PRILOG PROUČAVANJU POVESNICE FRANJEVAČKOG REDA NA PODRUČJU SRBIJE U SREDNJEM VEKU O prvobitnoj kapeli u manastiru Gradac i kraljici Jeleni

Anžujskoj

Zoran M. Jovanović
Apstrakt U sklopu proučavanja verskog života na tlu Srbije tokom srednjeg veka, od posebnog značaja jeste postojanje kapele posvećene Svetom Nikoli u sklopu manastira Gradac. Po svemu sudeći reč je o zdanju prvobitno namenjenom majstorima koji su gradili gradački saborni hram (oko 1276), a koji su većinom bili rimokatolici, te da je s okončanjem izgradnje manastira i njihovim odlaskom pretvoren u hram namenjen obredu Pravoslavne crkve. Da je kapela Svetog Nikole podignuta na inicijativu Jelene Anžujske, kraljice srpske, za majstore rimokatoličke veroispovesti upečatljivo svedoče i pojedini delovi iz njene biografije. Prema utemeljenim pretpostavkama, verovatno je reč o pripadnicima Franjevačkog reda, što bi bilo u skladu s činjenicom o njenoj posebnoj naklonosti prema tom monaškom redu, čije je znatnije prisustvo u Pomorju i Dalmaciji započeto sredinom XIII veka, to jest u vremenu vladavine kraljice Jelene. Zapravo, najupečatljiviji dokaz težnje kraljice Jelene da afirmiše osobenosti franjevačkog pogleda na svet jeste to što se upravo tokom njene vladavine franjevci prvi put u značajnoj meri pojavljuju u oblastima gde je ona vladala, prepoznavši, možda, u njima pojedine elemente teologije svetog Bonaventure koji je video približavanje franjevačke duhovnosti vizantijskoj. I u tom kontekstu Jelena Anžujska nije bila samo spona hrišćanskog

164

Zoran M. Jovanović istoka i hrišćanskog zapada, nego i svojevrsni preteča pojedinih osobenosti ekumenizma, odnosno pokreta za ujedinjenje hrišćana, ili makar težnje za suživotom hrišćana različitih konfesija, ispunjenog međusobnom ljubavlju i poštovanjem “jedinstva s razlikama”. Ključne reči: Jelena Anžujska, Gradac manastir, Rimokatolička crkva u Srbiji, franjevci, srednjovekovna Srbija, Vizantija, ekumenizam.

Manastir Gradac, posvećen Blagovestima Presvetoj Bogorodici,1 jedna od najpoznatijih zadužbina kraljice Jelene Anžujske,2 supruge srpskog kralja Uroša I i majke potonjih kraljeva Dragutina i Milutina, nalazi se na obodu Golije, severno od gradića Raške, u Ibarskoj klisuri. Značajan je po raznolikim svojstvima koja ga od trenutka osnivanja čine jedinstvenim, što je razlog da i u današnjem dobu ima poseban status kod pripadnika Srpske pravoslavne crkve. Jer, ubrzo nakon nedavne obnove svih vidova života svojstvenih manastirima, oživljeni Gradac se po značaju približio statusu koji je imao po osnivanju – petom mestu među monaškim naseobinama pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve.3 Presudan razlog za iskreno poštovanje mnogih prema njemu, prvobitno muškom, danas ženskom manastiru, potiče od činjenice da je podignut zahvaljujući
1

Premda su oskudni podaci o povesnici manastira i životu u njemu nakon njegove izgradnje, poznato je da je (kao muški manastir) opusteo nakon pada Srbije pod Tursku vlast (1459), kao i da je krajem XVI veka obnovljen, ali i da je ubrzo opustošen. Nakon njegove obnove u vremenu austro-turskih ratova (XVII) iznova je zapusteo, što je trajalo sve do druge polovine XIX veka, kada je jedna od bočnih kapela osposobljena za bogosluženje. Donedavno je bio u ruševinama, da bi potom manastirska saborna crkva bila u potpunosti rekonstruisana. Na današnji ugled manastira utiče ne samo kult kraljice Jelene u srpskom narodu, nego i sveukupna lepota manastirskog kompleksa, o kome se s posebnom ljubavlju brine manastirsko sestrinstvo, budući da je Gradac danas ženski manastir, i to upravo u čast njene ktitorke. Jedan od povoda jeste i to što je ona bila zaštitnički naklonjena siromašnima i udovicama, te što je u svom domu okupljala “kćeri sirotih roditelja iz svoje oblasti [....] učivši ih redu i ručnom radu i uz poklone udavala” (Данило Други, Животи краљева и архиепископа српских. Службе, Стара српска књижевност, VI, Београд 1988, 88). Kada je reč o pitanju pod čijom nadležnošću je Gradac bio u vremenu njegovog osnivanja postoje izvesne nedoumice. Ono što je nesporno jeste to da je bio pod jurisdikcijom Pećke eparhije, odnosno arhiepiskopije. O tome ukratko videti: Р. В. П., Пећка епархија, u: Енциклопедија православља, Београд 2002, 1476, 1477; up.: И. Руварац, Рашки епископи и митрополити, Глас Српске краљевске академије LXII (1901) 27. O kraljici Jeleni videti i: Г. Суботић, Краљица Jелена Анжуjска – ктитор црквених споменика у Приморју, Историјски гласник 1-2 (1958); О. Кандић, Градац: историја и архитектура манастира, Београд 2005 (с лит.); Д. Николић, Краљица Jелена Анжујска, жена Kpaљa Стефана Уроша I (1243-1276), u: исти, Српске краљице и царице, Деспотовац 2002, 47-51; М. Стевановић, Краљица Јелена Анжујска, Београд 2004. O njenom poreklu postoje različite verzije. Ono što je sigurno jeste to da je bila od “plemenite krvi”, te da je poticala iz ugledne katoličke porodice. С. Милеуснић, Водич кроз манастире у Србији, Београд 1995, 109.

2

3

Prilog proučavanju povesnice Franjevačkog reda na području Srbije...

165

kraljici Jeleni, čije je “u Gospodu usnulo telo” prema vlastitoj želji sahranjeno u manastirskom sabornom hramu. Taj čin dogodio se februara 1314. godine, neposredno po njenom upokojenju, to jest četrdesetak godina od kada je lično inicirala njegovu gradnju (1276). Bilo je to nakon što se “ona javila starcu monahu u manastiru Gradac” (oko 1317), nakon čega je on izvestio raškog episkopa Pavla koji je, došavši u Gradac, blagoslovio otvaranje njenog groba. Svedocima tog događaja ukazale su se njene mošti “jako v rose” kako “ležašte celo nerastlimo [neraspadnuto]”, posle čega je odlučeno da budu pohranjene u relikvijar (kivot) i “položene ispred Hristove ikone u manastirskoj crkvi”.4 Nedovoljno poznata istina bitna ne samo za manastir Gradac i njegovu istoriju jeste to što se u okviru njegovog kompleksa u jednom kratkom periodu nalazio i kultni prostor namenjen katolicima, to jest rimokatoličkom obredu.5 Reč je o i danas postojećem objektu – nevelikom hramu posvećenom Svetom Nikoli, čiji je tzv. prvi ktitor (osnivač, zadužbinar) i najizdašniji darodavac, takođe bila kraljica Jelena. Teško oboriv podatak o nekadašnjem karakteru crkvice Svetog Nikole uvrstila je (nekadašnji) Gradac među pojave koje izlaze iz okvira uobičajenog poimanja hrišćanske istorije, života Pravoslavne i Rimokatoličke crkve, a njenog zadužbinara da pripoji ličnostima koji su i delom, u praksi, širili jevanđelske poruke i pouke. Povoda za takav stav ima nekoliko. Proizišli su oni iz istorijskih činjenica, ma koliko one usled različitih pobuda bile zatirane ili pak zanemarivane u sklopu selektivnog posmatranja povesnice i njenih istaknutih aktera, poput Jelene Anžujske. Kada je reč o manastiru Gradac i njegovom osnivaču, ono što je nesporno jeste to da je svoje “latinsko poreklo” kraljica Jelena želela da istakne na upečatljiv način – njegovim izgledom, što je u saglasju s kraljičinom neskrivenom težnjom da ukaže duboko poštovanje prema veri svojih roditelja, predaka. Tu istu veru i sama je, kao dete, primila kroz svetu tajnu krštenja, i koje se nikad nije odrekla, premda je stupila u brak s Urošem I, kraljem srpskim, a potom, svojom voljom, u skladu s ondašnjom tradicijom, primila monaški zavet koji je uvrstio u monahinje Pravoslavne crkve. O pomenutom svedoči i pretpostavka Konstantina Jirečeka da je ona na izvestan način ostala verna Rimu, “kako svedoči njena prepiska s papama”.6 Premda je nesporno da je, primivši poslednji put svetu tajnu pričešća od sveštenika Srpske pravoslavne crkve, Jelena sahranjena prema obredu Pravoslavne crkve, zanimljivo je podsećanje pojedinih istoričara da, kad je reč o
4 5

С. Милеуснић, Свети Срби, Београд 2003, 79. Takva preciznost inicirana je i opaskom Mirka Mlakara, po kome se “često rabi pojam ’rimokatolički’, što bi u obrednom smislu značilo [samo] ’katolici rimskog obreda’”. Mlakar, naime, ističe da je takav termin nepotpun, s obzirom na to da postoje i drugi obredi svojstveni katolicima, Од верске трпељивости до верских сукоба. Расправа, u: О мисионарењу, преобраћењу и прозелитизму, Ниш 2004, 37. К. Jиречек, Историjа Срба, књ. 1, Београд 1952, 181; Gj. Gasper, Skopsko-prizrenska biskupija kroz stoljeća, Zagreb 1986, 89.

6

166

Zoran M. Jovanović

određenim mestima u njenoj biografiji koja direktno dodiruju problem da li je ona “ostala formalno verna katoličkoj crkvi”, postoje izvesne nedorečenosti, obavijene velom tajne. Tako, na primer, akademik Gojko Subotić podseća i na to da arhiepiskop Danilo (Prvi) propušta priliku, kao i na drugim mestima sličnog karaktera, da objasni o čijem se obredu radilo prilikom njenog primanja monaškog zaveta.7 Jer, u opisu Jeleninog života Subotić kaže da ona jeste zamonašena u skadarskoj crkvici posvećenoj Svetom Nikoli, ali da ostaje otvoreno pitanje da li je taj kultni objekat, smešten na izlasku reke Bojane iz Skadarskog jezera, pripadao Pravoslavnoj ili Rimokatoličkoj crkvi. Istine radi, ma koliko u Danilovim Životima kraljeva i arhiepiskopa srpskih bio podvučen samo Jelenin odnos prema pravoslavlju i njegovim svetinjama, mogućnost da je ona nakon dolaska u Srbiju zadržala (zvanično) katoličku veru teško da je bilo moguće, što je u skladu s pravilima koja su uobičajeno pratili brakove sklapane na osnovu politike (“političke brakove”), kako na hrišćanskom istoku tako i na hrišćanskom zapadu. Stoga i problem intimnog pripadanja jednog od supružnika u ovom slučaju Rimokatoličkoj, odnosno Pravoslavnoj crkvi ostaje u sferi spekulacija.8 Kada je reč o kraljici Jeleni Anžujskoj, međutim, teško je ili nikako osporivo to da se ona svojim delovanjem dokazala kao hrišćanka u pravom smislu te reči, trudeći se da umanji podele između Istoka i Zapada i to tako što je inicirala i/ili afirmisala prisan odnos između Rimokatoličke i Srpske pravoslavne crkve, razgrađivan na različite načine od onih koji su živeli pre nje, forsiran od mnogih njenih savremenika i njihovih, čini se još brojnijih naslednika. Tako je ona postala svojevrsni njihov dodanašnji oponent, te svojevrsni preteča i pobornik često u savremenom dobu isticanog stava da hrišćanstvo može snažno, zdravo disati jedino s oba plućna krila, “istočnim” i “zapadnim”. Zahvaljujući svojim vrlinama, Jelena, “kraljica Srbije, Duklje, Albanije, Huma, Dalmacije i primorskih oblasti” (“Regina Servie, Dyoclie, Albanie, Chilmie, Dalmacie et Maritime regionis”), kako je nazvana u zapisu na mermernoj ploči iz 1290. postavljenoj na crkvi Svetih Srđa i Vakha na Bojani, središnjem hramu benediktinske opatije, zavredela je ona da je tokom života
7 8

Г. Суботић, нав. дело, 132, 144. Slično se dogodilo i sa tretmanom njenog sina Dragutina u radovima autora bliskih krugovima koji gravitiraju posmatranju istorije iz rakursa hrišćanskog zapada. O tome videti i: D. Mandić, Franjevačka Bosna. Razvoj i uprava Bosanske vikarije i provincije 1340.-1735, Rim 1968, 40; A. Barun, Svjedoci i učitelji. Povijest franjevaca Bosne Srebrene, Sarajevo – Zagreb 2003, 95. Pomenuto treba istaći i zbog toga što je vreme gradnje manastira Gradac obeleženo vremenom kada je Stefan Dragutin, Jelenin stariji sin, preuzeo presto od svoga oca, što nije nevažno u okviru posmatranja tog doba, obeleženog snažnim vezama Srbije i njenih vladara s Rimokatoličkom crkvom, kao i pojedinim državama pod njenom jurisdikcijom, što se odrazilo i na tadašnju povesnicu Katoličke crkve u Srbiji, područja gde su se tada snažno susretali i neretko prožimali istok i zapad, pravoslavlje i katolicizam. Uostalom, franjevci dolaze i u istočnu Bosnu zahvaljujući Dragutinu, S. M. Džaja, Svijet politike i franjevaštvo u Europi 14. stoljeća, u: Sedam stoljeća bosanskih franjevaca 1291-1991, Samobor 1994, 32.

Prilog proučavanju povesnice Franjevačkog reda na području Srbije...

167

uvažavaju i poštuju i rimokatolici i pravoslavni,9 kako u Srbiji, tako i vladari susednih zemalja, pa i velikodostojnici obeju hrišćanskih konfesija. Papa Nikola IV (1288-1292) je, čak, u jednom pismu njoj upućenom naziva “svojom u Hristu najmilijom ćerkom”.10 Prema drugom izvoru oslovljena je ona od pape kao “predraga u Kristu”,11 odnosno, po M. V. Batiniću, kao “preljubezna kćer”, što “samo katoličkim vladarom daje sv. stolica”.12 Kada je govor o naklonosti Jeleninih savremenika rimokatolika prema njoj, takav odnos podstaknut je i njenim zaslugama u izgradnji, obnovama i darivanjima katoličkih manastira i crkava. Jer, bila je ona, pored ostalog, ktitor franjevačkih samostana u Baru, Kotoru, verovatno i u Ulcinju, kao i crkve Svete Marije u Skadru, takođe podignute 1288. godine.13 Sa svojim sinovima ona je nešto kasnije bila i inicijator obnove crkve Svetog Srđa i Svetog Vakha na Bojani.14 Skupocenim poklonima obasipala je i benediktinsku opatiju Svete Bogorodice na Ratcu kod Bara.15 Među tridesetak “samostana koje ona posagradi na raznih mjestih”, dok joj “samostan barski bijaše glavna točka, s koje su se razilazili franjevci po širokom srbskom kraljevstvu”,16 “popravi [kraljica Jelena i] samostan na brdu Rumiji”.17
9 10

К. Jиречек, нав. дело, књ. 1, 181; М. Стевановић, нав. дело, 101. Према: О. Кандић, нав. дело, 55. O mogućim povodima za takvu naklonost videti i: Г. Суботић, нав. дело, 146. G. Gasper, Skopsko-prizrenska biskupija kroz stoljeća, Zagreb 1986, 89. M. V. Batinić, Djelovanje franjevaca u Bosni i Hercegovini za prvih šest viekova njihova boravka, sv. I (Vikarija: l235-1517.), Zagreb 1881, 36. Batinić navodi da se “papa Nikola IV. obrativ g. 1288. pismeno na Milutina (= Urosium) te obojice [i Dragutina] majku Jelenu, kako se obćenito misli Francezkinju, ipak bez sumnje pravu katolikinju. Ovdje nam je napomenuti, da je ovaj papa odprije bio franjevcem pod imenom fra Jeronima de Asculo, a kao takov dugo vremena upravljao slavonsko-dalmatinskom pokrajinom, i dosliedno brinuo se širenjem vjere u susjednih krajevih. On je dao ovim korakom samo izliev svojoj davnoj želji i zanimanju za ujedinjenjem jugoslavenskih naroda s materom crkvom. Pokušavši privesti vladajuću u Srbiji porodicu na katoličanstvo, on je htjeo doisto i s onog visokog mjesta sudjelovati svojoj braći, kojih trudi nisu bili ni u kakovu razmjerju s postigavanim uspjehom, a dvojici od njih, naima fra Marinu i fra Ciprijanu predade rečene listove, da ih osobno izruče. Nu pobliže upoznajmo se sa sadržajem ovih apoštolskih pisama. U listu na Milutina papa mu želi milost, da postigne vječni spas, te buduć je samo jedna prava vjera, i to koju drži rimska crkva, to mu svjetuje, da odmah priedje u katoličku crkvu. Mater kraljicu časti [papa] Nikola [IV] naslovom ’preljubeznoj kćeri’, koji samo katoličkim vladarom daje sv. stolica. Iztiče zatim papa svoju vruću želju, da u njezinoj porodici korien uhvati katolička vjera, pak s toga da piše obojici njezinih sinova i šalje im spomenuta dva franjevca, ’muževe’, kako sam tvrdi, ’uboge na ovom svietu ali bogate vjerom i naučne u zakonu gospodnjem, koji bi ih poučili o Isukrstu, preslavnoj djevici i obsluživanju vjere kršćanske’. Nagovara ju napokon, da i ona nastoji privesti kraljeve k jedinstvu vjere te pomoć i zaštitu ne uzkrati njegovim poslanikom.) Г. Суботић, нав. дело, 138-139. Г. Суботић, нав. дело, 142. М. Спремић, Ратачка oпатиja код Бара, Зборник Филозофског факултета у Београду VIII (1964) 192-195. M. V. Batinić, Djelovanje franjevaca u Bosni i Hercegovini za prvih šest viekova njihova boravka, 32. M. V. Batinić, nav. delo, 32.

11 12

13 14 15

16 17

168

Zoran M. Jovanović

Zaštitničkom pažnjom bdila je i nad dubrovačkom republikom,18 suprotstavljajući se povremenoj, po njoj, pogrešnoj politici svog supružnika kralja Uroša I prema gradu-državi u kome je imala i posestru rimokatolkinju19 (što je činjenica koja može podstaći na različite pomisli, zaključke). Osećaj pripadnosti, odnosno možda bolje reći jednovremena njena odanost i zapadnoj kulturi najverovatnije je osnovni uzrok da i gradački saborni hram (katolikon) bude obeležen osobenostima gotskog stila, svojstvenog hrišćanskom zapadu i područjima pod njegovom zonom uticaja.20 Zapravo, u tolikoj meri zastupljenost gotičkih elemenata u gradačkom katolikonu najranija je i najizraženija u regionu, uključujući i južno Primorje.21 U sklopu proučavanja verskog života na tlu srednjovekovne Srbije, u ovom slučaju pre svega rimokatolika i njihovog prisustva na tom području, od posebnog značaja jeste to što se u okviru gradačkog kompleksa, u jugoistočnom njegovom delu, nalazi crkva (kapela) nevelikih dimenzija posvećena Svetom Nikoli, čiju posvetu ona verovatno nosi od trenutka podizanja. Smatra se da je bila namenjena za majstore koji su gradili gradački katolikon, a koji su većinom bili rimokatolici, te da je s okončanjem izgradnje manastira i odlaska graditelja pretvoren u kapelu namenjenu obredu Pravoslavne crkve (mada postoji i mišljenje da Sveti Nikola nije mogao biti namenjen rimokatoličkom obredu). Da je crkvica Svetog Nikole podignuta na inicijativu kraljice Jelene za majstore rimokatoličke veroispovesti upečatljivo svedoči i deo iz njene biografije u kojoj se pominje da je ona prilikom početka zidanja tog hrama “zapovedila
18

О. Кандић, нав. дело, 203. Inače, prisustvo radnika koji su pripadali franjevačkom redu ne treba da čudi, jer zastupnici srpskih vladara, kao posrednici pri izboru majstora (graditelja), bili su obično iz monaških ili vlasteoskih krugova, odnosno ugledni stanovnici sredine u kojoj su majstori radili, i koji su mogli favorizovati pripadnike svog najbližijeg okruženja, C. Fisković, Dubrovački i primorski graditelji XIII-XIV stoljeća u Srbiji, Bosni i Hercegovini, Peristil 5 (1962); В. Ђурић, Дубровачки градитељи у Србији средњег века, Зборник за ликовне уметности Матице српске 3 (1967) 100103; I. Fisković, Dečani i arhitektura istočnojadranske obale u XIV vijeku, u: Дечани и византијска уметност средином XIV века, Београд 1989, 171-175. O uticaju zapada i njegove kulture na sakralnu umetnost Srbije tokom srednjeg veka postoji obimna literatura. Razlog potiče od činjenice da je uticaj zapada bio (periodično) i te kako snažan. O tome videti i: В. Кораћ, Градитељска школа Поморја, Београд 1965; исти, Између Византије и запада. Одабране студије о архитектури, Београд 1987, 14-23. У Дубровачком архиву сачуван је податак да се посестрила са дубровачком властелинком из породице Businjolo (Bocignolo), К. Jиречек, J. Радонић, Историjа Срба, 2, Београд 1952, 280-281; И. Манкен, Дубровачки патрицијат у XIV веку, Београд 1960, 138-139. U sklopu gradačkog sabornog hrama gotika je lako uočljiva u konstrukciji belomermernog portala, u krstastim svodovima u sklopu njegove priprate, kao i u kontraforama na spoljnoj strani oltarskog prostora, te frizu arkadica, “slepih arkada” na konzolama ispod krovnog profilisanog venca. Primenjen arhitektonski koncept u gradačkom zdanju, premda unekoliko svojstven tzv. raškoj školi, u odnosu na druge građevine u srpskoj srednjovekovnoj sakralnoj arhitekturi, najizraženiji je. О. Кандић, нав. дело, 206.

19

20

21

Prilog proučavanju povesnice Franjevačkog reda na području Srbije...

169

da se sakupe svi narodi njezine države [...] neštedice dajući svima radnicima, da niko od njih ne bude uvređen nasiljem, ili da ko negoduje”, što je, naravno, moglo uključivati i zadovoljenje njihovih verskih potreba. Prema utemeljenim pretpostavkama, verovatno je reč o pripadnicima Franjevačkog reda, što bi bilo u skladu s činjenicom o sklonosti kraljice Jelene prema tom monaškom redu, čije je znatnije prisustvo u Pomorju i Dalmaciji započeto sredinom XIII veka, odnosno relativno brzo nakon osnivanja reda. Zapravo, najupečatljiviji dokaz Jelenine težnje da afirmiše osobenosti franjevaca i njihovog značaja jeste to što se upravo za njene vladavine pripadnici tog reda prvi put u značajnoj meri pojavljuju u oblastima gde je ona vladala.22 Ako bi bilo preterano reći da je naklonost kraljice Jelene prema franjevcima posledica prepoznavanja sličnosti poruka utemeljitelja tog reda sa tzv. svetosavskim pogledom na svet,23 to jest s vizijama svetog Save (Nemanjića), ono što je izvesnije jeste da je ona, možda i nesvesno, u franjevcima naslutila nastavljače pojedinih elemenata teologije svetog Bonaventure koji je video približavanje franjevačke duhovnosti vizantijskoj.24 Njeno obrazovanje i upućenost u mnoge tajne verskog i političkog života u njenom okruženju, omogućuju pretpostavku da joj je bilo poznato da su franjevci u XIII veku bili pristalice ne samo unije Zapadne i Istočne crkve, nego i podvlačili određenu srodnost između njihove duhovnosti i one, svojstvene Pravoslavnoj crkvi, što je, uostalom, bio i jedan od važnih argumenata prilikom njihovog predstavljanja Rimske crkve i njenih osobenosti vizantijskim carevima. (S druge strane, budući u bliskim vezama s rimskom kurijom, gde je, slažu se povesničari, “uživala veliki autoritet”, ona je svojim primerom možda želela da promeni izvesna negativna mišljenja verskih krugova prema zemlji i delu naroda kojim je vladala25).
22 23

D. Farlati, Illiricum sacrum VII, Venetiis 1817, 13, према: Г. Суботић, нав. дело, 134. Nadahnuće za takvu, činjenica je slobodnu pretpostavku, inicirano je tekstom: А. Радовић, Бенедиктинска и светосавска традиција, u: Црква Светог Луке кроз вјекове, Котор 1995, 271-276. O pomenutom poslednja govori Valentina Živković u Slikarstvo u Kotoru XIV i XV veka (rukopis magistarskog rada odbranjen na Odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu, 2002, 64), pozivajući se na sledeće izvore: D. Geanakoplos, Bonaventura. the Two Mendicant Orders and the Greeks at the Council of Lyons, u: Studies in Church History, 13: The Ortodox Churches and the West, Oxford 1976. Zanimljivo za mnoge bilo bi to što su franjevci u svoj liturgijski kalendar uneli i “neke istočne svetitelje”, A. Debres, nav. delo, 25, 197, nap. 89, prema: V. Živković, nav delo, 64, nap. 267. Godine 1258. papa Aleksandar IV je naredio Zadarskoj i Barskoj arhiepiskopiji da pruže zaštitu i odbranu franjevcima, koji su u Dalmaciji i Srbiji često bivali podvrgavani “neprijatnostima i nasrtajima nevaljalaca” (Monumenta Montenegrina IV, ed. V. D. Nikčević, Podgorica 2001, 164-165). Papa Bonifacije VIII uputio je 1298. pismo provincijskom ministru iz reda Male braće u administraciji provincije Sklavonije, budući da u krajevima Srbije, odnosno Raške, Dalmacije, Hrvatske, Bosne i Istre treba da iskoreni “smrtonosnu kugu jeretičke izopačenosti”, jer se ona sve više širi na štetu katoličke vere. Zato se u arhiepiskopije Dračku, Barsku, Dubrovačku, Splitsku i Zadarsku šalju dvojica F. F. iz reda Male braće, da do kraja sprovedu dominikansko delo u službi Inkvizicije”, Monumenta Montenegrina IV, 194-195, према: V. Živković, nav. delo, 64.

24

25

170

Zoran M. Jovanović

Poverenje kraljice Jelene u franjevce kao i uverenost u njihove graditeljske sposobnosti doprineli su formiranju stava da je najverovatnije većina zidara i klesara dovedenih u Gradac pripadala upravo njima (među njima je, moguće je naslutiti, većina pripadala tzv. trećem redu, koji je postojao za one koji nisu napuštali svetovne poslove, ali su “hteli da žive duhovničkim životom”, vodeći se propovedima svetog Franje26). U svakom slučaju, karakteristike arhitekture crkve Svetog Nikole u manastiru Gradac ukazuju na to da je podignuta u vremenu podizanja njegovog sabornog hrama, kao i to da oblik osnove pripada tipu hramova tada omiljenog kod franjevaca i dominikanaca, što je i razlog zbog čega je naročito čest u srednjoj i južnoj Italiji, a s vremenom i na suprotnoj obali Jadrana i u njenom zaleđu, pa i duboko u kontinentalnom delu Balkana (na takav zaključak ukazuje i oblik apside crkvice, pravougaon spolja i iznutra, kao i orijentacija, što su obeležja sakralne arhitekture Franjevačkog reda). Tu činjenicu potvrđuje upravo arhitektonska poetika gradačkog katolikona, predstavljajući jednu od krajnjih tačaka dokle je dopirao taj stil na tlu tadašnje srpske države.27 Primenjen graditeljski koncept, podsetimo, sreće se i u arhitektonskoj strukturi hramova u Primorju podignutih krajem XIII i u prvoj polovini XIV veka. Nekima od njih, poput pojedinih franjevačkih crkava u Kotoru i Baru, ktitor je, kako je rečeno, bila kraljica Jelena. Neke odlike navedene graditeljske koncepcije ostvarene su i u crkvici Svetog Nikole. Od naročitog značaja za istoričare crkvenog graditeljstva jeste to što pojedini naučnici gradačku crkvicu smatraju starijom od njih, što ide u prilog tezi da su majstori dovedeni po želji kraljice Jelene, da bi tek potom učestvovali u izgradnji franjevačkih hramova u Primorju, to jest u oblastima pod njenom vlašću, zonom uticaja, istovremeno na različite načine izdašno pomažući njihove žitelje. Svemu treba pridodati i mišljenje da je crkvica posvećena Svetom Nikoli mogla poslužiti kao uzor za arhitektonski koncept primenjen kod
26

Želja za što većom preciznošću, to jest ukazivanja na problem poimanja franjevačkog reda i njegove strukture uslovljava podsećanje da su tek od XV veka određene jasne odrednice koje karakterišu vrste podredova unutar tog reda. Pomenuto je od značaja zbog moguće nedoumice oko utvrđivanja tipa franjevaca koji je angažovan na izgradnji gradačkog kompleksa. Autor ovog teksta smatra da su njegovi neimari, ili većina njih, bili pripadnici pomenutog “trećeg reda”, Dizionario di cultura universale, Milano – Roma, према: И. Стјепчевић - Р. Ковијанић, Вита Трифунов Которанин, неимар Дечана, Историски записи 1-2 (Цетиње 1955) 97. O toj problematici konsultovati i naveden Stjepčevićev i Kovijanićev tekst (str. 95-98). “Treći red [bio je] namenjen svim zrelim ljudima oba pola, i onima u braku, koji ostaju u svom zvanju i porodici, s tim da sprovode bitna načela Franjine ’Regule’ (Pravila) tj. socijalnu pravdu. Od tih su se neki počeli udruživati (pr. neoženjeni ili udovci) pa tako nastaju samostanski trećoreci, tj. skraćeno TOR od Tertius ordo regularis” Katarina Glišić, Rimokatoličke crkve na teritoriji Beograda (rukopis magistarskog rada odbranjen na Katedri za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu), Beograd 2008. O franjevcima sažeto videti i: I. Gavran, Saputnici bosanske povijesti. Sedam stoljeća bosanskih franjevaca, Sarajevo-Zagreb 2007, 9-22. М. Чанак-Медић, Готика у српској црквеној архитектури у раздобљу од Жиче до Ресаве, u: Манастир Ресава. Историја и уметност, Деспотовац 1995, 111-134. Pri tom, ne treba zaboraviti na prisutnost gotike i u sklopu dekoracije tzv. Mitropolijske crkve u Beogradu, tokom vladanja despota srpskog Stefana.

27

Prilog proučavanju povesnice Franjevačkog reda na području Srbije...

171

nekih drugih rimokatoličkih (parohijalnih, župnih) hramova u srednjovekovnoj Srbiji, u oblasti Raške i dodirnih predela, gde su, po zabeleškama, takođe postojali hramovi namenjeni “latinskom obredu”. Istine radi, ako i nije poslužila kao prototip, crkvica Svetog Nikole po svom opštem sklopu podseća na mnoge primorske građevine tog tipa sa u tlocrtu četvrtastim prezviterijalnim delom i prostorima, naosom i oltarskim delom, presvedenim zasebnim poluobličastim svodovima. Postoji stav da nikada ni pre, niti posle podizanja Gradca područje oko Ibra nije bilo u tako živim i neposrednim vezama s Primorjem kao u doba Jelenine vladavine, a da su najverniji odraz takvog mišljenja upravo sadržaj i forma prvobitnog gradačkog kompleksa sa objektima namenjenim kultu. Doba nakon kraljičine smrti, obeleženo snažnim razvojem rudarstva i trgovine na području njene vladavine i geografski srodnim prostorima, omogućiće takođe snažne veze između Primorja i njemu dalekog zaleđa, koji su isto tako bili u sklopu srpske srednjovekovne države (i u tom kontekstu vredno je pomena da je u vremenu kraljice Jelene beogradski biskup bio fra Martin28). Ono što manastir Gradac, to jest njegov saborni hram i (najverovatnije) prvobitno rimokatoličku kapelu nedaleko od njega izdvaja od u stilskom pogledu drugih zanimljivih objekata namenjenih rimokatolicima u tom podneblju, čije je postojanje ostalo samo u retkim materijalnim tragovima, jeste to što su oni podizani iz pobuda koje nije moguće meriti s onim koji su uticali na građenje gradačkih crkava, ma koliko je hram Božji – uvek Božji hram, bez razlike (što znači da je nebitno i to da li je njegova gradnja inicirana od vladara, “istorijske ličnosti”, ili za “veliku istoriju” nevažnog pojedinca). Prema kazivanju arhiepiskopa Danila II u životopisu, to jest Žitiju kraljice Jelene, Gradac je osnovan kao veliki i bogat manastir, o kome se vladarka starala s posebnom pažnjom, brinući za sve detalje vezane za fukcionisanje manastira. Premda nije poznato u kolikoj meri je boravila u manastiru, osim dok je nadgledala njegovo podizidanje, ne treba sumnjati u to da je povremeno dolazila u Gradac i docnije, kao što se pretpostavlja da je unutar njega imala i svoje odaje, pa i vlastitu (privatnu) kapelu. Teško je verovatno, ali ne i sasvim nemoguće, da je u pitanju upravo crkvica Svetog Nikole. Bio bi to dokaz preplitanja njenog “paralelnog života”, ispoljen i kroz jednovremenu iskrenu naklonost pravoslavlju i rimokatolicizmu.
28

A. Zirdum, Djelovanje bosanskih franjevaca u Beogradu u XVI. i XVII. stoljeću, Bosna franciscana 24 (Sarajevo 2006) 40. Stručnjacima nije nepoznat podatak da je u tadašnjem Beogradu postojao samostan tog rimokatoličkog reda. Isto potvrđuje i nedavno otkriće fra Rafaela Lipovca iz franjevačkog samostana Sv. Antuna Padovanskog u Beogradu, koji je pronašao dokument u kome su popis i godine osnivanja franjevačkih prebivališta i samostana u ugarskoj provinciji B.D. Marije. Među njima je i Beograd (“Griechisch Weissenburg”), sa zapisanom 1280. godinom, prema Katarini Glišić, nav. delo, str. 23. S razlogom je moguće konstatovati da je reč o istom samostanu koji navode pojedini istoričari srednjovekovnog Beograda. Konačno i navod Andrije Zidruma (nav. delo, 40) da je misija fra Martina kao beogradskog biskupa započeta 1280. godine uklapa se u navedeno, pa i u verziju prema kojoj je fra Martinova rezidencija bila u sklopu franjevačkog manastira, u sklopu kojeg je bila i crkva s funkcijom katedrale.

172

Zoran M. Jovanović

Ono što je izvesno jeste to da je nekadašnji kompleks manastira Gradac odraz težnji, uverenja i obrazovanja kraljice Jelene, kao što je i njena duša, njen duh na poseban način obogaćen vrlinama ne samo jedne konfesije. Na njima je utemeljen i Gradac sa svojim sabornim hramom i crkvicom Svetog Nikole. Premda je bila mudra i za njeno doba neuobičajeno obrazovana osoba, sa statusom (uzorne) vladarke koji je uslovljavao pažljivo odmeravanje svih postupaka, gradački kompleks je, utisak je, odraz sinteze njenih spontanih pobuda, “logike srca”, i dubokog promišljanja, “hladnog razuma”. Pri tom, neskrivena prokatolička aktivnost kraljice Jelene odgovarala je i versko političkom kursu srpskih vladara (supruga i njegovih naslednika, Milutina i još više Dragutina), što je povod, ističu povesničari, da u toj činjenici treba tražiti jedan od osnovnih razloga što je takva njena delatnost tolerisana od predvodnika Srpske pravoslavne crkve. Konačno, Jelenin Gradac treba shvatiti kao materijalizovan odraz htenja osobe vaspitane u “zapadnjačkom duhu”, ličnosti koja je ni na čiju štetu očuvala snažnu naklonost prema rimokatolicizmu i uticajima koji su dolazili preko Jadranskog mora u zemlju, u državu koju je s vremenom prihvatila kao svoju, kao uostalom što je i nju ta ista zemlja (“zemlja šizmatika”, kako se predugo s prezirom govorilo) prihvatila i usvojila kao svoju, sačuvavši najiskreniju ljubav i poštovanje prema njoj do danas. S druge strane, njena želja za nekom vrstom sjedinjenja hrišćana, pa bilo to makar i simboličnoj meri, ostvareno je u manastiru Gradac, gde su makar za trenutak hrišćanski istok i hrišćanski zapad bili, figurativno rečeno, “pod jednim nebom”. Ma koliko možda usiljeno poređenje, takav njegov koncept podseća na benediktinski manastir Svetog Dimitrija na Savi, kraj današnje Sremske Mitrovice, koji je do 1344. imao latinske, grčke i slovenske monahe “pod istim krovom” (čijeg je starešinu još početkom XIV veka postavljao carigradski patrijarh).29 Na budućnosti je da li će uspeti da oživi sve zamisli utkane u prvobitni manastir Gradac, a stručnjacima da utvrde sve dimenzije postojanja kraljice Jelene. Ishodi takvog istraživanja doprineli bi i verodostojnijem utisku o povesnici hrišćanstva na području (ne samo) srpske države tokom poslednjih decenija XIII veka i u prvoj polovini XIV stoleća, u epohi koja je za mnoge potonje generacije neretko shvaćena samo kao mračna (“mračni srednji vek”), a pre svega za one koji nisu želeli, koji ne žele da vide mane svog doba, sebe. Zbog toga bi bilo dobro i u tim vremenima, kao i u dobu sadašnjem, pronaći i afirmisati ličnosti poput kraljice Jelene, anžujske i srpske, i ne samo njihove.
29

С. Ћирковић, Католичке парохије у средњовековној Србији, u: исти: Работници, војници, духовници: друштва средњовековног Балкана, Београд 1997, 241. U tom smislu, pored nezanemarljivog broja hramova na Balkanu u kojima je tokom povesnice u istom vremenu vršen obred svojstven Pravoslavnoj i Rimokatoličkoj crkvi, čini se zanimljivim primer rimokatoličkog “Manastira ujedinjenja” u Ševtonju (Belgija), koji je najpre bio osnovan u Ameju-na-Mezi 1926. godine, Reč je o “’dvoobrednom manastiru’ u kome su monasi vršili službu ’na rimski i na vizantijski način’”, Т. Вер, Православна црква и поновно уједињење свих хришћана, u: Православље између неба и земље (прир. Д. Б. Ђорђевић), Ниш 1991, 73.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful