You are on page 1of 27

T.

C ONDOKUZ MAYIS NVERSTES MHENDSLK FAKLTES ENDSTR MHENDSL BLM

ERGONOM YK KALDIRMA-TAIMA KUVVET VE MOMENT UYGULAMA

Hazrlayanlar: HAMZA DAYAN ANIL TEPE ERCAN TUNALI 09060490 09370244 09370260

SAMSUN 2012 1

indekiler 1.Giri .............................................................................................................................................. 3 2.Yk Kaldrma ............................................................................................................................... 3 3.Sala Uygun Yk Kaldrma ve Tama Yntemleri ................................................................ 6 3.1 Yk Kaldrma, Tama ve ndirme ........................................................................................ 6 4.Yk Kaldrma ve Tama Snr Deerleri Hesaplama Yntemleri .............................................. 9 4.1 Refa nerileri ........................................................................................................................ 9 4.2. NIOSH Yntemi le Maksimum Yk Hesaplama.............................................................. 10 4.3. RWL Yntemi ile Maksimum Yk Hesab ........................................................................ 11 4.4. Federal Almanya Gvenlii ve Hekimlii Kurumunun Deerlendirme Yntemi ..... 14 5.4.eitli lerde Uygulanabilecek Kuvvetlerin ve Momentlerin Belirlenmesi ...................... 16 5.4.1.Kuvvet ve Momentin En Byk Deerlerinin Belirlenmesi ........................................ 18 6.Uygulama ................................................................................................................................... 24 Kaynaka ....................................................................................................................................... 26 Ekler .............................................................................................................................................. 26

YK KALDIRMA-TAIMA, KUVVET VE MOMENT UYGULAMA


1.Giri
Ergonomi, alan ile teknik sistem arasndaki ilikiyi inceleyen; bilimsel verilere gre i ve i yeri dzenlemeleri yapan; ana amac insann zellikleri ve kapasitesini uygun i dzenlemeleri gerekletirmek olan uygulamaya ynelik bir bilim daldr. Ergonominin amac, alann doal snrlarn da dikkate alarak onun yeteneklerinden en iyi biimde yararlanma yntemini bulmaktr. yerlerinde i grenler i yapabilmek iin sreleri ve byklkleri farkl olarak kuvvet ve moment uygulamak zorundadrlar. Tm i faaliyetlerinde olduu gibi kuvvet ve moment uygulamada da olduu gibi ekonomiklik ve insancllk prensibi gz nnde tutulur. nsancllk prensibine gre cinsiyet, ya, antremanl olma, ite deneyin sahibi olma, salk durumu ve engellilik hali gibi nedenlerden dolay kuvvet ve moment uygulamalarnda farkllklar vardr.(Babalk, 2011). Uygulanmas gereken kuvvet ve momentleri belirleyebilmek iin eitli aratrmalar ve deneyimler sonucu ortaya konulmu ok saydaki hesap yntemi aada anlatlmtr.

2.Yk Kaldrma
Bir yk elle manuel olarak bir yerden baka bir yere tadmzda, tanm olan ykn arl omurgaya basn ve kayma kuvveti eklinde etki eder. Yk hzl tandnda kuvvet daha fazladr. Yava tamaktan ziyade bir nesneyi hzl bir ekilde transfer etmek iin daha byk kuvvetlere ihtiya duyulur fakat bu ar yklemelerden oluan kuvvetler omurgaya etki eder. Ek olarak yerekimi etkisini yok etmek iin daha byk kas kuvvetlerine ihtiya duyulmas yznden duruta bozukluk ve dengesizlik gibi olumsuzluklar meydana gelmektedir.(Bridger, 2009). Omurlara ve arasndaki disklere gelen yk yukardan balayarak aaya doru gittke artar, en ok yk, dolaysyla da gerilme en son be omurda maksimum deere ular. ekil 1de kuvvet etkisinde omurlar arasnda meydana gelen yklemeler gsterilmitir.

ekil 1.Omurlarda meydana gelen gerilmeler.

Disklere gelen basn sadece tadmz yke deil ayn zamanda konumumuza, duru eklimize, kaldrlan ykn arlna, ykn kaldrld ykseklie ve tutu pozisyonlarna baldr.(Babalk, 2011) Bir insan eildiinde, kaldra etkisinden ve farkl pozisyonlardaki yklemelerden dolay bel omurlarna byk basn kuvvetleri oluur. ekil 2de meydana gelen bu kuvvetler gsterilmitir.

di
ekil 2.Beden konumunun disk zorlanmasna etkisi

Dik ve eilmi srt konumunda yk kaldrrken L3 ve L4 omurlar arasndaki disk iinde basncn deiimi farkllk gstermektedir. rnein herhangi bir yk tamayan bir kiinin dik ayakta dururken L3-L4 diskleri arasndaki basn 100 birim ise, 20kg arlndaki bir ktleyi dizlerini krarak ve dik olarak(doru biimde) kaldran kiide basn 230 birim, yine 20 kg lk yk krlmam dz diz ve eik srt ile (hatal biimde) kaldran kiide basn 375 birimdir (ekil 3).

ekil 3. 20 kg yk kaldrmada L3 ve L4 omurlarnn i ksmna gelen basn

ekil 4te dizleri krmadan eilerek yk kaldrmada basn aniden ok byk deerlere, krlm diz ve dz srt konumunda kaldrmann iki katna yakn deerlere kt gsterilmitir.

ekil 4. 20 kg yk kaldrmada L3 ve L4 omurlarnn i ksmna gelen basn. A: Eilerek, B: Diz krarak

Yaplan hesaplara gre L3-L4 omurlar arasndaki diske gelen kuvvetin konuma ve yke bal olarak alabilecei deerler yaklak tablo 1deki gibidir.
Tablo 1.Kuvvetin konuma ve yke bal olarak alabilecei deerler.

Konum
Dik durma Yava yrme Gvde yan tarafa 20 eik Gvde 45 dnm Gvde 30 ne eik Gvde 30 ne eik, 20kg yk Her elde 10 kg ile dik durma Krlm diz ve dik srt ile 20kg yk kaldrma Diz krlmam, ne eilmi srt ile 20kg yk kaldrma

Yk[N] 860 920 1140 1140 1470 2400 1220 2100 3270

3.Sala Uygun Yk Kaldrma ve Tama Yntemleri


ilerin tama, kaldrma, itme, mekanik aletle alma gibi ileri yaparken ortaya kabilecek kas-iskelet sistemi problemlerini engellemek iin, bu hareketleri en doru pozisyonda nasl uygulayabileceklerinin retilmesi ve ie balamadan nce dominant olan kaslara ynelik snma ve stertching egzersizlerinin uygulanmasnn nemini amalanmtr(M., 2003). Stertching egzersizleri ar yk kaldrma ve tama ilemi ncesinde kaslarn esnekliini arttrarak ani kaslmalar engeller ve sakatlklar ortadan kaldrmaya yardmc olur. Genellikle sporcularn sndktan sonra kaslarn gevettii egzersizler olarak bilinir.

3.1 Yk Kaldrma, Tama ve ndirme


Gnmze kadar yaplan almalar, yk kaldrmada, fonksiyonel anatomi asndan zayf olan bel kaslar yerine, daha kuvvetli ve biyo-mekanik bakmda da daha avantajl olan bacak kaslarnn kullanlmas gerektiini ortaya karmtr. Gvdenin olabildii llerde dik kalmasna olanak verecek bir ekilde, dizleri bkerek yklere yaklamak ve bacaklarn gc ile yk kaldrmak, endstrilerde ilk retilen biyo-mekanik prensiplerden biridir. Doru kaldrma ve yanl kaldrma ilemi ekil 5te gsterilmitir.

ekil 5. Doru ve yanl yk kaldrma durumlar

Yk tamaya balamadan nce yaplmas gerekenler unlardr: Yk kaldrmn planlayn. Yk nereye yerletirilecek sorgulayn Uygun yardmc ekipmanlar kullann Yardma ihtiya olup olmadn sorgulayn Yk zerinde varsa engelleri karn Ayaklarnz bacaklarnz aarak dengeli ekilde yerletirin Eilirken dizler bklmeli ve srt dz tutulmaldr. Bu durumda vcudun dengesini salamak iin harcanacak g an aza indirilecektir. Salam ekilde kavrayn Kollarnz bacaklarnz tarafndan oluturulan snrlar iinde tutmaya aln Kanca kavray yaparak parmaklarnz dz tutun. Tanacak gereler btn avu iiyle kavranp kollar dz tutulduunda yk btn vcuda dalacandan harcanacak kuvvet daha az olacaktr. ene ieride tutulmaldr. Boynu uzatarak eneyi ieri ekmek omurgay kilitleyecektir. Bylece belde meydana gelebilecek sakatlklar nlenir. Srt dz tutulmaldr. Bylece karn blgesindeki bask azalacak, diskler zerindeki basn eit derecede olacak ve srt kaslarnn almas tehlikeli bir pozisyonda olmayacaktr. Yk ani itmeyin, ekmeyin ve kaldrmayn Yk tama hareketini yavaa yapn 7

Kalkarken ykn kontrolnz altnda kalmasn salayn Yk ani itmeyin, ekmeyin ve kaldrmayn Yk tama hareketini yavaa yapn Kalkarken ykn kontrolnz altnda kalmasn salayn Yk kendinize yakn tutun Dn yaparken gvdenizi dndrmeyin Ykn ar ksmn gvdenize yakn tutun Srt, yk kaldrrken nasl dzgn duruyorsa, indirirken de srt dzgn, mmkn olduunca dik, kambursuz olmal Yk dzgn ve yava yere indirmeli Yk yere koymak zereyken yeniden yakalamaya almamal Parmaklarn ezilmesini nleyecek bir platform zerine yk indirilmeli Yerletirmeyi sonrasnda yaplmaldr. Anlatlan tm ilemler grsel olarak ekil 6da gsterilmitir.

ekil 6. Ykn kaldrlmas, tanmas ve indirilmesi

Hacmi byk veya ar ykler birka kii tarafndan birlikte tanabilir. Bu durumda; Tayclardan biri ynetimi stlenmeli, Yk kumanda ile birlikte kaldrlmal, birlikte indirilmelidir, Tayclar boylarna uygun elemelidir, Uzun ykler ayn omuzda, rnein n ve arkada iki kiinin sa omzu zerinde tanmaldr.

4.Yk Kaldrma ve Tama Snr Deerleri Hesaplama Yntemleri


Yk kaldrma, tutma ve tama insan en ok yoran, en ok zorlayan ve en ok da salk sorunlarna neden olan bir i olduu iin bu konuda ok sayda aratrmalar yaplmtr ve yaplmaya da devam edilmektedir. Bu almalarn bir ounda bir tek kriter dikkate alnd iin alnan kritere gre hemen her almann sonucuda farkldr. Bunun sebebi ise iinin cinsiyeti ya, kaldrlacak cismin geometrisi, kiinin hareket serbestlii, tutamaklarn oluu gibi etmenler bu snr deerlerini etkileyen etmenlerdir(Babalk, 2011). yntemleri ise; Refa nerileri NIOSH Yntemleri ile Maksimum Yk Hesab RWL Yntemi ile Maksimum Yk Hesab Almanya Gvenlii ve Hekimlii Kurumunun Deerlendirme Yntemi eitli lerde Uygulanabilecek Kuvvetlerin ve Momentlerin Belirlenmesi Kuvvet ve Momentin en byk deerlerinin belirlenmesi Bu belirlemek iin gelitirilen

4.1 Refa nerileri


Ykn bedene yakn, orta uzaklkta veya uzak olmas da yk snrn etkilemektedir. Srtn dik konumunda ve maksimum kuvvet uygulayarak yk kaldrma ve yk tamada snr deerler verilmitir. Bunlar cinsiyet, ykn ktlesi, ya, frekans, ykn vcut eksenine uzakldr.
Tablo 2. Kaldrma ve tamada snr deerler

4.2. NIOSH Yntemi le Maksimum Yk Hesaplama


alann darl nedeniyle rahat hareket edilemedii, beden konumunun uygun pozisyonu alamad durumlarda yk kaldrma snrlarn belirleyen eitli yntemler vardr. Bu yntemlerden biri de Amerika Ulusal Gvenlii ve Sal Enstits NIOSH (National Institute for Occupational Safety and Health) Eer kaldrlacak yk snr deeri hesaplanan SDnin, L5-S1 omurlar arasndaki diske gelen bas yk 3500 Ndan azdr, dolaysyla sakatlanma, hasar grme sz konusu deildir. Bu genelleme erkeklerin hemen hemen tamam iin geerli olduu grlmekle birlikte kadnlarn sadece %75i hesaplanan snr deeri eit yk kaldrabilirler. SD denklemindeki ifadeler ise ekil 7de gsterilmektedir. Bahsedilen ykn snr deeri SD aadaki denklemle hesaplanr: SD:40 * ( 15/H) * (1-0,004 * |V-75 | ) * ( 0,7 + 7,5 / D ) * ( 1 f / fmax ) Bu denklemdeki ifadelerin aklamas ise: H: Yk tutma annda ellerin beden ekseninden yatay uzakl [cm] V: Tutma annda el ile baslan taban arasndaki dikey mesafe [cm] D: Ykn kaldrlaca ykseklik 25 cm ile (200- V) cm arasnda olabilir. Bu deer 25 cmin altndaysa D=25 alnmaldr. f: Dakikada yk kaldrma says. f 0,2 ile fmax arasnda olabilir. (f=0,2 olmas 5 dkda bir defa yk kaldrlyor demektir. Daha kk deerlerde f=0 alnr. fmax: in sresi ve beden konumuna gre tablo 3ten okunur.

Tablo 3. Beden konumu ve iin sresine gre Fmax

Sresi 1 sa kadar (zaman zaman) 8 sa kadar (srekli)

Beden Konumu Dik V>75cm Eilmi V<75cm 18 15 15 12

10

ekil 7. NIOSH Ynteminde boyutlar

4.3. RWL Yntemi ile Maksimum Yk Hesab


NIOSH bel arlar riski artmadan belirlenmi periyotlar iin bir iinin performans gsterebilecei bir belirlenmi tama konular iin RWL(recommended weight limit) denklemini gelitirmi. Bu denklem deneysel olarak elde edilmitir. Bu denklem iin kullanlan kriter tablo 4de gsterilmitir.
Tablo 4. RWL denkleminde kriter kullanm

Deerlendirme Kriter st Snr Deer Biyomekanik Maks disk sktrmas 3.4 kN Psikolojik Maks. Enerji tketimi 2.2-4.7 kcal/dk Maks. Kabul edilebilir Psikofiziksel arlk Bu tablo kadnlarn %75i ve erkeklerin %99a gre oluturulmutur(Bridger, 2009). NIOSH ilk ynteminde dorudan kadn erkek ayrm yapmad gibi, yk kaldrken bedenin birde dnme hareketi yapp yapmad gibi nemli baz hususlar dikkate almamtr. Bu eksiklii gidermek iin yine NIOSH tarafndan RWL (tavsiye edilen yk snr) gelitirilmitir. RWL denklemi u ekildedir: RWL=LC x CM x HM x VM x DM x AM x FM

11

Bu denklemdeki ifadelerin anlamlar ise; LC: Yk sabitidir. Yaa ve cinsiyete gre farkllk gstermektedir. CM: Tutma faktrdr. Tutma olanann iyi, orta, kt ve elin yerden dikey yksekliine gre deimektedir(Tablo 5) HM: Yatay arpandr. Elin orta noktas ile omurga ekseni arasndaki yatay mesafeye baldr. VM: Dikey arpandr. Ykn tutuma noktasnn tabana olan mesafesine baldr. DM: Mesafe arpandr. Kaldrmann balad ve bittii nokta arasndaki ykseklik fark Dye bal faktrdr. AM: Asimetri arpandr(ekil 8). FM: Tekrarlama faktrdr. Dakikada ka defa kaldrma ilemi yapldna ve kaldrma mesafesine bal faktrdr (Tablo 6).

ekil 8. RWL ynteminde boyutlar

Tablo 5. CM deerleri

Initial load height Coupling Good Fair Poor V<75 cm 1.0 .95 .90
12

V cm 75 1.0 1.0 .90

Tablo 6. almasa sresine gre FM (tekrarlama faktr) deerleri

Frequency lifts/min 0.2 0.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 >15

1 hour V<75 V5 7 1.00 0.97 0.94 0.91 0.88 0.84 0.80 0.75 0.70 0.60 0.52 0.45 0.41 0.37 0.00 0.00 0.00 0.00 1.00 0.97 0.94 0.91 0.88 0.84 0.80 0.75 0.70 0.60 0.52 0.45 0.41 0.37 0.34 0.31 0.28 0.00

2 hour V<75 0.95 0.92 0.88 0.84 0.79 0.72 0.60 0.50 0.42 0.35 0.30 0.26 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 V5 7 0.95 0.92 0.88 0.84 0.79 0.72 0.60 0.50 0.42 0.35 0.30 0.26 0.23 0.21 0.00 0.00 0.00 0.00

8 hour V<75 V5 7 0.85 0.81 0.75 0.65 0.55 0.45 0.35 0.27 0.22 0.18 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.85 0.81 0.75 0.65 0.55 0.45 0.35 0.27 0.22 0.18 0.15 0.13 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00 initial load height

RNEK: (Bridger, 2009)Bir ii bir gda rn acil olarak boaltmak zorundadr. i yk kaldrr, 45o dnerek konveyrn zerine koyar. Bu ilemi 8 saat boyunca dakikada 3 defa tekrarlar. Aadaki lleri alarak bu aratrmay yap.( H=45cm, V=60 cm, D=70cm, A=450) 1.Adm arpanlarn hesaplanmas HM=25/45=0,56 VM=1-(0,003|v-75|)=1-(0,003|60-65|)=1-0,045=0,955 DM=0,82+(4,5/D)=0,82+(4,5/70)=0,82+0,06=0,88 AM=1-0,0032A=1-0,0032(45)=1-0,144=0,856 FM=0,55 (tablo 6) CM=1 (Tablo5) 2.Adm RWL=23x0,56x0,955x0,88x0,856x0,55x1=5,08 [kg] 13

4.4. Federal Almanya Gvenlii ve Hekimlii Kurumunun Deerlendirme Yntemi


Bu kurum tarafndan hazrlanan ve svire Ergonomi Birlii tarafndan da kullanlmas nerilen bu yntemle i yerinde kaldrma, tutma, tama ilemleriyle, iterek veya ekerek yke yerdeitirtme ilemlerinde iinin ne kadar zorlandn belirlemek mmkndr. Temel zellikler metodu olarak adlandrlan bu yntemlerde ii iin bir Risk Faktr hesaplanmaktadr. Bu faktr ise; Frekans Tama mesafesi Yk miktar Cinsiyet Vcut postr Uygulama koullarna

baldr. Bu ynteme gre deerlendirme yapabilmek nceden belirlenmi veriler dorultusunda bir hesaplama yaplr. Bu nedenle bu verilere gre deerlendirme yapabilmek iin i ve i ak hakknda yeterli bilgiye sahip olmak gerekir. Hesaplamalarda yaplan iler ikiye ayrlmaktadr. Bunlar; a) Kaldrma, tutma ve tama ilemlerinde risk faktrnn iin temel zelliklerine gre belirlenmesi. (Yk nemlilii+ Konum Arl+ Uygulama artlar Arl)xZaman Arl= Deer Yk nemlilii: Yk miktar arttka yk nemlilii kademeli olarak artmaktadr. Yani her yk aralnn belirli bir nem aral vardr. rnek erkekler iin 10-20kg aralnn yk nemlilii 2 iken bayanlarda bu aralk 5-10 kg arasndadr. Konum Arl: Vcut duruu ve ykn pozisyonuna gre belirlenen konum arl derecesidir. Uygulama artlar Arl: Ortamn ergonomik koullarna gre belirlenen uygulama derecesidir. Ortam ne kadar ergonomikse derece o kadar kktr. Zaman Arl: Bir gnde yaplan i saysna gre belirlenen zaman arl derecesidir. b) Yk ekme, itme ilemlerinde risk faktrnn iin temel zelliklerine gre belirlenmesi. (Ktle/Yardmc Ara + Pozisyon Hassasiyeti/Hareket Hz + Beden Konum Deerlendirmesi + Uygulama artlar Deerlendirmesi) x Zaman Deerlendirmesi x (Kadnlar iin x1,3) = Sonu 14

Ktle/Yardmc Ara: Kullanlacak yardmc aracn eidine gre hareket ettirilecek ktle miktarna bal tablo deerleridir. Hassasiyeti/Hareket Hz: Konum hassasiyeti ve hareket hzna bal olarak belirlenen katsaylardr. Beden Konum Deerlendirmesi: Vcut duruu ve ykn pozisyonuna gre belirlenen konum arl derecesidir. Uygulama artlar Deerlendirmesi: Ortamn ergonomik koullarna gre belirlenen uygulama derecesidir. Ortam ne kadar ergonomikse derece o kadar kktr. Zaman Deerlendirmesi: Bir gnde yaplan i saysna gre belirlenen zaman arl derecesidir. Hesaplamada verilen ilerin bu zelliklerine gre verilen puanlar sonucu risk deeri hesaplanr. Kaldrma, tutma ve tama ilerinde 2 ile 80 aras, yk iterek veya ekerek yerdeitirme ilemlerinde de 3 ile 100 aras bir sonu elde edilir. Elde edilen sonu deer <25 ise ii iin bir risk sz konusu deildir. Sonu 25 ile 50 arasnda ise alan zorlama kapasitesine bal olarak bir risk ile karlaabilir.(te ne kadar zorland ve salk durumu incelenmelidir.) Eer sonu 50den byk ise nemli oranda risk mevcuttur. Bu durumda i ya teknik adan ya da organizasyon asndan iyiletirme nlemleri alnarak risk faktr mutlaka drlmelidir(Tablo 6). rnek risk analizi Ek 1 de verilmitir.
Tablo 7.Deerlendirme tablosu

15

ki tr ergonomik iyiletirme vardr : 1-) Mhendislik yiletirmeleri 2-) dari yiletirmeler Mhendislik yiletirmeleri Malzemelerin yerlerinin deitirilmesi, yeniden tasarlanmas, aralarn salanmas veya yenilenmesini salayarak iyiletirme yaplmasdr. Ayrca ekipmanlar, i istasyonlar, paketleme, paralar, sreler, rnler veya malzeme iyiletirmeleri yaplarak da manel kaldrma iin daha ergonomik koullarn salanmasn kapsar. dari yiletirmeler uygulamalarn gelitirmek veya ii organize etmek iin benzer ilerde farkl alanlarn performanslarn gzlemleyerek fikirler elde edilir.

5.4.eitli lerde Uygulanabilecek Kuvvetlerin ve Momentlerin Belirlenmesi


Bir cismi bir yerden baka bir yere gtrmek veya hareket halindeki bir cismi durdurmak ve yavalatmak ayn zamanda bir cismi serbest halde iken yerekimin kar statik olarak tutmak ve sabit bir cisim zerinde ekildeiimine neden olan vektrel bir bykle kuvvet denir. Kat cismin dnme hareketini salayan veya deitiren bir kuvvetin davrann belirleyen niceliinin deerine tork denir(Hugh.D. Young, 2009). Statik i, bir yk sabit duracak ekilde tuttuumuz zaman kaslarda bu sabit durutan dolay zorlanma meydana gelir bu da kaslarn gergin bir ekilde kalmasna sebep olur. Kaslarn gergin olmas kan damarlarnn skmasna neden olur bu yzden kasa temiz kan gelmemesine, kasn oksijen ve enerji verecek besinlerle beslenememesine ve atklarnda geri gtrlememesine neden olur. Kas bnyesinde bulunan besinleri yapsndan tketerek yorulmaya ve armaya balar. Bu sebeplerden dolay statik istenmeyen bir i eklidir. Dinamik i, Dinamik i statik iin aksine i gren kaslarn ksa sren ksalmalarn bir geveme sreci takip eder. Dinamik zorlanmada kas srekli olarak gerginleip geverken bir pompa gibi hem kasn yeterince kanla beslenmesini salar hem de kan dolamn destekler. Biyomekanik, klasik mekaniin biyolojik ve fizyolojik sistemlerdeki uygulamalarnn analizini inceler. Biyomekaniin eitli halleri mekanik uygulamalarn farkl blmlerinden faydalanr. rnein statik prensipleri, iskelet-kas sistemindeki eitli eklemlerin ve kaslarn zerine etkiyen kuvvetlerin iddetleri ve durumlarn analiz etmek iin uygulanr.

16

ekil 9.Tendon yerleimleri iin kullanlan koordinat sistemleri

her tendonun(kaslarn iskelete baland yer) yerleimi ve orientasyonu ham verilerden belirlenen 2 parametre kullanlr. Bu iki parametre; kuvvet potansiyeli ve moment potansiyelidir. Kuvvet potansiyeli; tendonun distal sisteme gre kosinsdr ve ilem potansiyeli tendonun eklem merkezine gre moment kolu ile distal sistemdeki her koordinat ekseninin ynn belirler. Aka, kuvvet potansiyeli ; eklemsel kst kuvvetlerinin meydana gelmesindeki belirli tendonun katksn salar ve moment potansiyeli eklemi birbirine dik ynde dndren her tendonun fonksiyonel momentini belirler. Kuvvet ve moment potansiyeli uygulamalar, elin izometrik fonksiyonlar altndaki statik kuvvet analizi ile ispatlanabilir.Eklem merkezinin dnmesi ile ilgili denge denklemleri tretilirse aadaki eitlikler ortaya kar. Kuvvet denklemleri;

F C
i i

Rx 0
Ry 0

F C
i i

F C
i i

Rz 0

17

Moment denklemleri;

a F M
i i

Tx 0
Ty 0

b F M
i i

c F M
i i

Tz 0

Burada;

i , i , i
ai , bi , ci
Cx ,Cy ,Cz

= Kuvvet potansiyel parametreleri , = Moment potansiyel parametreleri , = Bilinmeyen eklem kst kuvvetleri ,

M x , M y , M z = Bilinmeyen eklem kst momentleri ,

Fi
Rx , R y , Rz

= Bilinmeyen tendon veya kas kuvvetleri , = Dardan uygulanan kuvvetler , = Dardan uygulanan momentlerdir.

Tx , T y , Tz

Modeldeki parametrelere dayanarak, statik kuvvet analizi, bilinmeyen tendon kuvvetleri, eklem kst kuvvetleri ve momentlerinin belirlenmesinde kolayca kullanlabilir. 5.4.1.Kuvvet ve Momentin En Byk Deerlerinin Belirlenmesi zde dmelere, parkl parmaklarla uygulanan kuvvetler farkl olur(ekil 13). Ayn ekilde dmenin sertliine ve ekline gre de bu kuvvet farkllklarnn olutuu deneylerle ortaya konulmutur. Kolayca yorulabilen birok kk kasa bal parmak hareketlerinin kontrol , Kaslarn hareketlerin kontrol kolayca yorulabilen birok kasa baldr. zellikle molasz uzun i srelerinde kt dizayn edilmi aralar ekil 10da gsterilmitir.

18

ekil 10.Elin ve parman ekline gre gl ve hassas kavrama

Moment ifadesi de kuvvetin sabit bir noktaya gre uzakl ifadesi anlamna geldii iin moment uygulanan cismin byk olmas ve kuvvetin dorultusu gibi parametreler momenti etkiler. Dme apna gre deien moment etkisi ekil de gsterilmitir.

ekil 11.Dme ekline gre moment

19

ekil 12.Elle moment uygulama

Bir viday gevetmek veya skmak iin ona bir asal ivme vermek, yani bir tork uygulamak gerekir. Geni sapl torna viday kullanmak iinizi kolaylatracaktr; bylece elinizle uyguladnz kuvvete daha byk bir moment kolu salam olursunuz(ekil 12).

ekil 13. El-Parmak sisteminde kuvvet uygulama ekline gre en byk deerler

20

Bir aracn direksiyon simidi yatay veya yataya ok yakn deilde, dikey dzenlenmi olsayd, src iin direksiyon evirmek bu sebepten dolay ok zor olurdu. Sa elle sol yana yani kiinin kendine doru kuvvet uygulamada da kuvvet potansiyelinin (maksimum kuvvet miktar) %50si mevcuttur ama sa ile sa veya sol ile saa doru kuvvet uygulamada kuvvet potansiyeli maksimum deerinin ancak %25i kadardr. Bu hareket yn el ile en az kuvvet uygulanabilinen yndr(ekil 14).

ekil 14.Ara kullanrken bileklerin n kol ile ayn pozisyonda olmas zorlanmalar ortadan kaldrr.

Direksiyonun iki ayr yerinden birbirine paralel olarak tutarak evirdiimiz zaman bir kuvvet ifti meydana gelmektedir. Bu kuvvet ifti direksiyonun miline gre dnme momenti oluturarak aracn istenilen yere daha az kuvvetle(srcnn uygulad kuvvet) dnmesini salar. Elle uygulanan kuvvet sayesinde yaplan iler dzenlenir veye deerlendirilirken kuvvetin yn(yukar-aa; sa-sol, n-arka) kadar dirsek asnnda nemli bir deiken olarak dikkate alnmas gerekir. Dirsek asnn 180o yani kolun tm ak olduu noktada ne ve arkaya doru kuvvet maksimum deerdedir, a kldke kuvvette klr, a ve kuuvet arasndaki bant lineer saylabilir. Frontal istikamette kollarla sa veya sol yne doru uygulanabilecek kuvvetler ise dirsek asnn deimesiyle ok az deiir. Vcudun temel ekseni ynnde, tam acil kol ile yukar veya aaya doru kuvvet uygulamada ise maksimum deer omuz asnn 120o-150o olduu blgede elde edilir. Bu anlatlan kuvvet deiimleri kolun median dzleme ( vcudu tam ortadan ikiye ayran dzlem) paralel dikey bir dzlemde hareketi iin geerlidir. Kolun yana doru 0-90o ve dey ynde 60-150olik konumlarnda ve kuvvet uygulama noktasnn farkl 30-70 cm uzaklklarnda da maksimal kuvvet deimektedir(ekil 15).

21

ekil 15.Kola uygulanan kuvvetin kol alarna gre deiimi

Ayakta alan kiinin omuz as deitike kendi arlnn yzdesi cinsinden ne kadar bas veya eki kuvveti uygulayabileceinin gsteren sonular ekil 16da gsterilmektedir. Buna gre srt bir yere dayamadan i gren, vcut ekseni dorultusunda arlnn %20 veya %30 daha fazlasn uygulayabilir. Yatay ynde ise arlnn %10u kadar eki ve %15i kadar bas kuvveti uygulayabilir. Dikey yndeki kuvvet ve yatay yndeki 9-10 katdr(Babalk, 2011).

ekil 16. Uygulanan ekme ve itme kuvvetinin iinin kendi arlnn yzdesi olarak omuz asna gre deiimi

22

Bacak ayak sistemi ile uygulanabilecek en byk kuvvet ise kumanda elemannn ayakla hareket ettirilme ekline gre farkllk gsterir. Ayakla bir pedala uygulanabilen maksimum kuvvet oturan kiinin sandalyesinin oturma dzleminin kuvvet uygulama noktasna, yani pedaln seviyesine gre ne kadar aada veya yukarda olmasna baldr(ekil 17). Pedaln seviyesi sandalye seviyesinden yaklak 50 cm aada iken, (bu konumda diz-ayak aras deyle yaklak 20olik a yapar.) pedala uygulanan kuvvet 900N kadar iken, oturma dzlemi ve pedal dzlemleri birbirleriyle akyor veya arada ok az bir mesafe var ise(bu durumda da bacak neredeyse yatay konumda, pedalda karsndadr.) pedala 2000N kuvvet uygulanabilmektedir. Bacan konumuna, asna gre uygulanabilen kuvvet 2.2 kat deiebilmektedir. Uygulanabilecek kuvvetin maksimum olmas elbette arzu edilir ancak bu kuvveti uygulayabilmek iin gerekli oturma ekli, insann uzun sre rahat oturabilecei bir konum deildir. Byle bir oturma eklinde kalann ok az bir ksm sandalyeye temas edecek ve bu ksmda da ok byk bir basn oluarak rahatszlk douracaktr. Sandalye zerinde vcudu etkiyen basn dalmn nispeten dengeli bir biime getirmek, buna karda uygulanabilecek kuvvetten ok fazla fedakarlkta bulunmamak, koltuk oturma dzleminin pedaldan 20 cm kadar yukarda olduu bir dzleme yapmakla mmkndr(ekil17).

ekil 17. Oturarak aykta kuvvet uygulamada bacan konumuna gre kuvvetin(N) deiimi

23

6.Uygulama
ncelediimiz ve aratrmasn yaptmz; yk kaldrma-tama kuvvet ve moment uygulama konusuna ilikin uygulamamz anket almas olmutur. Anket almasnda i yerlerinde alan iilere ynelik kiisel bilgileri ile birlikte yaptklar iler ve sreklilii hakknda bilgi edinmek iin eitli sorular yneltilmitir. (Ek1:anket sorular) 5 iletmede 100 ii zerinde yaplan anket deerlendirmesine gre; Ankete katlan iilerin %51nin 30-40 ya aralnda olduu ve ayn zamanda iilerin %12sinin de 45 ya st olduu grlmtr. Eitim durumu sorusuna verilen cevaplar neticesinde ise iilerin %72sinin ilkokul ya da ortaokul mezunu olduu, %28nin ise lise ya da niversite mezunu olduu tespit edilmitir. Bir baka soruda yneltilen medeni durum sorusuna %83 evli,%15 ise bekr yantn vermitir. Yaplan iin tanm sorusuna da iilerin %85i srekli yantn vermitir. Bu cevaplardan yola karak evli olan iilerin byk bir blmnn srekli bir ite alt grlmektedir. Ankete katlan iilerden %40 yapt ii kendisinin rendii yantn verirken %31i ivereninden rendiini belirtmektedir. ilerin yaptnz i sorusuna verdii cevap yzdesi ise aada grld gibi ounlukla %50si tama-kaldrma iini yapmaktadr:

60 50 40 ADET 30 20 10 0

56 55

Hangi Fiziksel Gce Dayal Yapmaktasnz ?

29 20 5 9 4 2 1 8 25 2 4

24

Anketten kan bir dier sonuta ise iilerin %55in sal etkileyen alkanlnn olmad saptanmakla birlikte %43 sigara kullanmaktadr. Anketi cevaplayan iilerin %50si son 1 ylda en az 1 kez hastaneye gittiini belirtmitir. En nemli hususu belirleyecek soru olan; i yaparken herhangi bir zorlanma(kemik, disk) ile karlayor musunuz? Sorusuna iilerin %73 evet yantn vermitir. Bu zorlanmay eitim dzeyi ile karlatrdmzda paralel sonular verdii grlmektedir.

80 60

73

alrken Herhangi Bir Ortepedik(,Kemik,Disk) Zorlamas Oluyor mu?


27

ADET

40 20 0

Evet Hayr

Zorlanma sorusuna paralel ve tamamlayc soru olsun diye iilere ynelttiimiz ii performansn ve saln etkileyen ergonomi eitimi aldnz m? Sorusuna verilen yantlarda eitim dzeyi ve zorlama yzdeleri ile paralellik gstermekte olup iilerin %79u hayr yantn vermitir.

80 60 ADET 40 20 0

Yaptnz e Ynelik Ergomi Eitimi Aldnz m? 79


21 0
Evet Hayr Bilgim Yok Dier

25

Yaplan anket almasnn genel deerlendirilmesi dikkat alndnda ankete katlanlarn ortalama %75i herhangi bir ergonomi eitimi almamakla birlikte eitim durumlarnn ilkokulortaokul olduu ve i yaparken fiziksel zorlanma ile karlatklar tespit edilmitir. Bir dier noktada bu zorlanmalarn ii performansn ve saln etkiledii, iilerin %33n bu zorlanmadan dolay iten uzak kald belirlenmitir. Endstriyel anlamda da bu i gc kayb byk zararlarn kayna oluturmaktadr. Yaplan tespitler neticesinde; ii performansndan salkl bir ekilde yararlanmak iin alan iilere eitim dzeyleri ve yaplan iler dikkate alnarak, i performans ve ii saln etkileyen etmenler zerinde ergonomi eitimleri belli aralklarla verilmeli ve uygulamalar kontrol edilmelidir.

Kaynaka
Babalk, F. C. (2011). Mhendisler iin Ergonomi bilimi. Bursa: Dora. Bridger, R. (2009). Introduction To Ergonomics . Newyork: CRC Press. Hugh.D. Young, R. A. (2009). niversite Fizii Cilt 1. stanbul: Pearson Education Yaynclk. M., G. (2003). Good Management Practice as a Means of Preventing BackDisorders in the Construction Sector.

Ekler
1.Anket 2.Muskeloskeletal Problems among Workers of Iranian Rubber Factory 3.Occupational Low Back Pain among Workers in Some Small Sized Factories in Ardabil, Iran

26

http://youtu.be/Kes-v9RknR0

27