You are on page 1of 17

TÜRKİYE JEOLOJİSİ DERS NOTLARI

Uluslararası Stratigrafik Tablo
Sarı ve turuncu: Senozoik Mavi: Jura Yeşil: Kretase A → Prekambriyen Cr Qu G Mr Pcr → Kristalin birimler (Yaşı ayırtlanmamış, saptanmamış olan birimler) → Kuvarsit → Gnays → Mermer → Paleozoik kristalin metamorfik kayaçlar (Gül rengi)

KOYU KAHVERENGİ Yaşlı Paleozoik Yaşlı Birimler (Kambriyen, Ordovisyen, Silüryen, Devoniyen) c → Kambriyen yaşlı birimler s sd d → Silüryen yaşlı birimler (Kocaeli, İstanbul’un her iki yakası) → Silüryen – Devoniyen yaşlı birimler → Devoniyen yaşlı birimler

Hakkâri Bölgesi, Zonguldak Ereğli (sd), Kocaeli (s) İstanbul’un her iki yakası, Toroslar, Antalya Körfezinin doğu kıyıları, Adana’nın kuzeyi, kısmen Hatay çoğunlukla sedimanter bazıları metamorfik etki altında kalarak başkalaşım geçirmiştir. AÇIK EFLATUN Genç Paleozoik Yaşlı Birimler (Karbonifer, Permiyen) P → Paleozoik (ayırtlanmamış) ka kk k pk pm pM → Alt Karbonifer → Kömürlü Karbonifer → Karbonifer → Permo-Karbonifer → Permiyen → Permiyen – Mezozoik (Masifler çevresinde)

Hakkâri, Kocaeli yarımadası ve Torosların bir kısmı.

A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları

Sayfa 1

İnce taneli malzeme. Oligosen) e → Eosen (ayırtlanmamış) el ep eü ef eolf ev eol → Orta Eosen (Lütesiyen) → Alt Eosen – Paleosen → Üst Eosen → Eosen Filiş → Eosen – Oligosen Filiş → Eosen Volkanitleri → Eosen – Oligosen Sayfa 2 A. Kırıntılı sedimantasyon sonrası slope (yamaç) sonrası çökelimi. Eosen. TURUNCU Paleojen Yaşlı Birimler (Paleosen. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları .KOYU EFLATUN t → Trias Kayaçları CAM GÖBEĞİ RENGİ (Jura Yaşlı Kayaçlar) j → Ayırtlanmamış Jura jl → Jura – Liyas jd jm jdm jv jkr M Mc → Jura – Dogger → Jura – Malm → Jura – Dogger – Malm → Jura volkanitleri → Jura – Kretase → Ayırtlanmamış Mezozoik (mavimsi yeşil) → Tersiyeri de içine alan Mezozoik YEŞİL (Genel Olarak Dağ Kuşaklarında) kr → Kretase krf → Kretase Filiş krü kra kraf krüv krüf krep → Üst Kretase → Alt Kretase → Alt Kretase Filiş → Üst Kretase Volkanit → Üst Kretase Filiş → Kretase – Paleosen Filiş: Derin denizlerdeki yelpaze şeklinde düzenli sediman birikiminin olduğu yer.

Trakya (Ergene). Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 3 . Kapadokya bölgesinde görülür. A. Düzce bölgelerinde görülür. Trakya Bölgesi. Süphan. Doğu Anadolu Bölgesi. Kuzey Anadolu fay hattı boyunca Çerkez. KOYU SARI m → Miyosen ma → Alt Miyosen mo mü md mv → Orta Miyosen → Üst Miyosen → Miyosen Denizel → Miyosen Volkanitler Ege bölgesinde yoğun görülür. Taşova. volkanik dağ kuşakları olan Hasan Dağı. Kızılcahamam. Sinop. Gelibolu. Ege Bölgesi. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde. Güney Doğu Anadolu Bölgesi. Doğu Karadeniz. Sivrihisar. Havza. Bafra. Orta Batı Karadeniz. Orta ve Batı Toroslarda.old olf olj ol → Oligosen Denizel → Oligosen Filiş → Oligosen jipsli seri → Oligosen Genel olarak Kuzey Anadolu’da görülür. Güney Anadolu. Tuz gölü havzası. Erzincan. Nemrut. Çanakkale. PEMBE Neojen – Pliyosen yaşlı genç volkanitleri ifade eder. AÇIK SARI mk → Miyosen Karasal (ayırtlanmamış) pld → Pliyosen Denizel pl nd nv nj n GRİ Q plQ Qe Qy → Pliyosen → Neojen Denizel → Neojen Volkanit → Neojen jipsli-tuzlu → Neojen Karasal (ayırtlanmamış) → Kuvaterner → Plio kuvaterner → Eski Kuvaterner → Yeni Kuvaterner Gri renk en genç birimleri ifade eder. Sakarya. Adana. Karlıova. Seyhan-Ceyhan Deltası. Çarşamba. Bafra ve Çarşamba’da görülür.

Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 4 . granodiyorit türü kayaçlar gözlenmektedir. duraylı ve çevresindeki birimlere göre yaşlı. Türkiye’nin başlıca Metamorfik Masifleri  Istranca masifi  Menderes masifi (en büyük)  Ilgaz masifi  Kazdağı masifi  Uludağ masifi  Sultandağı masifi (Konya. A. kuvarsit görülür. bazıları kesik olmayan çizgi doldurulmuş şekilde gösterilir. içlerinde plütonik zonların olduğu yekpare kütlelerdir. gabro. şist.  Trakya havzası Senozoik kayaçlarının bulunduğu havzadır. kalkşist b) Plütonik Sokulumlar (Kristalin metamorfik kayaçlar içine sokulumlar) Granit. kuzeyde Bulgaristan. gnays. Tek başına olan Istranca masifinin güneybatısında Senozoik havza Trakya’nın doğalgaz ve kısmen petrol yataklarının rezervuar kayaç özelliği gösteren havzadır. Yer yer kalsit ve şistlerle olan dokanak bölgesi onları (sokulumları) termik olarak etkilemiş ve böylece iri kristalli mermerler. kökeni sedimanter kayaçlara dayanan uzun jeolojik dönemlerden bu yana çok büyük hareketler geçirmemiş. Alpin orojenezi etkileri görülmektedir. metagranit. Afyon)  Anamur masifi        Amasya – Tokat masifi Yozgat – Akdağ masifi Kırşehir masifi Niğde masifi Malatya masifi Bitlis masifi Akdağmadeni masifi 1) Istranca Masifi Batıda Tunca ırmağı. monzonit  Dereköy magmatitleri (Gabrodiyorit)  Demirköy batoliti (Granit. diyorit. Plütonik kayaçlar metamorfik birimlerin kestiği bölgelerde skarn zonları bulunmaktadır ve burada maden yatakları için zengin cevherleşme meydana gelmiştir. İğne adası bölgesinde Istranca masifiyle uyumsuz olarak bulunan en yaşlı birimler (Genç Kretase) gözlenmektedir. Ege’nin kuzeyi. Bolu civarındaki Istranca Dağı. granodiyorit) Plütonik sokulumlar genellikle Demirköy ve Dereköy bölgesinde yayılım göstermektedir. Granit. amfibolit Kılıfta → daha az metamorfizma. fillit. Istranca masifinin uplift olması Genç Kretase’den sonra meydana gelmektedir. MASİF Yüksek P ve T şartlarında geçmiş. Istranca ortasında yer alan Demirköy graniti en genç sokulumdur ve Demirköy granodiyorit plütonu olarak adlandırılmaktadır. mermer. Hersiniyen. metamorfik. İki önemli istiften oluşur: a) Kristalin Metamorfik Kayaçlar Gnays. kalkşistler oluşmuş ve belirgin yerlerde skarn zonları gelişmiştir. siyenit. Çekirdekte → Migmatit. arduvaz. Orta – Doğu Anadolu bindirme kuşağı bölgelerinde görülür. fillit. mermer. Türkiye’de Kambriyen öncesi Kaledoniyen. Plütoniklerin etrafındaki birimlerin kökeni karbonatlı ve kırıntılı kayaçlara dayalı metamorfizma ürünleridir. KIRMIZI Doğu – Orta Karadeniz.ASKERİ YEŞİL mof → Mezozoik Ofiyolitli Birimler Bazıları kesik çizgi. şist. Marmara’nın güneyi. doğuda Karadeniz ile sınırlanmıştır.

fillit. Gökırmak ile Kızılırmak arasında yer almaktadır. Genellikle 500 – 600 ˚C sıcaklıkta bir yeşil şist fasiyesi metamorfizması öngörülmüştür. orta seviyeleri Trias Liyas. İki ayrı metamorfizma döneminde 3 farklı fasiyeste metamorfizmanın varlığı ortaya konmuştur. güneyde glakofan şist fasiyesi. Mermer kılıfın ise alt seviyeleri Permiyen. siyenit. Kuzeyde İzmir-Ankara ofiyolit kuşağı. Kırıkkale. çekirdek gnaysları. Kastamonu. amfibolit Kılıfta → Şist. granit  Radyometrik Rubidyum-Stronsiyum yaş çalışması sonrası yaşı 529 milyon yıldır. Büyük Menderes.350 ˚C ve 5-8 kbar basınç koşulları altında oluşmuştur. Kaman. Şereflikoçhisar ve Kızılırmak’a kadar dağılım göstermektedir. kalkşist  Güneyde kuşak üzerinde ofiyolitik karmaşık (Mezozoik) bulunur. şistleşmiş gnayslar Kılıfta → Şist. mermer. Akdağmadeni bölgesindeki bölgesel metamorfizmanın 500 – 600 ˚C ve en fazla 5 kbar basınç koşulları altında oluştuğuna ve bu nedenle orta derece bir metamorfizma ve tipik olarak amfibolit fasiyesini simgelediği belirtilmektedir.550 ˚C gibi düşük sıcaklık. hatta çekirdek kısmında ergimeye (anateksi) kadar ilerlemiştir. Menderes masifi birçok metamorfizma evresi geçirmiştir. daha da güneyinde yeşil şist fasiyesi arada yer yer albit-epidot-amfibolit fasiyesi ve yer yer eklojit fasiyesleri görülmektedir. Çankırı ve Sinop illerini de içermektedir. üst seviyeleri ise Geç Kretase yaşlıdır. bu nedenle de anateksinin gelişmediği öne sürülmektedir. Çekirdekte → Migmatit. 3) Kırşehir – Akdağmadeni Masifi Kuzeyde ofiyolitik karmaşık (mof). güneyde Batı Toroslar arasında olan ve bütün Ege’yi kaplayan masif. Kuzeyde prehnit-pumpelliyit fasiyesi. Menderes masifi gibi çok parçalı bir görünümdedir. kuvarsit. Güneydoğu Anadolu – Doğu Anadolu bölgesi arasında doğu-batı uzanımlı Arap ile Anadolu levhasının bindirme hattının güneyinde bulunan masiftir. kuvarsit. 2-10 kbar gibi yüksek basınç koşullarında oluşmuştur. güneyde Kızılırmak mecrası arasında bulunmaktadır. A. Menderes masifinin çekirdek kısmı Alt Paleozoik veya daha eski (Kambriyen öncesi) yaştadır. 5) Bitlis Masifi Van Gölü’nün güneyinde. kalkşist Sokulum kayaçları → Granodiyorit. Ancak en son metamorfizma evresinden bir önceki evrede (Jura’da) metamorfizma tüm masifi etkilemiş. Metamorfizmanın şiddeti dereceli olarak Güneybatıdan – Kuzeydoğuya doğru artmaktadır. Genellikle 200 . Çekirdekte → Gnays. 4) Taşköprü – Kargı – Boyabat Masifi Orta – Batı Karadeniz bölgesinde. Kretase’yi izleyen en son evrede ise metamorfizma tümüyle retrograde metamorfizmaya dönüşmüştür. Çekirdekte → Gnays.2) Menderes Masifi En büyük masiftir. Şist kılıf seviyeleri Geç Paleozoik yaştadır. Bazı araştırmacılar tarafından Elekdağ – Saraycık masifi ve Gökırmak nehrinin kuzeyi olan Daday – Devrakani masifi olarak iki bölüme ayrılmıştır. Bu masif hemen hemen her çeşit metamorfizmaya uğramış kayaç topluluklarını içermektedir. Küçük Menderes ve Gediz grabenleriyle doğu-batı yönünde yarılmış durumdadır. Bölgede yaygın bir dağılımı olan eklojitler 250 . Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 5 . Orta Anadolu ve Kızılırmak masifi olarak da bilinmektedir. diyorit. mermer. mikaşist. Keskin. kuvarsit Kılıfta → Mermer. kalkşist Plütonik sokulum → Granit. gabro. Amfibolit fasiyesinde gelişen metamorfizmanın derecesi 600 ˚C’yi bulmaktadır. Alpin ve Alpin öncesi orojenez dönemlerinde gerçekleşen bir metamorfizma süreci bu bölgede yaygın olarak gözlenmektedir. Bölgenin kuzeydoğusunda yer alan birimlerde sıcaklığın 700 ˚C’ye kadar yükseldiği ancak basıncın 3-4 kbar kadar düşük olduğu.

zırhlı balık. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 6 . mercan. konodont. radyolarya → Brakiyopod. radyolarya → Fusulina. antrasit damarları (Zonguldak) o Vestfaliyen → Karadon kafı ve Kozlu kafı o Namuriyen → Alacaağzı kafı A. Paleozoiğin karakteristik fosilleri:  Kambriyen  Silüryen  Ordovisyen  Karbonifer  Karbonifer – Permiyen → Trilobit (indeks fosil) → Graptolit.PALEOZOİK BİRİMLER (545 – 245 MİLYON YIL ÖNCESİ) Türkiye’de Paleozoiğin kesintisiz (tam seri) olarak izlendiği bölgeler  Zap bölgesi  Orta Toroslar bölgesi  Tufanbeyli – Sarız Kambriyen – Permiyen  Silifke – Ovacık  Sultandağı – Çataltepe  İstanbul – Kocaeli Ordovisyen – Karbonifer  Zonguldak Karbonifer – Permiyen  Çamdağ Ordovisyen – Devoniyen  Karadere – Safranbolu Kambriyen – Devoniyen Türkiye’deki Prekambriyen oluşuklar  Amanos  Karadere  Derik (Mardin)  Bütün Paleozoiğin en iyi gözlendiği yer Tufanbeylidir (Toroslar). endotira → Bentik foraminiferler (fusulina) Paleozoik dönemin ekonomik açıdan önemi  Kambriyen → Şeyl ve kumtaşları  Devoniyen → Kireçtaşları  Karbonifer → Kömür yatakları.

Balıkesir. Üst Kretase birimleri ülkemizde 4 farklı fasiyeste yayılım gösterir:  Volkanik Birimler → Doğu Karadeniz’de görülür ve doğuya ilerler. Mezozoiğin karakteristik fosilleri:  Triyas → Konodontlar. lerzolit. ostrakodlar. crinoid. Kayseri doğusu)  Orta Kretase yaşlı (Ankara ve doğusu. Sinop Ayancık. radyolarya. (Kumtaşı. Seydişehir. Güneydoğu Anadolu bindirme hattı boyunca) A. silt taşı)  Ofiyolitik Fasiyes → İki kuşaktan oluşur. pelesipoda  Jura – Kretase → Calpionellid (mikrofosil) (Titoniyen – Berriyasiyen geçişi)  Kretase → Cyclolites. ammonitler.  Jura → Bentik foraminiferler. ammonitler. ostrakodlar. Erzurum zonu o Muğla.  Geç Kretase → Mesosaurus. ostrakodlar. Küre)  Kurşun-Çinko (Adana. Antep. artropodlar (eklem bacaklılar). radyolarya. planktonik foraminiferler. globotruncana Mezozoik dönemin ekonomik açıdan önemi  Petrol (Batman. Ankara. dünit. belemnites. marn. Ankara.MEZOZOİK BİRİMLER (65 – 245 MİLYON YIL ÖNCESİ) Türkiye’de Mezozoiğin kesintisiz (tam seri) olarak izlendiği yerler  Karaburun yarımadası  Tufanbeyli – Sarız  Amanos dağları  Zap suyu kesiti (Hakkâri)  Hazro antiklinali (G.  Filiş Fasiyesi → Orta Karadeniz’de görülür ve batıya ilerler. Adıyaman) (Kretase)  Fosfat (Hatay.D. harzburjit)  Kalker Fasiyesi → Karbonatlı sığ su birimleridir. grovak. foraminiferler. rugoglobigerina. Kocaeli. o İzmir. Akdağmadeni)  Jura kireçtaşları (mermer)  Trias mermerleri  Kretase boksit yatakları  Kromit yatakları (ofiyolitikler içinde) 2 önemli Mezozoik ofiyolit birimi vardır:  Ofiyolitli kayaçlar  Ofiyolitli-radyolaritli karmaşık seriler Türkiye’deki ofiyolitik birimler (mof)  Triyas yaşlı (Antalya körfezi batısı) → En yaşlı ofiyolitik birim  Jura yaşlı (Ankara kuzeyi ve çevresi. karasal dinozorlar. innoceramites. serpantinit. Bayburt.A. Gaziantep. Ereğli. Mardin.B) Ayrıca Gümüşhane. radyolarya. Kayseri. Van Gölü güneyine kadar olan bölge (Radyolarit. Zonguldak. Adıyaman)  Bakır (Elazığ. yastık lav. Batı ve Orta Toroslar)  Üst Kretase (Karaburun’dan (İzmir) Ankara’ya bir hat boyunca)  En üst Kretase – Paleojen (Hatay. kil taşı. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 7 .

globotruncana. İdeal bir ofiyolitik dizilimde en altta ultramafik kayaçlar. en üstte yastık lavları ve pelojik (derin deniz) sedimanları yer alır. ultramafik kayaçlar)  Tavşanlı bölgesi  Tokat-Tekneli bölgesi (Sentoniyen)  Konya-Karaman bölgesi → Konya (Ermenek)  Bitlis bölgesi masifi A. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 8 . radyolarit ve volkanik piroklastik kayaçlar. Radyometrik yaş tayini (Gabro. yastık lavlar) 2. globigerina. dayk. nannoplanktonlar) Türkiye’deki belli başlı ofiyolitik birimler  Antalya napı  Kırıkkale (Irmak formasyonu) → Alt Kretase-Kampaniyen  İzmir-Bursa arası (filiş. Bağıl yaş tayini (radyolarya. Ofiyolitli-radyolaritli Mezozoik yaş tayinleri 1.

Darende. Senozoik dönemin ekonomik açıdan önemi Bigadiç. Polatlı)  Volkanik fasiyes (Kırşehir. Haymana. Ereğli Fluviyal göller → Tuz Gölü Pleistosen buzullaşma alanları → Kaçkar Dağları. Gelibolu. Gediz → Linyit ve endüstriyel hammadde (kil. zeolit. Marmara) Neojen ülkemizde 3 farklı oluşuk ve fasiyeste incelenir:  Denizel Neojen → Kıbrıs. bor) Yozgat-Yerköy → Denizel kömürler  Karasal Neojen birimleri önemli linyit ve bor yataklarını içerir. Karayazı (Eosen – Pliyosen)  Ergene havzası petrol ve doğalgaz için en çok sondaj yapılan yerdir. Balaban (Paleosen – Pleistosen) → Evaporitik kayaçlar Muş. Bafra. Trabzon. Çarşamba  Karasal {Tatlı su (laküstrin) bölgeler} → Anadolu  Gastropod. Domaniç. Kuvaterner kıyı taraçaları → Bütün Karadeniz boyunca görülür.  Manisa – Kula volkanitleri Türkiye’nin en genç volkanitleridir. ostrakod.  At → Paleosen Fil → Oligosen Deve. Sarıkaya → Bor Soma. Sarıkaya. Kırka. Zara. Urfa  Sarmasiyen (Acı su fasiyesi) → İstanbul. zürafa → Eosen Würn dönemi: Kuvaternerde buzullaşma evrelerini içeren dönem. Uşak (Miyosen – Holosen) → Linyit yatakları  Orta Anadolu Haymana. globigerina  Nummulites Paleosen – Eosen – Oligosen’de görülür en belirgin ve yaygın olarak Eosen. Hatay. Trakya. Yerköy. assilina. Paleojen ülkemizde 4 farklı oluşuk ve fasiyeste incelenir:  Filiş fasiyesi (Kırıntılı derin denizel) (Batı Karadeniz. Kayseri. Ağrı Van ve Hakkâri bölgesindeki dağ silsileleri Delta depozitleri A. Hınıs. Muğla. Akşehir. Sungurlu (Eosen – Pliyosen) Ulukışla (Geç Paleosen – Pliyosen) Adana (Miyosen – Holosen)  Doğu Anadolu Sivas. Tekman. Tunçbilek. Sinop. Tuz Gölü. Polatlı. alkali tuzlar Soma. Bigadiç (Miyosen – Pliyosen) → Bor ve borat yatakları. Kastamonu. discocyclina. Travertenler → Ege. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 9 . Tunçbilek. kedi. Van Gölü çevresi. Mardin. Yozgat.SENOZOİK BİRİMLER (GÜNÜMÜZ – 65 MİLYON YIL ÖNCESİ) Senozoik dönemin Türkiye’de tam seri olarak gözlendiği yerler  Trakya havzası  Kelkit vadisi  Haymana-Polatlı-Tuzgölü  Güneydoğu Anadolu Bölgesi Diğer görüldüğü yerler  Batı Anadolu Kırka. Gediz. Orta Toroslar. Marmara. Gümüşhane)  Kalkerli marn (Güneydoğu Anadolu Bölgesi)  Acıgöl ve karasal fasiyesler (Trakya. Tuzgölü → Evaporitik kayaçlar Kırşehir. keçi. Emet → Borat yatakları Kırka. Konya. Emet. alveolin. peleciyopod. geyik. Doğu Marmara.

İki ayrı Plüton halindedir. harzburjit. Sb-Mo. siyenit. Oluşturduğu skarn zonunda manyetitçe zengin cevherler meydana gelmiştir. b) Çavuşbaşı Çiftliği (Granodiyorit . Asidik plütonik kayaçlar (granit. Granitik. A. Lakolit biçimindedir. Kocaeli Yarımadası 2 plütonik sokulum içerir. Kristallenme yaşı → 245 MY (Geç Permiyen – Hersiniyen orojenezi) Metamorfizma yaşı → 144 MY (Jura-Kretase – Alpin orojenezi) b) Dereköy Magmatitleri: Gabro. Akdağ ve Alaçam Granit Plütonu Dursunbey. Sokulum yaşı → Üst Kretase – Jura (Alpin orojenezi dönemi) c) Demirköy Batoliti: Istranca masifi doğusunda Demirköy çevresinde yaklaşık 120 km2’lik alan kaplar. serpantinit. Kırklareli Metagraniti – Dereköy Magmatitleri – Demirköy Batoliti a) Kırklareli Metagraniti: Batolit görünümündedir. 330 MYÖ ikinci bir anateksi dönemi geçirdiği.kuvarsdiyorit plütonu) İstanbul Anadolu yakasında Anadolu Hisarı – Alemdağ arasında 5 km çaplı diyapir şeklinde dairesel bir kristalin masiftir. Simav. W. granodiyorit. siyenit. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 10 .PLÜTONİZMA Türkiye’de asidik plütonik kayaçlar (kırmızı renkli) ve bazik plütonik kayaçlar (haki yeşili renkli) oldukça fazladır. Istranca Masifi Batıdan doğuya doğru 3 ayrı plütondan oluşur. Doğu ve batı granodiyorit masifi halindedir. diyorit) ve bunlara bağlı olarak oluşan metalik cevher yatakları (Fe. Pb-Zn. Söğüt Bölgesi (Orta Anadolu) Permiyen yaşlı birimlerle örtüldüğü ve plütonun Paleozoikten önce katılaştığı ifade edilir. demir ve molibdence zengin skarn zonları oluşturmuştur (Aplit damarları bulunur). Uludağ Masifi Granodiyorit Plütonu Orta ve iç kesimleri geniş bir batolittir. diyorit. Eğrigöz graniti → Alpin orojenezi döneminde yerleşmiştir. Yeşilşist fasiyesinde gelişmiştir. a) Sancaktepe (Gebze) Granit Plütonu Gebze’nin 6 km kuzeyinde Devoniyen’de (Hersiniyen orojenezi) sokulum yapmıştır.  Bu bölge bordür taşı yapmak için kullanılır. Çevre kayaçlarla yer yer bakır. monzonit Bulgaristan’a yakındır. gabro) ofiyolitik dizilime bağlı olarak oluşurlar. granodiyoritik ve tonalitik bir plütondur. Kapıdağ Yarımadası Marmara Denizi güneyindedir. Batolitin mermerlerle olan temasında özellikle Wolfram minerallerinden Şellit bir skarn zonu gelişmiştir. 89 MYÖ masif termik metamorfizmaya uğramıştır. Hersiniyen orojenezi döneminde sokulum yapmıştır. Ordovisyen-Silüryen (Hersiniyen orojenezi) yaşlı kırıntılara sokulum yapmıştır. gabro. Genç Paleozoik (Hersiniyen orojenezi döneminde) sokulum yapmıştır. Hemen hemen Türkiye yüzölçümünün ¼’ünü kapsarlar. Alaçam graniti → Hersiniyen döneminde yerleşmiş (360 MYÖ). (%3’lük kısmı Türkiye’de) Bu kayaçların en önemli metalik cevher yatağı kromitlerdir. Akdağ graniti → Hersiniyen ve Alpin döneminde oluşmuştur. Eğrigöz. Bazik plütonik kayaçlar (peridotit. Au-Ag. Emet arasında yer alır.Cu-Mo) skarn zonlarında meydana gelirler.

Sokulum → Priabonian (Üst Eosen) Gümüşhane Hersiniyen orojenezinde oluşmuş. Sokulum → Kretase A. Yozgat Sivas. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 11 . Liyas öncesi İkizdere – Kaçkar (Rize Masifi) Türkiye’nin en büyük asidik plütonu (600 km2) Kretase-Eosen yaşlı birimlere sokulum yapmıştır. Sokulum → Orta-Üst Eosen Erzincan Dolayları (Kop Dağı – Karadağ – Keşiş Dağı) Bazik Plütonlar Sokulum → Geç Kretase-Eosen Hatay Bölgesi – Mersin Kuzeyi Bazik plütonlardan (peridotit.Kaman Bu bölgede. gabro) oluşur. Kromit yatakları içerir. dünit. Alpin orojenezinde eski ve yeni Kimmeriyen safhalarından etkilenmiştir. Çiçekdağ. Mercek şekilli kromitler. Alpin orojenezinin Laremiyen aşamasından etkilenerek yerleşmişlerdir. Kırşehir ve Yerköy. Sokulum → Geç Kretase Datça – Fethiye – Köyceğiz – Marmaris Bazik plütonlardan (peridotit. piroksenit. Plütonik sokulum → Paleozoik sonu. → Üst Kretase’de Laremiyen dağ oluşumu döneminde olmuştur. Kromit yatakları yoğundur. harzburjit. Bazik Plütonlar Asidik Plütonlar Sokulum → Üst Kretase’de → Eosen’de yerleşmiştir.Kırşehir . piroksenit. Suşehri ve Zara Siyenit batoliti. Lutetian – Priabonian (Eosen) süresince çökelmiş olan filiş fasiyesindeki volkanosedimanter birim ile bunun üzerine gelen andezitik birimler içine sokulum yapmış durumdadır. harzburjit ve gabrodan) oluşur.

Volkanik faaliyet Miyosen sonlarında başlamıştır.Menemen bölgesi volkanitleri Foça bölgesi alkalin magmanın özelliklerini gösterir. I.İncesu arasındadır.KD uzanımlı bir kuşak halindedir.) Uşak yöresi volkanitleri Kalkalkalin nitelikte 4 evrede gelişmiş volkanizma Bodrum yarımadası volkanitleri Orta Miyosende monzonit sokulumu ile başlamış şiddetli bir kalkalkalin volkanizma bunu takip etmiştir.Karaburun sahası volkanitleri Granitik magmadan türemiş. Büyük Hasan Dağı (3268 m) tepesinde 3 farklı tip kayaç vardır: Bazalt. Safha → 300 bin yıl .oluşan lösit ve traki bazalt konileri.Kuvaternerdir.bazalt akışı.Niğde arasında bulunur.  Alkalin ve kalkalkalin volkanizma Miyosende etkili olmuştur. Safha → 12 bin yıl . andezit Nevşehir güneybatısında Neojen . Karapınar yöresinin genç volkanları Konya . Erenler – Alacadağ masifi Konya’nın güneybatısında lav kubbesi ve ignimbirit yatağından oluşur. Nemrut). Orta Anadolu’daki en büyük bazaltik cüruf konileri içeren dağ: MEKE DAĞI Hasan Dağı . Kubbeler ve kalderalar oluşmuştur. Kuvaternerde başlamış 12000 yıl öncesine kadar devam etmiş ve üç aşamada gelişmiştir. Pleistosen.Afrika levhası ile Anadolu levhacığı arasındaki bindirme sonucu meydana gelen volkanizma ürünleridir.Kuvaterner volkanizması Üst Miyosende başlamıştır.Kıta) Erciyes Dağı volkan topluluğu Kayseri . İzmir . Maar (Acıgöl) Batı Anadolu’daki Volkanizma  Miyosen’de başlayıp Pliyosen.  Kalderalar (Tendürek. andezitobazalt.Niğde arası maar şeklinde kraterler. Erciyes.stratovolkanik bir yapıdadır. Kızılcahamam-Köroğlu-Işık Dağı volkanitleri Ankara’ya en yakın volkanitlerdir. Karadağ volkan sahası Karaman kuzeyinde Pliyosende başlar. Foça . GB . Magma kalkalkalin tiptedir. Üst Miyosen – Pliyosen yaşındadır.  Galatya masifi.küçük bileşik koniler III. Merkez koni andezitik . Holosende devam eden bir volkanizma vardır. (Kıta . cüruf konileri ve kalkan-kubbe biçiminde lav yığınlarıdır. (İlkel insan ayak izleri gözlenmiştir.VOLKANİZMA  Türkiye yüzölçümünün yaklaşık %10. II. 500 km2’lik alan kapsar. Arap . Safha → 1.  Toleyitik bir volkanizma görülmemiştir. Büyük ve Küçük Ağrı) Bunlar lav-tüf ardalanması sonucu oluşmuşlardır.  Bu bölgedeki volkanik faaliyet yaşı Tersiyer . Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları .  En çok stratovolkanlar vardır.Kula en genç volkanik faaliyetin tipik bir örneğidir.1 milyon yıl . (Hasan Dağı. 3916 m yüksekliğindedir. Menemen’deki volkanik kayaçlar 2 farklı magmadan oluşur: i) Bazalttan riyolite kadar uzanan bir magma ii) Birincil alkali olivin bazalt magması Kula bölgesi Manisa . Sayfa 12 1) 2) 3) 4) 5) Orta Anadolu’da Genç Volkanik Faaliyet 1) 2) 3)  4) 5)  6) A.6’sı volkanik kayaçlarla kaplıdır.Develi . Kalkalkalin volkanizmadır.Melendiz Dağı volkanları Aksaray . Acıgöl ve Meke Gölü maarları patlama krateri.

ignimbirit ve piroklastik. 6) Erzurum . G. trakit. (300 . BAŞLICA OROJENİK BİRLİKLER Ülkemizde orojenez Alpin öncesi ve Alpin dönemi diye ikiye ayrılır. Çamlıca.B’da etkili olmuş. dasit. Üst Miyosende başlamış ve Kuvaterner başına kadar devam etmiştir.Kuvaterner yaşlı yerüstü volkanizmasının en yaygın olduğu bölge Doğu Anadolu Bölgesidir. riyodasitler Alkalin nitelikte → Bazalt. Sinop). 4) Tendürek Dağı Volkanizması (Stratovolkan. kanyonu: Pınarbaşı Valla Kanyonu (800 m derinlik. A. DAF’tan yaşlıdır.  Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenezlerinin izlerine İstanbul çevresi. Doğu Anadolu’nun en genç.B (Derik çevresinde) ve Kuzeybatı Anadolu Pontidlerde (Ilgaz Dağı çevresinde) izlenir.  Dünyanın en derin 2. Boyabat) 2) Austriyen Safhası: Batı Pontidler (Zonguldak.A. Bingöl. 6) Valonikinyen Safhası: Üst Pliyosen’de görülmüş. 20 m uzunluk) Alpin dönemindeki orojenik olayların sırası: 1) Geç Kimmeriyen Safhası: Pontidlerin Orta Kesimi (Kastamonu. fonolitler Doğu Anadolu Volkanizması 1) Solhan Volkanitleri (Muş) Trakitik dokulu. çift konilidir. alkalin) 500 m yükseklik.D. riyolit lavları ve tüf.A. Andezit. 2. ince olivin fenokristalli bir bazalttır.400 yıl önce) 3) Süphan Dağı volkanı 4000 m yükseklik (stratovolkan). Amasra) Doğu Toroslar (Elazığ. 2) Nemrut Kalderası En genç volkanik patlama Nemrut. 4) Pireniyen Safhası: Karadeniz kıyıları (Şile. İki safhada gelişmiş.  Hersiniyen orojenezinin ilk evreleri Zonguldak bölgesinde. Sinop. Çift kraterlidir. En şiddetli patlama Kuvaternerde olmuştur. Pontidler ve Toridler büyük deformasyona uğramış. en yeni aktif volkanı olma özelliği vardır. Erzurum) 3) Laramiyen Safhası: İç Anadolu ve Toroslar (şiddetli kıvrılmış) Pontidler ve kenar kıvrımları (hafif kıvrılmış) Kırşehir. Stratovolkan tipinde (Kalkalkalin lavlardan oluşmuş).  Türkiye’de Neojen . Namuriyen ve Vestfaliyen serileri arasında izlenmektedir. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 13 . Alpin öncesi orojenik olaylar:  İlk ve en eski. Kuvaternerde genç bazaltik lav akıntıları ve yan koniler meydana gelmiştir. G. Adalar civarında rastlanır. 5) Radoniyen Safhası: Miyosen sonunda meydana gelmiş. Alkali lavlarla oluşmuştur. kalkalkalin tipte vir volkandır. dasit. 5) Ağrı Dağı volkanları Büyük ağrı 5137 m ve Küçük ağrı 3898 m’dir. Orta Anadolu Volkanik Faaliyeti Kalkalin nitelikte → Andezit. 1. Üst Neojende andezitik yapı oluşmuş. Yozgat masifi intrüzyonları gelişmiş.Kars bölgesinde Neojen volkanizması Çöküntü volkanizması vardır.D.

3) Toridler Kuzeyde Anatolid. güneyde Akdeniz ve Kenar Kıvrımlarıyla sınırlıdır. a) Toroslar Kambriyenden başlayarak Miyosen sonuna kadar gelişmiş. yer yer lagünel fasiyes gelişmiş f) Üst Miyosendeki yükselmeyle güneyinde yer üstü volkanizması (Hasan. Doğu Anadolu. Ofiyolitik fasiyeste gelişmiş ve uyumsuzlukla örtülü Tersiyer birimlerini içerir.TEKTONİK BİRLİKLER (Kuzeyden Güneye) 1) Pontidler Ankara’yı da içine alan Karadeniz kıyı dağları ile tüm Karadeniz bölgesini. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 14 . Marmara’nın tamamını ve Kuzey Ege’yi(İzmir-Karaburun) kapsar. Anamur.  Miyosen sonunda Toroslar deniz yüzeyine çıkmıştır. Paleozoik Mezozoik arasında belirgin diskordans görülmemiştir. Preniyen ve Halvetikte devam etmiş.Pliyosen tabakaları genellikle yataydır. tuzlu seriler oluşmuş (Orta Anadolu). Erken Eosende taban konglomerası daha yaşlı birimler üzerine diskordandır. A. 4) İranidler Toridler ile İranidler bir arada incelenir. (Bitlis. → Malm . Miyosende bitmiştir. Yükselme devam etmektedir. → Malm .Baremiyen Hersiniyen → Senamoniyen . g) Miyosen .Baremiyen Kimmeriyen → Belirgin gözlenir. d) Orta Eosen sığ denizel ve volkanik fasiyeste gelişmiş kalın çökeller lav ve tüf birimleri e) Genç Eosenden Oligosen ve Miyosene kadar karasal fasiyeste jipsli. Eokambriyenden başlayarak Pliyosen ve tüm devirler boyunca bir çökel havza olarak kalmıştır. bazen de boşluklu olarak gelir. i) Pontidten farkı Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenezlerine ait izler yoktur. 5) Kenar Kıvrımları Bölgesi Bu kuşak Anadolu’daki Alpin ön çukurunun kıvrım serileri içinde gelişmiş. Yer yer kıvrımlanmıştır.Liyas Austriyen → Belirgin gözlenir. Erciyes Dağı) faaliyete geçmiştir. Anatolit birliğinin jeolojik ve tektonik özellikleri: a) Üst Kretase’ye kadar tüm Paleozoik ve Alt Mezozoik birimler az çok metamorfizma geçirmiş b) Üst Kretase yaşlı birimler metamorfikler üzerine uyumlu. İç ve Batı Anadolu. Ege’nin geri kalan kısımlarını kapsar.Turoniyen Kaledoniyen → Lütesiyen 2) Anatolidler Orta ve Batı Anadolu’nun metamorfik kristalin birimlerini barındırır. Helvetik → Şiddetli ve etkili → Önemli Transgresyonlar Pireniyen → Şiddetli ve etkili → Önemli Transgresyonlar Alpin Laremiyen → Hafif → Triyas . h) İlk şiddetli orojenik hareket Kretase sonu (Laremiyen) başlamış. Sultandağı) b) Toroslar bölgesinde ilk hareket Alpin – Kimmeriyen. c) Alt Eosen birimleri açılı uyumsuzlukla ve kalın taban konglomerasıyla yaşlı birimleri örter. j) Magmatik faaliyet Laremiyen kıvrılma safhasına bağlı gelişmiştir. En şiddetli ve yaygın orojenik hareket Kretase sonunda Laremiyende olmuştur.

Horst ve Grabenler → Ege bölgesinde açılmaya bağlı olarak eğim atımlı normal fay sistemleri ve horst-graben yapıları gözlenir. Ters fay ve bindirme fayı vardır. Kızıldeniz bölgesi açılmaya (riftleşmeye) başlayan okyanus ortası sırt bölgesidir.  Toplam atım 80 ± 10 km  Orta – Geç Miyosen yaşlıdır.Geç Miyosen yaşlıdır. Bindirmeler → Trakya. Istranca. Antalya dirsek bölgesi. travertenler. çek-ayır havzaları. Lübnan. sıcak su çıkışları. Hazar. Karakteristik özellikleri Tektonik göller. Ankara.  Sol yönlü. Adana-Karaisalı. Doğrultu atımlı fay. 2. GDA Bindirme Fayı → Miyosende oluşmuş. Pozantı-Kamışlı bölgesinde yer alır. Hatay. Niğde-Çamardı. (Büyük ve Küçük Menderes. KAF DAF Ecemiş Erken . Reşadiye ve Erzincan’a kadar ulaşır.  Toplam atım 85-90 km. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 15 . İsrail. 150 . 3. DAF 400 km’lik bir hat ile Karlıova’dan başlar. Gölbaşı. Eğim atımlı fay.  Paleosen .Lütesiyen A. GAB (en büyüğü). Ilgaz.Geç Miyosen Paleosen . Ecemiş Fayı (Çukurluğu) KD – GB uzanımlı. Bolu. yer yer volkanik faaliyetler. İçi genç birimlerle doldurulmuştur. 20 km kadar kuzeydeki genç birimler güneydeki yaşlı birimler üzerine bindirmiştir.ters eğim atımlı faylar Yatay sistem: Doğrultu atımlı faylar KAF 1200 km’nin üzerinde Edremit Saroz’dan başlar doğuya doğru Marmara Denizi ve Bölgesinin güneyinden Adapazarı. Karlıova’da DAF ile birleşir.  Sağ yönlü. doğrultu atımlı faydır.200 km uzunluğunda.  Sol yönlü. doğrultu atımlı faydır.FAYLAR Ülkemiz iki özellik ile karakteristik Dikey sistem: Normal .Geç Miyosen Orta . Elazığ. Düzce. Kastamonu-Sinop civarı. Gediz grabenleri) Türkiye’de 1. Kocaeli. doğrultu atımlı faydır. DAF’a paralel uzanır.  Toplam atım yaklaşık 80 km. Gerede. Ölüdeniz’e kadar devam eder. Çatalca. Çerkeş.Lütesiyen yaşlıdır.  Erken .

7) Pliyosen – Güncel Dönem Durumu  Türkiye . 5) Üst Eosen – Alt Miyosen Durumu  Türkiyedeki orojenezler K-G yönünde sıkışmaya devam etmiştir.  Convergent (yaklaşan) rejimin başlaması  Ofiyolitik napların yerleşmesi  Neotetis’in kuzey kolunun kapanması Paleosen sonu. 2) Jura Başındaki Durum  Kimmeriyen kıtası sürekli parçalanmış. 3) Jura Sonu – Kretase Başındaki Durum  Paleotetisin Orta Jura’da (Dogger) kapanmasıyla  Doğu Pontid ve Kafkasya’da kabuk kalınlaşması  Tibet tipi volkanizmaya sebep olmuştur.  Paleotetisin kuzey kolu ise Batı Karadeniz boyunca genişlemiş. DAF ve Anadolu levhası oluşmuştur. A.  Permiyen platformu Triyasda kırılıp açılmıştır.  Paleotetis Okyanus tabanı güneye eğimli dalma batma zonu ile Türkiye platformu altına daldı. 6) Alt – Orta Miyosen Durumu  Arabistan .  Alt Kretase boyunca  Karbonat şelf oluşumları birikmiş  Kara yükselmesi hızlanmış  Resifler arasına türbiditler yerleşmiştir.  Neotetisin ilk kapanımı  Ofiyolitlerin yayılımı 145 MY  Karbonat platformunun oluşumu 4) Üst Kretase – Paleosen Durumu  Pontidlerde Üst Kretase başlangıcında dalma-batma olmuştur.  Riftleşip Alt Triyas yaşlı Karakaya formasyonunu oluşturmuştur.  Neotetisin güney kolu büyümüş.  Eosen sonunda Doğu Pontidlerdeki Rize plütonu sokulumu bitmiştir.  KAF.İran platosunun sıkışması nedeniyle Pliokuvaterner yaşlı Tibet türü yaygın volkanizma gelişmiş  Arabistan levhasında bindirmeli kenar kıvrımları oluşmuş  Arap levhası üzerinde (riftleşmeden dolayı) Akçakale grabeni ve Karacalı Dağ volkanı oluşmuştur.Avrasya çarpışmıştır.  Doğu Pontid bölgesindeki şiddetli toloyitik volkanizma bu dönemde aktifleşiyor. Eosen başıdır.TÜRKİYE’NİN PALEOTEKTONİK – PALEOCOĞRAFİK EVRİMİ 1) Permo Triyasdaki Durum  Anadolu 240 milyon yıl önce Gondwana kıtasının kuzeyinde yer alan Paleotetis Okyanusuna bakan kuzey kenarının bir parçasını oluşturuyordu. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 16 .  Alplerde ve Türkiye’de Neotetis’in tektonik gelişimi meydana gelmiştir.

Erzurum. Ankara civarı. çimento sanayinde kullanılır. Antep. Ege kuzeyi (Neojen Kuvaterner). Giresun.JİPS → Orta ve Batı Anadolu A. Emet. Ordu. KİL Endüstriyel hammadde olarak kimya. Galatya masifi. Elazığ. PERLİT Doğu Anadolu’nun büyük bir kısmı. Samsun). Marmara güneyi. Bingöl. Dünyada en büyük fosfat yatağı Fas civarındaki Moritanya İslam Cumhuriyeti’nde. Adana. Volkanik malzemedir. Tuz Gölü ve çevresindeki bazı tuz normları doğalgaz ve petrol aramasına tâbi tutulmakta aynı zamanda yurt dışından gelen petrol ve doğalgaz burada depolanmaktadır. Sivas. DEMİR Orta . Anadolu’da ve kısmen Ege’de Erzincan. Petrol kıyıları → Batman. Adana. Neojen yaşlı sedimanter göllerin içinde yaygındır. Eskişehir KURŞUN – ÇİNKO Özellikle Doğu Karadeniz’de. Bingöl. Ayrıca Karadeniz kıyısı boyunca araştırma yapılıyor. Hazro. Miyosen yaşlı gölsel birimler de borat madeni içerirler. Antep. Elazığ. petrokimya. Hatay ve az da olsa Zonguldak’ta görülür. FOSFAT GDAB: Mazıdağı. boya. Kürşat ÖZCAN Türkiye Jeolojisi Çalışma Notları Sayfa 17 . Akdağmadeni BAKIR Piritin bol olduğu yerler: Küre(Elazığ). Mardin. Kayseri. Akhisar’da (Neojen havzaları) bulunmaktadır. Kayseri. Anamur. (Volkan konileri etrafında yaygın) Tarım. Urfa. Niğde. Çorum. Gömet. İskenderun. Kayseri. Bozova. karasallaşmayı ifade eder. Kütahya. Kastamonu’da yaygın. Raman Dağı. Kızılcahamam. Doğu Karadeniz (Artvin. sondaj. Bigadiç. boya. Kapadokya. Kırka. BORAT Marmara güneyi. Adıyaman. Karacadağ. Bitlis.TÜRKİYE’DE DOĞAL KAYNAKLAR PETROL GDAB ve Trakya bölgelerinde var. Kilis. Uşak. Adana. deterjan. Hatay Gübre hammaddesidir. ALÜMİNYUM Adıyaman. kimya sanayinde kullanılır.Batı Toroslarda. Ergene GDAB bindirme zonunun Türkiye tarafında Arabistan sahaları kadar kaliteli olmasa da petrol vardır. TAŞ KÖMÜRÜ → Zonguldak LİNYİT → Ege’de TUZ . Konya.