‫‪0‬‬

‫ﺑﺎزدﯾﺪ ‪ 168‬ﺑﺎر‬

‫ﺟﻤﻌﻪ‪ 10 ,‬ﺷﮫﺮﯾﻮر ‪ 1391‬ﺳﺎﻋﺖ ‪08:52‬‬

‫ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن و ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‪ /‬ﮐﺎظﻢ اﺳﺘﺎدی‬
‫ﮐﺘﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﯾﮑﯽ از ﻗﺪﯾﻤﯽﺗﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎبھﺎی ﭼﺎپ ﺳﺮﺑﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻟﺒﺘﻪ در اﯾﺮان ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫ﮐﺘﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﯾﮑﯽ از ﻗﺪﯾﻤﯽﺗﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎبھﺎی ﭼﺎپ ﺳﺮﺑﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻟﺒﺘﻪ در اﯾﺮان ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦ اﺛﺮ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺣﺠﻢ ﺑﺴﯿﺎر ﮐﻢ‪ ،‬ﺟﺰء اوﻟﯿﻦ و ﺑﮫﺘﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎبھﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﻌﺎﯾﺐ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ و اﺻﻼح و ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﺼﺎﻟﺢ ﯾﺎ ﻣﺤﺪودﯾﺖھﺎ‪ ،‬ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﻪ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‪ ،‬در ﭼﮫﻞ ﺳﺎل اﺧﯿﺮ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺎﯾﺪ ﯾﮑﯽ از ﮐﺎرھﺎی ﭘﺮ ارج ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻮﺷﺶھﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺎره ﭘﯿﺮاﺳﺘﻦ اﻟﻔﺒﺎ ﻧﻤﻮده و از ﭘﯿﺸﮕﺎﻣﺎن اﯾﻦ راه ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬طﺒﻖ ﺷﻮاھﺪ ﺗﺎرﯾﺨﯽ‪،‬‬
‫]‪[1‬‬
‫ﭘﺲ از ﺻﺪ ﺳﺎل از آﻧﮑﻪ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺳﺮﺑﯽ از اروﭘﺎ‪ ،‬وارد اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل ﺗﺮﮐﯿﻪ ﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﯾﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺻﻼح اﻟﻔﺒﺎی ﺧﻂ ﻋﺮﺑﯽ ‪ ،‬در آﻧﺠﺎ و ﺑﻪ طﺒﻊ آن در ﺗﻔﻠﯿﺲ و‬
‫ﺳﺎلھﺎ ﺑﻌﺪ )‪1304‬ش( در اﯾﺮان‪ ،‬اﯾﺠﺎد ﺷﺪ‪ .‬ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺑﺎ ﻓﺘﺤﻌﻠﯽ آﺧﻮﻧﺪ زاده‪ ،‬دوﺳﺖ ﺑﻮده و ﺑﺎ او ﻧﺎﻣﻪﻧﻮﯾﺴﯽ داﺷﺘﻪ‬
‫ھﻢ دﺳﺖ و ھﻢ داﺳﺘﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪[3‬‬

‫ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺑﺮای ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ اﻧﺪﯾﺸﻪھﺎی ﺧﻮد درﺑﺎره اﻟﻔﺒﺎ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﭽﻪھﺎی ﭼﻨﺪی ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺒﺪء ﺗﺮﻗﯽ و ﮔﻔﺘﮕﻮی ﺷﯿﺦ و وزﯾﺮ‬
‫آورده ﺑﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﮐﺘﺎب‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﮔﻠﺴﺘﺎن ﺳﻌﺪی‪ ،‬اﻗﻮال ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ و ﺿﺮوب اﻣﺜﺎل‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪[2‬‬

‫اﺳﺖ او در ﮐﺎر ﭘﯿﺮاﺳﺘﻦ اﻟﻔﺒﺎ از آکھﺎ و ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﮐﻤﯽھﺎی آن ﺑﺎ او‬

‫]‪[6‬‬

‫]‪[4‬‬

‫در اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل‬

‫]‪[5‬‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﺑﻌﺪھﺎ ‪ ،‬ﺑﺎ اﻟﻔﺒﺎی اﺧﺘﺮاﻋﯽ و ﺗﺎزهای ﮐﻪ ﺧﻮد ﭘﺪﯾﺪ‬

‫را در ﺳﺎل ‪ 1303‬ﻗﻤﺮی در ﻟﻨﺪن ﭼﺎپ و ﭘﺮاﮐﻨﺪه و ﺳﺎلھﺎ ﺑﺮای ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ آرزو و اﯾﻦ آرﻣﺎن ﺧﻮد ﮐﻮﺷﯿﺪه‬

‫]‪[7‬‬

‫ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﺷﺶ ﻣﻄﻠﺐ ﭘﯿﺮاﻣﻮن اﯾﻦ ﮐﺘﺎب و ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪ :‬ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻧﺴﺨﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺘﻦ‪ ،‬ﺑﺮﮔﺮدان اﺻﻞ ﻣﺘﻦ از ﺧﻂ ﻣﻠﮑﻢ ﺑﻪ ﺣﺮوﻓﭽﯿﻨﯽ ﻣﺮﺳﻮم ﮐﻨﻮﻧﯽ‪،‬‬
‫ﺟﻤﻊﺑﻨﺪی و ﻣﻨﺎﺑﻊ‪.‬‬
‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‬
‫درﺑﺎره ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢاﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺴﯿﺎر ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﭼﻪ ﻋﻠﯿﻪ او و ﭼﻪ ﻟﻪ او‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﭼﻮن ﻗﺼﺪ دارﯾﻢ ﺗﻨﮫﺎ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﮐﺘﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ او ﺑﺤﺚ ﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﻣﺠﺎل آن ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺎ ﮐﺎﻣﻞ و‬
‫دﻗﯿﻖ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ و آﺛﺎر او ﺑﭙﺮدازﯾﻢ‪ .‬ﺑﺮای اطﻼع ﺑﯿﺸﺘﺮ از زﻧﺪﮔﯽ و ﺷﺮح ﺣﺎل او ﻣﯽﺗﻮاﻧﯿﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻣﻘﺎﻻت دﯾﮕﺮی ﮐﻪ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﯽ و آﺛﺎر او ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻓﺮﻣﺎﯾﯿﺪ‪.‬‬

‫]‪[8‬‬

‫اﻣﺎ ﻣﺨﺘﺼﺮی از ﺷﺮح ﺣﺎل او‬

‫ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺗﻮﻟﺪ و ﺗﺤﺼﯿﻼت‬

‫ﻣﻠﮑﻢ‬

‫]‪[9‬‬

‫در ﺳﺎل ‪ ١٢۴٩‬ھﺠﺮی ﻗﻤﺮی ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ‪ 1204‬ﺧﻮرﺷﯿﺪی‪ ،‬در ﻗﺼﺒﻪ ﺟﻠﻔﺎ‬

‫]‪[10‬‬

‫اﺳﭙﮫﺎن‪ ،‬در ﺧﺎﻧﻮادهای ﻣﺘﻮﺳﻂ زاده ﺷﺪ‪ .‬ﭘﺪرش ﻣﯿﺮزا ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬ﺳﻨﮓﺗﺮاﺷﯽ از اراﻣﻨﻪ ﺟﻠﻔﺎی اﺻﻔﮫﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﻪ‬

‫ﺑﻪ ﻗﻮﻟﯽ اﺳﻼم آورده ﺑﻮد‪ .‬وی ﻣﺘﺮﺟﻢ ﺳﻔﺎرت روس ﺑﻮد و ﺑﺎ داﻧﺶ اروﭘﺎﯾﯽ آﺷﻨﺎﯾﯽ داﺷﺖ و زﺑﺎن ﻓﺮاﻧﺴﻪ را ﻣﯽ داﻧﺴﺖ‪.‬‬

‫ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺧﻮد ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﭘﺪرش او را در دهﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺮای ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺑﻪ ﭘﺎرﯾﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﮫﻨﺪﺳﯽ آﻣﻮﺧﺖ و در ‪1267‬ق ﺑﻪ اﯾﺮان ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪.‬‬

‫]‪[11‬‬

‫وی در آﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﻣﺪت ھﺸﺖ ﺳﺎل در آﻣﻮزﺷﮕﺎه ﭘﻠﯽ ﺗﮑﻨﯿﮏ‪ ،‬ﺗﺤﺼﯿﻞ ﮐﺮد و ﺣﮑﻤﺖ طﺒﯿﻌﯽ و‬

‫]‪[12‬‬

‫​ھﺎی‬
‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ‬
‫او از ھﺠﺪه ﺗﺎ ‪ 72‬ﺳﺎﻟﮕﯽ‪ -‬ﮐﻪ در ﻓﺮﻧﮓ رﺧﺖ از ﺟﮫﺎن ﺑﺮﮐﺸﯿﺪ‪ -‬ﺑﯿﺶ از ﻧﯿﻢﻗﺮن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻓﮑﺮی و ﺳﯿﺎﺳﯽ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫اﺑﺘﺪا وﻗﺘﯽ ﺑﻪ اﯾﺮان ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻣﺘﺮﺟﻢ دوﻟﺖ ﺷﺪ و ﺑﻪ ﮐﺎر ﻣﺘﺮﺟﻤﯽ در ﺳﻔﺎرتﺧﺎﻧﻪھﺎی اﯾﺮان در ﮐﺸﻮرھﺎی ﺑﯿﮕﺎﻧﻪ و ﺳﻔﺎرت اﯾﺮان‪ ،‬آﻟﻤﺎن و ھﻠﻨﺪ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺷﺪ‪.‬‬
‫داراﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬ﻣﻠﮑﻢ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﻠﻢ ﺣﺴﺎب و ھﻨﺪﺳﻪ در آﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺲ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫]‪[14‬‬

‫]‪[13‬‬

‫ﭼﻨﺪی ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از ﺗﺄﺳﯿﺲ‬

‫وی ﺑﺎرھﺎ ﺑﺮای ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖھﺎی ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺑﻪ اروﭘﺎ ﺳﻔﺮ ﮐﺮد‪ .‬در ‪ 1273‬ھﻤﺮاه ﻓﺮخ ﺧﺎن اﻣﯿﻦاﻟﻤﻠﮏ ﺑﺮای ﻣﺬاﮐﺮات ﺻﻠﺢ ﺑﺎ‬

‫دوﻟﺖ اﻧﮕﻠﯿﺲ ﺑﻪ ﭘﺎرﯾﺲ رﻓﺖ‪.‬‬
‫در ‪ 1275‬ق‪ .‬اوﻟﯿﻦ ﺧﻂ ﺗﻠﮕﺮاﻓﯽ را در اﯾﺮان اﺣﺪاث ﮐﺮد‪ .‬در ھﻤﯿﻦ اوان )از ‪ 1275‬ﺗﺎ ‪ 1277‬ق( ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮای ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎر در ﺳﻨﯿﻦ ﺑﯿﻦ ‪ 26‬ﺗﺎ ‪ ،28‬رﺳﺎﻟﻪای ﺑﻪ ﻧﺎم دﻓﺘﺮ ﺗﻨﻈﯿﻤﺎت)ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ ﻏﯿﺒﯽ( در اﺻﻼح‬
‫طﺮز ﺣﮑﻮﻣﺖ اﯾﺮان ﺑﻪ ﺷﺎه ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺖ‪.‬‬

‫]‪[15‬‬

‫در ھﻤﯿﻦ دوران‪ ،‬وی ﺑﺎ ھﻤﺮاھﯽ ﺗﻌﺪادی از ﻣﺤﺼﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺮاﻣﻮشﺧﺎﻧﻪ را ﺟﮫﺖ اھﺪاف اﺻﻼحطﻠﺒﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﯿﻮه اروﭘﺎﯾﯽ در ﺳﺎل ‪ 1276‬ق ﺑﻨﯿﺎن ﮔﺬاﺷﺖ؛ ﭼﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ راه ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ اﯾﺮان‪ ،‬ﭘﺬﯾﺮش‬
‫ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﻏﺮب اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪[16‬‬

‫ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬در ‪ 1278‬ق‪ .‬ﻣﻮرد ﺧﺸﻢ ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪﯾﻦ ﺷﺎه ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﻄﺮود ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻌﻄﯿﻠﯽ ﻓﺮاﻣﻮﺷﺨﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﺗﺒﻌﯿﺪ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬

‫]‪[17‬‬

‫ﭘﺲ از ﺗﺒﻌﯿﺪ ﺑﻪ ﻋﺮاق ‪ ،‬ﺑﺎ ﭘﺎدرﻣﯿﺎﻧﯽ ﻣﯿﺮزا ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﺸﯿﺮ اﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﻣﻮرد‬

‬‬ ‫]‪[28‬‬ ‫اﻧﺘﺸﺎر ﻗﺎﻧﻮن ھﺸﺖ ﺳﺎل طﻮل ﮐﺸﯿﺪ‪ .‬‬ ‫]‪[23‬‬ ‫ﭼﻨﺪ ﺷﻤﺎره از ﻗﺎﻧﻮن ﺑﺎ ھﻤﮑﺎری ﮐﺴﺎﻧﯽ در ﮐﻨﺎر ﻣﻠﮑﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪهاﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﮐﺴﺎن‪ ،‬ﺳﯿﺪ ﺟﻤﺎلاﻟﺪﯾﻦ اﺳﺪآﺑﺎدی اﺳﺖ‪.‬ﻋﺪهای در ﺳﺘﺎﯾﺶ و ﺗﻤﺠﯿﺪ‪ ،‬او را ﺑﺎﻻ ﺑﺮدهاﻧﺪ و ﭘﺎرهای ھﻢ ﺑﻪ ﺗﻨﻘﯿﺪ و ﺗﻘﺒﯿﺢ و ﻧﺎﺳﺰا اﮐﺘﻔﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﺎ ﺻﻔﺖ‬ ‫ّﺪ د و ﭘﺪر ﻣﺸﺮوطﻪ اﯾﺮان داﻧﺴﺖ‪.‬اﯾﻦ ﻧﻈﺎم را اﺳﺘﺒﺪادی ﻣﯽ داﻧﺴﺖ و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮد ﺑﺎﯾﺪ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﻨﺪ؛‬ ‫ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ﺑﺨﺶ ‪ :3‬ﺳﯿﺎﺳﺖ‪ :‬ﭘﻠﺘﯿﮑﺎی دوﻟﺘﯽ‪ ،‬ﻣﺮو و ﺗﺮﮐﻤﺎن‪.‬در‬ ‫ھﻤﯿﻦ دوران‪ ،‬وی ﻣﻘﺪﻣﺎت اﻋﻄﺎی اﻣﺘﯿﺎز روﯾﺘﺮ را ﻓﺮاھﻢ ﮐﺮد و ﺑﻪ ﺷﺎه ﭘﯿﺸﻨﮫﺎد داد ﮐﻪ ﺑﺮای ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﺨﺎرج ﺳﻔﺮ ﺳﻮم ﺧﻮد ﺑﻪ اروﭘﺎ‪ ،‬اﻣﺘﯿﺎز ﻻﺗﺎری را ﺑﻪ ﯾﮏ ﺷﺮﮐﺖ اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﺑﺪھﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ‬ ‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖھﺎﯾﯽ در اﯾﺮان‪ ،‬اﯾﻦ اﻣﺘﯿﺎز داده ﻧﺸﺪ و ﻣﻮﺟﺐ آﺑﺮورﯾﺰی ﺑﺮای ﺷﺎه ﺷﺪ و ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﯿﺰ ﺑﺮای ھﻤﯿﺸﻪ از ﭼﺸﻢ ﺷﺎه اﻓﺘﺎد‪.‬‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎر ھﺎﺷﻢ رﺑﯿﻊ زاده‪ ،‬ﯾﮏ ﺳﺎل ﭘﯿﺶ از ﻣﺮگ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن در ﺳﺎل ‪ 1325‬ﻗﻤﺮی‪ ،‬اﻗﺪام ﺑﻪ ﺟﻤﻊ آوری و ﺗﺪوﯾﻦ ﺑﺮﺧﯽ از رﺳﺎﻟﻪ ھﺎی او ﮐﺮد و ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﮐﻠﯿﺎت ﻣﻠﮑﻢ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻧﻤﻮد‪.‬‬ ‫]‪[21‬‬ ‫​ﻧﮕﺎری‬ ‫دوران روزﻧﺎﻣﻪ‬ ‫ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن در دوراﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻏﻀﺐ ﺷﺎه اﯾﺮان واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺷﻤﺎره روزﻧﺎﻣﻪ ﻗﺎﻧﻮن را در اول رﺟﺐ ﺳﺎل ‪ ١٣٠٧‬ھـ ‪.‬‬ ‫]‪[29‬‬ ‫آﺛﺎر‬ ‫از ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢﺧﺎن‪ ،‬آﺛﺎر ﻧﻮﺷﺘﺎری ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت رﺳﺎﻟﻪ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﮔﺰارش و ﻧﺎﻣﻪ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﺰ ﻧﻮﺷﺘﻪھﺎی ﭼﺎﭘﯽ‪ ،‬ﺗﻨﮫﺎ ﺣﺪود ھﺸﺘﺎد دﺳﺖ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺧﻄﯽ از وی در ﻓﮫﺮﺳﺘﻮاره‬ ‫دﺳﺖﻧﻮﺷﺖھﺎی اﯾﺮان‪ ،‬ﻓﮫﺮﺳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﯿﺰ ھﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﺮﺧﯽ از ﺷﺨﺼﯿﺖ ھﺎی ﺗﺎرﯾﺨﯽ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ اﺿﺪاد اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻮﺷﺖ و ﻧﺴﺨﻪ ای از آن را ﺑﺮای آﺧﻮﻧﺪزاده ﺑﻪ ﺗﻔﻠﯿﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺒﺎل او روﺑﺮو ﮔﺸﺖ‪ .‬‬ ‫ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ﻣﯿﺰرا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺑﻪ دﻟﯿﻞ درﯾﺎﻓﺖ ﭼﮫﻞ ھﺰار ﻟﯿﺮه رﺷﻮه ﺑﻪ ﺗﮫﺮان اﺣﻀﺎر ﺷﺪ ﮐﻪ از آﻣﺪن اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮد و اﯾﻦ ﺑﺎر ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﭘﺎدرﻣﯿﺎﻧﯽ دوﺳﺘﺎﻧﺶ‪ ،‬ﭘﻨﺞ ﺳﺎل دﯾﮕﺮ ﺳﻤﺖ ﺳﻔﺎرت ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﮐﺮد‪ .‬ﺑﺮای ﺑﺮﺧﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺸﺎﻧﯽ ﺧﻮدﺷﺎن ارﺳﺎل ﻣﯽﺷﺪ و ﺑﺮای ﭘﯿﺮوان ﻣﻠﮑﻢ و اﻓﺮاد ﻓﺮاﻣﻮشﺧﺎﻧﻪ ﺑﻪ‬ ‫ﺻﻮرت ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎده ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺨﺶ ‪ :2‬اﻗﺘﺼﺎد‪ :‬اﺻﻮل ﺗﺮﻗﯽ‪ ،‬ﻣﺬاﮐﺮه درﺑﺎره ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺑﺎﻧﮏ‪ ،‬اﻣﺘﯿﺎز ﻓﻮاﯾﺪ ﻋﺎﻣﻪ‪.‬‬ ‫ﺑﺨﺶ ‪ :5‬ﻓﺮاﻣﻮﺷﺨﺎﻧﻪ و ﺟﺎﻣﻊ آدﻣﯿﺖ‪ :‬ﻓﺮاﻣﻮﺷﺨﺎﻧﻪ‪ ،‬اﺻﻮل آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﺣﺠﺖ‪ ،‬ﻣﻔﺘﺎح‪ ،‬ﺗﻮﻓﯿﻖ اﻣﺎﻧﺖ‪.‬‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﯿﻂ طﺒﺎطﺒﺎﺋﯽ ﻧﯿﺰ دوازده رﺳﺎﻟﻪ ﻣﻠﮑﻢ را ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن در ﺳﺎل ‪ 1327‬ﺷﻤﺴﯽ اﻧﺘﺸﺎر داد‪.‬او در ھﻤﺎنﺟﺎ در‬ ‫ﮔﺬﺷﺖ‬ ‫]‪[19‬‬ ‫و در ﺳﻮﯾﯿﺲ ﺑﻪ ﺧﺎک ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪.‬اﯾﻦ ‪ 25‬رﺳﺎﻟﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ھﺮ ﯾﮏ‪ ،‬در ﺷﺶ ﺑﺨﺶ ﺑﻪ ﺷﺮح زﯾﺮ‬ ‫دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی ﺷﺪهاﻧﺪ‪:‬‬ ‫]‪[33‬‬ ‫ﺑﺨﺶ ‪ :1‬ﻧﻈﺎم ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‪،‬ﺳﺎزﻣﺎن ﺣﮑﻮﻣﺖ و ﻣﺪﻧﯿﺖ ﻧﻮ‪ :‬دﻓﺘﺮ ﺗﻨﻈﯿﻤﺎت )ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ ﻏﯿﺒﯽ(‪ ،‬رﻓﯿﻖ و وزﯾﺮ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺲ ﺗﻨﻈﯿﻤﺎت‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎه دﯾﻮان‪ ،‬دﻓﺘﺮ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﻧﺪای ﻋﺪاﻟﺖ‪ ،‬اﺷﺘﮫﺎرﻧﺎﻣﻪ اوﻟﯿﺎی آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻣﺪﻧﯿﺖ‬ ‫اﯾﺮاﻧﯽ‪.‫ﻋﻔﻮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﺳﻔﯿﺮ اﯾﺮان در ﻣﺼﺮ ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﺤﺼﻼن داراﻟﻔﻨﻮن ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫از اﯾﻦ روزﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬اﻣﺮوز ‪ ۴١‬ﺷﻤﺎره ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .2‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﮔﻠﺴﺘﺎن ﺳﻌﺪی )‪1302‬ق(‪ :‬ﻣﻘﺪﻣﻪای اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻠﮑﻢ ﺑﺎ ﺧﻂ ﺟﺪﯾﺪ ﺧﻮد ﺑﺮ ﮔﻠﺴﺘﺎن ﺳﻌﺪی ﻧﻮﺷﺘﻪ و در آن درﺑﺎره ﺿﺮورت اﺻﻼح ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ ﺑﺤﺚ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬ق ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮐﺮد‪.‬‬ ‫]‪[31‬‬ ‫ﺑﻌﺪ از او‪،‬‬ ‫]‪[32‬‬ ‫ً ﮐﺘﺎب رﺳﺎﻟﻪھﺎی ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺖ‪ .‬‬ ‫ﺑﺨﺶ ‪ :6‬اﻟﻔﺒﺎی ﺟﺪﯾﺪ‪:‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫ﺑﺨﺶ ‪ :4‬اﺟﺘﻤﺎع‪ :‬اﺻﻮل ﻣﺬھﺐ دﯾﻮاﻧﯿﺎن‪ ،‬ﮔﻔﺘﺎر در رﻓﻊ ظﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﻠﻒ‪.‬ﻣﻮﺿﻮع ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ‪ ،‬ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺖوﮔﻮ درﺑﺎره ﮐﺎﺳﺘﯽھﺎی‬ ‫اﻟﻔﺒﺎی راﯾﺞ در ﮐﺸﻮرھﺎی اﺳﻼﻣﯽ و ﺿﺮورت اﺻﻼح آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﻮﯾﺎ زﻣﯿﻨﻪ آن از ﮔﻔﺘﮕﻮی ﻣﻠﮑﻢ ﺑﺎ ﺷﯿﺦاﻻﺳﻼم اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬ .‬‬ ‫ﺧﺎﺋﻦ از او ﯾﺎد ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﯽﺗﻮان او را ﺑﺎﻧﯽ و ﺑﻨﯿﺎنﮔﺬار ﮔﻔﺘﻤﺎن ﺗﺠ‬ ‫]‪[20‬‬ ‫زﻧﺪﮔﯽ ﭘﺮﻓﺮاز و ﻧﺸﯿﺐ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺪﯾﺸﯿﺪن در اوﺿﺎع و اﺣﻮال اﯾﺮان و راه و روش اﺻﻼح آن ﮔﺬﺷﺖ‪ .‬او ﺣﺘﯽ در آﺧﺮﯾﻦ روزھﺎی زﻧﺪﮔﯽ و در ﺑﺴﺘﺮ ﺑﯿﻤﺎری ﻧﯿﺰ از اﻧﺪﯾﺸﯿﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻧﺪ‪،‬‬ ‫ً دو ﻣﺎه ﻗﺒﻞ از ﻣﺮﮔﺶ از ﺑﺴﺘﺮ ﺑﯿﻤﺎری ﺑﻪ وزارت اﻣﻮر ﺧﺎرﺟﻪ ﻧﻮﺷﺖ‪» :‬اﯾﻦ طﺮح ﺗﺎزه‪ ،‬ﮐﻠﯿﺪ‬ ‫ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در آﺧﺮﯾﻦ ﺑﺤﺚ ﺧﻮد درﺑﺎره اﺻﻼح اﻣﻮر اﯾﺮان‪ ،‬ﺿﻤﻦ ﺷﺮﺣﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ‪ 28‬رﺑﯿﻊ اﻟﺜﺎﻧﯽ ‪ ،1326‬ﯾﻌﻨﯽ ﺗﻘﺮﯾﺒ ﺎ‬ ‫ﻧﺠﺎت اﯾﺮان ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪«.‬‬ ‫]‪[18‬‬ ‫ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪﯾﻦ ﺷﺎه و در دوران ﻣﻈﻔﺮاﻟﺪﯾﻦ ﺷﺎه‪ ،‬ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺳﻔﯿﺮ ﺑﻪ رم ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ و ﺗﺎ ﭘﺎﯾﺎن ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ در ﺳﺎل ‪ 1918‬ﻣﯿﻼدی‪ ،‬در اﯾﻦ ﺳﻤﺖ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬‬ ‫]‪[27‬‬ ‫]‪[22‬‬ ‫ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬از ﻓﺎرغاﻟﺘﺤﺼﯿﻼن و‬ ‫]‪[26‬‬ ‫]‪[25‬‬ ‫]‪[24‬‬ ‫ﻣﻠﮑﻢ در اﯾﻦ روزﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﻗﺎﺟﺎر ﺑﺎ ﻟﺤﻨﯽ ﺗﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻘﺎداﺗﯽ وارد‬ ‫ﺑﻪ ھﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ روزﻧﺎﻣﻪ ﺑﺎ ﻣﺤﺪودﯾﺖھﺎ و ﻣﻤﻨﻮﻋﯿﺖھﺎﯾﯽ از ﺳﻮی ﺣﮑﻮﻣﺖ اﯾﺮان ﻣﻮاﺟﻪ‬ ‫روزﻧﺎﻣﻪ ﻗﺎﻧﻮن ﺑﺎ وﺟﻮد ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺣﮑﻮﻣﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻣﯽرﺳﯿﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﯽﮐﺮد‪ .1‬ﺷﯿﺦ و وزﯾﺮ‪ :‬ﻣﻠﮑﻢ اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ را در ‪ 1287‬ق‪ .‬‬ ‫]‪[30‬‬ ‫در اﯾﻦ آﺛﺎر‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ از ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺘﻨﻮﻋﯽ ﺳﺨﻦ رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ اﺻﻠﯽ و ﻣﻀﻤﻮن ﻣﺸﺘﺮک آﻧﮫﺎ‪ ،‬ﺗﺠﺪد و ﺗﺮﻗﯽ ﺧﻮاھﯽ ﺑﺮای اﯾﺮان اﺳﺖ‪.‬ﻣﻠﮑﻢ ﺧﻮد ﻣﯽﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﭼﮫﻞ‪ ،‬ﭘﻨﺠﺎه ﺷﻤﺎره ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬ﭘﺲ از اﻧﺘﺼﺎب ﻣﯿﺮزا ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﺸﯿﺮاﻟﺪوﻟﻪ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ وزرات اﻣﻮر ﺧﺎرﺟﻪ و ﺳﭙﺲ ﺻﺪارت ﻋﻈﻤﯽ‪ ،‬ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺨﺴﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺸﺎور وی و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ‬ ‫ﺳﻤﺖ ﺳﻔﯿﺮ اﯾﺮان در اﻧﮕﻠﯿﺲ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪ‪.‬ﻣﻠﮑﻢ ﺑﺎ اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ روزﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﭼﮫﺮه روﺷﻨﻔﮑﺮی آزادیﺧﻮاه و ھﻮادار ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻗﺎﻧﻮن ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ طﻮری ﮐﻪ داﺳﺘﺎن ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده ﻣﺎﻟﯽ وی‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮﺷﯽ‬ ‫ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪.‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﺣﺎوی ‪ 25‬رﺳﺎﻟﻪ و‬ ‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ دو ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ دﯾﮕﺮ از آﺛﺎر ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن در ﭘﺎره ای از ﻧﺸﺮﯾﺎت اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﺧﯿﺮا‬ ‫ﺳﻪ رﺳﺎﻟﻪ دﯾﮕﺮ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ وی اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻣﺠﻤﻮع‪ ،‬ھﻤﻪ وﺟﻮه اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﻠﮑﻢ را در ﺣﻮزه ھﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن در ﺑﺮﻣﯽ ﮔﯿﺮد‪ .

‬‬ ‫از اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻧﺴﺨﻪ در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪھﺎی ﮐﺸﻮر ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻣﺎ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ داﻧﺸﮕﺎه ﻣﻔﯿﺪ ﻗﻢ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻗﺒﻞ از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﺘﻦ اﺻﻠﯽ‪ ،‬ﺗﺬﮐﺮ اﯾﻦ ﻧﮑﺎت ﻻزم اﺳﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎره ﺻﻔﺤﺎت اﺻﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬داﺧﻞ ﻗﻼب ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺳﻌﯽ ﺷﺪه ﻣﺘﻦ اراﺋﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ھﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﺘﻦ اﺻﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻦ »گ«‬ ‫ھﺎ در اﯾﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ھﻤﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت »ک« اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺘﻦ‪:‬‬ ‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﻪ ﺟﮫﺖ ﺣﺮوﻓﭽﯿﻨﯽ ﺧﺎص‪ ،‬ﺣﺎﺋﺰ اھﻤﯿﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﻪ ﺑﺮای ﭼﺎپ آن ﺗﻼش و ھﺰﯾﻨﻪ ﺑﺴﯿﺎری ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺷﺎﯾﺪ ﺗﻨﮫﺎ اﻟﻔﺒﺎی اﺧﺘﺮاع اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﻪ ﺳﺒﮏ آن ﻣﻨﺘﺸﺮ‬ ‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪.1303 ،‬‬ ‫ّﯿﺖ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ )ﻣﻠﮑﻢ(‪ ،‬ﻟﻨﺪن‪ ،‬ﻣﻄﺒﻊ ﺗﺮﻗ‬ ‫روی ﺟﻠﺪ‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣ‬ ‫اﮐﺮ ﺗﺎ اﺧﺮ ﻧﺨﻮاﻧﯿﺪ ھﺮ ﭼﻪ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺑﻔﺮﻣﺎﯾﯿﺪ ﻧﺎﻗﺺ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[1].‫‪ .‬ش و ‪ 1883‬م‪ ،‬در ‪ 61‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﺎ ﺣﺮوﻓﭽﯿﻨﯽ ﺳﺮﺑﯽ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.5‬ن م و ن ه خ ط و ط آ د م ی ی ت‪ :‬ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن‪ ،‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ را درﺑﺎره اﻟﻔﺒﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺘﻪ و آن را در ‪ 1303‬ق‪ .‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫ھﻤﺮاه اﯾﻦ ﮐﺘﺎب و ﺑﯿﻦ ﺑﺮگھﺎی آن‪ ،‬اﻋﻼﻣﯿﻪای ﻧﯿﺰ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ در آن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬ ‫اﻋﻼن‬ ‫]‪[34‬‬ ‫‪ ،‬ﺑﻪ ھﻤﯿﻦ ﺧﻄﻮط ﭼﺎپ ﺷﺪه‪ .‬‬ ‫و ﻧﮑﺘﻪ ﺳﻮم‪:‬ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽ‬ ‫او ﻣﻨﺒﻊ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺸﮑﻼت ﺧﻂ را در اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف ﻣﯽ داﻧﺪ و ﻋﻘﯿﺪه دارد ﮐﻪ ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف‪ ،‬ھﯿﭻ ﻧﻮع اﺻﻼﺣﯽ در ﺧﻂ ﻣﺎ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﺣﺮوف آن ﺧﺎص ﺧﻮد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب طﺮاﺣﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺻﻔﺤﺎت دارای ﺳﻄﺮھﺎی ﻧﺎﻣﻨﻈﻤﯽ از ﺟﮫﺖ ﺗﻌﺪاد‬ ‫ھﺴﺘﻨﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﺗﻌﺪاد ﺳﻄﺮ در ﺑﺮﺧﯽ از ﺻﺤﻔﺎت آن ‪ 15‬ﺳﻄﺮ اﺳﺖ؛ ھﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺮﺧﯽ ﺻﻔﺤﺎت ﺗﻨﮫﺎ دارای دو ﺳﻄﺮ ھﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻧﺴﺨﻪ‬ ‫ّﯽ‪ ،‬ﻟﻨﺪن ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ﻗﻤﺮی ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ‪ 1263‬ھـ ‪.‬ﺑﺎ اﻟﻔﺒﺎی اﺻﻼح ﺷﺪه ﺧﻮد‪ ،‬در ﻟﻨﺪن ﭼﺎپ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻣﺎﺳﺖ‪.‬‬ ‫ّﺖ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ )ﻣﻠﮑﻢ( در ﻣﻄﺒﻌﻪ ﺗﺮﻗ‬ ‫ﮐﺘﺎب ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣﯿ‬ ‫ﻗﻄﻊ ﮐﺘﺎب رﻗﻌﯽ اﺳﺖ و ﭼﺎپ آن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﮐﻨﻮن ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﮐﯿﻔﯿﺖ و ﺑﺴﯿﺎر ﺗﻤﯿﺰ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﻧﮑﺘﻪ ﭼﮫﺎرم اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‬ ‫ّﻮر ھﺮ ﻧﻮع اﻋﺮاب ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ھﺰار ﻗﺴﻢ ﺧﻮاﻧﺪ‪.1‬ﺗﻌﺪاد ﺣﺮوف ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ ﺗﻌﺪاد ﺻﺪاھﺎی ﻣﺴﺘﻌﻤﻞ در زﺑﺎن ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻧﻪ ﮐﻤﺘﺮ‪.3‬ﻣﻌﺎﯾﺐ ﺧﻂ ﻣﻠﮑﻤﯽ‪ :‬رﺳﺎﻟﻪ ﮐﻮﭼﮑﯽ اﺳﺖ در ﺑﯿﺎن اﻣﺘﯿﺎزات ﺧﻂ اﺑﺪاﻋﯽ ﻣﻠﮑﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻟﻔﺒﺎی ﻣﻮﺟﻮد ﻓﺎرﺳﯽ‪.‬‬ ‫‪ .‬ﻧﮑﺘﻪ اول در ﻗﻮاﻋﺪ‬ ‫ﺧﻂ ﮐﻪ در آن ﺳﻪ ﻗﺎﻋﺪه اﻟﺰاﻣﯽ را در ﺧﻂ و اﻟﻔﺒﺎ ﺑﺮ ﺷﻤﺮده اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻂ ﻣﻠﮑﻢ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺳﻄﺮھﺎ ﺑﺎﯾﺪ زﯾﺎد ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺗﻌﺪاد ﺻﻔﺤﺎت ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺘﻦ اراﯾﻪ ﺷﺪه ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎد اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ طﻮری ﮐﻪ ﺑﺎ ﺣﺮوﭼﯿﻨﯽ اﻣﺮوزی‪ ،‬ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎب ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‪،‬‬ ‫ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺑﯿﺴﺖ ﺻﻔﺤﻪ ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪.‬ھﺮ ﮐﺲ طﺎﻟﺐ و ﻣﺸﺘﺮی آﻧﮫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬رﺟﻮع ﻧﻤﺎﯾﺪ ﺑﻪ آﻗﺎ ﻣﺤﻤﺪ طﺎھﺮ‪ ،‬ﻣﺪﯾﺮ روزﻧﺎﻣﻪ اﺧﺘﺮ در‬ ‫ﮔﻠﺴﺘﺎن ﺷﯿﺦ ﺳﻌﺪی و ﭼﻨﺪ رﺳﺎﻟﻪ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﺮﮐﯽ ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ‬ ‫اﺳﻼﻣﺒﻮل‪.‬‬ .‬اﯾﻦ ﻧﻈﺮ او ﭼﻨﺎن ﻗﻮت داﺷﺖ ﮐﻪ ﺣﺘﯽ آﺧﻮﻧﺪزاده را ﻧﯿﺰ ﻣﺘﻘﺎﻋﺪ ﮐﺮد‬ ‫ﮐﻪ ﺣﺮوف اﻟﻔﺒﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺪاﻧﻮﯾﺲ ﺑﺎﺷﺪ و آﺧﻮﻧﺪزاده ﺑﺮ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺎﺳﯽ ﺧﻂ ﺧﻮد ﮐﻪ ھﻨﻮز ﻣﺘﺼﻞ ﻧﻮﯾﺲ ﺑﻮد‪ ،‬اﻋﺘﺮاف ﻧﻤﻮد‪.3‬ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف ﺣﺘﻤ ﺎ‬ ‫دوﻣﯿﻦ ﻧﮑﺘﻪ‪ ،‬ﺷﺮط رواج اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ دو ﻣﻼﺣﻈﻪ اﺳﺖ‪:‬‬ ‫ﻣﻼﺣﻈﻪ اول‪ :‬اﯾﻨﮑﻪ در ﺑﺎب ﺳﻮاد‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ھﺮ ﺗﺼﺮﻓﯽ را در ﺧﻂ‪ ،‬ﺑﺪون درس ﺗﺎزه‪ ،‬ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺘﻦ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺴﯿﺎر ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻧﮑﺘﻪ ﻣﮫﻢ و ﭼﻨﺪ ﺳﺆال در ﺧﻂ و اﻟﻔﺒﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫‪ .2‬ھﻤﻪ ﺻﺪاھﺎ در ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺿﺒﻂ ﺷﻮد‪.‬‬ ‫ﻣﻼﺣﻈﻪ دوم‪ :‬ﺧﻂ ﺑﺎﯾﺪ ﻧﺰدﯾﮏ و ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻗﻮاﻋﺪ ﺣﺴﻦ ﺧﻂ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫ً اﻋﺮاب ﮐﻠﻤﺎت در ﻧﻮﺷﺘﻦ ﺣﺮوف ذﮐﺮ ﮔﺮدد‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﻪ ﺑﺪون اﻋﺮاب‪ ،‬ھﺮ ﺳﻄﺮ را ﺑﻪ ﺗﺼ‬ ‫ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن اﺻﺮار دارد ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺣﺘﻤ ﺎ‬ ‫در ﭘﺎﯾﺎن اﯾﻦ ﮐﻠﻤﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﯿﺴﺖ ﺳﺆال ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﻂ ﺧﻮد ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽ دھﺪ‪.‬‬ ‫ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺎ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ در ﺻﺤﻔﻪ اول آﻏﺎز ﺷﺪه اﺳﺖ‪» :‬اﮔﺮ ﺗﺎ ﻧﺨﻮاﻧﯿﺪ‪ ،‬ھﺮ ﭼﻪ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺑﻔﺮﻣﺎﯾﯿﺪ ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ«‪.‬ﻣﻠﮑﻢ ﭼﮫﺎر ﻧﮑﺘﻪ را در اﻟﻔﺒﺎ و ﺧﻂ اﻟﺰاﻣﯽ ﻣﯽ داﻧﺪ ﺗﺎ آن ﺧﻂ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در آﻣﻮزش آﺳﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ .4‬ﻣﺒﺪأ ﺗﺮﻗﯽ‪.‬‬ ‫و ﺑﺎ ﺟﻤﻠﻪ » ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺮﻗﯽﭘﺮﺳﺖ ﺷﺪ و ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﺗﺮﻗﯽ را از اﻟﻔﺒﺎ ﺷﺮوع ﮐﺮد«‪ ،‬ﭘﺎﯾﺎن ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ‪.‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫ً ﺑﺎ ھﻢ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﻨﺪ و اﯾﻦ ﺗﻔﺎوت ﺑﻪ راﺣﺘﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬ ‫اﺻﻞ ﻣﺘﻦ‬ ‫ّﯽ‪.

‬ﻋﺮض و طﻮل‬ ‫در ﺧﻄﻮط ﻣﺎ ھﺮ ﻧﻮع ﺷﮑﻞ ﻣﻌﻮج و ﺑﯽ رﺑﻂ اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﯽ ﺷﻮد‪ .‬‬ ‫ﻗﺎﻋﺪه اول‬ ‫ً ﺳﯽ و ﯾﮏ ﺣﺮف ﺑﺎﺷﺪ‪[5].‬ﺑﻪ ھﺰار دﻟﯿﻞ ﺑﺮ ﻣﺎ واﺟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪ را در ﺧﻂ ﻣﺎُﻣﺠﺮا ﺑﺪارﯾﻢ‪ .‬‬ ‫ُﺣﺴﻦ و ﮐﻤﺎل ﺧﻂ در ھﺮ زﺑﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﯾﻦ ﺳﻪ ﻗﻮاﻋﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ذﮐﺮ ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ﻗﺎﻋﺪۀ دوم‬ ‫آن ﻋﻼﻣﺘﻪ ای ﮐﻮﭼﮏ ﮐﻪ ﻋﺮب ﺣﺮﮐﺖ و اﻋﺮاب ﻣﯽﮐﻮﯾﺪ و دﯾﮑﺮان ﺣﺮوف ﺻﺪادار ﻣﯽﻧﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ھﻤﮥ آﻧﮫﺎ در ﺟﺎی ﻣﺨﺼﻮص ﺧﻮد ﻣﺜﻞ ﺳﺎﯾﺮ ﺣﺮوف ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﭼﺎپ ﺑﺸﻮﻧﺪ‪ .‬ھﺮ ﺣﺮف‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ھﺮ ﺷﮑﻞ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ دﻻﻟﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ‬ ‫از ﺑﺮای ﺗﻠﻔﻆ ﺗﺮﮐﯽ ﭼﮫﻞ ﺻﺪا ﻻزم اﺳﺖ ﭘﺲ اﻟﻒ‬ ‫ﯾﮏ ﺻﺪا ﺑﮑﻨﺪ‪.‬ھﺮ ﺻﺪا ﺑﺎﯾﺪ ﻓﻘﻂ ﯾﮏ ﺣﺮف‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﯾﮏ ﺷﮑﻞ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬‬ ‫ﺼﺮف ﺟﺰﺋﯽ و ﮐﻠﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺧﺎطﺮ ﻣﺎ ﻣﯽرﺳﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ طﻮری ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ از ﯾﮏ طﺮف ﺧﻂ ﻣﺎ را ﻧﺰدﯾﮏ و ﺗﺎﺑﻊ آن ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺴﺎزد و از طﺮف دﯾﮑﺮ ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺎ وﺻﻒ آن ﺗﺼﺮﻓﺎت‪ ،‬ﺑﺪون‬ ‫در اﺻﻼح ﺧﻂ ﻣﺎ ھﺮ ﺗّ‬ ‫درس ﺗﺎزه آن ﺧﻂ ﺗﺎزه را ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪.‬ﺣﺮوف ﺑﺎﯾﺪ ﻣﺮﮐ‬ ‫ﺟﻤﯿﻊ ﺣﺮوف ﺑﺎﯾﺪ ﺑﮫﻢ دﯾﮑﺮ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪[9].‬‬ ‫ً ﺑﯿﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺠﮫﺖ رﻓﻊ آن ﻣﺸﮑﻼت و‬ ‫ﺷﮑﻞ ﺧﻄﻮط ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺎ در ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ھﺮ ﻗﺪر ﻣﺴﺘﺤﺴﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻗﻮاﻋﺪ ﺧﻮاﻧﺪن آﻧﮫﺎ زﯾﺎده از وﺻﻒ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﺎی ﺣﺮوف ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻌﯿﻦ و ﺛﺎﺑﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺤﺚ اﻏﻠﺐ ﺑﺮ ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف اﺳﺖ‪ .‬اﺟﺮای اﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪ در ﺧﻄﻮط ﻣﺎ ﻣﻮﻗﻮف ﺑﻪ ﯾﮏ ﺷﺮط‬ ‫ﺑﺴﯿﺎر ﻣﮫﻢ و ﺑﺴﯿﺎر ﺣﺘﻤﯽ اﺳﺖ‪[11].‬ﻓﺮق ﺣﺮوف را ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ‬ ‫ﻗﺮار داد‪.‬ﻣﺸﮑﻼت ﺧﻄﻮط ﻗﺪﯾﻢ درﮐﺘﺎﺑﭽﻪای دﯾﮑﺮ ﻣﻔﺼ ﻼ‬ ‫ﺗﮑﻤﯿﻞ اﻟﻒﺑﺎی ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ اول ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﺎﯾﯿﻢ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﺣﺴﻦ ﺧﻂ ﮐﺪام اﺳﺖ‪[4].‬‬ ‫ﻓﻼن ﺣﺮف را ﭼﺮا ﻓﻼن طﻮر ﺗﻐﯿﯿﺮ دادهاﯾﺪ؟ ﺑﻪ ﺟﮫﺖ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاھﯿﻢ ﻣﻮاﻓﻖ آن ﺳﻪ ﻗﺎﻋﺪه اﺻﻼح ﺑﺸﻮد‪.‬‬ ‫ً‪ :‬ﮐﺎف ﻓﺎرﺳﯽ و ﮐﺎف ﻋﺮﺑﯽ و ﮐﺎف ﺗﺮﮐﯽ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺑﺎ ھﻢ ﻣﺸﺘﺒﻪ ﺑﺸﻮد‪ .‬زﯾﺮا ﮐﻪ آن ّ‬ ‫ﻣﯽﺷﻮد‪[10].‬‬ ‫ﻣﺤﺴﻨﺎت دﯾﮑﺮ ﮐﻪ ﺑﺠﮫﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﭼﯿﺪن و ﺧﻮاﻧﺪن ﺣﺮوف ﭼﺎﭘﯽ ﻻزم‬ ‫ﻣﺤﺴﻨﺎﺗﯽ ﮐﻪ از ﺑﺮای ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻻزم اﺳﺖ ﺧﯿﻠﯽ ﻓﺮق دارﻧﺪ از آن ّ‬ ‫ﺧﻄﻮط ﭼﺎپ ﺑﺎﯾﺪ از ﺧﻂ ﺗﺤﺮﯾﺮ ﺟﺪا ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻨﻈﻮر اﺻﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻗﻮاﻋﺪ ﻗﺮاﺋﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ از ﺣﺼﻮل اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف‬ ‫دﻟﯿﻞ ھﻤﮥ اﯾﻦ ھﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﻌﻠﻮم ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺠﺎﻟﺘ ﺎ‬ ‫ﺑﮫﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﺗﺼﻮر ﺑﻔﺮﻣﺎﯾﯿﺪ ﻣﮑﻤﻞ و ﻣﻄﺒﻮع ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪[3].‬‬ ‫ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ّﺐ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻓﻘﻂ از ﺧﻂ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ و داﯾﺮۀ ﺻﺤﯿﺢ‪ .‬اﺷﮑﺎل ﺣﺮوف ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻗﺪر اﻣﮑﺎن ﺳﺎده و ھﻢ ﺟﻨﺲ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺣﺮوف ﺻﺪادار در ھﯿﭻ ﺻﻮرت‬ ‫]و[ ھﺮﮐﺰ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺗﺮک ﯾﺎ ﺣﺬف ﺑﺸﻮﻧﺪ‪[7].‬واو »واﻻ« و واو »ﻣﺴﺮور« ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻣﺜﻞ ھﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪[6].‬‬ ‫در ﺑﺎب اﯾﻦ ﺷﺮط رواج ﺑﺎﯾﺪ ﺧﯿﻠﯽ دﻗﺖ ﮐﺮد‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﺪون رﻋﺎﯾﺖ اﯾﻦ ﺷﺮط ﺟﻤﯿﻊ ﺧﯿﺎﻻت و اھﺘﻤﺎﻣﺎت در ﺑﺎب اﺻﻼح ﺧﻂ ﺑﻪ ھﺪر ﺧﻮاھﺪ رﻓﺖ‪[12].‬‬ .‬ﻧﻪ اﯾﻦ ﮐﻪ ھﺮ ﺣﺮﻓﯽ ﺑﻪ اﻗﺘﻀﺎی ﺣﺮوف ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪ ﺑﺎﻻ و ﭘﺎﯾﯿﻦ ﺑﺮود‪.‬‬ ‫ً‪ :‬ب ت ث پ ن ی ﻧﺒﺎﯾﺪ ﯾﮏ ﺷﮑﻞ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ﭼﺮا ﺷﮑﻞ دال اﯾﻦ ﻗﺪر ﮐﻮﭼﮏ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻓﻼن داﯾﺮه ﺧﻮﺷﮑﻞ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻓﺘﺤﻪ را راﺳﺖ ﮐﺮدهاﯾﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻓﻼن ﻧﻘﻄﻪ را ﺑﺎﻗﯽ ﮐﺬاﺷﺘﻪاﯾﺪ‪[2].‬‬ ‫ھﺮ ﻋﻼﻣﺖ ﺗﺎزه ﮐﻪ ﺑﺮ ﺧﻂ ﻣﺎ ﺑﯿﺎﻓﺰاﺋﯿﺪ و ھﺮ ﻧﻘﻄﻪ ای ﮐﻪ ﺑﺨﻮاھﯿﺪ از ﺣﺮوف ﻣﺎ ﮐﻢ ﺑﮑﻨﯿﺪ ﺑﺎﯾﺪ اول ﺑﺴﻨﺠﯿﺪ ﮐﻪ آﯾﺎ ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺻﻮل آن ﺳﻪ ﻗﻮاﻋﺪ ھﺴﺖ ﯾﺎ ﻧﻪ‪ ،‬و آﯾﺎ در اﺳﻼﻣﺒﻮل و اﺻﻔﮫﺎن و ﺑﺨﺎرا ﺧﻮاﻧﺪه‬ ‫ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ ﯾﺎ ﻧﻪ‪ ،‬اﮐﺮ ﻋﻤﻞ ﺷﻤﺎ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬ ‫ً ﺑﺪاﻧﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﻘﺼﻮد از اﯾﻦ اﺻﻼﺣﺎت ﺧﯿﻠﯽ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫]ﻧﮑﺘﻪ اول‪ :‬ﻗﻮاﻋﺪ ﺧﻂ[‬ ‫ﺣﺴﻦ ﺧﻂ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺨﺼﻮص اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﻗﺎﻋﺪۀ ﺳﻮم‬ ‫ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف را ﺑﺎﯾﺪ طﻮری ﺗﺮﺗﯿﺐ داد ﮐﻪ ﺑﻘﺪر اﻣﮑﺎن از ھﻤﺪﯾﮑﺮ ﻓﺮق داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و در ھﯿﭻ ﺻﻮرت ﺑﺎ ھﻢ ﻣﺸﺘﺒﻪ ﻧﺸﻮﻧﺪ و در ﻋﻤﻞ ﭼﺎپ ﺑﻘﺪر ﻗﻮه آﺳﺎن و روﺷﻦ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در زﺑﺎن ﻋﺮب ﺳﯽ و ﯾﮏ ﺻﺪا ھﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ در اﻟﻒﺑﺎی ﻋﺮب ﻧﯿﺰ اﻗ ﻼ‬ ‫​ﺑﺎی ﺗﺮﮐﯽ ھﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﭼﮫﻞ ﺣﺮف داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬‬ ‫در ﺗﻠﻔﻆ ﯾﮏ زﺑﺎن ھﺮ ﻗﺪر ﺻﺪا اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد ﺑﺎﯾﺪ در اﻟﻒﺑﺎی آن زﺑﺎن ﻧﯿﺰ ھﻤﺎن ﻗﺪر ﺣﺮف ﺑﺎﺷﺪ‪ .‫]ﻣﻘﺪﻣﻪ[‬ ‫ً ﻣﯽﮐﻮﯾﻨﺪ‪:‬‬ ‫ھﺮ ﮐﺲ اﯾﻦ ﺧﻄﻮط را ﻣﯽﺑﯿﻨﺪ ﺻﺪ ﻗﺴﻢ اﻋﺘﺮاض ﺑﺨﺎطﺮش ﻣﯽرﺳﺪ‪ .‬‬ ‫]ﻧﮑﺘﻪ دوم‪ :‬ﺷﺮط رواج[‬ ‫ﺷﺮط ﻣﺰﺑﻮر ﮐﻪ اﺳﻤﺶ را ﺷﺮط رواج ﻣﯽﮐﺬارﯾﻢ از اﯾﻦ ﻗﺮار اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺟﻤﯿﻊ ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﺎھﺪه ﻣﯽ ﻓﺮﻣﺎﺋﯿﺪ‪ ،‬ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ دو ﻣﻼﺣﻈﮥ ﻓﻮق اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ از ﯾﮏ طﺮف ﺳﻌﯽ ﮐﺮدهاﯾﻢ ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺎ را ﺑﻘﺪر اﻣﮑﺎن ﻧﺰدﯾﮏ و ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻗﻮاﻋﺪ ﺣﺴﻦ ﺧﻂ ﺑﺴﺎزﯾﻢ و از طﺮف‬ ‫دﯾﮑﺮ ﻣﻮاظﺐ ﺑﻮدهاﯾﻢ ﮐﻪ آﻧﭽﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ طﻮری ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﺑﺪون درس ﺗﺎزه ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪[15].‬‬ ‫ﻣ ﺎ از ﺑﺮای ﻓﮫﻤﯿﺪن و اﺳﺘﻌﻤﺎل آن ﻣﺠﺘﮫﺪﯾﻦ و وزرا و ﻣﻨﺸﯽھﺎی ﻣﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻨﺸﯿﻨﻨﺪ و درس ﺗﺎزه ﯾﺎد ﺑﮑﯿﺮﻧﺪ‪ ،‬ﯾﻘﯿﻦ‬ ‫ﭘﺲ ﯾﮏ ﻋﯿﺐ ﺗﺎزه ﺑﺮ ﻋﯿﻮب ﻗﺪﯾﻢ اﻓﺰوده اﯾﺪ و اﮐﺮ اﺧﺘﺮاع ﺷﻤﺎ ﺑﺎ آن ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ اﺳﺖ ا‬ ‫ّ‬ ‫ﺑﺪاﻧﯿﺪ ﮐﻪ ﺧﯿﺎل ﺷﻤﺎ ھﺮﮐﺰ ﻣﻌﻨﯽ و رواﺟﯽ ﻧﺨﻮاھﺪ داﺷﺖ‪[14].‬‬ ‫وﺿﻊ و ﻗﻄﺮ و ﻧﺎزﮐﯽ ھﺮ ﺣﺮف ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ وﺿﻊ و ﻗﻄﺮ و ﻧﺎزﮐﯽ ﺣﺮوف دﯾﮑﺮ ﻣﺘﻮازی ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬‬ ‫اﮐﺮ ﺷﻤﺎ در ﺧﻂ ﻣﺎ ﺗﺼﺮﻓﯽ ﻧﻤﺎﺋﯿﺪ ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﻟﯿﮑﻦ ﻣﻌﻨﯽ آن را ﺑﺪون ﺗﻌﻠﯿﻤﺎت ﺷﻤﺎ در ﺳﺎﯾﺮ ﺑﻼد اﺳﻼم ﻧﻔﮫﻤﻨﺪ‪ ،‬زﺣﻤﺖ ﺷﻤﺎ ﺑﯽ ﺛﻤﺮ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[13].‬ج ح خ چ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻣﺜﻞ ھﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪[8].

‬‬ ‫ﭘﺲ ﭼﺮا در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺎز در ﺑﺎﻻ و در زﯾﺮ ﺣﺮوف ﭼﺎپ ﺷﺪهاﻧﺪ؟‬ ‫ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ در اﺑﺘﺪای ﻋﻤﻞ ﻓﻘﻂ اﻧﻔﺼﺎل ﺣﺮوف اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫آﻧﭽﻪ از روی ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺧﻮد ﺑﻪ ﺣﺪس و ﻗﺮاﺋﻦ ﺑﺨﻮاﻧﯿﺪ‪ ،‬آن ﻗﺮاﺋﺖ ﻧﺨﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[22].‬آن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﯾﮏ ﻧﻮع رﻣﺰی اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﺘﺨﺮاج و اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﺶ ﯾﮏ ﻋﻤﺮ ﻣﯽﺧﻮاھﺪ‪ .‫ﻓﻼن ﺣﺮف را ﭼﺮا ﻓﻼن طﻮر ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﺪادهاﯾﺪ؟ ﺑﻌﻠﺖ اﯾﻦ ﮐﻪ ﺧﻼف ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺰﺑﻮره ﻣﯽﺷﺪ‪[16].‬ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف ھﯿﭻ ﻧﻮع اﺻﻼح در ﺧﻂ ﻣﺎ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﻓﺘﺤﻪ و ﮐﺴﺮه و ﺿﻤﻪ ﺑﺎﯾﺪ از ﺑﺎﻻ و زﯾﺮ ﺧﻄﻮط ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ داﺧﻞ ﻣﯿﺎن ﺳﻄﺮ و ﻣﺜﻞ ﺳﺎﯾﺮ ﺣﺮوف ﭼﺎپ ﺑﺸﻨﻮد و اﮐﺮ ﺑﻪ ﺳﺒﮏ ﻗﺪﯾﻢ ﮐﺞ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ در ﻣﯿﺎن‬ ‫ﺣﺮوف ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻣﺎﯾﮥ اﻏﺘﺸﺎش ﻣﯽﺷﻮد‪.‬از ﺑﺮای اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﯿﻢ ﺧﻂ ﻣﺎ را ﺑﻪ اﺻﻮل آن ﻗﻮاﻋﺪ ﺗﻄﺒﯿﻖ ﻧﻤﺎﺋﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از ھﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺎﯾﺪ اول ﺣﺮوف ﭼﺎﭘﯽ را از ھﻤﺪﯾﮑﺮ ﺟﺪا ﺑﺴﺎزﯾﻢ‪[18].‬‬ ‫ً در ﻣﯿﺎن ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺜﻞ ﺳﺎﯾﺮ ﺣﺮوف ﻧﻮﺷﺖ و ﭼﺎپ ﮐﺮد‪.‬ﺑﺪون اﻋﺮاب ھﺮ ﺳﻄﺮی را ﺑﻪ ﺗﺼ‬ ‫ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ھﺰار ﻗﺴﻢ ﺧﻮاﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺑﺎﯾﺪ اﻋﺮاب ﺣﮑﻤ ﺎ‬ .‬ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف‪ ،‬اﻋﺮاب‬ ‫را ﺑﻪ ھﯿﭻ طﻮر ﻧﻤﯽﺗﻮان داﺧﻞ ﮐﻠﻤﺎت ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬‬ ‫ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف ﺑﺠﮫﺖ ﭼﺎپ ﯾﮏ ﺻﻔﺤﻪ ﺷﺸﺼﺪ ﺷﮑﻞ ﻻزم اﺳﺖ‪ .‬ﺟﺪاﯾﯽ ﺣﺮوف ھﯿﭻ ﺧﻠﻠﯽ ﺑﻪ ﺳﻮاد ﻣﺎ و ﺑﻪ دﯾﻦ ﻣﺎ و ﺑﻪ ﮐﻤﺎﻻت ﻣﺎ ﻧﻤﯽرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬ ‫ّﻞ ﺑﺸﻮد‪ .‬ﺑﺎﯾﺪ ﺟﻤﯿﻊ اﻋﺮاب را ﺑﺪون اﺳﺘﺜﻨﺎ‪ ،‬ﺣﮑﻤ ﺎ‬ ‫ً و ﺻﺮاﺣﺘ ﺎ‬ ‫ً و ﯾﻘﯿﻨ ﺎ‬ ‫ﻗﺮاﺋﺖ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮاه ﺑﻔﮫﻤﯿﺪ و ﺧﻮاه ﻧﻔﮫﯿﻤﺪ ﻣﻮاﻓﻖ ﯾﮏ ﻗﺎﻋﺪۀ ﻣﻌﯿﻦ ﻣﺠﺒﻮرا‬ ‫***‬ ‫اﯾﻦ ﻣﻀﺎﻣﯿﻦ را ﭼﺮا ﺑﻪ ﺧﻄﻮط ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭼﺎپ ﮐﺮدهاﯾﺪ؟‬ ‫ﻣﯽﺧﻮاھﯿﻢ ﺑﻨﻤﺎﺋﯿﻢ ﮐﻪ ﭘﺲ از اﺻﻼح اﺻﻮل ﺧﻂ‪ ،‬ﺻﻮرت ﺣﺮوف را ھﻢ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ اﻗﺴﺎم ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺻﻼح ﮐﺮد ﺑﯽ آن ﮐﻪ از ﺑﺮای ﺧﻮاﻧﻨﺪه زﺣﻤﺖ ﺗﺎزۀ وارد ﺑﯿﺎﯾﺪ‪[23].‬‬ ‫ﻣﻨﺒﻊ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺸﮑﻼت ﺧﻂ ﻣﺎ در اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف اﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ﺷﮑﻞ اﯾﻦ ﺣﺮوف را ﭼﺮا ﺑﯿﺶ از اﯾﻦ ھﺎ ﺑﻪ اﺻﻮل آن ﻗﻮاﻋﺪ ﻧﺰدﯾﮏ ﻧﮑﺮده اﯾﺪ؟ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ اﯾﻦ ﮐﻪ اﮐﺮ ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف را ﺑﯿﺶ از اﯾﻦھﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽ دادﯾﻢ ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ از ﭘﯿﺶ ﺧﻮد ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ و آن وﻗﺖ‬ ‫ﻋﻤﻞ ﻣﺎ ﺧﻼف ﺷﺮط رواج و زﺣﻤﺖ ﺑﯽﻓﺎﯾﺪه ﻣﯽﺷﺪ‪.‬ﺑﺎ ﺟﺪاﯾﯽ ﺣﺮوف ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻌﺎﯾﺐ ﺧﻂ ﻣﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد رﻓﻊ ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫]ﻧﮑﺘﻪ ﭼﮫﺎرم‪ :‬اﻋﺮاب داﺧﻞ ﺣﺮوف[‬ ‫ﭼﺮا اﺻﺮار دارﯾﺪ ﮐﻪ اﻋﺮاب داﺧﻞ ﺣﺮوف ﺑﺸﻮد؟‬ ‫ّﻮر ھﺮ ﻧﻮع اﻋﺮاب‬ ‫زﯾﺮا ﮐﻪ ﻗﺮاﺋﺖ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﻣﮑﺮ ﺑﺎ اﻋﺮاب‪ .‬‬ ‫ﻓﻼن ﺣﺮف را اﮐﺮ ﻓﻼن طﻮر ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﺪ و ﻓﻼن ﻗﺮار را اﮐﺮ ﺑﻔﻼن طﻮر ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺪھﯿﺪ‪ ،‬ﺑﮫﺘﺮ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد؟ اﮐﺮ اﯾﻦ ﺧﯿﺎل ﺷﻤﺎ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺰﺑﻮره و ﻣﻮاﻓﻖ آن ﺷﺮط رواج ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺖ ﻗﺒﻮل ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪.‬در ﺳﺎﯾﺮ اﺻﻼﺣﺎت‪ ،‬ﭼﻨﺪان ﻋﺠﻠﻪ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺟﺪاﯾﯽ ﺣﺮوف ﺑﺠﮫﺖ ﭼﺎپ ھﺮ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﭼﮫﻞ ﺷﮑﻞ ﮐﺎﻣ ﻼ‬ ‫ﺣﺮوف را ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺪا ﮐﺮد‪.‬‬ ‫]‪[17‬‬ ‫]ﻧﮑﺘﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﺟﺪا ﻧﻮﯾﺴﯽ[‬ ‫ﻗﻮاﻋﺪ و ﻧﮑﺎت ﺣﺴﻦ ﺧﻂ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺟﺪاﯾﯽ ﺣﺮوف ھﺮ ﮐﺲ ﺳﯽ ﭼﮫﻞ ﺷﮑﻞ ﯾﺎد ﺑﮑﯿﺮد‬ ‫ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف ﺷﺨﺼﯽ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺧﻮاھﺪ ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺳﻮاد ﺑﮑﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﭼﻨﺪﯾﻦ ھﺰار ﺷﮑﻞ ﯾﺎد ﺑﮑﯿﺮد و از ﺑﺮای ارﺗﺒﺎط آﻧﮫﺎ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺳﺎل ﻣﻌﻄ‬ ‫ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻮاد ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪ .‬‬ ‫ﻓﺘﺤﻪ و ﮐﺴﺮۀ ﻣﺎ را ﺑﭽﻪ ﺟﮫﺖ اﯾﻦ طﻮر راﺳﺖ ﮐﺮدهاﯾﺪ؟‬ ‫ﺑﻪ ﺟﮫﺖ اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﺣﺮوف ﻣﺘﻮازی ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﺣﺮوف را ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺪا ﮐﺮد‪.‬‬ ‫ﺣﺮوف را ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺪا ﮐﺮد‪[21].‬‬ ‫ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف دﻓﻊ ﻧﻘﻄﻪای ﺣﺮوف ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﺪاﯾﯽ ﺣﺮوف دﻓﻊ ﻧﻘﻄﻪھﺎ ﺑﺴﯿﺎر ﺳﮫﻞ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪.‬‬ ‫ً ﻣﺜﻞ ﺳﺎﯾﺮ ﺣﺮوف‪ ،‬در وﺳﻂ ﺳﻄﺮ و در ﻣﯿﺎن ﺣﺮوف ﭼﺎپ ﺑﺸﻮﻧﺪ‪[26].‬ﺑﺎ ﺟﺪاﯾﯽ ﺣﺮوف دﺧﻮل‪ ،‬اﻋﺮاب در ﻣﯿﺎن ﮐﻠﻤﺎت ﺧﯿﻠﯽ ﺳﮫﻞ و اﻣﺮ طﺒﯿﻌﯽ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[19].‬‬ ‫ً ﮐﺎﻓﯽ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[20].‬‬ ‫ﭼﻪ ﻋﯿﺐ دارد ﮐﻪ اﻋﺮاب را ﻣﺜﻞ ﺳﺒﮏ ﻗﺪﯾﻢ ﺑﺮ ﺑﺎﻻ و در زﯾﺮ ﮐﻠﻤﺎت ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﺪ؟‬ ‫اﮐﺮ اﻋﺮاب را ﻣﺜﻞ ﺳﺒﮏ ﻗﺪﯾﻢ ﺑﺮ ﺑﺎﻻ و در زﯾﺮ ﺣﺮوف ﺑﮑﺬارﯾﻢ ﻋﻤﻮم آﻧﮫﺎ ﺳﮫﻮ و ﺣﺬف ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در ﺟﻤﯿﻊ ﮐﺘﺐ ﻣﺎ ﺷﺪهاﻧﺪ‪[25].‬‬ ‫راﺳﺖ ﺑﻮدن ﻓﺘﺤﻪ و ﮐﺴﺮه ﺑﺪون ھﯿﭻ ﺿﺮر‪ ،‬دﺧﻮل اﻋﺮاب و ﺗﻨﺎﺳﺐ ﺣﺮوف را ﺳﮫﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪[24].‬‬ ‫ً ﺑﺨﻮاﻧﯿﺪ‪ .‬ھﻤﯿﻦ ﮐﻪ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻠﻪ ﭼﺸﻢ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﺮ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف ﻋﺎدت ﮐﺮد‪ ،‬آن وﻗﺖ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ اﻋﺮاب را‬ ‫داﺧﻞ ﺣﺮوف ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪھﺎ ﻧﯿﺰ ﺟﺴﺘﻪ داﺧﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ‪[27].‬‬ ‫ﺣﺮوف را ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺪا ﮐﺮد‪.

‬‬ ‫دﻗﺎﯾﻖ اﯾﻦ ھﻤﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات را ﮐﺪام ﻣﻌﻠﻢ ﺑﯿﺎن ﺧﻮاھﺪ ﮐﺮد؟‬ ‫ﺟﻤﯿﻊ اﺷﮑﺎﻻت ﻣﺴﺌﻠﻪ‪ ،‬در ھﻤﯿﻦ ﺳﺆال ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ .‬‬ ‫ً رﻋﺎﯾﺖ ﺷﺪه‪.() .‬‬ ‫َﻨﮏ ﯾﺎ ﭘﯿﮏ ﯾﺎ ﺗ‬ ‫َﻨﮏ ﯾﺎ ﺑ‬ ‫َﻨﮏ ﯾﺎ ﺑﯿﮏ ﯾﺎ ﺗ‬ ‫ﻧﺸﻮﻧﺪ آن وﻗﺖ ﻧﻤﯽﺗﻮان داﻧﺴﺖ ﻧﯿﮏ اﺳﺖ ﯾﺎ ﻧ‬ ‫ﺑﺎﯾﺪ ﺟﻤﯿﻊ اﯾﻦ ﻧﻘﺎط را از ﺧﻄﻮط ﻣﺎ دﻓﻊ ﮐﺮد‪ ،‬وﻟﯿﮑﻦ ﻗﺒﻞ از دﻓﻊ ﻧﻘﺎط‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮاﻓﻖ ﻗﻮاﻋﺪ اﺻﻠﯿﻪ ﻣﺎ‪ ،‬ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف را طﻮری ﺗﻐﯿﯿﺮ داد ﮐﻪ ﺑﺪون ﻧﻘﻄﻪ ھﻢ از ھﻤﺪﯾﮑﺮ ﻓﺮق داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪[39]،‬‬ ‫و ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺪون درس ﺗﺎزه ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ .‬واو ﺻﺪادار را اﯾﻦ طﻮر )( ﻣﺜﻞ ﺑﺮودت‪ .‬اﻟﻒ ھﻤﺰه را اﯾﻦ طﻮر )(‪ .‬وﻟﯿﮑﻦ اﮐﺮ اﻣﻼی ﻣﺎ ﺑﮑﻮﯾﺪ ﻣﻦ ﻣﯽ ﻧﻮﯾﺴﻢ ﺿﺮﺑﻮا‪ ،‬ﺧﻮاﺟﻪ‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﺗﻮ ﺑﺨﻮان ﺿﺮﺑﻮ‪،‬‬ ‫ﺧﺎﺟﻪ‪ ،‬ﻣﻮﺳﺎ‪ ،‬اﯾﻦ اﻏﺘﺸﺎش دﺧﻠﯽ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻣﻦ ﻧﺪارد‪[30].‬‬ ‫و ﺑﻌﺪ ﺧﻮدﺗﺎن ﺗﻌّ‬ ‫]‪[37‬‬ ‫»ﺑﺤﺚ«‬ ‫ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ھﺎی ﺣﺮوف ﻣﺎ ﮐﻪ زﯾﻨﺖ ﺧﻂ ﻣﺎ ھﺴﺘﻨﺪ ﭼﻪ ﮐﺎر دارﯾﺪ؟‬ ‫ﻧﻘﻄﻪ ھﺎی ﺣﺮوف ﻣﺎ ﻣﺎﯾﮥ اﻗﺴﺎم اﻏﺘﺸﺎش ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬اﮐﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ ﯾﮏ ﺧﻂ ﮐﺎﻣﻞ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﭼﺎپ ﺑﮑﻨﯿﻢ و از ﺑﺮای ﺧﻮاﻧﺪن و ﺑﯿﺎن دﻗﺎﯾﻖ آن ﺧﻂ ﻻزم ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ھﻤﺮاه آن ﮐﺘﺎب ھﻤﻪ ﺟﺎ ﯾﮏ ﻣﻌﻠﻤﯽ رواﻧﻪ ﺑﮑﻨﯿﻢ‪،‬‬ ‫ﺑﺪﯾﮫﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﺎ ﻟﻐﻮ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[34].‬و ﺣﺮوف ب‪ ،‬ت‪ ،‬ن‪ ،‬ی‪ ،‬ﺷﮑﻞ ﻣﺨﺼﻮص دارﻧﺪ‪ ،‬و اﻋﺮاب از روی ﯾﮏ ﻗﺎﻋﺪۀ ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬داﺧﻞ ﺣﺮوف ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﮑﻞ و ﺟﺎ و وﺿﻊ ﺣﺮوف‪ ،‬ھﻤﻪ ﺑﺘﺪرﯾﺞ ﺑﻪ‬ ‫ﺗﺤﺖ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﯽآﯾﻨﺪ‪[36]،‬‬ ‫ﺠﺐ ﺧﻮاھﯿﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺪون درس ھﯿﭻ ﻣﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻌﻨﯽ و ﻗﻮاﻋﺪ ﺟﻤﯿﻊ اﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮات را ﺷﻤﺎ ﺧﻮدﺗﺎن درک ﮐﺮدهاﯾﺪ ﺑﯽآﻧﮑﻪ ﺑﻪ اﻣﻼی ﻗﺪﯾﻢ و ﺑﯽ آن ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﻮاد ﺷﻤﺎ ﻧﻘﺼﯽ وارد آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬و ﭼﻮن ﺻﺪای اﻟﻒ ھﻤﺰه و ﻓﺘﺤﻪ‪ ،‬ﺑﻌﯿﻨﻪ ﯾﮑﯽ اﺳﺖ ﺷﮑﻞ آﻧﮫﺎ را ھﻢ ﺑﮫﻢ دﯾﮑﺮ اﯾﻦ‬ ‫ﻗﺪر ﻧﺰدﯾﮏ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬ﮐﻪ آﺧﺮ ﯾﮑﯽ ﺑﺸﻮد‪[32].‬‬ ‫اﻣﻼﺳﺖ‪ ،‬و اﮐﺮ ﭼﻪ ﺑﻪ اﻣﻼ دﺳﺖ ﻧﻤﯽزﻧﯿﻢ‪ ،‬وﻟﯿﮑﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻻزﻣﻪ را ﻣﺨﺼﻮﺻ ﺎ‬ ‫ﻣﻌﻨﯽ ﺑﻌﻀﯽ ﻓﺮق ه ای دﯾﮑﺮ ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﺣﺮوف اﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺸﺎھﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﭼﯿﺴﺖ؟‬ ‫اﻟﻒ اﻟﻔﺎ را ھﻤﯿﺸﻪ ﺑﺎﻻی ﺳﻄﺮ ﻣﯽ ﻧﻮﯾﺴﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻒ ﻣﮑﺴﻮر را ﭘﺎﯾﯿﻦ ﺳﻄﺮ‪ ،‬اﯾﻦ طﻮر )( ‪ .‬از ﺑﺮای اﯾﻦ ﮐﻪ در ﻧﻈﺮھﺎ ﻏﺮﯾﺐ ﻧﯿﺎﯾﺪ ﻧﻘﻄﻪھﺎ را‬ . () .‬‬ ‫آن اﻟﻒ و آن ﻻم ﮐﻪ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﯽﺷﻮد اﯾﻦ طﻮر ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﯿﻢ )( و آن اﻟﻒ و ﻻم ﮐﻪ ﺧﻮاﻧﺪه ﻧﻤﯽﺷﻮد اﯾﻦ طﻮر )(‪.‬‬ ‫ّﺖ‪ ،‬ﻣﻠﺘﻔﺖ]‪ [35‬ﺧﻮاھﯿﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺧﻂ ﮐﺎف ﻋﺮﺑﯽ و ﮐﺎف ﻓﺎرﺳﯽ و ﮐﺎف ﺗﺮﮐﯽ ﻣﺜﻞ ھﻢ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬ ‫ِﺮم ﯾﺎ ﺣﺮ‬ ‫ِم ﯾﺎ ﺟ‬ ‫َم ﯾﺎ ﺧﺮ‬ ‫ﺧﺮ‬ ‫ﺣﺮ‬ ‫ﺟﺰم ﯾﺎُﺧﺮ‬ ‫ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ِم ﯾﺎَ‬ ‫َم ﯾﺎَ‬ ‫ّم ﯾﺎَ‬ ‫ﺣﺰم اﺳﺖ ﯾﺎَ‬ ‫ً ؛ اﮐﺮ ﻧﻘﻄﮥ ﺣﺰم در ﺧﻂ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺤﻮ ﺑﺸﻮد ﻧﻤﯽﺗﻮان ﻓﮫﻤﯿﺪ ﮐﻪ آﯾﺎَ‬ ‫ﺳﺒﺰ‪ ،‬ﺳﺘﺮ اﺳﺖ ﯾﺎ ﺳﭙﺮ‪ .‫ﻓﺘﺤﻪ و ﮐﺴﺮهھﺎ را در ﺑﻌﻀﯽ ﺟﺎھﺎ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻋﻼﻣﺖ ﮐﻮﭼﮏ ﻓﺮق دادهاﯾﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﯽ آن ﻓﺮق ﭼﯿﺴﺖ؟‬ ‫ً ﻟﻔﻆ اﺳﻼم و اﺻﻔﮫﺎن را ﻋﺮبھﺎ و ﺗﺮکھﺎ ﻣﺜﻞ اھﻞ ﻓﺎرس ﺗﻠﻔﻆ ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﭼﻄﻮر ﻣﯽﺷﻮد؟‬ ‫ھﻤﯿﻦ طﻮر ﮐﻪ ﻣﯽ ﺑﯿﻨﯿﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺻﻔﺤﻪ ھﺎی ﺷﻤﺎ ﭘﺮ از ﻧﻘﻄﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎ ﺷﮑﻞ اﻏﻠﺐ ﺣﺮوف طﻮری ﺗﻐﯿﯿﺮ دادهاﯾﻢ ﮐﻪ ﺑﺪون ﻧﻘﻄﻪ ھﻢ از ھﻢ دﯾﮑﺮ ﻓﺮق دارﻧﺪ‪ .‬‬ ‫ً ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﺧﻮدﺗﺎن ﺑﻪ اﻧﺪک دﻗ‬ ‫ﻣﺜ ﻼ‬ ‫و واوھﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎ ھﻤﺪﯾﮑﺮ ﻣﺸﺘﺒﻪ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد‪ .‬ھﻤﯿﻦ ﻗﺪر ﻣﯽ ﮐﻮﯾﻢ در ﺗﺮﺗﯿﺐ اﯾﻦ ﺧﻂ‪ ،‬ﯾﮑﯽ از ﻣﻨﻈﻮرات اﺻﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﯿﺰ اﺻﻼح‬ ‫ً طﻮری ﺗﺮﺗﯿﺐ داده اﯾﻢ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ اﺻﻼح‪ ،‬اﻣﻼ ﻧﯿﺰ ﻻﺑﺪ ﺧﻮد ﺑﺨﻮد ﺑﻌﻤﻞ ﺧﻮاھﺪ آﻣﺪ‪[31].‬‬ ‫ﺑﺠﮫﺖ اﺻﻼح ﺧﻂ ﻣﺎ‪ ،‬اول ﺷﺮط ﻣﺎ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ھﺮ ﭼﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ طﻮری ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﯽ آن‪ ،‬ھﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﺪون اﻣﺪاد ﻣﻌﻠﻢ ﻓﮫﻤﯿﺪه ﺑﺸﻮد‪ .‬‬ ‫آن اﻟﻒ و ﻻم ﮐﻪ ﺧﻮاﻧﺪه ﻧﻤﯽﺷﻮد ﭼﺮا ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﯿﺪ؟‬ ‫ﺑﻪ ﻋﻠﺖ آن ﮐﻪ ﻧﻤﯽﺧﻮاھﯿﻢ ﺑﻪ اﻣﻼی ﻗﺪﯾﻢ ﺧﻠﻠﯽ ﺑﺮﺳﺎﻧﯿﻢ‪[29]. () .‬‬ ‫رﻓﻊ ﻣﻌﺎﯾﺐ اﻣﻼ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص در زﺑﺎن ﺗﺮﮐﯽ اﻟﺒﺘﻪ ﻻزم اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﺒﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ اﻣﻼ را ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺧﻂ ﻣﺨﻠﻮط ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫ﭼﺮا ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻌﺎﯾﺐ اﻣﻼ را ھﻢ در اﯾﻦ ﺿﻤﻦ اﺻﻼح ﻧﻤﯽﮐﻨﯿﺪ؟‬ ‫ﻣﻌﺎﯾﺐ اﻣﻼ دﺧﻠﯽ ﺑﻪ اﺻﻼح اﻟﻒ ﺑﺎ ﻧﺪارد‪ .‬‬ ‫واوھﺎ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻓﺎرﺳﯽ و ﺗﺮﮐﯽ اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬اﯾﻦ طﻮر )( ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﯿﻢ ﻣﺜﻞ )( ‪[33].‬و اﯾﻦ ﺷﺮط اﺻﻠﯽ در اﯾﻦ اﺻﻼﺣﺎت ﮐﺎﻣ ﻼ‬ ‫ﺟﻤﯿﻊ اﯾﻦ اﺻﻼﺣﺎت را طﻮری ﮐﺮدهاﯾﻢ ﮐﻪ ھﺮ ﺷﺨﺺ ﺑﺎﺳﻮاد ﺑﺪون اﻣﺪاد ھﯿﭻ ﻣﻌﻠﻢ و ﺑﺪون اﺣﺘﯿﺎج ﺑﻪ ھﯿﭻ ﺑﯿﺎن ﺧﺎرﺟﯽ‪ ،‬ﻣﻌﻨﯽ ھﻤﮥ اﯾﻦ اﺻﻼﺣﺎت را از ﭘﯿﺶ ﺧﻮد ﺧﻮاھﺪ ﻓﮫﻤﯿﺪ‪.‬اﮐﺮ ﮐﺴﺮه ﻋﺮﺑﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻋﺮب ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬و اﮐﺮ اﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ ﻣﺜﻞ اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﭼﺮم ﯾﺎُﺟﺮم ﯾﺎ ﺻﺪ ﭼﯿﺰ دﯾﮑﺮ‪[38]. () .‬ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ﮐﺴﺮه ﻋﺮﺑﯽ و ﻓﺎرﺳﯽ و ﺗﺮﮐﯽ‪ ،‬اﮐﺮ ﭼﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﺻﻮرت ﯾﮑﯽ ھﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣ‬ ‫ﺑﺸﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ اﺧﺘﻼف ﻣﻮﻗﻮف ﺑﻤﯿﻞ و ﺣﺪس ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻣﯽ ﮐﻮﯾﻢ ﺑﺎ اﯾﻦ اﻟﻒ ﺑﺎ ھﺮ ﭼﻪ ﺑﺨﻮاھﯿﺪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﯿﺪ ﺑﺪرﺳﺘﯽ ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﺪ‪ .‬و ﭼﻮن اﯾﻦ واو ﺻﺪادار ﺑﺎ ﺿﻤﮥ ﻋﺮﺑﯽ ھﯿﭻ ﻓﺮﻗﯽ ﻧﺪارد ﺷﮑﻞ اﯾﻦ دو ﺣﺮف را ﮐﻢ ﮐﻢ ﻣﺜﻞ ھﻢ ﻗﺮار ﻣﯽ دھﯿﻢ‪.‬‬ ‫ﻓﺮق اﯾﻦ )( و اﯾﻦ )( و اﯾﻦ )( و اﯾﻦ )( ﭼﯿﺴﺖ‪.‬‬ ‫واو ﺳﺎﮐﻦ را ھﻤﯿﺸﻪ اﯾﻦ طﻮر )( ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﯿﻢ ﻣﺜﻞ واﻻ‪ .‬و ھﻢ ﭼﻨﯿﻦ اﮐﺮ ﻧﻘﻄﻪھﺎی اﯾﻦ ﻟﻔﻆ ﻧﯿﮏ‪ ،‬ﺳﮫﻮ ﯾﺎ ﻣﺤﻮ ﺑﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‬ ‫ﺷ‬ ‫ُﺘﺮ ﺳﯿﺮ اﺳﺖ ﯾﺎ َ‬ ‫اﮐﺮ در ﻧﻘﻄﮥ اﯾﻦ ﻟﻔﻆ )( اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺸﻮد‪ ،‬ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﮐﻔﺖ ﺷﯿﺮ اﺳﺖ ﯾﺎ ُ‬ ‫ُﻨﮏ‪.‬ﻣﯽﺧﻮاھﻢ طﻮری‬ ‫ّ ﺎ در ﺗﻠﻔﻆ ﺧﯿﻠﯽ ﻓﺮق دارﻧﺪ‪ .

‬‬ ‫ّﺎ در ﺑﺎب ﺧﻂ ﺗﺤﺮﯾﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺮد؟‬ ‫اﯾﻦھﺎ ھﻤﻪ ﺻﺤﯿﺢ اﻣ‬ ‫در ﺧﻂ ﺗﺤﺮﯾﺮ ھﻤﯿﻦ ﺣﺮوف را ﯾﺎ ھﺮ ﺣﺮوف دﯾﮑﺮ ﮐﻪ ﻣﯽﭘﺴﻨﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﺪ؛ اﻣﺎ طﻮری ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﺪ ﮐﻪ ﺣﺮوف ﺟﺪا ﺟﺪا ﺑﺎﺷﻨﺪ و دﯾﮑﺮان ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫ُوراد داوود درد دل آن داور را در دو روز دوا و روحُز‬ ‫ّوار روح و دل دارای آن اوان را درد آورد‪ ،‬آواز و ا‬ ‫ً ؛ در دوران داوود آه و زاریُز‬ ‫ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ﻣﺜﻞ دﯾﮑﺮ ؛ داور روزی ده‪ ،‬در روز ازل‪ ،‬آدم را روح و ادراک و ارادۀ آزاد داد و در ازای ذل و زاری او از روی رأی رأوف دل او را در ازدواج زن و رزق او را در زرع ارض و روان او را در درود رب ودود آرام و دوام‬ ‫داد‪[48].‬‬ ‫اﮐﺮ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف را ﻗﺒﻮل دارﯾﺪ‪ ،‬ﻓﺮق ﺣﺮوف و ﺑﺎﻗﯽ اﺻﻼﺣﺎت ھﻤﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﻌﻤﻞ ﺧﻮاھﺪ آﻣﺪ‪ .‬‬ ‫ﺷﮑﻞ ﺣﺮوف ﻣﺎ ﺑﺎﻗﺘﻀﺎی ﺣﺴﻦ ﺳﻠﯿﻘﮥ ﻋﺎﻣﻪ‪ ،‬روز ﺑﺮوز ﮐﺎﻣﻞﺗﺮ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد ﺑﯽ آن ﮐﻪ ھﯿﭻ زﺣﻤﺖ و ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺗﺎزۀ از ﺑﺮای ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﻻزم ﺑﯿﺎﯾﺪ‪[46].‬و اﮐﺮ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف را ﻗﺒﻮل ﻧﺪارﯾﺪ‪ ،‬ھﺮ ﭼﻪ ﺑﮑﻮﺋﯿﺪ و ھﺮ ﭼﻪ ﺑﮑﻨﯿﻢ ﺑﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[41].‬‬ ‫ﺣﺮوف را ﭼﻄﻮر ﻣﯽﺷﻮد ﺟﺪا ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺖ؟‬ ‫ً ﺑﻪ ھﺮ ﺧﻄﯽ ﮐﻪ دارﯾﺪ‪ ،‬ﺟﺪا ﺟﺪا ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﯿﺪ‪[47].‬‬ ‫اﺻﻼﺣﺎت ﺻﻮری ﮐﻪ آن ھﻢ ﯾﻘﯿﻨ ﺎ‬ .‬‬ ‫ً اﮐﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﺨﻮاھﯿﺪ ﺣﺮف دال اﯾﻦ ﺧﻂ را ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺪھﯿﺪ ﺑﺎ دو ﺳﻪ ﺗﻮﻣﺎن ﻣﻘﺼﻮد ﺷﻤﺎ ﺑﻌﻤﻞ ﺧﻮاھﺪ آﻣﺪ و ﺣﺮف ﺗﺎزه ﺷﻤﺎ ھﺮ ﻗﺪر ھﻢ ﺗﺎزﮐﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﭼﻮن ﺑﺮ وﺿﻊ ﺳﺎﯾﺮ ﺣﺮوف ھﯿﭻ ﺗﻐﯿﯿﺮی وارد‬ ‫ﻣﺜ ﻼ‬ ‫ﻧﻤﯽآورد‪ ،‬ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﺑﺪون ﭼﻨﺪان ﻣﻌﻄﻠﯽ ﺧﻮاھﻨﺪ ﺧﻮاﻧﺪ‪.‬ﻧﺨﻮاﺳﺘﯿﻢ در اﯾﻦ ﺟﺎ ﭼﺸﻢ ﻣﺒﺘﺪی را ﺑﻪ واﺳﻄﮥ ﮐﺜﺮت ﺗﻐﯿﯿﺮات‪ ،‬ﻣﻌﻄﻞ ﻧﻤﺎﺋﯿﻢ‪ .‬‬ ‫ﺑﺎ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف ھﯿﭻ ﺷﮑﻠﯽ ﮐﻪ ﻧﺎﻗﺺ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﻗﯽ ﻧﺨﻮاھﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ آن ﺧﯿﻠﯽ ﺳﮫﻞ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[45].‬‬ ‫»ﺳﺆال«‬ ‫ﻣﻌﻨﯽ اﯾﻦ ﺣﺮف درﺳﺖ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻤﯽﺷﻮد؟‬ ‫اﺻﻼح ﺧﻂ ﺑﺪون ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف ﭼﺮا ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف ﭼﺮا ﺑﺎﯾﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﻌﻤﻞ ﺑﯿﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻘﯿﻖ اﯾﻦ ﺳﺆال ﺷﻤﺎ ﺧﯿﻠﯽ واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺮض ﺑﻔﺮﻣﺎﺋﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاھﯿﺪ در ﺧﻂ ﻗﺪﯾﻢ ﺷﮑﻞ‬ ‫»ﺟﯿﻢ« ﯾﺎ ﺷﮑﻞ »ه« را ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺪھﯿﺪ‪[42]،‬‬ ‫ً ﭼﮫﺎر ﭘﻨﺞ ھﺰار‬ ‫ﭼﻮن اﯾﻦ ﺣﺮف ﺟﯿﻢ ﺑﺎ ﺷﺸﺼﺪ ﺷﮑﻞ دﯾﮑﺮ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﻐﯿﯿﺮ ھﻤﯿﻦ ﯾﮏ ﺣﺮف ﺟﯿﻢ‪ ،‬ﻻﺑﺪ ﺑﺎﯾﺪ آن ﺷﺸﺼﺪ ﺷﮑﻞ دﯾﮑﺮ ھﻢ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﮑﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺳﺎﺧﺖ اﯾﻦ ﺷﺸﺼﺪ ﺷﮑﻞ‪ ،‬اﻗ ﻼ‬ ‫ﺗﻮﻣﺎن ﺧﺮج دارد و ﺑﻌﺪ از آن ﮐﻪ از ﺑﺮای ﻓﻘﻂ آن ﺣﺮف ﺟﯿﻢ اﯾﻦ ﺷﺸﺼﺪ ﻗﺴﻢ ﺷﮑﻞ را ﺗﻐﯿﯿﺮ دادﯾﺪ‪ ،‬در آﺧﺮ ﮐﺎر ﺧﻮاھﯿﺪ دﯾﺪ ﮐﻪ زﺣﻤﺖ و ﻣﺨﺎرج ﺷﻤﺎ ﺑﮑﻠﯽ ﺑﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ ارﺗﺒﺎط آن‬ ‫]‪[35‬‬ ‫ّﺖ‬ ‫‪ ،‬از روی ﯾﮏ ﻣﻠ‬ ‫ﺷﺸﺼﺪ ﺷﮑﻞ ھﺮ ﻗﺪر ھﻢ ﺟﺰﺋﯽ ﺑﺎﺷﺪ وﺿﻊ ﮐﻠﯿﮥ ﺧﻂ ﭼﻨﺎن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻮاھﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ھﯿﭻ ﯾﮏ از ارﺑﺎب ﺳﻮاد ﻗﺎدر ﺧﻮاﻧﺪن آن ﻧﺨﻮاھﺪ ﺑﻮد؛]‪ [43‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﻓﻀﻼی ﻗﻔﻘﺎز‬ ‫ﭘﺮﺳﺘﯽ ﺑﯽ ﻣﺜﺎل‪ ،‬ھﺴﺖ و ﻧﯿﺴﺖ ﺧﻮد را وﻗﻒ اﺻﻼح ﺧﻂ ﻣﺎ ﮐﺮد‪ ،‬وﻟﯿﮑﻦ ﭼﻮن ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف را ﺣﻔﻆ ﺑﮑﻨﺪ‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﺣﺮوف و ﺻﻮرت ﮐﻠﻤﺎت ﺑﻪ طﻮری ﺗﻐﯿﯿﺮ ﯾﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ھﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺧﻂ ﺗﺎزه او‬ ‫ً ﺣﺮوف را از ھﻤﺪﯾﮑﺮ ﺟﺪا ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در ﭼﺎپ ﺧﺎﻧﻪ ھﺎی ﻓﺮﻧﮑﺴﺘﺎن ھﺮ روز ﻣﻮاﻓﻖ ﯾﮏ ﺳﻠﯿﻘﮥ ﺗﺎزه ﺷﮑﻞ و ﺷﯿﻮۀ ﺣﺮوف را اﺻﻼح ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﯽ آن ﮐﻪ از ﺑﺮای ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﻘﺪر ذرهای اﺷﮑﺎل ﺑﻤﯿﺎن ﺑﯿﺎﯾﺪ‪ .‬‬ ‫ﺑﺪﯾﮫﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف در ﺗﺤﺮﯾﺮ ﺑﺎﯾﺪ از روی ﯾﮏ ﻗﺮار ﻣﻌﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺷﮑﻞ و وﺿﻊ و ﺟﺎی ھﺮ ﺣﺮف‪ ،‬ھﻤﯿﺸﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﻧﻪ اﯾﻨﮑﻪ در اﺑﺘﺪا و در وﺳﻂ و در آﺧﺮ ﮐﻠﻤﻪ و ﺑﻪ اﻗﺘﻀﺎی ﺣﺮوف ﻗﺒﻞ و‬ ‫ﺑﻌﺪ‪ ،‬ھﻢ ﺻﻮرت و ھﻢ ﺟﺎی ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺻﺪ ﻗﺴﻢ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺪھﺪ‪[50].‬‬ ‫ﭼﺮا در ﻣﯿﺎن ﺑﻌﻀﯽ ﺣﺮوف از ﻗﺒﯿﻞ دال و ذال و ﻋﯿﻦ و ﻏﯿﻦ ﻓﺮﻗﯽ ﻗﺮار ﻧﺪادهاﯾﺪ؟‬ ‫ﺗﻔﺮﯾﻖ اﯾﻦ ﺣﺮوف ﺑﻪ ﯾﮏ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺟﺰﺋﯽ در ﻧﮫﺎﯾﺖ ﺳﮫﻮﻟﺖ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺣﻘﯿﻘﺘ ﺎ‬ ‫ﻗﺒﻮل ﮐﺮدﯾﻢ‪ ،‬ﻓﺮوع ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﯾﮏ ﻗﺎﻧﻮن طﺒﯿﻌﯽ درﺳﺖ ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﮐﻪ در ﻣﯿﺎن ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻠﻞ درﺳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪[51].‫ﻣﺤﻮ ﻧﮑﺮده اﯾﻢ ﺑﻌﺪ از آن ﮐﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﯾﻦ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف اﻧﺪﮐﯽ ﻋﺎدت ﮐﺮد‪ ،‬آن وﻗﺖ ﺑﯽ آن ﮐﻪ ﻣﺎ ﺑﮑﻮﺋﯿﻢ ﻋﺬر ﻧﻘﻄﻪ ھﺎ را ﺧﻮاھﻨﺪ ﺧﻮاﺳﺖ؛ زﯾﺮا ﮐﻪ وﺟﻮد ﻧﻘﻄﻪھﺎ آن وﻗﺖ دﯾﮑﺮ ھﯿﭻ ﻟﺰوم و ﻣﺼﺮﻓﯽ‬ ‫ﻧﺨﻮاھﺪ داﺷﺖ‪[40].‬‬ ‫»ﺑﺤﺚ«‬ ‫اﮐﺮ ﺑﺨﻮاھﯿﻢ ﺟﻤﯿﻊ ﮐﻠﻤﺎت را اﯾﻦ طﻮر ﺟﺪا ﺟﺪا ﺑﻨﻮﯾﺴﯿﻢ‪ ،‬ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻣﺎ ﺧﯿﻠﯽ ﻣﺸﮑﻞ ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ؟‬ ‫ﻣﺘﺼﻞ ﻧﻮﺷﺘﻦ در ﺧﻂ ﻗﺪﯾﻢ ﻣﺎ دوﯾﺴﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻣﺸﮑﻞ ﺗﺮ اﺳﺖ و ﺷﻤﺎ ﯾﺎد ﮐﺮﻓﺘﻪ اﯾﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺧﻂ از ﺟﻤﯿﻊ ﺧﻄﻮط دﻧﯿﺎ ﻧﺰدﯾﮏ ﺗﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻗﻮاﻋﺪ اﺻﻠﯿﻪ ﻗﺮاﺋﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺑﯿﺎن ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫اﯾﻦ ﺧﻂ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎ ھﻤﯿﻦ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﮐﻪ دارد‪ ،‬ﺳﮫﻞ ﺗﺮ و ﺟﺎﻣﻊ ﺗﺮ از ﺟﻤﯿﻊ ﺧﻄﻮط دﻧﯿﺎﺳﺖ‪ .‬ﺷﮑﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺟﮫﺖ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف واﺟﺐ اﺳﺖ؛ وﻟﯿﮑﻦ اﯾﻦ را ھﻢ ﻣﺤﻘﻖ ﺑﺪاﻧﯿﺪ ﮐﻪ اﮐﺮ ھﻤﯿﻦ‬ ‫ﺣﺮوف را ﺟﺪا ﺟﺪا ﺑﻨﻮﯾﺴﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻮاﺳﻄﮥ ﮐﺜﺮت اﺳﺘﻌﻤﺎل ﺣﺮوف ﺑﮫﻢ دﯾﮑﺮ وﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﺮط ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺤﺮﯾﺮ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﻌﻤﻞ ﺧﻮاھﺪ آﻣﺪ‪[49].‬اﯾﻦ ﺧﻂ ﺑﻪ ﺟﺰﺋﯽ‬ ‫ً ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺣﺎﺻﻞ ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪ ،‬اﮐﻤﻞ ﺧﻄﻮط دﻧﯿﺎ ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪[52].‬ﺧﻄﻮط ﻣﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف‬ ‫ھﻤﺎن ﺣﺎﻟﺖ را ﭘﯿﺪا ﺧﻮاھﻨﺪ ﮐﺮد‪.‬‬ ‫ھﻤﯿﻦ طﻮر ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ ﻣﻀﺎﻣﯿﻦ را ﻣﺠﺒﻮرا‬ ‫ّوار را از آزردن زور آوران آن اوان آرام داد‪.‬ﺳﺮ ﭼﺸﻤﮥ ﺟﻤﯿﻊ اﺻﻼﺣﺎت ھﻤﺎن ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف‬ ‫اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﮐﺎش از ﺑﺮای آن ﻗﺴﻢ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف ھﻢ ﮐﻪ در ﺗﺤﺮﯾﺮ ﺟﺎﯾﺰ ﻣﯽ داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﯾﮏ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﯽﺳﺎﺧﺘﯿﺪ؟‬ ‫ً ﺣﯿﻒ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ اﯾﻦ ﻗﺪرھﺎ ﻣﻌﻄﻞ اﯾﻦ ﻓﺮوﻋﺎت ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺸﻮﯾﻢ؛ ﺑﻌﺪ از آن ﮐﻪ ﺳﺪ ﺗﺮﻗﯽ ﺧﻂ ﻣﺎ را‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف را‪ ،‬ﺷﮑﺴﺘﯿﻢ و اﺻﻮل آن ﺳﻪ ﻗﺎﻋﺪه را‬ ‫ﺳﺎﺧﺘﻪ ام ﺑﻌﺪ ﺧﻮاھﯿﺪ دﯾﺪ‪ .‬در‬ ‫ﻤﺖ و اﺻﺮار ﺗﺎزه اﻋﻼم ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎ اﺗﺼﺎل ﺣﺮوف ھﯿﭻ ﻧﻮع اﺻﻼح ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ و ﺑﺎﯾﺪ ﺣﮑﻤ ﺎ‬ ‫را ﺑﺨﻮاﻧﺪ؛ ﭘﺲ از ﺻﺮف ﻋﻤﺮی‪ ،‬وﻗﺘﯽ اﯾﻦ ﺧﻄﻮط را دﯾﺪ ﻓﯽ اﻟﻔﻮر ﺑﻪ ﯾﮏ ھّ‬ ‫ﺟﺪاﺋﯽ ﺣﺮوف ھﯿﭻ ﺷﮑﻞ ﺗﺎزه ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻠﻠﯽ ﺑﺴﺎﯾﺮ ﺷﮑﻞھﺎ ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪[44].

‬‬ ‫ﭘﺎﯾﺎن ﮐﺘﺎب‬ ‫ﺟﻤﻊ ﺑﻨﺪی‪:‬‬ ‫ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ﻋﯿﻮب ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻧﮑﺎﺗﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﮐﻪ اﮐﻨﻮن ﻧﯿﺰ ھﺮ ﮐﺎرﺷﻨﺎس ﺧﺒﺮه ﺧﻂ و زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺨﻮاھﺪ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ ﻧﻈﺮ دھﺪ‪ ،‬ﻻﺟﺮم ﺑﺎﯾﺪ آن ﻧﮑﺎت را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬ ‫ﮐﻪ ﭼﻪ ﺑﺸﻮﻧﺪ؟ ﮐﻪ آدم ﺑﺸﻮﻧﺪ‪.‬اﯾﻦ اﻟﻒﺑﺎی ﺷﻤﺎ ﮐﯽ ﺑﮑﺎر ﻣﺎ ﺧﻮاھﺪ ﺧﻮرد‪ ،‬اﯾﻦ اﻟﻒﺑﺎی ﻣﺎ ﺷﺎﯾﺪ ﺑﮑﺎر ﺷﻤﺎ و‬ ‫ﻣﻦ ﻧﯿﺎﯾﺪ اﻣﺎ ﻋﻤﺮ دول ﻧﺴﺒﺘﯽ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﻣﻦ و ﺷﻤﺎ ﻧﺪارد‪ [59]،‬اﮐﺮ اﺟﺪاد ﻣﺎ از ﺑﺮای ﻣﺎ ﮐﺎر ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺎ اﻣﺮوزه اﯾﻦ طﻮر ﻧﻤﯽﺷﺪ‪ .‬ﺷﺮاﻓﺖ ﺧﻠﻘﺖ اﻧﺴﺎﻧﯽ‪ ،‬اﯾﻨﺴﺖ ﮐﻪ آﺣﺎد ﻧﺎس ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﯾﮏ ﻣﺄﻣﻮرﯾﺖ آﺳﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ھﺮ روز و ھﺮ ﺳﺎﻋﺖ ﺧﻮد را ﮐﺎﻣﻞﺗﺮ ﺑﻪ ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬ﮐﮫﻨﻪ ﭘﺮﺳﺘﯽ را ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺴﻮخ ﮐﺮد‪ .‬‬ ‫ً ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺮﻗﯽﭘﺮﺳﺖ‬ ‫ﮐﺴﯽ ﮐﻪ طﺎﻟﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬آدم ﻧﯿﺴﺖ‪ [60].‬‬ ‫ھﻤﯿﻦ طﻮر ﮐﻪ ھﺴﺘﯿﻢ ﭼﻪ ﻋﯿﺐ دارد؟‬ ‫ﺑﯽﺣﺴﯽ و ﺑﯽﻏﯿﺮﺗﯽ ﻻﯾﻖ آدم ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬و اﮐﺮ از ﻣﯿﺎن ارﺑﺎب ذوق و طﺎﻟﺒﺎن‬ ‫ﺗﺮﻗﯽ‪ ،‬اﺷﺨﺎﺻﯽ ﮐﻪ ﻗﺪرت دارﻧﺪ ھﺮ ﮐﺪام ﯾﮏ ﮐﺘﺎب ﮐﻮﭼﮑﯽ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺧﻂ ﭼﺎپ ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ھﯿﭻ ﺿﺮر ﺷﺨﺼﯽ‪ ،‬در ﻣﺪت دو ﺳﺎل اﯾﻦ ﺧﻂ ﺑﯿﺶ از ﺧﻄﻮط ﺳﺎﺑﻖ در ﻣﻤﺎﻟﮏ اﺳﻼم ﺷﯿﻮع ﻣﯽﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬ ‫ً ادﻋﺎی آدﻣﯿﺖ دارﯾﻢ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺷﺐ و روز در ﺗﺮﻗﯽ ﺷﺨﺺ ﺧﻮد وُﻣﻠﮏ ﺧﻮد و دوﻟﺖ ﺧﻮد ﺑﮑﻮﺷﯿﻢ‪ .‬‬ ‫از ﻣﮫﻢ ﺗﺮﯾﻦ اﯾﻦ ﻧﮑﺎت‪ ،‬ﻋﺪم ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽ در ﺧﻂ ﮐﻨﻮﻧﯽ ﻓﺎرﺳﯽ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﯾﺪ از ﺑﺮای اوﻻد ﺧﻮد ﮐﺎر ﺑﮑﻨﯿﻢ‪.‬‬ ‫ً ﺷﺶ ﻣﺼﻮت زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺣﺮوف ﻣﺴﺘﻘﻞ طﺮاﺣﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺮوف در ﮐﻨﺎر ﺣﺮوف دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ھﯿﭻ وﺟﻪ ﺣﺬف آﻧﮫﺎ ﻣﻤﮑﻦ‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در طﺮاﺣﯽ ﺣﺮوف ﺟﺪﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺣﺘﻤ ﺎ‬ ‫ﻧﺒﺎﺷﺪ‪.‬اﻟﺒﺘﻪ از ﺧﻂ ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ﺟﺪا از ﻣﺰاﯾﺎی آن‪ ،‬دﺳﺖﮐﻢ ﺳﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﯽﺗﻮان ﮔﺮﻓﺖ‪:‬‬ ‫اول اﯾﻨﮑﻪ ﭼﻮن ﻣﮑﻠﻢ ﺧﺎن‪ ،‬ھﻨﺮﻣﻨﺪ و طﺮاح ﺣﺮوف ﻧﺒﻮده ﯾﺎ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﻣﺘﺨﺼﺼﯿﻦ ﺣﺮﻓﻪای اﯾﻦ ﻓﻦ ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﺣﺮوف را ﺑﺎ ﮐﺮﺳﯽ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﺮﺑﻊ ﯾﺎ داﯾﺮه‪ ،‬طﺮاﺣﯽ ﮐﻨﺪ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ از ﺟﮫﺖ‬ ‫ﻓﻨﯽ‪ ،‬زﯾﺒﺎﯾﯽﺷﻨﺎﺳﯽ و ﺣﺠﻤﯽ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﺮوف ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺎراﯾﯽ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ از ﺧﻮد اراﺋﻪ دھﻨﺪ و ﺷﺎﯾﺪ ﺗﻨﮫﺎ در دوره زﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮد‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻌﺎﯾﺐ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ را ﮐﺎھﺶ دھﺪ‪ ،‬ﭼﺮاﮐﻪ اﮐﻨﻮن‬ ‫ﻣﮫﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﯿﺐ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻓﻨﯽ ﻧﺒﻮدن آن‪ ،‬ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﮐﺮﺳﯽ ﻣﻨﻈﻢ و ﻋﺪم ﺗﻄﺒﯿﻖ ﺑﺎ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژی روز اﺳﺖ‪.‬اﮐﺮ ﻣﺎ ﯾﮏ ﺧﻂ ﺑﺴﯿﺎر ﮐﺎﻣﻠﯽ اﺧﺘﺮاع ﻣﯽﮐﺮدﯾﻢ ﮐﻪ رواج آن ﻣﻮﻗﻮف ﺑﻪ ﻗﺒﻮل ﻣﺮدم ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻞ ﻣﺎ ﺣﺎﺻﻞ‬ ‫ﻧﻤﯽ داﺷﺖ‪[53].‬‬ ‫دوم اﯾﻨﮑﻪ ﻣﻠﮑﻢ‪ -‬ھﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻧﯿﺰ اﺷﺎره دارد‪ -‬در طﺮاﺣﯽ ﺣﺮوﻓﺶ ﺑﺎﯾﺪ اﻋﺮاب را ﻧﯿﺰ داﺧﻞ ﺣﺮوف ﻣﯽآورده اﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺎﺳﯽ ﺣﺬف اﻋﺮاب‪ -‬ﮐﻪ در طﻮل ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪه‪ -‬دوﺑﺎره در اﯾﻦ ﺧﻂ‬ ‫ﺗﮑﺮار ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﭼﺮاﮐﻪ ﺧﻂ ﻋﺮﺑﯽ‪ -‬ﮐﻪ از آن ﺑﻪ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ ﯾﺎد ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ -‬در اﺑﺘﺪا ﺑﺪون اﻋﺮاب ﺑﻮده اﺳﺖ و ﮐﺎﺗﺒﺎن ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﯽ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻏﻠﻂ ﺧﻮاﻧﯽ ﻣﺘﻮن‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪﻧﺪ دﺳﺖﮐﻢ در ﻣﺘﻮن ﻣﮫﻢ ھﻤﺎﻧﻨﺪ‬ ‫ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ‪ -‬ﮐﻪ درﺳﺖ ﺧﻮاﻧﯽ در آن از اھﻤﯿﺖ ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ -‬اﻋﺮاب ﺣﺮوف را ﻗﺮار دھﻨﺪ‪ .‬‬ ‫ﭼﻨﺎن ﻣﻘﺼﻮد‪ ،‬ﺑﺎ اﻟﻒﺑﺎی ﺷﻤﺎ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﺨﻮاھﺪ ﺷﺪ؟‬ ‫ﻣﺎ ﻧﻤﯽ ﮐﻮﺋﯿﻢ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﺻﻼح اﻟﻒﺑﺎ‪ ،‬ﺟﻤﯿﻊ ﮐﺎرھﺎ درﺳﺖ ﺧﻮاھﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﯽﮐﻮﺋﯿﻢ ﺗﺮﻗﯽ ﻣﺎ ﺑﺪون اﺻﻼح اﻟﻒﺑﺎ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ از آﻧﺠﺎﯾﯽ ﮐﻪ اﻋﺮاب ﺟﺰء ﺣﺮوف ﻗﺮار ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬در ﻧﻮﺷﺘﻪھﺎی ﻣﻌﻤﻮﻟﯽ اﻋﻤﺎل ﻧﻤﯽﮔﺸﺖ و واﺿﺢ‬ ‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺒﻮد اﻋﺮاب‪ ،‬ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﺖ ﺑﺎ ﻏﻠﻂ ﺧﻮاﻧﯽ ﻣﺘﻮن‪.‬‬ ‫ﮐﺎری ﮐﻪ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪه اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺘﺐ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺗﺪرﯾﺞ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺧﻂ ﭼﺎپ ﺑﮑﻨﻨﺪ و ﭼﻮن ﭼﺎپ ﮐﺘﺐ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺧﻂ ﺧﯿﻠﯽ ﺳﮫﻞﺗﺮ و ﺑﮫﺘﺮ و ارزانﺗﺮ از ﺧﻂ ﻗﺪﯾﻢ]‪[56‬‬ ‫ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد‪ ،‬روأﺳﺎی ﭼﺎپ ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ھﻤﯿﻦ ﻗﺪر ﮐﻪ از ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺧﻂ و از ﻣﻨﺎﻓﻊ آن ﻓﯽاﻟﺠﻤﻠﻪ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﯿﺶ از ھﻤﻪ ﮐﺲ در ﺗﺮوﯾﺞ آن اھﺘﻤﺎم و اﺻﺮار ﺧﻮاھﻨﺪ ﮐﺮد‪ .‬اﮐﺮ واﻗﻌ ﺎ‬ ‫ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫ﻣﺴﺌﻠﮥ رواج در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺣﻞ ﺷﺪه‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﻂ را ﺑﺪون ھﯿﭻ درس ﺗﺎزه ھﻤﻪ ﺟﺎ ﻣﯽﺧﻮاﻧﻨﺪ‪.‬وﻟﯿﮑﻦ در ﺧﺼﻮص اﯾﻦ ﻣﻘﺼﻮد ﻧﯿﺰ ﻣﻘﺪﻣﺎت و اﺳﺒﺎب زﯾﺎد ﺣﺎﺿﺮ ﮐﺮدهام‬ ‫و اﻣﯿﺪوارم ﮐﻪ ﺗﻮﻓﯿﻖ اﻟﮫﯽ‪ ،‬ﺣﺴﻦ ﻧﯿﺖ و دوام ﻣﺴﺎﻋﯽ ﻣﺮا ﺑﯽﺛﻤﺮ ﻧﺨﻮاھﺪ ﮐﺬاﺷﺖ‪[58].‬‬ ‫»ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺰرک«‬ ‫ﺷﻤﺎ ﮐﻪ در ﺗﺮﺗﯿﺐ اﯾﻦ ﺧﻂ اﯾﻦ ھﻤﻪ زﺣﻤﺖ را ﮐﺸﯿﺪهاﯾﺪ ﺑﻪ ﺟﮫﺖ رواج آن ﭼﻪ ﺗﺪﺑﯿﺮ ﺧﻮاھﯿﺪ ﮐﺮد؟‬ ‫از اﯾﻦ ﻓﺮﻣﺎﯾﺶ ﺷﻤﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﻌﻨﯽ اﺻﻼﺣﺎت ﻣﺎ را ھﻨﻮز درﺳﺖ ﻣﻠﺘﻔﺖ ﻧﺸﺪهاﯾﺪ‪ ،‬اﺧﺘﺮاع ﯾﮏ اﻟﻒﺑﺎی ﺗﺎزه‪ ،‬ﮐﺎر ﺳﮫﻞ و در ﯾﮏ ﺳﺎﻋﺖ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﺒﺐ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻣﺎ ﺑﯿﺴﺖ ﺳﯽ ﺳﺎل ﻣﻌﻄﻞ‬ ‫اﯾﻦ ﺧﻂ ﺷﺪﯾﻢ‪ ،‬ھﻤﯿﻦ ﻣﺴﺌﻠﮥ رواج اﺳﺖ‪[55]،‬‬ ‫آن ﻣﺸﮑﻼت ﺑﺰرک ﮐﻪ در ھﺮ ﻣﻠﮏ ﻣﺎﻧﻊ رواج ﯾﮏ ﺧﻂ ﺗﺎزه ﺑﻮده‪ ،‬ھﻤﻪ را در ﻧﮫﺎﯾﺖ ﻣﻼﯾﻤﺖ ﺑﻪ طﻮری رﻓﻊ ﮐﺮده اﯾﻢ ﮐﻪ اﻣﺮوز رواج اﯾﻦ ﺧﻂ ﻧﻪ ﻣﺪارس ﻣﺨﺼﻮص ﻻزم داد ﻧﻪ درس ﺗﺎزه‪ ،‬ﻧﻪ زور دوﻟﺘﯽ و ﻧﻪ‬ ‫ﻓﺘﻮای اﻣﺎم‪.‬‬ ‫اﮐﺮ ﭼﻪ ﺗﺮﻏﯿﺐ و ﺗﻘﻮﯾﺖ ﺷﯿﻮع اﯾﻦ ﺧﻂ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻋﻤﻮم دوﻟﺖ ﺧﻮاھﺎن اﺳﺖ و ﻣﯽﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﻣﻦ از اﯾﻦ زﺣﻤﺖ ﺗﺎزه ﻣﻌﺎف ﺑﺎﺷﻢ‪ [57].‬و ﺑﺎﯾﺪ آﺋﯿﻦ ﺗﺮﻗﯽ را از اﻟﻒﺑﺎ ﺷﺮوع ﮐﺮد‪[61].‫از ﺑﺮای اﯾﻦ ﺧﻂ ھﺮ ﻗﺪر ھﻢ ﻣﺤﺴﻨﺎت ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﺎﺋﯿﺪ ﻣﺮدم ھﺮﮐﺰ ﻗﺒﻮل ﻧﺨﻮاھﻨﺪ ﮐﺮد؟‬ ‫ھﻤﮥ ﻣﺸﮑﻼت ﻣﻄﻠﺐ و ھﻤﻪ اھﺘﻤﺎﻣﺎت ﻣﺎ اﯾﻦ ﺑﻮده ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﻂ ﻣﺤﺘﺎج ﻗﺒﻮل دﯾﮑﺮان ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬‬ ‫ﺳﻮم اﯾﻨﮑﻪ در طﺮاﺣﯽ ﺣﺮوف ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺣﺬف ﺣﺮوف ﻣﺸﺘﺮک‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر اﻟﺰاﻣﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﻣﮫﻢﺗﺮﯾﻦ ﻣﻌﺎﯾﺐ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ در اﻣﻼء‪ ،‬وﺟﻮد ﺣﺮوف ﻣﺸﺘﺮک اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺸﺎن ﯾﮏ ﺻﺪا اﺳﺖ؛ ھﻤﺎﻧﻨﺪ‬ .‬‬ ‫از اﯾﻦ ﺣﺮفھﺎی دراز ﻣﻘﺼﻮد ﭼﯿﺴﺖ؟‬ ‫ﻣﻘﺼﻮد اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻠﻖ و دوﻟﺖ اﯾﻦُﻣﻠﮏ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺮﻗﯽ ﺑﮑﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻏﺮاﺑﺖ و ﺻﻌﻮﺑﺖ ﺧﯿﺎل ﻣﺎ اﯾﻦ ﺑﻮده ﮐﻪ ﺧﻂ ﻣﺎ را طﻮری اﺻﻼح ﺑﮑﻨﯿﻢ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺮدم ﺧﻮاه ﺗﺼﺪﯾﻖ ﺑﮑﻨﻨﺪ و ﺧﻮاه ﻧﮑﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ ﮐﺎﻣ ﻼ‬ ‫ﺑﺎ اﯾﻦ ﺧﻂ ھﺮ ﮐﺘﺎب ﺑﺎ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﭼﺎپ ﺑﮑﻨﯿﻢ در ﺑﺨﺎرا و در اﺻﻔﮫﺎن و در اﺳﻼﻣﺒﻮل ﺧﻮاه ﺑﭙﺴﻨﺪﻧﺪ و ﺧﻮاه ﻧﭙﺴﻨﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮاھﻨﺪ ﺧﻮاﻧﺪ و ھﻤﯿﻦ ﺧﻮاﻧﺪن از ﺑﺮای ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ؛ زﯾﺮا ﮐﻪ ﻣﺎ از ﻣﺮدم‬ ‫ﭼﯿﺰی ﻧﻤﯽﺧﻮاھﯿﻢ ﻣﮑﺮ اﯾﻦ ﮐﻪ ھﺮ ﭼﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺧﻂ ﭼﺎپ ﺑﺸﻮد‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪[54].

‬‬ ‫از ﻧﻮع ﺑﺮﺧﻮرد او در ﻣﺘﻦ ھﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎب ﭘﯿﺪاﺳﺖ ﮐﻪ وی ﻗﺼﺪ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﯿﺮ اﺻﻼح و ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ را ﭘﻠﻪ ﭘﻠﻪ ﭘﯿﮕﯿﺮی ﻧﻤﺎﯾﺪ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺑﺘﺪا ﺑﺮای او‪ ،‬ﻣﮫﻢﺗﺮﯾﻦ اﺻﻼح‪ ،‬ھﻤﺎن اﺟﺮای ﺟﺪاﻧﻮﯾﺴﯽ و ﭼﻨﺪ ﻧﮑﺘﻪ‬ ‫ذﮐﺮ ﺷﺪه دﯾﮕﺮ در ﮐﺘﺎﺑﺶ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .1384 ،‬‬ ‫‪ .1369 ،‬‬ ‫‪ .1390،‬‬ ‫‪ .1390 ،‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫‪ .1349 ،‬‬ ‫‪ .1390 ،‬‬ ‫‪ .‬ﮔﺮوه اول‪ ،‬اﯾﺮاﻧﯿﺎن و ﮔﺎه ﻏﯿﺮ اﯾﺮاﻧﯿﺎﻧﯽ ﮐﻪ در ﺧﺎرج از ﮐﺸﻮر ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ‪ ،‬ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .12‬ذﮐﺎء‪ ،‬ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬در ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺑﯽﻧﺎ‪.‬‬ ‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬ ‫‪ .‬‬ ‫‪ .18‬ھﺎﺷﻢزاده‪ ،‬ﮐﻠﯿﺎت ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ج ‪ ،1‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.‬‬ ‫‪ .16‬ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻟﻨﺪن‪ 1303 ،‬ق‪.1390 ،‬‬ ‫‪ .48‬‬ .‬اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از ﻣﮫﻢﺗﺮﯾﻦ ﻣﻨﺎزل ﺗﺠﺪد اﯾﺮان در اﻣﺘﺪاد ﮐﺎروان ﺗﺠﺪد ﻏﺮب‪ ،‬واﺳﻄﻪ ارﺗﺒﺎط اﯾﺮان ﺑﺎ دﻧﯿﺎی ﻏﺮب ﺑﻮد ﮐﻪ اﯾﺮاﻧﯿﺎن ﻣﻘﯿﻢ اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل ﺑﺎ اﻓﮑﺎر ﺗﻨﻈﯿﻤﺎت در ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ آﺷﻨﺎ ﺷﺪﻧﺪ و‬ ‫زﻣﯿﻨﻪھﺎی اﻧﻘﻼب ﻣﺸﺮوطﯿﺖ اﯾﺮان را ﻓﺮاھﻢ آوردﻧﺪ‪ .20‬ــــــــ ‪ ،‬داﻧﺸﻨﺎﻣﻪ آزاد )وﯾﮑﯽ ﭘﺪﯾﺎ( ‪ ،‬ﻣﺪﺧﻞ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن‪ ،‬ﺑﮫﻤﻦ ‪.1373 ،‬‬ ‫‪ .1353 ،‬‬ ‫‪ .1325 ،‬‬ ‫‪ .7‬اﺻﯿﻞ‪ ،‬ﺣﺠﺖﷲ‪ ،‬زﻧﺪﮔﯽ و اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢاﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻧﯽ‪.‬ﮔﺮوه دوم‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺼﯿﻼت و ﻣﺴﺎﻓﺮتھﺎی ﺧﺎرﺟﯽ داﺷﺘﻪاﻧﺪ و اﮐﺜﺮا‬ ‫ﺷﺎﮔﺮدان‪ ،‬دوﺳﺘﺎن ﯾﺎ ﻣﺘﺄﺛﺮﯾﻦ از ﮔﺮوه اول ھﺴﺘﻨﺪ‪ .3‬ــــــــــــ ‪ ،‬داﻧﺸﻨﺎﻣﻪ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻗﻢ‪ ،‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬ﮔﻮﯾﺎ زﻣﯿﻨﻪ آن از ﮔﻔﺘﮕﻮی ﺧﻮد او ﺑﺎ ﺷﯿﺦاﻻﺳﻼم اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‫»ض ظ ز ذ« ﮐﻪ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺑﻪ آن اﺷﺎرهای ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.15‬ﻣﺤﯿﻂ طﺒﺎطﺒﺎﯾﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.11‬دراﯾﺘﯽ‪ ،‬ﻣﺼﻄﻔﯽ‪ ،‬ﻓﮫﺮﺳﺘﻮاره دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻪھﺎی اﯾﺮان‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮرای اﺳﻼﻣﯽ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.‬ﺑﺎﯾﺒﻮردی‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﻨﺎھﻨﺪﮔﺎن اﯾﺮان از ﺧﺎرج ﺑﻪ اﯾﺮان و از اﯾﺮان ﺑﻪ ﺧﺎرج‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﻧﺸﺮ وﺣﯿﺪ‪.1327 ،‬‬ ‫‪ .8‬اﮐﺒﺮی‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﭼﺎﻟﺶھﺎی ﻋﺼﺮ ﻣﺪرن در دوران ﻗﺎﺟﺎر )ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت(‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.‬ذﮐﺎء‪ ،‬ﯾﺤﯿﯽ در ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ص ‪.‬‬ ‫]‪[4‬‬ ‫]‪[5‬‬ ‫‪ .‬ﺷﺎﯾﺪ ﺑﻌﯿﺪ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ رﻓﻊ ﻋﯿﻮب دﯾﮕﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺘﻪ‪ ،‬اﻣﺎ زﻣﺎن اﺟﺮای آن را ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.1390‬‬ ‫‪ .17‬ﻧﺎظﻢاﻻﺳﻼم ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﯿﺪاری اﯾﺮاﻧﯿﺎن‪ ،‬ﻧﺎظﻢ اﻻﺳﻼم ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻪ اھﺘﻤﺎم ﻋﻠﯽ اﮐﺒﺮ ﺳﻌﯿﺪی ﺳﯿﺮﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻨﯿﺎد ﻓﺮھﻨﮓ اﯾﺮان )ﺟﺪﯾﺪ‪ :‬اﻣﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ( ﺗﮫﺮان‪.2‬اﺳﺘﺎدی‪ ،‬ﮐﺎظﻢ‪ »،‬اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ در اﯾﺮان«‪ ،‬ﻗﻢ‪ ،‬آﯾﯿﻦ ﭘﮋوھﺶ‪.10‬ﭘﻮﯾﺎن ﻣﮫﺮ‪ ،‬ﻋﻠﯽ‪» ،‬اﻋﺰام ﻣﺤﺼﻠﯿﻦ ﺑﻪ اروﭘﺎ در ﻋﮫﺪ اﺣﻤﺪ ﺷﺎه ﻗﺎﺟﺎر«‪ ،‬ﭘﯿﺎم ﺑﮫﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪1390 ،‬‬ ‫‪ .1390 ،‬‬ ‫‪ .13‬راﺋﯿﻦ‪ ،‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢﺧﺎن‪ ،‬زﻧﺪﮔﯽ و ﮐﻮﺷﺸﮫﺎی ﺳﯿﺎﺳﯽ او‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺻﻔﯽ ﻋﻠﯿﺸﺎه‪.‬ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﺗﺮﮐﯽ‪ ،‬ﮐﺮدی و اردو ﺗﺎﺑﻊ ﺧﻂ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻮدﻧﺪ و از آﻧﮫﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻋﺮﺑﯽ ﯾﺎ ﺧﻂ اﺳﻼم ﯾﺎد ﻣﯽﺷﺪه اﺳﺖ‪.1340 ،‬‬ ‫‪ .9‬ﺑﺎﯾﺒﻮردی‪ ،‬ﺣﺴﯿﻦ‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﻨﺎھﻨﺪﮔﺎن اﯾﺮان از ﺧﺎرج ﺑﻪ اﯾﺮان و از اﯾﺮان ﺑﻪ ﺧﺎرج‪ ،‬ﻧﺸﺮ وﺣﯿﺪ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.1‬آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻓﺮﯾﺪون‪ ،‬ﻓﮑﺮ آزادی و ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﮫﻀﺖ ﻣﺸﺮوطﯿﺖ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﺳﺨﻦ‪.1390‬‬ ‫]‪[1‬‬ ‫]‪[2‬‬ ‫]‪[3‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫‪ .1346 ،‬‬ ‫‪ .‬دو ﻧﺎﻣﻪ از آﺧﻮﻧﺪ زاده در اﯾﻦ ﺑﺎره ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ اﺻﻞ آﻧﮫﺎ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ اﺳﺖ و در ﺑﺎﮐﻮ ﻧﮕﮫﺪاری ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬‬ ‫‪ .‬ﮔﺮوه ﺳﻮم‪ ،‬ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎن و ادﺑﺎﯾﯽ ﮐﻪ داﺧﻞ ﮐﺸﻮر ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﺑﻪ طﺒﻊ ﺟﻨﺠﺎلھﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﭘﺲ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖھﺎی ﮔﺮوه اول و دوم اﯾﺠﺎد ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع اﺻﻼح‬ ‫ﯾﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪.1349 ،‬‬ ‫]‪[6‬‬ ‫]‪[7‬‬ ‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺜﻞھﺎی ﺗﺮﮐﯽ اﺳﺖ‪.4‬ــــــــــــ ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺳﯽ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ﻗﻢ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ آﯾﺖ ﷲ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ‪.19‬ــــــــ ‪ ،‬روزﻧﺎﻣﻪ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﻮﺷﺶ ھﻤﺎ ﻧﺎطﻖ‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﮐﻮﯾﺮ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.‬آﻧﮫﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ در‬ ‫ً از‬ ‫اﺳﺘﺎﻣﺒﻮل ﯾﺎ ﺗﻔﻠﯿﺲ ﺳﺎﮐﻦ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻣﻘﺎﻻت و ﻧﻮﺷﺘﻪھﺎی ﺧﻮد ﻣﯽﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ‪ .14‬ﺻﺎدﻗﯽﻧﯿﺎ‪ ،‬اﺑﺮاھﯿﻢ‪ ،‬ﻓﺮاﻣﺎﺳﻮﻧﺮی و ﺟﻤﻌﯿﺖھﺎی ﺳﺮی در اﯾﺮان‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ھﯿﺮﻣﻨﺪ‪.‬‬ ‫‪ .‬ﯾﮑﯽ ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ‪ 1870‬و دﯾﮕﺮی ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ‪ 1871‬اﺳﺖ‪.5‬ــــــــــــ ‪» ،‬ﮔﺎھﺸﻤﺎر ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ«‪ ،‬ﭘﯿﺎم ﺑﮫﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪.‬ﻣﻮاﻓﻘﺎن اﺻﻼح ﯾﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﺑﻪ ﺳﻪ ﮔﺮوه ﻋﻤﺪه ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬‬ ‫‪ .6‬ــــــــــــ ‪» ،‬ﻧﺴﺨﻪھﺎی ﺧﻄﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ«‪ ،‬آﯾﯿﻦ ﭘﮋوھﺶ‪ ،‬ﻗﻢ ‪.

‬اﮐﻨﻮن از ﻣﺤﻠﻪھﺎی اﺻﻔﮫﺎن اﺳﺖ‬ ‫‪ .‬‬ ‫‪ .‬ک‪ :‬دراﯾﺘﯽ‪ ،‬ﻣﺼﻄﻔﯽ‪ ،‬ﻓﮫﺮﺳﺘﻮاره‬ ‫دﺳﺖﻧﻮﺷﺖھﺎی اﯾﺮان‪ ،‬ج‪ ،11‬ص ‪.13‬‬ ‫‪ .‬ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻧﺎظﻢ اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﯿﺪاری اﯾﺮاﻧﯿﺎن‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬اﻣﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬ص‪ 117‬و ‪.‬ک‪ :‬ﺑﻪ ﮐﺘﺎبھﺎی ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ‪ ،‬زﻧﺪﮔﯽ و ﮐﻮﺷﺶھﺎی ﺳﯿﺎﺳﯽ او از اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ راﺋﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﺻﻔﯽﻋﻠﯽﺷﺎه؛ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن از ﺣﺎﻣﺪ اﻟﮕﺎر‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻣﺪرس زﻧﺪﮔﯽ و اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ‬ ‫اﻟﺪوﻟﻪ ﺣﺠﺖ ﷲ اﺻﯿﻞ‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻧﯽ؛ ﺗﺤﻘﯿﻖ در اﻓﮑﺎر ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ از ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻧﻮراﯾﯽ ‪ ،‬ﺷﺮﮐﺖ ﺳﮫﺎﻣﯽ ﮐﺘﺎبھﺎی ﺟﯿﺒﯽ و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن از ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﯿﻂ طﺒﺎطﺒﺎﯾﯽ ‪،‬‬ ‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ داﻧﺶ ‪.‬اﮐﺒﺮی‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﭼﺎﻟﺶھﺎی ﻋﺼﺮ ﻣﺪرن در دوران ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬ص ‪.‬زﻧﺪﮔﯽ ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ در زﻧﺪﮔﯽ ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ص ‪.‬ﻣﻠﮑﻢ ﻧﺎم‬ ‫ﺧﻮد را ﺑﺎ ﮐﺎف ﻣﻀﻤﻮم ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ‪ .1325‬‬ ‫‪ .‬ﺑﺮای اطﻼع ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ ،‬ر‪.‬اﻟﺒﺘﻪ داﺧﻞ اﯾﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪھﺎی ﺧﻄﯽ‪ ،‬دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻪھﺎﯾﯽ ﺗﮑﺮاری ﺑﺎ ﻋﻨﺎوﯾﻦ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﺮﺧﯽ از آﻧﮫﺎ‪ ،‬ﻧﺎﻣﻪھﺎی وی ھﺴﺘﻨﺪ‪ .94‬‬ ‫‪ .‬اﺻﯿﻞ‪ ،‬ﺣﺠﺖﷲ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪھﺎی ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻧﯽ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻧﺼﺮﷲ ﺻﺎﻟﺤﯽ‪.‬‬ ‫‪ .‬زﻧﺪﮔﯽ و اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢ اﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ص ‪.‫]‪[8‬‬ ‫‪ .‬در ﮐﺘﺎب اول ﭘﺎدﺷﺎھﺎن ﺑﺎب ﯾﺎزدھﻢ‪ ،‬آﯾﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﺳﻠﯿﻤﺎن در ﻋﻘﺐ ﻋﺸﺘﻮرت ﺧﺪای ﺻﯿﺪوﻧﯿﺎن و در ﻋﻘﯿﺐ ﻣﻠﮑﻮم رﺟﺲ ﻋﻤﻮﻧﯿﺎن رﻓﺖ‪ .‬ھﻤﺎن‪.1369‬‬ ‫‪ .‬ک‪ :‬اﺻﯿﻞ‪ ،‬ﺣﺠﺖﷲ زﻧﺪﮔﯽ و اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﻧﺎظﻢاﻟﺪوﻟﻪ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﻧﯽ‪ ،1372 ،‬ص ‪.‬ذﮐﺎء‪ ،‬ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬در ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ،‬ص ‪ 46‬و آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻓﺮﯾﺪون‪ ،‬ﻓﮑﺮ آزادی و ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﮫﻀﺖ ﻣﺸﺮوطﯿﺖ‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﺳﺨﻦ‪ ،‬ص ‪100 .1216‬‬ ‫]‪[31‬‬ ‫]‪[32‬‬ ‫]‪[33‬‬ ‫‪ .‬اﮐﺒﺮی‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﯽ‪ ،‬ﭼﺎﻟﺶھﺎی ﻋﺼﺮ ﻣﺪرن در دوران ﻗﺎﺟﺎر‪ ،‬ص ‪.‬ک‪ :‬ﺑﮫﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬س ‪ ،4‬ش ‪.1327‬‬ ‫‪ .‬ﻣﻠﮑﻢ ﻧﺎﻣﯽ ﺗﻮراﺗﯽ اﺳﺖ‪ .‬‬ .‬‬ ‫‪ .‬ھﻤﺎن‪ ،‬ص ‪ 4‬و ‪.178‬‬ ‫ﺳﺮی در اﯾﺮان‪ ،‬ص ‪.‬ذﮐﺎء‪ ،‬ﯾﺤﯽ‪ ،‬در ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ‪ ، ،‬ص ‪47‬‬ ‫‪ .‬روزﻧﺎﻣﻪ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﺗﮫﺮان‪ ،‬ﮐﻮﯾﺮ‪.46‬‬ ‫‪ .7‬‬ ‫‪ .‬راﺋﯿﻦ‪ ،‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن‪ ،‬ص ‪.‬ر‪.‬ر‪.94‬‬ ‫‪ .5‬‬ ‫‪ .‬روزﻧﺎﻣﻪ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﺑﻪ ﮐﻮﺷﺶ ھﻤﺎ ﻧﺎطﻖ‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ص ‪ 6‬و ‪.97‬‬ ‫‪ .‬آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ھﻤﺎن‪ ،‬ص ‪ ، 99‬ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن ﺑﻪ ﻓﺮﯾﺪاﻟﻤﻠﮏ‪.25 – 24‬‬ ‫‪ .97‬‬ ‫‪ .113‬‬ ‫‪ .‬روزﻧﺎﻣﻪ ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﮐﻮﯾﺮ‪ ،‬ﺗﮫﺮان ‪.‬ﺑﺮﺧﯽ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ وی ﺑﺎ ﺑﻮرس ﺗﺤﺼﯿﻠﯽ در رﺷﺘﻪ ﻣﮫﻨﺪﺳﯽ ﺑﻪ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪ‪ .‬‬ ‫‪ .‬ھﺎﺷﻢزاده‪ ،‬ﮐﻠﯿﺎت ﻣﻠﮑﻢ‪ ،‬ج‪ ،1‬ص‪ ،2‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﻣﺠﻠﺲ ‪.‬ر‪.‬ھﻤﺎن‪.‬طﺒﺎطﺒﺎﯾﯽ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﯿﻂ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ آﺛﺎر ﻣﯿﺮزا ﻣﻠﮑﻢ ﺧﺎن‪ ،‬ﺗﮫﺮان ‪.121‬‬ ‫‪ .1327‬‬ ‫]‪[9‬‬ ‫‪ .‬آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﻓﺮﯾﺪون‪ ،‬ﻓﮑﺮ آزادی و ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﮫﻀﺖ ﻣﺸﺮوطﯿﺖ‪ ،‬ص ‪95 .1369 ،‬‬ ‫‪ .‬ھﻤﺎن‪.‬ﺻﺎدﻗﯽﻧﯿﺎ‪ ،‬اﺑﺮاھﯿﻢ‪ ،‬ﻓﺮاﻣﺎﺳﻮﻧﺮی و ﺟﻤﻌﯿﺖ ھﺎی ّ‬ ‫‪ .١٢‬‬ ‫]‪[10‬‬ ‫]‪[11‬‬ ‫]‪[12‬‬ ‫]‪[13‬‬ ‫]‪[14‬‬ ‫]‪[15‬‬ ‫]‪[16‬‬ ‫]‪[17‬‬ ‫]‪[18‬‬ ‫]‪[19‬‬ ‫]‪[20‬‬ ‫]‪[21‬‬ ‫]‪[22‬‬ ‫]‪[23‬‬ ‫]‪[24‬‬ ‫]‪[25‬‬ ‫]‪[26‬‬ ‫]‪[27‬‬ ‫]‪[28‬‬ ‫]‪[29‬‬ ‫]‪[30‬‬ ‫‪ .

‬‬ ‫ﺑﺮﭼﺴﺐ ھﺎ‬ ‫ﮐﺎظﻢ ﻣﻮﺳﻮی ﺑﺠﻨﻮردی‬ ‫ﮐﺎظﻢ اﺳﺘﺎدی‬ ‫ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‬ ‫اﺧﺒﺎر ﻣﺮﺗﺒﻂ‬ ‫ﮔﺎھﺸﻤﺎر ﺷﻤﺴﯽ؛ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ )از ﻗﺮن اول ھﺠﺮی ﺗﺎ ﮐﻨﻮن(‪ /‬ﮐﺎظﻢ اﺳﺘﺎدی‬ ‫داﯾﺮه اﻟﻤﻌﺎرف اﻣﺎم زﻣﺎن )ﻋﺞ( ﺗﺄﻟﯿﻒ ﺷﻮد‬ ‫ﺟﻠﺪ ھﺸﺘﻢ داﯾﺮه اﻟﻤﻌﺎرف ﺑﺰرگ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‬ ‫ارﺳﺎل ﻧﻈﺮ‬ ‫ﻧﺎم )ﺿﺮوری(‬ ‫اﯾﻤﯿﻞ‬ ‫وب ﺳﺎﯾﺖ‬ ‫‪ 1000‬ﺗﻌﺪاد ﮐﺎراﮐﺘﺮھﺎی ﻣﺠﺎز‬ ‫ﻣﻦ را از ﺳﺎﯾﺮ ﻧﻈﺮھﺎ ﻣﻄﻠﻊ ﮐﻦ‬ ‫ﺑﻪ روز رﺳﺎﻧﯽ‬ ‫ارﺳﺎل‬ .‬اﻗﻮال ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺧﻄﻮط آدﻣﯿﺖ‪ ،‬ﺿﺮوب اﻣﺜﺎل )اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﭽﻪ ﻣﺜﻞھﺎی ﺗﺮﮐﯽ اﺳﺖ‪(.‬ﻣﻨﻈﻮر‪ ،‬ﻓﺘﺤﻌﻠﯽ آﺧﻮﻧﺪزاده اﺳﺖ‪.‬‬ ‫‪ .‫]‪[34‬‬ ‫]‪[35‬‬ ‫‪ .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful