Ýíãèéí òàðõàëò áà ñòàòèñòèê òààìàãëàë

Microsoft Excel ïðîãðàìä ìýäýýëëèéí ñòàòèñòèê øèíæèëãýý õèéäýã õýðýãñýë áàéäàã.
Ò¿¿íèéã ñóóðèëóóëàõûí òóëä :
Tools / Add-Ins …/ Analysis Toolpak - ûã àæèëëóóëíà. Tools / Data Analysis
-ûã àæèëëóóëàõàä äàðààõ öîíõ ãàð÷ èðíý.

1. Äóíäàæ, ìîäà, ìåäèàí
Àðèôìåòèê äóíäàæ ãýäýã íü âàðèàíòóóäûí íèéëáýðèéã âàðèàíòûí òîîíä õóâààæ ãàðãàñàí
óòãà þì.

µ=

∑x

i

n

Ìîäà ãýäýã íü ñóäàëæ áàéãàà âàðèàíòóóäûí äîòðîîñ õàìãèéí èõ äàâòàìæòàé âàðèàíòûí
óòãà þì.
Ìåäèàí ãýäýã íü òàðõàëòûí öóâààã òàëëàí õóâààæ áàéãàà âàðèàíòûí óòãà þì.

2. Õýëáýëçëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä
Âàðèàíòóóäûí äóíäæààñàà õàçàéõ õàçàéëòûí êâàäðàòûí ìàòåìàòèê äóíäæèéã äèñïåðñ
ãýíý.

σ

2

∑ (x
=

i

− µ)2

n

Äèñïåðñýýñ êâàäðàò ÿçãóóð ãàðãàñíûã ñòàíäàðò õàçàéëò ýñâýë äóíäàæ êâàäðàò
õàçàéëò ãýíý.
4, 4, 5, 7, 10 ãýñýí òàðõàëò áàéã.
Ýíýõ¿¿ òàðõàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Descriptive Statistics—èéã àøèãëàæ õýðõýí òîîöîõûã
àâ÷ ¿çüå.

1

Summary statistics –îïöûã ñîíãîí àæèëëóóëàõàä äàðààõü ¿ð ä¿í ãàðíà:
Column1
Mean
Standard
Error
Median
Mode
Standard
Deviation
Sample
Variance
Kurtosis
Skewness
Range
Minimum
Maximum
Sum
Count

6
1.140175
5
4
2.54951
6.5
0.579882
1.206869
6
4
10
30
5

Ïåðöåíòèëü ðàíã áà ïåðöåíòèëü
Äàðààõ 5 âàðèàíò á¿õèé òàðõàëò áàéñàí ãýå.

Ñ: 4

4

5

7

10

Îäîî 7-òîé òýíö¿¿ âàðèàíòûí ïåðöåíòèëü ðàíãèéã îëú¸. ª/Õ : 7 ãýñýí óòãàòàé âàðèàíò
¿ëäñýí 4 âàðèàíòûí õààíà íü áàéíà âý ? ãýäãèéã õóâèàð òîäîðõîéëîíî ãýñýí ¿ã.
1 âàðèàíòàä 25% íîãäîæ áàéíà ãýâýë ( 100%/4 âàðèàíò), 7 ãýñýí óòãàòàé âàðèàíòààñ
áàãà óòãàòàé 3 âàðèàíò ( 4, 4, 5 ) áóþó 75% áàéíà. Óã õóâü òóõàéí âàðèàíòûí
ïåðöåíòèëü ðàíã áîëíî. ͺ㺺 òàëààñ ïåðöåíòèëü ðàíã íü ºãºãäñºí òîõèîëäîëä õàðãàëçàõ
âàðèàíòûã îëæ áîëíî. Èéì âàðèàíòûã ïåðöåíòèëü ãýíý.
Æèøýý íü ïåðöåíòèëü ðàíã íü
50% áàéõ âàðèàíòûã áóþó 50-ð ïåðöåíòèëèéã îëú¸. P50=5 áàéíà.
50-ð ïåðöåíòèëü ãýäýã íü òàðõàëòûí ìåäèàí ãýñýí ¿ã þì.
Ò¿¿í÷ëýí êâàðòèë, äåöèë ãýñýí îéëãîëòóóäûã àøèãëàäàã.
Q1=P25 1-ð êâàðòèë
Q2=P50 2-ð êâàðòèë ( ìåäèàí )
Q3=P75 3-ð êâàðòèë
D1=P10
D2=P20
......
D9=P90

1-ð äåöèëü
2-ð äåöèëü
..........
9-ð äåöèëü

Ïåðöåíòèëü áóþó ïåðöåíòèëü ðàíãèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä Rank and Percentile-ûã
àæèëëóóëíà:

¯ð ä¿í íü:
2

Point
5
4
3
1
2

Column1
10
7
5
4
4

Rank

Percent
100.00%
75.00%
50.00%
.00%
.00%

1
2
3
4
4

Íîðì÷èëñîí õýëáýëçýë áóþó z-¿íýëãýý
2 òàðõàëò áàéã.
À: 4
6
7
10
15
18
 : 20 30
35
50
75
100
À òàðõàëòûí 100-ð ïåðöåíòèëü 18, Â òàðõàëòûí 100-ð ïåðöåíòèëü 100 áàéíà. ª/Õ :
Àëü àëüíûõ íü ïåðöåíòèëü ðàíã òýíö¿¿ áàéíà. Òýãâýë ýäãýýð 2 âàðèàíòûã ººð õîîðîíä íü
ÿàæ õàðüöóóëæ áîëîõ âý?
¯¿íèéã Z ¿íýëãýýíèé òóñëàìæòàéãààð øèéäâýðëýíý.

Zk =

Xk − µ
σ

Âàðèàíòûí õýëáýëçëèéã ñòàíäàðò õàçàéëòàä õàðüöóóëñàí õàðüöààã íîðì÷èëñîí áóþó Z
õàçàéëò ãýíý.
Áèäíèé òîõèîëäîëä

A : Z6 =

18 − 10
= 1.6
5

B : Z6 =

100 − 50
=2
25

 òàðõàëòûí 100-ð ïåðöåíòèëü À òàðõàëòûõûã áîäâîë äóíäæààñàà èë¿¿ èõ
õàçàéæ áàéíà.
Z ¿íýëãýý íü âàðèàíòûí áàéðøëûã òîäîðõîéëîõîäîî òàðõàëòûí õýëáýëçëèéã õàðãàëçàí
¿çäýãýýðýý à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Z ¿íýëãýý íü òóõàéí óòãà òàðõàëòûí äóíäæààñàà õýäýí
ñòàíäàðò õàçàéëòààð õàçàéæ áàéãààã õàðóóëäãààðàà ìåòð, êã, áàëë ãýõ ìýò àáñîëþò
õýìæèõ íýãæýýñ íèéòëýã õàðüöàíãóé õýìæèõ íýãæ ð¿¿ øèëæ¿¿ëäýãò ãîë à÷ õîëáîãäîë
îðøèíî. Æèøýý íü ìàíàé óëñûí åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä 5-áàëëûí ¿íýëãýýã
õýðýãëýäýã áàéõàä òóõàéí øàòíû àìåðèêèéí ñóðãóóëüä 100 áàëëûí ñèñòåìèéã
õýðýãëýæ áàéõ æèøýýòýé. Òýãâýë Äîðæûí ä¿í 4, Ìàéêë Æîíû ä ¿í 85 áàéõàä ýíý õî¸ðûí
õýíèéã èë¿¿ ñàéí ñóðæ áàéãàà ãýõ âý? Ìîíãîë àíãèä äóíäàæ ä¿í 3.5, àìåðèê ñóðãóóëèéí
àíãèéí äóíäàæ ä¿í íü 83.3 áàéõàä z-¿íýëãýýã òîîöîí ¿çýõýä Äîðæûí õóâüä 0.49, Ìàéêë
Æîíû õóâüä 0.16 áàéñàí ãýâýë áèä Äîðæûã èë¿¿ ñàéí ñóð÷ áàéíà ãýæ õýëýõ ¿íäýñòýé.
Ó÷èð íü ò¿¿íèé ä¿í àíãèéíõàà äóíäàæ ä¿íãýýñ 0.49 ñòàíäàðò õàçàéëòààð èë¿¿ áàéõàä,
Æîíûõ çºâõºí 0.16 ñòàíäàðò õàçàéëòààð èë¿¿ áàéíà.

Ýíãèéí òàðõàëò
Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ñàëáàðò íîðìàëü òàðõàëòûã ºðãºí àøèãëàãääàã áàéíà. Íîðìàëü
òàðõàëòûí õóâüä Z ¿íýëãýý, ïåðöåíòèëü ðàíã 2 íü íýãýí óòãàòàé õîëáîãäîæ áàéäàã.
Æèøýý íü: Z=1.0 áàéõàä ïåðöèíòåëü ðàíã íü 84.1% áàéíà. Ýíãèéí òàðõàëòûí ãðàôèêèéã
ä¿ðñýëáýë:
Давтам
ж

Босоо
тэнхлэг

z-їнэлгээ
0

Ýíãèéí òàðõàëò íü 4 ãîë øèíæ ÷àíàðòàé áàéäàã.
3

1.
2.
3.
4.

Âàðèàíòóóä íü z=0 öýã äýýð Ẻãíºðºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
Ýíãèéí ìóðóé áîñîî òýíõëýãèéí õóâüä òýãø õýìòýé áàéíà.
Ýíãèéí ìóðóé íü àáöèññ òýíõëýãèéã õýçýý ÷ îãòëîõã¿é.
Ýíãèéí òàðõàëòûí äóíäàæ, ìåäèàí, ìîäà 3 õîîðîíäîî òýíö¿¿ áàéíà.

Ò¯¯ÂÝÐ ÍÈÉËÁÝЯ¯ÄÈÉÍ ÁÎËÎÍ Ò¯¯ÂÝÐ ÄÓÍÄÆÓÓÄÛÍ ÒÀÐÕÀËÒ
ßâóóëñàí ò¿¿âýðëýëò ñàíàìñàðã¿é, àæèãëàëò íü ººð õîîðîíäîî õàìààðàëã¿é áàéãàà
íºõöºëä äàðààõü òåîðåìóóä õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà.
Òåîðåì 1. Íýã îëîíëîãîîñ õÿçãààðã¿é îëîí ò¿¿âýðëýëò õèéñýí áàéã. Ò¿¿âýð îëîíëîã áîëãîíû
õóâüä âàðèàíòóóäûí íèéëáýðèéã òîîöîîä òàðõàëò áàéãóóëáàë óã òàðõàëò ýíãèéí
òàðõàëò áàéíà. Æèøýý íü ò¿¿âýð ñóäàëãààãààð ãàðãàñàí íîîñíû ãàðö ýíãèéí
òàðõàëòààð òàðõàæ áàéäàã. Ó÷èð íü íîîñíû ãàðöûã áýë÷ýýðèéí äààö, óñíû õàíãàìæ,
ìàëûí íàñ, õ¿éñ ãýõ ìýò ìàø îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí ¿ð ä¿íãèéí áóþó íèéëáýð ¿ç¿¿ëýëò ãýæ
¿çýæ áîëíî.
Òåîðåì 2. Íýã îëîíëîãîîñ õÿçãààðã¿é îëîí ò¿¿âýðëýëò õèéñýí áàéã. Ò¿¿âýð îëîíëîã áîëãîíû
õóâüä âàðèàíòóóäûí äóíäæèéã òîîöîîä òàðõàëò áàéãóóëáàë óã òàðõàëò ýíãèéí òàðõàëò
áàéíà. Ìîíãîë óëñûí 500 ãàðóé ìÿíãàí ºðõººñ 2 ìÿíãàí ºðõèéã óäàà äàðàà ò¿¿âýðëýæ
ºðõèéí äóíäàæ îðëîãî ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòýýð òàðõàëò áàéãóóëáàë ýíãèéí òàðõàëòòàé
áàéíà.
Ò¿¿âðèéí äóíäæóóäààð áàéãóóëñàí ýíãèéí òàðõàëòûí ñòàíäàðò õàçàéëòûã ñòàíäàðò
àëäàà ãýæ íýðëýõ áºãººä äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëíî:

σµ =

σ
n

¯¿íä: σ- åðºíõèé îëîíëîãèéí ñòàíäàðò õàçàéëò
n-ò¿¿âðèéí õýìæýý
Ñòàíäàðò àëäàà íü ¿ðãýëæ ñòàíäàðò õàçàéëòààñàà áàãà áàéõ íü äýýðõ òîìú¸îíîîñ
õàðàãäàæ áàéãàà áºãººä ¿¿íèéã ãðàôèêààð ä¿ðñýëáýë:

С

В
А

À-ò¿¿âðèéí âàðèàíòóóäààð áàéãóóëñàí ýíãèéí òàðõàëò.
Â-ò¿¿âðèéí õýìæýý n áàéõàä ò¿¿âðèéí äóíäæóóäààð áàéãóóëñàí ýíãèéí òàðõàëò.
Ñ-ò¿¿âðèéí õýìæýý n-èéã íýìýãä¿¿ëæ ò¿¿âðèéí äóíäæóóäààð áàéãóóëñàí ýíãèéí
òàðõàëò.
Äóíäæèéí ñòàíäàðò àëäàà áóþó Standard Eãror-ûã áèäíèé äýýð ¿çñýí Descriptive
Statistics-ýýñ õàðæ áîëíî.

Ìàãàäàëàë áà ýíãèéí òàðõàëò
Ýíãèéí òàðõàëòûí õóâüä ïåðöåíòèëü ðàíã íü ìàãàäëàëòàéãàà õîëáîãääîã.
4

Æèøýý íü: ò¿¿âýðëýãäñýí ýëåìåíò¿¿äèéí Z ¿íýëãýý [-1;1] èíòåðâàëä áàéõ ìàãàäëàëûã
ïåðöåíòèëü ðàíãèéí òóñëàìæòàéãààð îëîõîä 68% áàéíà.
Давтам
ж

68.26
%

z-їнэлгээ
-1

0

1

Òààìàãëàëûã ñòàòèñòèê àðãààð øàëãàõ
Àëèâàà òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ, ¿ã¿éñãýõ ÿâöàä ñóäëàà÷ 2 òºðëèéí àëäàà ãàðãàõ
áîëîìæòîé:
1. Ǻâ òààìàãëàëûã ¿ã¿éñãýñíýýð ñóäëàà÷ 1-ð òºðëèéí àëäàà ãàðãàäàã.
2. Õóäàë òààìàãëàëûã õ¿ëýýæ àâñàíààð ñóäëàà÷ 2-ð òºðëèéí àëäàà ãàðãàäàã.
Îëîíëîãóóäûí õîîðîíä ÿìàð ÷ ÿëãàà áàéõã¿é ãýñýí òààìàãëàëûã 0 (òýã) òààìàãëàë ãýäýã.
Ñòàòèñòèêèéí îíîëä ººðèéí áàòëàõ ãýæ áóé òààìàãëàëûã øóóä íîòëîõ áîëîìæã¿é áàéäàã
õýäèé÷ òýã ýñâýë ýñðýã òààìàãëàëûã äýâø¿¿ëæ, óëìààð ò¿¿íèéã ¿ã¿éñãýñíýýð
àíõäàã÷ òààìàãëàëûí ¿íýíèéã áàòàëäàã îíöëîãòîé.
Òààìàãëàë øàëãàõ ÿâö 5 ¿å øàòòàé áàéäàã áàéíà. ¯¿íä:
1.Ñóäëàà÷ ººðèéí àíõäàã÷ òààìàãëàëûí çºâèéã íîòëîõûí òóëä ¿ã¿éñãýõ ãýæ áàéãàà
òààìàãëàëûã òîìú¸îëíî.
2. À÷ õîëáîãäëûí ò¿âøèíãýý ñîíãîíî. ªºðººð õýëáýë 1-ð òºðëèéí àëäàà ãàðàõ ìàãàäëàëûã
ñîíãîíî. Ïðàêòèêò èõýâ÷ëýí 0.05 (çàðèìäàà 0.01) ãýæ àâäàã. Data analysis-ä à÷
õîëáîãäëûí ò¿âøèíã alpha-ãýæ òýìäýãëýæ áàéãàà.
3.Ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âýðëýëò ÿâóóëæ ñîíèðõñîí ò¿¿âýð óòãàà òîäîðõîéëíî.
4.Äýâø¿¿ëñýí
0 òààìàãëàë ¿íýí çºâ ãýæ ¿çñýí òîõèîëäîëä òóõàéí ò¿¿âýð óòãà
õ¿ëýýãäýæ áóé óòãààñ çºðºõ ìàãàäëàë (ººðººð õýëáýë òýäýí ñòàíäàðò õàçàéëòààð
õàçàéõ ìàãàäëàë) ÿìàð áàéõ áàéñíûã òîäîðõîéëîíî.
5. Õàçàéõ ìàãàäëàë íü à÷ õîëáîãäîëûí ò¿âøèíãýýñ áàãà áàéõ þì áîë 0 òààìàãëàë
¿ã¿éñãýãäýæ ñóäëàà÷ ººðèéí àíõäàã÷ òààìàãëàëûí çºâèéã íîòëîíî. Æèøýý íü ò¿¿âðèéí
¿ð ä¿íä áèäíèé ãàðãàñàí ¿ç¿¿ëýëò íü õ¿ëýýãäýæ áóé óòãààñàà 100 òîõèîëäîëä 5-ààñ
öººí óäàà ë èëýð÷ áîëîõîîð òèéì èõ çºð¿¿òýé áàéâàë áèä 0-òààìàãëàëûã çºâ ãýõýýñýý
èë¿¿ ¿ã¿éñãýõ ¿íäýñëýëòýé áîëíî.

¯ÍÝËÃÝÝ

Áèäíèé ýöñèéí çîðèëãî áîë ò¿¿âýðëýëòèéí ¿ð ä¿íã àøèãëàí åðºíõèé îëîíëîãîä ¿íýëãýý ºãºõ
ÿâäàë þì. ªºðººð õýëáýë ò¿¿âýð îëîíëîãèéí õóâüä òîîöñîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã áóþó
ñòàòèñòèêèéã àøèãëàí åðºíõèé îëîíëîãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã áóþó ïàðàìåòðèéã ¿íýëýõ ÿâäàë
þì.
Ò¿¿âýð îëîíëîãèéí äàðààõü òîìú¸îãîîð áîäñîí äóíäàæ íü åðºíõèé îëîíëîãèéí µ-äóíäæèéí
õàçàéëòã¿é öýãèéí ¿íýëãýý íü áîëíî:
_

x=

∑x

i

n

Ò¿¿âýð îëîíëîãèéí äàðààõü òîìú¸îãîîð áîäñîí äèñïåðñ íü åðºíõèé îëîíëîãèéí σ2-äèñïåðñèéí
õàçàéëòã¿é ¿íýëãýý íü áîëíî:
_

S2 =

∑ ( xi − x ) 2
n −1

Åðºíõèé îëîíëîãèéí äèñïåðñèéí ¿íýëãýýã s2-ààð òýìäýãëýäýã áàéíà. s-¿íýëãýýíèé
òóñëàìæòàéãààð õóâüñàöûí êîýôôèöèåíòèéã òîîöäîã:

K=

S
_

x

5

¯¿íä : x-ò¿¿âðèéí äóíäàæ.
Åð íü õóâüñàöûí êîýôôèöèåíò 0.33-ààñ èë¿¿ áàéâàë ò¿¿âýðëýëòèéã òºäèéëºí ñàéí
õèéñýí ãýæ ¿çäýãã¿é áà ò¿¿âðýýð ãàðãàæ àâñàí äóíäæèéã òîîöîîíä àøèãëàõ íü ó÷èð
äóòàãäàëòàé áàéäàã áàéíà.
Äýýð áèä µ-ãèéí öýãèéí ¿íýëãýýã àâ÷ ¿çñýí áîë îäîî èíòåðâàë ¿íýëãýýã àâ÷ ¿çüå
à) σ ìýäýãäýæ áàéãàà áîë åðºíõèé îëîíëîãèéí µ-äóíäàæ 95%-èéí ìàãàäëàëòàéãààð
(ººðººð õýëáýë 0.05 áóþó 5%-èéí à÷ õîëáîãäëûí ò¿âøèíòýéãýýð) äàðààõü èíòåðâàëä
îðøèíî:
_

x − 1.96

_
σ
σ
< µ < x + 1.96
n
n

¯¿íä 1.96 íü z-¿íýëãýý, σ/√n ãýäýã íü äóíäæèéí ñòàíäàðò àëäàà þì. Ýäãýýð õî¸ðûí
¿ðæâýð íü 1.96 ñòàíäàðò õàçàéëòûã ýðãýýä ìåòð, êã ãýõ ìýò õýìæèõ íýãæ ð¿¿
øèëæ¿¿ëæ áàéíà.
á) µ-äóíäàæ 99%-èéí ìàãàäëàëòàéãààð (ººðººð õýëáýë 0.01 áóþó 1%-èéí à÷ õîëáîãäëûí
ò¿âøèíòýéãýýð) äàðààõü èíòåðâàëä îðøèíî:
_

x − 2.58

_
σ
σ
< µ < x + 2.58
n
n

Õýðâýý σ íü ìýäýãäýõã¿ áàéãàà áîë ººðººð õýëáýë íýëýíõ¿é ñóäàëãàà ÿâóóëààã¿é
òîõèîëäîëä σ-èéí ¿íýëãýý áîëîõ s-èéã àøèãëàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä ò¿¿âðèéí äóíäàæ
äýýð äýýð íýìýõ õàñàõ çºð¿¿ã Descriptive Statistics-èéí Confidence Level for Meanîïöûã ñîíãîñíîîð õàðæ áîëíî.
ªìíº íü áèä

σ
n

σµ =

Zk =

Xk − µ
σ

ãýæ ¿çñýí. Ãýòýë áîäèò àìüäðàë äýýð íýëýíõ¿é ñóäàëãàà ë ÿâóóëààã¿é áîë σ íü
ìýäýãääýãã¿é ó÷èð ýäãýýðèéí ¿íýëãýýã òîîöîõ øààðäëàãàòàé áîëäîã:
σµ -èéí ¿íýëãýý íü :

Sµ =

S
N

Z-èéí ¿íýëãýý íü:

t=

x −µ

Ò¿¿âýðëýëòèéí õýìæýý 30 íýãæ äîòîð áàéõàä ÷ºëººíèé çýðãýýñ õàìààðàí ýíãèéí
ìóðóéãààñ àðàé ººð t-òàðõàëòûí ìóðóé ÿíç ÿíçààð ãàðäàã áàéíà. Õàðèí ò¿¿âýðëýëòèéí
õýìæýý 30 íýãæýýñ äàâàõàä t-òàðõàëòûí ìóðé ¿íäñýíäýý ýíãèéí ìóðóéòàé äàâõöäàã
ó÷èð t áèø z -¿íýëãýý á¿õèé ýíãèéí òàðõàëòûí õ¿ñíýãòèéã àøèãëàäàã áàéíà.
Îäîî çàðèì íýã æèøýý àâ÷ ¿çüå. Ýäèéí çàñãèéí äýýä ñóðãóóëèéí îþóòíóóä ñóðëàãûí
àìæèëòààñ õàìààðàí 2 äóãààð äàìæààíààñ ìýðãýæëýý ñîíãîäîã áèëýý. Òýãâýë ýíý îíû 1
ä¿ãýýð äàìæààíû á¿õ îþóòíóóäûí äóíäàæ ä¿í 78 áàëë, ñòàíäàðò õàçàéëò íü 20 áàëë
áàéñàí ãýâýë ñòàòèñòèê÷ áîëîõîîð øèéäñýí îþóòíóóä íèéò îþóòíóóäààñ ÿëãàðäàã
ãýäãèéã õàðóóëàõûã îðîëäú¸. Èíãýõèéí òóëä 0 –òààìàãëàëàà òîìú¸îëîõ øààðäëàãàòàé.
0-òààìàãëàë: öààøèä ñòàòèñòèê÷ ìýðãýæëýýð ñóðàëöàõ ñîíèðõîëòîé îþóòíóóäûí
äóíäàæ ä¿í 78 áàéíà.
6

Áèä òààìàãëàëàà 0.05 à÷ õîëáîãäëûí ò¿âøèíòýéãýýð øàëãàõààð áîëñîí ãýå. Èíãýýä
ñòàòèñòèêèéã ñîíèðõñîí 64 îþóòíûã ò¿¿âýðëýí àâñ ò¿¿âýð äóíäæèéã ãàðãàñàí áàéã.
Ò¿¿âýð äóíäàæ ÿìàð óòãàòàé áàéñàí íºõöºëä áèä 0-òààìàãëàëûã ¿ã¿éñãýæ ÷àäàõ âý
ãýäýãò àñóóäëûí ãîë áàéãàà þì. Õàâñðàëò 2-îîñ õàðàõàä äóíäæààñàà õàìãèéí èõ
õàçàéõ 5/100 àæèãëàëò íü äîð õàÿàä 1.96 ñòàíäàðò õàçàéëòààð õàçàéõ ¸ñòîé íü
õàðàãäàæ áàéíà. Äîð ¿ç¿¿ëñýí ò¿¿âýð äóíäæóóäûí òàðõàëòûí õóâüä 1.96 ñòàíäàðò
õàçàéëò íü 1.96*2.5=4.9 áàëë áàéõààð áàéíà.

2.5%

2.5%

ªºðºº õýëáýë áèäíèé ãàðãàæ àâñàí ò¿¿âýð äóíäæèéí óòãà 78-4.9=73.1-ýýñ áàãà áóþó
78+4.9=82.9-ººñ èõ áàéõ þì áîë 0-òààìàãëàë ¿ã¿éñãýãäýõýýð áàéíà.
Ñàÿíû æèøýýíä áèä 2 òàëûí øàëãóóðûã õýðýãëýæ ¿çëýý. ßìàð íýãýí 0-òààìàãëàëûã 0.05
à÷ õîëáîãäëûí ò¿âøèíãèéí ¿åä 2 òàëûí øàëãóóð õýðýãëýæ øàëãàõ ÿâöàä z-¿íýëãýý íü –
1.96-ààñ +1.96-èéí èíòåðâàëä îðøèæ áàéâàë 0-òààìàãëàë ¿ã¿éñãýãäýõã¿é, õàðèí –
1.96-ààñ áàãà áóþó +1.96-ààñ èõ òîõèîëäîëä 0-òààìàãëàë ¿ã¿éñãýãäýíý. ªºðººð
õýëáýë ò¿¿âýð óòãà õ¿ëýýãäýæ áóé óòãààñàà ÿëãààòàé áàéíà ë ãýäãèéã áàòëàõ ãýæ
îðîëäëîî. Òýãâýë îäîî ñòàòèñòèê÷ áîëîõîîð øèéäñýí îþóòíóóä áóñäààñàà èë¿¿ ñàéí
ñóðëàöäàã ãýäãèéã íîòëî¸.
Èíãýõèéí òóëä 1 òàëûí áóþó áàðóóí ãàð òàëûí øàëãóóðûã õýðýãëýõ õýðýãòýé.
Õàâñðàëò 2-îîñ õàðàõàä äóíäæààñàà õàìãèéí èõ èë¿¿ áàéõ 5/100 àæèãëàëò íü äîð
õàÿàä 1.64 ñòàíäàðò õàçàéëòààð õàçàéõ ¸ñòîé íü õàðàãäàæ áàéíà. Äîð ¿ç¿¿ëñýí
ò¿¿âýð äóíäæóóäûí òàðõàëòûí õóâüä 1.64 ñòàíäàðò õàçàéëò íü 1.64*2.5=4.1 áàëë
áàéõààð áàéíà.

5%
ªºðºº õýëáýë áèäíèé ãàðãàæ àâñàí ò¿¿âýð äóíäæèéí óòãà 78+4.1=82.1-ýýñ èõ áàéõàä
0-òààìàãëàë ¿ã¿éñãýãäýõýýð áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí õ¿ëýýãäýæ áóé óòãààñàà áàãà áàéíà
ãýäãèéã íîòëîõûã õ¿ñâýë ç¿¿í ãàð òàëûí øàëãóóðûã õýðýãëýäýã áàéíà.

5%
ÄÓÍÄÆÓÓÄÛÍ ßËÃÀÂÐÛÍ ÕÓÂÜÄ T-ØÀËÃÓÓÐÛà ÀØÈÃËÀÕ ÍÜ
Áèä öàëèíãèéí ñóäàëãààã õîò áîëîí õºäººä ÿâóóëæ áàéãàà ãýå. Òýãâýë äàðààõü 0òààìàëãëàëûã äýâø¿¿ëæ ò¿¿íèéãýý ¿ã¿éñãýõèéã îðîëäú¸.
0-òààìàãëàë: õîòûíõíû äóíäàæ öàëèí õºäººãèéíõòýé ÿëãààã¿é.
Àëèâàà òàðõàëòûã äóíäæààñ ãàäíà ñòàíäàðò õàçàéëò òîäîðõîéëäîã. Èéìýýñ 0òààìàãëàëûã ñòàíäàðò õàçàéëò íü èæèë ãýæ òîîöñîí òîõèîëäîëä øàëãàæ áîëîõîîñ ãàäíà
7

ÿëãààòàé ãýæ ¿çñýí òîõèîëäîëä ìºí øàëãàæ áîëíî. Ýõíèé òîõèîëäîëä t-Test: Two Sample
Assuming Equal Variances-õýðýãñëèéã àøèãëàäàã áîë 2 äàõü òîõèîëäîëä t-Test: Two
Sample Assuming Uneequal Variances-õýðýãñëèéã àøèãëàäàã áàéíà. Îäîî öàëèíãèéí
ñóäàëãààíûõàà õóâüä ýäãýýð õî¸ðûã òóðøèæ ¿çüå.

Îäîî ¿ð ä¿íã íü õàðóóëáàë:

Ñòàíäàðò õàçàéëòûã ÿàæ ÷ àâñàí áèä 0-òààìàãëàëûã ¿ã¿éñãýæ ÷àäàõààðã¿é áàéíà.
ªºðººð õýëáýë áèäíèé äóíäàæ öàëèíä áàéðøèë (õîò, õºäºº) íºëººëºõ ¸ñòîé ãýñýí àíõäàã÷
òààìàãëàë íîòëîãäîõã¿é áàéíà.
-Õîñ øàëãóóð: Íýã ë á¿ëýã áóþó íýã ë øèíæ òýìäýã 2 óäàà àøèãëàãäàæ (øàëãàãäàæ)
áàéãàà òîõèîëäîëä t-Test: Paired Two Sample for Means-õýðýãñëèéã àøèãëàíà. Æèøýý
íü áèä ýõíèé øàòàíä 20 õ¿¿õäýýñ ÄÎÕ-ûí òàëààð àñóóæ õ¿¿õýä á¿ðò òîäîðõîé ¿íýëãýý
ºãººä äàðàà íü òýäýíä ÄÎÕ-ûí òóõàé áàðèìòàò êèíî ¿ç¿¿ëñýí ãýå. Áàðèìòàò êèíî
¿ç¿¿ëñíýýð ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äèéí ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýãò ººð÷ëºëò îðñîí ýñýõèéã
øàëãàÿ. Áèäíèé äýâø¿¿ëæ áóé 0-òààìàëãëàë: óã áàðèìòàò êèíî õ¿¿õä¿¿äýä ÿìàð íýãýí
íºëºº ¿ç¿¿ëýýã¿é áóþó òýäíèé ìýäëýãèéí ò¿âøèíä ÿìàðâàà íýãýí ººð÷ëºëò îðñîíã¿é.

8

Îðóóëàõ õýñýã

¯ð ä¿íãèéí õ¿ñíýãò

Ýíäýýñ õàðàõàä à÷ õîëáîãäëûí ò¿âøèíã 0.05-ààð àâààä (0.01-ýýð àâñàí ÷ ìºí àäèë) 1
òàëààð øàëãàñàí ÷ òýð (÷óõàì ÿàæ ººð÷ëºãäñºí), 2 òàëààð øàëãàñàí ÷ òýð (åð íü ë
ººð÷ëºëò îðñîí) 0-òààìàãëàë ¿ã¿éñãýãäýõýýð áàéíà. ªºðººð õýëáýë óã áàðèìòàò êèíî
õ¿¿õä¿¿äèéí óõàìñàðò íºëººëñºí ãýæ ¿çýõýýñ ººð àðãàã¿é áîëæ áàéíà.
2-ÎÎÑ ÄÝÝØ Ò¯¯ÂÝÐ ÄÓÍÄÆÓÓÄÛà ÕÀÐÜÖÓÓËÀÕ ÍÜ
Äóíäæóóäûí ÿëãàâðûí õóâüä t-øàëãóóðûã àøèãëàõ íü ãýñýí á¿ëýãò áèä 2 äóíäæèéã
õîîðîíä õýðõýí õàðüöóóëàõûã àâ÷ ¿çñýí áèëýý. Òýãâýë 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø ò¿¿âýð
äóíäæóóäûã ÿàæ õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ âý? Æèøýý íü Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðèéã 4
á¿ñýä õóâààäàã. Ìàëûí àøèã øèìèéí ¿ç¿¿ëýëò 4 á¿ñýý𠺺𠺺ð áàéäàã ãýæ ÿðüäàã.
Òýãâýë ¿¿íèéã ÷óõàì ÿàæ áàòëàæ (íîòëîãäîõã¿é ÷ áàéæ áîëíî) áîëîõ âý? Ýíý òîõèîëäîëä
äèñïåðñèéí øèíæèëãýýã õýðýãëýäýã áàéíà. Äèñïåðñèéí øèíæèëãýý ñòàòèñòèêèéí îíîëûí
íýëýýí õ¿íä ñýäýâ íü áàéäàã áîëîõîîð áèä îíîëûí ¿íäýñëýëèéã íü îðõèí çºâõºí òåõíèê
àñóóäàë äýýð àíõààðëàà õàíäóóëúÿ. Äàðààõü 4 á¿ñ íóòãààð ÿìààíû àìüäûí æèíãèéí
ìýäýý áàéñàí ãýå.

¯ð ä¿íã ¿ç¿¿ëáýë :

¯ð ä¿íãýýñ õàðàõàä áèäíèé òîîöñîí F-øàëãóóð íü F crit-ýýñ èõ áàéãàà ó÷èð (P-value íü
à÷ õîëáîãäëûí ò¿âøèí 0.05-ààñ õàâüã¿é áàãà áàéíà) äóíäæóóäûí ÿëãàà íü ñàíàìñàðã¿é
áèø õàðèí á¿ñ íóòãèéí îíöëîãîîð òîäîðõîéëîãäîæ áàéíà ãýæ õýëýõ ¿íäýñòýé áîëæ áàéíà.
9

10

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful