You are on page 1of 136

Andrzej Rakowski

kręgosłu
pw
stresie
Jak pokonać ból i
jego przyczyny

GWP
GDAŃSKIE
WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNI-
Copyright © by Andrzej Rakowski & Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne, Gdańsk 1994

Wszystkie prawa zastrzeżone.


Książka ani jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden
inny sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego
przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa
Psychologicznego.

Wydanie trzecie
(dodruk)

Redakcja: Aleksandra Mucek, Elżbieta Babińska


Opracowanie graficzne: Jarosław Czarnecki

ISBN 83-85416-40-4

Druk: „Stella Maris"

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne


81-753 Sopot, ul. Bema 41 la, teljfax (058) 551 61 04
e-mail: gwp@gwp.gda.pl, http:/ / www.gwp.gda.pl
2.2. Przeciwwskazania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Wiek chorego a terapia ręczna i autoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
,'ł. Zaburzenia czynności ruchowych kręgosłupa i miednicy
oraz wynikające z nich dolegliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
SPIS TREŚCI 3.1. Zespoły przeciążeniowe kręgosłupa i miednicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - ;
3.1.1. Przeciążenia w obrębie miednicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.1.1.1. Podrażnienia więzadeł miednicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.1.1.2. Podrażnienie mięśni miednicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
PRZEDMOWA 3.1.1.3. Zaburzenia ruchomości stawu biodrowego. Zmiany
.................................................... zwyrodnieniowo-zniekształcające stawów biodrowych
01)AUTORA (coxarthrosis) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
...................................................... 3.1.1.4. Zapobieganie zaburzeniom czynnościowym
CZĘŚĆ PIERWSZA. jako profilaktyka zwyrodnienia stawów biodrowych ...,, l
ZESPOŁY ZABURZEŃ CZYNNOŚCIOWYCH NARZĄDÓW RUCHU 3.1.2. Zniekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa . . . . . . . . . . . . . l
...... 3.1.2.1. Zespół hiperlordozy lędźwiowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . l
1. Zaburzenia czynności ruchowych stawów kręgosłupa 3.1.2.2. Zespół hiperlordozy szyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . <
oraz stawów kończyn
..............................................
1.1. Zaburzenia czynności ruchowych stawów, równowaga statyczna
stawów i mięśni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1.1. Zaburzenia czynności ruchowych stawów
....................
1.1.2. Równowaga statyczna stawów i mięśni. Blokada stawu
.........
1.2. Podrażnienie tkanki łącznej i mięśniowej, okostnej oraz skóry
i tkanki podskórnej
............................................
1.2.1. Podrażnienia tkanki łącznej okołostawowej
...................
1.2.2. Podrażnienie mięśni
.....................................
1.2.2.1. Ból
............................................
1.2.2.2. Podwyższony tonus mięśniowy
......................
1.2.2.3. Przeciążenia statyczne mięśni
......................
1.2.2.4. Skutki przeciążenia statycznego mięśni
..............
1.2.3. Podrażnienie okostnej
....................................
1.2.4. Podrażnienie skóry i tkanki podskórnej
......................
2. Wskazania i przeciwwskazania w terapii manualnej
oraz autoterapii dolegliwości odkręgosłupowych
........................
2.1. Wskazania. Zwyrodnienie stawów. Dyskopatia
.....................
3.1.2.3. Dyslordoza lędźwiowa 5. l A. Zespól korzeniowy m-c/.ywiHt y (lumhago,
- spłaszczenie kręgosłupa lędźwiowego . . . . . . . . . . . . . . . 69 zapalenie wielonerwowr, rwa kuLszowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.1.3. Nadruchomość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 5.1.5. Dyskopatia (wypadnięcie ja.dra miażdżystego) . . . . . . . . . . . . .
3.2. Objawy kliniczne zespołów korzeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 5.1.6. Nadmierny zakres ruchu w próbie Laseque'a . . . . . . . . . . . . . .
3.2.1. Małe uszkodzenie międzykręgowe (wg Maigne'a) . . . . . . . 75 .2. Odzyskiwanie równowagi statycznej
3.2.1.1. Zaburzenia koordynacji jednostki ruchowej kręgosłupa .. 76 - zasady postępowania docelowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.2.1.2. Przyczyny małego uszkodzenia międzykręgowego . . . . . . 77 5.2.1. Poizometryczna relaksacja mięśni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.2.1.3. Dolegliwości spowodowane małymi uszkodzeniami 5.2.2. Trening siłowy wzmacniający mięśnie osłabione . . . . . . . . . . . .
międzykręgowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 .3. Poizometryczna relaksacja więzadeł i mięśni
3.2.1.4. Blokada śróddyskowa jądra galaretowatego . . . . . . . . . . . 82 oraz mobilizacje stawów w zespołach przeciążeniowych miednicy . . . .
3.2.2. Wypadnięcie j ądra galaretowatego dysku międzykręgowego 5.3.1. Autoterapia podrażnienia więzadeł krzyżowo-biodrowych
Dyskopatia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 5.3.2. Autoterapia podrażnienia więzadła krzyżowo-guzowego . . . . .
3.2.2.1. Dolegliwości towarzyszące wypadnięciu jądra 5.3.3. Autoterapia podrażnienia więzadła biodrowo-lędźwiowego . . .
galaretowatego na poziomie L4/Ls i Ls/Si . . . . . . . . . . . . . 85 5.3.4. Autoterapia podrażnienia więzadeł międzykolcowych
3.2.2.2. Rokowania w terapii ręcznej dyskopatii . . . . . . . . . . . . . . . 86 oraz nadkolcowych rejonu lędźwiowo-krzyżowego . . . . . . . . . . .
3.2.2.3. Leczenie dyskopatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 5.3.5. Poizometryczna relaksacja mięśnia gruszkowatego . . . . . . . . .
3.3. Zespoły psychogenne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.3.6. Poizometryczna relaksacja mięśnia pośladkowego średniego . .
3.3.1. Skutek psychogenny w narządach ruchu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 5.3.7. Autoterapia bólów stawu biodrowego
3.3.1.1. Zaburzenia napięcia mięśniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 oraz ograniczeń ruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.3.1.2. Wady postawy ciała jako skutek psychogenny . . . . . . . . . 89 5.3.7.1. Zwalczanie bólu stawów biodrowych . . . . . . . . . . . . . .
3.3.1.3. Zaburzenia koordynacji czynności oddechowych 5.3.7.2. Rotacja wewnętrzna bioder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
jako skutek psychogenny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 5.3.7.3. Przeprost oraz prostowanie biodra. Zginanie . . . . . . . .
3.3.2. Dlaczego zespoły psychogenne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 5.3.7.4. Odwodzenie w stawie biodrowym. Przywodzenie , , . .
3.3.3. Człowiek jako jedność psychofizyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 5.3.7.5. Siady i inne pozycje rozciągające . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.3.4. Terapia skutków psychogennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 5.3.8. Mobilizacje pośrednie w bólach kości ogonowej . . . . . . . . , . , , ,
3.3.4.1. Motywacje do podjęcia terapii lub autoterapii . . . . . . . . . . 97 A. Zniekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa.
3.3.4.2. Umowa terapeutyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Badanie, autobadanie, autoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
\\A. Skutki przeciążenia statycznego w narządach ruchu . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 5.4.1. Poizometryczna relaksacja mięśni nadmiernie przykurczonych w
CZĘŚĆ DRUGA. BADANIE, AUTOBADANIE, DIAGNOZA, AUTODIAGNOZA, zespołach hiperlordozy i dyslordozy lędźwiowej . . . . . . . . . . .
AUTOTERAPIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 5.4.1.1. Poizometryczna relaksacja prostowników bioder i
4. Zespoły korzeniowe - badanie, diagnoza, autoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 zginaczy kolan wraz ze zginaczami podeszwowymi stopy. Pseudo-
4.1. Ruchomość kręgosłupa - badanie. Mobilizacje czynne . . . . . . . . . . . . . . . 104 Laseque . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.1.1. Graficzny obraz ruchomości kręgosłupa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 5.4.1.2. Test Mennella. Poizometryczna relaksacja
4.1.2. Badanie ruchomości kręgosłupa szyjnego i lędźwiowego . . . . . . . . 106 zginaczy bioder oraz prostowników kolan . . . . . . . . . .
4.1.3. Zasada bezbolesności i ruchu przeciwnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 5.4.1.3. Poizometryczna relaksacja mięśni prostowników
4.2. Mobilizacje czynne kręgosłupa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 odcinka lędźwiowego kręgosłupa . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.2.1. Seans zabiegowy mobilizacji czynnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 5.4.2. Trening wzmacniający mięśnie osłabione
4.2.2. Zasady mobilizacji czynnych kręgosłupa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 w hiperlordozie lędźwiowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.2.2.1. Zasada łączenia kierunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 5.4.3. Trening wzmacniający mięśnie osłabione
4.2.2.2. Zasada progresywności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 dyslordozą lędźwiową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.2.2.3. Zasada symetryczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ' . . . . . . 117 5.4.4. Poizometryczna relaksacja mięśni nadmiernie przykurczonych w
5. Zespoły przeciążeniowe -badanie, diagnoza, autoterapia . . . . . . . . . . . . . . . . 121 hiperlordozie szyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.1. Próba Laseque'a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.4.4.1. Poizometryczna relaksacja mięśni karku . . . . . . . . . . .
5.1.1. Norma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.4.4.2. Poizometryczna relaksacja mięśni prostowników
5.1.2. Pseudo-Laseąue: przykurcz prostowników biodra głowy i karku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
lub/oraz zginaczy kolana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.4.4.3. Poizometryczna relaksacja mięśni
5.1.3. Zespół korzeniowy rzekomy rejonu piersiowo-lędźwiowego, piersiowych większych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
lędźwiowego oraz lędźwiowo-krzyżowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 5.4.5. Trening wzmacniający mięśniu osłabiono w hiperlordozie szyjnej
5.4.6. Zwiększanie ruchomości odcinka piersiowego kręgosłupa
przy „okrągłych" plecach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 PRZEDMOWA
6. Postępowanie w stanach ostrych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
6.1. Postępowanie w stanach ostrych lumbago i dyskopatiach . . . . . . . . . . . . 183
6.1.1. Badanie, autobadanie, diagnoza w dyskopatiach i lumbago . . . . . 185
6.1.2. Łóżko i pozycje niebolesne - terapia ułożeniowa . . . . . . . . . . . . . . 185 „O ile Bóg przebacza zawsze, a człowiek przebacza czasem -
6.1.3. Mobilizacje czynne kręgosłupa lędźwiowego natura nie przebacza nigdy. Gdy ktoś sprzeciwia się natur ona
w lumbago oraz dyskopatii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 go karci, mści się, odpowiada ciosem".
6.2. Postępowanie w stanach ostrych bólów lędźwiowo-krzyżowych, miednicy i
kończyn dolnych charakterystycznych dla zespołów przeciążeniowych Współczesna cywilizacja ustawicznie przeciwstawia się naturze, czego
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 skutki, w postaci różnych dolegliwości i chorób, stają się problemem
6.3. Postępowanie w ostrych bólach grzbietu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 społecznym, jakby nieuniknioną za to karą. Takim problemem społecznym
6.3.1. Mobilizacj a czynna odcinka piersiowego kręgosłupa wieku XX dolegliwości narządów ruchu, a szczególnie bóle odkręgosłupowe.
w skłonie w przód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
6.3.2. Mobilizacja czynna odcinka piersiowego kręgosłupa
Według danych angielskich badaczy 80% społeczeństwa cierpi na bóle krzyża.
w skłonie w tył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Dlatego zapewne obserwujemy tendencje powrotu do natury przez
6.3.3. Mobilizacja środkowego odcinka piersiowego kręgosłupa stosowanie maksymalnie naturalnych sposobów leczenia, wywodzących się
w rotacji w prawo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 z medycyny ludowej, jak znane powszechnie kręgarstwo.
6.4. Postępowanie w stanach ostrych rejonu szyjno-barkowego . . . . . . . . . . . 200 Takie też korzenie ma medycyna manualna, przedstawiona w książce
6.4.1. Ćwiczenia izometryczne z oporem przy całkowitej bólowej Kręgosłup w stresie. Poradnik dla terapeuty i pacjenta.
blokadzie ruchomości szyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Andrzej Rakowski mówi tu o terapii i rehabilitacji odwracalnych
6.4.2. Zasada „odchodzenia od bólu" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 zaburzeń funkcji narządu ruchu. Opisywana metoda, którą można by nazwać
6.4.3. Zasada „dochodzenia do bólu" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
7. Mobilizacje uciskowe punktów maksymalnie bolesnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 rehablitacją ręczną, oparta na znajomości anatomii i fizjologii człowieka,
8. Reakcje pozabiegowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 opracowana i zbadana przez współczesnych lekarzy zajmujących się me
8.1. Reakcje po zabiegach ręcznych na stawach kręgosłupa i miednicy . . . . . 211 dycyną manualną, wsparta wielowiekowym doświadczeniem, stała się
8.2. Reakcje pozabiegowe po igłoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 bezpiecznym i skutecznym sposobem zwalczania dolegliwości
8.3. Reakcje pozabiegowe po autoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 odkręgosłupowych.
9. Pozorna i rzeczywista nierówność długości kończyn dolnych Jest niezastąpiona tam, gdzie medycyna konwencjonalna nie znajduje
oraz jej znaczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 zastosowania lub leczy objawowo, a także gdy choroba organiczna zostanie
9.1. Autobadanie stanu czynnościowego miednicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 opanowana. Autor w sposób oryginalny opracował terapię zaburzeń rucho
9.2. Korygowanie rzeczywistej różnicy długości kończyn dolnych . . . . . . . . . . 216
10. Profilaktyka bólów i dolegliwości odkręgosłupowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 mości kręgosłupa i ich skutków. Książkę zaadresował do pacjenta i
10.1. Utajone zaburzenia czynności narządów ruchu u dzieci . . . . . . . . . . . . . 219 terapeuty, przy czym terapeutą może być domownik, rehabilitant, lekarz -
10.2. Zespół siedmiu objawów wczesnodziecięcych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 słwem każdy proporcjonalnie do swych możliwości.
10.3. Zapobieganie dolegliwościom odkręgosłupowym Kręgosłup w stresie to nie tylko informator, opis technik rehabilitacji, ale
podczas odpoczynku i przy pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 ujęcie problemu w szerszym aspekcie. Przedstawia mianowicie
10.3.1. Utrzymywanie prawidłowych postaw ciała charakterystykę najczęstszych zespołów bólowych oraz podejmuje próbę
podczas odpoczynku i przy pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 wyjaśnienia mechanizmów tych zaburzeń opierając się na zasadach
10.3.2. Ćwiczenia ochraniające według Jamesa Mathe'a . . . . . . . . . . . . 227
biomechaniki. Zwraca między innymi uwagę na psychiczne źródła objawów
10.3.3. Ćwiczenia niewskazane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
10.4. Tryb życia. Bezruch. Otyłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 somatycznych, a przede wszystkim na rolę stresu w kształtowaniu tych
10.5. Chorzy „internistyczni", „chirurgiczni". Sportowcy wyczynowi . . . . . . . .231 objawów, co stanowi rzadkość w tego typu literaturze. Uczy profilaktyki i
BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 autoterapii, podkreśla znaczenie czynnego udziału pacjenta w procesie
rehabilitacji, wpaja umiejętności poznania własnego ciała i jego możliwości
fizycznych.
Dziedzina, którą zajmuje się Andrzej Rakowski, szeroko interesująca
zarówno laików, jak i specjalistów różnych gałęzi medycyny i rehabilitacji,
niewiele ma opracowań w rodzimej bibliografii. Stąd moja nadzieja, że książka OD AUTORA
ta choć w pewnym stopniu wypełni tę lukę.

Romualda Kaczmarek, lekarz chorób wewnętrznych

Wszystkie dolegliwości, których przyczyna leży w zaburzeniach


czynnościowych narządów ruchu, w tym przede wszystkim kręgosłupa, są
dolegliwościami typu odwracalnego. Oznacza to, że można je w y l e c z y ć !
Zakres oraz wszechstronność tych dolegliwości są obfite i różnorodne.
Oprócz bólów kończyn, tułowia i głowy mogą to być: cierpnięcia, mrowienia,
zaburzenia czucia skórnego i głębokiego; mdłości, wymioty, zawroty głowy,
zasłabnięcia, zaburzenia wzroku, słuchu; dolegliwości typu migrenowego,
dolegliwości przypominające choroby narządów wewnętrznych, mimo że w
obiektywnych badaniach lekarskich nie stwierdza się przyczyn organicznych
choroby (bóle nerkowe, wątrobowe, sercowe, żołądkowe, wzdęcia, parcia,
rozwolnienia, bóle brzucha, podbrzusza itp).
Wiele chorób ma te same przyczyny. Właściwie z niewielkim
ryzykiem można by postawić hipotezę:
We wszystkich chorobach, gdy w obiektywnych badaniach
lekarskich nie znajduje się ich organicznej przyczyny, należy
przyjąć, że źródłem tych dolegliwości są dysfunkcjo narządów ruchu,
w tym przede wszystkim kręgosłupa.
Zaburzenia ruchomości albo inaczej dysfunkcje stawów, także
skomplikowanych i licznych stawów kręgosłupa, określano bardzo różnie. W
historii kręgarstwa, chiropraktyki, osteopatii nazywano je: zwichami
kręgowymi, przestawieniem kręgów, przesunięciem kręgów, wypadaniem
kręgów, wypadaniem dysków itp. Dziś w medycynie manualnej zaniechano
podobnego nazewnictwa. Było ono nieadekwatne do treści, które określało.
Miało tendencje do upraszczania i wypaczania tak skomplikowanego i nie do
końca jeszcze poznanego zjawiska, jakim jest dysfunkcja stawowa.
Stworzyło ono warunki do często błędnego myślenia o zaburzeniach
ruchomości i co gorsza - do błędnego postępowania leczniczego. Do dziś
zresztą funkcjonują skutki takiego myślenia, które można scharakteryzować
następująco: jeżeli boli kręgosłup, poszukuje się nastawiacza-kręgarza, który
nastawi kręgosłup, i po kłopocie. Lub poszukuje się lekarza, który
zaordynuje tabletki Myślenie to wzmocniło jeszcze bierność chorego wobec
własnej choroby. Praktyka uczy, że kłopot i cierpienie trwają dalej. Chorzy
leczą się w ten sposób
całymi latami nie mając większych szans na wyleczenie. Wprost przeciwnie, z wstała ta książka ora/ ponad dwugodzinny profesjonalny film pt. Życie
czasem choroba pogłębia się, dolegliwości rosną, zaburzenia czynnościowe bez bólu. Książka i film stanowią efektywnie uzupełniającą się całość.
przekształcają się w rzeczywiste choroby o podłożu organicznym. Przykładem Zawarty w książce materiał podzielony został na dwie części. W
może być proces zwyrodnieniowo-zniekształcający stawów biodrowych. Na części pierwszej opisano najczęściej spotykane zespoły zaburzeń
początku zaburzenia czynnościowe, po latach zmiany strukturalne, kalectwo czynnościowych narządów ruchu z próbą wyjaśnienia mechanizmów ich
lub operacja. A do tego czasu lata bólu, ograniczenia, niesprawność. powstawania. Znajduje się tam także krótka charakterystyka dolegliwości
Na zaburzenie czynności ruchowych stawów kręgosłupa i kończyn swoistych dla omawianego zespołu zaburzeń (rozdz. l i 3). Rozdziały te
składa się zazwyczaj wiele przyczyn. Ażeby przywrócić normalną funkcję opracowane zostały na teoretycznych podstawach medycyny manualnej oraz
pojedynczemu stawowi lub zespołowi stawów, niezbędne jest przywrócenie, w dużej części na bazie własnych doświadczeń terapeutycznych. Prezentują
lub choćby poprawienie, tzw. równowagi statycznej miejscowej (stawowej) więc inne od akademickiego stanowisko w kwestii badania, diagnozy oraz
oraz ogólnej (mięśniowej). leczenia tzw. dolegliwości odkręgosłupowych. Terapeuci, a więc lekarze lub
Zaburzeniami i dysfunkcjami stawowymi zajmuje się medycyna ma- rehabilitanci, powinni zaznajomić się z tym materiałem, jeśli chcą wnieść coś
nualna, nierównowagą statyczną mięśniową zaś m u s i się zająć sam cier- nowego do swojej pracy.
piący i w tym zakresie przejawić minimum aktywności własnej. Inaczej nie Rozdziały te napisane zostały jednak także z myślą o pacjencie oraz
ma szans na pełne wyleczenie. o tzw. osobie pomagającej, czyli o chorym i kimś z jego najbliższego
Dzisiejsze doskonałe techniki uruchamiające, którymi dysponuje me- otoczenia. Są, to osoby najżywotniej zainteresowane chorobą oraz jej
dycyna manualna - delikatne, niebolesne, bezpieczne, niezwykle efektywne i leczeniem. Dobrze byłoby, gdyby one również spróbowały wynieść jakąś
efektowne - przynoszą zazwyczaj szybko zdecydowaną ulgę w cierpieniu korzyść z tej lektury .Jednakże chory (i jego otoczenie), który nie ma ani
wielu pacjentom. Przynoszą też wiele sławy tym, którzy je z powodzeniem czasu, ani kwalifikacji, ani ochoty na zgłębianie zawartych tam
stosują. Oddziałują jednak wyłącznie miejscowo nie mając większego wpływu wiadomości, może tę część książki tylko przeczytać, nie siląc się na
na przywrócenie równowagi statycznej ogólnej - mięśniowej. I choć zrozumienie i zapamiętanie całego materiału . Choć z pewnością znajdzie
wyraźnie poprawiają stan chorego na krótszy lub dłuższy okres, to jednak tam takie informacje, które żywo przypór ni u jego sytuację zdrowotną.
dolegliwości zawsze wracają. Ten fakt dostarcza mocnego argumentu prze- Chorzy cierpiący na cały zespół objawów i dolegliwości
ciwnikom medycyny manualnej. związanych ze zwyrodnieniem stawów biodrowych powinni przyswoić
sobie wszystko co zostało napisane o stawie biodrowym w obydwu
Równowagę statyczną ogólną może poprawić lub nawet na częściach książki. W filmie poświęcono temu problemowi sekwencję -
powrót osiągnąć wyłącznie sam chory przez o s o b i s t e zwaną dalej umownie pokazem - numer 9 (numer każdego pokazu
zaangażowanie się w proces leczniczy. znajduje się w praw górnym rogu ekranu).
Połączenie terapii stawowej z terapią mięśniową jest leczeniem opty- W części drugiej omówiono sposoby praktycznego postępowania auto
malnym, nie zawsze jednak możliwym z tego choćby powodu, że nie ma terapeutycznego .w dolegliwościach odkręgosłupowych zarówno w
dostatecznej liczby terapeutów manualnych. Nie każdy chory może więc stanach ostrych, jak i przewlekłych. Omówiono także zasady zapobiegania
skorzystać z ich pomocy. Na szczęście nie zawsze jest to konieczne. Pośre- tym dolegliwościom.
dnio, a więc poprzez terapię mięśniową, choć trwa to dłużej, można zdecydo- Początek postępowania autoterapeutycznego uzależniamy od stanu
wanie zmniejszyć zaburzenia ruchomości stawowej. Droga odwrotna jest ruchomości naszego kręgosłupa. Badania ruchomości kręgosłupa w
natomiast prawie niemożliwa. Odzyskiwanie równowagi statycznej miejscowej stanach chronicznych, o niewielkim nasileniu bólu, opisano w rozdz. 4.1.2; dla
za pośrednictwem mięśni jest leczeniem kompleksowym, pracą od podstaw stanów o ostrym przebiegu dolegliwości - w rozdz. 6.1.1.
dającą gwarancję wyleczenia, co oznacza postawienie skutecznej zapory W autoterapii bólów i innych dolegliwości odkręgosłupowych stosuje
nawrotom choroby. my kolejne etapy leczenia. W pierwszym etapie należy uwolnić
Leczenie dolegliwości odkręgosłupowych jest trudne. Wysiłek ten bywa wszystkie ruchy kręgosłupa od bólu. Najlepszą z technik
jednak sowicie wynagradzany, gdy trwające czasami przez dziesięciolecia autoterapeutycznych w tej fazie są tzw. mobilizacje czynne kręgosłupa,
dolegliwości zaczynają maleć i ustępują całkowicie. Najważniejsze w tym opisane w rozdz. 4. Praktyc zastosowanie autoterapii w stanach ostrych
procesie jest to, że znika poczucie bezradności, niemocy i lęku przed przy- dolegliwości bólowych zilustrowano na filmie w pokazach 1-6.
szłością. Aby móc tego dokonać, trzeba wiedzieć, co robić, W tym celu po- Drugim etapem walki z bólem i innymi dolegliwościami jest praca
nad poprawieniem elastyczności mięśni. Tutaj niezastąpiona okazuje się
poizo-
metryczna relaksacja mięśni opisana w rozdz. 5.2.1. Na filmie problemy z 5.1.3. Jest bardzo prawdopodobne, że przyniesie ona wyraźną zmianę na
tym związane przedstawiono w części trzeciej w pokazach K) 32. Należy korzyść.
zaznaczyć, że przy wielu dolegliwościach kręgosłup pozostaje wolny od bólu. W rozdziale 6.3 opisano postępowanie w stanach ostrych dolegliwości
Chory może wykonywać dowolne ruchy tułowiem, dowolne ruchy szyją i bólowych w rejonie międzyłopatkowym (pokaz 4 i 5 na filmie). Wiele
głową, pozostawać w dowolnych pozycjach i nie odczuwa żadnego związku trudnych do leczenia stanów ostrych dolegliwości bólowych występuje w
tych ruchów lub pozycji ze swoimi dolegliwościami. W takim przypadku od rejonie szyjno-barkowym. Z zaburzeń czynnościowych tego obszaru
razu rozpoczynamy autoterapię od etapu drugiego - od poizometrycznej powstają dolegliwości kończyn górnych, głowy, a także tułowia. Zasady
relaksacji mięśni. Temu etapowi autoterapii poświęcony jest cały rozdz. 5. samodzielnego wychodzenia ze stanów ostrych dolegliwości tego rejonu
Trzeci etap postępowania autoterapeutycznego to odzyskiwanie omawia rozdz. 6.4 oraz pokaz 6 na filmie.
równowagi statycznej ogólnej, któremu poświęcony jest rozdz. 5.2. Osiąg- Zaburzenia czynnościowe stawu biodrowego mogą być przyczyny
nięcie pełnej równowagi statycznej nastąpi wówczas, gdy uzyskamy tzw. wszystkich dolegliwości ciała pochodzenia czynnościowego. Mogą
normę w zakresach ruchomości omawianych we wszystkich ćwiczeniach z powodować dolegliwości stopy , podudzia, kolana, uda, biodra, krzyża,
zastosowaniem poizometrycznej relaksacji mięśni (rozdz. 5.3. i 5.4). To lędźwi, a nawet dolegliwości migrenowe i inne. Zatem zawsze należy
połowa sukcesu. Druga część walki o równowagę statyczną to trening zbadać ten największy staw ciała o ewentualnie usprawnić jego funkcję.
wzmacniający (siłowy) mięśni osłabionych w poszczególnych typach nie- Zagadnieniu temu poświecone są rozdz. 3.1.1.3, 3. l . l .4; 5.3.7, a także pokaz
równowagi statycznej, opisany w rozdz.: 5.2.2; 5.4.2; 5.4.3; 5.4.5, a na 9.
filmie dotyczy tego pokaz 32. Zaprzestanie autoterapii na poziomie zwal- Niezaprzeczalnie destrukcyjny wpływ w dolegliwościach
czenia dolegliwości nie daje gwarancji, że nie będzie nawrotów. odkręgosłupowych ma stres psychiczny. W sposób bezwzględny
Wyłącznie odzyskanie, a następnie utrzymywanie pełnej równo- wykorzystuje on istniejące w ciele miejsca o zmniejszonej odporności na
wagi statycznej zapewnia wyleczenie i zachowanie zdrowia. przeciążenie. Poprzez te miejsca lokuje w narządach ruchu wywołując
przeróżne dolegliwości. Problemowi skutków psychogennych poświęcony
Innym rodzajem nierównowagi statycznej jest tzw. skręcenie lub skoś- został rozdz. 3.3. Równocześnie z podjęciem leczenia dolegliwości
ność miednicy. Składają się na to zablokowania w stawach krzyżowo-biodro- odkręgosłupowych powinniśmy natychmiast zaniechać powtarzania
wych, a jednym ze skutków i objawów tych zaburzeń jest pozorna nierówność błędów, które stały się jedną z głównych przyczyn ich pojawienia się, jak
w długości kończyn dolnych. Powstaje cały zespół dysfunkcji, bardzo ważny niefizjologiczne postawy ciała podczas pracy czy odpoczynku, niedobory
w patologii dolegliwości odkręgosłupowych, opisany w rozdz. 9. ruchu - siedząco-leżący tryb życiaitp. Profilaktykę omówiono w rozdz. 10.
Osobnej uwagi wymaga leczenie stanów ostrych dolegliwości bólowych i
innych. Celem postępowania leczniczego w tych stanach jest wyjście z Film Życie bez bólu składa się z trzech części. Część I poświecona jest
kryzysu. Jest to jedyny moment, gdy można uznać za fizjologicznie uzasa- aototerapii stanów ostrych dolegliwości bólowych kręgosłupa, tułowia i
dnione stosowanie farmakoterapii. Uważam jednak, że i w takich przypadkach kończyn (pokazy l-6). W części II omówiono i pokazano autoterapię tzw.
podstawową rolę powinno odgrywać specyficzne postępowanie auto- dolegliwości migrenowo-wegetatywnych. Jak ważny i trudny do leczenia
terapeutyczne, któremu poświęcony jest cały rozdz. 6 oraz część I filmu. jest to problem, najlepiej wiedzą sami chorzy, a także neurolodzy,
Jeśli bóle umiejscowione są w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, miednicy interniści, psychiatrzy, laryngolodzy itd. (pokazy 7-9). Część III ilustruje
i kończynach dolnych, a niektóre ruchy lub pozycje tułowia powodują dolegliwości, które pojawiają się z powodu przeciążenia statycznego
promieniowanie bólu w dół i zwiększają go, wówczas postępowanie auto- mięśni i innych tkanek okołostawowych. Dolegliwości te można wyleczyć
terapeutyczne powinno przebiegać według wskazań zawartych w rozdz. 6.1. wyłącznie poprzez autoterapię. I o tym szczegółowo mówią pokazy 10-32.
Warto przy tym zaznajomić się z zasadami mobilizacji czynnych kręgosłupa Informacje o dystrybucji filmu umieszczono na końcu książki.
opisanymi w rozdz. 4, szczególnie 4.1.4. Film wyjaśnia to w pokazach 1-3.
Możliwe, że w stanach ostrych dolegliwości bólowych w odcinku
lędźwiowym kręgosłupa wszystkie ruchy tułowia będą bezbolesne. Postępo-
wanie autoterapeutyczne wygląda wówczas nieco inaczej. Opisano je w
rozdz. 6.2. Jednocześnie można pokusić się o próbę zastosowania poizome-
trycznej relaksacji mięśni z pracą na zanikanie bólu, jak opisano to w rozdz.
CZĘŚĆ PIERWSZA

Zespoły zaburzeń
czynnościowych
narządów ruchu
Rozdział 1

Zaburzenia czynności ruchowych


stawów kręgosłupa oraz
stawów kończyn

1.1. Zaburzenia czynności ruchowych stawów,


równowaga statyczna stawów i mięśni
Medycyna ręczna może leczyć jedynie zaburzenia czynności ruchowych
stawów ciała typu o d w r a c a l n e g o . Mają one pośredni lub bezpośredni
związek z wszystkimi naturalnymi czynnościami organizmu, a także z jego
chorobami i niedomaganiami, w których nie stwierdza się przyczyn organi
cznych choroby. Można zatem z bardzo dużym przybliżeniem powiodzieć, że
blokady poszczególnych stawów, np. kręgosłupa, są swoiste dla wielu czyn
nościowych chorób naszego organizmu. I odwrotnie, zaburzenia czynności
ruchowych stawów powodują wiele, niekiedy bardzo poważnych oraz trud
nych w leczeniu, dolegliwości i chorób.

1.1.1. Zaburzenia czynności ruchowych stawów


Każdy zdrowy staw ma dwie możliwości ruchu: fizjologiczną oraz parafii
logiczną. Ruchomość fizjologiczna to możliwość wykonywania przez każdego
zdrowego człowieka bez zakłóceń w sposób dowolny i samodzielnie np.
czynnego zginania i prostowania palców rąk, łokcia, kolana, zginania,
prostował oraz skrętów tułowia, głowy itp. Ruchomość parafizjologiczna polega
na możliwości wykonania w stawie ruchu biernego (np. przy pomocy drugiego
człowieka) w kierunkach niefizjologicznych. Do ruchów takich należą:
przesuwanie kości tworzących staw boczno-boczne (rys.l), przednio-tylne,
rotacje, rozciagania, sprężynowanie w zginaniu bocznym itp. Na przykład w
stawach międzypaliczkowych rąk, kolanowych, w stawach kręgosłupa i
innych. Ruchy nazwane „grą ślizgu stawowego", nie są możliwe do
wykonania w sposób czynny, za pomocą własnych mięśni. Ograniczenie lub
zanik gry ślizgu stawowego prowadzi do najróżnorodniejszych i często
zaskakujących konsekwencji.
Gra stawowa jest niezbędna dla każdego zdrowego stawu. Zaburzenie Mechanizm blokady stawowej nie został jak dotąd wyczerpująco
czynności ruchowej stawu polega więc przede wszystkim na ograniczeniu lub wyjaśniony. Z pewnością dotyczy ona zarówno samego stawu jako
zamknięciu gry ślizgu stawowego, czyli na blokadzie stawu. Ograniczenie gry jednostki czynnościowo-strukturalnej, jak i tkanek okołostawowych, w
ślizgu stawowego jest zawsze pierwotne w stosunku do zaburzenia ruchu równej min mięśni co tkanki łącznej. Skutki takiej blokady następują w
fizjologicznego. Ograniczenie (bolesne lub niebolesne) ruchomości fi- procesie rozwojowym zaburzenia najczęściej w określonej kolejności.
zjologicznej w stawie pojawia się zawsze po uprzednim zaburzeniu gry ślizgu Najpierw następuje ograniczenie lub nawet zniesienie gry ślizgu
stawowego. Leczenie stawu, zablokowanego w sposób odwracalny, polega stawowego. Można to stwierdzić tylko odpowiednim badaniem
przeto głównie na przywróceniu normalnej gry ślizgu stawowego. manualnym. W okresie tym najczęściej nie występują wyraźne
dolegliwości.
Przy trwającym zaburzeniu występuje przeciążeniowe podrażnienie
tkanki łącznej, a potem także mięśniowej (1.2). Pojawiają się bóle lub/oraz
inne dolegliwości, czasem nagle przyjmując formy stanów ostrych.
Podrażnienie przeciążeniowe może wywołać na poziomie kręgosłupa
podrażnienie korzeniowe z jego wszelkimi konsekwencjami (lumbago, do
rsalgia, ischias, dyskopatia).
Długotrwałe zaburzenia czynnościowe mogą wywołać szereg zmian,
k tó re można już zakwalifikować do chorób organiczno-strukturalnych.
Efektem bezspornym są tutaj np. zwyrodnienia stawów typu przeciążeni
x owego w narządach ruchu, a w narządach wewnętrznych np. choroba
wrzodowa żołądka, dwunastnicy, jelita grubego, zapalenie woreczka
kierunek wykonania ruchu
żółciowego, zaburzenia w wydalaniu moczu i kału oraz wiele innych.
kierunek przeciwległego nacisku fiksacyjnego Ogólnie zatem można stwierdzić, że:
fiksacja niemanualna
w blokadzie bierze udział pojedynczy staw lub pewna ich liczba
Rys. 1. Gra ślizgu stawowego - ruchy parafizjologiczne w stawie oraz tkanki okołostawowe.
międzypaliczkowym wg Sachse'a: a - przesuwanie boczno-boczne;
b - sprężynowanie boczne; c - rotacja Z faktu tego wynika podstawowa dyrektywa do leczenia dynsfunkcji n
a rządów ruchu:
Terapię możemy podzielić na część „stawową" oraz część
1.1.2. Równowaga statyczna stawów i mięśni. Blokada stawu „mięśniową".
Blokada stawu nigdy nie przebiega samotnie i w izolacji. W tkance łącznej Część leczenia „stawowego" wykonać może efektywniej terapeuta ma
otaczającej staw (więzadła, ścięgna, torebka stawowa) znajdują się skupiska nualny, ale część „mięśniową" m u s i wykonać pacjent o s o b i ś c i e .
bogato unerwionych receptorów czucia głębokiego oraz receptorów bólu. Blokada Obie części pozostają w ścisłym fizjologicznym związku z sobą i nie
powoduje, że część tej tkanki pozostaje w stanie chronicznego napięcia, a część da się ich rozdzielić. Fachowo wykonane odblokowanie stawu poprawił
w stanie ciągłego rozluźnienia, przesyłając do centralnego układu nerwowego ogólny stan chorego niekiedy niezwykle efektownie; często ból lub inna
nieprawdziwe informacje o położeniu danego stawu. dolegliwość nagle znika lub wyraźnie maleje. Stąd bierze się niezwykła
Stan taki jest istotą nierównowagi statycznej. Spotykany jest w 90% sława zabiegów kręgarskich jak i samych kręgarzy. Tu trzeba dodać, iż do
zaburzeń ruchomości narządów ruchu. Ten rodzaj zaburzeń omawia niniejsza odblokowania (jak i zresztą do zablokowania) stawu może dochodzi także
książka. W tłumaczeniu na język praktyczny polega on na nadmiernym napięciu zupełnie przypadkowo, wskutek np. upadku, gwałtownego i niekon
większości mięśni ciała (np. kończyn dolnych, karku i innych) oraz na trolowanego ruchu tułowiem, kończyną itp. Cechę przypadkowości noszą
jednoczesnym nadmiernym osłabieniu, a nawet zwiotczeniu innych mięśni (np. również zabiegi kręgarskie.
brzucha, szyi itp.). Innym rodzajem nierównowagi statycznej jest ogólne Odblokowanie stawu, choć poprawia stan chorego, nie wnosi zasadni
nadmierne rozluźnienie i zwiotczenie tkanek okołostawowych. Nazywamy to czych korzyści w obrębie nierównowagi statycznej tkanek okołostawowych a
nadruchomością (3.1.3). szczególnie mięśni.

20
Trwała poprawa, a następnie w y l e c z e n i e jest możliwe wyłącznie kterystycznej dla rzeczywistych stanów zapalnych z przyczyn organicznych.
przez o s o b i s t e zaangażowanie wiej chorego w ukierunkowany Ponadto bardzo często ustępuje natychmiast lub znacznie zmniejsza się jego
proces terapeutyczny, którego celem jest odzyskanie, a następnie natężenie po dobrze ukierunkowanym i skutecznie wykonanym zabiegu
utrzymywanie statycznej równowagi mięśniowej. ręcznym. Już tylko te dwa fakty: negatywny wynik specjalistycznych badań
laboratoryjnych oraz szybkie znikanie bólu i objawów „zapalenia" po dobrze
Do dokonania tego potrzebna jest pewna wiedza na temat zaburzeń
przeprowadzonym zabiegu manualnym świadczą, że to nie jest stan zapalny.
ruchomości niektórych rejonów własnego ciała i taką wiedzę przekazuje ta
Można byłoby z pewnym przybliżeniem mówić o zapaleniu, gdy dolegliwości
książka.
objawiają się uciskiem na korzenie nerwowe, jak np. zapalenie wielonerwo
Przywracanie statycznej równowagi mięśniowej jest procesem długo-
we, zapalenie nerwu kulszowego itp. Ale jak ten stan zdefiniować, gdy dolegli
trwałym i czasem dość absorbującym, niezbędnym jednak do osiągnięcia
wościom nie towarzyszy ucisk korzenia nerwowego? Występują również przy
pełnego sukcesu terapeutycznego.
tym stany ostre!
Mechanizm blokady nabiera szczególnego znaczenia w przypadku ma-
Zjawisko to od dawna znane jest w medycynie ręcznej. W literaturze
łych stawów kręgosłupa, tzn. stawów międzywyrostkowych (stawów tyl-
fachowej nosi miano: pseudozapalenia, zapalenia miejscowego i wiele innych
nych). Maigne nazwał to małym uszkodzeniem międzykręgowym (3.2.1).
Tutaj, ze względów praktycznych, stany te zostały nazwane
Skutki zaburzeń równowagi statycznej stawów oraz mięśni opisane
p o d r a ż n i e n i e m . Wskutek nierównowagi statycznej dochodzi do miej
zostaną w rozdziałach poświęconych charakterystyce zespołów przeciążenio-
scowego lub odcinkowego przeciążenia statycznego tkanek, do zaburzeń
wych (3.1), korzeniowych (3.2) i psychogennych (3.3).
unerwienia i odżywiania okolicy poddanej przeciążeniu. Powstaje wówczas
podrażnienie, któremu przede wszystkim ulega tkanka łączna (torebka sta
wowa, więzadła, ścięgna), mięśnie, a także okostna.
1.2. Podrażnienie tkanki łącznej i mięśniowej, 1.2.1. Podrażnienie tkanki łącznej okołostawowej
okostnej oraz skóry i tkanki podskórnej
W zespołach przeciążeniowych kręgosłupa podrażnieniu ulegają wszystkim
Nierównowaga statyczna mięśni i stawów wywołuje swoisty stan tkanek ota- torebki stawowe, więzadła międzykolcowe i więzadła nadkocowe kręgosłupa
czających staw. Rozumienie tego stanu ma kluczowe znaczenie dla postępo- oraz więzadła i chrząstkozrosty miednicy. Najczęściej dochodzi do
wania terapeutycznego. W narządach ruchu spotykamy trzy rodzaje podraż- podrażnienia bez zmian anatomicznych i strukturalnych. Miejscowo lub
nienia bezpośrednio związanego z zaburzeniem równowagi statycznej: podraż- odcinkowe zaburzenie równowagi statycznej stawów powoduje długotrwał
nienie tkanki łącznej, podrażnienie tkanki mięśniowej, podrażnienie okostnej. Do chroniczne napięcie pewnej części tkanki włóknistej okołostawowej. Jest ona
podrażnienia pośredniego dochodzi poprzez nerwy obwodowe. Spowodowane ono wtedy poddawana ciągłemu rozciąganiu lub nieprzerwanemu ściskaniu. Na
jest mechanicznym uciskiem korzenia lub gałęzi rdzeniowych. Daje to ból zywa się to miejscowym lub odcinkowym przeciążeniem tkanki. Może być
promieniujący, zaburzenie czucia skórnego w postaci niedoczulicy lub znacznie ono powodowane np. niewłaściwymi postawami ciała, co zostanie opisane w
częściej przeczulicy skóry, zaburzenie motoryki i inne. Może wyrażać się także dalszych rozdziałach. Miejscowe lub odcinkowe, początkowo niewinne prze
bolesnością uciskową tkanki podskórnej wraz ze zmianami jej konsystencji ziążenia powodują mikrourazy tkanki łącznej. Jednakże ich wielomiesięczne
wyczuwalnymi palpacyjnie. Podrażnienie objawia się pośrednio także czy wieloletnie sumowanie się doprowadza w pewnym momencie do
dolegliwościami bardzo przypominającymi choroby narządów wewnętrznych. przekroczenia progu pobudliwości bólowej. Najczęściej dochodzi do tego w
Dają o sobie znać np. bóle „nerkowe", „wątrobowe", „żołądkowe", „sercowe" miejscach o zmniejszonej odporności na przeciążenia, co ma związek z
itp., mimo iż lekarskie badania specjalistyczne wykluczają istnienie rzeczywistej indywidualnymi cechami wrodzonymi i rozwojowymi narządów ruchu.
choroby organicznej danego narządu. Początkowo ból w więzadłach i torebkach stawowych wywołuje tylko
W obu rodzajach podrażnienia przyczyną pierwotną jest zawsze zabu- ucisk, np. palcem czy podczas leżenia na twardym podłożu. Ból uciskowy
rzenie równowagi statycznej jednego lub wielu stawów kręgosłupa, a często bierny - przeradza się w ból czynny samoistny. Od tego momentu zaczynają
także stawów aparatu podporowego (miednicy). się kłopoty. Ból czynny samoistny, początkowo niewielki, może trwać lata
W diagnostyce rutynowej stan ten określa się na ogół jako „zapalenie". mi, mijać i powracać. Z biegiem lat zawsze rośnie i przeradza się w okresowe
Nie wywołuje on jednak ogólnej reakcji odpornościowej organizmu, chara- ciężkie kryzysy. Mogą też wystąpić dolegliwości bólowe o charakterze napa
22
dowym: powstają nagle i zawsze mają ciężki, ostry przebieg. Niekiedy są
tylko miejscowe, częściej jednak promieniujące, mają źródło w podrażnieniu
więzadeł lub torebek stawowych. W takich razach promieniowanie bólu
bardzo przypomina promieniowanie przy ucisku na korzeń nerwowy (3.1.1).
Taki stan rozpoznawany jest jako zespół korzeniowy i zgodnie z tym leczony.
Nie trzeba dodawać, że postępowanie takie bywa mało skuteczne albo zgoła
nieskuteczne. W miarę trwania podrażnienia można zaobserwować obniżanie się
progu pobudliwości bólowej. Coraz niniejsze bodźce wywołują coraz większy ból.
Powstaje mechanizm samopodtrzymujący ból, który czasem doprowadza nawet
do ostrego kryzysu. Podrażnienie może przemieszczać się także w
bezpośrednie sąsiedztwo źródła bólu oraz w odległe od niego rejony, np. ból
pięty z podrażnienia więzadła krzyżowo-guzowego (3.1.1.1; 5.3.2).

1.2.2. Podrażnienie mięśni


Do podrażnienia tkanki mięśniowej dochodzi z różnych powodów. Najczęstsze
przyczyny zostaną omówione w rozdziałach poświęconych zespołom przeciąże-
niowym (3.1), korzeniowym (3.2) i psychogennym (3.3). Podobnie jak w przy-
padku tkanki łącznej, podrażnienie mięśni może być różne: od łagodnego,
okresowego lub ciągłego po ostre, napadowe. Obserwuje się kilka skutków
podrażnienia. Najpospolitszym jest ból, ale także przykurczę, skrócenia mięśni,
wyczuwalne palpacyjnie zmiany w ich ciągłości, podwyższony tonus mięśniowy.
Charakterystyczne są także specyficzne cechy reagowania podrażnionych mięśni
na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne (pogoda, przeciążenie fizyczne i psychiczne,
obniżony próg pobudliwości bólowej itp.).

1.2.2.1. Ból
Zawsze występującą cechą podrażnienia mięśni jest ból. Zazwyczaj nie jest on
definiowany przez chorego jako ból mięśniowy, lecz jako ból np. biodra,
kolana, krzyża, karku, głowy, pleców, ramienia itp. Dopiero odpowiednim
badaniem ręcznym można stwierdzić, że źródłem bólu jest mięsień lub jego
część. Mięśnie bywają bolesne samoistnie, ale bolą też tylko przy ucisku, przy
czynnych zmianach ich napięcia, podczas biernego rozciągania itp. W miarę
trwania podrażnienia próg pobudliwości bólowej mięśni obniża się. Oznacza
to, że coraz mniejszy bodziec, np. ochłodzenie, nieostrożny ruch,
zdenerwowanie wywołują bardzo silną, gwałtowną reakcję bólową.

1.2.2.2. Podwyższony tonus mięśniowy


W mięśniu chronicznie przeciążonym, szczególnie przeciążonym statycznie, w
tym także psychogennie, zazwyczaj stopniowo zwiększa się napięcie spo-
czynkowe. Łatwiej się kurczy, trudniej rozluźnia i relaksuje. Rośnie aktyw-
ność, nadpobudliwość mięśnia. W policzeniu z długotrwałym działaniem stresu
psychicznego dochodzi do sytuacji, gdy niektóre mięśnie „napinają się same", co
chory odczuwa jako niezależne od niego męczące napięcie.
Istotny przy tym jest fakt, że tonus spoczynkowy mięśni jest zawsze
ściśle związany z ogólnym napięciem układu nerwowego człowieka. Występuje tu
ścisła i wprost proporcjonalna zależność pomiędzy tymi dwoma układami.
Narastanie stresu psychicznego, szczególnie o podłożu lękowym, zwiększa
napięcie spoczynkowe mięśni. Zostanie to szerzej opisane w rozdziale o zespołach
psychogennych (3.3). Możliwa jest też droga odwrotna: podwyższony tonus
spoczynkowy mięśni wywołany innymi przyczynami (np. zaburzeniem
sterowania nerwowego w zespołach korzeniowych, chronicznie aktywnym,
czynnym utrzymywaniem równowagi statycznej, przyzwyczajeniami, pozą
„szpanowaniem" itp.) doprowadza do zanikania dowolnego, świadomego roz
luźnienia mięśni - relaksu. Z całą pewnością podwyższa to ogólne napięcie
układu nerwowego, wzmagając mechanizm samopodtrzymujący zaburzenie,
wpędzając chorych w błędne mniemanie, iż znaleźli się w sytuacji bez wyjścia
Z uświadomienia sobie roli i znaczenia tego związku wypływa
podstawowy wniosek dla autoterapii:
Poprzez mięśnie oddziałujemy niekiedy w istotny sposób na pewien
zakres emocjonalności i odwrotnie: poprzez świadome obniżenie
nadmiernego tonusu spoczynkowego można przywracać mięśniom
ich równowagę statyczną.

l .2.2.3. Przeciążenia statyczne mięśni


Normalna fizjologiczna praca mięśnia polega na jego kurczeniu się i rozkur
czaniu. Jest to najbardziej rozpowszechniony typ pracy mięśni w świecie
zwierzęcym. Zawsze po fazie skurczu następuje faza rozkurczu mięśnia.
Wykonuje on nie tylko czynności napędzające bierną część narządów ruchu,
ale także wspomaga przepływ krwi spełniając rolę jakby „drugiego serca”. Ten
typ pracy, najbardziej fizjologicznej i naturalnej, nazywa się pracą izo
toniczną mięśni. Występuje przy wszystkich ruchach czynnych (np. biega nie,
pływanie itp.). Istnieją jednak różnorodne okoliczności zmuszające na sze
mięśnie do pracy w stałym napięciu, bez ich rozciągania i rozluźniania. Jest to
praca izometryczna.
Podczas pracy izometrycznej mięsień znajduje się w ciągłym napięciu
bez zmiany długości. Dłuższa faza skurczu, brak fazy rozkurczu to chara
kterystyczny dla niej stan. Brak fazy rozkurczu wydatnie utrudnia przepływ
krwi, upośledza czynność mięśnia w jego funkcji „drugiego serca". Wywołuje
ponadto szereg negatywnych skutków. Pracę izometryczna mięśni, którą
wykonują one przez dłuższy czas, będziemy dalej nazywać przeciążeniem
statycznym mięśni.
W świecie zwierzęcym ten typ pracy mięśni jest o wiele rzadziej spotykany sposób odpowiedni ukierunkowane. W przeciwnym razie będą albo obojętne
aniżeli u ludzi; występuje na krótko, np. na czatach, podczas nasłuchiwania, albo wręcz szkodliwe.
obserwacji, oczekiwania na walkę lub atak. W takich wypadkach Zdolności adaptacji organizmu do miejscowego przeciążenia statyczne
spoczynkowy tonus mięśniowy znacznie się podnosi, przyspiesza akcja serca, go mięśni znacznie maleją, szczególnie u ludzi prowadzących siedzący tryb
rośnie ciśnienie tętnicze krwi. W ciele zwierzęcia zachodzą procesy przy- życia. Maleją także u pracujących fizycznie czy nawet uprawiających sport.
gotowujące je dotyki fok ucieczki. Owo silne napięcie całego organizmu Gdy przeciążenie zewnętrzne przypadkowo (w sposób nieuświadomiony)
rozładowuje się gwałtownie w ucieczce, pogoni lub walce. sumować się będzie z przeciążeniem wywołanym nierównowagą statyczną,
ból i niesprawność zawsze dadzą o sobie znać. To tylko kwestia czasu.
Psychogenne przeciążenia statyczne mięśni
U człowieka cywilizowanego rozładowanie potencjału na sposób zwierzęcy Antygrawitacyjne przeciążenia statyczne mięśni
jest często niemożliwe. Urzędnik, uczeń, student nie mogą stoczyć walki ze Przeciążenie statyczne mięśni spowodowane przyciąganiem ziemskim należy
swoim zwierzchnikiem ani od niego uciec. Nagromadzony w stresie potencjał do najczęstszych. Prawie wszystkie zaburzenia czynności ruchowych są z n i m
energetyczny nie ma ujścia, nie rozładowuje się - imploduje, czyli eksploduje związane. Owo przeciążenie łączy się ściśle z postawami ciała wobec
do wewnątrz czyniąc organizmowi różne szkody. W mięśniach przeradza się w przyciągania ziemskiego; obojętnie czy są one zdeterminowane niefizjologi
podwyższony tonus spoczynkowy utrwalony wytworzonym odruchem czną (niechlujną) postawą przy pracy, podczas nauki lub odpoczynku, czy
warunkowym ale nie tylko. To ciągłe nadmierne napięcie powoduje, że też niefizjologiczną postawą wynikającą z zaburzeń psychogennych. Przeciąże
między innymi up. w przeciwstawianie się siłom przyciągania ziemskiego nie tego typu jest powszechne, poświęcone mu więc zostały podstawowe
wkładamy o wiele więcej energii i napięcia, aniżeli jest to konieczne. Ruchy rozdziały książki (3; 4; 5).
nasze z biegiem lat tracą elastyczność, niektóre mięśnie kurczą się, a na- Przeciążenia mięśniowe psychogenne, miejscowe i antygrawitacyjne
stępnie skracają prawie zawsze występują wspólnie. Różny jest tylko ich udział ilościowy jak i
Tak w najogólniejszym zarysie przeciążenie psychogenne przeradza się jakościowy w zaburzeniu.
w przeciążenie statyczne mięśni, ścięgien, więzadeł i stawów.
Bólowe przeciążenie statyczne mięśni
Miejscowe przecenie statyczne mięśni Bólowe przeciążenie statyczne miewa różne źródła: miejscowe, odcinkowe i
Wcześniej (1.1.2)Wspomniano już, że zaburzenie równowagi statycznej stawu wieloodcinkowe, ale może nim być również ucisk na korzeń nerwowy. Wynika
doprowadzało asymetrii napięcia tkanki łącznej otaczającej staw. Z tkanki niekiedy z bezpośredniego przeciążenia miejscowego lub ogólnego. Wszystkie
tej biegną impulsy nerwowe do ośrodków ruchowych centralnego układu wymienione źródła są swoistą reakcją na ból. Ból wywołuje odruchowy skurcz
nerwowego, informujące o zagrożeniu stawu. Z ośrodków w odpowiedzi ochronny mięśni, skurcz z reguły zwiększa przeciążenie, zatem ból rośnie, a
wychodzą „rozkazy” do mięśni okołostawowych, celem przywrócenia za- większy ból to większy skurcz. Powstaje patologiczny łuk odruchowy.
burzonej równowagi. Tak więc w początkowej fazie zaburzenia równowaga Mięśnie popadają w stan ciągłego napięcia spastycznego ze znaczną
statyczna stawu może zostać przywrócona i jakiś czas utrzymana kosztem przewagą napięcia o charakterze izometrycznym.
odpowiedniego napięcia mięśni okołostawowych. W pracy owych mięśni
przeważa napięcie 0 charakterze izometrycznym. Z tego powodu „sztuczne"
stabilizowanie stawu poprzez mięśnie ma charakter tylko czasowy, przej- l .2.2.4. Skutki przeciążenia statycznego mięśni
ściowy. Powstają miejsca o zmniejszonej odporności na przeciążenie, zróżni- Fatalne skutki statycznego przeciążenia mięśni najczęściej nie są doceniał w
cowane indywidualnie, zależne od cech dziedzicznych, warunków rozwojo- rutynowym leczeniu, mimo że wywołują różnorodne i nierzadko ostre
wych i nabytych (urazy, mikrourazy, choroby). To są miejsca lub obszary dolegliwości, które leczy się zazwyczaj bez zajmowania się mięśniami.
pierwszej bolesności j pierwszych problemów - małych, niedostrzegalnych i Jednym z pierwszych skutków przeciążeń bywa zmęczenie, odczuwa
dlatego nie docenianych.. ne w całym ciele lub poszczególnych jego częściach. Przy dłuższych przecią
Dzieci dzięki elastyczności i większej odporności na przeciążenie mogą żeniach statycznych pojawiają się w mięśniach, nierównolegle do ich
nie odczuwać żadnych dolegliwości (10.1). Gdyby tę elastyczność zachowały i włókien, poprzecznie, skośnie, stwardnienia w postaci „sznurków”
utrzymywały przez całe życie, nie cierpiałyby w wieku dojrzałym. Jeśli jed- „sznurów", „ołówków" itp. Uciekając wzdłuż ich przebiegu można odnaleźć
nak owe dolegliwości już występują, terapia domowa i trening muszą być w punkty maksymalnie bolesne. Z nich bardzo często promieniuje ból na pew-
26
na odległość, z którą anatomicznie dany mięsień nie ma już związku (rys. 2, 8, nowych, biodrowych, łokciowych, małych stawów kręgosłupa) jest naj
9). Znaczenie punktów maksymalnie bolesnych w terapii ręcznej jest
opisane w rozdziale o mobilizacjach uciskowych (7). częstszą przyczyną ich zwyrodnienia. Przy zablokowaniu małych stawów
kręgosłupa powstają różnorodne zespoły korzeniowe, co w następstwie m.in.
Ten typ bólu wzmaga się wraz z napięciem emocjonalnym, przede
wszystkim negatywnym. Relaks, rozluźnię mięśni natychmiast może go zwiększa napięcia mięśni. Tworzy się w ten sposób patologiczny mechanizm
złagodzić albo nawet znieść. samopodtrzymujący. Dla chorego, który nie rozumie owego mechanizmu, to
sytuacja bez wyjścia, ponieważ dolegliwości będą utrzymywać się i stopniowo
Poizometryczna relaksacja mięśni (5.3) jest jedną z najskute- narastać przez całe życie. Leczenie farmakologiczne i fizykoterapeutyczne
czniejszych technik medycyny ręcznej łagodzących ból i jednocześnie nie wystarcza. Zamknięty krąg może przerwać tylko przywrócenie
przywracających równowagę statyczną mięśniom. równowagi statycznej mięśniom i stawom poprzez ukierunkowany zabieg
stawowy i odpowiednio dobraną gimnastykę.
Chroniczne ponadnormalne zwiększenie napięcia mięśni doprowadza
Na każdy ruch poszczególnych części ciała składa się skurcz odpowiednich
także nierzadko do objawów pseudoneurologicznych. Uciśnięcie nerwu
mięśni i odruchowy rozkurcz ich antagonistów. Na przykład przy zginaniu
(nerwów) biegnącego w mięśniu chronicznie nadmiernie napiętym może wywo-
łokcia kurczą się jego zginacze i jednocześnie rozkurczają prostowniki. Jeśli
łać zaburzenia w unerwieniu zaopatrywanej przez ten nerw okolicy. Zwykle
jakaś grupa mięśni pozostaje przez dłuższy czas (miesiące, lata) w
odczuwa się to jako mrowienie, cierpnięcie, zaburzenie czucia skórnego (naj-
chronicznym napięciu, to ich antagoniści, w myśl powyższej zasady,
częściej niedoczulicę), drętwotę, odcinkowe, osłabienie siły mięśni w niektórych
odruchowo rozluźniają się i z czasem zaczynają słabnąć oraz wiotczeć. Ich
ruchach itp. Są to objawy bardzo dokuczliwe i niepokojące chorego, a utrzymu-
aktywność maleje proporcjonalnie do aktywności mięśni nadczynnych.
jące się niekiedy latami. Mijają w miarę przywracania mięśniom elastyczności.
Pogłębia to i utrwala nierównowagę statyczną narządów ruchu i
doprowadza do najpospolitszych i najczęściej spotykanych w naszej
cywilizacji zespołów przeć

Trwające latami napięcie statyczne mięśni doprowadza w konsekwencji do ich


skracania i włóknienia, czyli do procesów nieodwracalnych. Stan ten
określany bywa w medycynie rutynowej jako reumatyzm zwyrodnieniom
tkanek miękkich (Sadowska-Wróblewska), a leczy się go przede wszystkim
farmakologicznie. Nawet ta faza procesu przeciążeniowego mięśni nadaje się
do terapii niektórymi technikami medycyny ręcznej, głównie ukierunkowanej
poizometrycznej relaksacji mięśni i mobilizacji uciskowych.
Dalszymi skutkami przeciążeń statycznych mięśni są tzw. zaburzenia
miejsce
stereotypów ruchowych, zniedołężnienie, wyraźna utrata sprawności fizycznej
podrażnienia pod każdym względem: siły mięśni, wytrzymałości, szybkości, gibkości,
Rys. 2. Przykłady promieniowania bólu z podrażnionych mięśni (wg Maigne'a) koordynacji ruchowej. Szybko zostają „zapomniane" stare umiejętności
ruchowe. Ludzie sądzą, że wszystko to ma związek z wiekiem i szybkimi
postępami procesu „starzenia się". Zupełnie niesłusznie skutki swoich
Nadmierne napięcie przeciążonych, statycznie mięśni wywołuje
zaniedbań przerzucają na naturę. A przecież człowiek został przez nią tak
również zaburzenia krążenia. Utrudnia przede wszystkim krążenie żylne, a
więc odprowadzanie produktów przemiany materii. Dochodzi do obrzęków, stworzony, że ma pełne możliwości doczekania sędziwego wieku bez bólów, z
bólów, obniżenia temperatury kończyn (np. wiecznie zimne stopy). Objawy te zupełną sprawnością narządów ruchu. Trzeba tylko o tę sprawność umiejętnie
sugerują chorobę organiczną naczyń, ale w takich przypadkach leczenie zadbać.
farmakologiczne jest nieskuteczne. Jednakże zawsze, gdy istnieje podejrzenie
choroby organicznej naczyń, należy poddać się badaniom lekarskim. 1.2.3. Podrażnienie okostnej
Długotrwale zwiększone napięcie mięśni doprowadza do ograniczenia
gry ślizgu stawowego, a potem blokady stawów. Przeciążenie stawów (kola-
Podrażnienie okostnej objawia się bólem danego miejsca na kości. Ból ten na
ogół obejmuje mały obszar ciała. Tworzą się także maksymalnie bolesne
28 punkty okostnej, ale w przeciwieństwie do mięśniowych czy więzadłowych
punktów maksymalnie bolesnych nie promieniują one na odległość. Ból oko-
stnej bywa czynny i doprowadza nawet do stanów ostrych, częściej jednak
ujawnia się dopiero po uciśnięciu czy drażnieniu danego miejsca.
Najczęstszą przyczyną bólu okostnej jest podrażnienie mięśni spowo-
dowane przeciążeniem statycznym (w tym psychogennym) i odkorzenio-
wym. Dlatego ból ów pojawia się najczęściej w okolicach przyczepu mięśni i
ścięgien. Rzadziej spotyka się podrażnienie okostnej na skutek bezpośred-
niego i długotrwałego ucisku kości (np. przez pasek, zapięcie od biustonosza,
oparcie ulubionego krzesła). Istnieją charakterystyczne punkty, w których
podrażnienie okostnej powstaje najczęściej. Są to między innymi:
1. Wyrostki kolczyste kręgosłupa.
2. Boczne powierzchnie kości piętowych oraz guzy piętowe. Podrażnienie
mięśni płaszczkowatych przenosi się przez ścięgno Achillesa na piętę, której
ból czasem może dokuczać bez bolesności ścięgna. Podrażnienie guzów
piętowych najczęściej ma swój początek aż w więzadle krzyżowo-gu-
zowym(3.1.1;5.3.2).
3. Nadkłykcie kości ramieniowej. Podrażnienie ich okostnej odczuwane
jest jako ból kłykci, często rozpoznawane jako łokieć tenisisty (epicondyli-tis).
Powstaje z przeciążenia mięśni przyczepiających się do kłykci, podrażnienia
korzeni nerwowych dolnego odcinka szyjnego oraz górnego piersiowego
kręgosłupa. Okostna kłykci jest bardzo bolesna przy ucisku. Czasem
bolesności tej towarzyszy osłabienie mięśni zginających lub prostujących
rękę, a ruchy te są bardzo bolesne, niekiedy uniemożliwiają nawet pisanie.
4. Żebra. Podrażnieniu okostnej żeber towarzyszy większa lub mniejsza
bolesność mięśni oddechowych. Najczęściej jednak dochodzi do podrażnienia
okostnej żeber rzekomych w miejscach przyczepiania się mięśni skośnych
brzucha wewnętrznych oraz czworobocznych lędźwi.
5. Kość ogonowa. Podrażnienie okostnej wraz w podrażnieniem okoli-
cznych więzadeł i chrząstkozrostu doprowadza do bardzo uciążliwych dole-
gliwości bólowych tej okolicy (3.1.1). Powstają one po urazach kości ogonowej,
a także jako efekt nierównowagi statycznej miednicy (9).
6. Mostek. Na dużej przestrzeni przyczepiają się do mostka mięśnie
piersiowe większe. Z powodu częstych podrażnień niektórych ich części nie-
rzadko dochodzi do bólów mostka w następstwie podrażnienia okostnej
(3.1.2; 5.4.4).
7. Kolce biodrowe oraz grzebienie biodrowe (rys. 3). Okostna kolców
biodrowych tylnych górnych mogą podrażnić zaburzenia czynności rucho-
wych stawów biodrowych i stawów krzyżowo-biodrowych, a także urazy,
mikrourazy (np. po przewrotach w przód). Ból okostnej grzebienia biodrowego
bywa skutkiem podrażnienia mięśni przyczepiających się do niego, jak
również zaburzeń czynności ruchowych stawów biodrowych.
Tak więc podrażnienie okostnej (z wyjątkiem chorób organicznych)
najczęściej wynika z przeciążenia statycznego mięśni, podrażnienia korze-
niowego, urazów i mikrourazów oraz zaburzenia czynności ruchowych
stawów kończyn. A zatem leczymy jo jak zespoły przeciążeniowe, korzeniowe i
psychogenne.

l .2.4. Podrażnienie skóry i tkanki podskórnej


Podrażnienie skóry i tkanki podskórnej (z wyłączeniem chorób organicznych,
pasożytniczych) związane jest zawsze z zablokowaniem odpowiedniego
segmentu kręgosłupa i naciskiem na gałęzie rdzeniowe, z których unerwiany
jest dany obszar skóry. Znajomość tej zależności przydaje się w diagnozowaniu
zespołów korzeniowych. Najbardziej znane są zaburzenia czucia skóry -
przeczulica i niedoczulica. Jednak, jak wskazuje praktyka, znacznie częściej
mamy do czynienia ze zmianami komórkowo-bólowymi (Maigne) w tkance
podskórnej. W obszarach skóry unerwianych z zablokowanego segmentu
tworzą się w tkance podskórnej zgrubienia w postaci ziaren pszenicy czy grochu,
przypominające grudki tłuszczowe. Fałd skóry, trzymany między palcami,
wykazuje żywą bolesność w strefie podrażnienia. Sama tkanka podskórna
rzadko boli. Reaguje dopiero uszczypnięta i zrolowana miedzy palcami
badającego. Chorzy skarżą się przy tym na bóle kości, bardzo przypominające
bóle reumatyczne, w rejonie strefy komórkowo-bólowej. Odblokowanie
odpowiedniego segmentu kręgosłupa z reguły zmniejsza lub znosi
podrażnienie skóry i tkanki podskórnej. Szczegółowo zostanie to opisane w
charakterystyce zespołów korzeniowych (4; 7).
Rozdział 2

Wskazania i przeciwwskazania
w terapii manualnej oraz autoterapii
dolegliwości odkręgosłupowych

2.1. Wskazania. Zwyrodnienie stawów. Dyskopatia


Szczegółowe wskazania do prowadzenia terapii ręcznej zaburzeń czynnościo-
wych narządów ruchu omawiają rozdziały charakteryzujące poszczególne ze-
społy zaburzeń: przeciążeniowych (3.1), korzeniowych (3.2) i psychogennych
(3.3). Najlepsze rezultaty daje terapia ręczna, a zatem także domowa, w zwal-
czaniu dolegliwości, które wynikają z o d w r a c a l n y c h zaburzeń czynności
ruchowych narządów ruchu, a szczególnie kręgosłupa. Specjalistyczne badania
lekarskie nie wykazują organicznych przyczyn owych chorób. Często takie
przypadki leczone są bez efektów całymi latami. Terapii ręcznej dobrze poddają
się pacjenci po w y l e c z e n i u ciężkich chorób organicznych. Leczy ona
skutki naświetlań w chorobach nowotworowych, których proces został
zatrzymany. Radioterapia wywołuje specyficzny zespół bólowy dobrze
poddający się terapii ręcznej oraz ukierunkowanej terapii domowej. Oczywiście
chorzy powinni znajdować się pod ścisłą i stałą kontrolą onkologów.
Zalecana również bywa terapia ręczna przy zaburzeniach czynności o
podłożu reumatycznym, ale tylko w okresach remisji stanów zapalnych i
wyraźnego zmniejszenia bólu lub dolegliwości. Bywa jednak i tak, że stany
zapalne znikają, a dolegliwości bólowe i inne pozostają. Świadczy to, iż
wynikają one ze zwykłego podrażnienia tkanek. Takie stany również skute-
cznie likwiduje terapia ręczna.
O celowości terapii ręcznej można mówić także w przypadku chorych z
trwałymi pourazowymi zmianami anatomicznymi. Oczywiście zmian takich
nie podobna wyleczyć. Natomiast owa metoda skutecznie zwalcza zaburzenia
czynności ruchowych wywołane przez zmiany pourazowe w innych częściach
aparatu ruchu.
Podobne zastosowanie znajduje u chorych z wrodzonymi wadami na-
rządów ruchu.
W niektórych chorobach organicznych centralnego układu nerwowego lecz do opanowania skutków się, że skutecznie wyleczyć
wywołujących porażenia spastyczne mięśni, przede wszystkim mięśni kończyn, zaburzeń czynności ruchowych dyskopatię można
można zastosować poizometryczną relaksację mięśni. Powinna ona na stałe stawu - artralgii. Zwyrodnienie jedynie przez interwencję
wejść do rutynowych zabiegów stosowanych w procesie rehabilitacyjnym. stawów jest chorobą, z którą chirurgiczną. Są jednak
Dobrze poddają się badaniu manualnemu, a następnie ewentualnej można walczyć stosując pewne jej formy, które dobrze
terapii ręcznej wszystkie przypadki rekonwalescencji po leczeniach szpitalnych, a terapię ręczną. Mimo to poddają się leczeniu
szczególnie po operacjach. Każde unieruchomienie chorego w łóżku przez cierpiącym pacjentom nadal ręcznemu, w tym przede
dłuższy czas, a szczególnie narkoza i operacja, powodują z reguły zaburzenia stawia się diagnozę: ma pani wszystkim terapii domowej.
czynności narządów ruchu - zwłaszcza w istniejących już miejscach o zmniej (pan) zwyrodnienie kręgosłupa, Zagadnieniu temu poświęcony
szonej odporności na przeciążenia. trzeba się więc z tym na zawsze został rozdz. 6.1.3 i 4.
Także stany po unieruchomieniach gipsowych kwalifikują się do pogodzić. Zacytujmy w tym
terapii manualnej, a szczególnie do ukierunkowanej terapii domowej. miejscu zdanie drą
Osobno należy poświęcić uwagę temu, co w diagnostyce rutynowej nazy Schónbergera: „Zużycie
wa się z w y r o d n i e n i e m , zużyciem stawu, artrozą. Proces zwyrodnie (zwyrodnienie) - nowoczesna 2.2.
sniowy zawsze doprowadza do zmian anatomicznych i strukturalnych w sta bajka. Niezliczonym moim pa-
wach. Owe zmiany, początkowo niewielkie, rosną w miarę upływu czasu, a w cjentom powiedziano: ich bóle Przeciwwskazania
dodatku są dobrze widoczne na zdjęciach rentgenowskich. Proces zwyrodnie pochodzą ze zużycia Nie jest wskazana terapia
niowy stawów ma różne przyczyny: urazy, mikrourazy, choroby organiczno ( w kręgosłupa (spondyloartrozy). manualna wszystkich chorób
tym procesy zapalne i rozpadowe), wady anatomiczne wrodzone, wady rozwo Abstrahując od tego, że u organicznych narządów ruchu
jowe, nierównowaga statyczna i w konsekwencji przeciążenie pochodzenia wielu pacjentów (cierpiących) oraz narządów wewnętrznych.
wewnętrznego, przeciążenie zewnętrzne i inne. Najczęściej występującą zdjęcia rentgenowskie ani razu Do nich należą choroby nowo-
przyczyną zwyrodnienia jest mechaniczne przeciążenie stawów. Proces nie wykazały żadnego śladu tworowe, gruźlica,
zwyrodnieniowy wywołuje swoisty stan tkanek otaczających staw. Torebka zużycia lub drobne ślady tego zrzeszotnienie kości oraz
stawowa, wiązadła, ścięgna i mięśnie ulegają stężeniu wytwarzając wokół stanu bywają źle wszystkie stany zapalne. Nie
stawu nadmierne napięcie. Każdy proces zwyrodnieniowy ogranicza, a potem interpretowane, muszę należy także leczyć tą metodą
znosi grę ślizgu stawowego. Nadmierne napięcie tkanek okołostawowych stwierdzić, że również w przy- pourazowych zmian
proces ten zdecydowanie przyspiesza. Ale, co najważniejsze, przez zmniejszenie padku znacznej anatomicznych i struktu-
napięć można go także opóźnić lub zatrzymać (!), jeśli po odpowiedniej terapii spondyloartrozy ból nie był nią ralnych w narządach ruchu,
ręcznej oraz autoterapii napięcie powróci do normy, a gra ślizgu stawowego uwarunkowany, lecz właśnie wrodzonych i rozwojowych
wraz równowagą statyczną zostanie przywrócona. blokadą". deformacji narządów ruchu.
Bóle nie są zazwyczaj proporcjonalne do zmian anatomicznych widocznych na Proces zwyrodnieniowy Ponadto, jeśli istnieją
obrazie rentgenowskim. Niekiedy u pacjentów odczuwających bardzo silne kręgosłupa obejmuje także, podejrzenia organicznej
bóle stawów nie stwierdza się radiologicznie artrozy, czyli zmian choć stosunkowo rzadko, choroby jakiegoś narządu,
anatomicznych stawu. W obrazie rentgenowskim innych spostrzegamy zna dyski międzykręgowe. początek terapii domowej
czne zmiany zwyrodnieniowe, natomiast nie odczuwają oni bólów. Można Wskutek zmian muszą poprzedzić badania
więc powiedzieć, że przyczyną bólów są zmiany czynnościowe w tkankach degeneracyjnych oraz prze- lekarskie. Głównie chodzi tu o
miękkich otaczających staw. Tkanki te dobrze poddają się terapii ręcznej. ciążenia wewnętrznego i objawy przypominające
Zmiany anatomiczne, jakie zaszły w stawie w procesie zwyrodnieniowym zewnętrznego, dochodzi symptomy chorób serca,
(artrozą), są nieodwracalne. Pozostaną nawet po ustaniu dolegliwości. Będą. czasem do wypukliny jądra nerek, wątroby, trzustki,
dalej oddziaływać na narządy ruchu jako miejsca o zmniejszonej odporności na miażdżystego, czyli narządów rodnych, jak
przeciążenia. Natomiast możliwe jest częściowe lub całkowite od tworzenie gry „wypadnięcia" dysku i również chorób naczyń
ślizgu stawowego i przywrócenie równowagi statycznej: odbić kowanie stawu. uciśnięcia na korzeń lub rdzeń krwionośnych oraz układu
Dlatego w terapii ręcznej nie dąży się do wyleczenia artrozy, nerwowy. Ogólnie przyjmuje
nerwowego. W wieku dziecięcym nich można się skutecznie wszystkim, niewłaściwego
największą uwagę powinno się przeciwstawić nie tracąc sposobu bycia i życia.
skierować na tzw. ukryte zdolności do wydajnej pracy i Miękkie i łagodne techniki
zaburzenia czynności zachowując zdrowie. U ludzi w terapii ręcznej z reguły
ruchowych narządu ruchu, starszym wieku zazwyczaj zaskakująco łatwo przynoszą
czyli profilaktyki Takiemu ulegają wyraźnemu ludziom starszym dużą ulgę.
badaniu oraz ewentualnej ograniczeniu ruchy w stawach, Jest to dla nich często wielką
terapii powinno zostać dochodzi do przykurczów zachętą do pracy w domu,
poddane k a z d e dziecko. Im mięśniowych, a co za tym której celem jest już nie tylko
wcześniej tym lepiej, jednak idzie - do różnych walka z bólem, ale dążenie do
dopiero wtedy, gdy potrafi ono dolegliwości. Wynika to, jak poprawienia sprawności
dobrze współpracować z wykazuje praktyka, nie tylko z ruchowej podtrzymania
terapeutą. Najlepszy jest wiek procesów inwolucyjnych, ale zdrowia.
trzy do pięciu lat. Ze względu także, a może przede
na wagę profilaktyki ukrytych
zaburzeń narządów ruchu w
wieku dziecięcym, problemowi
temu poświęcono część 2.3. Wiek chorego a terapia ręczna i autoterapia
rozdziału o profilaktyce bólów i
dolegliwości odkręgosłupowych T
(10). Bóle narządów ruchu u e
dzieci występują bardzo r
rzadko. Zawsze, gdy się a
pojawiają, trzeba sprawdzić, p
czy nic mają one przyczyn i
organicznych lub rozwojowych. ę
W wieku młodzieńczym,
gdy procesy wzrostu dobiegają m
końca, mogą pojawiać się już a
pierwsze dolegliwości w n
miejscach o zmniejszonej u
odporności na przeciążenia. a
Ich terapia bywa trudniejsza i l
bardziej długotrwała, a niżeli n
u pacjentów w wieku dorosłym. ą
Okres największej
aktywności zawodowej z
przynosi też największe ob a
ciążenia i przeciążenia. Ludzie b
w tym wieku najczęściej u
odczuwają dolegli wości r
związane z zaburzeniami z
narządów ruchu. Większości z e
ń
c
c h
z o
y r
n y
n c
o h
ś
c w
i
k
n a
a ż
r d
z y
ą m
d
ó w
w i
e
r k
u u
c
h w
u
m
m y
o ś
ż l
n
a p
o
s d
t s
o t
s a
o w
w o
a w
ć y
c
u h
o
z w
a y
s c
a h
d
w
o s
d k
w a
r z
a a
c ń
a
l i
n
o p
ś r
c z
i e
c
z i
a w
b w
u s
- k
r a
z z
e a
ń ń
.
o
r
a
z

p
o
d
s
t
a
w
waż dolegliwości wynikające z podrażnienia ścięgien, więzadeł, torebek
stawowych i mięsni (czyli przeciążeniowe) są bardzo podobne do dolegliwości
odkorzeniowych, najczęściej diagnozuje się je rutynowo właśnie jako takie.
Leczenie na podstawie tak postawionej diagnozy jest wówczas prawie
Rozdział 3 całkowicie nieskuteczne. Dlatego wydaje się konieczne przedstawienie
bliższej charakterystyki najczęściej spotykanych zespołów przeciążeniowych,
przebiegających bez mechanicznego ucisku na korzenie nerwowe. Nazwane są
Zaburzenia czynności ruchowych one tutaj zespo ł a m i p r z e c i ą ż e n i o w y m i . Najczęściej spotyka się cztery
kręgosłupa i miednicy oraz grupy zespołów przeciążeniowych:
miednicy,
wynikające z nich dolegliwości pogłębionej lordozy lędźwiowej (hiperlordozy lędźwiowej),
pogłębionej lordozy szyjnej (hiperlordozy szyjnej),
spłaszczonej lordozy lędźwiowej (dyslordozy lędźwiowej).

Z praktyki terapeutycznej zaburzeń czynności ruchowych kręgosłupa oraz 3. l. l. Przeciążenia w obrębie miednicy
stawów kończyn wynika podział na trzy zasadnicze zespoły: przeciążeniowy, Znaczenia podrażnienia tkanki łącznej oraz mięśni w obrębie miednicy
korzeniowy i psychogenny. Oczywiście jest to podział w pewnym sensie praktycznie nie bierze się pod uwagę w leczeniu rutynowym. Jest to
umowny, ponieważ wszystkie dolegliwości i zaburzenia czynności ruchowych obszar poddawany znacznym przeciążeniom zarówno statycznym, jak i
wynikają zawsze ze swoistego przeciążenia miejscowego lub odcinkowego dynamicznym. Jego podrażnienie wywołuje nawet ciężkie i długotrwałe
narządów ruchu. Najczęstsza bezpośrednia przyczyna każdego podrażnienia dolegliwości, obrazem klinicznym bardzo często przypominające
tkanki łącznej lub mięśniowej to nierównowaga statyczna i w efekcie dyskopatie dolnego odcinka kręgosłupa lędźwiowego. W zestawieniu z
mechaniczne przeciążenie tkanek - „czysta forma" przeciążenia. Dochodzi do przeglądowym zdjęciem rentgenowskim kręgosłupa lędźwiowego i kości
niego z powodu niekorzystnego działania na narządy ruchu zewnętrznych oraz krzyżowej, na którym można stwierdzić zwężenie szpary międzykręgowej,
wewnętrznych czynników mechanicznych. Do czynników zewnętrznych można np. L5/S1 lub L4/L5 (rys. 22), orzeka się zazwyczaj: dyskopatia. Na
zaliczyć np. ciężką pracę fizyczną, przyciąganie ziemskie w niewłaściwych podstawie takiej diagnozy dokonano i dokonuje się nadal wielu
statycznych postawach ciała. Czynnikami wewnętrznymi są np. wpływ chorób niepotrzebnych operacji „wypadniętych dysków międzykręgowych" oraz
narządów wewnętrznych na narządy ruchu czy skutek stresu psychicznego. W prowadzi się nieodpowiednie leczenie zachowawcze (Maigine, Neumann,
tym przypadku przyczyną pierwotną podrażnienia może być czynnik Schónberger). Rozpoznawaniu rzeczywistych dyskopatii poświęcone
psychogenny, ale przyczyną bezpośrednią nadal przeciążenie mechaniczne są specjalne rozdziały (3.2.2; 6.1). Z podrażnienia więzadeł i mięśni
(3.3). miednicy wynika także wiele innych dolegliwości, o czym bardziej
Przeciążenie i podrażnienie tkanki łącznej powodują też powstanie ze- szczegółowo dalej. Podrażnienie to jest z kolei skutkiem nierównowagi
społów korzeniowych, czyli dolegliwości powiązanych z uciskiem na korzeń statycznej miednicy i zablokowania jednego lub obu stawów krzyżowo-
nerwowy. Przeciążenie takie występuje w stawach kręgosłupa i prowadzi do biodrowych. Istnieje wiele przyczyn zaburzających równowagę
tzw. małych uszkodzeń międzykręgowych (Maigne) oraz dyskopatii. Mecha- statyczną miednicy, które wymienione zostaną w jednym z następnych
nizm ten zostanie również opisany dalej (3.2.1). rozdziałów. Wywołują one z reguły zablokowanie czynności
ruchowych stawów krzyżowo-biodrowych. I w tym wypadku istnieje,
jak w innych, ścisłe sprzężeń pomiędzy nierównowagą statyczną
miednicy a blokadą stawów krzyżowo- biodrowych. Dlatego
3.1. Zespoły przeciążeniowe kręgosłupa i miednicy zablokowanie jednego z nich zawsze w nierównowagę statyczną
W obrazie klinicznym zespołów przeciążeniowych nie znajdujemy naj- miednicy, a nierównowaga wywołana innymi przyczynami może
częściej dolegliwości wywołanych uciskiem na korzenie nerwowe. Ale ponie- doprowadzić - i najczęściej doprowadza - do blokady stawów
krzyżowo-biodrowych. W końcowym efekcie łańcucha przyczynow0-
skutkowego powstaje podrażnienie więzadeł, mięśni miednicy i
kończyn dolnych oraz dalsze zaburzenia czynności ruchowych kręgosłupa, lędźwiowe, międzykolcowe i nadkolcowe kości krzyżowej oraz więzadła krzy
szczególnie w górnym odcinku szyjnym (Lewit, Maigne, Neumaim). żowo-guziczne i krzyżowo-kolcowe (rys.3).

Więzadła krzyżowo-biodrowe (ligamenta sacro-iliaca)


3.1.1.1. Podrażnienia więzadeł miednicy
Więzadła krzyżowo-biodrowe (rys. 3) łączą kość krzyżową z kośćmi biodrowy
Niniejszy rozdział został opracowany na podstawie własnych doświadczeń mi. Krótkie, szerokie i silne, mocno zwierają staw krzyżowo-biodrowy. Ułożone
terapeutycznych autora, po wykonaniu około trzech tysięcy terapii igłowych są w trzech warstwach w każdym stawie. Do ich podrażnienia dochodzi w skutek
więzadeł krzyżowo-biodrowych, krzyżowo-guzowych, biodrowo-lędźwiowych, po skręcenia lub skośności miednicy (9) wywołanych zablokowaniem stawu krzyżoc
kilkunastu tysiącach mobilizacji i manipulacji stawów krzyżowo-biodrowych wo-biodrowego. Powoduje to ból czynny oraz często ból przy ucisku.
oraz na podstawie wyników wielu tysięcy poizometrycznych relaksacji Czasem przy zablokowanym stawie więzadła nie są wrażliwe na ucisk i
podrażnionych mięśni miednicy i kończyn dolnych. Także na podstawie kilku nie bolą nawet przy wyraźnych objawach zablokowania stawu krzyżowo-
tysięcy mobilizacji uciskowych punktów maksymalnie bolesnych wykonanych biodrowego. Reaguje tak zawsze organizm kilkuletnich dzieci, sporadycznie
per rectum. -dorosłych. Nazywamy to ukrytymi zaburzeniami czynności ruchowych
Cel niniejszej książki: pomoc w terapii bólu i dolegliwości odkręgosłu- miednicy, aparatu podporowego (10.1).
powych - ogranicza prezentację materiału wyłącznie do krótkiego zademon- Ból w więzadłach krzyżowo-biodrowych może także promieniować do
strowania ostatecznych wyników wszystkich obserwacji i doświadczeń tera- kończyn dolnych. Topografia owego promieniowania przypomina ból przy
peutycznych. uciśnięciu korzenia L5 i S1 (rys. 4). Dlatego często utożsamiamy go błędnie z
dyskopatią, rwą kulszową (ischialgią), czasem z lumbago.
Najbardziej charakterystyczne obszary tego promieniowania to;
okolice kości krzyżowej i samego stawu krzyżowo-biodrowego, tylno-
zewnętrzna powierzchnia uda i podudzia. Rzadziej ból ten promieniuje do
pachwiny (bardzo rzadko do jądra u mężczyzn) oraz dalszych części kończyny
dolnej jak na rys. 4.
Oprócz bólu blokada stawu krzyżowo-biodrowego z podrażnieniom je
go więzadeł często wywołuje pośrednio (przez zaburzenie czynności rucho
wych górnego odcinka szyjnego i górnośrodkowego odcinka piersiowegp
kręgosłupa) lub bezpośrednio dolegliwości typu wegetatywnego. Między in
nymi są to: mdłości, wymioty, zawroty głowy, nadmierne pocenie się,
zaburzenia wzroku i słuchu, uciążliwe dolegliwości migrenowe,
rozwolnienia, a częściej zaparcia i inne.
Ponieważ w bezpośrednim sąsiedztwie stawu krzyżowo-biodrowego
znajdują się narządy rodne kobiety, może ona cierpieć na bolesne i niere
gularne miesiączkowanie, miewać trudności z zajściem w ciążę, tendence
do poronień i przedwczesnych porodów, bolesności przydatków
(Schónberger)

Rys. 3. Więzadła miednicy


l - więzadło biodrowo-lędźwiowe; 2 - więzadło krzyżowo-guzowe; 3 - więzadła
krzyżowo-biodrowe; 4 - więzadła międzykolcowe; 5 - więzadło nadkolcowe

W obrębie miednicy istnieje kilka więzadeł bardzo ważnych w terapii


bólu, a także innych dolegliwości tego obszaru wraz z kończynami dolnymi.
Należą do nich więzadła: krzyżowo-biodrowe, krzyżowo-guzowe, biodrowo-
Bolesność czynna oraz bierna (uciskowa) więzadeł krzyżowo-biodrowych
bywa także skutkiem zwyrodnienia stawów biodrowych - coxarthrosis,
Do zablokowania stawów krzyżowo-biodrowych dochodzi najczęściej (z
wyjątkiem urazów), gdy przeciążenie trafia na „przygotowany grunt" - wie
loletnie ukryte zaburzenia ruchowe miednicy zazwyczaj mają swój początek we
wczesnym dzieciństwie (10.1). Mogą wtedy pojawić się i z biegiem lat
wzmacniać chroniczne dolegliwości, mogą także powstawać gwałtowne ataki
bólu, szczególnie po „podźwignięciu się".
Nierównowaga statyczna miednicy towarzyszy zazwyczaj wszystkim
zaburzeniom czynności ruchowych narządów ruchu, a szczególnie kręgosłupa.
Dlatego poświęcony jej został specjalny rozdział (9). Dolegliwości,

Rys. 4. Ból z podrażnienia więzadeł krzyżowo-biodrowych może promieniować do


swoistych obszarów miednicy i kończyny dolnej

których przyczyną jest podrażnienie więzadła krzyżowo-biodrowego, naj-


częściej wzmagają się w pozycjach stojących, przy skłonach tułowia w przód
i/lub w tył, podczas leżenia na brzuchu, chodzenia, w miarę wzrostu zmęczenia.
Są bardziej dotkliwe wieczorem niż rano po „rozruszaniu się".
Podrażnione więzadła krzyżowo-biodrowe wymagają z reguły specjali-
stycznej interwencji manualnej i bywają jej wdzięcznym obiektem. Jeśli nie
ma możliwości skorzystania z pomocy specjalisty, należy posłużyć się pre-
zentowanymi dalej technikami domowymi, dającymi dość duże szansę
zmniejszenia podrażnienia, a nawet czasem przywrócenia równowagi statycznej
miednicy. Należą do nich: mobilizacje więzadeł krzyżowo-biodrowych (5.3.1),
poizometryczna relaksacja przykurczonych mięśni miednicy, mobilizacje
uciskowe więzadłowych punktów maksymalnie bolesnych (7).

Wiązadło krzyżowo-guzowe (ligamentum sacrotuberale)


Więzadło krzyżowo-guzowe (rys. 3) należy do grupy więzadeł pośrednio
wzmacniających staw krzyżowo-biodrowy. „Jest to silne pasmo włókniste
ciągnące się od brzegu przyśrodkowego guza kulszowego do kości
krzyżowej i biodrowej" (Feneis). Na ogól ulega ono podrażnieniu przy blokadach
stawu krzyżowo-biodrowego. Podrażnienia owego więzadła daje często bardzo
dotkliwe bóle kończyny dolnej, niekiedy na całej długości łącznie z palcami
stopy. Ból promieniuje dokładnie na tylną powierzchnię uda i podudzia ( r y s. 5 ),
a czasem poprzez piętę, podeszwową część stopy na trzeci i czwarty palec stopy.
Topografia bólu bardzo przypomina więc promieniowanie bólu przy uciśnięciu
korzenia S1.

Rys. 5. Promieniowanie bólu przy podrażnieniu więzadła krzyżowo-guzowego

Z tego powodu najczęściej dolegliwość tę myli się z rwą kulszową,


zapaleniem nerwu kulszowego, ischialgią. Rutynowe leczenie farmako
logiczne na ogół przynosi bardzo niewielką poprawę, a najczęściej żadnej.
Podrażnienie więzadła krzyżowo-guzowego oprócz stanów chronicznych
może wywołać stany podostre i ostre trwające z przerwami niekiedy przez
dziesięciolecia. Dolegliwości najczęściej nasilają się w pozycji siedzącej,
przy zakładaniu nogi na nogę, ale także podczas stania i chodzenia. Chory
oprócz bólu odczuwa silne napięcie, skrócenie mięśni łydki (szczególnie pod
kolanem), tylnej grupy mięśni uda, czasem mięśni podeszwowych stopy.
Wywoływać to może objawy pseudoneurologiczne (drętwienie, mrowienie),
a także pseudonaczyniowe (uczucie zimna, chłodu) w obrebie stopy i
palców stopy (1,2.2).
Dość często podrażnieniu więzadła krzyżowo-guzowego towarzyszy ból
kości ogonowej (coccygody nią). Samo podrażnienie więzadła krzyżowo-guzo-
wego najczęściej nie wywołuje bólu czynnego tej okolicy; dopiero uciśnięcie go
palcem (rys. 42) uzmysławia choremu silne podrażnienie tego więzadła.
Ponadto promieniowanie bólu przy tym podrażnieniu dość rzadko obejmuje
jednocześnie całą kończynę dolną. Najczęściej boli tylna powierzchnia samego
uda lub sama łydka, czasem pośladek w rejonie więzadła, czasem kość
ogonowa.
Zaskakujący jest związek podrażnienia więzadła krzyżowo-guzowego
z bardzo silnymi bólami pięty, uniemożliwiającymi nawet lekkie jej
obciążenie. Pacjent musi chodzić na palcach. Nie ma przy tym żadnych
innych dolegliwości bólowych. Nawet lekkie uciśnięcie pięty palcem od
strony podeszwowej lub bocznej i przyśrodkowej wywołuje silny jej ból i
żywą reakcję pacjenta. Takiemu bólowi pięty najczęściej towarzyszy ból
uciskowy w rejonie przyczepu ścięgna Achillesa do kości piętowej, bolesne
bywa także ściśnięcie dwoma palcami samego ścięgna. Zawsze też można
stwierdzić ból przy ucisku więzadła krzyżowo-guzowego. Terapia igłowa
tego więzadła natychmiast wyraźnie łagodzi albo wręcz likwiduje ból
pięty.
W warunkach domowych podrażnienie więzadła krzyżowo-guzowego
leczymy poizometryczną relaksacją więzadła (ćw. 2), a także mięśnia
pośladkowego średniego (ćw. 6), mięśnia dwugłowego uda (ćw. 13), mięśni
łydki (ćw. 14 i 15). Można również zastosować mobilizacje uciskowe tego
więzadła oraz innych punktów maksymalnie bolesnych uda, łydki i pięty.
Trwałe opanowanie podrażnienia zapewni odblokowanie stawów krzy-
żowo-biodrowych oraz przywrócenie równowagi statycznej miednicy.

Wiązadło biodrowo-lędźwiowe (ligamentum iliolumbale) Więzadło biodrowo-


lędźwiowe, podobnie jak krzyżowo-guzowe, należy do więzadeł dodatkowo
wzmacniających staw krzyżowo-biodrowy (rys. 3). Dlatego do jego
podrażnienia może dojść w przypadku blokady stawu krzyżowo-biodrowego
i nierównowagi statycznej miednicy. Wtedy pacjent odczuwa ból w okolicy
przejścia lędźwiowo-krzyżowego po stronie podrażnionej. Objaw taki niekiedy
bardzo przypomina lumbago dolnego odcinka lędźwiowego kręgosłupa (rys.
6).
Podrażnienie więzadła biodrowo-lędźwiowego wywołuje ból uciskowy
wyrostka kolczystego L5 oraz grzebienia biodrowego po stronie pod-
rażnienia. Lewit twierdzi, że ból ten czasem promieniuje także do pachwiny.
W warunkach domowych podrażnienie więzadła biodrowo-lędźwiowego
leczymy głównie przez poizometryczną relaksację (ćw. 3), mobilizacje
uciskowe oraz mobilizację stawu krzyżowo-biodrowego, najczęściej po tej
samej stronie.
Kyn <» Promieniowanie bólu przy podrażnieniu więzadła biodrowo-lędźwiowttgi

WlftniHa międzykolcowe i nadkolcowe kości krzyżowej


fll#tinifnta interspinale, ligamentum supraspinale)
Wiq/.M<lła międzykolcowe, a przede wszystkim nadkolcowe, biegną pośród
Wo, w/.dliiż całej kości krzyżowej pomiędzy oraz nad jej szczątkowymi wy
•l Jut mi kolczystymi. Więzadło nadkolcowe kości krzyżowej jest p rzedł u
Ulem więzadła nadkolcowego całego kręgosłupa. Niektóre jego części bywi
llrtolnymi źródłami bólu w rejonie kości krzyżowej, a niekiedy także końca
polnych (rys. 7). Więzadła międzykolcowe oraz nadkolcowe kości krzyżo\
HNl*UM c/asem podrażnieniu przeciążeniowemu wraz z tymi samymi w
•Aillmni odcinka lędźwiowego kręgosłupa.
Więzadła między- i nadkolcowe odgrywają istotną rolę w terapii fc
(Aąjonu kości krzyżowej, czasem kończyn dolnych. Najłatwiejsze techniki
limUiHowania domowego to mobilizacje uciskowe więzadłowych punkt
•Miknymalnie bolesnych (7). Ponieważ więzadła te mogą ulec podrażnier
taktu* przy mikrourazach (np. przy ciągłym opieraniu o coś twardego zgi
Monych pleców, spaniu na wznak na twardym podłożu, noszeniu specyfli Hal
odzieży z pasami ciągle uciskającymi i drażniącymi ten rejon itp.) bard wanno
jost skuteczne zapobieganie podobnym podrażnieniom (5.3.4).
Najskuteczniejsze jednak są mobilizacje uciskowe wykonywane /: fm-
tum. Wydatnie łagodzą lub nawtt inoszą bolesność czynną jak i ucisko>
brziiHznej przez zabieg/x»r nrtum. Zabieg ton zawsze łagodzi barda likwiduje
ból czynny, zdecydowanie poprawiając stan chorego. Mo f*rji końri ogonowej
można dokonywać także pośrednio przez mięśnie poś (ryn. (>4).
Mikrourazów kości ogonowej nabawiamy się podczas częstego HUM i
/Karbionymi plecami. Ciężar tułowia, zamiast w całości spoczywni h
kulszowych, przenosi się także na podłoże przez kość ogonowi §H*t<l
krzyżową, co ułatwia specyficzna budowa miednicy.
Nir/.wykłe znaczenie w leczeniu oraz profilaktyce coccygodynii ma
-prawidłowa postawa siedząca podczas pracy i odpoczynku (10.3. l).

| l .1 .2. Podrażnienie mięśni miednicy


tk» iiii«;ftni, które są najczęstszym źródłem bólu w obrębie miednicy, a nie ir
niego anatomicznego związku z kręgosłupem, należą: mięsień f ,
mięśnie pośladkowe i mięsień napinacz powięzi szerokiej.

f jf *nvi tfruszkowaty (musculus piriformis)


li<n przyczepiony do bocznej krawędzi kości krzyżowej w pobliżu atu
yltowo-biodrowego po stronie brzusznej, biegnie do boku przez otwór t

Rys. 7. Promieniowanie bólu z więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych


kości krzyżowej

rejonu kości krzyżowej, a czasem także kończyn. Zabieg taki bywa jednak
trudny do zastosowania w domu, choć wydaje się możliwy (5.3.8).

Więzadła krzyżowo-guziczne (ligamenta sacrococcygealae) Podrażnienie więzadeł


kości ogonowej może powodować bóle od lekkich do ostrych,
unieruchamiających - niekiedy bardzo dotkliwych (coccygody nią). Do stanów
ostrych, podostrych oraz chronicznych dochodzi zazwyczaj po urazach oraz
mikrourazach. Stany chroniczne bywają skutkiem przeniesienia podrażnienia z
innych więzadeł lub mięśni miednicy. Skłonność do coc-cygodynii mają też
ludzie o specyficznej budowie miednicy, kości krzyżowej i kości ogonowej.
Skłonności takie mają prawie zawsze chorzy z hiperlordozą lędźwiową (3.1.2;
5.4.1) oraz, choć rzadziej, z dyslordozą lędźwiową.
Chorzy mają trudności z siedzeniem, szczególnie na twardym podłożu,
mogą odczuwać silne bóle podczas chodzenia i stania, a nawet leżenia. Słowem
jest to dolegliwość bardzo uciążliwa, zwłaszcza że wzmaga się podczas
wypróżniania. Długotrwałe podrażnienia więzadeł kości guzicznej przyczyniają się
do wzrostu napięcia w obrębie miednicy małej, zaparć i żylaków odbytu.
Najskuteczniejsza terapia coccygodynii to mobilizacja kości ogonowej
oraz punktów maksymalnie bolesnych rejonu kości krzyżowcy i ogonowej po Kyii. 8. Okolice bólu wywołanego podrażnieniem mięśnia gruszkowatego

44
szowy większy, następnie przyczepia się do górnej pnwier/rltm kretarza
większego. Działa wyłącznie na staw biodrowy: odwod/i, prostuje ora/ od-
wraca udo — rotuje udo na zewnątrz.
Podrażnienie mięśnia gruszkowatego wynika najczęściej z przeciążenia
lub przenosi się nań z więzadeł krzyżowo-biodrowych. Zdarza się także, że
przyczyną podrażnienia jest ucisk na jeden z korzeni dolnego odcinka
lędźwiowego kręgosłupa. Podrażnienie tego mięśnia może wywoływać nawet
ostre stany - głównie ból w okolicach jego przyczepów, tzn. kości krzyżowej
oraz krętarza (rys. 8).
W sposób istotny przyczynia się do zwiększenia napięcia w obszarze
miednicy małej, co powoduje m. in. zaburzenia w oddawaniu moczu i
stolca. Czasem ból promieniuje w okolice podbrzusza, co może pozorować
bóle przydatków u kobiet. Z powodu bezpośredniego sąsiedztwa mięśnia
gruszkowatego z nerwem kulszowym obserwuje się niekiedy przenoszenie
między nimi podrażnień. W związku z tym mogą również powstać bóle
kończyny dolnej po stronie podrażnionego mięśnia, o charakterze rwy
kulszowej.
Najskuteczniejszą terapią podrażnienia mięśnia gruszkowatego z
powodu przeciążenia są mobilizacje uciskowe wykonywane per rectum.
Można także zastosować poizometryczną relaksację (ćw. 5) tego mięśnia. W
razie powstania zespołów korzeniowych niezbędny jest zabieg ręczny lub
mobilizacje czynne dolnego odcinka lędźwiowego kręgosłupa (4.1.4).

Mięśnie pośladkowe (musculi glutei)


Mięśnie pośladkowe należą do najsilniej działających na staw biodrowy.
Wyróżniamy mięsień pośladkowy mały, średni i wielki. Wszystkie trzy
mogą brać udział we wszelkich ruchach biodra: odwodzeniu (pośladkowy
średni), przywodzeniu (pośladkowy wielki), prostowaniu (pośladkowy
wielki), zginaniu, a także rotacji wewnętrznej i zewnętrznej stawu bio-
drowego. Zasadnicza ich czynność to prostowanie stawu biodrowego.
Mięsień pośladkowy wielki jest najsilniejszym prostownikiem biodra.
Napina się intensywnie przy wstawaniu z krzesła, podnoszeniu się z
przysiadu, wchodzeniu po schodach, bieganiu itp. Należy do mięśni utrzy-
mujących postawę pionową człowieka. Wykonuje więc ciężką pracę dyna-
miczną (izotoniczną) i statyczną (izometryczną). Mięśnie pośladkowe
wielki i średni ulegają dość często podrażnieniu, szczególnie u osób utrzy-
mujących długotrwałe niefizjologiczne pozycje siedzące (rys. 127) - np. u
kierowców, urzędników. Wskutek zaokrąglenia pleców mięśnie te są
chronicznie ściskane pomiędzy kośćmi miednicy a podłożem, na którym się
siedzi. Podrażnienie mięśni pośladkowych rodzi ból w okolicy górnych
bocznych krawędzi kości krzyżowej, samych pośladków, okolicy krętarza.
Tworzą się tam liczne mięśniowe punkty maksymalnie bolesne. Ból może
nawet osiągać stany ostre. Jeśli nie towarzyszy mu podrażnienie korze-
ftinwi*, n>y,ci«'\tfniecie mięsni pr/.e/. poiy.ometryc/ni\ relaksację (5.,'i.(i) nuty-
tltiniiiHt łagodzi ból albo wre.c/, go likwiduje?. Także mobilizacje uciskowi!
punktów maksymalnie bolesnych stanowią w tym wypadku skuteczni! ; p r/ec i
w bo Iow ą.

Kys. 9. Okolice bólu wywołanego podrażnieniem mięśni pośladkowych oraz


napinacza powięzi szerokiej

napinacz powięzi szerokiej (musculus tensor fasciae latae) |!lę*!«ń ten biegnie
od kolca biodrowego przedniego górnego w dół. Jegi niec przechodzi w
szerokie pasmo biodrowo-piszczelowe, które - idąc v lx)C7.ną powierzchnią
uda - przyczepia się do kłykcia bocznego kość j. Do pasma tego przyczepia
się także górna część mięśnia po wielkiego. Zasadnicza funkcja to
odwodzenie w stawie biodro , Ale oba te mięśnie mogą także zginać już ugięte
kolano lub wzmacnia pfOilowanie już wyprostowanego kolana. Ponadto
zginają staw biodrow; rotują udo do wewnątrz.
Podrażnienie przeciążeniowe mięśnia pośladkowego wielkiego ora tcza
może rodzić ból w okolicy biodra po stronie bocznej. Poizometr> relaksacja
tych mięśni odgrywa istotną rolę w leczeniu niektórycl Iftlow kolana (ćw.
11), okolic biodra, a także stopy w okolicy kostki zewnq tftnąj
3.1.1.3. Zaburzenia ruchomości stawu biodrowego. zakresach ruchu. Jeżeli nic dochowujemy tego warunku, jeHt
Zmiany zwyrodnieniowo-zniekształcającc Htnwów (M)d(ławany coraz więkazemu działaniu sił ściskających, do czego hue
biodrowych (coxarthrosis) przyczynia się także skutek stresu. Ta reguła dotyczy zroHzU) INMV»t kici)
stawów ciała.
Stawy biodrowe są czynnościowo ściśle związane z całym układem kręgosłu- /ii|x)ł)ieganie wydaje się proste. Zamiast spędzać czas wolny (np. prirnl
powo-miednicznym. Ich dysfunkcje wywołują dolegliwości, które można na- telewizorem) w fotelach czy na krzesłach, spróbujmy przenieść się na 4ywitn
zwać bezpośrednimi jak i pośrednimi. Dolegliwości bezpośrednie to między » przyjmować różne pozycje siedzące. Najważniejsze przykłady omó-/.ostały w
innymi bóle uda po stronie zewnętrznej wraz z krętarzem, bóle pośladka, rozdz. 5.3.7.5. Niektóre siady stosuje się z powodzeniom l« w okresie
pachwiny, kości krzyżowej, odcinka lędźwiowego kręgosłupa, bóle kolana, zwalczania dolegliwości bólowych i innych.
podudzia i stopy. Możliwe jest także pojawienie się cierpnięcia, mrowienia 1'r/yczyny zmian zwyrodnieniowych stawów biodrowych dzieli się na riii
itp. w tych obszarach, a szczególnie w obrębie stopy. K«'upy- Do pierwszej zaliczamy mało poznane (coxarthrosis idiopatica), wpływ
Dysfunkcje stawu biodrowego zaburzają ruchomość stawów krzyżo- na powstanie i rozwój procesu zwyrodnieniowego można *'Ń lic jako
wo-biodrowych. Tą drogą mogą powodować wiele dolegliwości pośrednich, hipotetyczny. Wymienić tu trzeba środowisko, sposób odżywia-mi;, warunki oraz
które umownie nazwaliśmy tutaj „wegetatywnymi" (zawroty głowy, mdłości, sposób wykonywania pracy, zaburzenia statyczne na-u ruchu, dziedziczność
wymioty, dolegliwości migrenowe i wiele innych). Tak więc nie wydaje się, itp. Ten typ zwyrodnienia stawów biodrowych §|M»lvka się najczęściej.
aby w słowach profesora Degi: „chory staw biodrowy - chory człowiek", N n podstawie obserwacji terapeutycznych można stwierdzić, że
był choćby cień przesady. •grniiir/enie ruchomości zaczyna się i rozwija według charakterystyczne-jfn
Na co dzień nie uświadamiamy sobie tego zjawiska. Spędzając czas w w/.orca torebkowo-ścięgnowo-mięśniowego. Sprzyjają im z pewnością
fotelach lub na krzesłach czynimy wielkie szkody stawom biodrowym. Po- ttiirunki życia i pracy charakterystyczne dla naszej cywilizacji. Ograni-
czątkowo ulega ograniczeniu, a potem zanikowi gra ślizgu stawowego. Dla H«*iua ruchomości zaczynają się już w dzieciństwie. Wiążą się ściślo n
stawu biodrowego jest to stopniowy zanik tzw. dystrakcji. Po pewnym czasie nadwaga., brakiem ruchu, siedzącym „telewizyjnym" trybem życia, zo zde-
(niekiedy są to lata) ograniczają się kolejno podstawowe, naturalne ruchy •ydowaną przewagą siedzenia na krześle, w fotelu itp.
stawu: rotacja wewnętrzna, przeprost i prostowanie, następnie zginanie, Druga grupa przyczyn to tzw. wtórne zmiany zwyrodnieniowe
przywodzenie i wreszcie rotacja zewnętrzna. (co-««/7/irtmis secundaria) ujawniające się po kilku lub kilkunastu latach
Ograniczanie się ruchomości już na poziomie gry ślizgu stawowego - od Hiukod/enia stawu przez główną chorobę. Do nich można zaliczyć wad>
dystrakcji, to początki dolegliwości. A co ciekawe - zaburzenie dystrakcji Wrodzone i rozwojowe stawu biodrowego, jak: dysplazja, zaburzenia okre-lll
może być wywołane nie tylko brakiem systematycznego rozciągania stawów w/.rostowo-rozwojowego biodra (np. złuszczenie głowy kości udowej),
biodrowych, ale także, a może przede wszystkim, czynnikami psychogennymi - •nitnny pourazowe, uszkodzenie stawów biodrowych przez stany zapalne,
stresem. Jego skutkiem jest chroniczne nadmierne spoczynkowe napięcie fO|>n<\ gruźlicę (Dega). Początkowo pojawia się uczucie zmęczenia i osła-M*
mięśniowe, szczególnie gdy lokalizuje się ono w obszarze miednicy małej i n i ii mięśni w kończynach dolnych, biodrach i kręgosłupie. Z biegiem lii
okolicy okołostawowej. Brak dystrakcji utrudnia, a potem wyraźnie upośledza coraz wyraźniej ogranicza się także zakres ruchu w stawach. Pojawiają *i«j
proces odżywiania tkanek okołostawowych. Powstaje charakterystyczne dla hole kolan lub kręgosłupa lędźwiowego, później okolicy pachwin, fc O* c i
tego okresu niewielkie zniekształcenie stropu panewek stawów biodrowych, biodrowych, kości krzyżowej i samych stawów biodrowych. Ulega
widoczne już w obrazie rentgenowskim. •graniczeniu rotacja wewnętrzna biodra. Chorzy zaczynają chodzić sta-
Cały zespół, czyli charakterystyczny obraz rentgenowski oraz zabu- Wlajf\c stopę palcami skierowaną coraz bardziej na zewnątrz (po stronic
rzenie gry ślizgu stawowego, można często zauważyć już u młodzieży star- thorego stawu biodrowego).
szej! Zatem: Następnie ogranicza się przeprost, a później prostowanie stawu biodrowego.
Brak gry ślizgu stawowego - dystrakcji, należy uznać za po- Chorzy stwierdzają, iż brzuch wysuwa im się coraz bardziej ^ pnod i
czątek procesu zwyrodnieniowo-zniekształcającego stawu bio- wreszcie opada, a pośladki wypinają coraz bardziej do tyłu. Chara-
drowego. kloryHtyczny przykurcz zginaczy biodra pochyla w przód miednicę i pociągi
UHt kręgosłup lędźwiowy w przód, tworząc hiperlordozę lędźwiową (3.1.2.1) ten
Aby zdrowy staw nie ulegał zaburzeniom czynnościowym, musi być zostanie opisany w następnym rozdziale. W tym miejscu należ}
systematycznie stawiany w stan skrajnego położenia we wszystkich swoich
48
tylko zwrócić uwagę na ścisłe sprzężenie zwrotne zwyrodnieniu M l a w u bio- H ) \A. /apobieganio zaburzeniom czynnościowym
drowego z hiperlordozą lędźwiową.
jako profilaktyka /wyrodnienia stawów biodrowych
W trzecim etapie ulega ograniczeniu odwodzenie w stawie biodrowym.
Chorzy ku swojemu zaskoczeniu nagle stwierdzają, że nie mogą wykonać iU|"»bir|j;inie zaburzeniom ruchomości stawu biodrowego, a zatem owontu-•Intr
nawet niewielkiego rozkroku, mają trudności z jazdą na rowerze itp. W następującemu procesowi zwyrodnieniowo-zniekształcającemu, można
skrajnych przypadkach dochodzi do trwałego skrzyżowania kończyn dolnych. profilaktyką wczesną stawu biodrowego.
Z upływem czasu ogranicza się także przywodzenie. Trudności sprawia Należy jednak wprowadzić także pojęcie profilaktyki późnej, a nawttl stawu
stanie na jednej nodze, a w końcu staje się to w ogóle niemożliwe. W biodrowego, mającej na celu zapobieganie rozwojowi jtifc go zwyrodnienia i
zniekształcenia stawów biodrowych. W obu pr/.y-dążymy do poprawienia
sprawności ruchowej stawów oraz sprawno-Ari ogólnej narządów ruchu, w
sensie przywrócenia i dalej utrzymywaniu i statycznej narządów ruchu.

profilaktyka wczesna zaburzeń ruchomości stawów biodrowych Mnlc/y ją


rozpoczynać już w wieku dziecięcym, a szczególnie wtedy, gdy §*>|nwiły się
skłonności zmniejszające odporność stawów biodrowych na ob-flUfciMua, do
których można zaliczyć:
spłycenie panewek stawów biodrowych;
ograniczenie niektórych zakresów ruchu w stawach biodrowych (ba-dnnn-
ruchomości tego stawu opisano w rozdz. 5.3.7); skrzywienie boczne kręgosłupa,
tzw. skoliozę;
inne niepokojące objawy, jak np. niesymetryczne ustawiona* Mtóp |MM|
<'/MS chodzenia, kołysanie się tułowia itp.;
nierównowagę statyczną w obrębie miednicy, wyrażającą Hi«j m.in.
jHUT-orna, lub rzeczywistą różnicą w długości kończyn dolnych (syndrom tan
Opinany został w rozdz. 9).
Rys. 10. Chory ze zwyrodnieniem stawu biodrowego Wczesną profilaktykę trzeba kontynuować także w przypadku tttwier-
dfUMiia zmian w budowie anatomicznej stawu. Mogą one być wadami wro-
pozycji stojącej przy jednakowym obciążeniu stóp nie można wysunąć biodra w dnonymi i rozwojowymi, ale mogą być także skutkiem przebytych urazów lub
bok (w kierunku chorego stawu). Zginanie biodra ulega ograniczeniu na chorób. Na czym powinna polegać profilaktyka tych stanów? Należy wymionić
końcu, ale również i ten ruch z czasem bywa znacznie upośledzony. I tak tutaj kilka zasad.
choroba powoli, a jednak nieprzerwanie czyni postępy. Najczęściej objawia się Pierwsza to dobór odpowiedniej aktywności ruchowej. Osoby z ograni*
wyraźnie już w wieku trzydziestu do pięćdziesięciu lat. fiumn zdolnością do znoszenia przeciążeń stawu biodrowego nie powinny
Procesowi zwyrodnieniowemu biodra towarzyszą nieprzerwanie bóle uprawiać np. sportów wymagających biegania, skakania itp. (gry zespołowe,
-coxalgia. Początkowo małe, z upływem lat zawsze rosną. Często mają lekkoatletyka, turystyka piesza), podnoszenia ciężarów oraz turystyki z no-
charakter bólów napadowych, ostrych, mogą trwać miesiącami. Bóle poja- mumiom plecaka itp. Ale koniecznie trzeba być aktywnym ruchowo. W związku
wiają się niekiedy, zanim zdjęcie rentgenowskie stawu wykaże wyraźne '/. tym można zalecić np. turystykę rowerową, kajakową, żeglarstwo, wio-
zmiany zniekształcające. Czynnik psychogenny wyraźnie wzmacnia te dole- llnrNtwo, jazdę konno itp.
gliwości i utrudnia terapię. Równie ważny jest wybór zawodu. Młodzi ludzie ze skłonnościami do
Bóle wywołane zwyrodnieniem stawu biodrowego rozpoczynają się procesu zwyrodnieniowego stawów biodrowych nie powinni wybierać zawodów,
najczęściej w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, miednicy, kolanach. Często klóro wymagałyby długiego stania, długiego chodzenia czy noszenia ciężarów,
przypominają lumbago czy rwę kulszową. Czasem osiągają stany ostre. Dążenie do odzyskania, a potem zachowania normalnych zakresów ruchu
Wtedy ich leczenie bez terapii stawów biodrowych jest mało skuteczne. we wszystkich dotychczas ograniczonych kierunkach należy do najwaz-
niejszych działań profilaktycznych dla stawów biodrowych (5.3.7). 1'oizomo- nauczanie efektywnego od|x>r/ynku, w tym technik relaksowo- koń «
tryczna relaksacja mięśni (5.2.1) jest najefektywniejszym sposobem zwieksza-nia -rui .rujących, np. treningu aut-o^ennc^o;
zakresów ruchu w kierunkach ograniczonych. Do tych właśnie form od- odzyskanie, i\ następnie1 zachowanie umiejętności ruchu bierne^ k
działywania na stawy biodrowe należą siady (5.3.5.7). U ludów pierwotnych, im y jest wyrazem świadomego panowania nad nadmiernym napiecieu
które nie używają mebli takich jak krzesło lub fotel, nie występują problemy ze ttpor/.ynkowym mięśni (3.3).
stawami biodrowymi. Samo bycie „w parterze" wymusza automatycznie Łagodzeniu skutków psychogennych służą także techniki rozciągając
odpowiednie, zdrowe dla stawu biodrowego, pozycje. inn/snie i tkanki okołostawowe. Należy do nich poizometryczna relaksacji
Ogromną rolę we wczesnej profilaktyce odgrywa również trening rela- mn/sni, stretching i siady.
ksowo-koncentrujący.
Obszar miednicy małej wraz z całą okolicą stawu biodrowego są zaburzeń ruchomości stawu biodrowego l lotyczy ona tej
szczególnie wrażliwe na działanie stresu psychicznego. Bywają chorzy, u fazy procesu, kiedy z powodu nie dostrzeżonych w poro zabu i/.rn
których nie można znaleźć innej przyczyny bólów kończyn dolnych, miednicy, czynnościowych biodra pojawiają się już bóle, stwierdzamy brak dystni krji
krzyża itp. oprócz silnego skutku psychogennego (3.3.1). Bóle te z jednej strony oraz wyraźne ograniczenia ruchomości fizjologicznej stawów. Ponadto \
reagują na codzienne stany emocjonalne, z drugiej zaś również na działania oluu/ie radiologicznym istnieją wyraźne zmiany zwyrodnieniowo-znieksztal
psychoterapeutyczne, bez ingerencji technik ręcznych czy farmakoterapii. Efekt t m ; \ n v W tej fazie trudno postawić wyraźną granicę pomiędzy leczeniem
psychogenny stając się zwyczajnym przeciążeniem statycznym mięśni i innych profilaktyką. Obowiązują wtedy wszystkie zasady profilaktyki wczesnej. .J<nl
tkanek okołostawowych, działa na nie chronicznie przeciążające. Okolica stawu imk/e najpierw należy się zająć zwalczaniem dolegliwości bólowych i inny cl k
biodrowego stanowi obszar bodaj najwrażliwszy na działanie stresu ton> mogą lokalizować się w całym ciele. Charakterystyczne jest to, fco l*
psychicznego spośród wszystkich części naszego ciała. Dlatego chyba staw nasila się w postawach nieruchomych, szczególnie nocą. Ułożenie stawu ^ l/
biodrowy zawsze reaguje na efekt psychogenny ograniczeniem lub utratą gry w pozycji spoczynkowej może te bóle natychmiast złagodzić all>o nnwr
ślizgu stawowego - dystrakcji. Dowodem na to jest fakt, że wiele razy obser- uśmierzyć. Zwalczanie dolegliwości bólowych opisano w rozdz. 5.3.7, l .
wowaliśmy odzyskiwanie normalnej dystrakcji wyłącznie w procesie psycho- Zaburzenia ruchomości stawów biodrowych prawie zawsze wywołuj
terapeutycznym. I odwrotnie - gdy osiągaliśmy dystrakcję „tylko" zabiegiem /.mekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa o charakter/e hiporlordci r.y
ręcznym, zawsze zanikała po jakimś czasie. Powodem może być i to, że chory lędźwiowej (3.1.2.1). W związku z tym zwalczanie koksalgii mufli by
nie odzyskał umiejętności tzw. ruchu biernego, czyli umiejętności utrzymywania uwiązane z jednoczesnym leczeniem zespołu hiperlordozy lędźwiową} (6,4,1 W
spoczynkowego napięcia mięśniowego na „normalnym", minimalnym poziomie. skrajnych przypadkach, kiedy zmiany zwyrodnieniowo-zniekszialcąjąc MU,
Jak uczy doświadczenie, w zależności od siły skutku psychogennego dystrakcja bardzo zaawansowane, jedynym leczeniem pozostaje leczenie operacyjni którego
blokowała się ponownie natychmiast, po kilku czy kilkunastu minutach lub celem jest wszczepienie sztucznego stawu biodrowego.
godzinach, albo w ciągu kilku dni.
Umiejętność utrzymywania napięcia spoczynkowego mięśni w normie Dvntrakcja stawu biodrowego
ma także niezwykle istotne znaczenie w zwalczaniu dolegliwości bólowych ( l n \ ślizgu stawowego dla stawu biodrowego jest dystrakcja. Polega ona n
biodra. Można wręcz zaryzykować tezę, iż skutek psychogenny jest jedną z chwilowym oddzieleniu od siebie powierzchni stawowych panewki oraz głów
najważniejszych przyczyn koksalgii, jeżeli nie jedyną. Wielokrotnie podczas kości udowej. W stawie zdrowym i sprawnym czynnościowo można osiągnąć j Ui
turnusów leczniczych niektórzy chorzy z bólami biodra (przebiegającymi k /o w warunkach domowych, sposobem pokazanym na rys. 11. Ruchy tTl
także z coxarthrosis) już po kilkudniowym psychotreningu potrafili na żądanie kryjne (ciągnięcia) wykonuje się powoli i łagodnie wzdłuż długiej osi kończyn
zapanować nawet nad silnymi bólami bioder lub/oraz kończyn dolnych. U dolnej. Ażeby zapobiec przesuwaniu się tułowia w kierunku działania nil
jednych dochodziło do tego dzięki uświadomieniu sobie, a potem odreagowaniu trakcyjnej, wywiera się opór na spojenie łonowe, skierowany w stronę przeciw
jakiegoś osobistego problemu. Inni potrafili tego dokonywać poprzez ni\, Zwiększamy siłę trakcyjną aż do momentu, kiedy w stawie osoby badani |
świadome obniżanie spoczynkowego napięcia mięśniowego. Nxr/ujemy wyraźny ślizg. Czujemy także wyraźnie, że kończyna dolna w mc
W związku z tym wczesna profilaktyka zaburzeń ruchomości stawów mencie ślizgu zwiększa swoją długość o ok. 1-2 cm. Po ustaniu siły trakcyjni
biodrowych powinna obejmować także pewne elementy psychoprofilaktyki: rwjsć ruchoma stawu powraca w swoje pierwotne położenie.
- psychoedukację, a nawet psychoterapię, szczególnie w zakresie pro- Do zaburzeń dystrakcji zaliczamy jej nadmierną długość i nadmiern
blemów seksu, lęku, stosunków interpersonalnych itp.; łatwość w jej osiąganiu, co świadczyłoby o nadruchomości stawu biodrowe
5
go. Stan taki spotyka się jednak bardzo rzadko. Najczęściej dyalrakcja je.st w*kich, /.iniany strukturalno w utawurh. Ton stan tr/.olw u/nad /.n |M>c/Jitek
bardzo trudna do wywołania albo wręcz nieosiągalna. Jeńli Htjiw biodrowy nie IHOO-HU zwyrodnieniowego stawu biodrowego, choć ruchomość fi/jologicy.na littdal
jest zmieniony strukturalnie, wówczas brak dystrakcji ńwiadc/.y o du- może mieścić się w normie.
Ograniczenie lub brak dystrakcji wywołuje uczucie zmęczenia (Mulc/HN
•lania i po niedługim chodzeniu. Potem pojawiają się pobolewania i bóle,
e*it«om w okolicy lędźwiowo-krzyżowej, czasem w udzie, czasem w kolanie
luh utopio. Brakowi dystrakcji mogą także towarzyszyć cierpnięcia i mrowienia
kończyn dolnych, a szczególnie stopy. Możliwe są także osłabienia mięfl-ii)
konr/yn dolnych. Wielu pacjentów odczuwa również nadmierne i mimo-wolno
napięcie spoczynkowe mięśni tych okolic.
Kiedy zmiany zwyrodnieniowo-zniekształcające osiągną pewien sto-|>ini
/.aawansowania, osiągnięcie dystrakcji nie jest już w ogóle możliwe Itnik ślizgu
stawowego dalej przyspiesza proces zwyrodnieniowy i koło sii, iniuyka.
Można więc powiedzieć:

Niezaburzona gra ślizgu stawowego, czyli dystrakcja w stuwit


biodrowym, gwarantuje jego sprawność i zdrowie. Jej utr/y
manie jest konieczne w skutecznym zapobieganiu proce«owl
/wyrodnieniowo-zniekształcającemu staw biodrowy.
Rys. 11. Pozycja do badania gry ślizgu stawowego - dystrakcji stawu biodrowego

Uwaga: «t, 1.2. Zniekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa


- pomiędzy spojeniem łonowym badanego a stopą badającego złożony ręcznik lub
mały Jasiek; Wwpolno dla wszystkich zniekształceń tzw. naturalnych krzywizn kręgoulti |itt
- chwyt nie za stopę, lecz ponad kostkami; jest występowanie ich w płaszczyźnie strzałkowej (przednio-tylnej). Si| to
- kończyna dolna lekko ugięta i lekko przywiedziona w stawie biodrowym; miiocio, przeprost lub spłaszczenie kręgosłupa w odcinku lędźwiowym, pl«r
- łokcie badającego proste; nilowym i szyjnym (rys. 12).
- siłę trakcyjną wywołuje badający łagodnym ruchem tułowia w tył. /niekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa wynikają /a z wy
eisaj / mięśniowych zaburzeń w stabilizowaniu naszego narządu osiowego
żym napięciu spoczynkowym tkanek okołostawowych, a szczególnie mięśni. iNiwstają w wyniku nadmiernego napięcia jednych mięśni, np. zginaczy, J«*l
Dochodzi do chronicznego przeciążenia statycznego stawu, w czym decydującą i wczesnego osłabienia oraz zwiotczenia innych mięśni, np. prostowników
rolę odgrywają m.in. następujące czynniki: Jfljnwisko to nazwaliśmy wcześniej nierównowagą statyczną mięśni. Ten ro
- skutki psychogenne (3.3.1) zwiększające napięcie spoczynkowe mięśni iluaj zaburzeń bywa zazwyczaj niedoceniany jako element patogenezy wieli
miednicy, miednicy małej, brzucha i kończyn dolnych; najróżniejszych dolegliwości. Łatwo poddaje się on terapii ręcznej i jei
- niewłaściwe przyzwyczajenia, jak np. wielogodzinne siedzenie w ciągu Wftka/any do terapii domowej. Zniekształcenie naturalnych krzywizn kręgo
dnia na krześle, w fotelu itp.; ilupa to najpowszechniej spotykany typ przeciążenia tkanek miękkich. Nąj
- przeciążenia dynamiczne. Wydaje się jednak, że czynnik ten nie riMjHcioj jest skutkiem niewłaściwych pozycji ciała wobec sił ciążenia orai
jest tak istotny w dysfunkcjach stawu biodrowego jak przeciążenie staty- negatywnego oddziaływania cywilizacji na narządy ruchu. Możemy tu wy
czne. Staw biodrowy jest po prostu przystosowany do tego rodzaju obciążeń. mienić: „urzędniczy" tryb życia, chroniczny niedostatek wszechstronnej
Brak dystrakcji stawów biodrowych może być nie zauważony przez ruchu, jednorodność wysiłków fizycznych w pracy zawodowej, otyłość, a tak to
całe lata, ponieważ ruchomość fizjologiczna jest początkowo normalna i do- jednostronność treningu sportowego.
piero później zaczyna ulegać powolnemu ograniczeniu. Po jakimś czasie O wiele rzadziej omawiany typ zaburzeń wynika z przyczyn niezalei
tworzą się także niewielkie, ale już zauważalne na zajęciach rentgeno- nych od chorego, np. skłonności wrodzonych i rozwojowych, urazów, choról
organicznych układu nerwowego, mięśni i kości. Trzeba więc owe zaburzę
54
nią zaliczyć do „cywilizacyjnych", czyli będących swoistą znuiHti) natury za Oczywiście, oprócz powyżH/otfo całościowego, najczęściej spotykamy
ignorowanie jej praw. iiurks/tałcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa, istnieją różne odmini
Najczęściej (ok. 90%) spotykane zniekształcenia naturalnych krzywizn |«ij choroby, np. hiperlordoza lędźwiowa i płaskie plecy, hiperlordo ląjd/.wiowa i
kręgosłupa to ich pogłębienie, zwiększenie (rys. 12 6). Formują one spłaszczenie odcinka szyjnego kręgosłupa.
charakterystycznie sylwetkę człowieka. Zazwyczaj związane są z nadwagą, Nie zawsze też zniekształcenie naturalnych krzywizn krcgoHluj
ale nie tylko. Zaburzenie rozpoczyna przypuszczalnie pochylenie ro/.pnr/yna się w rejonie miednicy. U księgowych i kierowców np. don
iiuji- hiperlordoza szyjna. W tym wypadku należy traktować ją jako pi<
W O ! M J \ i jej poświęcić najwięcej uwagi w terapii. Dzieciom, u który
•yatrmatycznie tłumiona jest ekspresja uczuć czy samodzielność, znokr
t f l f t m się plecy w odcinku piersiowym. I z tego rejonu rozpoczyna t
uuckształcenie naturalnych krzywizn kręgosłupa.
Trzeba podkreślić, iż zniekształcenia naturalnych krzywizn nigi
n i< < występują samodzielnie w jednym tylko odcinku. Zaburzenie c/y
iiofcri ruchowych w jednym miejscu wywołuje zawsze jakieś następnty w
mnym. Mimo to charakterystyka poszczególnych zniekształceń pr/r
• l u w i o n ą zostanie dalej odcinkowo, dla zwiększenia przejrzystości l

«ł 1.2.1. Zespół hiperlordozy lędźwiowej


l >n istotnych przyczyn powstania hiperlordozy lędźwiowej należy z wy rod n
mi' stawów biodrowych, które zawsze powoduje pochylenie miednicy |
ir/.<xlowi i dalsze jego następstwa. Należy przypuszczać, że istnieje t
tfwii\/ek odwrotny. Dlatego terapia hiperlordozy lędźwiowej powinna zai
MMII być terapią zwyrodnienia stawu biodrowego! /nainy dwa typy hiperlordozy
lędźwiowej: wiotka i sztywna (Lewit).
Rys. 12. Naturalne krzywizny kręgosłupa: a - naturalne krzywizny kręgosłupa
w normie; b - pogłębienie naturalnych krzywizn kręgosłupa;
c - spłaszczenie naturalnych krzywizn kręgosłupa IlifHTlordoza lędźwiowa wiotka
HjMityka się ją u ludzi prowadzących siedzący tryb życia, z chronicznj
niedostatkiem naturalnego ruchu, z nadwagą, mających ogólnie słabe mit n
miednicy ku przodowi. Pośladki wypinają się w tył, a brzuch do przodu.
io, Najczęściej duży i wiotki brzuch przesuwa środek ciężkości ciała dale w
Kręgosłup w odcinku lędźwiowym wybrzusza się znacznie w przód. Natu-
przód. Aby unieść i zrównoważyć ten ciężar, człowiek musi pochylić się ly! w
ralna krzywizna pogłębia się, powstaje tzw. hiperlordoza lędźwiowa.
odcinku lędźwiowym kręgosłupa, co zwiększa wygięcie tego odcin
Kompensując to, kręgosłup w odcinku piersiowym także zwiększa naturalną
wypukłością łuku w przód (rys. 13).
krzywiznę, ale skierowaną wypukłością w tył. Plecy zaokrąglają się,
Dochodzi do przeprostu kolan i często do ich koślawości (nogi iksow
powstaje hiperkifoza piersiowa. W górnym odcinku piersiowym tworzy się
UO, czego konsekwencją bywają typowe zaburzenia równowagi statyczr
często charakterystyczne uwypuklenie, zwane potocznie „wdowim garbem".
mięśni kończyn dolnych, miednicy i odcinka lędźwiowego kręgosłupa.
Odcinek szyjny kręgosłupa wyrasta z tego miejsca do przodu zamiast w górę.
Tak więc hiperlordoza lędźwiowa wiotka to skutek lekceważenia pri
Musi zakręcić z powrotem ku tyłowi, aby choć częściowo odzyskać
c*lowieka sił przyciągania ziemskiego, a także niedoboru ruchu i ogólni
równowagę. Pogłębia to naturalną krzywiznę kręgosłupa szyjnego z
zwiotczenia mięśni. Względną siłę zachowują tylko mięśnie zmuszane
wypukłością w przód. Powstaje hiperlordoza szyjna, w której broda znacznie
oddala się od krtani, a potylica zbliża do „wdowiego garbu". Kark robi się przeciwstawiania się sile ciężkości. Bywają one przeciążone, bardzo czei |
coraz krótszy. K)/ofltają w stanie przykurczu i podrażnienia. Są to:
- mięśnie łydki zginające itope podeszwowo i kolano;
- grupa przednia mięśni uda prostujących kolanu i /.Kinujucych staw i tlolcfiliwosc.i spowodowane Hiiwrlonhtłą lędźwiową Wi«Miiy jii/, że
biodrowy; przyczyną dolegliwości pr/ecią/eniowych jest podrażnienie tfcnnrk miękkich -
- mięśnie zginacze biodra, które jednocześnie zginają kręgosłup mięśni oraz tkanki łąc/.nej okołostawowej. W przypadku fclptirlnrdozy
lędźwiowy wypukłością łuku w przód; lędźwiowej podrażnienie to rozkłada się w sposób charaktery-ttyr/iiy.
- mięśnie prostowniki lędźwiowego odcinka kręgosłupa.
§ Podrażnienie więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych Nadmierny
chroniczny skłon w tył odcinka lędźwiowego kręgosłupa, chnrn-fcl»rvNtyr/ny
dla hiperlordozy lędźwiowej, powoduje permanentne uciskanie ftfcanki łącznej
między wyrostkami kolczystymi kręgów. Wyrostki owo, w §il<*/nn.4ci od
indywidualnych cech organizmu, mogą być u jednych szerttzo, y innych węższe.
U chorych z szerokimi wyrostkami kolczystymi przestrzeń §IU,M|/V nimi jest
znacznie mniejsza niż u chorych z wyrostkami wąskimi
(nr. i-j>.

Rys. 13. Hiperlordoza lędźwiowa: a - wiotka, b - sztywna

Hiperlordoza lędźwiowa wiotka osłabia przede wszystkim mięśnie


brzucha oraz prostowniki bioder. Występuje ona częściej niż hiperlordoza KyH. 14. Uciśnięcie więzadeł międzykolcowych w hiperlordozie lędźwiowej w
sztywna. wyniku przeprostu tego odcinka kręgosłupa

Hiperlordoza lędźwiowa sztywna Dlatego chorzy z szerokimi wyrostkami kolczystymi odczuwają wcześ i
Hiperlordoza lędźwiowa sztywna, w przeciwieństwie do wiotkiej, powstaje znacznie silniej negatywne skutki hiperlordozy lędźwiowej. Ponad U
wskutek jednostronnej aktywności ruchowej u ludzi ciężko pracujących fizy- io,k.s/e podrażnienie powstaje zawsze na szczycie hiperlordozy, którj
cznie. W ich pracy zdecydowanie przeważa noszenie i podnoszenie ciężarów y.najdować się w różnych miejscach, najczęściej między ostatnim trzo l
przy zupełnym braku zaangażowania mięśni brzucha. U sportowców upra- lędźwiowym a kością krzyżową. W ten sposób dochodzi do intensywne
wiających gry zespołowe, biegi, skoki, wioślarstwo itp. powstaje stereotyp podrażnienia więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych (1.2.1). Pojawia ilq
ruchu wybitnie rozwijającego siłę mięśni łydek, przedniej grupy uda, zgina-czy ni Inę bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa, a także kości krzyżowej In
bioder oraz grzbietu w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Mięśnie brzucha kiedy mogą to być bóle promieniujące nawet do kończyn dolnych. Przy i
wraz z prostownikami bioder są również silne, ale relatywnie o wiele słabsze mu'ą one lumbago („korzonki"), a niekiedy rwę kulszową.
od wymienionych wyżej. Najczęściej dochodzi jednocześnie do przy-kurczu Czasem szczyt hiperlordozy znajduje się wyżej i największemu pod
mięśni kolan. ioniu ulegają więzadła międzykolcowe dolnego odcinka piersiowego
Tak więc obydwa typy hiperlordozy lędźwiowej wywołują swoisty stan iflgo lędźwiowego. Z tego rejonu niekiedy u mężczyzn ból może promie
nierównowagi statycznej mięśni kończyn dolnych oraz rejonu biodrowe- aż do jąder.
lędźwiowego. Powoduje to podrażnienie mięśni i tkanki łącznej oraz - w Podrażnienie więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych wykryć mozi
dalszej konsekwencji - niesprawność, chroniczny i ostry ból, a także inne Anie przez ucisk pokazane na ryi. 46 (3.1.1). Najskuteczniejszym leczę
uciążliwe dolegliwości.
R1
niem w stanach ostrych jest, po wykluczeniu innych przyczyn bólu, terapia oln/.»;ki nad kostkami, oraz pseudoncurologiczne: cierpnięcie stóp i <l
igłowa więzadeł nadkolcowych i międzykolcowych. Z reguły przynosi ona '.'..'AA). Do przykurczów dochodzi na skutek przeciążeń - dynamiczne
natychmiastową wyraźną ulgę. Może ją jednak wykonać tylko terapeuta. Do <lnn;i, skoki, marszobiegi w trudnym terenie) oraz statycznego, np. wiolol
stosowania domowego zaleca się poizometryczną relaksację (ćw. 4) oraz mo- IIM - chodzenie na wysokim obcasie. Poizometryczną relaksacja tych miel ift-
bilizacje uciskowe (7). D bardzo szybko likwiduje dolegliwości. Jedynie bóle ścięgna piolowc
łArlullesa) mogą potrwać dłużej, jednak i one są bardzo podatne na U
b. Podrażnienie torebek stawowych stawów międzykręgowych MMi/.MJu terapię. Osiągnięcie normalnej długości tych mięśni zabezpioc
(międzywyrostkowych) |»r/.«•<! nawrotami choroby.
Podobnemu do opisanego wyżej przeciążeniu i podrażnieniu, choć rzadziej, M i ę s i e ń c z w o r o g ł o w y u d a (musculus guadriceps fcn f i * >
ulegają w hiperlordozie lędźwiowej torebki stawowe stawów międzykręgo- w hiperlordozie lędźwiowej przyczynia się często do zaburzeń czynno
wych. Powstaje małe uszkodzenie międzykręgowe (3.2.1) wywołujące pod- ruchowych kolana, a także bioder i stawów krzyżowo-biodrowych. Skin
rażnienie korzeniowe. W leczeniu najskuteczniejszy jest zabieg ręczny wy- •d; mi z czterech mniejszych mięśni. Jeden z nich - mięsień prosty u
konany przez terapeutę. W autoterapii natomiast mobilizujemy ujemnie itniisculus rectus femoris) bierze udział w zginaniu biodra oraz w przy\
czynnie kręgosłup (4.1). durniu i odwracaniu uda (rotowaniu na zewnątrz). Wszystkie przechodzą,
urupolne ścięgno kolanowe, a następnie rzepkowe. Mięsień czworogłowy ji
c. Podrażnienie więzadeł krzyżowo-biodrowych Jwlynyin prostownikiem kolana. Odgrywa najważniejszą rolę w mars
Kość krzyżowa od góry ma połączenie z kręgosłupem lędźwiowym, a po bokach jUMlr/.as wchodzenia pod górę, schodzenia z góry. W zrównoważonej pon
- przez stawy krzyżowo-biodrowe - z kośćmi biodrowymi. Jeżeli hiper-lordoza Wt«' .stojącej powinien być rozluźniony. Napina się przy przenoszeniu ciozu
lędźwiowa spowodowana jest np. nadmiernym przykurczeni prostownika tiulu na pięty (rys.15).
grzbietu w odcinku lędźwiowym przy jednoczesnym normalnym napięciu mięśni Przykurcz mięśnia prostego uda pochyla kości biodrowe w pr» |ir/i-/.
zginaczy bioder (5.4.1.2), wówczas kość krzyżowa obraca się w przód szybciej co może działać drażniąco na więzadła krzyżowo-biodrowe i wyw<i win*
aniżeli kości biodrowe. Powstaje chroniczne napięcie więzadeł krzyżowo- hole okolicy kości krzyżowej. Podrażnienie mięśnia prostego uda czty
biodrowych bez objawów zablokowania stawów krzyżowo-biodrowych. Dalej już powoduje bóle pachwin. Cały mięsień czworogłowy uda zwiera i Htabilii
„zwyczajną" drogą dochodzi do podrażnienia więzadeł krzyżowo-biodrowych. kolano. Przykurcz tego mięśnia ogranicza grę ślizgu stawowego kolm
Skutki owego podrażnienia zostały przedstawione w rozdz. 3.1.1.1. Ogranicza jego ruchomość, powoduje bóle. Wskutek zaburzeń troficznj
Hlur/adko dochodzi do obrzęków i wysięków. Może więc inicjować pro
d. Podrażnienie tkanki mięśniowej iwynnlmeniowy kolana. Podrażnienie mięśnia czworogłowego jest przyc
Omówione zostaną tylko te mięśnie, którym przypisuje się istotne znaczenie Ha ItfUów uda, czasem rzepki i rejonu podrzepkowego.
w dolegliwościach powstałych z hiperlordozy lędźwiowej. M i ę s i e ń b i o d r o w o - l ę d ź w i o w y (musculus iliopsoas) j
M i ę s i e ń t r ó j g ł o w y ł y d k i (musculus triceps surae) składa się z prvyr/.yną wielu niekiedy ostrych dolegliwości u chorych z zespołem hiperl
mięśnia brzuchatego (musculus gastrocnemius) oraz mięśnia płaszcz- lędźwiowej. Znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie narządów ja
kowatego (musculus soleuś). ha, kręgosłupa lędźwiowego, miednicy oraz stawów biodrowych. Skif
Mięsień brzuchaty łydki to mięsień dwustawowy. Zgina kolano oraz stopę H4 y, mięśnia biodrowego (musculus iliacus) oraz mięśnia lędźwiowego-v
podeszwowo, przywodzi i odwraca ją. Mięsień płaszczkowaty oddziałuje tylko fcnwgo (musculus psoas maior). Przyczepem początkowym mięsień lędźwie
na stopę, zginają podeszwowo i odwraca. Oba mięśnie kończą się silnym fVlqk*zy sięga aż do dwunastego kręgu piersiowego, a następnie przyczepia 4o
ścięgnem piętowym (Achillesa), przyczepiającym je do guza piętowego. Dzięki l 4 trzonu kręgu lędźwiowego oraz ich wyrostków poprzecznych. Przyc pta H
nim możemy chodzić na palcach, biegać, skakać. Ich przykurcz powoduje bóle tę także do ostatniego żebra. Mięsień biodrowy ma swój początek tfutyin
łydki. W skrajnych przeciążeniach wymienione mięśnie doprowadzają do tzw. obszarze dołu biodrowego. Włókna tych mięśni idą w dół ponad l Wem
zapalenia ścięgna Achillesa. Bóle bywają czasem tak ostre, iż uniemożliwiają biodrowym do wspólnego przyczepu końcowego na krętarzu mniejiz fcnAci
chodzenie. Niekiedy mięsień brzuchaty łydki jest istotną przyczyną bólów udowej.
kolana. Mięsień biodrowo-lędźwiowy jest najsilniejszym zginaczem biodra. go
Przykurczę mięśni brzuchatego oraz płaszczkowatego (rys. 15) mogą ukurcz pociąga do przeprosili odcinek lędźwiowy kręgosłupa i jednoci
wywoływać także zaburzenia pseudonaczyniowe, takie jak: zimne stopy, •II* pochyla do przodu miednicę, Bitne udział w odwracaniu uda. Bez udi
In tego mięśnia chodzenie byłoby lxi n l/.o utrudniono, u bieganie n io możliwe.
Miinl/.o silnio rozwija sio u sprinterów, piłkarzy, koszykarzy. Przeciążenie
imrsnia biodrowo-lędźwiowogo powoduje swoiste dolegliwości. Jego pr/.y-
kutr/. walnie przyczynia się do powstawania wspomnianego już patologic/-
m«nn wzorca torebkowo-ścięgnowo-mięśniowego w chorobie zwyrodnieniowej
M l a w u biodrowego. W działaniu jednostronnym mięsień ten zgina tułów do
l M > k u (rys. 15).
W zależności od „rozłożenia się" podrażnienia mięsień biodrowo-
l«;<l/wiowy może wywoływać różne dolegliwości. Najczęściej są to bóle po«l-
br/.uHza, które kobiety mylą zazwyczaj z bólami przydatków. Podrażnienie
prawego mięśnia biodrowego bardzo przypomina ból wywołany podrażnio-
niem wyrostka robaczkowego.
/e względu na topografię przyczepów początkowych podrażnienie imrsnia
lędźwiowego większego może wywołać ból okolicy ostatniego żebra wrą/, z
jego stawami. Te z kolei powodują niekiedy ból promieniujący w okolico
nerki. Spazmatyczny przykurcz mięśnia lędźwiowego większego by-WM sprawcą
ostrego unieruchamiającego bólu krzyża przypominającego lumbago. Ataki
takie spotyka się także u sportowców. Jeśli wynikają ono l y l k o z tego skurczu,
znikają - ku zdumieniu chorego - natychmiiiHt |M) IH /.(-prowadzeniu
poizometrycznej relaksacji mięśnia lędźwiowo-biodrowogo «AV. 16).
W terapii bólów krzyża należy zawsze pamiętać o mięśniu biodro-wn
lędźwiowym. Tym bardziej, że działa on pośrednio na stawy krzyżowo
biodrowe, w związku z czym jego przykurcz może przyczyniać nie do
pr/odążenia więzadeł krzyżowo-biodrowych (3.1.1.1).
M i ę ś n i e p r o s t u j ą c e o d c i n e k l ę d ź w i o w y li r o g
o s ł u p a składają się z setek brzuśców położonych na stronic gr/biotowej
kręgosłupa. Układają się w dwa pasma. Pasma powierzchowne Iwor/ą brzuśce
11 długie, a pasmo głębokie - brzuśce krótkie, których włókna układają się
ukośnie i poprzecznie. Rozciągają się od potylicy w dół kręgosłupa, poprzez
grzebienie biodrowe do kości krzyżowej. Mięśnie prostujące lii w/ględu na
skomplikowaną budowę anatomiczną mogą oddziaływać wielorako na
kręgosłup. Ich główne funkcje to prostowanie tułowia i głowy, Tonus
spoczynkowy tych mięśni bywa tak duży, że wystarcza do utrzymania pionowej
postawy.
Rys. 15. Nierównowaga statyczna mięśni w hiperlordozie lędźwiowej: Osłabienie prostowników grzbietu garbi i pochyla sylwetkę. Ale
*_^ — mięśnie przykurczone i skrócone; omawiane tu mięśnie mogą też zginać kręgosłup do boku i skręcać go w
AA/ - mięśnie osłabione i zwiotczałe odpowiednią stronę. Ich głównymi antagonistami są mięśnie brzucha. Obie
l - mięsień prostownik grzbietu, część lędźwiowa; 2 - mięsień prostownik grzbietu, grupy powinny pozostawać w równowadze statycznej. Brak równowagi w
część piersiowa; 3 - mięśnie karku; 4 - mięśnie szyi; 5 - mięśnie piersiowe większe; hiperlordozie lędźwiowej objawia się osłabieniem i zwiotczeniem mieńni
6 - mięśnie biodrowo-lędźwiowe; 7 - mięśnie brzucha; 8 - mięśnie proste uda; 9 - brzucha oraz nadmiernym napięciem i nadczynnością mięśni prostujących
mięśnie pośladkowe; 10 - mięsień dwugłowy uda; 11 - mięsień trójgłowy łydki odcinek lędźwiowy kręgosłupa (rys. 15). Prostownik grzbietu bywa
wówczas nadmiernie rozwinięty. Często tak znacznie, że wierzchot-
ki wyrostków kolczystych są głęboko zapadnięte między utworzone przez «V<1. l). Następnie nałoży JU K tylko dlmf o utr/.yinanio osiągniętej rownowiij
ten mięsień wypukłości po obu stronach kręgosłupa lędźwiowego. Tonus i f..-1.2).
spoczynkowy tych mięśni rośnie tak znacznie, że często uniemożliwia
zgięcie odcinka lędźwiowego kręgosłupa w przód. Z powodu przeciążenia
ulegają one podrażnieniu, które rozkłada się na różnych obszarach kręgo- .'{ 1.2.2. Zespół hiperlordozy szyjnej
słupa lędźwiowo-krzyżowego. Powstają bóle wyrostków kolczystych, wy- < 'barakterystyczna sylwetka chorego z pogłębioną lordozą szyjną poka/an |
rostków poprzecznych, kości krzyżowej. Same mięśnie mogą boleć tak pst na rys. 12 i 17. Podobnie jak w zespole hiperlordozy lędźwiowej i luli
silnie, że wywołują nawet stany ostre. Najczęściej podrażnieniu mięśni występuje typ wiotki oraz sztywny.
towarzyszy podrażnienie więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych, a
także krzyżowo-biodrowych i biodrowo-lędźwiowych (3.1.1). Obraz choroby Ilifu-rlordoza szyjna wiotka
żywo przypomina zapalenie korzonków - lumbago. l T/odnicy, księgowi, maszynistki czy krawcowe, przez lata garbiący plecy
pracujący z wysuniętą do przodu głową, mają słabe i wiotkie mięśnie. Ogn
Mięśnie osłabione w hiperlordozie lędźwiowej iiir/enie ruchomości szyi, przede wszystkim skłonów na boki, jest wyraźni
Wcześniej wspomnieliśmy już, że istotą zaburzenia równowagi statycznej nl r nie tak duże jak w zespole sztywnym. Proces zwyrodnieniowy widoc/.n w
mięśni w zespole hiperlordozy lędźwiowej jest nadmierne napięcie i przy- obrazie rentgenowskim obejmuje zazwyczaj jeden, najwyżej dwa seginei; lv
kurcz zginaczy bioder oraz prostowników odcinka lędźwiowego kręgosłupa z dolnego odcinka szyjnego kręgosłupa. Czasem ruchomość bierna H/y i jon
jednoczesnym osłabieniem lub zwiotczeniem mięśni brzucha wraz z pro- prawie normalna, co sugerowałoby, że przykurczowi i podrażnieniu ulegiu
stownikami stawów biodrowych (rys. 15), przede wszystkim mięśni poślad- lvlko niewielkie części mięśni szyi, karku i obręczy barkowej.
kowych wielkich.
Osłabienie mięśni brzucha i mięśni pośladkowych zmniejsza siły Ili/n-rlordoza szyjna sztywna
przeciwstawiające się pochyleniu miednicy ku przodowi. Nie są one w stanie NiuV/eściej spotykana u ludzi ciężko pracujących fizycznie, u których pr/«»
skutecznie skompensować sił ciążenia w pozycji stojącej oraz sił mięśni li i l a przeważał wysiłek lub trening o charakterze siłowym, a brakowali
przykurczonych, wspólnie obracających miednicę w przód i pogłębiających nirhu rozciągającego, gibkościowego. Mięśnie całego ciała są bardzo Nilnu
lordozę lędźwiową. Przede wszystkim dotyczy to hiperlordozy wiotkiej. Maja, mocno rozwinięty odruch obronny, co uniemożliwia ich zrclnfaownnta
Zwiotczenie mięśni brzucha wybitnie zmniejsza działanie tłoczni brzusznej. Trudno także przeprowadzić poizometryczną relaksację mięśni. ZoHpól po
Normalne ciśnienie w jamie brzusznej, wywołane wystarczającym napięciem wy/.s/y najwyraźniej występuje u ciężarowców, bokserów, zapaśników, kuł
spoczynkowym mięśni brzucha, przenosi bezpośrednio na kości miednicy liirystów itp. Obserwujemy u nich bardzo silne mięśnie karku, znaczni*
około 30% ciężaru tułowia (Maigne). Gdy ciśnienie to maleje lub znika wraz ograniczające ruchomość kręgosłupa szyjnego we wszystkich kierunkach, i
z ubytkiem siły mięśni brzucha, wówczas cały ciężar tułowia wraz z tym, co Mr/ogólnie w skłonach do boków.
nosimy w rękach albo na plecach, przenosi się na kości miednicy wyłącznie Taki bywa skutek pracy ze znaczną przewagą podnoszenia i noszenii
przez kręgosłup lędźwiowy i stawy krzyżowo-biodrowe. Wtedy bardzo filarów oraz przeciwstawiania się siłom przyciągania ziemskiego ze zgar
szybko dochodzi do przeciążeń, podrażnień i bólów w tym rejonie. bionymi plecami i wysuniętą do przodu głową. Chorobie sprzyja nadto brali
Kolejnym, niezwykle ważnym następstwem zwiotczenia mięśni brzucha wyitiłku równoważącego, jak unoszenie własnego ciała na rękach, np. pod'
są coraz gorsze warunki do normalnego funkcjonowania narządów jamy CWIIM podciągania się na drążku. Wszystko to ogranicza albo wręcz eliminujf gry
brzucha. Pogarsza się np. perystaltyka jelit, powstają trudności z wy- Alizgu stawowego kręgosłupa szyjnego, prowokując znaczne zmiany zwy
próżnieniem, pojawiają się wzdęcia. Powstają doskonałe warunki do tworzenia mmliiioniowe tego odcinka. W obrazie rentgenowskim widoczne są szczegół-
się kamicy żółciowej, zapalenia jelita grubego i inne. Hi«» w dolnej i środkowej części kręgosłupa szyjnego w więcej niż w dwóch
Dlatego w równej mierze należy dążyć do rozciągnięcia i wyhamowania •elementach. Przenoszą się one także na górny i środkowy odcinek kręgosłupa
mięśni nadmiernie aktywnych, jak i do wybiórczego wzmocnienia treningiem piersiowego.
siłowym mięśni osłabionych.
Tę ukierunkowaną, asymetryczną terapię kontynuuje się aż do osiąg- lMt> i dolegliwości w zespole hiperlordozy szyjnej
nięcia tzw. normy w poszczególnych ruchach i w sile poszczególnych mięśni Ogólnie można powiedzieć, że w hiperlordozie szyjnej nierównowaga staty-
ranti mięśni wynika z nadmiernego napięcia tych, które stabilizują obręcz
barkową od góry, a jednocześnie powodują osłabienie i zwiotczenie Htabili/Ai- /itlmrzeń wzroku i słuchu. Alo nnjlwnl/.iej charakterystyczne jest iitr/.ymywn-nir
jących obręcz barkową od dołu. Natomiast nierównowaga statyczna biernego się złego samopoczucia, mdtoAri, a nawet czasem wymiotów. Dolegliwości l r
aparatu ruchu to zgarbienie pleców i nadmierny przeprost odcinka szyjnego mają dość często związek •/. (MMlra/nicniem jednego z więzadeł międzykolcowych
kręgosłupa. Szczególnie istotne bywa utrwalenie przeprostu między leżących pomiędzy piątym a siódmym wyrostkiem kolczystym kręgoitłu-jm
kręgosłupem szyjnym a głową, co widać po nadmiernym oddaleniu brody od piersiowego.
krtani (rys. 12 i 17). Jeżeli przyczyną podrażnienia więzadeł są wyłącznie okrągłe, zgarbione
plecy (hiperkifoza piersiowa), najskuteczniejszą terapią domową btjdu
a. Podrażnienie tkanki łącznej w zespole hiperlordozy szyjnej Podrażnienie mobilizacje uciskowe (7) oraz poizometryczna relaksacja mięśni micdzylo-
tkanki łącznej w zespole hiperlordozy szyjnej bywa źródłem bardzo wielu jmikowych. Dalsza terapia i profilaktyka powinna prowadzić do odzyskania
dolegliwości, niekiedy o charakterze ostrym. Obejmuje głównie więzadła równowagi statycznej mięśni (5.2).
międzykolcowe i nadkolcowe środkowego i górnego odcinka piersiowego Podrażnienie torebek stawowych stawów m
kręgosłupa, więzadło karkowe i więzadła międzykolcowe odcinka szyjnego i ę d z y w y r o s t k o w y c h . Zniekształcenie naturalnych krzywi/n
kręgosłupa. Częstemu podrażnieniu ulegają również torebki stawowe stawów kn;tfosłupa (3.1.2; rys. 12 i 17) wywołuje nierównowagę statyczną całych
międzywyrostkowych oraz stawów żebrowych. wc^mentów jednostek ruchowych kręgosłupa. Podrażnieniu ulegają więc nic
l ylk o więzadła nadkolcowe i międzykolcowe (chociaż one najczęściej), alt f a
k/e torebki stawowe stawów tylnych kręgosłupa. Ich podrażnienie powo-i ł u j e
ból kręgosłupa dokładnie w miejscu podrażnienia. Czasem jednak ma my do
czynienia z objawem korzeniowym (3.2). Trzeba tutaj zaznaczyć, zi
htperlordoza szyjna bardzo wyraźnie przyczynia się do chorób korzeniowycłi
i4-|jo obszaru - znacznie częściej aniżeli w rejonie lędźwiowo-krzyżowym
ł)bitego w domowej terapii początkowo wykorzystuje się techniki loczka
objawy korzeniowe (4.1 i 6.3; rys. 102 i 103). Po opanowaniu objawów korzo
nmwych rozpoczynamy terapię przywracającą równowagę statyczną. Połogi1
ona, jak zawsze w przypadkach przeciążeń, na hamowaniu mięśni nadczyn
nych, przykurczonych (poizometryczna relaksacja) z jednoczesnym tronin
gjem wzmacniającym mięśni osłabionych (trening siłowy mięśni osłabło
Rys. 16. Rozciąganie więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych na
szczycie kifozy piersiowej w zespole hiperlordozy szyjnej nych).

b. Podrażnienie mięśni przeciążonych w zespole hiperlordozy szyjnej


Podrażnienie więzadeł międzykolcowych i Najbardziej charakterystycznym zaburzeniem statyki mięśniowej w hiperlor
n a d k o l c o w y c h zdarza się najczęściej w środkowym i górnym odcinku ilo/ie szyjnej jest osłabienie, a nawet zwiotczenie mięśni stabilizujących obrec
piersiowym kręgosłupa. Powoduje je chroniczne rozciągania tych więzadeł, barkową od dołu (mięśnie międzyłopatkowe, najszersze grzbietu, zębate prze
zazwyczaj na szczycie wypukłości kręgosłupa piersiowego (rys. 16). ilnie, zginacze szyi) oraz nadmierna czynność, przykurcz lub skrócenie mięśn
Bóle z podrażnienia więzadeł - międzyłopatkowe i karku - ujawniają się utabilizujących obręcz barkową od góry: dźwigaczy łopatek, górnych czele
szczególnie przy skłonie szyi w tył. Mogą mieć różne natężenie, do stanów mięśni czworobocznych, prostowników karku i głowy oraz piersiowych wiq
ostrych włącznie, i promieniować z miejsc podrażnionych na boki, do łopatek i kłr/.ych (rys. 17). Z zaburzeniami tymi wiąże się charakterystyczna sylwetki
w rejony podłopatkowe. Paradoksalne: wysiłek w kierunku wyprostowania rhorego (rys. 17 6): okrągłe plecy, uniesione do góry i przesunięte w prxó<
zgarbionych pleców, w którym znikają siły rozciągające więzadła barki, „krótka" szyja z nadmiernym przeprostem, łukiem skierowanym i
międzykolcowe i nadkolcowe, może spowodować ból. Chorzy garbią się przód, „oderwana" od krtani, chronicznie uniesiona do góry broda, charakter))
wówczas nadal, ponieważ to dla nich „wygodna" pozycja, jednak jest to etyczne wygięcie kręgosłupa z nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w okolic:
pozycja błędna i niefizjologiczna. przejścia szyjno-piersiowego, tzw. „wdowi garb".
Podrażnienie więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych w omawianym Hiperlordoza szyjna bywa najczęściej konsekwencją hiperlordoz
rejonie bywa przyczyną nie tylko bólu, ale także innych dolegliwości, np. lędźwiowej. Ale może występować także samodzielnie, przy zachowani
równowagi statycznej w obrębie miednicy, co zdarza się jednak r/udko.
Zaburzenie niekoniecznie musi obejmować wszystkie powyższe mięśnie. W
stanie przykurczu lub skrócenia mogą znajdować się pary poszczególnych
mięśni, a nawet pojedyncze mięśnie, skrócone tylko po jednej stronie. Należy
więc w każdym przypadku wykonać testy ruchomości (4.1.2; 5.4.4) i dopiero
na podstawie ich wyników poprowadzić autoterapię.

Rys. 17. Nierównowaga statyczna mięśni w zespole hiperlordozy szyjnej: a -


widok z przodu, b - widok z boku, c - widok z tyłu
*—^ - mięśnie nadmiernie napięte; /W - mięśnie wiotkie
l - mięśnie karku; 2 - mięsień piersiowy większy; 3 - mięsień prostownik grzbietu,
część piersiowa; 4 - mięśnie brzucha; 5 - mięsień prostownik grzbietu, część
lędźwiowa; 6 - mięsień najszerszy grzbietu; 7 mięśnie międzyłopatkowe

Zespół hiperlordozy szyjnej i lędźwiowej w większości przypadków


atakuje ludzi o zwiotczałych mięśniach, wykonujących przez wiele lat pracę
siedzącą w niewłaściwej pozycji ciała. Bardzo często towarzyszy temu
otyłość.
Jakie dolegliwości mogą towarzyszyć zespołowi hiperlordozy szyjnej?
Przykurcz lub skrócenie mięśni dźwigaczy łopatek to skutek zaburzeń
ruchomości górnego odcinka szyjnego kręgosłupa. Pod wpływem ucisku na
bocznych powierzchniach wyrostka kolczystego drugiego kręgu szyjnego i na
górnych krawędziach łopatek ujawniają się miejsca bolesne. Skrócenie tych
mięśni oraz skrócenie lub przykurcz górnych części mięśni czworobocznych
ogranicza skłon szyi w bok, ale także wymusza chroniczny przeprost w
górnym odcinku szyjnym. Barki są stale uniesione w górę.
Chroniczne skrócenie lub przykurcz mięśni prostujących głowę, a także
mięśni głębokich, przyczepiających się do linii karkowej dolnej na kości
potylicznej, wymusza tyłozgięcie w stawach szczytowo-potylicznych i górnym
odcinku szyjnym kręgosłupa. Podrażnienie owych mięśni tworzy
lu/.ue punkty maksymalnie lx>l<wn« im kresach karkowych górnej i dolnej nakżc dolegliwości wynikające ^—^ - mięśnie
kuHci potylicznej. Ich uciśnione najc/ęsciej w/maga lub prowokuje ból głowy o z tego podrażnienia są bnnl/.o nadmiernie napięte; /W
podobne lu b takie same w obu - mięśnie wiotkie
/nanej choremu topografii. zespołach.
Zaburzeniu równowagi .statycznej i dynamicznej górnego odcinka szyj- l - mięsień prostownik grzbietu,
m'K<>, spowodowanemu hiperlordozą szyjną, towarzyszą najczęściej bóle tfło- część lędźwiowa; 2 - mięśnie
wv, /.awroty, niekiedy szumy w uszach i zaburzenia wzroku („piasek w brzucha; 3 - mięsień biodrowo-
lędzwiowy; 4 - mięsień
•M /.adi", łzawienie, podwójne widzenie, mroczki, obraz za mgłą), uczucie czworogłowy uda; 5 - mięśnie
łmlesnego napięcia mięśni karku, nerwowość, niemożność rozluźnienia sio,, «u pośladkowe- 6 -mięsień
burzenia snu, czasem depresje i lęki. dwugłowy uda; 7 - mięsień
Istotną rolę w powstawaniu i rozwoju hiperlordozy szyjnej odgrywali | trójgłowy łydki
ir/.ykurcze lub skrócenie mięśnia piersiowego większego. Powoduje to
przo-»unięcie barków do przodu i zaokrąglenie pleców. Powstają liczne
punkty maksymalnie bolesne na przyczepach mostkowych, żebrowych i
obojczykowych tego mięśnia. Bolesności tych punktów są najczęściej
jednostronne, ale mlar/ają się także obustronne.
W przypadkach przykurczów lewego mięśnia piersiowego chory może
iNlr/.uwać dolegliwości podobne do objawów choroby wieńcowej: l)óle okolicy
pr/ec l sercowej, ucisk w obrębie klatki piersiowej. Przy jednoczesnych zaburzę-
niach ruchomości dolnego odcinka szyjnego i górnego piersiowego (co /dar/n
•n; bardzo często) pojawiają się niekiedy bóle lewej kończyny górnej /. mrowie-
niem i drętwieniem palców. Przy każdej tego rodzaju dolegliwości naloty |
M«/. względnie wykonać badania specjalistyczne, by wykluczyć istnienie nr.ec*y-w i H
t ej choroby serca.
Dolegliwości rosnące z postępem lordozy szyjnej zostały tutaj jodynii
msygnalizowane. Pamiętajmy jednak, iż osiągają one czasem stany od chroni*
rrnyrh po ostre, a ponadto sprzyjają powstawaniu zespołów korzeniowych c
charakterze małego uszkodzenia międzykręgowego (3.2.1). Wówczas w pier
WH/.ym etapie prowadzimy terapię ukierunkowaną na uwolnienie korzenia oc:
ucisku (6; 4.1). Drugi etap to odzyskanie równowagi statycznej. Jak zawsze v
wypadku przeciążeń dochodzimy do tego rozciągając mięśnie przykurczeni <|
K)i/ometryczna relaksacja mięśni) oraz wzmacniając mięśnie osłabione (trę
siłowy).

\\ \. 2.3. Dyslordoza lędźwiowa - spłaszczenie kręgosłupa


lędźwiowego
Dyslordoza lędźwiowa bywa znacznie rzadsza niż hiperlordozą lędźwiowa
Charakteryzuje się ona spłaszczeniem odcinka lędźwiowego kręgosłupa v
płaszczyźnie przednio-tylnej. Niekiedy dochodzi nawet do kifozy lędźwiowe
wygięcia kręgosłupa lędźwiowego skierowanego wypukłością łuku w ty (rys.
Rys. 18. Nierównowaga
12 i 18). statyczna mięśni w zespole
Więzadła międzykolcowe i nad kolcowe, odwrotnie niż w hiperlordocii dyslordozy lędźwiowej
lędźwiowej, ulegają podrażnieniu z powodu chronicznego rozciągania. Jed
Nierównowaga Htatyc/.nit Nie zawsze mamy do czynności ruchowych statyczni mięśni.
inieńni to przykurcz lub skrócenie czynienia z czystymi formami kręgosłupa (jeśli nie stwierdza
proHtow-itików bioder. obu zeHpołóu !«;<!/. w i się przyczyi organicznych Zniknięcie bólu nie
Jednocześnie siła mięśni brzucha owych. Często spotykamy np. choroby) są zawsze przeciążenia upoważnia do
jest w normie lub nieznacznie przykurczę mięśni prostujących tkanki okołostawowej. Dlatl KO, zaprzestania terapii!
tylko osłabiona (rys. 18), ulu wy biodrowe z po usunięciu mechanicznego Pow stawienie
długość zginaczy bioder w normie jednoczesnym przykurczeni ucisku korzenia nerwowego, nierównowagi
(5.4.1.2). W wyniku tego mięśni zginających t« twnu należy zawiz NtoHować statycznej mięśni
miednica zostaje obrócona w tył, H t n w y, podczas gdy w ukierunkowaną terapię aż do zawsze powoduj
pośladki „schowane", a koAć1 formie czystej jedne powinny odzyskania równowagi nawroty dolegliwości!
OKunowa „podwinięta". być przykurczono drugie zaś
Dyslordoza lędźwiowa osłabione, rozluźnione
sprzyja przeciążeniu tylnych (porównaj: 5.1.2 i 5.4.1.2).
fragmentów piór-4nrma Dlatego przy próbie
włóknistego dysku zaklasyfikowania zaburzenia
międzykręgowego i do jednego lub dru Kii-go
przemieszczaniu jądra miaz- zespołu powstają trudności. W
il»VMtrgo w tył. Może to praktyce można takiej
doprowadzić do „wypadnięcia" klasyfikacji ni< dokonywać.
dysku międzyknj-gnwrgo. Wystarczy wszystkie
Chorzy z dyslordozą przykurczone grupy mięśniowe
lędźwiową garbią plecy w poddawai poi/ometrycznej
odcinku lędźwiowym relaksacji, a osłabione -
lm;Ko.słupa, a z hiperlordozą treningowi siłowemu i
lędźwiową i szyjną - w odcinku kontynuo wito terapię do
piersiowym krw.osłupa. osiągnięcia normy. Po
Zasady przywracania osiągnięciu normy w
równowagi statycznej mięśniom poszczególnycl obu/arach
są takie sann )nk w lordozie ruchomości należy przejść na
lędźwiowej i szyjnej kręgosłupa. trening utrzymujący osiągnięt
Poizometrycznej relaksacji równowagę. Bardzo ważne, by
poddajemy mięśnie zaprzestać poizometrycznej
przykurczone, a wzmacnianiu - relaksacji, gd; pacjent odzyska
mięśnie osłabione. Ttv •towanie normalny zakres ruchu. W
zakresów ruchomości jest przeciwnym razie doprowadzi
wspólne dla obu zespołów (5). my do tzw. nadruchomości
Największe znaczenie w (3.1.3), której terapia bywa już
utrzymaniu pozytywnych znacznie trudniej r/.a niż
skutków terapii mi tanio przykurczu czy nawet skrócenia
przestrzeganie zasad mięśni.
profilaktyki. Podstawowym źródłem
tworzenia się zespołów
korzeniowych na 41 /.nburzeń
70 l
Dysk spełnia role przegubu prawoH/^cego obciążenia i wykonujucogo
3.1.3. Nadruchomość
turhy we wszystkich kierunkach (zginania, rotacje). Ruchy te ukierunkowują
Omawialiśmy dotychczas dolegliwości wynikające z niedoruchu - hipomo- Mła wy międzywyrostkowe. Odcinki lędźwiowy i szyjny kręgosłupa mają, w |
bilności, ograniczenia ruchomości. A przecież dochodzi także do zaburzeń Mirownaniu z odcinkiem piersiowym, bardzo dużą ruchomość. Dlatego naj-
równowagi statycznej i dynamicznej mięśni z powodu zwiększonego ponad wi«;«vj dolegliwości wynika z zaburzeń czynności ruchowych kręgosłupa
normę fizjologiczną ruchu w danym stawie. Nadruchomość może dotknąć l^il/wiowego oraz szyjnego. Wiąże się to także z mechanicznym przecia.zo-n HM
jeden staw, czy nawet jeden kierunek ruchu w danym stawie, ale może objąć n tych odcinków.
także wiele stawów, a nawet wszystkie narządy ruchu, gdy jest cechą wro-
dzoną. Nadruchomość niekiedy wywołuje podobne dolegliwości jak „sztyw-
ność", upośledzając ruchomość danego stawu lub zespołu stawów (np. odcinka
kręgosłupa).
W przypadku stwierdzenia nadruchomości zdecydowanie
niewskazane jest stosowanie poizometrycznej relaksacji
mięśni.
Leczenie dolegliwości spowodowanych nadruchomością bywa znacznie
trudniejsze i bardziej czasochłonne aniżeli leczenie sztywności i niedoboru
ruchu. Dopuszcza się jedynie ćwiczenia czynne o charakterze treningu siłowego,
nie tylko zwiększające siłę poszczególnych mięśni, ale przede wszystkim
skracające je i ograniczające zakres ruchu danego stawu oraz zwiększające jego Rys. 19. Jednostka ruchowa kręgosłupa
zwarcie. Doskonale się do tego nadaje trening o charakterze izometrycz-nym, z l t r/on kręgowy; 2 -jądro miażdżyste; 3 - pierścień włóknisty; 4 - otwór
oporem, bez wykonywania ruchu. Przykładem mogą być ćwiczenia kręgowy; 5 — staw międzywyrostkowy
izometryczne mięśni karku i szyi (6.4.1). Tę samą technikę można zastosować w
nadruchomości szyi. Nadruchomość występuje znacznie rzadziej aniżeli Dysk i stawy międzywyrostkowe jednostki ruchowej kręgosłupa znaj
„sztywność". się w bezpośrednim sąsiedztwie korzenia nerwowego. W związku z tyn
•kulki zaburzeń ruchomości mogą być przekazywane bezpośrednio do niegt
lub innych elementów przebiegających przez otwór międzykręgowy i wywo
luf podrażnienie przez ucisk.
3.2. Objawy kliniczne zespołów korzeniowych Najczęstszą reakcją na ucisk korzenia nerwowego lub gałęzi rdzenio
¥M'j jest ból - z reguły promieniujący, rzutowany. Chory odczuwa go w ob
Dolegliwości charakterystyczne dla zespołów korzeniowych są na ogół skut- •Kit r/e ciała połączonym unerwieniem z chorą jednostką ruchową. Są to boli
kiem ucisku na korzeń nerwowy lub gałąź rdzeniową. Ucisk ten może wynikać feonc/yn, tułowia i głowy, osiągające różne stopnie nasilenia. Mogą być ciąg |«,
z tzw. małego uszkodzenia międzykręgowego lub z dyskopatii. W obu drnżniąco-męczące, mogą przypominać porażenie prądem elektrycznym ntngii
przypadkach przyczyna dolegliwości powstaje w tzw. jednostce ruchowej - być okresowe lub napadowe. Często osiągają stany podostre i ostri l!winem
złączu międzykręgowym (Maigne). chory przypadkowo zauważa związek między jakimś ruchem lul |M»/.ycją
Jednostka ruchowa stanowi skomplikowany system połączenia dwóch kręgosłupa a nasilaniem lub ustępowaniem bólu. Ochronne napięci
sąsiadujących ze sobą kręgów. Dzięki temu kręgosłup przystosowany jest •iti<;Ani wymusza niekiedy nienaturalne pozycje ciała.
do wykonywania bardzo wielu różnorodnych czynności. W normalnych Pojawiają się zmiany charakterystyczne dla przeciążenia (1.2.2.4). l
warunkach pracy czynności owych nie zakłóca duże obciążenie zewnętrzne. c*anem tworzą się mięśniowe punkty maksymalnie bolesne, bardzo wratli
W czynnościach ruchowych złącza międzykręgowego zawsze biorą %*n na ucisk, jak w podrażnieniu mięśnia lub grupy mięśniowej z wszelkin
udział wszystkie jego elememty, a więc: dysk międzykręgowy, stawy mię- tego następstwami (1.2.2). Wszystko razem zaś wzbudza mechanizm same |
dzywyrostkowe, system torebkowo-więzadłowy oraz mięśnie (rys. 19). MMltrzymujący zaburzenie. Z terapeutycznego punktu widzenia bardzo wal 1
70
10 jest przerwanie lub wyciizenie tego mechanizmu.

7
Następstwami długotrwałego ucisku zawartości otworu miodzykretfowe-go Strofa komórkowe- bólowa nt\jczi;6rioj y.nika po dobrze przeprowadził m
są zaniki mięśniowe, cierpnięcia, mrowienie i obrzęki kończyn, uc/ude chłodu lub »j terapii odblokowującoj odpowiednią jednostkę ruchową kręgosłupa. CZH rtpin
rzadziej nadmiernej ciepłoty różnych części ciała, najczęściej stóp i rąk. jednak pozostaje, stanowiąc źródło dalszego bólu. Wówczas skuteczni tprapią
Uciśnięcie korzeni nerwowych lub gałęzi rdzeniowych w otworze mię- bywa mobilizacja uciskowa przez „szczypanie - rolowanie" (7).
dzykręgowym może wywołać także zaburzenia czynnościowe narządów we- Zaburzenia czucia skórnego oraz strefy komórkowo-bólowe to ważna
wnętrznych. Dlatego zawsze, gdy specjalistyczne badania lekarskie wykluczają jH-wna wskazówka w diagnozie poziomu uciśnięcia zawartości otworu mi<j
organiczną chorobę narządu wewnętrznego, należy sądzić, że wynika ona z • l /.y kręgowego.
zaburzeń czynności ruchowych kręgosłupa. C i e r p n i ę c i a p a l c ó w r ą k , niekiedy przechodzące w nit1 wielki
Opisane objawy kliniczne nie odróżniają zespołów korzeniowych od ból, stanowią jeden z objawów korzeniowych mających źródło w dci lnyni
przeciążeniowych. Objawy takie są niekiedy skutkiem zespołu korzeniowego, odcinku szyjnym kręgosłupa. Jeśli cierpną wszystkie palce jednoj lul obu rąk,
ale mogą mieć także inną przyczynę, np. podrażnienie mięśni lub innych przyczyną nie jest zazwyczaj zespół korzeniowy. O zespole kórz*1
tkanek okołostawowych, wynikające z nierównowagi statycznej i bezpośred- •nowym tego rejonu można mówić na pewno, gdy uczucie cierpnięcie olwj
niego przeciążenia (1.2; 3.1). muje tylko jeden, dwa lub najwyżej trzy palce jednocześnie. Do cierpnioci
Poniżej przedstawione są symptomy typowe dla zespołów korzenio- dochodzi czasem zmniejszenie koordynacji ruchowej palców rąk ze /mniej «
wych. Jednakże uciśnięcie korzenia nerwowego lub gałęzi rdzeniowej w /pniom ich siły.
otworze międzykręgowym n i e z a w s z e wywołuje takie objawy. Jeśli już
jednak wystąpią, można z dużym prawdopodobieństwem mówić o zespole
korzeniowym. ,'1.2. l . Małe uszkodzenie międzykręgowe (wg Maigne'a)
Typowym objawem zespołu korzeniowego są z a b u r z e n i a Kysunek 19 przedstawia schematyczną budowę jednostki ruchowej krotft
c z u c i a s k ó r n e g o . Najczęściej spotykanym zaburzeniem czucia •lupa, a w niej otworu międzykręgowego. Zawartość tego otworu (ryn. 2€
skórnego bywa przeczulica skóry. Skóra jest wówczas bardzo wrażliwa na MIII bezpośredni kontakt m.in. z torebką stawu międzywyrostkowwRo. Pod
dotyk. Niekiedy nawet kontakt z bielizną sprawia choremu przykry ból. rił/nionie torebki stawowej prowadzi zazwyczaj do jej obrzęku i zmni^jiUM
Towarzyszy temu czasem uczucie gorąca i palenia skóry. Nadwrażliwość I I I M światła otworu. Jak wszędzie tak i tutaj podrażnienie torebki mot
trwa miesiącami, a niekiedy nawet latami. Najczęściej występuje na tułowiu,
rzadziej na głowie i kończynach. Po dobrze przeprowadzonym zabiegu
ręcznym przeczulica wyraźnie maleje lub nawet znika.
O wiele rzadziej spotyka się niedoczulicę skóry. W obszarze zaburzenia
chory odczuwa zmniejszoną wrażliwość skóry na dotyk. Mówimy wtedy o
zdrętwieniu skóry.
Wskutek uciskania zawartości otworu międzykręgowego powstają także
z m i a n y k o m ó r k o w o - b ó l o w e t k a n k i p o d s k ó r n e j . Występują
one niezależnie od zaburzeń czucia skórnego (Maigne). Zmian komórkowo-
bólowych poszukuje się chwytem rolującym skórę między palcami, w obszarach
dolegliwości bólowych (rys. 120 i 121). Najczęściej są to dolegliwości,
których źródła chory sobie nie uświadamia. Odczuwa np. ból piszczeli, ból
brzucha, ból okolicy pośladków itp., a bezpośrednim źródłem są zmiany
komórkowo-bólowe tych okolic.
Po uchwyceniu fałdu skórnego w palce w strefie komórkowo-bólowej
stwierdzamy jego obrzmienie (przez porównanie stron), grudki niby-tłusz-
czowe, „pękające" podczas rolowania skóry między palcami. Niektóre z nich,
większe, o rozmiarach małych ziaren grochu, nie „pękają". Najbardziej Rys. 20. Zawartość otworu międzykręgowego (wg Maigne'a) l • rdzeń; 2 - korzeń
charakterystyczny jest jednak ból strefy komórkowo-bólowej występujący w przedni; 3 - korzeń tylny; 4 - tętnica korzonkowa; 5 - gałąź oponowa; 6 - gałąź
trakcie rolowania fałdu skórnego (7). przednia nerwu rdzeniowego; 7 - gałąź tylna nerwu rdzeniowego
74
powstać z powodu jej chronicznego przeciążenia. W zgięciu w pr/od (np. w uwrwiony element jodnoHtki ruehowoj. D/.iuki tomu y.łąc/e |N>lrafi się ściśle
dyslordozie lędźwiowej czy hiperkifozie piersiowej) torebki stawów mię- dostosowywać1 do lir/.nych /mian napięcia, na które narażony !>ywa cały system
dzywyrostkowych, więzadła międzykolcowe i nadkolcowe są w stanie ciągłego torebkowo-wię/adłowy przy obciążeniu dynamicznym i Blatyc/nym
rozciągania (rys. 21 6). I odwrotnie, w skłonie w tył, czyli w hiperlordozie kręgosłupa. Reaguje na zasadzie sprzężenia zwrotnego.
lędźwiowej i szyjnej (3.1.2.1; 3.1.2.2) więzadła międzykolcowe i nadkolcowe / receptorów czucia głębokiego, rozmieszczonych w tkance łącznoj jod-
oraz torebki stawowe stawów międzywyrostkowych są permanentnie ści- mml ki ruchowej, a głównie w torebkach stawów międzywyrostkowych, płynu
skane (rys. 21 c). informacje do centralnego układu nerwowego o zmianach napięcia torebki
•lawowej. Centralny układ nerwowy wysyła „polecenia" mięśniom, któru
uruchamiają jednostkę ruchową. Dzięki temu może ona dostosować się do k
u/.dej sytuacji w zakresie swoich fizjologicznych możliwości. Główna, rolę w l v m
procesie odgrywają mięśnie przykręgowe krótkie i długie, unerwieniom itwi.-
i/.ane —jak torebka stawu międzywyrostkowego — z tylną gałęzią norwu nl/.i-
niowego. Dlatego są tak istotne, gdy dochodzi do zaburzeń czynności
ruchowych kręgosłupa.
Tak więc odtwarzanie dobrej k o o r d y n a c j i mięśniowej joHt w
Rys. 21. Rozciąganie i ściskanie więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych liTapii znacznie ważniejsze niż wzmocnienie ich siły. Faktu tego jednak
oraz torebek stawowych stawów międzywyrostkowych (wg Maigne'a): |«'H/.c/o w pełni nie docenia się! Nadal błędnie przecenia się znaczeniu „tfor-
a - równowaga statyczna; b — rozciąganie w skłonie w przód (jak w dyslordozie
lędźwiowej i hiperkifozie piersiowej); c — ściskanie w skłonie w tył •H u mięśniowego".
(jak w hiperlordozie lędźwiowej i szyjnej) Koordynacja skurczów mięśni uruchamiających złącza miod/ykroffowii )
«'Ml odruchowa, mimowolna. Dlatego w przypadku zaburzenia ruchu na* topu* )•<
Zmniejszenie światła otworu międzykręgowego spowodowane podraż- całkowity skurcz ochronny mięśni i blokada danej jednostki ruchowoj. Taki lvp
nieniem torebki stawu międzywyrostkowego powoduje uciśnięcie zawartości blokady nazywa się zaburzeniem czynnościowym. Powodujo je brak równowagi
tego kanału. Zależnie od budowy jednostki ruchowej oraz usytuowania pod- statycznej mięśni (1.1.2) oraz koordynacji ich czynności. Brutalne pokonywanie
rażnienia, zawartość otworu bywa uciśnięta w rozmaitych miejscach (rys. 20) i blokady siłą i z towarzyszącym bólem jest sprzeczne z fizjologią i pogarsza stan
w związku z tym wywołuje różne objawy i dolegliwości płynące z tego samego chorego.
poziomu zaburzenia.
Nie zawsze jednak przy podrażnieniu tkanki łącznej otaczającej staw
międzywyrostkowy dochodzi do uciśnięcia zawartości otworu międzykrę- %i .2. l .2. Przyczyny małego uszkodzenia międzykręgowego
gowego. Wówczas ból kręgosłupa odczuwany jest na wysokości zaburzonej przyczyny małego uszkodzenia międzykręgowego - nierównowa-KM
jednostki ruchowej. Nie są to objawy charakterystyczne dla zespołu korze- .statyczna stawowa oraz mięśniowa (1.1.2; 3.1.1; 3. 2.1) i w konsekwencji
niowego. Ten rodzaj zaburzenia występuje częściej niż zespół korzeniowy pr/.rciążenie oraz podrażnienia tkanki łącznej i mięśniowej (1.2) - zostały ju?.
rzeczywisty. Dobrze poddaje się poizometrycznej relaksacji i następującemu po opisane. Jeżeli przeciążenie to skupi się na torebkach stawów międzywy-niH t ko
niej procesowi przywracania równowagi statycznej, typowemu dla terapii wy ch jednostki ruchowej, wówczas może dojść do małego uszkodzenia lii »«;d
zespołów przeciążeniowych. Zaburzenie tu opisywane wyraźnie utrudnia zykręgowego .
rozpoznanie w diagnozie zespołów korzeniowych. Początkowo ma ono najczęściej charakter ukryty, niemy, nie przekra-emi
progu pobudliwości bólowej. W pewnym momencie jednak próg ten może •oittać
3.2.1.1. Zaburzenie koordynacji jednostki ruchowej kręgosłupa łatwo osiągnięty. A oto przyczyny tego (wg Maigne'a):
- przyczyny mechaniczne - chory może nagle doznać silnego porażenia
Czynności złącza międzykręgowego koordynują poprzez odruchy mięśnie, za bólowego przyjmując „złą" pozycję statyczną (np. podczas snu), dźwigając
pośrednictwem centralnego układu nerwowego. Jest to proces niezwykle nawet niewielki ciężar, wykonując jakiś „fałszywy" ruch itp.;
delikatny i skomplikowany. - przyczyny zewnętrzne - często tylko przeciąg, nieduże ochłodzenia, n
Stawy międzywyrostkowe pokryte są torebką stawową jak kapturem. To nawet zmiana pogody wystarczają, by wywołać mikrouraz przekraczający próg
ona wraz z tkanką wyścielającą otwór międzykręgowy stanowi najsilniej pobudliwości bólowej;
- przyczyny wewnętrzne - ogólne przemęczenie i przepracowanie, zły
stan zdrowia, ale przede wszystkim czynnik psychogenny (3.3) mogą, wydatnie n,7 odcinek piersiowy Th \ -Th j 2
przyczyniać się do wyzwolenia małego uszkodzenia międzykregowego;
- choroby narządów wewnętrznych - leczenie ich odgrywa podstawową
rolę w zwalczaniu dolegliwości odkręgosłupowych, gdyż zaburzają one odcinek szyjny C \ -€7
koordynację ruchomości jednostki ruchowej; odcinek lędźwiowy Lj-I.j
- skłonności do skurczów mięśniowych, a przede wszystkim przykurczę
i skrócenia mięśni (1.2.2.4) wywierają zasadniczy wpływ na zaburzenia kość krzyżowa S1-84 5
koordynacji mięśniowej jednostki motorycznej; l kość ogonowa
- osłabienie mięśni, porażenia wiotkie mięśni, nadruchomość przyczy- Uys. 22. Podział
niają się do zaburzeń koordynacji ruchomości złącza międzykręgowego; kręgosłupa na odcinki
- deformacje dysku międzykręgowego, a szczególnie tzw. blokada we- oraz oznaczenia
wnątrzdyskowa - prawdopodobnie najczęstsza przyczyna tworzenia się małych poszczególnych
uszkodzeń międzykręgowych;
- proces starzenia się jednostki ruchowej kręgosłupa. Uszkodzenia •Klywność
kręgosłupa związane z wiekiem są wprawdzie dobrze znoszone przez pa- kręgosłupa. Ból
cjenta, ale powodują dolegliwości tworzące w kręgosłupie, a także w samej ogranicza niektóre
jednostce ruchowej, miejsca o zmniejszonej odporności na przeciążenie. ruchy kręgosłupa
Jak widać, przyczyny mechaniczne i czynnościowe zawsze przeplatają (4.1), M-burzona
się z sobą. W terapii małego uszkodzenia międzykręgowego należy więc zostaje koordynacja
pamiętać zarówno o jednych, jak i o drugich. mięśni sterujących
Istotną rolę w patologii dolegliwości odkręgosłupowych, w tym i tych ruchem jednostek Ulgo odcinka. W stanach podostrych i ostrych dochodzić
wynikających z małego uszkodzenia międzykręgowego, odgrywają więzadła może do deformacji |MiN(.awy ciała (rys. 102) podobnie jak przy dyskopatii.
międzykolcowe i nadkolcowe (3.1.2.1; 3.1.2.2; 3.1.2.3). Nadmierne napię-f In spoczynkowe mięśni, trwające przez dłuższy czas,
doprowadza często do ich przeciążenia statycznego i podrażnienia. Tworzą
3.2.1.3. Dolegliwości spowodowane małymi uszkodzeniami wówczas dodatkowa źródła bólu, wzmacniają mechanizm
samopodtrzymujący zaburzenie. Nierzadko prowokują wtórne podrażnienie
międzykręgowymi sąsiednich więzadeł między-kolcowych i nadkolcowych, a także torebek
Dokładne scharakteryzowanie dolegliwości wywołanych małym uszkodzeniem stawów międ żywy roś tkowych, Wiązadła i torebki bywają jednak częściej
międzykręgowym jest niemożliwe. Można powiedzieć, że poszczególne podrażnione wcześniej nji młynie. Ból może promieniować także aż do stóp.
jednostki ruchowe kręgosłupa biorą udział, za pośrednictwem nerwów obwo- Obejmuje on pewien o l w /a r kończyny - nie biegnie jak po „drucie". Próba
dowych i układu wegetatywnego, we w s z y s t k i c h funkcjach naszego Laseque'a (5.1) daje wynik w granicach od 25 do 40 stopni, czasem nawet 80
organizmu. A więc sprawność ruchowa to jeden z zasadniczych warunków stopni. Dolegliwości bólowe lędźwiowo-krzyżowe spowodowane małymi
zachowania zdrowia. Najczęściej spotykane zaburzenia tej sprawności zostały uszkodzeniami m ł udzy kręgowymi nazywane bywają „korzonkami",
przedstawione poniżej w olbrzymim skrócie i z dużym uproszczeniem. zapaleniem wieloner wowym, lumbago, bólem udowym.
Rysunek 22 ilustruje podział kręgosłupa na odcinki oraz numerację Małe uszkodzenie międzykręgowe pomiędzy trzecim a czwartym
poszczególnych trzonów kręgowych. Służy to oznaczaniu bolesnych ob- krtjKiem lędźwiowym może wywoływać ból i blokadę kolana. Maigne na
szarów lub jednostek ruchowych. twa) to „pseudołąkotkową" blokadą kolana. Po jakimś gwałtownym ruchu

Małe uszkodzenie międzykręgowe w odcinku lędźwiowym kręgosłupa Małe


uszkodzenie międzykręgowe tego odcinka jest najczęstszą przyczyną bólów
lędźwiowo-krzyżowych. Z jego powodu napięcie mięśni przy-kręgowych
znacznie wzrasta. Stają się one bolesne, tężeją i powodują
7ft
tułowiem kolano zostaje unieruchomione przez ból w zgięciu. Nie można go mu r/ynnońciowo tych narządów, Olworwujoiny typowo dla nich dologl
ani wyprostować, ani dalej zgiąć. W stanach chronicznych efekt pseu- wroMci, minio żo specjaliHtycy.no badania lekarskie i laboratoryjne nie wj
dołąkotkowy powoduje bóle i niesprawność kolana, a także ogranicza zgięcie kił/uJH żadnych zmian organicznych.
i prostowanie. Ukierunkowany zabieg ręczny łagodzi lub nawet likwiduje ból /ło funkcjonowanie czynności ruchowych kręgosłupa piersiowego t
kolana. Blokadę pseudołąkotkową spotkać można najczęściej u ludzi luk/e przyczyna bólów międzyżebrowych, tzw. neuralgii międzyżebrowymi
młodych, w sile wieku. powodujących niemożność bezbolesnego oddychania.
Małe uszkodzenia międzykręgowe przejścia piersiowo-lędźwiowego M i/r uszkodzenia międzykręgowe przejścia szyjno-piersiowego 1'i/i'jsciom
kręgosłupa szyjno-piersiowym określa się poziom od Cs do Tłi4 (rys. 22 JfUilnir/onia
Przejściem piersiowo-lędźwiowym nazywamy dolny odcinek piersiowy wraz jego ruchomości, wywołane uciśnięciem korzenia nerwowego lu gnliy.i
z górnym odcinkiem lędźwiowym kręgosłupa. Jest to poziom Thn/Thi2, rdzeniowej, są przyczyną wielu silnych bólów, niekiedy ostrych, trud Hv«'l»
Thi2/Li, Li/L2 (rys. 22). do opanowania. Do najczęściej spotykanych należą bóle karku i mi<j
Zaburzenia czynności ruchowych przejścia piersiowo-lędźwiowego są d*vl«»putkowe, przechodzące w ból cierpnięcia kończyn górnych, a szczegół |
przyczyną ponad połowy bólów lędźwiowo-krzyżowych (Maigne). Naj- tl<< palców rąk, osłabienie siły chwytu i zaburzenia koordynacji. Zuburzonii
częściej odczuwane bywają bóle pośladków, pachwin i kręgosłupa fnynności ruchowych przejścia szyjno-piersiowego inicjują powstanie zeH|xi |u
lędźwiowego przypominające bóle nerkowe. Czasem blokady przejścia Inilesnego barku, powodują bóle łopatki, łokci, nadgarstka.
piersiowo-lędźwiowego są przyczyną bólów jąder u mężczyzn (rys. 23).
«- uszkodzenie międzykręgowe górnego i środkowego odcinka
hr//n'A'o kręgosłupa
ihur/onia ruchu niektórych tylko elementów górnego i środkowego o<ł
• ' I M szyjnego kręgosłupa stanowią przyczynę różnorodnych dolegliwe)
M Najczęściej jednak nie uznaje się ich za odkręgosłupowo, np. bólów
-v l'rży dolegliwościach przeciążeniowych bóle głowy odczuwamy v
potylicy (3.1.2.2). Przy korzeniowych - połowicze bóle głowy, l>óU
linieniu, okolicy łuku brwiowego, oka, okolicy żuchwy. Chorzy ttiogi
"woc/ośnie odczuwać cierpnięcie i drętwienie języka oraz dziąseł, uci II w
krtani, potrzebę ciągłego odchrząkiwania. Wraz z zespołami pr««» "||
nniowymi mogą pojawiać się tzw. migreny. Występują także zawrót) " y ,
/uburzenia wzroku i słuchu. Często obserwujemy obniżenie lut lwyzszenie
ciśnienia tętniczego krwi, wyraźne ogólne osłabienie, nad' senność.
Zaburzenia ruchomości odcinka szyjnego kręgosłupa po-ujit różne
odmiany niemiarowej pracy serca, a nierzadko - stany de-lyjne i lękowe.
Rys. 23. Najczęściej spotykane obszary bólu mięśni, tkanki podskórnej i skóry sj
Niektórzy twierdzą, iż bywają też przyczyną dolegliwe-
wodowane zaburzeniami czynności ruchowych przejścia piersiowo-
lędźwiowego (wg Maigne'a) -kornych. Schónberger np. uzyskuje dobre wyniki stosując terapią t M n, w
leczeniu trądziku młodzieńczego u osób dawno nie zaliczających l do
młodzieży.
Małe uszkodzenia międzykręgowe odcinka piersiowego kręgosłupa Najbardziej ('horoby narządów wewnętrznych, również doprowadzające do małych
powszechnym skutkiem małych uszkodzeń międzykręgo\ odcinka Imlzoń międzykręgowych, komplikują obraz kliniczny opisywanej dola-
piersiowego kręgosłupa są bóle pleców i międzyłopatkowe. stany ostre ścł. Ostatnio coraz częściej odkrywa się ścisłe związki między zaburzali
nazywane są dorsalgiami. Bóle mogą też opasywać tuł< sięgać aż do jamy ruchomości kręgosłupa a zaburzeniami czynnościowymi narządów
brzucha. Pozorują wówczas np. bóle wątroby, woreca żółciowego, żołądka, flrznych. Najskuteczniej małe uszkodzenie międzykręgowe leczy oczy-
trzustki czy bóle okrężnicy. Małe uszkodzenia dzykręgowe odcinka - ukierunkowany zabieg ręczny, w trudnych przypadkach wspomagany ni
piersiowego kręgosłupa wywołują niekiedy zabui mobilizacjami czynnymi kręgosłupa (4.2). Skuteczność mobilizacji
czynnych kręgosłupa jest tak duża, iż w wielu przypadkach / powód/oniem •Jądro galaretowato zitWNJUt pr/yjmuje poło/enie wownątr/.dyHkowo od
zastępują one zabieg ręczny. Wymagają jednak od chorego lub od osoby powiędnie do zakresu ruchów kr<;KOHłupH, by stale utrzymywać równownffl
pomagającej dobrej znajomości zasad ich zastosowania. Po wyciszeniu ob- n!l it yczną jednostki ruchowej. .lednak/e w niektórych przeciążeniach piór M C I I
jawów korzeniowych mobilizacjami czynnymi należy dążyć do przywrócenia 'ń włóknisty pęka i powstają w nim szczeliny po stronie wewnętrznej Mn^H one
równowagi statycznej miejscowej i ogólnej, jak to opisano w charakterystyce utrudniać przemieszczanie się jądra galaretowatego, a nawot uwio. / »r je w
zespołów przeciążeniowych (3). Jedynie przywrócenie równowagi statycznej i jakimś położeniu. Oczywiście, blokuje to ruch złącza międzykrętfowttgi
dobrej koordynacji mięśniowej stwarza warunki trwałego i pełnego wyle- • rys. 25), a potem wrażliwe elementy jednostki ruchowej - przede wszygtkin
czenia. lorebki stawów międzywyrostkowych, więzadła nadkolcowe i między kolcowi
• l .2.1). Równowaga statyczna złącza zostaje zaburzona (1.1.2) z powodu praw i n
u -szczenią się normalnych osi ruchu jednostki ruchowej.
3.2.1.4. Blokada śróddyskowa jądra galaretowatego
Rysunek 25 prezentuje przykład blokady wewnątrzdyskowej tylnej
Wśród przyczyn małego uszkodzenia międzykręgowego odrębnego omówienia l'więźniecie jądra galaretowatego może się wydarzyć w każdym mioJHCi wi-
wymaga blokada śróddyskowa jądra galaretowatego, która inicjuje usz- wnątrz pierścienia włóknistego. Jednostka ruchowa zaczyna „kuloć"'
kodzenie wewnętrznej części pierścienia włóknistego. Aby nie nazywać jej „utykać".
błędnie wypadnięciem dysku, należy krótko scharakteryzować ten patome-
chanizm.
Jak już wspomniano wyżej, dysk międzykręgowy spełnia w jednostce
ruchowej kręgosłupa rolę przegubu (rys. 19). Podczas ruchu dwóch trzonów
kręgowych jądro galaretowate przesuwa się odpowiednio wewnątrz
pierścienia włóknistego. Przy skłonie kręgosłupa w przód jądro zajmuje
położenie tylne (rys. 24 c), przy skłonie w tył - przesuwa się w przód (rys. 24
6).

a
c - w skłonie w przód; d - skłon w bok - stawy międzywyroetkowe

Rys. 24. Przemieszczanie się jądra galaretowatego podczas ruchów złącza


międzykręgowego (wg Maigne'a): a - położenie zerowe; b - w skłonie w tył;
Kys. 25. Blokada wewnątrzdyskowa tylna (wg Maigne'a) - rozciąganie
torebek stawowych stawów międzywyrostkowych, więzadła
międzykolcowogo
i nadkolcowego

Blokada wewnątrzdyskowa sama nie wywołuje bólu. Jej skutki


widać jwlnak w stawach międzywyrostkowych oraz systemie
więzadłowym złącza. Mit rdzo często przyczynia się do powstawania
małych uszkodzeń międzykrę-fnwych (3.2.1) i właśnie przez nie
eksponuje się patologia blokady. Może wł«;c, podobnie jak
dyskopatia, zapoczątkować dolegliwości bólowe od chra-nic/.nych po
ostre i ciężkie. Ale wiadomo już, że małe uszkodzenie między*
krytfowe świetnie leczy terapia ręczna, w tym i mobilizacje czynne
kręgosłupa (4.2) możliwe do zastosowania przede wszystkim w formie
auto terapii.
Blokada wewnątrzdyskowa ma niewiele wspólnego z
obiegowymi pojęciami: „wypadnięcie dysku" czy „dyskopatia". W
jej wypadku mechanizm powstawania bólu jest zupełnie inny niż
przy rzeczywistej wypuklinie dymkowej, popularnie nazywanej
dyskopatią lub wypadnięciem dysku. Ob-riu kliniczny choroby może
być jednak podobny. Różnicowanie bywa utrudnione tym bardziej, że
prawie takie same dolegliwości bólowe mogą odczu-
wać chorzy z powodu ostrych zespołów przeciążeniowych (8,1; (>.2) przebie- Dyskopatia zaburza Utkta równowagi; statyc/.na. całej jednostki rucho
gających bez uciśnięcia korzenia nerwowego. w«ij kręgosłupa, a w konsekwencji doprowadza równolegle do małego tis/,ko
<l««'iiia międzykręgowego.
3.2.2. Wypadnięcie jądra galaretowatego dysku
miądzykręgowego. Dyskopatia II '.'. '2. l . Dolegliwości towarzyszące wypadnięciu jądra
Wypadnięcie jądra galaretowatego dysku międzykręgowego jest najcięższym galaretowatego na poziomie L4/Ls i
zaburzeniem ruchomości jednostki ruchowej. Jądro przedziera się przez i towarzyszące konfliktowi korzeniowo-dyskowemu bywają chro
pęknięty lub rozerwany pierścień włóknisty na zewnątrz i może uciskać korzeń 1
nir/.iu oraz ostre. Stan chorego zawsze jest ciężki. Wybitnie spada jego wydo
nerwowy, a czasami nawet rdzeń kręgowy. liuwc fizyczna, a także psychiczna. Utrzymują się silne bóle lędźwiowo-kr/yzo
Urn, uli- przede wszystkim bóle promieniujące do kończyn dolnych (rys. 27).

Rys. 26. Wypadnięcie jądra galaretowatego (wg Maigne'a): a — dysk normalny; b —


tylne wypadnięcie jądra - widok w płaszczyźnie strzałkowej; c - tylne wypadnięcie
jądra (jedna z kilku możliwości) - widok w płaszczyźnie poprzecznej

W porównaniu z małymi uszkodzeniami międzykręgowymi, w tym blo-l


kadami wewnątrzdyskowymi, dyskopatia jest - na szczęście - przypadkiem
stosunkowo rzadkim. Stosunek ten można szacunkowo określić jak 300:1.1
Ponieważ obraz kliniczny dyskopatii bardzo przypomina obraz kliniczny]
ostrego stanu małego uszkodzenia międzykręgowego rejonu L/S lub ostrej
stanu zespołów przeciążeniowych miednicy, jest ona orzekana o wiele częścic
aniżeli występuje rzeczywiście. Z tego też powodu wykonano wiele niepotrzeb»J
nych operacji dysków (Maigne, Neumann, Lewit, Schónberger).
Wypadnięcie dysku międzykręgowego może się przytrafić w każd)
odcinku kręgosłupa. Najbardziej jednak narażony jest dolny odcinek lędźwie wy.
Na 2941 przypadków dyskopatii w Uniwersyteckiej Klinice Neurologie nej w
Zurichu zanotowano: 1098 na poziomie Ls/Si, 1667 na poziomie 135 na poziomie
L/3/L4, 14 na poziomie L2/Ls, 7 w odcinku piersiowym kręg słupa, 20 na poziomie
Cs/Ce i Ce/C? (Maigne).
Wypadnięcie jądra galaretowatego doprowadza do uciśnięcia korzenia]
nerwowego. Ów konflikt korzeniowo-dyskowy to główna przyczyna bólu.
b - topografia bólu z uciśnięciem korzenia Si

Są to często bóle unieruchamiające, ciągłe. Promieniowanie bólu eto


kon<v,vn dolnych nie biegnie po „szerokiej" drodze (jak np. w przypadku bólów
przeciążeniowych). Ma ono niekiedy charakter prądu elektrycznego i iMounic
„drogą wąską jak po drucie".
Konflikt korzeniowo-dyskowy wywołuje wiele dolegliwości ścięgnowo-
Ittl^niowych o cechach przeciążenia statycznego, opisanych już w charakte-
fyntyce zespołów przeciążeniowych (3.1). Znajduje on też zawsze odbicie w
mini rżeniach czucia skórnego oraz tkanki podskórnej (3.2.1.3).
Hjr* 27. Bóle promieniujące do kończyn dolnych przy rwach kulszowych dyskowych Obraz kliniczny dyskopatii wiąże się także z wszystkimi nastepstwa-Ril
(wg Maigne'a): a - topografia bólu z uciśnięciem korzenia LS; małego uszkodzenia międzykręgowego (3.2.1). Często obraz ten komplł-
84
kuje nierównowaga statyczna miodnicy /. blokady jednego lub obu oraz w procesie wychodzenia z oHtrego kryzysu lub w proco-
krzyżowo-biodrowych. Dochodzi wtedy dodatkowo do podrażnienia koitfliktu korzeniowo-dyskowego.
miednicy i do wszystkich następstw z tego wypływających (3.1.1). ilustruje schematycznie jeden z wariantów uciśniccia
przypadkach stan chorego jest bardzo ciężki, ale nie beznadziejny. lewoMiroimej dyskopatii IWLs. Gdyby w tym przypadku chory
Wskazaniem do natychmiastowej operacji (wg Schónbergei«j tak tułowiem skłon lub skręt w lewo, ból z całą pewnością, natomiast
rozległy konflikt korzeniowo-dyskowy lub rdzeniowo-dyskowy, ift i łuje zacznie on wykonywać (czynnie lub biernie) In lub rotację w
już podrażnienie zwieraczy oraz mimowolne oddawanie moczu i prawo, ucisk na korzeń zmniejszy się lub znik-
większości pozostałych przypadków dyskopatii stan chorego może raźnej
poprawie, a nawet zupełnemu wyleczeniu po serii zabiegów r wspartych zablokowanie bólowe ruchomości przedstawia rys. 28 b. lewostronne
odpowiednią terapią domową i właściwym zachowaniem
wypadnięcie jądra miażdżystego na poziomie r n przypadku chory
rekonwalescencji.
będzie odczuwał ulgę przy czynnym mobilizo-1,9) ukłonu w lewo i
rotacji (skrętu) tułowia w lewo.
3.2.2.2. Rokowania w terapii ręcznej dyskopatii |MK<< rokowanie w leczeniu ręcznym dyskopatii, pozwalające mieć H
można się spodziewać szybkiej poprawy w ciągu kilku dni do dni,
Każdy chory wie, iż niektóre pozycje lub ruchy tułowia wzmacniają
daje stan, w którym ograniczone bólowo są trzy kierunki n to Ar i
niektóre łagodzą albo nawet niwelują. Zjawisko to wykorzystuje się do! odcinka lędźwiowego kręgosłupa, a trzy są wolne od bólu l KM)

f/rnic dyskopatii
leczenia dyskopatii to zlikwidowanie ostrych bólów. W tym okro-
>)«M»t H(x)sowanie rutynowego leczenia farmakologicznego, by ewentu-
„ ml K i ć 1)61. Jednakże najważniejszy warunek uzyskania poprawy w i
ttrnpii stanowi kilkudniowy odpoczynek w odpowiednio przygotowali! w |
K>zycjach n i e b o l e s n y c h .
« Hie także (jeżeli jest to możliwe w tej fazie) mobilizacje czynne
lędźwiowego w kierunkach niebolesnych (4.1). Postępowaniu w l
onlrych poświęcony jest rozdz. 6.
drugiej fazie, kiedy ostry stan znika, doprowadzamy do całkowitego In
objawów korzeniowych przez odzyskiwanie bezbolesności we
ruchach kręgosłupa.
ontatniej fazie, która trwa najdłużej, zazwyczaj od kilku miesięcy
odzyskujemy równowagę statyczną mięśni i stawów zgodnie z _-
przedstawionymi w charakterystyce zespołów przeciążenie-i (S, I; 5).
Tylko całkowite odzyskanie równowagi statycznej oraz ścis-itrzeganie
zasad profilaktyki (5.2; 10) daje szansę zupełnego i
wyleczenia.
Berłu zabiegów ręcznych wykonanych przez terapeutę manualnego i |
ukierunkowaną terapią domową często w ciągu pierwszych dni choro* lujo
bóle. Pomimo to pacjenci powinni nadal pozostać w domu, nie nć pracy i
Rys. 28. Zasada łagodzenia konfliktu korzeniowo-dyskowego (wg Maign«'l l -
wypuklina jądra miażdżystego; 2 - korzeń nerwowy; 3 - trzon kręgowy; postępować zgodnie z zawartymi tutaj zasadami. Naj-i*».7.. błędem jest
4 - rdzeń kręgowy uznanie siebie za wyleczonego. Nieostrożność, dźwiga-l Wybki „fałszywy"
ruch bardzo często powodują gwałtowny nawrót dolegli-
wości. Leczenie takich nawrotów bywa już o widu trudnieJM/e. Nic możni Ul pr/yrhodzi coraz łatwiej. Słowom nkutek psychogenny w mięśniach tfciiiur
zapominać, że powrót do zdrowia to z a w s z e proccH wielomiesięczny! (licznej można nazwać pr7.ennfceniem tych tkanek ze §MM*ti;pMtwami
zaburzającymi ruchomość stawów (1.2).

3.3. Zespoły psychogenne § ,'l 1.1. Zaburzenia napięcia mięśniowego


lt}<lv bod/co stresujące występują długo, spoczynkowe napięcie mięśniowi
Gdy mówimy o dolegliwościach spowodowanych odwracalnymi zaburzeni*
lajiipniowo rośnie, nasila się. Jeśli równocześnie organizm podlega przeciąć
ruchomości narządów ruchu, a szczególnie kręgosłupa, nie możemy zapomnic o
ajku n mechanicznym (np. nadwaga, nierównowaga statyczna itp.), ohrn
zaburzeniach ruchomości stymulowanych czynnikami psychicznymi.
IrKliwości komplikuje się. Pacjent może odczuwać zmęczenie, ociężałość
Oczywiście tematu tego z pewnością nie wyczerpiemy w poniżss
irpitieria, mrowienia, chłód (stopy, dłonie), mdłości, najróżniejsze hol
krótkiej informacji. Chcemy jedynie wykazać, że nie ma dla terapeuty bezi
U!/>. Najczęściej zaburzeniu ulegają też czynności narządów wn
dziejnie skomplikowanych kompleksów objawów. Istnieją natomiast ścisłe
lH»«;l! /.nych, co początkowo wygląda na choroby organiczne. Z czasem chora
wiązania i współzależności między bólem oraz innymi dolegliwościami ciele
litkir pojawiają się rzeczywiście (np. choroba wrzodowa żołądka, dwunn ilry r
nymi a przeciążeniem psychicznym i mechanicznym, które w efekcie dla
/y wrzodziejące zapalenie jelita grubego, kamica żółciowa).
rządów ruchu są tym samym. Jedno przechodzi w drugie i odwrotnie. Terapi
Narastające napięcie spoczynkowe mięśni zmniejsza stopniowo icl
jednego jest terapią drugiego, i odwrotnie.
riiiuluja.ce znaczenie dla układu krwionośnego. Pogarsza to wybitnie krt\
Negatywne bodźce emocjonalne, a zwłaszcza przewlekły stres, oddziału* ją
MII<< krwi w całym organizmie i niesie typowe, opisywane wyżej, dolegliwe U.
niekorzystnie na cały organizm. Z przyczyn oczywistych zajmiemy się j nie ich
2. 2.3).
wpływem na narządy ruchu. Wpływ ten został tutaj nazwany skut kiem
W/rost napięcia mięśni przeradza się nierzadko w ich tężenie, i\ |xi lii
psychogennym.
<v.«;ste skurcze. Czasem przypomina to bardzo porażenie spnHtyc7.iv >«mi
Źródeł negatywnych bodźców psychogennych nie da się w tym miej* pochodzenia ośrodkowego. Wiele takich przypadków opisał już Fr»u< mywając
scu w pełni opisać ani choćby wymienić. Studiowanie takich procesów jesl je histeriami. U ich podłoża leżą głębokie konflikty wewnętrsm ikie
przedmiotem psychoterapii. Bodźce pochodzą z zewnątrz, ale również przeżycia, długotrwały stres psychiczny, poczucie sytuacji bęc wyj IM, w
twarzamy je sami. W nie kończącym się wachlarzu możliwości i wzorców której jedynym rozwiązaniem bywa „ucieczka w chorobę".
przeżyć emocjonalnych są one różne dla każdego człowieka, każdy z m Nieczynne, nieaktywne mięśnie tracą także zdolność stymulowani!
przeżywa je po swojemu. Natomiast skutki psychogenne, jakie wywierajl one llmlu dokrewnego. Zaburzeniu ulega jego homeostaza, co oczywiście odbłji na
na narządy ruchu, są już znacznie łatwiejsze do zaobserwowani! ponieważ czynnościach narządów wewnętrznych. Dlatego tak wielkie jest zna mię
stanowią jakby syntezę następstw przewlekłego stresu w owycl narządach, a technik pobudzających mięśnie do czynności, np. u cukrzyków. Po i ze l ryć
przede wszystkim w mięśniach. Przy czym jest prawie nic możliwe /.na relaksacja mięśni przynosi im wyraźną ulgę w bólu.
odróżnienie skutku psychogennego od następstw przeciążenil statycznego. ( )czywiście na choroby narządów wewnętrznych znacznie częściej za
Ich obraz kliniczny w narządach ruchu bywa prawie ident} czny. ludzie z zaburzeniami ruchomości wywołanymi nadmiernym napiq tli
mięśniowym, przykurczami oraz skróceniem mięśni.
3.3.1. Skutek psychogenny w narządach ruchu
W terapii ujmującej człowieka jako całość, jedność, nie podob n
Najbardziej charakterystyczny skutek psychogenny w narządach ruchu u oddzielić skutku psychogennego w narządach ruchu od ca
chronicznie podwyższone napięcie mięśniowe - napięcie spoczynkowe miel ni burzeń czynnościowych narządów wewnętrznych. Ich relacji
(1.2.2.2). Ulegają mu głównie mięśnie antygrawitacyjne, czyli niezbęc do funkcjonuje na zasadach sprzężenia zwrotnego.
utrzymania prawidłowej postawy ciała. Rośnie zatem przeciążenie stat czne
tych i tak już przeciążonych mięśni (1.2.2.3). W miarę rozwoju efel
psychogennego chory traci zdolność dowolnego sterowania napięciem niowym, |,»i, l ,2. Wady postawy ciała jako skutek psychogenny
szczególnie ich rozluźniania - relaksu. Natomiast napinanie latotne zaburzenia ruchomości oraz statyki narządów ruchu może spowodo
flfl przyjmowanie specyficznych poataw ciała, będących wyrazem struktur;
charakteru i postaw obronnych osobowości. Dużo /nac/.riiir mają tutaj •tlnyrh napięć mięśniowych. /wmu> potoryjuc „wdowim garbem", czętilo itpo-
również przyzwyczajenia, odgrywanie pewnych ról życiowych, rodzaj pracy. tykaiu' jest u kobiet w średnim ł NlnrNzym wieku. Garb taki to znak nagro-
Procesy takie rozpoczynają się już w dzieciństwie. W ich wyniku wadliwe madzenia i nierozładowania gniewu Hpowodowanego np. stłumieniem uczuć
postawy zmieniają sylwetkę ciała, która w efekcie znacznie odbiega od wzorca •wkrnialnych, sięgających dziecińHtwa (rys. 30).
biomechanicznego. Niektórzy ludzie, aby skompensować ukryte poczucie
zagrożenia i małej wartości, „trzymają się" w sposób nadmiernie sztywny,
zaciskając kolana i pośladki, uwypuklając nadmiernie klatkę piersiową. Obciąża
to znacznie obszar lędźwiowy.
Inne osoby znów, jakby zdecydowały się pozostać przez całe życie
emocjonalnie dziećmi, mają ciała szczupłe i wiotkie lub miękkie i otłuszczone.
Zbyt wiotki, niedojrzały system mięśniowy nie wystarcza do osłony
kręgosłupa i tkanki łącznej stawów. Ulegają one uszkodzeniom pod wpływem
nieoczekiwanych obciążeń - nagłego nadmiaru obowiązków, konfliktu
rodzinnego czy choćby ciąży i opieki nad dzieckiem.
Jako przykłady powyższych zaburzeń rozważmy dwa spośród czterech
opisanych przez Lowena typów „zawieszeń" emocjonalnych, które można Rys. 30. Zawieszenie emocji w ciele typu „hak na mięso"
zaobserwować w sylwetkach ludzkich.
Lowen twierdzi, iż tylko sytuacją terapeutyczną efektywnie uwolnimy
Typ „zawieszenia" wieszakowy •H; <xl nagromadzonego napięcia. Nie wystarczy mówienie o gniewie. Potrzebna
Ciało tego typu osoby wygląda jakby zwisało z wieszaka. Uniesione ramiona fi-st jego fizyczne zmniejszenie lub uwolnienie się od napięć mięśniowych, »loiv
wyrażają strach. Osoba taka żyje z chroniczną obawą utraty kontroli, ponieważ t w o r z ą i p o d t r z y m u j ą problemy emocjonalne (rys. 31).
mogłoby to grozić wybuchem przemocy wobec niej. Podniesione ramiona Zaprezentowane przykłady wad postawy o podłożu psychicznym w nn-
„pociągają" ciało ku górze i „odrywają" je od podłoża. Sylwetka jest chwiejna, nuidach ruchu bardzo przypominają wady sylwetki u człowieka z zespołem
słabo ugruntowana. Typ tego „zawieszenia" występuje powszechnie u oba- HljN-rlordozy szyjnej (3.1.2.2). Obydwie deformacje wywołują zatem podobne |
wiających się prawdziwego uniezależnienia (rys. 29). iil> identyczne dolegliwości pochodzące z przeciążenia narządów ruchu. Jak
Wl<l/.imy, kluczową rolę w jednym i w drugim przypadku odgrywają mięśnie.
Ikirhodzi w nich zawsze do przeciążenia statycznego (1.2.2.3), obojętne czy
pnr,yc/yną pierwotną są bodźce mechaniczne, czy też psychogenne. Najczęściej
HryNU;pują one wspólnie. Ich efekt końcowy jest taki sam! Wynika stąd bardzo
(•lotny wniosek dla terapii: w pierwszej fazie leczenia należy dążyć najpierw do
osłabienia przeciążenia statycznego mięśni, a potem do przywracania im
równowagi statycznej (1.1.2). Następny etap to specjalistyczna psychoeduka-
4)n lub psychoterapia. Na tym etapie terapia zaburzeń ruchomości także po-
Wlnna odgrywać bardzo istotną rolę (Lowen, Alexander). Znamienne, że we
Wny.yHtkich filozoficzno-religijnych systemach Wschodu doskonalenie umysłu i
dtiM/.y bywa zawsze nierozłączne z doskonaleniem ciała.
Rys. 29. Typ wieszakowy „zawieszenia" emocji w ciele (wg Lowena)
8,3.1.3. Zaburzenia koordynacji czynności oddechowych jako
„Zawieszenie" emocji w ciele typu „hak na mięso" Ciało, szczególnie górna skutek psychogenny
część tułowia, wygląda jakby wisiało na haku. Wi żenię takie stwarza Pwychogenne zaburzenie koordynacji bywa także bardzo wyraźnie widoczne W
uwypuklenie górnej części pleców, tuż poniżej nasac karku. Wybrzuszenie czynnościach oddechowych człowieka. Objawia się generalnie zakłóceniami
owo tworzy twarda masa ciała pokrywająca ODSJ współpracy między mięśniami wdechowymi a wydechowymi. Powstaje
90 (M
tzw. paradoksalny wzorzec oddechowy. Ludzie tyjiący w Mtre.sie pozosti, Tak wioc, pomagając choremu w przywracaniu równowagi statycznej,
zazwyczaj przez długie godziny na „wdechu". Nic |M)trafiii „wypuścić powi ipirramy rozwój jego osobowości, interesując się zaś jego problemami emo-
trza". Odruchowy mechanizm fizjologiczny w konsekwencji przyspiesza dech, inliiymi, stwarzamy warunki sprzyjające kuracji narządów ruchu.
ażeby zapewnić minimum wentylacji przy malejącej pojemności od(U chowej To, co nazwaliśmy skutkiem psychogennym, okazuje się bardzo często
(Santorski). u w yk l e skomplikowanym obrazem dolegliwości, na które chory może ,,,. .
Zakłócenie czynności oddechowych to najczęściej skutek brał j u ż od wielu lat. Tym bardziej skomplikowanym, że prawie zawsze i|
umiejętności „oddychania brzuchem". Przy wdechu powinna kurczyć Mihst.nieje z jakimiś konsekwencjami zespołów przeciążeniowych (3.1) lii
przepona, a rozluźniać mięśnie brzucha (brzuch uwypukla się), przy wydl chu korzeniowych (3.2).
zaś odwrotnie. Przy zaburzeniach psychogennych mięśnie brzucha naj nają się C/.y istnieje zatem możliwość wyjścia z takiego labiryntu zaburzeń iy«-ho
także w akcie wdechu, a mogą paradoksalnie rozluźnić się pi wydechu ruchowych? Można na to odpowiedzieć twierdząco. Jeżeli u podłoża
(Boadella). il«ł|»liwości nie leży choroba organiczna stwierdzona specjalistycznymi i
Zaburzenie „oddychania brzuchem" (przeponowego) mniej lub bardzU iłikływnymi badaniami lekarskimi, przy aktywnym o s o b i s t y m zaan-iu się
upośledza funkcje narządów jamy brzusznej. Wybitnie zmniejsza doznani w terapię samego chorego, w każdym przypadku potrafimy HYwkar
oraz sprawność seksualną. I choćby tylko przez to zaburzenia czynnoś przynajmniej poprawę, a często nawet całkowite wyleczenie zabu-11. Abyśmy
oddechowych włączają się w mechanizm samopodtrzymujący, „podkręcaj! jednak dostrzegli i wykorzystali taką szansę, powinniśmy i-rw zrozumieć
cy" skutek psychogenny. związki i zależności pomiędzy różnymi sferami naszej iści (rys. 31).
Joga wyznacza ćwiczeniom oddechowym niezwykle istotne miejsce
całym swoim systemie samodoskonalenia (pranajama). Również
współczesnej psychoterapii oddychaniu poświęca się coraz więcej miejsca (**!••'!• Człowiek jako jedność psychofizyczna
czasu. Na proces oddychania zwraca się uwagę nie tylko w terapii nerwi< ale ||y«uin'k 31 jest próbą schematycznego przedstawienia wzajemnego oddzia-
przede wszystkim w psychoprofilaktyce, psychohigienie, a zatei również ływania emocji, narządów wewnętrznych, mięśni i narządów ruchu orn*
w profilaktyce bólów i dolegliwości odkręgosłupowych. Przywróć* nie riiidniności myślenia. Owo oddziaływanie zawsze odbywa się na zasadnie ;
normalnej sprawności oddechowej zawsze zdecydowanie poprawia sti §§łr/i;/cnia zwrotnego. Jeżeli wszystkie elementy systemu działają be« ta*
czynnościowy narządów wewnętrznych. Dlatego wszelkie systemy integracji fcfcTM, cały układ pozostaje w równowadze. Człowiek jest zdrowy, sprawny i tr |
psychofizycznej, w których centrum zainteresowania jest oddychania M«iiii wydajny. Gdy gdzieś powstanie zakłócenie funkcji, przenosi się ono lv
szczególnie hatha-joga, są tu niezastąpione. Zwłaszcza że mają one za sobt, postaci bodźców na pozostałe elementy układu, co w efekcie wtórnie zabu* fin
wiele stuleci doświadczeń, a może je uprawiać każdy. A nawet trzeba powie- ich czynności. Jeśli np. powstaje i utrzymuje się jakieś zaburzenie w
dzieć: każdy cywilizowany człowiek, który chce zachować zdrowie, •fttr/.e omocjonalności, oddziałuje ono na mięśnie, na narządy wewnętrzne i
p o w i n i e n poznać i praktykować ich elementy, choćby ze względu tzw. ftn świadomość. Powstają zaburzenia wtórne. W mięśniach np. mogą one
skutek psychogenny, a także chroniczny brak naturalnej aktywności] ruchowej jM*r,yjmować jeden z opisanych już skutków psychogennych, w narządach
w naszym życiu. Wewnętrznych zaburzają np. układ wegetatywny czy układ wydzielania do-
tofttwnego. Absorbują także naszą świadomość zmniejszając sprawność urny-
3.3.2. Dlaczego zespoły psychogenne? •łowi^. Wtórne zaburzenia narządów ruchu mogą zwrotnie wywoływać eme* ą|
l t», tworzyć i wzmacniać patologiczny mechanizm samopodtrzymujący owe
Istnieje wiele indywidualnych stanów psychiki, jednostkowych, wręcz niepo- mhurzenia. Z pewnością także negatywne bodźce wpływają zarówno na
wtarzalnych przeżyć. Wszystkie one mogą wywoływać indywidualnie zróżni-1 Hwr/.i\dy wewnętrzne, jak i na świadomość, wzmacniając w nich jeszcze
cowane reakcje ciała. Warto pamiętać, że walka człowieka z samym sobą, a mechanizm samopodtrzymujący istniejących już dolegliwości.
zwłaszcza tłumienie uczuć i pragnień, powoduje powstawanie w ciele niesy- Podobnie bywa z innymi elementami naszego systemu. Zaburzenia
metrycznych napięć mięśniowych. Współcześnie uważa się, że hamowanie pierwotne mogą powstawać w narządach ruchu, narządach wewnętrznych,
reakcji emocjonalnych i czynności ekspresyjnych leży u podłoża wszelkiej • także w emocjonalności. Nigdy zaburzenie pierwotne nie przechodzi bel
patologii (Laborit). Z wymogów życia społecznego wypływa potrzeba uczenia się •cha. Każde z nich wywołuje reakcje wtórne w pozostałych częściach organi-
harmonijnego współdziałania z innymi, bardziej elastycznego reagowania na imu lub psychice. Reakcje kratą w nim i po pewnym czasie niezauważalnie
zagrożenia i przeszkody, emocjonalnej i moralnej dojrzałości. 92
92
cichną, mamy bowiem zdolności przystosowania do unimi,^, niesie śro- wywołuje zaburzenie nio podl<»Kujnn> samoregulacji i nazywamy go tutaj |
dowisko, w którym żyjemy. Słowem system, o jakim r^imy, czyli nasz nMl/n>in (bodźcowaniem) negatywnym. Na schemacie (rys. 31) zaznaczono go
organizm, ma wielkie zdolności samoregulacyjne. I)ocjnl^orie o naszej l li n i ą falistą. Wywołuje on zaburzenie, które już samo nie ustanie - może
odporności na przeciążenia. Jednakże zdolności samoregulacjfie są niestety l jir/ycichać, nawet okresowo znikać, ale zawsze pojawia się znowu, najpierw
ograniczone. Jeżeli bodziec lub suma bodźców przekracza te możliwości < iiltn-Howo, a potem na stałe z różnym nasileniem. Z tego powodu powstają
fftmr dolegliwości narządów wewnętrznych, narządów ruchu oraz zaburzo-tttit
psychonerwicowe.
I co możemy z tym zrobić?
Najczęściej leczymy się farmakologicznie. Jednakże wiemy już, że jośli
iM«%Kliwości nasze, a nawet cierpienia psychofizyczne nie mają podłoża
organicznego, farmakoterapia nie stanowi metody optymalnej. A uwzgled-
Itltuąr JeJ skutki uboczne, szczególnie gdy stosuje się ją latami, jest wręcz
niewskazana.
Pewną szansę wyleczenia można dostrzec już na rys. 31. Ma ona
Jłulnak tę „wadę", że wymaga osobistego zaangażowania chorego w proctw
t»rn polityczny. Zaangażowanie owo to najpierw „uczenie się swojego przy-
§m«lku", a potem praca aż do osiągnięcia pełnego sukcesu. Oczywiście, nio
J**! to droga, do której przywykliśmy. O wiele łatwiej przyjmować leki, niż
Minnnu starać się o odzyskanie i zachowanie zdrowia. Wiemy jednak, jakio
•t\ nkutki takiego leczenia w dziedzinie zaburzeń czynnościowych narządów
ftirlni i narządów wewnętrznych.
Wracając do schematu z rys. 31 zauważamy, że samoregulacja u trzy-
Itunąra równowagę wewnętrzną organizmu zachodzi automatycznie, odru-
tlinwo, poza naszą świadomością i niezależnie od niej. Jeżeli równowaga
wewnętrzna utrzymuje się, nasza świadomość odbiera ją we wszystkich
•furach osobowości w postaci bodźców pozytywnych. Jeżeli równowaga «>•
ilnjr /akłócona, do świadomości docierają bodźce negatywne. Najpierw na-
pływają tylko z obszaru zakłócenia, a potem, po rozprzestrzenieniu się nie-
fównowagi, napływać mogą zewsząd. Rozszerzanie obszaru nierównowagi
Rlo/c trwać całymi miesiącami, a nawet latami, zaburzenia czynnościowe
bowiem narządów ruchu czy wewnętrznych utrzymują się przez długie okręty
życia. Nie bierzemy tutaj pod uwagę wypadków, urazów (także psychicz-Iłych)
ani ciężkich chorób o podłożu organicznym. Ich destrukcyjne działanie Otlhija
się także na świadomości, choćby tylko przez obniżenie sprawności' mydlenia.
W związku z tym nasza podświadomość mimowolnie może wysy-lal bodźce
negatywne we wszystkich kierunkach i przyczyniać się także do
podtrzymywania zaburzenia. Widać z tego, że bodźce negatywne rozprze-
mimowolne bodźce pozytywne •Iramiają się bez ograniczeń, do każdego i z każdego elementu naszego
mimowolne bodźce negatywne eilffinizmu. Powstaje w nim ogólny „bałagan", którego wynikiem są naj-
zablokowanie przekazu bodźców pozy tywnjcli ze świadomości ftaniejsze dolegliwości psychofizyczne.
dowolne pozytywne bodźce O ile świadomość nasza łatwo przyjmuje bodźce negatywne, nie mamy
•byt wielu możliwości świadomego i dowolnego emitowania bodźców pozy-
Rys. 31. Człowiek jako jedność psychofizyczna dylemat) tywnych w sferę uczuć lub do narządów wewnętrznych. Nie możemy bo-
wiem „rozkazywać" swoim emocjom: uspokój się, nio bój nie wkMu, pokochaj W miarę osiągania powyfcM/.yrh celów pojawiać .sio będą, córa/ wit»kHze
swojego wroga, wycisz dręczące cię myśli. Nie możemy także wysiać rozkazu do nm/liwoHci pozytywnego oddziaływania za pośrednictwem mięśni zarówno lin
narządów wewnętrznych i powiedzieć: ucisz się, moje serce; rozluźnijcie się, narządy wewnętrzne, jak i na emocjonalność. Powstaje wówczas .s/anna
moje mięśnie gładkie; wątrobo, przestań mnie boleć. Mamy tylko dwie Iwiitdnniego sterowania (w pownym zakresie) zarówno emocjonalnoHcij\, juk l
możliwości świadomego i dowolnego oddziaływania na ten samosterujący nur/.^dami wewnętrznymi. Można to osiągnąć w drodze odruchowo-waru n
układ - poprzez mięśnie oraz poprzez dietę. liuwrj, w drodze odpowiedniego treningu. Znane są możliwości joginów do
Jednakże szlaki oddziaływania poprzez mięśnie wskutek lat zaniedbań urnlnejro zwalniania akcji serca, sterowania czynnościami oddechowymi, n
są częściowo niedrożne, a komunikacja bardziej lub mniej utrudniona. Na nnwrt procesami przemiany materii (Romanowski).
czym polegają owe utrudnienia i jak z nimi walczyć na szlaku świado-mość- .Jest to wyższy stopień, wyższy etap integracji psychofizycznej. Wy kramu
mięśnie i pozostałe narządy ruchu, próbujemy wyjaśnić w niniejszej książce. to już poza ramy przedstawianych tutaj sposobów stymulowania właHiicj
Jedno jest pewne: jeżeli potrafimy „zaprowadzić porządek" w jednej ze osobowości. Dla nas terapia skutku psychogennego w narządach ruchu
sfer naszej osobowości, wówczas będzie ona zaporą na drodze rozprzestrze- ograniczać się będzie do:
niania się bodźców negatywnych płynących z innych części systemu. - zwalczania zespołów korzeniowych (3.2; 4),
Jeśli więc przywrócimy pełną sprawność narządom ruchu, a szczególnie - zwalczania zespołów przeciążeniowych (3.1; 5),
kręgosłupowi, z całą pewnością przyczyni się to do poprawy czynnościowej - profilaktyki.
narządów wewnętrznych oraz stanu naszej emocjonalności. W pierwszym przypadku chodzi nie tylko o terapię bólu oraz innych
Widząc na co dzień ścisły związek zaburzeń ruchomości z dole- dolegliwości narządów ruchu, ale także o przywracanie normalnego stero-
gliwościami, u których podłoża leżą emocje i niedomagania na- w a n i u nerwowego po zaburzeniach czynności narządów wewnętrznych, /n
rządów wewnętrznych, można powiedzieć, że przywrócenie | hu rżenia te są, jak już wiemy, skutkiem m.in. zespołów korzeniowych.
sprawności narządom ruchu jest pierwszym i n i e z b ę d n y m Drugi przypadek dotyczy przyczynowej terapii zespołów przocio,zonio-
etapem psychoterapii oraz leczenia zaburzeń czynnościowych w yc h aż do osiągnięcia u chorego możliwie najlepszego efektu w danych w
narządów wewnętrznych. u r 11 nkach fizjologiczno-anatomicznych.
Profilaktyka to starania o niedopuszczenie do zaburzeń ruchomości.
Sprawność narządów ruchu polega na osiągnięciu i utrzymaniu rów- Profilaktyce zaburzeń czynnościowych narządów ruchu poświęcony żon tu l
nowagi statycznej ogólnej i miejscowej (1.1.2) oraz na doskonałej koordynacji r»/d/,. 10. Ponieważ jednak zawarte w nim informacje nie są wystarczająco,
mięśni, przede wszystkim mięśni kręgosłupa i mięśni oddechowych. Dój takiej jMiwinniśmy nadal rozszerzać naszą wiedzę na ten temat czerpiąc ją z fachowej
sprawności dąży joga oraz inne systemy wschodnie. Natomiast spraw-J ność literatury lub poddając się psychoterapii.
sportowa, którą mierzy się podniesionymi kilogramami, sekundami l] metrami,
nie zawsze pokrywa się z naszym ideałem, a nawet bardzo często] stoi z nim w
sprzeczności, szczególnie sport wyczynowy. M..'i.4.1. Motywacje do podjęcia terapii lub autoterapii
W większości przypadków samo zaistnienie dolegliwości daje wystarczającą
3.3.4. Terapia skutków psychogennych motywację do podjęcia terapii bądź autoterapii przez samego chorego. Jeżeli
jrdnak dolegliwości trwają wiele lat i wszystkie próby ich wyleczenia bywają
Podstawowymi celami terapii skutków psychogennych w narządach ruchu są: In»/Hkuteczne, poziom motywacji spada niekiedy do tego stopnia, że pojawiają
- odzyskanie, a następnie utrzymywanie pełnej równowagi statycznej] Nic myśli o samobójstwie. Techniki medycyny ręcznej dają olbrzymie moll
miejscowej oraz ogólnej (3.2; 3.1; 3.3); iwości terapii zaburzeń czynnościowych. Tak więc najbliżsi powinni pomóc
- odzyskanie pełnej zdolności całkowitego panowania nad niepotrzeb-J rhoremu w stawianiu pierwszych kroków. Oczywiście wymaga to cierpliwo-Ar
nie podwyższonym napięciem spoczynkowym mięśni; i od wszystkich. Ale już pierwsze pozytywne efekty takiej terapii z pewnością,
- odzyskanie pełnej możliwości dowolnego sterowania wszystkimi] znacznie wzmocnią motywację.
świadomymi ruchami naszego ciała; Jest jednak pewna grupa chorych, którzy jedynie pozorują chęć wyta-
- odzyskanie możliwie najlepszej odruchowej koordynacji mięśni] rzania się. Dla nich choroba może być np. usprawiedliwieniem nie osiągnie*
kręgosłupa, kończyn i tułowia. U»KO celu, usprawiedliwieniem własnych niekompetencji, niekiedy ucieczką l M x
l opiekuńcze skrzydła rodiiny dla zrekompensowania sobie cierpień do-
96
orr
znanych w wieku dziecięcym. Może być formą załatwieni i a nobie jakiś sprai nuć chorego ani psychicznie, ani fi/yc/.nie. Dób r/e natomiast, jeśli koniak n
np. renty. W takich przypadkach (na szczęście są one nieliczne) nie osif, się /(mianie wzbogacony prze/, terapeutę o gesty akceptacji, uznania, łatfod n,
zadowalających efektów terapeutycznych. Być może pewnym rozwiąj niem delikatności, bezpieczeństwa, zaufania. Odgrywają one istotną roli; v
byłaby prowadzona równolegle psychoterapia. Hmlt/.owaniu dobrego zabiegu. Poprawiają samopoczucie chorego, ułatwiaj)
Każdy z tej grupy chorych powinien sobie uświadomić, jak wielkii gtlnptacje do zawsze trudnej dla niego sytuacji zabiegowej.
jest ciężarem dla najbliższych. Może samouświadomienie miałoby stymuh
jacy wpływ na nich?

3.3.4.2. Umowa terapeutyczna 1,4. Skutki przeciążenia statycznego w


Umowa terapeutyczna to niepisane sformułowanie stosunku między terapei tą narządach ruchu
bądź osobą pomagającą a pacjentem podczas zabiegu. Musi ona być op* na
uczciwości, partnerstwie i współpracy, by osiągnąć możliwie pełny sukc w iy przeciążeniowe, w tym także skutek psychogenny, są n aj cześć u
leczeniu. Umowę terapeutyczną można przedstawić w kilku punktach. i»VHti;pującą formą zaburzeń czynności narządów ruchu.
1. Podmiotem zabiegów terapeutycznych jest chory, a przedmiotei - Dolegliwości odczuwane wskutek podrażnienia tkanek (1.2), ucisku k<
odkryte zaburzenia ruchomości. firmowego (3.2) czy też skutku psychogennego (3.3) mają wspólne \xx\\ot.
2. Terapeuta (osoba pomagająca) steruje zabiegiem, a pacjent wyrai IMY.cciążenie mechaniczne stawów i tkanek okołostawowych.
zgodę na jego wykonanie. Przeciążenie rozprzestrzenia się w ciele w mniejszym lub więknzyi
3. Demonstruje się to nie tylko w deklaracji słownej: „bardzo chcę ... ilopniu. Zawsze jednak jego punktami centralnymi są miejsca o zmnieJH7,<
pozbyć swoich dolegliwości", ale przede wszystkim całkowitym rozluźnił W*) odporności na przeciążenia mechaniczne.
niem mięśni i „oddaniem się" w ręce terapeuty z zaufaniem i bez lęku. Skutkiem przeciążenia są zespoły korzeniowe (3.2). Zatem ich źródłoi
4. W związku z powyższym k a ż d y zabieg m u s i być przeprowa^ Wio/1 • być także efekt psychogenny (3.3.1). Zespoły korzeniowe n i e N J 11 d y
dzony bez bólu oraz nasilania innych dolegliwości, jak np. cierpnięć, za< n y m i przyczynami ostrych dolegliwości bólowych. Jeśli jednak wj §l«ipuj;\,
wrotów, szumu (dzwonienia) w uszach, mdłości, zaburzeń wzroku i inny__. To bywają najtrudniejsze do wyleczenia. Powodem tego jest /awm
podstawowy warunek nie tylko skuteczności, ale i bezpieczeństwa pod« czas Współistnienie dolegliwości JD podłożu przeciążeniowym i psychogenny n
zabiegu. Mi«'H/ają się one z sobą i komplikują ogólny obraz choroby.
/espoły korzeniowe objawiają swą obecność nie tylko w narządac
5. Pacjent współuczestniczy w zabiegu przez całkowite „przyzwalają*!
ce" rozluźnienie mięśni oraz sygnalizowanie ewentualnego pojawienia si< ruchu. Bardzo często zaburzają czynności narządów wewnętrznych wywołi
bólu lub innych dolegliwości. Współuczestnictwo rozciąga się ponadto _ Jąć różne charakterystyczne dla tych narządów dolegliwości.
długi (wielomiesięczny) okres pozabiegowy, w którym pacjent realizuj* .Jeśli u podłoża przeciążeń nie leży choroba organiczna, to zawaa
wskazania terapeutyczne. kwalifikują się do badania ręcznego oraz ewentualnie terapii ręcznej. }
Większości przypadków można uzyskać poprawę albo nawet trwałe uwolnił
6. Bez współuczestnictwa chorego w procesie terapeutycznym n i
m o ż n a spodziewać się zadowalających efektów terapeutycznych. Ule od doznawanych (często przez wiele lat) dolegliwości.
Leczenie farmakologiczne skutków odwracalnych zaburzeń czynnoś
7. Terapeutyczne zadania domowe powinny być postawione jasno ii
jednoznacznie oraz wynikać z dokładnej diagnozy (autodiagnozy) zaburzeni nn rządów ruchu może mieć pewne uzasadnienie tylko w stanach ostrycl
ruchomości. gily ułatwia wyjście z kryzysu.
Podstawą terapii tych najbardziej rozpowszechnionych zaburzeń (oto lo
8. Chory powinien zaakceptować pogląd, iż bez osobistego wysiłku,!
H0% całego społeczeństwa) powinno być:
którego celem jest odzyskanie, a następnie utrzymanie zdrowia i sprawności,
- wykluczenie choroby organicznej na podstawie obiektywnych, sp
nie można osiągnąć trwałego powodzenia terapeutycznego. Jeżeli go nie]
ąjwlistycznych badań lekarskich;
zaakceptuje, do czego ma pełne prawo, wówczas powinien zrezygnować z
zabiegów i poszukać innych form leczenia. - rozpoznanie zaburzenia;
- ewentualna terapia manualna zaburzenia stawowego;
9. Fizyczny kontakt terapeuty lub osoby pomagającej z ciałem chorego
- autoterapia nierównowagi statycznej mięśni prowadzona do osiągnł f
jest nieunikniony, a zarazem bardzo ważny. Z całą pewnością nie powinien
in |M>łnego zakresu wszystkich ruchów.
98
Terapia ręczna, szczególnie w połączeniu z nutotpnipifi wszystkich
wspomnianych wyżej zaburzeń i ich skutków, jest naturalny formą leczenia,
prostą w zastosowaniu, fizjologiczną. Nie ma skutków ubocznych, jeśli stosuje
sieją w myśl zasady bezbolesności i ruchu przeciwnego (4.1.3). Oddziałuje na
p r z y c z y n ę dolegliwości, czyli w większości przypadków daje] możliwości
t r w a ł e g o zwalczenia choroby lub niesprawności.
Przywracając równowagę statyczną w narządach ruchu zwalczamy!
skutki zaburzenia korzeniowego i przeciążeniowego. Możemy zatem z powo-1 CZĘŚĆ DRUGA
dzeniem zwalczać skutek psychogenny pomagając wygaszać zaburzeniaf
czynności narządów wewnętrznych.
Terapia ręczna, a w niej autoterapia, jest jak dotąd jedyną skuteczi
drogą zwalczania negatywnych skutków cywilizacyjnych, jakimi są odwracalne
zaburzenia czynności narządów ruchu. Badanie, autobadanie,
diagnoza,
autodiagnoza,
autoterapia
Rozdział 4

Zespoły korzeniowe badanie,


diagnoza, autoterapia

llmianie, diagnoza i terapia zostały umieszczone tutaj w jednym rozdziało,


poiwważ prawie wszystkie techniki badawcze i diagnostyczne można stono-
*ur w terapii. Gdyby więc diagnozę i badanie opisać w jednym rozdziało, n
terapię w następnym, należałoby powtarzać opisy pozycji i technik dwa razy.
Można przyjąć, że bólowe ograniczenia ruchomości poszczególnych IM
In n ków kręgosłupa (np. szyi, lędźwi) są charakterystyczne dla wiekH/o-
*«» /.cspołów korzeniowych. Ruch głowy lub tułowia w kierunku t/w. 7,11-
gro/onym wywołuje ból danego odcinka oraz inne przykre objawy, wśród

TABELA SKRÓTÓW
odcinek szyjny kręgosłupa
/\ skłon głowy w prawo skłon
"^
głowy w lewo
t rotacja (skręt) głowy w prawo OP - osoba pomagająca
rotacja (skręt) głowy w lewo P - pacjent
skłon głowy w przód PW - pozycja wyjściowa
\ skłon głowy w tył rr
S
- ręce
- kość krzyżowa
/
"^
odcinek lędźwiowy kręgosłupa T - terapeuta
skłon tułowia w prawo Th - odcinek piersiowy kręgosłupa
t skłon tułowia w lewo U - uwagi
rotacja (skręt) tułowia w prawo
rotacja (skręt) tułowia w lewo
skłon tułowia w przód
\ skłon tułowia w tył
Rozdział 4

Zespoły korzeniowe badanie,


diagnoza, autoterapia

flmlunie, diagnoza i terapia zostały umieszczone tutaj w jednym rozdziale,


-WIIŻ prawie wszystkie techniki badawcze i diagnostyczne można HtoHo-w terapii.
Gdyby więc diagnozę i badanie opisać w jednym rozdziało, n ; w następnym,
należałoby powtarzać opisy pozycji i technik dwa razy. Można przyjąć, że
bólowe ograniczenia ruchomości poszczególnych wlnnków kręgosłupa (np.
szyi, lędźwi) są charakterystyczne dla wiyknzo-!<•« /.cspołów
korzeniowych. Ruch głowy lub tułowia w kierunku tzw. *n-wywołuje ból
danego odcinka oraz inne przykre objawy, wśród

TABELA SKRÓTÓW
odcinek szyjny kręgosłupa
l / skłon głowy w prawo skłon
< \ głowy w lewo
rotacja (skręt) głowy w prawo OP - osoba pomagająca
rotacja (skręt) głowy w lewo P - pacjent
skłon głowy w przód PW - pozycja wyjściowa
skłon głowy w tył rr -ręce
S - kość krzyżowa
odcinek lędźwiowy kręgosłupa T - terapeuta
< skłon tułowia w prawo
skłon tułowia w lewo
Th
U
- odcinek piersiowy kręgosłupa
- uwagi
S rotacja (skręt) tułowia w prawo
rotacja (skręt) tułowia w lewo
'\
-^

t\
skłon tułowia w przód
skłon tułowia w tył
których najczęstszy jest ból promieniujący do kończyn, słowy, klatki pier- skłony - w przód, w tył, w prnwo, w lewo;
siowej, miednicy lub brzucha. Oprócz bólu mogą pojawić się cierpnięcia,] rotacje (skręty) - w prnwo i w Iowo.
zawroty głowy, mdłości, szumy, gwizdy, zaburzenia wzroku, zasłabnięcia] W celu uproszczenia opinii i bardziej wyrazistego przedstawienia toj
oraz inne negatywne odczucia. Te kierunki ruchów tułowiem lub głowąJ przy ruchomości posłużmy się schematom przedstawionym na rys. 32 (Maigne). W
których występują powyższe przykre doznania, włącznie z bólem, nazwane związku z tym zamiast pisać: skłon w przód, można narysować f |
tutaj zostały, dla uproszczenia, kierunkami ograniczonymi bólo-wo lub odpowiednio: l - skłon \v tył ,\ - skłon w lewo , / - skłon w prawo, •
kierunkami zagrożonymi. Ważne, by w badaniu ruchomości kręj słupa brać rotacja w lewo , —> — rotacja w prawo .
pod uwagę nie tylko ból, ale k a ż d ą nieprzyjemną, negatyw* na reakcję Schemat powyższy ilustruje nie tylko podstawowe ruchy, które*
naszego organizmu. Na ich podstawie konstruuje się plai postępowania Hto/,n;i wykonać np. szyją, ale także pozwala dokładnie opisać ruchy zło-
leczniczego. ifllH'.

Z tego względu zbadanie ruchomości kręgosłupa jest więc niezbę( do Na przykład taki zapis: *vt » oznacza, że głowa lub tułów wykonują, |H»liirj«;
diagnozy, a przede wszystkim terapii. Ażeby jednak dokonać badani (skręt) w prawo z jednoczesnym skłonem w przód i skłonem w lewo. l||o/i' t.cż
ruchomości kręgosłupa oraz zanotować aktualny stan tej ruchomości, nalei się oznaczać, że głowa przyjęła już rotację statyczną i znajduje się w nym położeniu
tego nauczyć. w skłonie w lewo, w połączeniu ze skłonem w przód i 7. litr);l w prawo.

4.1. Ruchomość kręgosłupa - badanie.


Mobilizacje czynne
rotacja w lewo

4.1.1. Graficzny obraz ruchomości kręgosłupa


Jak wiadomo, głową lub tułowiem można wykonywać następujące podst
wowe ruchy:
skłon w przód

skłon w lewo skłon w prawo

rotacja w prawo

Iły H. 33. Siedząca postawa ciała do badania ruchomości szyi lub tułowia oraz
do mobilizacji czynnych kręgosłupa

Opierając się na prezentowanym schemacie możemy przedstawić gra-kto


iitan ruchomości danego odcinka kręgosłupa. W tym celu wykonuje-
kolojno wszystkie podstawowe ruchy (szyją lub tułowiem) dążąc do uzy-in
skłon w tył Rys. 32. Schemat maksymalnego skrajnego położenia, w każdym z sześciu podstawo-
kiorunków, jeśli są one nieboleine.
podstawowych ruchów głową i tulowicm
1AC
Zarówno podczas badania ruchomości, jak i w czanie Hean.su mobiliza- łopatkach, okolicy między łopatkowej, rijkach. Mogą, to być: bóle, cierpnięcia,
cyjnego konieczne jest przyjęcie prawidłowej postawy ciała. /abur/enia czucia skóry, bólu ogranic/aj^ce ruchomość w stawach barkowych
Do właściwego przeprowadzenia badania oraz mobilizacji szyi lub tu- itp. Z dolnego odcinka H/yjnego i górnego piersiowego kręgosłupa ból ino/e
łowia należy utrzymywać tułów prosto, nie garbić pleców, siedząc lub stojąc, promieniować w okolicę mostka i przedsercową. Niewłaściwy ruch lub
najlepiej przed lustrem. W pozycji wyjściowej mięśnie karku powinny być jMi/.ycja dolnego odcinka piersiowego wraz z odcinkiem lędźwiowym
rozluźnione, ramiona opuszczone, głowa skierowana na wprost, a oczy i
zewnętrzne otwory słuchowe powinny znajdować się na jednakowym poziomie.
Barki i ręce przez cały czas badania ruchomości i seansu mobilizacji czynnych
należy mieć opuszczone, a ich mięśnie rozluźnione (rys. 33). Przy badaniu
ruchomości odcinka lędźwiowego kręgosłupa należy oprzeć dłonie nad
grzebieniami biodrowymi.
Idealną pozycją, którą również można stosować podczas badania oraz
mobilizacji szyi, jest tzw. „siad japoński" (siedzenie na piętach).
Do badania ruchomości i czynnego mobilizowania lędźwiowego odcin-j ka
kręgosłupa najwłaściwsza jest pozycja siedząca okrakiem, np. na ławie lub na
taborecie, ze stopami szeroko rozstawionymi i całą powierzchnią] opartymi o
podłoże. W pozycji wyjściowej plecy są proste (lub wyprostowane] na tyle, na ile
nie sprawia to bólu), ręce oparte na biodrach (rys. 33).
Rys. 34. Inny przykład postawy ciała do badania ruchomości oraz
mobilizacji czynnych szyi
4.1.2. Badanie ruchomości kręgosłupa szyjnego i
lędźwiowego wywoływać lub nasilić ból w podrażnionym segmencie kręgosłupa, w miort-
Opisane powyżej pozycje szyi i tułowia można traktować jako wyjściowej liiiirh tej okolicy, w górnej lub dolnej części jamy brzucha, w pachwinach (a
gdy chory nie odczuwa bólu (lub jego wzrostu) podczas ich utrzymywani! niekiedy i jądrach u mężczyzn), w okolicy krzyżowo-pośladkowej i całej koń-
Jeśli jednak postawa taka sprawia ból lub go zwiększa, należy przyjąć tzw| Mynie dolnej. Słowem jakikolwiek ruch, który wywoła gdzieś promieniowali
postawę spoczynkową, to znaczy możliwie najbardziej zbliżoną do wyi k<< bólu lub innych dolegliwości, powinien być naniesiony na schemat ru-
opisanych, ale nie zwiększającą bólu, a przeciwnie - nawet go łagodząc •liomości szyi albo lędźwi jako r u c h z a g r o ż o n y.
Dopuszczalne jest więc odchylenie głowy lub tułowia od pionu, w dowol Z drugiej strony jednak nie należy brać pod uwagę niewielkiej bolę*-Rfrin
stronę, by zlikwidować lub zmniejszyć dolegliwości bólowe. W miał wywołanej jedynie rozciąganiem mięśni i więzadeł - bolesności podo-fettcj do
postępów leczenia postawa spoczynkowa coraz bardziej zbliżać się będzie odczuwanej przy skrajnym położeniu w każdym stawie. W badaniu furhomości
prawidłowej, anatomicznej, aż do pełnego jej osiągnięcia. Po przyjęciu pozj cji odcinka lędźwiowego kręgosłupa bardzo istotną rolę odgrywa |ni«»rpretacja
wyjściowej należy nanieść na schemat ruchomości szyi lub tułowia runki skłonów na boki (bez rotacji). W połączeniu z próbą Laseque'a (6,1) dostarcza
podstawowe, w których ruch wywołuje ból lub inne dolegliwości. Prą kładowo, danych, na podstawie których można orzekać o występowa-ftlii dyskopatii.
przy zaburzeniach odcinka szyjnego utrzymywanie położenia wy w Znając, nawet bardzo ogólnie, reakcje bólowe na ruch lub j statyczne szyi i
kierunkach zagrożonych może nie tylko dawać ból w obrębie samej karku czy lędźwi, możemy przystąpić do graficznego zobrazo-nią ruchomości danego
głowy, ale także wywoływać echa bólu w okolicy międzyłopat wej bądź odcinka kręgosłupa. By uprościć obraz, ograniczy-nie dalej do analizowania
lędźwiowej, w kończynach górnych. ruchomości szyi, ponieważ tak samo badamy homość i mobilizujemy cały
Niekiedy nie odczuwa się bólu, lecz np. wzrost napięcia mięśni, ty głowy, kręgosłup. Kolejność ruchów przy badaniu lipnym jest obojętna. Najlepiej
mdłości, szumy w uszach, a także wewnątrzczaszkowe, zaburzei wzroku w jednak rozpocząć od kierunku najmniej nego lub niebolesnego.
postaci zamglenia obrazu, podwójnego widzenia, mroczków it Trzeba Tak więc po przyjęciu postawy wyjściowej lub pozycji spoczynkowej
zaznaczyć, że powyższe objawy ujawniają się z opóźnieniem, niel dy dopiero konujemy głową np. skłon w przód. Jeśli nie jest on bolesny ani zabloko-ny,
po kilkunastu lub kilkudziesięciu sekundach od przyjęcia zaf żonej pozycji. broda powinna przy zamkniętych ustach dotknąć mostka. Następnie
Dolegliwości nasilają się najczęściej w stawach barko
107
•inc
próbujemy wykonać skłon w tył. W normalnych warunkach, w Hkłonic w tył w miny żadnoj kreski. Bartlxo cftq*to łx>li<Hno.4ć |x>jawia sio. dopiero w Hkr
głową, usta są mniej więcej na poziomie oczu. Alo załóżmy, /o skłon w tył] n v m położeniu głowy w danym ruchu. Kreskę stawiamy wówczas na kor*
prawie natychmiast wywołuje ból, a głową możemy wykonać tylko nieznaczny •l i/.alki, jak w przykładzie o/nitc/.aja,ryin skłon głowy w lewo /. bloku
ruch do tyłu. Aktualny stan ruchomości nanosimy na schemat podstawo-] wych Uilnwa, pierwszego stopnia (rys. ,'łfi).
ruchów głową (rys. 35), przy czym całkowitą długość strzałki traktuje-] my jako Wykreślony w ten sposób schemat ruchomości szyi wyodrębnił ty
maksymalny fizjologiczny zakres ruchu w danym kierunku - początek strzałki lurnmki zagrożone. Wykonywanie ćwiczeń lub mobilizacji w tych kien
oznacza początek ruchu. Blokadę bólową zaznaczamy schemacie za pomocą liach będzie z reguły pogarszało stan ćwiczącego. Największe jednak ;
poprzecznych kresek na strzałkach, zgodnie z zasadl duża bolesność - blokada gro/.enia stwarza pozycja statyczna z ułożeniem głowy w kierunkach i
bólowa III stopnia - 3 kreski; średnia bolesność blokada bólowa II stopnia - 2 gm/.nnych, wywołując dolegliwości, zwiększając je i podtrzymując.
kreski; mała bolesność - blokada bólowa stopnia - l kreska. Kierunki Zagrożone pozycje statyczne w omawianym przykładzie to np. leżon
bezbolesne oznacza czysta strzałka na scheim cię. W zależności od tego, czy •fumie, oglądanie telewizji, praca z głową w rotacji w lewo, w skłonie w le
ból wystąpił na początku ruchu w danj kierunku, czy też w późniejszej jego lub (c/, w nadmiernym przeproście, a szczególnie wtedy, gdy głowa znajd
fazie, oznaczające go poprzeczne kreśl nanosimy bliżej lub dalej od początku •l«; w położeniu, w którym występują składowe wszystkich trzech zagro;
strzałki. Zasadę zapisu łatwiej zrozi mierny wracając do przykładu. ftyrh kierunków jednocześnie. Czyli: głowa odchylona w tył z jednoczesny
•liirtcm w lewo i skłonem w lewo.
Badanie ruchomości odcinka lędźwiowego kręgosłupa można pr;
prowadzić w pozycji przedstawionej na rys. 33, ale także w pozycji sto.
•P) ()hie te pozycje nadają się jednocześnie do kontynuowania mobiliza
'•fynnych kręgosłupa lędźwiowego podczas średniego lub niewielkiego r
illiMiia bólu. Natomiast w stanach ostrych bólów lędźwiowo-krzyżowy
ajiohilizacje czynne można wykonywać wyłącznie na czworakach. On
wlom- to zostanie w rozdziale o postępowaniu w stanach ostrych (6).

Rys. 35. Przykład graficznego zilustrowania bolesnej blokady niektórych ruchć [4i !••'!• Zasada bezbolesności i ruchu przeciwnego
głowy w samodzielnym badaniu ruchomości szyi
„Najbardziej użytecznym manewrem - pisze Maigne - jeat U
Oceniamy ruch głową w tył jako blokadę bólową II stopnia na pocą ku który wymusza ruch w kierunku swobodnym, przeciwny
ruchu, a więc na wykresie nanosimy dwie poprzeczne kreski na począt kierunkowi bolesnemu albo ograniczonemu lub prowokując
strzałki oznaczającej skłon w tył. Następnie wykonujemy rotację (ski mu objawy chorobowe u pacjenta. Regule tej daliśmy naci »
głową i np. skręt w lewo jest średnio bolesny, ale dopiero poi wyrazi ruchu reguły bezbolesności i ruchu przeciwnego«".
głową w lewo. Na strzałkę oznaczającą rotację w lewo nanosi wtedy dwie
poprzeczne kreski nieco dalej od początku ruchu, w tym miejl gdzie •Jeśli np. chory z kręczem karku nie może obracać głową w lewo, f ma
rozpoczął się ból. Bywa i tak, że któryś z ruchów w ogolę nie możliwy do problemów ze swobodną rotacją w prawo, to (odwrotnie niż to l •wyczaj
wykonania. Wtedy odpowiednią strzałkę przekreśla się trzy tuż przy punkcie sądzi) mobilizację wykonujemy przez wzmożenie ruchu w rot prawej, co
przecięcia strzałek, oznaczającym początek zakresu ru< Jeśli rotacja w uwolni rotację w lewo. W praktyce jednak sprawy są bi ej
prawo nie jest bolesna, a broda prawie osiągnęła pod< rotacji wysokość skomplikowane, ponieważ -jak już wspomnieliśmy - każdy od ci n
prawego barku, na strzałce oznaczającej ten ruch nie „„gosłupa może być poruszany w sześciu kierunkach: t - skłon w pnd ł|
skłon w tył, /* - skłon w prawo, \ - skłon w lewo, —* - rotacja wo, «— -
rotacja w lewo .
Dlatego mobilizacje wykonujemy w końcowym efekcie z kombina
nlnych kierunków, przeciwnych zablokowanym lub bolesnym. Kieru
niulmlesne, przeciwne zagrożonym są kierunkami l e c z ą c y m i . Zai
buzbolesności i ruchu przeciwnego ma jeszcze dwie bardzo ważne zalał
108
umożliwia wykonanie zabiegu bez bólu i podrntnioń ora/, stanowi p<xlHtawo«|
wą zasadę bezpieczeństwa.
Bezwzględne przestrzeganie zasady bezbolomioóci i ruchu pi R uch dowolny
ciwnego ma pod tym względem najistotniejsze znaczenie w tei pii r/.ynny
zespołów korzeniowych. Powinno się ją stosować także terapii
w s z y s t k i c h zaburzeń ruchomości narządów ruchu*
K uch bierny
4.2. Mobilizacje czynne kręgosłupa (mobilizacja)
K uch bierny
W każdym zdrowym stawie, a więc zarówno w stawach kończyn, jak i kręj < mobilizacja z impulsem)
słupa, można wywołać naturalny ruch przez:
- czynne uzyskanie skrajnego położenia (np. maksymalny skręt glo\ w _d_
prawo);
- bierne zwiększenie zakresu tego ruchu dzięki sile zewnętrznej, dzil
łającej w tym samym kierunku (czynny, maksymalny skręt głową, której
zakres zwiększa terapeuta lub osoba pomagająca, ujmując głowę pacjent zwichnięcie
własnymi rękami i obracając ją dalej w tym samym kierunku, aż do ii oporu
fizjologicznego); Kys. 36. Ruchomość danego odcinka kręgosłupa (lub pojedynczego stawu)
- pokonanie oporu fizjologicznego i osiągnięcie oporu anatomiczne wg Maigne'a - schemat: a - ruch dowolny - czynny; b - ruch bierny
czyli dalsze bierne (to znaczy rękami terapeuty) zwiększenie zakresu ruc w (mobilizacja); c - ruch bierny (mobilizacja z impulsem); d - zwichnięcie
stawie (rys. 36 c). Czynność tę jest w stanie wykonać tylko terapeut
manualny, a nazywa się ona zabiegiem właściwym lub manipulacją. faliur/eniami czynności odcinka szyjnego, ale także lędźwiowego kręgosłupa, •
Przekroczenie anatomicznego zakresu ruchu wiąże się z uszkodl niem wn;c w bólach głowy, zawrotach, mdłościach, zaburzeniach wzroku i słuchu, W
struktur anatomicznych i zwichnięciem stawu (rys. 36 d). kiłach i cierpnięciach barków, rąk, pleców i okolicy przedsercowej, w bólach
W prezentacji metod samoleczenia oraz wspomagania leczenia ręczi go (•kolicy lędźwiowo-krzyżowej, kończyn dolnych o charakterze lumbago (ko-|
przejdziemy obecnie do mobilizacji czynnych, aktywnych (rys. 36 a), taj *mki), rwy kulszowej. Aktywne techniki mobilizacyjne mogą w wielu przy-
należy wyjaśnić, co to jest mobilizacja. IpiMlkach być zastosowane zamiast manipulacji, chociaż nie zawsze oczywiście
Mobilizacja polega na czynnym wytworzeniu napięcia w stawie, tpotrafiaje zastąpić. Właściwie nie ma przeciwwskazań do codziennego stoao-||
aparacie torebkowo-więzadłowym danego stawu oraz mięśniach uruchai lMiua mobilizacji czynnych. Pacjenci z silnymi bólami szyi, a także lędźwi, ~~
jących elementy kostne składające się na ten staw, poprzez dążenie ruchomość tych odcinków mają ograniczoną bólowo we wszystkich kierun-cl»,
skrajnego i n i e b o l e s n e g o położenia stawu. Owo położenie, np. powinni rozpocząć samoleczenie mobilizacjami czynnymi bardzo ostrot-», by nie
ksymalny skręt szyi, można osiągnąć czynnie, samodzielnie, wyłącznie zwiększyć podrażnienia (patrz postępowanie w stanach ostrych -ul/,. 6). Stosując
sztem napięcia własnych mięśni. Można je także zwiększyć biernie - pl mobilizacje czynne zmniejszamy lub całkowicie przezwycię-iiy 1x31 oraz inne
współpracy terapeuty czy osoby pomagającej. Kilkusekundowe samodzie dolegliwości (np. w zespołach bólowych odcinka szyjnego O i dolnego oraz odcinka
utrzymywanie tego napięcia (rys. 36 a) będziemy dalej nazywać mobiliz* lędźwiowego); poprawiamy lub całkowicie od* emy ruchomości danego odcinka
c z y n n ą , a utrzymywanie napięcia rękami pomagającego (rys. 36 6) m we wszystkich kierunkach; stale tymujemy normalny zakres ruchu we
warny mobilizacją b i e r n ą . wszystkich odcinkach kręgosłupa, a bezbolesność. Ma to zasadnicze znaczenie
Techniki mobilizacji aktywnej (czynnej) rozwinęły się w ostatnich lat i profilaktyczne.
w dalszym ciągu zyskują na znaczeniu. Wydają się szczególnie przydat
gdy chory bardzo obawia się bólu, w silnych bólach nocnych, w złym sl
ogólnym. Stosuje się je przede wszystkim w leczeniu dolegliwości wywoh •1. Seans zabiegowy mobilizacji czynnych
Pilotowanie seansu należy rozpocząć od zbadania ruchomości danego od-tka
110 kręgosłupa. Wynik badania nanosi się na schemat ruchomości (4.1.2).

111
Mobilizacje czynne kręgosłupa są terapia, niezwykle skuteczną. Dobrze Mobilizacjo odcinka IgcUwiowogo kręgosłupa na c/.worakach stonujemy
przeprowadzony seans zabiegowy powinien poprawić stan chorego, W w stanach ostrych lub |XMlo*lrych dolegliwości bólowych spowodowanych nj>.
związku z tym ruchomość kręgosłupa będzie się zmieniać i ulegać ciągłej dyskopatią lub ciężkim lumbago. Będzie o tym mowa w rozdziało o
poprawie. Dlatego każda mobilizacja musi mieć plan wykreślony na postępowaniu w stanach ostrych ((i). Zasady planowania i wykonywania
podstawie aktualnego badania ruchomości danego odcinka. mobilizacji czynnych są takie same.
Powróćmy teraz do przykładu blokady ruchomości szyi (rys. 35), Zgodnie z planem naszego seansu mobilizacyjnego, następnym kiorun-
Chory odczuwa dość silny ból w skłonie w tył, w rotacji lewej i niewielki ból ku-in mobilizacji jest rotacja w prawo. Jak poprzednio, z pozycji prawidłowo]
w skłonie w lewo. Ruchy swobodne to: skłon głowy w przód, skłon głowy w lub spoczynkowej wykonujemy czysty skręt głową w prawo do oporu, nastop-we
prawo i rotacja głowy w prawo. Z naszych doświadczeń wynika, że najlepsze zwiększamy ten skręt przez napięcie mięśni skręcających szyję - wydoch. l 'l
efekty w odzyskiwaniu ruchomości daje stopniowe przecho-i dzenie od rzymujemy napięcie przez odpowiedni czas, a następnie rozluźniamy mień-me
kierunków swobodnych pojedynczych do kierunków swobodnych złożonych. karku - wdech, i powtarzamy wszystko od początku kilkanaście razy.
W związku z tym plan jednego seansu zabiegowego w naszym przykładzie Przy rotacjach należy pamiętać o prowadzeniu oczu w kierunku rota-<
wyglądałby następująco: H Skrajne ustawienie oczu w kierunku rotacji odruchowo zwiększa zakron
ruchu i efektywność mobilizacji. Przy rotacjach głowy pacjenci bardzo często
włączają do nich tułów. Jest to niepotrzebne i wręcz niekorzystne. Wo
Chory w pierwszej kolejności mobilizuje kierunki pojedyncze: skłon W w s z y s t k i c h mobilizacjach szyi tułów powinien być nieruchomy. Natu-
prawo, rotację w prawo i skłon w przód, a w drugiej mobilizuje swobodni! ralne są jedynie niewielkie ruchy górnego odcinka piersiowego kręgosłupa.
kierunki podwójne, czyli: skłon w prawo wraz z rotacją w prawo, skłon W] Natomiast przy wszystkich mobilizacjach rotacyjnych odcinka lędźwiowego
przód jednocześnie ze skłonem w prawo i skłon w przód z jednoczesną] kręgosłupa pożądane są jednoczesne mobilizacje szyi w tych samych kierun-
rotacją w prawo. Dopiero potem mobilizuje się kierunek dokładnie przeciw-ny kach (włącznie z prowadzeniem oczu), jeśli ruchomość odcinka szyjnego
zablokowanemu, a składający się z trzech kierunków pojedynczych: l j rotacji kręgosłupa nie jest w tym kierunku zablokowana.
w prawo, skłonu w prawo i skłonu w przód. Następny kierunek mobilizacji w naszym planie to skłon w przód. l*o
Na czym polega mobilizacja poszczególnych kierunków? Po pierwss na przyjęciu postawy anatomicznej lub spoczynkowej wykonujemy głowa, ukłon w
ustawieniu głowy lub tułowia w żądanym położeniu, po drugie: na wpi przód (broda powinna osiągnąć mostek możliwie jak najwyżej, bez ot wio-
wadzeniu napięcia w danym kierunku siłą własnych mięśni i po trzecie: runią ust), następnie napinamy mięśnie zginające głowę do przodu robiąc
utrzymywaniu tego napięcia kilka do kilkunastu sekund. Nie jest też oboje na równocześnie wydech, co pogłębia skłon głowy w przód. Utrzymujemy napię-ne
kolejność mobilizowanych kierunków. Powinno się przechodzić od ku runków nie przerywając płytkiego oddychania „na wydechu", po kilku sekundach
przeciwnych najmniej bolesnym, do kierunków przeciwnych najbj dziej rozluźniamy mięśnie szyi - łagodny, cichy wdech itd. kilkanaście razy. Przy
bolesnym. •klonach głową w przód często dochodzi do zgarbienia i zaokrągleniu
W naszym przykładzie pierwszym kierunkiem mobilizowanym j( skłon pleców. Jest to niewłaściwe. Tułów powinien być prosty.
w prawo, czyli kierunek przeciwny do kierunku najmniej zagrożone Chory siada Mobilizacja odcinka lędźwiowego w przód nie m o ż e b y ć p rz e -
lub staje (najlepiej przed lustrem) i przyjmuje pozycję prawidle lub spoczynkową. p r o w a d z o n a w pozycji stojącej, ze względu na znaczne przeciążenia sta
Następnie wykonuje skłon w prawo (głową lub tułowiem) i oporu. Po osiągnięciu lyc/.ne segmentów IWLs, a szczególnie Ls/Si. Można mobilizować odcinek
oporu napina mięśnie w tym samym kierunku powodl jąć dalsze niewielkie lędźwiowy w skłonie w przód na siedząco, na krawędzi krzesła lub kozetki, Z4
zwiększenie zakresu ruchu, z jednoczesnym wydeche To napięcie mięśni w •topami i kolanami szeroko rozstawionymi. Stopy opieramy całą powierzchni!
skrajnym położeniu głowy lub tułowia łączy się z naj ciem mięśni wydechowych na podłożu, ręce na biodrach (rys. 33). Najlepiej jednak przeprowadzić mobili
(m.in. mięśni brzucha). Trwa ono 5-10 sęki Następnie mięśnie rozluźniają się - twje, na czworakach (ćw. 47).
wdech. Podczas wdechu nie zmieni* pozycji głowy (tułowia). Znika tylko
maksymalne napięcie mięśni. Dalej czas wydechu ponownie napinamy mięśnie W odcinku szyjnym kręgosłupa nigdy nie stosuje się skłonu v tył
głowy, szyi lub tułowia w samym kierunku. Utrzymujemy to napięcie wraz z do mobilizacji leczniczych.
maksymalnym wydeche Trwa ono 5-10 sekund, potem rozluźniamy mięśnie - Kierunek ten niesie zbyt wiele zagrożeń nie tylko bólowych. Może 01
wdech itd., całość wtarzamy kilkanaście razy. uruchomić mechanizm wywołujący dolegliwości „wegetatywne", jak np. za w
roty, mdłości, zasłabnięcia,

11!
4.2.2. Zasady mobilizacji czynnych kręgosłupa |iiwit.i>K<> przezwyciężeniu doIdgtiwoAri. O/.nac/a to, ż« mogi\ iHtnioć inne*
Jiw/r/.c, prócz zaburzenia ntatyki i dynamiki mięśniowej c/y niowiolkuy
Podstawową zasadę mobilizacji czynnych kręgosłupa omówiliśmy wyżej, pocU blokady stawów między kredowych, przyczyny dolegliwości.
kreślając jej doniosłe znaczenie we wszystkich zabiegach ręcznych (4.1.3). Je to
zasada bezbolesności i ruchu przeciwnego. Jednakże, by efektywnie posh giwać
się mobilizacjami czynnymi, powinniśmy poznać dalsze reguły. a. Stan ruchomości C pr/.cd seansem

4.2.2.1. Zasada łączenia kierunków


Po seriach mobilizujących pojedyncze kierunki ruchomości głowy i tuło\
przechodzimy do mobilizowania kierunków podwójnie łączonych. Zacs od
skłonu w prawo z rotacją (skrętem) w prawo (C Ą,). Najpierw wykonujei
maksymalny skłon głowy w prawo, a po osiągnięciu oporu skręcamy głowę
prawo znów do oporu. W tym momencie napinamy mięśnie jednocześi
wzmacniając skłon oraz skręt, wykonujemy wydech i utrzymujemy napi^ Po
5-10 sekundach rozluźniamy mięśnie, bierzemy łagodny wdech i pona\ my
napięcie w powyższych kierunkach z jednoczesnym wydechem. Powtai my
całość kilkanaście razy.
Następny jest skłon w przód ze skłonem w prawo (C t^). Podobnie ji
b. Plan seansu mobilizacyjnego
poprzednio, po osiągnięciu oporu w skłonie w przód, robimy jeszcze skłon
prawo do oporu. Napinamy mięśnie wraz z wydechem pogłębiając oba skłc ny
jednocześnie i utrzymując tak uzyskane napięcie. I tak kilkanaście razy,
Dalszy etap to skłon w przód z rotacją w prawo (C t+ ). Po osiągnij
U;U
oporu w skłonie w przód, skręcamy głowę (tułów) w prawo, napinamy nie w
obu połączonych kierunkach, wykonujemy wydech, utrzymujemy napięcie, c. Stan ruchomości C po seansie mobilizacyjnym
a po 5-10 sekundach rozluźniamy mięśnie wykonując wdech it Całą serię
mobilizacji powtarzamy kilkanaście razy.
Dopiero w tym momencie, po zmobilizowaniu kierunków swobodnyc
pojedynczych i podwójnie łączonych, przechodzimy do serii mobilizując
kierunek potrójnie łączony, w naszym przykładzie przeciwny boleśnie żabi
kowanemu. Na ten kierunek składa się skłon w przód łączony ze skłonem
prawo i rotacją w prawo (C t^.).
Po wykonaniu wszystkich zaplanowanych serii mobilizujących kiei ki
wolne od bólu, powinniśmy dostrzec wyraźne zmniejszenie bolesnośd,
zwiększenie ruchomości w kierunkach początkowo zablokowanych. Nie! dy
nawet już po jednym seansie następuje odblokowanie najmniej bolesnej
kierunku (rys. 37). Pozytywny efekt seansu mobilizacyjnego może, ale musi
utrzymywać się przez cały czas do następnego seansu. Dlatego bezj średnio
przed każdym seansem mobilizacyjnym powinniśmy zbadać akti ny stan
ruchomości szyi lub tułowia, nanieść na schemat i - na jego podst wie - RyH. 37. Pozytywny skutek właściwie zaplanowanego i dobrze przeprowadzonego
sporządzić plan mobilizacji. seansu mobilizacji czynnych odcinka szyjnego kręgosłupa:
Bywają nieliczne przypadki, w których stosowanie mobilizacji, a - stan ruchomości odcinka szyjnego przed seansem; b - plan seansu
zachowaniem systematyczności i wszelkich zasad, nie doprowadza do a mobilizacyjnego; c - stan ruchomości odcinka szyjnego po seansie mobilizacyjnym

118
4.2.2.2. Zasada progresywności Cierpliwość jest cnotą, którn <li\j«ł tutaj szczególne owoce. Organizmu
juko całości nie można pogonić juk konia batem. Każde „przyspieszenie"
Czas utrzymywania napięcia w poszczególnych pozycjach mobilizowany! procesu powrotu do normy może znać/nie wydłużyć, i na ogół tak się dzieje, ów
może być różny w zależności od stanu chorego, sprawności jego miesi proces, zwiększając podrażnienia, prowokując nasilenie się znanych i
bolesności ogólnej, stanu psychicznego itp. Najczęściej rozpoczynamy iiir/.nanych dolegliwości. Wystarczy systematyczność i konsekwencja. Dlatego |
kilkusekundowych mobilizacji (3-5 sekund każda). Z upływem dni czas M)czątkowe pojedyncze, mobilizacje powinny być ostrożne i krótkie, serio
jedynczych mobilizacji można zwiększyć do dziesięciu i więcej sekunt oln'jmujące 1-3 powtórzeń, a całe seanse mobilizacyjne nie dochodzić do Ilon
Później, w miarę odzyskiwania sprawności, czas poszczególnych mobilizac ca. To znaczy, że nie trzeba całego planu mobilizacyjnego (rys. 37 b)
można zwiększyć. rrali/ować w jednym dłuższym seansie, lecz można rozłożyć go na dwa lub
Na odpoczynek między pojedynczymi mobilizacjami wystarczy C2 Ir/y krótkie. Takich krótkich i niewyczerpujących seansów można wykonać
potrzebny na jeden lub dwa luźne oddechy. Tylko u chorych, którzy miewt kilka w ciągu dnia. Seanse autoterapeutyczne, nawet kilkuminutowe, warto
wcześniej zawroty głowy, przerwa między pojedynczymi mobilizacjai robić zawsze w tym samym miejscu, w pomieszczeniu dobrze wywietrzonym,
(szczególnie podczas badania ruchomości szyi i ustalania kierunków zaj ale niezbyt chłodnym. Bardzo ważne jest zachowanie właściwej postawy ciała,
żonych) powinna w pierwszym okresie ich stosowania wynosić pół minut lub koncentracji uwagi na wykonywanych czynnościach oraz koordy-ftnrji ruchu z
więcej. oddechem.
Wykonanie mobilizacji szyi w kierunku zagrożonym (a jeszcze nie ujai
nionym) wywołaniem zawrotu głowy lub jego wzmożeniem, powoduje real Jeżeli podczas przedmobilizacyjnego badania ruchomości od-
odroczone. To znaczy, że ból lub inne dolegliwości (szumy w uszach, zabura nią cinka szyjnego lub lędźwiowego kręgosłupa uda się nam ustalić
wzroku) występują prawie natychmiast po wykonaniu ruchu w kiei kierunek łagodzący lub likwidujący ból, wówczas mobilizacje
zagrożonym, natomiast zawrót głowy - po kilkunastu lub kilkudziesięciu czynne tego kierunku można stosować każdorazowo, kiedy ból
kundach. W tym czasie można wykonać już mobilizację w innym kierunkuj narasta lub się pojawia. To bardzo ważne odkrycie tera-
błędnie ją ocenić. Również uczucie mdłości daje o sobie znać z pewnym op( peutyczne.
nieniem, nie tak jednak dużym jak zawrót głowy.
Z jaką siłą wykonywać mobilizację? Podobnie jak czas trwania mobi
zacji, również ten czynnik kształtowany bywa bardzo subiektywnie. Choi 4,2.2.3. Zasada symetryczności
silnymi dolegliwościami, którym najczęściej towarzyszy lęk przed pogorsi j Snami a symetryczności polega na kolejnym włączaniu do bieżącego planu
niem stanu zdrowia, powinien w pierwszych dwóch-trzech seansach ogr£ ii>»ł>ilizacyjnego kierunków, które początkowo były ograniczone bólowo, a w
czyć się do ustawiania pozycji w mobilizowanych kierunkach, bez zwięl nią jltyniku stosowanych mobilizacji czynnych zostały uwolnione. Na rys. 37
napięcia mięśni z chwilą osiągnięcia oporu w jakimś kierunku. Dopu lpri«M i stawiono pozytywny skutek dobrze zaplanowanego i przeprowadzonego MM
później można powoli napinać mięśnie, zwiększając zakres ruchu w kiei ku u mobilizacyjnego, w którym najmniej boleśnie ograniczony kierunek Ilon głowy
mobilizowanym. Po odzyskaniu pewnej sprawności mięśni, po nabn w lewo: C\ został uwolniony od bólu, bolesność przy rotacji f y w lewo: C** i
zaufania do mobilizacji czynnych wykonywanych samodzielnie n a l e skłonie głowy w tył: C | wyraźnie zmniejszyły się, a »s ruchu się zwiększył.
zwiększać siłę napięcia izometrycznego mięśni po osiągnięciu oporu w Pozytywny skutek seansu mobilizacyjnego wcale musi w całości przetrwać do
runku mobilizowanym. Zwiększamy napięcie do maksymalnego (subiekt nie) następnego seansu mobilizacyjnego. Z regujy-litysza się on. Jeżeli jednak w
i kontynuujemy taki wysiłek aż do osiągnięcia pełnego sukcesu. Ócz] ście, następnym autobadaniu przedmobilizacyjnego m»Hu ruchomości stwierdzimy, że
wysiłkom owym zawsze będzie towarzyszyło uczucie zmęcs szczególnie w nasz przykładowy skłon głowy w lewo \ ) został całkowicie uwolniony od bólu,
pierwszym okresie stosowania mobilizacji czynnych. Mięśl których czynność wówczas kierunek ten należy tteacić w planie seansu mobilizacyjnego i
była przez dłuższy czas upośledzona bólem, blokadą, nierzem praktycznie włączyć do kierunków >ilizowanych (rys. 38).
ortopedycznym, gorsetem czy np. obawą przed wykom ruchów, tracą w Uwolnienie od bólu kierunków nieznacznie ograniczonych bólowo tną
znacznym stopniu swoją sprawność, dlatego uczi zmęczenia bywa w takich osiągnąć po jednym lub po kilku seansach mobilizacyjnych. Uwolnie-
wypadkach naturalne. Nie należy jednak lek( żyć go i dążyć do „bicia kierunków najsilniej ograniczonych bólowo osiągamy po kilku dniach po
rekordów". W momencie wyraźnego nasilania zmęczenia należy przerwać kilku tygodniach stosowania mobilizacji czynnych. Wówczas wykres
mobilizację i odpocząć.
a. Stan wyjściowy Stan po pierws/.ym ruchomości H/.y i lub tułowia moto wyglądać jak na ryH. 38 h oraz 38 r. To
lub po jednym /. picrws/.ych
seansów mobilizacyjnych miac/.y, że wszystkie ruchy głowią t tułowiem można wykonać ho/, bólu w
lin/.dym kierunku i s y m e t r y c / n i e do każdego kierunku w strony |n
/rciwną, również bez bólu i w jednakowym w obie przeciwne strony zakre-ti«'
Bardzo często spotyka się t/w. be/bolesne ograniczenie ruchomości ja-ItlrKns
kierunku. Wówczas, ażeby spełnić wymogi zasady symetrycznońci
mobilizacji czynnych, można i należy wykonać mobilizacje kierunku ograni-
r/oiu-go bezboleśnie od początku stosowania tej metody. Odzyskanie pełnego IM
kres u ruchu kierunku bezboleśnie ograniczonego trwa zazwyczaj znacznie
b. Stan ruchomości szyi w autobadaniu przedmobilizacyjnym następnego dnia (po Ulu/.ej niż walka z bólowym ograniczeniem ruchomości. Należy jednak od/.y-
dniach) lub po kilku seansach mobilizacyjnych - przykład jednej z możliwości: •kur połną ruchomość w każdym kierunku. Niebolesne ograniczenia rucho-
mości najlepiej usunąć przez zastosowanie poizometrycznej relaksacji mieniu
- C \^ wolny od bólu '/asady poizometrycznej relaksacji omówimy w terapii zespołów przecią-
Innowych (5.2.1).
-C4 i C y bolesność podobna
wyjściowej (nieco większa, jak .Jak już wiemy, nie należy stosować mobilizacji czynnych w kierunkach
Przedmobilizacyjny plan seansu mobilizacyjnego: bezpośrednio po pierszym seansie ogra i uczonych bólowo. Zasada bezbolesności i ruchu przeciwnego zezwala na
bilizacyjnym), ale zakres ruchu wykorzystanie tylko kierunków niebolesnych. Natomiast wyraźne przyspie-
znacznie się zwiększył
-C/ . i \ >^ (skłon głowy w lewo •*4'Mu> procesu terapeutycznego można osiągnąć przez mobilizowanie izome-
włączony); liYc/.no z oporem kierunków bolesnych. Zasady mobilizacji z oporem omówio-lir
/.ostaną w rozdziale o postępowaniu w stanach ostrych rejonu szyjno-bar-
- kierunki podwójnie łączone: linwego (6.4). Cały seans mobilizacji czynnych można powtarzać nawet kilka
m/y dziennie. K a ż d y seans m u s i przynieść każdorazowo odczuwalna,
C ' ± \S \_^ oraz C \J i >- ^ jako nowe kierunki łączone
jmprawę - zmniejszenie bólu. Jeśli chory ocenia, że nie ma poprawy, naloty
z odzyskaną ruchomością C; inwtanowić się, gdzie popełnia on błąd. Dobrze zaplanowany, a naHUjpnit*
Uobr/.e wykonany seans mobilizacji czynnych musi zawsze przynieść natych*
- kierunki potrójnie łączone:
miastową poprawę. Może być ona niewielka, ale chory powinien ją odczuć b«x
Wątpliwości.
C T^ - jak poprzednio oraz C Mobilizacje czynne kręgosłupa wykonane zgodnie z zasadą bezboletmo-irt
i ruchu przeciwnego należą do niezwykle skutecznych technik zwalczają-tych
c. Kolejne fazy odzyskiwania pełnej ruchomości odcinka szyjnego kręgosłupa (przyl /ospoły korzeniowe, obojętnie, czy wynikają one z małego uszkodzenia mi«;< l
/y kręgowego (3.2.1), czy też z dyskopatii (3.2.2; 6.1). Zasady badania l |»r/.enia

J^Z.
są takie sanie. Poparte mobilizacjami z oporem (6.4.1) są jedynymi
iltutecznymi technikami autoterapii zespołów korzeniowych. Można je stoao-
WttO zarówno w stanach ostrego bólu pochodzenia korzeniowego, jak i w sta
Ruch o nasileniu średnim i małym. Zastosowane natomiast w terapii zespołów
prwKrążeniowych nie przynoszą żadnego rezultatu. Podobnie techniki, które*]
powodzeniem można zastosować w terapii zespołów przeciążeniowych, ni<
Rys. 38. Praktyczne zastosowanie zasady symetryczności: włączanie nitdiyą się do terapii zespołów korzeniowych. Nie tylko nie przynoszą one ulgi
uwalnianych od ograniczeń bólowych kierunków do planu mobilizacji lir/. / reguły pogarszają stan chorego! Do technik tych zalicza się poizometry
czynnych odcinka szyjnego kręgosłupa Mlii) relaksację mięśni oraz trening siłowy mięśni osłabionych. Przede wszy
itkim to, co potocznie nazywamy „gimnastyką", bywa szkodliwe w leczeni*
•*N|>oiów korzeniowych. Niestety, rehabilitanci w szpitalach, sanatoriach
przychodniach aplikują chorym z niezwykłym uporem swoją „gimnastykę*
•Mfl
Chorzy czują, że im to nie służy, i zrażają się genonilnio <lo jmlynogo skutecz-
nego lekarstwa, jakim jest ruch. Ruch ów powinien być indywidualnie dobrany i
ukierunkowany! Wtedy spełnia swoją rolę.
Mobilizacje czynne kręgosłupa w kierunkach wolnych od bólu
stosujemy tylko wówczas, gdy kierunki im przeciwne (rys. 32) Rozdział 5
głową lub/oraz tułowiem wywołują promieniowanie bólu do
kończyn górnych lub/oraz kończyn dolnych i tułowia.
Jeśli nawet w stanach ostrych ruchy kręgosłupa w zakresach podsta-
Zespoły przeciążeniowe - badanie,
wowych (rys. 32) są wolne od bólu, wówczas do terapii należy stosować ni< diagnoza, autoterapia
mobilizacje czynne, lecz poizometryczną relaksację mięśni (5).

/, trtfo, co zostało powiedziane dotychczas, można wysnuć następujący


wniosek:
Terapię zespołów przeciążeniowych można zacząć dopiero
wówczas, gdy odzyskaliśmy całkowitą bezbolesność we wszy-
stkich sześciu podstawowych ruchach kręgosłupa.
Jednakże zasada owa bywa słuszna tylko w odniesieniu do
•ryinogo. Jeśli jest możliwe bezbolesne wykonanie głową wszystkich skłonów i
r«ilwji, zakładamy, że w tym momencie nie ma żadnych dolegliwości korzenio-
wych odcinka szyjnego oraz górnego piersiowego kręgosłupa. Trzeba jednak
pnmiotać, by nie klasyfikować jako bolesnego kierunku bądź kierunków
•nirhńw, w których chory odczuwa wyłącznie rozciąganie. Ma on wówczaa
Wrnfconie, że jego mięśnie są zbyt krótkie. W takiej sytuacji można rozpocząć
Juf. poizometryczną relaksację mięśni oraz dalsze postępowanie, którego celem
Jfc*l przywrócenie równowagi statycznej.
Dla obszaru piersiowo-lędźwiowego, lędźwiowego oraz lędźwiowo- krzy-o zasada
powyższa nie zawsze wystarcza do diagnozy różnicującej. Nie-bowiem zdarza
się, że przy pełnej bezbolesności kręgosłupa lędźwiowego wszystkich
podstawowych ruchach występuje w tym rejonie zespół korzeniowy
Ażeby upewnić się, czy mamy do czynienia z zespołem korzeniowym, czy |»fc nie,
przeprowadzamy tzw. próbę Laseque'a. Dostarczy nam ona dodatkowo Ifrinlu
informacji o stanie chorego. Ponadto badanie za pomocą owej próby w
Wtyknzości przypadków przekształca się od razu w ruch terapeutyczny wykony-z
zastosowaniem poizometrycznej relaksacji mięśni. Jeśli jest ona możli-do
przeprowadzenia, na ogół natychmiast zmniejsza ból w obszarze ||il*wiowo-
krzyżowym. Ruch powyższy stanowi najskuteczniejszy i najczęściej Wykonywany
zabieg przeciw bólom dolnej części tułowia oraz kończyn dolnych, lii zespół
korzeniowy został jut wyciszony lub w ogóle nie występuje.
191
Przeprowadzenie próby Laseque'a, szczególnie jej interpretacja różl się rhory zgłasza w pewnym momoncio l>ol promieniujący. Mozo ów ból odczuwa^
tutaj od prezentowanych w podręcznikach medycznych. w rejonie piersiowo-lędźwiowym, lijdźwiowym, w obszarze kości krzyzo-wi'j i
Próba ta bywa najczęściej stosowana w zwalczaniu zespołów prze miednicy, w pośladkach, tylnej powierzchni uda, w łydce, a nawet w «t<i|
żeniowych. >i»>. Ból pojawia się najczęściej przy uniesieniu nogi powyżej 30 stopni. llól ten
ma jednak charakterystyczną cechę: zmniejsza się lub zanika. Cidy
5.1. Próba Laseque'a
= 90°

5.1.1. Norma
Chory leży na plecach, rozluźniony i bierny. Jego nogę ujmujemy jedną ręl za
piętę, a drugą za kolano, w celu utrzymania kolana w pozycji s
wyprostowanej, i podnosimy (zginając w stawie biodrowym) w górę. normę
należy uznać osiągnięcie kąta zgięcia w biodrze 90 stopni, przy u ciu
niewielkiego rozciągania pod kolanem (rys. 39 a). Norma taka obowi je
wszystkich ludzi w k a ż d y m wieku! Jeżeli nie osiągamy jej z jakie wiek
przyczyn typu odwracalnego, należy dążyć do jej pełnego odzysk Ma to
znaczenie nie tylko terapeutyczne, ale także profilaktyczne!
a = 25° -=- 50' a = -5° - +5
5.1.2. Pseudo-Laseąue: przykurcz prostowników biodra
lub/oraz zginaczy kolana
Zdarza się, że w opisanej wyżej pozycji, w akcie zginania biodra (przy k( nie
całkowicie wyprostowanym), nie można osiągnąć pozycji kończyny dol
zbliżonej do kąta prostego z powodu uczucia silnego rozciągania krótkich
mięśni pod kolanem, przy czym chory nie zgłasza bólu promiei jącego.
Świadczy to o skróceniu mięśni zginaczy kolana (rys. 39 b) lub/oi
prostowników biodra. Kąt możliwy do osiągnięcia w takich przypadł waha się
najczęściej w granicach 40-80 stopni.
Mięśniowe ograniczenie zginania biodra przy wyprostowanym kolj
towarzyszy zazwyczaj dyslordozie lędźwiowej (3.1.2.3). Nierzadko jedi
pseudo-Laseąue występuje paradoksalnie przy hiperlordozie lędźwiom
(3.1.2.1). W obu przypadkach dąży się zawsze do osiągnięcia normy (5.4.1

5.1.3. Zespół korzeniowy rzekomy rejonu


piersiowo-lędźwiowego, lędźwiowego
oraz lądźwiowo-krzyżowego Kys. 39. Próba Laseque'a: a - norma; b - pseudo-Laseąue - przykurcz zginaczy
kolana lub/oraz prostowników biodra; c - lumbago; d - dyskopatia
Objawy tego zaburzenia są bardzo podobne do symptomów towarzysząc (w połączeniu z oceną ruchomości odcinka lędźwiowego kręgosłupa);
lumbago, a nawet rwie kulszowej. Wynikają natomiast z podrażnienia mi ni • - nadruchomość
oraz tkanki łącznej (1.2) rejonu lędźwi, miednicy i kończyn dolnych, próbie
Laseque'a, podczas wolnego i ostrożnego unoizenia kończyny dolin

12
Przeprowadzenie próby Laseque'a, szczególnie j«»j interpretacja różnił «hory zgłasza w pewnym momencta l>ol promieniujący. Mozo ów l>ól odcz
się tutaj od prezentowanych w podręcznikach medycznych. wiic w rejonie pierniowo-l^clUwiowyin, lędźwiowym, w obszarze kości krzyż
Próba ta bywa najczęściej stosowana w zwalczaniu zespołów przecią- wrj i miednicy, w pośladkach, tylnrj iwwierzchni uda, w łydce, a nawoi
żeniowych. utopie. Ból pojawia siej mgr/cAnej przy uniesieniu nogi powyżej 30 Htopi
Hol ten ma jednak charakterystyczną cechę: zmniejsza się lub zanika. (}<
5.1. Próba Laseque'a

5.1.1. Norma
Chory leży na plecach, rozluźniony i bierny. Jego nogę ujmujemy jedną ręl za
piętę, a drugą za kolano, w celu utrzymania kolana w pozycji st
wyprostowanej, i podnosimy (zginając w stawie biodrowym) w górę. normę
należy uznać osiągnięcie kąta zgięcia w biodrze 90 stopni, przy ucz\ ciu
niewielkiego rozciągania pod kolanem (rys. 39 a). Norma taka obowią2 je
wszystkich ludzi w k a ż d y m wieku! Jeżeli nie osiągamy jej z jakichkolj wiek
przyczyn typu odwracalnego, należy dążyć do jej pełnego odzyskanie Ma to
znaczenie nie tylko terapeutyczne, ale także profilaktyczne!
a = 25° - 50' a = -5° -s- +5
5.1.2. Pseudo-Laseąue: przykurcz prostowników biodra
lub/oraz zginaczy kolana
Zdarza się, że w opisanej wyżej pozycji, w akcie zginania biodra (przy kolf nie
całkowicie wyprostowanym), nie można osiągnąć pozycji kończyny doln^
zbliżonej do kąta prostego z powodu uczucia silnego rozciągania zbj krótkich
mięśni pod kolanem, przy czym chory nie zgłasza bólu promienii jącego.
Świadczy to o skróceniu mięśni zginaczy kolana (rys. 39 b) lub/on
prostowników biodra. Kąt możliwy do osiągnięcia w takich przypadka( waha
się najczęściej w granicach 40-80 stopni.
Mięśniowe ograniczenie zginania biodra przy wyprostowanym kolai
towarzyszy zazwyczaj dyslordozie lędźwiowej (3.1.2.3). Nierzadko jedm
pseudo-Laseąue występuje paradoksalnie przy hiperlordozie lędźwiowi
(3.1.2.1). W obu przypadkach dąży się zawsze do osiągnięcia normy (5.4.1).

5.1.3. Zespół korzeniowy rzekomy rejonu


piersiowo-lędźwiowego, lędźwiowego
oraz lądźwiowo-krzyżowego Rys. 39. Próba Laseque'a: a - norma; b - pseudo-Laseąue - przykurcz zginacz
kolana lub/oraz prostowników biodra; c - lumbago; d - dyskopatia
Objawy tego zaburzenia są bardzo podobne do symptomów towarzyszącyc (w połączeniu z oceną ruchomości odcinka lędźwiowego kręgosłupa);
lumbago, a nawet rwie kulszowej. Wynikają natomiast z podrażnienia mię< ni • - nadruchomość
oraz tkanki łącznej (1.2) rejonu lędźwi, miednicy i kończyn dolnych, próbie
Laseque'a, podczas wolnego i ostrożnego unoszenia kończyny dolnej,
podczas powolnego podnoszenia nogi w górę chory pocxtO<' hńl ruch w górę] knńc/yny jx> stronie boloanoj. WUnly po/walamy mu zwiesić ja, niżej ki
zatrzymujemy w tym momencie i na tym poziomie. Prosimy chorego, abyj uwodź kozetki (rys. 39 d). Ból pr/.y uniesieniu nogi ma szczególny chara
lekko naciskał całą kończyną dolną w dół przeciw nas/omu oporowi. Toj K i r r : biegnie jak po drucie do końc/yny dolnej, a chory odczuwa go jak
naciskanie powinno trwać przynajmniej 10 sekund. Jeżeli ból wyraźnie siał jMiia/.cnie prądem. Ponadto ki\t graniczny, do którego można unieść nogij
zmniejszy lub zaniknie po kilku sekundach naciskania, wówczas mamy] jrst absolutnie nieprzekraczalny. Dalsze unoszenie wyzwala bardzo siln>
podstawy, ażeby wykluczyć istnienie jakiegokolwiek zespołu korzeniowej lx>l kończyny oraz żywą reakcję obronną chorego. Kąt ten waha się w p robi«
rejonu lędźwiowo-krzyżowego, a także piersiowo-lędźwiowego i lędźwiowa go. l,itsi>qiie'a od -5 do +5 stopni, a w łagodniejszych przypadkach do 20-2fi
Ból wynika wyłącznie ze skutków nierównowagi statycznej: z podrażnić nią ainpni. Tak mały kąt graniczny w próbie Laseque'a nie daje jednak wystar-
mięśni oraz tkanki łącznej tego rejonu. Taka diagnoza upoważnia r/:ij:icych danych do stwierdzenia, czy mamy do czynienia z dyskopatii), <
kontynuowania próby Laseque'a: unoszenia nogi coraz wyżej z naprzemiennym H>rnz może być tutaj zaciemniony przez skutki silnego podrażnienia wie7.ii-ilrl
napinaniem i rozluźnianiem mięśni. Próba przechodzi od razu w bi dzo miednicy (3.1.1), bóle stawu biodrowego (3.1.1), podrażnienia więzadol
skuteczny zabieg poizometrycznej relaksacji mięśni zginaczy kolana init;dzykolcowych (3.1.2). Rozpoznanie i autoterapię wypadnięcia jądru
prostowników biodra (ćw. 13, rys. 39 6). intM/dżystego omawiają rozdz. 6.1.1 i 6.1.3.

5.1.4. Zespół korzeniowy rzeczywisty (lumbago, 5. l .(>. Nadmierny zakres ruchu w próbie Laseque'a
zapalenie wielonerwowe, rwa kulszowa) Jr/.rli w próbie Laseque'a daje się unieść bez bólu wyprostowaną w kolanie
Jeżeli badamy chorego z ostrymi lub podostrymi bólami rejonu Th/L, L, iu>lj(; chorego do kąta większego niż 90 stopni (rys. 39 e), wówczas możemy
oraz/lub kończyn dolnych, powinniśmy najpierw przeprowadzić próbę leżei na mówić o nadruchomości zgięciowej biodra typowej dla hiperlordozy lodźwio-wrj
plecach na płaskim podłożu. Gdy podczas niej chory nie odczuwa powoli wiotkiej (3.1.2.1). Przy tak dużej ruchomości chorzy równio czoflUi
ujmujemy kończynę dolną po stronie chorej za piętę i przy wyprostowanym iifikarżają się na silne bóle kręgosłupa w odcinkach Th/L, L, L/S orna na bólu k
kolanie unosimy ją do wystąpienia pierwszego bólu promieniującego (rys.! 39 c). 011 czyn dolnych. Próba powyższa wyklucza jednak jakikolwiek zeupół ko-
W tym momencie zatrzymujemy ruch nogi chorego w górę i prosimy lekkie r/rniowy. Możliwa do zastosowania jest tutaj tylko terapia przywrncnj^cn
naciskanie w dół przeciw naszemu oporowi. Podczas tego nacisks nie równowagę statyczną (5.2).
powinniśmy dopuścić do obniżania się nogi, a biodra chorego nie powił się
unosić. Jeśli podczas naciskania nogą w dół ból nie maleje, lecz utrzymuj! się na
tym samym poziomie lub rośnie, wówczas oceniamy, że dolegliwe^ mają
pochodzenie korzeniowe. Kąt uniesienia nogi, przy którym pojawiają lub nasilają 6.2. Odzyskiwanie równowagi statycznej -
bóle promieniujące, waha się w granicach 25-50 stopni. Im jest i mniejszy, tym zasady postępowania docelowego
gorszy bywa stan chorego. Jak już powiedzieliśmy wcześniej, autoterapii
zespołów korzeniowych rzeczywistych stosujemy najpierw mobil zacje czynne
kręgosłupa (4.1; 4.1.3; 6.1.3). Odzyskiwaniu statycznej równowagi mięśniowej (1.1.1), a pośre-
Zastosowanie technik właściwych terapii zespołów przeciążeniowyc dnio także stawowej (1.1.2) służy poizometryczna relaksacja
(poizometryczna relaksacja mięśni, a szczególnie tzw. gimnastyka o chan mięśni oraz ukierunkowany trening siłowy mięśni osłabionych*-
kterze siłowym, mobilizacje uciskowe i inne) z reguły pogarsza stan choregoj W
pierwszej fazie terapii stanów ostrych najlepiej pozostać dwa, trzy dni spokoju 6.2.1. Poizometryczna relaksacja mięśni
w pozycjach niebolesnych. Zasadom postępowania w stanąć ostrych
poświęcony został rozdz. 6. 1'oi/ometryczną relaksację mięśni stosujemy zawsze tam, gdzie zaobserwujemy
ograniczenie ruchomości. Jej cel to przywracanie normalnego zakrętu ruchu
we wszystkich stawach. Po jego osiągnięciu zaprzestajemy stosowania |
5.1.5. Dyskopatia (wypadnięcie jądra miażdży s t ego) H>i/ometrycznej relaksacji mięśni, by nie doprowadzić do nadruchomości.
Często w dyskopatii próba Laseque'a jest niemożliwa do przeprowadzenii Techniki zwane poizometryczna relaksacją mięśni przedstawiono w
ponieważ chory, leżąc na plecach, nie może wyprostować nóg, a szczególnu większości za Lewitem i Ne u mannę m. Techniki owe rozwinęli Mitchellowie

124 125
wyraźnej poprawy, a nawet wyleczenia. Ponndto /awuze si\ niezl jako Badania palpncyjnn mu nit colu stwierdzenie bolesnoHci uciskowej wiij-
uzupełnienie specjalistycznych zabiegów manualnych. itln Najlepiej przeprownd/ić je w |x>/ycji pokazanej na rys. 40.
•leżeli uciskanie tego wiązadła jest bolesne, możemy w ramach autoto-pu
/.astosować mobilizacje uciskowe (7).
Podstawową formą autoterapii stawu i więzadła krzyżowo-biodrowego ii
5.3. Poizometryczna relaksacja więzadeł i mięśni jrdnak mobilizacja stawu krzyżowo-biodrowego (rys. 41).
oraz mobilizacje stawów w zespołach
przeciążeniowych miednicy
Znaczenie i rola więzadeł miednicy w patologii bólów krzyża, miednicy
kończyn dolnych zostały omówione w rozdz. 3.1.1.1 (rys. 3).

5.3.1. Autoterapia podrażnienia wiązadeł


krzyżowo-biodrowych
Leczenie więzadeł krzyżowo-biodrowych (rys. 3) to także terapia zabui
ruchomości całego stawu krzyżowo-biodrowego oraz ich skutków. O wyst
waniu owych zaburzeń możemy się zorientować na podstawie:
- topografii bólu (rys. 4) i obecności innych związanych z nimi dole źle
wości (3.1.1.1);
- wyniku badania stwierdzającego pozorną nierówność długości
czyn dolnych (9);
- badania palpacyjnego więzadła krzyżowo-biodrowego;
- zaburzeń ruchomości stawu biodrowego (3.1.1.3; 5.3.7).

dobrze

Rys. 40. Badanie bolesności uciskowej prawego więzadła krzyżowo-biodrowego Rys. 41. Mobilizacjo (prawego) stawu krzyżowo-biodrowego

128 129
Ćwiczenie 1. PW: Chory przyjmuje pofcyrjij na czworakach jak rys.
41 (rysunek przedstawia mobilizację prawdo Htawu krzyżowo-l drowego).
Chory podpiera się na rękach oraz na prawym kolanie. Lewi stopa
zaczepiona o prawe podudzie, lewe kolano wraz z udem i le częścią
miednicy zwieszone ku dołowi, łokcie wyprostowane. Wszyst mięśnie, które
da się rozluźnić, powinny być rozluźnione.
Wykonanie: Całkowita koncentracja uwagi na rozluźnieniu mieś;
przez około 3-5 minut. Powtarzać kilka razy dziennie, wykonywać od kil dni
do kilku tygodni, aż do ustania bólu lub zniknięcia objawu pozo: nierówności
kończyn dolnych (9).
Uwaga! W razie bólu w pachwinie lub jakimkolwiek innym miej
przerwać wykonywanie ćwiczenia. Po kilku godzinach powtórzyć.
Terapię więzadła krzyżowo-biodrowego kontynuuje się aż do całko' tego
ustąpienia w nim bólu uciskowego. Mobilizacje stawu krzyżowo-bio wego (rys.
41) prowadzi się do momentu zniknięcia objawu pozornej nie ności długości
kończyn dolnych (9). Pacjent powinien jednak zostać zbad przez specjalistę.

5.3.2. Autoterapia podrażnienia więzadła Kys. 42. Badanie bolesności uciskowej prawego więzadła krzyżowo-guzowego
krzyżowo-guzowego
Jeśli bóle kończyny dolnej mają topografię zbliżoną do przedstawionej rys.
5, powinniśmy zbadać palpacyjnie więzadło krzyżowo-guzowe. Gdy
porównaniu ze stroną przeciwną jest ono wyraźnie bolesne, uznajemy, iż
jedyne lub jedno z kilku źródeł bólu. Autoterapię prowadzimy stosując m(
lizacje uciskowe tego wiązadła. Najskuteczniejsze działanie przeciwbóU w
autoterapii uzyskujemy stosując poizometryczną relaksację (rys. 43).

Ćwiczenie 2. PW: Chory leży na plecach, biodra na krawędzi kozel


lewa kończyna dolna zwieszona. Prawa noga ugięta w kolanie i w bioc
Terapeuta (T) lub osoba pomagająca (OP) umieszcza prawe kolano pacj< (P)
pod swoją lewą pachą (rys. 43) i dalej zgina jego biodro, aż odczuje U ból lub
lekkie rozciąganie w okolicach prawego guza kulszowego.
Kys. 43. Poizometryczną relaksacja prawego więzadła krzyżowo-guzowego
Wykonanie: W tym momencie kończy się zginanie biodra, a T ((
stabilizuje się. P lekko naciska na niego kolanem przeciw oporowi. Trwa] co
najmniej 10 sekund. P przestaje naciskać, a T (OP) zgina biodro dalej.
.3. Autoterapia podrażnienia wiązadła
Całość powtarzamy 2-3 razy. Pacjent powinien oddychać norim bez
przerwy. biodrowo-lędźwiowego
Następnym ruchem, który zawsze stosujemy łagodząc podrażnił Irnznienie więzadła biodrowo-lędźwiowego najlepiej zbadać w pozycji poimy
więzadła krzyżowo-guzowego, jest poizometryczną relaksacja prosi ników na rys. 44.
biodra wykonana jak w próbie Laseque'a (rys. 39 6, ćw. 13). Pi dzimy ją aż Podrażnienie to zostało już opisane w rozdz. 3.1.1.1 (rys. 6). Gdy
do całkowitego ustąpienia bólu przy ucisku więzadła kra wo-guzowego. M»rdzamy podobne objawy oraz bolesność uciskową więzadła biodrowo-
Dolegliwości czynne znikają znacznie wcześniej.
131
130
lędźwiowgo (rys. 44), leczymy je wraz z sąsiadującymi /. nimi miosniai k i r rozciąganie w okolicy dolnetfo odcinka lędźwiowego, i ustabilizuje U;
poizometryczną relaksacją. Jeśli stwierdzamy podrażnienie prawego żądła, pn/ycję.
wówczas postępujemy jak w ćw. 3. Wykonanie: P naciska prawym kolanem w poprzek w kierunku na
/rwnątrz z bardzo niewielką silą, a T (OP) stawia opór rękami. Trwa to «• «»
najmniej 10 sekund. Teraz następuje rozluźnienie wszystkich mięśni, u T (OP)
skręca tułów dalej w tym samym kierunku, przez dalsze przoHii-nn;cie
kolana do wewnątrz. Całość powtarza się 2-3 razy. P nie przerywa
oddychania przez cały czas ćwiczenia. Terapię prowadzi się tak długo, afc
u mknie bolesność uciskowa więzadła.

A..'l.4. Autoterapia podrażnień więzadeł międzykolcowych


oraz nadkolcowych rejonu lądźwiowo-krzyżowego
Iłólr lędźwiowo-krzyżowe odczuwane pośrodkowo pochodzą zazwyczaj z pod-
r«/nienia więzadeł międzykolcowych i nadkolcowych przejścia lędźwiowo-
kr/y/owego oraz nadkolcowych kości krzyżowej (3.1.1.1). Ból tych więzadeł pr/y
ucisku najlepiej stwierdzić za pomocą np. okrągłego kluczyka w pozycji
[Juk na rys. 46.
W autoterapii podrażnienia tych więzadeł posługujemy się poizome-
Rys. 44. Badanie bolesności uciskowej więzadła biodrowo-lędźwiowego (prawej Iłyr/ną relaksacją oraz mobilizacjami uciskowymi (5.2.1; 7).

Ćwiczenie 3. PW: Chory leży na plecach. T (OP) dotyka jego pi piętą Ćwiczenie 4. PW: P leży na plecach, T (OP) stoi za jego głową i [Ujmuje
kostki wewnętrznej lewej nogi i tuż ponad nią opiera prawą podłoże. Prawe rękami jego kostki jak na rys. 47. Łokcie T (OP) spoczywają nn
kolano pozostaje ugięte. Za pomocą tak zgiętego koi (OP) wykonuje skręt
tułowia (rys. 45), aż P odczuje pierwszy ból lub niei

Rys. 46. Badanie bolesności uciskowej więzadeł międzykolcowych


Rys. 45. Poizometryczną relaksacja więzadła biodrowo-lędźwiowego (prawi oraz nadkolcowych rejonu: o - Th/L; 6 - L, L/S, S
132
kolanach P. Pociąga on teraz kostki P do fliehio y. l«kkim naciskaniem kciami Wykonanie: P usiłiye lekko pn**unj\ć stopę do wewnątrz, a T (OP) •lawia
w dół, odrywając biodra P od podłoża. Ruch ów wykonuje T (OP) pierwszego pór. Powstaje napięcie, które jak zawsze powinno trwać 10 sekund. TWaz P
bólu lub rozciągania w krzyżu. W tym momencie stabilizuje się. rozluźnia się całkowicie, a T (OP) przesuwa stopę lekko dalej na

Rys. 47. Poizometryczna relaksacja więzadeł międzykolcowych, nadkolcowych


oraz mięśni rejonu L/S i S

Wykonanie: P lekko naciska teraz kolanami w górę na łokcie T (01


który stawia opór, przez 10 sekund. Następnie przestaje naciskać, rozluź:
się, a T (OP) przyciąga bliżej do siebie jego kostki powodując dalsze zgi w
L/S. Całość powtarzamy 2-4 razy.
Wykonując ćwiczenie nie przerywamy oddychania.
Terapię prowadzimy do czasu, gdy ból więzadeł przy ucisku całko
zniknie. Dolegliwości czynne powodowane podrażnieniami więzadeł mi cy Rys. 48. Poizometryczna relaksacja mięśnia gruszkowatego (prawego)
ustępują znacznie szybciej, co jednak nie jest wystarczającym powód by
zaprzestać dalszej terapii. Hwnątrz, itd. 2-3 powtórzeń. Samodzielnego rozciągania mięśnia gruszkowa-|
*trn można dokonywać także w siadzie plotkarskim jak na rys. 60 (5.3.7.5).
5.3.5. Poizometryczna relaksacja mięśnia gruszkowatego
i.3.6. Poizometryczna relaksacja
Znaczenie mięśnia gruszkowatego w patologii bólu rejonu miednicy i czyny
dolnej zostało już opisane (3.1.1.2). Ból przy ucisku można stwiei uciskając
miąśnia pośladkowego średniego
przyczep tego mięśnia na krętarzu większym, głębokim badai palpacyjnym W razie bólów pośladków należy zbadać mięsień pośladkowy średni. Bada-iir
przez otwór zasłonowy oraz w badaniu per rectum. Do aut rapii wystarczy można przeprowadzić palpacyjnie (rys. 49) lub przez rozciągnięcie (ryt, $0)
badanie mięśnia gruszkowatego w pozycji wyjściowej poizometrycznej Jeśli nie stwierdza się objawu korzeniowego (5.1.2; 5.1.3), można zasto-iować
relaksacji (rys. 48, ćw. 5). Jeżeli w skrajnym położc chory odczuwa znany głębokie mobilizacje uciskowe, które, choć nieco bolesne, na ogół przy-ftoa/.f}
sobie ból, uznajemy ów mięsień za podrażniony. Pc metryczna relaksacja natychmiastową poprawę. Poizometryczna relaksację tego mięśnia
powinna przebiegać niezwykle łagodnie i z jak mniejszym nasileniem bólu. •tozna przeprowadzić jak na rys. 50.

Ćwiczenie 5. PW: Chory leży na plecach, T (OP) zgina np. jego pn Ćwiczenie 6. PW: Chory leży na plecach, kończyna dolna ugięta w
kolano i prawe biodro, aż odczuje lekki opór, oraz przywodzi udo, trzymi biodrze i w kolanie. T (OP) umieszcza np. prawe kolano chorego pod swoją
kolano chorego pod swoją lewą pachą. Stabilizuje się w pozycji jak na 48, (prawą) pachą i przywodzi je. Swoją lewą ręką przesuwa stopę (prawą)
swoją prawą ręką ujmuje prawą stopę P i odciąga ją ostrożnie na nątrz tak •horego dośrodkowo do pierwszego oporu lub do pierwszego małego bólu.
daleko, aż poczuje lekki opór lub P zgłosi pierwszy (mały) ból. tym Stabilizuje się w tej pozycji.
momencie T (OP) całkowicie zatrzymuje ruch. Wykonanie: Chory naciska swoją (prawą) stopą na (lewą) rękę T (OP)
prteciw jego oporowi, napięcie trwa przynajmniej 10 sekund. Potem na-
135
stepuje całkowite rozluźnienie wszystkich micAni, a T (Ol*) przesuwa nic (.'M. 1.3). Wywołują one okrtllont konurkwencje dla całego organizmu, a
dalej stopę dośrodkowo. Powtórzyć 2-3 razy. n/czególnie dla obszaru miednicy wrnz z odcinkiem lędźwiowym kręgosłupa.
Ponadto tworzy się w tym rejonie opisany już zespół hiperlordozy lędźwiowej
(3.1.2.1).
Z tego powodu całość postępowania terapeutycznego związanego z
leczeniem następstw hiperlordozy lędźwiowej o b o w i ą z u j e zawsze w
terapii zaburzeń ruchomości stawów biodrowych!
Autoterapia zespołu hiperlordozy lędźwiowej przedstawiona została w
rozdziale następnym (5.4). Tutaj opisano badanie ruchomości stawu
biodrowego wraz z technikami terapeutycznymi. Ich celem jest działanie
przeciwbólowe, a także zwiększanie ograniczonych zakresów ruchomości
bioder.
Techniki te można stosować w każdej fazie procesu zwyrod-
nieniowego, u chorych w każdym wieku. Powinny być wyko-
nywane delikatnie, łagodnie i b e z b ó l u ! Dopuszczalne jest
jedynie tolerowanie niewielkiego uczucia rozciągania mięśni.
Rys. 49. Badanie palpacyjne wrażliwości prawego mięśnia pośladkowego średniego Ujawnienie, a następnie terapia zaburzeń ruchomości stawów biodro-
wych ma kapitalne znaczenie w profilaktyce. Szczególnie ważne staje się to u
dzieci lub osób dorosłych, u których powstały skłonności do zainicjowania
a b procesu zwyrodnieniowego stawów biodrowych (3.1.1.4).

5.3.7.1. Zwalczanie bólu stawów biodrowych


Najskuteczniejsze w terapii bólu stawu biodrowego (coocalgii) okazały się trakcjo
- rozciągania stawów biodrowych. Niemniej bardzo istotne znaczenie ma tuti\j
także poizometryczna relaksacja mięśni przedstawiona poniżej.

Rys. 50. Poizometryczna relaksacja mięśnia pośladkowego średniego: a —


przy pomocy T lub OP; b — samodzielnie

Te same czynności chory może wykonać samodzielnie za pomocą


ręcznika (rys. 50 6). Jak zawsze oddychać normalnie, bez zatrzymywf
oddychania.

5.3.7. Autoterapia bólów stawu biodrowego


oraz ograniczeń ruchomości
Ograniczenia ruchomości w procesie zwyrodnieniowo-zniekształcając Rys. 51. Trakcja stawu biodrowego (prawego) wzdłuż kości udowej
stawów biodrowych zachodzą według typowego wzorca torebko 137
136
Ćwiczenie 7. PW: Chory leży nn plecach, na podłożu, które nie „ «|M>M<>l>om pokazanym na ry*. U, (Wy uda HM; dyNtrakcje osiągnąć ból znikn
śliskie (np. na dywanie). T (OP) chwyta oburącz jo^o nogę nad kostką, lei ją natychmiast. Oczywiście tylko wUnly, gdy jogo źródło leżało w zaburzeniu
unosi i odwodzi. P leży nieruchomo, koncentruje uwagę na całkowit] czynnościowym stawu biodrowo^o. (idy by osiągnięta dystrakcja nie
rozluźnieniu mięśni całego ciała, a szczególnie mięśni w okolicy choi biodra zmnicy-»/.yła bólu, oznacza to, że źródła bólu należy szukać gdzie indziej.
i całej kończyny dolnej. Dostarc/a to *ut4«m ważnej informacji do diagnozy.
Wykonanie: T (OP) zaczyna ciągnąć całą kończynę dolną choi wzdłuż Istotną rolę w coxalgii (bólu biodra) odgrywa także mięsień gruszko-waty.
jej długiej osi z taką siłą, aby nie przesuwać chorego po podłoi Takie Łagodzenie napięcia tego mięśnia przedstawiono już w ćw. 5, rys. 48. Można
rozciąganie powinno trwać do 10 sekund, po czym łagodnie zaprzesl je się go. je także skutecznie złagodzić w siadzie tzw. plotkarskim (5.3.7.5) jak na rys. 60.
Całość można powtórzyć kilkanaście razy. Gwałtowne zaprzestj trakcji może Charakterystyczną cechą coxalgii jest to, że ból rośnie w pozycjach nu-
wywołać silny ból. Dlatego rozciąganie oraz zwalnianie napl cia powinno się ruchomych (siedzenie, stanie) i szczególnie nocą w pozycjach leżących.
odbywać łagodnie, bez gwałtownych zmian (rys. 51). Nic/wykle ważne jest znalezienie dla bolesnego biodra pozycji niebolesnoj. W
Ćwiczenie 8. PW: Chory leży na plecach na kozetce. T (OP) sit. obok /nakomitej większości przypadków jest to możliwe. Rysunek 53 przedstaw i a
po stronie chorej kończyny twarzą do twarzy P. Swoje ramię podkła< pod udo pozycję, w której najłatwiej uniknąć bólu stawu biodrowego. Trzeba ivlko
P, jednocześnie zginając jego biodro i lekko odwodząc. Palce obu zaplata na cierpliwie dobrać wysokość podkładki pomiędzy kolanami w stosunku <!<>
pachwinie (rys. 52). Chory rozluźnia wszystkie mięśnie, a ch< kończynę podkładki pomiędzy kostkami. Ważną rolę odgrywa tutaj także więkuzo tul>
dolną opiera bezwładnie o ramię T (OP). Swoją uwagę skupia tym, aby mniejsze ugięcie bioder lub/oraz kolan.
przez cały czas ćwiczenia nie napinać żadnych mięśni w najmnii szym
stopniu.

Kys. 53. Przykład jednej z pozycji niebolesnych dla stawu biodrowego w coxalgii

Jest jeszcze jeden bardzo ważny czynnik, który wybitnie wzmaga lub
może radykalnie zmniejszać dolegliwości bólowe biodra. Tym czynnikiem jrst
spoczynkowe nadmierne napięcie mięśni omawianej okolicy. Napięcie to rośnie
w wyniku stresu i bólu, wzmagając ból. Powstaje zatem mechanizm
Rys. 52. Trakcja stawu biodrowego (prawego) wzdłuż szyjki kości udowej
mimopodtrzymujący zaburzenie. Ale istnieją sposoby złagodzenia tego nad-
miernego napięcia. Należy do nich m.in. podawanie środków farmakologicznych
Wykonanie: T (OP) wywiera nacisk na górną część uda P w kierunku działających rozkurczowo i rozluźniające na mięśnie. I rzeczywiście, takie
siebie i w dół. Siła, z jaką działa, nie powinna przesuwać chorego po podłol postępowanie przynosi początkowo ulgę, nie ma jednak żadnego zna-r/.enia
Zmiany napięcia (jak poprzednio) powinny zachodzić powoli i łagodnie. Każ< leczniczego, a jego działanie przeciwbólowe bardzo szybko nńja. Organizm
trakcja trwa do 10 sekund. Powtarzać kilkanaście razy. adaptuje się i uodparnia na leki. Działanie zmniejszające skutek przeciążenia
Całe serie trakcji stawu biodrowego można powtarzać kilka razy dzu statycznego nadmiernie napiętych mięśni mają także opisane wyżej trakcje
nie. Każdy ból, a więc także ból okolicy biodra i kończyny dolnej powodl stawu biodrowego. Aczkolwiek powtarzane wielokrotnie dają pewne szansę na
zwiększenie napięcia mięśniowego danej okolicy. Ten stan czyni osiągnh trwałą poprawę, są jednak również niewystarczające. W momencie bowiem
dystrakcji prawie niemożliwym. Pomimo to należy dokonać próby dysl gdy trakcja ustaje, mięśnie na powrót tężeją zaciskając
138
139
Ćwiczenia rozciągające zginacze biodra kontynuuje Hi<; z a w s z e,, Wykonanie: P u ni l uje RlilUyl kolano nogi zwieHzonnj w kierunku do
niezależnie od stopnia zaawansowania procesu zwyrodnieniowego stawów] kolana nogi leżącej, przorłw oporowi T (OP) z niewielką siłą. Wytworzono w
biodrowych. ton sposób napiecio mi<;6ni trwa 10 sekund. Następnie P
Zginanie biodra ulega także ograniczeniom, choć rzadziej i w mniej-
szym zakresie. Pomiaru zakresu tego ruchu dokonuje się z kolanem prostymi
oraz kolanem ugiętym. Pomiar z kolanem wyprostowanym przebiega jak w]
próbie Laseque'a (5.1.2).
W akcie zginania biodra ze zgiętym kolanem udo powinno osiągać kąt]
120 stopni w stosunku do pozycji biodra wyprostowanego. W przypadki
ograniczenia tego zakresu stosuje się poizometryczną relaksację zginania] jak
podczas poizometrycznej relaksacji więzadła krzyżowo-guzowego (ćw. 2, j rys.
43).

5.3.7.4. Odwodzenie w stawie biodrowym. Przywodzenie


Odwodzenie bioder, przy stawach biodrowych wyprostowanych, powinno]
osiągać 40-45 stopni z każdej strony. Zakres tego ruchu najlepiej zmierzyć! w
leżeniu na plecach odwodząc obydwie kończyny dolne jednocześnie, jak na] rys.
56.
Gdy stwierdzamy ograniczenie odwodzenia, dążymy do odzyskania! Rys. 57. Poizometryczną relaksacja odwodzenia stawu biodrowego (prawego)
normy w tym zakresie (ćw. 10).
wywierać nacisk i rozluźnia mięśnie, a T (OP) przesuwa kolano
iu>j nogi P nieco dalej na zewnątrz i w dół. Cały cykl powtarza się 2-3
razy.
W procesie zwyrodnieniowym stawu biodrowego dochodzi także do
ograniczenia przywodzenia biodra. Ograniczenie to występuje jednak nici
/iej i w niniejszym zakresie aniżeli ograniczenie odwodzenia. Przywodae-nie
biodra przy wyprostowanym stawie powinno wynosić 15-20 stopni. M»-

Rys. 56. Pomiar odwodzenia wyprostowanych stawów biodrowych.


Norma: a= 40-45 stopni

Ćwiczenie 10. PW: Chory leży na plecach, kość krzyżowa na krawędzi


kozetki, kończyna dolna po strome ograniczonego odwodzenia zwieszona] z
boku kozetki (rys. 57). W naszym przykładzie prawa. Druga kończyna leży] na
kozetce w skrajnym odwodzeniu. T (OP) jedną ręką stabilizuje kończynfj
dolną leżącą na kozetce, a drugą ręką, opierając ją o zgięte kolano, biernit]
odwodzi udo P po strome chorej do pierwszego małego oporu. Kończyna taj
opada w dół (prostowanie biodra) pod własnym ciężarem. T (OP) może 1 oprzeć Rys. 58. Poizometryczną relaksacja przywodzenia biodra (prawego).
swoją rękę odwodzącą o własne udo jak na rys. 57. Norma: ct= 15-20 stopni

4M
rży HM; je w takiej Hamoj pozycji, w jakiej wykonuje me |x>izometryczi zwolnienie lub nnwol powulr/ymanie proco.su /.wyrodnicniowe^o.
relaksację przywodzenia (rys. 58). Siady mają wiec iiMtzapr/w/alna, wartość lecznic/ą w choroba
*
•iiiwów biodrowych. Jednak zawadnic/ą rolę odgrywają w profilaktyce*. I
Ćwiczenie 11. PW: Chory leży na plecach, ugina kolano i biodro . w p ł y w sięga w najgłębiej lefcące tkanki okołostawowe, dlatego stosowani
stronie zdrowej i opiera stopę na podłożu po stronie zewnętrznej choi im/byt wielką intensywnością, (szczególnie przez chorych i w poc/ątkow)
kończyny dolnej. T (OP) jedną ręką stabilizuje miednicę P, a drugą przj dzi okresie) mogą spowodować niepożądane podrażnienie z przeciążenia. Dla!
biernie chorą kończynę dolną P jak na rys. 58, do uczucia pierwsj małego g«> powinny być stosowane zgodnie z pewnymi zasadami.
oporu lub małego bólu. W okresie walki z bólem należy wypróbować, który z siadów lub |x» rl«
Wykonanie: P napina lekko mięśnie, tak jak gdyby miał zamiar pi łagodzi ból. Ten siad lub tę pozycję stosować częściej niż inne. I odwroti
sunąć prostą nogę w kierunku na zewnątrz. T (OP) przeciwstawia się tej r/asowo nie stosować ani siadów, ani pozycji zwiększających ból. Nal<» pi /y
Trwa to co najmniej 10 sekund. Następnie P przestaje naciskać na rękę tym wyraźnie rozróżnić ból od uczucia rozciągania - gdy staje sio oi
(OP) i całkowicie rozluźnia wszystkie mięśnie. T (OP) przesuwa kończj nadmierne, także powoduje ból. Rozciąganie zwiększane do pewnego H!
dolną nieco dalej do wewnątrz i cały cykl powtarza się 2-3 razy. jMiia jest uczuciem normalnym oraz p o ż ą d a n y m .
Nie należy zatrzymywać oddychania podczas ćwiczenia. Po przyjęciu pozycji należy się w niej zupełnie rozluźnić i po/.oHt ilu
lej w równowadze.
Pozycje niewygodne i niemiłe są ważniejsze; nie należy unikać ich
5.3.7.5. Siady i inne pozycje rozciągające pr/.rbywać w nich krótko, ale często.
Trzeba słuchać mowy ciała! Jeśli sygnalizuje ono, że dana pozycja h
Stawy naszego ciała, a przede wszystkim staw biodrowy, szansę mad czyni już uzasadniony dyskomfort, należy zmienić stronę, zmienić MII lub
oprzeć się procesowi zwyrodnieniowemu i zachoi pełną w ogóle przestać.
sprawność tylko wówczas, gdy regularnie stawiane w stan Poniżej przedstawione zostały siady i pozycje wzorcowe lub, inacz
skrajnego położenia, we wszystkich kierunkach swojt mówiąc, docelowe. Chorzy z ograniczoną ruchomością w stawach bi(xlrowyc
naturalnej ruchomości. nir będą w stanie początkowo ani przyjąć, a tym bardziej trwać, chorfl
Cel ten realizować można stosunkowo prosto i łatwo: czas wolny pi krotko, w tych pozycjach lub siadach. Dlatego obok pozycji docelowych jxxlaj
znaczony w domu na odpoczynek (np. oglądanie telewizji, czytanie itp.) moi w my przykłady siadów uwzględniających aktualne ograniczenia ruchomości.
pewnej choćby tylko części przeznaczyć na przebywanie w „parterze"
-dywanie, w różnych siadach i pozycjach utrzymujących przez jakiś czas stai Snul Japoński"
biodrowe w skrajnych położeniach. Pozycje te i siady działają rozciągające l Y/odstawiony jest na rys. 59. Początkowo może być dla wielu trudny <l
mięśnie i inne tkanki okołostawowe, utrzymując ich niezbędną elastyczne wykonania ze względu na ograniczoną ruchomość kolan oraz stawów Hkok<
Siady mają ponadto tę zaletę, że nie zagrażają nadmiernym rozciągnięcie wych. Aby temu zaradzić, można sobie ten siad ułatwić. Podkładamy duł
tkanek okołostawowych, destabilizacją i nadruchomością stawu. Nie moi ich r.rolowany koc pod pośladki, między nogi, co będzie ulgą dla kolan. Ponadt
zatem w tym sensie przedawkować. można także zrolować ręcznik i podłożyć go pod stawy skokowe, pod tzv
podbicie. Wysokość obu (lub jednej) podkładek powinna być jak najmnią «/.a,
Przebywanie w „parterze" oraz ograniczenie czasu spędzi jednak wystarczająco duża, aby siad był wygodny i aby można w nir
go w fotelach i krzesłach należą do najważniejszych ci ników wytrwać kilka choćby minut bez wysiłku. W miarę przyzwyczajenia ii
zachowania sprawności stawów biodrowych. n/irządów ruchu do tego siadu podkładki należy zmniejszać, aż do całkowite
Na przeniesienie się z mebli na dywan nigdy nie jest za późno. Sia< g<> ich usunięcia. Ale zazwyczaj jest to kwestia tygodni lub nawet miesięc
mogą wykonywać także chorzy z zaawansowanym procesem zwyrodniei wo- regularnego ćwiczenia siadu.
zniekształcającym stawu biodrowego. I choć powstałe już zniekształć nią
pozostaną, chory ma jedyną szansę na: Siad plotkarski
- wyraźne poprawienie sprawności chorego stawu; \ Itrzymuje staw biodrowy w stanie krańcowej rotacji do wewnątrz. Niekied;
- skuteczne zwalczanie dolegliwości bólowych i innych związanych może działać łagodząco na ból biodra i kończyny dolnej. Ważne jest, ab;
zwyrodnieniem stawu biodrowego; kolano nogi ugiętąj znajdowało się pod kątem prostym. Siad ten wymuszi

144
< » l ) . Siad ton moftnn wykonywać Uk*» w wersji ułatwiono). Wafcno
a ił/.i«l>y plocy trzymać proato - allx> cxynnii<, albo oparto.

Rys. 59. Siad japoński": a - ułatwiony ; b - docelowy

Rys. 61. Siad „półturecki": a - ułatwiony; b - docelowy, oraz „turecki": c -


Rys. 60. Siad plotkarski: a - ułatwiony ; b - docelowy ułatwiony; d - docelowy

rozciąganie tkanek okołostawowych w kierunku rotacji wewnętrznej. J< ten «/ rozciągający mięśnie pośladkowe średnie
kierunek, który ogranicza się najsilniej w procesie zwyrodnieniowym^ wu
ii ton (rys. 62) ma na celu zwiększenie ograniczonego zginania dla stawu
biodrowego. Siad ten (rys. 60) jest bardzo ważny nie tylko w profil* ale także
irnwcgo, a także złagodzenie podrażnienia okolicy mięśnia pośladkowego
w usprawnianiu już zmienionych zwyrodnieniem stawów wych. W tych
irtfo. Ze względu na przebiegający w tej okolicy nerw kulszowy, może
przypadkach można go ułatwić odchyleniem tułowia w ty! oparcia się na
|x»wne znaczenie także dla łagodzenia bólów pośladków. Pozycję tę
łokciu.
Siad ten powinniśmy przyjmować symetrycznie: na jedną, pot
drugą stronę, niezależnie od asymetrii wywołanej ograniczeniem rot
wewnątrz np. tylko po jednej stronie. Natomiast czas trwania siadu
powinien być różny dla każdej ze stron, w myśl powyższych zasad.

Siad „turecki"
W siadzie tym rozciąganiu podlegają tkanki okołostawowe w skrajną]
cji dla stawu biodrowego jak w ruchu odwodzenia i rotacji zewnęti l<yn. 62. Siad zwiększający zginanie w biodrze oraz rozciągający mięśnie
pośladkowe średnie
można wykonywać z pewną progresywnością: przyjąć ją początkowo z tym W pozycji z rys. 63 c zblitnmy Klopy możliwie najbliżej do tułowiu.
uczuciem rozciągania i trwać ok. 40 sekund. 1'owinny leżeć na szorstkim podlotti, aby nie „odjeżdżały" po rozluźnieniu
Następnie pozwolić, aby tułów opadł nieco dalej w przód, i znów pc kac uutf i opadnięciu kolan bezwładnie na zewnątrz. Rozluźniając mięśnie po-
ok. 40 sekund. Powtórzyć całość kilka razy. /walamy na opadanie kolan na zewnątrz i w dół. Pozostajemy w tej pozycji
pewien czas.
Siad oraz pozycje do rozciągania mięśni przywodzicieli ud Pozycje te mogą W procesie zwyrodnieniowym stawu biodrowego prostowanie i przci-
przyczynić się do złagodzenia bólów w okolicy krocza oi okolicy lędźwiowo- prost ulegają ograniczeniu prawie tak intensywnie jak rotacja do wewnątrz. <
krzyżowej. Zwiększają ograniczony zakres odwodzenia, także zginania w >j',nmiczanie to jest bodaj najistotniejszą przyczyną nierównowagi statycznej 11
stawie biodrowym. Siad i pozycje, o których mówimy (i 63), można la kręgosłupa o typie hiperlordozy lędźwiowej (3.1.2.1). Autoterapia ogra ni-r/.rnia
wykonywać także z zasadą progresywności. W siadzie (rys. odwodzimy nogi tego kierunku przedstawiona została w rozdz. 5.4.1.2, ćw. 16 i ćw. 17.
do momentu, kiedy pojawi się uczucie niewielkiego rozcil nięcia. Pozostajemy
w tej pozycji ok. 40 sekund (plecy cały czas proste)] następnie zwiększamy
ft.3.8. Mobilizacje pośrednie w bólach kości ogonowej
odwodzenie, znów czekamy kilkadziesiąt sekui zwiększamy odwodzenie.
Powtórzyć kilka razy. W skrajnym położeniu na pozostać nieco dłużej. Najskuteczniejszą terapią bólów kości ogonowej jest mobilizacja kości ogo-
W pozycji z rys. 63 b progresywność polega na przyzwoleniu mieś wym nowej wraz z mobilizacjami punktów maksymalnie bolesnych w zabiegu per n-
na rozciąganie się i powolne opadanie kończyn w dół pod wpływem ciężaru. c tum (3.1.1.1). Zabiegu tego nie można jednak zastosować w formie auto-
Ręce zahaczone za stopy kierują je ku dołowi i na zewnątrz; poduda gdyby irrapii. Z tego powodu praktykuje się w domu tzw. mobilizacje pośrednie
patrzeć na nie z boku, powinny być pionowe. kości ogonowej.

Ćwiczenie 12. PW: Chory leży na brzuchu. T (OP) staje obok i krzy-/11
jąć ręce opiera obydwie nasady dłoni o pośladki P po obu stronach końci
neonowej (rys. 64). Następnie rozchyla nieco pośladki (jednak bez rozciąga-

Rys. 64. Mobilizacja pośrednia kości ogonowej

nią skóry, która w tym miejscu może popękać) i wywiera pewien nacisk ku
dołowi.
Wykonanie: P napina mięśnie pośladków dążąc do zaciśnięcia szpary
międzypośladkowej. T (OP) przeciwstawia się temu dążeniu z taką Miłą, aby
do zaciśnięcia szpary nie doszło. Napięcie trwa 10 sekund, Po rozluźnieniu
Rys. 63. Siad oraz pozycje do rozciągania mięśni przywodzicieli ud mięśni T (OP) poprawia ustawienie nasad dłoni i cykl po-
AA A
148
wtarza się. Wykonać kilkanaście razy w jednej serii. W ciągu dnia m< ojM>rowi podłoża. W pozycji skrajnego rowiugniecia, tuż przód zakończeniem
powtórzyć kilka serii. fwic/.cnia, ostrożnie pochylamy głowy w dół, włączając w rozciąganie pro-
•towniki tułowia, karku i głowy.
5.4. Zniekształcenia naturalnych krzywizn
kręgosłupa. Badanie, autobadanie, autotera]
5.4.1. Poizometryczna relaksacja mięśni
nadmiernie przykurczonych w zespołach
hiperlordozy i dyslordozy lędźwiowej
Niektóre przykurczę charakterystyczne dla hiperlordozy lędźwiowej (pogft
nie lordozy lędźwiowej) występują w dyslordozie (spłaszczeniu) lędźwie
odwrotnie. W związku z tym nie będziemy tutaj wyszczególniać odrębi Rys. 65. Poizometryczna relaksacja prostowników biodra i zginaczy kolana,
ćwiczeń dla każdego zespołu z osobna w poizometrycznej relaksacji Każdy wykonywana samodzielnie
zakres ruchu z poniższego zestawu, w którym chory stwierdzi czenie
ruchomości, powinien być poddawany poizometrycznej relaksacji. Normalna długość mięśnia brzuchatego oraz mięśnia płaszczkowatego |
Znaczenie przykurczów mięśniowych w patologii bólu, obja^ Mi/.wala na wykonanie pełnego przysiadu, bez odrywania pięt od podłoża i |
pseudoneurologicznych, pseudonaczyniowych i innych zostało omó> MV, konieczności chwycenia się czegoś rękami z przodu dla utrzymania rów-
wcześniej (1.2.2.3; 1.2.2.4; 3.1.2.1; 3.3). nowagi. Gdy jednak mięśnie te są w stanie przykurczu lub skrócenia, pełny IH
/.ysiad w powyższych warunkach jest niemożliwy, wykonujący traci równowagę
5.4.1.1. Poizometryczna relaksacja prostowników bioder i upada na plecy.
i zginaczy kolan wraz ze zginaczami podeszwowymi stój
t*ttuometryczna relaksacja mięśnia brzuchatego łydki
Pseudo-Laseąue kwiczenie 14. PW: Chory staje przodem do stołu, opiera ręce na jego krawę-
Poizometryczna relaksację prostowników bioder przeprowadzamy tak ji i!/,i. Noga ćwicząca z tyłu (zakroczna) przez cały czas bardzo silnie wyprosto-
próbie Laseque'a (5.1, rys. 39). Głównymi prostownikami bioder są: wana w kolanie, a pięta utrzymuje ciągły kontakt z podłożem (rys. 66). Noga wy
pośladkowy wielki, mięsień dwugłowy uda. k roczna (sterująca) lekko ugięta w kolanie. Zwiększanie lub zmniejszanie

Ćwiczenie 13. PW: Chory leży na plecach, wszystkie mięśnie rozltj


nione, T (OP) unosi jego wyprostowaną w kolanie kończynę dolną aż do
mentu, w którym P odczuje niewielkie rozciąganie pod kolanem (rys. 39 6). i
tym poziomie ruch stopy w górę zostaje zatrzymany.
Wykonanie: P naciska całą kończyną dolną w dół, przy prostym k( nie,
z niewielką siłą przeciwko oporowi T (OP). Naciskanie trwa przj mniej 10
sekund. Teraz P przestaje naciskać i rozluźnia wszystkie mięśl T (OP)
podnosi kończynę dolną nieco w górę do uczucia niewielkiego wzi rozciągania
pod kolanem. Całość można powtórzyć więcej niż 3-4 razy, to robimy przy
poizometrycznej relaksacji innych mięśni.
Poizometryczna relaksację tej grupy mięśni można wykonywać
samodzielnie bez angażowania OP. Sposób wykonywania ilustruje rys. . 66. Poizometryczna relaksacja mięśnia brzuchatego łydki. Norma: 40-45 stopni z
Wzmocnienie rozciągania uzyskujemy przez naciskanie piętą w dół prz< uczuciem niewielkiego rozciągania w obrębie łydki

150 151
tego zgięcia zwiększa lub zmniejsza uczucie rozciągania mięśni łydki nogi]
zakrocznej. W pozycji wyjściowej powinno być ono hard/o lokkio. Pacjent siada na kraw^dti konotkt (Htołu) i kładzie nie na plecy. Następnie
Wykonanie: Przyjąć pozycję wyjściową, naciskać palcami stopy nogi l przyciąga rykami do plenni jwlmi, /giętą w kolanie nogę. Druga nogn /wisa
zakrocznej (ćwiczącej) i przednią częścią stopy na podłoże, przynajmniej przez swobodnie w dół. JoAli udo nogi zwisającej znajduje się w przedłuźo-
10 sekund. Następnie, nie poruszając żadną częścią ciała, przestadj naciskać, Rys. 68. Test Mennella: a - norma - a= -5 stopni, p= 90-100 stopni; 6 -
rozluźnić mięśnie łydki nogi zakrocznej, ugiąć dalej kolano nof wykrocznej
powodując lekki wzrost rozciągania mięśni łydki nogi zakroca nej. Całość a
powtórzyć 2-4 razy. Nie przerywać oddychania.

Poizometryczna relaksacja mięśnia płaszczkowatego łydki Ćwiczenie 15. PW:


Podobna do poprzedniej (rys. 67) z tą różnicą, że uginamyj także kolano nogi
zakrocznej wykonując na niej przysiad. Głębokość przysiadu zwiększamy tylko
do tego momentu, kiedy poczujemy rozciąganie ponadl ścięgnem Achillesa, w
dolnej, tylnej części podudzia. W tym momencie unieruchamiamy całą postawę
ciała. Pięta cały czas w silnym kontakcie z podłożem.

Rys. 67. Poizometryczna relaksacja mięśnia płaszczkowatego.


Norma: przy normalnej długości tego mięśnia nie czujemy rozciągania
w dolnej części podudzia, lecz tylko opór stawu skokowego z przodu
uniemożliwiający dalsze zgięcie grzbietowe stopy

Wykonanie: Naciskać palcami i przednią częścią stopy nogi ćwiczącej na


podłoże przez przynajmniej 10 sekund. Przestać naciskać i pogłębić przysiad,
Całość powtórzyć 2-3 razy. Nie przerywać oddychania.

5.4.1.2. Test Mennella. Poizometryczna relaksacja zginaczy bioder


oraz prostowników kolan
Test Mennella służy do badania zakresu prostowania oraz przeprostu stawu
biodrowego, a także do badania długości mięśni zginaczy biodra i prostow- przykurcz; c - nadruchomość
ników kolana. Wykonuje się go w podany niżej sposób.

152
niu tułowia lub nawet nieco poniżej (-5 stopni) poziomu, a podudzie nie ro/.luźnia mięśnie dążące do unionicnin prawego uda w góro (drugie kolano
tendencji do prostowania się w kolanie, wówczas uznajemy to za n o r m jp.Mt stabilizowane nioprtnrwnnio). W tym momencie, po zaprzestaniu napięcia,
(rys. 68 a). Jeśli natomiast udo zwisającej swobodnie kończyny dolnej (pi udo opada nieco niżuj, /.ynktyiU' na zakresie ruchu w stawie biodrowym. T (OP)
całkowicie rozluźnionych mięśniach) uniesione jest powyżej poziomu tul przesuwa swoja, (l«wą) rękę w dół za (prawym) kolanem chorego i w
wia (zgięcie w biodrze), a kolano ma tendencję do prostowania się, ci
podudzie nie zwisa swobodnie pionowo w dół, wówczs mówimy o występowi
niu przykurczu mięśni zginających biodro, prostujących kolano i przepi
stowujących kręgosłup lędźwiowy. Mięśnie te należy rozciągać i zmniejss ich
nadmierną czynność (rys. 68 6).
W przypadku kiedy test Mennella ujawnia znaczny przeprost w si
wie biodrowym, wówczas mówimy o tzw. hipermobilności (nadruchomod
stawu biodrowego, czyli o nadmiernym rozciągnięciu i osłabieniu międ
zginaczy biodra (rys. 68 c).
Uwaga! Nadmierna długość i osłabienie mięśni jest przeciwwskaa
niem do stosowania technik z zakresu poizometrycznej relaksacji mięśni U
jakichkolwiek ćwiczeń rozciągających. Możliwy do zastosowania jest tył
trening siłowy tych mięśni, który oprócz przyrostu siły powoduje także i<
skrócenie!
Jednakże skrócenie i przykurcz mięśni zginaczy biodra jest zdecyc Rys. 69. Poizometryczna relaksacja mięśni zginaczy biodra
wanie najczęściej spotykaną formą zaburzenia równowagi statycznej ni
przyczepiających się w obrębie miednicy, towarzyszący prawie wszystkil t.ym nowym położeniu ponownie stabilizuje je i nie dopuszcza do odejścia /.
rodzajom bólów kręgosłupa lędźwiowego i kończyn dolnych. t a k uzyskanego zwiększonego zakresu ruchu, spowodowanego poizomotry-
Przykurcz zginaczy biodra (w tym mięśnia lędźwiowo-biodrowej r/.nym rozciągnięciem mięśni. Chory ponownie dąży do zgięcia biodra przez
ujawniony testem Mennella świadczy o występowaniu hiperlord( «łapiecie mięśni unoszących udo, a T (OP) przeciwstawia się twardym oporem
lędźwiowej. temu dążeniu nie dopuszczając do zmiany położenia uda. Tak wytwo-ł/one
napięcie chory ponownie utrzymuje przez co najmniej 10 sekund, po c/ym
Poizometryczna relaksacja zginaczy biodra rozluźnia mięśnie prawej nogi, która znów nieznacznie opadnie w dół, 11
Ćwiczenie 16. PW: Chory kładzie się na plecach na kozetce w taki sposól zyskując dalsze zwiększenie zakresu ruchu w (prawym) stawie biodrowym. /
ażeby biodra leżały na jej krawędzi. Jedną nogę ugina maksymalnie kolanie tego nowego położenia T (OP) nie pozwala już odejść stabilizowanej koń-c/y
i biodrze, a kolano przyciąga własnymi rękami do piersi. W pozycji nie i cały cykl napięcia z oporem, a następnie rozluźnienie powtarza się od
stabilizuje ugiętą kończynę dolną niezmiennie na cały czas ćwica nią. Druga nowa. Wszystko razem powtórzyć 2—4 razy.
noga zwisa swobodnie w dół (rys. 68 i 69). Jest to pozycja ident czna jak w Niektórzy chorzy, ze znacznym przykurczeni i wyraźnym podrażnie-
teście Mennella. niem mięśni, mogą odczuwać ból już na skutek samego przyjęcia pozycji z rys,
T (OP) staje bokiem do stopy nogi ugiętej, a przodem do nogi zwiess (>H i 69. Nie należy wówczas bezkompromisowo prowadzić rozciągania w opi-
nej (rys. 69). Jedną rękę opiera lekko z góry na kolanie nogi zwieszonej (i sany wyżej sposób. Doskonałym sposobem przygotowania przykurczonych zgi-
naciska w dół), tułowiem lekko podpiera stopę nogi ugiętej pomagając w, naczy biodra do ich usprawniania będzie samo leżenie na plecach z przyciąg-
stabilizowaniu. niętym jednym kolanem i zupełnie luźno zwisającą drugą nogą (rys. 68). Czai
Wykonanie: Po przyjęciu tej pozycji P usiłuje wykonać ruch w trwania tej pozycji i częstotliwość jej przyjmowania w ciągu dnia będzie zależna
(prawym) kolanem przeciwko oporowi ręki T (OP), nie angażując do tej od samego chorego.
jednak zbyt dużej siły. W wyniku twardego oporu ręki T (OP) nie zachc ruch Poizometryczna relaksacja mięśni zginaczy biodra jest doskonałą terapią
(prawego) kolana w górę, natomiast powstaje ukierunkowane i pożąc ne przeciwbólową bólów okolicy lędźwi, miednicy i kończyn dolnych. Efekty są
napięcie mięśni zginaczy (prawego) biodra. To napięcie powinno zazwyczaj bardzo wyraźne (jeżeli nie ma podrażnienia korzeniowego
utrzymywane przynajmniej przez 10 sekund. Po upływie tego czasu choi rzeczywistego) już po jednym seansie zabiegowym. W typowym zespole bólo-
155
wym hiperlordozy lędźwiowej dolegliwości mogą ustąpić zupełnie nieku już dołowi odczujemy w okolicy pachwiny |mcxi)tkowo uczucio niewielkiego ro/cią
po kilkakrotnym zastosowaniu terapii. Jednakże zaprzestanie poizoi Himiu. Zatrzymujemy ruch i Irwnmy w U»j i>oy.ycji ok. 30-40 sekund. Następnie
trycznej relaksacji jednocześnie z ustaniem dolegliwości jest błędem met dalej przesuwamy biodru w przód i nieco w dół, i tak kilka razy. Końcowi)
cznym. Terapię mięśniową poprzez poizometryczną relaksację mięśni Fłkrajną pozycję utrzymać jakiś c/as.
winno się prowadzić aż do uzyskania normy (rys. 68 a). Uzyskanie noi
może wymagać pracy przez tygodnie, a nawet miesiące. 1'oizometryczna relaksacja prostowników kolana
Należy podkreślić fakt częstego występowania niesymetryczm ,li-/oli w pozycji demonstrowanej na rys. 71 a, przy lekkim dociśnięciu stopy,
skróceń i przykurczów mięśni. To znaczy wynik testu Mennella dla j< można dotknąć piętą pośladka, wówczas należy ocenić, iż mięśnie prostowniki
kończyny może być inny aniżeli dla drugiej. Jeśli wskutek poizometrycs Mt awu kolanowego mają normalną długość i elastyczność.
relaksacji mięśni doprowadzamy do normy jedno biodro, a drugie jesa nie, Gdy natomiast chory leży na brzuchu (rys. 71 6), a T lub OP, zginając in
to poizometrycznej relaksacji należy zaprzestać po stronie „normalni a 11 kolano, stwierdza, że biodra unoszą się, a jednocześnie wyczuwa opór P r/.y
kontynuować po stronie pozostającej w przykurczu. Po osiągnięciu noi dalszym zginaniu kolana, należy uznać, że prostowniki kolan są ukrócone lub
trzeba zaprzestać dalszego rozciągania, by nie doprowadzić do nadruchoi znajdują się w przykurczu.
ści, czyli nadmiernego rozciągnięcia zginaczy biodra (3.1.3). Przez cały ci
ćwiczenia nie należy przerywać oddychania. a
W fazie, kiedy minął już okres zwalczania dolegliwości bólowych, roś
ganię mięśni zginaczy biodra można także wykonywać samodzielnie. Jeden
sposobów przedstawia rys. 70. Przesuwając powoli biodra w przód i nieco

Rys. 71. Badanie długości mięśni prostowników kolana: a - norma: pięta dotyka do
pośladka przy lekkim biernym naciskaniu podudzia w dół; b - przykurcz - pod zginania
Rys. 70. Samodzielne rozciąganie zginaczy biodra kolana biodra unoszą się, powstaje uczucie silnego rozciągania mięśni przedniej części
uda* T (OP) wyczuwa opór przed dalszym zginaniem kolana
15
Ćwiczenie 17. PW: Chory loży nn brzuchu. T (Ol1) /.Kina lekko jego] kolana i napięcia mięśni. Cały cykl napinania i rozluźniania trzeba powtórzyć
iip. prawo kolano, a swoją dłoń umieszcza w dolo podkolnnowym. Opieraj 2-3 razy. Podczan ćwicumiit nie przerywać oddychania.
swój lewy bark w okolicy stawu skokowego prawej stopy chorego i barkiem! Na rys. 73 przedMtawiono «|M>HO!) samodzielnego rozciągania mięsni uda
doprowadza jego podudzie do zgięcia - aż do pierwszego lekko wyczuwanego 5 leżących na jego przedniej powior/chni. Podobny efekt uzyskujemy w siadzie
oporu lub do momentu, kiedy chory zgłosi ból. Ból ów może wystąpić W Japońskim" (rys. 59).
udzie, w kolanie, a także w rejonie przejścia lędźwiowo-krzyżowego. Wtedy'
należy zaprzestać zginania kolana i ustabilizować pozycję (rys. 72).
a

Rys. 73. Jeden ze sposobów samodzielnego rozciągania mięśni prostujących


kolano i jednocześnie zginających biodro

Rys.72. Poizometryczna relaksacja mięśni prostowników kolana (prawego)

Wykonanie: T (OP) swoją prawą dłoń opiera o kozetkę w celu ustabili^


zowania się i daje choremu sygnał do napięcia mięśni, które uzyskuje
prostując kolano, odpychając stopą osobę pomagającą. T (OP) stawia term
wysiłkowi opór umożliwiając wytworzenie napięcia. Napięcie mięśni nalei
utrzymać przez co najmniej 10 sekund. Teraz P zaprzestaje prostowf kolana i
całkowicie rozluźnia wszystkie mięśnie. T (OP) zgina nieco d jego kolano, po
czym stabilizuje podudzie w tym nowym położeniu i pozwala się z niego
odepchnąć podczas następnych dążeń do wyprostowf

158 Rys. 74. Poizometryczna relaksacja mięśni przykręgosłupowych dolnego odcinka


piersiowego i górnego lędźwiowego kręgosłupa

159
5.4.1.3. Poizomctryczna relaksacja mięśni prostowników
odcinka lędźwiowego kręgosłupa
Poizometryczna relaksacja mięśni prostowników odcinka lędźwiowego kręj
słupa bardzo przypomina relaksację więzadła biodrowo-lędźwiowego (rys. ćw.
3). Różnica polega jedynie na większym ugięciu kolana w nodze ćwicząc Zależy
to od ustabilizowania stopy na odpowiedniej wysokości. Jeśli odczu> my ból
mięśni w dolnym odcinku lędźwiowym, piętę nogi ćwiczącej opieramy j podłoże
na wysokości kostki nogi wyprostowanej (niewielkie ugięcie koh dokładnie jak
w ćw. 3, rys. 45. Gdy cierpimy na ból mięśni przykręgosłuj wych na Rys. 75. Ćwiczenie siły mięśni pośladkowych
wysokości środkowego odcinka lędźwiowego kręgosłupa, piętę n( ćwiczącej
opieramy w okolicy połowy podudzia wyprostowanej kończyny Inej. Wykonanie: Nogi w dół - wydech i w górę - wdech. Powtarzać do
Poizometryczna relaksację mięśni przykręgosłupowych dolnego ode r.męczenia. To samo można wykonywać z ruchem nożycowym nóg.
piersiowego i górnego lędźwiowego kręgosłupa przeprowadzamy przy ugi<
kolana i biodra kończyny ćwiczącej, w którym pięta opiera się o podłoże Ćwiczenie 19. PW: Chory leży na boku, noga niższa ugięta, noga
wysokości kolana nogi wyprostowanej (rys. 74). wyższa wyprostowana (rys. 76).

5.4.2. Trening wzmacniający mięśnie


osłabione w hiperlordozie lędźwiowej
Trening wzmacniający mięśnie (siłowy) nie łagodzi bólu.
W związku z tym jego rozpoczęcie zaleca się pod warunkiem, iż od<
wane wcześniej dolegliwości wyraźnie złagodnieją lub znikną. W oki walki
z bólem zaleca się stosowanie mobilizacji czynnych kręgosłupa 6.1.3), a
następnie poizometrycznej relaksacji mięśni. Mimo to trening si wy mięśni
nie należy do „mniej ważnych" etapów terapii. Jest nieodzowny] procesie
odzyskiwania równowagi statycznej ogólnej oraz miejscowej (l.l.J
Jak zaznaczyliśmy, mięśnie brzucha i mięśnie pośladkowe znajdują w
opozycji do zginaczy bioder i prostowników odcinka lędźwiowego kręg pa.
Rozluźnienie i osłabienie tych pierwszych z jednoczesnym przykuł lub Rys. 76. Ćwiczenie siły mięśnia napinacza powięzi szerokiej (z oporem OP)
skróceniem tych drugich zaburza równowagę statyczną rejonu L/S rżąc
zespół dolegliwości charakterystycznych dla hiperlordozy lędźwiowej. Wykonanie: Unoszenie i opuszczanie nogi wyższej. Powtarzać do
Poznaliśmy już techniki hamowania nadmiernej aktywności drugiej umęczenia i zmienić stronę ćwiczącą ciała. Ćwiczenie to można wykonywać z
grupy. Obecnie króciutko omówimy podstawowe sposoby treningu łowego oporem OP.
mięśni pierwszej grupy. W tym treningu należy przestrzegać zae
bezbolesności jak w innych technikach autoterapii. Ćwiczenie 20. PW: Chory leży na plecach, nogi ugięte w kolanach,
Każde ćwiczenie, które wywołuje ból, nie jest w tym momei •topy lekko rozstawione, ręce wzdłuż tułowia dłońmi do podłoża (rys. 77).
wskazane. Wykonanie: Unoszenie w górę bioder - wdech, opuszczanie w dół
- wydech. Powtarzać do zmęczenia.
Ćwiczenie 18. PW: Chory leży na brzuchu, biodra na krawędzi kc ki
(stołu), ręce wyciągnięte w przód chwytają za krawędzie kozetki, lekko Ćwiczenie 21. PW: Chory leży na plecach, jedna noga ugięta w kolanie,
rozstawione, biodra wyprostowane (rys. 75). druga wyciągnięta w linii ciała (rys. 78).
160 161
Rys. 77. Ćwiczenie siły mięśni pośladkowych

Wykonanie: Unoszenie bioder wraz z kończyną dolną wyprostowaną


górę - wdech, opuszczanie bioder w dół - wydech. Powtarzać do zmęczenia i
zmienić nogę.

Rys. 79. Ćwiczenie siły mięśni pośladkowych oraz prostowników kolan

i ćwiczący może łatwo przejść od leżenia do siadu, wówczas można


wielokrotnie powtarzać ćwiczenie aż do zmęczenia: z leżenia przechodzić «lo
siadu - wydech, powrócić do leżenia - wdech.
Ćwiczenie powyższe może być jednocześnie stosowane jako leni
sprawdzający siłę mięśni brzucha. Człowiek w każdym wieku powinien w
Rys. 78. Ćwiczenie siły mięśni pośladkowych takiej pozycji usiąść bez podpierania się rękami, bez zamachu i bez pomocy
< )!'. Jeśli nie może usiąść, znaczy to, iż ma osłabione lub zwiotczałe mięśniu
l>r/ ucha, co jest typowe dla hiperlordozy lędźwiowej. Stosowanie treningu H
Ćwiczenie 22. P W: Pozycja stojąca, stopy równoległe, rozstawioi na
iłowego przeznaczonego do zwalczania dyslordozy lędźwiowej nie jest
szerokość bioder, kolana nie przeprostowane. Pięt przez całe ćwiczei nie
wskazane (5.4.3)! Trening siły mięśni brzucha można kontynuować wyłącznie
należy odrywać od podłoża. Początkowo, dla zachowania równowaj
w sposób zaproponowany w ćw. 23, 24 lub podobnie, lecz z kolanami i
można lekko przytrzymywać się np. stołu czy krzesła.
biodrami ugiętymi.
Wykonanie: Przysiad, ręce w przód - wydech, powstać, ręce opuś< -
wdech. Zawsze po powstaniu należy przyjąć dokładnie postawę wyj ścień (rys.
79).

Ćwiczenie 23. PW: Chory leży na plecach, nogi podkurczone, stój


oparte o podłoże, ręce wzdłuż tułowia.
Wykonanie: Zbliżyć brodę do krtani, unieść głowę i zbliżyć ją kolan
w dążeniu do siadu, utrzymywać tę pozycję możliwie długo, przerywania
oddychania, z rękami wyciągniętymi w przód. Położyć się rozluźnić na
czas potrzebny do wykonania pełnego wdechu i wydech! Powtarzać
ćwiczenie do zmęczenia. W dążeniu do siadu nie należy wykc nywać ruchu
Rys. 80. Ukierunkowane ćwiczenie siły mięśni brzucha
zamachowego ani pomagać sobie rękami przy wstawanii
163
162
Ćwiczenie 24. PW: Chory leży na plecach, kolana ugięte, stopy ust (3.1.2.1). O dyslordozie Ifdświowąj mówinyitezas (rys. 18), gdy teeaf
wionę grzbietowe, pięty silnie uciskają podłoże pionowo w dół. Mennella (5.4.1.2) nie ujawnia przykurczfo^czy biodra, wręcz przze-
Wykonanie: Dążenie do siadu jak w ćwiczeniu poprzednim i ciwnie: jego nadmierne prostowanie (rys przy jednoczesnym przzy
zmniejszania naciskania piętami na podłoże. W czasie utrzymywania napi cia kurczu prostowników biodra ujawnionympifipróbę Laseque'a (5.1.,.2
nie przerywać płytkiego oddychania. Napięcie utrzymywać możliwie dl rys. 39 b).

Rys. 81. Ćwiczenie izometryczne siły mięśni brzucha, pośladkowych


i zginaczy kolan

go, przy jak najwyższej pozycji głowy i tułowia, następnie położyć si


rozluźnić na czas głębokiego wdechu i wydechu. Ćwiczenie powtarzać aż
zmęczenia.
Odmiany opisanego wyżej ćwiczenia można dokonać przez zi pracy
nóg: pięty zahaczamy o brzeg kozetki, a napięcie mięśni wytwarzf usiłując
zbliżyć je do pośladków. W czasie napięcia dążyć do siadu (rys. 82), (

Rys. 82. Ćwiczenie izometryczne siły mięśni brzucha i jego synergistów

5.4.3. Trening wzmacniający mięśnie osłabione


dyslordozą lędźwiową
Dyslordoza - spłaszczenie odcinka lędźwiowego kręgosłupa (3.1.2.3) Rys. 83, Przykłady ćwiczenia siły mięśni zgimcijWer (mięśnie brzucha
stępuje rzadziej niż hiperlordoza - pogłębienie lordozy lędźwie odgrywają rolę stabilizującą miednicę): a -toP z ustabilizowanymi
kończynami dolnymi; 6 - jiożyce" pioncie;! nożyce" poziome
164
Chorym zaleca się wzmacnianie mioAni zginających Htawy biodrowe ćw. 5.4.4. Poizometryoma relakancju mięśni nadmiernie
25, rys. 83. W praktyce ćwiczenia owo Htonownni* są bardzo rzadl
ponieważ w przypadku bólu rejonu lędźwiowo-krzyzowogo spowodowanej
przykurczonych w hipc<rlordozie szyjnej
podrażnieniem więzadeł międzykolcowych (3.1.2, rys. 14 i 15) przyczynił się /naczenie przykurc/ow mięśniowych w patologii bólu oraz innych dolegli-
wybitnie do zwiększenia nierównowagi statycznej, a w konsekwencji wości głowy i rejonu s/yjno-barkowego zostało już omówione w ro/d'/..
pogorszenia stanu chorego. .'{.1.2.2. Poizometryczną relaksację mięśni karku stosuje się w przypadku
niebolesnego ograniczenia ruchomości w skłonach głowy na boki. Normę i
Ćwiczenie 25. PW: Chory leży na plecach, kończyny dolne wyprost przykurcz ilustruje rys. 85. Autobadania powinno się dokonywać skulząc na
wane, ustabilizowane w rejonie stawów skokowych (np. przez OP). taborecie, z wyprostowanymi plecami, brodą przyciągniętą do krtani, przed
Wykonanie: Przejście z leżenia do siadu - wydech, przejście do leżei - lustrem. Chwytem rąk za taboret stabilizujemy barki w dolnym położeniu.
wdech. Wykonywać rytmicznie aż do uczucia zmęczenia.

Ćwiczenie 26. PW: Chory leży na brzuchu, biodra na krawędzi stoi lub
kozetki, tułów zwieszony, ręce na plecach (silniejsi - ręce na karku) nogi a
ustabilizowane pasami lub przez OP (rys. 84).

Rys. 85. Badanie zakresu skłonów głowy na boki:


a - norma - przy ustabilizowanych barkach w dolnym położeniu głowa powinna
odchylić się od pionu 45-55 stopni w skłonie w bok;
b - przykurcz - mniej niż 45 stopni

5.4.4.1. Poizometryczną relaksacja mięśni karku


Ćwiczenie 27. PW: Chory leżąc na plecach, jedną rękę (na rys. 86 prawa)
wsuwa pod biodro, stabilizując bark w dolnym położeniu. T (OP) /.najduje
się po przeciwnej stronie i wykonuje skłon głową P w bok, w kierunku
Rys. 84. Wzmacnianie mięśni grzbietu odcinka lędźwiowego kręgosłupa przeciwnym stabilizowanej ręce P, aż do momentu, kiedy zgłoii on, iż czuje
lekkie rozciąganie. Teraz T (OP) stabilizuje osiągnięte położenie głowy P
Wykonanie: Podnieść tułów w górę i.dążyć do wyprostowania go jedną ręką, a drugą dodatkowo unieruchamia stabilizowany bark (rys. 86 a).
wdech, powrót do pozycji wyjściowej - wydech.
167
166
Chorym zaleca się wzmacnianie mięśni zginających stawy bi< cw. R. 1.1. Poizometryczna ralnknucju mięśni nadmiernie
25, rys. 83. W praktyce ćwiczenia owe stosowane są bardzo ponieważ w przykurczonych w hłperlordozie szyjnej
przypadku bólu rejonu lędźwiowo-krzyżowego spowod< podrażnieniem
więzadeł międzykolcowych (3.1.2, rys. 14 i 15) przy< się wybitnie do /.uur/onie przykurczów mięśniowych w patologii bólu oraz innych dolegli-
zwiększenia nierównowagi statycznej, a w konsekwi pogorszenia stanu wości głowy i rejonu szyjno-barkowego zostało już omówione w ro/.d/.. :l l
chorego. 2.2. Poizometryczna relaksację mięśni karku stosuje się w przypadku iiH-
x
bolesnego ograniczenia ruchomości w skłonach głowy na boki. Normę i |it
Ćwiczenie 25. PW: Chory leży na plecach, kończyny dolne wane, /.ykurcz ilustruje rys. 85. Autobadania powinno się dokonywać siedząc na
ustabilizowane w rejonie stawów skokowych (np. przez OP). taborecie, z wyprostowanymi plecami, brodą przyciągniętą do krtani, |ir/.i'd
Wykonanie: Przejście z leżenia do siadu - wydech, przejście do U lustrem. Chwytem rąk za taboret stabilizujemy barki w dolnym jiojn/.eniu.
— wdech. Wykonywać rytmicznie aż do uczucia zmęczenia.
x

Ćwiczenie 26. PW: Chory leży na brzuchu, biodra na krawędzi


lub kozetki, tułów zwieszony, ręce na plecach (silniejsi - ręce na kl nogi a
ustabilizowane pasami lub przez OP (rys. 84).

Rys. 85. Badanie zakresu skłonów głowy na boki:


o - norma — przy ustabilizowanych barkach w dolnym położeniu głowa powinno
odchylić się od pionu 45—55 stopni w skłonie w bok;
b — przykurcz — mniej niż 45 stopni

5.4.4.1. Poizometryczna relaksacja mięśni karku


Ćwiczenie 27. PW: Chory leżąc na plecach, jedną rękę (na rys. 86 prawa)
wsuwa pod biodro, stabilizując bark w dolnym położeniu. T (OP) /najduje
się po przeciwnej stronie i wykonuje skłon głową P w bok, W kierunku
Rys. 84. Wzmacnianie mięśni grzbietu odcinka lędźwiowego kręgosłupa przeciwnym stabilizowanej ręce P, aż do momentu, kiedy zgłofl on, iż czuje
lekkie rozciąganie. Teraz T (OP) stabilizuje osiągnięte położenie głowy P
Wykonanie: Podnieść tułów w górę i dążyć do wyprostowania go jedną ręką, a drugą dodatkowo unieruchamia stabilizowany bark (rys. 86 a).
wdech, powrót do pozycji wyjściowej - wydech.
167
166
a Htabilizuje bark tej ręki w dolnym położeniu. Jest to ręka stabilizująca.
Drugą ręką, lewą, ujmuje głowę jnk nit ryH. 86 b i wykonuje nią skłon w bok w
tę samą stronę. Jest to rękn oporująca. Spełnia ona taką rolę jak T (OP) w
poprzednim ćwiczeniu. Skłon głowy w bok wykonuje P do pozycji, w której
jx)czuje lekkie rozciąganie po przeciwnej stronie szyi.
Wykonanie: P naciska lekko głową (w naszym przykładzie w prawo) na
stawiającą opór własną rękę przynajmniej przez 10 sekund. Następnie
przestaje naciskać, rozluźniając mięśnie szyi i karku. Ręką oporującą prze-
Hiiwa nieznacznie głowę zwiększając nieco skłon głowy w jej stronę i całość
powtarza 2-4 razy.
W obu (27 i 28) ćwiczeniach nie należy przerywać oddychania. Przez
cały czas ćwiczenia głowa nie powinna ulegać nawet niewielkim skrętom
(rotacjom), lecz wykonywać czyste skłony na boki.

Ćwiczenie 29. PW: Chory leży na plecach, jedną rękę, np. prawą,
wsuwa pod biodro, stabilizując bark w dolnym położeniu. T (OP) znajduje
Hię z drugiej strony (rys. 87 a). Jedną ręką zgina głowę P w przód i w bok w
kierunku do siebie, tak daleko, aż P odczuje lekkie rozciąganie w szyi oraz
karku po stronie przeciwnej. Drugą ręką dodatkowo stabilizują rejon leżące-KO
po przeciwnej strome stawu barkowego.
Wykonanie: P naciska głową na stawiającą opór rękę T (OP) przynaj-
mniej przez 10 sekund. Następnie przestaje naciskać i rozluźnia wszystkie
mięśnie ciała. T (OP) doprowadza głowę P do dalszego zgięcia w bok, w
kierunku do siebie, zwiększając nieco rozciągnięcie mięśni karku i szyi po
przeciwnej stronie. Następnie ponownie unieruchamia głowę P w nowym
jK)iożeniu - i cały cykl powtarza 2-4 razy. P przez cały czas ćwiczenia nie
przerywa oddychania.
Poizometryczna relaksację części zstępującej mięśnia czworobocznego
Rys. 86. Poizometryczna relaksacja mięśnia dźwigacza łopatki: a - można także wykonać samodzielnie (rys. 87 6).
przy pomocy T lub OP; b - samodzielnie
Ćwiczenie 30. PW: Chory siedzi na taborecie, plecy ma wyprostowane,
Wykonanie: Chory naciska lekko głową na rękę T (OP), którą stal on utopy rozstawione, całą powierzchnią przylegające do podłoża. Jedną ręką, np.
opór, przez co najmniej 10 sekund. Po upływie tego czasu przest uciskać prawą, chwyta taboret i stabilizuje bark w dolnym położeniu (ręka stabilizująca).
i rozluźnia wszystkie mięśnie ciała. T (OP) przesuwa głowę P w kierunku Głowa w całkowitym skłonie w przód, zwieszona w dół. Drugą ręką P
przeciwnym stabilizowanemu barkowi uzyskując dalsze ciągnięcie mięśni obejmuje głowę jak na rys. 87 b (ręka oporująca) i kieruje ją do zgięcia w bok w te
P. Zatrzymuje jego głowę w nowym położeniu. Wtedy naciska nią na samą stronę. Osiąga niewielkie uczucie rozciągania po przeciwnej stronie
stawiającą opór rękę itd. - 2-4 razy. •zyi i karku. W tym momencie ręka oporująca przestaje zwiększać skłon w
Poizomejtryczną relaksację tych mięśni można wykonywać także bok.
modzielnie jak na rys. 86 b. Wykonanie: Chory usiłuje wykonać lekki skłon głową w drugą stronę,
przeciwną oporowi ręki oporującej. Trwa to jak zawsze przynajmniej 10
Ćwiczenie 28. PW: P siada na taborecie, plecy mając proste, •ekund. Głowa przestaje naciskać, P rozluźnia mięśnie karku, a ręką oporującą
rozstawione, całą powierzchnią na podłożu, głowę trzyma prosto, brodę ko nieznacznie pogłębia skłon do boku, aż do uczucia zwiększonego rozciągania.
przyciąga do krtani. Jedną ręką, np. prawą (rys. 86 6), chwyta taboi Całość powtórzyć 2-4 razy.
168
|n»/.oHtaje pr/cz cały C/HH ćwicztmin prtwtit i w bo/ruchu, lec/, zbliża brodę do
krtani.
Wykonanie: Po przyjęciu opinanej wyżej pozycji wyjściowej P otrzymu-jr
polecenie skierowania oczu na Hufit, a spojrzenia jeszcze dalej - w górę za
mrbie. Wówczas powstaje lekkie napięcie mięśni prostowników głowy z ten-

Rys. 88. Poizometryczna relaksacja prostowników głowy: a -


za pomocą T lub OP; b - samodzielnie

łlencją do kiwnięcia nią w tył. Tendencji owej przeciwstawia się T (OP) nie
dopuszczając rękami (rys. 88 a) do ruchu głowy. Patrzenie w górę i dalej za
niebie trwa przynajmniej 10 sekund. Teraz P zaprzestaje patrzenia, rozluźnia
Rys. 87. Poizometryczna relaksacja części zstępującej mięśnia mięśnie gałek ocznych, głowy, karku i obręczy barkowej. T (OP) zwię-kn/.a
czworobocznego: a - z pomocą T lub OP; b - samodzielnie zakres kiwnięcia (skłonu) głową w przód. W tym celu odsuwa się nieco w tył,
by tułów P ustawić bardziej skośnie do tyłu. Całość powtarza się 3-4 r a/y.
5.4.4.2. Poizometryczna relaksacja mięśni prostowników głowy] i Dobrze wykonywane ćwiczenie wywołuje uczucie rozciągania w rejonie |
M)iniędzy potylicą a karkiem. Poizometryczna relaksację mięśni prostow-
karku ników głowy można także wykonać samodzielnie (rys. 88 b).
Ćwiczenie 31. PW: Chory siedzi na taborecie, plecami oparty o bi<
(OP), stopy rozstawione, całą powierzchnią przylegające do podłoża, ręot Ćwiczenie 32. PW: Chory przyjmuje pozycję jak w poprzednim ćwi-
czywają na udach. T (OP) stoi z tyłu z lekko skręconymi biodrami, aby cxuniu, plecy ma proste, bez podparcia. Kciuki opiera na kościach jarzmo-
dnio-boczną powierzchnią prawego uda lub biodra podeprzeć plecy P w wych od góry (pod oczami), a pozostałe palce na potylicy po obu stronach
międzyłopatkowej. Swoje palce środkowe opiera ponad kośćmi jarzmc a głowy. Szyja przez cały czas ćwiczenia prosta i nieruchoma. Tak ułożonymi
kciuki o jego potylicę. Tak ułożonymi rękami wykonuje kiwnięcie głowy P rykami wykonuje kiwnięcie głową w przód, by zbliżyć brodę do krtani.
w przód do pierwszego oporu. W kiwnięciu tym P nie zgina szyi,
171
170
|n»/.ostaje pr/oz cały eta* £wUm«mtit proHta i w bo/ruchu, locy, '/blizn brodę do
krtani.
Wykonanie: Iło pr/.yjęciu opisanej wyżej pozycji wyjściowej P otrzymuje
polecenie skierowania oczu na sufit, a spojrzenia jeszcze dalej - w górę za
•trbie. Wówczas powstaje lekkie napięcie mięśni prostowników głowy z ton-

Rys. 88. Poizometryczna relaksacja prostowników głowy: a -


za pomocą T lub OP; b - samodzielnie

dcncją do kiwnięcia nią w tył. Tendencji owej przeciwstawia się T (OP) nie
dopuszczając rękami (rys. 88 a) do ruchu głowy. Patrzenie w górę i dalej za
siebie trwa przynajmniej 10 sekund. Teraz P zaprzestaje patrzenia, rozluźnia
mięśnie gałek ocznych, głowy, karku i obręczy barkowej. T (OP) zwiększa
Rys. 87. Poizometryczna relaksacja części zstępującej mięśnia zakres kiwnięcia (skłonu) głową w przód. W tym celu odsuwa się nieco w tył,
czworobocznego: a - z pomocą T lub OP; b - samodzielnie by tułów P ustawić bardziej skośnie do tyłu. Całość powtarza się 3-4
razy.
5.4.4.2. Poizometryczna relaksacja mięśni prostowników głowy i Dobrze wykonywane ćwiczenie wywołuje uczucie rozciągania w rejonie
karku pomiędzy potylicą a karkiem. Poizometryczna relaksację mięśni prostow-
ników głowy można także wykonać samodzielnie (rys. 88 6).
Ćwiczenie 31. PW: Chory siedzi na taborecie, plecami oparty o biodra (OP),
stopy rozstawione, całą powierzchnią przylegające do podłoża, ręce S] czywają Ćwiczenie 32. PW: Chory przyjmuje pozycję jak w poprzednim ćwi-
na udach. T (OP) stoi z tyłu z lekko skręconymi biodrami, aby pi dnio-boczną czeniu, plecy ma proste, bez podparcia. Kciuki opiera na kościach jarzmo-
powierzchnią prawego uda lub biodra podeprzeć plecy P w okol wych od góry (pod oczami), a pozostałe palce na potylicy po obu stronach
międzyłopatkowej. Swoje palce środkowe opiera ponad kośćmi jarzmowymi! a głowy. Szyja przez cały czas ćwiczenia prosta i nieruchoma. Tak ułożonymi
kciuki o jego potylicę. Tak ułożonymi rękami wykonuje kiwnięcie (skłc rękami wykonuje kiwnięcie głową w przód, by zbliżyć brodę do krtani.
głowy P w przód do pierwszego oporu. W kiwnięciu tym P nie zgina szyi, kt
171
170
Wykonanie: Jak w ćwiczeniu poprzednim. Ręce własne P spełnią)! 5.4.4.3. Poizometryczną relakmicjn mięśni piersiowych większych
tutaj rolę rąk T (OP) (rys. 88 6).
Poizometryczną relaksację mięśni prostowników głowy wykonuje sifji Podczas badania mięśnia piersiowego większego należy ocenić zarówno
tak długo, jak długo trwają dolegliwości związane z ich podrażnieniei jego długość, jak i bolesność przyczepów przy ucisku. Długość oceniamy w
(3.1.2.2). pozycji pokazanej na rys. 90 i w pozycji wyjściowej ćw. 34. Jeżeli w pozycji
owej badany rozluźni mięśnie prawej kończyny górnej i łokieć opadnie
Ćwiczenie 33. PW: Chory leży na plecach z głową wysuniętą brzeg nieznacznie poniżej barku lub znajdzie się na jego poziomie, wówczas
kozetki, ręce wyciągnięte wzdłuż tułowia. T (OP) staje za jego g krzyżuje zakres ruchu stawu barkowego w kierunku rozciągania tego mięśnia
swoje ręce, lewą dłoń opierając na prawym barku, a prawą lewym barku uznajemy za normalny (rys.90 a).
chorego. Głowę ćwiczącego układa potylicą na własnych sl żowanych
przedramionach.

Rys. 89. Pozycja do poizometrycznej relaksacji mięśni prostowników


karku i głowy

Wykonanie: Tak ułożoną głowę chorego T (OP) doprowadza własnj


rękami do zgięcia w przód - do pierwszego, wyczuwalnego niewielkiego ru.
Wtedy zatrzymuje ruch, a chory naciska głową na jego przedramic robiąc
wdech. Wytworzone w taki sposób napięcie utrzymuje co najmniej' sekund, Rys. 90. Badanie długości mięśnia piersiowego większego: a
oddychając płytko na szczycie wdechu, po czym zwalnia je wydech. OP - norma; b - przykurcz
zgina głowę chorego dalej do następnego niewielkiego oj Czynność tę
powtarza się 2-4 razy. Jeżeli w tej samej pozycji, po całkowitym rozluźnieniu mięśni badanej
Podczas wykonywania omawianego tu ćwiczenia mogą wystąpić kończyny górnej, łokieć chorego zatrzyma się powyżej stawu barkowego,
międzyłopatkowe. Jeżeli w momencie wytworzenia niewielkiego napił nie wówczas uznajemy, że mięsień piersiowy większy badanej strony pozostaje w
będą one miały tendencji zanikających, o czym pisaliśmy wyżej, wć stanie przykurczu. Czasami wynik takiego badania zniekształca bolesne lub
ćwiczenia tego nie należy wykonywać. Bezwzględnie należy je także rwać, niebolesne ograniczenie ruchomości stawu barkowego. Wtedy należy
gdy wystąpią mdłości, zawroty głowy czy np. oczopląs i inne, objaw przeprowadzić wcześniej terapię samego stawu.
wymaga zarówno badania laryngologicznego, jak i specjalisty c Znaczenie podrażnienia mięśnia piersiowego większego i przyczepów w
manualnego oraz - potem - odpowiedniego leczenia. patologii bólów okolicy mostka i przedniej ściany klatki piersiowej zostało
już omówione (3.1.2.2). Poizometryczna relaksacja owego mięśnia należy Wykonanie: (-hory narinka im ręce T (OP), usiłując całą górną koń-
bardzo skutecznych technik łagodzących wymienione tam dolegliwości. r/.ynę unieść w kierunku Hufitu, a T (OP) stawia opór. Napięcie trwa co
najmniej 10 sekund, następnie P przestaje naciskać i rozluźnia mieśnio całego
Ćwiczenie 34. PW: Chory leży na plecach, staw barkowy, np. prawy| ciała. Jego kończyna górna opada nieco niżej. Całość należy po-
trzymając na krawędzi kozetki, cała kończyna górna, odwiedziona jak rys. 91 wl.órzyć 2-4 razy.
a, swobodnie opada ku dołowi, bez napięcia mięśni. T (OP) sl twarzą do P i s

jedną rękę (na rys. 91 - lewą) przykłada od góry do nadj stka P, a drugą Ćwiczenie 35. PW: Chory stoi np. w drzwiach. Unosi kończynę górną i
(prawą) do jego łokcia, nie naciskając w dół. na rys. 91 b - prawą) i opiera dłoń o futrynę. Łokieć przesuwa się obok nioj
swobodnie. Kończyna dolna po stronie ręki ćwiczącej w wykroku. Po zaha-
r/oniu dłoni P przesuwa tułów w przód, aż poczuje lekkie rozciąganie mięśni
kończyny górnej. Wtedy zatrzymuje się i stabilizuje.
Wykonanie: Chory naciska lekko dłonią na futrynę, nie dopuszczając do
przemieszczenia tułowia, przez przynajmniej 10 sekund. Przestaje naciskać i
przesuwa tułów w przód powodując dalsze zwiększenie napięcia mięśni. Całość
trzeba powtórzyć 2-4 razy.
Poizometryczna relaksację mięśni wykonujemy zawsze bez bólu. Tole-
rowane jest jedynie uczucie rozciągania, i tylko w ograniczonym zakresio. l )
otyczy to przede wszystkim szyi i karku.
Pamiętajmy, iż skuteczniejsza jest praca z terapeutą lub osobą poma-
gającą. Ma to szczególną wagę w początkach autoterapii, przy trudnym s l
anie oraz niewielkich umiejętnościach i wiedzy chorego.
Do błędów popełnianych najczęściej w poizometrycznej relaksacji
mięśni należą:
- sportowe traktowanie terapii, tzn. chęć szybkiego osiągnięcia wyników w
zwiększeniu zakresu ruchu, używanie siły zarówno przez osobę pomagającą, jak
i samego chorego, nadmierna intensywność pracy terapeutycznej;
- zbyt duży opór osoby pomagającej stawiany napięciu mięśni chorego, co
wywołuje odruchowe reakcje obronne pacjenta i uniemożliwia całkowite
ro/luźnienie mięśni. Ale jeśli opór jest za mały, to przy napięciu mięśni
chorego niweluje się uzyskane wcześniej rozciągnięcie danej grupy mięśniowej.
W obu przypadkach znacznie spada skuteczność takich zabiegów.
Zaprzestanie pracy terapeutycznej zaraz, gdy seria zabiegów
zmniejszy lub wyeliminuje dolegliwości, należy uznać za błąd,
ponieważ powinniśmy doprowadzić do możliwie pełnej równo-
wagi statycznej narządów ruchu. A potrzeba na to zazwyczaj
wielu miesięcy systematycznej pracy!

5.4.5. Trening wzmacniający mięśnie


Rys. 91. Poizometryczna relaksacja mięśnia piersiowego większego: a - z osłabione w hiperlordozie szyjnej
pomocą T lub OP; b - samodzielnie; c - topografia i przyczepy mięśnia
piersiowego wifkiMfO Do mięśni osłabionych przez hiperlordozę szyjną najczęściej należą: mięśnie
między łopatkowe (równoltgłoboczny, dolne części mięśni czworobocznych),
zębate przednie, ale przede wszystkim zginacze głowy i szyi. Osłabieniu
ulegają również m. in. mięśnie najszersze grzbietu. Zwiększenie ich siły jeft
niezbędnym czynnikiem w walce z zaburzeniami równowagi statycznej rejonu
szyjno-barkowego, a także w przywracaniu prawidłowego stereotypu ru«
chowego.
Poniższy zestaw to jedna z wielu możliwości treningu zwiększającego,
aktywność i siłę wymienionych mięśni.

Ćwiczenie 36. PW: Chory leży na brzuchu na stole, ławce lub koz«
lekarskiej, z klatką piersiową poza krawędzią, rękami w dół, obciążony
ciężarkiem (woreczkami z piaskiem) od 0,5 do 2 kg.

Rys. 93. Ćwiczenie siły mięśni międzyłopatkowych i prostowników kręgosłupa


Rys. 92. Ćwiczenie siły mięśni międzyłopatkowych

Wykonanie: Chory wielokrotnie unosi ręce bokiem w górę, proij


padle do długiej osi ciała. Uniesienie rąk - wdech, opuszczenie rąk
wydech.

Ćwiczenie 37. PW: Jak poprzednio.


Wykonanie: Chory podnosi ręce na przemian przodem w górę,
legie do długiej osi ciała.

Ćwiczenie 38. PW: Chory leży na brzuchu z rękami w bok, ot nymi,


prostopadle do długiej osi ciała.
Wykonanie: Chory wielokrotnie unosi górną część tułowia, jedne
nie wyrzucając jak najwyżej ręce. Łagodny powrót do leżenia w posl
wyjściowej, bez uderzania o podłogę (rys. 93). Rys. 94. Ćwiczenie siły mięśnia zębatego przedniego
(jego osłabienie powoduje odstawanie łopatek)
Ćwiczenie 39. PW: Chory leży na plecach z lewą ręką wzdłuż wia,
a prawą uniesioną pionowo w górę. OP stabilizuje ją w łokciu Wykonanie: Chory pcha prawą kończynę górną pionowo w górę , a OP
dopuszczając do zgięcia i obciąża jednocześnie od góry. Prawa łopat* •tawia opór, aż do oderwania prawego barku i prawej łopatki P od podłoża
prawy bark przylegają do podłoża (rys. 94). - wydech, opuszczenie - wdech. Powtarzać wielokrotnie, zmieniać rękę. Łokieć
cały czas prosty!
176
Ćwiczenie 40. PW: Chory leży na plecach. OP staje za głową P. Podają 5.4.6. Zwiększanie ruchomości odcinka piersiowego
sobie dłonie. Jedna ręka P zgięta w łokciu i przyciągnięta do długiej osi ciała
kręgosłupa przy „okrągłych" plecach
(rys. 95).
•Jedną z cech charakterystycznych hiperlordozy szyjnej są okrągłe plecy - po-
głębiona kifoza piersiowego odcinka kręgosłupa. Po wyraźnym zmniejszeniu
się lub zniknięciu dolegliwości wynikających z zaburzeń równowagi statycznej
mięśni występujących wraz z hiperlordozą (na skutek leczenia ręcznego lub
poizometrycznej relaksacji mięśni) należy rozpocząć, równolegle z wyżej opisanym
treningiem siłowym osłabionych mięśni, ćwiczenia zwiększające ruchomość
kręgosłupa piersiowego w kierunku prostowania. Oto kilka przykładów l a kich
Ćwiczeń.

Ćwiczenie 42. PW: Chory w przysiadzie, trzyma plecy blisko przy


drabince, a ręce wyprostowane w górę. Chwyta rękami za szczebel drabinki,

Rys. 95. Ćwiczenie siły mięśni najszerszych grzbietu

Wykonanie: Chory przyciąga wyprostowaną rękę do tułowia z j<


czesnym prostowaniem drugiej ręki, a OP stawia opór. I tak dalej, na pi
mian, wielokrotnie, aż do zmęczenia.

Ćwiczenie 41. PW: Chory leży na plecach, ręce wzdłuż tułowia.


Wykonanie: Chory przyciąga brodę do krtani i unosi głowę do
ksymalnego zgięcia w przód - wydech, kładzie głowę - wdech. Ćwicz*
należy powtarzać wielokrotnie z obciążeniem lub przeciwdziałaniem OP
(rys. 96).

Rys. 97

pr/yjmuje postawę zwieszoną tak, by uda tworzyły kąt prosty z tułowiem, a


•topy opierały się o podłoże. Pomiędzy szczeblami drabinki a łopatkami
umieszcza się twardą poduszkę (rys. 97).
Rys. 96. Ćwiczenie siły mięśni zginaczy głowy i szyi
Wykonanie: Chory odpycha się stopami próbując dotykać pośladkami
drabinki.
Ćwiczenie 43. PW: Chory leży na plecach, z rękami wyprostowanymi Wykonanie: Chory ufinn biodrn, próbując dotknąć pośladkami do podłoża
za głową. Chwyta rękami za szczebel drabinki. Nogi ma ugięte w kolanach - wdech, powrót do pottnwy wyjściowej - wydech.
pod kątem prostym, stopy lekko rozstawione, biodra proste, uniesione W
górę. Pod łopatkami twarda poduszka (rys. 98). Ćwiczenie 44. PW: Chory w siadzie skrzyżnym, z rękami na karku,
OP chwyta go za łokcie i jednocześnie podpiera mu plecy kolanem w
rejonie międzyłopatkowym. Pod kolano włożona może być poduszeczka
(rys. 99).
Wykonanie: Pociągając ku sobie łokcie chorego, OP prostuje jego
kręgosłup w odcinku piersiowym - wdech, zwalnia pociąganie - wydech.

Ćwiczenie 45. PW: Chory w siadzie klęcznym, z niewielkim skłonem w


przód, ręce proste, oparte o drabinki (ścianę, półkę), OP stoi z tyłu, opiera
dłonie w okolicy międzyłopatkowej ćwiczącego (rys. 100).

Rys. 98

Rys. 100

Rys. 99 Rys. 101

4O4
160
Wykonanie: OP naciska w przód i w dół wdech, y.walnia nacisk -
wydech.

Ćwiczenie 46. PW: Chory w opadzie w przód, ręce i kolana proste,


dłonie opiera o szczebel drabinki (półkę), OP stoi przodem do głowy chorego
między jego łokciami i opiera swoje ręce w okolicy międzyłopatkowej chorego RozdziałS
(rys. 101).
Wykonanie: OP naciska w dół - wdech, zwalnia nacisk - wydech. Po- Postępowanie w stanach ostrych
wtarzać wielokrotnie.

Stanem ostrym nazywamy gwałtowny atak bólu pochodzenia korzeniowego lub


przeciążeniowego, wywołujący tzw. ochronny skurcz mięśni i najczęściej
postawę przeciwbólową, z wyboczeniem biodra w lewą lub prawą stronę. Ból
taki może wystąpić nagle przy jakimś „fałszywym" ruchu albo narastać w ciągu
godzin lub dni. Może powstać także przy niekontrolowanym dźwignięciu ciężaru.
Ostry ból występuje najczęściej w odcinku: piersiowo-lędźwiowym oraz
lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa (3.2.2.1) i ma charakter ostrego lum-bago
(zapalenia wielonerwowego, „korzonków") lub rwy kulszowej. Atakuje także
dość często rejon szyjno-barkowy, międzyłopatkowy i grzbiet. Towarzyszyć
temu mogą także silne zawroty, mdłości oraz częste odruchy wymiotne i
wymioty.

6.1. Postępowanie w stanach ostrych lumbago i


dyskopatiach
Ostry atak bólu w rejonie lędźwiowym wywołuje najczęściej postawę tułowia
wymuszoną bólem. Mięśnie ulegają spazmatycznemu skurczowi i -choć
wymuszają postawę antybólową - równocześnie wzmagają ból. Narastanie
bólu wywołuje dalszy skurcz itd. W ten sposób powstaje patologiczny łuk
odruchowy (zamknięte koło bólowo-skurczowe), mechanizm
samopodtrzymujący ból. Chory często wpada w panikę, a napięcie psychiczne
staje się jednym z głównych czynników wymienionego mechanizmu, Hol
częściowo, a niekiedy całkowicie ogranicza ruchomość odcinka lędźwiowego
kręgosłupa (rys. 102).
Bywa, że zabieg ręczny ześrodkowany na odpowiednim segmencie i
dobrze przeprowadzony natychmiast uwalnia chorego od bólu. Takie przy-
padki przysporzyły wiele sławy medycynie ręcznej i terapeutom manualnym.
Należą one jednak do rzadkości.
O wiele korzystniej zmniejszać stan podrażnienia przez odpoczynek w 6.1.1. Badanie, autobadunic, diagnoza w dyskopatiach i
pozycjach niebolesnych, a następnie ruchami odprężającymi i mobilizacjami lumbago
czynnymi odcinka lędźwiowego kręgosłupa (4.2).
Zdiagnozowanie dyskopatii jeHt dość trudne i często niejednoznaczne. Jedynie
zdjęcia rentgenowskie z kontrastem (radikulografia) dostarczają nieco więcej
obiektywnych danych do diagnozy. Jednak owe dane też nie zawsze są pewne, co
przy inwazyjności i uciążliwości całego zabiegu zmniejsza jego przydatność.
Nierzadko samo wprowadzenie kontrastu znacznie pogarsza stan chorego.
Do celów terapeutycznych ważne jest rozróżnienie, czy ostry stan rejonu
lędźwiowo-krzyżowego wynika z uciśnięcia korzenia nerwowego, czy też jest
skutkiem przeciążenia mięśni i tkanki łącznej tego rejonu. W tym celu
najpierw należy przeprowadzić próbę Laseque'a (5.1.1). Jeżeli będzie ona
dodatnia, co może świadczyć o występowaniu np. dyskopatii (5.1.5),
wówczas musimy zbadać ruchomość kręgosłupa (4.1.2).
Przy dyskopatii ruch tułowia w kierunku zagrożonym wywołuje zawsze
promieniowanie bólu aż do stopy. W ostrym lumbago ruchy kręgosłupa także
sprawiają duży ból, ale promieniowanie nie dochodzi do stóp. Największy ból
odczuwa chory w samym kręgosłupie, w pośladkach oraz czasem w udach.
Rysunek 102 ilustruje schematycznie mechanizm powstawania bólu u
Ul dwóch różnych chorych. Topografia bólu jest taka sama, natomiast całkowi-cię
odmienny bywa wynik badania ruchomości kręgosłupa. Różne są takie
charakterystyczne cechy zniekształcenia bólowego sylwetki obu chorych.
« II Dodatni wynik próby Laseque'a oraz bolesne ograniczenie ruchomości
kręgosłupa lędźwiowego odnotowane u tego samego pacjenta świadczą o
występowaniu zespołu korzeniowego w rejonie lędźwiowo-krzyżowym. Naj-
skuteczniejsza autoterapia w tym stanie ostrym to:
- kilkudniowe pozostanie w odpowiednio przygotowanym łóżku w po-/y
ej ach niebolesnych;
- mobilizacje czynne kręgosłupa lędźwiowego w kierunkach nieboles-
nych;
- ewentualne wspomaganie farmakologiczne.
Każdy ostry stan stanowi sygnał, aby przeprowadzić specjalistyczna
badanie oraz leczenie manualne zaburzeń ruchomości kręgosłupa.
Mobilizacje czynne kręgosłupa lędźwiowego w stanach ostrych spowo-
dowanych przez lumbago lub dyskopatię przeprowadza się w sposób identy-
czny. W przypadkach uszkodzenia dyskowego zaleca się kontynuowanie
ćwiczeń ochraniających najniższe dyski międzykręgowe (10.3.2).

Rys. 102. Przykłady częściowego (a, 6) i prawie całkowitego (c) bólowego


ograniczenia ruchomości odcinka lędźwiowego kręgosłupa z postawami ciała 6.1.2. Łóżko i pozycje niebolesne - terapia ułożeniowa
wymuszonymi bólem (wg Maigne'a): a - ograniczona całkowicie rotacja i skłon
tułowia w prawo oraz skłon w tył; 6 - ograniczony całkowicie skłon tułowia Po wystąpieniu ostrego bólu najlepiej położyć się natychmiast do łóżka i
w przód i w lewo oraz rotacja w lewo; c - prawie całkowite bólowe przyjąć pozycję niebo leśną. Próby „przechodzenia" ataku przedłużają czas
ograniczenie ruchomości tułowia - bólu nie wywołuje tylko skłon w przód trwania choroby. Lotko powinno być proste, nie może się uginać ani być za

184
twarde. Czyli najlepiej - gruby materac z włosia n« donc«. Pewną ulgę może łóżku pozycję, w której odcinak lędźwiowy kręgoHłupa znajdować Hię bęclzto w
przynieść skośne ułożenie deski: głowa i barki nioco poniżej nóg (nie o tyle skłonie w przód i w lewo orn* w rotacji (skręcie) w lewo. Wielkość skłonów i
jednak, by chory się zsuwał). skrętów należy znnluić metody kolejnych prób.
Po odnalezieniu pozycji niebolesnej najlepiej odpocząć w niej 2-3 go-
dziny. Potem spróbować mobilizować czynnie kierunki niebolesne przoz 2-3
minuty.
Dobrze, gdy wyszukamy więcej niż jedną pozycję niebolesną, by móc
zmieniać je po naturalnym zmęczeniu bezruchem w jednej pozycji, szczególnie
w nocy. W przypadkach ostrych bólów lędźwiowo-krzyżowych z całkowitym
ograniczeniem ruchomości lędźwiowego odcinka kręgosłupa (rys. 102 r),
znalezienie pozycji bezbolesnej będzie bardzo trudne. Stan chorego pogarda z
pewnością dodatkowo zablokowanie stawów krzyżowo-biodrowych i pod-
rażnienie więzadeł oraz mięśni miednicy. Wymaga on więc specjalistycznego
badania manualnego i dodatkowych informacji o postępowaniu w domu.

6.1.3. Mobilizacje czynne kręgosłupa lędźwiowego w


Rys. 103. Przykłady niektórych pozycji ciała w łóżku mogących przynieść lumbago oraz dyskopatii
zmniejszenie lub zniesienie bólu w ostrych bólach lędźwiowo-krzyżowych
lub w rwie kulszowej (za A. Dziakiem: Bóle krzyża} Mobilizacje czynne kręgosłupa wykonuje się początkowo co kilka godzin
przez 2-3 minuty. W miarę poprawy można je wykonywać co 1,5-2 godziny
Nie ma wyraźnego przepisu na niebolesną pozycję. Trzeba ją ustalić. przez 5-10 minut. Czas między mobilizacjami powinien chory spędzać
Można tylko powiedzieć, że pozycja niebolesną na leżąco jest podobna do]
pozycji antybólowej na stojąco. Należy odtworzyć ją w łóżku za pom klinów i
poduszek tak, by mogła być utrzymywana biernie, wyłącznie prą odpowiednie
ułożenie i podparcie ciała przy rozluźnionych mięśniach! R; sunki 103 i 104
przedstawiają niektóre pozycje ciała w łóżku mogące prz; nieść pewną ulgę, a
nawet uwolnienie od bólu.
W odnalezieniu pozycji niebolesnej istotną rolę odgrywa wynik bad nią
ruchomości. Na przykład chory z rys. 102 a powinien utrzymywać

Rys. 105. Mobilizacja czynna skłonu tułowia w przód: a - przy bólach


promieniujących z dolnego odcinka lędźwiowego; b - przy bólach promieniujących
Rys. 104. Prawdopodobna pozycja niebolesna dla chorego z rys. 102 a z górnego odcinka lędźwiowego; c - przy bólach promieniujących
i dolnego odcinka piersiowego kręgosłupa
186
1fi7
w pozycjach niebolesnych - leżąc czy chodząc na czwornknch. Mobilizacje Wykonanie; Pbdniftść głowi; w górę, opuścić lędźwie w dół, brzuch
czynne prowadzi się zgodnie z opisanymi już zasadami (4.1). Przy stanie luźny, mięśnie lędźwi nnpięti' (f>-10 sekund) - wdech, powrót do postaw)
ostrym chorego przeprowadza się je w pozycji leżącej lub na czworakach. Tu wyjściowej - wydech.
prezentujemy pozycje na czworakach jako najbardziej praktyczne. Pewną
trudność może sprawiać uzmysłowienie sobie kierunków mobilizowania z Ćwiczenie 49. Mobilizacja czynna skłonów w bok tułowia (rys. 107)
powodu przeniesienia ich „do poziomu" po badaniu ruchomości „w pionie" PW: Chory na czworakach, tułów w pozycji spoczynkowej (niebolesnej).
(w pozycji siedzącej). Z tego powodu przedstawiono niżej kilka sposobów Wykonanie: Doprowadzenie do zgięcia bocznego tułowia przez prze-
mobilizacji lędźwiowego odcinka kręgosłupa w horyzontalnym ułożeniu sunięcie dłoni krokiem dostawnym w żądanym kierunku - do oporu i
tułowia.

Ćwiczenie 47. Mobilizacja czynna skłonu tułowia w przód wykony-


wana przy zablokowanym bólowo skłonie w tył i niebolesnym skłonie
tułowia w przód. PW: na czworakach, grzbiet możliwie wyprostowany,
niebolesny.
Wykonanie: Uwypuklenie grzbietu ku tyłowi (koci grzbiet), utrzymy-
wanie napięcia brzucha i pośladków - wydech (5-10 sekund), powrót do PW -
wdech.

Ćwiczenie 48. Mobilizacja czynna skłonu w tył tułowia (rys. 106).


Wykonywana przy zablokowanym skłonie w przód i niebolesnym skłonie w tył
tułowia. PW: na czworakach, grzbiet prosty lub w pozycji niebolesnej.

Rys. 107. Mobilizacja czynna skłonów tułowia w bok (na rysunku skłon
w prawo): a - przy bólach dolnego odcinka lędźwiowego; b - przy bólach
górnego odcinka lędźwiowego kręgosłupa; c - przy bólach dolnego
odcinka piersiowego kręgosłupa

dalej pogłębienie skłonu w tym kierunku (lewo lub prawo) poprzez napię-cię
mięśni zginających tułów do boku (na rysunku w prawo) - wydech,
utrzymanie napięcia, rozluźnienie mięśni - wdech.

Ćwiczenie 50. Mobilizacja czynna rotacji (skrętu) odcinka lędźwio-


wego kręgosłupa (rys. 108). PW: Na czworakach, tułów w pozygi niebo-
Rys. 106. Mobilizacja czynna skłonu tułowia w tył: a - przy bólach dolnego lesnej.
odcinka lędźwiowego; b - przy bólach górnego odcinka lędźwiowego; Wykonanie: Prawą rękę (w przypadku rotacji w prawo) oderwać od
c - przy bólach dolnego odcinka piersiowego kręgosłupa podłoża i przemieścić ją w bok i dalej razem ze skrętem tułowia do oporu

188
a

Rys. 109. Mobilizacja dolnego odcinka lędźwiowego kręgosłupa w połączeniu skłonu


w prawo, rotacji w prawo i skłonu w tył

Mobilizacje czynne są niezwykle skuteczne w leczeniu dolegli-


wości odkręgosłupowych pochodzenia korzeniowego. Są pra-
ktycznie najlepszą terapią stanów ostrych i chronicznych. Dzięki
nim można opanować zdecydowaną większość togo typu
zaburzeń bez uciekania się do terapii manualnej kręgoału* pa
czy też leczenia farmakologicznego. Są to techniki proste ł
naturalne. Przy respektowaniu zasady bezbolesności i ruchu
przeciwnego (4.1.3) całkowicie bezpieczne!

Rys. 108. Mobilizacja czynna tułowia w rotacji - skręcie (w prawo):


a - przy bólach dolnego odcinka lędźwiowego; b - przy bólach górnego odcinka 6.2. Postępowanie w stanach ostrych bólów
lędźwiowego; c - przy bólach dolnego odcinka piersiowego kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowych, miednicy i kończyn
w prawo. W skręcie uczestniczy głowa i oczy dążące do spojrzenia prawo dolnych charakterystycznych dla zespołów
poza plecy. Po osiągnięciu skrajnej pozycji niebolesnej w skręcie prawo, przeciążeniowych
pogłębienie skrętu przez napięcie mięśni i dalsze spojrzenie prawo za
siebie, utrzymanie tego napięcia kilka sekund - wydech. Roi luźnienie Ostry ból w rejonie lędźwiowo-krzyżowym, miednicy oraz kończynach do-
mięśni, a nawet powrót do postawy wyjściowej - wdech. lnych może powstawać bez podrażnienia korzeniowego. Podstawą diagnozy
Chory z przykładu na rys. 102 b powinien mobilizować czyni jest badanie ruchomości kręgosłupa lędźwiowego (4.1.2; 6.1.1). Jeżeli
kręgosłup lędźwiowy jak w ćwiczeniach: 48, rys. 106 o; 49, rys. 107 a; _ wynika z niego, że skłony w prawo i w lewo tułowia można wykonywać
rys. 108 a. Po jakimś czasie musi także próbować łączenia kierunki bez bólu, wówczas i skręty tułowia zazwyczaj bywają niebolesne. Jeżeli
niezagrożonych, najpierw podwójnych, a potem trzech kierunków jedi pojawia się ból, to nieduży i - co najważniejsze - skłony na boki oraz skręty
cześnie (rys. 109). tułowia nie wywołują jego promieniowania do kończyn dolnych. Natomiast
skłon w przód oraz/albo skłon w tył mogą być bolesne. Odpo-
190
wiada za to zaburzenie ruchomości stawu krzyżowo-biodrowego wywołujące
podrażnienie więzadeł miednicy.
Dalszych danych do diagnozy zespołów przeciążeniowych dostarcza
próba Laseque'a (5.1.3). Jeżeli ból znika z trudnością, odkładamy poizome-
tryczną relaksację prostowników biodra na jakiś czas. Jeśli natomiast podczas
próby Laseque'a ból znika dość łatwo, poizometryczną relaksację wykonujemy
od zaraz.
Podczas badania można, a nawet powinno się, wykonać trakcje stawu ._fa
biodrowego (ćw. 7 i 8 oraz rys. 51 i 52), który bardzo często wywołuje b "
rejonu L/S, miednicy oraz kończyn dolnych. Jeśli trakcje stawu biodrowej
przyczynią się do złagodzenia bólu, badanie i terapię biodra należy włączj do
ogólnego planu leczniczego.
Jak już wiemy, podstawową technikę walki z bólem w zespołach pi
ciążeniowych stanowi poizometryczną relaksacja mięśni (5.2.1). Jednakże
stanach ostrego bólu może ona mieć ograniczone zastosowanie. Wych< nie ze
stanu ostrego powinniśmy więc rozpoczynać od znalezienia pozj
niebolesnych oraz odpowiedniego przygotowania łóżka (6.1.2). Miejsce
spania nie może być twarde! To bardzo ważne ze względu na liczne pui"
maksymalnie bolesne, których ucisk o twarde podłoże intensywnie wzi ból.
Najbardziej bolesne punkty powstają m. in. na kości krzyżowej, guzi
kulszowych, krętarzach większych, wyrostkach kolczystych kręgosłupa,
odnalezieniu pozycji niebolesnych lub wydatnie zmniejszających ból nal
odpoczywać 2-3 godziny nie wykonując żadnych niepotrzebnych ru< Nie
zaleca się całkowitego bezruchu, nawet gdy dana pozycja zupełnie el nuje ból.
Najlepszą terapią stanów ostrych bywa krótkotrwały (kilkumi towy),
bezbolesny ruch kończyn dolnych i miednicy po 1-2-godzinnym czynku w
ownno
pozycji niebolesnej. Ćwiczenia te nie powinny wzmagać lub ływać bólu. Jeśli
Rys. 110. Ćwiczenia rozluźniające wg Maigne'a, wykonanie zmodyfik..... -
tak się dzieje, to znaczy, iż nie są one w tym mom< wskazane albo są źle seria 1: 1-3 - wielokrotne powtarzanie ćwiczenia najpierw nogą zdrową,
wykonywane! następnie nogą chorą (bardziej bolesną); 4-5 - ruch naprzemienny kończyn
Poniżej przedstawiono za Maigne'em pięć serii ćwiczeń rozlui dolnych lub dowolnie
cych. Wykonuje się je seriami w myśl poniższych zasad.
W okresie początkowym, po odnalezieniu pozycji niebolesnej, która że
przypominać pozycję wyjściową z serii pierwszej (rys. 110), wykonujenay| kilka <lniego dnia „bolały". Jeśli nadal wywołują ból, odkładamy je do następnej
ruchów nogami i miednicą w ciągu 2-4 minut, 7-8 razy dzi« nawet krócej i próby. W pewnym momencie okaże się, że ćwiczenie, poprzedniego dnia
jrszcze wywołujące pobolewanie, dziś można wykonać łatwo i bezboleśnie.
częściej. W miarę odzyskiwania sprawności i ustępowania należy czas
Kiedy już będziemy mogli wykonać w s z y s t k i e ćwiczenia pierwszej wrn
„jednostek treningowych" wydłużać np. do 5-6 razy dziennie minut, 3 razy
bez bólu i łatwo, wówczas dopiero przechodzimy do ćwiczeń z serii drugiej.
dziennie po 10 minut itd. aż do jednego razu dziennie pi minut po całkowitym
Nie ma potrzeby powracania do ćwiczeń serii pierwszej, zgodnie z MiHadą
powrocie do bezbolesności.
progresywności. Serię drugą wykonujemy podobnie jak serię pier-WH/ą:
Ćwiczenia należy kontynuować tylko w ramach jednej serii roa nająć od
nieboleśnie. Gdy łatwo i bezboleśnie wykonujemy wszystkie zawarte w niej
pierwszej. Wykonywać wyłącznie ćwiczenia niebolesne. Tych, wywołują ból
ćwiczenia, przechodzimy do następnej serii.
lub go zwiększają, nie kończyć i nie kontynuować. ć niebolesne leczą i
ułatwiają wykonanie innych, w danej chwili wywohtfl ból. Następnego dnia Wszystkie ćwiczenia trzeba wykonywać ściśle według rysunków. Naj-
pierw należy przyjąć dokładnie postawę wyjściową i zakończyć ćwiczenie |
ponownie należy spróbować wykonać te, które M>Htawą końcową, identyczną z wyjściową.
103
l /s^

Rys. 111. Ćwiczenia rozluźniające wg Maigne'a — seria 2 Rys. 112. Ćwiczenia rozluźniające wg Maigne'a - seria 3

Należy nauczyć się przyjmowania postawy wyjściowej, szczegóh przy Seria 2. PW: Chory leży na plecach, tułów podparty na łokciach
ćwiczeniach z pierwszej serii (chory leży na plecach, biodra i kolt ugięte). ugięte w kolanach i biodrach, całe stopy na podłożu '°*c'«<^
Dobrze rozpoczynać każde ćwiczenie od kilku oddechów wykonywi nych przy Seria^3. PW: Półsiedząca z biodrami i kolanami ugiętymi tułów Dod
napiętych mięśniach pośladkowych (nacisnąć stopami na podłożtj i mięśniach party od tyłu na wyprostowanych łokciach. P

brzucha, potem zbliżyć spojenie łonowe do mostka - wyde rozluźnić mięśnie


- wdech.
Nigdy nie wykonywać ruchów zamachowych! To generalna zasac
obowiązująca we wszystkich tych i dalszych ćwiczeniach. Ruch ręką, noj
czy tułowiem wykonywany z zamachem bywa najczęściej niedokładny,
wymierzony. W przypadku wykonania takiego ruchu w kierunku zagroi
nym chory nie ma możliwości powstrzymania go na granicy bólu. Ru(
zamachowe z reguły pogarszają stan chorego!
Każde ćwiczenie trzeba wykonywać w rytm własnego oddechu i ś( z nim
je skoordynować. Niecierpliwość i nadmierna intensywność ruc choćby był
on rzeczywiście niebolesny, są wrogami chorego z ostrymi dolej wościami
odkręgosłupowymi.

Ćwiczenie 51. Seria 1. PW: Chory leży na plecach, kolana i bi<


ugięte, nogi lekko rozchylone, całe stopy na podłożu, kręgosłup lędźwie
tak podparty, aby jego pozycja nie zwiększała bólu.
Rys. 113. Ćwiczenia rozluźniające wg Maigne'a - seria 4
194
Prezentowane nlifj sposoby nnmopomocy zastosować można w ostrych
dolegliwościach środkowego odcinka piersiowego kręgosłupa.
Najczęściej spotykane dolegliwości, spowodowane zaburzeniami rucho-
mości środkowego odcinka piersiowego kręgosłupa, to: bóle pleców, bóle opa-
sujące międzyżebrowe, tzw. neuralgie międzyżebrowe, bóle okolicy dolnej
części mostka, a także przypominające bóle okołosercowe i górnej części jamy
brzucha, bóle ścian klatki piersiowej. Blokada ruchomości tego odcinka może
powodować bolesne skurcze mięśni prostowników grzbietu, międzyżebrowych i
innych, upośledzając czynność oddechową chorego, powodując, iż staje się ona
bolesna.
„W obszarze kręgosłupa piersiowego istnieją szczególne możliwości
występowania zaburzeń między funkcjami kręgosłupa i klatki piersiowej z
jednej strony a sercem, układem krążenia, oddychania i narządami górnej
części jamy brzucha, z drugiej strony" (Stiles 79, Kunert 75, Wykę 79 - za
Neumannem).
Postępowanie w ostrych bólach odcinka piersiowego kręgosłupa opiera
Rys. 114. Ćwiczenia rozluźniające - seria 5
się na tych samych zasadach co postępowanie podczas ostrych dolegliwości
Seria 4. PW: Siad, nogi ugięte lub wyprostowane, dłonie na biodrach. szyi czy lędźwi. Zaleca się spokój i odpoczynek w pozycjach ciała niebolet-
Uwaga! Wykonywać, jak pokazują rysunki, zwiększając w następnych! nych oraz mobilizacje odcinka piersiowego kręgosłupa w myśl zasady bezbo-
lesności i ruchu przeciwnego.
ćwiczeniach stopień trudności przez ruch z: rękami skrzyżowanymi na pier-J
siach, rękami założonymi na karku, rękami w górę. Środkowy odcinek piersiowy kręgosłupa z powodu swojej budowy jeat
Seria 5. PW: Siad, nogi ugięte, dłonie na biodrach, stopy na podłodze^ znacznie mniej ruchomy niż pozostałe odcinki. Praktyka wykazała, że do
ćw. 3, 4 i 5 — siad równoważny. terapii ostrych i przewlekłych dolegliwości grzbietu wystarczą zazwyczaj mo-
bilizacje odcinka piersiowego kręgosłupa, skłony w przód lub w tył oraz skręty w
Jest oczywiste, że wynik badania lub autobadania różnicującego zawsze
lewo lub w prawo, z pominięciem skłonów na boki. Oczywiście, przed przy-
będzie jednoznaczny. W takim przypadku warto stosować jedynie techniki, stąpieniem do mobilizacji czynnych należy zbadać ruchomość środkowego odcinka
które chory oceni jako najskuteczniejsze. Można więc stosowi równolegle piersiowego kręgosłupa. Jak zaznaczyliśmy, objąć nią można tylko skłony w
mobilizacje czynne kręgosłupa z poizometryczną relaksac mięśni, przód, w tył i rotacje, a wykonywać w pozycjach przeznaczonych bezpośrednio do
ćwiczeniami rozluźniającymi wg Maigne'a itp. Trzeba tylko tul przypomnieć, mobilizacji czynnych. Słowem: pozycje ciała właściwe dla mobilizacji można
że w ostrych dolegliwościach najskuteczniejszą terapią doi wą jest 2-3-dniowy stosować do badania ruchomości odcinka piersiowego kręgosłupa.
wypoczynek w pozycjach niebolesnych. Odpoczynek powinien być przerwany
Jak wszędzie, tak i tutaj obowiązuje zasada bezbolesności i ruchu
co 2-3 godziny jedną z wyżej przedstawionych foi ruchu. W tym okresie ruch nie
przeciwnego (4.1.3). Jeśli np. skłon w przód (garbienie pleców) zwiększa ból,
powinien trwać dłużej niż 2-3 minuty. mobilizujemy prostowanie i przeprost odcinka piersiowego kręgosłupa. Po-
dobnie z rotacjami - przy bolesnej rotacji w prawo mobilizujemy kręgosłup w
rotacji w lewo itp.

6.3. Postępowanie w ostrych bólach grzbietu


6.3.1. Mobilizacja czynna odcinka piersiowego kręgosłupa w
Górny odcinek piersiowy (do Ths, a niekiedy do Tłu) uczestniczy w ruchachj skłonie w przód
dolegliwościach odcinka szyjnego kręgosłupa. Dolny odcinek piersu
Ćwiczenie 52. PW: Siad na pięty, skłon tułowia w przód aż do oparda
szczególnie Thn i Thi2 (a niekiedy Thio i Thg), uczestniczy w ruchach i doh czoła o podłoże. Ręce wzdłuż podudzi, dłonie grzbietem spoczywają na
wościach odcinka lędźwiowego kręgosłupa. W obu powyższych przypac podłodze.
postępowanie w stanach ostrych obejmuje rejon L/S oraz szyjno-barkowy.
196
Wykonanie: Wdech - wydech, z wydechom wzmacniać napięcie mięśni Wykonanie: Pną* górnt\ krawędź oparcia l u b przez zrolowany na tym
brzucha z jednoczesnym uwypukleniem w tfórę kręgosłupa piersiowego w oparciu rocznik pnmtujomy część pleców znajdująca, .się ponad podparciem.
rejonie bólu. Tak powstałe napięcie wraz z wydechom utrzymuje- OHii^amy to napinając mięśnie prostujące kręgosłup i nactakn-jąc plecami
na miojuco ich podparcia. Jednocześnie ze wzrostem napięciu wykonujemy
wdech i utrzymujemy ten stan przez kilka do kilkunaHtu sekund. Następnie
robimy wydech, zaprzestajemy naciskania plecami, rozluźniamy mięśnie.
Całość powtarzamy 5-10 razy.

6.3.3. Mobilizacja środkowego odcinka piersiowego


kręgosłupa w rotacji w prawo

Rys. 115. Mobilizacja czynna środkowego odcinka piersiowego kręgosłupa Ćwiczenie 54. PW: Chory siada na taborecie i pod prawy pośladek (jon l i
w skłonie w przód ma być mobilizowana rotacja w lewo, to pod lewy) podkłada np. poskłada-

my przez 5-10 sekund, następnie wykonujemy głęboki wdech, a po nim


wydech. Powtarzamy cały cykl w myśl ogólnych zasad mobilizacji czynnych
kręgosłupa.

6.3.2. Mobilizacja czynna odcinka piersiowego kręgosłupa w


skłonie w tył
Ćwiczenie 53. PW: Siad na krześle z oparciem, biodra wsunięte jak
najdalej w tył. Górna krawędź oparcia powinna znajdować się tuż pod
miejscem bolesnym. Jeśli nie mamy krzesła z regulowaną wysokością, i
wówczas można podłożyć np. ściśle zrolowany ręcznik odpowiedniej gru-
bości (rys. 116). Stopy rozstawione, całą powierzchnią oparte o podłoże.

Rys. 117. Rotacja środkowego odcinka piersiowego kręgosłupa w prawo

ny ręcznik. Wysokość podkładki powinna być taka, by wymuszała skłon


kręgosłupa piersiowego w prawo (wypukłością w lewo) na wysokości bo-
lesnego odcinka. Dłonie splecione na karku. Całe plecy i szyja proste.
Wykonanie: Wdech, chory obraca tułów w prawo do oporu z jednoczes-
nym wydechem i skierowaniem głowy oraz wzroku w prawo. Po osiągnięciu
skrajnego położenia dalej zwiększa napięcie mięśni skręceniem tułowia w
prawo. Pozostaje w tym napięciu z wydechem 5-10 sekund, następnie roz-
luźnia mięśnie rotujące - głęboki wdech, wydech ze skrętem itd. kilka do
Eys. 116. Mobilizacja środkowego odcinka piersiowego kręgosłupa w skłonie w tył kilkunastu powtórzeń.

198 199
iip. chory ma okrągi* pl«**y, '• Pr/.v tym boi ogranicza jogo skłony głowy v tył,
6.4. Postępowanie w stanach ostrych rejonu to znleconto mu upitnin na plecach i na równym podłożu bcdzio błędom Jeśli
szyj no-barkowego podczas Npania np. na prawym boku poduszka będzie zbyt niska - tfło wa
pozostanio w nocy na długo w skłonie w prawo. Jeżeli natomiast poduM/ ka
W razie silnego bólu karku (połączonego najczęściej z bólami głowy lub/oraz będzie za wysoka - głowa pozostanie w skłonie w lewo. Tak więc głowa szyja
barków i dalszych części kończyn górnych, a także z bólami międzyłopatko- powinny być na noc ustabilizowane w pozycji spoczynkowej - zarówiu podczas
wymi) najlepiej rozpocząć autoterapię od zbadania ruchomości odcinka szyjnego spania na plecach, jak i na lewym lub prawym boku. W stanncl ostrych nie
kręgosłupa (4.1.2). Jeżeli okaże się, że ból zablokował więcej niż trzy z sześciu zaleca się spania na brzuchu. Pozycja owa wymusza położona głowy na
podstawowych kierunków, wówczas najkorzystniej rozpocząć od wyciszenia bólu policzku, czyli skręt głowy w jedną ze stron.
przebywaniem w pozycjach niebolesnych, odpoczynkiem w takich pozycjach.
Bezbolesną pozycję lub pozycje szyi należy utrzymywać przede wszystkim x

w czasie snu. Do tego celu najlepiej zastosować przez około dwa tygodnie 6.4.1. Ćwiczenia izometryczne z oporem przy całkowitej
kołnierz. Czas ten można, w zależności od efektów terapii, albo nieco skrócić, bólowej blokadzie ruchomości szyi
albo wydłużyć. Zdecydowanie niewskazane jest używanie kołnierza przez czas W stanach ostrych bywają, niestety, przypadki całkowitego bólowego za
dłuższy. blokowania ruchomości szyi. Ruch głową w jakimkolwiek kierunku wy
Kołnierz można wykonać samodzielnie domowym sposobem (rys. wołuje ostry, żywy ból. Pacjenci doprowadzeni są do granic wytrzymałość
118). Wycinamy z tektury pas odpowiadający szerokością kształtowi i fizycznej i psychicznej, bywają drażliwi, nerwowi, lecz przede wsystkin
długości szyi chorego. Owijamy go grubo watą, a następnie bandażem. Z zrezygnowani i w stanie ciągłego lęku przed ruchem głową czy tułowiom
przodu powinien być szeroki na ok. 2-3 palce, z tyłu zaś na całą dłoń. Takie ponieważ każde poruszenie przysparza natychmiast większego lub mniej
ukształtowanie ma na celu utrzymywanie brody blisko krtani. Zakładamy szego bólu. Ból towarzyszy ich życiu nieustannie. Stany chronicznie
kołnierz na szyję, mocując końce przylepcem lub bandażem. ostrego lub podostrego podrażnienia mogą bowiem trwać miesiącami. Nil
Zaleca się nosić kołnierz także przy pracy, gdy wymaga ona pochylenia wnikając w ich praprzyczyny, należy stwierdzić, że aktualnym źródfon bólu
głowy w przód, podczas jazdy samochodem, pociągiem itp. bywa znaczne podrażnienie mięśni i aparatu torebkowo-więzadłowe go
stabilizujących odcinek szyjny kręgosłupa. Podrażnienie owo to skutoli
wieloletniego przeciążenia statycznego powstającego w niewłaściwych po
zycjach ciała. Głównym błędem jest dłuższe niż kilkutygodniowe stosowa nie
kołnierza ortopedycznego, a przede wszystkim lękowa ochrona mięśni przed
wysiłkiem i pracą.

Rys. 118. Kołnierz unieruchamiający odcinek szyjny kręgosłupa


wykonany samodzielnie (wg Lewita)

Bardzo ważne bywa również przygotowanie odpowiedniego podparci!


pod głowę podczas snu. Przypadkowe przyjmowanie nocą przez szyję i gło
pozycji zagrożonych rodzi stany podrażnienia i ostrego bólu. Głowa i szjjftf
powinny być tak podparte, by rozluźnienie mięśni nie zwiększało bólu. Jeśli
Rys. 119. Schemat całkowitego zablokowania przez ból ruchomości szyi
200
201
W każdym stadium bólowego ograniczenia ruchomości miuśnio m s z ą nywać napięci* mięśni • oporom, pr/y jodnoczoHiiym lekkim ro7.cia.Kamu
być mobilizowane do b e z b o l e s n e j czynności. s/.y i, przez unonccmłe głowy rękami.
Nie ma przeciwwskazań do stosowania mobilizacji czynnych oraz czeń z Po przyjęciu poaycji N|M>c/ynkowej i ewentualnym wykonaniu lokkioj
oporem (izometrycznych), których intensywność może regulować sal chory, trakcji, chory powinien rozpocząć ćwiczenia od próby ruchu w kierunku
pilnując o s o b i ś c i e , by dana czynność nie wywoływała dolegliwy ści najmniej bolesnym, czyli w naszym przykładzie od skłonu w przód. Powoli
(Neumann). Rysunek 119 ilustruje całkowite pozbawienie przez ból ru»| napina mięśnie, jakby chciał ów skłon wykonać, a osoba pomagająca stawia
chomości szyi jednej z pacjentek. opór rękami nie dopuszczając do najmniejszego poruszenia głową. Dla uści-
Z analizy wynika, że nie może mieć tutaj zastosowania zasada bezl ślenia należy dodać, że chory powinien wykonać taki wysiłek, jakby chciał
lesności i ruchu przeciwnego w mobilizacjach czynnych, ponieważ kai ruch zbliżyć brodę do krtani i dotknąć mostka brodą w jak najwyższym punkcio.
głową wywołuje ból. Mięśnie są słabe, bolą przy ucisku, głowa niesl bilna, Po kilku seansach izometrycznych, kiedy mięśnie zaczną nabierać
chwieje się. Istnieje jednak pozycja spoczynkowa głowy, w której znacznie większej siły i sprawności, osoba pomagająca powinna tak stabilizować tułów
maleje, a nawet znika. W przykładzie z naszą pacjentką najsilniej* sze bólowe chorego, by nie odchylał się on do tyłu w momencie napinania mięśni w
reakcje wywołuje próba skłonu głowy w tył oraz rotacji w lewol (C ^ ). Skłon kierunku C|. Najlepiej stabilizuje się tułów podpierając plecy chorego
głowy w lewo jest silnie bolesny, ale pewien ruch w tymi kierunku własnymi biodrami.
pacjentka może wykonać bez bólu, podobnie w rotacji głową W f prawo (C I tutaj jeszcze jedna ważna uwaga: napinanie mięśni i zwalnianie
<•-+•). Skłon głowy w prawo (C 4? ) bywa także bardzo bolesny, alt] zakres napięcia powinny zawsze przebiegać łagodnie. Gwałtowne napięcie', a
ruchu wyraźnie większy. Największy zakres i przy najmniejszymi bólu ma szczególnie gwałtowne zwolnienie napięcia może zaskoczyć osobę pomagaja,-ca,
skłon głowy w przód (C f). Z powyższej analizy ruchomości możnEJ która np. w skłonie w przód przeciwstawia się siłą własnych rąk. W
wyciągnąć wniosek, że najszybciej uwolnione zostaną kierunki: C fc*, i J momencie nagłego zaprzestania napinania mięśni przez chorego OHoba po-
następnie C \ i C *-> . Kierunki owe zaczynamy mobilizować kontynu-j magająca może nie zdążyć zareagować i niechcący skłonić głowę chorego w
ująć ćwiczenia izometryczne kierunków najsilniej zablokowanych: C f ,i tył. Co - na pewno - będzie dla tego ostatniego bardzo bolesne, a mozo być
także niebezpieczne.
Jak rozpocząć i jak przeprowadzać ćwiczenia izometryczne szyi? Siła mięśni wyzwalana w skurczu z oporem powinna być Hubioktyw-nie
Najbardziej charakterystyczne u naszej pacjentki było to, że sprawność optymalna. Rozpoczęcie ćwiczeń izometrycznych mięśni nie pracujących od
mięśni stabilizujących odcinek szyjny kręgosłupa została w znacznym dłuższego czasu może powodować ból przy minimalnym nawet napięciu,
stopniu upośledzona dwuletnim unieruchomieniem szyi, do czego! głównie Dlatego początkowo wystarcza na ogół sama „chęć" napięcia owych mięśni, A
przyczyniło się ciągłe noszenie kołnierza ortopedycznego. Po] zdjęciu chęć przeistoczy się później w rzeczywiste naprzemienne napinanie i roz-
kołnierza pacjentka nie potrafiła utrzymać głowy prosto, nieruchomo, luźnianie. Słowem: siła, z jaką należy wykonywać napinanie mięśni, powinna
swobodnie i pewnie. Głowa chwiała się, miała tendencję do opadania we być jak największa w danej fazie terapii izometrycznej, ale nie może
wszystkich kierunkach, mięśnie drżały z wysiłku. Każdy taki; zwiększać czy wyzwalać bólu.
niekontrolowany ruch przynosił „strzał" bólu. Sytuacja owa działała nie- Po pewnym okresie stosowania izometrii w skłonie w przód osoba poma-
zwykle stresujące i trudno się dziwić, że chora zaakceptowała kołnierz na gająca może zmieniać pozycje w stosunku do chorego - np. zajmować miejsce
stałe, choć rzeczywiście przedłużał on i podtrzymywał niesprawność^ nie tylko z tyłu, ale i z boku. Ważne, by wraz ze wzrostem siły mięśni chorego (w
mięśni. Zadaniem terapeuty, a przede wszystkim osoby pomagającej, jest miarę postępów w treningu) przestrzegać pełnegu unieruchomienia głowy w
ustabilizowanie rękami głowy chorego po zdjęciu kołnierza w pozycji spo- stosunku do tułowia. Chwyt zaproponowany na początku ćwiczeń izometrycznych
czynkowej. Pozycja taka powinna być niebolesna lub jak najmniej bolesna. ma głównie na celu utrzymanie głowy chorego w pozycji spoczynkowej przy
Chory siedzi (rys. 33), osoba pomagająca zaś staje mu za plecami i dłońmi niewielkiej pracy jego mięśni. W miarę wzrostu siły mięśni chorego, trudności
ujmuje jego głowę po bokach. Najczęściej lekkie, delikatne uniesienie głowy ze stabilizowaniem głowy przy zastosowaniu tego chwytu będą rosły. Ponadto,
(z siłą nie większą od jej domniemanego ciężaru) może przynieść pewną ulgę. po odzyskaniu stabilności głowy i ustąpieniu bólu w pozycji spoczynkowej,
Nie jest to jednak reguła, dlatego trzeba zrobić próbę. Jeśli nie przyniesie chory powinien rozpocząć samodzielne ćwiczenia izometryczne mięśni w skłonie
ulgi, a szczególnie, gdy jest bolesna, trakcji nie należy wykonywać. Jeśli głowy w przód, np. siedząc przy stole z łokciami opartymi o jego powierzchnię,
jednak przynosi ona choremu ulgę i odprężenie, można, a nawet jest brodą naciskać na złączone dłonie lub leżąc na brzuchu naciskać czołem na
wskazane, by w pierwszych seansach izometrycznych wyko- podłoże. Ważne, by w każdym przypadku zachować pełną
202 203
nieruchomość głowy w stosunku do tułowia w i>ozycji 8|xx*y.ynkowej. Osoba gająca stawia opór rękami. Położenie spoczynkowe z „odejściem od bólu"
należy znaleźć metodą prób i błędów. Najczęściej bywa ono do osiągnięcia.
pomagająca powinna od dołu stabilizować jedną ręką okolicę miedzyłopat-
Podobnie należy postępować w pierwszej fazie ćwiczeń izometrycznych
kową, od góry brodę, a w dalszych seansach izometrycznych tak/e czoło chorego,
ze skłonem w tył z naszego przykładu, ponieważ i jego wykonanie całkowicie
stojąc nie z tyłu (jak na początku), lecz z boku.
blokuje ból. Odejść odeń można w kierunku przeciwnym, czyli wykonując
Drugim kierunkiem o największym zakresie ruchu i jednocześnie
niewielki skłon w przód. Jest to więc ćwiczenie izometryczne (naprzemienne
najmniej bolesnym jest w naszym przykładzie skłon głowy w prawo. W tym
napinanie i rozluźnianie mięśni) do skłonu głowy w przód. Osoba pomagająca
wypadku najlepiej, by osoba pomagająca stanęła za siedzącym chorym i
może zajmować różne pozycje - np. stać z tyłu chorego lub z jego boku.
lewą ręką stabilizowała tułów stawiając opór jego lewemu barkowi, prawą
Ważne, by stabilizowała klatkę piersiową jedną ręką od przodu, a głowę od
ręką zaś przeciwdziałała skłonowi głowy chorego w prawo, ułożywszy
tyłu, opierając o potylicę chorego drugą rękę (pozycja z boku chorego) lub
uprzednio dłoń w okolicy jego skroni. Dłoń powinna przylegać równomiernie
własną klatkę piersiową (pozycja z tyłu chorego) czy też ujmując głowę
całą powierzchnią w taki sposób, aby nie prowokować rotacji
chorego w obie ręce.
głowy chorego. Możemy samodzielnie ćwiczyć izometrycznie skłon głowy w tył leżąc
Trzecim kierunkiem ćwiczeń izometrycznych jest skłon głowy w lewo. na plecach na nie uginającym się podłożu. Pozycję „odejścia od bólu" da się
Osoba pomagająca nie dopuszcza do wykonania tego ruchu w identyczny uzyskać przez odpowiednie podłożenie podparcia pod potylicę, wymuszającego
sposób jak poprzednio (przy skłonie głowy w prawo) zmieniając tylko przyło- niewielki skłon głowy w przód.
żenie rąk: prawą podpiera prawy bark chorego, a lewą opiera na okolicy Metoda „odejścia od bólu" powinna być stosowana tylko wtedy, gdy
skroniowej po lewej stronie głowy chorego. izometria zablokowanego kierunku powoduje ból. Jeśli napinanie mięśni z
Przy ćwiczeniach izometrycznych z oporem podczas rotacji (skrętu) zastosowaniem oporu w kierunku całkowicie zablokowanym bólowo nie jett
głowy chory siedzi (jak poprzednio), a osoba pomagająca stoi za jego plecami. bolesne (oczywiście z ustabilizowaną w pozycji spoczynkowej głową),
W naszym przypadku chory usiłuje wykonać skręt głową w prawo. Osoba wówczas stosowanie zasady „odchodzenia od bólu" jest niecelowe.
pomagająca ujmuje dłońmi głowę chorego w okolicy skroniowo-potyli-cznej,
prawą dłonią nieco w przód, a lewą nieco do tyłu, i tak stabilizują j głowę 6.4.3. Zasada „dochodzenia do bólu"
chorego, który usiłuje wykonać nią skręt w prawo. Przy stawianiu) oporu
rotacji w lewo osoba pomagająca ujmuje głowę chorego w okolic*! W całym procesie odzyskiwania ruchomości szyi lub innego odcinka kręgo-
skroniowo-potylicznej lewą dłonią nieco z przodu, a prawą nieco z tyłu. słupa czy stawu konieczne bywa stosowanie także zasady „dochodzenia do
bólu". Polega ona na stabilizowaniu głowy lub innych odcinków kręgosłupa w
położeniu skrajnym zbliżonym do bolesnego i wykonywaniu naprzemiennych
6.4.2. Zasada „odchodzenia od bólu" skurczów z oporem i rozkurczów. Zwiększanie zakresu bezbolesnych ruchów
W tym miejscu należy poświęcić trochę uwagi kierunkom całkowicie bókn głową (w miarę coraz większej liczby odbytych seansów izometrycznych)
zablokowanym, czyli: C •«•* i C | (rotacja w lewo i skłon w tył). Najlżejsi będzie w różnych kierunkach różne. W naszym przykładzie najszybsze postępy
ruch w tych kierunkach (a niekiedy samo pomyślenie o takim ruchu) wyw łuje w uzyskaniu pełnej ruchomości osiągnęła pacjentka w skłonie głową w przód.
silny ból. A więc przeprowadzenie ćwiczeń izometrycznych wymaga Najtrudniej przyszło odblokowanie skłonu głowy w tył. Jednakie zarówno w
zastosowania zasady „odejścia od bólu". W naszym przypadku przy całko* tej jednym, jak i w drugim kierunku zawsze stosowano zasadę (po przejściu
bólowej blokadzie rotacji w lewo ćwiczenia izometryczne należy roś cząć od przez wstępną fazę ćwiczeń izometrycznych) „dochodzenia do bólu". Z seansu
położenia głowy w niewielkiej rotacji prawej (przeciwnej do całkę cię na seans chora mogła wykonać bez bólu głębszy skłon głowy w przód. I od
zablokowanej). Przy takim ustabilizowanym położeniu głowy rotacja lewo z takiego skrajnego, ale jeszcze niebolesnego położenia głowy, rozpoczynała
oporem nie będzie bolesna. Tak wygląda „odejście" punktu spoć** kowego w każdorazowo ćwiczenia izometryczne skłonów głowy w przód, nie pomijając
kierunku mniej bolesnym w celu uzyskania zupełnej bezboh także innych kierunków, w których wzrastał zakres niebolet-nych ruchów.
Czas i siła pojedynczego skurczu izometrycznego z oporem są uzależ-
ści całego ćwiczenia. nione od natężenia bólu w danym kierunku, od ogólnego i psychicznego
W naszym przykładzie ćwiczenie izometryczne w rotacji w lewo gląda stanu pacjenta. Pierwize napięcia z oporem, szczególnie w kierunkach cał-
następująco: po odpowiednim uchwyceniu głowy chorego (jak wj osoba
pomagająca wykonuje nią niewielką rotację w prawo i stabilii rękami. Na 206
sygnał chory usiłuje wykonać skręt głowy w lewo, a osoba no:
kowicie zablokowanych, powinny być delikatne, ostrożne, z zachowaniom
zasady „odejścia od bólu" oraz krótkotrwałe: jedno-, dwusekundowe, a nawet
krótsze. Przy pierwszych napięciach powinniśmy wypróbować, czy nie wy-
wołują one bólu lub innych dolegliwości. Podstawowe znaczenie dla chorego w
okresie ćwiczeń z oporem ma doskonałe stabilizowanie głowy w celu
niedopuszczenia do najlżejszego nawet ruchu względem tułowia. Niewielkie Rozdział 7
trakcje, rozciąganie szyi z siłą równą w przybliżeniu ciężarowi głowy, mogą
(ale nie muszą) przynieść wyraźną ulgę i ułatwić izometrię nieczynnych dotąd
w większości mięśni szyi i karku. Tworzenie się punktów maksymalnie bolesnych w tkance łącznej oraz mień
W miarę odzyskiwania ruchomości, w miarę upływu czasu i coraz niach to jeden z objawów podrażnienia. Była już o tym mowa w rozdz. 1.2
większej liczby seansów należy zwiększać siłę pojedynczego skurczu z oporem Mobilizacje uciskowe punktów maksymalnie bolesnych można stosować pt
oraz wydłużać czas trwania pojedynczego skurczu mięśniowego. Można ustąpieniu ostrego kryzysu. Przekonujemy się o tym po zastosowaniu tosti na
bowiem czas pojedynczego skurczu mięśniowego ograniczyć do 1-3 sekund, znikanie bólu.
zastosować zaś większą liczbę powtórzeń, nawet do kilkunastu. Stopniowo z Jeżeli odnajdziemy punkt maksymalnie bolesny i uciśniemy go umiar
odzyskiwaniem przez mięśnie siły można zwiększać czas pojedynczego skurczu kowanie palcem, wywoła to w pierwszej chwili dość silny ból. Jttóli ucisk
od pięciu do kilkunastu sekund. utrzymamy cały czas z taką samą siłą, bez najmniejszego ruchu paictm
W tym miejscu należy ponownie podkreślić (jak w przypadku mobili- uciskającym, wówczas ból powinien się zmniejszać. W ciągu 5-10 Hokunc
zacji czynnych) wagę rozluźniania mięśni. Po każdym skurczu powinien zmienia się on wyłącznie w uczucie uciskania zdrowego miejsca na ciele. P<
nastąpić całkowity rozkurcz wszystkich mięśni, wzmożony świadomą kon- upływie tego czasu przesuwamy palec uciskający wraz z uciskaną pod nłn
trolą ich napięcia oraz dążeniem do całkowitego rozluźnienia. skórą w dowolnym kierunku. W granicach przesuwalności skóry nad pod
Z chwilą osiągnięcia bezbolesności i ruchu w pełnym zakresie w danym rażnionym miejscem poszukujemy, powoli przemieszczając palec, następne go
kierunku, można rozpocząć mobilizacje czynne (4.2), kontynuując izometrię punktu maksymalnie bolesnego. Gdy „najedziemy" nań palcem, a bo
kierunków w dalszym ciągu znajdujących się w stanie bolesnej blokady. ponownie wzrośnie, palec uciskający unieruchamiamy znów na bolesnyn
Kierunki wolne od bólu mobilizuje się czynnie w myśl zasady bezbolesności i punkcie. Ból powinien wyraźnie się zmniejszyć lub zniknąć pod nieruchomi
ruchu przeciwnego, a jednocześnie w tym samym seansie mobilizacyjnym uciskającym palcem. Siła, z jaką uciskamy cały obszar w granicach przesu
dopuszcza się stosowanie izometrii kierunków boleśnie zablokowanych walności skóry, ma być cały czas jednakowa.
(napięcie z oporem). Obydwie techniki można łączyć, co zależy już od Oprócz wyżej opisanej jest możliwa inna reakcja na ucisk. Gdy uciś
samooceny chorego. W przypadkach ostrych i wielokierunkowych blokad niemy punkt maksymalnie bolesny, ból nie zmaleje w ciągu kilku sekund, f
bólowych ruchomości szyi techniką nadrzędną bywa izometria z oporem, a nawet znacznie się zwiększy. Taki stan tkanek nie nadaje się do mobilizacj
techniką wspomagającą mobilizacje czynne. Natomiast w przypadkach uciskowych. Najprawdopodobniej choroba wynika z podrażnienia korzenie
zastosowania zasady bezbolesności i ruchu przeciwnego techniką główną stają wego. Dopuszczalne są wówczas jedynie mobilizacje czynne kręgosłupa (4.2
się mobilizacje czynne, ćwiczenia z oporem zaś - techniką s wspomagającą. 6.1.3) lub ćwiczenia izometryczne z oporem (6.4.1).
Nie powodujące znikania bólu mobilizacje uciskowe punktom
maksymalnie bolesnych zwiększają podrażnienie i pogarsząji
stan chorego. Podobną reakcję wywołuje spanie lub śledzeni*
na twardym podłożu przypadkowo drażniące punkty makay
malnie bolesne

20;
Jak odnajdywać punkty maksymalnie boloniw? NiyU»pi«j pos/.ukiwać możo nastąpić jtdyni* po u»um<;riu konfliktu korzeniowego i calkowityii
ich w rejonie bólu. Wcześniej przedstawiono już na rymmkach kilka przy- przywróceniu ruchomuAd <lnm<K<> odcinka kręgosłupa.
kładów promieniowania bólu z podrażnienia m. in. punktów maksymalnie Dodać mtlofcy, ?,«' ntc/nuważalne zmiany komórkowo-bólowe mogi
bolesnych. Są to m. in. rysunki: 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 15, 17, 18. Natomiast na podtrzymywać /.miny, nxi/ionny ból. Z tego powodu są częstą przyc/ym
rysunkach: 40, 42, 46, 49, 91 c pokazano, jak odnaleźć niektóre z licznych
punktów maksymalnie bolesnych.
Przy badaniu palpacyjnym trzeba się uważnie przyjrzeć skórze i tkance
podskórnej. Jednym ze skutków podrażnienia korzeniowego są bowiem tzw.
zmiany komórkowo-bólowe skóry i tkanki podskórnej. Zmiany komórkowo-
bólowe towarzyszą pewnej części zaburzeń ruchomości poszczególnych seg-
mentów kręgosłupa, w których podrażnieniu ulega nerw rdzeniowy (Maigne).
Skóra i tkanka podskórna są w odpowiednich dla danego segmentu obszarach
zgrubiałe i obrzęknięte. Niekiedy wyczuwa się na nich grudki - kuleczki o
średnicy od kilku do kilkunastu milimetrów. Przy tym nie chodzi tutaj o znane
skupiska podobnych „grudek" występujących u otyłych kobiet, lecz o
miejscowe zaburzenie pojawiające się jednobocznie i odpowiadające podraż-
nieniu korzeniowemu. Jego obszary są bolesne przy rolowaniu fałdu skórnego
między palcami (rys. 120).

Rys. 120. Badanie podrażnienia skóry i tkanki podskórnej przez rolowanie Rys. 121. Obszary najczęściej spotykanych zaburzeń komórkowo-bólowych
palcami fałdu skórnego (wg Maigne'a)

Są strefy, w których „bolesność komórkowa" bywa spotykana nąj« błędów diagnostycznych, szczególnie jeśli wystąpią w okolicy przedsercowej,
częściej (rys. 121). brzusznej lub nadbrzusznej, a także w okolicy okołostawowej. Mogą wtedy
Strefy komórkowo-bólowe skóry i tkanki podskórnej mogą pojawiać si z być odczytane jako np. ból kości, stawu kolana lub łokcia albo jako „bolę"
nerwobólem i najczęściej wraz z nim znikają po odpowiednim ręcznym serca, „bóle" brzucha, przydatków.
leczeniu. Nierzadko jednak utrzymują się uporczywie po przeminięciu fazyl Masaż skóry przez jej szczypanie-rolowanie stanowi odmianę mobili-
ostrej, aż do momentu, kiedy kilkoma masażami przez „szczypanie—rolowanie" zacji uciskowych. Strefy komórkowo-bólowe występują zazwyczaj w obszarze
skóry przezwycięży się je całkowicie. Bardzo ważne jest porównawc" badanie codziennego, czynnego bólu. Odnaleźć je można chwytając fałd skóry między
skóry po stronie niebolesnej. kciuki a drugi i trzeci palec obu rąk. Fałd ów rolujemy między palcami i w ten
Podobnie jak w poprzednich technikach autoterapii, tak i tutaj likwido-l sposób przemieszczamy. Gdy „wprowadzimy go w strefę komórkowo-bólową,
wanie stref komórkowo-bólowych masażem przez szczypanie-rolowanie skóry pojawia się silny ból. W tym momencie ręce terapeuty
l

209
208
nieruchomieją wywierając lekki nacisk na fałd skórny trzymany w palcach.
Jeśli ból w ciągu najbliższych sekund zacznie się zmnioJHzać, stanowi to
sygnał do kontynuowania masażu przez szczypanie—rolowanie skóry. Masaż
taki kontynuuje się wyłącznie w strefie bolesnej. Szczypanie-rolowanie ob-
szarów skóry nie podrażnionej jest obojętne dla terapii. Dobre wykonanie
masażu strefy komórkowo-bólowej polega na jednorazowym przeprowadzeniu RozdziałS
fałdu skórnego miejsce przy miejscu przez całą strefę. Intensywność uciskania
fałdu powinna być taka, by chory łatwo znosił ból. Zabiegi powtarza się z
częstotliwością nie wywołującą pogorszenia stanu chorego - w pierwszym
Reakcje pozabiegowe
okresie co drugi, co trzeci dzień, a potem częściej. Nie częściej jednak niż raz
dziennie. Wykonuje się je aż do całkowitego zniknięcia bólu przy ucisku fałdu
skórnego w znanej strefie komórkowo-bólowej. Ta sama zasada dotyczy także
Zasadniczym celem leczenia (w tym autoterapii) jest możliwie najszybsza jx>
mięśniowych i więzadłowych punktów maksymalnie bolesnych.
prawa stanu zdrowia, a także całkowite i trwałe wyleczenie. Każdy /fłbie*),
Gdy uciskanie fałdu skórnego w strefie komórkowo-bólowej wzmaga
powinien ten cel przybliżać, jednak każdy zabieg jest formą ingerencji w aktu
odczuwany przez chorego ból, oznacza to, że w dalszym ciągu istnieje pod- alny stan organizmu. Ciało nasze może reagować w sposób czasem niepr/owi
rażnienie korzeniowe. Stosowanie masażu przez szczypanie-rolowanie skóry dziany, ale także fizjologiczny, naturalny. Szczególnie intensywne reakcjo mo gą
nie jest w tym momencie wskazane. wystąpić po ręcznych zabiegach na stawach kręgosłupa i miednicy.
Dobrze przeprowadzony zabieg manualny powinien od razu poprawie
stan chorego. Jednak mogą się pojawić (w kilka godzin lub nawet po kilku
dniach) tzw. reakcje pozabiegowe. Są reakcjami niepożądanymi, nit* można
ich jednak uniknąć. Mijają same po kilku godzinach lub po kilku dniach, nic
pozostawiając żadnego śladu.

8.1. Reakcje po zabiegach ręcznych na stawach


kręgosłupa i miednicy
Techniki zabiegów ręcznych na stawach kręgosłupa i miednicy.nle BA
przedmiotem niniejszego opracowania. Jednakże każdy chory, który zetknął się
z terapią ręczną, powinien się zaznajomić z reakcjami organizmu mogącymi
wystąpić po zabiegu manualnym.
Zabieg ręczny to mobilizacja bierna lub manipulacja mająca na celu
przywrócenie pełnej ruchomości zablokowanego segmentu kręgosłupa. Sam
zabieg nie może być bolesny! Ale po okresie ulgi po zabiegu wywołuje on
niekiedy określone uciążliwości, zwane reakcjami pozabiegowymi towarzyszą-
cymi.
Po kilku minutach, a częściej po kilku godzinach po zabiegu, mogą fif
znów zacząć lub ponownie nasilić znane choremu dolegliwości. Czasem poja-
wiają się też bóle dotąd nieznane, w innych miejscach ciała. Daje niekiedy
również o sobie znać uczucie ogólnego rozbicia. U niektórych chorych może fif
podwyższyć temperatura ciała. Czasem mają oni lęki lub cierpią na przezię-
bienie.

211
Po niektórych zabiegach manualnych aUtwow kr/yfcowo-biodro-wych,
środkowego odcinka piersiowego i górno|(o odcinku H/yjnego kręgosłupa
pojawiają się niekiedy bardzo burzliwe reakcje. (Jnebią chorego mdłości, a
czasem wymioty, odruchy wymiotne, ogólnie y.łe samopoczucie, bóle głowy.
Reakcje te musi on zwyczajnie przetrwać. Są naturalne i w pewnym sensie
pożądane, gdyż świadczą, że coś w organizmie drgnęło i zaczęło się zmieniać. Rozdział 9
Reakcje pozabiegowe nasilają się przede wszystkim po pierwszym za-
biegu. Po następnych bywają znacznie łagodniejsze lub nie występują wcale.
Podczas reakcji pozabiegowych konieczne jest odnalezienie pozycji nieboles-nej Pozorna i rzeczywista nierówność
w łóżku i odpoczynek oraz spokój. Bardzo dobrze oddziałuje też na chorego
kąpiel w ciepłej wodzie z dodatkiem soli.
długości kończyn dolnych
oraz jej znaczenie

8.2. Reakcje pozabiegowe po igłoterapii


Żadna część narządów ruchu, a wiać i kręgosłupa, nie mosto
Jak już wspomnieliśmy, w większości przypadków jedyną przyczyną bólu,
chorować samoistnie, bez wpływu na resztą owych narządów.
przypominającego ból korzeniowy, są niektóre więzadła. Bardzo skutecznie
leczy te dolegliwości dotykanie igłą iniekcyjną punktów maksymalnie bolesnych Dlatego np. blokady stawów międzykręgowych wywołują czuHwn
odnajdywanych na więzadłach. Zabieg ów przyczynia się do naty- zmiany degeneracyjne dysków międzykręgowych, więzadeł albo powodują
chmiastowego zmniejszenia lub nawet zniknięcia bólu. Niekiedy wywołuje zaburzenia mięśniowe. W każdym takim przypadku odnotowuje się równio*
jednak natychmiast uczucia oszołomienia i osłabienia. Po kilku godzinach zaburzenia ogólnej statyki aparatu postawy.
mogą czasami wystąpić silne mdłości, a nawet wymioty, bóle i zawroty głowy. Bywają też sytuacje odwrotne, kiedy pierwotne zaburzenia Htatyki
Reakcje takie trwają kilka godzin, po czym znikają bez śladu. Największe ogólnej aparatu postawy (np. różnica długości kończyn dolnych) przyczyniają
może wywołać terapia igłowa więzadła krzyżowo-biodrowego oraz się do ograniczenia ruchomości dużych stawów kończyn, asymetrii miednicy,
międzykolcowego Ths/The. Na szczęście nie zdarzają się one często. bocznych skrzywień kręgosłupa, zaburzeń napięcia mięśni tułowia i kończyn,
zawodowych przeciążeń, niewłaściwego funkcjonowania poszczególnych
jednostek ruchowych kręgosłupa, w tym i blokady stawów międzykręgowych
(Neumann).
8.3. Reakcje pozabiegowe po autoterapii Znane są przypadki, wprawdzie niezbyt liczne, kiedy wyłącznie po wy-
równaniu długości kończyn podkładkami ustępowały wieloletnie bóle pleców,
W tych grupach technik reakcje pozabiegowe bywają łagodniejsze. Po ćwi- lędźwi, barków, nóg, a nawet głowy. Stwierdzenie różnicy w długości kończyn ł
czeniach izometrycznych pojawia się czasem na krótko ból mięśni podobny wpływ tego na dolegliwości, a wreszcie ustalenie wytycznych terapeutycznych
do wywoływanego treningiem siłowym. Częściej występują bóle mięśni, ścię- nie jest tak proste, jakby się na pozór wydawało. Statystki wykonane na dużej
gien, a nawet stawów po poizometrycznej relaksacji mięśni. Trwają niekiedy do liczbie pacjentów wykazały, że dwie osoby na pięć badanych miały jedną nogq
trzech dni, a czasem i dłużej, co zniechęca niektórych chorych. Ważną więc krótszą od 0,5 do 1,5 cm (Maigne).
rolę odgrywa dozowanie intensywności i częstotliwości ćwiczeń. Reakcje Nierównej długości kończyn towarzyszy zazwyczaj niewielkie skrzy-
pozabiegowe, jak zawsze, mijają i tutaj bez śladu. wienie boczne kręgosłupa z wypukłością po stronie krótszej nogi.
Mobilizacje uciskowe wraz z masażem przez szczypanie-rolowaniti Należy podkreślić, że u chorego z ostrym bólem lędźwiowym i ewidentną
skóry i tkanek podskórnych mogą zwiększać podrażnienie tkanek w rejonach postawą antybólową jakiekolwiek badania różnicy długości kończyn dolnych
oddziaływania. Podrażnienie objawia się zwiększeniem bólu poucisko-wego. nie mają sensu. Mamy wówczas bowiem do czynienia z tzw. pozorną
Następny zabieg można wykonać dopiero po ustaniu podrażnienia. nierównością długości kończyn dolnych.
212 212
Pozorna nierówność występuje także c7.«Mto pr/.y blokadach .stawów stopach badanego, Iwnr/n do niego. Badany powinien przyjijć takie położę
krzyżowo-biodrowych. Po usunięciu blokady zabiegiem rec/nym nierówność nie ciała bmt kontroli w/.rokowej. Sam fakt, że leży on z nieznacznym ztfio
kończyn dolnych najczęściej znika (Maigne, Schónberger). ciem w bok (łukiem), a twierdzi, że leży prosto, świadczy już o jakimi
zaburzeniu statyki w obrębie miednicy.
Prowadzimy test dalej: OP kładzie kciuki pod kostkami badane^ (rys.
123) i ujmuje dłońmi jego stawy skokowe. Układa całe ciało badano go w
linii prostej. W tym położeniu jego kostki powinny znajdować nit równo
na tej samej wysokości. Teraz badany powoli siada (może podpici rac się
rękami) nie przesuwając bioder. W tym czasie OP unosi lekk( kończyny
dolne badanego, ażeby tarcie o podłoże nie zniekształcało wy n i ku. W
siadzie kostki badanego także powinny się znajdować na tej samą
wysokości. Z leżenia do siadu należy przechodzić wielokrotnie, łagodnie
bez zamachu, szarpania i przesuwania bioder po podłożu. Jeśli za każ

Rys. 122. Możliwości wystąpienia skutków zaburzeń statyki aparatu


postawy w różnych narządach ruchu (wg Neumanna)

Wszelka nierównowaga statyczna w obrębie miednicy, o której świadczy


także pozorna lub rzeczywista nierówność długości kończyn dolnych, działa
przeciążające i drażniąco na więzadła miednicy (3.1.1.1). Widać to
szczególnie na przykładzie więzadeł krzyżowo-biodrowych, za których sprawą
powstaje wiele bezpośrednich oraz przede wszystkim pośrednich dolegliwości.
Zostało to już opisane w rozdz.: 3.1.1; 5.1.3; 5.3.2; 5.3.3; 5.3.4.
Stwierdzenie rzeczywistej lub pozornej nierówności długości kończyn dol-
nych wymaga dokładnego badania technikami medycyny ręcznej. Nierówności
owej nie da się stwierdzić w warunkach domowych. W ramach autobadania
uzyskujemy jedynie informacje wstępne o stanie czynnościowym miednicy.

Rys. 123. Pozorna nierówność długości kończyn dolnych: a - w


9.1. Autobadanie stanu czynnościowego miednicy leżeniu - prawa kończyna dolna krótsza; b - w siadzie -
prawa kończyna dolna dłuższa
Badany kładzie się na plecach na równym i nie uginającym się podłożu. Długa
oś jego ciała musi być linią prostą. Może to stwierdzić OP stając przy
21*
214
dym razem, zarówno w łożeniu, jak i w siadzie, kcmlki badanego bodą się Wykonuje nie wtedy Uw, korekcjo wstępny, n zabieg powtar/a p<
znajdować na jednakowej wysokości - należy to uznać za normo. Rysunek miesiącu. U dziecka w okr<t*i« w/.rontu trzeba przeprowadzać systemu tyc/iu
123 ilustruje sytuację, w której prawa kończyna dolna w leżeniu jest kontrole co kilka (4 5) mieniecy.
krótsza, a w siadzie dłuższa. Nieco inaczej wygląda sytuacja pacjentów dorosłych i starszych <
W prezentowanym przykładzie prawa kończyna przesuwa się szybciej po kręgosłupie mniej elastycznym lub sztywnym. W ciągu wielu lat ich kręgosłup
podłożu aniżeli lewa, przechodząc z leżenia do siadu, następnie do leżenia itd. w pewnym stopniu przystosował się już do sytuacji wytworzonej u całym
Świadczy to o istotnym zaburzeniu równowagi statycznej miednicy oraz aparacie podporowym przez krótszą kończynę dolną. Dlatego bólo i inne
zaburzeniu czynności ruchowych lewego stawu krzyżowo-biodrowego. Oczywiście, dolegliwości nie muszą wynikać z zaburzeń statyki. Ostrożność nakazuje,
podobnie bywa z lewą kończyną dolną, co stanowi sygnał zablokowania ażeby w pierwszym okresie leczenia nie zalecać noszenia podkładki
ruchomości stawu krzyżowo-biodrowego po stronie przeciwnej, czyli prawego. korekcyjnej pod piętą krótszej nogi, zanim nie uzyska się odblokowaniu
Przywracamy normalną ruchomość stawom krzyżowo-biodrowym sto- ruchomości chorego odcinka terapią ręczną, wspartą autoterapią. Ból w
sując odpowiednie badania, a potem zabieg ręczny. Jednakże niekiedy udaje pozycji stojącej skłania do prób skorygowania skrócenia.
się rozluźnić zablokowany staw krzyżowo-biodrowy i opanować niewielką Niekiedy bardzo dobre wyniki uzyskuje się u pacjentów o typu 1
blokadę stosując mobilizacje stawu krzyżowo-biodrowego (5.3.1, rys. 41). „sztywnym", dotkniętych artrozą, poprzez skorygowanie krótszej kończyny <j 3-
Niestety mobilizacje te często nie wystarczają do odblokowania stawu krzy- 4 mm. Ta nieznaczna korekta pociąga za sobą minimalną zmianę we
żowo-biodrowego. Z reguły niezbędny jest w takiej sytuacji jeden lub kilka wrażliwości segmentu. Nigdy nie należy doprowadzać do korekty geometry-
zabiegów manualnych. cznej i za wszelką cenę wymagać poziomego ustawienia płaszczyzny kości
krzyżowej. Trzeba znaleźć indywidualnie najbardziej korzystną równowagą
metodą kolejnych prób.
W codziennej praktyce dorosłym pacjentom, u których terapia roczna
9.2. Korygowanie rzeczywistej różnicy długości nie zlikwidowała całkowicie dolegliwości, zaleca się noszenie pod |>ioti\
krótszej kończyny podkładki o wysokości 0,5 cm (rys. 124) zawsze w pofttn-wie
kończyn dolnych stojącej (w bucie, pantoflu domowym, obuwiu sportowym itp.) pr/.oz l\~4
Powyżej mówiliśmy o pozornej nierówności długości kończyn dolnych. Bywa tygodnie. Gdyby w tym czasie wystąpiło zwiększenie dolegliwości (renkcjn
jednak, choć znacznie rzadziej, że mamy do czynienia z rzeczywistą
nierównością, o nieodwracalnych przyczynach. Należą do nich cechy dzie-
dziczne i rozwojowe, skutki urazów, chorób organicznych narządów ruchu itp.
Jeśli różnica długości kończyn dolnych jest znaczna (więcej niż 2 cm),
korekcji dokonuje się odpowiednim obuwiem ortopedycznym. Przy różnicach
mniejszych korekcja nierówności ma znaczenie biomechaniczne, ale przede
wszystkim czynnościowo-odruchowe. Stwierdzenie tego typu nierówności
wymaga specjalistycznego badania przeprowadzanego zazwyczaj w Serii
składającej się z dwóch-trzech zabiegów ręcznych. Decyzję o sposobie
korygowania zaburzeń statyki aparatu postawy podejmuje się W zależności
od tego, czy kręgosłup danej osoby ma normalną ruchomość i elastyczność, Rys. 124. Podkładka korkowa do wyrównania wstępnego
czy też nie, czy mamy do czynienia z człowiekiem młodym, czy starszym.
U pacjenta młodego, o elastycznym kręgosłupie i niewielkim skrzy- negatywna), podkładkę trzeba usunąć. Jeśli po jej usunięciu dolegliwości
wieniu bocznym, należy poprzez korekcję długości kończyn dolnych dopro- cofają się do „normalnego" poziomu odczuwanego przez pacjenta na co dzień,
wadzić płaszczyznę kości krzyżowej do poziomu. Oznacza to geometryczni wówczas dobrze jest umieścić podkładkę pod tą samą piętą ponownie, ażeby
wyrównanie długości kończyn. Gdyby jednak podczas dłuższego stania wy- przekonać się, czy zwiększenie dolegliwości było rzeczywiście związane l
stępowały pobolewania kręgosłupa, wówczas pełnej korekcji nie można prze- noszeniem wyrównania, czy też zadziałał przypadek.
prowadzić jednorazowo. Jeśli dolegliwości zwiększą się ponownie, trzeba podkładkę usunąć i
zgłosić się do ponownego badania.
216
217
Częstszą reakcją na wstępne wyrównanie zaburzeń statyki aparatu
postawy bywa brak widocznych zmian w samopoczuciu, zmniejszenie dole-
gliwości lub ich ustąpienie.
Gdy pacjent nie odczuwa zmian lub poprawa nie jest całkowita, po
upływie 3^4 tygodni podwyższa się wyrównanie o 1/3 aktualnej wysokości i
cały proces obserwowania reakcji organizmu przeprowadza się od początku Rozdział 10
przez następny miesiąc. Niekiedy takie podwyższanie, a następnie obser-
wację samego siebie przeprowadza się do czterech razy, by dobrać optymalną
wysokość wyrównania. Profilaktyka bólów i dolegliwości
W przypadkach, kiedy pacjent pozbędzie się dolegliwości, dobrze
będzie, jeśli ponosi wyrównanie jeszcze jakiś czas (np. kilka tygodni), a
odkręgosłupowych
następnie je usunie. Noszenie podkładki, szczególnie w letnim obuwiu, może
sprawiać pewne kłopoty. Przy systematycznym poprawianiu sprawności
aparatu postawy kontynuowaniem gimnastyki i innych wskazań terapeuty-
cznych oraz dzięki odzyskanym zdolnościom adaptacyjnym naszego organi- Profilaktyka to najskuteczniejsza forma zwalczania dolegliwości powstajn
zmu, dolegliwości mogą już nie powrócić. Gdyby jednak zaczęły pojawiać się na cych podczas zaburzeń czynności narządów ruchu. Wśród nich najważnią szą
nowo (pomimo leczenia i profilaktyki), trzeba najprawdopodobniej za- rolę odgrywają zaburzenia ruchomości stawów kręgosłupa oraz miedni cy.
akceptować podkładkę na stałe. Oczywiście taka dowolność postępowania Coraz większe znaczenie w patologii zniekształceń postawy ciała, bólu innych
jest możliwa w indywidualnych przypadkach, przy niewielkich, aczkolwiek dolegliwości przypisuje się tzw. ukrytym zaburzeniom czynności n chowych
rzeczywistych różnicach w długości kończyn dolnych (od 0,5 do 1,5 cm). u dzieci. W związku z tym każde dziecko powinno być poddan
specjalistycznym badaniom technikami ręcznymi na równi z rutynowym
badaniami ortopedycznymi.

10.1. Utajone zaburzenia czynności narządów


ruchu u dzieci
Utajone zaburzenia ruchomości bywają bezbolesne, dzięki możliwości kompan
sowania zaburzonej ruchomości jednego segmentu przez sąsiednie segmtnt;
kręgosłupa. Ale zaburzenie czynności trwa i choroba się rozwya. Taką iytuiqj<
obserwuje się przede wszystkim u dzieci, które zachowują sprawność ruchowi
dzięki elastyczności kręgosłupa i całego narządu ruchu. Mimo widocznych nte
kiedy zmian w postawie ciała utrzymują czasem bardzo długo (do 40-60 roki
życia) zdolności zaadaptowania trwającego zaburzenia. Najczęściej jednak uta
jone zaburzenia ruchomości dają o sobie znać znacznie wcześniej.
Okazało się, że kluczowymi rejonami owych zaburzeń są: obszar miad
nicy oraz górny odcinek szyjny kręgosłupa. Zaburzenia miednicy powoduji
niesymetryczne ustawienie talerzy biodrowych. Konsekwencją tego bywaji
rzekome skrócenia jednej kończyny dolnej, skośna płaszczyzna kości krzyża
wej i w efekcie - skrzywienie boczne kręgosłupa (skolioza), zaburzenia równo-
wagi statycznej mięśni. Wskutek tego podobne zaburzenia równowagi statyci-nej
występują w obf żarze górnego odcinka szyjnego kręgosłupa.
Lewit twierdzi, że zaburzenia ruchomości górnego odcinka szyjnego nie klntki piersiowej po stronie wklęsłej skrzywienia i uwypukleniu
występowały u dzieci najmłodszych. Zaś w grupie dzieci 10-14 lat było ich żeber po strnnir wypukłej, asymetryczne spłaszczenie pokrywy czaszki i j(nl
znacząco więcej niż w wieku 3-7 lat. A więc zaburzenia owe nasilają się z nostronne spłns/c/onie miednicy (zwykle po stronie wklęsłej skrzywieniu)
wiekiem. Towarzyszą im przykurczę w formie kręczu szyi, ograniczenia odwodznnii
Skręcenie miednicy zaobserwowano u jednego na siedmioro dzieci naj- uda oraz przykurcz zginaczy grzbietowych stopy (stopa piętowa). Charaktery
młodszych, natomiast u jednego na troje lub dwoje wszystkich badanych dzieci styczne jest też odstawanie jednego ucha w porównaniu z drugim.
starszych. W konkluzji Lewit stwierdza, że u ponad 40% dzieci szkolnych i
przedszkolnych występuje skręcenie miednicy, a u 15,8% obserwuje się zablo-
kowanie górnego odcinka szyjnego kręgosłupa. I co ciekawe: mniej więcej w
tych samych proporcjach występują boczne skrzywienia kręgosłupa - skoliozy.
Skręcenie miednicy pojawia się już w okresie, gdy dziecko uczy się
chodzić, szczególnie kiedy zbyt wcześnie zaczyna przyjmować pionowe usta-
wienie kręgosłupa, tzn. postawę siedzącą lub stojącą z ograniczeniem i skróceniem Rys. 125. Pozycja dziecka skośna na plecach (za Mau)
okresu raczkowania. Niektórzy rodzice w ogóle pozbawiają dzieci możliwości
raczkowania np. w obawie przed stykaniem się z brudną podłogą. Okres Zespół siedmiu objawów ma charakter odwracalny i często ustepuj<
raczkowania jest „pomyślany" przez naturę jako faza niezbędna w rozwoju samoistnie. W wielu jednak przypadkach pozostawia trwałe następstwu
narządów ruchu, w której przystosowują się one do funkcji podporowych i Powstaje on wskutek asymetrycznego leżenia dziecka skośnie na plecncli
lokomocyjnych. Daje młodemu organizmowi szansę łagodnego przejścia z pozycji (rys. 125) i przebywania w tej ulubionej pozycji przez całe tygodnie. Skośnie na
poziomej do pionowej przez wzmocnienie tzw. biernej (kości) i czynnej (mięśni) plecach, tzn. na prawej lub lewej stronie tylnej ściany klatki piersiowej
części narządów ruchu. Skrócenie okresu raczkowania poprzez zmuszanie Najlepiej zapobiegać siedmiu objawom nie dopuszczając do wytworzenia *ię
dziecka do wczesnego siadania, chodzenia z prowadzeniem za rączki, „ulubionej" nawykowej pozycji skośnej na plecach, np. poprzez układani*
umieszczanie go w tzw. chodzikach przeciąża (początkowo niedostrzegalnie) w dziecka główką z jednej strony łóżeczka na jedną dobę, a na drugł\ t. drugiej
pierwszym rzędzie jego stawy krzyżowobiodrowe, doprowadzając do chara- strony. Możliwie najczęściej układajmy niemowlęta na brzuchu.
kteryzowanego wyżej objawu skręcenia miednicy. Wtedy mają początek zabu-
rzenia równowagi statycznej (niewłaściwej postawy) i dynamicznej (niewłaści-
wego stereotypu ruchowego) dziecka, a potem dorosłego.
Lewit wykazał także, iż 90% dzieci cierpiących na chroniczne zapalenie 10.3. Zapobieganie dolegliwościom
migdałków ma zablokowaną ruchomość górnego odcinka szyjnego kręgosłupa! odkręgosłupowym podczas odpoczynku i
Zaburzenia ruchomości stawów głowowych, a przede wszystkim stawów przy pracy
miednicy są trwałe, z minimalną tendencją do samoistnej poprawy. Natomiast
leczenie manualne tych zaburzeń jest łatwe i efektywne. Przywraca ono Na profilaktykę bólów i dolegliwości odkręgosłupowych składają się cztery
prawidłowe funkcjonowanie owych obszarów. podstawowe działania:
Wszystkie dzieci, u których rodzice zauważyli jakąś nieprawidłowość - utrzymywanie prawidłowych postaw ciała podczas pracy i odpo-
w postawie ciała, powinny zostać poddane badaniu, a następnie, jeśli są czynku;
wskazania, leczeniu ręcznemu celem zlikwidowania zaburzeń. - osiągnięcie, a następnie utrzymywanie odpowiedniej sprawności
mięśni stabilizujących kręgosłup, a właściwie wszystkich mięśni ciała i
całego narządu ruchu - sprawności wyrażającej się nie tylko wydolnością
dynamiczną, ale przede wszystkim równowagą statyczną zarówno mięśniową,
10.2. Zespół siedmiu objawów wczesnodziecięcych jak i stawową;
- odpowiedni tryb życia;
Innym niebezpieczeństwem wieku niemowlęcego, mogącym mieć swoje na- - osiągnięcie, a następnie utrzymywanie i doskonalenie odpowiedniego
stępstwa później, jest tzw. skolioza niemowlęca, należąca do zespołu siedmiu stopnia psychoświadomości własnego ciała oraz psychoedukacji i psychohigii-ny
objawów opisanych przez Mau. Oprócz niej w skład tych objawów wchodzą: (3.3, rys. 31).

220 221
10.3.1. Utrzymywanie prawidłowych postaw ciał
podczas odpoczynku i przy pracy
Pozycja ciała podczas snu zależy przede wszystkim od łóżka i posłania.
Najlepsze jest proste posłanie, które się nie ugina, z grubym materacem
odpowiedniej twardości (rys. 126 c). Materac zbyt twardy (rys. 126 a) lub
zbyt miękki (rys. 126 b) nie zapewnia kręgosłupowi pozycji spoczynkowej,
najbardziej fizjologicznej podczas snu.

Rys. 127. Niewłaściwe pozycje siedzące ciała: a - podczas pracy; b - podczaa jazdy
mochodem; c - podczas odpoczynku w fotelu; d - na sedesie (w stanie ostrym);
e —na rowerze

wzbudza ból i pogłębia kryzys chorego. Deska — owszem, ale na niej gruby, o
odpowiedniej twardości materac. Osoby młode powinny nauczyć się spać na
Rys. 126. Posłanie: a - zbyt twarde, 6 - zbyt miękkie, oraz ich wpływ na plecach czy też na brzuchu bez poduszki lub na niewielkim jaśku. Natomiast
kręgosłup podczas snu (rys. wg Dziaka) chorzy z okrągłymi plecami, np. cierpiący na hiperlordozę szyjną, nie mogą
nagle bezkrytycznie powyrzucać wszystkich poduszek spod głowy, używanych do
momentu wystąpienia choroby. Ich wysokość powinni jednak dostosować do
Łóżko, które spełnia takie warunki pod każdym względem, skonstruO"]
kształtu pleców (im bardziej okrągłe, tym wyższa poduszka) w leżeniu na
wano w Niemczech i ulepszono w Polsce. Informacje o nim znajdują się plecach lub do szerokości barków w leżeniu na boku.
końcu książki (s. 237). Pozycje siedzące przynoszą najwięcej szkody naszym kręgosłupom,
Ważne, by w pozycjach na boku dobrać odpowiedniej wysokości duszkę szczególnie w wieku szkolnym i potem podczas wieloletniej pracy przy biur-
do szerokości barków. Kręgosłup szyjny powinien mieć zapewnk położenie kach, deskach kreślarskich, odpoczynku w miękkich zapadających się fotelach.
spoczynkowe, szczególnie w okresie leczenia (6). By ograniczyć te szkody, niezbędne jest utrzymywanie właściwych postaw za-
Materac (kozetka, kanapa, łóżko) nie może mieć dołków. Musi być sty! równo podczas pracy siedzącej, jak i odpoczynku na siedząco (rys. 127 i 128).
Niektórym chorym zaleca się leżenie na desce. To niepotrzebne, a nai Pozycja najbardziej zbliżona do fizjologicznej przy zastosowaniu po-
szkodliwe, ponieważ ucisk twardego podłoża na punkty maksymalnie bolt wszechnych u nas mebli to taka, w której siedzący przy poziomych udach

000
io jest zwielokrotnione, jitfli praca ta wykonywana jtwt na wynokich
obcasach. Naprzemienne opi<trani<> nóg na niskim podwyższaniu pogłębianiu
si«j lortlor.y Ujdzwiowoj i przeciążaniu kręgosłupa (rys. 130).

Rys. 129. Schemat zestawu: pulpit i siedzisko, zapewniającego


komfort fizjologiczny kręgosłupowi w pozycji siedzącej

Rys. 128. Przykład fizjologicznych pozycji kręgosłupa


w postawach siedzących:
a, b - przy biurku; c - w samochodzie; d - podczas odpoczynku; e - na sedesie
(w stanach ostrych); f— na rowerze

może całymi stopami opierać się o podłogę. Oparcie krzesła podpiera lędźwiowy
odcinek kręgosłupa (rys. 128). Wysokość biurka należy dopasować w taki
sposób, abyśmy swobodnie opierali na nim łokcie. Głowę przed ciągłym pochy-
laniem do przodu zabezpieczamy dzięki ustawieniu pulpitu pod odpowiednim
kątem (rys. 128 b i 129). Szczególnie ważne jest to dla dzieci i młodzieży, a
także księgowych, zegarmistrzów itp. Kierowcy również powinni zadbać o
prawidłowy fotel zapewniający dobre podparcie fizjologicznej lordozy lędźwiowej
(rys. 128 c).
Poniżej przedstawiamy za „Wohle Life Times" ideę mebla zapewnia-
jącego komfort fizjologiczny kręgosłupowi podczas pracy siedzącej. Siedzisko,
ustawione pod kątem 25-30 stopni, wymusza lordozę lędźwiową poprzez
rotację miednicy w przód. Osiągamy w ten sposób efekt jak przy odpowiednio
dobranym oparciu (rys. 129).
Stojąca pozycja ciała i praca na stojąco, szczególnie w bezruchu (np.
przy obrabiarkach), znacznie przeciążają odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Prze-
Rys. 130. Pozyąja ciała podczas pracy na stojąco: a, b - źle; c, d - dobrze
224 22
Niektóre prace domowe wykonywano w petycji pól'/4tit;tej również w Ciężka praca fliynnn, |MMlnoN/enie i noszenie ciężarów zawsze pr/.<*ciii-za
istotny sposób przyczyniają się do wywoływania i |xxltr/.yinywania bólów kręgosłup, HZ£%tt|fólni(' w odcinku lędźwiowym. Sposób wykonywania owej
krzyża. Wysokość stołków, desek do prasowania itp. należy tak dobierać, ażeby pracy ma decydujący wpływ na powstawanie bólów kręgosłupa. Na przykład
nie wymuszały na gospodyniach niekorzystnej ix)/.ycji. podnoszenie „/ kr/yża", a nic „z kolan" (rys. 131 a i 6), czy asymetryczni
noszenie ciężarów (rys. l,"12 h) zwielokrotnia zagrożenie przeciążeniem dolnego
a odcinka lędźwiowego kręgosłupa, a także stawów krzyżowo-biodrowych Bardzo
istotne znaczenie ma włączenie do dźwigania i podnoszenia mięśni brzucha. W
momencie podnoszenia ciężaru w górę należy bardzo silnie napii\< mięśnie
brzucha (ciężarowcy zakładają specjalne pasy). Zwiększają one HiK tzw. tłoczni
brzusznej. Jak obliczono, około 35% podnoszonego ciężaru przeno si się dzięki
tłoczni brzusznej bezpośrednio na miednicę. W przypadku wiol kich mięśni
brzucha cały ciężar musi dźwigać kręgosłup. Dochodzi wtedj często do
przeciążeniowych urazów kręgosłupa.

10.3.2. Ćwiczenia ochraniające według Jamesa Mathe'a


Ćwiczenia ochraniające stosuje się, by poprawić odżywianie dynki
międzykręgowego Ls/Si. Daje mu to większą odporność na przeciążenia
Rys. 131. Podnoszenie ciężarów: a - źle; 6 - dobrze Zestaw taki proponuje się szczególnie tym, którzy przebyli już dyskopatii Ls/Si
lub L.4/L.5 i znajdują się w stanie remisji jej objawów. Proponuje się w także
osobom z wrodzonymi lub nabytymi skłonnościami do tego groźne^
schorzenia. Dzięki systematycznemu wykonywaniu poniższych ćwir/.eń
stosowaniu zasad profilaktyki może dojść u dyskopatów do swego rodznji
„regeneracji" chrząstki międzykręgowej Ls/Si i - w efekcie - do znac/.nojf
zmniejszenia, a nawet ustąpienia dolegliwości bólowych. Ćwiczenia nnlf)^
wykonywać 3-4 razy każde tuż po porannym przebudzeniu się, przód wyj
ściem z łóżka oraz wieczorem przed zaśnięciem, po położeniu się do łóżka.
s

Ćwiczenie 55. PW: Leżenie na plecach, kolana i biodra ugięto, 8top


na podłożu, ręce wzdłuż tułowia (rys. 133).
Wykonanie: Podciągnąć kolana do piersi, objąć je rękami i silnie przj
ciągnąć do klatki piersiowej - wydech, powrót do postawy wyjściową) wdech.

Rys. 132. Noszenie ciężarów: a - dobrze; b - źle (wg Dziaka)


Rys. 133
226
Uwaga! Po jakimś czasie to samo bez pomocy n\k. Koce ułożono Wykonanie: Przejść płynnym ruchem do siadu (bez zamachu), potliu
wzdłuż tułowia. sząc z podłoża kretf za kręgiem, odwieść uda (na zewnątrz) i płynnie pochyli
się w przód - wydech. Przejść w ten sam sposób do postawy wyjściowi -
Ćwiczenie 56. PW: Klęk prosty (rys. 134). wdech.
Wykonanie: Siad na pięty ze skłonem głowy i tułowia w przód, ręce przed
głową dłońmi do podłoża, sięgać nimi jak najdalej bez odrywania pośladków od
pięt. Pozostać w tej pozycji minutę. Oddychać płynnie „brzuchem".

Rys. 136

Ćwiczenie 59. PW: Siad na piętach, ręce wyprostowane w górę, tuló


prosty (rys. 137).
Wykonanie: Skłon w przód z prostym tułowiem aż do dotknięcia dłoi
Rys. 134 mi podłoża - wydech. Powrót do pozycji wyjściowej - wdech.

Ćwiczenie 57. PW: Leżenie na plecach, kolana i biodra ugięte, stopy na


podłożu, dłonie splecione na karku - łokcie dotykają podłoża (rys. 135).
Wykonanie: Unieść jednocześnie głowę i kolana, łokcie w przód i
próbować dotknąć nimi kolan - wydech, utrzymać kilka sekunad. Powrót do
postawy wyjściowej - wdech.

Rys. 137
Rys. 135
Uwaga! Ruch zginania powinien zachodzić w biodrach. Kręgoiłi
Uwaga! Po dłuższym treningu można próbować odrywać pośladki od lędźwiowy cały czas prosty!
podłoża i jednocześnie wciągać kolana między łokcie.

Ćwiczenie 58. PW: Leżenie na plecach, kolana i biodra ugięte, stopy na 10.3.3. Ćwiczenia niewskazane
podłożu, ręce wyprostowane za głową, spoczywające na podłożu w prze- W gimnastyce leczącej bóle i dolegliwości pochodzenia odkręgosłupowego i
dłużeniu tułowia (rys. 136). niewskazane uznaje się wszystkie ćwiczenia typu zamachowego, czyli wyk
r/ystujące bezwładność poszczególnych c/esci ciała, uprzednio wprawionych w
ruch. I tak np. w bólach głowy, szyi, karku, miedzyłopatkowych i kończyn
górnych zdecydowanie pogarszają stan chorego szybkie naprzemienne skręty
głową, szybkie naprzemienne skłony głową do boków lub w przód i w tył, ruchy
obwodzenia, „toczenia" głowy w jednym czy w drugim kierunku. Nie są też
wskazane wymachy, odrzuty, krążenia rąk itp. Nie należy wykonywać ćwiczeń
z rękami w górze, a także obciążać bolesnych kończyn górnych. Ponadto
trzeba się wystrzegać wszystkich ćwiczeń sprawiających nawet niewielki ból.
Okresowo niewskazane mogą być także takie ćwiczenia, które generalnie są
niezbędne, ale w danym momencie nie zaleca się ich wykonywania, gdyż
wywołują ból.

10.4. Tryb życia. Bezruch. Otyłość


Sposobami na życie zajmowali się właściwie wszyscy filozofowie. Mieli oni
różne poglądy na ciało i duszę oraz ich wzajemną relację. Wspólną ich cechą
było natomiast dążenie do doskonałości. Nie można powiedzieć, abyśmy
doskonałość tę kiedykolwiek w przeszłości osiągnęli. Tym bardziej
oddalamy się od niej w dobie rozwoju cywilizacji. Największym i
najbardziej widocznym zmianom, niestety niekorzystnym, ulegają czynności
ruchowe człowieka.
Już dzieci ograniczane są ruchowo i siedzą w nieodpowiednich ła-
wkach szkolnych, a w czasie przerw, terroryzowane przez wychowawców i
nauczycieli, nie mają możliwości spontanicznego, niepohamowanego ruchu. W
dalszych latach siedzący tryb życia, jednostronne obciążenia, przeciążenia
statyczne itp. wywołują zaburzenia stereotypów ruchowych, a także
zaburzenia ruchomości odcinkowej. Jakie to ma znaczenie dla ustroju,
próbowaliśmy wyżej wyjaśnić. „Szkodliwości te mogłaby wyrównać gimna-
styka i sport. Jednakże sport dla wyczynu jest często następną szkodliwością"
(Lewit).
Powszechne dziś cechy - ociężałość, lenistwo ruchowe, obżarstwo i
otyłość mają wiele niekorzystnych konsekwencji. Otyłość to dalsze obciążenie
narządów ruchu oraz aparatu podporowego. I tak błędne koło zamyka się.
Pomijając chorych na cukrzycę, zaburzenia przemiany materii, zaburzenia
gospodarki hormonalnej itp. reszta grubasów sama odpowiada za własną
nadwagę. Bezruch, lenistwo i zgnuśnienie, przejadanie się, a właściwie
obżarstwo, brak uczucia głodu - oto nasze grzechy główne wobec natury.
Głód jest pewnym naturalnym stanem, niezbędnym dla procesów samooczy-
szczania organizmu. Wszystkie religie świata nakazywały i nakazują okresy
postu i wstrzemięźliwości. Naszym praprzodkom i dziko żyjącym zwierzętom
sytość była czymś mało znanym. Normą natomiast - uczucie głodu.
Otyłość ji'*t w lej chwili zaliczana do nłijtrudniej leczonych Hchor/en, ' wielo
łatwiej nit' dopuścić do otyłości, niż potem pozbywać me, /JM^Inyc
kilogramów. .Jej powstanie, a następnie zwalczanie zależy przede wH/yntkii od
charakteru, od cech wolicjonalnych każdego człowieka. WnioHek tul
wyciągnęli uczeni amerykańscy na podstawie wyników szczegółowych lx
dań. Jedną grupę ludzi otyłych leczono farmakologicznie, drugą psy c ho te n
peutycznie. Znacznie lepsze wyniki uzyskano w grupie leczonej naturalni
psychoterapeutycznie. W grupie tej stwierdzono niewielki tylko procent ni
wrotu otyłości.
Podsumowując, należy z całą stanowczością podkreślić, że w olhrz;
miej większości przypadków za otyłość odpowiada każdy osobiście i sani jei w
stanie do niej nie dopuścić lub się jej pozbyć. Nie ma tabletek zmnie.JHzaji cych
otyłość! Nie istnieje dieta „cud". Leczenie otyłości to proces złożony zawsze
wymaga kontroli lekarskiej, a waga ciała w ciągu całego doroHłe^ życia aż do
starości powinna utrzymywać się na idealnie młodzieńc/.yi poziomie.
Nadwaga prowadzi do licznych schorzeń układu krążenia (nadcińnu
nie, osłabienie serca, choroby naczyń wieńcowych). Sprzyja występowani
cukrzycy i miażdżycy. Nadmiar tłuszczu gromadzi się nie tylko w tkane
podskórnej, ale otacza też narządy wewnętrzne utrudniając ich pracę. Mol
również przerastać narządy miąższowe, np. wątrobę, powodując w efekci jej
niewydolność. Wskutek przeciążenia układu krążenia dochodzi do nit
bezpiecznych powikłań - zawałów mięśnia sercowego lub pęknięć nuczy
mózgowych. Nadwaga w znacznym stopniu przyczynia się do doformttC
kręgosłupa i wszelkich tego konsekwencji. Nadmierne obciążenia układ
kostno-stawowego powodują nawet w młodym wieku zmiany zwyrodnienia we
kręgosłupa, stawów biodrowych i kolanowych.
Przy bólach odkręgosłupowych absolutnie niewskazane jest spotywi nie
alkoholu w jakiejkolwiek ilości i postaci. Powoduje on między innyn
wysuszanie powierzchni stawowych i zwiększanie dolegliwości bólowycl
Palenie tytoniu przyczynia się pośrednio do wzrostu dolegliwości odkregi
słupowych. Nikotyna podnosi napięcie w układzie nerwowym, zwiększa ni
pięcie spoczynkowe mięśni, powoduje nerwowość. Za szkodliwe należy taki
uznać nadużywanie mocnej herbaty i naturalnej kawy.

10.5. Chorzy „internistyczni", „chirurgiczni".


Sportowcy wyczynowi
Chorzy z przewlekłymi chorobami narządów wewnętrznych, chorzy po opt
racjach chirurgicznych i wypadkach powinni być poddani profilaktycznem
badaniu manualnemu narządów ruchu. Stwierdzono ścisłą zależność i wzi
jPinnc oddziaływanie zaburzeń ruchomości knjKOHtupa na narządy we-
wnętrzne i odwrotnie. Sportowcy kończący karierę wyczynową często zaczynają
uskarżać się na dolegliwości pochodzenia odkręgosłupowego. Badania ręczne
dysfunkcji kręgosłupa i innych części narządów ruchu oraz ewentualne ich
leczenie to najwłaściwsza profilaktyka zaburzeń ruchomości wynikających z
powyższych przyczyn. BIBLIOGRAFIA

1. Aleksandrowicz J.: Nerwice - psychopatologia i psychoterapia, PXV


Warszawa 1988.
2. Anderson B.: Stretching, Wilhelm Heyne Yerlag, Miinchen.
3. Ankerman K.J.: Rewersible Fehlstellung des Bekens bei Kombination t
partiellen Blockierungen mit Nutations- oder Gegennutations- lesiotwn
Iliosakralgelenk, „Manuelle Medizin", 5, Oktober 1990.
4. Eichelberger A., Santorski J.: Praca z ciałem w psychoterapii |w:| 7'm//
grupowa w psychiatrii, (red.): Wardaszko-Łysakowska H., PZWL, Wi
szawa 1980.
5. Frisch H.: Programirte Untersuchung des Bewegungsapparaten, Cliii
diagnostik, Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg, New York, Tok 1983.
6. Geissner E., Wrtele U.: Themen und Trends einer Psychologie des Sclin
rzęs, „Manuelle Medizin", 3, Juni 1990.
7. Grenman E. Ph.: Klinische Aspekte der Funktion der Iliosakraltfdcti beim
Gehen, „Manuelle Medizin", 5, Oktober 1990.
8. Harris T.A.: W zgodzie z sobą i tobą, praktyczny przewodnik po analu
transakcyjnej, PAK, Warszawa 1979.
9. Janda V.: Muskelfunktionsdiagnostik Muskeltest. Untersuchung verk rzter
Muskeln. Untersuchung der Hypermobilitdt, Verlag acco Lo ven/Belgien
1984.
10. Kaltenborn F.K.: Manuelle Mobilisation der Extremitatengelenke. Mań
elle Untersuchung und Gelenk-Mobilisation in der Grundausbildun Olaf
Norlis Bokhandel Universitetsgaten 24, Oslo 1985.
11. Konrad K., Gerencser F.: Manuelle Therapie bei Schwindelpatienta
„Manuelle Medizin", 4, August 1990.
12. Krakowski O.: Kręgarstwo jako nowa metoda lecznicza, Wilno 1926.
13. Lewit K.: Leczenie manualne zaburzeń czynności narządu ruchu, PZW1
Warszawa 1984.
14. Lowen A.: Miłość, seks i serce, Materiały Szkoleniowe Laboratoriui
Psychoedukacji, Warszawa 1989.
15. Maigne R.: Douleurs d'origine vertebrale et traitrements par manipult
tions, Expansion Scientifiąue, Paris 1975.
16. Maitland G.D.: Yertebral Manipulation, Butterworths, London, Durbai
Singapore, Sydney, Toronto, Wellington.