You are on page 1of 32

Manyetik alan kaynaklar

Hareketli bir ykn manyetik alan


Hareketli bir yk tarafndan retilen manyetik alan
0
2

r
B
4
q
r

t

=
7 7 2
0
4 10 Tm/A 4 10 N/A t t

= =
r

r
r
=
Elektrostatikte gerekli olan 1/(4
0
) a benzer olarak
0
/4 orant sabiti
faktrne gerek olduuna iaret edelim.
r

r
r
=
d
0
2

r
dB
4
qnA dL
r

t

=
Bir akm unsurunun manyetik alan
Bir akm unsuru tarafndan retilen manyetik alan
0
2

r
B
4
q
r

t

=
r

r
r
=
I akm tayan bir iletkenin ds unsuru iin n A ds kadarlk v
d
srklenme
hzna sahip ykler vardr.
0
2

dL r
dB
4
I
r

t

=
ds
ds
ds
q yk says
Bir akm unsurunun manyetik alan
Biot-Savart Kanunu
0
2

dL r
dB
4
I
r

t

=
ds nin I nn ynnde olduuna bununla birlikte dnlen telin
ds uzunluunun byklne sahip olduuna dikkat edelim.
Biot ve Savart 1825 de bobinlerle yaplan deneyden karlan
sonu.
ds
ds
Bir akm unsurunun manyetik alan
Biot-Savart Kanunu
0
2
sin
4
I ds
dB
r
u
t
=
dB alannn bykl:
0
2

dsr r

dB ; r
4
I
r r

t
= =
u
ds
r
P
I
dB
P deki toplam manyetik alan teldeki tm ds unsurlarnn toplam
ile bulunur.
B dB =
}
Dz bir akm tayan iletkenin
manyetik alan
L uzunluklu dz bir tel
u
P
x
ds
r

r
I
R
y
x
dB
0 0
2 2
sin sin
4 4
I I
ds dx
dB
r r

u u
t t
= =
Bylece dB nin bykl aadaki gibi
verilir:
0
2

ds r
dB
4
I
r

t

=
L uzunluklu ince bir telin I sabit akm tar .
P deki toplam B alann bulalm.
( )
0
3/ 2
2 2
4
z
I R dx
dB
x R

t
=
+
2 2
sin ;
R
r x R
r
u = = +
0 0
2 2
sin
sin
4 4
z
I I dx
ds
dB
r r
u
u
t t
= =
u
P
x
ds
r

r
I
R
y
x
dB
Dz bir akm tayan iletkenin
manyetik alan
L uzunluklu dz bir tel
|
|
.
|

\
|
+
=
+
=
+
=

}
2 2
0
2 /
2 /
2 / 1 2 2 2
0
2 /
2 /
2 / 3 2 2
0
4 /
4 ) ( 4 ) ( 4
|
R L
L
R
I
R x R
x IR
R x
dx IR
B
L
L
L
L
z
t

u
P
x
ds
r

r
I
R
y
x
dB
0
2
z
I
B
R

t
=
(L/R) limitinde
L uzunluklu dz bir tel
Dz bir akm tayan iletkenin
manyetik alan
Uzun dz bir telin manyetik alan:
|
|
.
|

\
|
+
=
2 2
0
4 /
4
R L
L
R
I
B
z
t

2
1 4 / ) / (
/
4 /
2 2 2
~
+
=
|
|
.
|

\
|
+ R L
R L
R L
L
Dz bir akm tayan iletkenin
manyetik alan
L uzunluklu dz bir tel
B
B
B
B
I
rnek: Uzun dz bir tel
Iron filings
Dz bir akm tayan iletkenin
manyetik alan
Bir akm unsurunun manyetik alan
rnek
ds
r

O
I
u
A
C
C
A
Gsterilen tel parasndan dolay O
noktasndaki manyetik alan hesaplayalm.Tel
dzgn I akm tar ve iki dz paradan ve
as ile yaylan R yarapl dairesel bir
arktan oluur.
R
AA ve CCparalarndan dolay manyetik alan
sfrdr nk ds bu yollar boyunca ye
paraleldir.
r

r
AC yolu boyunca, ds ve diktir.
d s r ds =
0
2
4
I ds
dB
R

t
=
0
2

dsr
dB
4
I
r

t
=
0 0 0 0
2 2
4 4 4 4
I I I I
B ds R d d
R R R R

u u u
t t t t
= = = =
} } }
Not: B alan ilmek
merkezindeyken, u=2t dir.
0
2
I
B
R

=
ki paralel tel
Paralel iletkenler arasndaki kuvvet
I
1
Akml telden a uzaklkta telden dolay oluan
manyetik alan aadaki gibi verilir:
0 1
1
2
I
B
a

t
=
2 1
2
F L B I =
0 0 1 1 2
2 2 1 2
2 2
I I I
F I LB I L L
a a

t t
= = =
ki paralel tel
Paralel iletkenler arasndaki kuvvet
Ayn ynde akm tayan paralel iletkenler birbirini eker. Zt
ynde akm tayan paralel iletkenler birbirini iter.
Amperenin tanm
Paralel iletkenler arasndaki kuvvet
0 1
1
2
I
B
a

t
=
2 1
2
F L B I =
0 1 2
2
2
I I
F L
a

t
=
Seilen tanm a = L = 1m iindir I
1
=I
2
=1 amper iken, amper F
2
=
210
7
N eklinde elde edilen deer iin ifade edilir.

Bu seim iki ey yapar (1) Bu,amperin(ve ayn zamanda voltun) gndelik
yaam iin ok uygun bir bykle sahip olmasn salar ve (2)
0
=
410
7
bykln belirler. Not :
0
= 1/(
0
c
2
) dr. Dier birimlerin
tm hemen hemen otomatik olarak uyum salar.
Bir ilmek akm tarafndan retilen manyetik alan
Dairesel bir akm ilmeinin manyetik alan
yi bir tel ilmein merkezindeki B manyetik
alan bulmak iin kullanalm.
2
0
4 r
r s Id
B

=
}

t

R
I
Tel ilmek bir dzlemde bulunur.R yarapna
sahiptir ve iinden toplam I akm akar
lk olarak
r s d

r s d

daire zerinde her noktada ayn ada olan


sayfann dn doru bir vektrdr.A
sabittir.
r
r
s d

s d

R
R
I
ds
R
I
R
Ids
dB B t
t

2
4 4 4
2
0
2
0
2
0
= = = =
} } }
R
I
B
2
0
=
k
R
I
B

2
0
=

lmein merkezindeki B alannn


bykldr.Yn sayfa dna
dorudur.
R
k

i
rnek 1:
Dairesel bir akm ilmeinin manyetik alan
R
I
B
2
0
=
) 05 (. 2
10
10 4
2
7
m
A
A
N
B

= t
T B
2 6
10 10 2 . 1 =

Gauss T B 2 . 1 10 2 . 1
4
= =

Yn sayfann
dna
dorudur.
I
Tel ilmein yarap R = 5 cm ve akm I = 10 A dir. Merkezdeki B alannn
bykl ve yn nedir?
rnek 2:
Dairesel bir akm ilmeinin manyetik alan

Telin dairesel arknn yada bir parasnn merkezindeki
B alan nedir?
}
= ds
R
I
B
2
0
4t

u
0
R
I
s d

r
Arkn toplam uzunluu
S dir.
S
R
I
B
2
0
4t

=
burada S ark uzunluu S =Ru
0
u
0
radyandr. (derece deildir.)

Niin telin dz parasndan dolay P deki B alanna katk sfra eittir?
P
Ampere kanunu : Dairesel bir yol
Ampere Kanunu
I akm tayan telin zerinde merkezlenmi
her hangi bir R yarapl dairesel yol
dnelim.
Bu yol evresindeki B ds skaler arpmn
bulalm
Yol boyunca her noktada B ve ds nin paralel
olduuna dikkat edelim
Ayrca B nin bykl bu yol zerinde
sabittir. Bylece daire evresinde btn B ds
terimlerin toplam aadaki gibidir:
0
B ds I =
}
0
2
I
B
r

t
=
nceki Biot-Savart kanunundan elde
etmitik.
( )
B ds 2 B ds B r t = =
} }
B yi yerine yazarsak
olur . Bu Ampere
kanunudur.
Ampere kanunu : Genel bir yol
Ampere kanunu
3 boyutta herhangi bir kapal yol boyunca integrale
bakalm. En genel ds ifadesi:
0
B ds
2
I
d

u
t
=
} }
ds u k dr r d dz u = + +
Burada birim vektrler radyal iin
teetsel ynlerde tel boyunca z iin k
dr.Bu sistemde biz sadece
0 0
B ds .
2 2
I r d I
d
r
u
u
t t
= =
Teli evreleyen herhangi bir yol iin 2 du t =
}
Teli evrelemeyen herhangi bir yol iin 0 du =
}
r u
r
u
x
z
y
r
u
u
k
Ampere kanunu :
Ampere kanunu
}
= I s d B
0

Sabit bir akm tarafndan evrelenen keyfi bir kapal yol iin bu kural geerli
olur.
I akm kapal yol tarafndan snrlanm bir yzey boyunca geen toplam
akmdr.
Elektrik alan Manyetik alan kyaslamas
Ampere kanunu
Elektrik alan
Genel: Coulomb kanunu
Yksek simetri: Gauss
kanunu
Manyetik alan
Genel: Biot-Savart kanunu
Yksek simetri: Ampre
kanunu
Uzun bir silindiriksel iletkenin manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
r < R olduu blgede ntegrasyon yolu olarak tel zerinde merkezlemi r
yarapl bir daire seilir. Bu yol boyunca, B yine sabit byklkte ve yola daima
paraleldir.
imdi I
tot
I.
Bununla beraber, akm telin enine kesiti boyunca
dzgndr.
r < R yarapl tarafndan evrelenen I akml
blge r yarapl dairenin alan ile telin enine kesit
alan tR
2
nin oranna eittir.
2
2 2
2 2
tot
I r
I j r r I
R R
t t
t

= = =
0 0
2
for
2 2
tot
I I r
B r R
r R

t t
= = <
( )
0
B ds 2
tot
B ds B r I t = = =
} }
R yarapl uzun dz bir tel, telin enine kesiti boyunca dzgn bir dalm olan
sabit bir I akm tar. R nin dnda
0
for
2
I
B r R
r

t
= >
0
2
for
2
I r
B r R
R

t
= <
B
r R
Uzun silindiriksel bir iletken tarafndan manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
Dairesel bir akmn manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
Dairesel akm tayan ilmek dnelim.
lmein ekseni zerindeki ilmek
merkezinden bir x uzaklnda P
noktasndaki B alann hesaplayalm.
0
2

dL r
dB
4
I
r

t

=
0 0
2 2 2
4 4
( )
I dL I dL
dB
r x R

t t
= =
+
Yine bu durumda I ds vektr ilmee teettir
ve akm unsurundan P noktasna doru olan r
vektrne diktir. dB gsterilen yndedir, r ve
I ds vektrlerine diktir. dB nin bykl
aadaki gibidir:
ds
Ids
ds ds
Dairesel bir akmn manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
lmek evresinde integral alalm,
eksene dik tm dB bileenlerinin
integrali sfrdr (e.g. dB
y
).
Sadece eksene paralel dB
x
bileenleri
katkda bulunur.
0
2 2
2 2 2 2
sin
4
x
R I dL R
dB dB dB
x R
x R x R

u
t
| | | |
= = =
| |
| |
+
+ +
\ . \ .
lmein tamamndan
dolay alan integral
alnarak elde edilir:
x x
B dB =
}
0 0
2 2 2
4 4
( )
I dL I dL
dB
r x R

t t
= =
+
ds ds Ids
ds
Dairesel bir akmn manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
0 0
3 3
2 2 2 2
2 2
4 4
( ) ( )
x x
IR dL IR
B dB dL
x R x R

t t
= = =
+ +
} } }
x x
B dB =
}
Sadece I, R ve x sabit
2
0 0
3 3
2 2 2 2
2 2
(2 )
4 2
( ) ( )
x
IR R R I
B
x R x R
t
t
= =
+ +
B bir akm
ilmeinin
ekseni zerinde
ds
ds
Ids
Dairesel bir akmn manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
2
0
3
2 2
2
2
( )
x
R I
B
x R

=
+
Snrlar : x 0
0
2
I
B
R

=
x >>R
2
0 0
3 3
2 2
4 4
x
R I
B
x x
t
t t
= =
Dipolden uzak elektrik dipol ekseni zerindeki bir
noktada elektrik alan durumuyla kyaslayalm.
3
0
2
4
x
p
E
x tc
=
2
0 0
3 3
2 2
4 4
x
R I
B
x x
t
t t
= = vs.
Bir solenoitin manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar

Solenoitin bobinleri yakn aralklarla yerletirildiinde, her bir dne dairesel
ilmek olarak baklabilir, ve net manyetik alan her bir ilmek iin manyetik
alanlarn vektr toplamdr. Bu ,solenoit iinde yaklak olarak sabit olan bir
manyetik alan retir, ve solenoitin dnda sfra yakndr.
I
Solenoitin manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
Bobinler birbirine ok yaklatnda ideal solenoite yaklar bunun yannda
solenoitin uzunluu yarapndan daha byktr. Bundan sonra
solenoitin dnda sfr solenoitin iinde sabit olan manyetik alana
yaklaabiliriz.
I
Bir solenoitin manyetik alan
Ampere kanununun uygulamalar
deal bir solenoit iindeki B manyetik alann bulmak
iin Ampere kanunu kullanlr.
12 23 34 41
0
B ds B ds B ds B ds B ds
B ds 0 0 0 BL BL NI
= + + +
= + + + = =
} } } } }
}
Bir toroidin manyetik alan
Bir toroid gsterildii gibi bir daire ierisine bklm bir solenoit olarak
dnlebilir.Toroideki dairesel yol boyunca Ampere kanununu
uygulayabiliriz .
(2 ) B d s B ds B r t = =
} }
0 encl
B d s I =
}
encl
I NI =
N toroidin ilmek saysdr, ve I her bir
ilmekteki akmdr.
0
2
NI
B
r

t
=
Ampere kanununun uygulamalar
Soft -Ferromanyetikler
Manyetik maddeler
imdi mknatslanm metalin resmini
izeriz. Burada elektron dipollerin hepsi
B d alan ile sralana sahip olur.
Her ne kadar zgn dipoller kendi
etraflarndaki alanda dnyor olsalar
bile ,bunlarn, uygulanan B ile zt
ynde yneldiini ve sonu olarak
iteki ortalama alan byklnn
dtakinden daha kk olduunu
grrsnz.(Elektriksel durumda E iin
bulunduu gibi)
Soft -ferromanyetikler
Manyetik maddeler
Saf demir ve ayn zamanda silikon demir gibi baz demir alamlar ve
zellikle permalloy (mknatslanma oran yksek nikel demir alam) ve
mumetal gibi baz nikel demir alamlar ok kolay mknatslanr. Burada
olduka kk uygulanan bir manyetik alann madde iindeki bulunan tm
elektron spin manyetik dipol momentleri ynlendirdii anlamn karrz.
Uygulanan alan hafife ters dndrlrse mknatslanma neredeyse gzden
kaybolduu iin bu durumlar iindeki retilen mknatslanmay (birim
hacimdeki manyetik moment ) soft olarak ifade ederiz.