Dramaturgija predstave Femme Fadal.

San o Amáliji Rodrigues u slikama kazališta sjena

Sadrţaj 1. Amália, Portugal, fado 2. O fadu 3. Amália Rodrigues - Kraljica fada i duša Portugala 4. O ludosti i sudbini 5. Priĉa koja se ponavlja 6. Nostalgija za mogućim 7. Struktura predstave Femme Fadal
- Glavne teme u fado glazbi - Sliko- i pjesmoslijed - Objašnjenja uz svaku pjesmo-sliku

8. Tekstovi i prijevodi pjesama
9. Biografije sudionika predstave

Amália, Portugal, fado Kad god govorimo o Portugalu, u razgovoru ćemo se kad tad dotaknuti fada i Amálije Rodrigues. Kad god govorimo o fadu, govorimo i o Portugalu. I, naravno, o Amáliji. Jednoj i jedinoj. Najvećoj. A kada govorimo o Amáliji, nemoguće je ne govoriti o fadu. Njezin ţivot potpuno je nemoguće odvojiti od fada, oni su se meĊusobno isprepletali i nadopunjavali sve do onoga dana kad je Amálija konaĉno i neizbjeţno napustila tjelesni ţivot da bi se zauvijek nastanila u fadu, pozornici na kojoj se svjetlost vjeĉito poigrava sa sjenama. Stoga taj san, u kojem mi sanjamo Amáliju, ali u kojem i ona sanja nas (Pedra, Jelenu, Jelenu i Moranu) i nije mogao izgledati drugaĉije nego kao predstava dramaturški podijeljena na tri dijela. U prvome se pred gledateljima pomoću lutkarskih tehnika odvija ĉarolija ţivota (i to ne nuţno samo Amálijinog), i to od roĊenja, preko ljubavi i ljubomore, pa sve do smrti. U drugome na scenu stupaju Pedro i Jelena i, izlazeći iz sjene, osobno proţivljavaju ono što je već stoljećima zapisano u genetskom kôdu portugalske duše: opĉinjenost prostranstvima oceana pred kojima je ĉovjek istovremeno ništavan i neustrašiv sanjar, samoću zbog odlaska dragih osoba, potištenost zbog višegodišnje politiĉke diktature koja Portugal pretvorila u provincijsku zemlju na rubu Europe i konaĉni krah iluzije o vlastitoj veliĉini kojoj je „Revolucija karanfila“ 1974. zadala konaĉni udarac. I, naposljetku, u trećem dijelu vraćamo se saudade, ĉeţnji za prošlim vremenima prije no što je ekonomski napredak ugrozio ideal e zajedništva, topline i ljudskosti koji su stoljećima obiljeţavali portugalski naĉin ţivota. Tri dijela na koje je podijeljena predstava tako su tri ciklusa ţivota, od roĊenja pa do smrti i ponovnog roĊenja, u kojima se Amálijin lik postupno od konkretne osobe pretvara u nacionalnu ikonu i simboliĉki stapa s portugalskim narodom prepustivši mu vlastitu biografiju. Zaputimo se, stoga, zajedno na to ĉarobno putovanje. O fadu „Snaţne duše sve pripisuju Sudbini; samo se one slabe pouzdaju u vlastitu volju.“ Fernando Pessoa Fado (lat. fatum, sudbina) je tradicionalna portugalska glazba roĊena poĉetkom 19. stoljeća u lisabonskim krĉmama. Njezine teme isprva su obuhvaćale crtice iz boemskog ţivota marginalnih liĉnosti (prostitutki, mornara, sviraĉa i pjevaĉa fada), ljubav, ljubomoru, strasti, ali i onaj tipiĉni portugalski osjećaj ĉeţnje po imenu saudade te svojevrsnu apatiju i pomirenost sa sudbinom koja se ogleda u samom nazivu te glazbe. Prva glasovita fado pjevaĉica bila je Maria Severa Onofriana (1820 - 1846), dok je u dvadesetom stoljeću fadu svjetsku slavu donijela Amália Rodrigues. Od skromne prodavaĉice naranĉi Amália je vrlo brzo došla do velikih svjetskih koncertnih dvorana prometnuvši se u jednu od najznaĉajnijih portugalskih kulturnih ikona. U crnoj haljini i ogrnuta prepoznatljivim

crnim šalom, Amália u sebi objedinjuje prošlost i budućnost fada. Unatoĉ slavi i uspjehu, tijekom ţivota nikada je nije napuštao pesimizam i svojevrsni fatalizam. Sama Amália je u više navrata spominjala kako ju je od pokušaja samoubojstva spasilo gledanje filmova Freda Astairea. Osim priĉe o Amáliji, u ovoj predstavi ţeljeli smo ispriĉati priĉu o jednom narodu, njegovoj glazbi i burnoj povijesti. Slušajući fado u mislima se roji bezbroj slika: crnih, bijelih, šarenih, portugalskih. To je glazba u kojoj se sjetni tonovi izmjenjuju s vedrima. Kad bi glazbu bilo moguće predoĉiti slikom, fado bi bio prostor u kojem se poigravaju svjetlost i sjene. Lutkarska umjetnost (kazalište sjena i teatar objekta) stoga je prirodan izbor koji predstavi donosi slobodu izraţavanja, stihovi i glas prenose priĉu, a glazba ih svojom formom spaja. Fado za nas ima i miris i boju i okus. Femme Fadal nije biografija Amálije Rodrigues, ona je naš zajedniĉki san o Amáliji, o jednom vremenu za kojim ĉeznemo. A ĉeţnja se, kao što znamo, na portugalskom kaţe saudade.

Amália Rodrigues - Kraljica fada i duša Portugala Amália Rodrigues pravim imenom Amália da Piedade Rodrigues roĊena je 23. srpnja 1920. g., a sama je govorila da je roĊena 1. srpnja pa je na taj dan i slavila svoj roĊendan. RoĊena je u siromašnoj deveteroĉlanoj obitelji koja je, trbuhom za kruhom, preselila u Lisabon. Stvari nisu išle po planu pa su se njeni roditelji vratili u Fundao, a Amália je ostala ţivjeti s bakom u Lisabonu, gdje je završila osnovnu školu i prvi puta zapjevala. U njezinoj ĉetrnaestoj godini obitelj se ponovno okupila u Lisabonu. Za Amáliju je ponovni ţivot sa obitelji koju je jedva poznavala bio šok. Osjećala se poput stranca. Amálijin talent je bio toliko oĉit da je 1936. odluĉila pristupiti natjecanju u pjevanju. Konkurentice su se masovno povlaĉile ĉuvši da se Amália prijavila. I tako je uskoro pozvana da pjeva u najpoznatijoj fado kući. U ono vrijeme nije bilo umjesno da jedna mlada dama pjeva u javnosti. „Djevojka koja pjeva je izgubljena duša“, mislila je većina. Amália je ipak prihvatila poziv koji joj je kasnije otvorio mnoga vrata i donio bogatstvo o kojem nije mogla niti sanjati. Postala je svjesna svog talenta. Kupovala je pjesme i znala je da će radom i pomnim odabirom pjesama uspjeti u onome što od djetinjstva voli. Izbirljivost i posvećenost poslu bilo je ono što je Amáliju razlikovalo od ostalih pjevaĉa. Velika prekretnica u njezinoj karijeri bilo je poznanstvo sa Fredericom Valériom, skladateljem i glazbenikom klasiĉnog obrazovanja, koji je u Amálijinom glasu prepoznao veliki potencijal. On je poĉeo skladati specijalno za nju i njen glas, a usput je odustao od tradicionalnog fada i dodao klasiĉnu orkestralnu pratnju kao glazbenu podlogu. Nakon Drugog svjetskog rata, Amálijina se popularnost poĉela širiti izvan granica Portugala, uĉestalim turnejama po Španjolskoj i Brazilu (tamo je 1945. g. snimila svoje prve brazilske ploĉe). Svjetski uspjeh postigla je nakon nastupa u Parizu 1950. g., na sveĉanoj promociji Marshallova plana. Amália je otpjevala pjesmu koja je postala njen zaštitni znak; Coimbra poznatu i pod nazivom Travanj u Portugalu.

Poĉetkom 1950-ih, zapoĉela je suradnju s uglednim portugalskim pjesnikom Davidom Mourao-Ferreirom. Drugi su joj vrhunski portugalski pjesnici takoĊer ustupali svoje stihove, a neki su pisali stihove samo za nju. Amália je postala još slavnija nakon nastupa u filmu Henrija Verneuila Ljubavnici iz Lisabona (Les Amants du Tage) 1954. godine. Nakon tog nastupa Amália je postala meĊunarodna pjevaĉka zvijezda, odlazila je na brojna gostovanja u Sjedinjene Ameriĉke Drţave, Veliku Britaniju, Francusku sve do dalekog Japana. Nakon nastupa u pariškoj Olympiji 1957. i promocije albuma Portugal’s Great Amália Rodrigues Live at the Olympia Theatre in Paris postala je neokrunjena Kraljica fada. Zanimljivo je da je Amália odlazila na turneje i iza ţeljezne zavjese u SSSR, Rumunjsku (gdje je bila izuzetno popularna) unatoĉ ĉinjenici što tadašnje istoĉne zemlje nisu imale gotovo nikakve kontakte sa Portugalom. 1960-ih je poĉela suraĊivati sa skladateljem Alainom Oulmanom, koji je postao njezin glavni skladatelj u narednih nekoliko desetljeća. Amália je nastavila snimati i nastupati sve do kraja 1990-ih. Umrla je u dobi od 79 godina, a portugalska vlada je dan njezine smrti proglasila danom ţalosti. Danas je mnogi Portugalci smatraju jednom od najvećih liĉnosti Portugala. Amálijina biografija zapoĉinje njezinom reĉenicom: “Budući da postoji smrt, iz toga automatski proizlazi da je ţivot besmislen.“

O ludosti i sudbini Bez ludila čovjek, uistinu, što je? Neg' živinče zdravo, čilo. Odgođeno truplo što se rađa silom Fernando Pessoa: D. Sebastijan, kralj Portugala

Ludost ili, bolje reĉeno, luda smionost, kao da je od samog poĉetka upisana u već spomenuti genetski kôd portugalske duše. Prema legendi o bici kod Ouriquea 1139. Afonsu Henriquesu, koji će kasnije postati portugalskim kraljem, prije odluĉujuće bitke s Maurima navodno se ukazao sâm Isus Krist obećavši malobrojnim Portugalcima pobjedu protiv višestruko nadmoćnije maurske vojske. To se i dogodilo: pobjeda nad Maurima postala je dokazom da je neovisno portugalsko kraljevstvo ĉin Boţje volje. Ili: tko bi se još, osim Portugalaca, usudio otisnuti u istraţivanje dalekih i nepoznatih svjetova s druge strane oceana? Jedno od vjeĉitih pitanja u povijesti ostaje kako je tako malen narod uspio zasnovati i tijekom mnogih stoljeća odrţati golemo kolonijalno carstvo koje se u jednom trenutku prostiralo od Brazila preko Afrike pa sve do Indije i Kine. Jedan od najpoznatijih primjera ludosti je sasvim sigurno kriţarski pohod mladog kralja Sebastijana 1578. u kojem je portugalska vojska doţivjela teţak poraz u bici kod AlcácerQuibira. U bici je poginuo i sâm Sebastijan, ali njegovo tijelo nije nikada pronaĊeno što je, nakon dinastiĉke krize i gubitka neovisnosti, dovelo do raĊanja mita prema kojem će se Sebastijan („ŢuĊeni“ ili „Skriveni“) jednog maglovitog dana vratiti u Lisabon i izbaviti od nesreća ne samo svoj narod nego i cijeli svijet. Njegovim povratkom svijetom bi zavladalo carstvo Svetoga Duha, ljubav i vjeĉni mir.

Povesti vojsku u takav samoubilaĉki pohod svakako je ludost i ona bez sumnje nije bila strana melankoliĉnoj Sebastijanovoj duši, ali on ipak nije bio jedini odgovoran za odluku koja je imala tako katastrofalne posljedice za Portugal. Naime, od malih nogu Sebastijan je odgajan u mesijanskom duhu i pripreman za ulogu koju je, naposljetku, i izvršio. Cijelo portugalsko društvo ĉekalo je nekoga tko će kraljevstvu vratiti staru slavu. Pritisak je naprosto bio prevelik. Je li to bila ludost ili sudbina? Tko zna. Priĉa koja se ponavlja Mesijanskih mitova u portugalskoj povijesti bilo je i prije i poslije Sebastijana, ali priĉa kao da je uvijek bila ista: da bi se nešto postiglo, treba biti ludo smion, staviti sve na kocku, ţrtvovati cijelog sebe. Što je cilj uzvišeniji, veća je i ţrtva. Mnogobrojni su primjeri velikih liĉnosti portugalske povijesti koji kao da ponavljaju tu priĉu. Velikog renesansnog pjesnika Camõesa burni temperament otjerao je u progonstvo. Drugi veliki portugalski pjesnik Fernando Pessoa na prvi pogled kao da nije imao vlastite biografije, kao da se odrekao ţivota da bi mogao pisati. Kao primjer iz povijesti fada mogla bi nam posluţiti Maria Severa, prva velika fadistica, prva femme fadal. O njezinom ţivotu ima malo pouzdanih podataka, osim legendarnog glasa, burnih ljubavnih veza s muškarcima od kojih je najpoznatija bila ona s grofom Vimiosom te ĉinjenice da je umrla izrazito mlada, sa samo 26 godina. Unatoĉ golemom glazbenom daru, naprosto nije imala nikakve šanse: kao ţeni i kao fadistici (valja imati na umu da se u to vrijeme fado vezivao uz osobe „sumnjiva morala“), društvo joj je zatvorilo sva vrata. Nakon smrti postala je kultna liĉnost fado glazbe i uzor svim pjevaĉicama koje suoĉavajući se sa svim preprekama koje je društvo postavilo pred njih kao da su „ponavljale“ njezin ţivot. To bi se moglo reći i za Amáliju. Burni ţivot, nesretne ljubavne veze, nekoliko pokušaja samoubojstva, gotovo kao da je rijeĉ o nekom fadistiĉkom klišeu...S druge strane, pune dvorane i stadioni, turneje i nastupi gotovo u svakom kutku svijeta...Svijet je ostao zadivljen njezinim nevjerojatnim darom. U biografiji temeljnoj na razgovorima s Vítorom Pavãom dos Santosem ispriĉanoj u prvom licu Amália kaţe kako je kao djevojĉica znala hodati po ulici i pjevati i kako bi je prolaznici na njezino iznenaĊenje zaustavljali i davali joj novac. U jednom intervjuu izjavila je kako se nikada ni oko ĉega nije morala truditi, pozivi za snimanje ploĉa, koncerti, turneje dolazili bi sami, sva vrata kao da su se otvarala pred njom. Pa ipak, prije nastupa pred publikom uvijek je imala veliku tremu...

Nostalgija za mogućim

Nisam ništa. Nikad neću biti ništa. Ne mogu htjeti biti ništa. Isključivši to, imam u sebi sve snove svijeta. Fernando Pessoa: Trafika Saudade – osjećaj nostalgije, ĉeţnje i sjete – bio je prisutan u portugalskom duhu i mnogo prije tragiĉnog poraza kod Alcácer-Quibira, ali nakon njega, a osobito nakon gubitka neovisnosti 1580. kao da je postao još opipljivijim. Izgubivši iluzije o vlastitoj veliĉini, Portugalci su se povukli u sebe ĉeznući za svijetom koji više nije postojao, koji zapravo nikada nije postojao, ali za koji im je sebastijanizam jamĉio da će se jednom ostvariti. Zašto? Zato što je to već „zapisano“ u prošlosti, u proroĉanstvu. Tako je to odredio Bog ili sudbina. Izgubivši mogućnost djelovanja na fiziĉkom i politiĉkom polju, Portugalci su se okrenuli metafiziĉkom. Ako već ne moţemo djelovati, zasigurno su pomislili, onda barem moţemo sanjati. Što zapravo znaĉi saudade? Svi mi u ţivotu donosimo odluke. Odluĉivši se za jedan izbor automatski znaĉi da smo se odrekli svih drugih. Saudade je ĉeţnje za svim onim što je moglo biti, za svim onim što se nije ostvarilo, za nerealiziranim svijetom koji je – za razliku od onog materijalnog – potpuno duhovan, ali za Portugalce (barem do jaĉanja potrošaĉkog društva u Portugalu, ali to je jedna druga tema) ne manje stvaran. Kralj Sebastijan tako je onaj „Skriveni“, na Otoku ljubavi ĉuvaju ga Nimfe koje ga poljupcima spreĉavaju da ga napusti sve dok ne nastupi pravi ĉas. Saudade kao teţnja za totalnim implicira nedjelovanje. Budući da ĉeznem za svim nedonesenim odlukama, svim neizabranim izborima, jedini naĉin da ih sve „posjedujem“, da ih obuhvatim u svom snu jest da prestanem donositi odluke. Odrekavši se jedne mogućnosti, dobio sam ih sve. MeĊutim, tako sam i izgubio vlastitu osobnost, vlastitu biografiju jer naši ţivoti su skup odluka koje donesemo. Sanjajući, neću postići mnogo za sebe, ali mogu utrti put drugim ljudima, u sebi mogu utjeloviti sve njihove ţelje i snove.

Struktura predstave Femme Fadal
Glavne teme u fado glazbi Analizirajući tekstove Amálijinih pjesama, jedan od najpoznatijih kritiĉara fada i muzikolog Rui Vieira Nery u svojoj knjizi Pensar Amália (Promišljati Amáliju) tematski ih je podijelio na nekoliko cjelina. Njihove glavne teme su: • tradicija (puĉke sveĉanosti, procesije, pjesme o samom fadu, lisabonske ĉetvrti, ĉeţnja za boljim i humanijim vremenima kad još uvijek sve nije bilo podreĊeno novcu) • strast (snaţni izrazi ljubavne strasti od prvih razmjena pogleda pa do “konzumacije” ljubavi) • ljubav (koja je u toj fazi još uvijek sretna)

• ljubomora (nakon „konzumacije“ ljubavi dolazi osjećaj posesivnosti i strah od gubitka objekta ljubavi. Preljub je pravi ili zamišljen, a oĉituje se u trećoj osobi koja prijeti ljubavnoj sreći) • napuštenost (strah od raskida se ostvaruje, lirski subjekt s tugom se prisjeća poĉetne ljubavne sreće, ali još uvijek brani izgubljenog muškarca i ĉeka ga da se vrati) • saudade (ĉeţnja za izgubljenim) • samoća (oĉaj, umor, ĉak i metafiziĉki) • sudbina (prihvaćanje situacije i pomirenje sa sudbinom jer “ionako je sve to već bilo predodreĊeno”) Uz pomoć ovih tema mogle bi se ispripovijedati mnoge priĉe. Jedna od njih mogla bi glasiti ovako: „Zamislite mladu djevojku koja upoznaje mladića na nekoj puĉkoj sveĉanosti. Pogledi im se susreću u gomili i u njima zablista prva iskra ljubavi koja postaje sve veća i jaĉa sve dok dvoje mladih ne obuzme ljubavni plamen. Njihova sreća je neizmjerna, no plamen njihove strasti presnaţan je da bi mogao gorjeti vjeĉno. MeĊu njih se uvlaĉi crv ljubomore: djevojka je mladića vidjela kako na ulici razgovara s drugom. On je uvjerava kako voli samo nju, ali ne pomaţe. Djevojka ga prati kako bi se uvjerila vara li je s drugom. Naposljetku, istina je! Rekao joj je da se više ne mogu viĊati, ali nije on kriv, ona ga je zavela, ta prokletnica! Djevojka sjedi kraj prozora i ĉeka da mladić proĊe kraj njezine kuće, da ga ponovo vidi, pa makar i s drugom. Sjedi i sjeća se prošlih, sretnih vremena. Sjeća se ĉak i onoga što se nije zbilo. Ali mladić ne dolazi. Uliĉne svjetiljke polako se gase, sve trgovine u ulici već su se davno zatvorile, samo se ponekad zaĉuje bat koraka nekog osamljenog prolaznika. Djevojka je umorna i hladno joj je. Polako zatvara prozor i odlazi na poĉinak.“ Umjesto ove priĉe, mi smo odluĉili ispriĉati našu priĉu o Amáliji koja nije samo njezina, ona je priĉa o svim femmes fadales prije i poslije nje. A budući da je Amália i Portugalka, njezina priĉa je i priĉa o svim Portugalcima koji su ţivjeli u njezino vrijeme. Naša priĉa je poput njezine, ali je drugaĉija. Naša priĉa ne sastoji se od rijeĉi. Naša priĉa sastoji se od slika i pjesama, od svjetlosti i sjena. Sliko- i pjesmoslijed Kao što smo vidjeli, svaka priĉa o fadu ma kako god bila ispriĉana priĉa je o emocijama, priĉa je satkana od emocija. Zato smo za svaku gore navedenu temu (koja je istovremeno i emocija) odabrali jednu pjesmu iz bogate Amálijine fado riznice. Jer, ovo nije samo priĉa o Amáliji, ovo je i Amálijina priĉa. Iznimku ĉine šesta i sedma pjesma, autorski doprinos protagonista predstave, te deseta i jedanaesta, o ĉemu će još biti rijeĉi. Evo redoslijeda slika i pjesama te njihovih tema (emocija): 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Tekst iz Pessoine drame Mornar Estranha forma de vida / Ĉudni oblik ţivota - sudbina Entrei na vida a cantar / UĊoh u ţivot pjevajući- sudbina Amor sem casa / Ljubav beskućnica- ljubav Fado do Ciúme / Fado ljubomore- ljubomora Cuidei que tinha morrido / Pomislih da sam umrla- smrt O canto de Iemanjá / Iemanjaina pjesan- sudbina

8. Pedras do passado- saudade 9. Barco negro / Crna laĊa - napuštenost 10. Abandono / Odlazak- napuštenost 11. Grândola Vila Morena 12. Fred Astaire 13. Os meus olhos são dois círios / Moje oĉi su dvije svijeće- saudade 14. Maria Lisboa – tradicija 15. Medo / Strah- strah 16. Vou dar de beber à dor / Napojit ću svoju bol- tradicija 17. Povo que lavas no rio / Narode što pereš rublje u rijeci - sudbina 18. Tudo isto é fado / Sve je to fado- sudbina Objašnjenja uz svaku pjesmo-sliku 1. Tekst iz Pessoine drame Mornar U „statiĉkoj“ (kako ju je nazvao sâm Pessoa) drami Mornar tri djevojke uz svjetlost svijeće koja podrhtava bdiju nad neĉijim odrom. Njihova imena su naprosto Prva, Druga i Treća. Djevojke razgovaraju, ali taj razgovor ne vodi niĉemu. Rijeĉi nisu dovoljne. Rijeĉima se ništa ne moţe opisati. Potrebna je tišina. Tri djevojke oĉuvale su tišinu. Potrebna je pjesma. Potrebne su sjene koje podrhtavaju na svjetlosti. U predstavi Mornar djevojke sanjaju Mornara i moţda, tko zna, sanjaju i jedna drugu. Tri djevojke su tri femmes fadales. Iz prostora tjelesnog i opipljivog prelaze iza zaslona, tamo gdje vladaju snovi, na podruĉje kazališta sjena. Tri djevojke sanjaju Amáliju. 2. Estranha forma de vida / Ĉudni oblik ţivota - sudbina Zajedno s lutkom, ulazimo u labirint ţivota i, istovremeno, u ĉarobni svijet kazališta sjena. Rijeĉ je o glasovitom fadu za koji je tekst napisala sâma Amália. Pjesma poĉinje glasovitim stihom „Foi por vontade de Deus“- „Bijaše to božjom voljom“. Ĉudni oblik ţivota je njezino srce koje se otima nadzoru i ne ide uvijek kamo bi to ona htjela.

3. Entrei na vida a cantar / UĊoh u ţivot pjevajući- sudbina Rijeĉ je o još jednom autobiografskom fadu s Amálijinim tekstom. Već kao djevojĉica, Amália je bila svjesna svog golemog dara. Pjevati ili ne nikada nije bilo pitanje.

4. Amor sem casa / Ljubav beskućnica- ljubav Femme fadal uznemireno hoda kraj prozora. Posjećuje je ptica (moţda da joj donese vijesti od dragoga?). Motiv ptice dobro je poznat još iz srednjevjekovne lirike kad je prva, praiskonska femme fadal ĉekala da joj ptica donese vijesti od dragoga koji plovi po dalekim morima. Pri kraju prizora u dnu prozora pojavljuje se obris mladića. Je li to D. Sebastijan?

5. Fado do Ciúme / Fado ljubomore- ljubomora Fado do Ciúme je pjesma skladatelja Federica Valérija koju je Amália prvi puta otpjevala kao dio operete Rosa cantadeira, a ovaj prizor s lutkama mogao bi predstavljati njezinu modernu inaĉicu. Ljubomora je tipiĉna fadistiĉka tema, a ni Amálijin ţivot i neuspješne ljubavne veze s Franciscom da Cruz e Eduardom Ricciardijem nisu je bile lišene. Portugalsko društvo tada (a donekle još i danas) bilo je izrazito patrijarhalno. Nije bilo neobiĉno da mnogi muškarci osim supruge imaju i nekoliko ljubavnica, dok bi ţena s više ljubavnika bila društveno obiljeţena kao bludnica. Lutak u prizoru izraĊen je prema karikaturi portugalskog karikaturista i slikara Rafaela Bordala Pinheira (1846-1905) i simbolizira portugalski narod u najširem smislu. U našem prizoru Zé Povinho predstavlja portugalskog muškarca.

6. Cuidei que tinha morrido / Pomislih da sam umrla- smrt Već smo spomenuli da se dramaturgija predstave odvija u tri ciklusa ţivota, smrti i ponovnog raĊanja. Amália je u ţivotu nekoliko puta pokušala (ili je bila spremna pokušati) samoubojstvo i iz svakog tog pokušaja izašla bi jaĉa nego prije. U tom smislu, ti pokušaji bili su nešto poput „malih“, „odgoĊenih“ smrti. U pjesmi Cuidei que tinha morrido koju je napisao Pedro Homem de Mello djevojka pere rublje u potoku i, ugledavši svoj odraz u nemirnoj vodi, uĉini joj se da vidi vlastitu smrt. 7. O canto de Iemanjá / Iemanjaina pjesan- sudbina

Nakon simboliĉne smrti, duša plovi nemirnim morem i uĉini joj se kao da ĉuje zov. To je sirenski zov sudbine kojem se nemoguće oduprijeti, pjesma boţice Iemanjá, majke i ljubavnice mornara, boţice mora, majĉinstva i plodnosti u afro-brazilskoj religiji candomblé. Amália je za ţivota bila izrazito popularna u Brazilu. Nakon vjenĉanja s Brazilcem Césarom Seabrom, Amália 1961. odlazi u Brazil spremna zauvijek napustiti karijeru, ali se godinu dana poslije ipak vraća u Portugal gdje će joj se nakon poznanstva s Alainom Oulmanom, koji će za nju napisati neke od najljepših fada, otvoriti potpuno nova stranica u karijeri. O canto de Iemanjá zapravo je već dobro poznata Jelenina pjesma Voljet ću te sutra koju su napisale Meri Jaman i Anita Valo dok je tekst na portugalskom napisao Dean Trdak.

8. Pedras do passado- saudade Pedras do passado- Kamenje prošlosti- skladba je koju je napisao gitarist Pedro Abreu. Dok Pedro interpretira svoju skladbu, Jelena Radan i Jelena Radmanović, dvije femmes fadales, gledaju dijapozitive sa sjetom se prisjećajući velikih imena iz

povijesti fado glazbe. 9.Barco negro / Crna laĊa – napuštenost Tekst za jedan od najpoznatijih Amálijinih fada napisao je veliki portugalski pjesnik David Mourão-Fereira. Nakon cjelonoćnog lutanja Femme fadal ,koja se nije mogla oduprijeti Iemanjainu zovu, budi se na plaţi shvativši da više ne leţi u naruĉju svog dragog već da on polako isplovljava u svojoj crnoj laĊi. Starice s plaţe kaţu joj da se neće vratiti, ali ona im ne vjeruje jer će njezin dragi uvijek ostati s njom u srcu. Stoljećima su se Portugalci otiskivali na more, a tekst ove pjesme (koja je iz 1954.) kao da naviješta kolonijalni rat u Africi koji će poĉeti 1961. Starice s plaţe ponavljaju isto ono što je govorio Starac s plaže Restelo, lik iz Camõesovih Luzitanaca koji je Vasca da Gamu upozorio da se ne upušta u prekomorsku avanturu. Iako im Femme Fadal ne vjeruje, starice imaju pravo jer crna laĊa je laĊa smrti i tko se na nju ukrca vratit će se u lijesu, baš kao što će to poslije biti sluĉaj s mnogima koji su poginuli u ratovima u Angoli i Mozambiku.

10. Abandono / Odlazak- napuštenost Još jedan fado za koji je tekst napisao David Mourão-Fereira i za koji je Amália, zanimljivo, usprkos njegovoj priliĉno eksplicitnoj politiĉkoj poruci, oduvijek smatrala da je ljubavni. Uz zvuk pisaćeg stroja i svjetlo upereno u oĉi koji sugeriraju ispitivanje u policijskoj postaji, Femme fadal oplakuje odlazak svog dragog kojeg su usred noći odveli „daleko“, „tamo gdje se ne ĉuje ništa drugo osim vjetra i mora“, a to nije nigdje drugdje nego u zloglasni zatvor u Penicheu u kojem su zatvarani protivnici Salazarova reţima. Amálijin odnos s tadašnjom vlašću u Portugalu oduvijek je bio vrlo kontroverzna tema. Dok su je jedni vezivali uz reţim i nazivali Salazarovim simpatizerom, drugi su tvrdili da je novĉano potpomagala komunistiĉku partiju. Istina je da Amália ni u jednom istupu, nijednom rijeĉju nikada nije poduprla fašistiĉki reţim. Jedino joj je bilo vaţno nastupati pred svojim narodom i s njime dijeliti njezin fado. Na kraju pjesme cijeli zaslon proguta divovska sjena Salazarova profila.

11. Grândola Vila Morena Pjesma je to velikog portugalskog kantautora José (Zeca) Afonsa u kojoj se govori o bratstvu u gradiću Grândola u portugalskoj pokrajini Alentejo. Pjesma je bila znak za poĉetak Revolucije karanfila 25. travnja 1974. kojom je napokon svrgnuta dugogodišnja diktatura. U našem prizoru, uz prve taktove Grândole, Salazarova sjena biva pocijepana ostavivši prazan zaslon kao prije poĉetka kino predstave. 12. Fred Astaire U već spomenutoj biografiji temeljenoj na razgovorima s Vítorom Pavãom dos Santosem, Amália spominje kako joj je dugo trebalo da shvati zašto je publika toliko voli. „Vjerojatno im moje pjevanje znaĉi isto toliko kao i meni Fred Astaire,“ pomislila je. Amália je oduvijek voljela filmove Freda Astairea, a prema njezinoj priĉi, oni su joj spasili ţivot u trenutku kad si ga je jedne noći 1984. bila spremna oduzeti. Naime, gledajući jedan za drugim, Amália je probdjela noć i ujutro odustala od namjere da poĉini samoubojstvo. U trenutku kad se na platnu projicira odsjeĉak iz Astaireova filma, svi mi u publici na trenutak postajemo Amália jer gledamo ono što je ona gledala u trenutku kad joj se ţivot ĉinio besmislenim i nevrijednim ţivljenja. 13. Os meus olhos são dois círios / Moje oĉi su dvije svijeće- saudade Nakon još jedne „odgoĊene“ smrti, Femme fadal okreće se ponovo onom što tako dobro oslikava njezin narod, a to je saudade. Ovaj prekrasni fado menor odluĉili smo ilustrirati priĉom o bezvremenskoj, tragiĉnoj ljubavi D. Pedra i Inês de Castro. Kraljeviću Pedru i Inês, dvorskoj dami na dvoru Afonsa IV, ljubav nije bila suĊena iz politiĉkih razloga. Dok Pedro nije bio na dvoru, kralj Afonso na nagovor trojice savjetnika dao je pogubiti Inês. Stupivši na tron, Pedro se okrutno osvetio trojici

savjetnika i, legenda kaţe, na javnoj sveĉanosti vjenĉao se s kosturom pokojne Inês okrunivši je za svoju kraljicu.

14. Maria Lisboa – tradicija Još jedan povratak tradiciji. S još jednim tekstom Davida Mourão-Fereira, u ovom glasovitom fadu veliĉa se Lisabon, grad u kojem je nastao fado. Maria Lisboa ime je broda koji se pretvara u djevojku, prodavaĉicu ribe. 15. Medo / Strah- strah Femme fadal obuzima strah. Strah od samoće, egzistencijalni strah. Sama je kod kuće, jedini odgovor na njezina pitanja su škripanje namještaja i sjene koje podrhtavaju na zidu. Je li ipak sve bilo uzalud?

16. Vou dar de beber à dor / Napojit ću svoju bol- tradicija Jedna od ĉestih tema u fado glazbi je ĉeţnja za dobrim starim vremenima kad napredak još uvijek nije ugrozio vrijednosti zajedništva, druţenja, ljudskosti koje su toliko dugo bile svojstvene portugalskom naĉinu ţivota. U ovoj pjesmi priĉa se o legendarnoj kući u kojoj je ţivjela Mariquinhas. Ljudi su ondje grickali sardine i druţili se uz gitare i vino, a danas je ondje zalagaonica u kojoj neki mršavko sitnišem otkupljuje stvari koje su nam prirasle srcu. 17. Povo que lavas no rio / Narode što pereš rublje u rijeci - sudbina

Amália je u više navrata naglašavala kako joj je to omiljeni fado. Nije ni ĉudo, odgovor na svoju samoću pronašla je u jednostavnim obiĉajima, ljubaznosti, gostoljubivosti svoga naroda. Amália više nije samo Amália, ako je to ikada zapravo i mogla biti, Amália je Portugal. Priĉa se ponovila, proroĉanstvo se ispunilo. PotvrĊuje to i kralj Sebastijan koji se vratio i ĉija sjena na bijelom konju pleše po našem zaslonu. Zatim je tu i poznati odlomak koji je Pessoa napisao o fadu, plakati koji najavljuju Amálijine koncerte i...Došao je i taj ĉas, Amália je o svemu ovome razmišljala (sanjala?) u garderobi, sada je vrijeme da napokon izaĊe na pozornicu. 17. Tudo isto é fado / Sve je to fado- sudbina Amália napokon izlazi pred svoju vjernu publiku, ali...Pritisak je prevelik, ima tremu, ne moţe pjevati. Ili ipak? Zapoĉinje pjesmu. O ĉemu to pjeva? O fadu, naravno. Ljubav ljubomora Pepeo i svjetlo Bol i grijeh Sve to postoji Sve je to tužno Sve je to fado...

Tekstovi i prijevodi pjesama
1.ESTRANHA FORMA DE VIDA / ĈUDNI OBLIK ŢIVOTA Estranha Forma de Vida Foi por vontade de Deus que eu vivo nesta ansiedade. Que todos os ais são meus, Que é toda a minha saudade. Foi por vontade de Deus. Que estranha forma de vida tem este meu coração: vive de vida perdida; Quem lhe daria o condão? Que estranha forma de vida. Coração independente, coração que não comando: vives perdido entre a gente, Ĉudni oblik ţivota Bijaše to Boţjom voljom Da ţivim u takvoj tjeskobi Da svi uzdasi su moji Da sva ta sjeta bude moja Bijaše to Boţjom voljom Kakav ĉudan oblik ţivota Ima ovo moje srce Ţivi izgubljenim ţivotom Tko li bi mu dao magiĉne moći? Kakav ĉudan oblik ţivota. Nezavisno srce, Srce kojim ne vladam, Ţiviš izgubljeno meĊu ljudima

teimosamente sangrando, coração independente. Eu não te acompanho mais: para, deixa de bater. Se não sabes aonde vais, porque teimas em correr, eu não te acompanho mais. Amália Rodrigues Alfredo Marceneiro

Tvrdoglavo krvareći, Ti nezavisno srce Ali, više te neću pratiti Stani, prestani kucati Ako ne znaš kamo ideš Zašto tvrdoglavo juriš, Ja te više neću pratiti.

2.ENTREI NA VIDA A CANTAR / UĐOH U ŢIVOT PJEVAJUĆI

Entrei na vida a cantar Entrei na vida a cantar E o meu primeiro lamento Se foi cantado a chorar Foi logo com sentimento Com as outras raparigas Pelas ruas a brincar Corria ao som das cantigas Parava só p'ra cantar Mais tarde já mulherzinha Cantei o meu primeiro amor E também cantei sozinha A minha primeira dor A vida tenho passado Alegre ou triste a chorar Tem sido vário o meu fado Mas constante o meu cantar. Amalia Rodrigues

Ušla sam u ţivot pjevajući Ušla sam u ţivot pjevajući Ako sam i plakala pjevajući o svojoj prvoj boli, Bilo je to s istinskim osjećajem S drugim djevojĉicama Igrajući se na ulici Trĉala bih za napjevima I zastajkivala samo da zapjevam Poslije, kao djevojka Opjevala sam svoju prvu ljubav I svoju prvu bol. Ţivot sam provela Vesela ili tuţno plaĉući Nestalna je bila moja sudbina, Ali postojana moja pjesma.

3. AMOR SEM CASA / LJUBAV BESKUĆNIC

Amor sem casa O amor sem rosto, o amor sem casa, Pássaro pequeno, de asa tão leve, De asa tão leve p'ra onde me levas, O amor sem casa, o amor sem tréguas. O amor sem tréguas, o amor sem guerras, Asa sem destino, p'ra onde me levas, P'ra onde me levas, deixai-me ficar, Não quero amanhã, não quero amanhã. Hora de chegar, Hora de chegar a lugar nenhum, Não sou de ninguém, deixai-me ficar. Deixai-me ficar, não sei porque vim, Deixai-me partir, não sei porque vou, Não sei porque vou, que vento me leva, O amor sem rosto, o amor sem tréguas. Não sei onde vou, que sopro me arrasta, O amor sem rosto, O amor sem rosto, o amor sem casa, Não sei onde vou, que sopro me arrasta, O amor sem rosto, O amor sem rosto, o amor sem casa.

Ljubav beskućnica O ljubavi bez lica, o ljubavi bez kuće Ptiĉice tako lakog krila Tako lakog krila, kamo me nosiš? O ljubavi bez kuće, o ljubavi bez primirja O ljubavi bez primirja, o ljubavi bez rata Krilo bez sudbine, kamo me nosiš? Kamo me nosiš, ostavi me ovdje. Ne ţelim sutra, ne ţelim sutra, Ne ţelim taj ĉas, Ĉas kada ću stići nikamo, Nisam niĉija, ostavi me ovdje Ostavi me ovdje, ne znam zašto sam došla Pusti me da idem, ne znam zašto idem Ne znam zašto idem, koji vjetar me nosi O ljubavi bez kuće, o ljubavi bez primirja Ne znam kamo idem, koji vjetar me vuĉe O ljubavi bez lica, O ljubavi bez lica, o ljubavi bez kuće Ne znam kamo idem, koji vjetar me vuĉe O ljubavi bez lica, O ljubavi bez lica, o ljubavi bez kuće

4.FADO DO CIÚME / FADO LJUBOMORE Fado do Ciúme Se não esqueceste O amor que me dedicaste, E o que escreveste Nas cartas que me mandaste, Esquece o passado E volta para meu lado, Porque já estás perdoado De tudo o que me chamaste. Volta meu querido, Mas volta como disseste, Arrependido De tudo o que me fizeste, Haja o que houver Já basta p'ra teu castigo Essa mulher Que andava agora contigo Se é contrafeito Fado ljubomore Ako nisi zaboravio Svu ljubav koju si mi posvetio I sve ono što si napisao U pismima što si mi ih poslao, Zaboravi prošlost I vrati mi se Jer ti opraštam Zbog svega kako si me nazvao. Vrati mi se, dragi Ali vrati se, kao što si rekao, S kajanjem Zbog svega što si mi uĉinio Jer, kako god bilo, Već ti je dovoljna kazna Ta ţena S kojom si sada A ako je laţ,

Não voltes, toma cautela Porque eu aceito Que vivas antes com ela Pois podes crer Que antes prefiro morrer Do que contigo viver Sabendo que gostas dela. Só o que eu te peço É uma recordação, Se é que mereço Um pouco de compaixão, Deixa ficar O teu retrato comigo, P'ra eu julgar Que ainda vivo contigo. 5.CIUDEI QUE TUNHA MORRIDO / POMISLIH DA SAM UMRLA

Nemoj se vraćati, budi oprezan Jer tada bih Radije da ostaneš s njom Vjeruj Prije bih umrla Nego s tobom ţivjela Znajući da voliš nju. Jedino što te molim Je nešto što će me podsjećati na tebe. Ako zasluţujem Barem malo suosjećanja Molim te Ostavi mi svoju sliku Da još uvijek mogu zamišljati Kako ţivim s tobom.

Ciudei que tinha morrido Ao passar pelo ribeiro Onde às vezes me debruço Fitou-me alguém corpo inteiro Dobrado como um soluço Pupilas negras tão lassas Raízes iguais às minhas Meu amor quando me enlaças Por ventura as adivinhas Meu amor quando me enlaças Que palidez nesse rosto Sob o lençol de luar Tal e qual quem ao sol posto Estivera a agonizar Deram-me então por conselho Tirar de mim o sentido Mas depois vendo-me ao espelho Cuidei que tinha morrido

Pomislih da sam umrla Prolazeći kraj potoka Nad kojim se ponekad naginjem, Netko me odmjerio od glave do pete, Nijemo poput jecaja. Beţivotnih crnih zjenica, Korijena istih poput mojih, Ljubavi, kada me za njih prikuješ pogledom Moţda ćeš pogoditi odakle sam. Kakvog li bljedila na tom licu Pod pokrivaĉem mjeseĉine Baš kao netko tko je, jednom u sumrak, bio u agoniji Stoga su mi dali savjet Da zaboravim sve. Nakon toga, pogledavši se u ogledalo, Pomislih da sam umrla

6.O CANTO DE IEMANJÁ / IEMANJAINA PJESAN

O canto de Iemanjá Uma voz na escuridão Não há dor, nem solidão Só o mar no meu olhar e O céu aberto a palpitar No silêncio vasto Desta lua cheia Eu ainda ouço Essa voz alheia Minha nau vai devagar Meu amor, não vou voltar Ondas verdes vou abraçar Meu amor, além do mar No silêncio puro Do céu da primavera Pelas ondas estreladas Eu sigo a quimera 7.BARCO NEGRO / CRNA LAĐA

Iemanjaina pjesan Glas u tmini Bez boli ili samoće Samo more u mom pogledu I treperavo vedro nebo U prostranoj tišini Ovog punog mjeseca Još uvijek ĉujem Taj tuĊi glas Polako plovi moja laĊa Ljubavi, neću se vratiti Zelene valove ću zagrliti Onkraj mora, ljubavi. U ĉistoj tišini Proljetnog neba Po zvjezdanim valovima Slijedim Himeru

Barco negro De manhã, temendo, que me achasses feia! Acordei, tremendo, deitada n'areia Mas logo os teus olhos disseram que não, E o sol penetrou no meu coração.[Bis]

Crna laĊa Ujutro, bojeći se da ćeš misliti da sam ruţna Probudila sam se, drhteći, na pijesku Ali tvoj pogled odmah mi je rekao da nije tako I sunce je prodrlo u moje srce

Vi depois, numa rocha, uma cruz, Zatim sam na jednoj stijeni ugledala kriţ E o teu barco negro dançava na luz I tvoju crnu laĊu kako pleše na svjetlosti Vi teu braço acenando, entre as velas já soltas Vidjeh tvoju ruku kako maše meĊu već spuštenim jedrima Dizem as velhas da praia, que não voltas: Starice na plaţi govore kako se nećeš vratiti São loucas! São loucas! Eu sei, meu amor, Que nem chegaste a partir, Pois tudo, em meu redor, Me diz qu'estás sempre comigo.[Bis] Lude su! Lude su! Jer ja znam, ljubavi, Da nisi ni otišao Jer sve oko mene mi govori Kako si cijelo vrijeme sa mnom

No vento que lança areia nos vidros; Na água que canta, no fogo mortiço; No calor do leito, nos bancos vazios; Dentro do meu peito, estás sempre comigo. David Mourao-Ferreira

U vjetru koji baca pijesak na prozorska stakla U vodi što pjeva, u vatri što se gasi U toplini postelje, na praznoj klupici U mojim grudima, uvijek si sa mnom

8.ABANDONO / ODLAZAK

Abandono Por teu livre pensamento Foram-te longe encerrar Tão longe que o meu lamento Não te consegue alcançar E apenas ouves o vento E apenas ouves o mar Levaram-te a meio da noite A treva tudo cobria Foi de noite numa noite De todas a mais sombria Foi de noite, foi de noite E nunca mais se fez dia. Ai! Dessa noite o veneno Persiste em me envenenar Oiço apenas o silêncio Que ficou em teu lugar E ao menos ouves o vento E ao menos ouves o mar. David Mourao-Ferreira

Odlazak Zatvorili su te Zbog tvog slobodoumlja Tako daleko Da do tebe ne dopiru ni moji jecaji Već samo ĉuješ vjetar I samo ĉuješ more Odveli su te usred noći Sve pokrivala je tama Usred noći, usred noći Najmraĉnije od svih noći Usred noći, usred noći I nikad više nije bilo dana Ah! Otrov te noći Još uvijek me truje Ĉujem tek tišinu Što ostala je mjesto tebe Ali barem ĉuješ vjetar Ali barem ĉuješ more.

U potpunom mraku, ĉujemo korake, vojniĉko stupanje. Iz publike ĉujemo zvonki glas (ili snimljeno) prvi stih pjesme „Grândola, Vila Morena“. Grândola, vila morena Terra da fraternidade O povo é quem mais ordena Dentro de ti, ó cidade

Nakon potpunog mraka dolazi do polaganog trganja crnog papira pod svjetlom i bijela svjetlost zasljepljuje publiku. Dolazimo do dijela koji je hommage Fred Astairu (kojeg je Amália oboţavala i koji ju je spasio od pokušaja samoubojstva), a koji je publici odmor od svega što smo im ispriĉali do sada. 10. OS MUES OLHOS SAO DOIS CIRIOS / MOJE OĈI SU DVIJE SVIJEĆE

Os meus olhos são dois círios Os meus olhos são dois círios dando luz triste ao meu rosto marcado pelos martírios da saudade e do desgosto Quando oiço bater trindades e a tarde já vai no fim eu peço às tuas saudades um padre nosso por mim Mas não sabes fazer preces não tens saudade nem pranto por que é que tu me aborreces por que é que eu te quero tanto És para meu desespero como as nuvens que andam altas todos os dias te espero todos os dias me faltas 11. MARIA LISBOA

Moje oĉi su dvije svijeće Moje oĉi su dvije svijeće koje daju tuţnu svjetlost mojem licu obiljeţenom ĉeţnjom, tugom i jadom

Kad zazvone zvona za veĉernju misu i poslijepodne se pretvori u veĉer Ako ti nedostajem Izmoli jedan Oĉe naš za mene Ali ti niti znaš moliti Niti ti ja nedostajem, niti za mnom plaĉeš Zašto me ne voliš Zašto ja tebe toliko ţelim Ti si za moj oĉaj poput oblaka koji plovi visoko Po cijele dane te ĉekam Po cijele dane mi nedostaješ.

Maria Lisboa É varina, usa chinela, tem movimentos de gata; na canastra, a caravela, no coração, a fragata. Em vez de corvos no xaile, gaivotas vêm pousar. Quando o vento a leva ao baile, baila no baile com o mar. É de conchas o vestido, tem algas na cabeleira, e nas velas o latido do motor duma traineira. Vende sonho e maresia, tempestades apregoa. Seu nome próprio: Maria; seu apelido: Lisboa. David Mourão-Ferreira Alain Oulman 12. MEDO / STRAH

Maria Lisboa Prodaje ribu, natikaĉe nosi Poput maĉke se kreće Po košari, karavela Po srcu, fregata Mjesto vrana Na rubac joj galebovi slijeću Kad vjetar na ples je vodi Ona s morem svoj ples pleše Od školjki haljinu nosi U kosi alge ima A u venama laveţ Motora ribarske barke Prodaje snove i vonj mora Oluje navještava Njezino ime – Maria A prezime – Lisboa

Medo Quem dorme à noite comigo É meu segredo, Mas se insistirem, lhes digo, O medo mora comigo, Mas só o medo, mas só o medo E cedo porque me embala Num vai-vem de solidão, É com silêncio que fala, Com voz de móvel que estala E nos perturba a razão Gritar: quem pode salvar-me Do que está dentro de mim Gostava até de matar-me, Mas eu sei que ele há-de esperar-me Ao pé da ponte do fim.

Strah Tko noću sa mnom spava To tajna je moja. Ali, kad već navaljujete Sve ću vam reći: Strah stanuje sa mnom I samo strah, i samo strah I ubrzo me uljuljkuje U dolazak i odlazak samoće S tišinom razgovaram Pucketanje namještaja remeti nam razum Da viĉem? Tko spasit' me moţe Od onog što u meni prebiva? I smrt bi mi draga bila Ali znam da on me ĉeka Kod mosta što prema kraju vodi

Reinaldo Ferreira Alain Oulman 13. VOU DAR BEBER À DÔR / NAPOJIT ĆU SVOJU BOL Vou dar beber à dôr Foi no Domingo passado que passei À casa onde vivia a Mariquinhas Mas está tudo tão mudado Que não vi em nenhum lado As tais janelas que tinham tabuinhas Do rés-do-chão ao telhado Não vi nada, nada, nada Que pudesse recordar-me a Mariquinhas E há um vidro pegado e azulado Onde via as tabuinhas Entrei e onde era a sala agora está À secretária um sujeito que é lingrinhas Mas não vi colchas com barra Nem viola nem guitarra Nem espreitadelas furtivas das vizinhas O tempo cravou a garra Na alma daquela casa Onda às vezes petiscávamos sardinhas Napojit ću svoju bol Prošle nedjelje prošao sam Kraj kuće u kojoj je ţivjela Mariquinhas Ali sve se toliko promijenilo da Nigdje nisam vidio One prozore s daskama Od prizemlja do krova Nisam vidio ništa, baš ništa Što bi me podsjetilo na Mariquinhas Tek zabrtvljeno plavo staklo Tamo gdje su nekad daske bile Ušao i tamo gdje je nekad bio dnevni boravak Sad za stolom sjedi neki mršavi tip Ali nisam vidio madrace na rešetkama Ni viole* ni gitare Niti znatiţeljne susjede kako gledaju unutra Vreme je kandţe zabilo U dušu ove kuće Tu gdje bismo nekad znali prigristi sardine

Quando em noites de guitarra e de farra Estava alegre a Mariquinhas

Kad bi naveĉer bila fešta s gitarom I Mariquinhas bi bila vesela.

As janelas tão garridas que ficavam A prozori koji su bili tako draţesni Com cortinados de chita às pintinhas S platnenim zavjesama na toĉkice Perderam de todo a graça porque é hoje uma vidraça Izgubili su svu draţ jer je tu sad tek staklo Com cercaduras de lata às voltinhas S limom svuda uokolo E lá pra dentro quem passa A danas tamo dolazi Hoje é pra ir aos penhores Samo onaj koji ide u zalagaonicu Entregar o usurário, umas coisinhas Ostaviti neku stvarĉicu lihvaru Pois chega a esta desgraça toda a graça Na tu nesreću je spala draţesna Da casa da Mariquinhas Kuća Mariquinhas Pra terem feito da casa o que fizeram Melhor fora que a mandassem prás alminhas Pois ser casa de penhor O que foi viveiro de amor É ideia que não cabe cá nas minhas Da su to napravili od kuće! Bilo bi bolje da su je srušili Jer napravit zalagaonicu Od kuće koja je bila gnijezdo ljubavi To mi doista ne ide u glavu!

Recordações de calor Te tople uspomene E das saudades o gosto eu vou procurar esquecer I okus tuge pokušat ću zaboraviti Numas ginjinhas S nekoliko višnjevaĉa Pois dar de beber à dor é o melhor Jer najbolje je napojiti svoju bol Já dizia a Mariquinhas Govorila je Mariquinhas Pois dar de beber à dor é o melhor Jer najbolje je napojiti svoju bol Já dizia a Mariquinhas Govorila je Mariquinhas.

* Na portugalskom je „viola“ ono što mi uobiĉavamo zvati „gitarom“, a „gitara“ je „portugalska gitara“, glazbalo s dvanaest ţica.

14. POVO QUE LAVAS NO RIO / NARODE ŠTO PEREŠ RUBLJE U RIJECI

Povo que lavas no rio Povo que lavas no rio e talhas com o teu machado as tábuas do meu caixão. pode haver quem te defenda quem compre o teu chão sagrado mas a tua vida não. fui ter à mesa redonda bebi em malga que me esconde o beijo de mão em mão. era o vinho que me deste a água pura, fruto agreste mas a tua vida não. aromas de luz e de lama dormi com eles na cama tive a mesma condição. povo, povo, eu te pertenço deste-me alturas de incenso, mas a tua vida não. Povo que lavas no rio e talhas com o teu machado as tábuas do meu caixão. pode haver quem te defenda

quem compre o teu chão sagrado mas a tua vida não. Narode što pereš rublje u rijeci Narode što pereš rublje u rijeci I sijeĉeš sa sjekirom Daske mog lijesa Moţda ima tko te brani, Tko moţe kupiti tvoju svetu zemlju Ali tvoj ţivot ne Otišao sam za okrugli stol I pio iz zdjele koja me skrivala poljubac od ruke do ruke Bilo je to vino koje si mi dao Ĉista voda, divlje voće Ali ne tvoj ţivot Miris svjetla i blata S njima spavao sam u krevetu Bili smo u istom poloţaju. Narode, narode ja ti pripadam Dao si mi vremena tamjana Ali tvoj ţivot ne.

15. TUDO ISTO É FADO / SVE JE TO FADO

Tudo isto é fado Perguntaste-me outro dia Se eu sabia o que era o fado Disse-te que não sabia Tu ficaste admirado Sem saber o que dizia Eu menti naquela hora Disse-te que não sabia Mas vou-te dizer agora: Almas vencidas Noites perdidas Sombras bizarras Na Mouraria Canta um rufia Choram guitarras Amor ciúme Cinzas e lume Dor e pecado Tudo isto existe Tudo isto é triste Tudo isto é fado Se queres ser o meu senhor E teres-me sempre a teu lado Nao me fales só de amor Fala-me também do fado E o fado é o meu castigo Só nasceu pr'a me perder O fado é tudo o que digo Mais o que eu não sei dizer.

Pjeva neki probisvijet Plaĉu gitare Ljubav ljubomora Pepeo i svjetlo Bol i grijeh Sve to postoji Sve je to tuţno Sve je to fado Ako ţeliš biti moj gospodar I imati me uvijek uz sebe Nemoj mi priĉati samo o ljubavi Priĉaj mi i o fadu Fado je moja kazna Nastao je samo da bih se ja izgubila Fado je sve što kaţem Ali što toĉno, ne znam ti reći.

Pitao si me neki dan da li znam što je to fado Rekla sam ti da ne znam A ti si se iznenadio Ne znajući šta govorim Tad sam ti slagala Rekla sam da ne znam Ali reći ću ti sada: PobijeĊene duše Izgubljene noći Ĉudne sjene U Mourariji

Biografije sudionika predstave

Jelena Radan Jelena je zapoĉela svoj glazbeni put i potragu kao teenager u nekoliko bendova, nastupajući u zagrebaĉkim klubovima. Zatim se okušala kao solistica u mjuziklu “Sarajevski krug”, u kojem je s još ĉetrdesetak kolega na sceni nastupila desetak puta u Koncertnoj dvorani Lisinski, svim kazalištima u Hrvatskoj, u Theater den an der Wienne u Austriji, te u Škotskoj, Njemaĉkoj, Americi. Objavljen je i album na hrvatskom i engleskom “Sarajevski krug” i “Sarajevo circle”. U svom radu postavlja jednostavne zakonitosti: imati dostojanstven pristup prema glazbi te izvoditi i stvarati glazbu koja je dira. Sudjelovala je na MeĊunarodnom festivalu francuske šansone, pobijedila na istoj, a bilo je zanimljivo i ĉuti je u animiranom filmu “Legenda o medvjedu” u kojem pjeva pjesmu Phil Collinsa, a koju je u originalu otpjevala Tina Turner. Otpjevala je i pjesmu za animirani film „Princ iz Egipta“ koju je u originalu izvela Ofra Haza. Zajedno s Edijem Matićem pokreće akciju podrške sigurnosti u prometu posebno za mlade vozaĉe; omot albuma „Nije kraj“ oprema naljepnicom s Braillovim pismom za slijepe, kao i album „Novi dan“, koji sadrţi karticu s Braillovim pismom za slijepe. Na poziv MUP-a, pridruţuje se, zajedno sa svojim kolegicama iz grupe Meritas, akciji „Manje oruţja, manje tragedija“, te za tu priliku snimaju pjesmu Ĉudesan svijet. SuraĊivala je s Parnim valjkom na pjesmi „Sexy mama“, a sa svojim je glazbenicima imala takoĊer priliku nastupiti u sklopu hrvatske turneje Vlatka Stefanovskog i Miroslava Tadića, nastupala je i s Matijom Dedićem, na albumima suraĊivala s Marijanom Brkićem, Dejanom Oreškovićem itd. Suradnja s grupom Meritas je iz autorske prerasla u koncertnu suradnju sa zajedniĉkim glazbenim programom „When tomorrow comes“. Krajem ljeta 2005. zapoĉela je turneju fada nazvanu “Moja potraga za fadom”, kako bi predstavila svoj glazbeni istup, glazbenu priĉu koja je, iz njenog intimnog svijeta doţivljavanja i slušanja glazbe u kojem je zavoljela fado, izrasla u pjevanje priĉe publici o toj glazbi. Jelena Radan do sada je objavila samostalni album “Nije kraj” (dvije nominacije za Porin), album “Novi dan”, te live album “Moja potraga za fadom“.

Pedro Abreu Pedro Miguel Pereira Abreu je roĊen 1977. godine u Funchalu na Madeiri. 1993.godine upisuje se na Glazbeni konzervatorij Madeire u klasi profesora Pedra Zamore. Godine 1999., nakon inspirativnog koncerta mladog gitarista Dejana Ivanovića na Madeiri, uz potporu profesora i klavirista Roberta Andresa seli u Lisabon i pohaĊa privatne satove kod Dejana Ivanovića. Njihov zajedniĉki rad rezultirao je Pedrovim upisom na Glazbenu akademiju u Zagrebu 1999., na kojoj je u lipnju 2003. godine diplomirao u klasi prof. Darka Petrinjaka. Osim redovnog obrazovanja koje je stjecao tijekom studija, Pedro je sudjelovao i na glasovitom gitaristiĉkom seminaru u Amsterdamu gdje je uĉio od vodećih svjetskih gitarista (Pablo Marquez, Zoran Dukić, Laura Young, David Russel, Dušan Bogdanović) te na seminaru Thomasa Müllera-Pearinga. Unutar glazbeno-kulturne udruge Xarabanda, predano se bavio sakupljanjem i obradom etno materijala te je njegov rad zabiljeţen na nekoliko objavljenih CD-a, kao i u pratećim pisanim zbirkama. Svestrani glazbeni talent mladog gitarista oĉituje se i kroz njegove skladbe. U Hrvatskoj i inozemstvu debitirao je izvodeći vlastita djela Tri gitare za gitarski trio, Heptagon za gitaru solo, Calmo za gitaru

solo (izvedena u Budimpešti), Sonata za gitaru i engleski rog i Suite Madeirense koja je oduševljeno prihvaćena u Hrvatskoj, Sloveniji i Portugalu. Snimao je za lokalnu i meĊunarodnu televiziju RTP Madeira i RTP International. Nastupao je u komornim ansamblima s Tomislavom Vukšićem, Dunjom Malivuk i Zoltanom Hornyanszki, a u srpnju 2006. na njegovu inicijativu osnovan je ansambl Trio del Sur Morana Dolenc Diplomirala je teatrologiju ne Sorbonni 2008. god. i završila Ecole Nationale Superieure des Arts de la Marionnette 2005.god u Charleville –Mezieresu u Francuskoj. Bila je dugogodišnji ĉlan lutkarskog studija ZeKaM-a pod vodstvom Krune Tarle te igrala u predstavama: «PUPPET PATCHWORK», «PLAVI ZVUK», «CRVENI MUK», «CLAIR-OBSCUR», «PJEŠĈANI SATI», «DJEVIN SKOK ILI PROLJEĆE U SLIJEPOJ ULICI» i «ZEMLJA JE OKRUGLA». Sudjelovala je i vodila mnogobrojne radionice ( ZeKaM, Edered itd.). Radila je sa Sunny Sunninskym, Emilijom Maĉković, Jelenom Sitar, Leszekom Madzikom, Luc Amorosom, Patrick Bonté et Nicole Mossoux,Christian Carrignonom, Mimo Cuttichiom, Claire Dancoine, Jean-Louis Heckelom, Claire Heggen, Jean-Pierre Larrocheom, Sylvie Baillon, Bruno Leoneom, Jean-Pierre Lescotom, Michael Meshckeom, FabrizioMontecchiom, Marc Prouxom, Alain Recoingnom itd. Nakon završene lutkarske škole radi na samostalnim projektima «LE JARDIN SECRET», igranom na Iida puppet festa u Japanu, «LE JOURNAL INTIME D„HIVER», igran na festivalu Kikloche, Saint Leonard des Bois u Francuskoj. Danas igra predstave : «LES LESSIVES», pod vodstvom Sylvie Zanni, «LE REVE D„ESCARGOT», suradnja Theatre de Gaspard, igrane na Festival Mondial de le Marionnette u Charleville-Mézieres te «SUR LE FIL» plesno-lutkarska suradnja s Cie Gang Peng, igrane na Festivalu Suresnes Cités Danse u Parizu. Bila je ukljuĉena u mnogobrojne humanitarne projekte i suraĊuje na Pif-u, MeĊunarodnom festivalu kazališta lutaka od 1993. godine. Od 2007. godine radi u MeĊunarodnom centru za usluge u kulturi kao struĉni suradnik za programe PIF-a. Prvi samostalni projekt u Hrvatskoj posvećuje meksiĉkoj slikarici Fridi Kahlo, plesno lutkarsku predstavu „Meni samo krila ostaju…“ koja je igrala u Francuskoj, Makedoniji i Hrvatskoj. Dean Trdak Dean Trdak roĊen je u Zagrebu 1974. godine. Diplomirao je engleski i talijanski jezik i knjiţevnost te završio Dodatni slobodni studij portugalskog jezika i knjiţevnosti na Filozofskom fakultetu u Zagrebu gdje je upisao i poslijediplomski studij knjiţevnosti. Ĉlan je Društva hrvatskih knjiţevnih prevodilaca od 2008. godine. Prevodi knjige s engleskog, talijanskog i portugalskog jezika. Dosada je preveo dvadesetak knjiga autora meĊu kojima su J. Saramago, A. Tabucchi i A. de Botton. Od 2007. godine suraĊuje s pjevaĉicom Jelenom Radan pomaţući joj u njenoj potrazi za fadom.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful