You are on page 1of 14

Sadraj:

1.Uvod................................................................................................................3 1.1 Pojam radnog prava................................................................................3 2. Odmori i odsustva.........................................................................................5 2.1 Pravo radnika na odmor..........................................................................5 2.1.1 Dnevni odmor u toku radnog vremena........................................6 2.1.2 Dnevni odmor izmeu dva uzastopna radna dana......................7 2.1.3 Sedmini odmor.............................................................................7 2.1.4 Godinji odmor...............................................................................7 2.1.5 Konvencija MOR-a o plaenom godinjem odmoru...................9 2.2 Pravo radnika na odsustvo......................................................................9 2.2.1 Plaeno odsustvo..........................................................................9 2.2.2 Neplaeno odsustvo....................................................................10 2.3 Mirovanje prava i obaveza.....................................................................11 3. Zakljuak......................................................................................................13 4. Literatura......................................................................................................15

1. Uvod
1.1 POJAM RADNOG PRAVA
Radno pravo se razvilo kao samostalna grana prava izdvajanjem iz graanskog prava. Ono se razvilo preobraajem ugovora o radu i izdvajanjem iz graanskog prava.Razvoj radnih odnosa i intervencija drave u radne odnose doveli su, ne samo do odvajanja radnog prava iz graanskog prava, ve i do takvih promjena uslijed kojih su se u radnom pravu nale norme inperativnog karaktera prepliui se sa ugovorom o radu i ugovornim karakteristikama radnih odnosa.
Radno pravo prouava najamne odnose radnika i poslodavca, i principe i institute u vezi sa njima. Radno pravo dijelom prouava i sindikat i sindikalno organizovanje radnika. Radno pravo ne obuhvata uvijek sve radne odnose , npr. ono prvobitno nije obuhvatalo radne odnose slubenika, a u nekim zemljama ne obuhvata ih ni danas u celini.Obzirom na to da su radni odnosi na poetku bili u cjelini regulisani ugovorom o radu, za radno pravo kao naunu disciplinu reeno je da se bavi izuavanjem ugovora o radu. Radno pravo jer naziv za skup pravnih normi kojima se ureuje nastanak, sadrina i prestanak radnog odnosa. Radno pravo je grana pravnog sistema, teorijsko-nauna disciplina koja obuhvata i izuava dravne i autonomne norme o radnim odnosima i same radne odnose, kao i posebne oblike socijalnog osiguranja i zapoljavanja, istoriju radnog prava, kao i pitanje ostvarivanja ovih prava od strane ovlatenih i nadlenih organa.

Kao grana prava, smatra se da je u svom razvoju prolo kroz etiri perioda: od nastanaka najamnih radnika do kraja XIX vijeka, kada su radni donosi bili regulisani ugovorom o najmu radne snage, od kraja XIX vijeka do zavretka Prvog svjetskog rata, period izmeu dva svjetska rata, nakon zavretka Drugog svejtskog rata pa do danas. Takoe, radno pravo je , s obzirom na razliite vremenske periode, kroz koje je kao grana prava prolazilo u svom razvoju, imalo i razliite nazive.

Isprva je radno pravo nosilo naziv fabriko ili industrijsko zakonodavstvo, jer su se pravne norme koje reguliu rad odnosile na fabrike, odnosno industrijske radnike. Kasnije je ova grana prava nosila naziv radniko zakonodavstvo, jer se prije svega odnosilo na radnike. Zatim je, ova grana prava nosila naziv i sindilkalno pravo, zbog znaajne uloge sindikata u borbi za prava radnika i samo radno pravo. Danas ova grana prava ima jedan, moe se rei i opteprihvaen naziv, a to je radno pravo. U skladu sa Ustavom BiH , oblast radnog i socijalnog prava u Bosni i Hercegovini je u iskljuivoj nadlenosti entiteta, tako da ne postoji jedinstven zakon o radu na nivou drave koji bi regulisao osnovne principe iz oblasti radnih odnosa. Kako BiH prolazi kroz fazu tranzicije sa socijalistikog (planskog privreivanja) na trisnu ekonomiju, a koja neminovno donosi sve veu nezaposlenostu oblasti privrede, ekonomiju crnog trita, sve je vea mogunost diskriminacije i korupcije u oblasti rada i zapoljavanja. Kada se tome dodaju promjene u strukturi vlasnitva, nelegalna i netransparentna privatizacija, jasno je da zaposlenici svakodnevno imaju velikih poteskoa u atiti i ostarivanju svojih prava iz radnih odnosa. U nastavku teksta fokusirau se na prava i obaveze radnika u Republici Srpskoj, vezano za temu Odmori i odsustva.

2. Odmori i odsustva
Pored svih prava koja su regulisana Zakonom o radu Republike Srpske, radnici imaju prava na odmore i odsustva. Pravo na odmore vezano je za pravo na ogranieno radno vrijeme. Istorijski gledano, da bi se pravo na ogranieno radno vrijeme ostavrilo potrebno je bilo da se utvrde pravila o odmoru u toku rada, odmor u toku dana, sedminom odmoru i odmoru za vrijeme praznika. Godinji odmor je takoe ustanovljen kao jedna vrsta odmora. 1 Obino se u propisima i teoriji govori istovremeno o pravima radnika i pravima radnika na odsustva. Bez obzira to su ova prava slina, postoje izvjesne i razlike, jer su prava na odmore odreena kao zatitna prava, i to zakonom za sve radnike, a prava na odsustva su prava koja su odreena kao mogunost koju e koristiti samo oni radnici koji se nau u odreenoj situaciji.

2.1 PRAVO RADNIKA NA ODMOR


Istorijski gledano, pravo na odmor radnik je osvojio borbom za ogranieno radno vrijeme. Uporedo sa smanjivanjem radnog vremena, povealo se vrijema odmora , a sa njim rastao je i broj oblika odmora. Danas radnik ima pravo na : 1. dnevni odmor u toku radnog vremena, 2. dnevni odmor izmeu dva uzastopna radna dana, 3. sedmini odmor, 4. godinji odmor.
1

Prof.Dr Vlajko Braji, Radno pravo, Beograd 1980.,srt.208.

Ova prava su ureena Zakonom o radu Republike Srpske i nekim konvencijama MOR-a. Tako postoji konvencija o nedjeljnom odmoru u industriji, o nedjeljnom odmoru u trgovini i biroima itd. Najvie dokumenata MOR-a odnose se na godinji odmor. Usvojeno je vie konvencija i preporuka o pojedinanim kategorijama radnika. Neki o odmora su plaeni, a neki nisu. Zajednika funkcija ovih odmora je zatitna, to znai da imaju za cilj da radnik osvjei svoje radne potencijale i sa manje rizika nastavi , odnosno, otpone rad. Zato se pravo radnika na odmor ne moe uskratiti.

2.1.1 Dnevni odmor u toku radnog vremena

Radnik koji radi s punim radnim vremenom ima pravo na odmor u toku radnog vremena u trajanju od 30 minuta. Raspored korienja ovog odmora vri poslodavac. Poslodavac moe radnicima, ija priroda posla to omoguava, odobriti da na kraju radne sedmice iskoriste jo jedan as dnevnog odmora u toku radnog vremena. Vrijeme dnevnog odmora u toku radnog vremena uraunava se u puno radno vrijeme radnika2.

Zakon o radu Republike Srpske lan 54.

2.1.2 Dnevni odmor izmeu dva uzastopna radna dana

Radnik ima pravo na odmor izmeu dva uzastopna radna dana u trajanju od najmanje 12 asova neprekidno. Ukoliko su radnici zaposleni u poljoprivredi ili na sezonskim poslovima, omor traje 10 asova neprekidno. Maloljetni radnik ima pravo na dnevini odmor izmeu dva uzastopna radna dana u trajanju od 12 asova neprekidno.3

2.1.3 Sedmini odmor

Radnik ima pravo na sedmini odmor u trajanju od najmanje 24 asa neprekidno, prema unaprijed odereenom rasporedu. Ako je neophodno da radnik radi na na dan sedmicnog odmora, poslodavac je duan da naknadno, u dogovoru sa radnikom, odredi dan kada e radnik iskoristiti dan odmora4.

2.1.4 Godinji odmor

Radnik koji ima najmanje est mjeseci neprekidnog rada, ima pravo na godinji odmor u trajanju od najmanje 18 radnih dana, a maloljtni radniku u trajanju od najmanje 24 radna dana. Prekidom rada se nee smatrati odsustvovanje sa rada za koja je radnik kolektivnim ugovorom i pravilnikom o radu, ostvario naknadu plate. Radnici koji rade na poslovima sa posebnim uslovima rada, imaju pravo na godinji odmor u trajanju od 30 radnih dana.

3 4

Zakon o radu Republike Srpske, lan 55. Zakon o radu Republike Srpske, lan 56.

Svaki radnik koji nema est mjeseci neprekidnog rada ima pravo na godinji odmor u trajanju od najmanje jedan dan za svaki navreni mjesec rada. U godinji odmor se ne uraunavaju periodi korienja odsustvovanja sa rada po drugim osnovama kao sto su bolest, stupanje u brak, smrtni sluajevi itd., pa se za to vrijeme kotienje godinjeg odmora prekida. Ako je kod poslodavca rad organizovan u manje od est radnih dana u sedmici, kod odreivanja godinjeg odmora smatrae se da je radno vrijeme rasporeeno na est radnih dana u sedmici, ako kolektivnim ugovorom, pravilnikom o radu ili ugovorom o radu nije drugaije odreeno. Sa poveanjem radnog staa poveava se i godinji odmor, tako za svake navrene tri godine radnog staa godini odmor se uveava za jedan dan, tako da ukupan godinji odmor ne moe iznositi vie od 30 radnih dana. Svakom radniku koji radi na naroito tekim poslovima i po zdravlje tetnim uslovima, godinji odmor se uveava za est radnih dana, tako da godinji ne moe iznositi vie od 36 radnih dana. Radnik koristi godinji bez prekidanja, ali poslodavac, ako to zahtjeva proces rada, moe odrediti da radnik koristi godinji odmor u dva dijela. Prema potrebi, poslodavac moe od savjeta radnika ili od sindikata zatraiti da daju svoje prijedloge ili miljenja o rasporedu korienja godinjih odmora. Radnik se ne moe odrei prava na godinji odmor. Poslodavac ne moe radniku uskratiti pravo na godinji odmor, niti mu moe, na ime neiskorienog godinjeg odmora, isplatiti naknadu. Poslodavac je duan da radniku omogui da neiskorieni dio godinjeg odmora iskoristi najdalje do kraja mjeseca juna naredne kalendarske godine. Radnici koji rade na poslovima nastave u obrazovnim ustanovama, koriste godinji odmor za vrijeme kolskih raspusta. Za vrijeme korienje godinjeg odmora,radnik ima pravo na naknadu plate u visini pune plate , kao da je za to vrijeme bio na radu, kao i pravo na regres, sve u skladu sa kolektivnim ugovorom, pravilnikom o radu i ugovorom o radu.5

Zakon o radu Republike Srpske, lan 57.

2.1.5 Konvencija MOR-a o plaenom godinjem odmoru

Najznaajniji meunarodni izvor radnog prava su konvencije i preporuke Meunarodne organizacije rada. MOR je donio vie konvencija i preporuka o godinjem odmoru, a to su: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Konvencija 52 i 132 o plaanju godinjeg odmora Konvencija 54 i 91 o godinjem odmoru pomoraca Konvencija 146 o plaanju godnjeg modmora pomoraca Preporuka 47 o plaanju godinjih odmora Preporuka 93 o plaanju godinjih omora u poljoprivredi Preporuka 98 o plaanju godinjih odmora.

2.2 PRAVO RADNIKA NA ODSUSTVO


Pored prava na odmora radniku je Zakonom o radu Republike Srpske zagarantovano i pravo na plaeno i neplaeno odsustvo.

2.2.1 Plaeno odsustvo Radnik ima pravo da, uz naknadu plate, odsustvuje s posla najmanje pet radnih dana u kalendarskoj godini, u sluaju: 1. stupanja u brak, 2. poroaja supruge, 3. tee bolesti, 4. smrti lana porodice i u drugim sluajevima, odreenim kolektivnim ugovorom i pravilnikom o radu. Prilikom sklapanja braka zaposleni ima pravo na paleno odsustvo od tri dana. Plaeno odsustvo ne moe biti due od 5 radnih dana u toku jedne kalendarske godine, osim u sluaju smrti lana porodice.
8

Pod alanovima porodice smatraju se brani i vanbrani suprunici, njihova djeca (brana, vanbrana i usvojena), pastorad, djeca uzeta pod starateljstvo i druga djeca bez roditelja uzeta na izdravanje, majka, otac, ouh, maeha, usvojilac, djed i baba po majci i po ocu, braa i sestre.

Radnik, takoe, ima pravo na dva slobodna dana u sluaju tee bolesti lana porodice kao i prilikom svakog dobrovoljnog davanja krvi. Prilikom roenja djeteta radnik ima pravo na jedan slobodan dan. Radnik u toku kalndarske godine moe koristiti plaeno odsustvo po vie osnova. Poslodavac moe, na ahtjev radnika, odobriri plaeo odsustvo due od pet dana u toku kalendarske godine u opravdanim sluajevima. Uz zahtjev za korienje plaenog odsustva potrebno je priloiti odgovarajui dokaz o postojanju sluaja za koji se trazi odsustvo.

2.2.2 Neplaeno odsustvo

Poslodavac je duan da radniku, na njegov zahtjev, odobri odsustvo s rada do tri dana u toku kalendarske godine, radi zadovoljavanja njegovih vjerskih, odnosno nacionalno-tradicijskih potreba, bez prava na naknadu plate, ukoliko poslodavac drugaije ne odlui. Radniku se moe odobriti neplaeno dosustvo radi: 1. obavljanja neodlonoh linih i porodiih poslova koje je radnik duan da obrazloi u svom zahtjevu, 2. pripremanja i polaganja ispita na fakultetu ili drugoj obrazovnoj ustanovi, kao i za pripremanje magistrata i doktorata, ukoliko se radnik ne obrazuje u interesu poslodavca. 3. posjete lanu ue porodice u inostranstvu, 4. strunog usavravanja u inostranstvu, ukoliko usavravanje nije na zahtjev i u interesu poslodavca, 5. njege teko oboljelog lana porodice.

Poslodavac moe radniku, na njegov zahtjev, odobriti neplaeno odsustvo i u drugim opravdanim sluajevima. Neplaeno odsustvo moe iznositi do 3 mjeseca, osim u sluaju strunog usavravanja u inostranstvu, koje moe trajati do godinu dana. Za vrijeme neplaenog odsustva prava i obaveze radnika po osnovu rada miruju, a trokove penzijskig i invalidskig osiguranja snosi korisnik neplaenog odsustva.

2.3 MIROVANJE PRAVA I OBAVEZA

Mirovanje radnog odnosa je posebno stanje u kome radni odnos postoji, ali se prava, obaveze i odgovornost iz tog odnsa ne vre.One postaju latentne (pritajene), sve dok postoji razlog mrovanja, a kad on prstane, prava, obaveze i odgovornost se ponovo aktiviraju. Radniku koji je zakljuio ugovor o radu na neodreeno vrijeme, prava i obaveze iz radnog odnosa miruju za vrjeme sluenja vojnog roka i za vrijeme obavljanja javne funkcije u dravnom organu ili organizaciji, javnoj slubi, sindikatu ili politickoj organizaciji.
Javnom funkcijom se smatra reizborna funkcija na koju je radnik neposredno izabran od strane graana ili na koju je imenovan ili postavljen od strane nadlenog organa Republike,grada ili optine. Funkcija se obavlja profesionalno i za to se ostavaruje plata.

Radnik kome su prava i obaveze po osnovu sluenja vojnog roka mirovala, moe da se, u roku od 30 dana od dana odsluenja vojnog roka, vrati na rad kod poslodavca na svoj raniji ili drugi odgovarajui posao. Mirovanje prava i obaveza po osnovu vrenja reizborne javne funkcije moe trajati najdue dva mandata, nakon ega radnik moe da se vrati na rad kod poslodavca na svoj raniji ili drugi odgovarajui posao.

10

Ako poslodavac, zbog ekonomkih razloga, promijenjene organizacije ili tehnologije rada i poslovanja, ne moe vratiti radnika na raniji ili odgovarajui posao, otkazuje ugovor o radu radnika. U tom sluaju radnik ima pravo na odgovarajuu otpremninu.

11

3. Zakljuak
Prema Zakonu o radu, radni odnos je specifian ugovorni odnos izmee radnika i poslodavca. Dakle,Zakon o radu regulie radne odnose kao i, u prethodnom tekstu pomenuto,prava radnika na odmore i odsustva. Ono to se moe zakljuiti je da su sve odredbe i propisi o radnom pravu, pa samim tim i propisi o odmorima i odsustvima zatitnog karaktera. Naime, svi propisi imaju za cilj da reguliu radne odnose, titei i prava i obaveze kako radnika tako i poslodavca, izbjegavanje mogue, i danas sve ece korupcije i diskriminacije radnika. Zatitini karakter o radnom pravu prisutan je u radnom zakonodavstvu s ciljem ostarivanja potpunih sloboda radnika i ljudskih sloboda i prava uopte. Sloboda rada, kao jedno od ustavnih naela, razvijeno je tek u novijem vijeku. Deklaracijom o pravima ovjeka i graanina od 1789.godine. odreno je da je sloboda prirodno i nezastarivo pravo ovjeka. Francuski dekret od 1791.godine, propisuje da se sloboda rada sastoji od slobodnog izbora zaposlenja, zanimanja,vjetine i obrta. Francuskim ustavom od 1793.godine, odreeno je da graenima ne moe biti zabranjen nijedan oblik rada. Sloboda rada bila je ograniena jedino slobodom drugih, nije bila ograniena optim interesima. Dakle, Ustavom su utvrena osnovna naela radnog prava. U prethodnom tekstu obraeno, pravo radnika na dnevni, sedmini, i godinji odmor, pravo na plaeno odsustvo, su samo neka od tih naela. Kao to su prava radnika zatiena odgovarajuim propisima, isto tako radnici imaju i odreene obaveze i odgovornosti. Danas moderan radnik mora da izgrauje svoj odnos prema radu, ne samo kao strana u radnom odnosu, nego i kao drutveno bie. Pored izvravanja svojih radnih obaveza , radnik mora i da njeguje jedan savjestan odnos prema sredstvima rada. Dakle, radnik mora da ulae u kulturu rada, odnodno u sam rad. Mora da bude moralan, svjestan znaaja i potrebe rada, ali prije svega odgovoran. Kada se kae odgovoran misli se na savjesno, odgovorno ili usklaeno obavljanje radnih obaveza.

12

Iako postoje odgovarajui propisi koji reguliu prava i obaveze vezane za radno pravo,a u okviru toga pravo na radno vrijeme, odmore i odsustva, danas u ovoj oblasti postojim odgovarajua neusklaenost. Kljuni faktor u ostvarivanju prava iz radnog odnosa, ima drava i to kontrolom zakonitosti rada poslodavaca kroz nadlene inspekcije za rad. Drava je duna i odgovorna uspostaviti mehanizme zatite ekonomskih, socijalnih i kulturnih prava, ukljuujuci istragu ,monitoring i korienje pravnih lijekova, odnosno propisima i odgovarajuim mjerama poslodavce onemoguiti u krenju navedenih prava. Ono to je sigurno, a to je, da se aktivnijom ulogom drave i aktivnijim djelovanjem radnikih sindikata moe srediti ovakva situacija i obezbjediti potovanje pomenutih propisa i od strane radnika i od strane poslodavca.

13

4. Literatura

1. Braji Vlajko,Radno pravo, Beograd, 1980. 2. ivanovi Milorad, Komljenovi Brana, Radno i socijalno pravo(skripta), Banja Luka, 2006. 3. Zakon o radu ( Slubeni glasnik Republike Srpske,broj 55, jun 2007.godine) 4. www.pravokutnik.com 5. www.wikipedia.org 6. www.globalizacija.com

14