You are on page 1of 3

TMH

MHENDSLK ET VE GLENDRME
Nahit KUMBASAR (*)

ZET
lkemizin karlat son iki byk depremden sonra, bilim adamlarnn ve mhendislerin davranlar ile ilgili etik sorunlar daha belirgin biimde gze arpar duruma gelmitir. Bu yazda, szkonusu kurallar zerinde durulmakta ve baz davran biimleri bu adan deerlendirilmeye allmaktadr.

ASCEin Code of Ethics ad ile verdii kurallarla byk lde uyumludur. Bu nedenle lkemiz iin bir etik kurallar tasla olarak dnlebilir. Mesleimizle ilgili olay ve davranlar deerlendirirken, kiisel deer yarglarna dayanmak yerine, bu kurallardan hareket etmek daha uygun gzkmektedir. Topluma Kar Sorumluluklar Mhendisler ve mimarlar, 1. Mesleki bilgi, beceri ve deneyimlerini, toplumun ortak karlar; evrensel insani kazanmlarn ve kltrel mirasn korunmas ve insan refahnn geliimi iin kullanrlar. Toplumun sal, gvenlii ve refah iin duymu olduklar sorumluluk her zaman kendi kiisel karlarnn, meslektalarnn karlarnn ya da mimar ve mhendisler topluluunun karlarnn stnde yer alr. 2. Kendilerinden istenen iin toplum ve evre iin ciddi bir tehlike yarataca sonucuna varrlarsa ve bu konudaki mesleki yarglar iveren ya da mteri tarafndan dikkate alnmyorsa, grlerini iverene ya da mterilerine yazl olarak bildirirler; sonu alamamalar durumunda meslek rgtlerini ve gerektiinde yetkili makamlar ve kamuoyunu bilgilendirirler. 3. Toplumun ilgi alan iinde bulunan teknik konulardaki grlerini, raporlarn, konuyu yerinde ve tam anlamyla aratrm, incelemi ve yeterli bir bilgi ve verilerle donanm olarak, ticari ve kiisel kayglar bir yana brakarak, doru, tam ve nesnel bir biimde aklarlar. 4. yerlerinde ii saln korumak ve i gvenliini salamak iin gerekli nlemleri alrlar, i yerlerinde alanlar bu konularda bilgilendirirler. 5. verenleri, mterileri, meslektalar da dahil olmak zere, toplumdaki herkese adil, drst ve iyi niyetle davranrlar. 6. lkenin teknoloji ve mhendislik yeteneinin ykselmesi iin, teknolojinin, teknolojinin uygun kullanmnn ve potansiyel sonularnn toplum tarafndan anlalmas iin aba gsterirler.

GR Toplumu derinden sarsan, sava, ktlk vb. durumlarda, trel deerlerin geri planda kald, en azndan toplumun daha fazla sayda yeleri tarafndan gzard edildii bilinmektedir. Bugn lkemizde ayn durumla karlatmz, genel olarak ahlak kurallarnn azmsanamayacak sayda kimselerce hie sayldn gryoruz. Bu durumun nedenleri zerinde deiik grler ileri srlebilirse de nedenler konumuzun dnda tutulabilir. Etik, szlk anlam ile ahlak felsefesi (aktrebilim ya da trebilim), olduuna gre etik sorunlarn ahlaki sorunlar olarak grlebilecei gibi TMMOB nin II Mhendislik ve Mimarlk Kurultay Karar Taslaklarnda adlandrld ekli ile Mesleki Davran lkeleri olarak da grlebilecei anlalmaktadr. "Mhendislik etii", meslek odalarmz ve retim kurumlarmzca dzenlenen toplantlarda ele alnmakta, irdelenmektedir. Yukarda sz edilen TMMOB Kurultaynda bu konunun retim planlarna alnp yksek retim kurumlarnca ders olarak okutulmas istenmitir. Bat lkelerinde bu tr derslerin bulunduu da bilinmektedir. Ayrca, Science and Engineering Ethics dergisi de 1995 ylndan beri yaynlanmaktadr. Mesleklerle ilgili etik kurallarn nemli bir blm genel ahlak kurallar iinde veya sadece iyi insan olma koullar iinde zmlenebilecek sorunlarla ilikilidir. zellikle deprem nedeni ile daha ok gze batan bilim ve mhendislik etiine aykr olay ve davranlarn hemen hemen tm genel ahlak kurallar asndan da eletirilecek karakterdedirler. MHENDSLK ET Yukarda sz edilen "Mesleki Davran lkeleri", (*) Prof. Dr., T, naat Fakltesi, stanbul

TMH - TRKYE MHENDSLK HABERLER SAYI 423 - 2003/1

17

TMH
Doaya ve evreye Kar Sorumluluklar Mhendisler ve mimarlar, doay ve evreyi korumay, onlara zarar vermemeyi, uygulamalarnn doayla uyumlu olmasn salamay mesleki sorumluluklarnn ayrlmaz paras olarak grrler, doal kaynaklarn ve enerjinin tasarrufuna zel nem verirler. verene ve Mteriye Kar Sorumluluklar Mhendisler ve mimarlar, 1. veren/mteriyle teknik konulardaki mesleki alverilerinde her zaman gvenilir bir i gren ya da vekil ya da danman olarak ve iveren/mterinin karlar iin, toplumun refah ve saln ve gvenliini tehlikeye atmakszn, mesleki beceri ve deneyimlerini sonuna kadar kullanarak, uygun ve dzgn bir i dzeyi ile alrlar. 2. verenleri ya da mterileriyle olan i ilikilerini etkileyecek ekilde dorudan ya da dolayl olarak herhangi bir armaan, para ya da hizmet ya da i teklifi kabul etmezler; bakalarna teklif etmezler, mesleki ilikilerini gelitirmek amacyla siyasal amal ba yapmazlar. 3. verenin/mterinin ticari ve teknolojik srlarn izin almadan bakalarna aklamazlar, kiisel karlar iin kullanmazlar. Meslee ve Meslektaa Kar Sorumluluklar Mhendisler ve mimarlar, 1. Mesleki etkinliklerini, tm meslektalarnn gvenini kazanacak bir biimde ve meslein saygnlna azami zen gstererek srdrrler. 2. Tm meslektalarna saygyla yaklarlar; meslektalaryla haksz rekabet iinde olmazlar ve astlarnn geliimi iin zel aba harcarlar, onlara yardmc olurlar, telif haklarna ve zgn almalara sayg gsterirler, almalara katklar ve katkda bulunanlar belirtirler. 3. Yalnzca yeterli olduklar alanlarda mesleki hizmet verirler; hizmetlerini etkileyebilecek dier uzmanlk alanlarndaki yetkililerin grlerine bavururlar, disiplinler aras ortak almay zendirirler. 4. Mesleki grev, yetki ve sorumluluklarn, sadece zorunlu durumlarda ve ehil olan meslektalarna devrederler. 5. lerini yalnzca kendilerine tannm mesleki grev, yetki ve sorumluluk erevesinde yaparlar, yalnzca resmi olarak hak kazanm olduklar sfat ve unvanlar kullanrlar. 6. Bu mesleki davran ilkelerine aykr davrananlara yardmc olmazlar, onlarn etkinliklerinin iinde yer almazlar, onlar uyarrlar, bu konuda meslek rgtleriyle ibirlii yaparlar; bu ilkelere uygun davrananlar btn gleriyle desteklerler. 7. Meslek rgtlerinin etkinliklerine aktif olarak katlmaya aba gsterirler, onlar desteklerler, meslein gelimesine katkda bulunurlar. Kendilerine Kar Sorumluluklar Mhendisler ve Mimarlar, 1. Mesleki bilgilerini gncelletirirler, kltrlerini ve mesleki yeterliliklerini gelitirirler. 2. Mesleki etkinliklerine ilikin olarak meslektalarnn drst ve nesnel eletirilerini dikkate alrlar, gerektiinde kendileri de eletirmekten kanmazlar. 3. Birlikte alt insanlar anlamaya, ok kltrl alma ortamlarna uyum salamaya alrlar.

Diplomas olan her mhendis, uzmanlk alanna ve yeterliliine baklmakszn, yasal olarak yetkili klnmtr. Bat lkelerinde uygulanan yeterlilie dayal ayrm iin, aba harcand bilinmekle birlikte, alnm bir sonu yoktur.
GZLEM VE DEERLENDRMELER Adapazar ve Dzce depremlerinin yaratt korku ve endie ile gereksinim duyulan depreme dayankllk deerlendirmesi ve glendirme almalarnda, ortaya kan proje ve uygulamalarn, lkemizin mhendislik dzeyi ile uyumlu olduu sylenemez. Bu uygulamalar arasnda, binann dayanm dzeyini ykseltmeyenler yannda, daha kt duruma getirenlere de rastlanmtr. Toplumda Byk stanbul Depremi olarak bilinen deprem dncesinin artrd bu endielerle, halkn benzer deerlendirme istekleri srmektedir. Bu uygulamalardan, amacna ulamayan ya da gereksiz harcamalarla sonulanan yanllklar, ounlukla meslektalarmzn, (mhendisler) yalnzca yeterli olduklar alanlarda mesleki hizmet verirler ilkesine aykr davranmalarndan kaynaklanmaktadr. Bunlarn bir blmnde, mhendis yeterli olmasa da i, kazan olanan karmama amac ile yaplm, ticari ve kiisel kayglar bir yana brakarak doru, tam ve nesnel biimde rapor veya proje retme ilkesine uyulmamtr. Belki bir blm de yeterli olmadnn bilincinde olmama sonucu ortaya kmtr. Dayanm belirlenecek olan bir binada, Afet Blgelerinde Yaplacak Yaplar Hakknda Ynetmelikte verilen R katsaysnn deeri 4 ya da 8 gibi ok farkl iki deerden biri herhalde olmamaldr. Arada bir deeri takdir etmek zere mhendis, mesleki bilgi ve deneyimlerini kullanmal, yetkisinin gerei olan sorumluluu alabilmelidir. Uygulamalarn bir blmnde, yapda, sz edilen ynetmelie gre, minimum kolon

18

TMH - TRKYE MHENDSLK HABERLER SAYI 423 - 2003/1

TMH
boyutu gibi tek bir eksik bile olsa, yap en dk kategoride deerlendirilmi, mesleki beceri ve deneyimlerini, sonuna kadar kullanarak alma ilkesine uyulmamtr. Toplumsal sorunlarn, ounlukla, yalnzca yasal dzenlemelerle zmlenemeyecei, eitim, toplumsal rgtlenme, aile yaps ve ekonomide dzelme gibi sabr ve zaman isteyen areler gerektirdii bilinmektedir. Ancak bu noktada, yani mhendisin yalnzca yeterli olduu alanda hizmet vermesinde en nemli eksiklerimizden biri yasal bir dzenlemedir. Diplomas olan her mhendis, uzmanlk alanna ve yeterliliine baklmakszn, yasal olarak yetkili klnmtr. Bat lkelerinde uygulanan yeterlilie dayal ayrm iin, aba harcand bilinmekle birlikte, alnm bir sonu yoktur. Bilim adamlarnn da bu erevede iyi bir snav verdikleri sylenemez. Kamuoyunu bilgilendirirken, konunun kendi alanlar olup olmadna bakmakszn, yani yeterli olmadklar alanlarda da aklamalar yapmalar, rnein alan jeoloji olanlarn tayc sistem konusunda, ya da tersine, alan inaat mhendislii olanlarn, yerkabuu krklarn tektonik adan deerlendirmede ounlukla eksik, bazen yanl bilgiler vermeleri de yeterli olduklar alann dna kmalarndan kaynaklanyor. Oysa bilimsellik, bu konuda yeterli bilgim yok, nk benim alanm deil diyebilmeyi gerektirir. Uzmanlk alanlar iinde gr belirten bilim adamlarnn da, ayn bir konuda elien grler belirtmeleri, toplumda gvenin azalmasna yol amtr. Bunda, varsaymlara dayal, henz kesinlememi bilgilerin, kesin bilimsel sonular gibi sunulmas rol oynamtr. Baz durumlarda, konumacnn, ille arpc szler syleme istei, baz dncelerin abartlarak aklanmasna yol am olabilir. Ama daha da kts, konuyu en iyi bilen uzman gibi grnp gndemde kalma ve bundan maddi kar salama istei olarak yorumlanan davranlar olmasdr. SONULAR Yaplarmzn depreme dayankllnn belirlenmesi ve glendirme ilemlerinde, etik adan yanl olan baz rnekler, aslnda genel ahlak kurallar asndan da yanltr. Belki zerinde durulmas gereken nokta, toplumun genelde bu ahlak kurallarn ne kadar nemsediidir. Mhendislik etii iin TMMOB ve dier meslek rgtlerinin abalar kukusuz yerindedir. Ancak, mhendisleri yetitiren retim yelerinin de rencilerine iyi rnek olmalar, bunu yalnz szle, telkinle deil, davranlar ile ortaya koymalar gerekir. KAYNAKLAR
TMMOB. II Mhendislik ve Mimarlk Kurultay. Karar Taslaklar (2001): Mesleki Yeterlilik-Mesleki Yetkinlik-Mesleki Davran lkeleri. The American Society of Civil Engineers: Code of Ethics.

TMH - TRKYE MHENDSLK HABERLER SAYI 423 - 2003/1

19