, do Chiristian Gram a ra t nm 1884: Cc vi khu n b t mu tm c g i l vi khu n gra, dng, cn nh ng vi khu n b t mu hng ho c do l gram m. S khc nhau th t s v c u trc gi a hai nhm vi khu n ny c sng t nh knh hi n vi i n t truy n qua: - Thnh t bo vi khu n gram dng l m t l p peptidoglycan (t c murein) duy nh t d y 20 80nm, c tnh ng nh t, n m pha ngoi mng sinh ch t (hnh 24).

18

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

- Trong khi , thnh t bo gram m l r t ph c t p. N l m t l p peptidoglycan d y 2-7nm m pha ngoi n cn m t mng ngoi dy 7-8nm. Kho ng khng gian gi a mng sinh ch t v mng ngoi c g i l khoang chu ch t (periplassmic space). i khi vi khu n gram dng cng th y c m t kho ng tr ng tng t nhng nh hn, n m gi a mng sinh ch t v thnh t bo v cng c g i l khoang ch a ch t. T t c cc c u trc bn ngoi mng sinh ch t th ng c g i l v hay v t bo (cell envelope). G n y c nh ng b ng ch ng cho th y khoang chu ch t c th ch a y m t m ng l i l ng l o c a peptidoglycan. C th khoang l m t khoang ch a y gel hn l ch a ch t l ng. V t ch t c a khoang chu ch t c g i l chu ch t (periplasm). Cc t bo gram dng, n u khng c m t khoang chu ch t r rng v ring bi t th v n c th ch a chu ch t. Kch th c khoang chu ch t c a vi khu n gram m l t 1 n 71nm. Theo cc nghin c u m i y th khoang ny c th chi m t i 20 40% t ng kh i l ng t bo (30 70nm), nhng c n c thm nhi u nghin c u a ra con s chnh xc. N u ph v ho c lo i b c n th n thnh t bo m khng lm h h i mng sinh ch t n m bn d i n th c th thu c cc enzym v cc protein khc c a chu ch t. N u ph v ho c lo i b c n th n thnh t bo m khng lm h h i mng sinh ch t n m bn d i n th c th thu c c enzym v cc protein khc c a chu ch t. Khoang chu ch t c a vi khu n gram m ch a: Cc Cc Cc Cc Cc protein thu phn, t n cng cc axit nucleic v cc phn t photphoryl ho. protein lin k t, tham gia v n chuy n v t ch t t bo. protein v n chuy n i n t ( vi khu n ph n nitrat ho v vi khu n ho thu d ng v c). enzym tham gia t ng h p peptidoglycan. enzym lm c i bi n cc ch t c c h i cho t bo.

V ph n cc vi khu n gram dng, nh c p, chng khng c khoang chu ch t r rng v c l khng c nhi u lo i protein c a chu ch t. B l i, chng ti t ra nh ng enzym tng ng v i cc enzym c a chu ch t vi khu n gram m. Nh ng enzym c ti t ra bn ngoi t bo ny c g i l cc enzym ngo i bo (exoenzymes). M t s enzym khc c gi l i trong chu ch t v g n vo mng sinh ch t. Sau y chng ta c p chi ti t hn v c u trc c a peptidoglycan - b khung c a thnh t bo vi khu n, v c u trc c a thnh t bo gram dng v gram m. 1.2.8.2 C u trc c a peptigoglycan B khung c a thnh t bo procaryot l peptidogycan. Peptidoglycan (t c murein) l m t polyme kh ng l g m ba lo i n v c u trc. - Hai d n xu t t ng l: N-axetylglucassamin (NAG) Axit N-axetylmuramic (lactyl ete c a N-axetylglucassamin) (NAM) - Hai d n xu t t ng ny xen k nhau thnh chu i (-NAG-NAM-NAG-NAM-. . .) Tetrapeptit c a b n lo i axit amin khc nhau, ba trong s khng c m t trong cc protein: axit D-glutamic, axit meso diaminopimelic v D- alanin; axit amin cn l i l L-alanin. S c m t c a cc D- axit amin c tc d ng ch ng s t n cng c a cc peptidse. Cc n v c u trc c a peptidoglycan h u h t cc vi khu n gram m v nhi u vi khu n gram dng c trnh by trn hnh 25. Ph n chnh c a polyme nyl nh ng chu i trong cc g c N- axetylglucosamin v axit N-axetylmurramic xen k nhau. M i chu i tetrapeptit (c a 4 axit amin thu c 4 lo i k trn) n i vo nhm cacboxyl c a axit N-axetylmurramic. nhi u vi khu n th t i v tr th ba trong chu i y khng ph i l axit meso diaminopimelic m l m t axit diamin khc, th ng l L- lisin (hnh 26).

19 Peptidoglycan nh th ny l c trng cho Escherichia coli, cho h u h t vi khu n gram m v nhi u vi khu n gram dng. NAG l N-axetylglucossamin, NAM l Axit N-axetylmurramic (NAG c axit lactic c n i vo b ng lin k t ete). Chu i bn tetrapeptit g m cc axit D- alanin v L-amin xen k nhau, axit mesodiaminopimelic c lin k t thng qua L-cacbon c a n. Cc ph n c a peptiglycan g m ba lo i n v c u trc ni trn th c n i v i nhau qua cc lin k t ngang gi a cc peptit. Th ng th nhm cacboxyl c a D-alamin t n cng c a m t chu i peptit c a polysaccarit ny d c k t n i tr c ti p v i nhm amin c a axit diaminopimelic thu c chu i peptit c a polysaccarit khc, nhng lin k t ny cng c th c thay b ng m t c u n i peptit (hnh 27). H u h t peptidoglycan c a thnh t bo gram m khng c c u n i peptit. Nh cc lin k t ngang gi a cc peptit thu c cc polysaccarit khc nhau m ci ti peptidoglycan tr nn kh ng l v c d ng m ng l i dy c (hnh 28). Nh ng ti ny c tch ring ra t cc vi khu n gram dng v ch c ch n n m c gi c hnh d ng v tnh ton v n c a chng (hnh 29), m v n m m d o v co dn, khng gi ng nh xenluloz. Chng cng ph i c cc l nh cho cc phn t kh c th chui qua. 1.2.8.3 Thnh t bo vi khu n gram dng Thng th ng th thnh t bo vi khu n gram dng l d y, th ng nh t, c u t o ch y u b ng peptidoglycan ch a cc c u peptit (hnh 29 v 30). Tuy nhin thnh t bo gram dng cng th ng ch a m t l ng ln cc axit teichoic, l nh ng polyme c a glyxerol ho c ribitol trong cc monome c lin k t v i nhau nh cc g c photphat (hnh 30 v 31). Cc axit amin nh D-alamin ho c c ng nh glucoz c g n vo cc nhm glyerol v ribitol. Cc axit teichoic c n i vo chnh peptidoglycan nh lin k t c ng ho tr v i nhm hydroxyl c a axit N-axetylmuramic ho c n i vo cc lipit mng sinh ch t; trong tr ng h p sau, chng c g i l cc axit lipoteichoic. Cc axit teichoic th ng nh ln b m t c a peptidotglycan v v chng mang di n tch m, nn cng lm cho thnh t bo gram dng mang i n tch m. Ch c nng c a axit teichoic cn cha c bi t r, nhng c l chsung r t c n thi t cho vi c duy tr c u trc c a thnh t bo. Cc axit teichoic khng c m t vi khu n gram m. Cc vi khu n Staphylococus v h u h t vi khu n gram dng c m t l p g m cc protein b m t c a peptidoglycan c a thnh t bo. Nh ng protein ny tham gia vo tng tc gi a t bo v mi tr ng. M t s protein c lin k t khng c ng ho tr b ng cch g n v i peptidoglycan, v i cc axit teichoic, ho c v i cc th th khc. V d , cc protein c a l p S lin k t khng c ng ho tr v i cc polyme n m r i rc kh p trong thnh t bo. Cc enzym tham gia t ng h p m i v thay th peptidoglycan c l cng tng tc khng c ng ho tr v i thnh t bo. Cc protein khc th lin k t c ng ho tr v i peptidoglycan. Nhi u protein lin k t c ng ho tr c a cc vi khu n gram dng gy b nh c nh ng vai tr nh: Tng c ng s bm vo m ch Ngn c n s opsonin ho, v Phong to s th c bo. cc Staphylococcus, nh ng protein b m t ny c lin k t c ng ho tr v i c u pentaglyxin c a peptidoglycan. M t enzym c tn l sortaz c nhi m v xc tc s g n c a cc protein b m t vo peptidoglycan c a vi khu n gram dng. Cc sortazow c g n vo mng sinh ch t c a t bo vi khu n. 1.2.8.4 Thnh t bo vi khu n gram m ph n trn, qua hnh 24 th y ngay r ng cc thnh t bo vi khu n gram m l ph c t p hn nhi u so v i c a vi khu n gram dng. T ng peptidoglycan m ng k ngy pha ngoi mng sinh ch t c th ch chi m khng qu 5-10% tr ng l ng c a thnh t bo. E. coli, t ng peptidoglycan ny dy kho ng 2nm v ch g m 1-2 l p.

20

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Mng ngoi n m pha t ng peptidoglycan m ng (hnh 32 v 33). L p protein c mng c l ng nhi u nh t c tn l Braus lipoprotein, l m t lipoprotein nh lin k t c ng ho tr v i t ng peptidoglycan n m pha d i n v d u k n c c a n th c vi su vo mng ngoi. Mng ngoi v t ng peptidoglycan g n v i nhau nh lipoprotein ny ch t n m c chng c th cng c tch kh i t bo nh m t h p ph n v y. M t c u trc khc c th gp ph n vo r n ch c c a thnh t bo vi khu n gram m v gi cho mng ngoi ng v tr c a n, l vng dnh nhau (adhesive site). Mng ngoi v mng sinh ch t c l tr c ti p dnh vo nhau t i nhi u vng trn thnh t bo gram m. nh ng t bo E. coli b co nguyn sinh (plasmolyzed), c th nhn th y nh ng vng ti p xc gi a hai mng ny. Nh ng vng dnh nhau y c th l nh ng vng t i hai mng tr c ti p dnh vo nhau ho c c th t i hai mng th c s dung h p v i nhau. Ng i ta cho r ng cc ch t c th i vo t bo qua nh ng vng dnh nhau ny ch khng i xuyn qua chu ch t. C l cc h p ph n khc th ng nh t c a mng ngoi l cc lipopolysaccarit c a n (LPSs). Nh ng phn t l n v ph c t p ny ch a c lipit cng nh cacbohydrat v g m ba ph n: Lipit A Ph n c b n l polysaccarit, v Chu i bn O. LPS t Salmonella typhimurium c nghin c u k , c u trc chung c a n c m t trn hnh 34. 1.2.8.5 C ch nhu m Gram Nh chng ta bi t, h u h t vi khu n u thu c m t t ng hai nhm d a theo k t qu b t mu c a chng trong php nhu m Gram: cc vi khu n gram dng b t mu tm v cc vi khu n gram m b t mu ho c h ng, m c d chng c nhu m trong cng m t php nhu m. M c d u c nh ng gi i thch khc nhau v hi n t ng ny nhng r t c th chng b t mu khc nhau nh v y l do thnh t bo c a chng c b n ch t v t l khc nhau. N u t bo gram dng b l y m t thnh t bo th chng tr thnh gram m. B n thn peptidoglycan th khng b t mu, m n ch c tc d ng ngn c n khng cho thuc nh m tm k t tinh thot ra kh i t bo b nhu m. Theo quy trnh nhu m Gram th u tin vi khu n c nhu m b ng tm k t tinh r i c x l b ng iodin tng c ng s gi thu c nhu m. Sau khi cc vi khu n gram dng c t y mu b ng c n etanol th c th c n lm co th t cc l c a t ng peptidoglycan d y. Nh v y ph c h thu c nhu m iodin c gi l i trong giai o n t y mu ng n ng i v do v y vi khu n gram dng gi c mu tm. Trong khi , t ng peptidoglycan c a vi khu n gram m th r t m ng, khng c nhi u lin k t ngang v c nh ng l to hn. Ngoi ra, vi c x l b ng c n cn tch c lipit ra kh i thnh t bo gram m do lm cho thnh ny cng r ng hn. V nh ng nguyn nhn v a k , c n c tc d ng lo i b ph c h tm k t tinh iodin ra kh i vi khu n gram m.

1.2.9 Thnh t bo v s b o v ch ng p su t th m th u b t l i.
Thng th ng, thnh t bo c vai tr b o v vi khu n ch ng l i s ph hu do p su t th m th u. Cc ch t ho tan c t p trung sinh ch t c a vi khu n nhi u hn so v i h u h t cc ni sinh s ng c a vi khu n v n l nh c trng (hypotonic). Trong qu trnh th m th u (osmosis), n c i xuyn qua cc mng c tnh th m ch n l c nh mng sinh ch t ch ng h n, t cc dung d ch long (n ng n c cao hn) t i cc dung d ch m c hn (n ng n c th p hn). Nh v y thng th ng th n c i vo cc t bo vi khu n v p su t th m th u c th t t i 20 atmotphe t c 300 pound/inch vung. Mng sinh ch t khng th ch ng l i nh ng p su t th m th u l n nh v y v t bo s phng ln r i b ph hu n u khng c thnh t bo. Trong nh ng mi tr ng s ng khc, c tnh u trng (hypertonic) th cc ch t tan c n ng cao hn so v i bn trong t bo. Khi y n c i ra kh i t bo khi n cho t bo ch t co l i v tch ra kh i t bo. Hi n t ng ny c g i l s co nguyn sinh (plasinolysis) v c ng d ng b o qu n th c ph m: nhi u vi sinh v t khng th sinh tr ng trong th c ph m kh v trong m t qu v chng b co nguyn sinh.

21 ch ng minh vai tr c a thnh t bo trong vi c b o v vi khu n ch ng l i s tan do p su t th m th u, chng ta hy x l t bo b ng lysozym ho c penexilin. Enzym lysozym v cacbon s b n c a Naxetylglycosamin Cn penixilin th ngn c n s t ng h p chu i tetrapeptit c a peptidoglycan. Do ch nh ng vi khu n ang sinh tr ng th m i b gi t ch t b i penixilin. tr ng thi ngh (bo t ), ho c tr ng thi nguyn sinh tr ng do i u ki n mi tr ng, vi khu n s thot ch t d i tc d ng c a ch t khng sinh ny. N u cho vi khu n ti p xc v i penexilin trong m t dung d ch ng trng (isotonic) th vi khu n gram dng b bi n i thnh cc th nguyn sinh (prtplast). Cc protoplast ny ti p t c sinh tr ng bnh th ng trong mi tr ng ng trng m v n hon ton khng c thnh t bo. Cn v ph n cc vi khu n gram m, chng v n gi c mng ngoi c a mnh sau khi tr i qu x l b ng penexilin; khi y chng c g i l cc th hnh c u (spheroplast) b i v m t ph n thnh t bo c a chng c gi l i. Cc protoplast v spheroplast c tnh m n c m th m th u: n u chng c a vo m t dung d ch long, chng s b tan do dng n c i vo t bo khng c ki m sot (hnh 35). Thnh t bo l b ph n thi t y u i v i h u h t vi khu n, cn m t s vi khu n khc th l i khng c n. Ch ng h n, cc Mycoplasma th khong c thnh v do v y m n c m v i p su t th m th u, th m v n th ng c th sinh tr ng trong cc mi tr ng long ho c trong t, v mng sinh ch t c a chng v ng ch c hn cc mng sinh ch t khc. Nguyn nhn chnh xc c a hi n t ng ny cn cha c bi t r, tuy r ng ng i ta cho r ng cc sterol c m t trong cc mng c a nhi u loi c th lm cho cc mng ny v ng ch c thm. V khng c m t thnh t bo c ng, nn cc Mycoplasma th ng thu c lo i a hnh (pleomorphic) t c l c kh nng thay i hnh d ng. 1.2.9.1 Cu h i 1. 2. 3. 4. 5. nh ngha thnh t bo c a cc t bo popcaryot? Hy ni r nh ng tr ng h p ngo i l v thnh t bo c a cc c th procaryot. Phn bi t t bo gram m v gram dng. M t peptidoglycan b ng l i v b ng s . nh ngha ho c m t : khoang ngoi, khoang chu ch t, chu ch t, v , axit teichoic, vng dnh nhau, lipopolysaccarit v protein t o l . 6. Gi i thch vai tr c a thnh t bo trong vi c b o v t bo kh i b tan v hy ch r vai tr y b ng th c nghi m. Cc protoplast v spheroplast l g?

1.2.10 S ti t protein
1.2.10.1 i cng

cc t bo procaryot

Trong ph n 7 chng ta bi t r ng thnh t bo procaryot l m t ph c h p ch c kho v th ng r t dy. Nhi u c u trc quan tr ng m t bn ngoi thnh t bo, nh s c th o lu n trong ph n 9. Ngoi ra, cc t bo procaryot th ng ti t ra hng lo t protein, a chng vo mi tr ng xung quanh. Nh v y, vi khu n v vi khu n c ph i c kh nng v n chuy n cc protein t kh i ch t nguyn sinh xuyn qua c mng sinh ch t v thnh t bo. Tu theo h th ng phn lo i, c t nh t nm ho c su cch ti t protein khc nhau cc t bo procaryot. Trong ph n ny chng ta s m t v n t tt b n cch ti t protein quan tr ng nh t: ki u ph thu c Sec, ki u II, ki u I ho c ki u ABC, v ki u III. 1.2.10.2 S ti t protein theo ki u ph thu c Sec

Ki u ph thu c Sec, i khi cn c g i l ki u ti t chung (general secretion pathway, GSP), l ki u ph bi n nh t v nh n m cc protein c v n chuy n xuyn qua mng sinh ch t. Protein s p s a c ti t, t c ti n protein (preprotein) c m t peptit tn hi u (signal peptide) axit amin t n cng c a n, t c u t n cng N. Peptit tn nhi n lo i b s g p khc c a phn t protein sau khi n c t ng h p ribosom v c b my Sec nh n bit m t cch c hi u. Khi cc ti n protein ny c t ng h p ribosom th cc chaperon nh vo chng. Cc chaperon gi cc ti n protein khng b g p khc l i v gip chng i t i

22

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

b my v n chuy n - t c translocon. E.coli cc chaperon c dng nhi u nh t cho s v n chuy n c a SecB v h t nh n bi t tn hi u (signal recognition particle, SRP). SecB c m t cc vi khu n gram m, cn SRP th y c m t m i procaryot. SecB g n v i h p ph n SecA c a translocon v ti n protein c chuy n sang cho SecA. Trong nh ng tr ng h p khc, ph c h p SRP-ti n protein d ch chuy n t i m t th ti p nh n SRP. Sau ti n protein c nh ra nh s thu phn GTP v ti n protein lin k t v i translocon, c l l v i SecA nh tr c. C b ng ch ng cho th y r ng s d ch chuy n c a cc protein c th b t u tr c khi chng c t ng h p xong hon ton cc ribosom. Sau khi ti n protein g n vo translocon th n c v n chuy n xuyn qua mng. Translocon c a vi khu n g m m t ph c h p protein mng c g i l SecYEG (hnh 36a). SecA c th c tch r i, v cc protein khc (SecD, SecF). SecYEG c l gi vai tr t o nn m t knh xuyn qua mng ti n protein i qua. SecA nh n ra v lin k t v i SecYEG, SecB v ti n protein. N ho t ng nh m t mt d ch chuy n ti n protein xuyn qua mng b ng cch thu phn ATP. L c y proton (prtn motive force, PMF) th ng lm tng t c d ch chuy n ( c thm PMF). Vi khu n c th khng kh i mng sinh ch t th peptit tn hi u c lo i b nh m t enzym c ti n chung l peptidaza tn hi u. Sau khi protein g p khc c c u hnh c n thi t, r i cc c u n i disunfua c t o thnh, n u c n thi t. M t s protein c t ng h p tr thnh nh ng protein c a mng sinh ch t. Nh ng lipoprotein ny c l c m t peptidaz tn hi u ring, khc v i cc protein khc, nhng v n c v n chuy n t i cng m t translocon. Thay v d ch chuy n ra ngoi t bo, chng vi vo trong mng ho c th neo . 1.2.10.3 S ti t protein theo ki u II

Theo ki u II ny, cc protein sau khi d ch chuy n t i chu ch t (th ng l nh s ti t theo ki u ph thu c Sec) th c ti t ra ngoi xuyn qua mng ngoi. Ki u II th y c nhi u vi khu n gy b nh v l ki u quan tr ng nh t trong s cc ki u ti p ti p xc t chu ch t v n c nhi u vi khu n gram m. Cc vi khu n gy b nh ti t protein theo ki u II l Erwinia carotovora, Pseudomonas aeruginosa v Vibrio cholerae. Cc protein c ti t theo ki u II chng l cc xenlulaz, cc pectinaz, cc proteaz, cc lipaz, c t c cholera v cc protein c a pili. H th ng ti t ki u II r t ph c t p v ch a t i 12 14 protein, b u h t chng c l l nh ng protein thi t y u c a mng. 1.2.10.4 S ti t protein theo ki u I (ki u ABC)

Nhi u h th ng ti t ph thu c Sec l nh ng thnh vin c a m t h v h th ng v n chuy n c tn g i l h casset lin k t ATP (ATP-binding cassette family, h ABC). H th ng ki u I hay h th ng ti t ABC dng ti t cc protein nh: cc c t (v d nh -hemoysin), cc proteaz, cc lipaz v cc peptit c bi t. Theo ki u I (hnh 36b), s ti t protein x y ra ch qua m t giai o n m xuyn qua c hai mng. Cc protein c ti t th ng ch a tn hi u ti t cacbon t n cng. Cc h th ng ny thu phn ATP i u khi n s d ch chuy n c a c protein c ti t. Chng c hai vng k n c vi vo trong mng, v hai vng a n c g n v i ATP.Protein d ch y proton u l c n thi t cho s ti t theo ki u I. cc vi khu n gram m nh E.Coli ch ng h n, m t protein l nhi m v lin k t mng sinh ch t v i mng ngoi, trong qu trnh v n chuy n. M t protein khc, v d TolC (m t trime) th t o thnh knh xuyn qua mang ngoi; TolC th c hi n vai tr ny m t s h th ng ti t ki u I, t ra l nh v y. 1.2.10.5 S ti t protein theo ki u III

H th ng ti t ki u III c nhi u vi khu n gram m gy b nh v c dng ti t cc y u t c v tim chng vo cc t bo th c v t v ng v t ch . Qu trnh ti t v tim ny d c tng c ng nh s ti p xc gi a vi khu n v t bo ch . Ngoi ra, m t tn hi u ho t ho, nh n ng th p c a ion canxi cng lm cho s ti p di n c hi u qu . H th ng ti t ki u III bao g m kho ng 20 protein khc nhau. H th ng ki u III c a Salmonella typhimurium m t trn hnh 36c l m t v d , v g m cc ph n nh sau:

23 Ph n m nh nh m t kim tim, nh ra kh i b m t t bo. Ph n g c hnh tr , n i li n mng ngoi v i mng sinh ch t v trng hi gi ng th g c c a tin mao. C hai ph n t o thnh m t knh qua cc protein c ti t ra ngoi v c tim vo t bo ch . H th ng ki u III th y c cc vi khu n nh Salmonella, Yersinia, Shigella, E.Coli, Bordeteella, Pseudomonas aeruginossa v Erwinia. N c dng ti t b n lo i protein khc nhau: Cc t i Cc Cc Cc protein c n thi t cho qu trnh ti t (v d cc protein t o thnh b ph n kim tim, nh nh c trn. ch t i u ch nh qu trnh ti t. protein lm nhi m v tng c ng s tim protein c ti t vo t bo ch, v protein gy hi u qu , chng lm thay i cc ch c nng c a t bo ch .

Cc protein gy hi u qu i khi l cc enzym v chng c th c nhi u ch c nng, v d : Ho t ng nh nh ng c t i v i t bo ch . c ch s th c bo Kch thch s t ch c l i b khung c a t bo. Gy ra hi n t ng apoptosis. Thng th ng cc protein no s c ti t ra th c g n v i c chaperon nh m ch c nng c a chng cn cha c bi t t i. Nh ng chaperon ny c th trao cc protein cho h th ng ti t, gi cc protein tr ng thi thch h p c th ti t ra ngoi, ho c ngn ng a s k t h p v i cc protein khc tr c khi chng c ti t ra ngoi. Vai tr c a cc h th ng ti t ki u III trong tnh c c a vi khu n s c th o lu t k hn trong m t chuyn khc.

1.2.11 Cc b ph n bn ngoi thnh t bo


1.2.11.1 i cng Khng ph i m i lo i vi khu n u c cc b ph n ny. Nh ng c u trc y c cc ch c nng khc nhau nh: b o v , bm vo gi th , ho c c ch c nng v n ng (di chuy n). D i y chng ta th o lu n v m t s c u trc y. 1.2.11.2 V b c (capsule), l p nh y (slime layer), v l p S V b c v l p nhy l m t l p v t ch t bn ngoi thnh t bo c a m t s vi khu n. L p v t ch t ny c cc tn g i khc nhau tu theo c u trc c a n. Nu sl p ny c t ch c t t v bm ch t bn ngoi thnh t bo th n c g i l v b c (capsule). N u n l m t vng v t ch t khuy ch tn t t bo ra, khng c t ch c r rng v d b l y i kh i t bo, th l m t l p nh y (slime layer). i khi v b c v l p nh y u c g i l glycocalyx (hnh 37), t c l m t m ng l i polysaccarit bn ngoi b m t vi khu n v b m t cc t bo khc. Cc v b c v l p nh y th ng c b n ch t polyccrit, nhng cng c th l cc ch t. V d , Bacillus anthracis c v b c c u t o b ng axit poly-D-glutamic. Cc v b c c th nhn th y r qua knh hi n vi quang h c n u owcj nhu m m b n ho c nhu m b ng cc thu c nhu m c hi u hi u (hnh 37a); chng cng c th c nghin c u qua knh hi n vi i n t (hnh 37b). Cc v b c l khng c n thi t cho s sinh tr ng v sinh s n c a vi khu n c nui trong phng th nghi m. Tuy nhin chng mang l i nhi u l i th cho vi khu n ang t n t i trong t nhin, nh:

24

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

khng s th c no trong c th ch . Tr ng h p c a Streptococus pneumoniae l m t v d kinh i n. Khi vi khu n ny khng c v b c, n d dng b ph hu v khng gy b nh, cn nh ng bi n th c v b c th nhanh chng lm cho chu t nhi m chng b ch t. khng s kh h n, do trong v b c c nhi u n c. L i tr cc vi rut v h u h t cc ch t k n c nh ch t t y r a ch ng h n. Gip vi khu n bm vo b m t cc v t c ng trong cc mi tr ng n c ho c bm vo cc b m t c a m ng v , m th c v t (hnh 38). Gip vo s di chuy n vi khu n di ng theo ki u tr t (gliding bacteria) v n th ng hay ti t ra ch t nh y. c chuyn m c B n c bi t? B n ngh g? Bi VI KHU N CHUY N NG TR T NH TH NO? Cng tm c thm v ch Quan h gi a polysaccarit b m t vi khu n v i s th c bo v s sinh tr ng c a chng c th ch . Nhi u vi khu n gram dng v gram m c m t l p c u trc u n trn b m t c a chng, c g i l l p S. cc vi khu n c th l p S cng r t ph bi n v c th l c u trc ch c ch n duy nh t bn ngoi mng sinh ch t. L p S trng gi ng l p g ch lt n n nh v c b n ch t l protein ho c glycoprotein (hnh 39). N g n tr c ti p v i mng ngoi c a vi khu n gram m v g n v i b m t peptidoglycan vi khu n gram dng. L p S c th c m t hay nhi u vai tr trong s sau y: B o v t bo ch ng l i nh ng thay i v ion v pH. Ch ng l i nh ng b t l i v p su t th m th u. Ch ng l i cc enzym. Ch ng l i vi khu n n m i Bdellovibrio. Gip vo vi c duy tr hnh d ng v c ng c a v . C th tng c ng s bm dnh t bo v cc b m t. C l b o v m t s vi khu n gy b nh ch ng l i tc d ng c a b th v ch ng l i s th c bo, do gp ph n vo tnh c c a nh ng vi khu n ny.

1.2.11.3 B n c bi t? B n ngh g? VI KHU N CHUY N NG TR T NH TH

NO?

Cc chuy n ng tr t khc nhau nhi u v cch th c v t c (t kho ng 2 n trn 600m/pht). Cc vi khu n nh Myxococcus v Flexibacterr th tr t theo h ng song song v i tr c d c c a t bo. Cn nh ng vi khu n khc, v d Saprospira th di chuy n theo ki u xoy inh vt, cn Simonsiella th th m ch chuy n vung gc v i tr c d c c a t bo. Beggiatoa, vi khu n lam v m t s vi khu n khc th quay xung quanh tr c d c c a chng trong khi tr t, nhng khng ph i bao gi chng ta cng nhn th y nh v y. Nhi u vi khu n th u n l n ho c cng xoy iu luy n nh khi chng tr t i. S a d ng v chuy n ng tr t nh v yc th cho th y r ng c nhi u th c di chuy n. i u kh ng nh ny c c ng c thmb ng hi n t ng m t s c th chuy n ng tr t (gliders), v d Cytophaga, Glexibacter v Flavobacterium lm di chuy n ho c lm chuy n d ch r t ch m cc h t y. (Ngha l, khng ph i m i vi khu n chuy n ng tr t c th lm di chuy n nhanh cc h p ph n c a b m t t bo). M c d ch t nh y l c n thi t cho chuy n ng tr t nhng hnh nh n khng tr c ti p y vi khu n ti n v pha tr c. C l n g n vi khu n vo gi th v bi trn b m t lm cho d chuy n ng hn. Ng i ta gi i thch chuy n ng tr t b ng nhi u c ch khc nhau: nhi u vi khu n tr t, cc si sinh ch t g n vo v c a chng. Oscillatorria c l nh ng s i ny c kh nng co dn t o ra nh ng ln sng c a mng ngoi, do gy ra chuy n ng c a t bo. Trong v c a nhi u vi khu n khc th c nh ng ph c h p protein gi ng nh nh ng ci vng, t c l nh ng b ph n quay gi ng cc th g c c a tin mao. Nh ng b ph n ny c th quay v lm di chuy n vi khu n v pha tr c.

25 m t s loi khc n a th cc tua ki u IV c th co l i v lm cho vi khu n di chuy n. Myxococcus xanthus th c b ng ch ng cho th y r ng nh ng khc bi t v s c cng b m t t bo l nguyn nhn gy ra chuy n ng. Vi khu n ny c th ti t ra m t ch t ho t d ch nh pha sau t bo ( i di n v i h ng chuy n ng), ch t ny lm s c cng b m t t i y. S c cng b m t pha tr c l l n hn, s li t bo v pha tr c. G n y ng i ta th y r ng c ch t nh y phun ra t nh ng mi ng ng h p xung quanh cc nh t bo Myxococcus. M t s tc gi cho r ng gel ch t nh y ni trn trng ph ng ln n c xung quanh t bo v y t bo i. Myxococcus cng chuy n ng tr t theo m t cch khc n a: cc tua c a chng ko di ra v co ng n l i lm cho t bo tr t i.

1.2.11.4 Tua (Fimbriae) v lng (pili) Tua (fimbria, fimbriae) v nh ng ph n ph ng n, m nh, trng gi ng nh lng, m nh hn tin mao (flagellum) v khng c vai tr trong s di ng c a t bo, t n t i nhi u vi khu n gram m. M c d nhi u ngowif khng phn bi t hai thu t ng tua (fimbria, fimbriae) v lng (pili), nhng y chng ta phn bi t tua v lng gi i tnh (sex pili). M t t bo c th c t i 1000 tua, dy c kh p b m t; tuy nhin v nh ng tua ny r t nh nn ch c th nhn th y qua knh hi n vi i n t (hnh 40). C l l nh ng ng m nh, ( ng knh 3 10nm, di vi m), c c u t o b ng nh ng n v protein x p xo n. V ch c nng c a cc tua - M t vi lo i tua lm nhi m v bm dnh t bo vo cc b m t r n, nh b m t trong cc dng su i ho c b m t m c th ch . - Cc tua typ IV c m t m t ho c c hai u c a t bo. Ngoi tc d ng vi khu n bm vo cc b m t trn, chng cng gp ph n vo chuy n ng xoay inh vt nh ng vi khu n nh Pseudomonas aeruginosa, N.gonorrhoeae v m t s ch ng E.coli. Chuy n ng ny l gin o n, nht g ng, t kho ng vi micromet m i l n v th ng c nhn th y trn cc b m t r t m. C nh ng b ng ch ng cho th y cc tua co l i m nh lm di chuy n nh ng vi khu n ny. - Cc tua typ IV c l cng tham gia m t vi ki u chuy n ng tr t vi khu n nh y (Myxobacteria). - c thm chuyn m c B n c bi t? B n ngh g? Bi VI KHU N CHUY N NG TR T NH TH NO? Cc lng gi i tnh (Sex pili) M i t bo vi khu n n u c lng gi i tnh th c t 1-10 ci, gi ng nh nh ng ph n ph v khc v i cc tua nh ng i m sau y: Th ng l n hn cc tua ( ng knh kho ng 9 10nm). c xc nh v m t di truy n b i cc nhn t gi i tnh hay cn g i l cc plasmit ti p h p. L c n thi t i v i s t i p h p c a vi khu n. M t s virut c a vi khu n bm c hi u vo cc ph th (receptors) trn cc lng gi i tnh vo lc b t u chu k sinh s n c a chng/

1.2.11.5 Cc tin mao v kh nng di ng c a vi khu n Tin mao (flagellum, flagella) l c quan di ng c a h u h t nh ng vi khu n no c kh nng di ng. l nh ng ph n ph di v m nh nh nh ng s i ch nh ra t mng sinh ch t v thnh t bo, v ho t ng nh m t ng c. l nh ng c u trch m nh v c ng c kch th c kho ng 20nm chi u r ng v 15 ho c 20m chi u di. V cc tin mao m nh nh v y nn khng th quan st tr c ti p chng d i knh hi n vi quang h c; mu n quan st d i knh hi n vi quang h c th ph i lm nhu m chng b ng cc k thu t nhu m c bi t nh m lm cho chng trng n to ln. ( c thm ch Soi knh hi n vi v lm tiu b n hi n vi). C u trc chi ti t c a m t tin mao ch c th c nhn th y qua knh hi n vi i n t (hnh 40). S phn b , s p x p cc tin mao trn t bo l khng gi ng nhau gi a cc loi vi khu n: - Cc vi khu n n mao (monotrichous) c m t tin mao v c th :

26

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

m t nh c a t bo, khi y vi khu n c g i l vi khu n n mao nh (polar flagellum bacterium, hnh 41a) hai nh c a t bo, vi khu n c g i l l ng mao nh (amphitrichous bacterium). - Cc vi khu n chm mao (lophotrichous) c m t chm tin mao m t ho c hai nh t bo (hnh 41b). - Cc vi khu n chu mao (peritrichous) c c tin mao phn b kh p b m t t bo (hnh 41c). Cch phn b , s p x p cc tin mao trn t bo l m t c i m quant r ng nh n d ng vi khu n. 1.2.11.6 Siu c u trc c a tin mao D i knh hi n vi i n t truy n qua, chng ta th y tin mao c a vi khu n g m ba ph n: Ph n di nh t v d nh n th y nh t l s i (filament), b t u t b m t t bo, ra pha ngoi t i nh s i. Ph n vi vo t bo, c g i l th g c (basal body) v o n ng n v cong, n i lin s i v i th g c, c tc d ng nh m t b ph n n i (hook) c tnh m m d o. S i l m t ng hnh tr r ng, c ng, c u t o b ng m t protein duy nh t c tn l flagelin (flagellin), v i hpn t l ng t 30.000 n 60.000. M t s vi khu n c bao xung quanh m i tim mao. l tr ng h p Bdellovibrrio v Virrio cholerae. Bao c a Bdellovibrrio c d ng mng, cn c a V.cholerae th c b n ch t lipoplyaccrit. Th g c v b ph n n i th khc h n s i (hnh 42). Th gi i l ph n ph c t p nh t c a tin mao (hnh 42 v 43) v c s khc nhau gi a vi khu n gram m v gram dng: E.coli v h u h t vi khu n gram m, th g c c b n vng cng bao quanh m t ph n hnh tr trung tm, tnh t pha ngoi t bo vo trong v cc vng L,P, S v M. Hai vng L v P g n v i cc tng flipopolysaccarrit v peptidoglycan, theo th t . Vng M ti p xc v i mng sinh ch t. vi khu n gram dng, th g c ch c hai vng, vng ngoi c th ti p gip v i peptidoglycan, cn vng trong - v i mng sinh ch t. vi khu n gram dng, th g c ch c hai vng, vng ngoi c l ti p gip v i peptidoglycan, cng vong trong - v i mng sinh ch t. B ph n n i th hn to hn s i v c c u t o t nh ng lo i protein kh nhau. 1.2.11.7 S t ng h p tin mao

Qu trnh ny r t ph c t p, lin quan n t nh t kho ng 20 30 gen, g m: Gen m ho cho flagelin, Cc gen m ho cho protein c a b ph n n i. Cc gen m ho cho cc protein c a th g c. Hai nhm gen ny g m kho ng 10 gen ho c nhi u hn n a. Cc gen khc lin quan n s ki m sot c u trc ho c ki m sot ch c nng c a tin mao. S ph c t p cn ch t bo i u ch nh ho c xc nh v tr chnh xc c a cc tin mao nh th no v i u ny th cha c bi t n.

27 1.2.11.7.1 S ti sinh tin mao

Vi khu n c th b m t tin mao v c th ti sinh ph n s i m t y. S v n chuy n cc h p ph n c a tin mao di n ra nh m t b my n m trong th g c; b my v n chuy n ny c quan h ch t ch v i h th ng ti t protein ki u II v n c dng ti t cc y u t c. C l cc n v c a flagelin c v n chuy n thng qua ph n thn r ng bn trong c a s i tin mao. Khi t i nh th chng t t p t pht v i nhau theo h ng c a m t m s i c bi t khi n cho s i di ra nh ch khng ph i g c (hnh 44). S t ng h p s i tiu mao l m t v d r t hay v s t l p ghp. Cc thng tin c n thi t cho c u trc c a s i c m t ngay trong cc n v c a flagelin. Ngoi tin mao cn c nh ng c u trc khc c hnh thnh m t cch t pht thng qua s lin k t c a cc h p ph n c a chng m khng c n tc d ng c a cc enzym ho c a cc y u t khc. 1.2.11.8 C ch chuy n ng b ng tin mao Nguyn t c chung c a chuy n ng b ng tin mao l: s i tin ma c ng v xo n quay lm cho t bo chuy n ng, gi ng nh chuy n ng c a chn vi t tu thu . Nh ng vi khu n t bi n v i c tin mao th ng ho c c cc b ph n n i qu di ho c qu ng n (nh ng th t bi n c nhi u b ph n n i polyhook mutants) u khng th bi c. N u vi khu n c g n vo m t phi n knh b ng cc khng th c a protein c a ph n s i ho c c a ph n n i th thn t bo quay xung quanh tin mao ng yn. N u cc h t polystyren latex c g n vo cc tin mao th cc h t ny quay r t nhanh: mt c a E.coli quay 270 vng m t giy, cn c a Vibrrio alginolyticus l 1100 vng m t giy. Chi ti t c a s chuy n ng b ng tin mao c m t nh sau: H ng quay c a tin mao quy nh cch di chuy n c a vi khu n. Cc tin mao n c nh t bo ng c chi u kim ng h (n u hnh t pha ngoi t bo) trong su t th i gian t bo ti n v pha tr c b ng cch quay ch m theo chi u kim ng h . S i tin mao xo n quay lm y t bo ti n i t ng o n, cn tin mao th nh c ko l ng sau (hnh 45). Cc vi khu n n mao nh d ng l i v quay u l i b ng cch i chi u quay c a tin mao. Cc vi khu n chu mao th ho t ng theo cch g n gi ng nh trn. ti n v pha tr c, cc tin mao quay ng c chi u kim ng h . Do s quay nh v y, cc tin mao tr nn cong nh ng ph n n i c a chng t o thnh m t b cc s i quay, lm y t bo v pha tr c. Khi cc tin mao quay theo chi u kim ng th b c a chng t m ra v t bo quay u ng c l i. V cc vi khu n b i c l nh s quay cc tin mao c ng c a chng nn ph i c m t s lo i mt g c c a s i tin mao. M t ci cn nh ra t ph n n i v k t thc vng M v n c th quay t do trong mng sinh ch t (hnh 46). cc vi khu n gram dng, c l vng S c g n vo thnh t bo v khng quay. Cc vng P v L c a vi khu n gram m s ho t ng nh m t ci m i v i ci cn ang quay. C m t vi b ng ch ng cho r ng th g c l m t c u trc th d d ng v quay trong ph c h protein vi vo mng, r t gi ng nh ci rto c a m t ng c i n, quay trung tm m t vng c a nam chm i n electromagnets (t c l stato). Th g c quay nh th no, t c c ch chnh xc c a s quay ny cn cha c bi t r. Hnh 46 l m t b c tranh chi ti t hn v th g c vi khu n gram m. Ph n rto c a ng c ny c l ch y u g m m t ng tr , m t vng M v m t vng C n i v i n pha mng sinh ch t c a th g c. Hai vng ny c c u t o b ng m t s lo i protein: Fli G l c bi t quan tr ng khi ph c s quay c a tin mao. Mot A v Mot B l hai protein quan tr ng nh t ph n stato c a ng c: chng t o thnh m t knh proteon xuyn qua mng sinh ch t, ng th i Mot B cng mc ph c h Mot v i t ng peptidoglycan c a thnh t bo. C nh ng b ng ch ng cho th y MotA v Fli G tng tc tr c ti p trong qu trnh quay c a tin mao. procaryot, s quay ny c i u khi n tr c ti p b i ATP nh i v i tin mao c a eucaryot.

28

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Tin mao l m t d ng c b i r t hi u qu c a t bo. i v i vi khu n th bi hon ton l m t nhi m v , b i v n c xung quanh chng th bao la v c qunh h r ng (m t ma) v y. Ngha l t bo ph i khona n c b ng mi khoan c a n l nh ng tin mao hnh xo n hay hnh ci khoan nt lie. N u ho t ng c a tin mao ng ng l i th t bo cng ng ngay t i ch khng di chuy n c n a. M c d mi tr ng c s c c n l n nh v y, cc v khu n v n c th bi t 20 n g n 90m/giy, tng ng v i t 2 n 100 chi u di c a t bo/giy. Trong khi m t ng i ch y r t nhanh ch c th ch y c o n ng g p 5 l n chi u cao c th trong m t giy. Ngoi s quay c a tin mao, vi khu n cn c nh ng cch v n ng khc: Cc khu n xo n (xo n khu n, Spirochetes) l nh ng vi khu n hnh xo n di chuy n nh nh ng ch t nh y nh t, b ng nh ng chuy n ng u n khc v xoay c a m t s i c bi t qu n theo h ng tr c t bo, g m nh ng tin mao c bi t. Nhi u vi khu n khc th di ng theo ki u tr t (gliding mibility). l tr ng h p c a vi khu n lam (Cyanobacteria), vi khu n nh y (Myxobacteria), cc Cytophaga v m t s Mycoplasma. M c d khng c nh ng c u trc bn ngoi t bo chuyn trch v chuy n ng theo ki u tr t, nh ng vi khu n ny v n c th di chuyn trn cch b m t c ng v i t c t i 3 m/giy. c thm chuyn m c B n c bi t? B n ngh g? Bi VI KHU N CHUY N NG TR T NH TH NO? 1.2.11.9 Cu h i 1.a) Nu nh ng c i m ch y u v nh ng ch c nng ch y u c a b n h th ng ti t protein. b) H th ng ti t protein ph thu c Sec v h th ng ti t ki u I ho t ng nh th no? 2. M t v n t t: cc v b c, cc l p nh y, cc glycocalyx v cc l p S. Ch c nng c a chng l g? 3. Phn bi t cc tua v i pili gi i tnh v nu ch c nng c a chng. 4. Th o lu n cc v n sau y: - Cc ki u phn b tin mao vi khu n. - C u trc tin mao v s t ng h p chng. - Tin mao ho t d ng nh th no lm cho vi khu n di chuy n c?

1.2.12 Ho ng ng (chemotaxis)
Khng ph i bao gi vi khu n cng bi khng c m c ch. Trong nhi u tr ng h p cng bi h ng t i ni c ch t dinh d ng nh cc ng, axit amin v.v... ho c bi tch xa cc ch t c h i v cc ch t th i c a chng. Ngoi ra, vi khu n cn p ng v i nh ng y u t c a mi tr ng nh nhi t , nh sng, tr ng tr ng. . . (Xem chuyn m c B n c bi t? B n ngh g?, bi CC NAM CHAM S NG). Chuy n ng h ng t i cc ch t c ch v trnh xa cc ch t c h i c g i l ho ng ng (chemotaxis). T p tnh ny r rng c l i cho vi khu n. D i y l m t th c nghi m quan st ho ng ng. M t ng nh ki u mao qu n ch a y ch t c ch cho vi khu n c nhng vo m t huy n d ch vi khu n. Khi ch t ny khu ch tn t u mao qu n vo huy n d ch, vi khu n t t p t i u ng v bi c ln pha trn ng. S l ngvi khu n trong ng sau m t kho ng th i gian ng n ph n nh m c h p d n c a ch t trong ng v t t c ho ng ng. Cc ho ng ng dng tnh v m tnh cng c th c kh o st b ng cc nui c y trn a petri (hnh 47). N u vi khu n c c y vo ph n gi a c a m t a th ch ch a m t ch t h p d n th chng s lm c n ki t vng , r i bi ra pha ngoi ng c chi u c a gradiemt h p d n m chng t o nn. Trong tr ng h p ng c l i, n u m t khoanh gi y th m m t ch t c h i c t vo m t a th ch bn l ng ch a s n vi khu n, th cc vi khu n ny s bi ra xa vng ch t c h i y, do t o nn m t vng trong su t xung quanh khoanh gi y (hnh 48). Cc vi khu n c th p ng v i nh ng n ng r t th p c a ch t h p d n (t 10-8 M i v i m t s lo i ng), m c p ng c a chng tng theo n ng ch t h p d n. Cn i v i cc ch t c h i th thng th ng chng ch c m nh n c nh ng n ng cao hn. N u m t ch t h p d n v m t ch t c n ph i

29 trnh xa cng c m t th vi khu n s so snh hai tn hi u ny c p ng i v i ho ch t no c n ng gy ra p ng. Cc ch t h p d n v cc ch t c n ph i trnh xa c vi khu n pht hi n nh cc ho th th (chemoreceptors). l nh ng protein c bi t c nhi m v lin k t v i cc ch t v chuy n nh ng tnh hi u ny t i nh ng h p ph n khc c a h th ng c m nh n ho ch t (chemosensing). Cho t i nay ng i ta bi t c kho ng 20 ho th th dng nh n ra cc ch p h p d n v 10 ho th th dnh cho cc ch t c n ph i trnh xa. Nh ng protein c a ho th th ny c th n m khoang chu ch t ho c mng sinh ch t. M t s th th tha gia vo nh ng giai o n u c a s v n chuy n ng vo t bo. T p tnh ho ng ng c a vi khu n c nghin c u b ng knh hi n vi di theo s di ng (tracking microscope), l lo i knh hi n vi c kh nng t ng gi m t vi khu n ring l trong t m nhn d n ang di ng. Trong m t mi tr ng khng c gradien ho h c, E.coli v cc vi khu n khc di chuy n m t cch ng u nhin. M t vi khu n di chuy n theo ng th ng ho c hi cong, t c m t qung ng no , trong m t vi giy, sau n s d ng l i v di chuy n d d m theo h ng khc. Sau khi di chuy n d d m nh v y, n di chuy n theo m t h ng khc (hnh 49). Khi vi khu n ti p xc v i m t gradient c a ch t h p d n, n t di ng c l i hn, t c l c qung ng di hn, trong lc i ng c gradien ny, tri l i, n th ng xuyn di ng c tr l i v i nh p thng th ng, n u n ang i xui chi u gradien . K t qu l vi khu n i ng c gradien c a ch t h p d n. T p tnh c nh hnh nh nh ng thay i nh t th i v n ng ho ch t: vi khu n so snh mi tr ng hi n th i c a n tr c th s dfi d d m gi m xu ng v qung ng i c l di hn. Trong tr ng h p c a ch t c n ph i trnh xa th n p ng theo cch ng c l i: t n xu t i ng c l i gi m xu ng (qung ng i c di ra n u vi khu n ang i xui gradien, ngha l ang i xa d n kh i ch t c n trnh xa. M c d ng ng t c chuy n ng c h ng - c a vi khu n l c th t, nhng nn nh r ng ch l tr ng h p c bi t. N u mi tr ng s ng c a vi khu n l n nh, th vi khu n c xu th di chuy n ng u nhin. Ngha l, c m t tr t t ng u nhin c a cc qung ng i c, sau l s chuy n d d m. N u vi khu n i c m t qung ng theo h ng c a cc i u ki n c c i thi n, th s d d m gi m xu ng sao cho t bo c xu th di chuy n a thch. C th ni r ng s di chuy n ng u nhin theo h ng thin v h ng c a ch t h p d n v trnh xa cc ch t c n trnh. Cc t bo ring l khng ch n m t h ng c th no. Thay vo , chng xc nh xem c nn ti p t c h ng ang di hay khng. C ch ho ng ng E. coli Chng ta bi t r ng cc vi khu n ni chung bi v pha tr c do s quay tin mao ng c chi u kim ng h , cn s l n v pha sau l do s quay tin mao thu n chi u kim ng h . V khu n ph i c kh nng p ng v i nh ng gradient theo cch sao cho chng qu n t trong nh ng vng giu dinh downgx v c n ng oxy thch h p, ng th i trnh nh ng ch t c h i. E. coli c b n ho th th khc nhau, m i lo i nh n bi t m t ch t ho c m t nhm ch t sau y: Serin Aspartat v maltoza Riboza v galactoza Cc dipeptit.

Cc ho th th ny th ng c g i l cc proten ho ng ng ti p nh n metyl-accepting chemotaxis. MCPs). C l chng n m trong cc m ng th ng nh c a m t t bo hnh que nh E.coli. Cc MCP khng gy nh h ng tr c ti p n ho t ng quay c a tin mao nhng gy tc ng thng qua nhi u protein. K t qu l ton b qu trnh ny gy ra m t p ng c a mt trong vng d i 200 ph n ngn (1/5) giy. C ch phn t c a ho ng ng l r t ph c t p. C ch ny lin quan n nh ng thay i c u hnh khng gian c a protein, lin quan n s metyl ho protein, s photphoryl ho protein CheA c s photphoryl ho nh ATP. Protein c photphoryl ho ny c th nh ng photphat c a n cho protein CheY, ch t ny sau tng tc v i protein cng tc FliM t i g c tin mao lm quay tin mao theo chi u kim ng h , do lm cho t bo l n ng c l i. Ng c l i, n u ch t dinh c g n vo m t MCP, th s gy ra s tch photphat ra kh i CheA, lm cho tin mao quay ng c chi u kim ng h v t bo ti n v pha tr c. N u khng c m t cc ch t h p d n v cc ch t c h i, th h th ng s duy tr nh ng m c trung gian c a photphat trong CheA v trong CheY. i u ny lm cho t bo di chuy n m t cch ng u nhin bnh

30

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

th ng. Ni m t cch chung nh t, h th ng ho ng ng c m t protein c m nh n (gic quan) c th c photphoryl ho. Protein c photphoryl ho ny sau gy ra s photphoryl ho m t protein khc gy ra p ng. Nh chng ta s th y v sau trong cc chuyn khc, h th ng ny c g i l m t h th ng photphoryl ho c hai h p ph n. Nh ng chi ti t phn t c a h th ng c hai h p ph n ny. Tuy nhin, ngay y c n ch r ng: Vi khu n c m t c ch tng t nh c ch ho ng ng, p ng v i nh ng nhn t khc c a mi tr ng, nh oxy (khi ng ng, aerotaxis), nh sng (quang ng ng, phototaxit), nhi t (nhi t ng d ng thermotaxis) v p su t th m th u (th m th u ng ng, osmotaxis). c thm v h th ng photphoryl ho c hai h p ph n.

1.2.13 N i bo t (Endospore) c a vi khu n


l m t c u trc d ng ngh , c tnh khng c bi t, c a m t s vi khu n gram dng. Cc n i bo t pht tri n bn trong cc t bo sinh d ng c a m t s ch nh: Bacillus v Clostrdium 9cc tr c khu n) Sporosarcina (cc c u khu n) v nh ng chi khc. Nh ng c u trc ny c c k b n v ng tr c nh ng i u ki n b t l i c a mi tr ng nh nhi t cao, b c x t ngo i, b c x gama,c c ho ch t st khu n, s kh h n v s thi u dinh d ng. Trong th c t , m t s n i bo t v n cn s ng kho ng 100000 nm v cc bo t c a x khu n (khng ph i l cc n i bo t th c s ) c tm th y tr ng thi cn s ng trong bn 7500 nm tu i. Do cc n i bo t c tnh khng v v r ng m t s vi khu n c kh nng sinh n i bo t l nh ng tc nhn gy b nh nguy hi m, nn cc n i bo t c ngha th c ti n l n trong vi sinh v t h c th c ph m, vi sinh v t h c cng nghi p v y vi sinh v t h c. i u ny lin quan n s kh trng cc dung d ch v cc v t c ng. N i bo t th ng s ng st qua s un si hng gi , v v y ng i ta th ng dng cc n i h p (autoclaves) kh trng nhi u v t li u. N i bo t cung c ngha v m t l thuy t. V r ng vi khu n t o ra nh ng th c th ph c t p ny theo m t cch r t khoa h c trong kho ng th i gian vi gi , cho nn s t o thnh bo t l v cng thch h p nghin c u s t o thnh nh ng c u trc sinh h c ph c t p. Trong mi tr ng s ng t nhin, n i bo t gip t bo s ng st trong i u ki n kh h n ho c thi u dinh d ng. Ngoi ra, do s c khng m nh c a bo t i v i cc i u ki n b t l i, m t s nh khoa h c cho r ng chng l nh ng m m s ng u tin trn tri t, v chng n t ngoi tri t. c thm chuyn m c B n c bi t? B n ngh g?, Bi Bo T v v n ngu n g c s s ng. N i bo t c th c nghin c u qua knh hi n vi quang h c cng nh knh hi n vi i n t . V cc bo t khng cho h u h t cc thu c nhu m th m qua, nn chsung ta th ng nhn th y chng l nh ng vng khng b t mu trong t bo vi khu n c nhu m b ng xanh metylen v b ng cc thu c nhu m khc dng nhu m n v khu n. Cc thu c nhu m ring cho bo t c dng lm cho chng c nhn th y r. V tr c a bo t trong t bo ch a n, t c l trong th mang bo t (sporangium) th ng khc nhau t loi ny sang loi khc, do th ng c xem xt nh n bi t vi khu n. Cc bo t c th n m gi a t bo, n m hi l ch v m t nh t bo, ho c n m h n m t nh (hnh 50). i khi bo t l n n m c n lm t bo ch a s n phnh to ra. C u trc c a n i bo t , nh th y qua nh hi n vi i n t , l r t ph c t p. (hnh 51). Qua c th phn bi t cc c u trc sau y: V ngoi bo t (exosporium), m ng v c c u t o tnh vi, o bo t (spore coat) n m bn trong v ngoi, c c u t o b ng m t vi l p protein v c th r t d y. N khng cho nhi u phn t ch t c i qua v ch u trch nhi m v tnh khng ho ch t c a bo t . o bo t cng c th ch a cc enzym lin quan n s n y m m c a bo t . V (coretx), c th chi m t i m t n a kh i l ng bo t , n m bn trong v bo t . N c c u t o t peptidoglycan c t lin k t ngang hn s v i ph n ny c a t bo dinh d ng. Thnh t bo c a bo t (spore cell uall), ho c thnh c a li (corewall), n m pha trong v v bao b c l y th nguyn sinh ch t (protoplast). Th nguyn sinh ch t c a bo t , t c li c a bo t (protoplast, ho c core) c ch a nh ng c u trc t bo bnh th ng nh cc ribosom v m t nucleoit nhng khng c ho t ng trao i ch t.

31 Ng i ta cha bi t chnh xc v sao n i bo t b n nh v y i v i s c nng v cc tc nhn gy ch t khc. C t i 15% tr ng l ng kh c a bo t l axt dipicolinnic (hnh 52) t o ph c v i cc ion canxi, axit ny c trong li bo t . Trong m t th i gian di ng i ta t ng ngh r ng axit dipicolinic l nguyn nhn tr c ti p c a tnh b n nhi t. Tuy nhin sau phn l p c cc th t bi n b n nhi t m khng ch a axit ny. Canxi gp ph n vo tnh khng i v i s c nng m, v i cc tc nhn oxy ho v di khi v i s c nng kh. C l , canxi dipicolinat th ng lm b n cc axitnucleic c a bo t . M i y pht hi n th y trong n i bo t c cc protein nh , c chuyn ho, lin k t v i AND, ho tan trong axit. Chng lin k t dy c v i AND c a bo t v b o v n kh i b lm h i do s c nng, b c x , s kh c n v cc ho ch t. S m t n c c a protoplast l r t quan tr ng i v i tnh b n nhi t. V (cortex) c th lm m t n c c a protoplast b ng cch th m th u, do v y b o v n trnh tc h i c a c s c nng v b c x . o bo t (coat ) hnh nh cng b o v bo t ch ng cc enzym v cc ho ch t, nh hydro peroxit ch ng h n. Cu i cng, n i bo t ch a m t s enzym s a ch a AND. AND c s a ch a trong khi bo t n y m m v sinh tr ng m nh ln sau khi li ho t ng trao i ch t tr l i. Tm l i, tnh b n nhi t c a n i bo t c l l do m t s nhn t sau y: Canxi - dipicolinat v s lm b n AND do protein tan trong axit S m t n c c a protoplast o bo t S s a ch a AND Tnh n nh hn c a cc protein c a t bo nh ng vi khu n thch ng sinh tr ng cao, v Cc nhn t khc.

nhi t

S t o thnh bo t (sporogenensis hay sporulation0 th ng b t u kh sinh tr ng ng ng do thi u cc ch t dinh d ng. l m t qu trnh ph c t p v c th c chia thnh b y giai o n (hnh 53) Giai o n I: Hnh thnh m t s i d ng tr c c a ch t nhn. Giai o n II: Mng t bo g p khc vo trong bao l y ph n AND v sinh ra vch ngang c a ti n vo bo t (forespore). Giai o n III: Mng ti p t c sinh tr ng v bao b c l y bo t non trong m t mng th hai. Giai o n IV: V c t xu ng pha d i, trong kho ng khng gi a hai mang; c canxi v axit dipicolinic c tch lu . Giai o n V: Sau , cc o protein c hnh thnh xung quanh v . Giai o n VI: S chn (thnh th c, maturation) c a bo t . Giai o n VII: cc enzym phn hu th mang bo t (sporangium) gi i phng bo t . S t o thnh bo t ko di kho ng 10 gi Bacillus megaterium. S bi n i cc bo t (d ng ngh ) thnh cc t bo sinh d ng (ho t ng) l m t qu trnh ph c t p khng km s hnh thnh bo t v g m ba giai o n: S ho t ho. S n y m m v S sinh tr ng m nh. Thng th ng, m t n i bo t khng n y m m hon h o, th m ch trong m t mi tr ng giu dinh d ng, tr khi n c ho t ho. S ho t ho l m t qu trnh chu n b cho cc bo t n y m m v l k t qu c a nh ng x l nh un nng ch ng h n. Sau bo t n y m m, thot kh i tr ng thi ngh . S n y m m c nh n bi t qua s trng (ph ng) ln c a bo t , s v ho c tiu bi n c a o bo t , s m t tnh khng nhi t v khng cc i u ki n b t l i khc, m t tnh chi t quang, s gi i phng cc h p ph n c a bo t v s tng ho t tnh trao i ch t. Nhi u ch t trao i bnh th ng ho c ch t dinh d ng (cc axit amin v cc ng) c th gy ra s n y m m c a bo t c ho t ho. Sau giai o n n y m m bo t sinh

32

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

tr ng m nh. Proteoplast c a bo t t o thnh nh ng h p ph n m i, nh ra kh i nh ng ph n cn l i c a o bo t v pht tri n tr l i thnh m t vi khu n ho t ng (hnh 54). B n c bi t? B n ngh g ? BO T V V N NGU N G C S S NG C hai nhm gi thuy t chnh v ngu n s s ng trn tri t. M t nhm gi thuy t ph bi n th k 19 cho r ng s s ng trn tri t b t ngu n t cc hnh tinh khc trong v tr . Nhm gi thuy t th hai c bi t n vo u th k 20, trong c thuy t c a Aleksandr Ivanovitch Oparine (ng i Nga), cho r ng s s ng b t ngu n t v t ch t v c trn tri t. M i y, nh thin vn h c ng i Anh, Fred Hoyle, lm s ng l i nh ng gi thuy t c a th k 19, d a trn nghin c u c a ng v s h p th b c x do cc m b i trong kho ng gi a cc v sao. Hoyle cho r ng cc h t b i ni trn t ng l nh ng t bo s ng, chng b phn hu , v r ng bu i bnh minh c a s s ng trn tri t c b t u t s c p b n vo tri n c a n i bo t vi khu n s ng st tr i qua cu c hnh trnh c a chng trong v tr . G n y nh t, Peter Weber v J. Mayo Greenberg Tr ng i h c Leiden (H Lan) nghin c u s s ng st c a n i bo t c a Bacillus subtilis trong i u ki n chn khng r t cao, nhi t th p, b c x t ngo i. Cc s li u c a h cho th y c l cc n i bo t trong m t m my phn t kho ng gi a cc v sao c th s ng st trong kho ng th i gian t 4,5 n 45 tri u nm. Cc m my phn t di chuy n trong v tr v i v n t c v n chuy n vo cc bo t gi a cc h m t tr i trong kho ng th i gian ni trn. M c d nh ng k t qu ny khng ch ng t r ng s s ng b t ngu n t ngoi tri t, nhng chng ph h p v i d on cho r ng cc vi khu n c th c kh nng du hnh gi a cc hnh tinh no i u ki n cho s s ng. Cu h i: 1. 2. 3. 4. M t c u trc c a n i bo t c a vi khu n qua m t s ch thch M t v n t t s t o thnh bo t v s n y m m bo t . Bo t c vai tr g i v i vi khu n sinh ra n? Gi i thch tnh b n nhi t c a bo t .

1.2.14 TM T T
1.2.14.1 T ng quan v c u trc c a t bo procaryot Vi khu n c th c hnh c u (cocci), hnh que (bacilli), hnh xo n, ho c hnh s i ch ; chng c th t o cc ch i, cc thn; th m ch chng c th khng c hnh d ng c trng (pleomorphic). Cc t bo vi khu n c th qu n t v i nhau sau khi phn bo, t o thnh cc c p, cc chu i v cc m, v i hnh d ng v kch th c khc nhau. T t c vi khu n u khng c nhn th c s , (t c thu c lo i procaryot) v c c u trc n gi n hn cc t bo eucaryot l nh ng t bo c nhn th t s . B ng 2 tm t t cc ch c nng ch y u c a cc c u trc c a vi khu n.

1.2.14.2 2. Cc mng t bo procaryot Mng sinh ch t v h u h t cc mng khc c cu t o b ng m t l p lipit kp, trong cc protein xuyn mng c vi vo. Cc protein ngoai vi th c g n l ng l o hn vo cc mng. Mng sinh ch t c th lm vo bn trong t bo t o nn m t s c u trc n gi n, nh b my quang h c, b my h h p v c l l c mesosom n a.

1.2.14.3 Kh i ch t nguyn sinh Kh i ch t nguyn sinh ch a cc th n nh p v cc ribosom.

33 1.2.14.4 Nucleoit V t li u di chuy n c a t bo procaryot n m trong m t vng c g i l nucleoit v th ng khng c mng bao quanh. 1.2.14.5 Thnh t bo procaryot H u h t vi khu n c thnh t vo bn ngoi mng sinh ch t, t o hnh dng cho chng v b o v chng kh i tc h i c a p su t th m th u. Thnh t bo vi khu n c thnh ph n ho h c ph c t p v ch a peptidoglycan hay cn g i l murein. Cc vi khu n c s p x p vo m t trong hai nhm gram dng v gram m trn c s khc nhau v c u trc c a thnh t bo v k t qu c a php nhu m Gram. Thnh t bo gram dng c m t t ng d y, ng nh t c a peptidoglycan v cc axit teichoic. Thnh t bo gram m c m t t ng peptodoglycan m ng d c bao quanh b i m t mng ngoi ph c t p ch a cc lipplysaccarit (LPSs) v nh ng h p ph n khc. M t s vi khu n, v d cc Mycoplasma khng c thnh t bo.

1.2.14.6 S

ti t protein

cc procaryot

Cc t bo procaryot c th ti t cc protein ra ngoi nh m t s h th ng ti t khc nhau. 1.2.14.7 Cc h p ph n bn ngoi thnh t bo l cc c u trc nh: v (capsule), tua (fimbriae) v lng gi i tnh (sex pili). Nhi u vi khu n c th di chuy n, th ng l nh cc c quan t hnh s i c tc d ng nh m t ng c, c g i l cc tin mao. Cc loi vi khu n khc nhau v s l ng v s phn b cc tin mao. S i tin mao l m t s i xo n c ng, n quay nh m t chn v t c a tu thu ho c cnh qu t c a my bay y vi khu n i trong n c.

1.2.14.8 Ho

ng ng (chemotaxis)

Cc vi khu n di ng c th p ng v i nh ng gradien c a ch t h p d n hay ch t c h i. Hi n t ng ny c g i l ho ng ng. 1.2.14.9 N i bo t c a vi khu n

M t s vi khu n s ng st trong nh ng i u ki n b t l i c a mi tr ng, nh s t o thnh n i bo t , l m t c u trc d ng ngh , khng v i s c nng, v i s kh h n v nhi u ho ch t. 1.2.14.10 Cu h i suy lu n v n t p 1. Li t k cc c u trc ch y u c a t bo procaryot c c p trong chuyn ny v m t v n t t cc ch c nng c a t ng c u trc. 2. M t s nh vi sinh v t h c tin r ng sinh ch t c lin quan n s t ng h p ADN trong qu trnh sinh s n a vi khu n. Hy ch ng minh i u ny. 3. Hy th o lu n v m t c ch c th c c a s b t mu khc nhau gi a vi khu n gram dng v gram m, d a trn s khc nhau v c u trc v v ho h c gi a hai lo i thnh tng ng. 4. S t l p ghp l g t m quan tr ng c a n i v i t bo. 5. Vi khu n c th t o n i bo nh th no.

34

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

1.2.14.11 Cu h i suy lu n ph phn 1. Hy a ra m t m hnh v c u t o c a m t tin mao trong mng c a m t vi khu n gram dng. M hnh ny s c n ph i thay i nh th no di n t c u t o c a m t tin mao mng c a vi khu n gram m? 2. N u anh (ch ) khng c knh hi n vi, anh (ch ) s lm g bi t c m t t bo l t bo procaryot hay t bo eucaryot? Bi t r ng c th c th c nui d dng trong phng th nghi m. 3. T ng peptidoglycan c a vi khu n c v nh t m o gip php b ng cc m nh kim lo i m c bn trong t m o gip li n c a hi p s th i trung c . N v a c tc d ng b o v , v a linh ho t (khng c ng nh c). Anh (ch ) c th m t nh ng c u trc khc trong sinh h c m c ch c nng tng t ? Nh ng c u trc y c th c thay th ho c c i ni n nh th no khng c n tr sinh tr ng c a c th mang n?

1.3 Dinh d ng c a vi sinh v t3


1.3.1 M u
T bo vi sinh v t cng l nh ng th c th v t ch t c a cc nguyn t ha h c. Tuy nhin, l cc th c th s ng (c th s ng), chng c qu trnh trao i v t ch t v nng l ng v i mi tr ng ngoi t n t i v sinh tr ng. Qu trnh trao i v t ch t v nng l ng y bao g m s thu nh n v t ch t t bn ngoi vo phn h y chng nh m t o ra nng l ng cho t bo (n u khng l y nng l ng nh sng), v t ng h p l i (m i) thnh cc h p ph n c a t bo. Nh v y c th c n ph i c cung c p cc nguyn li u tho hay cn g i l cc ch t dinh d ng. Cc ch t dinh d ng (nutrients) l nh ng ch t c dng cho sinh t ng h p v/ ho c t o nng l ng cho t bo, c ngha l chng c n thi t cho sinh tr ng c a t bo v c th . C th hi u theo ngha r ng, dinh d ng (nutrition) l ton b cc qu trnh h p th cc ch t v c v h u c t mi tr ng ngoi vo t bo, v o th i c n b c a s chuy n ha y ra kh i t bo. Qu trnh chuy n ha (metabolism) g m s phn h y cc ch t h p th gi i phng nng l ng v s t ng h p cc ch t c a t bo th tiu t n nng l ng. S h p th v s th i b cc ch t cng tiu t n nng l ng. T bo c n ph i h p th t t c cc ch t dinh d ng ch a cc nguyn t m t bo v n c. Ni cch khc, nhu c u dinh d ng ph n nh thnh ph n nguyn t c a t bo. Trong nghin c u v trong s n xu t, ng i ta nui vi sinh v t trn cc mi tr ng dinh d ng, ni ch a cc ch t c n thi t m chng c th h p th c th t n t i v sinh s ng c. Trn cc mi tr ng dinh d ng, vi sinh v t c nui thnh d ng thu n khi t (ch ng thu n khi t) nghin c u cc c tnh c a chng, cng nh thu nh n thm cc s n ph m c a chng nh m t qu trnh s n xu t cng nghi p no . Thng th ng cc phn t ch t dinh d ng khng th i vo t bo theo c ch khu ch tn th ng, chng ph i c v n chuy n vo t bo nh ba c ch khc, theo cc protein v n chuy n n m trong mng t bo ng vai tr quan tr ng. V ph n cc vi sinh v t cucaryot th chng cn c th s d ng c ch nh p n i bo (endocytosis) Cu h i : 1. nh ngha ch t dinh d ng (nutrients) v s dinh d ng (nutrition). 2. Khi ni m ch t dinh d ng v s dinh d ng y c dng ring cho vi sinh v t hay cho c th c v t, ng v t? 3. V sao t bo c n th c hi n dinh d ng? 4. Hi u s b th no l mi tr ng dinh d ng c a vi sinh v t? 5. Vi c nui vi sinh v t trn cc mi tr ng dinh d ng nh m nh ng m c ch th c ti n g? 6. Cc protein v n chuy n l thnh ph n c a mng t bo c vai tr g trong s dinh d ng c a t bo?
3 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59423/1.1/>.

35

1.3.2 Thnh ph n nguyn t c a y bo lin quan n nhu c u dinh d ng


1.3.2.1 Thnh ph n nguyn t c a t bo M i t bo u ch a 10 12 nhuyn t a l ng v r t nhi u nguyn t vi l ng. Cc nguyn t a l ng c n c cung c p v i l ng l n, v chng tham gia vo cc h p ch t ha h c chi m l ng l n trong t bo, nh cc cacbohydrat, cc lipit, cc protein, b cc axit nucleic. Nh ng nguyn t vi l ng th ch c n c cung c p v i l ng r t nh , v chng tham gia vo cc h p ph n ha h c chi m l ng nh trong t bo, nh cc enzym v cc cofacto. Trong B ng 1.3 d i y c nu ra t l % c a t ng nguyn t a l ng v cc nguyn t vi l ng so v i sinh kh i kh c a vi sinh v t.

% tr ng l ng kh b Trung bnh Cacbon Oxy Nit Hydro Photpho Lu hunh Kali Natri Canxi Clo S t Magie T ng cc nguyn t vi l ng (Mo, Ni, Co, Mn, Zn, W, Se, v.v. . .) 50 21 12 8 3 1 1 1 1 0,5 0,5 1 0,5 0,01 0,5 0,02 2,0 Ph m vi 45c 58d 18 31 5 17 6g 8h 1,2 10 0,3 1,3 0,2k 5l
i g h e f

Ngu n i n hnh c dng cho vi sinh v t trong mi tr ng CO2 , ch t h u c H2 O, O2 , ch t h u c NH3 , NO3 - , ch t h u c H2 O, ch t h u c PO4 3- , P h u c SO4 2- , H2 S, S h u c K+ ( th ng c th thay b ng Rb+ ) Na+ Ca2+ ClFe3+ , Fe2+ , cc ph c ch t h u c c a s t. Mg2+ c h p h d i d ng cc ion v c.

B ng 1.3: Thnh ph n nguyn t c a sinh kh i vi sinh v t

a. Theo cc s li u c a Tempest (1969), Pirt (1975), Herbert (1976), c a phng th nghi m a T. Egli trong The Desk Encyclopedia of Microbiology (2004), v c a H.G.Schlege; (2007). b. Cc t bo ch a n c t i 70% v v t ch t kh ch 30%, theo tr ng l ng. Cc s li u trung bnh y l c a cc t bo gram m c sinh tr ng trong s nui gin o n v i s d th a m i ch t dinh d ng, max . c. Cc t bo c nui v i s gi i h n ngu n cacbon, chng khng ch a ch t d tr . d. Cc t bo c nui v i gi i h n ngu n nit v d tha ngu n cacbon, chng tch ly PHA ho c glycogen. e. Cc t bo sinh tr ng v i s gi i h n ngu n nit v tch ly cc lipit trung tnh. f. Cc t bo sinh tr ng v i s g i h n ngu n nit v tch ly glycogen. g. Nh m c d. h. Nh ng t bo sinh tr ng v i cao, chng ch a nhi u ARNr .

36 i. j. k. l. m.

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V Nh ng t bo sinh tr ng v i s gi i h n P. Nh ng t bo tch ly ch t d tr polyphotphat. Bo t c a Bacillus gram dng. Cc tr c khu n gram dng. Cc t bo c nui v i s gi i h n magie, v c t c sinh tr ng th p.

VI SINH V T

Cu h i 1. Hi u th no l cc nguyn t a l ng, vi l ng c a vi sinh v t? 2. Hy a ra m t t l ph n trm g n ng ni ln l ng n c v l ng v t ch t khng ch a n c trong t bo vi sinh v t. V i t bo cc c th khavs th sao? 3. Hy k ra 6 nguyn t chi m l ng nhi u nh t trong t bo vi sinh v t theo th t gi m d n. 4. Hy k ra, cng nhi u cng t t, nh ng ch t ho c lo i ch t hay c dng nh t cung c p cc nguyn t cho vi sinh v t. 5. Phn tch v sao l ng cacbon trong t bo c a m t ph m vi no ; n u c th , hy a ra nh ng con s c th . 6. Hy lm tng t cho m t vi nguyn t a l ng khc.

1.3.2.2 Nhu c u dinh d ng c a vi sinh v t 1.3.2.2.1 Mi tr ng dinh d ng sinh tr ng trong i u ki n phng th nghi m, vi sinh v t c n c cung c p m i nguyn t tham gia vo v t ch t t bo, ngha l ph i c cung c p m i ch t l ngu n cc nguyn t y d ng c th s d ng c, hay l ph i c cung c p m t mi tr ng dinh d ng (nutrient medium), hay cn g i l mi tr ng nui (culture medium). Thnh ph n c a m t mi tr ng dinh d ng n gi n v m t dung d ch g c c a cc nguyn t vi l ng c nu trong B ng 1.4 v B ng 1.5. Nh c th th y thng qua cc b ng ny, a s cc nguyn t c a vo mi tr ng d i d ng mu i c a chng. Ch t Glucoz NH4 Cl KH2 PO4 MgSO4 .7H2 O FeSO4 .7H2 O CaCl2 .2H2 O N c Dung d ch g c c a cc nguyn t vi l ng (b ng 4.3) L ng 5,0 g 1,0 g 0,5 g 0,2 g 0,01 g 0,01 g 1000 ml 1,0 ml

B ng 1.4: Thnh ph n c a m t dung d ch dinh d ng t ng h p n gi n

37

Ch t CoCl2 .6H2 O MnCl. 4H2 O ZnCl2 NaMoO4 .2H2 O NiCl2 .6H2 O NaSeO3 .5H2 O CuCl2 .2H2 O HCl (25%) N c c t V i m t s vi sinh v t th cn c n b sung vo dung d ch trn y:NaVO3 .H2 O H3 BO3 NaWO4 .2H2 O
B ng 1.5: Dung d ch g c c a cc nguyn t vi l ng

L ng 200 mg 100 mg 70 mg 50 mg 25 mg 3 mg 2 mg 1 mg 1000 ml 10 mg 6 mg 3 mg

1.3.2.2.2 Nhu c u dinh d ng c b n v nhu c u dinh d ng b sung sinh tr ng m i vi sinh v t u c n cung c p m t ngu n cacbon (th ng cng l ngu n nng l ng), m t ngu n nit (v c ho c h u c), v ngu n cc ch t khng khc (a l ng ho c vi l ng). Nhu c u v nh ng ch t nh v y c coi l nhu c u dinh d ng c b n, b i v t nh ng b ba cc ch t nh v t, nhi u vi sinh v t t ng h p c m i ch t c a t bo. Nh ng vi sinh v t nh v y c g i l vi sinh v t nguyn d ng, hay c th nguyn d ng (prototropho). Trong khi , m t s vi sinh v t khc khng th t ng h p c m t s ch t, thu c lo i cc axit amin, cc baz nit nh purin v pyrimidin, hay thu c lo i cc vitamin, t nh ng ch t dinh d ng c b n trn y. Nh ng ch t m chng khng t ng h p c thu c lo i ba nhm ch t v a nu, c g i l cc ch t dinh d ng b sung, hay cc ch t b sung hay cn g i l cc nhn t sinh tr ng (growth factions) Nh ng vi sinh v t c n c b sung m t nhn t sinh tr ng no vo mi tr ng ch a cc ch t dinh d ng c b n, chng c th sinh tr ng, th c g i cc c th tr d ng, hay cc c th khuy t d ng (auxotrophs). Cc axit amin v cc baz nit l nh ng h p ph n c a protein v axit nucleic, theo th t , do nhu c u c a vi sinh v t v nh ng ch t ny l kh l n. Tri l i, cc vitamin l h p ph n c a cc coenzym ho c c a nhm thm c a cc enzym, nn ch c t bo i h i v i l ng r t nh . M t v d v nhu c u vitamin c a m t s nhm vi sinh v t c nu trong B ng 1.6.

38

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Vitamin Pyridoxamin Axit nicotinic Cyanocobakamin Thiamin 4- aminibenzoat Pantotenat Biotin N c c t

L ng 5,0 mg 2,0 mg 2,0 mg 1,0 mg 1,0 mg 0,5 mg 0,2 mg 100 ml

B ng 1.6: Dung d ch vitamin c n cho cc vi khu n t v vi khu n n c

2 3 ml dung d ch vitamin ny c a vo 100ml dung d ch dinh d ng. Cu h i : 1. Mi tr ng dinh d ng c a vi sinh v t l g? 2. V sao ch t o m i mi tr ng dinh d ng u c n ph i dng n n c? 3. Hy ni r vai tr c a t ng ch t trong mi tr ng dinh d ng nu b ng 4.2. 4. lm tng t cho b ng 4.3. 5. c cu u tin c a m c 4.2.2.2 tr l i: a) M t ngu n cacbon, thng th ng cng l ngu n nng l ng cho t bo, v y: - thng th ng nh v y, t bo l y nng l ng t b ng cch no ( c thm 4.2.4 c g i ). - tr ng h p no l khng thng th ng, khi y t bo ph i gi i quy t nhu c u nng l ng c a mnh ra sao? b) Gi i thch v cc ngu n cc ch t khong khc. 6. C th c khi ni m v cc ch t dinh d ng c b n c a vi sinh v t c khng? N u c th l g? T i sao chng c tnh c b n? 7. Cng h i nh v y cho th c v t v ng v t. 8. Cc vi sinh v t nguyn d ng l g? 9. a) Th no l cc ch t dinh d ng b sung hay cc nhn t sinh tr ng? b) C m y lo i nhn t sinh tr ng, vai tr c a t ng lo i trong sinh tr ng. 10. Hy ch ra ch sai l m trong o n vi t sau: N u dng mi tr ng dnh d ng c thnh ph n nu b ng 4.2, nhng n u b glucose i ch nui vi sinh v t th vi sinh v t s khng sinh tr ng c. Do v y glucose l nhn t sinh tr ng i v i vi sinh v t y. 11. a) Th no l cc c th tr d ng hay cc c th khuy t d ng ? b) Trong ti ng Vi t, khi ni tr d ng l c hm g v khi ni khuy t d ng c hm g? 12. V sao nhu c u v vitamin c a m t vi sinh v t (n u c) l nh hn nhi u so v i nhu c u v axit amin v baz nit c a n (n u c). 1.3.2.3 Phn lo i mi tr ng dinh d ng. 1.3.2.3.1 Phn lo i d a theo tr ng thi v t l Theo cc tnh ch t v t l, c th phn bi t: - Mi tr ng l ng, trong cc ch t dinh d ng c ha tan trong dung d ch. Trong mi tr ng l ng, nh t l tr ng thi c khu y ng, vi sinh v t sinh tr ng t o thnh huy n d ch (suspenion) c a cc t bo t do. - Mi tr ng c (hay r n) c ch a thm th ch (agar) l ch t t o s ng c sau khi b un nng ch y v ngu i n nhi t phng. Trn b m t mi tr ng c, t m t hay m t vi t bo ng c nh nhau

39 (do c c y vo hay do nhi m vo ng u nhin), vi sinh v t s sinh tr ng thnh khu n l c (colony) l m t t p h p t bo c th nhn th y b ng m t th ng ho c sng c th ch nhn th y d i knh hi n vi (vi khu n l c, microcolony). 1.3.2.3.2 Phn lo i theo thnh ph n dinh d ng D a theo thnh ph n dinh d ng, c th phn bi t nh ng lo i mi tr ng sau y: - Mi tr ng t ng h p(synthetic medium), ho c mi tr ng c thnh ph n xc nh (defined medium): M t v d v mi tr ng t ng h p n gi n c nu trong b ng 4.2 trn y. Qua th y r ng n c thnh ph n nh tnh v nh l ng hon ton xc nh. Nh ng mi tr ng nh v y c ra d a trn vi c nghin c u nhu c u dinh d ng c a t ng nhm vi sinh v t nh t nh. Tuy nhin, trng nhi u tr ng h p, khng c n thi t ph i dng m t mi tr ng c thnh ph n xc nh nh v y, m ch c n dng m t mi tr ng ph c h p ( c m t d i y). - Mi tr ng ph c h p (complex medium) Cng th c c a m t mi tr ng ph c h p kh thng d ng, c nu trong B ng 1.7. Nh ng mi tr ng thu c lo i ny ch a cc ch t dinh d ng nh ch t chi t t n m men, t th t, ho c t th c v t, ho c cc s n ph m phn h y protein t cc ngu n khc nhau, Thnh ph n ha h c chnh xc c a cc ch t chi t ho c cc s n ph m phn h y y th thay i m t cht qua m i l n chi t ho c phn h y, cho nn th ng chng ta cng ch bi t thnh ph n ha h c g n ng c a m t mi tr ng ph c h p. Do v y, chng ta cng khng bi t c cc c tnh dinh d ng chnh xc c a m t mi tr ng ph c h p ang c s d ng. H p ph n Pepton Cao th t b Natri clorua Th ch N c L ng 5,0 g 3,0 g 8,0 g 15,0 g 1000 ml

B ng 1.7: Cng th c c a th ch dinh d ng c a m t mi tr ng ph c h p cho cc vi khu n d d ng

Trong cc mi tr ng ph c h p, ngu n cacbon (cc ch t h u c v a l ngu n cacbon, v a l ngu n nng l ng), ngu n nit, lu hunh, ch y u l protein. Tuy nhin, phn t protein th l n, tng i kh tan, nn ch m t s t vi sinh v t c th s d ng tr c ti p. Do v y, ng i ta th ng dng pepton thay th cho protein. l m t s n ph m th y phn protein khng hon ton, ch a cc peptit ng n hn v d tan hn nn c m i vo sinh v t s d ng. V ph n cc nhn t sinh d ng h u c, chng c cung c p t cao th t (meat extract) ho c cao n m men (yeast extract). Nh ng s n ph m c g i l cao ny c ch ra b ng cch dng n c chi t rt cc vitamin v cc ch t khong t th t ho c n m men, r i cho bay hi n c c c nh ng ch t c chi t ra. Ring cao n m men th r t giu cc vitamin nhm B. Trong cc cao cn ch a c cc nit h u c v cc h p ch t cacbon. Trong nhi u tr ng h p, m c ch c a vi c nui vi sinh v t ch n gi n l thu l y sinh kh i c a chng; khi y vi c dng m t mi tr ng ph c h p l d dng hn ho c/ v nhanh hn so v i dng m t mi tr ng t ng h p. Th ng th m t mi tr ng ph c h p khng c n ch a cc ha ch t tinh khi t, i cc h p ph n c a n ch a l ng cc ch t dinh d ng c n thi t, k c cc nguyn t vi l ng. M t mi tr ng ph c h p d ng l ng th c g i l n c xut dinh d ng, hay n c dng dinh d ng (nutrient broth), cn n u d ng c (c thm th ch) th c g i l th ch dinh d ng (nutrient agar). Thu t ng sau cng nghe c v khng khoa h c b i vifbanr thn th ch khng c gi tr dinh d ng i v i vi sinh v t (v c i v i ocn ng i). Tuy v y, y l m t trong nh ng thu t ng c quen dng. - Mi tr ng t i thi u (minimal medium) v mi tr ng y (complete medium):

40

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

T i thi u y c ngha l khi mi tr ng ny ch ch a nh ng y u t khng th thi u (ngu n cacbon, ngu n nit, ngu n cc ch t khong), m khng ch a m t hay nhi u nhn t sinh tr ng m m t vi sinh v t tr d ng no c n c cung c p. Ng c l i, y c hm r ng c thm c m t hay nhi u nhn t sinh tr ng y. Mi tr ng t i thi u c th c s s ng k t h p v i mi tr ng y tng ng, cho php nh n d ng m t th tt bi n tr d ng d dng phn l p n. Khi y, huy n d ch h n h p ch a th hoang d i v th t bi n c c y tr i trn m t a petri ch a mi tr ng y (a 1); ton b cc khu n l c xu t hi n c chuy n sang m t a khc ch a mi tr ng t i thi u tng ng (a 2), b ng php ng d u (in sao cc khu n l c y t a n sang a kia b ng m t con d u, theo v tr tng i c a chng khng thay i). M t s vi khu n l c c a a 1 s khng xu t hi n trn a 2, chnh l cc khu n l c c a th t bi n tr d ng v nhn t sinh tr ng lin quan. Cu h i: Hy nh n m nh s i l p nhau (v tnh ch t v t l, thnh ph n ha h c cng d ng) c a cc lo i mi tr ng sau y thnh t ng c p: mi tr ng y ; mi tr ng l ng; mi tr ng t ng h p; mi tr ng t i thi u; mi tr ng c; mi tr ng ph c h p.

1.3.3 Cc ki u dinh d ng c a vi sinh v t


1.3.3.1 Cch th nh t phn bi t cc ki u dinh d ng Vi sinh v t, cng nh m i sinh v t khc, u ph i t ng h p ch t h u c cho mnh, ngha l u ph i c cung c p cacbon, hydro v oxy nh ng nguyn t c m t m i ch t h u c. Ngoi ra, t ng h p ch t h u c v th c hi n cc ch c nng khc chng c n c cung c p nng l ng ho c t o i u ki n t mnh t o ra nng l ng. Mu n t o ra nng l ng, chng ph i th c hi n s tch i n t v proton ra kh i m t ch t (ngu n i n t ), v n chuy n n m t lo t cc ch t nh n trung gian, r i n ch t nh n i n t cu i cng. Nh v y, n u ch d a trn vi c vi sinh v t s d ng ngu n cacbon no ho c ngu n nng l ng no, ho c ngu n i n t no, th c th phn bi t cc c p ki u dinh d ng nh sau: - T d ng (auto trophy) v d d ng (hetero trophy) l hai ki u dinh d ng s d ng CO2 lm ngu n cacbon duy nh t ho c ch y u, v s d ng ngu n cacbon h u c, theo th t . Tng ng v i hai ki u dinh d ng y l cc c th t d ng (autotrophs) v cc c th d d ng (heterotrophs). Thu c v cc c th t d ng g m c: cc c th procaryot nh vi khu n lam, vi khu n lu hunh mu l c, mu tm, vi khu n khng lu hunhf mu l c, mu tm; cc c th eucaryot nh th c v t. Thu c v cc c th d d ng c: ph n l n cc vi sinh v t, nh t l nh ng vi sinh v t quanh chng ta (trong t, n c) v ngay trong c th chng ta; ng v t (bao g m c con ng i). - Quang d ng (phototrophy) v ha d ng (chemotrophy) l hai ki u dinh d ng m cc c th s d ng nng l ng nh sng v s d ng nng l ng ha h c, theo th t . Nng l ng ha h c c sinh ra do s oxi ha cc h p ch t h u c ho c v c. Tng ng v i hai ki u dinh d ng y l cc c th quang d ng (phototrophs) v cc c th ha d ng (chemotrophs). Nh ng c th quang d ng bao g m: cc c th procaryot nh vi khu n lam (tr c y g i l t o lam l c), vi khu n lu hunh mu l c, vi khu n khng lu hunh mu l c, vi khu n lu hunh mu tm, vi khu n khng lu hunh mu tm v prochloron; cc c th eucaryot nh th c v t b c cao, t o a bo mu l c, mu nu v mu , t o n bo (v d cc eugenoid, cc dinoflugellate, cc diatom). Nh ng c th ha d ng bao g m: cc c th procaryot nh vi khu n oxy ha lu hunh, vi khu n oxy ha s t, vi khu n s d ng hydro, vi khu n nitrat ha; cc c th eucaryot nh ng v t nguyn sinh, n m, h h t vi khu n khng quang d ng trong c h u h t vi khu n gy b nh v t t c ng v t k c con ng i. - Dinh d ng v c (lithotrophy) v dinh d ng h u c (organotrophy) l hai ki u dinh d ng trong c th s d ng ch t v c c tnh kh v s d ng cc ch t h u c lm ngu n i n t sinh nng l ng, theo th t . i n t tch ra t nh ng ngu n y c v n chuy n qua m t lo t ch t nh n trung gian n ch t nh n cu i cng sinh ra nng l ng. Tng ng v i hai ki u cu i cng sinh ra nng l ng. Tng ng v i hai ki u dinh d ng y l hai nhm c th : cc c th dinh d ng v c (lithotrophs) v cc c th dinh d ng h u c (organotrophs). Cc c th dinh d ng v c ch g m m t s c th procaryot (vi khu n), nh vi khu n oxy ha lu hunh, vi khu n oxy ha s t, vi khu n s d ng hydro, vi khu n nitrat ha. Trong khi thu c v cc c th sinh d ng h u c th c c cc c th

41 procaryot v eucaryot, nh ng v t nguyn sinh, n m, h u h t vi khu n khng quang d ng (trong c h u h t cc vi khu n gy b nh) v t t c ng v t (k c con ng i). Nh v y, s phn lo i cc ki u dinh d ng ch d a vo ho c ngu n cacbon, ho c ngu n nng l ng, ho c ngu n i n t , cho chng ta th y kh r nt s tng ph n theo t ng c p tnh ch t dinh d ng. Tuy nhin, ranh gi i gi a cc c p tnh ch t y l khng r rng: m t nhm c th no c th c m t trong c hai tnh ch t (v d nh t o c m t trong c p t d ng d d ng, v trong c p quang d ng ha d ng; ng v t th m ch c m t trong c ba c p tnh ch t dinh d ng nu trn y. M t khc, n u khng xt n dinh d ng c a ng v t b c cao ch xt n dinh d ng c a vi sinh v t thi th, v vi sinh v t g m c cc c th procaryot v eucaryot, nn chng c sinh v t ny thu c nhm t d ng nhng c nhm khc th l d d ng; i u tng t cng th y i v i c p ph m tr quang d ng ha d ng v dinh d ng v c dinh d ng h u c. Ni cch khc, d ng nh ranh gi i gi a hai ph m tr trong t ng c p cng khng r rng i v i vi sinh v t. ng nhin, nh ng i u v a c p trong o n ny cng ph n nh s a d ng v dinh d ng c a vi sinh v t so v i ng v t b c cao v th c v t b c cao. 1.3.3.2 Cch th hai phn bi t cc ki u dinh d ng

M t gc khc, n u khng d a n thu n trn ngu n cacbon no, ho c ngu n nng l ng no, ho c ngu n i n t no cho vi sinh v t, m xt g n li n t t c ba y u t y th m t vi sinh v t no ch c th c m t trong b n ki u dinh d ng sau y: - T d ng v c quang nng (photolithotrophic autotrophy, ho c photolithoautotrophy) l ki u dinh d ng trong c s d ng ngu n cacbon CO2 , ngu n i n t v c v ngu n nng l ng nh sng. Nh ng vi sinh v t c ki u dinh d ng ny c g i l cc c th t d ng v c quang nng (photolithotrophic autotrophs) ho c c th t d ng quang nng (photoautotrophs, photolithoautotrophs). V d : T o v vi khu n lam dng n c lm ch t cho i n t , do gi i phng oxy. Vi khu n lu hunh mu tm v mu l c th s d ng cc ch t cho i n t khc nh hydro, sulfua hydro (H2 S) v sulfua nguyn t (S) - D d ng h u c ha nng (chemoordanotrophic heterotrophy), theo c s d ng ngu n cacbon h u c, ngu n i n t h u c v ngu n nng l ng ha h c (t ch t h u c). Nh ng vi sinh v t c ki u dinh d ng ny c g i l cc c th d d ng h u c ha nng (chemoorganotrophic heterotrophs). Thng th ng, m t ch t h u c v a l ngu n cacbon, ngu n i n t v ngu n nng l ng. D nh n th y r ng r t nhi u vi sinh v t, nh t l nh ng vi sinh v t quanh chng ta, trong c vi sinh v t gy b nh l thu c ki u dinh d ng ny. V d : ng v t nguyn sinh, n m, h u h t vi khu n khng quang d ng k c vi khu n gy b nh. M t thi u s vi sinh v t th thu c v hai ki u dinh d ng r t c ngha sinh thi sau y. - D d ng h u c quang nng (photoorganotrophic heterotrophy ho c photoorganohetrotrophy) Theo ki u ny, vi sinh v t s d ng ngu n cacbon h u c (i khi c CO2 n a), ngu n i n t h u c v ngu n nng l ng nh sng. Tng ng v i ki u dinh d ng ny l cc c th d d ng h u c quang nng (photoorganotrophic heterotrophs ho c photoorganoheterotrophs), chng th ng s ng h c su i nhi m h u c. M t s vi khu n trong nhm ny cng c th l nh ng c th t d ng quang nng (photo autotrophs) ngha l c kh nng dng ngu n i n t l hydro phn t . Nh ng i di n c a ki u d d ng h u c quang nng g m: vi khu n khng lu hunh mu tm v vi khu n khng lu hunh mu l c. - T d ng v c ha nng (chemolithotrophic autotrophy, ho c chemolithoautotrophy) Vi sinh v t c ki u dinh d ng ny th s d ng ngu n cacbon CO2 , ngu n i n t v c, v ngu n nng l ng ha h c t ch t v c. Chng c g i l nh ng c th t d ng v c ha nng (chemolithotrophic autotrophs ho c chemolithoautotrophs , ho c th m ch chemolithotrophs). Chng oxy ha cc ch t v c c tnh kh nh s t, nit, lu hunh t o ra c i n t v nng l ng, dng cho sinh t ng h p ch t h u c, v i CO2 l ngu n cacbon. c bi t m t s t chemolithotrophs c th thu nh n cacbon t cc ch t h u c, v nh v y chng l nh ng c th d d ng (heterotrophs).

42

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Vai tr sinh thi quan tr ng c a nhm c th t d ng v c ha nng l ch chng tham gia tch c c vaofnhuwngx bi n i ha h c c a cc nguyn t v n lun lun di n ra trong cc h sinh thi, nh s chuy n ha amn thnh nitrat ho c lu hunh thnh sulfat. C th k vi i di n c a nhm t d ng v c ha nng nh: Vi Vi Vi Vi khu khu khu khu n n n n oxy ha lu hunh oxy ha s t s d ng hydro nitrat h

Nh trn y c p, n u xt ng th i c ba y u t (ngu n cacbon, ngu n i n t , v ngu n nng l ng) th m t vi sinh v t no ch thu c v m t trong b n ki u dinh d ng nu. Tuy nhin, y cng c ngo i l . M t s vi sinh v t c tnh m m d o d trao i ch t, chuy n t ki u dinh d ng ny sang ki u khc ty theo i u ki n mi tr ng. D i y s d n ra hai v d v s chuy n t ki u dinh d ng ny sang ki u dinh d ng khc trong ph m vi b n ki u c p trn. Vi khu n khng lu hunh mu tm: chng l nh ng c th d d ng h u c quang nng n u mi tr ng khng c oxy, nhng l i tr thnh c th d d ng h u c ha nng trong mi tr ng c n ng oxy bnh th ng. Th m ch, n v a c tnh quang d ng v a c tnh ha d ng n u mi tr ng c n ng oxy th p, t c l khi y n v a thu nh n nng l ng t nh sng, v a t o ra nng l ng cho mnh t s oxy ha ch t h u c. Ngoi ra, n u trong i u ki n khng c nh sng, khng c c oxy n a th m t s loi c a vi khu n ny c kh nng ln men k kh. Oxy c ch s t ng h p bacterioclorophy v carotenoid n m c m t s loi ny sinh tr ng hi u kh trong bng t i th tr nn m t mu tm v n c c a chng. Vi khu n Beggiatoa: chng s d ng ngu n cacbon h u c (i khu CO2 ) do c ngu n i n t h u c, v s d ng nng l ng v c. Nh v y, chng khng thu c ki u no trong b n ki u dinh d ng nu, m l nh ng c th lai gi a b n t d ng v c ha nng v b n d d ng h u c ha nng. C th l, chng oxy ha hydro sulfua (H2 S) thnh nh ng h t sulfua l n n m trong cc ti do mng t bo lm vo trong t o nn. Sau chng oxy ha sulfua thnh sulfat. Cc i n t c v n chuy n i theo chu i v n chuy n cc i n t t o ra nng l ng. M t s ch ng cn c kh nng d d ng, s d ng ngu n cacbon h u c nh axetat; m t s ch ng khc th c tnh t d ng, s d ng CO2 . Tnh m m d o hay linh ho t t p d ng (mixotrophy). N i ch t vi sinh v t so v i th c tnh ny l m t l i th c nh c a mi tr ng. Cu h i: v trao i ch t c a nh ng vi sinh v t nh trn i khi c g i l tnh cho th y tnh a d ng v ph c t p c a b c tranh v dinh d ng v trao c v t v ng v t. D i gc sinh thi h c v si sinh v t h c mi tr ng, tranh to l n c a vi sinh v t trong nh ng i u ki n th ng xuyn thay i

1. C nh ng cch no phn bi t cc ki u dinh d ng. 2. Theo m i cch y th c nh ng ki u dinh d ng no, nh ngha m i ki u dinh d ng y; nu m t hay vi i di n vi sinh v t cho m i ki u dinh d ng y. 3. Nh n xt, ph phn m i cch phn bi t y. 4. ng v t v th c v t c th c s p x p vo ki u dinh d ng no theo m i cch phn bi t cu 1. 5. Tnh t p d ng (mixotrophy) l g? ngha c a n?

1.3.4 S v n chuy n ch t vo t bo vi sinh v t


1.3.4.1 Khi qut Ty theo lo i ch t dinh d ng, ty lo i vi sinh v t, v ty i u ki n mi tr ng m s v n chuy n vo t bo c th x y ra theo nh ng c ch khc nhau: s khu ch tn c lm d dng, s v n chuy n tch c c, v s chuy n nhm. Cc vi sinh v t eucaryot d ng nh khng s d ng c ch chuy n nhm m s d ng s nh p bo.

43 1.3.4.2 S khu ch tn th ng (passive diffusion)

C ch ny cn c tn g i l s khu ch tn n gi n hay g n hn l s khu ch tn. Theo cc quy lu t v t l va ha h c, cc phn t no c th di chuy n t ni c n ng cao n ni c n ng th p, t c l thu n chi u gradient n ng . S di chuy n ny khng c n c cung c p nng l ng. chnh l s khu ch tn. T c khu ch tn l ch m, v ph thu c kch th c phn t , tnh c a lipit c a n, cng nh l n c a gradient gi a bn ngoi v bn trong t bo (hnh 5.1 31) Hnh 5.1 31. S khu ch tn th ng v s khu ch tn c lm d dng. Trn th th y r s ph thu c khc nhau c a t c c a hai qu trnh vo l n c a gradient m t gi tr ng ng c a gradient khi m ch t v n chuy n (carrier) ang ho t ng. Hi u ng bo ha ny c bi u hi n m i khi m t protein v n chuy n c tham d vo s v n chuy n 2. Ch khi no n ng ngo i bo c a m t ch t dinh d ng kh l n so v i n ng n i bo th ch t y m i c t bo h p th theo c ch khu ch tn th ng, v t c khu ch tn ny gi m xu ng khi m t l ng l n ch t y c h p th vo, tr phi n c tiu dng ngay. M t s t ch t nh glycerol v nh ng ch t c phn t r t nh nh H2 O, O2 , CO2 th c th c v n chuy n vo t bo nh khu ch tn. Ngoi ra, cc ch t c khng phn c c, cc ch t c ch v cc ch t khc l xa l i v i t bo cng c th xm nh p t bo nh khu ch tn. Trong khi , ng th khng c ch ng minh l c th khu ch tn vo t bo, v i u g n nh c kh ng nh. 1.3.4.3 S khu ch tn c lm d dng (facilitated diffusion)

Gi ng nh s kh ch tn th ng, s khu ch tn ny v n ch di n ra thu n chi u gradient n ng , nhng c c lm d dng hay c tng c ng nh s tham gia c a cc protein v n chuy n (carrie proteins) v n l thnh ph n c a mng t bo. N cng khng ph thu c nng l ng trao i ch t. T c v n chuy n ch t y ph thu c n ng c a ch t y, trong m t ph m vi kh r ng (hnh 7.20 5). Hnh 7.20 5. Cc ng cong bo ha i v i s h p h hai ch t vo t bo vi khu n nguyn v n.Cc ng cong ny c thi t l p d a trn s o t c h p th O2 (t c h h p). V c ch t A c h p th nh s v n chuy n tch c c (ch ng) v c tch ly trong t bo, nn t c h h p t n c c i n ng c ch t r t nh . C ch t B c h p th th ng, t c h h p ch t n c c i n ng c ch t tng i cao (kho ng 10 20 mmol/l). Theo H.G.Schlegel, 1992. So v i s khu ch tn th ng th t c c a s khu ch tn c lm d dng tng nhanh hn theo gradient n ng v n ng th p hn c a ch t khu ch tn (hnh 5.1 31). Trn hnh ta nh n th y ng bi u di n s khu ch i c tng c ng chuy n sang ph n n m ngang m t m c gradient n ng no . l do cc phn t protein v n chuy n b bo ha, ngha l chng b lin k t v i cc phn t cht c v n chuy n r i, khng cn r i ho t ng n a. ng cong y c d ng gi ng nh c a ng cong enzym c ch t, trong khi p ng c a s khu ch tn th ng i v i gradient n ng l m t quan h tuy n tnh. Cc protein v n chuy n cn v i cc enzym tnh c hi u c a chng ch v n chuy n: m i protein y ch v n chuy n nh ng ch t g n gi ng nhau. Chnh v s gi ng nhau ny v i cc enzym. Nn cc carrier i khi cn g i l cc permease.

1.4 Cc chu trnh sinh a ha4


1.4.1 M u
1.4.1.1 Chu trnh c a cacbon l s tu n hon gi a cc d ng kh v cc d ng oxi ha c a cacbon, ch a trong cc d tr c a chng trong t nhin. Cc d ng kh c a cacbon l metan (CH4 ) v v t ch t h u c ( ch t h u c, CH2 O), c n cc d ng oxi ha c a n l cacbon monoxit (CO) v cacbon dioxit (CO2 ). S lun chuy n c a cacbon gi a cc ch t d tr chnh c a chng c nu trn hnh 28.18-31-T
4 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59421/1.2/>.

44

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V C n ph i nh n m nh m t vi i u v s tu n hon y nh sau:

VI SINH V T

V ch t h u c, n gi n ha v n n m c c th , trong s v chu trnh cacbon hnh 28.18-31 kh ng ghi chi ti t cc lo i ch t h u c khc nhau. Thc ra c nhi u lo i ch t h u c, chng khc nhau nhi u v thnh ph n nguyn t , v c u trc c a cc n v c b n c l p l i trong phn t , v lin k t gi a cc n v , v cc c tnh l ha, do khc nhau v con ng sinh t ng h p (s c nh cacbon d n n chng), v con ng phn h y. Ni cch khc, trong s ni trn, m i tn ch s c nh cacbon thc ra g m r t nhi u con ng khc nhau theo cng hng. i u tng t c ng ng cho m i tn ch s phn h y sinh h c. M t s c tnh c a cc ch t h u c ph c t p c nu trong b ng 28.5-31.

Ch t h u c Tinh b t

n v c b n Glucoza

Cc lin k t ... (14), ... (16) (14) (14), (13), (16)

Nh ng nguyn t c m t s l ng nhi u C + H + O + N P -

S phn h y C oxi + Kh ng c oxi +

Xenluloza Glucoza Hemixenluloza Cc monosaccarit C6 v C5 Lignin

+ +

+ +

+ +

+ +

+ +

Phenylpropan Cc c u n i C-C, C-O N axetylglucosamin (14) Cc axit amin Cc c u n i peptit

Kitin Protein

+ +

+ +

+ +

+ +

+ +

+ -

Hydrocacbon o, B v ng, thm

xem ti p

trang sau

45 Lipit Glyxerol, Cc cc axit este b o, m t s lipit ch a photpho v nit Khc nhau Cc baz purin v pyrimidin Cc c u n i photphodieste v Nglycosit + + + + + + +

Sinh kh i vi sinh v t Axit Nucleic

B ng 1.8

S phn h y sinh h c ni trn ph thu c vo nhi u nhn t , chng c x p thnh ba nhm: Cc ch t dinh dng c m t trong mi tr ng Cc i u ki n kh ng sinh h c, bao g m pH, th oxi ha kh , O2 , i u ki n th m th u C ng ng vi sinh v t c m t D i y chng ta c p n m t s cc y u t y

Oxi: nh b ng 28.5-31 cho th y h u nh m i ch t h u c ph c t p u b vi sinh v t phn h y d dng trong c hai i u ki n c v khng c oxi. Hai ngo i l l hydrocacbon v lignin. Cc hydrocacbon nh c bi t cho n g n y, ch b phn h y trong i u ki n hi u kh. c bi t cc hydrocacbon m ch th ng v m ch nhnh c n oxi cho s phn h y m u. G n y chng ta bi t r ng hydrocacbon c ng b vi sinh v t phn h y trong i u ki n k kh n u c cc ch t nh n i n t nh sulfat. Vi khu n thu c chi Desulfovibrio c th s d ng sulfat phn h y cc hydrocacbon m t cch ch m ch p, v i i u ki n c ti p xc v i cc c ch t y m t thi gian di. Lignin th ch b phn h y trong i u ki n hi u kh. c i m ch b phn h y trong i u ki n hi u kh c a lignin l r t ng ch . V i m t l ng ng k trong nguyn li u thc v t ni chung v g ni ring (kho ng 1/3 tr ng l ng g ), lignin nguyn th ch b phn h y in situ b i n m s i trong i u ki n hi u kh. Chnh v th trong cc mi tr ng k kh s c s tch l y cc v t ch t ch a lignin, trong c than bn. c i m kh ng b phn h y trong i u ki n k kh c ng l quan tr ng i v i ngnh xy dng. Cc c ng trnh xy dng ln u ph i c cc c c g bn d i ph n n n. Ch ng no cc c c y c n c gi trong i u ki n bo h a nc v k kh c a n n mng th cc c ng trnh xy dng y c n b n v ng, n u kh ng chng s b m c v c ng trnh e d a b nt. Tng t, cc c ng trnh b ng g v t ti n c ng c th b phn h y them b i cc n m s i v n sinh tr ng hi u kh, do vi c lm s ch cc b n c ng . i u ki n hi u kh hay k kh c ng nh h ng n vi c s n ph m cu i cng no c a s phn h y h u c s c tch l y (hnh 28.19 31). Trong i u ki n hi u kh th s l cc s n ph m c tnh oxi ha nh

46

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

nitrat, sulfat v cacbon dioxit, c n trong i u ki n k kh th s c cc s n ph m mang tnh kh nh ion amon, sulfua v metan Hnh 28.19 31. nh h ng c a oxi t i s phn h y h u c. Vi sinh v t t o ra cc s n ph m khc nhau ty theo i u ki n l hi u kh hay k kh. Trong i u ki n hi u kh th cc s n ph m oxi ha s tch l y trong mi tr ng, c n trong i u ki n k kh th s l cc s n ph m kh . Nh ng ph n ng phn h y ny c ng th hi n tnh h i sinh (commensalistic): s n ph m th i ra c a m t nhm vi sinh v t ny s c m t nhm khc s d ng. S xo tr n hay h n h p gi a mi tr ng k kh v hi u kh c ng l m t nhn t nh h ng n chu trnh cacbon. N u kh ng c s xo tr n ny, ngha l n u cc s n ph m c tnh oxi ha hay kh c gi nguyn mi tr ng hi u kh hay k kh ni chng sinh ra th chng th ng ch c dung lm ch t dinh dng. C n n u mi tr ng b xo tr n, th cc s n ph m c tnh oxi ha c th c di chuy n t i vng c tnh kh hn, ho c cc s n ph m c tnh kh th t i vng c tnh oxi ha hn. Trong nh ng tr ng h p nh v y, vi sinh v t c them ngu n nng l ng b sung (s lin k t c a cc ch t nh n i n t v cc ch t cho i n t ), do s xu t hi n m t di n th (succession) v ch t dinh dng s c tu n hon them n a v cc ch t oxi ha v cc ch t kh c h n h p v i nhau ny c c m t c ng ng vi sinh v t khai thc. S c nh cacbon, n u kh ng k thc v t th do cc vi sinh v t sau y thc hi n: vi khu n lam (cyanobacteria) v t o l c, vi khu n quang h p (v d Chromatium v Chlorobium), v vi khu n ha t dng v c hi u kh (aerobic chemolitoantotrophs). -V m t vi d tr v t ch t trong chu trnh: Hydro: l ch t cho i n t , v l ch t kh m nh. Hydro c th c t o thnh trong qu trnh phn h y ch t h u c, nh t l trong i u ki n k kh, nh i u ki n c a s ln men k kh ch ng h n. Hydro sau khi c t o thnh, v c metan n a, c th di chuy n ln pha trn, t cc vng k kh n cc vng hi u kh, t o c h i cho cc vi sinh v t oxi ha hai kh ny ho t ng. Metan th c t o thnh t nhi u ngu n: h u c v v c (CO2 +H2 ), trong vng k kh. N u bn trn vng k kh y c m t t ng nc thong kh th metan c th b oxi ha trc khi n c khu ch tn t i kh quy n. Trong nhi u mi tr ng, v d nh ru ng la ni kh ng c t ng nc thong kh pha trn, th metan s c a trc ti p vo kh quy n, nh v y gp ph n lm tng l ng kh ny trong kh quy n. Nh ng ngu n metan quan tr ng l ru ng la, ng v t nhai l i, m than, bi chon l p rc, v cc m l y. Ru t m i c ng l m t ngu n metan, v i cc vi sinh v t k kh nh Methanobrevibacter. L ng metan trong kh quy n ang tng kho ng 1% m i nm, t 0,7 n 1,6 hay 1,7 ppm (kh i l ng), trong 300 nm g n y. M t khc trong mi tr ng bi n c th c t i 10 000 t t n metan hydrat b vi d i y bi n, l ng ny l n g p i tr l ng bi t c a nhin li u ha th ch. M c d c m t l ng metan khu ch tn ln pha trn, t i b m t, nhng n th ng c tiu dung tr c khi thot kh i t ng l ng ng vi l p n. May thay, b i v nh trn ni, metan gy hi u ng nh knh m nh hn CO2 r t nhi u. N u kh quy n trn ng p metan th tri t s qu nng i v i s s ng hi n nay. Nguyn nhn c a s bi n m t c a metan trong t ng l ng ng v n l m t i u b n cho n t n m t pht hi n m i y. B ng cch dung m t m u hunh quang i v i m t trnh t ADN c bi t, ng i ta pht hi n m t t p h p m i g m cc c khu n v vi khu n trong cc t ng l ng ng kh ng c oxi v giu metan. Nh ng m procaryot ny c m t l i g m kho ng 100 c khu n thu c b Methanosarcinales c bao quanh b i m t v g m cc vi khu n kh sulfat c quan h g n v i Desulfosarcina. D ng nh hai nhm ny h p tc trao i ch t v i nhau, theo th metan b oxi ha k kh, c n sulfat th b kh . C l vi khu n kh sulfat s d ng cc s n ph m th i ra t s oxi ha metan, sinh ra nng l ng t s kh sulfat. Cc nghin c u b ng ng v phng x cho th y r ng cc c khu n th n metan, c n vi khu n th nh n c nhi u cacbon t cc c khu n. Nh ng vi khu n dinh dng metan (methanotrophs) ny c th c vai tr r t quan tr ng trong chu trnh cacbon, v ng i ta cho r ng chng oxi ha t i 300 tri u t n metan m i nm.

47 1.4.1.2 B n c bi t? B n ngh g? 1.4.1.2.1 S S NG TRN 100OC

Cho n t n g n y, theo cc ti li u khoa h c th nhi t cao nh t m cc c th procaryot c th s ng c l 105o C. D ng nh gi i h n trn c a nhi t i v i s s ng l kho ng 100o C, t c nhi t c a nc si. Hi n nay cc nh khoa h c bi t thm r ng c nh ng c th procaryot a nng (thermophilic) sinh tr ng t i cc c t khi en ch a sulfua d c theo cc khe n t v cc g y i dng, nh ng c t khi en ny phun n c c c nng (trn 350o C) v giu sulfua. C b ng ch ng cho th y r ng nh ng vi sinh v t ny c th sinh tr ng v sinh s n 113o C. p su t nc t i nh ng ni s ng c a chng ln gi n c tr ng thi lng ( 265 atm; nc bi n kh ng s i khi nhi t cha qu 460o C). Pht hi n ni trn ni ln nhi u i u. Cc protein, cc mng, cc axit nucleic c a nh ng c th procaryot ny c tnh r t b n nhi t, v l nh ng i t ng l t ng nghin c u xem b ng cch no m cc i phn t v cc mng l i c n nh nh v y. Trong tng lai chng ta c th thi t k nh ng enzim ho t ng nhi t r t cao. M t s enzim b n nhi t l y t cc c th ni trn ang c nh ng ng d ng quan tr ng trong c ng nghi p v trong nghin c u. Ch ng h n, Tag polymeraza t c khu n Thermus aquaticus (sinh tr ng ) c dung r ng ri trong ph n ng chu i trng h p (polymerase chain reaction, PCR). 1.4.1.2.2 Cu h i 1. V sao vi sinh v t c m t h u kh p m i ni trn tri t? 2. Nu cc v d v s t n t i c a vi sinh v t trong cc mi tr ng bnh th ng v cc mi tr ng cc tr . 3. nh ngha s tu n hon v t ch t theo ngha l m t chu trnh sinh a ha 4. Gi i thch cc vai tr s n xu t, tiu th v phn h y trong s tu n hon v t ch t. Nh ng nhm c th no m nhi m vai tr y? 5. C th ni n u kh ng c vi sinh v t th s s ng trn hnh tinh chng ta s ng ng tr , v sao? 6. Cc th y vc b nhi m h u c m c v a ph i c kh nng tr v tr ng thi ban u m khng c n x l, v sao? 7. M i nm cy xanh (v c vi khu n t dng) c nh m t l ng kh ng l cacbon vo cc ch t h u c (kho ng 2.1011 t n) khi n cho kho ng t 10 n 20 nm th l ng cacbon dioxit trong kh quy n (kho ng 2,6.1012 t n) s b c n ki t. Tuy nhin i u khng x y ra t r t lu (t khi c s s ng), v sao? 8. Nu cc c trng v thnh ph n nguyn t c a cc polymer h u c c c p trong m c 6.2 v kh nng c vi sinh v t phn h y trong i u ki n hi u kh v k kh 9. Phn tch cc qu trnh trong chu trnh cacbon v vai tr c a vi sinh v t trong m i qu trnh y 10. nh ngha s phn h y sinh h c, s v c ha, s c nh (s b t ng ha), v nu cc v d tng ng 11. C th t mn vo u trong chu trnh cacbon hnh 28.1831-T 12. S phn h y ch t h u c trong i u ki n k kh v hi u kh c g khc nhau v m t cc s n ph m c tch l y 13. Lignin v s phn h y sinh h c c g ng ch ?

48

CHNG 1. NH NG KHI NI M C B N V

VI SINH V T

Chng 2

Gi i thi u m t s nhm vi sinh v t


2.1 M t s nhm vi khu n1
2.1.1 M u
Trong ph n 2 (g m cc chng 6, 7, 8), chng ta i m qua m t s nhm vi sinh v t. Ni chung, khi ni m nhm c dung v i ngha r t linh ho t: nhm c th ch m t lnh gi i, m t gi i, m t ngnh, m t l p, m t t p h p no c a cc vi sinh v t c m t ngha nh t nh, c th g m nhi u l p v cng c th ch l m t loi (species), th m ch m t ch ng (strain). Ch ng h n Ton b sinh gi i c chia lm ba lnh gi i (domain), ty theo cc c i m v nhn t bo, v ARN c a riboxom, v v lipit c a mng t bo. Vi khu n (Bacteria) C khu n (Archaea) Sinh v t c nhn th t (Eucarya) Tn g i vi khu n (bacteria) b t ngu n t ch Hyl p bacterion c ngha l ci que, ci g y. Cch y khng lu thu t ng bacteria cng cn hm vi khu n th t (eubacteria) c phn bi t v i vi khu n c (Archeobacteria m hi n nau g i l Archaea) T bo vi khu n thu c lo i cha c nhn i n hnh (prokaryotic cell). Lipit c a mng t bo c a chng ch y u l cc dieste diacyl glycerol. Khc v i cc c th eucaryot, vi khu n khng c qu trnh sinh s n h u tnh. D a theo php nhu m Gram, m t php nhu m r t quan tr ng i v i nhi u nghin c u vi sinh v t cng nh i v i cc xt nghi m y vi sinh v t h c th t t c cc vi khu n c chia thnh hai nhm: Gram dng v Gram m. Hai nhm ny khc nhau v c u trc thnh t bo, do khc nhau v ph n ng v i ph c h ch a iot: cc vi khu n Gram dng th gi l i thu c nhu m ni trn thnh t bo, do b t mu tm. Trong khi th cc vi khu n c g i l Gram m th b t y mu (m t mu) tm b i axeton ho c etanol. Vi khu n Gram dng c thnh g m nhi u l p peptidoglican, cn vi khu n Gram m th c thnh m ng g n m t l p peptidoglican, nhng c them m t mng th hai c g i l mng ngoi. D a theo nhi u c i m khc nh v hnh thi, ho t tnh sinh l. . . th c th phn bi t m t s nhm vi khu n nh sau:

2.1.2 Ngnh Aquificae v ngnh Thermotogae


i di n cho ngnh Aquificae l hai chi Aquifex v Hydrogenobacter, c hai u l vi khu n Gram m, ha t d ng v c (chemolithoautotroph), a nng. Aquifex pyrophilus c hnh que, sinh tr ng vi hi u kh, ch u nng cao v i nhi t t i u 85o C v t i a 95o C.
1 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59422/1.1/>.

49

50

CHNG 2. GI I THI U M T S

NHM VI SINH V T

i di n cho ngnh Thermotogae l chi Thermotoga, cng g m cc vi khu n hnh que, nhng l b n ha d d ng (chemoheterotroph) c th th c hi n cc con ng ng phn v sinh tr ng k kh trn cacbohydrat v s n ph m phn h y protein. Thermotoga maritime l nh ng vi khu n c them bao ngoi (hnh 21.1-31). Hnh 21.1-31. Thermotoga martima v i bao ngoi ko di ra hai c c c a t bo. Thanh t l =19m. Ngu n: [31].

2.1.3 Ngnh Deinococcus Thermus


Chi i di n Deinococcus g m cc c u khu n ho c tr c khu n Gram dng th ng x p thnh i ho c b n t bo (hnh 21.2a-31), sinh tr ng hi u kh, a m (mesophilic), catalaza dng tnh, chng ch sinh ra axit t m t s t lo i ng. i u c bi t l h u h t cc ch ng u khng r t t t v i s kh h n v v i b c x (c th s ng st li u l ng b c x 3-5 tri u rad, trong khi con ng i ch t 100 rad) Cc c u khu n Deinococcus c th c phn l p t phn, khng kh, n c ng t. . . nhng ni s ng t nhin c a chng cn cha c bi t n. Hnh 21.2a-31. M t vi khu n l c Deinococcus radiodurans trong th y r cc c u khu n x p thnh b 4 t bo v i ng knh t bo trung bnh 2,5 m. Ngu n: [31]

2.1.4 Cc vi khu n quang h p


C ba nhm l n g m nm nhm nh vi khu n quang h p, t t c u Gram m (B ng 2.1). Theo , vi khu n lam (Cynaobacteria) khc v c b n v i b n nhm cn l i ch chng c s n sinh oxy, b ng cch dng n c lm ch t cho i n t . V ph n cc vi khu n mu ta (purple bacteria) v vi khu n mu l c (green bacteria) th chng quang h p khng s n sinh oxy do s d ng cc ch t kh nh hydro sulfua, lu hunh, hydro, v cc ch t h u c lm ngu n i n t ti t o NADH v NADPH. K t qu l chng khng sinh oxy nhng sinh ra accs h t lu hunh, bn trong t bo (vi khu n lu hunh mu ta), ho c bn ngoi t bo (vi khu n lu hunh mu l c). Ngoi ra l nh ng khc bi t v cc s c t quang h p, nhu c u dinh d ng, quan h v i oxy. . .

Cc tnh ch t c a vi khu n quang d ng Gram m Vi khu n quang d ng khng sinh oxi Vi khu n quang d ng sinh oxi Vi khu n lu hunh ta Vi khu n khng lu hunh ta Vi khu n lam (Cyanobacteria)

Tnh ch t

Vi khu n lu hunh l c Cc Bacterioclorophil a v c, d ho c e

Vi khu n khng lu hunh l c Cc Bacterioclorophil a v c

Cc s c t quang h p chnh

Bacterioclorophil Bacterioclorophil Clorophil a a ho c b a ho c b c ng v i cc phicobiliprotein


xem ti p trang sau

51 Hnh thi c a cc mng quang h p H th ng quang h p l cc clorosom, chng tch kh i mng sinh ch t Cc clorosom c m t khi vi khu n sinh tr ng k kh H th ng quang h p c ch a trong cc ph c h mng hnh c u ho c d ng b n m ng, ph c h ny lin t c v i mng sinh ch t H,HS,S Nh tri c t bn Cc mng c ph b ng cc phicobilisom

Ch t cho i n t trong quang h p

H,HS,S

H u c v v c: ng, axit amin, axit h u c, H S, H

Th ng l ch t h u c, i khi v c, cc h p ch t lu hunh kh ho c H i khi ngoi t bo Khng sinh oxi

HO

S tch ly lu hunh B n ch t c a quang h p Ki u trao i ch t chung

Ngoi t bo Khng sinh oxi Khng sinh oxi

Trong t bo Khng sinh oxi

Sinh oxi (i khi khng sinh oxi ty ti n) Quang t d ng v c hi u kh

Quang d ng v c k kh b t bu c

Th ng quang d d ng, i khi quang t d ng ho c ha d d ng (khi i u ki n hi u kh trong bng t i) Chuy n tr t ng

Quang t d ng v c hi u kh b t bu c

Th ng quang d d ng h u c k kh, m t s quang t d ng v c ty ti n (trong bng t i, ha d d ng h u c) Chuy n ng nh tin mao nh ho c khng chuy n ng; m t s c bng kh
xem ti p

Kh nng di ng

Khng, m t s c bng kh

Chuy n ng nh tin mao nh, m t s c chu mao

Khng chuy n ng ho c chuy n ng tr t, m t s c bng kh

trang sau

52 Ph n G+C trm 48-58 53-55

CHNG 2. GI I THI U M T S 45-70 61-72

NHM VI SINH V T 35-71

B ng 2.1: Cc tnh ch t c a vi khu n quang d ng Gram m

Ghi ch:a Cc c tnh c a ngnh Chlorobi Cc c tnh c a chi Chlorofexus c Cc c tnh c a chi Ectothiorhodospira C m t m i lin quan ng ch gi a lo i s c t quang h p m vi khu n s d ng v i quan h v i oxy c a chng, v v i s phn b sinh thi c a chng. Nh trong b ng 21.1-31 nu, vi khu n ta v vi khu n l c khc v i vi khu n lam ch chng c cc bacterioclorophyl ch khng ph i chlorophyl a. Cc s c t y c ph h p th khc nhau khi n chng phn b cc su c nh sang v hm l ng oxy khc nhau trong th y v c. Thng th ng, vi khu n l c v vi khu n ta sinh tr ng k kh v dng H2 S v cc ch t cho i n t khc d ng kh cho qu trnh quang h p. V nh ng vi khu n ny sinh tr ng t t nh t nh ng vng k kh su hn c a th y v c, chng khng th s d ng c hi u qu nh ng ph n c a ph nh sang nhn th y v n th ng c cc c th quang h p khc s d ng. Th ng c m t l p b m t d y c a cc vi khu n lam v t o trong cc h ao, chng h p th m t ph n l n nh sng xanh v . Cc s c t bacteriochlorophyl c a vi khu n ta v vi khu n l c th h p th cc b c sng di hn th v n khng c c th quang h p khc s d ng. Ngoi ra, cc nh h p th c a bacteriochlorophyl 350-550 nm cho php chng sinh tr ng su l n hn v nh sng c b c sng ng n hn c th xm nh p su hn vo n c. K t qu l n u n c c trong n m c no th c m t l p vi khu n ta v vi khu n l c sinh tr ng vng k kh giu H2 S. Lu r ng trong Bergeys Manual xu t b n l n th hai, cc vi khu n quang h p c x p thnh b y nhm l n phn b trong nm ngnh, v r ng trong ngnh Firmicutes g m cc vi khu n quang h p Gram dng. C l c m t s truy n ngang m nh m cc gen quang h p. B ng ch ng l kho ng 50 gen lin quan n quang h p c m t c nm ngnh ny.
b

2.1.4.1 M t s i di n c a vi khu n quang h p Chi Chloroflexus, i di n ch y u cho vi khu n khng lu hunh mu l c (cng c th g i l vi khu n l c khng lu hunh): chng c th ti n hnh quang h p khng sinh oxy v i vi c dng ch t h u c lm ngu n cacbon ho c sinh tr ng hi u kh nh m t c th ha d d ng. Cc chi Chlorobium, Prosthecochloris, v Pelodictyon i di n cho vi khu n lu hunh mu l c. l nh ng vi khu n quang t d ng v c, k kh b t bu c, s d ng H2 S, S, H2 lm ngu n i n t . Chng c mu xanh l c c a c ho c mu socola- nu, c m t cc t ng k kh giu sulfua c a cc h . M c d chng khng c tin mao di ng, nhng m t s loi c cc bng kh t i u ch nh v tr c a mnh t i su c c ng nh sng v n ng sulfua t i u. Cn nh ng loi no khng c bng kh th c tm th y nh ng lo i bn giu sulfua v y cc h ao. Ngnh vi khu n lam (Phylum Cyanobacteria). M c d nhi u vi khu n lam sinh tr ng quang t d ng v c b t bu c nhng m t s th c th sinh tr ng ch m trong bng t i nh nh ng c th ha d d ng b ng cch oxi ha glucoza v m t vi lo i ng khc. Trong i u ki n k kh, Oscillatoria limnetica oxi ha H2 S thay v n c, v ti n hnh quang h p khng sinh oxi cng m nh nh vi khu n quang h p mu l c. Qua cc v d ny c th th y r ng vi khu n lam c tnh linh ho t ng k v trao i ch t. H u h t vi khu n lam c mu xanh l- xanh l c do phycoxianin (phycocianin), m t s c mu ho c nu do s c t phycoeritrin (phycoerythrin). Nhi u vi khu n lam d ng s i c kh nng c nh nit nh nh ng t bo c bi t c g i l d bo nang, heterocysts (hnh 21.7b-31). Kho ng 5-10% cc t bo c th pht tri n thnh d bo nang n u vi khu n lam b thi u c nitrat v amon l hai ngu n nit a thch c a chng. C nh ng bi n i nh ng t bo ny khi n cho khi tr thnh d bo nang th oxi ch m xm nh p vo ho c b tiu dng nhanh, khi n cho nitrogenaza- enzyme c nh nit v r t m n c m v i oxi- khng b tc h i. Cc d bo nang nh n c ch t dinh d ng t cc t bo sinh d ng k c n v cung c p nit c nh c cho chng d i d ng axit amin glutamin.

53 M t s vi khu n lam khng c d bo nang v m t s sinh v t n i nh Trichodesmium cng c kh nng c nh nit. Hnh 21.7b-31. Nostoc v i cc d bo nang (x 550) Vi khu n lam c tnh ch u ng cao i v i cc i u ki n b t l i c a mi tr ng v c m t h u h t m i lo i t v n c. Cc loi a nng c th sinh tr ng nhi t cao t i 75o C trong cc su i nng trung tnh n ki m. Chnh v v y chng l sinh v t c m t u tin t i nh ng lo i t v nh ng b m t no thi u v ng th c v t. Th m ch m t s lo i vi khu n lam n bo sinh tr ng ngay cc khe n t c a trn sa m c. M t s vi khu n lam c th sinh tr ng m nh ln ng k trong cc th y v c c giu ln v ch t dinh d ng (phi d ng), hi n t ng ny c g i l s n hoa (blooms). T o cng c hi n t ng tng t c g i l s n hoa c a t o (alga bloom). Bi u hi n c a s n hoa ny l nh ng m ng l n mu xanh ho c nu c a vi khu n lam ho c c a t o, n i trn m t n c. S phi d ng (eutrophication) l s giu ln v ch t dinh d ng, tr c h t l photphat v nitrat. Ngu n photphat quan tr ng vo cc th y v c l cc ch t t y r a c th i vo n c th i. i v i cc vi khu n lam ni chung v t o, trong h u h t cc th y v c th ng ch thi u ngu n nit v photpho. Tuy nhin n u cc th y v c ny ti p nh n nhi u n c th i cng- nng nghi p khng c x l ho c x l khng y th chng c th tr nn phi d ng v gy ra hi n t ng n hoa c a vi khu n lam ho c/ v c a t o. Cn nh ng vi khu n lam c kh nng c nh nit th ch c n m t l ng photphat r t nh (v t) c th gy hi n t ng n hoa. Nh ng chi vi khu n lam c kh nng c nh nit hi u kh l Anabaena, Nostoe, v Cylindrospermum; cn c nh nit k kh l Oscillatoria (chng dng H2 S lm ch t cho i n t trong quang h p). Hi n t ng n hoa nh trn c a vi khu n lam th ng x y ra t i cc th y v c m v phi d ng. T i nh ng ni th ng th y nh ng vi khu n lam s ng b m t nh Anacystis v Anabaena. Khi nh ng vi khu n lam (ho c t o) n hoa ch t i th gi i phng m t l ng l n ch t h u c, kch thch cc vi khu n ha d d ng sinh tr ng m nh theo. H u qu l oxi trong th y v c b c n ki t, khi n cho c v cc c th khc b ch t. S phi d ng v s n hoa c a vi khu n lam v c a t o cn c bn lu n them v m t vi kha c nh khc trong ph n ni v s nhi m ha h c (m c 5.2.3). M t s loi vi khu n lam s n sinh cc c t lm ch t nh ng ng v t nui no u ng n c c vi khu n y. Kh nng sinh c t lm cho chng khng t t hn v i s n m i. M t s lo i khc, v d Oscillatoria, th khng t t v i s nhi m v c m t trong cc th y v c n c ng t c hm l ng ch t h u c cao, do c dng lm vi sinh v t ch th cho s nhi m n c. Vi khu n lam c nhi u kh nng c ng sinh v i cc c th khc. Chng l ph n quang h p trong h u h t cc lo i a y- m t lo i sinh v t i tin phong chi m lnh cc mi tr ng ngho dinh d ng v kh c nghi t. Chng cng c ng sinh v i ng v t nguyn sinh v i n m; nhi u loi vi khu n lam c nh nit th c ng sinh v i cc th c v t khc nhau ( a ti n, ru, th c v t h t tr n, th c v t h t kn). 2.1.4.2 Cu h i Phn bi t ba nhm l n v nm nhm nh c a vi khu n quang h p Gram m S phn b c a vi khu n quang h p trong mi tr ng n c b chi ph i b i nh ng nhn t bn trong v bn ngoi no. Phn bi t s quang h p sinh oxi v s quang h p khng sinh oxi. M t t bo vi khu n lam c n c nh ng bi n i g bi t ha thnh d bo nang? Trong i u ki n no th vi khu n lam pht tri n thnh d bo nang? Nh ng nh h ng quan tr ng c a vi khu n lam i v i con ng i v mi tr ng l g? nh ngha s phi d ng (eutrophication) v s n hoa c a vi khu n lam v c a t o. ngha c a chng So snh s n hoa c a vi khu n lam v c a t o

54

CHNG 2. GI I THI U M T S

NHM VI SINH V T

2.1.5 Ngnh Chlamydiae


i u khc bi t quan tr ng nh t v l i s ng c a cc vi khu n ny v i h u h t cc vi khu n khc l ch chng s ng k sinh n i bo b t bu c: ch c th sinh s n bn trong t bo ch . Trao i ch t c a Chlamydiae cng r t khc bi t so v i c a cc vi khu n Gram m khc. Ng i ta t ng ngh r ng chng khng th phn h y cacbohydrat v nhi u ch t khc cng nh khng th t ng h p ATP m hon ton ph thu c t bo ch . Tuy nhin v sau nh phn tch ton b trnh t nucleotit c a genom c a m t s trong chng, ng i ta bi t r ng nh ng vi khu n nghin c u ny cng c th t ng h p t nh t m t l ng nh ATP, v t ng h p AND, ARN, glycogen, cc lipit v cc protein- n u c cung c p cc ti n ch t t t bo ch . M c d v t bo c a Chlamydiae gi ng v i c a vi khu n Gram m, nhng thnh c a chng th khng ch a axit muramic v l p peptidoglican. Trong ngnh Chlamydiae c ba loi gy b nh quan tr ng cho ng i v cc ng v t mu nng: Chlamydia trachomatis gy nhi m b nh ng i v chu t. ng i, n gy b nh m t h t (trachoma) v cc b nh khc. C. psittaci gy b nh s t v t (psittacosis) ng i, v gy cc b nh nhi u ng v t khc ( nh v t, g ty, c u, b v mo). N t n cng vo cc c quan tiu ha, h h p, sinh d c, vo nhau thai nhi v vo phi thai, vo m t, vo ho t d ch c a kh p. C. pneumoniae l nguyn nhn ph bi n gy b nh vim ph i ng i. C nh ng b ng ch ng gin ti p cho th y s nhi m vi khu n ny c th lin quan n s ti n tri n c a ch ng x c ng m ch mu v c th gy vim tim n ng v cc ch ng b nh khc. M t loi gy b nh n a m i c nh n bi t g n y, l C. pecorum

2.1.5.1 Cu h i 1. Nu cc c i m quan tr ng nh t c a vi khu n thu c ngnh Chlamydiae 2. So snh chng v i virut 3. Phn tch m t quan i m cho r ng trao i ch t c a vi khu n ngnh Chlamydiae c tnh r t h n ch 4. T m quan tr ng y h c c a cc vi khu n thu c ngnh ny?

2.1.6 Ngnh th xo n (Phylum Spirochaetes)


Ngnh ny g m nh ng vi khu n Gram m, c hnh xo n, c tnh m m d o, c tin mao (hnh 21.15a,b-31). Hnh 21.15. Cc vi khu n th xo n a. Cristispira sp phn l p t tr tinh th c a m t con trai, ch p qua knh hi n vi i pha (x 2200) b. Treponema pallidum gy b nh giang mai (x 1000) V m t dinh d ng, cc vi khu n th xo n l nhm ha d d ng (chemoheterotrophic), chng c th s d ng cacbohydrat, axit amin, axit bo chu i di v alcohol bo chu i di lm ngu n cacbon v nng l ng. Trong quan h v i oxi, th xo n c th s ng k kh, k kh ty ti n ho c hi u kh. Th xo n a d ng v sinh thi, sinh tr ng nhi u mi tr ng s ng khc nhau t ao h , bn, ru t c a m i, gin, ng tiu ha c a nhuy n th , d c c a tru b, cho t i mi ng c a ng i. C th hn c th nu cc v d sau y: Cc loi c a chi Spirochaeta s ng t do v th ng sinh tr ng trong cc mi tr ng bi n v n c ng t giu sulfua. M t vi loi c a chi Leptospira sinh tr ng trong n c thong kh v trong t m. Nhi u th xo n th s ng c ng sinh v i cc c th khc v c tm th y nhi u mi tr ng khc nhau: Cristispira c ng sinh trong ru t sau c a m i, c a gin n g , trong ng tiu ha c a nhuy n th v c a ng v t c v; Treponema denticola, I. oralis trong khoang mi ng c a ng v t.

55 Cc th xo n ru t sau c a m i v bn c a th y v c n c ng t c enzyme nitrogenaza v c th c nh nit. Hi n nhin r ng chng gp ph n ng k vo dinh d ng nit c a m i. Nhi u lo i th xo n bao ph b m t c a nhi u lo i ng v t nguyn sinh trong ru t sau c a m i v c a gin n g . (hnh 21.18a-31). l tr ng h p c a ng v t nguyn sinh c tin mao, Myxotricha paradoxa, c bao ph ch c ch n b i cc th xo n r t m nh (0,15 x 10 m)- nh ng th xo n ny gip cho s di chuy n c a ng v t. Hnh 21.18a-31. S lin k t gi a th xo n v i ng v t nguyn sinh. Cc th xo n b m t ng v t nguyn sinh c ng v t ny s d ng nh m t c quan di ng. Ngu n: 31. M t vi loi c a cc chi Treponema, Borrelia v Leptospira l nh ng tc nhn gy b nh. V d : I. pallidum (hnh 21.15b-31) gy b nh giang mai, B. recurrentis gy b nh s t h i quy, L. canicola theo n c v th c n vo mu, th n, gan r i gy b nh xu t huy t vng da. . . Theo Bergeys Manual xu t b n l n th hai th ngnh th xo n c chia thnh m t l p, m t b , ba h , v i m i ba chi. 2.1.6.1 Cu h i 1. Th xo n l g? 2. ngha th c ti n c a th xo n. 3. Nh m i c th s ng khc v dinh d ng th xo n cng c n m t ngu n cacbon, m t ngu n nit. M t khc th xo n l b n ha d d ng, ngha l cng ngu n cacbon v nit v c. B n c ngh r ng m t s th xo n c i u ki n c bi t v dinh d ng nit khng, v sao?

2.1.7 Ngnh Bacteroidetes


c i m chung nh t c a ngnh ny l khng quang h p, khng sinh bo t v nhi u thnh vin c l i chuy n ng r t c bi t: chuy n ng tr t. Chng ta th o lu n hai trong ba l p c a ngnh 2.1.7.1 L p Bacteroides L p ny g m cc tr c khu n Gram m, k kh, khng sinh bo t , chuy n ng ho c khng, v i hnh d ng khc nhau. Nh ng vi khu n ny l ha t d ng v th ng sinh ra m t h n h p cc axit h u c l nh ng s n ph m cu i cng c a s ln men k kh nhng khng kh sulfat ho c cc h p ch t lu hunh khc. Ni s ng c a Bacteroides l khoang mi ng v ng tiu ha c a ng i v ng v t, cng nh d c c a ng v t nhai l i. Bacteroides ruminicola l h p ph n quan tr ng c a khu h d c . N ln men tinh b t, pectin, v nh ng cacbohydrat khc. Chi Bacteroides cng chi m t i 30% cc vi khu n phn l p c t phn ng i, v chng c th cung c p them dinh d ng cho ng i trong lc b my tiu ha c a ng i lm vi c, b ng cch chng phn h y glucoza, pectin, v nh ng cacbohydrat ph c t p khc. M t s thnh vin c a Bacteroides th gy b nh cho ng i. Cc loi c a chi Bacteroides th c lin quan n nh ng b nh c a nh ng c quan quan tr ng nh h th n kinh trung ng, h xng. B. fragilis l vi khu n k kh, r t hay g p trong cc nhi m trng b ng, vng khung ch u, ph i v mu. 2.1.7.2 L p Sphingobacteria Tn g i c a l p ny hm r ng cc thnh vin c a l p th ng ch a cc sphingolipit trong thnh t bo c a chng. Ba chi c a l p ny c c p y l Cytophaga, Sporocytophaga v Flexibacter. Chng sinh tr ng hi u kh, hai chi u th phn h y m nh m cc polysaccarit ph c t p. Cc Cytophaga t th phn h y xenluloza, cn c hai d ng t v bi n th u phn h y kitin, pectin v keratin; m t s loi bi n th phn h y c th ch. Cc Cytophaga ng vai tr quan tr ng trong s v c ha ch t h u c v c th lm h ng n ng d ng c ngh c v cc c u trc b ng g no b nhi m trng. Chng cng l h p ph n quan tr ng trong qu n th vi khu n c a cc tr m x l n c th i v c l gp ph n ng k vo qu trnh x l n c th i ny.

56

CHNG 2. GI I THI U M T S

NHM VI SINH V T

H u h t Cytophaga s ng t do, cn m t s t th gy b nh cho ng v t c xng s ng. Trn hnh 21.19 a, b, c -31 minh h a hnh nh m t s Cytophaga, Sporocytophaga v Flexibacter Hnh 21.19. Cc vi khu n khng sinh bo t v c chuy n ng tr t a. b. c. d. Cytophaga sp. (x 1150) Sporocytophaga myxococcoides, t bo sinh d ng trn th ch (x 1170) S. myxococcoides, cc nang nh (microcysts) tr ng thnh (x 1750) Cc t bo d ng s i di c a Flexibacter elegans (x 1100)

2.1.7.3 Cu h i 1. 2. 3. 4. c tnh chung c a ngnh Bacteroides? Cc c tnh quan tr ng c a l p Bacteroides? Phn bi t cc c tnh sinh l c a cc chi Cytophaga, Sporocytophaga v Flexibacter. V sao cc vi khu n Cytophaga c ngha sinh thi quan tr ng?

Chng 3

Vi sinh v t v x l mi tr ng nhi m
3.1 M t s khi ni m cn b n v x l sinh h c mi tr ng nhi m1
3.1.1 Mi tr ng
Mi tr ng (enviroment), theo nh ngha khi qut nh t, l t ng th c a cc y u t t nhin v nhn t o xung quanh m t c th (ng i, ng v t, th c v t, vi sinh v t), ho c xung quanh cc c th no c a m t loi. Cc y u t y c quan h m t thi t v i nhau v c nh h ng t i i s ng , s t n t i v pht tri n c a t ng c th v t ng loi ni trn. Ni m t cch khc, mi tr ng l t ng th cc y u t v sinh v h u sinh bao quanh m i c th ho c m i loi sinh v t, v c s nh h ng t i s t n t i v pht tri n c a chng. Trong nh ng hon c nh c th no , v d khi ni v s nhi m mi tr ng, ng i ta th ng c ni v mI tr ng bao quanh con ng i , hay mi tr ng s ng c a con ng i. T t nhin, nh th khng c ngha l trong mI tr ng y khng c cc loi khc. Trong khun kh c a mn h c ny, chng ta khng c p t i nh ng khi ni m hay nh ng nh ngha r ng hn v mi tr ng s ng c a con ng i trong bao hm c cc y u t x h i, hay cn g i l mi tr ng x h i t c t ng th cc m i quan h gi a con ng i v i nhau. Chng ta ch th o lu n v mi tr ng s ng t nhin c a con ng i, hay mi tr ng s ng, hay mi tr ng g m cc y u t t nhin v nhn t o, nh trn c p. C n lu r ng chng ta nu ra khi ni m mi tr ng t nhin y ch nh m khng c p t i mi tr ng x h i, ch khng nh m i l p n v i mi tr ng nhn t o bao g m cc yu t do con ng i t o nn. Bi t p 3.1 Theo ngha khi qut nh t, khi ni t i mi tr ng (environment) l ni t i mi tr ng c a ai hay c a ci g? Cc y u t c a mi tr ng c th c x p thnh nh ng nhm no?

3.1.2 S nhi m mi tr ng
Theo quan ni m thng th ng, nhi m mi tr ng l s thay i cc tnh ch t t nhin (v sinh h c, v t l v ha h c) c a mi tr ng, m s thay i y th ng c h i cho s c kh e v ho t ng c a con ng i cng nh c h i cho cc loi sinh v t. S thay i tnh ch t ha h c c a mi tr ng c th c bi u hi n
1 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59433/1.4/>.

57

58

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

b ng s xu t hi n hay gia tng c a m t hay nhi u ch t c h i c g i l ch t gy nhi m (pollutant) v nh ng bi u hi n khc n a. V n theo quan ni m ny, cc nh qu n l mi tr ng cn c ni thm r ng nhi m mi tr ng l s thay i mi tr ng khi n cho cc ch s v mi tr ng c th v t qu nh ng tiu chu n mi tr ng c quy nh b i m i qu c gia. Theo quan ni m sinh thi h c, mi tr ng g m cc kho v t ch t c kch th c (l ng v t ch t) nh t nh c a m i nguyn t ha h c; v s nhi m mi tr ng l s m t kh nng t i u ch nh kch th c c a cc kho y. V d , nguyn t cacbon c ch a trong r t nhi u kho nh kho CO2 v r t nhi u kho ch t h u c v v c ; hi n nay kho CO2 v t qu r t nhi u so v i kch th c v n c c a n trong nhi u th k tr c y, v v n gia tng khng ng ng, t c l m t i kh nng t i u ch nh v m c c; ch l m t bi u hi n c a s nhi m mi tr ng theo quan i m sinh thi h c. Ring mi tr ng n c c m t ph n c bi t l cc ngu n n c u ng (potable water). V n c u ng c lin quan ch t ch v i i s ng v s c kh e c a con ng i nn chng ta quan tm hn tr c h t n s nhi m do vi sinh v t t c l n cht l ng vi sinh v t h c c a n. Vi c ki m tra ch t l ng vi sinh v t h c v x l lo i b vi sinh v t trong n c u ng s c c p chng 16 v khng thu c v cc khi ni m sinh h c m c 12.3.2 v ph c h i sinh h c m c 12.3.3 S nhi m mi tr ng c th do cc nguyn nhn t nhin ( ho t ng c a ni l a, ng t, bo, l t, v..v..) ho c do cc ho t ng c a con ng i (cng nghi p, nng nghi p, giao thng, v..v..). Tuy nhin, nguyn nhn do con ng i ngy cng c lu , nh n m nh, b i v nh ng ho t ng c a con ng i d n n s nhi m mi tr ng l i u ngy cng hi n nhin v tr m tr ng khi n chng ta khng th khng hnh ng ngay c u l y Tri t mi tr ng s ng, ngi nh chung c a m i chng ta v c a cc th h mai sau. Ngoi ra, v m t th c, chng ta c n nh n th c r ng s nhi m mi tr ng- nh trn ni l do l i c a con ng i chng ta, do chng ta c n nh n m nh tm cch h n ch v kh c ph c. Bi t p 3.2 C nh ng cch hi u nh th no v s nhi m mi tr ng C s gi ng nhau v khc nhau no gi a cc quan ni m y? Kho v t ch t c a m i nguyn t ha h c l g? Nguyn nhn c a s nhi m mi tr ng? Ch t gy nhi m l g?

3.1.3 Phn h y sinh h c, x l sinh h c, v ph c h i sinh h c


3.1.3.1 Phn h y sinh h c C nhi u cch hi u v s phn h y sinh h c (biodegradation):

l s chuy n ha m t ch t h u c, ch y u b i vi sinh v t, thnh cc s n ph m cu i cng d ng v c. l s phn h y ha h c i v i m t ch t h u c, ch y u b i v sinh v t ho c cc enzym c a chng. Trong t nhin, s phn h y sinh h c g n nh l m t trong hai ph n i l p nhau c a s tu n hon v t ch t, ph n kia l s t ng h p cc ch t h u c t cc ch t v c (Xem m c 1.4 v chng 7). i v i i s ng v s n xu t c a con ng i, ty theo qu trnh phn h y sinh h c c th no m n c th l c l i (phn h y cc phn t ph c t p thnh cc s n ph m c a cng nghi p ln men nh r u, axit h u c v.v.), hay c h i (phn h y nguyn v t li u nh gi y, v i, sn v.v.). M i c th s ng u c n ph i v c kh nng s d ng t c l chuy n ha cc ch t dinh d ng m chng h p thu thnh v t ch t (sinh kh i) v nng l ng c a mnh. Tuy nhin, k l thay, ch m t s vi sinh v t c kh nng s d ng c nh ng ngu n dinh d ng v nng l ng l cc ch t h u c t ng h p v n xa l v i s s ng theo ngha sinh h c (cc xenobiotic), v th ng r t c h i v i m i sinh v t, cng nh s d ng c c nh ng hydrocacbon c a d u m khng c cht gi tr dinh d ng no i v i con ng i. Chnh nh ng vi

59 sinh v t k di u nh v y ang l c u cnh c a con ng i x l mi tr ng nhi m b i cc ch t c h i (xem chuyn m c b n c bi t? B n ngh g? ). Tuy nhin, ng qun r ng cc ch t h u c t nhin (thng th ng, khng c h i) nh cellulose, ng, protein v.v., n u v t qu ng ng n ng no trong mi tr ng th cng gy nhi m theo ngha lm bi n i tnh ch t c a mi tr ng theo h ng khng mong mu n. Nh ng ch t nh v y th c phn h y, x l b i r t nhi u loi vi sinh v t thng th ng. B i v y, trong lnh v c x l mi tr ng nhi m, ng i ta mu n vi sinh v t th c hi n phn h y sinh h c phn h y cc ch t gy nhi m c h i trong mi tr ng thnh nh ng ch t khng c i ho c t c h i hn, ho c gi m n ng c a chng xu ng t i m c an ton. Tuy v y, k t qu khng ph i bao gi cng nh mu n: s phn h y sinh h c c th chuy n ha m t ch t khng c thnh ch t c, ho c m t ch t c thnh ch t c hn. B n c bi t? B n ngh g?C C N NH N CC SINH V T T NGOI HNH TINH?

Theo cc ti u thuy t h c u v khoa h c, nh ng sinh v t n t ngoi hnh tinh c c u trc ha h c hon ton khc chng ta, v chng c th n, u ng, ht th nh ng ch t m chng ta khng th h p th . Nh v y, nh ng c th xa l ny l v gi n u chng gip chng ta lm s ch (lo i tr ) nh ng ch t gy nhi m hnh tinh ny nh d u th, xng, th y ngn. . ., t t c u c h i i v i cy c i, ng v t v con ng i. May thay, chng ta khng c n ch i s vi ng thm c a nh ng c th ch c trong tr t ng t ng y, m v n c th gi i quy t c v n c a mnh, nh nh ng c th s ng c th c ngay quanh ta: m c d nhi u vi sinh v t c nhu c u dinh d ng gi ng nh con ng i (nn chng m i n v ng v lm h ng th c ph m c a chng ta!), nhng c nh ng vi sinh v t khc l i chuy n ha c nh ng ch t m ch c th l cc mn n c a cc c th gi t ng! Trn y, nh cc kim lo i n ng, lu hunh, nit d ng kh, d u th, th m ch c polyclorinat biphenyls (PCBs) v th y ngn. B ng ch ng r t thuy t ph c v s gip con ng i c a nh ng vi sinh v t k di u y l vi c x l thnh cng mi tr ng r ng l n b nhi m b i v trn d u Exxon Valdez (xem chuyn m c B n c bi t? B n ngh g? Trang. . .) V m t ha h c, s phn h y sinh h c c th di n ra m t, hai, hay c ba m c sau y, ty theo b n ch t c a ch t b phn h y, ty theo i u ki n mi tr ng v vi sinh v t th c hi n: M ts i. M ts c th M ts thay i r t nh trong phn t h u c, qua c u trc ch y u c a phn t y khng thay

phn h y tri t hn phn t h u c ph c h p sao cho nh ng ph n nh hn c t o ra l i k t h p v i nhau ti t o c u trc ban u. v c ha hon ton cc phn t h u c, ngha l t o thnh cc phn t v c.

N u xt m t ch t h u c c th th n c th thu c v m t trong ba nhm sau y: C kh nng b phn h y sinh h c (biodegradable), ngha l ch u s chuy n ha sinh h c. B n v ng (persistent), ngha l khng b phn h y sinh h c trong m t s mi tr ng no . R t b n v ng (recalcitrant), n u ch t y khng b phn h y sinh h c trong r t nhi u mi tr ng khc nhau. m t gc khc n a, b n ch t cc thu t ng c kh nng b phn h y sinh h c (biodegradabbe) v s phn h y sinh h c (biodegradation) khng hm ch b t k m t m c phn h y no. S chuy n ha c th bao g m m t hay nhi u ph n ng, v hi u ng c a s chuy n ha y c th l nh hay l n. Do v y

60

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

chng ta c m t khi ni m n a, ch b t k m c no c a s phn h y sinh h c: s chuy n ha sinh h c (biotransformation) - l m t qu trnh do vi sinh v t th c hi n, trong h p ch t ban u c chuy n thnh cc s n ph m th c p ho c trung gian. Cng s phn h y sinh h c c th x y ra nhi u m c khc nhau nn chng ta cn c th phn bi t: S phn h y sinh h c s b (primary biodegradation) th ng c hi u l s thay i do m t ph n ng ring l gy ra, trong khi S phn h y sinh h c m t ph n (partial biodegradation) ch m t s thay i nhi u hn v ha h c. Tuy nhin, theo cch ni thng th ng, khi ni r ng m t ch t c kh nng b phn h y sinh h c th ng i ta mu n ni r ng n c th b v c ha. S v c ha (mineralization) l s phn h y tri t (hon ton) thnh cc s n ph m cu i cng nh CO2 , H2 O v cc ch t v c khc. Ni chung cc ch t ny l v h i, b i v y phn h y sinh h c c con ng i khai thc, t n d ng v tng c ng dng cho cc qu trnh x l sinh h c v ph c h i sinh h c. Ni cch khc, phn h y sinh h c l tin , l c s c a x l sinh h c v ph c h i sinh h c. Bi t p 3.3 Hi u th no l s phn h y sinh h c (biodegration), theo ngha r ng nh t v theo ngha thng th ng? C ngha no c a thu t ng ring cho lnh v x l mi tr ng nhi m khng? D i gc v s phn h y sinh h c th hi u th no l cc ngu n v t ch t (ho c dinh d ng) v nng l ng thng th ng v khng thng th ng? K ra m t vi v d cho m i nhm y. V sao c th s d ng m t s vi sinh v t x l mi tr ng nhi m cc ch t r t c h i? C th ni g v ha h c c a s phn h y sinh h c? C th ni g v kh nng b phn h y sinh h c c a m t ch t ni chung? V sao s phn h y sinh h c l ti n , l c s c a x l sinh h c v ph c h i sinh h c?

3.1.3.2 X

l sinh h c

Tr c h t, hy bn v khi ni m x l (treatment) trong khun kh mn h c ny. Chng ta th ng ni t i vi c x l mi tr ng (th c ra l x l mi tr ng nhi m), m t di n t ng m c r ng th c ra l vi c x l i v i ch t gy nhi m trong mi tr ng . Vi c x l ch t gy nhi m y c th l m t x l khng sinh h c (non-biological treatment) nh thiu t, h p ph (adsorption),v.v. i v i v y li u ch a ch t gy nhi m hay chnh ch t gy nhi m; ho c c th l m t x l sinh h c (biological treatment). Trong khun kh c a gio trnh ny th chng ta ch y u c p n x l sinh h c. By gi , chng ta c n nh n th c r ng x l sinh h c ph i d a trn c s c a s phn h y sinh h c: s phn h y sinh h c v n th ng x y ra trong t nhin, m i lc no v m i ni no c i u ki n cho n x y ra, nhng r t ch m. Cn trong cc qu trnh x l sinh h c, ng i ta tng c ng s phn h y sinh h c b ng cch t o i u ki n thu n l i nh t n m c c th cho vi sinh v t, chng sinh tr ng v phn h y ch t gy nhi m. Ti p theo, c n phn bi t hai khi ni m r t g n nhau v do r t hay c dung l n cho nhau, nhng th c ra v n c s khc nhau: x l sinh hoc v ph c h i sinh h c. S phn bi t ny s c c p m c 12.3.3 ngay d i y. Bi t p 3.4 Th c ch t c a x l mi tr ng l g x l mi tr ng l x l ci g trong mi tr ng y? Hy t tm hi u ho c suy lu n bi t s qua nguyn l c a cc x l khng sinh h c, v t trnh by v n t t s khc nhau v nguyn l gi a cc x l khng sinh h c v i x l sinh h c. V sao x l sinh h c ph i d a trn ti n v c s l s phn h y sinh h c. X l sinh h c l g?

61 3.1.3.2.1 Ph c h i sinh h c Nh trn y c p, th c ch t c a x l mi tr ng l x l ch t gy nhi m trong mi tr ng b nhi m. Tng t , th c ch t c a x l sinh h c mi tr ng l x l sinh h c ch t gy nhi m trong mi tr ng. Tri l i, khi ni n ph c h i sinh h c mi tr ng nhi m l chng ta mu n ni n nh ng tc ng vo chnh mi tr ng nhi m y, thng qua vi c x l sinh h c cc ch t gy nhi m, tr mi tr ng y tr v tr ng thi an ton. S khc nhau r t nh gi a hai thu t ng ho c hai khi ni m l ch . Chnh v s khc nhau r t nh y m, n u hi u ng, th c th dng l n hai khi ni m y cho nhau. Ni cch khc, g n ng, r ng ph c h i sinh h c chnh l x l sinh h c. Ni ng hn, ph c h i sinh h c th d a trn c s c a x l sinh h c, t l cng d a trn c s c a s phn h y sinh h c. C m t s cch hi u v ph c h i sinh h c: Trong ph m vi mn h c ny th: Ph c h i sinh h c (bioremediation) l qu trnh t o i u ki n cho vi sinh v t chng phn h y nhanh cc ch t gy nhi m h u c c h i trong mi tr ng tr mi tr ng nhi m y v tr ng thi an ton. Theo m t cch hi u r ng ri hn th: Ph c h i sinh h c l m t qu trnh t pht ho c c i u khi n, trong x y ra s phn h y sinh h c (nh t l vi sinh v t h c) i v i cc ch t gy nhi m v do lm gi m b t ho c lo i b s nhi m mi tr ng. S t lm s ch c a cc dng sng hay su i b nhi m nh l nh ng v d v s ph c h i sinh h c t pht; tuy nhin khng ph i l ch chnh c a ph n III. Ch chnh y l cc qu trnh ph c h i sinh h c c ki m sot. G n y khi ni m ph c h i sinh h c c m r ng, bao g m c cc qu trnh sinh h c k c c a th c v t, lm k t t a ho c c nh cc ch t gy nhi m v c, v d cc kim lo i n ng. Cch hi u m r ng ny khng thu c khi ni m nu trn y, nhng s c c p v n t t trong m t ph n v sau. S phn h y cc ch t gy nhi m h u c nh vi sinh v t l m t qu trnh x y ra trong t nhin v b gi i h n b i cc i u ki n v t l, ha h c v mi tr ng. Nh ng v d v cc i u ki n gi i h n y l: c u trc phn t c a ch t gy nhi m v tnh khng c a n i v i s phn h y sinh h c, thi u s ti p xc gi a cc ch t gy nhi m v i ch ng vi sinh v t phn h y, s c m t c a ch ng vi sinh v t c kh nng phn h y ch t gy nhi m, v nh ng i u ki n mi tr ng thch h p cho vi sinh v t. Trong cc h th ng ph c h i sinh h c, nh ng i u ki n gi i h n s phn h y sinh h c c c i bi n i, v ho t ng phn h y c a vi sinh v t c nng cao, ch ng h n nh b ng vi c hi u ch nh m t vi nhn t mi tr ng v n gi i h n ho t tnh sinh h c. Vi c t o i u ki n thu n l i cho vi sinh v t (cng g i l kch thch chng) bao g m s b sung ho c cung c p cc ch t dinh d ng, cc ch t cho i n t , v ch t nhn i n t cu i cng, ho c k t h p cc vi c y, cng nh t o cc i u ki n thu n l i khc (v pH, nhi t v.v.) tng c ng sinh tr ng, tng c ng s phn h y sinh h c v s chuy n ha sinh h c. M c ch cu i cng c a ph c h i sinh h c l v c ha ch t gy nhi m, ngha l chuy n ha m t ha ch t c h i thnh cc h p ch t khng c h i, nh cacbon dioxit ho c m t s kh khc, ho c cc ch t v c, n c, v v t ch t t bo c a vi sinh v t phn h y. H u h t vi sinh v t dng oxy oxy ha v phn h y sinh h c ch t h u c (s phn h y sinh h c hi u kh); nh ng vi sinh v t khc th dng nitrat, sulfat, metan, ho c cc ch t nh n i n t khc (s phn h y sinh h c k kh). Tr c kia, h u h t cc qu trnh ph c h i sinh h c u d a vo s phn h y sinh h c hi u kh. Nguyn nhn l v nhi u ch t gy nhi m d b phn h y trong i u ki n hi u kh, v phn h y k kh th ng di n ra v i t c ch m hn, v v vi c duy tr cc i u ki n k kh trong m t qu trnh ph c h i sinh h c c i u khi n l kh hn so v i duy tr i u ki n hi u kh. Cc qu trnh k k c dnh cho m t s nhm cc ch t gy nhi m no d b phn h y k kh, v d nh cc ch t clo ha m c cao. Trong gio trnh ny ch y u c p n s phn h y sinh h c hi u kh v n c p d ng r ng ri hn. S phn h y sinh h c k kh c c p m c h n ch hn. Vi sinh v t tham gia ph c h i sinh h c th ng l cc vi sinh v t b n a (indigenous microorganisms). Tuy nhin n u qu n th ny khng c kh nng phn h y ch t ch ho c b c ch b i m t y u t no trong mi tr ng th c n a vo nh ng vi sinh v t c kh nng trao i ch t c hi u i v i ch t gy nhi m. c th l nh ng vi sinh v t c tuy n l a ho c c c i bi n di truy n. Bi n php v a nu c g i l s tng c ng sinh h c(bioaugmentation).

62

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Trong qu trnh ph c h i sinh h c, cc vi sinh v t tham gia c th thu nh n c c v t ch t (cacbon) v nng l ng nh s phn h y cc ch t gy nhi m h u c. i khi s phn h y y di n ra thng qua s ng trao i ch t (cometabolisms, xem m c. . .) ho c nh s nh n i n t cu i cng. Ph c h i sinh h c c th di n ra theo ki u in situ ho c ex situ (xem m c 12.7) Cc i t ng c a ph c h i sinh h c, hay l cc mi tr ng c n c ph c h i, c th l nh ng th c th d ng r n, l ng ho c kh (nh t ho c rc, n c ng m ho c n c th i, khng kh, theo th t ). Cc cng ngh ph c h i sinh h c c r t nhi u k thu t phng php khc nhau ph h p v i m i th c th mi tr ng , v d : lm t (landfarming), ng (composting), l c sinh h c (biofiltration) v.v. T t c cc k thu t c chia thnh hai nhm, ty theo vi c v t li u nhi m khng b r i kh i vng nhi m x l (x l in situ) hay c b d i i x l (x l ex situ) (xem m c 12.7). Ph c h i sinh h c r t th ng c s d ng kh c ph c s c trn d u trn bi n. M t v d i n hnh l vi c kh c ph c s c trn d u Exxon Valdez nm 1989. B n c bi t? B n ngh g? VI SINH V T THAM GIA KH C PH C S C TRN D U EXXON VALDEZ

Thng 3 nm 1989, tu ch d u Valdez c a t p on d u m hng u th gi i Exxon b m c c n vng bi n Alaska, lm trn vo n c bi n 41,5 tri u lt d u th. l v trn d u t i t nh t trong l ch s Hoa K, gy tc h i n hng trm kilomet b bi n, lm ch t v s ng v t hoang d t i . Vi c kh c ph c s c ny tiu t n 2 t la M , i h i s ph i h p gi a C quan B o v Mi tr ng c a M (EPA) v i Chnh quy n bang Alaska v t p on Exxon, i h i s tham gia tr c ti p c a 10.000 cng nhn v r t nhi u khng tnh xu . . .vi sinh v t. Cc vi sinh v t b n a c a vng nhi m, trong c Pseudomonas, chuy n ha d u thnh cc s n ph m cu i cng khng c nh CO2 v n c. tng c ng ho t ng c a nh ng vi sinh v t ny, ng i ta b sung cc ch t dinh d ng ch a nit, photpho, v cc nguyn t vi l ng vo vng b bi n nhi m. Vi c b sung dinh d ng ny khng ch tng c ng sinh tr ng c a vi sinh v t m cn tng c ng t c phn h y d u v lm s ch b bi n. Tc h i lu di c a v trn d u ny t i vng bi n ni x y ra s c v n cn l v n gy tranh ci. Th m ch hn 10 nm sau , m t s qu n th ng v t v th c v t v n cha ph c h i hon ton. Tuy nhin, cng c nh ng d u hi u v s ph c h i ng ng c nhin c a h sinh thi y. Ph n l n vng ny by gi trng gi ng nh tr c khi x y ra s c , m t ph n nh s ph c h i sinh h c do cc vi sinh v t n d u m th c hi n. Bi t p 3.5 Phn tch mi quan h gi a ba khi ni m ph c h i sinh h c, x l sinh h c v phn h y sinh h c. Phn tch ki n cho r ng ph c h i sinh h c v x l sinh h c ch ng qua ch l hai cch g i khc nhau c a cng m t qu trnh. Ph c h i sinh h c c x y ra trong t nhin hay khng, v sao, d n ch ng ? Phn tch s gi ng v khc nhau gi a ba cch hi u v ph c h i sinh h c nu m c 12.3.3. Trnh by c th n m c c th , con ng i mu n th c hnh ph c h i sinh h c th c n ph i lm nh ng cng vi c g ? T i sao c tr ng h p ph c h i sinh h c trong ng i ta a cc vi sinh v t khng ph i c a mi tr ng c n ph c h i vo mi tr ng y? c th l nh ng lo i vi sinh v t no ? Vi sinh v t tham gia ph c h i sinh h c l nh m m c ch g cho chng ?

63 N u trong m t qu trnh ph c h i sinh hoc, vi sinh v t khng th phn h y m t ch t ch th ng i ta kh c ph c b ng cch no ? Th no l ph c h i sinh h c in situ v ex situ ? Hy ni v ho t ng c a con ng i i v i vi sinh v t, trong vi c kh c ph c s c trn d u Exxon Valdez.

3.1.4 X l in situ v ex situ


Trong x l in situ i v i m t a i m nhi m, mi tr ng nhi m khng c o b i mang n m t tr m x l, nh m trnh lm xo tr n cc ho t ng kinh t , x h i . . . t i ni ; ng th i cng gi m ng k chi ph o b i v v n chuy n v t li u b nhi m, ch y u l t. i u c ngha l ng i ta s ph i cung c p ch t dinh d ng (cng c th ng th i l ch t cho i n t ) v ch t nh n i n t cu i cng ( th ng l oxy ) vo su trong mi tr ng nhi m (v d t ho c n c ng m), cho vi sinh v t t i c th sinh tr ng v phn h y ch t gy nhi m. Nh v y, kh khn l n nh t v m t k thu t c a x l in situ l vi c cung c p oxy v ch t dinh d ng vo ni b nhi m, thng th ng l vo cc l p su c a t v vo n c ng m. M t k thu t chi ti t c a vi c cung c p ny s c c p c th cc chng sau, trong t ng phng php c th . Tri l i, trong x l ex situ, v t li u b nhi m c n ph i c o b i mang n tr m x l. Vi c lm ny i h i chi ph ng k . B l i, t i tr m x l, qu trnh x l sinh h c c di n ra m t cch ch ng, c ki m sot, trong nh ng i u ki n c coi l t i u. B i th , x l ex situ th ng c hi u qu cao hn r t nhi u v i h i th i gian ng n hn so v i in situ. Cc phng php x l ex situ cng s c m t c th nh ng chng sau. X l in situ ni chung l phng php c a dng nh t ph c h i c n c ng m nhi m v t nhi m v n khng i h i ph i o b i v v t b v t li u b nhi m. Trong h u h t cc tr ng h p, t ng chi ph c a qu trnh ph c h i l th p hn ng k so v i n u ph i o b i x l. Trong nh ng tr ng h p no th chi ph c a in situ c th khng khc nhi u so v i cc phng php khc, nhng trong qu trnh l a ch n m t phng php cn ph i cn nh c n nh ng nhn t ngoi nh chi ph, nh . . . Tuy nhin x l in situ cng c nh ng nh c i m so v i phng php o b i v x l trn b m t ho c x l bn ngoi v v t b , l kh khn trong vi c cung c p oxy v ch t dinh d ng vo v tr ph n ng, kh xc nh ph m vi vng x l, t c x l tng i ch m, v xu th lan r ng c a vng nhi m. X l in situ i v i cc th y v c nhi m c ti n hnh khc v i x l t vng nhi m khng bo ha, v th y v c n ng oxy v s v n chuy n oxy l khc. ha tan c a oxy trong n c l th p v ph thu c vo s cn b ng v i n ng oxy cn b ng d i 8mg/l v h u h t cc ti n c ng m nng c n ng oxy ha tan t 4 n 7mg/l. Phn h y sinh h c hi u khi l phng php ch y u th c hi n ph c h i sinh h c, v nh ng n ng oxy th p trong cc th y v c s c n tr nhi u t c v ph m vi c a qu trnh x l, tr khi oxy ho c m t ch t nh n i n t khc c a vo lin t c. Cn v cc ch t dinh d ng, chng th ng c m t t hn so v i nh ng n ng t l ng i h i, c trong cc th y v c cng nh trong cc t vng khng bo ha. Trong s cc ch t dinh d ng th nit c nh h ng nhi u n sinh tr ng c a vi sinh v t v kh nng phn h y ch t h u c c a chng. Tuy nhin, ha tan c a nit, NH4 + v NO3 - , trong n c l cao, v ng i ta c th a nh ng ch t ny vo n c v i n ng kh cao m khng gy c ch sinh tr ng v h h p c a vi sinh v t. Ngoi ra, nitrat c th c a vo vi sinh v t dng n nh m t ch t nh n i n t cng nh dng lm ch t dinh d ng. V khng ph i m i vi sinh v t t u c kh nng h h p b ng nitrat nn ph cc ch t gy nhi m c th b phn h y nh s h h p nitrat h p hn nhi u so v i tr ng h p c a oxy. Hn n a, m t s ph n ng (v d s phn h y cc ch t thm c xc tc t enzym oxygenaza) khng th x y ra n u khng c oxy phn t .

3.1.5 S ng trao i ch t
Thng th ng, khi vi sinh v t chuy n ho m t ch t h u c th chng s d ng ch t lm ngu n cacbon ho c ngu n nng l ng. Tuy nhin c nh ng tr ng h p vi sinh v t chuy n hom t s ch t h u c no

64

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

nhng khng c kh nng s d ng ch t lm c ch t cho sinh tr ng ho c lm ngu n nng l ng. Khi y vi sinh v t c n m t c ch t khc lm ngu n cacbon vnng l ng sinh tr ng. Ki u trao i ch t c bi t ny i v i m t ch t khng c ch cho sinh tr ng, c g i l s ng trao i ch t (cometabolism) . Trong ph m tr v ng trao i ch t th m t c ch t khng c ch cho sinh tr ng c nh ngha l m t ch t h u c khng th c dng lm ngu n nng l ng ho c khng ph i l ngu n dinh d ng ng k cho vi sinh v t ang phn hu n. Nh vy, trong ng trao i ch t, vi sinh v t s d ng m t c ch t lm ngu n nng l ng s c p, v chuy n ha v c m t ch t khc b ng cch dng cc enzym c t ng h p phan hu c ch t s c p . Thu t ng ng trao i ch t gy nhi u tranh ci gi a cc nh khoa h c. M t s ng i s d ng thu t ng ng oxy ho (cooxidation), ho c s phn hu sinh h c v c (gratuituos biodegradation),ho c trao i ch t ph (incidental metabolism). M t s ng i khc th dng thu t ng ng trao i ch t ch nh ng tr ng h p m c ch t khng c ch cho sinh tr ng c chuy n ho n u c ch t sinh tr ng c m t. Cn n u s chuy n ho c ch t khng c ch cho sinh tr ng di n ra khng c n s c m t c a c ch t sinh tr ng th c l nn g i l m t s trao i ch t ng u nhin (fortuituos metabolism). Tuy nhin, thu t ng ng trao i ch t (cometabolism) c dng ph bi n hn c , k c khi c ch t sinh tr ng c m t v khng c m t, v cng l cch dng trong sch ny. Trong th c ti n, m t s ch t l sinh h c (xenobiotiz) quan tr ng c chuy n ho theo ki u ng trao i ch t, trong c dioxin, trichloroeten (trichloroethene,TCE), v cc biphenyl c nhi u g c clo ho (pplychlorinated biphenyls, PCBs). Cc h th ng x l theo ki u ng trao i ch t i v i TCE quy m phng th nghi m ho t ng t t, nhng quy m l n th khng n nh ho c cha c tnh c nh tranh so v i cc ki u x l khc. i v i dioxin v PCBs th hi n cha c cc h th ng x l l n theo nguyn l ng trao i ch t.

3.1.6 Mng sinh h c


Trong ph n ny chng ta s tm hi u mng sinh h c l g v t m quan tr ng c a n. Trong t nhin, t khi sinh v t s ng thnh khu n l c thu n khi t ring r (trong ch g m cc t bo c a m t loi) nh chng ta nhn th y trn a th ch c a phng th nghi m. Tri l i, chng th ng s ng thnh nh ng t p on nh y, c g i l mng sinh h c t i chng chia s ch t dinh d ng. S t o thnh m t mng sinh h c b t u khi m t vi khu n bi t do bm vo m t b m t. N u nh ng vi khu n ny sinh tr ng thnh m t l p d y th ch t dinh d ng khng th i t i nh ng v tr su hn bn trong l p v cc ch t trao i c c th tch ly bn trong. Mng sinh h c trnh c nh ng v n ny nh c u trc nh c t (hnh 27.10-21) m kho ng cch gi a chng t o thnh nh ng khe h cho n c ch y qua mang ch t dinh d ng i vo v mang ch t th i i ra. H th ng tu n hon th s ny c t o nn p ng nh ng tn hi u thng tin ha h c gi a nh ng vi khu n. Cc vi khu n ring l v nh ng t p h p t bo c a chng i khi tch kh i m t mng sinh h c ny, di chuy n v nh p vo m t mng sinh h c khc. Thng th ng, m t mng sinh h c c m t l p b m t dy kho ng 10m, v i nh ng c t cao kho ng 200 m bn trn n.

65

Hnh 3.1: Cc mng sinh h c. Dng n c chuy n ng (theo mi tn t ph i sang tri) gi a cc c t nhy c t o nn do s sinh tr ng c a cc vi khu n bm trn b m t c ng. i u ny cho php vi khu n h p th ch t dinh d ng v th i b ch t th i m t cch hi u qu . Cc vi khu n ring l t o nh y ho c cc vi khu n trong m nh y tch kh i mng sinh h c v di chuy n n ni khc. Mng sinh h c g m cc vi khu n ang sinh tr ng bn trong cc ng c a m t h th ng lm l nh

66

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Cng gi ng nh ng v t c cc m khc nhau, bn trong mng sinh h c c nh ng nhm t bo chuyn ha v chng ho t ng ph i h p nhau hon thnh nh m v ph c t p. Ch ng h n, trong h tiu ha c a ng v t nhai l i, cc vi khu n th ng s ng thnh mng sinh h c v i t nh t 5 loi khc nhau cng phn h y cenlulose. Cc mng sinh h c cng c m t nhn t quan tr ng lin quan n s c kh e con ng i. Ch ng h n cc vi sinh v t trong mng sinh h c c tnh khng cc ch t di t khu n cao hn kho ng 1000 l n so v i tr ng thi t do. Cc chuyn gia c a CDC cho bi t kho ng 65% cc nhi m khu n ng i c lin quan n mng sinh h c. Cc mng sinh h c c th xu t hi n b t k ni no m n c v cc gi th c ng g p nhau, ch ng h n nh b m t rng, bn trong cc ng thng dng trong y t , th y tinh th , bn trong cc ng d n n c.

3.1.7 Cc ngu n gy nhi m


Ba ngu n gy nhi m t ch y u cung c p nh ng l ng l n ch t gy nhi m- l: cc b n ch a ng m, s th m t cc bi rc, v s th m t cc ao ch a ch t th i: Tng tc v t l gi a cc ch t gy nhi m v t x y ra, ch y u l s h p ph v s gi i h p ph c a cc ch t khng phn c c. Cc ph n ng ha h c cng c th x y ra, bao g m c s trao i ion. Vng nhi m hnh chm lng di chuy n ch m vo vng khng bo ha (vadose zone), v cu i cng th c th t i t n t ng n c ng m n u s r r cn ti p t c. S pha tr n v i n c trong t ng n c ng m th ph thu c vo t kh i tng i: cc vng nhi m c t kh i nh th c xu th n i, cc vng nhi m n ng, c th c xu th chm xu ng, cn cc vng nhi m c t kh i m c trung gian th c pha tr n t t v i n c ng m. S r r xng v nhin li u my bay th ng t o nn nh ng vng n c ch a s n ph m t do, t n t i r i rc kh p m t th y v c. c i m c a s r r v s th m t cc ngu n y c phn tch d i y v c m t trong hnh 1.1 v 1.2. Ch c n m t l ng nh cc ch t gy nhi m c tnh c cng c th gy nhi m m t l ng l n n c, nh c th th y qua v d 1.1. Nh ng s r r hay th m t cc ngu n nhi m ni trn u t o thnh nh ng vng nhi m hay vng th m l c hnh chm lng (contaminant plume, ho c leachate plume). Nh ng vng ny c xu th xm nh p d n xu ng pha d i; c th t i t n t ng n c ng m. - S r r cc b n ch a ng m: Vi c t cc b n ch a nhin li u l ng ng m d i t l ph bi n, nh m ti t ki m di n tch v b o m an ton cho c dn g n . D n d n cc b n ch a ny b n mn v xu t hi n cc v t r r . Cc v t r r cng xu t hi n t i cc ch n i ng ng d n, do s l p t v do ch n ng c a t. Thng th ng, t c r r l nh v kh xc nh, nh c th th y qua v d 1.2. Nh ng vng nhi m hnh chm lng hnh thnh t s r r cc b n ch a ng m c th ch a s n ph m t do, i u ny khc v i vng nhi m do s r r t cc ao ch a ch t th i. - S th m t cc ao ch a ch t th i Gi ng nh tr ng h p c a cc b n ch a ng m, t i cc ao ch a ch t th i cng d n d n xu t hi n cc v t r r nh nh ng l p lt. Tr c nm 1970, ng i ta t ki m sot thi t k v v n hnh c a cc ao ch a ch t th i. Cc ao y th ng c xy d ng khng c l p lt, do nhi u ch t l ng l ng xu ng nhanh chng th m vo t. Nh ng lu t l hi n hnh c quy nh v cc tiu chu n cho l p lt, v kho ng cch t i t ng n c ng m, v vi c theo di s r r . Tuy nhin hng ngn ao c c thi t k khng t t v khng c s theo di v r r v n ang t n t i. Nh ng vng nhi m hnh chm lng do s r r t cc ao ch a ch t th i th th ng h u nh ch a n c trong c h n h p cc ch t gy nhi m. - S th m t cc bi rc Cc bi rc gy ra s nhi m t v n c ng m bn d i n l do s th m l c (leaching). Cc ch t l ng tch t y c a bi rc v di chuy n xuyn qua cc l p lt. Nh ng vng nhi m hnh chm lng c th l bo ha ho c khng bo ha, c xu th lan xu ng pha d i v lan theo nh ng khe h s n c.

67

Hnh 3.2: S cc vng nhi m hnh thnh do s r r , s th m t cc b n ch a ng m, cc ao ch a ch t th i.

Hnh 3.3: S vng nhi m t v n c ng m hnh thnh do s th m t bi chn l p rc.

68

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

V d : T c r r t m t b n ch a ng m. M t b n ch a xng (t tr ng 0,8) do b n mn m b th ng m t l v i ng knh 0,5 mm g n ch bm ln trn. B n ch a c ng knh 2m, chi u di 4m, v m i ngy ng i ta bm trung bnh 1500L t b n. Hy tnh: (a) t c r r t b n theo su c a xng trong b , (b) th tch, v (c) t l r r c a m i b n y xng. Bi gi i a. Tnh t c r r qL = Ah Vh =
1 2 d CD (2gz) 2 4

(3.1)

Trong qL= t c r r tnh theo th tch, m3 /giy Ah = di n tch l , m2 V h= t c ch y qua l , m/giy d = ng knh l , m CD= h s gi m l ng ch a 0,8 g = gia t c tr ng tr ng = 9,8 m/giy2 z = su c a xng trong b , m 2 0,5 Nh v y, qL = 5 104 (0, 8) [2 (9, 8)] z 0,5 = 6, 96 107 z 0,5 m3 /giy 4 b. Tnh th tch xng b r r t b n xng y Tr c h t hy vi t m t cn b ng kh i l ng cho b n xng, v i gi s r ng vng khng bo ho trong t c p su t b ng p su t kh quy n. kh = dV m3 m3 = kh (QP + qL) = kh 1, 5 + 6, 96 107 z 0.5 dt ngy giy (3.2)

Trong kh = m t kh i c a kh, kg/m3 QP = t c bm 5 m3 m3 dV 6, 96 107 z 0,5 giy dt = 1, 74 10 giy Th tch tr ng trong b n m t th i i m no c th c tnh ra r t d dng b ng s h c, d a vo cc d ki n th y l c h c cho d i y, v i gi thi t r ng t c bm l khng i. 2 V = L D 180 sin (V:th tch tr ng) 8 z= D 2 1 + cos 2 (3.3)

T c th tnh c th tch xng b r r theo th i gian t b xng y, nh trong b ng d i y.

69

Th i gian,ngy 0,00 0,41 1,13 2,01 2,98 3,99 5,01 5,99 6,88 7,62 8,05

z,m 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0

Th tch r r ,m3 0,00 0,03 0,09 0,15 0,22 0,29 0,34 0,39 0,43 0,45 0,46

Th tch bm,m3 0,00 0,62 1,7 3,02 4,47 6,00 7,53 9,00 10,35 11,46 12,10

Th tch cn l i,m3 12.56 11.91 10,78 9,40 7,87 6,28 4,69 3,17 1,79 0,65 0,00

B ng 3.1

c. Tnh t l th t thot do r r , theo th tch V L = 0,46 m3 0,46m3 T l r r = 2,56m3 = 0, 037 Nh v y, t l r r l r t cao. N u gi xng hi n nay (nm 2007) kho ng 12.000 ng m t lt th thi t h i trn m i b n xng l kho ng 5.520.000 ng, v sau m t nm s thi t h i ln n kho ng 250.285.000 ng. y m i ch l thi t h i do m t b n xng c m t l r r gy ra, ch khng ph i do hng trm b n trong kh p m t thnh ph hay trong c n c gy ra. Tuy nhin c n nh n m nh r ng thi t h i ny l cn r t nh so v i ph t n x l mi tr ng t v n c ng m nhi m do s r r y. Ngoi ra c n lu r ng s t n th t s kh c pht hi n n u khng c s theo di r t c n th n. - Hai ngu n gy nhi m nghim tr ng n a cho t v n c ng m l s lm trn v s th i b khng ng cch cc ch t c. V d , cc s c trong lc v n chuy n ha ch t c th lm trn m t l ng l n cc s n ph m tinh khi t vo m t vng t nh h p. N u nh ng ha ch t ny t n ng khng c x l th chng c th th m vo t v cu i cng c th gy nhi m n c ng m t i ni x y ra s c . S th i b khng ng cch cc ch t c v n th ng x y ra t i nh v t i cc c s thng m i, cng l nguyn nhn gy nhi m t v n c ng m. V d ng i ta th ng th i b cc d u th i v cc dung mi r a ng c xe c t cc gara, th i cc ha ch t nng nghi p th a trang tr i, th i sn v cc ch t r a sn vo t, ho c t cc ch t y. Cc x ng s n xu t vng nng thn th ng th i b cc ph th i vo m t ni khu t n o, do gy nhi m n ng cho t v n c ng m. M t vi tr ng h p i n hnh c a s th i b ty ti n v gy h u qu nghim tr ng c nh c n, nh: - T i m t c ng ng nh c tn Lathrop, California, M , ch t trng r a b n ch a c a x ng s n xu t ch t hun khi cho t, dibromocloropropan (DBCP), c th i vo cnh ng pha sau x ng. N ng c a ch t ny trong n c ng m t i t t i 1700 mg/L c pht hi n sau khi c bi t r ng ch t ny gy v sinh nam gi i v gy ung th. - T i Times Beach, Missouri, M , m t h n h p c a cc ch t th i ha h c v d u c a h p tr c khu u b l m d ng phun trn cc con ng v nh ng kho nh t tr n (khng lt) h n ch b i. H u qu l m t s ng v t b ch t, sau ng i ta pht hi n nh ng n ng cao c a tetraclorodibenzo(p) dioxin (TCDD, trong t. Ng i ta kh c ph c b ng cch bc b i m t l p t d y hn 15cm nhng cu i cng th c ng ng dn c y bu c ph i di d i i ni khc. Nh n th c c a x h i v hi m h a c a nhi m mi tr ng v v vai tr c a ph c h i sinh h c T u th k 20, cc nh khoa h c mi tr ng v cc k s mi tr ng khng ch quan tm t i vi c cung c p n c s ch, an ton v t cc tiu chu n th m m , cng nh quan tm t i vi c x l n c th i

70

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

b o v s c kh e con ng i; h cn quan tm t i vi c c i thi n mi tr ng n c v mi tr ng khng kh, v g n y nh t, h quan tm t i s ph c h i cc t nhi m v n c ng m nhi m, v kh ng kh nhi m. Ba ch ny c c p trong cc chng 17-20. B o v mi tr ng v ph c h i mi tr ng nhi m tr thnh m i quan tm c a c x h i t sau khi cu n sch Silence Spring c a Rachel Carson c xu t b n nm 1962. Cng k t gi i k thu t quan tm nhi u hn n nh ng tc ng khc v sinh thi h c c a vi c th i b ch t th i, ngoi nh ng v n nh s truy n b nh t t qua n c, s m t tnh m quan c a n c do hi n t ng n hoa c a t o, s ch t c hng lo t, s tri n i c a rc, v nh ng tc ng nghim tr ng n ng tr ng v ngh c. K t nm 1962, m i ng i c gio d c t t hn v nh ng tc ng su s c t i m i c th s ng do chng ti p xc lu di v i cc ch t c trong mi tr ng, v t m quan tr ng c a vi c b o t n s a d ng ngu n gen, v v nh ng tc ng ti m n quy m ton c u do mi tr ng b lm h ng, t i nh ng vng tng i nh h p Cng t n nay nhi u n l c c b ra nh m nng cao nh n th c c a cng chng v th c b o v mi tr ng. Nh ng cu n sch qu gi nh cu n The Diversity of life c a Wilson (1992) c vi t theo cch th c v phong thi dnh cho nh ng ng i khng chuyn. Pht hi n v s c n ki t ozon trong t ng bnh lu do s pht tn c a nh ng cloro flurocacbon gy ra s th o lu n r ng ri gay g t lc ban u, v d n n vi c xy d ng nhi u lu t l v mi tr ng, d n n s k k t nhi u hi p nh qu c t v s ra i m t chng trnh nghin c u r ng l n v mi tr ng. Cng trong th i k ny chng ta tm th y nhi u a i m m t i cc ha ch t b r r , b l ng ng, ho c b v t b , b a bi ho c v tnh, vo t gy nhi m n c ng m v lm cho nhi u vng t r ng l n khng s d ng c n a v nguy hi m i v i con ng i v cc d ng s ng khc. S nhi m t v n c ng m quy m l n l h u qu tr c ti p c a s pht tri n x h i cng nghi p hi n i c a chng ta. H u nh m i lnh v c c a i s ng hi n i u sinh ra ch t th i. N n s n xu t i h i ph i khai thc v ch bi n ti nguyn thin nhin- khong s n, lm s n, v d u m , v do ng nhin th i ra m t l ng l n ch t th i. Cho n t n g n y ngay c nhi u n c pht tri n ng i ta v n cn v t b ph th i c a khai m v ph th i sau thu ho ch ngay t i ni s n xu t ho c th i vo sng h . L do ch y u khi n cc nh s n xu t v t b ph th i l v chi ph t n km cho vi c x l chng. Cho t i khi tnh tr ng y tr nn khng th ch u ng c n a th cc quy t c v lu t l v mi tr ng m i ra i. K t u th k 20 n nay, vi c s n xu t cc ha ch t h u c tng ln m nh m . Tuy nhin i u ng ch hn l c nh ng thay i v ch ng lo i cc ha ch t c s n xu t v v cch dng chng. u th k 20, cc ha ch t dng trong nng nghi p ch y u c s n xu t t ch t th i c a ng v t, tn d th c v t, v cc ch t v c. Ngy nay, hng lo t s n ph m c i u ch t d u m ang c dng lm thu c di t sinh v t c h i (pesticides) v thu c di t c (herbicides). Nhi u ch t trong s , sau m t th i gian di c s d ng r ng ri kh p th gi i m i c bi t l c i v i s s ng hoang d v c (v d DDT), r t c i v i ng v t c v (v d cc pesticide c g c photphat, nh parathion), ho c gy ung th (v d cc ch t halogen ha, nh cc biphenyl polyclo ha m c cao v dibromocloropropan). Vi c dng m t ha ch t di t tr m t lo i su h i no c th lm r i lo n cn b ng qu n th do d n n s tng khng mong mu n c a m t loi khc. Cc s n ph m t d u m xa nay c dng ch y u lm nhin li u. Tuy nhin, hng lo t ha ch t c i u ch t d u m ang c dng trong x h i hi n i th nhi u n m c chong ng p: cc ch t d o, cc d c ph m, cc pesticide, cc thu c di t c , v cc ch t t y r a. V n nhi m t v n c ng m kh p ni trn th gi i ch c ch n l do s r r t cc b ng m ch a nhin li u. C c B o v Mi tr ng (EPA) c a M xc nh r ng c 200.000 a i m c cc b ng m r r t i M . G n nh l ph bi n, vi c nhi m d u c a ng c vo t l do nh ng s c trong qu trnh v n chuy n d u m . Khi y d u ch y trn t cc b ch a b h ng gy nn s h h i v sinh thi h c kh p ni trn th gi i. Nh ng l ng l n thu c tr su v ch t di t c ang c dng quy m thng m i v quy m nh m i ni. S v t b cc d ng c ch a chng l m t v n nghim tr ng, nh t l cc d ng c ch a nh (bnh, chai, l ) c dng trong nh v ngoi v n. H u h t cc bnh ch a ny c v t b vo bi rc cng c ng ho c vo cc l thiu t v chng gi i phng cc ch t c vo mi tr ng m t cch khng th ki m sot. Vi c th i b cc ha ch t cng nghi p vo cc bi chn l p rc tr thnh m t v n c tnh qu c gia, khi M s ki n v khu v c bi rc Love Canal, vng Niagara, New York, gy m t d lu n n o trong nh ng nm 1970. , s cc tr ng h p s y thai v sinh khng bnh th ng l r t cao so v i cc vng khc. K t b t u m t

71 giai o n m i trong nh n th c c a chng ta v mi tr ng. Vi c ph c h i t nhi m v n c ng m nhi m tr thnh m t ngnh cng nghi p ho t ng trn ton th gi i. Cc v n v nhi m t v n c ng m c phn lo i nh trong b ng 1.2. t nhi m v n c ng m nhi m c th c ph c h i b ng nhi u bi n php v t l, ha h c v sinh h c. Trong ph c h i sinh h c, cc ch t v c v/ ho c h u c c lo i b kh i t v n c ng m thng qua ho t ng c a vi sinh v t. Cc ch t ch cho ph c h i sinh h c bao g m nhi u ch t h u c, kim lo i n ng, nh th y ngn, v cc ion c ti m n nh cyanid (CN- ) v cc nitrat (). Nhi u ch t gy nhi m m t khi l ng ng trong t ho c n c ng m th b chuy n ha sang tr ng thi khng gy nhi m, trong cc i u ki n bnh th ng ni . V d , n u m t chai n c cam b ra trn m t t, th cc h p ph n h u c s b phn h y trong m t th i gian tng i ng n nh cc vi khu n s ng t nhin trong t. Th i gian phn h y h t nh ng ch t y ty thu c vo cc tnh ch t c a t, nhi t v s c m t c a cc ch t dinh d ng c n cho sinh tr ng c a vi sinh v t, nhng cc ch t h u c trong n c cam s b vi sinh v t phn h y n nh ng tr ng thi oxy ha th p nh t c a chng. Tri l i, v i nh ng ch t cha ch c ch n b phn h y m t cch t nhin nh trn, ho c b phn h y qu lu th c n p d ng ph c h i sinh h c. th ng l tr ng h p c a cc ch t nhn t o v cc ch t l sinh h c (xenobiotics).

Nhm ch t gy Cc ha nghi p ch t

nhi m cng

Cc a i m nhi m i n hnh X ng s n xu t, my phn ph i ha ch t, ng ru ng, my phun ha ch t Tr m bm xng, cn c qun s , c s l c d u Bi rc

Tnh linh ng Ni chung r t th p

Hi u ng gy c - Cc b nh c a h th n kinh.- Ung th

Xng v diesel Sn

Th p n trung bnh Trung bnh n cao

Sinh ung th - Ng c kim lo i- H h ng h th n kinh- Ung th - Sinh ung th- T n thng th n kinh M t s PAH sinh ung th ho c b nghi nh v y Ung th Sinh kh i u

Dung mi Cc hydrocacbon vng thm (PAHs) a

X ng i n t , gara, cn c qun s Ni s n xu t kh than My bi n p i n X ng ha ch t, khi t xe c , ni t ch t th i

Trung bnh n cao Th p n trung bnh Th p Th p

Cc biphenyl poly clo ha (PCBs) Cc dioxin

B ng 3.2: Phn lo i s nhi m t v n c ng m.

Trong nh ng nm g n y, cc h th ng x l sinh h c c p d ng lo i b cc ch t gy nhi m ra kh i cc mi tr ng, c t, n c, v kh.

3.1.8 Th c ti n hi n nay c a ph c h i sinh h c


Ph c h i sinh h c c m t b dy ti n ha, pht tri n t s qu n l v x l n c th i th v n c th i cng nghi p cng nh qu n l v x l ch t th i r n. Vi c th i b t c a n c th i vo nh ng ni x l ch t th i (sewage farms), v n b t u vo cu i th k 19, c bao hm vi c s d ng cc vi khu n t trong cc qu trnh gi i c hay kh nhi m (decontamination). Sau vo n a u th k 20 ra i nhi u phng php tinh vi hi n i hn x l cc ch t gy nhi m, nh l c ch y gi t (trickling filters),

72

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

bn ho t tnh (activated sludge), v ln men k kh (anaerobic fermentation). Sau n a, k t nm 1960, cc qu trnh x l sinh h c cn bao g m thm nh ng phng php m i x l t v cc qu trnh phn h y sinh h c cc ch t c bi t. Vi c x l n c th i v x l ch t th i vo t c pht tri n d n thnh x l t nhi m v n c ng m nhi m, ngha l thnh ph c h i sinh h c (bioremediation). Trong nh ng nm g n y, h u h t cc cng trnh nghin c u cng b u thu c lnh v c x l t nhi m cc s n ph m d u m . i u do hai nguyn nhn: m t l, h u h t cc hydrocacbon c a d u m d b phn h y, v do t nhi m chng d c ph c h i sinh h c; hai l, c r t nhi u a i m b nhi m hydrocacbon d u m do s r r cc b n ch a ng m. Trong b n mi nm g n y, ph c h i sinh h c c p d ng thnh cng x l cc t nhi m d u m . M t b c pht tri n ti p theo c a ph c h i sinh h c, trong nh ng nm g n y, l n ngy cng l m t bi n php quan tr ng qu n l ch t th i nguy h i. Ph c h i sinh h c c th l gi i php quan tr ng x l cc nhm ch t th i nguy h i sau y: - Cc ch t clo ha, nh tricloroetylen v m t s biphenyl clo ha m c cao (polychlorinated biphenyls, PCBs). Nh ng ch t ny tr c kia t ng c coi l kh b phn h y th nay c xem l c th b phn h y sinh h c, ch t trong i u ki n phng th nghi m. - Cc ch t hi n nay ang l i t ng c a ph c h i sinh h c bao g m: Cc dung mi: axeton v cc r u. Cc ch t thm: BTEX (tn chung ch b n nhm ch t g m benzen, toluen, etylbenzen, v cc xylen), cc hydrocacbon thm a vng (polycyclic aromatic hydrocarbons, PAHs), v clorobenzen. Cc nitro v clorophenol Cc pesticide Nh ng ch t gy nhi m nguy h i th ng g p nh t trong t v n c ng m l cc hydrocacbon thm nh BTEX, b t ngu n t s trn d u ho c r r b n ch a, cc hydrocacbon bo clo ha nh tetrecloroetylen ho c percloroetylen (PCE), tricloroetylen (TCE), v 1,1,1- tricloroetan. Nh ng ch t ny c dng trong cng nghi p kh m (t y nh n). C n nh n m nh r ng ph c h i sinh h c l m t lnh v c cn tr c a cng ngh , chng ta c nh ng nh n th c ng khi c cc ti li u c lin quan: cho t i nay, nhi u cng trnh ph c h i sinh h c c th c nghi m v cc ti li u cng b t p trung vo vi c th nghi m kh nng p d ng m t phng php ph c h sinh hc vo nhng ni c th ai a m t i u ki n no , v v i nh ng ch t gy nhi m c th . H u h t cc ti li u cng b ch d n ra nh ng tr ng h p ph c h i sinh h c thnh cng, cn nh ng tr ng h p khng thnh cng th t c d n ra. Ngoi ra, nh ng thnh cng c a ph c h i sinh h c th ng c nh gi qua s gi m n ng ch t gy nhi m trong t ho c n c ng m. Tiu ch ny t ra km thuy t ph c, v r ng ph c h i sinh h c c th lo i b ch t gy nhi m m c cao m v n khng t c m c tiu lm s ch. ng th i cc ch t gy nhi m c th b v n chuy n ra kh i t ho c n c, ho c b chuy n ha m t cch khng sinh h c, thng qua cc qu trnh khc, nh bay hi di ng, ho c quang oxy ha. Trong nh ng tr ng h p nh v y th cha ch c t c nh ng m c ch c a ph c h i sinh h c nh gi i c v lm b t ng cc ch t gy nhi m. Nh v y, m t qu trnh ph c h i sinh h c c k t qu ph i bao g m cc y u t sau y: - C cc phng ti n ki m sot c s di chuy n c a cc ch t gy nhi m, v d m t l p che ph thu gom ch t bay hi, ho c cc gi ng quan tr c pht hi n s di chuy n c a ch t gy nhi m. - C b ng ch ng r ng s phn h y sinh h c x y ra: S S S S tng ho t tnh sinh h c tng l ng CO2 c gi i phng tng l ng oxy tiu dng c m t cc s n ph m trao i ch t.

3.1.8.1 X

l t theo ki u ex situ

a) Lm t (Landfarming)

73 K thu t ny bao g m s thng kh v o tr n t nhi m, b sung cc ch t dinh d ng (v i khi c vi sinh v t n a), kh ng ch m b ng cch t i n c nh k. M t vi nt c trng c a k thu t ny nh sau: - Trong h u h t tr ng h p lm t, cc t nhi m c o b i ln v c x l t i m t ni m s di chuy n c a cc ch t gy nhi m c th c kh ng ch , nh nh ng hng ro ch ng th m (b ng t st nn ho c cc t m lt b ng ch t d o). - Trong m t s tr ng h p khc, vng t nhi m h u nh r ng n m c khng c n th t c o b i t, v ch c n x l nguyn v (in situ) l c r i. - Cc qu trnh phn h y di n ra trong k thu t lm t ni chung l nh ng s phn h y sinh h c. Tuy nhin c th x y ra cc qu trnh phn h y khng sinh h c nh oxy ha quang ha h c ch ng h n. - S lan truy n cc ch t gy nhi m vo kh quy n do s bay hi th ng l nh c i m h n ch vi c p d ng r ng ri k thu t ny. b) ng tr n (Composting) Theo k thu t ny, v t li u b nhi m c tr n v i cc ch t n, nh phn chu ng ch ng h n, v t o thnh nh ng ng ho c n; chng c t i n c nh k v c th c o x i c h c u n th ng xuyn ho c khng c o x i. Cc ch t n c tc d ng lm tng tnh x p khng kh d i vo, v nng l ng c gi i phng do s phn h y ch t h u c s lm tng nhi t c a ng . Cc ng tnh l m t d ng ng trong c a vo cc ch t n, cc ch t dinh d ng v n c. Tuy nhin cc ng ny khng c o x i, v nhi t bn trong n th ng g n b ng nhi t bn ngoi. Chng c thng kh m t cch th ng (do s chnh l ch nhi t gi a khng kh bn ngoi ng v khng kh bn trong cc l ), ho c thng kh c ng b c b ng cch t o chn khng v t o dng ht khng kh i qua ng nh nu trn hnh 1.4. Cc ch t n hay c dng l phn chu ng, n cung c p m t qu n th vi sinh v t phong ph hn so v i t v cung c p cc ch t dinh d ng v c; lo i ch t n khc l cc v t li u tng i tr nh mn ca, v bo ho c compost. N c c a vo nh k, c n thi t duy tr qu n th vi sinh v t.

74

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.4: S m t qu trnh ph c h i sinh h c b ng ng tnh. t nhi m c tr n v i m t ch t n ch a ch t h u c nh phn chu ng ch ng h n v c t ln trn m t l p s i ho c m t v t li u th khc lm gi . Khng kh c ht t trn xu ng xuyn qua ng b ng cch t o chn khng. N u c n th ph i thm n c m t cch nh k duy tr m.

c) X l t d ng bn trong cc n i ph n ng sinh h c ( bioreactors ) X l b ng n i ph n ng sinh h c l nh ng k thu t x l pha bn, theo t nhi m c tr n v i n c v c t trong m t n i ch a, c th khu y tr n lin t c. N u c n th oxy c th c a vo. Th ng th ph i kh ng ch dng kh ra ngn ng a s th t thot cc ch t h u c bay hi do hi n t ng gi i h p (stripping). Cc bi n php kh ng ch dng kh ra bao g m: - Cho ti tu n hon dng kh ra - S d ng cc kh ra cho cc qu trnh t chy - Lm s ch kh ra b ng vi sinh v t (s l c sinh h c, biofiltration). y l m t xu th m i. 3.1.8.2 X l kh nh vi sinh v t

Qu trnh ny c th c hi n b ng cch cho khng kh nhi m i qua nh ng t ng l c x p c g i l cc l c sinh h c (biofilters) ho c cc l c sinh h c ch y gi t (biotricling filters). Cc t ng l c l nh ng t ng v t li u nh i, th ng l h n h p c a compost v i m t v t li u tr, ho c l cc vin g m x p c lm t t khu t o hay th y tinh x p.

75 C ng ng vi sinh v t sinh tr ng bm dnh vo b m t c a v t li u nh i. Mng ch t l ng c n thi t ph i c th c cung c p b ng cch duy tr m t dng khng kh bo ha hi n c, ho c b ng cch bm m t sol kh xuyn qua t ng l c, ho c b ng cch a m t dng n c vo t ng l c. Cc ch t dinh d ng c n thi t cho sinh tr ng c a vi sinh v t th c a vo m t cch nh k, ho c a vo cng v i sol kh hay cng v i ch t l ng ti tu n hon, ty theo h th ng x l kh. S cc h th ng lm s ch kh nh vi sinh v t c nu trn hnh 12.5.

Hnh 3.5: S cc h th ng lm s ch kh nh vi sinh v t.

Qu trnh x l kh nh vi sinh v t c ng d ng lo i b cc ch t h u c bay hi c trong dng kh ra t qu trnh ph c h i sinh h c, trong dng kh ra t qu trnh ph c h i khng sinh h c, v trong dng kh sinh ra do x l n c th i v do cc ho t ng cng nghi p [11]. X l sinh h c cc dng kh c hi u qu kinh t cao so v i cc qu trnh x l khc nh t chy ho c h p ph trn than ho t tnh. Tuy nhin, cc qu trnh ang c dng hi n nay g p m t s kh khn trong v n hnh, nh t l khi ph i x l nh ng h n h p cc ch t gy nhi m, ho c khi n ng ch t gy nhi m thay i m nh trong th i gian ng n, v khi x l c t o thnh cc axit, nh HCl v H2 SO4 .

3.1.9 S lan t a cc ch t h u c bay hi t a i m x l


Qu trnh ph c h i sinh h c th ng km theo s lan t a cc ch t h u c bay hi (volatile organic compounds, VOCs). S lan t a ny c th x y ra ngay khi n p nguyn li u vo cc n i ph n ng sinh h c, ho c trong khi cc qu trnh ph c h i sinh h c ang di n ra, ho c l k t qu c a s hnh thnh cc ch t bay hi t i a i m x l. Trong cc h th ng x l t nh cc h th ng lm t ho c h th ng ng tnh, cc ch t bay hi c th c pht tn trong lc xy d ng cc ng ho c trong lc tr n t nhi m v i ch t n. Cn trong qu trnh x l pha bn th VOCs c th c pht tn do s khu y tr n v s thng kh. S s n sinh ra

76

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

cc VOC, r i chng c pht tn, c th x y ra do s phn h y cc h p ch t ban u, nh t l trong i u ki n k kh c c b , ho c do s bay hi khi t c o x i ho c khu y tr n. C th phn bi t hai tr ng h p hnh thnh cc VOC do s phn h y cc ch t ban u: - S hnh thnh cc VOC t cc ch t khng bau hi trong qu trnh phn h y sinh h c v nguyn t c l c th x y ra, nhng t c ngha th c ti n [9], t ra l i v i cc qu trnh hi u kh. - S phn h y nh vi sinh v t cc VOC thnh cc ch t d bay hi hn (v d tricloeten thnh vinyl clorua) c th x y ra trong i u ki n k kh, do s ph v lin k t kh , v c quan st th y. Vinyl clorua l m t h p ph n ph bi n c a cc dng kh thot ra t cc bi chn l p rc h p v sinh v cc b phn h y k kh bn, v ngu n g c c a n r t c th l cc dung mi clo ha [9]. H u h t cc qu trnh ph c h i sinh h c c thi t k v n hnh theo ki u hi u kh, b i v y s lan t a cc VOC s c gi i h n vo cc h p ch t no c nh n bi t t i a i m x l. Nh c p trn y, nh ng ch t no d b vi sinh v t t phn h y th ni chung s c chuy n ha d dng nh cc k thu t ph c h i sinh h c. V d , cc r u n gi n nh etanol, metanol, v propanol, l thu c v nhm cc VOC d b oxy ha sinh h c. S phn h y sinh h c th ng ng th i x y ra v c tnh c nh tranh v i s h p ph v s bay hi. Hnh 1.6 d i y cho th y cc VOC c h p ph vo cc h t t v n c th b bay hi ho c b phn h y sinh h c. S pht tn s x y ra t t b nhi m b i cc ch t d c vi sinh v t s d ng (phn h y).

Hnh 3.6: Cc c ch lo i b cc VOC ha tan trong n c lin k t c a t. S h p ph vo t khng ph i l hi n t ng cu i cng, v n cn c cn b ng v i s gi i h p ph vo n c v t bay hi vo khng kh.

3.1.10 u i m v nh c i m c a ph c h i sinh h c
So v i cc qu trnh v t l v ha h c c dng x l t nhi m v n c nhi m, th ph c h i sinh h c c m t s u i m:

77 - Gi thnh r hn: lm s ch b ng ph c h i sinh h c, th ng t n t 100 n 250 la cho m t mt kh i, so v i 250 n 1000 la n u dng cc cng ngh khc nh thiu t ho c chn l p m t cch an ton [5]. - M c ch tri t hn: l phn h y sinh h c v gi i c t c lm m t c tnh c a cc ch t gy nhi m nguy h i), ch khng ph i ch n gi n chuy n cc ch t gy nhi m sang m t mi tr ng khc ho c ni khc nh v n th c hi n cc cng ngh khc bao g m thng kh, h p ph trn than ho t tnh, ha r n (solidification) / n nh (Stabilization), r a t v chn l p m t cch an ton. - Cng ngh tng i n gi n hn so v i h u h t cc cng ngh khc. - Ring ph c h i sinh h c in situ c th c ti n hnh m t gy xo tr n nh t cho a i m x l, t gy pht tn cc ch t bay hi nh t, v t gy nguy c nh t cho s c kh e con ng i t i ni x l v vng ph c n. Tuy v y, ph c h i sinh h c cng th hi n nhi u nh c i m. - Nh ng nh c i m mang tnh ch t k thu t c a ph c h i sinh h c c c p t i d i y u b t ngu n t c i m mang tnh sinh h c c a ph c h i sinh h c, l nh ng c i m c a cc c th s ng ni chung, v vi sinh v t ni ring: r t nh y c m v i cc nhn t mi tr ng. Ni cch khc, ph c h i sinh h c (v cc x l sinh h c) lun ch u nh h ng ng k c a s thay i cc i u ki n (cc nhn t ) c a mi tr ng (nhi t , PH, Oxy (Ho c cc ch t nh n i n t cu i cng khc), m, kh nng cung c p ch t dinh d ng (Trong c ch t gy nhi m ang c x l) cho vi sinh v t ..) T cng c th th y nh ng nh c i m sau y c a ph c h i sinh h c: - Nh ng nh c i m quan tr ng nh t l kh d on hi u su t c a qu trnh v kh p d ng nh ng k t qu thu c t cc th nghi m quy m phng th nghi m ho c quy m pilot vo quy m th c a. K t qu c a m t cng trnh ph c h i sinh h c ph thu c vo kh nng c a nh ng ng i i u hnh n trong vi c t o ra v duy tr nh ng i u ki n mi tr ng c n thi t cho s sinh tr ng c a vi sinh v t. Cc vi sinh v t lun nh y c m v i cc y u t c a mi tr ng nh nhi t , pH, tnh c c a ch t gy nhi m, n ng ch t gy nhi m, m, cc n ng ch t dinh d ng, v n ng oxy. M t s gi m ho t tnh vi sinh v t s lm ch m s phn h y v ko di th i gian x l. N u ho t ng vi sinh v t ng ng l i (v d do s t o thnh cc ch t trao i c) th s kh i ng l i qu trnh c th l r t kh khn. - i khi b ng ph c h i sinh h c khng th t c m c ch lm s ch mi tr ng nhi m, v m t s ch t gy nhi m khng b phn h y sinh h c ho c ch b phn h y sinh h c m t ph n, ho c v nh vi sinh v t c th khng lo i b c ch t gy nhi m n m c c n thi t. - Khi n ng ch t gy nhi m gi m th s phn h y sinh h c ch m l i, v vi sinh v t c th chuy n sang s d ng cc ngu n nng l ng khc ho c ng ng sinh tr ng hon ton. Trong tr ng h p nh v y, ring s ph c h i sinh h c c th l khng x l m t a i m nhi m v do c th ph i p d ng thm m t cng ngh x l khc. - Cu i cng, ph c h i sinh h c i h i kh nhi u th i gian. Th i gian c n thi t x l m t a i m nhi m th ng ph thu c vo t c phn h y ch t gy nhi m.

3.2 Kh nng c a vi sinh v t phn h y m t s nhm ch t2


3.2.1 S phn h y cc ch t t nhin
Cc ch t h u c s c p - do th c v t t ng h p t CO2 lin t c hng tri u nm nay, v cc ch t h u c th c p b t ngu n t , lun lun c phn hu song song v g n nh cn b ng v i s t o ra chng, nn khng b tch t trn tri t. Ch m t ph n nh c a sinh kh i th c v t cn c gi l i d i d ng cc h p ch t cacbon c tnh kh m nh nh d u m , kh m v than , trong i u ki n k kh. Cn trong i u ki n c khng kh th m i ch t c cc c th s ng t ng h p nn u c kh nng b phn hu nh vi sinh v t. M i ch t h u c u b m t nhm vi sinh v t tng ng phn hu m t ph n hay ton b , cc s n ph m phn hu ny l i c cc loi khc phn hu ti p, c nh th n t n cc ch t v c. Nh v y v t ch t lun lun c tu n hon b i hai lo i qu trnh i l p nhau: s t ng h p ch t h u c t ch t v c, v phn hu ch t h u c thnh ch t v c. Cc qu trnh phn hu ny ch y u do vi sinh v t th c hi n, b t
2 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59420/1.5/>.

78

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

k u c s hi n di n c a chng: trong t, trong n c, trong c th cc sinh v t khc. Ring trong t, s phn hu ch t h u c ri vo do nhi u nhm vi sinh v t v nhi u ng v t nh tham gia, t o thnh cc m ng l i dinh d ng. Sinh kh i c a cc nhm vi sinh v t v ng v t ny trong t c th hi n hnh sau

Hnh 3.7: Sinh kh i c a cc nhm c th tham gia phn hu cc ch t h u c trong t, tnh g n ng

Vi sinh v t phn hu cc ch t h u c t nhin thu nh n v t ch t (ngu n cacbon, ngu n nit,. . .) v nng l ng, cho sinh tr ng c a chng. Tr i qua qu trnh ti n ho nhi u t nm, chng hon thi n c nhi u con ng phn hu i v i nhi u lo i ch t khc nhau. K t qu l ngy nay, khng c m t ch t t nhin h u c no khng b vi sinh v t phn hu . V chnh v th , cc ch t t nhin y lun tu n hon.

79

3.2.2 S phn hu cc ch t phi t nhin


V i nh ng ch t l (xenobiotics) th tnh hu ng c khc. y l nh ng ch t t ng h p ha h c do n n vn minh hi n i c a con ng i t o nn, v n khng c trong t nhin tr c . C th t m x p chng thnh m t vi nhm theo cng d ng nh: Cc ch t di t h i, cc ch t t y r a, v cc ch t d o ho h c. - Cc ch t di t h i (pesticides) bao g m: Ch t di t su h i (insecticides) Ch t di t c (herbicides) Ch t di t n m (fungicides),v.v. . . Hn 1000 pesticides c tung ra th tr ng trong cu c u tranh v i sinh v t h i ginh thu ho ch nng nghi p. - Cc pesticide r t a d ng v ho h c, nh: Cc Cc Cc Cc Cc Cc axit clorophemoxyalkyl cacboxylic ure c thay th g c nitrophenol triazin phenylcacbonat ch t h u c ch a clo ho c photpho,.v.v..

Cng th c ho h c c a m t s ch t ho h c ny c nu trong cc hnh d i y.

80

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.8: M t vi ch t l (xenobiotics).

81 m t ph n trn y, chng ta ni r ng ch t l l nh ng ch t c t ng h p ho h c m tr c cha bao gi t n t i m t cch t nhin. Do v y, nh ng c th c kh nng s d ng chng c th khng t n t i trong thin nhin. Tuy nhin, m t s vi sinh v t t nhin ho c m t s vi sinh v t c c i bi n di truy n c th phn h y chng. Ch m t s pesticide c m t vi sinh v t t s d ng lm ngu n cacbon v ngu n i n t , khi y chng b phn hu v r t cu c s bi n m t kh i t. Tuy nhin, cc ch t r t gi ng nhau v n c th b phn hu m t cch khc nhau, nh c nu trong b ng 17.7. D sao th b c tranh ny cng ch g n ng, b i v hng lo t nhn t mi tr ng nh nhi t , pH, s thng kh, hm l ng ch t h u c trong t, v..v.. u nh h ng n s phn hu . M t vi thu c tr su c g c clo t n ng trn 10 nm. S bi n m t c a pesticide kh i m t h sinh thi khng nh t thi t c ngha r ng n b vi sinh v t phn hu , m n c th l do s bay hi, s ch t l c (leaching) ho c ng th i b phn hu ho h c. Ch t Cc thu c tr su c g c clo DDT [1,1,1 - tricloro - 2,2 - bis - (p - clorophnyl) etan] Aldrin Clodan Heptaclo Lindan (Hexacloroxyclohoxan) Cc ch t di t c c g c photphat h u c Diazinon Malation Paration Cc ch t di t c 2,4 - D (axit 2,4 - dicloro - phenoxyaxetic ) 2,4,5 - T (axit 2,4,5 - tricloro - phenoxy - axetic) Dalapin Atrazin Simazin Propazin 4 tu n 20 tu n 8 tu n 40 tu n 48 tu n 1,5 nm 12 tu n 1 tu n 1 tu n 4 nm 3 nm 5 nm 2 nm 3 nm Th i gian bi n m t 75-100%

B ng 3.3: Th i gian bi n m t kh i t c a m t s ch t di t c v ch t tr su

Cc ch t t y r a (khng k x phng), l nh ng ch t h u c c tc d ng nh m t tc nhn lm m t, v nh m t ch t nh ho, th ng c dng lm s ch v t, v m t s ch t c th c dng nh nh ng tc nhn khng vi sinh v t. Cng d ng trn y c a cc ch t t y r a l do chng c c u phn c c a n c v u khng phn c c k n c. Do b n ch t l ng tnh ny m chng ho tan cc g c khng tan, v c tc d ng t y r a r t t t. Chng khc h n x phng l cc d n xu t c a m . Cc ch t t y r a c dng ph bi n nh t nh nh ng ch t t y u (t y trng) l nh ng ch t t y r a cationic, thu c nhm cc h p ch t amn b c b n, trong c m t nguyn t nit b c b n mang i n tch dng v m t chu i bo k n c (hnh d i). Chng ph hu cc mng t bo vi sinh v t v c th lm bi n tnh cc protein.

82

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.9: M t s ch t t y u v ch t t y trng.

- Cc ch t d o ho h c, c dng trong ch t o nhi u lo i v t, do d gia cng tr ng thi l ng. M t v d i n hnh v ch t d o l polyvinyl clorit (H2 CCHCl)x , l m t polyme c a vinyl clorit, khng mi v , khng ho tan trong h u h t dung mi h u c, v l m t ch t trong h c a cc nh a vinyl. N c dng ch t o cc mng m ng lm v t li u bao gi th c ph m v s n xut cc s n ph m c ng b ng cch c, nh cc ng d n, cc v t li u d ng s i, cc v t li u bao gi, lng bn ch i, v.v... Cc ch t l thu c c ba nhm ny r t kh ho c khng b vi sinh v t phn hu , t ra cng c th nh n nh nh v y sau nh ng quan st v th nghi m ko di nhi u nm (b ng 17.7). Khi c tch ku trong t, cc ch t thu c hai nhm u c th lm h ng c u trc c a t v ng m vo n c b mt cng nh n c ng m, gy tc h i lu di. Cn v ph n cc ch t d o ho h c, khi tch lu trong t v trn b m t t, chng chon ch r t nhi u, c n tr vi c s d ng t vo nhi u m c ch khc nhau. M t s ch t l th ng khng c m t vi sinh v t no s d ng lm ngu n cacbon v nng l ng. Tuy nhin, n u vi sinh v t y c cung c p m t ch t h u c d s d ng nh glucose ho c cenllulose, th ch t b n v ng ni trn s b phn h y. Hi n t ng ny c g i l ng trao i ch t (cometabolism).

83 V cc ch t l khng t n t i trong t th khng t n t i m t vi sinh v t c kh m t s vi sinh v t nh v y, th ng v i s phn l p c. Ngoi ra c th t o ra vi nhin tr c khi con ng i pht minh ra chng nn ni chung c nng phn hu m t ch t l no . Tuy v y v n c th t n t i l ng t bo r t t m b ng cc k thu t thng th ng kh lng sinh v t nh v y b ng th c nghi m.

T nguyn l n k thu t: PHAN L P CC VI SINH V THI M G P TRONG T NHIN Nh ng vi sinh v t c kh nng phn hu cc ch t l th ng c m t v i s l ng r t t trong m u v t. Khi y ph i c nh ng k thu t ph h p m i c th phn l p c chng. Th ng th ph i lm giu (tch lu ) chng trn m t mi tr ng ch n l c, ho c mi tr ng phn bi t, ngay tr c khi phn l p. Cc mi tr ng ch n l c t o i u ki n sinh tr ng ch cho m t nhm vi sinh v t no . Ch ng h n, phn l p vi sinh v t phn hu ch t di t c 2,4 - diclorophenoxyacetic axit (2,4-D), ng i ta c y t vo m t mi tr ng l ng ch a ch t ny lm ngu n cacbon duy nh t, v ch a cc ngu n dinh d ng thi t y u khc. Khi y ch nh ng vi khu n c kh nng phn hu 2,4-D m i sinh tr ng c. Sau , c y chuy n m t ph n c a d ch nui ny vo m t bnh mi tr ng l ng, ti (cha s d ng), c cng thnh ph n lm giu hn n a nhm vi sinh v t c n phn l p. L p l i thao tc ny m t vi l n. Sau c y h n h p cu i cng ln mi tr ng th ch a ch a 2,4-D l ngu n cacbon duy nh t. Ch ring nh ng vi khu n sinh tr ng c trn 2,4-D m i t o thnh cc l c khu n nhn th y c, v chng c c y chuy n thnh ch ng thu n khi t. Phng php lm giu theo ki u nh trn c dng phn l p v thu n khi t, nhi u lo i vi sinh v t, d a trn vi c t o i u ki n cho m t ho t tnh sinh l ring bi t no . K thu t nui lm giu (tch lu ) v vi c s d ng cc mi tr ng ch n l c c M.W.Beijerinck v Winogradsky kh i x ng t cu i th k 19. Tuy nhin, k thu t nui tch lu i khi khng thnh cng, khng pht hi n c m t vi sinh v t c kh nng phn hu m t ch t no (ch t l ho c ch t t nhin) trong mi tr ng ch n l c dng phn l p n. Nguyn nhn l: Vi sinh v t y c n m t nhn t sinh tr ng no m chng ta cha bi t nn khng cho vo mi tr ng ch n l c. Trong cc mi tr ng l ng dng nui tch lu , ch nh ng c th sinh tr ng nhanh nh t trong cc i u ki n cho m i hi n di n tr c s quan st c a chng ta. V th chng ta v n lun nghi ng , li u chng c ph i l i di n th c s c a cc c th m trong t nhin d ng nh th c hi n qu trnh phn hu m chng ta quan tm, hay khng? Ngha l, trong cc mi tr ng ch n l c tch lu , v i nh ng i u ki n cho, cc c th v i nh ng c i m sinh tr ng khc c th b b qua, khng c bi t t i.

3.2.3 Phn hu k kh v phn hu hi u kh


M t ph n nh sinh kh i c phn hu theo ki u k kh, cn ph n l n hn-th theo ki u hi u kh. Cc h sinh thi k kh bao g m: T ng l ng ng c a cc thu v c n c l ng Cc ru ng la n c Cc m l y v ng ru Cc t m t, t ng Cc b ph n lm m c nt trong cc thi t b x l n c th i ng ru t c a m i ng v t.

M t ch t no c th b phn hu k kh b i cc nhm sinh v t k ti p nhau trong m t chu i dinh d ng k kh (xem hnh).

84

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.10: Chu i dinh d ng k kh.

M i quan h gi a cc c th tham gia chu i y c th l: C ng sinh Tr d ng V n chuy n hydro t loi ny sang loi khc H p tc trao i ch t

Tham gia vo nh ng chuy n ho k kh h u nh ch c vi khu n m thi. Trong khi tham gia vo qu trnh phn hu hi u kh th c c cc c th procaryot v eucaryot, v b n th hai chi m u th , c v s l ng c th tham gia cng nh l ng sinh kh i c chuy n ho. V th dng phn hu hi u kh phn nhnh r t nhi u so v i chu i dinh d ng k kh, n n i chng ta c th g i l m ng l i dinh d ng hi u kh. Trong m ng l i ny, cc ng v t nh ch y u l ng v t khng xng s ng nh giun, thn m m, cn trng v u trng c a chng chi m m t khng gian r ng l n. Nhng chng ta c n nh l i r ng trong ng ru t c a ng v t lun c cc vi sinh v t tham gia vo s ch bi n dinh d ng, t nh t l vo s chuy n ho cc ch t d ng s i (lignoxenluloz v xenluloz) v n chi m hn n a sinh kh i s c p . Cho t i nay h u nh c r t t nghin c u v di n bi n sinh ho v ng thi c a c ng ng vi sinh v t trong ru t c a ng v t tham gia phn hu sinh kh i, ngo i tr m i l m t tr ng h p ngo i l . Cc nghin c u v sinh ho h c v vi sinh v t h c c a nh ng g di n ra trong ru t m i gy s kinh ng c c v tc d ng cng nh tc h i c a chng. Tc h i gh g m c a m i d i v i cc cng trnh v v t b ng g th ai cng bi t t i. Tuy nhin, c n nh rng m i gy tc h i l nh quan h h sinh (mutualism) c a n v i cc vi sinh v t l ng v t nguyn sinh. Trong hnh d i l hnh nh c a m i ph g , Reticulitermes, m trong ru t c a n c cc ng v t nguyn sinh v i nhi u tin mao, Trichonympha. M i nu t cc h t g v n vo ru t, t i cc ng v t nguyn sinh bao b c l y chng, phn hu xenluloz trong nh cc enzym xunlulaz, t o thnh axetat v cc s n ph m khc m i s oxi ho. Nh v y m m i c th d ng g nh m t ngu n dinh d ng. T cc nghin c u ny ng i ta m i th y r ng th c ra chng ta bi t v qu trnh phn hu hi u kh sinh kh i s c p t hn chng ta v n t ng.

85

Hnh 3.11: a) M i ph g thu c chi Reticulitermes (x10). b) ng v t nguyn sinh nhi u tin mao, thu c chi Trichonympha s ng h sinh trong ru t m i ni trn, gip m i s d ng g nh m t ngu n th c n

3.2.4 Cellulose
Cellulose l h p ph n c s c a sinh kh i th c v t, c t o thnh nhi u hn t t c cc ch t t nhin khc c ng l i v chi m kho ng m t n a sinh kh i do quang h p t o thnh. Xc th c v t n m l i trong t v ri tr l i t trung bnh ch a 45%, ring cy bng l 90% cellulose. V th bn c nh CO2 , cellulose cng chi m m t v th trung tm trong vng tu n hon c a cacbon. S phn hu b ng enzym i v i cellulose c th c hi n b i m t h cc enzym cellulase, d n n s t o thnh xenlobioz v glucoz. Nhi u n m m v m t s t vi khu n c cc enzym ny. l m t s vi khu n di ng theo ki u tr t, cc vi khu n c ng sinh v i ng v t, cc Clostridium, v cc x khu n Micromonospor. Trong s vi khu n di ng theo ki u tr t c th k : Cytophaga v Sporocytophaga, l nh ng vi khu n hi u kh phn hu m nh m nhi u polisaccarit, trong c cellulose. Chuy n ng theo ki u tr t mang l i cho cc vi khu n ny nhi u l i th phn hu nh ng c ch t khng tan nh cellulose: nhi u enzym phn hu tr ng thi g n v i t bo, m vi khu n th ph i ti p xc v i nh ng ngu n dinh d ng khng tan ni trn, v chuy n ng tr t gip chng i u . Chuy n ng tr t l r t thch h p nh ng ni s ng kh. Ngoi ra, cc vi khu n chuy n ng tr t, gi ng nh nh ng vi khu n c tim mao, c th t nh v mnh nh ng ni c iu ki n t i u v c ng nh sng, v xy, H2 S, nhi t , v v nh ng nhn t khc c nh h ng n s s ng st v sinh tr ng c a chng. V cc vi khu n c ng sinh v i ng v t v c kh nng phn hu cellulose, ng i ta bi t n nh ng

86

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

vi khu n, c ng sinh v i ng v t thn m m (Lyrodus pedicellatus). Vi khu n ny c vai tr v i ng v t ch v a phn hu cellulose, v a c nh nit. Nhi u vi khu n khc c ng sinh trong d c c a ng v t nhai l i v phn hu cellulose t i y, trong i u ki n k kh. M t s khc c ng sinh trong ru t m i, khi n m i c th s d ng cellulose trong g lm th c n. n m, h cellulase c t nh t ba enzym: Cc endo - - 1,4 - glucanaz t n cng ng th i cc lin k t - 1,4 bn trong i phn t v t o thnh cc o n di c cc u t do. Cc exo - - 1,4 - glucanaz tch t ng disaccarit xenlobioz t pha u chu i. Cc - glucosidaz thu phn xenlobioz v i s t o thnh glucoz. S i u ch nh t ng h p cc cellulase Qu trnh t ng h p enzym ny c th c i u ch nh nh s ki m ch d ho (catabolite repression) cng nh nh s c m ng b ng c ch t (substrate induction) thng qua xenlobioz, trong m t l ng h cellulase t n t i t tr c do s t ng h p theo ki u ki n trc. V y th n ng no c tc d ng c m ng ho c ki m ch , i u ph thu c vo lo i vi sinh v t. Ni chung, nh ng n ng nh c a xenlobioz c m ng s t ng h p enzym, cn nh ng n ng cao th ki m ch . Ngoi ra, xenlobioz l m t ch t c ch c nh tranh mc protein. B n thn cellulose, v khng tan trong n c nn khng c tc d ng tr c ti p n s t ng h p enzym m ch c tc d ng gin ti p thng qua xenlobioz c gi i phng t cellulose. i u gi i thch tc d ng c m ng c a cellulose tinh th . 3.2.4.1 S phn hu cellulose trong i u ki n hi u kh

Trong cc t c thng kh t t, cellulose b phn hu b i vi sinh v t hi u kh (n m, vi khu n nhy v cc vi khu n th t khc), cn trong i u ki n k kh th nh m t s n m k kh, vi khu n v ng v t nguyn sinh (xem b ng). Cc procaryot Cytophaga Sporocytophaga Archangium, Sorangium Polyangium Pseudomonas fluorescensvar. cellulosa Cellulomonas fimi Cc Streptomycete Cellvibrio flavescens Clostridium thermocellum C. cellobioparum Ruminococcus albus,R. flavefaciens Bacterodes succinogenes Butyrivibrio fibrisolvens Eubacterium cellulosolvens a a a a a a a a b b b b b b Cc eucaryot Aspergilus fumigatus A. nidulans Botrytis cinerea Chaetomium globosum Fusarium Myrothecium verrucaria Trichoderma viride T. reesei Rhizoctonia solani Neocallimastix frontalis Neocallimastix frontalis Diplodinium Entodinium Entodinium a a a a a a a a a b b b b b

B ng 3.4: Cc vi sinh v t phn hu cellulose. Ghi ch: a: Sinh tr ng hi u kh; b: Sinh tr ng k kh.

87 N m gp ph n ch y u vo s phn hu cellulose trong i u ki n thong kh. Chng c bi t u th hn vi khu n trong cc t chua v trong s phn hu cellulose c l n lignin. Cc lo i thu c cc chi Fusarium v Chaetomium ng vai tr to l n. Ngoi ra cn c cc loi khc nh: Aspergillus fumigatus, A. nidulans, Botritis cinerea, Rhizoctonia solani, Trichoderma viride, Chaetomium globosum, Myrothecium verrucaria. Cytophaga v Sporocytophaga l nh ng vi khu n phn hu hi u kh cellulose c th c phn l p d dng nh t theo k thu t tch lu thng th ng trong cc dung d ch dinh d ng l ng. Trong s nh ng chi tng t vi khu n nhy (Myxobacteria) ny c th phn bi t ra nhi u loi. Ng i ta cn bi t t v vi c s d ng v phn hu m u i v i cellulose nh cc vi khu n nhy. M t cellulase ngo i bo ho c cc s n ph m phn hu cellulose khng bao gi c pht hi n th y. Cc t bo vi khu n dnh ch t vo s i cellulose, v c l chng h p th cc s n ph m thu phn ngay l p t c. Trong s c loi vi khu n nhy t o th qu thu c cc chi Polyangium, Archangium, Sorangium th nhi u loi c kh nng sinh tr ng trn cellulose. Kh nng sinh tr ng trn cellulose c l cng ph bi n nhi u vi khu n hi u kh, b n ny h u nh c th c g i l t p d ng. M t s hnh nh ch t n cng cellulose khi khng c nh ng ngu n cacbon khc. M t s vi khu n gi ng v i Pseudomonas tr c y c g p vo chi Cellvibrio. G n y ng i ta g i chng l Pseudomonas fluorescens var. cellulosa. Trong s x khu n th ch c t loi phn hu cellulose c m t : Micromonospora chalcea, Streptomyces cellulosae, Stretosprorangium. 3.2.4.2 S phn hu cellulose trong i u ki n k kh

Trong i u kin k kh th cellulose b phn hu b i cc vi khu n th t, a m v a nhi t, cng nh b i m t s n m v ng v t nguyn sinh. Clostridium thermocellum a nhi t sinh tr ng c trong cc dung d ch dinh d ng t ng h p n gi n v i cellulose ho c xenlobioz lm ngu n cacbon v cc mu i amn lm ngu n nit. Glucoz v nhi u ng khc khng c bi n i. Cng nh c th th y nhi u vi khu n phn hu k kh cellulose khc, tr c khi x y ra s phn hu cellulose, vi khu n ny ti t ra m t ch t gi ng nh carotinoit mu vng, c tc d ng nng cao i l c c a enzym phn hu cellulose v i c ch t c a n. Do s nhu m mu vng c a cellulose m s phn hu n, m t khi x y ra, s d dng c nh n bi t. Ph c h nhi u enzym nh c t i trn y c a loi C. thermocellum c g n trong nh ng c u trc c tn l xenlulosom, c tr ng l ng phn t kho ng nhi u tri u. Cc s n ph m c a s ln men cellulose l: etanol, axetat, formeat, lactat, hydro phn t , v cacbon dioxit. Cellulose b phn hu ngo i bo t i glucoz. Qu trnh ln men cellulose nh Clostridiumcellobioparum a m d n t i nh ng s n ph m ln men gi ng nh v y. Tr c khu n di c quen bi t d i tn g i Bacillus cellulosae-dissolvens dnh r t ch t vo cc s i cellulose gi ng nh cc Cytophaga v khng ti t cellulase vo mi tr ng. 3.2.4.3 Nh ng bi n i vi sinh v t h c trong d c Trong d c th cellulose b phn hu nh vi khu n k kh, n m v ng v t nguyn sinh. Ngu n cacbohydrat ch y u c a ng v t nhai l i l c kh, rm r v c . C kh g m kho ng 50% fructosan v xylan, ph n cn l i l cellulose. Ph n cellulose c a thc n gia sc s l khng s d ng c, n u cc ng v t nhai l i trong qu trnh ti n ho khng xu t hi n m t quan h c ng sinh v i vi sinh v t m m t s trong chng c kh nng phn hu cellulose (hnh d i).

88

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.12: S nh ng bi n i nh vi sinh v t trong d c c a ng v t nhai l i. 1. D c , 2. D t ong, 3. D l, 4. D mi kh .

Hai ph n u c a d dy ng v t nhai l i, t c d c v d t ong, l m t bu ng ln men l n v i dung tch 100-150 lt, trong c nh ng i u ki n l t ng cho sinh tr ng c a nhi u vi sinh v t. ng v t t o ra cho s cng sinh ny: m t nhi t n nh t 37 n 390 C, dng vo lin t c c a m t dung d ch khong (100-200 lt n c b t m i ngy) c m t t b i bicacbonat v photphat (pH 5,8 n 7,3), m t dng vo nh k c a cc ch t dinh d ng d ng th c n ch a cellulose c nghi n k , v m t s khu y tr n c h c nh s co bp d c . Nh v y, d c gi ng m t h th ng nui bn lin t c i v i cc vi sinh v t trong . Trong s vi sinh v t d c c a d c th chi m u th l cc ng v t nguyn sinh v vi khu n. Trong 1 ml ch t ch a trong d c c 105 ng v t nguyn sinh, a s l cc Ciliata thu c cc chi Diplodinium v Endodinium. l nh ng chi c bi t, t ph bi n bn ngoi d c . T l tr ng l ng c a chng so v i cc ch t ch a trong d c l t 5 n 10%, trong m t ph n l cc polysaccarit d tr . Trong d c chng c th khng c vai tr thi t y u. Nh ng th nh c trong d c quan tr ng nh t v ch c nng l cc vi khu n, chng c t i 1011 t bo trong m t ml d ch d c v lm thnh 5-10% kh i l ng kh c a ch t ch a trong d c . Nh ng vi khu n c trng cho d c th k kh nghim ng t hon ton. Vi khu n phn hu cacbohydrat c a th c n gia sc thnh cc ch t n gi n nh cc axit bo v cc amn. T cellulose, tinh b t, fructoz, v xylan th ng hay t o thnh cc axit bo. Theo nh ng o l ng v cn b ng th 90% cellulose h p th b phn hu . Khi y xu t hi n m t l ng l n axit m t l % c a chng trong t ng l ng axit l nh sau: Axetat (s n ph m chnh) 50-70% (w/w), propionat 17-21%, butyrat 14-20%, valerat v formiat c t o thnh ch v i l ng nh . Ngoi ra, hng ngy cn t o thnh 900 lt kh, t l kh i l ng (v/v) c a chng l kho ng 65% CO2 , 27% CH4 , 7% N2 , 0,18% H2 , v cc v t H2 S. V cc vi khu n phn hu cellulose c phn l p t d c trong nh ng nm g n y cng ln men trong i u ki n phng th nghi m v t o thnh cc axit v i cng cc t l nh trong d c , nn c ki n cho r ng cc axit trong d c c hnh thnh trong s phn hu cellulose nh vi khu n. C kh nng phn hu cellulose trong d c l Ruminococcus albus v R. flavefaciens; cc c u khu n gram m; Fibrobacter succinogenes (m t tr c khu n gram m khng di ng v ng vai tr ch y u trong

89 vi c t o thnh axetat v succinat); Butyrivibrio fibrisolvens; Clostridium cellobioparum. S v ng m t c a lactat trong d c l do s c m t c a Veillonella alcalescens (=Micrococcus lactilyticus), b n ny ln men lactat thnh propionat, axetat, H2 , v CO2 . Trong s phn hu cellulose khng hnh thnh metan, n c ngu n g c th c p v c t o thnh t cc axit bo cng nh t H2 v CO2 (trang.......). S t o thnh H2 S trong d c l do s kh sulfat b i Desulfotamaculum ruminis. Celenomonas ruminantium (hnh b) ln men glucoz thnh lactat, axetat, v propionat. Trong s n m k kh s ng trong d c th Neocallimastix frontalis (Chytridiomycet) c nghin c u k nh t. N phn hu cellulose ti glucoz v ln men glucoz t i axetat, formiat, etanol, lactat, CO2 , v H2 . Th c n c a ng v t nhai l i ni s ng c a chng trn cc savan v th o nguyn th r t ngho nit v ngho protein. V th , b o m qu trnh t ng h p protein nh s c ng sinh trong d c , ng v t nhai l i hnh thnh m t chu trnh y ngha, s tu n hon nghi n nt gan. Ur c t ng h p gan d i hnh th c kh c c a amn ch c bi ti t t ng ph n cng v i n c ti u, m t ph n ur i t i cc d dy tr c nh s ti t qua tuy n n c b t v i qua thnh d c , do v y c tr thnh h u ch cho s t ng h p protein nh khu h vi sinh v t c a d c (xem hnh). Trn c s c a s c ng sinh v i khu h vi sinh v t trong d c m ng v t nhai l i khng ph thu c vo protein. Vi khu n gp ph n vo dinh d ng c a ng v t nhai l i theo cch kp: Cc axit c hnh thnh trong s phn hu polysaccarit c ti h p th d c . Sinh kh i c a vi khu n c phn hu ru t trong s v n chuy n ti p ch t ch a trong d c v cng c ti h p th . Tham gia vo s phn hu vi khu n l cc lisozim do bi u m c a d mi kh ti t ra. V cc vi khu n sinh tr ng trong d c cng s d ng cc ngu n nit v c nn thu nh p protein cho ng v t c tng ln ng k .

3.2.5 Phn h y xylan


y l m t cacbohydrat ph bi n v chi m kh i l ng th nh trong t nhin, sau cellulose. Kh i l ng c a n trong cc nguyn li u th c v t l nh sau: Rm r v libe - 30%, b ma - 30%, g cy thu c b tng bch - t 7 n 12%, v g cy l b n - t 20 n 25% (w/w). Xylan l nh ng cacbohydrat v cng c coi l cc hemicellulose. Chng khng gi ng v i cellulose v phng di n cc vin g ch c u trc v c v c u trc n a, nhng t ra cng tan m t ph n trong n c ho c trong ki m. Cc hemicellulose c c u t o t cc pentoz (xyloz, arabinoz), h oc t cc hexoz (glucoz, maltoz, galactoz), cng nh t axit uronic. Trong th c v t chng ng vai tr l cc ch t d tr ho c cc b o v , Thu t ng cc hemicellulose c a ra sau khi m t lo t cc polysaccarit tng t c tm th y n m v vi khu n Chu i xylan bao g m cc - D - Xyloz lin k t theo ki u 1,4 - glucosit. V m t hnh th c, chng xu t hi n t m t chu i cellulose, do s thay th cc nhm CH2 OH b ng cc nguyn t hydro. Tuy nhin, m c trng h p c a chng l nh hn nhi u (30-100). M t s xylan cn ch a thm arabinoz, glucoz, galactoz, v glucuronat. Nh v y chng c c u t o ph c t p, v khc v i cellulose, chng phn nhnh m nh. Xylan c phn hu nhanh hn v c nhi u vi sinh v t phn hu hn so v i cellulose. Nhi u trong s cc vi sinh v t phn hu cellulose cng s n sinh xylanaz. Ngay c Sporocytophaga mixococcoides (b n ny ch phn hu cellulose trong s ti p xc ch t ch v i cc s i ), v Neocallimastix, cng bi ti t xylanaz. Nh ng c th no l b n u tin t n cng xylan trong t l v n ph thu c vo cc nhn t mi tr ng: trong cc t chua th n m chi m u th , cn trong t trung tnh n ki m th l cc Bacillus, Sporocytophaga v cc vi khu n khc. cc n m th kh nng s d ng xylan l kh ph bi n. Ngay i v i n m nui tr ng th xylan cng l m t c ch t r t t t. Xylanaz c t o thnh b i m t s vi khu n (Clostridium) theo ki u ki n trc, cn b i m t s khc th theo c ch c m ng nh xylan. S n ph m c a s t n cng c a xylanaz v bo ln xylan l xyloz, ngoi ra cn c xylobioz, v nh ng m u g y di hn. C l enzym ti n cng cng m t lc vo nhi u v tr d c theo phn t .

3.2.6 Phn h y tinh b t v cc glucan khc


Tinh b tl ch t d tr chi m u th th c v t. Ni chung n t n t i d ng cc h t nh c th hnh c u, hnh th u knh ho c hnh tr ng v c c u trc l p r rng. Tinh b t th c v t c c u thnh t c hai

90

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

glucan l amiloz (15-27%)v amilopectin. Amiloz tan trong n c nng m khng b trng v t o thnh mu xanh c trng v i iot. N g m nh ng chu i khng phn nhnh c a D - glucoz. Cc chu i c lin k t v i nhau theo ki u - glucosit v tr 1 - 4 v c cu n hnh c; m c trng h p l 200 - 5000. Amilopectin th trng ln trong n c v khi c un nng th t o thnh h , v i iot th cho mu tm n mu nu. N cng l m t poly - - 1,4 - D - glucoz. Tuy nhin, cng nh glucogen, n phn nhnh v tr 1,6. Ngoi ra n cn ch a cc g c photphat v cc ion magie v canxi. Cc lo i tinh b t c ngu n g c khc nhau th khc nhau ng k v s phn nhnh, m c trng h p v cc c tnh khc. Nh axit ho c enzym m tinh b t b phn hu thnh glucoz. bi t 3 ki u phn hu b ng enzym i v i cc glucan: Photphorolyse Thu phn S chuy n g c glycosyl

3.2.6.1 Photphorolyse S bi n i tinh b t, glycogen v polysaccarit tng t thnh glucoz - 1 - photphat c xc tc b i cc 1,4 - glucanphotphorylaz (cc photphorylaz). M c d ph n ng l thu n ngh ch, c l n ch tham gia vo s phn hu polysaccarit n i bo, m khng tham gia vo s t ng h p. S photphorolyse b t u u t do khng kh c a chu i amiloz v t m i u y s cho ra m t glucoz - 1 - photphat t do. Trong amilopectin th s photphorolyse d ng l i cc i m phn nhnh 1, 6 v l i ti p t c sau khi amilo - 1,6 - glucosidaz tc d ng. Cc photphorylaz ng vai tr quy t nh trong vi c s d ng l i v huy ng cc polysaccarit d tr n i bo (cc glucan) 3.2.6.2 S thu phn

Bn ngoi t bo th cc polysaccarit b phn hu b i cc amylaz theo ki u thu phn. - amylaz ph bi n th c v t, ng v t v vi sinh v t. N ho l ng tinh b t r t nhanh, t n cng vo nhi u lin k t - 1,4 ngay c bn trong i phn t cng m t lc (v th cng cn g i l endoamylaz) v l i, ngoi maltoz l cc oligomer ch a kho ng 3-7 g c glucoz. Do s ph hu nhanh c u trc i phn t m c nh t c a dung d ch v s t o ph c v i iot (kh nng nhu m mu v i iot) cng gi m nhanh, v cc ng c th ln men c (glucoz, maltoz, maltotrioz) xu t hi n ch m. N u bn c nh - amylaz cn c thm m t enzym tch i nh pululanaz ho c isoamylaz th c cc - dextrin cng b phn hu (hnh d i). Cc - amylaz th ng c th c v t (la m ch, la m, vv...). Khc v i - amylaz, n t n cng i phn t ch t u khng kh v tch ra maltoz. Nh v y, tc d ng c a n ln tinh b t d n t i s ng ho nhanh hn, trong khi kh nng t o mu v i iot c duy tr lu hn. S phn hu d ng l i v tr phn nhnh. Ph n cn l i l - dextrin gi i h n. N u m b o cho s tch ra cc nhnh b ng enzym tch nhnh th di n ra s thu phn n cng, t i matoz. Maltoz c th c phn hu theo l i thu phn bn ngoi t bo nh maltaz. N u c cc permeaz tng ng th maltoz v cc oligomer phn t l ng th p c h p th vo t bo v c phn hu theo ki u photphorolyse.

91

Hnh 3.13: Nh ng i m t n cng c a cc enzym tham gia vo s phn hu amylose v amylopectin.

3.2.6.3 S

chuy n g c glycosyl

Trong cc dung d ch dinh d ng ch a tinh b t nui Bacillus macerans, c th pht hi n th y cc h p ch t k t tinh, chng bao g m cc chuic khp kn d ng vng c a cc phn t glucoz lin k t 1,4 - glucosit. Nh ng -, -, ho c [U+F067]- xyclodextrin ny ch a 6-7 ho c 8 phn t glucoz trong vng v c hnh thnh t tinh b t d i tc d ng c a cc transglycosylaz. N m v vi khu n s n sinh cc - amylaz. Kh nng phn h y tinh b t b ng cc exoenzym r t ph bi n vi sinh v t. Khng th ni t i m t khu h vi sinh v t tham gia c hi u vo s phn hu tinh b t. Nhi u n m t l nh ng c th t o thnh amylaz m nh m . thu nh n cc ch ph m amylaz k thu t, ng i ta s d ng Aspergillus oryzae, A. niger v A. wentii. Takaamylaz ho c takadiastaz l nh ng v d v m t s n ph m th thng m i t d ch nui c a A. oryzae, n phn hu tinh b t t i glucoz. Trong s vi khu n th cc Bacillus (B. Macerans, B. polymyxa, B. subtilis), cc Pseudomonas v cc x khu n khc nhau cng s n sinh m nh m - amylaz. c bi t, enzym c a B. stearothermophilus ch u c nhi t 1000 C trong th i gian ng n m khng m t ho t tnh. M t s Clostridium a nhi t nh C. thermosulforogenes v C. thermohydrosulf icum cng ti t ra cc - amylaz v pululanaz b n nhi t. V cc n m men t o thnh r u khng ti t ra cc amilaz nn ng ho tinh b t ng i ta bao gi cng ph i dng n cc amylaz c a nha ho c c a Aspergillus orizae. Tronh nh ng i u ki n y m kh cc t bo ho n c v a m i c bn cacbonhydrat th tinh b t th ng b phn hu b i cc Clostridium phn hu ng. B i v chng lin k t nit phn t cho nn s phn hu y m kh cc xc th c v t giu polysaccarit trong t c th d n n m t thu nh p nit cao.

92 3.2.6.4 Cc glucan khc

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Vi khu n m n m ch a nhi u glucan, trong m t s c ch c nng b o m r n ch c, cn s khc l ch t d tr . Nhi u ch t nhy do vi sinh v t ti t ra cng c coi l cc glucan. Ch t quen thu c nh t trong s chng l dextrin, v d c sinh ra nhi u b i Leuconnostoc mesenterroides ho c L. Dextranicum nh exoenzym dextranxacaraza trong cc dung d ch dinh d ng ch a xcroza. B khung b o v c a thnh t bo n m men ch a - 1,6 - glucan. Tuy nhin, c u trc chnh xc c a b khung b o v khng ho tan, c t o l i v i cc kh i g m nh ng lin k t - 1,3 ny c a t bo n m men cn cha c bi t r. Cng nh nhi u glucan khc, cc thnh t bo n m men b phn h y b i d ch tiu ho (d ch hepatopancrea) c a c sn. D ch ny ch a m t h n h p c a 30 ho c hn n a cc enzym, trong c cc cellulase, mannaz, glucanaz, chitinaz, v lipaz. N thch h p cho vi c s n xu t cc protoplast t n m men cng nh t cc t bo n m khc v t o. N m men mu en Aureobasidium (Pullularia) pullalans trong khi sinh tr ng trn cc dung d ch dinh d ng ch a glucoz ho c saccaroz th ti t ra pullulans, glucan ny g m cc n v maltotrioz c lin k t v i nhau theo ki u - glucosit v tr 1,6 (poly - - 1,6 - maltotrioz). Pullulans b phn hu b i cc pullulanase. 3.2.6.5 Phn h y cc fructan m t vi h th c v t th cc fructan (cn g i l cc polyfructosan) l ch t d tr thay cho ho c thm vo cc tinh b t (cc glucan). Trong khi inulin, t c fructan c a cc cy h cc (v d c a r cy th c d c) t c ngha th cc fructan ki u phlein c n c nghin c u k hn. c li u chng chi m t l 12-15% ch t kh. Cc enzym phn hu chng th c tch t Aspergillus niger v vi khu n, v c l ph bi n r ng. Cc fructan (cn g i l cc laevan) cng l nh ng exopolysaccarit. Chng c t o thnh b i hng lo t vi khu n khi trong d ch nui c ch a saccaroz. Qu trnh t o thnh cc laevan gi ng v i s t o thnh dextran v c xc tc b i m t laevan saccaraz ngo i bo. n Saccaroz Laevan + n Glucoz Trn cc mi tr ng dinh d ng ch a saccaroz th s t o thnh laevan nh exoenzym nh v y c th nhn th y c do s xu t hin nh ng gi t nh laevan g n cc khu n l c; i u ny th ng c quan st th y cc ch ng Bacillus subtilis, B. cereus, v Azotobacter chroococcum. Cc vi sinh v t khc c kh nng sinh laevan l: Streptococcus salivarius, S. mutans v nhi u ch ng c a cc Pseudomonas t o hunh quang v c a cc Pseudomonas gy b nh th c v t, c a Enterobacter vv.... Laevan sinh ra l i c thu phn b ng enzym v c s d ng b i m t s ch ng, sau khi saccaroz c tiu dng h t.

3.2.7 Phn h y mannan


Mannan c trong g c a m t s cy l kim (t i 11% kh i l ng kh). N cng c trong t bo n m men, nh l polysaccarit ho tan v c th c chi t ra nh vi c x l b ng ki m trong n c ho c b ng cch h p trong n i h p i v i cc huy n d ch n m men. T n m men Hansenula holstii ang sinh tr ng trn glucoz c ti t ra m t mannan ho tan c este ho t i 20% b ng axit photphoric.

3.2.8 Pectin
Pectin l nh ng ch t gian bo c trong cc m c a cy non v c bi t giu qu du, qu c h ch, v qu c h t. ngha c a n khng ph i kh i l ng m l va tr c a n i v i ch c c a cy. l m t h p ph n c a nh ng t m m ng trung gian, n m gi a cc thnh t bo c a nh ng t bo th c v t n m c nh nhau. Pectin l nh ng polygalacturonit. Chng bao g m nh ng chu i khng phn nhnh c a cc axit D galacturonic c lin k t - 1,4 glucosit. Cc nhm cacboxy oc este ho hon ton hay m t ph n v i metanol. Trong cc pectin khng ho tan th ph n l n cc chu i lin k t v i nhau thnh m ng l i. Trong s phn hu pectin nh vi sinh v t c s tham gia c a cc enzym phn hu pectin (cc esteraz v cc depolymeraz). Cc pectin esteraz th phn hu cc lin k t metyleste v gi i phng metanol. Cc axit

93 polygalacturonic cn l i th c phn hu nh polygalacturonaz gi p phng cc oligomer v cc monomer c a axit D - galacturonic. Kh nng phn h y pectin l c tnh ring c a nhi u n m v vi khu n. M t s vi sinh v t (Botrytis cinnerea, Fusarium oxysporum, F. Lycopersici) c kh nng gy b nh th c v t l do chng ti t enzym ho tan pectin. Erwvinia caratovora lm tan m rau x lch, c r t, rau c n ty vv.... S l ng cc c th phn hu pectin trong t l c c k l n (105 t bo/gam t). Cc vi khu n sinh bo t nh Bacillus macerans v Bacillus polimisa n m trong s vi sinh v t phn h y pectin m nh m nh t. Nhi u Pseudomonas (P. fluorescens), vi khuaanr trong daj cor, xaj khuaanr, Clostridium a nhi t v vi khu n lactic cng phn hu pectin. Trong s n m phn hu pectin th c Aspergillus niger, Aureobasidium pullulans, Fusarium v Rhizoctonia solani. C ngha k thu t l cc vi sinh v t phn hu pectin trong qu trnh ngm d m cy lanh v cy gai. Qu trnh ny nh m tch cc b s i cellulosea ra kh i t p h p m c a cy. Tham gia vo s d m sng thong kh l n m, cn vo s ngm n c y m kh th ng l vi khu n. Trong s b n sau th c l Clostridium pectinovorum v C. felsineum l quan tr ng nh t. Cc enzym phn hu pectin dng cho m c ch k thu t v cc enzym khc cho s lm trong d ch qu v lm tr ng r u vang ch y u c thu nh n t nh ng n m c sinh tr ng trn cc mi tr ng dinh d ng ch a pectin.

3.2.9 Phn h y th ch
Th ch l m t h n h p c a agazoza v agaropectin. Polysaccarit chnh bao g m D - galactoza v 3,6 anhydrogalactoza, chng c g n v i nhau theo m ch th ng lun phin, qua lin k t - 1,4 v lin k t 1,3. Agaropectin c c u t o ph c t p hn v ch a D - galactoza,3,6 - anhydrogalactoza, cc axit uronic tng ng v sulfat. a s t o ch a agar; trn quy m thng m i ng i ta thu nh n agar t cc loi Gelidium. Th ch khng b phn hu b i h u h t vi sinh v t. Ch t n c bi n vo t o bi n m i phn l p c m t s loi vi khu n thu phn th ch. S phn hu th ch c nh n bi t nh ng ch lm c a cc khu n l c vo l p th ch (hnh d i). Vi khu n phn hu th ch r t hay g p trong cc sinh c nh bi n. cc vng c thu tri u tm th y t i 107 vi sinh v t phn hu th ch/gam bn, t c l kho ng 2-4% s l ng vi khu n hi u kh g p ni s ng ny. Vi sinh v t phn hu th ch thu c v cc chi Cytophaga, Flevobacterium, Bacillus, Pseudomonas v Alcaligenes.

94

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.14: Khu n l c c a Cytophaga fermentans var agarovorans trn cc a th ch dinh d ng. S phn hu th ch c nh n bi t cc ch lm c a cc khu n l c (a). Cc vng khuy ch tn c a exoenzym th y phn th ch tr nn nhn th y c sau khi trng a b ng d ng d ch iot - kaliumiotdi (b).

3.2.10 Phn h y chitin


Chitin c xem l polysaccarit c kh i l ng l n nh t trn tri t sau cellulosea. V hnh th c th chitin b t ngu n t cellulosea do s thay nhm amino c axetyl ho. Tnh c ng n ta th y l do cc lin k t ki u c u n i hydro xu t pht t cc nhm bn N - axetyl gy nn. Chitin l m t ch t b o v ph bi n c trong gi i ng v t cng nh th c v t. N t o thnh b xng ngoi c a nhi u ng v t khng xng s ng. L h p ph n ch y u c a thnh t bo c a nhi u n m, nh t l n m m (Basidiomy cetes) v n m nang (Ascomy cetes), chitin cng lin t c c t o thnh trong t. V th khng ng nh c nhin r ng nhi u vi khu n t v vi khu n n c c kh nng s d ng chitin. Trong s 50 vi khu n phn hu chitin c phn l p t t ru ng, c nh ng chi i di n sau y: Flavobacterium, Bacillus, Cytophaga, Pseudomonas, Streptomyces, Nocardia, v Mortierella. Trong m gam t ru ng c t i 106 vi sinh v t c kh nng s d ng chitin. T l cao ch ng t r ng chitin lun l m t c ch t d i do trong t. N u a chitin nghi n nh vo t th cc x khu n ph n ng b ng cch sinh s n nhanh hn, v th cc mi tr ng dinh d ng th ch v i chitin l ngu n nit v ngu n cacbon duy nh t l c c k thch h p i v i x khu n, v i t cch l mi tr ng dinh d ng ch n l c. Trong i u ki n k kh th chitin b phn hu nh m t s vi khu n k kh b t bu c chuyn ho cao v phn hu chitin. Tuy nhin chng ta cn bi t r t t v s phn hu k kh chitin, ch ng nh ng trong ru t c a nh ng ng v t bi n n gip xc chn cho, n tm, cua, m c trong t n l ng ng c a cc thu v c. S t n cng c a vi sinh v t vo chitin cng x y ra nh cc enzym c ti t ra bn ngoi t bo. Cc enzym do Streptomyces griseus ti t ra c tch thnh chitinaza v chitobiaza. S phn hu c l x y ra

95 nh s t n cng ng th i c a chitinaza vo nhi u v tr d c theo polymer, khi y c t N - axetylglucosamin v nhi u kitobiaza v kitotrioza c gi i phng, Nh ng ch t saucng c phn hu b i kitobioza thnh cc monomer. D i tc ng c a vi sinh v t, v d c a Absidia coerylea, chitin cng c th c chuy n ho thnh kitosan. l m t poliglucosamin, hnh thnh t chitin do s lo i b g axetyl. Kitosan c s n xu t v i kh i l ng l n nh cng ngh sinh h c v c dng lm keo dnh, ch t x l mi ng v t thng, ch t t o chelat, ch t b sung vo t v b sung vo th c n gia sc.

3.2.11 Phn h y lignin


Sau cellulosea v bn c nh hemicellulosea th lignin l h p ph nc ngha nh t v m t kh i l ng c a th c v t. Hm l ng lignin c a m g thay i gi a 18 v 30% kh i l ng kh. Lignin c che ph trong m th c v t, n n m trong nh ng l m ng th c p c u thnh t bo. Ph c h hnh thnh t lignin v cellulosea cng c g i l lignenluloza. Lignin l s n ph m th c v t c t o thnh r t nhi u m b phn hu sinh h c ch m nh t. V th n l ngu n ch y u c a ch t h u c ch b phn gi i ch m, nh t l c a cc axit humic trong t. Lignin, v m t ho h c khng ph i l m t h p ch t ng nh t, m l m t h p ch t r t ph c t p (hnh 14.5). Tnh ph c t p ny khng ph i l do c m t s l n cc vin g ch c u trc monomer khc nhau. Nh ng vin g ch c u trc c b n u l cc d n xu t phenylpropan m a s l coniferylacohol. Tnh ph c t p, tri lai, l do c nhi u lo i lin k t khc nhau gi a cc vin g ch c u trc monomer. C u trc khc th ng ny c a lignin ph h p v i quan ni m cho r ng qu trnh enzym c a s t ng h p lignin ch x y ra n m c t o thnh cc g c coniferylacohol. Cc g c ny sau t pht lin k t v i nhau m ki u v cc kh nng lin k t tu thu c vo cc tr ng thi ng phn khng quang ho t c a chng. S n ph m trung gian c a s t ng h p lignin c tch ra l m t dimer v oligomer c a coniferylacohol (hnh 14.6). Trong khi lignin c a h thng phn nhi u bao g m coniferylacohol th lignin c a cy l b n ch a coniferylacohol v sinapylalcohol, cn lignin c a h ho th o th ch a, thm cumarylalcohol. S khc bi t v thnh ph n th hi n c bi t r hm l ng nhm metoxy: hm l ng ny c a h thng l 15 n 16%, c a cy l b n l 20,5 n 21,5%, v c a h ho th o l 14 n 15% so v i hm l ng lignin.

96

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.15: M t ph n phn t lignin c a g cy h thng

97

Hnh 3.16: Cc ch t ban u c a s sinh t ng h p lignin v cc dimer c a coniferylacohol, chng xu t hi n nh nh ng s n ph m trung gian c a s xy d ng v s phn hu lignin.

trong lignin th cc vin g ch c u trc phenylpropan c t o l i v i nhau theo nhi u d ng, thng qua cc lin k t ester v lin k t C - C (hnh 14.5). Nh ng lin k t ny l c c k b n v ng i v i s t n cng b ng enzym. th c v t, lignin l m t s n ph m cu i cng c tnh tr c a trao i ch t, n khng c thu nh n l i vo trao i ch t v ch th c hi n ch c nng c h c. N ch b phn hu b i vi sinh v t. So v i cellulosea v hemicellulosea th lignin b phn hu c c k ch m, c b i cc n m ph g cng nh b i n m v vi khu n trong t. Lignin c th b n m v vi khu n phn h y. V n m, chng c th phn hu lignin th m ch ngay trong cy cn s ng. Trong s cc n m m (Basidiomy cetes) ph g c th phn bi t hai nhm: - nh ng tc nhn c a s m c nt ho nu bi n i g thnh m t ng mu nu , chng th ng ph hu cc h p ph n thu c cc lo i cellulosea v hemicellulosea c a g v ch a l i cc polymer phenylpropan. - Cc tc nhn c a s m c nt ho tr ngc a g l i m t ng h u nhmu tr ng, chng t n cng tr c h t lignin v l i celluloseacn nguyn v n. Nh ng n m t n cng lignin quan tr ng nh t g m n m m b m (Polyversicolor) v cc n m t ng, v d Stereum hirsutum. Cc n m khc th t n cng ng th i lignin v cellulosea: Pleurotus ostreatus, Ganoderma applanatum, Polyporus adustus, Armillari mellea. S phn hu g b ng gi ng n m thu n khi t x y ra ch m n n i cc th nghi m ko di hng thng th m ch hng nm. Nh cc phng php khc nhau m c th pht hi n ra r ng cc thnh vin c a cc chi khc cng c kh nng phn hu lignin (Clitocybe, Pholiota, Lenzites, Panus, Poria, Trametes vv...). Phanerochacte chrysporium l m t trong nh ng n m gy m c nt ho trng m nh nh t v hi n ang l m hnh nghin c u s phn hu lignin nh n m. Chng phn hu lignin ch khi c m t oxi v glucoza. Lignin khng b phn hu k kh. Trong qu trnh phn h y lignin, c s tham gia c a m t h enzym, tr c h t l ligninaza. H th ng ny g m cc peroxidaza v i hai hemoprotein - peroxidaza, m t l lignin peroxidaza v hai l mangan - peroxidaza (ph thu c Mn). Cc peroxidaza c n H2 O2 cho h ot ng c a mnh v xc tc s phn hu oxi ho cc lin k t ete - O - 4 v cc lin k t C - C trong lignin v trong cc ch t tng t . H2 O2 c n thi t trn y c l c cung c p t s oxi ho glucoz (b t ngu n t cellulose),

98

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

do glucoz - oxidaz. S t o thnh cc peroxidaz c thc y nh s thi u nit. C ch i u ho ny c a s t o thnh peroxidaz c ngha r ng s phn hu lignin b i n m khng ph i nh m thu nh n nng l ng t lignin m l tr c h t nh m khai thc cc ch t ch a nit trong g v n khng c khai thc. Khng nghi ng g r ng lignin khng nh ng c phn hu b i n m m cn b i vi khu n. Tuy nhin s phn hu x y ra ch m n n i n d b b qua trong s cc bi u hi n trao i ch t khc c a vi khu n. Ng i ta v n cn ph i tm ki m cc vi sinh v t phn hu ho c tr c h t bi n i lignin sao cho n c th c oxi ho b i cc vi snh v t khc.

3.2.12 Phn h y lipit


Vi sinh v t th ng phn hu cc lipit khai thc nng l ng. Cc triglyxerit (t c cc triaxylglyxerol ), l nh ng este c a glyxerol v cc axit bo c dng lm ngu n nng l ng ph bi n v s c c p trong ph n ny. Nh ng ch t ny c c th v thu phn t i glyxerol v cc axit bo nh nh ng vi sinh v t c cc enzym lipaz. Sau glyxerol b photphoryl ho, b oxi ho t i dihidroxyaxeton photphat, v b phn hu hn n a theo con ng ng phn. Cc axit bo t cc triaxylglyxerol v t cc lipit khc th ng b oxi ho theo con ng - oxi ho sau khi b bi n i thnh cc este c a coenzym A. Trong con ng khp kn thnh chu trnh ny, cc axit bo b phn h y t i axetyl - CoA sau ch t ny i vo chu trnh TCA ho c c dng trong sinh t ng h p. Trong qu trnh - oxi ho, c t o thnh axetyl - CoA, NADh, v FADH2 ; NADh v FADH2 c th b oxy ho theo chu i v n chuy n i n t cung c p thm ATP. Axetyl - CoA bo, b ng n i hai cacbon, l i s c oxy ho thm m t vng n a c a chu trnh ny. Cc axit bo c a lipit l ngu n giu nng l ng vi sinh v t sinh tr ng. Theo m t cch tng t , cc vi sinh v t sinh tr ng t t trn cc hydrocacbon c a d u m , trong i u ki n hi u kh. Cc th c ph m ch a lipit, nh b ch ng h n, c th b h ng do vi sinh v t phn hu lipit trong , b ng cc ki u phn hu nh thu phn, - oxi ho axit bo vv..., v t o thnh gl eol v h n h p cc axit bo, khi n b tr nn cng v c v ng.

3.2.13 Phn h y protein


Cc c th ch a protein l ch y u. i v i a s vi sinh v t th m t c th ch t l c ch t t t nh t. Cc protein c a sinh v t ch t v t n cng v phn hu r t nhanh b i nhi u vi khu n v n m. Cng nh cc ch t cao ph t khc, cc protein tr c h t b phn hu bn ngoi t bo b i cc enzym ngo i bo thnh nh ng m u nh hn c th xm nh p vo t bo. Cc enzym phn hu protein (cc protease), do vi khu n v n m ti t ra, thu phn protein thnh cc oligopeptit v cc axit amin. Cc oligopeptit c vi sinh v t h p th nh nh ng h th ng v n chuy n c hi u v sau c phn hu nh cc protease n i bo thnh cc axit amin. Nh ng axit amin ny ho c c thu nh n vo protein c a t bo, ho c c tch amin trn nh ng con ng trao i ch t c bi t, c li cu n vo cc con ng trao i ch t trung gian v b oxi ho t n cng. Nh v y chng cng c dng lm ngu n nng l ng (hnh 14.16)

99

Hnh 3.17: S phn hu protein axit amin ti p theo.

bn ngoi v bn trong t bo vi khu n v nh ng cch bi n i

Ng i ta th ng xc nh ho t tnh phn hu protein ngo i bo c a vi sinh v t trn m t mi tr ng r n ch a gelatin. Khi y ho t tnh c nh n bi t qua vng phn hu bao quanh khu n l c, vng ny khng b k t tua b i HCl. Cng theo nguyn t c khuy ch tn ny, c th thay gelatin b ng s a g y, khi y mi tr ng c c t nhin c a s a, v vng phn h y hi n ra tr c ti p nh nh ng qu ng trong su t bao quanh khu n l c. Cc proteasel nh ng enzym phn hu lin k t peptit. Tr c h t c n phn bit protease n i bo v protease ngo i bo. Lo i u tin th c hi n nh ng ch c nng c a trao i ch t trong t bo, cn lo i sau ph c v cho s phn hu cc protease ngo i bo. Tu theo tnh c hi u c a chng c th phn bi t cc exopeptidase v cc enopeptiaza. Cc exopeptidase l nh ng enzym m tnh c hi u c a chng c qui nh b i u t n cng cacboxy ho c u t n cng amino. Cn cc endopeptidaza, hay cn g i l cc proteinaza,th phn h nh ng lin k t peptit bn trong chu i polypeptit. C th phn bi t t nh t 4 nhm proteinaza: serin - proteinase, xistein - proteinase, aspartat - proteinase, v k m - proteinase. Nh ng enzym n i bo ny c c k c hi u v ng vai tr to l n trong s i u ho trao i ch t c a t bo, v d b ng cch phn h y peptit tn hi u v ho t ho hay b t ho t cc enzym ny nh s phn hu . Protein c tiu ho m t n a g i l pepton. Tn g i c nh ngha khng r ny m ch pepton dng lm mi tr ng dinh d ng cho vi khu n, n c s n xu t theo cch x l protein b ng pepsin, lm cho m t ph n cc lin k t peptit b phn hu . N g m kho ng 30% (W) cc axit amin t do; ph n cn l i ch a cc di - v tripeptit cng nh cac polipeptit ho tan trong n c, khng th b k t t a b i nhi t ho c axit n a. D ch dinh d ng ph c h p v i thnh ph n khng xc nh (nutrient broth, NB) l m t h n h p c a pepton, cao th t v cao n m men (t l 7:7:2), ch a khng nh ng cc axit amin v oligopeptit m c nhi u ng, axit h a c, v cc vitamin v nguyn t vi l ng. Ccprotease ngo i bo c ti t vo mi tr ng v ph c v cho vi c phn hu protein. M t s protease ngo i bo cng tc ng nh nh ng ch t c (toxin) v nh ng nhn t c (virulent factor): subtilisin, lizostaphin, streptokinaza, elastase, hemolizin vv.... Cc protease c s n xu t cng nghi p trn quy m l n v dng lm ch t b sung vo ch t t y r a, x l da, v cho nhi u m c ch khc. Cc protease b n nhi t c s n xu t t vi khu n a nhi t. Protease ngo i bo c nhi u vi khu n v n m sinh ra, nhng khng ph i l m i vi sinh v t u c kh nng ny. S phn h y protein trong t x y ra km theo s t o thnh amon. V th ng i ta g i l s khong ho nit hay s amn ho (amonifikation). Tham gia vo s phn hu protein c v s n m v vi khu n,

100

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

trong s c Bacillus cereus var mycoides, cc Pseudomonas, Proteus vulgaris vv... Ph n ng phn hu u tin t n cng vo m t axit amin c th l m t s tch cacboxy (dercarboxilation) ho c m t s tch amin (desamidization). Cc decacboxilaza th ng c t o thnh vng pH axit. Cc s n ph m c a s tch cacboxi i v i cc axit amin l cacbon dioxit v cc amin b c m t. Nh ng baz quen thu c nh t, tr c kia oc m t nh l nh ng c t th i (ptomain) ho c c t xc ch t, l cadaverin, putrexsin v agmatin; chng hnh thnh t lizin, ornitin ho c arginin. Cc amin b c m t xu t hi n trong s th i r a bnh th ng ru t v trong cc qu trnh phn hu y m kh khc i v i cc ch t ch a protein.

3.2.14 S t o mn
M t ph n ng k xc th c v t, ng v t b vi sinh v t phn hu trong t. M t ph n cc ch t h u c ny b phn h y nhanh t i t n cung (CO2 ), cn m t ph n khc, ch y u l xc th c v t, b phn hu ch m ho c r t ch m th t n t o d i d ng mn. l h h p c a r t nhi u ch t h u c - s n ph m c a m t chu i ph n ng nhi u ch t ban u. H n h p ny c tnh v nh hnh, tnh keo, th ng m u x m, c tnh gi m, gi nhi t. l m t kho cung c p t t ch t dinh d ng cho cy. Tham gia vo s t o mn c vi khu n, n m, ng v t nguyn sinh, cng nh giun b c th p v b c cao. Mn, m c nh t nh, t n t i trong m t cn b ng ng: m t m t n lun lun c b sung b i cc ch t h u c, m t khc th b oxi ho t n cng m t ph n. Nh v y hm l ng mn c a t cng cao n u nh ng i u ki n t o thnh mn cng thu n l i v nh ng i u ki n phn hu chng cng kh khn. Hm l ng mn th p c a cc t nhi t i l do s phn hu nhanh ch t h u c nh cc vi sinh v t nhi t i. t en ng c nh ng vng c ma ng ko di v ma h kh l i u c th hi u c. L ng mn c tch lu khng ch ph thu c vo cc i u ki n kh h u v th nh ng m cn vo lo i ch t th c v t. Rm c a cy ng c c v cy ng c t o nn mn d phn hu , cn l cy r ng v nh t l rm c a b thng th t o nn mn kh phn hu (mn th).

3.3 S phn h y sinh h c m t s ch t c bi t3


3.3.1 M u
M t s ch t c bi t c kh nng b phn hu sinh h c c c p trong chng ny l: cc hydrocacbon c a d u m , cc dung mi (metyletylketon, axeton, cc alkohol, metylen, clorit), cc ch t thm (benzen,toluen,xylen,cc ch t thm a vng, clorobenzen), nitro v cc clorophenol, cc este phtalat, cc ch t di t h i sinh h c(pesticides), v cc ch t bo clo ho. Cc h p ch t ny c th c s b x p nhm thnh nh ng hydrocacbon c a d u m v cc s n ph m oxy ho c a chng , cc ch t bo halogen ho, v cc ch t thmhalogen ho. Ch m t s trong cc h p ch t k trn c nghin c u k v kh nng b phn hu nh vi sinh v t, quy m phng th nghi m, cn vi c nghi n c u chng ngoi thi n nhi n th cn t hn th . Cc t c phn hu sinh h c v cc con ng phn hu nh ng ch t ny c xc nh c tr n c c ch ng phng th nghi m kh ng ph n nh h t nh ng g x y ra trong n c th i, trong t ho c trong cc h sinh thi n c. Ngoi ra, vi c nghin c u cc con ng trao i ch t th ng ch cho php nh n d ng nh ng ch t no c ti t ra bn ngoi t bo v tch t trong th i gian di c th pht hi n b ng m t k thu t phn tch no . Ngay c nh ng ch t b n v ng v m t ho h c nh parafin, d u m v cao su cng b vi sinh v t phn h y. Ch khi v ng m t oxy nh trong cc m d u ho c trong nh ng i u ki n c bi t cc v a than th m i khng di n ra s phn hu nh n th y c. Nh ng cu h i sau y l c ngha th c ti n to l n: Li u d u th xm nh p vo t ho c vo n c c b oxy ho sinh h c hay khng? Li u c m t khu h vi sinh v t chuyn ho s d ng hydrocacbon hay khng?, v Li u c th cn c vo s l ng vi sinh v t oxy ho hydrocacbon m suy ra l ng d u m ho c kh m tng ng c khng?
3 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59424/1.1/>.

101 Vi sinh v t s d ng d u m l r t ph bi n. Chng c th c phn l p t t t c t ru ng, t r ng, v t ng c . Ngoi ra, kh nng s d ng d u m lm ngu n nng l ng khng ch c m t s vi sinh v t c bi t, m c r t nhi u n m v vi khu n. Pht hi n ny ph h p v i nh ng s li u phn tch m i v thnh ph n ho h c c a vi sinh v t, th c v t v ng v t: hydrocacbon c m t trong nhi u c th v c t ng h p khng ng ng b i vi sinh v t v th c v t; c l chng thu c v cc ch t ki u sp bao ph cc l cy. Nh v y hydrocacbon khng ch c coi l nh ng ph n cn l i n m d i lng t do s s n sinh s c p c a th c v t c a th i i xa xa, m c coi l cc ch t trao i th c p ngy nay v n cn ang c s n sinh v i m t l ng ng k nh cy xanh.

3.3.2 Phn hu cc hydrocacbon


M i nm trn tan th gi i ng i ta s n xu t trn hai t t n d u m , v m t l ng l n cc s n ph m d u m lm nhi m c mi tr ng bi n cng nh mi tr ng t li n. S th i b th ng nh t (rc th i th , ch t th i l ng, s r a ng giao thng, vv..) chi m kho ng 90% t ng l ng hydrocacbon c a d u m th i vo mi tr ng.Cc s c nh s c t u ch d u, s v ng ng d n d u, s c phun t gi ng d u chi m d i 10% trong t ng l ng th i ni trn. Ni chung cc hydrocacbon c a d u m n m m c trung gian gi a m t bn l cc ch t d phn hu sinh h c v bn kia l cc ch t kh phn hu . Cc h p ch t c a d u m xm nh p vo sinh quy n do s d r qua hng tri u nm v cc con ng trao i ch t c a s phn hu chng cng ti n ho. Cc hydrocacbon c a d u th c phn lo i thnh: cc alkan (bnh th ng v iso), cc xycloalkan,cc ch t thm, cc ch t thm a vng, cc nh a ng v cc nh a. Cc alkan ni chung khng c m t trong d u th nhng c th c v i l ng nh trong cc s n ph m d u tinh ch , do qu trnh cracking d u th. Nh ng khc bi t v chi u di chu i, v s phn nhnh c a chu i, v s ngng t thnh vng, v s lin k t gi a cc l p , cng nh s c m t c a oxy, nit v cc ch t ch a lu hunh t o nn s a d ng c a cc hydrocacbon c a d u m . S phn hu sinh h c cc h p ch t ny ph thu c ng k vo tr ng thi v t l v tnh c h i c a chng. V d u m l m t h n h p ph c t p nh v y nn s phn hu n l do m t qu n th h n h p cc vi sinh v t c cc enzym khc nhau th c hi n. Ngoi ra, s phn hu m u cc hydrocacbon c a d u m th ng do cc enzym oxygenaz xc tc v do v y m c n n oxy phn t . V th cc i u ki n hi u kh l c n thi t cho s phn hu m u cc hydrocacbon c a d u m . Trong cc b c ti p theo th nitrat ho c sulfat c th c dng lm ch t nh n i n t cu i cng, nhng oxy v n th ng c dng hn c . Cc alkan Cc n alkan th ng d b phn hu nh t trong s cc hydrocacbon c a d u m . Tuy nhin, cc alkan bnh th ng c di t C 5 n C 10 cc n ng cao l i c tnh c ch i v i nhi u c th phn hu hydrocacobn, b i v gi ng nh cc dung mi, chng ph hu cc mng c ch a lipit. Cc alkan trong kho ng C 20 n C40( c coi nh x p ) l nh ng ch t r n k n c; tan th p c a chng khi n cho chng kh b phn hu sinh h c.Trong s phn hu cc alkan, enzym monoxyzenaz t n cng nhm metyl t n cng t o thnh m t alkohol, nh c nu trn hnh 6.1 Alkohol ny b oxy ho ti p thnh m t aldehyt v sau thnh m t axit bo . Axit bo ny l i b phn hu ti p theo ki u - oxy ho i v i chu i bo. Ni chung, s phn hu cc alkan lm sinh ra cc s n ph m c tnh oxy ho v t lm bay hi hn chng. Tuy nhin, cc alkan ban u l bay hi m nh, v c th c lo i kh i t l ch y u nh s gi i h p trong i u ki n thong kh.

102

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.18

Hnh 6.1 S oxy ho m u i v i cc alkan Cc alken So v i cc alken th s phn hu cc alken cn t c bi t n .V tr c a lin k t khng bo ho c nh h ng n s phn hu ny. V d , cc1- alken, t c cc alken c n i i cacbon s m t, b phn hu d hn nhi u so v i cc alken c n i i bn trong chu i. C hai con ng chuy n ho cc 1- alken: m t l n i i b oxy ho,d n n s t o thnh m t diol; v hai l u t n cng c a chu i bo ho b oxy ho , t o thnh m t axit. Hnh 6.2 minh ho hai con ng chuy n ho cc 1- alken ny.

Hnh 3.19

Hnh 6.2. S phn hu cc 1- alken. Cc xycloalkan (cc alkan vng bo) Cc alkan vng bo kh b phn hu hn so v i cc alkan m ch th ng nhng d hn so v i cc ch t thm a vng (PAHs). Cc alkan vng bo c cng nhi u c u trc vng th cng kh b phn hu sinh h c, gi ng nh i v i cc PAH. S gi m kh nng b phn hu sinh h c ny c lin quan m t ph n n s gi m tnh ho tan. Cc alkan vng bo c nhm thay th l alkyl th d b phn hu hn nhi u so v i cc hydrocacbon khng c thay th , cn cc alkan vng bo c cc nhm bn chu i di th d b phn hu hn nhi u so v i cc alkan vng bo c nhm metyl ho c etyl. Khng nn nh m l n s phn hu v i s khong ho: thng th ng th m t phn t ph c t p s b phn hu m t ph n nhng ph n cn l i c th khng b phn hu . Tri l i, s thay th b ng nhm alkyl c th lm tng tnh tan v do lm cho cc c u trc alkan vng bo d b phn hu hn b i cc vi khu n. Cc xycloalkan th ng b phn hu nh cc oxidaz sinh ra m t alkohol vng, ch t ny sau d b tch hydro tr thnh m t keton, nh m t hnh 6.3. Cc alkylcycloalkan ch u s phn hu m u t i v

103 tr nhm alkyl, lm sinh ra m t axit bo. V th cc xycloketon v cc axit xycloalkan-cacboxylic l nh ng s n ph m s c p c a s chuy n ho cc xycloalkan.

Hnh 3.20

Hnh 6.3. S phn hu cc xycloalkan. Cc hydrocacbon thm Cc ch t thm u c c u trc d a trn phn t benzen (hnh 6.4). M t vi ch t thm c m t trong d u m , trong c cc ch t 1,2,3,4,v5 vng, v cc ch t thm c nhm c thay th b ng alkyl. Cc ch t thm c tnh b n v ng hn so v i cc ch t ch a vng khc l do c chung cc i n t t do nh cc lin k t pi. H p ch t thm n gi n nh t l benzen. Benzen,toluen, etylbenzen, v ba lo i xylen (hnh 6.4) c g i chung l cc BTEX, l nh ng h p ph n d tan nh t trong n c v linh ng nh t c a xng thng th ng. Nh ng ch t h u c bay hi ny cng thu c v nh ng ch t c h i nh t, c bi t l benzen c tnh gy ung th. B i v y cc BTEX th ng c dng lm ch t ch th cho s nhi m t v n c ng m, nh t l s nhi m do d r cc b ch a ng m. Nh s c p trong m t ph n d i y, cc ch t ph gia ch a oxy hi n nay c dng tng c ng kh nng chy c a xng. Chng chi m t l ng k trong xng, tan hon ton trong n c, v r t linh ng trong n c ng m. Hnh 6.4. C u trc phn t c a BTEX. S phn hu sinh h c cc ch t thm bao g m hai b c: s ho t ho vng, v s ph v vng. S ho t ho vng: S ho t ho vng l s thu nh n oxy phn t vo vng, t c l s dihydroxyl ho nhn thm. B c ny c th c hi n nh cc oxygenaz. V s ho t ho c tnh ti n cho s phn hu ny c a cc ch t thm, lin quan n cc oxygenaz, cc nhm vi sinh v t c cc ti m nng khc nhau: N m v cc eucaryot khc ch a cc monooxygenaz xc tc cho s thu n p m t nguyn t oxy ring l vo vng c a ch t thm, t o thnh m t epoxit b hydrat ho v sau m sinh ra transdihydrodiol. Cn vi khu n th ch a cc dioxygenaz xc tc s thu n p cng lc hai nguyn t c a oxy phn t t o thnh m t dihydrodiol. Nh ng ph n ng c a cc dioxygenaz ny c bi t l hay x y ra i v i benzen, cc benzen halogen ho, toluen, p- chlorotoluen, cc xylen, biphenyl, naphtalen, antraxen, phenantren, benzo[a] pyren, v 3- metylcolantren. S ph v vng: Cc dihydrodiol (hnh 6.5) b oxy ho ti p v i cc d n xu t dihydroxyl ho, nh cc catechol ch ng h n, l nh ng ch t tr c ti p ch u s ph v vng. Catechol c th b oxy ho qua m t trong hai con ng sau y: - Con ng orto: s ph v vng x y ra t i c u n i gi a cc nguyn t cacbon c a hai nhm hydroxyl v do sinh ra axit muconic.

104

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

- Con ng meta: vng b ph v t i c u n i gi a m t nguyn t cacbon c nhm hydroxyl v m t nguyn t cacbon li n k , do v y t o thnh 2-hydroxymoconic semialdelhyt. C hai s n ph m c a hai ki u phn hu ny b cc vi sinh v t phn hu ti p sau t o thnh cc axit l i c chnh chng v c cc vi sinh v t khc dng lm ngu n nng l ng. Hnh 6.5. S phn hu cc hydrocacbon thm. Cc hydrocacbon thm a vng Cc hydrocacbon thm a vng (PAHS) c ch a t hai vng benzen tr ln, c cng th c chung mang tnh th c nghi m l C4 n+ 2 H 2 n+4 trong n = s l ng cc vng thm. V d , cc PHA thu c lo i ch a ba vng nh antraxen v phenantren c cng th c chung lC14 H10 v cng th c c u t o c nu trn hnh 6.6. Trong s cc PHA c c 16 ch t gy nhi m c bi t nguy hi m, v d nh m t s ch t ng ng v kh nng gy ng th. Hnh 6.6. Hai PHA thu c lo i ch a ba vng, anthraxen v phenanthren. Nhn chung, cc PAH c tr ng l ng phn t v s l ng c u trc vng cng l n th ho tan v tnh bay hi cng th p (b ng 6.1), v kh nng h p ph cng cao. Cc hydrocacbon thm a vng (PAHs) hay cn g i l a nhn (PNAs) c hnh thnh trong qu trnh c a cc ho t ng cng nghi p nhi t cao nh s tinh ch d u m , luy n than c c, v b o qu n g . Chnh v v y chng l nh ng ch t gy nhi m ph bi n t i nh ng ni c cc ho t ng ny m ch t th i khng c ki m sot. Cc hydrocacbon thm a nhn l nh ng h p ph n ch y u c a creosot, ch t ch y u c dng b o qu n g . S phn hu cc PAH chnh l s phn hu l n l t t ng vng , theo nh ng c ch gi ng nh i v i cc hydrocacbon thm. Kh nng b phn hu sinh h c cu cc PAH th ng gi m d n theo s tng s l ng vng v s l ng cc nhm th alkyl. cc procaryot c kh nng phn hu PAH, cc enzym tham gia phn hu c th c c m ng b i s c m t c a cc hydrocacbon thm c phn t nh , nh naphtalen ch ng h n. Do v y, c n lu r ng cc PAH phn t l n c th khng b vi sinh v t phn hu n u cc PAH phn t nh hn khng c m t. S phn hu cc PAH nh n m c n ph i c quan tm v m t mi tr ng, v m t s s n ph m phn hu b coi l nh ng ch t c i v i cc c th b c cao. M t s tc gi cho bi t r ng s tng tnh bay hi c a m t s PAH (naphtalen,v 1- methylnaphtalen) l k t qu c a s phn hu sinh h c chng thnh cc ch t c phn t nh hn. B ng 6.1. Cc tnh ch t c a m t s PAH

Ch t

Cngth c phn t (Tr ng l ng phn t )

C u trc phn t

tan mg/l 25 o C

p su t hi, mgHg(o C)

B ng 3.5

Ngu n : Eweis J.B v c ng s , 1994. Cc asphaltin v cc nh a l cc ch t thm a vng c phn t l n v c ch a thm nit,lu hunh v oxy. Cc asphaltin v h u h t nh a g m cc chu i hydrocacbon v cc nguyn t nit, lu hunh v oxy lin k t cc chu i thm a vng ch a nikel v vanadi. Cc asphaltin v cc nh a r t kh b phn hu sinh h c do tnh khng ho tan c a chng v do s c m t c a cc nhm ch c m c cc c u trc vong thm to l n b o v kh i s t n cng c a vi sinh v t. Trong qu trnh phn hu sinh h c cc hydrocacbon c a d u m , s l ng tng i v i khi c s l ng tyu t i c a cc asphaltin c xu th tng ln do s kh phn hu v do s hnh thnh m i nh cc ph n ng ngng t . Theo m t s nghin c u (Leahy v Colwell, 1990) th c th lo i b cc asphaltin nh s ng trao i ch t v i s c m t c a cc n-alkan t C12 n C18

105 Cc ch t ph gia ch a oxy cho nhin li u Cc ch t ph gia ch a oxy cho nhin li u c dng b sung vo xng nh m tng tnh chy hon ton c a n, do gi m l ng cacbonmonoxit (CO) trong kh th i. Chng lm tng hm l ng oxy cho nhin li u, c i thi n ch s octane v tng tnh ch ng n . C hai lo i ch t ph gia ch a oxy chnh: cc alkohol bo (metanol v etanol), v cc ete. Ng i ta b t u s d ng cc ch t ph gia ny theo cc i u kho n c a Clean Air Act Amendments (CAAA)nm 1990, b t u t ma ng nm 1992, t i nh ng vng no m l ng CO trong khng kh v t qu m c cho php. T i chn vng th ch u tc h i n ng n c a s nhi m t ng ozone, ng i ta b b t bu c ph i dng xng c ch bi n l i b t u t nm 1995. Nhi u vng th khc M tham gia vo chng trnh dng xng ch bi n l i. Xng c tr n thm ph gia ch a oxy v xng ch bi n l i ph i ch a t nh t 2,7 v 2,0% oxy, theo th t . i v i xng thm ph gia, t m c oxy ni trn ng i ta dng nh ng ch t c nu trong b ng . . .. d i y B ng. . .. Cc ch t ph gia c dng hi n nay

Hnh 3.21

Ch t ph gia c dng ph bi n nh t hi n nay l MTBE. Ch t ny tng i r , d s n xu t v ho tr n t t v i xng khng phn l p. Vi c s n xu t MTBE tng ng k trong nh ng nm g n y. Nm1995 n l ch t h c c s n xu t nhi u th ba t i M , v t m c kho ng 8 t t n (Kirschner, 1996) Tuy v y MTBE cng l m t ch t gy quan ng i v m t mi tr ng do c tan, tnh linh ng v tnh bay hi mang nhi u nguy c cho n c ng m. N tan m nh hn so v i BTEX, v c h p ph th p hn ng k , th hi n ch s KSD th p hn. Theo cc nghin c u th c a, MTBE di chuy n trong n c ng m v i t c g n nh c a m t ch t phng x . ng th i, MTBE d ng nh b n v ng trong n c ng m, c trong i u ki n hi u kh cng nh k kh. Do v y n c th tch t trong n c ng m v l m i nguy c cha r rng cho s c kho . M t s t nghin c u cho bi t MTBE gy ung th trn ng v t, v v y t i M , c quan h u trch d d t x p n vo nhm nh ng ch t gy ung th cho ng i. V s phn hu sinh h c MTBE, v n cn r t t cng trnh nghin c u . Cc v n c c p g m: C l c u n i eter trong MTBE (hnh 6.7) cng nh cc nhm metyl trong phn t l nguyn nhn c a tnh n nh sinh h c c a n . c th b t u phn hu c n, cc vi sinh v t trong t c n c m t giai o n thch ng kh lu.

106

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.22

Hnh 6.7. MTBE v s phn hu n t i s n ph m trung gian (TBA). cc i u ki n k kh nhn t o c b t ch c gi ng nh trong n c ng m, ng i ta th y khng x y ra s phn hu sinh h c trong i u ki n c a s kh nitrat, ngay c sau m t giai o n thch ng qu 180 ngy. Tuy nhin, MTBE b phn hu sinh h c trong i u ki n c a s sinh metan. Khi y c m t s n ph m trung gian c t o thnh, l tert butyl alcohol (TBA), ch t ny d ng nh b n v ng, khng b phn hu sinh h c n a. Trong i u ki n hi u kh, MTBE b phn hu sinh h c sau m t giai o n thch ng di hai thng . B ng cch dng MTBE nh d u phng x b ng 14 C, ng i ta ghi nh n s phn hu tri t ch t ny n CO2 v m t ph n i vo sinh kh i. Trong qu trnh phn hu hi u kh cng v n pht hi n c s n ph m trung gian TBA. N d ng nh tch t m t th i gian ng n, sau phn hu sinh h c m t t c th p hn t c phn hu MTBE. TBA i khi cng c dng lm ch t ph gia cho nhin li u. S phn hu sinh h c hi u kh MTBE trong cc i u ki n nghim ng t c a phng th nghi m cng c ghi nh n. T i m t tr m ki m sot s nhi m n c California, M , ng i ta ti n hnh lo i b MTBE trong m t mng sinh h c hnh thnh theo nguyn t c ng, ti n hnh trn th c a. K t qu cho th y c n m t giai o n thch ng kho ng 1 nm lo i b hn 95% MTBE (n u n ng trung bnh dng vo l 200 ppbv ). Giai o n thch ng ny c th c gi m xu ng cn 3 tu n l , n u m t ch ng phn l p t mng sinh h c c a tr m c nui tch lu b ng MTBE r i c c y vo mng sinh h c quy m pilot ch a cc mi tr ng nhn t o. Cc th c nghi m c hai qui m phng th nghi m v pilot u cho th y r ng MTBE c th c ch ng nui tch lu dng lm ngu n cacbon v nng l ng duy nh t, r ng n ng MTBE 150ppmv khng c ch sinh tr ng, v r ng s phn hu sinh h c ng th i i v i MTBE v nh ng c ch t d chuy n ho hn (nh toluen ch ng h n) l i u c th . 143. Phn hu cc ch t bo halogen ho Nhi u ch t gy nhi m trong n c ng m v t i cc ni th i rc c h i l nh ng ch t bo halogen ho. Cc ch t bo halogen ho quan tr ng trong cng nghi p bao g m cc alkan v cc alken t C1 n C3 c clo ho v brom ho: - Cc etan v eten clo ho c dng ph bi n lm dung mi t y r a cng nh dng trong cc qu trnh gi t kh v trong ngnh ch t o ch t bn d n. - Cc ch t brom ho c dng lm ch t di t h i sinh h c (pesticides), v d etylen dibromit (EDB) v dibromocloropropan (DBCP). - Cc metan halogen ho c hnh thnh trong qu trnh st khu n n c, nh CHCl3 , CHCl2 Br, CHClBr2 , v CHBr3 . Cc ch t bo halogen ho th ng kh b vi sinh v t phn hu hn v do v y t n t i dai d ng trong mi tr ng. Cc nguyn t halogen trong phn t lm tng tr ng thi oxy ha c a nguyn t cacbon, v cc qu trnh phn hu hi u kh l km thu n l i v m t nng l ng so v i s phn hu k kh. Cc qu trnh l ho nh gi i h p v h p ph do c t c phn hu ch m nn th ng hi u qu v c k t qu ch c ch n hn.

107 M t s ch t bo halogen ho khc, tri l i, tng i d b phn hu , nh: Metylen clorit (diclorometan) Clorophenol Orto-, meta-, v para- clorobenzoat. Nh bi t, cc ch t h u c th ng c vi sinh v t s d ng lm ch t cho i n t . Tuy nhin, do cc nhm th l halogen c i n tch m c a i n t , nn cc ch t bo halogen ho nhi u l n c th ph n ng nh nh ng ch t nh n i n t trong cc mi tr ng c tnh kh . V th , s l ng nguyn t halogen trong phn t cng l n th kh nng b phn hu sinh h c c a n trong cc h th ng hi u kh cng nh v kh nng ny trong cc h th ng k kh cng l n. Nh v y t c phn hu sinh h c cng ph thu c volo i halogen trong h p ch t.Cc halogen c th c x p x p theo s gi m i n tch m c a i n t nh sau:F, Cl, Br, I. B i v y, brom v n l ch t c i n tch m t hn so v i clo nn d b thay th hn. c th phn hu sinh h c d dng hn i v i cc ch t bo halogen cng r t nn v n d ng s ng trao i ch t. Cc ch t nh tricloroeten (TCE), tetracloroeten (PCE), v triclorometan (cloroform) c phn hu theo c ch ny nh cc enzym c m ng. C th hn, v i TCE, n c ng trao i ch t nh m t trong ba nhm vi sinh v t sau y: Vi khu n dinh d ng metan Vi sinh v t phn hu hydrocacbon thm, v Vi sinh v t oxy ho amn. c ba nhm trn, cc enzeym c a ng trao i ch t l monooxygenaz ho c dioxygenaz. Vi sinh v t gy ra s phn hu ch t bo halogen ho l nh cc ph n ng th , ph n ng oxy ho, v ph n ng kh . S tch halogen ra kh i phn t th ng l b c u tin i v i cc ch t c chu i alkyl ng n. Cn i v i cc chu i alkyl di, halogen khng c nh h ng n a t i s oxy ho nguyn t cacbon t n cng. Khi y s oxy ho nhm metyl t n cng l b c u tin v do v y t o thnh m t alkohol bo halogen ho. Trong cc ph n ng th , halogen c thay th b ng m t nhm hydroxyl:

Hnh 3.23

C th hn, s tch halogen ra kh i diclorometan x y ra nh sau:

Hnh 3.24

Trong s thu phn diclorometan v 1,2 dicloroetan, cc s n ph m trung gian l formaldehyt, 2cloroetanol, v 1,2 etandiol. Cc s n ph m trung gian ny c phn hu ti p t c n cc kh cacbonic nh cc t p h p vi sinh v t khc nhau. S oxy ho theo ki u alpha- hydroxyl ho cng c th x y ra nhng t ph bi n hn:

108

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.25

S phn hu hi u kh cc eten clo ho c l x y ra theo ki u epoxi ho:

Hnh 3.26

S n ph m epoxit sau thnh cacbondioxit v clohydric. S tch halogen theo ki u ph n ng kh l ki u ph n ng th ba, x y ra trong cc mi tr ng k kh. Theo ki u ny, m t halogen b thay th b ng m t nguyn t hydro, ho c hai halogen b lo i b hnh thnh m t n i i (s lo i b dihalo):

Hnh 3.27

Hnh 3.28

S lo i b dihalo khng nh ng c th x y ra trong i u ki n k kh m cn trong i u ki n hi u kh. S lo i b dihalo kh i v i PCE v TCE d n n s hnh thnh vinyliden v vinyl clorit, y l nh ng ch t gy ung th v bay hi m nh hn cc ch t ti n thn c a chng.

109 14.4. Phn hu cc ch t thm halogen ho Gi ng nh nh ng hydrocacbon bo halogen ho, cc ch t thm halogen ho cng l nh ng ch t gy nhi m ph bi n i v i t, n c ng m, v nh ng ni ch a rc th i c h i. Cc ch t thm halogen ho quan tr ng v cng nghi p bao g m: Cc dung mi, Cc cht bi trn, Cc ch t di t h i sinh h c(v d DDT, 2,4-D, 2,4,5-T), Cc ch t d o ho, Cc biphenyl polyclo ho (PCBs) v n c dng r ng ri lm v t li u cch i n trong vi c truy n i n v trong cc t i n, Pentaclorophenol, m t ch t b o qu n g . Gi ng nh m i alkyl halogen ho, c v tr c a halogen v s l ng c a chng trong phn t u nh h ng t i kh nng b phn hu sinh h c c a cc ch t thm. V gi ng nh cc alkyl halogen ho , cc g c th halogen cng nhi u th ch t thm cng d b tch halogen kh trong cc mi tr ng c tnh kh . V c ch ho h c, s phn hu sinh h c hydrocacbon thm halogen ho cng c th l m t s oxy ho, s kh hay s thay th , gi ng nh i v i cc ch t bo halogen ho. C ch ho h c c a s phn hu sinh h c m t s ch t thm halogen ho c th nh sau: - Cc aryl halogen ho c th b phn hu b ng cch tch halogen i v i c u trc vng thng qua s oxy ho, s kh , ho c s thay th ; cch th hai l s c t t vng x y ra tr c s tch halogen, do t o thnh cc ch t bo halogen ho. - Cc ch t di t c thu c nhm clorophenoxy v cc clorobenzen r t hay b oxy ho thnh cc halocatechol thng qua clorophenol sau x y ra s c t t vng. S c t t vng theo ki u orto y d n n s t o thnh axit cloromuconic (hnh 6.8). Hnh 6.8. S m vng i v i clorobenzen. Ngoi ra, s m vng t i c u n i meta cng c th x y ra v do t o thnh clorohydroxymuconic semialdehyt. S tch halogen c th x y ra ng u nhin sau khi vng thm c m . - Cc benzoat clo ho, cc PCB, 2,4,5-T, cc clorophenol, v 1,2,4-triclorobenzen th b tch halogen theo ki u kh trong cc i u ki n sinh metan. Cc s n ph m c a nh ng chuy n ho ny ch a t clo hn cc ch t kh i ngu n. Cc s n ph m ny cha ch c b phn hu v sau trong cc i u ki n k kh nhng c th b oxy ho trong i u ki n hi u kh. V d , t t c cc monoclorobenzoat u b phn hu sinh h c hi u kh t i CO2 . c bi t, 3-clorobenzoat c th b phn hu sinh h c trong m i quan h tng h gi a ba lo i vi sinh v t, nh c nu trn hnh ...... . N u m t trong s chng khng c m t ho c khng ho t ng th ch t ny khng b phn hu . Hnh...... Quan h h i sinh gi a ba vi sinh v t trong s phn hu sinh h c 3-clorobenzoat. N u thi u m t trong ba c th th s phn hu ny khng x y ra. Cc mi tn li n bi u th cc dng dinh d ng bi t r, cn cc mi tn gin o n bi u th cc dng dinh d ng gi thi t.
B ng 3.6

S tch clo theo ki u kh i v i pentaclorophenol c nu trn hnh 6.9. Cc s n ph m l 3,4,5 triclorophenol, 3,5 - diclorophenol, v 3 - clorophenol. Hnh 6.9. S tch halogen theo ki u kh i v i pentaclorophenol. - Cc benzoat monohalogen ho v th v tr para, v PCP th b thay th nhm halogen b ng nhm hydroyl (hnh 6.10). S n ph m c a s phn hu PCP l tetracloro- p hydroquinon th ch c th b phn hu trong cc i u ki n k kh.

110

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.29

Hnh 6.10. S phn hu pentaclorophenol Tm l i, s phn hu sinh h c cc hydrocacbon, cc ch t bo halogen ho, v cc ch t thm halogen ho c nh ng c i m sau y: - Trong ho c sau qu trnh phn hu sinh h c, c tnh c v tnh bay hi c a chng c th thay i. - S phn hu sinh h c v s bay hi l hai qu trnh c tnh c nh tranh: m t ch t cng d b phn hu th cng c kh nng b phn hu tr c khi bay hi. Tuy nhin, cc ch t kh i ngu n c tnh d bay hi, nh nh ng hydrocacbon c a xng ch ng h n, l i th ng b bay hi kh i t trong nh ng i u ki n no , m c d chng r t d b phn hu . M t s ho ch t b phn hu thnh nh ng s n ph m d b phn hu hn so v i cc ch t kh i ngu n, v do v y r t nhanh chng bi n m t kh i mi tr ng. M t s khc th l i b phn hu thnh nh ng ch t b n v ng hn so v i cc ch t kh i ngu n. - Trong cc qu trnh phn hu hi u kh, nh s phn hu m t alkan thnh axit bo, hay s phn hu m t ch t thm thnh catechol, c s thm oxy vo cc ch t b phn hu , do lm cho chng bay hi km hn, tan nhi u hn v b phn hu d hn. Tuy v y, cc hydrocacbon a vng c th b phn hu thnh nh ng s n ph m bay hi nhi u hn; l do vi c m cc vng thm v s t o thnh cc ch t c phn t nh hn. i u ny c bi t quan tr ng trong s phn hu cc PAH nh n m, trong enzym ngo i bo c ti t ra m cc vng thm. Nh ng qu trnh phn hu no lm cho cc ch t b phn hu tr nn d ho tan hn th c th lm cho chng kh b h p ph hn ln cc b m t v do v y lm d dng cho vi c tch chng ra kh i pha l ng. - M t s qu trnh phn hu k kh cc hydrocacbon halogen ho t o thnh nh ng ch t d bay hi hn v d : S tch clo ki u kh i v i TCE, t o thnh trcloeten v vinyl, Cc ph n ng lo i b dihalo i v i 1,2-dicloroetan, t o thnh eten. N u cc s n ph m hnh thnh ny c gi trong t trong cc i u ki n k kh, chng c th khuy ch tn ch m t i nh ng vng hi u kh ho c t i t n kh quy n. Ng i ta a ra m t s h th ng phn hu sinh h c i v i cc ch t ny, nhng u d a trn s phn hu k kh v hi u kh xen k nhau. Trong cc h th ng x l ny ng i ta tch halogen theo ki u kh ,sau thng kh v o tr n, nh v y c th lm tng s bay hi c a cc ch t c t o thnh trong giai o n tr c. Cu h i 1. M t hm l ng cao c a ch t h u c nh h ng n s phn hu sinh h c cc ch t gy nhi m nguy hi m nh th no?

111 2. Gi i thch hi n t ng sau: s phn hu sinh h c m t s ch t gy nhi m trong t b ch m l i, n u khng ph i l ng ng h n, khi n ng ch t gy nhi m b t u gi m xu ng d i m t ng ng no ? Hy l y cc PAH c cc phn t l n trong m t h n h p cresot lm v d . 3. C m t hi n t ng nh sau: Trong nh ng t b t v kh theo chu k th m t s hydrocacbon clo ho m c cao, v d tetracloroetan, ho c DDT, b phn hu sinh h c nhanh hn so v i trong nh ng t lun lun m t ho c lun lun kh. - T i sao? - C nh ng c ch l ho no c th x y ra i v i s lo i b nh ng ch t lo i ny? 4. Cc ho ch t nu trong b ng d i y l nh ng ch t h p ph n c a cc ch t th i nguy hi m. Hy bnh lu n v kh nng phn hu sinh h c c a m i ch t. Nh ng tnh ch t ho h c no c th lm gi m ho c tng c ng s phn hu sinh h c trong m i tr ng h p? Nh ng tnh ch t ho h c cho l nh ng tnh ch t ho h c c a nh ng ch t c th l c l i. 5. Cc vng n i cu hydrocacbon trong d u m th ng g p trn i dng v trn b m t n c ng m. Hy so snh v th o lu n ng n g n cc nhn t nh h ng n s lo i b v s phn hu t nhin cc ch t gy nhi m trong m i tr ng h p.

3.4 Nh ng nhn t
3.4.1 M u

nh h ng n s phn h y sinh h c4

Chng ta hy xem xt s phn hu sinh h c m t ch t gy nhi m X ph thu c nh ng nhn t no. Ngha l chng ta xem xt s phn hu y trong mi tr ng t nhin c a ni x l ho c mi tr ng trong ni ph n ng sinh h c(bloreactor) v i cc nhn t c a mi tr ng, v i m t qu n x ac vi sinh v t tng tc v i mi tr ng y v tng tc v i nhau trong qu trnh phn hu . B n thn ch t gy nhi m c nh ng thu c tnh c a m nh cng nh h ng n s phn hu n. Nh v ys phn hu sinh h c m t ch t gy nhi m ch u nh h ng c a hng lo t nhn t , trong n ng v thnh ph n c a qu n x vi sinh v t ch u nh h ng c a nhi u nhn t n l t mnh, chng ch u nh h ng n s phn hu sinh h c ch t nhi m. Do chng ta c th xem xt s phn hu sinh h c m t ch t gy nhi m b ng cch t m t l vi sinh v t (m t v thnh ph n c a qu n x cc ho t tnh c a chng trong c s phn hu sinh h c ch t gy nhi m) cng v i ch t gy nhi m, v bn kia l cc nhn t nh h ng n cc vi sinh v t v s phn hu y. Cc nhn t nh h ng n cc vi sinh v t v s phn hu sinh h c y g m ba lo i nhn t : - Cc nhn t mi tr ng - Cc nhn t thu c b n thn ch t c n phn hu , m y c g i l c ch t c a cc vi sinh v t trong mi tr ng m chng ta ang xem xt, v - Cc nhn t thu c v nh ng vi sinh v t ni trn. Cc nhn t mi tr ng bao g m: m S thng kh Nhi t pH S cung c p ch t dinh d ng
b n tr c tuy n c a n i dung ny c <http://voer.edu.vn/content/m59425/1.1/>.

4 Phin

112

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Cc nhn t thu c v c ch t bao g m: Tnh c N ng tan bay hi S phn chia thnh pha r n C u trc ho h c

Cc nhn t vi sinh v t h c bao g m: S c m t (hay khng) cc con ng phn hu ch t X S thch nghi c a asc qu n th vi sinh v t, v Cc nhn t sinh thi. D i y chng ta th o lu n v nh ng nhn t quan tr ng nh t trong s ni trn. 1. Cc nhn t mi tr ng thu c v mi tr ng

3.4.1.1 Cc nhu c u dinh d ng t n t i v sinh tr ng, vi sinh v t c n th c hi n trao i ch t. Chng thu nh n c c ch t t m i tr ng, ng ho c c ch t y t ng h p c c h p ph n c a t bo. Ni c ch kh c, c c h p ph n ho h c tham gia vo c c h p ph n c a t bo ph i c cung c p cho vi sinhv t h c. Trong Hnh 3.30 d i y n u r c c nguy n t m vi sinh v t i h i, v i t l g n ng, v ch c nng c a chng trong t bo. Ch r ng trong hai c ng th cth c nghi m c l n nhc n, c c nguy n t ch y u c t l g n ng gi ng nh n u trong Hnh 3.30. V d , c ng th c th c nghi m C5 H7 NO2 , t l c a c c nguy n t trong l n l t l 53,6,12,28.

113

Hnh 3.30: Thnh ph n nguyn t c a c c t bo vi sinh v t, t nh theo tr ng l ng kh (kho ng 10% tr ng l ng ti)

Ngu n: Stanier v c ng s , 1986 Khng ph i m t nguyn t b t k tr ng thi no cng c vi sinh v t ng ho. V d cc vi khu n d d ng i h i cacbon d ng h u c. Nhi u lo i vi khu n ch c kh nng s d ng m t s t ch t ho lactoz l m t lo i ng 5 cacbon, v i u ny c d ng xc nh cc c th thu c nhm coliform trong cc m u n c. Php th nhi u ng nghi m (MPN) c xy d ng d a trn hi n t ng ny. H u h t vi khu n c th ng ho nit tong amni (-3), trong nitrit (+3), v trong nitrat (+5). Lu hunh th ng ch c ng ho tr ng thi oxy ho c a sulfat (+6). Th ng th c m t ho c hai ch t dinh d ng trong mi tr ng ng vai tr gi i h n s sinh tr ng. Khi ni m ch t dinh d ng gi i h n (limiting-nutrient) l v cng ti n l i d on tc ng c a cc ch t gy nhi m i v i n c h ng ch u chng, v thi t k cng nh v n hnh cc qu trnh x l sinh h c. Cc H L n v n khng c nhi u photpho; vo cu i th p k 1960, cc ch t t y r a c kh nng b phn hu sinh h c c th i vo y lm tng l ng photpho c a chng v lm cho chng tr nn ph d ng hay ph d ng (eutriphication). Vi c lo i b photpho ra kh i n c th i vo Cc H L n t ng l m t ng d ng c a khi ni m v ch t dinh d ng gi i h n. nhi u l ai n c th i cng nghi pb m t cn i v ch t dinh d ng, do v y c n ph i b sung m t cch nh l ng cc ch t dinh d ng (th ng l nit v/ ho c photpho) 3.4.1.2 pH Nh bi t, h u h t vi sinh vi sinh v t sinh tr ng thu n l i nh t cc gi tr pH t 6 n 8 cn m t s n m th pH d i 5. Tng t h u h t vi khu n a cc i u ki n trung tnhv b c ch sinh tr ng cc

114

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

i u ki n qu axit ho c qu ki m. Ch c m t s t vi khu n thch ng t t v i cc i u ki n axit ho c ki m. V d , vi khu n oxy ho lu hunh, thu c m t chi ho t d ng hi u kh b t bu c, c th t o thnh axit sulfur b ng cch oxy ho H2 S, v sinh tr ng t t pH1. pH c a t cn nh h ng n an ton c a photpho, m t nguyn t dinh d ng quan tr ng i v i vi sinh v t, v nh h ng n s v n chuy n cc kim lo i c h i trong t. ho tan c a photpho l l n nh t pH 6,5, v v n chuy n kim lo i l nh nh t pH l n hn 6 (Sims v c ng s 1990). H u h t cc lo i t c tnh axit. lm tng pH c a t, ng i ta th ng a vo cc ch t ch a can xi ho c ma nh. Qu trnh ny c g i l vi ho (liming), v cc ch t c dng l canxi oxit(lime), canxi hydroxit, canxi cacbonat, manh cacbonat, v x canxi silicat. N u pH c a t l cao, do n ng cacbonat cao, ho c do s c m t c a cc ch t th i c h i c pH cao, th s axit ho c th l c n thi t. S axit ho, t c l lm gi m pH c a t, c th c th c hi n b ng cch b sung lu hunh nguyn t ho c cc ch t ch a lu hunh, nh axit sulfuric, amon polysulfua, cng nh nhm sulfat v s t sulfat (Dupon v c ng s , 1988) 3.4.1.3 Nhi t Nhi t c nh h ng n ho t ng c a vi sinh v t v s phn hu sinh h c nh th no? Chng ta bi t r ng cc loi vi sinh v t ni chung sinh tr ng t t trong nh ng kho ng nhi t tng i h p. Trong quan h v i nhi t , c th phn chia vi sinh v t thnh nh ng nhm sau y: - Vi sinh v t a m (mesphiles) sinh tr ng kho ng t 15 o C n 45 o C, sinh tr ng t i u trong kho ng 25-35 o C; ph n l n vi khu n t thu c nhm ny. - Vi sinh v t a l nh (Psychrophiles) sinh tr ng t t nh t nhi t d i 20 o C - Vi sinh v t a nng (Thermophiles) sinh tr ng t t nh t trong kho ng 45-65 o C. Trong m i nhm trn c nhi u nhm nh khc nhau v i nh ng kho ng nhi t t i u ring c a chng. Theo C c B o v Mi tr ng M (U.S. Environmental Protection Agency, U.S. EPA), c m t quy t c chung l, khi nhi t tng ln 10 o C th t c chuy n ho sinh h c tng kho ng g p i. Tuy nhin khi, nhi t tng ln qu nhi t t i u th t c ph n ng gi m st. S d lhi nhi t tng (trong m t kho ng no ) m s chuy n ho sinh h c tng theo l do m t hay nhi u nguyn nhn trong s sau y: - S tng ho t tnh vi sinh v t - S tng ho tan c a ch t gy nhi m (c ch t) - S gi m nhi t h p ph vo t c a ch t gy nhi m. Ni chung, nhi t trn 40 o C th s phn hu sinh h c gi m xu ng, do s bi n tnh c a enzym v protein, cn nhi t g n 0 o C th s phn hu sinh h c g n nh ng ng hon ton [Sims v c ng s , 1990]. V ph n b n vi sinh v t, ni chung chng c kh nng ch u ng cc c c tr nhi t th p do do c v b c, r i ph c h i khi nhi t tr v bnh th ng, trong khi ph n l n qu n th b ch t nhi t r t cao. Trong th c ti n nh ng nh h ng trn yc a nhi t i v i vi sinh v t v s phn hu sinh h c ch t gy nhi m c khai thc nh th no? Tr c h t, nh chng ta bi t, nh ng thay i kh h u theo ma lm thay i nhi t c a t, do lm thay i t c phn hu sinh h c . gi cho nhi t c a t t thay i theo ma, I khi ng i ta ph t b ng nh ng l p b i t cc nguyn li u nh phn (compost), phn bn (manure), v bo, v cy, mn ca. . .v..v. . . Vi c t i tiu n c cng l m t bi n php i u ch nh nhi t c a t. m lm gi m tnh d n nhi t c a t v lm gi m nh ng thay i hng ngy v nhi t c a t. Chnh nguyn l ny c p d ng trong nng nghi p b ng cch t i phun h n ch s t o thnh sng mu i (sng tuy t) trong ma ng v lm mt t trong ma h. M t bi n php khc l che ph m t t ni x l h n ch s lan to cc h p ch t bay hi, do lm tng nhi t c a t. 3.4.1.4 V m v s thng kh m i v i ho t tnh sinh h c trong t c nh ng nguyn l sau y:

nh h ng c a

115 N c l h p ph n ch y u c a nguyn sinh ch t, do v y vi c cung c p n c l thi t y u m b o s t n t i v sinh tr ng c a vi sinh v t. N c l mi tr ng v n chuy n ch t h u c v ch t dinh d ng vo t bo cng nh v n chuy n cc ch t th i ra kh i t bo. Hm l ng n c c a t nh h ng n s thng kh (v n chuy n oxy), ho tan c a cc h p ph n c a t v pH. V nh ng l , n u m c a t qu th pth s t o thnh nh ng vng kh h nv lm gi m ho t ng vi sinh v t. Ng c l i, n u mc a t qu cao th s trao i kh s gi m xu ng, do s t o thnh nh ng vng k kh cng v i s lo i tr vi sinh v t hi u kh v tng s l ng vi sinh v t k kh ho c k kh tu ti n. m c quan h tr c ti p v i s thng kh v cc l h ng trong t n u khng ch a kh. Kh quy n trong t ni chung ch a nhi u CO2 hn kh quy npha trn m t t do s h h p c a vi sinh v tv c a r cy. i u ny h n ch nhi u s di chuy nc a kh vo cc l nh c a t. Trong th c ti n, m b o s sinh tr ng t t nh t c a h u h t vi sinh v t hi u kh, c n m b o m c a t t 50% n 75% so v i kh nng gi n c c a n.

3.4.2 Cc nhn t thu c v ch t gy nhi m


3.4.2.1 B n ch t v c u trc ho h c Cc c u trc ho h c sau y c ch s phn hu sinh h c i v i h p ch t ch a chng: Cc Cc Cc Cc Cc Cc nhm amin, methoxy, sulfomat, nitro phn t c halogenho qu nhi u phn t c tr ng l ng l n ho c nhi u chu i di vng benzen c th v tr meta lin k t ete, v chu i cacbon phn nhnh

Do m t trong nh ng c u trc ni trn, m nh ng ch t/nhm ch t sau y c coi l kh b phn hu sinh h c (t c b n v ng), ho c khng b phn hu , chng c th c m t trong t ho c n c ng m: Cac polyme t ng h p Cc ch t clo ho v cc ch t thm Cc pesticide nh DDT v clordan (chlordane) Thu c di n kh phn hu cn c nh ng ch t r t kh tan nn khng c v n chuy n vo t bo Thu c di n phn t qu l n nn khng th xm nh p vo t bo, ng th i khng b bi n i b i enzym ngo i bo th : - Polyvinyl clorit (polyvinyl chlorde), v Polyetylen (polyethylene) M t s phn t khc th do c nh ng c tnh c u trc khng gian no m ngn c n s t n cng c a benzeym. nh h ng c a c u trc phn t n s phn hu sinh h c c th o lu n chi ti t chng 6. 3.4.2.2 N ng Trong mi tr ng, cc ch t gy nhi m c th c m t nh ng n ng th p hn n ng ng ng m b o s t n t i v sinh tr ng c a qu n th vi sinh v t. l tr ng h p c a 2,4D v diclorophenol (dichlorophenol): hai ch t ny d b phn hu cc n ng t 1ppm n 100ppm nhng l i c th t n ng nhi u nm khi c m t cc n ng c ppb [Alexander,1981]. Nguyn nhn c th l nh ng n ng r t th p th cc ch t khng cung c p nng l ng cho s sinh tr ng c a vi sinh v t, ho c c l vi sinh v t s d ng nh ng ngu n nng l ng khc (n u c).

116

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Tri l i, n u cc ch t gy nhi m c m t v i n ng v a ph i ho c n ng cao th c th l c v i cc vi sinh v t b n a c a t, n c, n c th i, ho c t ng l ng ng. Cc vi sinh v t b n d ng (oligotrophic microogamisms) ch c th ch u ng c v s c ch c a phn hu sinh h c n ng th p hn so v i cc vi sinh v t c phn l p v duy tr trong cc i u ki n phng th nghi m i n hnh, t c d ng ch ng thu n khi t. Ct m t v n lin quan n n ng c a ng c ch t (cosubstrate) trong m t hi u ng c g i l s ng trao i ch t (cometabolism). Nh c p m t ph n trn y, m t s ch t h u c khng c vi sinh v t s d ng lm c ch t cho sinh tr ng, nhng s c phn thng qua n u vi sinh v t c cung c p m t ch t h u c khc, t c ng ch t. ng c ch t ny c tc d ng c m ng nh ng enzym c n thi t trong qu n th th c hi n ng trao i ch t. V n v n ng l ch n u ng c ch t c m t v i n ng qu cao th s d n n s c nh tranh v enzym v do lm gi m s chuy n ho ch t gy nhi m ang bn n. (M i s thi qu u khng t t!). Ng i ta ang c g ng hi u r hn v n ny b ng cch a ra cc ng c ch t vo nh ng a i m ang di n ra s ph c h i sinh h c. M t v n khc, lin quan n ng trao i ch t: s c m t c a m t c ch t th hai, m b n thn n khng ph i l m t ng c ch t gy nhi m do hi u ng sinh tr ng kp (dianxic effects). C th l vi sinh v t ch n cho mnh c ch t no cho php n sinh tr ng v i t c cao nh t (d s d ng). C ch t c a thch t hn (kh s d ng), th ng l ch t gy nhi m, ch c phn hu khi c ch t d s d ng hn c n ng v a ph i.

3.4.3 Cc nhn t vi sinh v t h c.


3.4.3.1 S c m t c a cc con ng phn hu ch t gy nhi m B t k sinh h c m t ch t h u c no cng c xc tc nh cc enzym. S phn hu sinh h c m t ch t gy nhi m c bi t no th ng l m t qu trnh nhi u giai o n do nhi u lo i enzym xc tc c a nhi u lo i vi sinh v t. Cc enzym ny l c hi u v c ch t v v ph n ng xc tc. Thng th ng th cc vi sinh v t c nh ng enzym phn hu cc ch t gy nhi m , t c con ng phn hu nh ng ch t y, c m t trong t. V d d th y nh t l tr ng h p c a cc hydrocacbon d u m . Tuy v y, s phn ch t gy nhi m th ng khng x y ra do cc i u ki n mi t ng nh oxy, ch t dinh d ng, m, pH.v.v.. khng cho php. Nh ng nhn t ny c bn n m c2. Theo cc nhn t mi tr ng c th v a tc ng n ho t tnh c a qu n x vi sinh v t v qu n th phn hu ch t gy nhi m,v a nh h ng n chnh ch t gy nhi m. Khi cc y u t c a mI tr ng tc ng n qu n x v qu n th vi sinh v t, chng cng th hi n tc d ng nh nh ng nhn t sinh thi. 3.4.3.2 S thch ng(acclimation, acclimatzation)

C th ni v m t th i k thch ng (acclimation period), l giai o n t khi a (c y) cc vi sinh v t vo mi tr ng c n x l n khi quan st th y bi u hi n c a s phn hu sinh h c. Trong x l t nhi m theo ki u lm t(land treament) hay canh tc t (land farming), ng i ta tr i u ch t th i trn n n t i cy b a t a ch t th i vo t, r i lm thong kh cho t tng c ng ho t ng c a vi sinh v t. X l ny c th c ti n hnh thnh nhi u t. Trong t u, t c tr i thnh m t l p d y, cn cc t sau th m ng hn. cc t sau, d y l p t ph i lm sao m t ph n t c a cc t tr c c tr n vo cng t m i do thao tc lm t. i u nycho php a m t s vi sinh v t qua giai o n thch ng c a t tr c vo t c a t sau, v do lm rt ng n pha sinh tr ng m u. Ngoi ra lm nh th cn c tc d ng pha long ch t th i cho l n sau, khi n cho th i gian x l l n sau c rt ng n. Cn trong x l ch t th i theo ki u t (composting), m t qu trnh hi u kh trong ch t h u c r n v m c oxy ho thnh nh ng d ng n nh c p d ng. V t li u c y thchs h p cho vi c lm ng th ng c m t trong t, su nng, v trong cc v t li u h u c cht ng. Nh ng hydrocacbon d u m , cc dung mi khng halozen ho, v nhi u ho ch t dng trong nng nghi p u b nhi u vi sinh v t phn hu . M c d v y, ng i ta v n th ng b sung bn c ng

117 nh m t ngu n vi sinh v t b sung rt ng n giai o n thch ng. Ngoi ra vi c tI tu n hon nguyn li u t cc ng c cng l m t bi n php t t c y ng m i. Trong cc ng , nhi t c sinh ra v i t c l n hn s m t nhi t. S tng nhi t c a ng theo th i gian th ng b t u b ng m t giai o n m u ng n ng v i giai o n thch ng c a vi sinh v t; sau nhi t tng theo hm s m cho t i khi t gi tr c c i.

3.5 X l In situ i v i n c ng m5
3.5.1 M u
Tng t nh ph c h i sinh h c t i ch i v i t nhi m, vi c ph c h i sinh h c t i ch cho n c ng m nhi m i h i cung c p oxy, ch t dinh d ng, v I khi c nh ng vi sinh v t no , t i kh p vng nhi m. th c hi n nh ng s cung c p y, c ba phng php: Th m l c (percolation) K t h p bm, x l v ti tu n hon . . .. . .. . .. . .. . . ( air sparging)

3.5.2 Phng php th m l c


Theo phng php ny, ng i ta a m t dung d ch cc ch t dinh d ng c n thi t cho s phn hu sinh h c vo b m t t cho n ch y xu ng t ng n c ng m, sau khi i xuyn qua vng thong kh (hnh 7.1) C th ng i ta t o m t cI ao khng c lt y ho c m t lo t cc rnh nng, ch a y dung d ch dinh d ng, r i cho dung d ch ny th m xu ng t, t i t ng n c ng m c n x l. Ph n l n dung d ch ny th m theo chi u th ng ng. Hnh 7.1. S th m l c cc ch t dinh d ngt i m t t ng n c ng m nhi m. Nh ng c i m c a phng php ny l: Ch c p d ng cho cc ti n c ng m nng, th i gian th m l c khng l qu lu. Khng th a oxy t i ni c n x l, v ho tan c a oxy trong n c l nh , v v trong vng s ti p xc c a ch t l ng v ikhng kh trong vng thong kh. M c d thng qua s th m l c, v l thuy tc th b sung vi sinh v t vo ni c n x l nhng trong th c t vi c b sung ny l khng kh thi, v chng b th t thot nhi u. S cung c p oxy c nh h ng m nh m n t c ph c h i sinh h c n c ng m nh cc h th ng th m l c. N u ngu n oxy duy nh t c khuy ch tn t b m t n c ng m th t c oxy ho sinh h c s r t ch m. S b sung ch t dinh d ngc th t o i u ki n cho vi khu n k kh tu ti n ho c k kh b t bu c sinh tr ng c.Cc s n ph m ln men th ng linh ng h no v i cc ch t gy nhi m ban u, v s lan r ng vng nhi m c th l do cc i u ki n k kh. - V vi c b sung NO3 - nh m t ngu n nit v ngu n ch t nh n i n t : Nh ta bi t, nitrat l d ng nit v c ph bi n nh t trong t (cng v i amoni), ng th i l ch t nh n i n t ph bi n nh t i v i h h p k kh. Nitrat c th b kh d n t i NO2 - , NO2 , NO r i N2 , t t c chng u d ng kh v c th bi n m t kh i t. Qu trnh t NO3 - t i N2 nh trn lm t n th t nit c a t v c g i l s ph n nitrat ho (denitrification). Vi c s d ng nitrat lm ch t nh n i n t t o thnh nit d ng kh cng c g i l s kh nitrat d ho (dissmiltive nitrate reduction), n khc v i kh nitrat d c kh thnh amoni c dng lm ngu n nit cho s t ng h p cc axit amin v cc protein,ngha l cho sinh tr ng. Cc enzym tham gia vo s kh nitrat d ho phn b ngang g n cc enzym c a s h h p oxy. S t ng h p enzym nitratreductaz kh x y
5 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59426/1.1/>.

118

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

ra khi c m t oxy, v th s ph n nitrat ho t khi x y ra ng th i v i h h p oxy. Trong khi , s kh nitrat ng ho c th x y ra khi c m t oxy. M i vi sinh v t ph n nitrat ho u l k kh tu ti n v a dng oxy (h h p oxy) hn l nitrat (h h p nitrat). Ch c m t s vi khu n c kh nng kh nitrat d ho, trong khi cc vi khu n, n m, v th c v t th c th kh nitrat ng ho. Tm l i s l ng cc lo i ch t b phn hu thng qua s h h p nitrat l khng nhi u. i u ng ni l m t s ch t gy nhi m h u c quan tr ng nh cc alkan v cc ch t thm, r t kh b phn hu k kh, v h u h t cc con ng trao i ch t ph bi n u i h i c oxytrong nh ng b c m u. Tm l i vi c s d ng nitrat nh m t ngu n nit v ch t nh n i n t l kh h p d n nhng khng ph i lc no cng kh thi. Tuy v y nitrat lun ph i c ngh n khng b l c h i dng n.

3.5.3 Phng php k t h p: bm ra x l v ti tu n hon


y l s k t h p gi a bm mang i x l t i tr m x l (ex situ bioremediation)( hnh 7.2). Trong vi c bm n c ra ngoi x l, n c c bm ra kh i vng nhi m, c x l, c th i vo c ng rnh chung, vo m t thu v c no , ho c vo ni th i no trn t. N u m i x l y l th t hon h o th n c x l c th c a tr l i vo n c ng m, nhng n c ph c h i y b coi l n c th i nn khng th c a tr l i n c ng m. Vi c a n c c b sung oxy, ch t dinh d ng, v i khi c vi sinh v t n a, vo n c ng m, l m t phng php lin t c a cc nguyn li u ny vo vng nhi m. Cc ch t gy nhi m k n c th ng kh b lo i b b ng cc phng php bm v x l chu n m c (xem chng3). Vi c a ch t dinh d ng v oxy vo vng nhi m gp ph n pht tri n phng php ph c h i sinh h c t i ch v lm tng ng k t c ph c h i n c ng m. Vi c k t h p bm n c ra x l v i vi c a ch t ch t dinh d ng v oxy vo vng nhi m t o nn m t vng ph n ng bn trong t ng n c ng m. Hnh 7.2. S s k t h p cc bi n php bm n c ra x l v vi c a n c x l tr l i vo n c ng m C th cung c p H2 O2 ho c NO3 - vo vng nhi m, thay v oxy c a khng kh ho c oxy nguyn ch t, dng lm ch t nh n i n t . Ng i ta c nhi u kinh nghi m dng H2 O2 hn so v i NO3 - v th m ch coi nh m t th t c chu n m c. Hydro peroxit, c phn hu thnh n c v oxy phn t , d i s xc tc c a enzym catalaz: 2H2 O2 2H2 O +O2 L ng oxy c gi i phng t s cung c p H2 O2 l 0,47g/g. N u H2 O2 c b sung v i n ng trn 100mg/lit th c th gy c cho mi tr ng. Cc nguyn t c thi t k h th ng thi t k h th ng k t h p gi a bm, x l , v a ch t dinh d ng, oxy vo n c ng m nhi m,c n tnh n cc nhn t cn b n sau y: - Xc nh cc i u ki n c a vng nhi m - Ch n t c bm ph h p - Xc nh cc n ng ch t gy nhi m trong n c c bm ra - Xc nh nhu c u oxy v ch t dinh d ng - Xc nh th i gian c n thi t cho ton b qu trnh ph c h i sinh h c - L p chng trnh l y m u - C cc gi ng quan tr c Vi c dng khng kh nn ho c oxy nguyn ch t c th cung c p oxyowr n ng trn 20mg/l . N u c n n ng cao hn th c th b sung H2 O2. M t h th ng x l n c ng m trong k t h p vi c bm n c ra ngoi x l v i vi c a ch t dinh d ng v oxy vo trong cng c th c hiwur l m t h th ng k t h p gi a x l khng t i ch (ex situ) v i s l t i ch (in situ), v cng l h th ng x l k t h p l- ho- sinh h c. Hnh nh b ngoi c a m t h th ng nh v y c nu trn hnh. . .. Hnh. . .. . ... H th ng x l - ho- sinh h c i v i n c ng m nhi m dung mi v kim lo i t i m t nI t n tr l n New Jersey [ ]. Xc nh t c bm Vi c ch n t c bm ph h p ph i c tnh ton d a vo:

119 - Th i l ng d tnhcho vi c ph c h i - dn thu l c c a n c ng m c n x l - Kch th c vng nhi m, v - H s phn b c a t gy nhi m. Nhi u h th ng ho t ng trn m i nm, v ph bi n l m t vi nm. Th i gian x l di d n n chi ph v n hnh l n (v d do ti n i n), v th th i gian x l ngy c cn nh c k trong vi c thi t k h th ng. Do v y mg i ta thch ch n t c bm th p. C nh ng tr ng h op s phn b cc ch t gy nhi m gi a pha r n v pha ho tanl r t b t l i v n c c bm ra c n ng ch t gy nhi m c c k th p. Lc u cc n ng ch t gy nhi m trong pha l ng c th l cao nhng sau gi m xu ng th p r t nhanh v t c gi I h p v s khuy ch tn ra kh i nh ng vng c tnh th m nh l th p hn t c chi t rt..Trong nh ng tr ng h p nh v y th nn gi m t c bm ho c th c hi n bm theo ki u gin o n, t c l bm v ng ng bm xen k nhau, nh c bi u th trn hnh 7.3 . H nh 7.3. N ng ch t gy nhi m trong pha l ng (C 2 ) ph thu c vo s bm gin o n (Q) i v i c c ch t gy nhi m k n c. N u ph n ch y u c a ch t gy nhi m c h p ph vo pha r n, t c gi i h p c th th p hn so v i t c lo i b m nh m do bm. Cng nh v y, n u s n ph m tinh khi t t n t i , t c di chuy n hng lo t l nh hn so v i t c lo i b hng lo t do bm. Trong nh ng tr ng h p nh v y, n ng ch t gy nhi m trong pha l ng s gi m xu ng trong th i gian bm, v tng ln trong th i gian ng ng bm. Xc nh n ng ch t gy nhi m N ng ch t gy nhi m trong n c c bom ra l hm s c a: L ng ch t gy nhi m trong t ng n c ng m Kh i l ng vng nhi m, v H s phn b trong t. Kh xc nh c chnh xc lng ch t gy nhi m c m t t i a i m x l. Tuy nhin trong m t s tr ng h p, l ng ch t th I ra c th c tnh ton d a trn h s trong cho bi t l ng cc b n ch a v s th I n c th i. N u cc th t c v n hnh c tun theo m t cch bnh th ng (v d ch r a cc b n ch a v cc th t c th i n c s c r a th c th xc nh c l ng ch t gy nhi m p ng vi c thi t k h th ng. Vi c i u tra a i m u tin cho vi c thi t k h th ng ph i bao g m vi c phn tch cc m u l y t tm t i cc i m l a ch n trong vng nhi m xc nh cc n ng ch t gy nhi m trong pha l ng v pha h p ph . V d 1: Xc nh n ng ch t gy nhi m Cc m u li t t ng n c ng m c nu trn hnh 7.4 c phn tch v t ng h p hydrocacbon d u m (total peroleum hydrocacbons,TPH) cc su khc nhau, nh nu trong b ng d i y. Hy xc nh t ng h p ch t gy nhi m trong t ng n c ng m y v tnh h s phn b . M t kh i c a v t ch t trong n c ng m c bm ra l 2.500kg/m3 v l

120

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

TPH Om S, g/kg d2 d4 e1 e3 e5 f1 f3 f4 g2 g4 0,006 0,000 0,000 0,010 0,000 0,011 0,013 0,008 0,000 0,000

c a t (S) C L , mg/L 0,63 0,00 0,00 1,10 0,00 1,22 1,20 0,07 0,00 0,00

v n c 3m S, g/kg 0,000 0,000 0,000 0,009 0,000 0,013 0,016 0,010 0,000 0,000

(C L ) 6m C L , mg/L 0,00 0,00 0,00 0,95 0,00 1,40 1,62 1.05 0,00 0,00 S, g/kg 0,000 0,000 0,000 0,000 0,000 0,005 0,012 0,003 0,000 0,000 C L , mg/L 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,04 1,20 0,03 0,00 0,00

B ng 3.7

Hnh 7.4. Hnh chi u ph ng v hnh v m t c t ngang c a m t vng nhi m hydrocacbon d u m trong m t t ng n c ng m. Bi gi i: 1. Chia vng nhi m thnh cc ti u vng v chia n ng trung bnh cho m i ti u vng, d a trn cc m u li Vng d2 d3 e1 e2 e3 e4 f1 f2 f3 f4 Kh i 0-2 90 90 70 420 420 70 300 450 450 300 l ng 2- 4 0 0 35 210 210 35 300 450 450 300 m3 4-6 0 0 0 0 0 0 150 225 225 150 N ng t 0-2 0,008 0,008 0,008 0,010 0,010 0,030 0,011 0,012 0,013 0,008 g/kg 2- 4 0,005 0,005 0,010 0,009 0,009 0,006 0,013 0,014 0,016 0,010
B ng 3.8

trong 4-6 0,000 0,000 0,006 0,000 0,000 0,001 0,005 0,008 0,012 0,003

N ng n c 0-2 0,87 0,87 0,81 1,10 1,10 0,37 1,22 1,21 1,20 0,07

mg/L 2- 4 0,48 0,48 1,00 0,95 0,95 0,67 1,40 1,51 1,62 1,05

trong 4-6 0,00 0,00 0,43 0,00 0,00 0,01 0,04 0,62 1,20 0,03

1. Xc nh Ksd cho m i vng

121

Hnh 3.31

V d , tnh cho e3

su t 2- 4m:

Hnh 3.32

L p b ng cc gi tr cho vng nhi m.

3.6 Ph c h i sinh h c pha bn6


3.6.1 M u
N u nh lm t v ng l nh ng phng php x l t nhi m tr ng thi r n (pha r n) th ph c h i sinh h c pha bn (x lpha bn) l phng php c dng x l t nhi m sau khi chuy n n sang d ng bn. t nhi m th ng c o b i v c a vo m t n i ph n ng dnh cho pha bn. Trong m t s tr ng h p, cc lo i bn pht sinh t s t n tr lu cc v t li u b nhi m th c x l t i ch trong nh ng i u ki n c a pha bn. Nh ng tn g i khc c a x l pha bn l: x l trong h th ng n i ph n ng sinh h c (bioreactor system), x l bn sinh h c (bioslurry treatment), ho c x l trong cc n i ti p xc pha l ng-pha r n(liquid-solid contactor) c i m n i b t c a x l pha bn l s huy n ph ho t nhi m (ho c bn nhi m) trong m t mi tr ng l ng; ngha l qu trnh x l di n ra trong cc i u ki n bo ho. Bn c t o thnh b ng cch b sung n c ho c n c th i vo t nhi m t c m t m t bn mong mu n. M t c n t c ny ph thu c vo l ng t (ho c bn) c n x l v n ng ch t gy nhi m trong . M t bn
6 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59434/1.1/>.

122

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

cng cao th nng l ng tiu th cho vi c khu y tr n cng t n. Khi c n x l m t l ng l n nguyn li u th nn x l m t bn long. Tng t , n u n ng cc ch t gy nhi m l l n th c n m t t c ti p xc v i oxy l n, v c th c n ph i pha long. Trong h u h t cc qu trnh x l pha bn, cc n i ph n ng dnh cho pha bn c khu y tr n k duy tr cc ch t r n d ng huy n ph. Vi c khu y tr n bn trong n i ph n ng c tc d ng lm tng s ti p xc gi a cc vi sinh v t v i ch t gy nhi m, do lm tng s v n chuy n v t ch t vo t bo v tng t c ph n ng. Vi c khu y tr n lin t c, cng v i s thng kh, cn c tc d ng lm v cc hn t nh v lm ho tan cc ch t gy nhi m. Vi c b sung cc ch t dinh d ng (v c v/ho c h u c) cng th ng l c n thi t t i u ho s phn hu sinh h c. Vi c kh ng ch pH v nhi t trong n i ph n ng cng gp ph n t i u ho s phn hu sinh h c, thng qua vi c p ng cc nhu c u ny cho sinh tr ng c a vi sinh v t. Nhn chung, n u so snh v i cc qu trnh x l khc, th x l pha bn cho php m t s ti p xc t t nh t gi a cc ch t gy nhi m v i vi sinh v t, v i oxy, n c, v cc ch t dinh d ng. Chnh v v y, x l pha bn c bi t c p d ng cho cc t b nhi m cc ch t th i d ng d u v cc ch t th i c tnh qunh d ng h c n [194]. C hai cch th c x l pha bn: x l bn trong(in situ) v x l t i ch (on site). Hai cch x l ny th t ra khng khc nhau nhi u, ch l s khc nhau v cng c x l v v v n hnh. X l bn trong c th c hi n chnh ngay t i m ho c h ao, ni c bn nhi m c n x l, m khng gy xo tr n ho c c n tr nhi u cho cc ho t ng bnh th ng c a a i m hay khu v c x l. X l t i ch m ch x l t hay bn nhi m sau khi chng c n o vt, o b i a vo x l trong cc n i ph n ng sinh h c c thi t k c bi t. X l bn bn trong theo ng ngha c th c hi n c s tham gia c a m t my khu y tr n v/ho c my thng kh, c l p t n i ngay trong h ao, v vi c x l ton b h ao y di n ra theo m t t (= m ) duy nh t. Khi m c ch x l t c th cc ch t r n trong h c cho l ng xu ng, cn ph n l ng th c bm ra ngoi. N u mu n gi l i bn x l ngay t i h , ch ng h n khi t ng lt y h cn nguyn v n v khng x y s nhi m t bn d i n, ho c khi khng c t ng lt nhng s nhi m t bn d i l khng ng k , th sau cc ch t r n c th c lm kh, ho c c n nh b ng cch b sung vi ho c tro tr c khi l p h . N u l ao ni x l bn c di n tch l n hn 8000 m2 th khng nn x l b ng m t m duy nh t v kh lm cho bn ng nh t hon ton [201]. Tr ng h p ny c n ph i chia n thnh cc , nh cc thanh ch n ho c cc b b ng t, tr c khi ti n hnh x l. Cc n i ph n ng dng cho x l bn c th c ch t o l y ho c mua v . Cc n i thng ph m c kch th c t 3 n 15m ng knh, v 4,5 n 7,6 m chi u su. Cc b n ch a di chuy n c c th ch a kho ng 75m3 ch t l ng, trong khi cc n i ph n ng bn trong c t xy d ng th ng c s c ch a t 300 n 1.325 m3 [193], th m ch l n hn. Cc n i ph n ng bn trong th ng c xy d ng t i ni m t nhi m c o b i ln thnh m t ao ho c h trng. trnh s nhi m n c ng m, c th ph i nn ch t t n n ao y v lt n b ng t st nh m t o m t l p t th m. Sau tr i m t l p lt d y, b ng polyetylen t tr ng l n ch ng h n, ch a ch t l ng v gi cho n kh i ng m xu ng n c ng m.

3.6.2 M t qu trnh
Thng th ng, cc h th ng x l pha bn c v n hnh theo ki u t ng t, ho c t ng t n a v i (semibatch), l do b n ch t v kh i l ng v t li u c n x l. Trong m t s t tr ng h p c th v n hnh theo ki u dng lin t c. Theo ki u t ng t, ng i ta dng m t n i ph n ng ring l , v th t cc th t c v n hnh nh sau: Cho t nhi m ho c bn nhi m vo m t n i ph n ng ring l B sung cc ch t dinh d ng, n c, cc ch ng gi ng vi sinh v t. Khu y tr n v thng kh cho bn, cho t i khi cc ch t ch c chuy n ho t i m c c n thi t. Ng ng khu y tr n v thng kh

123 Tch cc ch t r n ra kh i ch t l ng b ng cch l ng ( i v i t) ho c tuy n n i ( i v i m t s lo i bn) Lo i b cc ch t r n, v n u c th th: Tr chng v ch c, ng th i a ph n l ng i x l m t tr m x l n c th i, ho c cho bay hi, ho c ti tu n hon vo t x l bn ti p theo. M t ph n bn c gi l i trong n i ph n ng dng lm v t li u c y (ch ng gi ng vi sinh v t) cho l n x l ti p theo. M t qu trnh x l nh v y c g i l x l trong n i ph n ng theo t k ti p nhau (sequencing batch reactor, SBR). Theo ki u t ng t n a v i, ng i ta dng cc b n ch a ring bi t, v th t cc th t c v n hnh, ng v i cc b n ch a y nh sau: Trong b n u tin, ng i ta tr n cc cc ch t r n v i n c, b sung cc ch t dinh d ng c n thi t, cc ch ng gi ng vi sinh v t, cc ch t i u ch nh pH. Nh ng th t c ny c th c hi n trong b n th nh t. Chuy n h n h p ni trn sang b n x l (ho c nh ng b n x l), t i x y ra h u h t cc qu trnh phn hu sinh h c, trong i u ki n c khu y tr n v thng kh lin t c. Bm bn sang b n cu i cng, t i ch t l ng c tch ra kh i cc ch t r n. M t s qu trnh phn hu sinh h c c th cn ti p t c di n ra trong th i gian tch, nh m ton b qu trnh x l c th t t i m c mong mu n. H th ng x l theo t ng t n a v i c th c hi u qu hn v s l ng so v i h th ng theo t, v cc b c b sung n c v tch cc ch t r n c th c ti n hnh trong cc b n ch a nh hn. Tuy nhin, n ph c t p v i h i chi ph l n hn so v i h th ng x l theo t b ng b n ch a ring l . Hnh . . .. M t tr m x l sinh h c pha bn quy m th c a. Bn ny pht sinh t ch t th i x l g . Trong nh l m t h th ng g m b n n i ph n ng 200.000 galon, t t i ni x l g Superfund, Mississipi. Tr m ny thu c khun kh D n x l sinh h c ex situ i v i pha bn, l n u tin hon thnh t i Superfund[243].

3.6.3 C u hnh n i ph n ng v s m hnh ho


3.6.3.1 M u Nh c p trn, c hai lo i n i ph n ng, l n i ph n ng theo t k ti p nhau, SBR (hnh9.1) v n i ph n ng t ng t n a v i (hnh 9.2). Lu r ng trn hnh 9.1 trnh by cc b c k ti p nhau v th i gian, di n ra trong cng m t n i ph n ng, cn trn hnh 9.2 l cc b c k ti p nhau di n ra trong cc n i khc nhau, tng ng. Hnh 9.1. S b c v n hnh m t n i ph n ng SBR. Th i gian c n thi t cho m i b c th ph thu c vo nguyn li u ang c x l. Hnh 9.2. S h th ng n i ph n ng theo t n a v i, trong s b sung n c, s ph n ng, v s tch cc cht r n c di n ra trong cc n i tch bi t nhau. i u c n nh n m nh l, c hai ki u n i trn y, cc b c c th thao tc theo k thu t nh li t k ph n 9.2 c th c g p thnh cc b c c tnh nguyn l sinh h c, chung cho c hai lo i n i l: Pha long t nhi m (ho c bn nhi m) thnh huy n d ch t i qunh c mong mu n, k t h p v i b sung ch t dinh d ng, v ch ng gi ng (n u c n) . T o i u ki n v cho qu trnh x l di n ra. Tch ch t r n ra kh i ch t l ng; v gi i quy t n t cc ph n vi c cn l i, ho c x l ti p n u c n.

124

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Th i gian c n thi t pha long huy n d ch t ho c bn t i qunh mong mu n, cng nh b sung ch t dinh d ng v b sung cc v t li u khc th ph thu c vo cng su t c a cc my bm v l ng v t ch t c trong n i ph n ng. Th gian ph n ng (hay th i gian th c s x l) th ph thu c kh nng b phn hu c a cc ch t gy nhi m, m t cc vi sinh v t c m t, v s phn b c a cc ch t gy nhi m gi a pha l ng v cc pha r n. Nh c p trong hai chng 4 v 5 , cc vi sinh v t thu nh n ton b ch t dinh d ng c a mnh t pha l ng, do v y s phn b cc ch t gy nh m gi a cc pha v/ ho c t c v n chuy n v t ch t vo t bo l nh ng nhn t c c k quan tr ng trong thi t k n i ph n ng dnh cho bn. Cu i cng, th i gian tch ch t r n ra kh i ch t l ng (l ng, g n ch t) th ph thu c cc tnh ch t c a h t t v m t huy n d ch. V n t c l ng gi m khi kch th c h t v n ng h t gi m xu ng. 3.6.3.2 M hnh ho n i ph n ng theo m

V i cc n i ph n ng bn quy m l n th r t kh c th khu y tr n th t u nh ng i ta lun lun mong mu n. Trong nh ng n i ph n ng theo m ho t ng th t hon h o, c m t m i tng quan gi a kh i l ng cc ch t gy nhi m v t c ph n ng nh sau:

Hnh 3.33

trong :M = kh i l ng c a cc ch t gy nhi m trong n i ph n ng t = th i gian, ngy V = kh i l ng n i ph n ng, m3 r0 = t c phn hu sinh h c ch t gy nhi m, kg/m3 .ngy y, kh i l ng ch t l ng c coi l tng ng v i kh i l ng t ng s V (t c V l ng + V r n). Kh i l ng ch t r n l khng ng k so v i kh i l ng ch t l ng, trong h u h t tr ng h p . Trong cc tr ng h p khng nh v y th cc phng trnh 9.1- 9.5 c n ph i c s a i. Kh i l ng c a cc ch t gy nhi m c m t bao g m c nh ng ch t h p ph ln cc ch t r n cng nh cc ch t trong dung d ch: M = s X sV + CV (9.2) trong : s = kh i l ng c a cc ch t gy nhi m h p ph trn n v kh i l ng c a cc ch t r n c m t trong n i ph n ng, kg/kg X s= n ng kh i l ng c a cc ch t r n (coi r ng l t nhi m), kg/m3 C = N ng kh i l ng c a cc ch t gy nhi m ho tan, kg/m3 Khi ph n ng di n ra ch m th cc i u ki n cn b ng l g n ng, v khi y cc ch t ho tan c tng quan v i nhau theo h s phn b trong t, KSD (xem chng 3, ph n th o lu n y v h s phn b trong t)

125

Hnh 3.34

Khi ph n ng di n ra nhanh th cc i u ki n l khng cn b ng, v c n ph i tnh cc cn b ng v t ch t ring r cho pha h p ph v pha l ng. Cho pha h p ph :

Cho pha l ng:

Hnh 3.35

trong : KL= h s t c v n chuy n kh i, m/ngy a = vng phn cch trn m i n v kh i l ng, m-1 Cs = n ng trong pha l ng lc cn b ng v i pha r n, nh c quy nh theo phng trnh (9.3) , kg/m3 . Trong r t nhi u tr ng h p, cc i u ki n cn b ng l g n ng, v phng trnh (9.1) c th c vi t l:

126

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Hnh 3.36

Bi ton 9.1: S phn hu sinh h c trong n i ph n ng bn M t t nhi m c ph c h i trong m t n i ph n ng bn. N ng ch t gy nhi m, c o theo COD, l 800mg/kg t kh, v n ng cho php (do c) l 40mg/kg. D a theo cc nghin c u phng th nghi m, KSD= 0,2 m3 / kg, v s phn hu sinh h c c th c m t nh m t hm s b c nh t c a n ng COD ho tan. xc nh c m t gi tr c a h s t c b c nh t l 0,05 m i ngy. C th t c m t s khu y tr n tho ng n ng ch t r n l 10kg/m3 . Hy tnh th i gian c n thi t ph c h i t ny. T tr ng c a t l 2.600 kg/m3 . Bi gi i 1. Xc nh kh i l ng n c c n thi t cho m i kg t bn c n ng 10kg/m3 .

Hnh 3.37

V w= 0,1 m3 /kg t 2. Xc nh cc n ng u v cu i c a ch t nhi m trong pha l ng (tnh trn 1 kg t). C =s K SD M = 8 x 10- 4 kg = s (1kg) + VC =( KSD+ V )C =(0,2 + 0,1) C

127

3. Hy p d ng phng trnh (9.6b) xc nh th i gian c n thi t cho s ph c h i.

Tch phn t C0 n Cf v t 0 n t

t = - 59,9 ln 0,05 = 179 ngy. 3.6.3.3 Cung c p oxy Nh bi t, oxy l c n thi t cho s phn hu sinh h c hi u kh ch t gy nhi m. Trong nh ng i u ki n no th c th thay oxy b ng NO3 - , NO2 - , ho c SO4 2- dng lm ch t nh n i n t cu i cng. Trong nh ng tr ng h p cn l i, v n l ph bi n, th v n nn dng oxy, v n c kh nng oxy ho nhi u ch t hn, C ba phng th c cung c p oxy cho cc n i ph n ng x l bn: S thng kh nh khuy ch tn S phun kh k t h p v i ho t ng c a tuabin S thng kh t b m t S thng kh nh khuy ch tn (hnh 9.3a) Theo phng php ny, oxy c cung c p nh s th i khng kh qua nh ng d ng c khuy ch tn c nhi u l nh , ch ng h n nh b ng g m, c t y b . Khi cc bng kh n i ln, oxy khuy ch tn qua b m t ranh gi i gi a hai pha kh v l ng c a cc bng y. Hi u qu v n chuy n oxy c a phng php ny ph thu c vo kch th c c a bng kh v th i gian ti p xc. Th i gian ti p xc ph thu c vo chi u cao c a kh i ch t l ng; h u h t cc b c thng kh theo ki u khuy ch tn c chi u su 5 m tr ln. S phun kh k t h p v i ho t ng c a tuabin (hnh 9.3b) Nh tn g i c a phng php cho th y, y, m t d ng c thng kh c t d i m t tuabin d t y n i ph n ng, sao cho khng kh phun ra lm quay tuabin; tuabin ny ho t ng lm khu y tr n v t ch t ch a trong n i, do lm cho khng kh t o thnh cc bng kh nh , cng l lm tng hi qu tr n u v hi u qu v n chuy n oxy. cc n i ph n ngc chi u su l n c th cn ph i l p t thm cc cnh khu y v m t tuabin lng ch ng n i m b o m t s khu y tr n hon h o.

128

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

S thng kh t b m t (hnh 9.3c) S thng kh ny c th c hi n nh m t tuabin t b m t pha l ng. Khi tubin b m t quay, n c c ko ln pha trn v vng ra ngoi thnh cc gi t nh . Cc g t ny lm tng t ng di n tch b m t c a n c c th ti p nh n oxy. Ho t ng c a tuabin ny cng c tc d ng khu y tr n. S khu y tr n ny ch gi i h n m t su no trong n i, m c d c th l p t thm cc ng c bi t lm tng su khu y tr n c hi u qu . Hnh9.3. S minh ho cc nh ngha v cc h th ng v n chuy n oxy trong ph c h i sinh h c. i v i m t huy n d ch long, v d n c th i th ang c x l, th t c v n chuy n oxy th ng l t 1,2 n 2,5 kg O2 .kw.h cho c ba h th ng trn y. Tuy nhin, t c v n chuy n oxy gi m xu ng khi n ng ch t r n trong huy n d ch tng ln, v c n ph i th n tr ng trong vi c l a ch n cc thi t b cho cc qu trnh ph c h i sinh h c pha bn. N u n ng ch t r n vo kho ng 10% th t c v n chuy n oxy c th th p hn nhi u so v i gi tr 1kg O2 .kw.h. T c v n chuy n oxy c n t n th ph thu c vo t c phn hu ch t h u c ro v t c sinh tr ng c a vi sinh v t rg. T c h p th oxy, v do t c v n chuy n oxy c n t n l nh hn so v i t c lo i b COD, b i v m t ph n ch t h u c c dng vo vi c t o ra cc vi khu n m i ch khng ph i b oxy ho. ng ti c l trong m t h th ng x l pha bn th vi c xc nh sinh kh i vi khu n l c c k kh khn. M t tng quan g n ng cho t c h p th oxy, t c ny d a trn thit k x l n c th i [197] c nu trong phng trnh (9.7) d i y.

Hnh 3.38

trong r O 2 = t c tiu th oxy T = th i gian lu gi ch t r n, ngy.

Hnh 3.39

trong V R = kh i l ng cc ch t r n l ng xu ng c gi trong b , m3 t = th i gian ph n ng, ngy. Bi ton 9.2. V yu c u v n chuy n oxy trong m t n i ph n ng dnh cho pha bn. Hy tnh yu c u v n chuy n oxy cho h th ng ph c h i sinh h c c a c a bi ton 9.1 n u kh i l ng c a ph n gi c trong m i l n x l l 10%. Bi gi i 1. Xc nh th i gian lu gi cc ch t r n T

129 T = 1,1 t = 1,1(18 ngy) = 19,8 ngy 1. Xc nh r O 2 r O 2= rO(1 - 0,6 ) 1+ 0,05 T = - kC (1 - 0,6 ) = - 0,7 kC 1+ 0,05 T C = CO e- kt = COe - 0,0167 t r O 2 = - 0,7(0,05) COe - 0,0167 t=-0,035 COe - 0,0167 t C O = 2,67 x 10-3 kg/m3 r O 2 = 9,35 x 10-5 e - 0,0167 tkg/m3 . ngy 3. T c h p th oxy (gi tr tuy t i) s gi m khi COD gi m (hnh 9.4)- ngha l khi s ph c h i sinh h c di n ra. T c v n chuy n oxy c n t n l tng ng v i t c tiu dng oxy. M c d t c v n chuy n c n t n th gi m t i m t gi tr r t th p, nhng v n c n ph i khu y tr n nh c gi t tr ng thi huy n d ch. V th khng th gi m t c tuabin khi nhu c u oxy gi m xu ng. Hnh 9.4. T c v n chuy n oxy l hm s c a th i gian ph n ng trong bi ton 9.1 v 9.2. 3.6.3.4 Khu y tr n S khu y tr n lm cho ch t l ng trong n i ph n ng c y ln. N u trong n i ph n ng bn c nh ng gradien n ng ho c nhi t th t c ph n ng t i cc i m khc nhau trong n i s l khc nhau. Trong m t vi tr ng h p. . .. . .. . .. Trong m t n i ph n ng bn, th ng ph i khu y tr n ch t l ng th t ng u, t c cc gradien n ng nh nh t, ngha l t c cc t c ph n h p ph l n nh t, v c v i vi sinh v t l nh nh t. L thuy t v s khu y tr n c ra cho cc n i ph n ng tng i nh (<50m3 ), trong khi cc h th ng x l pha bn th ng c dung tch l n hn nhi u (> 500m3 ). Vi c l a ch n thi t b khu y tr n th ng d a theo kinh nghi m trong nh ng i u ki n c th . Trong nhin, trong tr ng h p c a cc n i ln men l n b t u a vo s d ng l n u th c n ph i k t h p gi a kinh nghi m v i s gi i thi u c a nh s n xu t, cng nh ph i lm th nghi m la ch n c thi t b khu y ph h p. V trong n i ph n ng pha bn th t l ng xu ng nhanh nn ch khu y tr n s ph i thay i. Bn knh tc d ng c a m t my khu y tr n ki u tuabin c dng cho cc huy n d ch t th ng b ng 2-3 l n ng knh vng quay c a my khu y y. Nh v y c th khu y tr n k b ng m t my khu y c ng knh 5m trong m t n i c y vung, m i c nh 60m th c n t 16 n 36 my. M c khu y tr n do my khu y t o ra c th c bi u th b ng i l ng Reynolds (N Re i ) c a my khu y: N Re i= NDi2p trong : N = t c quay c a my khu y, vng/giy (rps) Di = ng knh vng quay c a cnh khu y, m p = m t huy n d ch, kg/m3 = nh t ng l c c a huy n d ch, kg/m.giy duy tr c cc tr ng thi khu y tr n trong vng khu y tr n, ho c vng tc d ng, th c n cc tr s N Re i l n hn 10.000. i v i m t my khu y c ng knh 5m v m t huy n d ch c cc c tnh g n gi ng nh c a n c (pw = 1.000 kg/m3 , 0,001 kg/m.giy), t c quay N s c s ch c n l n hn 0,024 pht -1 . Tuy nhin, trong v n hnh thng th ng, cc tr s N l t 40 n 60 vng/pht, t c 0,7 n 1 vng/giy, v cc tr s N Re il t 1 n 3107 . Nhu c u nng l ng cho vi c khu y tr n c xc nh theo kinh nghi mv theo cc c i m k thu t c a thi t b khu y tr n. Thng th ng, khu y tr n k nh ng huy n d ch c m c v a ph i th

130

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

c n t 20 n 50kw/1000m3 . Cn i v i cc huy n d ch c m c cao th c th c n t 100 n 250kw/1000m3 , v bn knh tc d ng c a my khu y tr n s gi m xu ng ng k . V l , cc huy n d ch m c c x l d dng trong m t n i ph n ng su v c ng knh nh , hn l trong m t n i nng c ng knh l n. 3.6.3.5 Cc nhu c u dinh d ng Mu n bi t c c c n b sung dinh d ng vo cc n i ph n ng bn hay khng th ph i cn c vo cc nghin c u quy m phng th nghi m v s phn hu ch t gy nhi m. Nh c p m t ph n trn y, n u trong n i ph n ng c m t l ng l n cc ch t v c d ng h t th kh o c sinh tr ng c a vi sinh v t, v v th cng kh xc nh c nhu c u v nit, photpho v cc nguyn t khc. v t qua kh khn ny, c th dng m t phng php tng t nh phng php xc nh nhu c u oxy. Thng th ng, nit chi m kho ng 10-14% sinh kh i vi sinh v t, v photpho chi m kho ng 0,5-2%. T c tiu dng nit, N, ph thu c t c sinh tr ng c a t bo vi sinh v t, m t c sinh tr ng ny th ph thu c vo t c lo i b ch t h u c. N u t c lo i b ch t h u c c o b ng n v nhu c u oxy (COD ho c BODU ) th t c tiu dng nit c th c tnh g n ng theo phng trnh (9.10). rN 0,06 ro (9.10) 1 + 0,05 T Nit c th c b sung d i d ng NH4 + ho c NO3 - , v l ng mu i c b sung cung c p l ng N c n thi t c th l r t l n. V d , n u dng NaNO3 th c n t i 6,1g mu i cung c p 1g N. K t qu l n ng t ng s c a cc ch t r n ho tan tng ln nhi u. M t d ng tng t v i phng trnh (9.10) c th c dng xc nh t c tiu dng photpho. Lu r ng photpho th ng c cung c p d i d ng ortophotphat, PO4 -3 , v kho ng 3g c cung c p c c1g photpho. rP 0,01 ro (9.11) 1 + 0,05 T Nn ti n hnh cc nghin c u th c nghi m quy m phng th nghi m nh m xc nh cc nhu c u dinh d ng, b i v php tnh h s t tr ng c a cc qu trnh ph n ng nh vi sinh v t th r t khc nhau. S phn hu cc ch t ph c t p, nh cc ch t th ng th y trong t nhi m, th ng d n n m t thu ho ch t bo th p n m c ng ng c nhin, v do c nh ng i h i v dinh d ng r t th p. Cc nghin c u quy m phng th nghi m c th c ti n hnh trong chng ta cung c p m t ch t gy nhi m h u c ring l n ng d th a, v s phn hu n c theo di trong m t kho ng no c a cc n ng dinh d ng. Khi cc ch t dinh d ng b sung c lm c n ki t th c th th y t c lo i b ch t h u c g am i r r t. Sau c th xc nh c nhu c u dinh d ng d a theo php tnh h s t l ng, l t s gi a l ng ch t dinh d ng c b sung v s thay i v l ng ch t h u c, nh nu trong hnh 9.

3.6.4 Ti n x l (X l s b )
3.6.4.1 M u M c ch c a vi c x l s b (hay ti n x l, pretreatment) i v i t nhi m l lo i b cc v t li u khng nhi m ho c t nhi m, cng nh lo i b cc v t li u khng ph h p v i quy trnh x l bn. Cc ch t gy nhi m th ng t nhi u c tnh k n c, v s b lin k t v i ph n m n hn c a t l ph n v n c t l b m t / kh i l ng l n hn. , s i, v ct ni chung l tng i s ch v c th c tch kh i t nh x l trong n i ph n ng bn. Nh ng v t li u ny kh t n t i trong huy n d ch v d l ng xu ng t i nh ng i m no t b khu y tr n trong n i ph n ng, v cng l l do c n ph i b lo i chng. Ngoi ra nh ng v t r n l n nh nh cnh cy, v t b ng ch t d o, cc b ph n my mc, v t li u xy d ng v.v..., ph i b lo i b tr c khi x l pha bn. C hai phng php ti n x l t nhi m S tch phn o n t (soil fractionation) S r a t (soil washing)

131 3.6.4.2 Tch phn o n t Ng i ta sng t b ng cc lo i sng c kch th c l sng khc nhau. Cc m nh v n l n nh g , ch t d o, nh a ng v.v... c lo i b ngay, ng th i cc h t th trong t nh s i v ct th c tch kh i cc h t m n hn nh ph sa, st, mn. M c ch c a vi c tch b cc h t l n ra kh i cc h t m n l t p trung v gi m kh i l ng t c n thi t a vo x l trong n i ph n ng bn. So v i cc h t l n th cc h t nh c t l b m t/kh i l ng l n hn, v c ho t tnh l b m t l n hn, do h p ph m t l ng l n cc ch t gy nhi m, tnh trn m t n v kh i l ng. L ng ch t h u c trong cc ph n khc nhau c a t c nu trong b ng 9.1. l cc s li u thu c t nh ng nghin c u v t t i m t c s s n xu t ho ch t. Trong nh ng tr ng h p khc th cc con s c th c a b ng ny s khc i nhi u, tu thu c c tnh c a ch t gy nhi m cng nh c a t, nhng m u chung v s phn b ch t h u c trong t th v c b n l nh nu trong b ng . H c n bao g m ch y u l nh ng ch t l ng khng ph i n c, v chng th ng c m t v i nh ng l ng nh trong t nhi m. N u c th th c n lo i b ring chng B ng 19.1. S phn b COD theo cc h p ph n c a t H p ph n Cc h t thCc h t m nH c nN c
B ng 3.9

% kh i l ng 29550,315,7

% COD 2,988,88,80

3.6.4.3 R a t Vi c r a t c cng m c tiu nh vi c tch phn o n t, l tch cc h t m n b nhi m nhi u ra kh i cc h t l n b nhi m t hn . Tuy nhin, do trong qu trnh r a c s ho tan ch t gy nhi m, nn cc h t l n c th c lm s ch n m c c th v t b i m t cch t t n km. Nh v y, i khi vi c r a t c dng nh m t cng ngh ring r v x l nh m gi m ng k kh i l ng t nhi m. R a t l m t qu trnh t n km, c c gi i ho cao, v ni chung l khng kinh t , tr khi hn 70% kh i l ng t em r a ph i c r a t i m c s ch [183]. T i M , vi c r a t c p d ng l n u tin vo th p k 1980 [188]. M t s hng a ra nh ng c i ti n so v i nh ng khi ni m c s m h u h t v n d a trn nh ng c ch v nguyn t c c dng trong khai m v ch bi n qu ng. H u h t cc qu trnh r a t b t u b ng vi c sng th t lo i b cc m nh v n l n v nh ng v t li u khng mong mu n khc, nh v t li u b ng ch t d o v cc vin l n. Sau n c c b sung t o thnh bn. Sau l vi c lm s ch cc h t l n, c ti n hnh trong cc h p c xt [183]. Cc cnh khu y quay t o ra s va ch m c h c nh m ph v cc c c t. S c r a bn nh v y d n n vi c phn tch gi a cc h t t nh v l n, v vi c r a cc h t l n b i s c xt b m t. S r a cc h t cng c th t c nh m t dng ng c. Sau khi r a, ng i ta ti n hnh phn lo i s b cc h t d a theo kch th c c a chng, nh cc k thu t tr ng quay (trommels), t c sng quay (rotary screens), xoy thu l c (hydrocyclones), ho c sng rung (vibrating screens). Cc h t c ng knh l n hn 74 m th ng s ch n m c c th lo i b [188]. Cc ch t r n cn l i m i qua sng th sau c tch kh i n c r a nh s sa l ng (cc h t n ng) ho c nh s tuy n n i (cc h t nh ). C n theo di m c t p trung kim lo i v nh ng v n v c tnh c th n y sinh. N c r a c th ti tu n hon v c dng nh n c nguyn (s ch) dng vo, ho c c th c x l tr c khi th i vo h th ng c ng rnh chung. S r a t c th c m t s thay i nh: Lm nng n c r a, nh m tng c ng s ho tan c a cc ch t gy nhi m. B sung cc ch t ho t ng b m t ho c cc ch t khc, tng c ng s gi i h p v s ho tan cc ch t k n c.

132

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

B sung axit k t t a kim lo i, v i khi B sung ki m c i th n s tch chi t axit h u c, nh tr ng h p c a pentaclorophenol [188]. Lu r ng cc ch t b sung c th lm cho qu trnh x l s b tr nn ph c t p hn, c v i t cng nh v i n c r a th i ra, v v th ph i c dng r t th n tr ng. D i gc kinh t th r a t l m t x l thch h p cho cc lo i t pha ct, t th, hn l cho cc lo i t st. V i cc lo i u, th m t ph n l n kh i l ng t em r a c th thu h i thnh t s ch, v trong t em r a y, ph n ch y u l cc h t l n. C n ti n hnh cc nghin c u kh thi xc nh xem li u trong m t tr ng h p c th , x l s b b ng cch r a t c kinh t hay khng. V nh ng m c ch c a x l pha bn, vi c tch phn o n t t c m c ch gi ng nh c a x l theo ki u r a t, l lo i b cc h t l n hn, v chng d c huy n d ch ho v c tr n hn. Vi c tch phn o n c th c p d ng nhi u hn khi cc n ng th p c a ch t gy nhi m chi m u th , v ch t gy nhi m t p trung cc h t nh . Tuy nhin, vi c x l cc h t t l n hn c th v n l c n thi t.

3.6.5 X l th t s
3.6.5.1 M u Trn y ni r ng x l pha bn c th c ti n hnh theo m t trong ba phng th c: ki u t ng t, ki u n a v i, ho c ki u dng lin t c. Nh ng x l bn trong (in situ) nh th ng c ti n hnh theo ki u t ng t. Nh ng khu v c l n ngn cch bn nhi m ho c t th i b c th c x l in situ b ng cch chia chng thnh nhi u b ng cc thanh ng su xu ng nh c c. Cc c th c x l tu n t b ng cc my khu y tr n di chuy n c, cng v i cc thi t b thng kh, n u th i gian x l khng b gi i h n. V ph n cc x l t i ch (on site), trong dng cc n i x l tch bi t nhau cho vi c b sung ho ch t, cng nh cho vi c tch cc ch t r n (xem hnh 9.1), th thch h p n u kh i l ng c n x l l nh ho c n u th i gian x l khng b h n ch . V pha cc x l theo ki u dng lin t c, nh trn c p, chng t ph c p do ph i c th i gian lu n c lu v do kh c th di chuy n t v bn [184]. 3.6.5.2 V t li u c y t o ra v s d ng v t li u c y cho m i ph n ng pha bn th c n cn nh c ba i u c bi t quan tr ng sau y: T o ra m t qu n th vi sinh v t thch h p a vo n i x l m t m t vi sinh v t ph h p, v Ki m sot c. Qu n th vi sinh v t M t loi, ho c m i ch ng trong m t loi, ch c th th c hi n m t s ph n ng phn hu . Trong h u h t cc tr ng h p th n u m t loi c kh nng m u s phn hu hi u kh m t ch t no th n c kh nng oxy ho cc nguyn t cacbon trong t i CO2 . M t ph n b khung cacbon c a cc ch t ph c t p c th c tr l i pha l ng b i v m t c u trc lin k t c bi t c th khng b ph v . Trong nh ng tr ng h p nh v y, cc loi khc c th sinh tr ng trn cc s n ph m m loi m u t o ra. Vo lc m ph n khng b ph phu c th l c i v i vi khu n phn hu m u, v khng c loi th hai tiu dng n i th c c th tch lu t i m c lm cho h th ng d ng ho t ng. Thng th ng, m i b c ph n ng c a s phn hu l do m t s loi th c hi n, v s l ng tng i c a m i loi ho c m i nhm c m t th ph thu c vo cci u ki n mi tr ng (nhi t , pH, s c m t c a nh ng kim lo i c bi t, ...). Cc qu n th h n h p ho c cc gi ng h n h p h u nh lun lun b n v ng hn so v i cc gi ng thu n khi t, trong qu trnh x l. Loi c m t th c s c th thay i nhi u theo th i gian, l nh ng thay i mi tr ng t i ni x l ho c ph m vi r ng hn. Tuy nhin, n u dng gi y h n h p th c th gi m thi u nh h ng

133 c a nh ng thay i v i u ki n mi tr ng t i qu trnh x l, v c nhi u loi c th th c hi n cc ph n ng phn hu . Vi c t o ra v t li u c y Hnh 9.6 v b ng 9.2 minh ho cc b c ti n hnh t o ra v t li u c y dng cho m c ch ph c h i sinh h c. B c u tin th ng l thu th p cc m u t m t s ngu n c bi t l c ch a m t ph r ng cc loi vi khu n, v d t cc tr m x l n c th i theo phng php bn ho t tnh, ho c t cc t nng nghi p . t nhi m v bn nhi m c n c x l cng c th l m t ngu n vi sinh v t nh v y, nhng n u th th c m t cu h i n y ra l T i sao t hay bn y v n cn nhi m?. M t h n h p cc nguyn v t li u t m i ngu n ni trn c th c dng m u vi c nui trong phng th nghi m. u tin, ng i ta nui m t s ch ng b ng cch dng: cc c th c a t ng ngu n ni trn nui ring r , h n h p gi a cc c th , v cc i ch ng. N u khng bi t g v tnh c c a v t li u b nhi m th c n ph i th m t dy n ng . N u x l pha bn l m t s l a ch n ng n th cc ch t gy nhi m th ng khng bay hi, v khi y c th thng kh cho cc m u x l b ng bi n php thng kh nh khuy ch tn ho c ho c b ng cch l c. N u c kh nng sinh ra kh c th cc kh thot ra ph i c cho qua than ho t tnh v n ng cu i cng ph i c theo di . N ng ch t gy nhi m c th c o thng qua thng s i di n, nh COD ch ng h n. i khi vi c o COD l khng thch h p, v d nh m t ch t gy nhi m c bi t c m t t i n ng tng i th p c n ph i c lo i b m khng c n quan tm n s lo i b ton b cc ch t h u c. Hnh 9.6. Trnh t cc b c trong vi c t o ra cc ch ng gi ng vi sinh v t dng cho cc n i ph n ng pha bn. Cc b c ti n hnh i v i ngu n A cng l cho cc ngu n khc. Nh ng ch ng sinh tr ng t t c th c h n h p v i nhau b c cu i cng. Cc s li u v giai o n u tin c a s pht tri n qu n th s l c s nui cc vi sinh v t thch h p, v d n n thng tin ban u v cc n ng c th x l. Trong nhi u tr ng h p c th t o ra cc ch ng gi ng c kh nng x l nh ng n ng cao hn nhi u so v i c quan st th y trong hng lo t u tin c a cc th c nghi m. Nguyn nhn c th l do s pht tri n ch m c a cc qu n th th c p, nh ng qu n th ny phn hu cc s n ph m ph c tnh c. Trong b t k tr ng h p no th vi c nghin c u hn n a v cc n ng gi i h n cng u l thch h p. Cc ch ng gi ng c cho l thch h p s c cho sinh tr ng trong nh ng nui c y tch lu trong c b sung li u nhi m, thng kh v khu y tr n, cho t i khi cc ch t nhi m b phn hu , cho php cc ch t r n c tch ra, lo i b ch t l ng n i pha trn, v b sung thm n a bn nhi m. Vi c theo di s l ng t bo b ng cc k thu t vi sinh v t h c chu n m c (v d vi c m trn a th ch) cng r t nn lm. Nh ng m t vi sinh v t trong n i ph n ng bn lc b t u ho t ng s l l n hn 108 t bo/mL. B ng 9.2. Cc bp c ti n hnh t o ra ch ng gi ng vi sinh v t cho cc n i ph n ng bn

B c 1.L a ch n cc ngu n vi sinh v t

M c tiu Tm cc nhm ho c cc loi vi sinh v t c kh nng phn hu cc ch t gy nhi m Ch n cc ngu n vi sinh v t t t nh t dng v sau Xc l p thi t k v cc thng s v n hnh

Nh n xt Nn dng trn m t ngu n, trong lun lun c t v bn ho t tnh Vi c tr n h n h p cc ngu n c th l s l a ch n t t nh t B c ny quy nh vi c thi t k h th ng v n chuy n oxy v cc nhu c u b sung dinh d ng
xem ti p trang sau

2.Nui cc ch ng gi ng trong phng th nghi m 3. Xc nh ng h c v cc thng s c a php tnh h s t l ng

134 4. Xc nh cc gi i h n v c tnh 5. Tng m t qu n th

CHNG 3. VI SINH V T V X Xc l p cc gi i h n v n ng trong v n hnh Cung c p vi sinh v t cho cc qu trnh x l


B ng 3.10

L MI TR NG NHI M

Tnh c v i vi sinh v t l m t v n ph bi n Ni chung, m t qu n th cng cao th cng t t.

3.6.5.3 L a ch n n i ph n

ng

N u kh i l ng t c n s l khng l n, v th i gian x l khng b h n ch th nn dng cc n i ph n ng theo m (batch reutor). C th ph i dng n cc thng (holding tanks) pha ch h n h p dinh d ng ch a ch ng gi ng vi sinh v t s a vo bn x l. X l theo ki u t l c ch n u ng h c c a s phn hu l m t hm s b c nh t c a n ng ch t gy nhi m, khi y s phn hu ban u h u nh r t nhanh, khi m n ng ch t gy nhi m l cao nh t. Thng th ng th s phn hu ny tr i qua m t giai o n m u (ti m pht, lag period), b i v trong h u h t tr ng h p, v t li u c y c ch t o t m t ch ng d ng d ch th , v v cc vi sinh v t dng x l m c d chng l cc c th b n a (indigenous), nhng chng v n c n m t th i gian thch ng v i cc i u ki n mi tr ng m i c a n i ph n ng bn. V d 9.3. S gi i h n t c gi i h p Ng i ta ti n hnh ph c h i m t bn t nhi m trong n i ph n ng bn; bn ny c n ng ch t r n 10kg/m3. N ng ch t gy nhi m trong t, s, tnh theo COD o cl 320mg/kg t kh , v n ng trong ch t l ng c th cho php (v c) l 50mg/L. D a trn cc nghin c u phng th nghi m th KSD= 2x10 -2 m3/kg, h s t c gi I h p KLa = 2 m i ngy , v s phn hu sinh h c l hm s b c nh t c a n ng COD ho tan v i h s t c k = 0,05 m i ngy. Hy tnh th i gian c n thi t lo i b 90% cc ch t gy nhi m ra kh i t. Gi thi t r ng c th t c s khu y tr n ng u, v r ng s lo i b c tnh theo n v kh i l ng. Bi gi i 1. Vi t cc phng trnh cn b ng kh i l ng i v i t v i v i pha l ng (phng trnh 9.4a v 9.5b)

Hnh 3.40

2. Phng trnh thay th (9.3) M t = (1m3 )(10kg/m3 )(s kg/kg) = (10kg)(KSD m3 )(Cs kg/m3 ) = (0,2m3 )(Cs kg/m3 ) = (0,2m3 )(Cs mg/L)

3. Xc nh cc i u ki n ban u d a trn c s kh i l ng n v :

135 so = 3,2 x 10
-4

kg COD/kg t

Hnh 3.41

= 1,6 x 10-2 m3 / kg = 16 mg/L 4. Cc phng trnh vi phn thng th ng c th c gi n b ng s h c . Th i gian c n thi t xa b 90% cc ch t nhi m ra kh i t k kho ng 250 ngy, c bi u th trn hnh 9.7 Hnh 9.7. T ng l ng ch t gy nhi m trong t v trong ch t l ng ph thu c vo th i gian, trong v d 9.3 V ph n cc v n hnh theo ki u dng lin t c , chng c m t s ch l i c trnh by d i y: Th ng khng c giai o n m u: M t dng h i lu t dng ra c a h th ng c tc d ng cung c p cho dng vo r t nhi u vi sinh v t c ho t tnh cao v thch ng. i u ny c bi t c ch khi dng vo ch a cc ch t bay hi. N u khng c giai o n m u th s phn hu cc hi ch t bay hi b t u ngay khi dng vo i vo n i ph n ng, v l ng ch t bay hi gi m xu ng. Vi c duy tr m t m t vi sinh v t nh s h i lu cng c th l c n thi t n u t c phn hu ph thu c vos l ng vi sinh v t c ho t tnh. S pha long nhanh chng trong dng vo. Nh ng n ng cao c a cc ch t gy nhi m ho c cc ch t gy c nh cc kim lo i ch ng h n c pha long ngay, nh v y lm hi u qu c ch c th c c a chng i v i vi sinh v t. C th p d ng x l m t s l ai t trong m t kho ng th i gian ng n hn so v i b ng phng php x l t ng m (= t), v t c a lin t c vo n i ph n ng v khng c th i gian ch i gi a cc m . Tuy nhin, do s bm lin t c m chi ph c th l qu cao, nh t l ph I tnh n i u l cc qu trnh x l pha bn i h i th i gian lu tnh b ng ngy ho c tu n , trong khi phng php bn ho t tnh d a trn cng nguyn l nhng c th i gian lu ng n hn nhi u. Cn cc x l theo m khng hon ton, chng l gi i php trung gian gi a ki u theo m v ki u dng lin t c. So v i phng php dng lin t c, chng i h i chi ph t hnv nng l ng v cc bm ch ho t ng gin o n. So v i phng php theo m , vi c x l t l nhanh hn v khng c th i gian tr ng gi a cc m . Ngoi ra l cc l i ch khc c c do c th c a ki u x l ny: V i cc n i ph n ng c l p t k ti p nhau, n i th nh t c th c dng t o bn , n i th hai cho vi c thng kh v khu y tr n, cn n i th ba cho vi c lm l ng v tch ch t l ng ra kh i ch t r n. M t dng h i lu t n i cu i cng t i n i u tin c th cung c p cc vi sinh v t thch ng v c ho t tnh. V r ng cng m t lc s phn hu c th di n ra c ba n i ph n ng nn th i gian lu c hi u qu c th c tng ln.

136

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

V kch th c c a m i n i ph n ng th ph i cn c vo th i gian tr n c (hydranlic retention time, HRT) c n thi t cho x l: V = Q HRT Trong : V l kh i l ng n i ph n ng v Q l t c dng bn. Th i gian tr n c th ph thu c vo kh nng phn hu sinh h c c a ch t gy nhi m, cc n ng ban u v m c x l c n t n . Thng th ng , ng h c c a s phn hu c n gi n ho thnh d ng b c nh t: C = Co e -kt Trong C = n ng , kg/m3 , th i gian t, ngy Co = n ng ban u, kg/m3 k = h ng s t c phn hu , m i ngy. V d 9.4. Thi t k n i ph n ng bn Trong b t khu v c c cc b n ch a ng m, t b nhi m ch a kho ng 650 ppm hydrocacbon d u m t ng s ( total petroleum hydrocacbons, TPH) d i d ng diesel. Khi s l t ny quy m phng th nghi m th s phn hu nh ng hdrcacbon d u m c th c bi u th g n ng b ng m t m hnh t c b c m t v i th i gian bn hu l 15 ngy. N u dng m t n i ph n ng pha bn theo ki u dng lin t c th: a/ Hy xc nh th i gian tr n c c n thi t gi m n ng cc ch t gy nhi m t i b ng ho c d i 100 ppm. b/ N i ph n ng y ph i c dung tch bao nhiu n u t c dng bn l 6m3 /ngy. c/ C n bao nhiu th i gian x l 400m3 t, bi t r ng 1m3 t o thnh 4m3 bn. Bi gi i: 1. Tnh h ng s t c phn hu , d a vo th ig gian bn hu 15 ngy: C = Co e kt Trong : C = 0,5 = e k(15)

Hnh 3.42

2. Sau c th tnh th i gian tr n c b ng cch thay th cc tr s c a Co, C, v k trong phng trnh (9.13): 100 = 650 e 0,46 t t = HRT = 41 ngy. Lu r ng, trong th c t , t c trong quy m l n, th i gian tr n c s l l n hn so v i quy m phng th nghi m. T c phn hu trong cc h th ng l n l th p hn, nh t l khi m t m hnh t c b c m t l khng th ng trong ton b kho ng n ng , v khi s v n hnh quy m l n khng c mi tr ng c ki m sot t t v tnh ng nh t, nh quy m phng th nghi m. K t qu l cc kh i l ng c a mi tr ng ph n ng. . ... s l n hn so v i tnh ton d a trn cc s li u c a phng th nghi m. 3. Dung tch n i ph n ng Vch t l ng = Q HRT = (6 m3 /ngy)( 41ngy) = 246m3 Kho ng tr ng pha trn kh i ch t l ng trong n il m t ph n (f) c a dung tch t ng s c a n i. Th ng th ng i ta l y f = 0,05.

137

Hnh 3.43

f V t ng = 13m3 V t ng = 259 m3 Cc chi u c a n i ph n ng c th vo kho ng 4m chi u su v 9,5m ng knh (283m3 ). cao kho ng tr ng nh n i s l 500mm, l cao c n thi t phng s sinh b t. 4. Tnh th i gian c n thi t x l 400m3 t

Hnh 3.44

3.6.6 Cc thng s v n hnh v s ki m sot qu trnh


3.6.6.1 M u Qua cc ph n trn ychng ta th y s ph c h i t thng qua x l pha bn l m t qu trnh c gi i ho cao v i h i nhi u nng l ng. B i v y m b o cho qu trnh x l t hi u qu c v ch t l ng v kinh t th c n ph i ki m sot m t s thng s . Nh ng thng s quan tr ng nh t : N ng cc ch t r n c a bn N ng oxy ho tan Cc thng s khc bao g m: Nhi t pH Sinh kh i vi sinh v t Ngoi ra, cc v n n y sinh trong v n hnh cng c n c ki m sot, nh: S pht tn kh S t o thnh b t, v S h p th ch t gy nhi m. D i y s th o lu n v vi c ki m sot m t s thng s v cc v n nu.

138 3.6.6.2 N ng cc ch t r n

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Bn x l nn c n ng cc ch t r n nh th no, i u ph thu c tr c h t vo thi t k c a n i ph n ng, lo i t c n x l, v n ng ch t gy nhi m. Trong cc x l in situ thng th ng ng i ta ch n n ng cc ch t r n t 5 n 20% [201]. Nh v y, n u l p bn l d y v s huy n ph ho tri t l kh th c hi n th c th ph i chia khu v c x l thnh cc ki m sot l ng cc ch t r n t i tr m x l. Tri l i trong cc x l on-site th ni chung d x l bn t t hn cc n ng ch t r n cao hn. V d , v i m t n i ph n ng thp c thi t k c ph n y tht l i, c b ph n thng kh v c cnh khu y m nh,th c th x l bn c n ng cc ch t r n t i 50%. M t n i ph n ng c thi t k t t th trong cc ch t r n c gi hunh d ch m khng l ng xu ng. Th m, m t hm l ng ch t r n cao th tng ng v i th i gian x l ng n hn, ho c n i ph n nh hn, i u m chng ta mong mu n. Tuy nhin, hm l ng ch t r n cao c th gy ra hai v n : M t l, khi y n ng ch t gy nhi m l cao v c th l c i v i vi sinh v t. Trong tr ng ny th nh ph i ch p nh n v n hnh hm l ng ch t r n th p hn pha long ch t gy nhi m y. Hai l, t c chuy n kh i c a oxy b gi m xu ng. Nguyn nhn l ch oxy ph i c xm nh p vo ch t l ng v c ho tan trong tr c khi n c th c cung c p cho vi sinh v t. C hai nhn t nh h ng tr c ti p n s v n chuy n oxy, l n ng cc ch t r n v t c dng khng kh. T c v n chuy n oxy c c i trn m t n v kh i l ng bn, theo k t q u th c nghi m c a Andrews [ ], th tng theo s tng t c dng khng kh v gi m theo s tng hm l ng cc ch t r n; hm l ng cc ch t r n trn 40% th t c v n chuy n oxy l r t nh v h u nh khng ph thu c t c dng khng kh. T c v n chuy n oxy c c i c tnh theo phng trnh sau y: r o2 max = KLaC (1-w) (9.14) p trong K L = H s chuy n kh i, m/giy a = B m t ti p gip kh- l ng m2 /m3 C = n ng oxy, g/m3 w = Hm l ng ch t r n c a bn, kg ch t r n/ kg n c p = T tr ng c a ch t l ng, g/m3 Theo cc quan st b ng m t th ng c a Andrews [ 180], Joosten v c ng s [190] th m t hi n t ng ph h p v i phng trnh (9.14), l s k t t cc bng kh tng ln theo s tng n ng cc ch t r n. Andrews ghi nh n r ng i v i n c khng ch a ch t r n th s tng t c dng khng kh lm tng s l ng bng kh nhng kch th c c a chng h u nh khng i. K t qu l c s tng b m t ti p gip (a) gi a ch t kh v ch t l ng do lm tng s chuy n kh i. Tuy nhin, v i ch t l ng c n ng ch t r n cao th d ng nh s tng t c dng khng kh lm tng kch th c cc bng kh m khng lm thay i nhi u s l ng c a chng, ngha l khng lm tahy i s k t t . V i m t bn m c chng ta c th th y nh ng bng kh ny v ra b m t bn. M t s tng kch th c bng kh trong i u ki n s l ng chng khng tng th s lm tng i cht b m t ti p gip gi a kh v n c, do d n n s tng nh t c chuy n kh i. S ph c h i sinh h c t nhi m thng qua x l pha bn, th ng wocj ti n hnhf h u nh d dng theo t ng m tng i nh , trnh nh ng kh khn c h u trong vi c khu y tr n v thng kh. Trong h u h t cc qu trnh v n hnh, hm l ng ch t r n c p d ng l t 10 n 40% [199]. Tuy nhin v n th y c cc bo co trong p d ng cc hm l ng ch t r n th p t i 5% v cao t i 50% [192]. V d 9.5. Xc nh m c c a bn 7 Ba trm yard kh i t c o b i x l trong m t n i ph n ng pha bn. t c hm l ng m (w) b ng 0,19g/g t. . .. . ... b ng 2,65g/m2 , v dung tr ng b ng 1,2 g/mL. N u t c x l t ng m 20m3 th l ng n c ph i cho vo m i m l bao nhiu t o bn c 25% ch t r n theo tr ng l ng?; V m t c m c c a bn y l bao nhiu? Bi gi i 1. Tnh kh i l ng cc ch t r n, Ms , trong 20m3 t, d a vo dung tr ng c a t: pb = kh i l ng cc ch t r n = 1,2g/mL = 1.200kg/m3

139 kh i l ng t ng s M s = pbV t= (1.200kg/m3 )(20m3 ) = 2.400kg 1. Tnh kh i l ng n c trong bn: 0,25 = kh i l ng cc ch t r n = M s Kh i l ng bn M s+M w 0,25 M w = (1- 0,25) M s Mw = 3 Ms = 3 (24.000kg) = 72.000kg 3. Xc nh kh i l ng n c c m t lc u trong t. M sw = w M s= (0,19)24.000kg = 4.560kg Ghi nh n r ng kho ng 6% n c dng t o thnh bn th b t ngu n t n c c m t lc u trong t. 4. Xc nh kh i l ng v th tch c a n c ph i cho vo M w cho vo = 72.000kg - 4.560 kg = 67.440 kg V w= M w cho vo = 67.440kg = 67,4m3 pw1.000kg/m3 5. Xc nh m c c a bn pbn pbn = Kh i l ng cc ch t r n + Kh i l ng n c Th tch cc ch t r n + Th tch n c =M s + M w V s +V w V s =M s = 24.000kg = 9,06 m3 ps2,65kg/m3 pbn = 24.000kg + 72.000kg 9,06 m3 + 72 m3 = 1.184kg/m3 = 1,18 kg/L 3.6.6.3 Nhu c u oxy v s thng kh

Nh c p trong chng ny, ph c h i sinh h c pha bn l m t qu trnh ki u kh, do m t trong nh ng thng s v n hnh quan tr ng nh t l n ng oxy ho tan (dissolvel oxygen, DO) m b o cc i u ki n hi u kh bn trong cc h t t, c n pha duy tr m t n ng DO t i thi u l 2 mg/L. Cc thi t b thng kh dng ph bi n th c m t ph n trn c a chng ny.Khng gi ng nh trong cc qu trnh x l n c th i thng th ng, trong cc n i ph n ng dng ph c h i sinh h c pha bn, nhu c u nng l ng dng cho khu y tr n l l n hn so v i nhu c u nng l ng dng choi s thng kh. V i cc bn m c, v n c khu y tr n b ng cc my khu y tr n ki u cnh khu y, th c th c n n cc h th ng khu y v h th ng thng kh tch bi t nhau. Vi c khu y tr n c tc d ng ho tan v pht tn oxy, cng nh lm tng b m t ti p xcgi a ba pha (r n, l ng, v kh). Thng th ng, v i cc huy n d ch m c th c n khu y tr n d c theo tr c cng nh khu y tr n to trn th m i t c s huy n ph ho tri t cc ch t r n. 3.6.6.4 Nhi t Nhi t mi tr ng c nh h ng nh th no n nhi t c a bn trong n i ph n ng? V n c l ch t d n nhi t km nn nh ng thay i nh v nhi t mI tr ng khng gy ra nh ng thay i r r t v nhi t c a bn ang c x l. Tuy nhin, s ph c h i sinh h c pha bn i h i th i gian lu c a bn kh lu nn c th th y s dao ng nhi t bn l khc nhaugi a cc ma. V d , trong m t nghin c u quy m ng ru ng, ti n hnh Canton, MISSISSIPI, M , i v i t nhi m PAH [ ], ng i ta nh n th y m t s tng t c v m c phn hu nh ng ch t ny ma nng so v i ma l nh. Nhi t n i ph n ng dao ng t 25 n 40o C trong cc ma xun, h, thu so v i t 15 n 21o C vo cc ma ng. C th c n ph i kh ng ch nhi t n u vi c x l di n ra trong nh ng i u ki n th i ti t kh c nghi t, ni m nhi t c th c th tr thnh nhn t gi i h n ho t ng c a vi sinh v t.

140

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

3.6.6.5 Cc ch t ho t ng b m t v cc ph gia khc Tc d ng c a cc ch t ho t ng b m t i v i s phn hu sinh h c l i u cn gy tranh lu n, v cn c t ti li u v tc d ng ny. i khi cc ch t y c dng tng c ng s gi i h p v s ho tan c a cc ch t gy nhi m, do tng c ng s phn hu sinh h c. Sau y l nh ng k t qu v nh n xt khc nhau v vi c dng cc ch t ho t ng b m t. Trong m t nghin c u quy m pilot x l t nhi m PAH [ ], ng i ta nh n th y r ng v c a ch t ho t ng b m t Tween 80 khng gy ra b t k s c i thi n ng k no v kh nng phn hu Trong m t nghin c u khc [196], cc tc gi cho r ng s d vi c dng ch t ho t ng b m t khng lm tng s phn hu sinh h c l b i v n c dng d i n ng mixen t i h n (critical micelle concentration, CMC). Tuy nhin, m t n ng cao hn, ch t ho t ng b m t khng i n ly l i c ch s phn hu sinh h c M t s nh nghin c u khc thtin r ng cc ch t ho t ng b m t c ngu n g c sinh h c th c tc d ng tng c ng s phn hu sinh h c t t hn so v i cc ch t ho t ng b m t c ngu n g c cao nhn t o (t ng h p). V d , Castaldi v Ford [185] g i r ng vi c duy tr m t l ng sinh kh i vi sinh v t cao c th d n n s s n sinh m nh m cc ch t ho t ng b m t do vi sinh v t t o thnh. Ng i ta cho r ng cc ch t ho t ng b m t c ngu n g c sinh h c ny tc d ng nh nh ng ch t nh ho, chng tng c ng s gi i h p m t s ch t nhi m k n c hn v a chng vo pha l ng. Cc ph gia khc l nh ng tc nhn oxy ho. Trong m t s tr ng h p chng c a vo bn oxy ho cc phn t ch t gy nhi m c b n cao v do lm cho chng d b phn hu sinh h c hn. Thu c th Fenton l m t v d , g n y n c dng phn hu cc PAH c tr ng l ng phn t cao [184]. Thu c th Fenton m t v d , g n y n c dng phn hu PAH c tr ng l ng phn t cao [184]. Thu c th Fenton, m t dung d ch c a hydro peroxit v cc mu i s t, c dng ti n hnh m t b c oxy ho ho h c d n n s hydroxyl ho cc phn t PAH l n. Nh c p trong cc chng tr c y, s hydroxyl ho i v i vong l b c u tin c a s phn hu sinh h ccc PAH. i v i cc PAH c nhi u vng th s hydroxyl ho th ng b c gi i h n t c phn hu sinh h c. 3.6.6.6 S pht tn cc h p ch t bay hi

l m t v n ng lo ng i c a k thu t x l pha bn, v theo ph i khu y tr n v thng kh lin t c i v i cc n i ph n ng nh di chuy n c th v n ny c kh c ph c b ng cch trang b thm m t b ph n thu th p v x l cc kh th i ra (b hood). Cn i v i ccn i ph n ng in situ th vi c trang b thm nh v y l kh th c hi n v b hood y ph i che ph ln ton b trn n i,m n i ny th l n. H u h t s pht tn cc h p ch t bay hi x y ra tong m t vi ngy u tin c a qu trnh v n hnh, nht l trong khi n p vo n i v kh i ng n. L ng cc ch t h u c bay hi gi i phng ra th ph thu c vocc c tnh v n ng c a chng. Hi u qu kinh t c a vi c che ph cc n i ph n ng l i u cn cha r rng, nh t l n u c n cc ch t gy nhi m h u nh l khng hon ton bay hi. Ch ng h n, c ti li u [194] cho bi t r ng s thot cc kh t qu trnh x l pha bn i v i cc ch t nhi m PAH cng khng km g so v i khi v n hnh cc qu trnh x l v t l hay ho h c khc, nh thiu t hay gi I h p b ng nhi t ch ng h n. 3.6.6.7 S t o thnh b t

y cng l m t v n th ng n y sinh trong khi v n hnh x l pha bn. Theo Glasser v c ng s [187] th nguyn nhn c a s hnh thnh b t c l l do s c m t t nhin c a cc ch t h u c trong m t s lo i t. C th nh gi kh nng t o b t thng qua cc nghin c u x l s b . V n v s t o thnh b t c xu th tr nn nghim tr ng hnn u dng bn x l c m c cao. C th kh ng ch s t o thnh b t b ng cch gi m t c khu y tr n ho c dng cc ch t ch ng b t.

141

3.6.7 M t h s nghin c u
D i y l h s tm t t c a m t nghin c u quy m nh c ti n hnh t i Ohio, m , nh m tm hi u nh h ng c a cc tiu chu n thi t k c l a ch n i v i hi u qu x l t nhi m crosot [187]. Cc thng s thi t k c dng bao g m n ng cc ch t r n, t c khu y tr n, v vi c b sung cc tc nhn phn tn. Nh m t th t c c a ti n x l, tr c h t t c sng lo i b cc h t c ng knh l n hn 0,25 inch. Sau cho n c vo, v bn c c d n qua m t xyclon thu l c lo i b ph n ct ho c s i. Cc n i ln men b ng thu tinh c dung tch 8L, c y kn kh ng ch s pht tn kh. M i n i c my khu y tr n v i t c c th c i u ch nh tu . Tr c my khu y c g n hai b cnh khu y : b cnh khu y pha d i t o ra s khu y to trn, v b cnh khu y pha trn t o ra s khu y d n xu ng pha d i. Khng kh c a vo ngaybn d i cnh khu y d i phn b th t u oxy vo ch t l ng. Dng khng kh y c i u ch nh sao cho n ng oxy ho tan c gi t nh t m c 2mg/L. Cc n i ln men c v n hnh trong th i gain 10 tu n l ,v c th nghi m v hai n ng ch t r n: 10 v 30%. Gi tr trung bnh c a n ng PAH t ng s ban u c a bn 10% ch t r n l 1.750 ppm, v c a bn 30% ch t r n l l 2.047 ppm. m i n ng ch t r n th th nghi m hai t c khu y: m t t c cao v n t t c th p. T c cao ti a v i bn 10% l 650 ppm, i v i bn 30% ch t r n l 900 ppm. t c th p i v i c hai la i bn l 200 ppm. M t tc nhn phn tn (Westvaco Reax 100M) cng c th nghi m v cc k t qu x l kh nng lm gi m s t o b t c tm t t nh sau: - N ng cc ch t r n trong bn d ng nh c nh h ng m nh n t c lo i b v n cc n ng cu i cng c a cc PAH trong t cu c a th i k 10 tu n l . H u h t s lo i b di n ra trong 7 ngy x l u tin. bn 10% ch t r n, cc n ng PAH t ng s c gi m kho ng 74%, so v i s gi m 82% bn c 30% ch t r n. Trong c hai tr ng h p th th y cc PAH c 2 n 3 vng b b lo i b nhi u hn cc h p ch t c 4 n 6 vng (90% so v i 64 n 75%). - N ng cc ch t r n trong bn cng nh h ng t i ng h c c a qu trnh lo i b . bn c 10% ch t r n th s lo i b PAH ti p di n su t th i k th nghi m, n ng PAN t ng s gi m 50% trong kho ng t ngy th 21 n ngy th 70, v n ng cu i cng t m c kho ng 170 ppm. Trong khi bn 30% ch t r n th ton b s lo i b PAH di n ra trong 21 ngy u tin, v sau khng c s gi m ng k n ng PAH. cu i th i k 10 tu n l , PAH v n t n t i dai d ng n ng kho ng 300 ppm. - Cc t c khu y d ng nh khng nh h ng g n s lo i b PAH. - Vi c a ra tc nhn phn tn vo khng lm gi m s t o b t v cng khng lm tng s lo i b PAH. S t o b t c kh ng ch t t hn b ng cch gi m t c khu y ho c s d ng ch t ch ng b t. Cu h i 1. 2. 3. 4. T o sao anh/ch ngh r ng s phn hu trong bn c 30% ch t r n d ng l i sau 21 ngy? Thnh ph n c a . . ... ch t th i c th nh h ng n s phn hu nh th no? T c khu y c th nng cao s phn hu sinh h c nh th no? i u g x y ra i v i v i sinh kh i t bo trong th i gian nghi m?

3.6.8 Nh ng p d ng

quy m ng ru ng

Trong khi c r t nhi u ti li u tham kh o v x l pha bn quy m phng th nghi m v quy m pilot nh , nhng l i r t t ti li u v cc v n hnh quy m ng ru ng. Sau y l hai trong s r t t cc x l pha bn quy m ng ru ng c Coover v c ng s cng b [186]. Trong cng trnh x l th nh t, x l pha l ng /rn c p d ng nh m t ph n c a qu trnh x l nh m ph c h i ba th a t ch a bn d u m t i m t t ng l ni l c d u, SugarCreek, Montana, M . M t th a t trong s , dung tch 19.000m3 , c dng nh m t n i ph n ng pha l ng/r n, trong khi m t th a khc th c dng nh m t nI x l t dng lm n n. N i ph n ng pha bn in situ c l p cc my tr n v my thng kh g n. . .. v c v n hnh theo ki u t ng m . M i m ko di t d i 60 n 90 ngy lm gi m c 66% cc n ng d u v m . M t khi t n m t l ny, cc ch t r n c lm l ng, sau chng c bm vo m t tr m x l t c th x l sinh h c thm n a. Khng c k t qu chi ti t no n a c thng bo thm sau .

142

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Trong cng trnh x l th hai,. . .. . . quy m pilot 1 tri u gallon c . . ...trn bn d u m l y t mt th a t tr m l c d u t i Gulf Coast, M . M t b lm l ng trong b hoang, ng knh 47m, c dng lm n i ph n ng sinh h c. su b g n thnh b v gi a b l 2,7m v 4,3m, theo th t . Bn c. . .. t th a t ni trn v n p vo n i ph n ng trong su t 5 ngy. Hm l ng cc ch t r n c a bn c kh ng ch m c kho ng 10%.Sau cc my thng kh v my tr n . . ... c l p t, nhng s thng kh c b t u. . ..., trong th i gain ba ngy, gi m thi u s thot cc ch t d bay hi. Vo lc b t u khu y tr n, ng i ta a vo n i ph n ng 83m3( 22.000 gallon) bn ho t tnh l y t tr m x l n c th I c a c s l c d u. N i ph n ng c v n hnh nh m t n i n c ki u t ng m trong th i gian 8 tu n l . Cc thng s v n hnh c nu trong b ng 9.3 B ng 9.3. Cc thng s v n hnh trong qu trnh ph c h i sinh h c b ng n i ph n ng pha bn quy m pilot C : N : PNhi t , o CpHT c tiu dng oxy, mg/LphtS l ng t bo vi sinh v t, CFU/mL 100 : 2 : 0,220 255,80,2104 -108

B ng 3.11

H u h t s phn hu sinh h c trong h th ng di n ra trong 2 tu n l u tin. Nh ng v n n y sinh trong v n hnh h th ng ny c thng bo l s t o b t (m t l p d y 10 - 25cm) trong su t th i gian ho t ng, v s sa l ng v t li u xu ng y n i (kho ng 25% ch t r n, vo cu i th i gian x l).

3.6.9 S cn nh c tr c khi p d ng
Tr c khi p d ngphng php x l pha bn, c n cn nh c nh ng u v nh c i m sau y c a n: Trong tr ng h p x l ch t th I c h i theo phng php x l pha bn th ni chung s cn t th i gian hn v t di n tch hn so v i x l theo ki u lm t. i u ny c ch ng t trong m t nghin c u chuyn su v so snh t c , c th c hi n v i v t li u b nhi m pentaclorophenol v creosot [198]. Cc h th ng x l pha bn cng c kh ng ch t t hn so v i cc h th ng khc dng x l t, v v th x l pha bn c th l cng ngh ph c h i sinh h c c hi u qu nh t. X l pha bn pht th i ra nhi u kh do s khu y tr n m nh v thng kh m nh, v th phng php ny c th s khng c l a ch n x l t b nhi m cc ch t h u c d bay hi. X l pha bn mang tnh c gi i ho cao (do cc ho t ng ti n x l, khu y tr n, v thng kh), do v y i h i chi ph cao cho thi t b v n hnh, v c th gi m chi ph b ng cch p d ng x l pha bn nh m t b c s b tr c khi th i b t, ho c b ng cch p d ng n theo ki u bn lin t c.

3.7 Ph c h i sinh h c pha r n8


3.7.1 Cc thng s thi t k
3.7.1.1 M u Nh c p ph n trn, b n thn t nhi m ho c bn nhi m khng ph i l m t mi tr ng t t cho vi c ng tr n. V d , n khng cung c p nguyn li u d phn h y sinh ra nhi t cho ng . Cc ch t th i c h i th ng khng d b phn h y. Nh v y ch t th i nhi m th ng c tr n v i ch t h u c d b phn h y v i t cch l m t ngu n sinh ra nhi t [159]. Cc ch t n th ng c cho vo ng c i thi n c u trc c a t, tng x p, lm cho khng kh d xm nh p. Vi c cho ch t n vo l c bi t quan tr ng i v i nh ng lo i t ch a nhi u st v bn,
8 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59427/1.1/>.

143 ho c v i bn v cc lo i t bo ha - khng kh kh xm nh p vo do khng c ho c thi u cc l ch a y khng kh. i u quan tr ng l c n ch n cc ch t n no c kh nng h p ph m t ph n m th a v t o ra nh ng l ch a khng kh li n nhau. V d , c th b sung v bo g vo bn c ng theo t l 2:1 theo kh i l ng, khi y gi m c m t 78% xu ng cn 60% v t o nn thong kh c n thi t [141]. Thng th ng, m t v t li u c th v a c dng lm ngu n nhi t, v a l ch t n. i khi nhi u ch t c dng ph i h p thnh nh ng ch t b sung vo t. Cc v d v nh ng ch t c dng b sung vo t trong cc tr ng h p ng tr n khc nhau c k trong b ng 8.4. Trong h u h t tr ng h p, cc ch t b sung vo t cng c dng nh m t ngu n vi sinh v t kch thch s phn h y sinh h c. Trong nh ng tr ng h p ny khng c n ph i c th t c ring c y vi sinh v t. Cc lo i nguyn li u c dng lm ch t b sung vo t s c th o lu n trong cc ph n sau y. B ng 8.4. Cc lo i ch t b sung c dng trong cc tr ng h p ng khc nhau

Qu trnh

Cc ch t c b sung Phn , 10% kh i l ng H n h p c a rm, v bo, v v cy thng ( c c y b ng m c tr ng ), 5% tr ng l ng kh Rm/phn chu ng : 47%,C linh lng : 38%,Th c n c a ng a : 12%, kh i l ng Phn t t v n: 20%Phn g ty : 5% H n h p c a: c n s a, v bo, b th i t khoai ty, v c linh lng: 70%

Lo i t Cc lo i Bnh th ng

Ti li u 168 154

Bn c a h

177

Bnh th ng Bnh th ng

131a 131a

B ng 3.12

3.7.1.2 Ngu n nhi t t khi ch t gy nhi m c n phn h y c m t n ng cao sinh ra nhi t th a trong ng . V th , trong h u h t cc qu trnh phn h y sinh h c theo ki u ng tr n, ng i ta ph i b sung m t ngu n nhi t. V t li u dng lm ngu n nhi t ph i c hm l ng cao v ch t h u c d phn h y sinh h c. Cc v t li u hay dng l: phn chu ng (v d phn g, phn ng a), cc ch t th c v t (thn v l cy), v ch t th i cng nghi p th c ph m (v d r ng). S phn h y sinh h c ch t h u c trong ngu n nhi t t o i u ki n cho vi sinh v t trong ng sinh tr ng m nh, trong c cc loi phn h y ch t gy nhi m m ta c n phn h y. Trong m t s tr ng h p, ngu n nhi t cn ng th i ng vai tr c a m t ng c ch t (cosubstrate) t c m t ng ch t trao i (cometabolite) c n thi t cho s phn h y ch t gy nhi m ch v n kh ho c khng b phn h y sinh h c. T l C : N l i u c n c xem xt khi th c hi n b sung ngu n nhi t. T l y khng c qu 20 ho c 25. T l C : N c a m t s ch t th i c qu t Nit th c th khng c vi sinh v t s d ng tri t , do nhi t sinh ra trong ng l khng . V th , n u ngu n nhi t c dng c qu nhi u Cacbon, th c n thm m t ngu n Nit. Vi c ch n ngu n nhi t no th ph thu c vo gi c v vo m c d i do c a cc nguyn li u y. B ng 8.5. T l C : N c a m t s ch t th i c dng lm ngu n nhi t

144

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

Ch t th i Mn ca Rm la m Rm y n m ch Phn ng a Phn b Phn gia c m C v n Cy ngoi h u Bn ho t tnh N c ti u


B ng 3.13

C:N 200 500 128 150 48 25 18 15 12 15 11 12 6 0,8

3.7.1.3 Ch t n Ch t n, m t khi c tr n vo ng , c tc d ng lm cho t c x p, khng b nn ch t, do tng thong kh cho t. t cng x p th cng d thot n c, v do m c th gi m, v i u lm h i t i cc ho t ng c a vi sinh v t. V v y, ng i ta thch dng m t ch t n no ht n c, duy tr c m cao ng th i h n ch s nn ch t c a t, v t b phn h y [167]. Nh ng ch t n hay c dng l rm, c kh, tr u, cc nguyn li u th c v t c s i khc, v bo, v cc v t li u t ng h p tr. Cc l p xe c c c t hay x nh c th cng c dng; chng khng b phn h y, nhng khng c tnh ht m v khng c nhi u c u trc. Cng c th dng cc b th i l y t m t ng k t thc. Khng nn dng gi y lm ch t n, v khi b t n th ng b t vo nhau. C th dng nhi u l n m t s ch t n, gi m b t l ng ch t th i vo mi tr ng, v cng l m t cch a cc vi sinh v t c thch ng vo cho l n phn h y sau. Nh ng ch t n c th s d ng nhi u l n l v bo, b th i t ng , m nh v n l p xe c b ng cao su v.v. . . Tuy nhin, c th s d ng l i cc ch t n y, phn xong (compost) c n ph i c sng, v th t c ny tiu t n nhi u nng l ng v th i gian, ng th i c th lm pht tn cc bng kh nh li ti trong c th ch a cc h p ph n c h i. 3.7.1.4 V t li u c y Chng ta bi t r ng nhi u loi vi sinh v t trong t c kh nng chuy n ha hydrocacbon c a d u m , cc dung mi khng halogen ha, v nhi u ha ch t nng nghi p. Cc vi sinh v t th a mn cc tiu ch c a v t li u c y dng cho s ng tr n th ng c m t trong t, trong ngu n nhi t, v trong ch t n. Tuy v y, bn c ng v n th ng c a vo ng nh m cung c p thm vi sinh v t v rt ng n th i gian thch ng. Vi c s d ng l i b th i ra t cc ng xong cng l m t phng php t t c y vo cc ng . Ngoi nh ng v t li u c y nh trn, c khi cn c n n nh ng v t li u c y c bi t, c nui tr c trong phng th nghi m. l nh ng tr ng h p chng ta bi t ch c ch n r ng ch t gy nhi m ch ch c th b phn h y b i m t nhm nh cc vi sinh v t. V d , trong m t x l quy m ng ru ng t i Ph n Lan [154], ng i ta c y n m m c Phanerochaete chryosporium phn h y sinh h c m mn Clorophenol trong m t lo i t nhi m. N m tr ng ny l m t h enzym c bi t c kh nng oxy ha r t nhi u ch t gy nhi m h u c v n ch b phn h y sinh h c k kh m t ph n, theo cch khc. N m ny tr c h t c cho m c trn m t h n h p g m rm, v bo, mn ca, v v cy thng, t o ra m t mi tr ng ch a lignin t nhin. Sau khi n m m c t t, h n h p ny c tr n vo t nhi m v i t l 5% theo tr ng l ng kh. Sau 24 thng, n ng Clorophenol gi m t m c 200 xu ng cn 30 ppm. i u ng ng c nhin

145 l, thng th ng nhi u loi vi khu n c kh nng phn h y Clorophenol, th m y ph i c n n m t loi c hi u. C l trong tr ng h p ny th cc i u ki n mi tr ng no chi ph i. 3.7.1.5 Thnh ph n ng Thnh ph n ng l m t nhn t quan tr ng c n ph i c xem xt trong thi t k ng . C n ph i tm c thnh ph n h p l nh t c a h n h p trong ng cho qu trnh phn h y trong di n ra hon h o, v i t c nhanh v m c tri t nh t c th . G n nh bao gi cng ph i ti n hnh cc th nghi m quy m phng th nghi m ho c quy m pilot xc l p thi t k t i u. M t thi t k t i u th ng c t l tng i cao c a cc ch t b sung, tng x p c a t, khng kh c phn b t t hn trong ng , tng kh nng gi n c, v do c c s phn h y sinh h c t t hn. i u ny c bi t ng cho cc t ch a nhi u st. Tuy nhin, n u cng cho nhi u ch t b sung th l ng t c x l trong m t m ( t) cng t, v di n tch t c n cho vi c x l cng nhi u, ho c th i gian x l ton b t nhi m cng di. M t s nghin c u trong phng th nghi m v x l t nhi m diesel [170] cho bi t r ng kh i l ng phn tr n (compost) cng nhi u (trong h n h p t compost) th ho t ng vi sinh v t cng m nh, v s lo i b hydrocacbon cng hi u qu . Hi u qu x l t t nh t t c t l t : phn b ng 2 : 1 (theo tr ng l ng kh), cn hi u qu th p nh t ng v i t l 16 : 1. M t nghin c u khc quy m phng th nghi m i v i t st b nhi m ch t di t c Dicamba (axit 3,6-dicloro-2-metoxibenzoic) cng thu c nh ng k t qu tng t [138]. Cc h n h p compost ch a 41% ch t b sung theo tr ng l ng (35% v bo v 6% phn b) c th i k ti m pht (lag period) ng n hn, c t c phn h y nhanh hn, m c lo i b l n hn, v m c khong ha l n hn, so v i cc h n h p ch ch a 10,8% ch t b sung (4,5% v bo v 6,3% phn b). M t khc, c nh ng th nghi m quy m pilot cho th y r ng vi c b sung ch t n v b sung dinh d ng ch c t hi u qu c i thi n kh nng phn h y ch t nhi m [152]. Cc ch t n c l a ch n trong th nghi m ny bao g m: b th i th c v t bm nh , rm la m, v bn t nh my l c d u, m i lo i c tr n vo t v i 2 t l khc nhau. Chng c dng x l t nhi m b i ch t th i t nh my l c d u v d u th, t n ng t nm 1920. M i lm ng c d ng ln v i nh ng c u hnh khc nhau, v c v n hnh trong th i gian 45 tu n. K t qu l, m c lo i b TPH trung bnh kho ng 55% t t c cc ng, trong khng c s khc bi t c ngha gi a cc cng th c x l khc nhau. Nguyn nhn chnh c th l ch t gy nhi m b bi n i do th i ti t kh h u m tr nn kh c vi sinh v t s d ng. Nhn t lm h n ch kh nng phn h y sinh h c i v i cc ch t gy nhi m trong tr ng h p ny khng ph i l ho t ng c a vi sinh v t m l s bi n i c a cc ch t gy nhi m: chng tr nn khng s d ng c i v i vi sinh v t t c tr nn b n v ng. C s gi m kh nng c s d ng c a ch t gy nhi m l do s h p ph m nh vo st v cc b m t bn c n, do s lin k t cc ha ch t vo cc ch t h u c c a t v c a mn, cng nh do chng c gi trong cc l nh (micropores) 3.7.1.6 m

cho qu trnh composting di n ra hon h o th i u thi t y u l ph i duy tr m t m thu n l i cho sinh tr ng c a vi sinh v t. i u ny tng t nh i v i qu trnh lm t. Trong qu trnh lm t, nh c p trn, v i m t i u th c cc kho ng khng c a cc l ch a y khng kh cho php di n ra ho t ng hi u kh; m t i u ny c bi u th b ng ph n trm (%) so v i tr m ng ru ng. Cn trong qu trnh composting, m t i u c o b ng % c a kh nng gi n c c a h n h p trong ng . Do c cc ch t n c a vo ng m kh nng gi n c c a h n h p compost th ng cao hn so v i tr m ng ru ng c a t khng c b sung ch t n. m t i u cho ho t ng c a vi sinh v t trong h n h p compost c a t l vo kho ng 60% kh nng gi n c c a n [170]. m cao hn th th lm gi m ho t ng vi sinh v t do lm gi m cc l ch a y khng kh. Cn m th p hn th cng gy h u qu tng t , nhng l do n lm gi m tnh d s d ng c a ch t gy nhi m. Ni chung th m t i u thay i ty tr ng h p c th , v ph thu c vo thnh ph n ng cng nh b n ch t c a mi tr ng ho t ng c a vi sinh v t phn h y (hi u kh, k kh, vi hi u kh), v dao ng trong kho ng t 50 n 80% kh nng gi n c.

146 3.7.1.7 S

CHNG 3. VI SINH V T V X sinh nhi t trong cc ng

L MI TR NG NHI M

Do ho t ng trao i ch t c a vi sinh v t tham gia phn h y cc ch t h u c m sinh ra nhi t trong ng . T c sinh nhi t l n hn t c thot nhi t, nn khi ho t ng trao i ch t b t u di n ra th nhi t trong ng cng tng d n ln, nh bi u di n trn hnh 8.3. Hnh 8.3 . S thay i nhi t theo th i gian trong qu trnh ng tr n. th bi u di n nhi t theo th i gian trong ng hnh 8.3 cho th y b n giai o n: ti m pht, logarit, cn b ng v gi m. Giai o n ti m pht ny trng h p v i s thch ng c a vi sinh v t trong ng . Sau nhi t tng ln v i t c logarit cho t i khi t gi tr c c i, gi nguyn gi tr y m t th i gian r i gi m xu ng. N u nhi t ng tng ln n ph m vi nhi t c a b n a nng ( >45 C ) th s di n ra nh ng thay i l n trong qu n x sinh v t. Nh ng vi sinh v t no khng ch u c nhi t cao th s ch t ho c t o thnh bo t , cn cc vi khu n a nng th c tng c ng v tr nn chi m u th . N u nhi t c php tng ln n trn 55 ho c 60 C th vi khu n a nng b nh h ng, v ho t ng c a chng s gi m. Thng th ng, cc ng c v n hnh sao cho nhi t c a chng n m trong kho ng a m ( 30 n 40 C ) ho c trong kho ng a nng ( 50 n 60 C ). Vi c l a ch n kho ng nhi t ny hay khc c d a trn kh nng cung c p v t li u dng lm ngu n nhi t v i chi ph v a ph i. Trn th hnh 8.3 ta th y r ng trong nh ng i u ki n cho no , nhi t c a ng s gi m xu ng sau m t th i gian no . S gi m nhi t ny c lin quan n s gi m cung c p ch t dinh d ng v s gi m tng ng c a ho t ng vi sinh v t. Di n bi n nhi t nh trn hnh 8.3 th ng c ng d ng theo di ho t ng bn trong m t ng , nh t l cc tr ng h p ng x l bn c ng. Khi ng ngu i i v nhi t bn trong n g n b ng nhi t xung quanh th c th coi nh nh ng chuy n ha m nh m c a qu trnh k t thc. Ngoi ra, m t ng cn c nh ng bi u hi n khc ch ng t n k t thc ho t ng m t cch c hi u qu qua nh ng thay i v k t c u v mi c a n. Vo lc qu trnh b t u th ta th y mi kh ch u b c ra t bn c ng ho c phn chu ng c a vo ng lm ngu n nhi t, cn khi qu trnh k t thc th phn (compost) c mi r t gi ng v i mi c a t v n. C u trc c a h n h p cng chuy n t d ng l n nh n v d ng s i sang d ng m n v ng nh t hn. Nh ng thay i v k t c u v mi ny u l k t qu c a s phn h y sinh h c ch t h u c. Cu i cng, s chuy n i v t ch t c a ng t d ng r n sang d ng kh lm cho kch th c ng nh i l m t bi u hi n khc n a ch ng t r ng ng ang k t thc ho t ng c hi u qu c a mnh. Ty thu c vo l ng ch t h u c c tr n v i t a vo ng m kh i l ng c a ng c th gi m kho ng 40% [148]. 3.7.1.8 Bi ton v hi u su t c a m t ng M t ng x l bn nhi m pyren (pyrene) n ng 20.000 ppm c tr ng l ng 2500 kg. ng c lm sao cho bn chi m 25% kh i l ng c a h n h p compost. Qu trnh x l g m hai giai o n, giai o n thu n ty ko di 40 ngy v giai o n o x i (trong ng c o x i nh k) ko di 90 ngy. N u th i gian chu k bn h y c a pyren trong giai o n thu n ty l 30 ngy v trong giai o n o x i l 55 ngy, v n u kh i l ng compost gi m i c d tnh l 30% trong giai o n o x i th n ng cu i cng c a pyren trong ng s l bao nhiu? Bi gi i 1. Tm n ng pyren c s n lc u trong ng :

147

Hnh 3.45

1. Tm s gi m n ng pyren, d a trn t c phn h y trong giai o n x i: - Trong giai o n thu n ty: ln (0,5) = - k (30 ngy) k = 0,023 m i ngy Sau 40 ngy n ng pyren l :

thu n ty v giai o n o

- Trong giai o n o x i : ln (0,5) = -k (55 ngy) k = 0,013 m i ngy Sau 130 ngy, n ng c a pyren l :

148

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

3. Tm n ng cu i cng trong ng :

K t qu ny cho th y s gi m th c s n ng pyren l khng nhi u l m.

3.7.2 Cc ki u h th ng
3.7.2.1 M u

ng tr n

Ba ki u h th ng ng tr n c s d ng r ng ri l: lu ng, ng tnh, v n i ph n ng kn. Cc lu ng v ng i khi cn c g i l cc h th ng m c dng r ng ri hn cc n i ph n ng kn. Trong cc h th ng m , nguyn li u c n c ch t thnh ng trn m t n n khng th m, ch ng h n b ng b tng ho c nh a ng. Ng i ta th ng t m t l p lt b ng polyetilen (polyethylene) ln trn m t n n tr c khi ch t ng nguyn li u, m b o ch c ch n r ng cc ch t gy nhi m hon ton khng r r xu ng t qau cc k n t c th c c a n n. Cc h th ng ki u lu ng v ki u ng tnh th khc nhau nhi u v bi n php thng kh. Trong v n hnh cc lu ng, ng i ta thng kh cho chng b ng cch o x i h n h p , b ng tay ho c b ng my. Cn i v i cc ng th ng i ta p d ng s thng kh c ng b c. M t h th ng cc ng d n kh c c nhi u l nh d c theo thnh ng c t n m trn n n c a ng (hnh 8.4), v s thng kh c th c hi n nh p su t dng ( y khng kh qua ng d n) ho c nh p su t m (t o chn khng trong ng d n). Trong m t h th ng ng (cn g i l h th ng trong bnh ch a) th h n h p c t vo trong m t n i ph n ng ng kn, trong s tr n v s thng kh c ti n hnh b ng cch khu y o v thng kh c ng b c. Hnh 8.4 . S m t ng tnh c thng kh 3.7.2.2 Lu ng l ki u ng tr n n gi n nh t trong ba ki u nu nguyn li u em trn m t n n khng th m. ph n trn y. Lu ng l nh ng ng di c a

149 Kch th c c a lu ng c nh h ng nhi u t i hi u su t . duy tr nhi t cao bn trong lu ng th lu ng ph i l n, sao cho nhi t sinh ra do trao i ch t v t qu l ng nhi t m t i cc b m t ngoi c a lu ng. Ti t di n ngang c a lu ng cng l n th t l b m t so v i kh i l ng cng nh , do v y l ng nhi t c gi trong lu ng cng nhi u [151]. Nhi t c a lu ng c th c kh ng ch b ng cch o x i lu ng, v thao tc ny cng cn l m t cch thng kh n a. B r ng c a lu ng th ng t 3 n 4m, cn chi u cao th c th t i 1,2 ho c 1,5m [136]. i khi cc lu ng c chi u r ng t i 6m [131a]. Mu n cho h n h p bn trong lu ng c c u trc ng nh t hn, v do t c s phn h y sinh h c t t hn th cc nguyn v t li u dng th ng ph i c tr n k v i nhau tr c khi chng c thnh lu ng hay ng. S tr n s b ny l c bi t quan tr ng n u c dng cc ch t dinh d ng v cc ch t b sung khc cho lu ng . Cc ch t dinh d ng v cc ch t b sung ha tan c th c a vo lu ng cng v i n c b sung m b o m t s phn b ng u bn trong lu ng. N u ch t dinh d ng c a vo cng v i n c t i th c th b h n ch do s di chuy n c a ch t l ng trong kh i ch t c . i khi nguyn li u em c tr i u thnh cc l p, sau c tr n v i nhau t o thnh lu ng. V d t i cn c khng qun Seymour Johnson B c Carolina, m t h th ng lu ng c thi t l p g m 5 l p. M t l p g m m nh v n cy v c c t y c a lu ng b o v n n kn kh i b h h i do cc my mc n ng pha trn. M t l p t nhi m c ln trn , r i ti p theo l m t compost, v sau l m t l p phn g ty c dng lm ngu n nhi t. L p compost chi m kho ng 10% kh i l ng ng (lu ng), cn l p phn g ch chi m kho ng 5%. Thng kh cho lu ng Bi n php thng kh no s c p d ng cho lu ng , i u chi ph i ph n no kch th c c a lu ng s p xy d ng. Vi c tr n b ng my l ph bi n, trong s d ng my . . .. . .. . .. . .. . .. . .... . .. . ....(front-end loader) ho c my . . .. . .. . .. . .... . .. . .(turner). My . . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . ..l khng t b ng my kia, nhng hi u qu tr n ph thu c vo th i gian m ng i v n hnh my dng tr n u lu ng. Cn my .......................th c kh nng leo ln lu ng o v tr n trong lc n di chuy n theo chi u di lu ng, do v y k t qu tr n v thng kh l t t hn. Vi c o x i nh m m c ch tr c h t l thng kh cho lu ng , sau c th l k t h p v i vi c lm thot nhi t gi m nhi t c a lu ng. Do v y, ty theo m c ch c a vi c o x i m t n su t o x i l khc nhau. S phn b nhi t trong lu ng c trnh by trn hnh 8.5. S chnh l ch nhi t gi a cc ph n trong lu ng v kch th c c a m i ph n ph thu c ph n no vo t n su t o x i. Vi c o x i gp ph n lm thay i s phn b nhi t trn y, sao cho nh ng l p ngoi v n c nhi t th p s c o vo bn trong c nhi t cao hn Hnh 8.5. S s phn b nhi t th ng th y bn trong m t lu ng M t l i ch n a c a vi c o x i l gp ph n tr n u cc ch t gy nhi m v i cc ch t b sung vo t, do chng c cung c p t t hn cho cc vi sinh v t phn h y. T n su t o x i lu ng, theo U.S.EPA [176] l m i ngy m t l n, cn theo Seller v c ng s [168] th ch l m t thng m t l n, th m ch khng c n o x i su t qu trnh . Nh ng lu ng ho c ng khng c o x i i khi c coi l c s thng kh th ng duy tr i u ki n hi u kh. S thng kh th ng l k t qu c a s chnh l ch nhi t gi a bn trong v bn ngoi lu ng ho c ng : do s chnh l ch ny m c dng thng kh i lu vo v ra kh i lu ng ho c ng . S thng kh nh v y ph thu c vo x p c a lu ng hay ng (kho ng r ng ch a khng kh) v vo su c a ng , nh nu trong hnh 8.6. L p ngoi cng do ti p xc v i kh quy n nn c n ng oxy cao hn so v i l p su nh t ni thi u oxy nh t. N u lu ng ho c ng c kch th c qu l n th oxy khuy ch tn xuyn qua cc l p ngoi s b tiu dng h t tr c khi n c th t i cc l p su pha trong. Hnh 8.6. S phn b oxy bn trong m t lu ng khng c o x i th ng xuyn. Kh nng khuy ch tn r t h n ch c a oxy vo bn trong m t ng l n nh v a trnh by, c th th y r t r trong m t x l quy m ng ru ng sau y [130]. Trong x l ny, m t lu ng r ng 12m, cao 2,5m, v di 26m, c xy d ng x l t nhi m etylbenzen (ethylbenzene), styren (styrene), v nh ng hydrocacbon khc c a d u m . tng c ng s thng kh th ng, ng i ta t b n ng d n khng kh trn n n c a lu ng, v thm ba ng n a vi vo lu ng su 1,5m tnh t b m t lu ng. Sau , ph lu ng b ng m t l p v bo d y 20mm. Sau 168 ngy x l, n ng c a c hai ch t ny gi m t m c cao l 2.190 v 365 ppm, theo th t , xu ng cn d i 1ppm, bn trong l p 80cm trn cng. N ng t ng c a

150

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

cc hydrocacbon gi m t m c cao 30.000 ppm xu ng g n 1000 ppm cng su. Tuy nhin nh ng su qu 80cm th n ng ch t gy nhi m gi m khng ng k . Nhi t trung bnh c a lu ng trong nh ng thng ma ng l nh l 15 C trong khi nhi t c a khng kh xung quanh lu ng l d i -10 C. Nh v y, cc k t qu ny d ng nh cho th y r ng oxy ch khuy ch tn vo n l p trn cng c a lu ng. Che ph cc lu ng Thng th ng, cc lu ng c lm ngoi tr i nn c n ph i che ph chng duy tr nhi t bn trong, gi m thi u s bo mn do gi, v ngn c n s bo ha n c ma. Ma cn nguy hi m ch , n c ch y ra t cc lu ng ho c ng b ma th c ch a cc ch t gy nhi m. Cc l p che ph cng c n thi t n u c nguy c v s lan t a vc VOC c h i. Ch trong nh ng tr ng h p cc lu ng c lm bn trong cc nh kho ho c cc ki n trc tng t (t n d ng) th m i khng c n che ph lu ng. V t li u che ph lu ng th ng l v t li u t ng h p, nh polyetylen d y, ho c v t li u h u c, nh v bo ho c compost. 3.7.2.3 ng tnh

ng tnh khc v i lu ng bi n php thng kh cho n. y, v t li u em c ch t bn trn m t h th ng ng d n kh c c nhi u l nh thnh v thng v i my nn kh ho c my ht chn khng. Nh v y s thng kh cho ng tnh c th t c nh p su t dng (thng kh c ng b c) ho c p su t m (t o chn khng). Ng i ta a dng p su t m v theo cch ny th s lan t a c a cc ch t bay hi c gi m thi u v cc kh ra kh i h th ng c th c x l ring r (xem chng 10) ho c c oxy ha c xc tc. Vi c ti tu n hon kh thot ra cng c th c hi u qu , trong ng tnh, chnh n, ng vai tr c a m t mng sinh h c. Tuy nhin s thng kh theo ki u p su t m c th khng c dng nh ng vng c kh h u qu l nh. Khng kh l nh b ht vo trong ng tnh s lm gi m nhi t trong , nh t l nh ng l p ngoi. Trong khi th x l theo ki u p su t dng lm cho ng nng ln, do khng kh nn a vo b nng ln r i. ng tnh th ng c kch th c l n hn lu ng v n c thng kh khng c n o x i. Thng th ng, cc ng tnh c chi u cao t i 3m (b ng 8.6), c khi cao t i 6m [136]. Nh ng ng cao vi mt i khi c g i l cc ng sinh h c (biopiles) (hnh . . .). Trong cc ng l n th h th ng ng d n c th c t nh ng cao no (thay v t y), m b o s thng kh, s cung c p m v cung c p ch t dinh d ng. Nh ng ng nh hn th th ng c t i n c nh cc ng d n ho c vi n c t b m t ngoi c a ng. B ng 8.6. Cc c tnh c a ng tnh trong m t s cng trnh x l

Kch th c ng , m R ng 30 Cao 2 Di 50

V t li u che ph / lt Lt, HDPE

Ki u thng kh Dng

Nh n xt ng c c y m c tr ng Ph n che ph c khung PVC

Ti li u 154

16,5

2,4

16,5

HDPE 9mm

Am

163

xem ti p

trang sau

151 9,1 3,0 24,4 3 l p ch t d o 6mm Am ng d n c vi cao 1,2 v 2,1m, v t c nh cc ng ht hi 75% c ra tu n vo ng a kh c ti hon trong . 168

5,5 12

1,6 2,5

9,1 26

Mn ca L p v bo 0,3m, r i l p ph trn cng b ng PE d y 20mm


B ng 3.14

Am Am

177 130

Hnh . . . Cc ng sinh h c x l kho ng 15.200 m3 t nhi m hydrocacbon t cc b ch a ng m [243] Thng kh cho ng tnh Dng khng kh i vo ng tnh khng nh ng l ngu n oxy m cn gp ph n kh ng ch nhi t c a ng . V th vi c t cc ng d n c c l v l ach n t c thng kh c coi l nh ng y u t thi t k quan tr ng trong x l theo hnh th c ng tnh. Cc ng d n n n ng lun lun c vi vo m t l p v t li u c th m cao nh s i, ct, v bo, ho c compost. Trn hnh 8.4a v 8.6a cho chng ta th y cc ng d n ang c l p t trn n n cc ng . Hnh 8.4a. Chu n b n n cho m t ng sinh h c x l t nhi m hydrocacbon d u m . M t m ng l i cc ng d n vi c l p t cung c p oxy cho cc vi sinh v t phn h y. Hnh 8.6a. H th ng thng kh cho cc ng sinh h c m t nh my l c d u. Cc ng d n kh c c l p b c ngoi ngn ng a r r v gi nhi t trong th i ti t l nh. T c thng kh khi v n hnh ng ph i ph h p v i ho t ng vi sinh v t ang di n ra trong ng. Khi qu trnh x l b t u v ho t ng vi sinh v t tng t c, nhu c u oxy l cao, nhi t tng tng i nhanh, th c n thng kh v i t c l n. Cn khi qu trnh x l di n ra, n ng cc ch t h u c gi m, ho t ng vi sinh v t gi m, nhu c u oxy gi m, nhi t gi m, th cng ph i gi m t c dng khng kh. C ba ki u thng kh cho ng tnh, ty theo t c thng kh [160]: a, T c c nh Theo ki u ny, t c thng kh l khng i, v ng i ta kh ng ch l ng khng kh i vo ng theo m t ch b t-t t c nh. V d , cho my thng kh ho t ng trong 6 pht r i cho d ng trong 18 pht. Nh c i m chnh c a phng php ny l ng c th b thng kh qu m c , do cng b lm ngu i i, lc b t u x l - khi ho t ng vi sinh v t cha m nh; v c th b thng kh cha , v sau - khi ho t ng vi sinh v t v do nhi t ng t m c c c i. b, T c thay i Theo ki u ny, t c thng kh lc b t u x l c duy tr m c cao, sau gi m d n (hm b c thang) theo th i gian. Phng php ny kh p d ng v ph i theo di hng ngy, v do v y t c dng nh t. c, Thng kh t ng Ng i ta l p chng trnh cho my tnh i u ch nh t ng ph h p v i cc tr s nhi t o c. Che ph cho ng tnh Vi c che ph c nh ng tc d ng t t nh ni tr c y, nhng cng c n tr dng khng kh i vo ng tnh, nh t l tr ng h p c a nh ng t m che ph khng th m nh plastic ho c HDPE. Khi y c n ph i c cc bi n php sao cho khng kh c th xm nh p ng b l i ph n b rt i. Cc v d v nh ng bi n php y l:

152

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

T o nh ng ch h ho c khe h t m che ph . Tuy nhin, nh th ch t o c s di chuy n khng kh theo t ng o n ng n nh ng ch h , cn ph n khng h th khng c dng khng kh no c t o ra. kh c ph c nh c i m ny, Peterson v c ng s [163] dng m t h th ng khung b ng PVC gi t m ph cao kho ng 15-70cm bn trn b m t t. V n khc l i n y sinh t l h khung ny kh y u, n c th b vng xu ng, lm cho n c ng trn t m ph , v r i t m ph s b rch. Cho php m t dng khng kh th ng i vo trong ng b ng cch t nh ng ng PVC c khe h vi vo trong ng, m nh ng ng ny thng v i kh quy n bn ngoi, ho c t m t l p s i gi a cc t ng trong ng , t o m t l p cho khng kh i vo. Cho ph n khng kh dng ra t ng quay tr l i ng , ng th i b sung khng kh m i. Hi u qu c a ba k thu t trn y cng nh nh ng nh c i m c a chng khng c c p nhi u trong cc ti li u. 3.7.2.4 N i ph n ng kn

l nh ng b ch a kn trong di n ra qu trnh x l c ki m sot g n nh hon ton. Cc n i ph n ng ny th ng c cc b ph n khu y tr n th ng xuyn ho c lin t c ch t th i c n x l, v do c g i l cc tr ng xoay (quay), cc b tr n, ho c cc bu ng tr n, ty theo c u trc c a chng. Vi c khu y tr n lm cho cc ch t nhi m ch c phn b t t hn trong lng kh i h n h p x l v c i thi n s ti p xc gi a vi sinh v t v i cc ha ch t, do tng c ng kh nng phn h y sinh h c [148]. Cc n i ph n ng kn cng cho php ki m sot t t hn s pht th i khng kh. Cc ch t h u c bay hi, cng nh cc mi c h i, c ch a, v c th c h i lu ho c c x l ring. V r ng kh i h n h p x l trong n i khng ti p xc v i kh quy n bn ngoi nn s m t nhi t c gi m thi u, v s kh ng ch nhi t cng nh cung c p oxy c th t c b ng cch thng kh c ng b c. ng th i mi tr ng ng kn y cng cho php duy tr m t i u, lo i b s r r do th m l c, do trnh c s nhi m cho t v n c ng m trong vng x l. 3.7.2.5 u i m v nh c i m c a phng php u i m C n t nng l ng Th i ra t bn v n c th i C th p d ng x l h u h t ch t h u c t b nh h ng c a n ng tng i cao c a kim lo i Th i gian lu gi , t c th i gian phn h y, ng n hn nhi u so v i c a x l t i ch ho c c a x l theo phng php lm t, v d hng tu n so v i hng thng [167] i h i t di n tch hn so v i lm t H n ch c s nhi m n c [174] R hn nhi u so v i cc phng php khng sinh h c, v d thiu t, v cng ngh cng d p d ng hn Nh c i m i h i cao v duy tu, b o d ng M c lan t a khng kh cao C hai c i m ny l do nhi t cao c a ng sot hn so v i trong phng php lm t. chi ph i. Tuy v y, s lan t a khng kh y d ki m ng tr n

C n theo di ch t ch m duy tr ho t ng vi sinh v t cao c a ng , v do s thng kh nh k.

m c t i u. cng l do nhi t

153 8.4. . . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . .. . ... M t nghin c u ng ru ng c ti n hnh t i Nh my v kh Louisiana nh gi phng php ng tr n v i t cch l m t cng ngh trong x l bn h b nhi m cc ch t n [177,178]. Cc ch t nhi m bao g m TNT (2,4,6-trinitrotoluen), HMX (octahydro-1,3,5,7-tetranitri-1,3,5,7-tetraazocin), RDX (hexahydro-1,3,5-trinitro- 1,3,5-triazin), v tetryl (N-metyl-N,2,4,6-tetranitroanilin). chu n b h n h p , b c u tin l tr n u ( ng nh t ha) bn nhi m v xc nh n ng c a cc ch t n gy nhi m. K t qu cho th y bn ny ch a 56.800 mg TNT/ kg, 17.900 mg RDX/ kg, 2.390 mg HMX/ kg, v 650 mg teryl/ kg. Sau cc ch t n v cc ngu n nhi t c a vo v tr n u v i bn. Thnh ph n c a h n h p cu i cng, theo tr ng l ng, l: 24% bn nhi m, 10% c linh lng, 25% rm gia sc (rm/phn), v 41% th c n ng a. Mt l ng nh phn v c cng c a vo cung c p nit v phtpho cho sinh v t. T l C:N trong thi t k l 30:1. M i ng c kh i l ng kho ng 26,6 m3 v tr ng l ng kho ng 4.400 kg. Mn ca, v bo, v rm b c dng lm l p ph v l p n n. Hai ng tnh c xy d ng trn nh ng n n b tng c g rnh thot n c. N c r thot ra, n u c n, c a tr l i ng i u ch nh m. M i ng c che ph ring b ng m t c u trc m v pha bn ch ng ma v ch ng th m xu ng d i. M t ng b v i cc cnh qu t t a trn c n i v i h th ng ng PE c l dng ht khng kh qua ng , c tc d ng ch ng n . M t rle th i gian c l p trnh v m t h th ng bo ph n h i nhi t c dng ki m tra s tu n hon kh do ng b , v ki m tra nhi t trong ng . M t trong hai ng c gi nhi t kho ng 35 C (kho ng c a vi sinh v t a m), cn ng kia 55 C (kho ng c a vi sinh v t a nng). Hai c p nhi t cng c dng theo di nhi t bn trong ng . M t c p c t u cht c a ng ti p gip v i ng b , cn c p kia c t gi a ng , bn c nh nhi t i n tr ki m sot s tu n hon kh c a ng b . Th i gian ho t ng c a hai ng l 153 ngy, v i 9 l n l y m u cc th i i m khc nhau xc nh n ng cc ch t gy nhi m. Cc m u c l y t ph n trung tm ng , t nh t t i ba i m khc nhau d c theo chi u di ng, m i l n l y m u. m trong cc ng thay i trong kho ng t 25 n 56% tr ng l ng. Ng i ta nh n th y r ng m i khi m h xu ng t i d i 35% th nhi t h xu ng ng k . Do v y, n c c thm vo m i khi m gi m xu ng t i d i 40%. Trong th i gian th nghi m, cc ng c d ra, lm m tr l i, v tr n l i, ba l n. K t qu Cc k t qu thu c t cng trnh x l ny c tm t t nh sau: Hi u qu x l (m c gi m n ng cc ch t gy nhi m) nhi t c a vi sinh v t a nng cao hn nhi u so v i nhi t c a b n a m. T ng l ng cc ch t n trong ng a nng gi m t m c 17.870 (tnh trung bnh) xu ng cn 74 mg/kg, cn ng a m l t 16.460 xu ng cn 326 mg/kg. Tuy nhin, c n nh r ng cc tr s ny ch ph n nh n ng cc ch t gy nhi m trong ph n c th chi t rt, ch khng th tnh c trong ph n c h p ph vo m ng l i ch t th c a ng ho c c g n vo cc ch t mn trong . Ngoi ra, s bay hi khng th c coi l m t s lo i b cc ch t gy nhi m do p su t hi th p c a chng theo di s t o thnh cc s n ph m c hi u t TNT, v th y r ng n ng cc s n ph m ny tng g p 6 l n trong vi tu n l u tin, sau gi m t i m c r t th p cu i qu trnh x l. C nh ng bi n i v c m quan c a kh i ch t trong ng . Nhn b ng m t th ng th nh n th y ng bi n i nhi u trong th i gian x l. Khi m i b t u tr n, ng trng nh c k t c u th v d ng k t c u l d ng s i, ng th i c mi c a phn chu ng. Vo lc k t thc th c nghi m, n trng nh . . . v c mi nh t mn. Cu h i suy lu n V sao anh/ch ngh r ng nhi t trong ng gi m khi m gi m?

154

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

V sao anh/ch ngh r ng s lo i b ch t gy nhi m trong ng a nng l m nh hn trong ng a m? Bnh lu n v s bi n ng cc s n ph m c a s chuy n ha trong qu trnh x l.

3.8 X l sinh h c pha kh9


3.8.1 M u
X l sinh h c pha kh c th c p d ng i v i cc kh th i ra t cc qu trnh x l t, x l n c ng m, x l n c th i, v t cc ho t ng cng nghi p, n u chng c ch a cc ch t gy nhi m c kh nng b phn h y sinh h c nh: nh ng hydrocacbon d u m , cc dung mi halogen ha v khng halogen ha, cc sulfua ( v d H2 S), v amoniac. Cc ch t gy nhi m c n ph i c chuy n vo pha l ng vi sinh v t c th chuy n ha chng. Nh v y x l sinh h c pha kh bao g m ba b c: s chuy n ch t gy nhi m d ng kh vo pha l ng, s chuy n ch t l ng ny vo t bo vi sinh v t, v s phn h y ch t ny nh vi sinh v t. M c d c th x l ph kh theo hai ki u: ki u s c kh qua m t huy n s ch vi sinh v t, v ki u dng m t t ng l c, nhng ki u sau c p d ng nhi u hn. - Ki u s c kh qua huy n d ch: c ng d ng h u nh b ng cch k t h p v i vi c dng khng kh nhi m thng kh vo h th ng bn ho t tnh c a x l n c th i . Trong nh ng tr ng h p nh v y, vi c x l cc ch t gy nhi m d ng kh ch l m t cng vi c k t h p v i x l n c th i ch khng ph i l cng vi c c th c hi n trong m t h th ng thi t k ring. - Ki u x l b ng m t t ng l c: y l ki u x l sinh h c th c s v i cc ch t gy nhi m d ng kh. Cc h th ng t ng l c c ch t o l n u c dng kh ng ch mi cc tr m x l n c th i [205, 230, 231]. Ty theo ch t li u dng lm t ng l c v theo s c i ti n d n cc h th ng t ng l c m chng c tn g i v tc d ng khc nhau nh sau: + Cc l c v i t ng l c b ng t (soil filters): l nh ng h th ng l c v i t ng l c u tin c dng b ng t, c t c dng kh i qua (m3 / m2 . giy) tng i th p. + Cc l c sinh h c (biofilters): r t gi ng v i cc h th ng l c b ng t ng l c dng x l n c th i. Nh ng l c sinh h c ny khc ch y u ch cc ch t gy nhi m i qua n l d ng kh ch khng ph i d ng d ng l ng, v khi nh ng l c ny v n hnh th khng c m t pha l ng chuy n ng. + Cc l c ch y gi t sinh h c (biotrickling filters): l s c i ti n cc l c sinh h c ni trn, theo nh ng h th ng l c pha kh c cung c p ch t dinh d ng l ng b ng cch phun t pha nh c t l c, v dng ny c ti tu n hon lin t c [209, 235, 236]. + Thp l c kh sinh h c (bioscrubber): l s c i bi n cng ngh l c sinh h c c s , theo , m t huy n s ch vi sinh v t c phun t pha trn t ng l c, c thu l i y, v c h i lu vo m t n i ph n ng sinh h c c huy n d ch vi sinh v t ang sinh tr ng [216]. Nh ng u i m quan tr ng c a cc h th ng l c sinh h c so v i cc h th ng khc ki m sot s nhi m khng kh l: chi ph u t v chi ph v n hnh th p, i h i t nng l ng, v khng c cc ch t th i v cc s n ph m ph c n c x l ti p ho c th i b . M c d m c ch c a cc h th ng thng th ng dng cho vi c lo i b VOC kh i cc dng ch t th i l ki m sot s nhi m do pha kh gy ra, nhng chnh m i h th ng l i sinh ra m t dng ch t th i i h i c x l ho c th i b . Trong b ng 10.1 c tm t t cc cng ngh hi n i v kh ng ch ch t h u c d bay hi, v i cc ch t th i v s n ph m ph sinh ra, cc chi ph v nng l ng cng nh nh ng h n ch c a chng. B ng 10.1. So snh cc cng ngh ki m sot ch t gy nhi m d ng kh

9 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59429/1.1/>.

155 Cng ngh H p ph Cc ch t ph m ph th i/ S n Chi ph nng l ng V a ph i n cao Nh n xt S pht th i kh m c th p n v a ph i, v i cc ch t c tr ng l ng phn t kho ng t 45 n 130. Cc ch t th i ch gi i h n nhm cc h p ch t ha tan (v d H2 S, axeton, metanol). Hi u su t n nh, n u th c hi n v i th i gian, nhi t , v s khu y tr n t t. H2 S, HCl, ho c v t ch t d ng h t c th ph h y ch t xc tc. t ch t c n ng cao.

Cacbon ho t tnh h t tc d ng (cc h th ng ti sinh c cacbon ny th ng c dng k t h p v i s ngng t v s thiu t) N c th i, bn ha ch t

H p ph

V a ph i

Oxy ha b ng nhi t

NOx , CO, HCl, cc ch t h u c c ti m tng.

Cao

Oxy ha c xc tc (thiu t c xc tc) Ngng t

NOx , CO, HCl, cc ch t h u c c ti m tng. Cc ch t khng b ph h y; tuy nhin, c th t y thu c cc s n ph m khc. Mi tr ng compost, c th i ra c 2- 5 nm m t l n. Cc v t li u t ng h p, dng t bo th i ra c t c th p.

V a ph i t i cao

Cao

L c sinh h c

Th p

Cc ch t th i ra c kh nng b phn h y sinh h c, c n ng t th p n v a ph i. Cc ch t th i ra c kh nng b phn h y sinh h c, c n ng v a ph i n cao.

L c ch y gi t sinh h c

Th p n v a ph i

B ng 3.15

3.8.2 Cc b ph n l c sinh h c (biofilters)


3.8.2.1 C u trc v nguyn l ho t ng Cc l c sinh h c l nh ng n i ph n ng c m t t ng l c c nh i ho c nn ch t m qua khng kh c n x l c th i qua ho c ht qua, v trn c cc t p on vi sinh v t sinh tr ng thnh nh ng mng m ng sinh h c (biofilms). Ba lo i c u hnh c b n c a cc l c sinh h c c m t trn hnh 10.1. Hnh 10.1. Ba lo i c u hnh ch y u c a cc l c sinh h c. Cc biofilm c c u thnh t nh n t bo vi sinh v t (m ch y u l vi khu n), cc polysaccarit ngo i bo, v n c lin k t. M t mng ch t l ng ph i t n t i xung quanh cc vi sinh v t v chng thu nh n ton b ch t dinh d ng cho mnh t pha l ng. Ng i ta cha bi t r li u c c n thm m t l p n c n a trong biofilm duy tr i u ki n thch h p cho biofilm ho t ng, hay khng. Tuy nhin, trong cc l c sinh h c thng th ng, v n hnh m 50- 60% treo tr ng l ng, th cc mng ch t l ng l r t m ng. V r ng compost c nh i vo t ng l c th ng c t di n t 6 n 10 m2 /g nn cc mng ch t l ng s c d y t 0,5 n 5 m.

156

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

M t h th ng x l nh l c sinh h c th ng bao g m b phn l c sinh h c v cc b ph n khc nh my th i kh ho c ht kh, my lm m, v i khi c thm b ph n ch a cacbon ho t tnh d ng h t (GAC), nh minh h a trn hnh 10.2. Ngoi ra, cng th ng c thm m t b phun i u khi n b ng tay, phun n c thnh sng tr c ti p ln v t li u nh i. Thay v b phun n c tr c ti p, c th l m t ng xo n (ru t g) lm ngu i b t nhi t c a kh ra v lm ngng t m d ng hi r i a tr l i vo t ng l c. Hnh 10.2. Cc b ph n c a m t h th ng sinh h c: bm y kh, phng lm m, b ph n l c sinh h c, v b ph n h p ph b ng GAC. Cc l c sinh h c ho t ng theo kiu ht d ng nh c tc d ng phn b dng t t hn ki u y. Tuy nhin, nh ng s gi m p su t th ng l d i 10 mm H2 O cho m i m v t li u nh i, v s t n th t p su t qua chnh t ng l c th ng khng gy ra v n g tr phi s tch ly sinh kh i do n p nhi u v t li u h u c lm t c nh ng khe h nh gi a cc h t c a v t li u nh i. S gi m p su t khng nhi u c th gy ra nh ng v n v s phn b dng khng kh. Nh ng th t thot v p su t trong dng kh t d i ln c a cc b ph n x l v trong dng kh t trn xu ng c a l c sinh h c c th d n n nh ng khc nhau ng k v p su t v cc b ph n ho t ng theo ki u p su t m ng ng ho t ng do chn khng l n. Vi c ch n t c dng kh no v n hnh th ty thu c vo cc ch t nhi m c n lo i b , nhng thng th ng th t c y l t 1 n 2 m3 /m2 . pht, cn c trn t ng ti t di n ngang. X l pha kh b ng l c sinh h c c p d ng quy m l n h u h t kh ng ch nh ng mi kh ch u, nhng cng ngy cng c dng lo i b cc h p ch t h u c d bay hi. V i sulfua, c th x l c cc n ng t d i m t n vi trm ppm. V i cc ch t h u c d bay hi, cng c th x l c k t qu cc kho ng n ng tng t . C th t c nh ng t c n p ch t h u c t i 4g cacbon/m2 .pht, t c kho ng 10 l n l n hn so v i t c n p vo cc l c ch y gi t t c cao c t ng l c b ng dng trong x l n c th i. Cng ngh sinh h c tr i qua kho ng nm ch c nm pht tri n. Lc u, vo th p k 1950 n c dng kh ng ch mi t i cc tr m x l n c th i, cc tr m x l t theo phng php ng, v trong cc qu trnh cng nghi p [205]. Sau n c pht tri n thnh m t cng ngh m i ki m sot s pht tn cc ch t h u c d bay hi , v c ch p nh n vo th p k 1990. Cc dng kh gy nhi m ny c n ng th p c a cc ch t h u c bay hi tng i d tan v c kh nng b phn h y sinh h c th r t ph h p x l b ng l c sinh h c. S l c sinh h c c th c k t h p v i phng php ht hi t t (SVE) ho c v i s ht h t khng kh c a n c ng m, nh m ph c h i sinh h c m t a i m nhi m. Nh ng nghin c u m i y v cc h th ng l c sinh h c, quy m phng th nghi m v quy m s n xu t, c tm t t trong b ng 10.2. Cng ngh ny cn c ti m nng ng d ng trong cc lnh v c khc bao g m cc ngnh s n xu t nh ha h c, d c, gi y, d t, polyme, ch t d o, cng nghi p in, cc qu trnh trang ph b m t, cng nh trong ngnh khai thc d u m v l c d u.

157

Hnh 3.46: Tm t t cc nghin c u lin quan n s l c sinh h c cc ch t h u c bay hi

Ghi ch: CM- clorometan, EtBZ- etylbenzen, MEK- metyl etyl keton, MIK- metyl isobutyl keton, DCMdiclorometan, BZ- benzen, TOL- toluen, XYL- xylen, TCE- tricloroetan, TCM- triclorometan. S l c sinh h c i v i cc nhm ch t gy nhi m khcnhau Cc nhm ch t gy nhi m c phn lo i y lin quan n l c sinh h c bao g m: cc ch t v c, cc ch t h u c a n c, v cc ch t h u c k n c. Cc ch t v c - H 2S: l ch t gy nhi m v c ch y u, n tan hon ton trong n c v d dng c h p th vo pha l ng. S n ph m ch y u c a s phn h y sinh h c H2 S l H2 SO4 . T i cc vng ph n ng c a cc b l c sinh h c x l H2 S c th c pH c c k th p (tr ng h p xu ng t i kho ng 1 cng khng hi m) v c th x y ra s n mn nghim tr ng. Cc vi khu n oxy ha sulfua ho t ng t t cc tr s pH th p nhng

158

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

s tch ly lu di axit cu i cng cng h n ch hi u su t c a qu trnh x l. kh c ph c tr ng i ny th c th p d ng nh ng c i bi n c a l c sinh h c, nh l c sinh h c ch y gi t (biotrickling filters) v thp l c kh sinh h c (bioscrubbers) trong axit c lo i b kh i b ph n x l trong m t dng ch t l ng. - Cc kh amoniac, NO, v N 2O: Cng c th c lo i b b ng s l c sinh h c. S oxy ha amoniac cng d n n s t o thnh m t axit, nh tr ng h p c a H2 S. Khc v i vi khu n oxy ha sulfua, cc vi khu n nitrat ha khng ho t ng t t pH d i 6,5. B i v y c n ph i kh ng ch pH trong cc h th n x l amoniac. V ph n cc kh NO v N2 O (g i chung l NOx), s oxy ha chng trong m t l c sinh h c quy m phng th nghi m c cng b , nhng v i t c lo i b r t th p [206]. Phng php sinh h c c tri n v ng nh t lo i b NOx ra kh i cc dng khng kh l s ph n nitrat ha (denitrification) [203, 204, 210]. S kh NOx i h i cc i u ki n k kh t i ch , m t ngu n cacbon v m t ngu n nng l ng. Trong qu trnh ph n nitrat ha th mi tr ng c ki m ha. Cc ch t h u c a n c Nh ng ch t ny d tan v c th tch ly trong pha l ng c a ch t nh i trong t ng l c sinh h c. B i v y, s lo i b ng k ch t h u c a n c c th l do s h p th hn l b phn h y sinh h c. N u c s rt n c m nh ra kh i h th ng, nhn trong tr ng h p c a cc h th ng l c sinh h c ch y gi t th dng ch t l ng c th ch a cc ch t gy nhi m v i n ng cao. Cc ch t h u c k n c Nhm BTEX l m t v d , chng khng tchly n ng cao trong ch t nh i, v cc t c phn h y sinh h c l vo kho ng tng t nh cc t c chuy n kh i t pha kh vo pha l ng. 3.8.2.2 V t li u nh i 3.8.2.2.1 Gi i thi u V t li u nh i ph i c t di n l n, tnh th m l n, cng nh ph i cung c p m t ngu n dinh d ng t t cho sinh tr ng c a vi sinh v t. V t li u y c th l v t li u t nhin hay t ng h p. Cc v t li u t nhin bao g m: t, compost, than bn, v bo g . S i v c th c dng, nhng do t s b m t/kh i l ng l nh nn t c ph n ng theo kh i l ng l th p. Cc v t li u t ng h p bao g m: cc h t g m, cc h t polyetylen, cc h t t khu t o. D i y chng ta th o lu n v m t s lo i v t li u nh i c th . 3.8.2.2.2 Compost l lo i v t li u nh i c dng ph bi n nh t hi n nay. C r t nhi u lo i compost c dng lm v t li u nh i, l cc compost b t ngu n t rc sinh ho t, t bn c a n c th i, t phn chu ng v.v... cc tnh ch t c a nh ng compost y th r t khc nhau, v i khi bao g m c nh ng nh c i m c a chng. Ch ng h n c nh ng lo i compost ngho dinh d ng v/ho c ngho vi sinh v t (m t qu n th th p). Ni chung qu n th vi sinh v t trong compost l phong ph, v vi c b sung vi sinh v t l khng c n thi t. Tuy nhin, n u b sung th vi c kh i ng h th ng c th di n ra nhanh hn. Cc compost c a ng phn tr n ang ho t ng (cha ho i) ch a nhi u nit d s d ng hn so v i cc compost c a ng xong ( ho i), v nhi t c th ln n trn 600 C. m c a v t li u nh i b ng compost nn c duy tr m c 50- 60% theo tr ng l ng ti. m cao th lm gi m x p c hi u qu cng nh lm gi m dng kh i qua l c, v c th d n n nh ng i u ki n k kh c c b . m th p th lm gi m ho t tnh vi sinh v t v t o nn cc k n t. Cc compost m ho c t th d n d n k t c ng l i, v khi y ng i ta ph i b sung v t li u lm x p duy tr x p v k t c u c a v t li u nh i cng nh ngn c n s t t p su t. Cc v t li u lm x p c dng bao g m: v t li u g m x p, trn chu, v bo g , v cy, v cc h t nh a x p; chng c tr n v i compost theo t l kho ng 1:1 theo kh i l ng. cho compost kh i b kh i trong khi h th ng ho t ng th khng kh nhi m a vo x l qua l c sinh h c ch a compost ph i c lm bo ha n c. Trong nhi u tr ng h p th khng kh nhi m c n ph i c lm m. V t li u compost cng c th b kh i b i nhi t sinh ra do s phn h y sinh h c trong qu trnh l c, ho c do b phi d i nh sng m t tr i. Khi y, ph i c n n m t phng php b sung n c ho c ki m sot m. Cc phng php ki m sot m s c th o lu n m t ph n d i y.

159 3.8.2.2.3 V t li u nh i t ng h p Thu c v lo i ny c: cc h t ch t d o, t khu t o, v c dng nhi u nh t l cacbon ho t tnh d ng h t (GAC). Chng c dng trong cc th c nghi m quy m phng th nghi m cng nh pilot. Hi u su t c a h th ng dng v t li u nh i t ng h p v c b n khng khc so v i dng v t li u nh i t nhin. Nh ng u i m c a v t li u nh i t ng h p bao g m: s t n th t p su t l nh , t gy t c nh c cc khe h l n gi a cc h t v t li u, t di n l n, v ring v i GAC th cn c tnh h p ph cc ch t gy nhi m vo pha r n. Tuy nhin, s t n th t p su t trong cc h th ng dng compost ho t ng lu t i vi nm cng ch m c 1- 3 cm, v trong s cc h th ng s d ng v t li u nh i t ng h p th ch c GAC l c t di n l n hn c a compost. V cc l c a GAC nh hn cc t bo vi khu n nn t di n l n c a GAC khng lm tng kh nng ph n ng. Ngoi ra, i v i cc h th ng ho t ng theo ki u dng lin t c th GAC nhanh chng tr nn cn b ng v i pha kh. Cng c gi thuy t cho r ng n u cc ch t gy nhi m c kh nng b phn h y sinh h c th GAC c th cung c p mi tr ng m, nhng i u ny cha c ch ng minh. m v ch t dinh d ng cng c n c cung c p cho cc l c sinh h c dng v t li u nh i t ng h p, gi ng nh i v i cc h th ng dng compost. Khng kh th c lm m, cn cc ch t dinh d ng th c dung c p thng qua h th ng lm m, ho c b ng cch nhng nh k v t li u nh i vo m t dung d ch dinh d ng [212]. 3.8.2.3 S phn ph i kh

C b n ki u phn ph i kh c dng hi n nay trong cc h th ng l c sinh h c: dng cc ng c c l nh , dng cc bu ng p l c, dng cc kh i dung k t, v dng cc kho ng thng gi tr n. - Trong cc h th ng dng cc ng c l nh , t ng l c c m t m ng l i cc ng c l nh thnh c t trong m t t ng cc h t s i. - Trong cc h th ng l c dng bu ng p l c, khng kh c cung c p v phn ph i nh m t bu ng p l c t y ho c nh c a t ng l c. Bu ng p l c ch c p d ngcho cc t ng l c nh , v r ng cc bu ng p l c l n th khng n nh, v v i cc l c l n th v t li u l c c a chng cng n ng [218]. - Trong cc h thng c kh i dung k t, s phn ph i khng kh c th c hi n th ng qua cc kh i btng kha rnh lm s n, c tc d ng kp: thng kh v thot n c. - Cc h th ng c kho ng thng gi tr n l nh ng h th ng nh , tr ng l ng v t li u nh i c th c b ng nh ng l i (v ) kim lo i m r ng. Chi u cao thng th ng c a cc kho ng thng gi tr n l t 150 n 300 mm. 3.8.2.4 Kh ng ch m

m c a mi tr ng l c sinh h c ph i c kh ng ch t t v n hnh h th ng l c m t cch m mn. N u m ny th p th c th t o thnh nh ng vng kh, d n n lm gi m ho t tnh vi sinh v t, v t o nn nh ng v t n t c a t ng l c. Ng c l i, n u m ny qu cao th lm h n ch s v n chuy n kh, v t o nn nh ng vng k kh. Thng th ng, m c a mi tr ng l c sinh h c c n c duy tr kho ng t 50 n 65% theo tr ng l ng:

mc a t ng l c th ng c t o ra b ng cch phun n c ln b m t t ng l c v nh t l b ng cch lm m cc kh i vo. Cch lm th hai l thi t y u, tr tr ng h p x l cc kh pht ra t cc qu trnh x l n c th i. m tng i c a khng kh i vo b l c sinh h c nn m c kho ng 100% nhi t c a t ng l c. m tng i, theo nh ngha, l t l gi a p su t ring ph n c a hi trong kh i v i p su t hi c a n c l ng tinh khi t nhi t c a kh:

160

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

trong H r= m tng i, ph n trm. P H2O = p su t ring ph n c a hi c m t th c s trong kh, atm. Pv H2O = p su t hi c a n c l ng, atm. M t bu ng lm m i n hnh c m t trn hnh 10.3. Bu ng ny c m t b ph n t o sng m g n pha trn, v khng kh c th i qua n c lm m bn trong bu ng do dng cc h t sng m t pha trn i xu ng. Th i gian lu khng kh trong bu ng th ng d i 2 giy. S lm m gy ra s gi m nhi t c a kh m t cch c trng, do c th c n b sung nhi t vo bu ng lm m. Hnh 10.3. S nguyn l c a bu ng lm m dng cho h th ng l c sinh h c. i v i cc h th ng l c x l kh dng compost cho t ng l c th vi c theo di hm l ng m c a n l kh khn. Cc b c m bi n nh n bi t m s n c trn th tr ng th khng t t l m. Vi c l y m u nh k t v t li u c a t ng l c l kh thi nhng i h i ph i l y nhi u i m. Trn th tr ng c bn m t h th ng l c sinh h c c b ph n theo di hm l ng m c a compost trong [240]. Cc ch t dinh d ng v dung d ch m c th c a vo cng v i n c trong lc kh i ng h th ng l c. Cn vi c a n c v ch t dinh d ng trong th i gian v n h nh th c th c k t h p v i s a n c nh k vo h th ng. V ph n cc h th ng l c x l kh c t ng l c l v t li u t ng h p- nh khu t o ch ng h n, quy m phng th nghi m, th ng i ta ch t o ra m t h th ng l c c b ph n cung c p m d i d ng sol kh (aerosol) [223]. Cc h t sol kh c t o ra t m t dung d ch dinh d ng nh m t my phun m. p d ng h th ng ny vo vi c x l toluen v metyl clorit l r t c k t qu , th hi n ch n t o ra r t t n c ch y thnh dng, t gy th t thot p su t, v c hi u su t r t n nh. 3.8.2.5 Kh ng ch pH i v i s lo i b cc h p ch t h u c bay hi th pH c a v t li u l c nn c duy tr m c 7- 8,5. Vi c x l cc h p ch t lu hunh kh v cc h p ch t h u c clo ha c nh ng nt c bi t. Khi chuy n ha sinh h c cc h p ch t ny th sinh ra cc s n ph m ph c tnh axit, d n n s gi m tng ng c a pH mi tr ng l c. Cc i u ki n axit cao th ng c ch ho t tnh vi sinh v t v h u h t vi khu n a i u ki n trung tnh. Tuy nhin cc vi khu n oxy ha lu hunh thch ng t t v i cc i u ki n axit. C m t chi vi khu n ha t d ng hi u kh b t bu c, chng oxy ha lu hunh, qua sinh ra axit sulfuric v ho t ng t t pH th p t i 1. Bi n php ch y u gi m m c axit c a mi tr ng l c l a cc ch t dng bn vi trong nng nghi p vo t ng l c. l cc nhm ch t nh cc oxit, cc hydroxit, nh ng cacbonat, v xilicat c a calxi ho c calxi v magie. Cc ch t c th v n dng bn vi trong nng nghi p g m vi ti [Ca(OH)2 ], vi s ng (CaO), vi (CaCO3 ), v s nghi n (CaCO3 ), dolomit [CaMg(CO3 )2 ], st vi (macn, t c t + CaCO3 ), v x (CaSiO3 ). Tc d ng c a t t c cc ch t dng bn vi l ch chng trung ha cc ion H+ trong dung d ch b ng cc ion OH- ho c , v d nh ph n ng c a calxi cacbonat:

Nh ng khc bi t v kh nng trung ha v v t c ph n ng c a nh ng v t li u ny ph thu c vo thnh ph n phn t , tinh khi t c a v t li u v m n c a cc h t. Ngoi bi n php gi ng nh bn vi trong nng nghi p, ng i ta th y rng vi c r a t ng l c m t cch nh k b ng n c c t ho c b ng dung d ch natri bicacbonat cng c tc d ng t t trong vi c lo i b cc ion hydro v ko di tu i th c a t ng l c. Nh c p m t ph n trn y, trong khi v n hnh cc thp l c kh sinh h c (bioscrubbers) v cc b l c ch y gi t sinh h c (biotrickling filters), ng i ta a lin t c dung d ch m vo mi tr ng dinh d ng.

161 3.8.2.6 Kh ng ch nhi t Cng nh nhi u nhn t khc, c th thng qua nhi t i u khi n cc phn ng sinh ha. Ni chung, khi nhi t tng th t c ph n ng tng, cho t i khi t m c t i a nhi t t i u m qu gi i h n th t c ph n ng gi m. M i vi sinh v t c m t kho ng nhi t sinh tr ng t i u. a s vi sinh v t trong cc b l c sinh h c thu c nhm a m (mesophile), ngha l c th sinh tr ng trong ph m vi t 15 n 450 C, v c kho ng nhi t t i u t 25 n 350 C. Cc h th ng l c sinh h c c p d ng c k t qu t t cc vng kh h u l nh nh Wisconsin (M ) [221] v Ph n Lan [225]. Cn nh ng vng kh h u l nh hn n a th c n ph i c l p cc h th ng l c sinh h c v lm nng dng kh i vo h th ng. Trong khi cc dng kh vo c ngu n g c t nh ng dng kh b nng t cc qu trnh cng nghi p hay cc qu trnh khc th c th ph i c lm ngu i b t tr c khi c x l b ng bi n php l c sinh h c. V s v n hnh cc h th ng l c sinh h c trong kho ng nhi t c a nhm vi sinh v t a nng (thermophiles), 50- 650 C, n ch c tnh th c ti n n u c s n m t ngu n cung c p n nh khng kh nng. 3.8.2.7 Giai o n thch ng v cc i u ki n qu

Trong th i k u c a v n hnh cc h th ng l c sinh h c, d ng nh bao gi cng nh n th y m t giai o n thch ng (acclimation period) hay cn g i l giai o n m u (lag period). l kho ng th i gian t lc c y vi sinh v t vo n lc nh n th y ho t tnh (v d s phn h y sinh h c). S d c th i k m u y l v qu n th vi sinh v t ph i thch ng v i cc ch t gy nhi m m chng phn h y- tc l chng s d ng nh m t ngu n cacbon v ngu n nng l ng, v/ho c v s sinh tr ng c a t p on vi sinh v t t s l ng nh c th ban u. Ni m t cch khc, cc enzym c a vi sinh v t c th c c m ng ch khi no ti p xc v i c ch t; ho c nh ng qu n th nh b ban u c a vi sinh v t c kh nng phn h y ch t gy nhi m c th c m t v chng i h i th i gian c th sinh tr ng v bao ph n m c c n thi t b m t t i ni m s phn h y ng k c th x y ra. di c a th i k m u c cc tc gi thng bo l r t khc nhau. M t s cho bi t c m t giai o n 10 ngy tr c khi c cc i u ki n n nh, trong nh ng h th ng x l cc ch t kh bay ra t ch t pha long sn [228]. M t s khc th nh n th y m t giai o n thch ng di 1 tu n l tr c khi t c s phn h y n nh i v i kerosen v hi xng khng pha ch [229]. Th m ch c giai o n thch ng di t i 1 nm khi dng h th ng l c sinh h c ch a compost x l metyl ter-butyl eter [214]. V n nh ng tc gi c a nghin c u ny, v sau trong cc th c nghi m dng vi khu n phn l p c t h th ng l c sinh h c ch a compost a vo h th ng l c sinh h c ch a v t li u l c t ng h p th nh n th y giai o n m u rt ng n xu ng cn 3 tu n l [215]. M t tr ng h p khc, c nu trn hnh 10.4. C t l c sinh h c quy m phng th nghi m ny ch a compost dng x l dng khng kh ch a 40 ppmv toluen v c th i gian lu 1 pht. u th i k kh i ng c a h th ng, n ng trong dng ra tng ng n ng dng vo. Sau giai o n m u, s phn h y sinh h c b t u x y ra nhng v i t c ch m. Sau 17 ngy ho t ng, h th ng t t i t c x l n nh. Hnh 10.4. Th i k thch ng c a m t h th ng l c sinh h c ch a compost phn h y toluen [211]. Giai o n m u cng xu t hi n trong cc h th ng l c sinh h c sau nh ng th i k ng ng ho t ng c a h th ng, khi n ng tng ln, ho c do s n p t ng t. Trong v n hnh cc h th ng l c sinh h c c n lu tm n v n v giai o n thch ng, v n c th lm gi m hi u qu x l, v nh trn c p- n c th di n ra th i k kh i ng h th ng, sau nh ng giai o n ng ng ho t ng, ho c do s thay i n ng dng vo.

3.8.3 Cc h th ng l c ch y gi t sinh h c
C th coi r ng cc h th ng l c ch y gi t sinh h c l tng t nh cc h th ng l c sinh h c, nh c th th y trn hnh 10.5. S khc nhau v v t l duy nh t l ch m c cung c p b ng cch phun n c lin t c t trn nh c a c t l c ch khng ph i b ng cch a m t dng khng kh bo ha n c i vo h

162

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

th ng. Tuy nhin chnh s phun ch t l ng nh v y d n n nh ng khc bi t trn th c t sau y gi a h th ng l c ch y gi t sinh h c so v i l c sinh h c: - S phun ch t l ng d n n t o thnh m t mng ch t l ng ph kn b m t t ng l c. S v n chuy n ch t gy nhi m t pha kh vo pha l ng v n l m t b c then ch t trong qu trnh x l, nhn n di n ra ch m hn, v mng ch t l ng l d y hn. - Trong m t h th ng l c ch y gi t sinh h c khng nn dng t ng l c b ng compost, v n c s tch ly trong compost, lm cho x p th c s b gi m, lm xu t hi n cc i u ki n k kh, v s t n th t p su t tng ln. - Trong cc h th ng l c ch y gi t sinh h c, v t li u l c c n c kch th c l n hn so v i trong cc h th ng l c sinh h c, cho php k t h p dng khng kh v dng ch t l ng. Trong cc nghin c u trong phng th nghi m, v t li u l c l cc h t t khu t o c ng knh kho ng 5 mm v chi u di kho ng 10mm bi u hi n m t hi u su t cao nhng l i gy ra nh ng phi n toi v s t c ngh n [235]. - Trong thi t k cc h th ng l c ch y gi t sinh h c, c n tnh n c vi c s d ng n c m i a vo v n c d tr . V c s hao h t n c do dng kh ra nn c n a n c t ngoi vo. Do s tch ly cc mu i trong dng n c phun h i lu m c n ph i a m t dng n c t trn xu ng. Hnh 10.5. S m t h th ng l c ch y gi t sinh h c. H ng c a dng khng kh l ty ch n. C n cung c p n c vo b p s t n th t ch t l ng do dng kh ra. H th ng l c ch y gi t sinh h c th ng v n hnh t c phun ch t l ng kho ng 1 m3 /m2 .ngy [235], tng ng v i t c n p thng th ng c a cc h th ng l c ch y gi t c t c th p dng trong x l n c th i. cng gi ng nh i v i cc h th ng l c ch y gi t v n hnh t c th p, mng sinh h c (biofilm) khng nh ng khng b lo i b kh i t ng l c, m cn tch ly t i ni no c s tng t n th t p su t v gy nn s phn dng. Th ng th y s t c ngh n nghim tr ng trong cc h th ng l c ch y gi t sinh h c c t c n p h u c nh , m c 1,2 kg cacbon h u c/m3 .ngy [234, 235]. Trong khi , t g p nh ng v n tng t cc h th ng l c sinh h c dng compost, th m ch t c n p h u c cao t i 9 kg cacbon/m3 .ngy [227]. Trn m t h th ng l c ch y gi t sinh h c c t ng l c l t khu t o, Kinney [224] quan st th y s t c ngh n m c v a ph i, v s gi m hi u su t x l sau kho ng 60 ngy v n hnh t c m p h u c 1 kg cacbon/m3 .ngy, v ra phng th c kh c ph c b ng cch o ng c h ng dng kh cc giai o n 1 n 3 ngy. K t qu l biofilm c phn b u hn trong ton b c t l c, v ho t ng c a h th ng l n nh hn- khng c s t n th t p su t v s gi m hi u su t do t c ngh n. Cc bi n php kh c ph c s t c ngh n bao g m: - Tng kch th c cc h t v t li u l c c c nh ng khe h l n hn. V i bi n php ny s c t di n nh hn v t c x l ch m hn. - R a nh k v t li u l c [234, 236]. - S d ng cc b phun sol kh cung c p m v... - H n ch dinh d ng kh ng ch s sinh s n c a t bo [219].

3.8.4 Cc thng s thi t k v v n hnh


Cc h th ng l c sinh h c (v l c ch y gi t sinh h c) c thi t k t v v n hnh d a trn b n thng s v t c n p: th i gian lu trong t ng l c tr ng r ng, dng kh, t c n p ch t gy nhi m, v kh nng lo i b ch t gy nhi m. Th i gian lu trong t ng l c r ng (empty-bed residence time, tr) l th i gian l thuy t trung bnh m m t phn t kh s tr i qua bn trong m t t ng l c tr ng:

trong V = th tch t ng l c r ng, m3 . Q = t c dng kh theo th tch, m3 /giy. Thng s ny trong cc nghin c u lo i b cc h p ch t h u c bay hi v n c p d ng cc tr s t 0,3 n 12 pht; khi x l cc h p ch t kh b phn h y ho c km ha tan th c n m t th i gian lu lu hn. Cc ch t nh hexan, benzen, toluen, v xylen l tng i km tan (11 n 1.780 mg/L) nhng i

163 h i cc tr s trd i 1 pht c lo i b hon ton. D ng nh t c chuy n kh i t khi l nhn t gi i h n trong cc h th ng l c sinh h c. T c dng kh ho c t c b m t v (m/giy) l s o t c trung bnh c a kh xuyn qua t ng l c tr ng r ng:

trong A = di n tch ti t di n ngang, m2 . Th i gian lu trong t ng l c tr ng v t c dng kh lin h v i nhau qua bi u th c:

trong h = chi u cao c a t ng l c, m. cao c a cc c t l c sinh h c th ng vo kho ng 1 m, nhng cng c c t cao t i 1,5 m ho c hn th [218]. N ng ch t gy nhi m th ng gi m r t nhanh theo chi u cao c t, v thng th ng s lo i b n x y ra trong kho ng 250 mm u tin c a c t. Vi c tng su c a t ng l c ch l c n thi t n u t c ph n ng ho c t c chuy n kh i th p, ho c c s giao thoa gi a cc ph n ng. Vi c dng cc t ng l c su x l nh ng n ng l n c a ch t gy nhi m s lm tng sinh tr ng c a vi sinh v t cu i dng vo v do lm tng nguy c t c ngh n, v nh th l ph n tc d ng. T c l thuy t c a kh i qua cc l c a v t li u l c (v pore ) ho c t c Darcy l t s gi a t c dng kh v ph n tr ng f (khng c kch th c):

T c n p ch t gy nhi m theo kh i l ng, Rm (g/m3 .giy) c th c xc nh theo bi u th c: trong Ci = n ng ch t gy nhi m trong kh dng vo, g/m3 . Kh nng lo i b (Elimination capacity, EC) ch t gy nhi m (g/m3 .giy) c a m t t ng l c sinh h c l t ng t c lo i b ch t gy nhi m, v c th c tnh nh sau:

trong Co = n ng ch t gy nhi m trong kh dng ra, g/m3 . S li u v cc nghin c u v l c sinh h c quy m pilot th ng c bi u di n b ng th trn h t a v i tr c honh l t c n p ch t gy nhi m v tr c tung l EC. V d , cc s li u t m t h th ng pilot dng kh ng ch s pht th i H2 S c bi u th trn hnh 10.6 [242]. Theo , cc t c n p th p (n ng trong dng vo th p ho c t c dng kh th p) th kh nng lo i b c a t ng l c tng theo s tng t c n p; cn cc t c n p cao th kh nng lo i b c a t ng l c gi nguyn khng i khi t c n p tng ln. Hnh 10.6. Xc nh kh nng lo i b t i a c a mi tr ng l c sinh h c d a trn kh i l ng lu hunh (S) c n p [242]. V d 10.1. Xc nh th tch t ng l c. D a trn cc s li u hnh 10.6 hy xc nh th tch l c c n thi t cho m t h th ng l c sinh h c v i n ng H2 S trong dng vo l 100 ppmv v t c dng l 2000 ft3 /pht (bi t r ng P = 1atm, I = 250 C). Bi gi i 1. Tnh t c dng t ng s c a lu hunh, M S

164

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

= 0,253g mol/pht = 8,09g/pht = 485 g- S/gi 2. Dng tr s EC max hnh 10.6.

3. Trong th c ti n, ng i ta th ng thi t k m t h th ng v i th tch l n hn t 30 n 70% so v i tnh ton.

3.8.5 Cc qu trnh vi m
3.8.5.1 M u S m t lt c t hi n vi qua v t li u l c c a l c sinh h c c nu trn hnh 10.7. Theo , khng kh ch a cc ch t nhi m i theo m t ng ngo n nghoo len l i gi a cc h t v t li u, m i h t y c bao quanh b i m t mng ch t l ng ch a vi sinh v t. Cc h p ch t ha tan ch a trong cc kh c phn chia vo nh ng mng c ho t tnh sinh h c ny, t c biofilm, ni m chng c cung c p cho s phn h y sinh h c. M i c ch t (cc ch t cho i n t v cc ch t nh n i n t ) v m i ch t dinh d ng c n thi t cho s trao i ch t c a vi sinh v t ph i c v n chuy n, ho c t pha kh ho c t pha l ng vo biofilm- ni x y ra ph n ng. T t c cc s n ph m (v d CO2 , cc ch t trao i), tr sinh kh i, ph i c v n chuy n ra kh i biofilm. V th , cc hi n t ng v t l, ha h c, v sinh h c x y ra lin quan n biofilm bao g m: hi n t ng bnh lu c a pha kh; s khu ch tn c a pha kh ho c/v l ng vo film, s khu ch tn c a biofilm, s h p ph , v s phn h y sinh h c. Hnh 10.7. S lt c t hi n vi qua m t t ng l c x p. 3.8.5.2 Xy d ng m hnh l thuy t cho ho t ng c a l c sinh h c Cc m hnh l thuy t c a ra nh m gi i thch s v n chuy n kh i v s phn h y sinh h c cc ch t gy nhi m di n ra trong cc biofilm. H u h t cc m hnh ang dng c xy d ng d a trn cc phng php v n dng trong cc m hnh tr c v s v n chuy n v s phn h y sinh h c trong cc biofilm [217, 220, 232]. Phng php c a cc m hnh l c sinh h c cng nh mng sinh h c (biofilm) l gi i cc phng trnh cn b ng kh i l ng m t chi u trn kh p m t ti t di n ngang vi m c a m t biofilm v i gi thi t v ng h c ph n ng c n gi n ha. V i cc gi thi t v s n gi n ha ng h c c a s phn h y sinh h c th c th c ba cch gi i khc nhau: - Ph n ng b c khng/ s gi i h n ph n ng. - Ph n ng b c khng/ s gi i h n qu trnh khu ch tn - Ph n ng b c m t. Cch gi i cho m i tr ng h p trn y c khai tri n v so snh trong m t ph n d i y. M t m hnh c th a nh n v ba pha c a l c sinh h c c nu trn hnh 10.8. Theo , b m t ti p gip gi a pha kh v pha l ng th n ng l p ch t l ng c coi l cn b ng v i n ng pha kh. H p ch t khu ch tn xuyn qua mng ch t l ng ni m n b phn h y sinh h c. Phng trnh vi phn m t s cn b ng kh i l ng cho h p ch t CL trong l p ch t l ng c a l c sinh h c l:

trong CL = n ng h p ch t trong pha l ng, g/m3 . N L = t c dng h p ch t trong pha l ng, g/m2 .giy.

165 rL = t c ph n ng do s phn h y sinh h c, g/m3 .giy. Hnh 10.8. S v cc pha trong m t l c sinh h c T c dng trong pha l ng NL c m t b ng nh lu t th nh t c a Fick v s khu ch tn, trong tr ng h p s v n chuy n m t h p ch t trong m t ch t l ng tnh:

trong D = h s khu ch tn pha l ng, m2 /giy. T c phng trnh vi phn l:

T c th ng c m t theo bi u th c Monod v vi c s d ng c ch t:

phn h y sinh h c

trong k = t c lo i b ring ph n c c i c a ch t gy nhi m, giy-1 . KS = h ng s bo ha c ch t, g/m3 . Pb = m t sinh kh i, g/m3 . T c tng sinh kh i th t s c th coi l tun theo bi u th c sau y:

trong Y = thu ho ch sinh kh i m i pht t c ch t dng, g/g. kd = h s phn h y ring ph n sinh kh i, giy-1 . C th gi nh r ng c t n t i m t tr ng thi h u nh n nh m nh t ng l ng sinh kh i l v a b ng l ng sinh kh i do dng c ch t t o ra [232]; v d , t c sinh tr ng c a t bo l tng ng v i t c tiu dng nng l ng duy tr t bo:

V t c sinh tr ng th t s l b ng khng. C th bi n h cho gi thi t v tr ng thi n nh, th m ch c trong th i k m biofilm ang sinh tr ng, b ng m t lu n c th hai, l cc qu trnh tng tr ng sinh h c l tng i ch m so v i th i gian lu trong h th ng. N u gi thi t r ng c t n t i i u ki n c a tr ng thi n nh trong biofilm v r ng sinhkh i khng tch ly trong h th ng sau m t giai o n m u no , th phng trnh (10.13) c rt g n thnh phng trnh vi phn t ng s bi u th tr ng thi n nh:

Cc php gi i b ng gi i tch c a phng trnh (10.17) b ng cch n gi n ha b c khng v b c m t c a bi u th c Monod s c th o lu n trong cc ph n d i y. 3.8.5.2.1 Ph n ng b c khng KS , th phng

nh ng n ng c ch t trong pha l ng cao hn nhi u so v i h ng s bn bo ha, CL trnh (10.17) c rt g n thnh bi u th c c a t c b c khng:

166

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

trong K = t c ph n ng b c khng, g/m3 .giy, tng ng v i . Cc ng h c ph n ng b c khng c dng khi c ch t khng l nhn t gi i h n t c , do n ng cao trong dng vo ho c do c m t h p ch t khc c dng lm c ch t s c p. D i y trnh by hai v d v ng h c b c khng v n th ng c m t : m t l, h p ch t xm nh p hon ton qua m t biofilm c d y L, t c tr ng h p gi i h n ph n ng; hai l, n ng h p ch t trong pha kh l th p hn, v h p ch t ny xuyn qua biofilm t i m t kho ng cchno nh hn L, cn ph n cn l i c a biofilm c coi l khng c ho t tnh, l tr ng h p gi i h n s khu ch tn. - Tr ng h p gi i h n ph n ng, khi m h p ch t xm nh p hon ton qua biofilm: phng trnh (10.18) c th c gi i b ng i u ki n ranh gi i bn ph i

v i gi nh r ng dng vo pha r n b ng khng. Gi nh ny c gi i thch r ng dng vo pha r n do s h p ph b ng dng ra kh i pha r n do gi i h p. i u ki n ranh gi i bn tri

trong H = h s nh lu t Henry khng th nguyn Cg = n ng pha kh, g/m3 V i vi c dng i u ki n ranh gi i bn tri, chng ta coi r ng cc pha kh v l ng l tr ng thi cn b ng b m t ranh gi i gi a chng, l i u ki n c th c m t b ng nh lu t Henry nh th o lu n m t ph n trn y. Php gi i cho tr ng h p gi i h n ph n ng l:

ho c d i d ng khng th nguyn:

Thng s , t c ch s Thiele, c dng bi u th t s gi a t c ph n ng v t c khu ch tn. - Tr ng h p gi i h n s khu ch tn, khi m chi u d y xm nh p nh hn chi u d y c a biofilm: i u ki n ranh gi i bn ph i bi n i thnh

167

Lu r ng khi x ko theo th CL KS v gi nh v ng h c b c khng b vi ph m. Php gi i phng trnh (10.18) d ng khng th nguyn tr thnh

Kho ng xm nh p c th c tnh b ng cch t C* b ng khng =/L, t suy ra

3.8.5.2.2 Ph n

ng b c m t

nh ng n ng c ch t trong pha l ng nh hn nhi u so v i h ng s bn bo ha, CL KS, bi u th c Monod rt g n thnh bi u th c t c b c m t. Phng trnh (10.17), v i bi u th c t c b c m t tr thnh

V i nh ng i u ki n ranh gi i (10.19) v (10.20), php gi i d ng khng th nguyn l

Thu t ng cng bi u th ch s Thiele v l t s gi a t c phn h y sinh h c v t c khu ch tn. Lu r ng cc s h ng trong (10.21) l khc v i cc s h ng trong . 3.8.5.3 S cn b ng kh i l ng trong pha kh

Trn hnh 10.9 trnh by s m t t ng l c sinh h c v cc tr c t a . Phng trnh vi phn m t s cn b ng kh i l ng tr ng thi n nh i v i h p ch t trong pha kh t i v tr z trong t ng l c, v i gi nh r ng s khu ch tn d c theo tr c khng ng k , c d ng nh sau:

trong v pore = t c dng kh (m/giy) xuyn qua mi tr ng x p hay cn g i l t c Darcy, c tnh b ng t s gi a t c dng kh b m t v ph n tr ng r ng trong mi tr ng. AS = di n tch b m t trn m i n v th tch c a mi tr ng x p (m-1 ) N g =dng h p ph n t pha kh i vo t ng biofilm (g/m2 .giy). Dng kh xuyn qua t ng biofilm c gi thi t l c d ng ... Hnh 10.9. S m t t ng l c sinh h c. Dng N g i vo t ng l c sinh h c c th c xc nh t cc phng trnh (10.21b), (10.23), v (10.26) cho ng h c b c khng/ s gi i h n ph n ng ng h c b c khng/ s gi i h n khu ch tn, v ng h c ph n ng sinh h c b c m t, theo th t . i v i tr ng h p ng h c b c khng/ s gi i h n ph n ng, th dng c xc nh t (10.21) nh sau:

168

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

i v i tr ng h p ng h c phn h y sinh h c b c khng v i s gi i h n khu ch tn th dng c xc nh t (10.23) nh sau:

i v i tr ng h p ng h c phn h y sinh h c b c m t th dng c xc nh t (10.26) nh sau:

Gi s h ng s bn bo ha c ch t, t c sinh tr ng c hi u c c i, v m t sinh kh i khng ph i l cc hm s c a v tr trong n i ph n ng, th phng trnh (10.27) c th c gi i b ng php tch phn cho ba tr ng h p trn y, v i i u ki n ranh gi i, Cg = C0 z = 0, t i C0 l n ng trong dng vo, thu c cc k t qu sau y: - B c khng s gi i h n ph n ng:

- B c khng, s gi i h n khu ch tn:

- B c m t:

Phng trnh (10.31), bi u th tr ng h p ng h c b c khng/ gi i h n ph n ng cho ta bi t tr c r ng ng bi u di n n ng theo chi u cao trong c t l c sinh h c s l m t ng th ng, v r ng n ng trong pha kh dng vo cng cao th cng i h i m t t ng l c su hn t c cng m t hi u qu x l (lo i b ). Hnh 10.10 trnh by m t k t qu th c nghi m v kh ng ch s pht tn butan b ng m t l c sinh h c ch a compost [222] v minh h a ng h c ph n ng b c m t. Hnh 10.10. ng bi u di n n ng butan trong m t l c sinh h c quy m phng th nghi m minh h a m t ng h c ph n ng b c m t [222]. Phng trnh (10.32), bi u th tr ng h p ng h c b c khng v i s khu ch tn, c ch ng t l ng thng qua k t qu th c nghi m v vi c lo i b toluen b ng l c sinh h c quy m phng th nghi m [228] (Hnh 10.11). Trong nghin c u ny, n ng toluen trong dng vo l 0,84 g/m3 , t c kho ng 200 ppmv. m t n ng th p hn th , trong dng vo, cc k t qu th c nghi m v lo i b diclorometan b ng l c sinh h c quy m phng th nghi m [212] l ph h p v i nh ng g m m hnh cho php d on: hnh 10.12 cho th y ng h c c a s phn h y b c m t, nh phng trnh (10.33). Cc s li u r t ph h p v i nh ng tr s c d on, cho th y r ng m hnh ny l m t cng c h u ch d on hi u su t c a cc l c sinh h c x l s pht tn cc ch t h u c bay hi n ng th p. Trong nh ng th c nghi m ny, n ng diclorometan trong dng vo l 3 ppmv. Hnh 10.11. D ng ng bi u di n n ng toluen trong m t l c sinh h c ch a compost cho th y ng h c ph n ng b c khng v i s gi i h n khu ch tn trong biofilm [228]. Hnh 10.12. ng bi u di n n ng diclorometan trong m t l c sinh h c ch a compost quy m phng th nghi m cho th y ng h c phn h y sinh h c b c m t [212].

169

3.9 X l sinh h c ch t th i r n h u c10


3.9.1 M u
Ring l ng rc th i sinh ho t th i vo mi tr ng l r t l n. chng ta hy t lm php tnh r ng trung bnh m i ng i m t ngy a vo mi tr ng 0,5 kg rc th i th n c ta v i dn s 80 tri u, th gi i v i dn s 6 t s ph i x l m t l ng rc th i kh ng l nh th no. V v y vi c x l ch t th i sinh ho t l v n c p thi t c a m i qu c gia, m i c ng ng dn c. V ngnh cng nghi p x l rc th i sinh ho t pht tri n nhanh chng thu ht nhi u cng ty c ph m vi ho t ng qu c t , v i nhi u cng ngh hi n i. Trong khun kh c a chng ny, chng ta ch c p n nh ng c s c a x l sinh h c- cng c ch y u x l ch t th i r n h u c ni ring v ch t th i h u c ni chung. N m v ng nh ng c s y chng ta hon ton c th d dng ti p c n nh ng v n khc mang tnh k thu t c a vi c x l ch t th i r n.

3.9.2 V thnh ph n ch t th i r n sinh ho t v ch t th i r n h u c


Thnh ph n ch t th i r n ni chung (rc th i) r t a d ng, bao g m t rc th i cng nghi p, rc th i (ph th i) xy d ng, rc th i sinh ho t, ph th i nng nghi p. Nh trn ni, ch t th i r n h u c ch c trong rc th i sinh ho t (cng v i h n h p r t ph c t p c a cc h p ph n v c), v l h u nh ton b thnh ph n c a ph th i nng nghi p. V v y, mu n x l sinh h c ch t th i r n h u c trong rc th i sinh ho t m t cch hi u qu th c n ph itch ring chng ra kh i h n h p c a rc. Cng vi c phn lo i c th c hi n m t cch th cng ho c c gi i. Vi c tch (phn lo i) b ng c gi i ch y u d a vo t tr ng v kch th c c a cc h p ph n trong rc. Ring v ph n ch t th i r n h u c trong rc sinh ho t, chng cng r t a d ng v thnh ph n nguyn t , do r t a d ng v thnh ph n h p ch t. Chng ta ph i quan tm t i thnh ph n nguyn t c a rc ny v vi sinh v t than gia phn h y chng, cng nh m i vi sinh v t, i h i s cn i v thnh ph n nguyn t trong h n h p ch t dinh d ng m chng thu nh n, nh t l v t l C:N. Trong i u ki n phng th nghi m, chng ta th ng nui vi sinh v t trn cc mi tr ng c t l C:N (w/w) kho ng t 8 n 10. Trong i u ki n t nhin c a cc bi rc, t l ny th ng cao hn nhi u, nhng vi sinh v t v n c th sinh tr ng c- t t nhin khng th m c nh trong phng th nghi m. Vi c b sung thm dinh d ng nit vo cc bi rc t nhin t t l C:N nh trong i u ki n phng th nghi m l hon ton khng kinh t . Tuy nhin m t m c no c th dng bn c ng nh m t ngu n dinh d ng nit b sung. Nh ng s li u sau y cho chng ta khi ni m v t l C:N c a m t vi lo i rc th i h u c:
10 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59430/1.1/>.

170

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

171 V ngu n g c: Ch t th i r n (rc th i, rc) h u c bao g m cc v t li u h u c th i b thu c nhi u lo i nh: - Ph th i nng nghi p (rm, r ) - Thn, cnh v l cy cc lo i - Cc lo i rc th i c a vng nguyn li u cng nghi p, nh: v h t c ph, v l c, b ma, v.v... - Ph li u nh my gi y, nh my s i - Ph th i c a lng ngh ch bi n tinh b t - Th c ph m h ng ho c th a (rau, qu , th t, c, tr ng v.v...) - Ph th i sinh ho t ( dng) t v i, bng, s i bng, cactng V m t ha h c, cc rc h u c y ch a cc phn t l n m tu theo lo i rc c th giu polysaccarit, protein, lipit, ho c h n h p c a chng, v.v.... a s rc th i sinh ho t l m t h n h p c a t t c cc ch t h u c ni trn.

3.9.3 V s phn hu ch t h u c nh vi sinh v t


Nh chng ta bi t, trong t nhin, t t c cc ch t h u c t nhin u b nhm ny hay nhm khc c a vi sinh v t phn hu , trong i u ki n hi u kh ho c k kh. Ch t h u c cng ph c t p bao nhiu th s phn hu n cng ph i tr i qua nhi u giai o n, do nhi u nhm vi sinh v t k ti p nhau phn hu , tr c khi t i s n ph m cu i cng l cc ch t v c. Tu theo lo i ch t h u c b phn hu , cc s n ph m cu i cng c th l CO2 , CH4 , H2 O, NH3 , NO2 , H2 S, v.v... (hnh 1). Nh v y m t s n ph m c a ph n ng phn hu no c th tch lu trong mi tr ng t nhin ni n c sinh ra, cng nh c th c phn hu trong m t ph n ng ti p theo, nh m t nhm vi sinh v t khc.

3.9.4 X l sinh h c rc h u c
3.9.4.1 Khi ni m Cc qu trnh x l sinh h c rc h u c do con ng i th c hi n chnh l s b t ch c nh ng g di n ra trong t nhin. Ni cch khc, x l sinh h c rc th i h u c d a vo ho t ng phn hu c a vi sinh v t nh m phn huy ch t h u c c a rc. Tuy nhin, cho qu trnh phn h y y t hi u qu cao v tri t (t i cc s n ph m cu i cng), c n ph i t o cc i u ki n t i u cho nh ng vi sinh v t tham gia phn hu . Mu n c nh v y, c r t nhi u v n k thu t c n c gi quy t. m t m c nh t nh, m t s v n k thu t ny s c c p cc ph n d i y. 3.9.4.1.1 Cc bi n php v quy m x l

ng (composting) y l hnh th c x l c coi l n gi n nh t v v i quy m nh nh t. Rc c thnh ng ho c lu ng, n i trn m t t ho c chm d i h , ho c n a n n a chm. ng c th c trt kn b ng bn. Trong tr ng h p ny, su t qu trnh , oxy s c tiu th d n n h t, v i u ki n chuy n t hi u kh sang k kh; nhi t c th tng ln n 60-70o C. N u ng khng c trt kn, n cng c th c o x i nh k c cung c p oxy vo bn trong. Hnh th c ng c th c p d ng khng nh ng v i rc th i sinh ho t m cn v i rc th i s n xu t c a lng ngh , lo i giu tinh b t (ch bi n s n, lm bn, mi n, v.v...), v i ph th i cng nghi p: cng nghi p c ph (v h t c ph), cng nghi p ng (b thn cy ma), cng nghi p gi y (ph li u t th c v t), ph th i nng nghi p (rm, r ), v v i ph th i chn nui (phn v n c ti u gia sc v gia c m). Th i gian di hay ng n l tu thu c vo quy m ng , tu nguyn li u v i u ki n hi u kh hay k kh. C th k t h p m t giai o n hi u kh v i m t giai o n k kh. S n ph m c a s ng c g i l phn (compost), cng gi ng nh c a qu trnh phn hu ch t h u c trong t nhin, l h n h p c a cc ch t h u c n gi n (cc s n ph m trung gian c a qu trnh phn hu cc ch t h u c ph c t p) v cc ch t v c. H n h p ny tng ng v i mn trong t nhin, v th c th c dng lm phn bn h u c, dng cho tr ng tr t. Khi bn vo t, chng c cc nhm

172

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

vi sinh v t t phn hu ti p t i cc ch t v c m cy h p th c. Trong qu trnh ng ni trn, n u m bo gi c nhi t sinh ra (t i 60-70o C) th h u h t vi sinh v t gy b nh (v n khng sinh bo t ), v c tr ng giun, sn b gi t ch t, nn phn ni chung khng ng lo ng i v m t v sinh. Trong m t s tr ng h p, tng c ng qu trnh phn hu trong ng , ng i ta b sung cc ch ph m vi sinh v t g m cc t bo s ng c l a ch n. c th l ch ph m n ch ng, ho c a ch ng c nh ng ho t tnh mong mu n, v d phn hu m t lo i ch t nh t nh, i u ki n hi u kh, hay k kh, ho c vi hi u kh. M t s ch ng c dng lm ch ph m l thu c cc chi Cellulomonas, Trichoderma, Aspergillus, v Penicillium. Chn l p h p v sinh Chn l p h p v sinh: l phng php lu gi ch t th i r n trong m t bi v c ph t ln trn. Ch t th i r n trong bi chn l p b phn h y sinh h c, t o thnh cc s n ph m nh axit h u c, cc h p ch t nit, amn v m t s kh nh CO2 , CH4 . Ch t th i r n c ch p nh n chn l p ph i l ch t th i khng nguy h i. V n hnh bi chn l p: Tr i nh ng l p rc d y 40- 80 cm ln m t t, m nn n < thu nh kh i l ng> v ti p t c tr i nh ng l p khc ln. Khi l p rc d y 2- 2,2 m th ph m t l p t d y 10- 60 cm ln trn r i l i m nn. C nh th v i cao 15m. M t l p hon ch nh nh v y g i l rc. Thng th ng m t con p b ng t c lm rc xu ng t vo v d dng m nn rc sau . N u bi v n hnh lin t c th c sau 24 ti ng v n hnh l i c n ph t. Ch ng th m cho cc chn l p. chn l p c n c t nh ng ni c l p t t nhin ng nh t, v i h s th m 1.10-7 cm/s, v c chi u dy t i thi u 6m. Ph i t o d c c a y t i thi u 2% n c rc t ch y v cc rnh thu gom n c th i. Thnh chn l p cng ph i c tnh ch ng th m nh y c a n. N u thnh chn l p khng t yu c u, c n ph i xy thnh nhn t o, b ng v t li u c h s th m 1.10-7 cm/s, v i chi u r ng t i thi u 1m. Qu trnh sinh ha di n ra t i cc bi chn l p. T i y, vi sinh v t s d ng ch t h u c c a rc lm ngu n dinh d ng. Nhi t tng t i 60- 70o C ko di nh ng 30 ngy. kho ng nhi t ny, cc ph n ng ha h c di n ra s tr i hn cc ph n ng vi sinh v t v h u h t vi sinh v t b tiu di t nhi t 70o C. Oxy b vi sinh v t hi u kh tiu th d n => cc vi sinh v t y m kh b t u ho t ng. Cc qu trnh sinh ha:

Cch ch t h u c

N u rc ch a nhi u sunphat th s t o thnh mtan s gi m. Ch t th i xy d ng l m t ngu n sunphat, v th , khng nn l n n vo bi chn l p rc th i chung.

173 Cc giai o n l n: Giai o n hi u kh (ng n, vi tu n): t o ra . . . Giai o n y m kh ty ti n: t o ra axit (axit bo); ngoi ra c axit amin, axit h u c Giai o n y m kh tuy t i: t o ra nhi u CH4 (vi nm n 100 nm ho c lu hn). N c r rc (n c rc) l n c b n ( nhi m) ch a cc ch t gy nhi m b t ngu n t rc, th m qua l p rc c a bi chn l p, i xu ng t d i bi chn l p v c th xu ng t i n c ng m vng . N c rc c hnh thnh t t t c cc lo i n c xm nh p vo bi rc, cng nh t n c c a chnh rc th i em chn l p. Thnh ph n v tnh ch t l- ha- sinh h c c a n c rc do r t nhi u nhn t quy nh trong c thnh ph n c a chnh rc bi chn l p, thnh ph n t ph , t n n, nn rc, th i gian chn l p, kh h u v ma, v.v. . . C th coi n c rc cng l m t lo i n c th i, m t lo i n c th i th c p. Do v y, cc bi chn l p rc ph i c h th ng thu gom n c rc x l. l h th ng c ng rnh v/ ho c ng d n xung quanh bi rc v d i y cc l p rc. Cc phng php x l n c rc v c b n cng l cc phng php x l n c th i ni chung, v bao g m cc phng php v t l, ha h c v sinh h c. Tr c khi l a ch n cng ngh ph h p x l n c rc v thi t k tr m x l n c rc, tr c h t c n quan tm n cc c tnh c a n c rc v BOD, COD, c n l l ng (SS), hm l ng nit t ng s , hm l ng NH4 + , pH, s l ng coliform, v.v. . . V s t o thnh kh bi chn l p rc Qu trnh phn h y rc h u c do vi sinh v t th c hi n t i cc bi chn l p rc lm sinh ra nhi u lo i kh, h n h p cc kh y c g i chung l kh sinh h c (biogas). Kh sinh h c chi m ch y u l mtan (5060%), r i cc kh khc v i l ng r t nh , nh nit, oxy, hydro,v.v. . . Mtan (CH4 ) l kh chi m t l l n nh t v gy nguy hi m nh t (gy ng t, gy chy n ) nn c n c h th ng thu gom t n d ng nh m t ngu n nhin li u. N u khng th thu gom c, c n lm thot kh ny trnh cc nguy c ni trn. Gi i h n cho php v n ng kh mtan trong khng kh thu c khu v c bi chn l p rc l 1,25% (v/v). Vi c thu gom cng nh lm thot kh ny ph i c tnh n trong thi t k bi chn l p rc. 3.9.4.1.2 X l c ch bi n

Ch t th i r n th Ch t th i r n th (rc) h u h t th ng c vo cc bi rc r ng l n. i u ki n y l r t k kh, th m ch n m c nh ng v t li u m l ra b phn h y sinh h c nh gi y ch ng h n cng r t kh b vi sinh v t t n cng. Trong th c t vi c tm th y nh ng t bo c t i 20 nm m v n cn c r ch l chuy n bnh th ng. Tuy nhin nh ng i u ki n k kh nh v y l i thc y ho t ng c a chnh nh ng vi khu n sinh mtan. Mtan m chng sinh ra c th c thu l y nh cc l khoan, v c t chy t o thnh i n nng, ho c c lm s ch r i a vo h th ng ng d n kh t nhin (xem hnh 28.14). T i M , hn 100 bi rc c nh ng h th ng nh v y, m t s h th ng ny cung c p nng l ng cho vi nghn ng i. Hnh 28.14. S s n sinh mtan t rc. Mtan b t u c tch ly vi thng sau khi bi rc y v c b t kn. Bi rc ny cn ti p t c sinh mtan trong vng 5 10 nm. nh ny ch p ng n l a chy do mtan sinh ra t m t bi rc nh v y. C th lm gi m ng k l ng ch t h u c vo cc bi rc b ng cch tr c h t tch n kh i v t li u khng b phn h y sinh h c, v em ng. Vi c ng (composting) l m t qu trnh c nh ng ng i lm v n p d ng bi n rc th c v t thnh mn t nhin (hnh 27.9). ng l cy ho c v n c y s ch u s phn h y c a vi sinh v t. Trong nh ng i u ki n thu n l i, cc vi khu n a nng s lm tng nhi t c a ng ln t i 55 600 C trong vng hai ngy. Sauk hi nhi t gi m xu ng, ng i ta x i tr n ng cung c p thm oxy, v nhi t ng l i tng ln. Sau m t th i gian, qu n th vi sinh v t a nng c thay th b ng m t th a m, chng ti p t c bi n i, m t cch ch m ch p, v t ch t h u c trong ng sang tr ng thi n nh hn, l mn. N u c nhi u di n tch, rc c ng thnh lu ng (l nh ng

174

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

ng di v th p), nh ng lu ng ny c o x i nh k b ng my mc chuyn d ng, nh phng php ng.

a. Rc th i th c o x i b ng my chuyn d ng

b. Phn lm t rc th i th ang ch v n chuy n i bn ru ng

B ng 3.16

Hnh 27.9. Vi c lm phn t rc th i th . Ph c h i sinh h c nh ng vng nhi m d u v nh ng vng nhi m th y ngn Theo cc ti u thuy t h c u v khoa h c, nh ng sinh v t ngoi hnh tinh n y c c u trc ha h c hon ton khc chng ta, v chng c th n, u ng, ht th nh ng ch t m chng ta khng th h p th . Nh v y nh ng c th xa l ny l v gi n u chng gip chng ta lm s ch (lo i tr ) nh ng ch t gy nhi m hnh tinh ny nh d u th, xng, th y ngn. . ., t t c u c h i i v i cy c i, ng v t v con ng i. May thay, chng ta khng c n ch i s vi ng thm c a nh ng c th ch c trong tr t ng t ng y m v n c th gi i quy t c v n c a mnh nh nh ng c th s ng ngay quanh ta: m c d nhi u vi sinh v t c nhu c u dinh d ng gi ng nh con ng i (nn chng m i lm h ng th c ph m c a chng ta!), nhng c nh ng vi sinh v t khc l i chuy n ha c nh ng ch t m ch c th l cc mn n c a cc c th ngoi tri t, nh cc kim lo i n ng, lu hunh, nit d ng kh, d u th, th m ch c polyclorinat biphenyls (PCBs), v th y ngn. Vi khu n c m t vi l i th trong vi c x l nhi m. Chng c th tch chi t ra nh ng ch t gy nhi m kh b r a tri ho c tch ra, do lin k t v i t v n c. Ngoi ra chng c th lm thay i c u trc ho h c c a m t ch t c thnh m t ch t khng c, th m ch c ch. Nh ng vi sinh v t c kh nng phn h y nhi u ch t gy nhi m v n s ng t nhin trong t v n c; vi c s d ng chng phn h y cc ch t gy nhi m c g i l s ph c h i sinh h c (bioremediation). Tuy nhin v s l ng c a chng l nh nn khng x l nh ng vng nhi m r ng l n. V v y phng h ng gi i quy t v n ny l nng cao ho t tnh c a cc ch ng t nhin. M t cch khc l c i bi n di truy n cc ch ng chng c th phn h y m t ch t ha h c nh t nh. Ng i ta t c nh ng k t qu r t kh quan trong lnh v c ph c h i sinh h c khi x l vng b bi n Alaska sau v trn d u Exxon Valdez. Nhi u vi khu n t nhin thu c chi Pseudomonas c kh nng phn h y d u th v nhu c u cacbon v nhu c u nng l ng c a chng. Khi c m t khng kh, chng tch ng th i hai nguyn t cacbon ra kh i phn t l n c a d u. n v hai cacbon ny c th c chuy n ha bn trong t bo. V vi khu n phn h y d u qu ch m nn ph i c cch no m i l i d ng c chng x l cc vng b trn d u. M t cch r t n gi n c v n d ng thnh cng trong vi c x l v trn d u ni trn, m khng c n t i bi n php c i bi n di truy n. ch n gi n l vi c a cc phn nit v photpho v n dng trong nng nghi p vo ni c n x l, y chng c g i l cc ch t tng c ng sinh h c (bioenhencers). K t qu l s l ng cc vi khu n phn h y d u tng ln r r t so v i cc vng b bi n khng c bn phn, v v th bi bi n c s ch d u. Cn v nhi m th y ngn th c m t nhm vi khu n khc c kh nng lm s ch. Th y ngn c m t trong nhi u ch t v n c dng r ng ri, nh trong sn th a ng y h p ng qu ng vo bi rc ch ng h n. T n c th ng m vo t v n c. M t loi vi khu n phn b r ng, Desulfovibrio desulfuricans, trong th c t lm cho th y ngn tr nn c hn, b ng cch g n thm nhm metyl, thnh metyl th y ngn. Trong cc th y v c, ch t ny bm vo cc c th plankton ch ng h n, do v y i ti p vo chu i dinh d ng t i cc th l n hn, sau gy ng c cho c v cu i cng cho ng i. gi i quy t v n ny chng ta c th dng m t nhm vi khu n khc, l cc loi thu c chi Pseudomonas. trnh b nhi m c, nh ng vi khu n ny tr c h t chuy n ha metyl th y ngn thnh ion th y ngn: CH3 Hg CH4 + Hg2+ Sau nhi u vi khu n c th chuy n ha ion th y ngn mang i n tch dng thnh d ng nguyn t tng i khng c, b ng cch thm electron m chng l y t cc nguyn t hydro:

175

Ho t ng ny c a cc vi khu n ni trn di n ra qu ch m trong t nhin, nn c n c cc gi i php k thu t; c th l vi c b sung cc ch t nng cao sinh h c, v cc k thu t khc, nh m nng cao hi u qu x l. Khng gi ng nh m t vi phng php lm s ch mi tr ng khc, theo cc ch t c h i c chuy n t ni ny sang ni khc, vi c lm s ch b ng vi sinh v t c tc d ng lo i b ch t c h i v th ng tr l i mi tr ng m t ch t khng c ho c c ch.

3.9.5 nh ngha ch t th i r n
Theo quan ni m chung: Ch t th i r n l ton b cc lo i v t ch t c con ng i lo i b trong cc ho t ng kinh t - x h i c a mnh (bao g m cc ho t ng s n xu t, cc ho t ng s ng v duy tr s t n t i c a c ng ng v.v. . .). Trong quan tr ng nh t l cc lo i ch t th i sinh ra t cc ho t ng s n xu t v ho t ng s ng. Theo quan i m m i: Ch t th i r n th (g i chung l rc th i th ) c nh ngha l: v t ch t m con ng i t o ra ban u v t b i trong khu v c th m khng i h i c b i th ng cho s v t b . Thm vo , ch t th i c coi l ch t th i r n th n u chng c x h i nhn nh n nh m t th m thnh ph ph i c trch nhi m thu gom v tiu h y. Ch t th i nguy h i: bao g m cc lo i ha ch t d gy ph n ng, c h i, ch t th i sinh h c d th i r a, cc ch t d chy, n ho c cc ch t th i phng x , cc ch t th i nhi m khu n, ly lan. . . c nguy c e d a t i s c kho ng i, ng v t v cy c . Ngu n pht sinh ra ch t th i nguy h i ch y u t cc ho t ng y t , cng nghi p v nng nghi p. Ch t th i y t nguy h i: l ch t th i c ch a cc ch t c m t trong cc c tnh gy nguy h i tr c ti p ho c tng tc v i cc ch t khc gy nguy h i t i mi tr ng v s c kh e c ng ng. Chng g m: bng bng, g c, n p, kim tim, ng tim, cc chi th c t b , t ch c m c t b , ch t th i sinh ho t t b nh nhn; cc ch t th i c ch a n ng cao c a: th y ngn, ch, catmi, asen, xianua. . .; cc ch t th i phng x t b nh vi n.

3.9.6 Cc bi n php lm gi m l ng pht sinh ch t th i r n


L i ch c a vi c lm gi m l ng pht sinh ch t th i r n: - Ti t ki m nng l ng; - Gi m s khai thc, x l, s d ng cc ngu n gy tc ng x u t i mi tr ng; - Tng y u t an ton cho cng nhn tr c ti p x l ch t th i r n, cng nh cho ton x h i, do s gi m pht sinh ch t th i r n, trong c ch t th i nguy h i. - Gi m chi ph qu n l ch t th i - Gi m chi ph x l ch t th i. Cc phng th c gi m ch t th i r n: - Tng m c tiu th - Xy d ng cc quy trnh s n xu t m i cho php s d ng t nguyn li u hn - Thi t k v t o ra cc s n ph m m i sao cho khi s d ng chng t gy nhi m v t t o ra ch t th i - Lo i b s ng gi khng c n thi t; v c bi t quan tr ng l: - p d ng cng ngh s n xu t s ch hn. B n c bi t?B n ngh g? S N XU T S CH HN

176

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

S n xu t s ch hn (cleaner production) l g? l khi ni m do chng trnh Mi tr ng c a Lin h p qu c xy d ng v p d ng t i nhi u ni trn th gi i t kho ng nm 1990. N cho php gi m nhi m mi tr ng do ho t ng s n xu t c a con ng i, ngoi ra cn cho php gi m chi ph c a cc n v s n xu t. M c tiu c a s n xu t s ch hn l nh m trnh pht sinh nhi m ngay t i ngu n b ng cch s d ng ti nguyn v cc nguyn li u c hi u qu nh t. Ni cch khc, s n xu t s ch hn trnh vi c m t ph n nguyn li u i vo ch t th i, thay vo n c chuy n thm vo gi tr s n ph m. Nh v y s n xu t s ch hn ng ngha v i gi m thi u ch t th i v ngn ch n nhi m. S n xu t s ch hn v cc bi n php x l mi tr ng (x l n c th i, x l kh th i, x l ch t th i r n) l hai cch ti p c n khc nhau: X l mi tr ng, theo cch ni c a cc n v s n xu t l x l cu i ng ng, tuy gip h gi m m c tc h i c a cc ch t th i nhng khng t n thu c ph n nguyn li u m t vo cc ch t th i (g i chung l dng th i). V v y x l cu i dng th i i h i chi ph. V ph n s n xu t s ch hn, n v a gi m nguy c gy nhi m v a mang l i l i nhu n cho nh s n xu t. C th v s n xu t s ch hn tng ng v i phng b nh, cn x l cu i ng ng l ch a b nh. Phng b nh v ch a b nh cho ai ch c chng ta u r. V nh chng ta bi t phng b nh bao gi cng n gi n, t n km v cho s c kh e t t hn so v i ch a b nh. V th c n lun ghi nh : phng b nh hn ch a b nh! T tr c n nay, nh ng tiu ch hng u xem xt m t qu trnh s n xu t l: l i nhu n, ch t l ng v s l ng s n ph m. Ngy nay cch nhn nh n y c n thay i: v i quan i m s n xu t s ch hn th c n ph i xem xt u vo, u ra, cng nh xem xt vfi sao c dng th i pht sinh, khng cho n pht sinh ho c gi m n b ng cch no, cch t n d ng (ti s d ng n) ra sao. Khi ni m s n xu t s ch hn cn kh m i m Vi t Nam, do v y cha c p d ng nhi u. Nh m ph bi n r ng khi ni m ny v p d ng n nhi u hn, T ch c Pht tri n Cng ngh c a Lin h p qu c (UNIDO) cng v i cc c quan h u trch c a Vi t Nam xy d ng m t s c s nghin c u ng d ng. M t x nghi p bia p d ng phng th c s n xu t s ch gi m c 25% l ng than tiu dng nh lm gi m t n th t nhi t h th ng c p hi. R rng k t qu c tc d ng r t tch c c n mi tr ng, v l m t con s khng nh gp vo l i nhu n c a x nghi p . Cng t i x nghi p cc bi n php k thu t nh m gi m l ng n c tiu th v l ng bia th t thot cng c hi u qu khng km i v i mi tr ng v c i v i l i nhu n.

3.10 X l n c v x l n c th i11
N c s ch l thi t y u cho s s ng v cc ho t ng c a con ng i. c n c s ch y, c n ph i x l n c v n c v n c th i. Trong c hai tr ng h p, vi c x l nh m lo i b cc vi sinh v t, ha ch t v cc ch t gy nhi m khc b o v s c kh e con ng i.

3.10.1 X l n c u ng
Tr c h t c n nh n m nh r ng n c u ng (potable water) l n c c xem l an ton u ng, ch khng c ngha l n c hon ton khng ch a vi sinh v t v ha ch t. i u c ngha l s l ng vi sinh v t v hm l ng ha ch t trong n c y l th p n m c khng gy lo ng i cho s c kh e con ng i. T chng ta hi u n c no khng ph i l n c u ng chnh l n c nhi m, ngha l n ch a nhi u vi sinh v t v ha ch t t i qu m c cho php. M c cho php v vi sinh v t v ha ch t trong m t lo i n c ty thu c vo m i qu c gia, v t t nhin ty thu c vo vi c n c c c dng u ng hay khng. Theo tiu chu n c a C quan B o v mi tr ng c a M (Environmental Protection Agency, EPA) th ch s coliform c a n c u ng ph i l 0, t c khng c php c m t coliform no trong 100ml n c, v ch s c a n c dng vo m c ch gi i tr l 200 coliform/ml. y c n nh c l i r ng cc coliform l nh ng vi khu n ng ru t nh E. coli ch ng h n. S c m t c a cc coliform trong n c ch ng t r ng n c b nhi m phn v nh v y r t c th n cng nhi m cc vi sinh v t gy b nh. Vi c x l n c u ng c th g m ba giai o n (hnh 26.8).
11 Phin

b n tr c tuy n c a n i dung ny c

<http://voer.edu.vn/content/m59431/1.1/>.

177 3.10.1.1 L ng ng Trong giai o n ny, n c c bm vo cc b ch a, t i cc v t ch t d ng h t (ct, s i, v ch t h u c) l ng xu ng. N c c lm trong m t ph n ny sau c bm sang b th hai lm k t t (flocculation). [. . .] N c trong trn ph n l ng ng s c bm sang m t b khc l c. 3.10.1.2 L c Th t c l c c th lm gi m t i 90% s vi sinh v t c trong n c, trong vng vi ngy. Trong m t phng php l c ng i ta dng ct v cc v t li u khc vi sinh v t bm vo v t o thnh cc biofilm, nh ng mng ny gi l i v lo i b cc vi sinh v t khc ra kh i n c. C th phn bi t k thu t l c ct ch y nhanh v l c ct ch y ch m. - L c ct ch y ch m g m m t l p ct m n ho c t khu t o dy 1m. N c cng su t kho ng 3 tri u gallon trn m t m u anh c a b m t l c trn m t ngy, do thch h p cho cc th nh . - L c ct ch y nhanh ch a ct l n hn v s i, v cho php l c 200 tri u gallon/ m u anh/ ngy, thch h p cho cc th l n. C hai lo i l c c lm s ch b ng cch phun n c ng c ln trn. Ngoi ra cn c: - K thu t l c mng (membrane filtration), m mng l c c a n c cc l v i ng knh 0,2 m. - L c b ng than ho t tnh, n cho php v a l c cc ph n t l l ng, v a lo i b m t s ch t h u c. 3.10.1.3 St trng (disinfection) y l giai o n x l cu i cng tr c khi n c c ua t i ng i tiu dng. C th dng cc bi n php st trng sau y: - Clo ha: php x l ny c dng ph bi n nh t v chi ph th p. Kh clo c th gi t ch t vi khu n, t o, n m, v ng v t nguyn sinh, do lm bi n tnh protein c a chng trong kho ng 30 pht tc d ng. M c clo ha ph thu c s l ng vi sinh v t trong m t n v th tch n c: s l ng ny cng cao th m c clo ha cng ph i cao. Clo ha khng gi t ch t m i vi sinh v t: h u h t virut khng b clo lm b t ho t, cc n i bo t c a vi khu n v cc nang c a ng v t nguyn sinh ni chung khng b b t k php x l ha h c no lm h ng. Chng ch c th b lo i tr hon ton nh bi n php l c c h c. Hnh 26.8. X l n c u ng a) M t tr m x l n c. b) Cc giai o n x l n c: l ng ng, l c, v st trng. Cu h i: - V sao x l ha h c khng th ph h y h u h t virut? Tr l i: - H u h t cc ha ch t st trng c t o ra nh m c ch m t ho t tnh trao i ch t ho c lm h ng m t c u trc t bo; v v y cc ha ch t y khng lm h ng cc virut khng c c u trc t bo v ang ng ng trao i ch t. ***

3.10.2 Xt nghi m ch t l ng n c
Vi c xt nghi m ch t l ng n c d a vo s c m t c a m t s sinh v t ch th (indicator organisms) ch ng t kh nng hi n h u c a cc tc nhn gy b nh trong n c u ng ho c trong cc th y v c t nhin. V ph n l n cc b nh truy n qua n c c nguyn nhn l m t s nhi m phn, nn s c m t c a E. coli (sinh v t ch th c dng ph bi n nh t) v cc coliform d ng phn khc trong n c ch ng t r ng r t c th cc tc nhn gy b nh cng c m t. E. coli h i cc yu c u v m t v t ch th t t: n lun lun c m t trong phn ng i, c th i gian s ng st lu b ng h u h t cc tc nhn gy b nh trong phn (c th cn lu hn), v d dng b pht hi n b ng cc k thu t n gi n. Sau y l m t s k thu t xt nghi m ch t l ng n c:

178

CHNG 3. VI SINH V T V X

L MI TR NG NHI M

- K thu t nhi u ng nghi m: k thu t c ng k nh v lu i nyd a trn vi c tm s l ng c xc su t l n nh t (most probable number, MPN) (xem hnh 6.24); l m t php th theo phng php th ng k, cho php kh ng nh s nhi m b n. Hnh 6.24. Phng php nhi u ng nghi m xc nh s l ng vi sinh v t trong n c. Thng th ng, c n m t dy 5 ng nghi m cho m i pha long. Sau khi nui, s l ng ng m trong c sinh tr ng c dng tra b ng MPN (xem b ng 6.6.), bi t s t bo/ 100ml ch t l ng. Cu h i - N u cc k t qu l 5, 3, 1 th s l ng vi sinh v t c th s l bao nhiu? Tr l i - MPN l 110. - K thu t l c mng (membrane filtration): k thu t ny c dng ph bi n hn (hnh 26.9.a), v d thao tc. Rt 100ml n c c n xt nghi m qua m t mng l c, sau t mng ny ln a th ch EMB (Eosin methylene blue) v nui. M i coliform d ng phn no sinh tr ng trn th u c mu xanh l c nh kim lo i r t c trng. Sau m s khu n l c ny v bi u th thnh s l ng khu n l c/ 100ml. Hnh 26.9.a. K thu t l c mng. Cc ng k vung trn mng l c cho php m d dng cc khu n l c mu xanh nh kim lo i c trng c a cc coliform d ng phn. Hnh 26.9.b. K thu t dng ONPG v MUG. Mu vng trong chai ch a ONPG cho bi t s c m t c a cc coliform, cn mu hunh quang xanh trong chai ch a MUG cho bi t s c m t c a coliform E. coli, chai khng mu l i ch ng m tnh. - K thu t dng ONPG v MUG: Cc m u n c c rt vo cc chai nh ch a ONPG (O- nitrophenyl-- D- galactopyranoside) v MUG (4- methylumbililliferyl- - D- glucouronide) lm ngu n dinh d ng duy nh t. H u h t cc coliform u s n sinh - galactosidase, m t enzyme ph n ng v i ONPG t o ra mu vng, cn coliform d ng phn E. coli th sinh ra m t enzym khc- - glucuronidase- ph n ng v i MUG t o thnh ch t pht hunh quang xanh d i nh sng t ngo i c b c sng di (hnh 26.9.b). K thu t ny cho php pht hi n nhanh, nhng cng gi ng nh MPN, n khng co bi t con s th t. - K thu t fingerprinting V i hai k thu t trn y khng th pht hi n cc virut v nh ng vi khu n gy b nh c hi u. Mu n pht hi n chng c n ph i dng k thu t fingerprinting, theo cc m u n c c n xt nghi m ph i c lm giu b ng cch nui m i c th c m t trong . Sau hm l ng ADN c a m u lm giu c sng l c di truy n nh n d ng tc nhn gy b nh ti m n. Nh ng xt nghi m thu c lo i ny ni chung ch c th th c hi n c t i nh ng trung tm xt nghi m l n, ni c cc phng th nghi m kh nng thao tc chng.

3.10.3 X l n c th i
N c th i ch a r t nhi u lo i tc nhn gy nhi m khc nhau, bao g m cc ch t r n l long, cc ch t h u c v v c c kh nng b phn h y sinh h c, cc kim lo i c, v cc tc nhn gy b nh. M c ch c a x l n c th i l lo i b ho c gi m thi u nh ng tc nhn gy nhi m ny t i m c c th ch p nh n c. V n c th i ch y u l n c (ch ch a d i 1% ch t r n), nn h u h t cc qu trnh x l n c th i u lin quan n vi c lo i b cc vi sinh v t. C m t th i n c th i khng x l c th ng vo sng ho c bi n ni g n nh t, v i ngh r ng n c th i y s b pha long t i m c v h i. . . ... ... ... M t khi ni m then ch t trong x l n c th i l lm gi m nhu c u oxy sinh ha (biochemical oxygen demand, BOD) t c l lm gi m l ng oxy m cc vi sinh v t hi u kh i h i chuy n ha hon ton ch t h u c trong n c th i. L ng oxy ny t l thu n v i l ng ch t th i trong n c; n ng cc ch t c th phn h y c cng cao th l ng oxy c n thi t chuy n ha chng cng cao, do BOD cng cao. Nh ng x l n c th i c hi u qu lm gi m BOD t i m c r t th p, khi n cho vi sinh v t sinh tr ng km, do cc vi sinh v t gy b nh t c c h i s ng st.

179 D i y chng ta xem xt cc ki u x l n c th i khc nhau: x l n c th i theo cch truy n th ng, c p d ng trong cc h th ng x l cho th , x l dng cho cc vng nng thn, x l cc ch t th i nng nghi p, v x l trong dng cc m l y nhn t o. 3.10.3.1 X l n c th i th

Ngy nay, cc thnh ph l n cc n c pht tri n u c h th ng c ng rnh th , g m cc ng ng d n, thu th p n c th i v d n n t i cc tr m x l n c th i x l. Vi c x l n c th i theo cch truy n th ng bao g m b n giai o n (hnh 26.10): 3.10.3.1.1 X l b c m t

N c th i c bm vo cc b l ng, t i cc v t r n nh , d u v m , cc v t th tri n i c v t b i, cn cc v t th n ng hn th l ng xu ng y thnh bn. Sau khi b sung phn l tc nhn gy keo t , bn c lo i b , v ph n n c lm trong m t ph n ny s c x l ti p. X l b c m t lo i b c 2535% BOD c a n c th i. 3.10.3.1.2 X l b c hai

Ho t tnh sinh h c trong giai o n ny lm gi m BOD t i cn 5- 25% so v i ban u. H u h t vi sinh v t gy b nh cng b lo i tr . N c th i c thng kh nh m thc y sinh tr ng c a cc vi sinh v t hi u kh, chng oxy ha cc ch t h u c ha tan t i CO2 v n c. Trong m t h th ng bn ho t tnh, n c th i ang c thng kh cn c b sung (c y) bn c a x l b c m t trong ch a nhi u vi sinh v t ang c ho t ng oxy ha; s keo t cng x y ra trong giai o n ny. M i v t ch t r n cn l i u l ng xu ng v tham gia vo bn t x l b c m t. Bn t ng th y c bm vo cc b ch a k kh. V i m t vi c ng ng dn c nh hn th c th th c hi n x l b c hai nh h th ng l c trch (l c ch y gi t, trickling filter), m nguyn l ho t ng gi ng v i c a cc l c ct ch y chem. Dng trong x l n c u ng nhng km hi u qu hn h th ng bn ho t tnh v m t lm gi m BOD. 3.10.3.1.3 X l ha h c

N c t x l b c hai c st trng, th ng b ng cch clo ha, sau c th i vo cc th y v c t nhin, ho c i khi c phun t i cho nng nghi p ho c cho cc th m c ven ng qu c l . Trong nh ng tr ng h p khc ng i ta lo i b nitrat, photphat v ph n BOD cng nh cc vi sinh v t cn st l i b ng cch a n c qua nh ng l c ct m n v/ ho c qua c l c than ho t tnh. Nitrat c chuy n ha thnh ammoniac v th i vo khng kh (nh th lo i b c kho ng 50% l ng nit), cn photphat th c k t t a b ng vi ho c phn (do v y lo i b c kho ng 70% l ng photpho). Vi c x l b c ba nh v y ni chung c p d ng cho nh ng vng nh y c m v mi tr ng, ho c nh ng ni m n c th i c th i vo cc h t th ng h kn. 3.10.3.1.4 X l bn

Bn c phn h y k kh theo ba b c: - u tin cc vi sinh v t k kh ln men v t ch t h u c sinh ra CO2 v cc axit h u c. - Sau vi sinh v t kh nh ng axit h u c ny thnh H2 v thnh CO2 n a v nh ng axit h u c n gi n hn nh axit axetic ch ng h n. - Cu i cng, cc axit h u c n gi n y, H2 v CO2 c chuy n thnh kh mtan. Ph n bn cn l i c lm kh mang i chn l p ho c dng lm phn bn. Hnh 26.10. X l n c th i th . (a) M t tr m x l n c th i th . (b) Cc giai o n c a qu trnh x l. S phn h y nh vi sinh v t trong giai o n x l b c hai lm gi m ph n l n BOD tr c khi n c th i c x l ha h c. Sau giai o n x l bn, thu c bn kh, n c ti tu n hon vo t, cn mtan sinh ra th c thu l y lm nhin li u.

180 3.10.3.2 X

CHNG 3. VI SINH V T V X l n c th i cho vng nng thn

L MI TR NG NHI M

T i cc vng nng thn, ni khng c h th ng ng d n n c th i chung n i c nh v i nhau d n n tr m x l, c hai lo i hnh h th ng x l n c th i: 3.10.3.2.1 B t ho i

y l m t h th ng x l qui m h gia nh, tng ng v i x l b c m t (hnh 26.11). N c th i trong nh ch y vo m t b ch a xy kn v ng m d i t, trong v n ch ng h n. Cc ch t r n l ng xu ng y b , cn ch t l ng th ch y ra kh i b , vo m t vng th m l c (leach field) ng m d i t, vng ny c tc d ng l c. Bn trong b v cc ch t h u c trong n c b cc vi sinh v t phn h y. Tuy nhin v b c xy kn, nn l ng bn c tch ly ngy cng nhi u trong b c n ph i c bm ht ra m t cch nh k. Hnh 26.11. B t ho i. Sau khi n c th i trong nh ch y vo b t ho i, cc ch t r n l ng xu ng thnh bn, cn ch t l ng c l c qua t trong nh ng vng th m l c. 3.10.3.2.2 H n c th i H ny gi ng v i b t ho i nhng n khng c xy kn. Khi n c th i i vo h th ng c a cc vng c l c xy chm d i t, n c c gi i phng vo t xung quanh; cc ch t th i r n c tch t y v c vi sinh v t k kh phn h y. 3.10.3.3 X l ch t th i nng nghi p

Nng dn v cc ch tr i chn nui th ng dng h th ng ccao oxy ha x l ch t th i ng v t tch t trong cc khu chn nui. Cc ao ny th c hi n ch c nng c a x l n c th i. N c th i c bm vo cc ao su v c gi trong ba thng; bn l ng xu ng y ao; v cc vi sinh v t k kh phn h y bn ny; ph n ch t l ng c bn sang ao ti p theo, nng hn, t i sng trong ao c tc d ng thng kh cho n c. Cc vi sinh v t hi u kh, nh t l t o, phn h y cc ch t h u c l l ng trong n c. Cu i cng cc vi sinh v t ch t i, v n c tr nn trong c th i vo cc th y v c. Nh c i m c a cc ao oxy ha l ch chng l nh ng h th ng m , do n u n c l trn qua chng th s lm pht tn cc ch t th i ng v t cha x l t i nh ng vng khc r t xa. 3.10.3.4 Cc m l y nhn t o T nh ng nm 1970, cc c ng ng dn c nh v m t s nh my xy d ng cc m l y nhn t o x l n c th i. Cc m l y ny s d ng cc qu trnh t nhin phn h y ch t th i v lo i b vi sinh v t v cc ha ch t ra kh i n c tr c khi th i n ra ngoi t nhin. Khng c n n cc b t ho i, m thay vo , n c th i ch y vo cc ao k ti p nhau- ni x y ra s phn h y vi sinh v t (hnh 26.12). Ao u tin c a h th ng c thng kh thc y s phn h y hi u kh ch t th i trong n c; s phn h y k kh di n ra trong bn y ao. Sau n c ch y qua m l y, t i ch t h u c b phn h y ti p nh vi sinh v t t. M t ao th hai, ao tnh v ch a t o, s lo i b ti p ch t h u c, sau n c ch y qua m t m nh t snh l y m , t i c v cy s gi l i cc ch t gy nhi m. D n d n, n c i t i ao cu i cng, khi y h u h t BOD v vi sinh v t c lo i b , v n c c th c th i ra ngoi h th ng cho cc m c ch t i tiu v gi i tr . Nh c i m c a h th ng ny l ch , n c n di n tch r ng, v d t i 50 m u anh ho c hn n a, ch ph c v cho m t c ng ng nh . Hnh 26.12. X l n c th i nh m t h th ng m l y nhn t o. Ph n l n BOD c lo i b do ho t ng vi sinh v t trong ao u tin; s l c t nhin do cy v t th lo i b cc ch t nhi m v ph n cn l i c a BOD. Cu h i - T i sao h th ng m l y nhn t o khng kh thi i v i cc vng t p trung dn c l n? Tr l i - V cc vng t p trung dn c l n th i ra qu nhi u ch t th i v c qu t di n tch cho vi c xy d ng h th ng ny sao cho n ho t ng t t.

Chng 4

Vi sinh v t v b o v mi tr ng

181

182

INDEX

Ch m c T kha v Thu t ng
Cc t kha c li t k theo phn m c theo th t ch ci v c d ng: t kha, m c (trang). Thu t ng c tham chi u b i cc trang m chng xu t hi n.

A alcohol, 3.3(100)
an ton, 3.10(176)

n c th i, 3.10(176)

P pha bn, 3.6(121)


pha kh, 3.8(154) pha r n, 3.7(142) phn h y, 3.2(77), 3.3(100), 3.4(111) ph c h i, 3.6(121), 3.7(142) procaryot, 1.2(4)

C cacbon, 1.4(43)
chu trnh, 1.4(43) chu trnh cc bon, 1.4(43) ch t th i r n, 3.9(169) ch t c bi t, 3.3(100) clorit, 3.3(100) c khu n, 1.1(1)

S sinh gi i, 1.1(1)
sinh h c, 3.3(100), 3.4(111), 3.6(121), 3.7(142), 3.8(154), 3.9(169) sinh kh i, 1.3(34) sinh a ha, 1.4(43) s n xu t, 1.1(1)

D dinh d ng, 1.3(34) E enzim, 1.2(4) H h u c, 3.9(169) I


in situ, 3.5(117)

T t bo, 1.2(4), 1.3(34) V vi khu n, 1.2(4), 2.1(49)


vi sinh v t, 1.1(1), 1.3(34), 1.4(43), 2.1(49), 3.1(57), 3.2(77)

K kh nng, 3.2(77) L lnh gi i, 2.1(49) M metylen, 3.3(100)


mi tr ng, 3.1(57)

X x l, 3.1(57), 3.5(117), 3.8(154),


3.9(169)

N nhn t , 3.4(111)
nhm ch t, 3.2(77) n c ng m, 3.5(117)

x l n c, 3.10(176)

nhi m, 3.1(57) i s ng, 1.1(1)

Tham gia ng gp

183

Tham gia ng gp
Ti li u: Vi sinh v t h c mi tr ng Bin so n b i: PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/col10506/1.1/ Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "Vi sinh v t trong t nhin, trong i s ng, s n xu t c a con ng i" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59419/1.1/ Trang: 1-4 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "C u trc v ch c nng c a t bo Procaryot" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59435/1.1/ Trang: 4-34 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "Dinh d ng c a vi sinh v t" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59423/1.1/ Trang: 34-43 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "Cc chu trnh sinh a ha" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59421/1.2/ Trang: 43-47 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "M t s nhm vi khu n" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59422/1.1/ Trang: 49-56 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "M t s khi ni m cn b n v x l sinh h c mi tr ng nhi m" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59433/1.4/ Trang: 57-77 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/

184 Module: "Kh nng c a vi sinh v t phn h y m t s nhm ch t" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59420/1.5/ Trang: 77-100 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "S phn h y sinh h c m t s ch t c bi t" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59424/1.1/ Trang: 100-111 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "Nh ng nhn t nh h ng n s phn h y sinh h c" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59425/1.1/ Trang: 111-117 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "X l In situ i v i n c ng m" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59426/1.1/ Trang: 117-121 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "Ph c h i sinh h c pha bn" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59434/1.1/ Trang: 121-142 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "Ph c h i sinh h c pha r n" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59427/1.1/ Trang: 142-154 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "X l sinh h c pha kh" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59429/1.1/ Trang: 154-168 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/

Tham gia ng gp

Tham gia ng gp Module: "X l sinh h c ch t th i r n h u c" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59430/1.1/ Trang: 169-176 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Module: "X l n c v x l n c th i" Tc gi : PGS. TS. GV Cao c p Ng T Thnh URL: http://voer.edu.vn/content/m59431/1.1/ Trang: 176-180 B n quy n: Gi y php: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/

185

Vi sinh v t h c mi tr ng Mn h c g m 4 ph n v . . .. chng Ph n I. Nh ng khi ni m c b n v vi sinh v t Trong ph n ny s cung c p nh ng hi u bi t c b n v vi sinh v t nh: vi sinh v t l g, c tnh chung c a chng, vai tr c a chng trong t nhin v trong i s ng s n xu t c a con ng i, c u t o v ch c nng c a hai loi t bo vi sinh v t (procaryot v eucargot), dinh d ng, sinh tr ng v trao i ch t c a vi sinh v t, cc chu trnh sinh a ha v i s tham gia c a vi sinh v t. Ph n II. Gi i thi u m t s nhm vi sinh v t Ph n III. Vi sinh v t v x l mi tr ng nhi m Ph n IV. Vi sinh v t v b o v mi tr ng

Thu vien Hoc Lieu Mo Viet Nam H c li u m Vi t Nam - Vietnam Open Educational Resources (VOER) - l th vi n h c li u m c pht tri n trn m hnh ba chn, c ng ng m , n i dung m v cng ngh m . H c li u m Vi t Nam s d ng h th ng ph m m m Rhaptos (h thng xu t b n tr c tuy n do i h c Rice pht tri n v c nh gi l m t cu c cch m ng trong lnh v c xu t b n), gip cho vi c xy d ng, pht tri n v lu tr n i dung nh sch, gio trnh, .. tr nn d dng nh m 1-2-3. T t c cc ti li u trn H c li u m Vi t Nam u tun theo gi y php b n quy n M Create Commons Attribution 3.0 (CC-by 3.0) gip cho vi c ti s d ng v phn ph i tr ln trong su t v i ng i dng. B t k ai cng c th tham gia C ng ng M ng gp, s d ng, phn ph i N i dung M trn th vi n H c li u M Vi t Nam. H c li u m Vi t Nam v s pht tri n c a c ng ng ng i Vi t.