You are on page 1of 1695

TRKLER

CLT 13
OSMANLI

YEN TRKYE YAYINLARI 2002 ANKARA

YAYIN KURULU

DANIMA KURULU

KISALTMALAR

NDEKLER TRKLER1
YAYIN KURULU DANIMA KURULU KISALTMALAR

B. II. ABDLHAMD DNEM SYAS OLAYLARI ............................ 9


1877-1878 Osmanl-Rus Sava / Do. Dr. Nedim pek [s.15-24] .................................... 9 II. Wlhelm, Weltpolitik ve II. Abdlhamid / H. Bayram Soy [s.25-33] ........................... 28 Osmanl-Alman Mnasebetleri erevesinde "ark Meselesi" / Dr. Mustafa Gencer [s.34-39]............................................................................................................................. 45 Osmanl-Alman likileri (1870-1914) / Yrd. Do. Dr. Muzaffer Tepekaya [s.40-56] ..... 57 II. Abdlhamid'in Msr Sorununa Yaklam ve stanbul Konferans / Dr. Sleyman Kzltoprak [s.57-69] ......................................................................................................... 92 Akabe Meselesi / Yrd. Do. Dr. A. Haluk Dursun [s.70-77].......................................... 118 II. Abdlhamid Dneminde Filistin'e Yahudi G Meselesi (1878-1908) / Do. Dr. . Tufan Buzpnar [s.78-86]................................................................................................ 133 Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin Siyasi Faaliyetleri / Dr. Blent Atalay [s.87-98] ......................................................................................................................................... 148 Erzurum'da Ermeni syanlar (1890-1895) / Yrd. Do. Dr. Muammer Demirel [s.99-107] ......................................................................................................................................... 172 XIX. Yzyl Sonunda Makedonya Sorunu ve Makedonya'da Kurulan rgtler / Meltem Begm Saati [s.108-117] .............................................................................................. 188 Trklerin Afrika le likilerinin Ksa Tarihesi / Numan Hazar [s.118-131]................ 208

C. II. ABDLHAMD VE SLM BRL SYASET ...................... 232


slami Birliin Salanmasna Ynelik Gayretler / Prof. Dr. Jacob M. Landau [s.132137] .................................................................................................................................. 232 Sultan II. Abdlhamid Dneminde Osmanllar ve Hindistan Mslmanlar / Do. Dr. Azmi zcan [s.138-143] ................................................................................................. 245 Osmanl mparatorluu le "Johor Devleti" Arasndaki likiler: Mecelle'nin Adl Hkmleri zerine Bir Aratrma / Dr. Abdul Basir Bin Mohamad [s.144-148] ......... 255 Trk-Japon likilerinin Tarihi / Prof. Dr. Seluk Esenbel [s.149-161]........................ 264

ALTMIYEDNC BLM, II. MERUTYET DNEM .................. 286


II. Merutiyet Dnemi (1908-1914) / Prof. Dr. Bayram Kodaman [s.165-192] ............. 286

A. TTHAT VE TERAKK................................................................ 335


31 Mart Vak'as'nn Bir Yorumu / Prof. Dr. Ali Birinci [s.193-211]............................... 335 ttihat-Terakki ve D Politika (1906-1909) / Do. Dr. Hasan nal [s.212-227] ........... 375 Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti / Do. Dr. Ahmet Eyicil [s.228-244] ................... 404 Mustafa Kemal Paa'nn ttihatl / Prof. Dr. E. Semih Yaln [s.245-262] ............. 437 Enver Paa / Yrd. Do. Dr. Hasan Babacan [s.263-273] .............................................. 472

B. II. MERUTYET DNEM SYAS OLAYLARI ......................... 491


Trablusgarp Sava / Do. Dr. Hale vgn [s.274-290] ................................................ 491 Trablusgarp Sava Srasnda 12 Ada'nn gali / Yrd. Do. Dr. Zafer Koylu [s.291-295] ......................................................................................................................................... 522 Balkan Savalar (1912-1913) / Yrd. Do. Dr. Ahmet Halaolu [s.296-307] .............. 532 Bulgar Mezlimi / Yrd. Do. Dr. Ahmet Halaolu [s.308-315] .................................... 557 5

Tekilt-I Mahssa'nn Kuruluu, Bakanlar ve Mustafa Kemal / Dr. Vahdet Keleylmaz [s.316-320] ................................................................................................. 572 Birinci Dnya Sava ncesi Byk Glerin Osmanl Stratejileri: ttihatlar ve Alman Nfuzunun Tannmas / Dr. Mehmet Beirli [s.321-330] .................................. 582 I. Dnya Harbi'nin Balangcnda Rus Saldrs Karsnda htiyat (Hamidiye) Svari Alaylar / Prof. Dr. S. Seluk Gnay [s.331-335] ........................................................... 599

ALTMISEKZNC BLM, I. DNYA SAVAI VE MTAREKE DNEM ........................................................................................ 608 A. I. DNYA SAVAI ...................................................................... 608
I. Dnya Sava ve Trkiye / Prof. Dr. Cezmi Eraslan [s.339-360] .............................. 608 I. Dnya Sava ncesinde Osmanl mparatorluu'nun Gc / Prof. Dr. Jacques Thobie [s.361-367] .......................................................................................................... 645 anakkale Savalarnn Asker, Siyas ve Sosyal Sonular / Hasan Mert [s.368-376] ......................................................................................................................................... 656 anakkale Savanda Yalnz Braklan Bir Mttefik: Almanya'nn Osmanl mparatorluu'na Yardm abalar / Yrd. Do. Dr. Mustafa olak [s.377-383]........... 673 Gelibolu'da Trk mgesi: 1915 Avustralya Edebiyat ve Tarih Yazclnda Trk Askeri / Dr. Michael Tyquin [s.384-391] .................................................................................... 685 I. Dnya Sava Balarnda Kafkasya ve evresine likin Stratejik Yaklam ve Faaliyetler / Dr. Vahdet Keleylmaz [s.392-397] .......................................................... 700 Kafkas Cephesinde Kader n: Sarkam Harekt ve Sonular / Yrd. Do. Dr. Tuncay n [s.398-408] ............................................................................................... 711 I. Dnya Sava'nda Osmanl Devleti'nin Azerbaycan ve Dastan'a Askeri ve Siyasi Yardm / Dr. Nsr Yceer [s.409-433] .......................................................................... 731 Kafkasya'da Son Trk Zaferleri / Yrd. Do. Dr. Mesut Eran [s.434-439]................... 773 I. Dnya Sava'nda ran Avarlar ve Trkiye (1914-1917) / Do. Dr. Sadk Sarsaman [s.440-452]....................................................................................................................... 785 I. Dnya Sava'nda Trk Cephelerinde Psikolojik Harp / Do. Dr. Sadk Sarsaman [s.453-468]....................................................................................................................... 809

B. ERMEN OLAYLARI ................................................................... 839


ngiliz Propagandas, Wellngton Evi ve Trkler / Prof. Dr. Justin McCarthy [s.469481] .................................................................................................................................. 839 Ermeni Tehciri ve Gerekler / Prof. Dr. Yusuf Halaolu [s.482-502] ........................ 862 Ermeni Soykrm Aldatmacas ve 1919-1920 Adana Katliamlar / Yrd. Do. Dr. Yusuf Ziya Bildirici [s.503-513] ................................................................................................ 904

C. MTAREKE DNEM ................................................................ 927


Son Osmanl Meclis- Mebusan / Yrd. Do. Dr. Erol Kaya [s.514-527] ...................... 927 1919 Ylnda A.B.D.'Nin Yakn Dou'da Etkin Olma Siyaseti: Ermeni ve Trk Mandaterlii Meselesi / Yrd. Do. Dr. Deniz Bilgen [s.528-541] .................................. 953 Trk-Amerikan Mnasebetlerinin Deerlendirilmesi / Yrd. Do. Dr. Erdal Akses [s.542-557]....................................................................................................................... 980

ALTMIDOKUZUNCU BLM, YENLEME DNEMNDE OSMANLI DEVLET TEKLTI ................................................... 1014


Yenileme Dnemi Osmanl Devlet Tekilt / Do. Dr. Mehmet Seyittanlolu [s.561576] ................................................................................................................................ 1014

A. MERKEZ TEKLTI ............................................................... 1041


6

Sadr- zamlk / Yrd. Do. Dr. Ahmet Emin Yaman [s.577-585] ................................ 1041 Parlamentoya Uzanan Srete Osmanl Kamu Hukukunda "Danma" / Yrd. Do. Dr. Ayhan Ceylan [s.586-598] ............................................................................................ 1055 ra-y Devlet (1868-1922) / Abdlmecit Mutaf [s.599-609] ...................................... 1078 Saray'da / Mabeyn- Hmyn'da Yverlik Kurumu (1839-1920) / Yrd. Do. Dr. Ali Karaca [s.610-628] ........................................................................................................ 1099 Osmanl Polis Tekilat ve Yenileme Sreci / Dr. Hasan Yaar [s.629-652]........... 1137 Osmanllarda stihbaratlk / Yrd. Do. Dr. Hamit Pehlivanl [s.653-667] ................ 1180 Tanzimat'n Memurlar / Do. Dr. Abdullah Saydam [s.668-677] .............................. 1207 Osmanl Hariciye Nezareti'nin Kurulmas / Do. Dr. lhan Yerlikaya [s.678-682] .... 1223 Osmanllarda Nian ve Madalya / T. Nejat Eralp [s.683-686] .................................... 1232 Osmanl Hill- Ahmer Cemiyeti'nin Kuruluu ve almalar / Do. Dr. Zuhal zaydn [s.687-698]..................................................................................................................... 1238

B. TARA TEKLTI .................................................................. 1263


XVII. Yzylda Tara Ynetimine Genel Bir Bak / Prof. Dr. Ycel zkaya [s.699-709] ....................................................................................................................................... 1263 Osmanl'da Aynlk ve Kbrs Eyleti (XVIII. Yzyl) / Do. Dr. Nuri evikel [s.710-719] ....................................................................................................................................... 1281 II. Mahmut Dneminde Taradaki Merkeziyetilik Politikas / Prof. Dr. zcan Mert [s.720-729]..................................................................................................................... 1301 Trk Belediyeciliinde Demokrasi Gelenei / Prof. Dr. Bilal Erylmaz [s.730-738] . 1321 Osmanllarda ada Belediyecilik / Yrd. Do. Dr. M. Emin Yolalc [s.739-749].... 1336 XIX. Yzylda Osmanl Devleti'nde Tara daresi ve Vilyet Ynetimi / Mutullah Sungur [s.750-761] ....................................................................................................... 1357 XIX. Yzyldaki Baz Doal Afetler ve Osmanl Ynetimi / Yrd. Do. Dr. Mehmet Yavuz Erler [s.762-770] ........................................................................................................... 1384

C. HUKUK SSTEM ...................................................................... 1401


Tanzimat Devri Osmanl Mahkemeleri / Do. Dr. Ekrem Bura Ekinci [s.771-779] . 1401 Mecelle rneinde Trklerin slm zel Hukukuna Katklar / Yrd. Do. Dr. Osman Kak [s.780-788] ....................................................................................................... 1414 Osmanl Hukukunda Kasme / Do. Dr. Mehmet Akman [s.789-794] ...................... 1425 Osmanl Devleti'nin Son Dnemlerinde rf dare Uygulamas / Yrd. Do. Dr. Osman Kksal [s.795-803] ........................................................................................................ 1436

D. ASKER TEKLT .................................................................. 1454


Yenileme Srecinde Osmanl Ordusu / Prof. Dr. Musa adrc [s.804-811]........... 1454 Osmanl mparatorluu'nda Asker Teknolojilerin Takibi (1700-1900) / Yrd. Do. Dr. Birol etin [s.812-821].................................................................................................. 1467 Ana Hatlaryla Abdlaziz Dnemi Osmanl Bahriyesi ve Ceride- Askeriyyelere Gre 1864 Yl Denizcilik Faaliyetleri / Yrd. Do. Dr. Faruk Ayn - Erkan Gksu [s.822-829] ....................................................................................................................................... 1485 1897 Osmanl-Yunan Sava erevesinde Sultan II. Abdlhamid Dnemi Osmanl Donanmas Hakknda Bir Deerlendirme / Do. Dr. Metin Hlag [s.830-844] ....... 1499

YETMNC BLM, YENLEME DNEMNDE OSMANLI TOPLUMU ..................................................................................... 1529


Yenileme Dneminde Osmanl Toplumu / Do. Dr. Abdullah Saydam [s.847-886] ....................................................................................................................................... 1529

A. NFUS VE SKN .................................................................... 1598


7

Balkanlar'dan Anadolu'ya Ynelik Gler / Yrd. Do. Dr. Ahmet Halaolu [s.887-895] ....................................................................................................................................... 1598 XIX. Yzylda dil-Ural Blgesinden Anadolu'ya Gler / Dr. Arzu Kln Ocakl [s.896906] ................................................................................................................................ 1615 Tanzimat Dneminde Airetlerin skn / M. Fatih Sansar [s.907-923]..................... 1634 Avrupa'da Bir Trk slam Diyar: Dobruca'nn Demografik, Sosyal ve dari Yaps / Prof. Dr. Zekeriya Kurun [s.924-935]......................................................................... 1668 Osmanl Toplumsal Sisteminin Bir Gstergesi Olarak XIX. Yzylda Osmanl Ulam Ann Yeniden Oluumu ve Nfusun skan / Do. Dr. Glfettin elik [s.936-941] 1687

B. II. ABDLHAMD DNEM SYAS OLAYLARI 1877-1878 Osmanl-Rus Sava / Do. Dr. Nedim pek [s.15-24]
Ondokuz Mays niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Bilindii zere Osmanl Devleti, Akdeniz lkesidir. Akdeniz, tarih sre ierisinde her devirde stratejik neme sahip olagelmitir. Bu nedenle, Akdenize kys olan devletler bu denizde igal ettikleri mevkii tahkim etmeye ve geniletmeye almtr. Akdenize kys olmayan devletler ise orada bir s veya nfuz blgesi oluturabilmek iin, her trl vastaya bavurmutur. Bu ortamda, kk veya zayf bir Akdeniz lkesi, srekli tehdit altndadr. XIX. yzylda Avrupa byk devletlerinin dnya hakimiyeti telkkisi, denizlere hakimiyet anlayndan hareketle mill rekabet politikalar zerine oturmutu. Sz konusu devletlerin Asyada hayat menfaatleri vardr. Menfaatlerini korumak isteyen bir Avrupa devleti iin Trk boazlarnn, Anadolunun ve Akdenizin nemi tartlamaz. Avrupa devletleri, sz konusu blgeyi ele geirebilmek iin emperyalist bir zihniyet tayan ark meselesi siyasetini gelitirdi. Mtereken gelitirilen bu siyasetin hedefi, Trk hakimiyetindeki Hristiyan toplumlara mstakil veya muhtariyet idaresine sahip olacak lde imtiyazlar verilmesini temin etmekti. Daha ak bir ifadeyle, Balkanlarda Trk hakimiyetine son vermek, Anadoludaki Hristiyan cemaatlerin, zellikle Ermenilerin istikll veya muhtariyetini temin etmek, Kuzey Afrikay koloniyalist amala igal ve ilhak etmek, Trk olmayan topluluklar isyana tevik etmek ve Osmanl Devletinden koparmaktr.2 Rusya, I. Petronun vasiyeti olarak yaktrlan, aslnda coraf konumu gerei, nce Karadenizin kuzeyini ele geirmek, sonra da Kafkaslara, Trk boazlarna ve Balkanlara hakim olarak Osmanl topraklarndan Akdenize inmek siyasetini takip etti. Ruslar, bu siyasetleri dorultusunda her frsatta Osmanl topraklarn igal ettiler. Ruslarn batdaki ilerleyii, Krm Sava (1853-1856) ile durduruldu. Ancak, douda serbest kalan Ruslar, 1865e kadar Trkistanda ve Kafkasyada Trk ve Mslman kavimleri hakimiyetleri altna aldlar.3 Dier taraftan, Paris Antlamasnn (30 Mart 1856) Rus asker harektn tahdit eden maddelerinden kurtulmaya altlar. Nitekim, Rusya 1858den beri diplomasi ve basn-yayn yolu ile gayrimslimlerin Osmanl idaresinden memnun kalmadklarn, bu sebeple isyana meyilli olduklarn ifade ve ispat etmeye alyordu.4 XIX. yzyln ikinci yarsnda talyan ve Alman birliklerinin kurulmas, Viyana Kongresi ile oluturulan devletler aras dengeyi bozdu. Bu durumdan istifade eden Rusya, Paris Antlamasnn Karadenizin tarafszl ve silhtan arndrlmas maddelerini tek tarafl olarak kaldrd. Avrupa devletleri, bu oldu bittiyi Londra Antlamas (13 Mart 1871) ile kabul etti.5

Islhat Fermannn ilnndan sonra Balkanlarda gelien olaylar ve bu arada Rusyann iddetle krkledii Panslvizm fikri, bu blgeyi barut fs haline getirdi. Bir taraftan Srp ve Karada isyanlar dier taraftan Bosna-Hersek olaylar ve Bulgar meselesi, Osmanl Devletini olduka g durumda brakyordu. zellikle XVIII. yzyln ikinci yarsndan itibaren uyanmaya balayan Bulgar milliyetilik fikri, bu dnemde Panslvizm akmndan da etkilenerek byk bir gelime gsterdi.6 Osmanl msamahas, Bat Avrupann destei, Rusya ve panslvistlerin yardmlar ve Bulgar tcir, retmen ve din adamlarnn abalar sonucu 1870li yllarda Bulgar mill kltr ve bir aydn kitlesi olutu.7 Sonuta, Bulgaristanda Panslvistlerin kullanabilecei bir kuak ortaya kt.8 Bulgar meselesinin iki yn vardr: Birinci yn mstakil Bulgar kilisesini kurmakt. 12 Mart 1870te Bulgar Eksarhl kuruldu.9 kinci yn ise silhl hareketler meydana getirmekti. Bulgar komitelerinin ve etelerinin tevik ve tahrikleri sonucu Bulgarlar, 1840-1875 yllar arasnda birka defa isyana teebbs ettiler. Mays 1876da Yerg htilal Komitesince plnlanan ve balatlan isyan, Trk makamlarnn gerekli tedbirleri alamamas zerine ksa bir srede byd. Bu isyann hedefi, bir Slv Bulgar devleti kurmakt. syan sahas her ne kadar genilediyse de byk kitlelerin desteinden mahrum olduu iin, neticede Trk silhl kuvvetleri tarafndan bastrld. Bu olay, Ruslar tarafndan istismar edildiinden, milletleraras nemli bir soruna dnt.10 Rusya, Krm Savanda kendisini engelleyen Avrupa Birliini yanna ekmek ve yaylmac Panslvist politikasn Hristiyanlarn koruyuculuu ad altnda gsterebilmek iin en azndan Avrupa kamu oyunun sempatisini kazanmak zorundayd. Avrupa kamuoyunu oluturan en nemli kurum basnd. Bu sebeple Avrupa devletlerinin ou, eitli metotlarla basn kendi yanlarna ekmeye alyordu. Rusya, diplomatik temaslar ve elde edecei Avrupa basn vastasyla bunu gerekletirmeye gayret etti. Avrupa basnnn Trkiye ile ilgili haber kayna ise Beyolu ve Galata mahfillerinde mukim Avrupal muhabirlerin duyduklar dedikodulard.11 Rusya, bir taraftan stanbul elilii vastasyla bu dedikodular retirken dier taraftan dzmece haberleri Avrupa kamuoyuna duyurabilmek iin gazete ve yazar satn alma yoluna gitti. Bunlar vastasyla yaplan propaganda amal yaynlarda, Bulgaristanda ldrlenlerin says on binlerle ifade edildi. Bu abartmal ve hatta yalan haber kampanyasna kar Bb- Al, Trk sefirleri vastasyla basn bltenleri gnderdiyse de baarl olamad.12 Neticede, Avrupann Osmanl hakkndaki fikir ve grleri tamamen deiti. Bu ortamdan faydalanmak isteyen Karada ve Srbistan 2 Temmuz 1876da Osmanl Devletine sava iln etti.13 Bu savata Osmanl Devleti ksa bir srede baar kazand. Ancak, ecneb temsilciliklerin srar zerine Osmanl Devleti, 25 Eyll 1876da atekes iln etti. Atekes esnasnda taraflar arasnda bir anlamaya varlamaynca Rus elisi gnatiyef, 31 Ekim 1876da Osmanl Devletine bir ltimatom verdi.14 ark meselesinin zm konusunda Avusturya, Almanya ve Rusya arasnda bir mutabakata varlrken, ngiltere ise menfaati gerei Balkanlarn mevcut statsnn deimesine karyd. Bunun iin de Balkan milletlerini bir lde de olsa yattrmak amac ile Bb- Alyi baz tavizleri vermeye zorlad.15 Aslnda, isyan yattrmak suretiyle meseleyi hakkaniyet ve adalet lsnde halletmek isteyen Osmanl Devletinin btn teebbsleri, Rus bavekili Gorcakofun Balkanlardaki Slvlar tahrik ve tevik etmesi yznden sonusuz kald.16 Osmanl Devleti, bu

10

dnemde olduka skntl ve kark bir durumdayd. Avrupa devletlerinin tutumu ve Ruslarn sava amak iin frsat kollamas ile bunalan Bb- Al, Balkan sorununa son vermek zere stanbulda bir konferans tertibi fikrini kabul etti. 23 Aralk 1876da Tersane Konferans topland. Konferansta, Osmanl Devletinin istiklli ile badamayacak teklifler nerildi. Ama, Rumelideki gayrimslimleri Trk hakimiyetinden ayrmakt. Midhat Paa, bunu engellemenin tek yolunu merutiyeti iln etmekte grr. Ona gre merutiyetin iln ve Rumelinin bir ksmnda slahat yaplmas, bu blgelerin Trk hakimiyetinde kalmasn salayabilirdi. Cevdet Paa, bu fikri bir hayal unsuru olarak deerlendirir.17 Neticede Tersane Konferans sonusuz dald. Bunun zerine eliler stanbulu terk edince iin ciddiyetini anlayan Mithat Paa Srp ve Karada prenslerini mtareke mzakeresine davet etti. Srbistan harpten nceki durumunun muhafaza edilmesi art ile Osmanl Devletine tbi bir prenslik stats ald.18 Ancak, Karada ile bir uzlama temin edilemedi. Karada temsilcileri, stanbulu terk ile Ruslardan yardm talep ettiler. Rusyann gayretiyle Avrupa byk devletleri arasnda imzalanan Londra Protokolnn (31 Mart 1877) Bb- Al tarafndan reddedilmesi zerine siyas ve asker btn avantajlar eline geiren Rusya, ark meselesini halletmek ve Osmanl tebaas Hristiyanlar korumak iddiasyla 24 Nisan 1877de Osmanl Devletine sava iln etti.19 ngiltere menfaatini muhafaza kaydyla, sair Avrupa devletleri ise herhangi bir art ileri srmeksizin savaa kar tarafsz kalacaklarn duyurdu.20 Doksan Savann iyi bir ekilde deerlendirilebilmesi, savaan taraflarn kuvvetlerinin, silh ve mhimmat ile lojistik destek durumlarnn bilinmesine baldr. Osmanl ordusunun mevcudu konusunda kaynaklarda ve ilgili monografik almalarda farkl bilgiler mevcuttur. Serasker Redif Paann tanzim ettii lyihaya gre Trk kuvvetlerinin mevcudu 490.000 idi. Bunun 300.000i Rumelide, 100.000i Anadolunun kuzeydousunda, arta kalan da muhtelif blgelerde bulunuyordu.21 Fakat bunlarn iinde eitim grm olanlar azd. Redifler eitim grmemi, mustahfzlar ise yalyd. Ayrca, ordunun subay kadrosu da yetersizdi. Yeterli miktarda subay olmad iin sava esnasnda, livalk hizmeti miralaya, miralaylk hizmeti kaymakama ve hatta binbaya grdrlp idre-i maslahatta bulunulmaya alld.22 Harp Okulunun son snf rencileri, subay rtbesiyle cepheye gnderilmi ve 1877-1878 yllarnda Okul, ksa devrelerle mezun vermiti. Sava esnasnda ortaya kan asker a Edirne, stanbul, Selnik, Hdavendigar, Aydn, Adapazar, zmit ve Konya gibi vilyet ve mutasarrflklarda sakin Trklerden Askir-i Muvine ad altnda toplanan babozuk asker ile karlanmaya allsa da subay a kapatlamad.23 Orduyu oluturan taburlarda eitim, disiplin,tecrbe ve moral bakmndan birliktelik yoktu. Bu ise sevk ve idareyi gletiriyordu. zellikle, taburlar sevk ve idare edecek kk rtbeli subay yoktu. Mevcut subay kadrosunun ise %10u harbiyeli ve %90 alayl idi. Alayllarn da ou okuma yazma bilmiyordu. Kurmay subay ise yok denecek seviyedeydi. Netice itibaryla, asker uzmanlar, bu kumanda heyeti ile ordunun ilm olarak sevk ve idaresini mmkn grmyorlard.24 Trk Ordusunun silh ve mhimmat bakmndan en azndan yeterli olduu ifade edilebilir. 1869da 114.000 Enfield ve Springfield tfei satn alnmt.25 1873te ise 500.000 Martini Henry marka tfek sipari edildi.26 Seraskerlik, teslim ald bu silhlar 1876 baharndan itibaren asker

11

birliklere datt. Bu silhlarn bir ksm, daha sandklar almakszn sava meydanlarnda terk edildi. Sava esnasnda ordunun elinde eitli marka 935.000 tfek vard.27 Ayrca, 1873te 500 Krupp topu sipari edildi.28 Osmanl Donanmas, 1877de 22 zrhl, 82 zrhsz gemi, 763 top ve 15.000 mrettebattan oluuyordu. Bahriye zabitinin nazar ve amel talim ve terbiyesi yetersizdi. zellikle byk rtbeli bahriyeliler mesleklerini icrada yetersizdi. Ancak, gen zabitler arasnda fenn bilgisi olanlar mevcuttu. Bunlarn da ya pratikleri yoktu veya rtbeleri kk olduundan fikirleri kabul edilmiyordu.29 Yukardaki bilgilerden anlalaca zere Trk kara ve deniz kuvvetleri modern ara ve gerele donatlmt. Yalnz silhla savan kazanlmas dnlemez. Teknolojik silhlar ancak, iyi kullanldnda ie yarar. Baar, talimli askerle olur. Silhlar kullanacak efrat, o seviyeye karlmadktan sonra, sz konusu silhlarn ta ve sopadan herhangi bir fark kalmaz. Ordunun bar zamannda, btn zorluklara kar koyacak tarzda srekli bir eitimden gemesi bir zorunluluktur. Bunun iin de skna ihtiya vardr. Devletin haric dmanlarnn tehdidine kar hudutlar civarnda kuvvetli nizamiye ktalar bulundurmak zorunda kal ve dahil asayiin salanmas faaliyetleri, askeri seferber olaca mntkadan uzaklatrmakta ve asker birliklerin dalmasna sebebiyet vermekteydi. Bu gibi hallerde asker, birbirini tanyamyor ve bir program dahilinde talim ve terbiye gremiyordu. Amirinin daim kontrolnden uzak kalan askerde, itaat duygusu da azalmaktayd. Netice itibaryla, bu gibi durumlarda sefer zamannda alaylarn derme atma, birbirini tanmayan askerle doldurulmas mecburiyeti hasl oluyordu.30 Doksan Sava arifesinde, Trk ordusunda benzer zellikleri bulmak mmknd. Nitekim, srekli isyanlarn bastrlmasnda kullanlan Trk ordusu, savaa hazrlanma frsat bulamad. Orduda talim ve tatbikat yaplmyor, subay kadrosu yetersiz ve eitimsiz kalyordu. Subaylar, mezuniyet sonras hizmet ii kursa alnmadklar iin, ksa srede bro memuru haline dnyorlard. Redif askerleri ise bar dnemlerinde silh altna alnmyordu.31 te yandan, cephane fabrikalarnn imalt, muharebe sarfiyatn telfi edecek derecede deildi. Oysa, harp esnasnda sarf olunacak cephane, mhimmat ve erzak, seferberlikte temini zorunlu nakliye vastalarn kendi memleketinde imal ve tedarik edemeyen milletlerin istiklllerini koruyamadklar tecrbe edilmiti.32 Trk asker makamlar, cephe arazisinin zelliklerini bilmedikleri gibi bunlar tantacak derecede salam ve doru bir haritaya da sahip deillerdi.33 Trk ordusunun bu yapsna karlk Rus ordusu, Krm Sava sonras yeni batan tekiltlandrlmt. 1874te zorunlu askerlik sistemi kabul edildi ve sayca ok fazla artrld. Rus ordusunda her kademede ve her rtbede birlikleri ehliyetle sevk ve idare edecek subay ve kumanda kadrosu mevcuttu. Rus ordusunda 1865 ylndan itibaren yllk tatbikatlar icra edilmekteydi. Asker says da Trk ordusuna nazaran fazlayd. Rus kuvvetlerinin Avrupa cephesindeki mevcudu, harbin banda 275.000 piyade, 20.000 svari, 756 top, 247.130 Bergande 383.382 Karanga ve 113.317 kapsll Karle tfei olup asker bana 182 fiek dyordu. Rus toplar, eski model pirin namlulu idi.34 Rus kuvvetleri Anadoluda 160.000 kadard. Zaman iinde Rumen ve Srp kuvvetleri de Rusyann yannda savaa itirak etti. Netice itibaryla, Trk ordusu kendinden stn kuvvetlerle savamak zorunda kald.35

12

Doksan Savandaki asker faaliyetler incelendiinde, bu savan bir hareket harbi olduu tespit edilebilir. Bu da zellikle kara birliklerinin stn ve sratli bir hareket kabiliyetine sahip olmasn gerektirir. Lojistik destek ulatrmasnn da ayn hacim ve sratle yaplmas gerekmektedir. O hlde, asker harektlarn sonucunu ekillendiren en nemli unsurlardan birisi de lojistik destektir. Trk ve Rus ordusunun lojistik durumu incelendiinde unlar tespit etmekteyiz: Lojistik durumdan kast, cephedeki kuvvetlerin yiyecek ve giyecek maddeleri ile cephane ihtiyacn karlamaktr. Trk ordusunun yiyecek ihtiyac, harekt alan iinde yerinde ikmal metoduyla veya yurt iinden satn almak suretiyle salanmaktayd. Elbise, fotin, amar, orap ve yamurluk gibi kadro gere ve maddeleri ile silh ve mhimmat, stanbul ve evresindeki ambarlarca veya devlet tarafndan iletilen fabrikalarca karlanmaktayd. htiya duyulan giysilerin bir ksm da harekt alan iinde temin edilmeye allmaktayd. Ancak, sava esnasnda sz konusu fabrikalarn retimi yetersiz kalnca, Avusturyaya asker elbise sipari edildi. Cephanenin byk bir ksm da yine stanbuldaki asker fabrikalarn imaliyle karland.36 Bu iin yeterince yaplamad anlalmaktadr. Dou cephesinde askerin ou arksz ve plak olup erzakn da gn gnne alamamaktayd.37Lojistik destek deniz, kara veya demiryolu ile salanyordu. yleyse, stanbul ile ordu merkezlerini veya cepheleri birbirine balayan modern ulam yollarnn ve vastalarnn inas ve kullanm stratejik nemi haizdi. Ancak, XVIII. yzyln ikinci yarsndan sonra karayolu inas ve bakm ihmal edilmiti. Tanzimat dneminde ticar ve asker nemi kavranan demiryollarnn inas plnlanmaya baland. Daha ziyade asker endie ile Bb- Al, stanbul ile Varna hattn bir demiryolu hatt ile birletirmek ister.38 Bu dnce ve tasar dorultusunda Rumeli demiryollar ina edildiyse de Tunaya ulalamad.39 Demiryolu teknolojisinin savan ve asker harektlarn gidiatn deitirdii, 1870li yllarda tecrbe edilmiti. Bu tarihten sonra demiryolu, bir lkenin asker ara gereci halini ald. Bir toplumun savunma ve taarruz gc, artk sadece harekete geirebildii gerek insan saysna gre deerlendirilmiyor, ayn zamanda demiryolu ann kalitesi ve bykl ile de llyordu. Demiryollar, asker birlikleri savunma pozisyonunda toplamaya veya askerin yiyecek, silh ve sair ihtiyalarn temin etmeye yarar. Ayrca, yarallarn emin ve hzl bir ekilde cephe gerisine tanmasna imkn tanr.40 Demiryolunun nemini kavrayan Rusya, 1877 ylna kadar 20.000 km. uzunluundaki demiryolu hattn ina etmiti.41 Rusya, yine bu neme binaen Ruscuk-Varna hattn ele geirmek istedi. Ruslar, Dou cephesindeki asker birliklerine lojistik destei, Kuzey Kafkasyada bulunan Wiladi kentine kadar uzanan demiryolu ve buradan Tiflise kadar uzanan karayolu ile salyorlard. Keza, igal ettikleri lkelerin demiryollarn bu maksatla kullanrken, yerli rnler de gasp edilmekteydi.42 Rumeli demiryollarnn Tunaya kadar, zellikle umnuya kadar ulamamas, Osmanl asker makamlar iin bir handikapt. Bununla birlikte imknlar lsnde demiryolu ile asker ve muhacir sevk edildi. Savan nemli sonularndan birisi de Rumeli demiryollarnn bir ksmnn elden kmas olacaktr.43 Deniz ve demiryollarnn yaygn bir kullanm ana sahip olmamas sebebiyle sava esnasnda, tama arac olarak daha ziyade yerli halktan kiralama yoluyla temin edilen iki tekerlekli kz arabalar

13

ile binek ve yk hayvanlar kullanld. Bu zaruret, zellikle Dou cephesinde orduyu son derece skntya soktu. Hatta, Rus kuvvetlerine kar sarf olunan cephaneyi yerine koymak yle dursun, gnlk yiyecein tedarikinde bile acziyet iinde kalnd.44 Bu sebeplerden dolay, Rumeli cephesinde asker birliklerin ve muhacirlerin erzak talepleri tamamen karlanamyordu. Ortaya kan an blgedeki yeni mahsulden temin edilecek olan zahire ile kapatlmas istendi.45 Ancak, Ruslar ve Bulgarlar yeni yl mahsul olan tahl gasp ve yama etmilerdi.46 Osmanl-Rus Sava, Tuna ve Kafkaslar olmak zere iki cephede cereyan etti. Rumelide Ruslara kar hareket edecek olan Tuna ordusu umum kumandanl, Abdlkerim Paaya verildi. Harekt kumandanln ise Mir Ahmed Eyp Paa yapacakt. Bu cephe, Gazi Osman Paann kumandasnda 35.000 mevcutlu Garp Ordusu, Sleyman Paann kumandasnda 51.000 mevcutlu Balkan Ordusu ve Ahmed Eyp Paann kumandasnda 100.000 mevcutlu ark Ordusu olmak zere ordudan mteekkildi. Anadolu cephesi kumandan ise Ahmed Muhtar Paa idi. Osmanl umum kumandanlnn pln, savunma amacyla tertip edildi. Bu plna gre iki savunma hatt oluturuluyordu: Birinci hat Tuna nehri idi. Tunann gney kysndaki Varna-Vidin hatt, bu maksatla tahkim edildi. Silistre, Rusuk, Nibolu ve Vidin, bu hat zerinde nemli kuvvetlerin bulunduu balca kaleleri ihtiva ediyordu. Bu hattn gerisinde Balkanlar ikinci savunma hatt vard. Bu hat zerinde bulunan Varna, umnu ve Sofyada byk kuvvetlerin konulandrlmas kararlatrld. Rus harp plnna gre de bir Rus kolordusu Tunay aarak Dobrucaya geecek ve Trk kuvvetlerinin Tunann dou ksmnda Rus mnakale yollarn tehdit etme teebbsne kar koyacakt. Bu esnada dier Rus kuvvetleri Rusuk-Nibolu arasndan Tunay geip Edirneye ilerleyerek Trk kuvvetlerini ikiye ayracakt.47 Rumeli cephesindeki savalar: Savan ilnndan Ruslarn Tuna nehrini gemesine kadar geen sre, Tunann geilmesinden Plevnenin dmesine kadar geen sre ve Plevnenin suktundan atekese kadar geen sre olmak zere blmde incelenebilir. 16 Nisan 1877de Romanya ile bir anlama yapan Ruslar, 24 Nisanda asker harekt balattlar. Sava esnasnda Osmanl donanmas filo hlinde Karadenize karld.48 Karadenizde herhangi bir atma olmad. Bununla birlikte Osmanl donanmas Karadenizdeki Trk bandral gemilerin gvenliini temin edemedi.49 Tuna boazlarnn ve Rumeli sahillerinin muhfazasndan Ferik Hasan Paann kumandasndaki birinci filo sorumluydu. Ruslarn Tuna nehrine yerletirdikleri maynlar, Osmanl gemilerinin faaliyetine engel oldu.50 Hatt bu zrhllardan istifde edilecek yerde onlarn korunmas gailesine dld.51 Ruslar, 27 Haziran 1877 gecesi Tunay getiler ve Zitovi kasabasn zapt ettiler.52 Temmuz balarnda Ruslarn Balya boazna hcumu, kara kuvvetlerince geri pskrtld. Fakat, bu blgede bulunan Trk zrhllar, Ruslarn vapur, sal ve kayklarla vuku bulan hcumuna kar koyamad. Rus taarruzlar karsnda baarsz kalan Trk gemilerinin dman eline gemesinden korkulduundan batrlmas sz konusu oldu. Hatta, Leylek adas nlerinde bulunan tccar gemilerinin batrlmas kararlatrld. Bu gibi baarszlklar zerine Tuna donanmasnn kumandan deitirildi.53 Bu

14

olaylardan Rus taarruzlarna kar nceden belirlenen tedbirlerin zamannda alnmad ve Trk kumanda heyeti arasnda bir uyumsuzluun mevcut olduu anlalyor. Tuna nehrini geip Zitoviyi zapt eden Ruslar, Ruscuk, Rahova ve Nibolu karsnda bulunan kuvvetlerini Zitoviye sevk etmeye baladlar. Zitovide biriken Rus kuvvetleri Ruscuk, Trnova ve Tuna boyu olmak zere e taksim edildi. Rus plnna gre: ki kol Zitovi ve Bileden Trnovaya dier kol Servi zerinden Gabrovaya yryecekti.54 Bu pln tatbik eden Ruslar, zerlerine gelen Osmanl kuvvetlerini ricat ettirerek Bile kprsn ele geirdiler. Bu baarszlk Asker meclis adyla tekil edilen komisyonun savaa uzaktan mdahale etmeye balamasna sebep oldu. Ruslarn ilerleyiinin durdurulamamasnda serdarn kusuru olup olmadn tahkik etmek zere Serasker Redif Paa umnuya gnderildi.55 Osmanpazar ve Trnovadaki Trk kuvvetleri yetersizdi. Bu durumdan faydalanan Rus kuvvetleri, Servi tarafndan ilerleyerek Gabrova ve Trnovay ele geirdi. O sralarda Plevne ve Lofa da igal edildi. Blgedeki Trk kuvvetleri yalnz i gvenlii salayabilecek miktarda olup mukavemete g yetiremediklerinden geri ekildi.56 Neticede Osmanl kuvvetleri Ruslarn Balkanlara sarkmasna mni olamad.57 Tuna vilyetindeki Osmanl kuvvetlerinin asker harekttaki baarszlklar, Ruslarn Bulgar nfusunun fazla olduu bat ksmnda yaylmasna sebep oldu. Ruslar, bu savata en ok Bulgar milliyetiliini canlandrmay benimseyerek, Trkleri Bulgaristandan srp karmak iin Bulgarlar Trkler aleyhine kkrtyorlard. Ruslar, daha Zitoviyi ele geirmeden Tunann kuzeyine geerek kendilerine iltihak eden Bulgar etelerinden bir frka asker tekil edip Tuna vilyeti topraklarna gnderiyorlard. Sonu olarak Ruslar, Zitoviden Balkanlara kadar ayak bastklar yerlerde bilhassa Kazak svrileri ve Bulgar eteleri vastasyla pek ok Trk kyn yakp yktlar. Trkleri kadn ocuk demeden ldrdler. Trklerin silhlarn alp Bulgarlara dattlar ve bilhassa rastladklar erkesleri insafszca katlettiler. Can ve mal emniyetini temin etmek hususunda aresiz kalan asker otoriteler, Mslman ahaliyi silhlandrarak ocaklarn istilaya ve sz konusu tecavzlere kar korumay tavsiye etmekten baka bir ey yapamyorlard. Bu ortamda byk bir dehet ve korkuya kaplan Trkler, gayrimenkullerini terk edip g etmek zorunda kaldlar. Trkler, g yollarnda da Bulgar etelerinin ve Kazak atllarnn zulmlerine maruz kaldlar. Bylece, Trk asker birlikleri, Rus ilerleyiini durdurma abalarnn yan sra kendilerine snan muhacirleri himaye etme derdine de dt.58 Yukarda akland zere Balkanlarn kuzeyine hakim olan Ruslar, ikinci aama olarak Balkanlar ele geirmeye altlar. Rus asker birliklerinin ilerleyiine kar Osmanpazar ve Balkanlardaki birka tabur hari herhangi bir Trk birlii bulunmamaktayd. Hatt, Balkanlarn gneyinde de Rus ilerleyiini durduracak kfi miktarda kuvvet mevcut deildi. Bu nedenle, herhangi bir tedbir alnmad takdirde Ruslarn Balkan dalarn aarak hzla stanbul istikametine yryecekleri anlalyordu. Bu ihtimalin gereklemesi, vahim hdiselerin ortaya kmasna sebebiyet verebilecekti. Bu gibi ihtimallere yer vermemek iin Padiah ve Seraskerlik, kale ve istihkmatta yeter miktarda muhafz braklarak Rus kuvvetlerinin zerine gidilip Rus ilerlemesinin durdurulmasn

15

plnlad. Buna gre, Ahmed Eyp Paa umnu ve Ruscuktaki kuvvetlerle Ruslarn sol cenhna, Vidin kumandan Osman Paa da kaleye kfi miktarda muhafz brakarak arta kalan taburlarla Orhaniye zerinden Plevneye gidecekti.59 te yandan Bahriye Nezareti mirlerinden Rauf Paa Balkan Umm Kumandan sfatyla slimyeye, Mir Safvet Paa ise mevki kumandan olarak Filibeye gnderildi.60 Bunun yan sra Balkan istihkmlarnn kuvvetlendirilmesine alld. Daha nceden bu istihkmlar iin top ve asker kuvvet gnderilmiti.61 Bu tedbirlerin Rus kuvvetlerini geri pskrtmeye yetmeyecei anlalnca Mir Mehmed Ali Paann ve Mir Sleyman Paann kuvvetleriyle birlikte Bar-Dedeaa zerinden Edirneye gelmesi kararlatrld.62 Alnan bu tedbirlere ramen Ruslar, Tunay ap Trnova, Hain Boaz ve ipka Boazn ele geirerek 19 Temmuz 1877de plnlarnn birinci ksmn tamamladlar.63 Rus kuvvetleri 20 Temmuzda Plevneye taarruz etti. Ancak, stanbuldaki Asker meclisin yanl emirleri neticesi Trk kuvvetleri kale savunmas yapmak zorunda kald. 10 Aralka kadar gerekletirilen Rus taarruzlar, Trk kuvvetlerince geri pskrtld. Bunun zerine Tuna cephesindeki mcadele Plevnede younlat ve Rusya Romanyadan yardm istemek zorunda kald. Osman Paa, Plevnede ada mdafaa hatlar oluturarak Ruslara kar baarl bir ekilde mukavemet etti. Kendisinden ok stn Rus ve Rumen ordularn kez malup etti. Bu baarlarndan dolay Osman Paaya gazilik unvan verildi. Ruslar, taarruz ile alamayacaklarn tecrbe edince takviye kuvvetlerle Plevneyi kuattlar. Osman Paa, Rus emberini 10 Aralkta yarma harekt ile krmak istedi. Ancak, yaralanan Osman Paa teslim olmak zorunda kald. Ruslar, Plevnenin suktu sayesinde Balkanlarda plnladklar taarruz iin fevkalade bir stnlk saladlar.64 Bu gelimelerden cesaret alan Srbistan, Osmanl Devletine sava iln etti (14 Aralk 1877). 4 Ocak 1878de General Gurko Sofyay ald. Filibede Rus kuvvetlerine malup olan Sleyman Paa kuvvetleri Rodoplara ekildi (16-19 Ocak 1878). Bu olaylar sonucunda Osmanl mukavemetini kran Rus kuvvetleri, 20 Ocakta Edirneye girdi. Bu arada Nii zapt eden Srplar, Sofyada Rus kuvvetleri ile irtibat saladlar. Karadallar ise Adriyatike ulat.65 Dou cephesindeki muharebeler ise Ahmed Muhtar Paann ifadesine nazaran aamada geliti: Birinci aama, savan balangcndan 25 Haziran 1877ye kadar olan Trk ve Rus ordularnn ileri geri hareketleri ile Trk ordusunun eksikliklerini tamamlamaya alt dnemi kapsar. kinci aama, 15 Ekime kadar sren Trk ordusunun galip olarak hcumlar ve savunmasyla, Rus ordusunun geri ekilme dnemidir. Bu dnemde Ardahan ve Dou Bayezidi zapt ederek ilerleyen Rus kuvvetleri, Ahmed Muhtar Paann Zivin, Gedikler ve Yahniler meydan muharebelerini kazanmas ile durduruldu.66 nc aama mtarekeye kadar Trk ordusunun Erzuruma ekilmesi ve Rus ordusunun ilerlemesi dnemidir. Bu safhada srekli asker, top, cephane, vs. gibi takviyeler

16

alan Ruslara kar Trk kuvvetleri stnlklerini koruyamad. stn kuvvetlerle taarruza geen Ruslara kar Alacada ve Deveboynu muharebelerini kaybeden Muhtar Paa, dzenli bir ekilde geri ekilerek Erzurumda savunma hatt oluturdu. Ruslar, Erzurum istikmetinde taarruza getilerse de baarl olamadlar. Rus kuvvetlerinin mttefik Slv kuvvetleri ile birlikte Edirne ve stanbul zerine yrmeye balamasyla sava srdrme midini kaybeden Osmanl Devleti, 31 Ocak 1878de mtarekeyi imzalad. Bylece, Ruslar stanbul kaplarna dayanm bulunuyordu. Osmanl Devleti ile Rusya arasnda 3 Mart 1878 tarihinde Ayastafanos Antlamas imza edildi. Bu antlamayla Karada, Srbistan ve Romanya snrlar geniletilerek mstakil olurken, Balkanlarda byk bir muhtar Bulgaristan Prenslii ve muhtar Bosna-Hersek idareleri oluuyordu. Ayrca, Dou Anadolu, Girit, Teselya, ve Arnavutlukta slhat yaplacak, rana snrda toprak braklacak ve Rusyaya harp tazminat olarak 300.000.000 rublenin yan sra Ardahan, Kars, Batum ve Bayezid terk edilecekti. Rusya, Ayastafanos Antlamas ile Avrupa dengesini kendi mefaati dorultusunda yeni bir ekle dntrd.67 Avrupa devletleri Rusyann Ayastafanos ile oluturduu siyas haritann genel bir savaa yol amasn nlemek, douda yeni bir toprak datm ve dier tanzimlerle yeni bir kuvvetler dengesi oluturmak amacyla, Berlin Kongresini tertip etti.68 Bu durumu Kongrede Bismark Bu gnk durumu sizden saklamak istemem; kongrenin Osmanl Devleti iin topland zannna kaplarak kendinizi aldatmaynz Ayastafanos Andlamas, Avrupa devletlerinin menfaatlerine dokunur baz maddeleri ihtiva etmeseydi olduu gibi braklrd. te bu menfaatlerin uzlatrlmas iin bu kongre topland Kongre Osmanl Devleti iin deil, fakat Avrupa barnn muhafazas iin toplanmtr. eklinde aka Trk delegasyonuna bildirdi.69 Bu geree ramen ngiltere yardm iddiasyla II. Abdlhamide 4 Haziran 1878de stanbul Tedaf ttifak Antlamasn imzalatt ve Kbrs igal etti.70 Berlin Antlamas ile (13 Temmuz 1878) Karada, Srbistan ve Romanya snrlar bytlerek mstakil, Bulgaristan ise bal prenslik oluyordu. Ancak, Ayastafanos ile oluturulan byk Bulgaristan paralanarak Makedonya ve Bat Trakya Osmanl Devletine iade edildi. Balkanlarn gneyinde mmtaz bir ark Rumeli vilyeti oluturuldu. Bu suretle Osmanl Devletine braklan arazinin irtibatsz iki para haline dmemesi temin edilmi oldu. Bayezid Osmanlya iade edildi. Berlin ile Rusyann ve Balkanl mttefiklerinin kazanlar tahdit edildi. Buna karlk, Ayastafanosa itiraz eden devletlere tavizler verildi. Sonuta Avusturya, hemen hi kayp vermeksizin Bosna-Herseki igal etti ve Yenipazara asker kuvvetleri ile yerleti. Yunanistana Teselyann byke bir ksm verilirken, ran ve Karadaa snrda toprak terk edildi. Karadaa toprak terki Arnavutlarn isyanna sebebiyet verdi. Ayrca, Ermenilerle meskn vilyetlerde slahat yaplmas ve Girit adasnn imtiyazlarnn geniletilmesi gibi hkmler mevcuttu. Sava sonras meydana gelen zayf durumun bir sonucu olarak Anadolu slht ismiyle Ermeni sorunu aksiyon safhasna girerken, bir de Makedonya meselesi ortaya kt.71 Berlin Antlamasnn amac devletler aras dengeyi kurmakt. Bu denge, Osmanl topraklarn taksim ile meydana geldi. Ayastafanos ile

17

Osmanlnn Balkan topraklar taksim edilirken, Berlin bu taksimat lke geneline yayd.72 Berlin Antlamas sonucunda Osman Devleti 287.510 km2 toprak kaybetti. Doksan Sava, XIX. yzylda Trkiyenin kaderini belirleyen en nemli savatr. Bu sava sonras II. Abdlhamidin tespitlerine gre Trk ordusu ve brokrasisi cesaretini kaybetmi, lkede karamsar bir hava olumu73 ve Osmanl yalnzla mahkum olmutu.74 Bu savan Avrupa devletleri zerindeki tesiri Osmanl topraklarnn paylalmasnn son aamaya geldiini kabul etmek oldu ve fiili paylam balad.75 Fransa, ngiltere ve talyann, Kuzey Afrikada Tunus (1881), Msr (1882) ve Trablusgarp (1911) igal etmesi, Avusturyann Bosna-Hersek zerinden Ege Denizine ulamak istemesi, Balkan devletlerinin yaylmac faaliyetlerini artrmalar ve Rusyann Dou Anadoluyu resmen imtiyaz blgesi iln etmesi hep bu yenilginin sonucudur. lke iinde ise bir yandan gayrimslim cemaatlerin ayrlk akmlar daha da glenirken, Mslman Arnavut ve Araplar arasnda da ilk defa ayrlk eilimleri su yzne kt. phesiz bu hadiselerde Osmanl Devletinin Doksan Savandaki gszlnn tesiri ok bykt. Keza, Avrupadaki bykdevletin kazanlarnda Rusyann ayn yzden dt takatsizliin tesiri de ok nemliydi. Bu devlet, ele geirdikleri veya nfuz ettikleri lkelerden rahata istifade ederken, Rusya Bulgaristandan uzaklamak durumunda kalacaktr. Yani Balkan ve Dou denklii kendi aleyhine bozulmutur.76 Sava sonras, Avusturyann Balkanlarda yaylma siyaseti Avusturya-Rusya atmasna sebebiyet verdi. Bu atma, neticede Avusturya-Alman blokuna kar Avrupada yeni bir blokun kurulmasna, nc imparatorlar birliinin dalmasna ve talyann Akdenize yaylmay plnlamasna yol at.77 Bu gelimeler, Rusyann Avusturya ve Almanyaya kar mevcut olan gvensizlik hissini arttrd.78 Neticede; Birinci Dnya Sava ile sonulanan bloklamann olumasna zemin hazrlad. Bu gelimeler sonucu Osmanl Devletinin d politika uslnde de deiiklie gittii ve karlarn korumak iin gl bir devletle ittifak yapmay artk tercih etmedii anlalyor. Bununla birlikte Osmanl Devletinin d politikasnda ngilterenin boaltt yeri bir lde Almanya doldurmaya balad.79 Doksan Savann tesiriyle, byk glerden birini veya koalisyonunu hedef alacak bir genel savatan ekinen II. Abdlhamid, Trk-Alman ilikilerini resm ve siyas kapsamda kurmayp iktisad dzeyde gelimesini tercih etti. Ona gre; Almanyann Osmanl ekonomisine katks ve mal yatrmlar olduu takdirde, bu karlar korumak iin Osmanl Devletini, herhangi bir nemli tehlike karsnda yalnz brakmayacakt.80 Sava sonras Bb- Alye sunulan asker raporlarda komu lkelerin asker glerinin byk bir tehdit unsuru olduu hatrlatlarak kuvvetli bir ordunun kurulmas ve bu konuda Almanlarla temasa geilmesi isteniyordu.81 Doksan Sava, Trk silhl kuvvetleri bnyesinde bir slhat zorunlu kld. Kurulan husus komisyon, baz dzenlemeler yapmaya karar verdi. Subay ihtiyac okul veya alaydan karlanyordu. Mektepli subaylar, bilgi bakmndan iyi donatlmt; alayllarn ise pratikleri kuvvetliydi. Harp Okuluna yeni bir ekil verilmesi plnlanrken kurmay yetitirme sisteminde82 ve asker tekiltta Fransz modeli terk edilerek Alman modeli esas alnmak suretiyle sistem deiikliine gidildi. Gvenlik kuvvetlerinin de bir dzene sokulmas amacyla savatan hemen sonra Seraskerlik bnyesindeki Zabtiye Miriyeti lav edilerek polisten sorumlu Zabtiye Nezareti kuruldu. Zabtiye

18

Miriyetine bal olan krsal zaptiye birlikleri de ayn yl yeni bir nizamnameyle Jandarma Daire-i Merkeziyesi ad altnda yeniden rgtlendi.83 II.Abdlhamid dneminde, orduyu modernletirme ve Bat standartlarna yaklatrma gayretlerinin yan sra asker saysnn da artrlmas yoluna gidildi.84 Fahri elikerin ifadesine gre; Sava sonras byk devletler arasnda bir denge politikas izlemeye balayan II. Abdlhamid, donanmann slhn ngilizlere, jandarmann slhn Franszlara ve kara kuvvetlerinin slhn Almanlara brakt.85 Tm bu faaliyetlere ramen malubiyetin en nemli sebebini oluturan zihniyetin deimediini Keecizade zzet Mollann eserinden anlamak mmkndr. lgililer Franszlar m, Almanlar m taklit edelim? diye sorarken kurtuluu taklitte aramaktaydlar. Oysa, Keecizade zzet Fuadn verdii cevapta ifade ettii zere Osmanl kalnmak artyla ok alarak ada lkeler dzeyine klmalyd.86 Bu zihniyet deiiklii salanamad. Savan nemli sonularndan birisi de kitlesel gtr. Sava ortamnda Ruslarn ve silhl Bulgarlarn plnl ve bilinli politikalar ve hareketleri sonucu byk bir dehet ve korkuya kaplan Trk topluluklar, igal edilen yurtlarndaki gayrimenkullerini terk edip g etmek zorunda kaldlar. Trkler, g yollarnda Bulgar etelerinin, Kazaklarn ve Rus askerlerinin saldr ve zulmlerine maruz kaldlar. Resm istatistiklere nazaran bu saldrlardan kurtulmay baarabilen bir milyonu akn kii, henz Trk hakimiyetindeki topraklara iltica etti. Berlin Antlamasnn imzalanmasn mteakip bu g kervanna Bosna-Hersek Mslmanlar da katld. Sz konusu gler neticesinde Anadoluda zaten ounlukta olan Trk nfusu, ezici bir stnlk elde etti. Bu gmen kitlesinin %50si faal nfustu. Dolaysyla, Bulgaristanda i gc a ortaya kt ve mevcut zira alann 2/3 ilenemedi. Gler, Anadoluda tarm ve ticaretin gelimesine, mevcut yerlemelerin nfus ve mekn olarak bymesine ve yeni yerlemelerin olumasna sebebiyet verdi.87 Savan insan kaybn tam ve doru olarak tespit ve ifade etmek u an iin imkn ddr. Bununla birlikte Edirne ve Tuna vilyetlerinde takribi 500.000 kiilik bir kitle yok oldu.88 Dou cephesinde sadece asker kayp 28.000dir.89 Savaa Egeden 100.000 kii itirak etti ve ou geri dnemedi. Bu kayplarn byk bir ounluu da kyl kitlesidir. Bu da tarm sektrnde i gc an gndeme getirdi. te yandan, sahipsiz kalan topraklar, hzla ecnebler tarafndan satn alnmaya baland.90 Netice itibaryla, mr iftliklerin ecneblerin kontrolne geme tehlikesi belirdi. Bunu gmen iskn nledi. Gmenler Anadoluda yeni tarm bitkilerinin tannmasna ve ziraatinin yaplmasna zemin hazrladlar.91 Nfus hareketleri, Osmanl Devletinin dahil ve haric politikalarnda kkl saylabilecek deiikliklere sebebiyet verdi. Osmanl brokratlar, Doksan Savana kadar devleti mslim, gayrimslim ayrm yapmakszn btn bireyleri ile bir btn olarak yaatmak istedi. Bu politikann tezahr olmak zere Osmanllk fikri etrafnda toplanmaya alld. Ancak, Rusyann Hristiyanlar szde zulmden kurtarmak iddiasyla sava amas, sefere hal damgas vurmaktan kanmamas, yz binlerce Trkn katledilmesi ve kl artklarnn Anadoluya snmas temelde MslmanHristiyan mnasebetlerini bozdu. Ayrca, sava sonras gayrimslim tebaann byk bir ksm Osmanldan fiilen ayrld. Bu ortamda Osmanllk fikrinde israr etmek gereksizdi. Mevcut artlarda devletin vatandalarn bir arada tutacak yegane ba slmiyet idi. slmiyet, her yn ile n plna karld. Ancak, Mslman Araplarn birlikten kopma abalar zerine Trklk fikri nem kazand ve

19

Trkln glenmesine zen gsterildi.92 politikadaki bir dier uygulama ise Meclis-i Mebusan tatil eden (13 ubat 1878) II. Abdlhamidin devletin idaresini tamamen kontrolne almasdr.93 Osmanl Devleti, Doksan Savana kadar doal snrlara ulamaya ve bu snrlar elinde tutmaya ynelik politikalar gelitirmiti. Bb- Alinin kuzey batdaki doal snrn Tuna nehri oluturmaktayd. Bu sebeple Tunann gneyi merkez idareye dahil edilirken, kuzeyi bal beylik statsnde ynetiliyordu. 1790dan itibaren kuvvetli bir Avrupa devleti ile ittifak kurarak mevcut snrlarn ve dengeyi korumaya alyordu. Berlin Antlamas sonucunda Osmanl Devletinin Tuna ile bir balants kalmad ve nemli bir doal snrn kaybetti. Buna bal olarak, Bb- Alnin Balkan siyaseti deiti. Bir taraftan mevcut Balkan devletlerine kar silhlanrken dier taraftan Yunanistan, Srbistan, Bulgaristan, Karada ve Romanya tebaas Trklerin ocaklarn terk etmemeleri iin tedbirler almaya alt. Ayrca, Rumeli gmenlerini ilk etapta Balkanlardaki Trk hakimiyetindeki topraklara yerletirmeyi tercih etti. Doksan Sava sonras Rumelinin asker stratejik konumu itibaryla Osmanl Devleti iin nemi artt. Trklerin yan sra Mslman Arnavutlar, blgede Osmanlnn varln srdrmesine sebep olan en nemli unsur hlini ald. Bu nedenle Safvet Paa, saraya takdim ettii raporunda bu toplumun devlete olan ballklarnn arttrlmas amacna ynelik politikalar gelitirilmesi gerei zerinde durur.94 Belki de bunun bir sonucu olarak Arnavutlardan oluan asker birlikler95 tekil edildi. te yandan Osmanl Devleti, bata Bosna-Hersek olmak zere sava ve antlamalar yolu ile kaybettii yerlerdeki varln srdrmek amacndayd. Bu nedenle, diplomatik faaliyetlerle insan haklar ve aznlk haklar statsne dayanlarak Trkiye snrlar dnda kalan Mslmanlar himaye edilmeye alld. Buna karlk niter mill devlet haline dnmek isteyen Balkan devletleri, Trk unsurundan kurtulmaya ve snrlar dahilindeki Trk kltrnn izlerini silmeye alyordu. Kuvvet ve nfuzunu kaybeden Osmanl Devleti, Balkan Trkln koruyamad ve Trk nfusu, zaman zaman kitlesel veya ferd olmak zere g yollarna dt. Savan iktisad ve mal sonular olduka nemlidir. Osmanl, savan sonunda topraklarnn 2/5sini ve nfusunun 1/5ini kaybetti. Bylece nemli bir i gc, rn ve gelir kaybna maruz kald.96 Ekonomik olarak zor bir dnem yaayan Osmanl imalt sektr, Rus snrnn kapanmas sebebiyle kuzeydeki geleneksel pazarn kaybetti.97 Devletin tahl ambar olan Balkan topraklarnn elden kmas ve savan sebebiyet verdii i gc kayb, lke genelinde tarm retiminin azalmasn ve gda darln gndeme getirdi. gc a sorununu zmleyemeyen iftlik sahipleri, arazilerini yabanclara satmaya balad.98 te yandan, Rusya ile sava kanlmaz olunca, daha Sultan Abdlaziz devrinde modern top, tfek gibi silhlar ithal edilmeye allrken donanma da modernize edildi. Silhlanma faaliyetleri, sava sonras artarak devam etti. 1877-1878 Sava, Osmanl Devletinde bir anlamda yeni bir dnem balatt. Neticede bte gelirlerinden yardan fazlas ordu ve bahriyeye tahsis edilmeye baland. Zira Osmanl Devleti yaama ansn, yapaca asker reformlara balamaktayd.99 Bu gibi faaliyetler hazineye ek yk getirdi. 1875 iflas sebebiyle d borlanmaya gidilemedi. stelik, 1872-1875 Rumeli ve Anadolu kurakl100 hazinenin gelirlerini azaltt. Halk, yardma davet edildi. zm kaime basmnda bulunuldu.101 Bu kampanya ie yaramaynca, halk yardm yapmaya zorunlu klnd.102

20

1877-1878 Sava ve i borlanma, byk lde kaime baslarak finanse edildi. Neticede lkede yksek enflasyon ve pahallk olutu. Bundan sabit gelirliler olumsuz etkilenirken devlete bor veren sarraf ve tccarlarn tekil ettii speklatrler, byk kazanlar salad. Devletin bunlara kar etkisiz kal, halk arasnda krgnlk yaratt.103 Bb- Al, savan yaralarn sarmak, gmenlerin sorunlarn zmlemek, Rusyaya sava tazminat demek, i ve d bor demelerini tekrar balatabilmek104 ve 1877 ylnda gerekletirilen Mdafaa-i Milliye istikraznn vadesini uzatmak ve faizini drmek amacyla 1891 istikrazna gitti.105 Doksan Harbi, balatlmas, geliimi ve sonular itibaryla ok tartlan konulardan birisidir. Mevcut kaynaklarda ve konuyla ilgili yaplan almalarda, Osmanl Devletinin sava kaybetme sebepleri deiik alardan ele alnp incelenmitir. Bunlara gre: Trk ordusu seferberliini istenen dzeyde tamamlayamad ve ynan Ruslarn muhtemel gei blgelerinde younlatramad. Aksine byk kuvvetlerini kalelere yarak harekt ve inisiyatifi Rus kuvvetlerine brakt.106 Tuna ve Balkanlar gibi asker adan almas zor doal savunma imknlarndan faydalanlamad. Halbuki corafyann doal yapsndan faydalanmak, harp fenni ile ilgili bir uygulamadr. Abdlkerim Paann yanl bulunan bu stratejik taktii sonucu, Ruslar Tunay atlar. Telalanan stanbul hemen bakumandan deitirdi. Ordu kumandanlar birok taktik hata yaptlar. Haziran 1877 tarihine kadar scak atma yaanmad. Bu dnemde sava tatbikatlar yaplarak asker ve kumanda heyeti yetitirilebilirdi ancak bu gerekletirilmedi. Aslnda Osmanl ordusunda bu tarihe gelinceye kadar asker tatbikt gelenei olumamt. Sadece Sultan Abdlaziz dneminde bir gn sreli bir manevra yaplmt. Erat, alkan, fakat eitimsiz kiilerdi. Trk subaylar, pusulasz, klavuzsuz, hatta ellerinde doru bir harita olmakszn asker birlikleri idare ediyorlard.107 Cephedeki kumandanlarn birbiriyle geinememesi, Padiahn bu duruma mdahale etmemesi, srten kumandanlarn ast st konuma getirilmesi, subay ve eratn eitimsizlikleri, savan stanbuldan idaresi108 ar bir malubiyete sebebiyet verdi. Sava baladktan sonra stanbuldan verilen emirlere ramen harp cerideleri tutulmadndan 1877-1878 Savann asker tarihini tam manasyla yazmak109 ve malubiyetin gerek sorumlularn tespit etmek imkn dahilinde grlmemektedir. 1 verilmitir. 2 Bayram Kodaman, Osmanl Siyas Tarihi (1876-1920), Doutan Gnmze Byk 1877-1878 Savana, Rumi 1293 tarihine tekabl ettiinden, Doksan Harbi ismi de

slm Tarihi, XII, stanbul 1989, s. 22. 3 M. E. D. Allen, Paul Muratoff, 1828-1921 Trk-Kafkas Snrndaki Harplerin Tarihi, Ankara

1966, s. 102-104. 4 Pelin skender, Mehmed Esad Safvet Paa (1814-1883/H. 1230-1301), (Baslmam

Doktora Tezi), Samsun 1999, s. 104. 5 Rifat Uarol, Siyas Tarih, stanbul 1985 (3), s. 256.

21

Bill N. imir, Rumeliden Trk Gleri, II, Ankara 1970, XLVII-XLVIII; Akdes Nimet

Kurat, Panslvizm, A. DTCF. Der, I/2-4, Ankara 1953, s. 267. 7 8 9 Halil nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Ankara 1943, s. 23-24; imir, II, XLVIII. imir, II, LX-LXI. nalck, s. 20; Akdes Nimet Kurat, Panslvizm, s. 268; Hans Kohn, Panslvizm ve Rus

Miliyetilii, ev. Agah Oktay Gner, stanbul 1983, s. 73-74. 10 Yulu Tekin Kurat, 1877-1878 Osmanl-Rus Harbinin Sebepleri, Belleten, XXVI/103,

Ankara 1962, s. 574. 11 12 13 14 15 16 imir, II, CXXIV; skender, s. 128-132. Orhan Kololu, Avrupann Kskacnda Abdlhamit, stanbul 1998, s. 13-24. Akdes Nimet Kurat, Panslvizm, s. 268. Yulu Tekin Kurat, s. 584. skender, s. 104. Bekir Stk Baykal, Bismarkn Osmanl mparatorluunun Taksim Fikri, ADTCF.

Dergisi, 1/5, Ankara 1943, s. 3. 17 168. 18 19 skender, s. 123. Yulu Tekin Kurat, s. 591-592; Rus devlet adamlarnn sava iln hakkndaki dnceleri Ahmed Cevdet Paa, Tezakir, 40-Tetimme, Yaynlayan: Cavid Baysun, Ankara 1986, s.

iin bkz. Ahmed Saib, Abdlhamidin Evail-i Saltanat, stanbul 1326, s. 202. 20 Ali Fuad Trkgeldi, Mesail-i Mhimme-i Siyasiyye, Yayna Hazrlayan: Bekir Stk Baykal,

II, Ankara 1987 (2), s. 4. 21 Ordunun mevcudu hakknda bkz. Ahmed Midhat, Zubdetl-Hakayk, stanbul 1295, s.

228-229; Ali Fuad, Musavver 1293-1294 Osmanl-Rus Seferi, I, stanbul 1326, s. 135. 22 Bkz. Ali hsan Gencer, Nedim pek, 1877-1878 Osmanl-Rus Harbi Rumeli Cephesi

Vesikalar (Temmuz 1877), Trk Tarih Belgeleri Dergisi, XV/19, Ankara 1993, s. 225. 23 Bkz. Gencer, pek, s. 225, 233; Mahmud Celleddin Paa, Mirt- Hakikat, Haz. smet

Mirolu, stanbul 1983, s. 403; Rifat Uarol, Gazi Ahmet Muhtar Paa (1839-1919) (Asker ve Siyas

22

Hayat), stanbul 1989, s. 277. Harp esnasnda Osmanlnn 750. 000 asker kard konusunda bkz. William von Herbert, Plevne Mdafaas, ev. Ali Kurdolu, zmir 1990, s. 6. 24 Hikmet Ser, 1877-1878 Osmanl-Rus Harbi Rumeli Cephesi, Ankara 1993, s. 36; Rifat

Uarol, Ahmet Muhtar Paa, s. 61. 25 Oral Sander, Kurthan Fiek, ABD Dileri Belgeleriyle Trk-ABD Silah Ticaretinin lk

Yzyl (1829-1929), s. 58-59. 26 27 Sander, Fiek, s. 66-67. . Halil Sedes, 1875-1878 Osmanl Ordusu Savalar, 1877-1878 Osmanl-Rus ve Romen

Sava, stanbul 1935, s. 107-108. 28 T. Nejat Eralp, Tarih Boyunca Trk Toplumunda Silah Kavram ve Osmanl

mparatorluunda Kullanlan Silahlar, Ankara 1993, s. 116. 29 30 31 32 Ali Fuad, I, 89. Hafz Hakk Paa, Bozgun, stanbul (Tarihsiz), s. 54. Ali Fuad, I, 72; . Halil Sedes, I, 118. Trk ordusunun genel bir deerlendirilmesi iin bkz. Mehmed Arif, Bamza Gelenler,

Sadeletiren: Erturul Dzda, I-III, stanbul (Tarihsiz). 33 34 35 36 Mehmed Arif, I, 99. Ser, s. 44-48. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, VIII, Ankara 1983, s. 44. Trk Silhl Kuvvetleri Tarihi-Osmanl Devri 1877-1878 Osmanl-Rus Harbi Kafkas

Cephesi Harekt, II, Ankara 1985, s. 208, 209; Gazi Ahmet Muhtar Paa, Anlar-2-Sergzet-i Hayatmn Cild-i Sanisi, Sadeletirerek Yayna Hazrlayan: Nuri Akbayar, stanbul 1996. 37 38 39 40 s. 5-6. 41 Martner, s. 6. Mehmet Arif, II, 530. Engelhart, Tanzimat ve Trkiye, Trkesi: Ali Read, stanbul 1999, s. 267-269. Vahdettin Engin, Rumeli Demiryollar, stanbul 1993, s. 182. Martner, Emploi des Chemins de Fer Pendant la Guerre dOrient 1876-1878, Paris 1878,

23

42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64

Trk Silahl Kuvvetleri Tarihi, , II, 50. Engin, s. 179, 180, 221. Gazi Ahmet Muhtar Paa, s. 13. Gencer, pek, s. 227, 229. Nedim pek, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, Ankara 1994, s. 19-21. Karal, VIII, 46. Filolarn mevcudu hakknda bkz. Sedes, I, 130-133; Ali Fuad, I, 75-86. Mehmed Arif, III, 889-891. Mahmud Celleddin Paa, s. 388. Mahmud Celleddin Paa, s. 299-300. Mahmud Celleddin Paa, s. 389. Gencer, pek, s. 221, 224, 243; Halil Sedes, IV, 110, 114. Gencer, pek, s. 219-220, 224. Osman Nuri, Abdlhamid-i Sni ve Devr-i Saltanat, stanbul 1327, I, 270-271. Gencer, pek, s. 226. Mahmud Celleddin Paa, s. 391. Gencer, pek, s. 231, 242. Gencer, pek, s. 231. Mahmud Celleddin Paa, s. 398. Gencer, pek, s. 220, 222, 234. Mahmud Celleddin Paa, s. 398. Karal, VIII, 47. Ali Fuad, III, 960; Plevne mdafaas iin bkz. William von Herbert, Plevne Mdafaas, ev.

Ali Kurdolu, zmir 1990.

24

65 66 67

Karal, VIII, 49. Kodaman, XII, 141. Karal, VIII, 59-65, Ali Fuad Trkgeldi, II, 24; F. Armaolu, Siyas Tarihi (1789-1960),

Ankara 1975 (3), s. 268-269. 68 69 70 71 pek, Rumelidens. 111. Karal, VIII, 74-75. Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklb Tarihi, I/1, Ankara 1983 (3), s. 2. Cevdet Kk, Osmanl Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya k 1878-1897,

stanbul 1984. 72 73 44. 74 Tuncer Baykara, 93 Harbinden nce ve Sonra Anadolu, Osmanllarda Medeniyet Karal, VIII, 78. Ali Vehbi Bey, Penses et Souvenirs de lEx-Sultan Abdul-Hamid, Paris (Tarihsiz), s. 43-

Kavram ve Ondokuzuncu Yzyla Dair Aratrmalar, zmir 1992, s. 165. 75 76 77 78 356. 79 80 Kololu, s. 31. Mim Kemal ke, Son Dnem Osmanl mparatorluu, Doutan Gnmze Byk slm Kodaman XII, 148. Bayur, I/1, 44. Armaolu, s. 280. Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi-Balangtan-1917ye Kadar, Ankara 1987 (2), s. 353-

Tarihi, XII, stanbul 1989, s. 222. 81 Zekeriya Trkmen, II. Merutiyet Dneminden Mtareke Dnemine Gei Srecinde

Osmanl Ordusunun Yeniden Dzenleme abalar (1908-1918), Osmanl, VI, Ankara 1999, s. 700n. 82 Musa adrc, II. Abdlhamid Dneminde Osmanl Ordusu, Drdnc Asker Tarih

Semineri, Bildiriler, Ankara 1989, s. 38, 43; Tahsin nal, Harbokulu Tarihi ve Mustafa Kemal, Trk Kltr, 376, Ankara 1994, s. 459. 83 Polis Ana Britannica, XVIII, stanbul 1990, s. 60.

25

84 85 s. 136. 86

Z. Trkmen, s. 695. Fahri eliker, Osmanl mparatorluunda Alman Asker Heyetlerinin Balkan Harbi ve

Birinci Dnya Harbindeki Tutum ve Etkileri, Drdnc Asker Tarih Semineri, Bildiriler, Ankara 1989,

Keecizade zzet Fuat, Karlan Frsatlar, Sadeletirerek Yayna Hazrlayan: Nurcan

Fidan, Ankara 1997, s. 98. 87 Gler hakknda fazla bilgi iin bkz. Nedim pek, skb Sancanda Gmenlerin skn,

Prof. Dr. Bayram Kodamana Armaan, Samsun 1993, s. 97-118; Kafkaslardan Anadoluya Gler (1877-1900), Eitim Fakltesi Dergisi, 6, Samsun 1991, 97-134; Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, Ankara 1994; Balkanlar, Girit ve Kafkaslardan Anadoluya Ynelik Gler ve Gmen skn Birimlerinin Kuruluu (1879-1912) , SD. Fen-Edebiyat Fakltesi, Sosyal Bilgiler Dergisi, Say. 1, sparta 1995, s. 198-221; Bosna-Hersek G, Prof. Dr. Hakk Dursun Yldz Armaan, stanbul 1995, s. 295-308. 88 89 90 91 pek, Rumeliden, s. 40. Gazi Muhtar Paa, s. 272. Orhan Kurmu, Emperyalizmin Trkiyeye Girii, Ankara 1982, s. 75-79. Bkz. Mehmet Ylmaz, Osmanl Devletinde Glclk ve Glyaclk, Uluslar aras

Kuruluunun 700. Yl Dnmnde Btn Ynleriyle Osmanl Devleti Kongresi 7-9 Nisan 1999, Konya 2000, s. 753-761. 92 Bkz. Cezmi Eraslan, II. Abdlhamid ve slm Birlii-Osmanl Devletinin slm Siyaseti

1856-1908, stanbul 1992. 93 Meclis-i Mebusan 1293: 1877 Zabt Ceridesi, Hazrlayan: Hakk Tark Us, II, stanbul

1954; II. Abdlhamid (1876-1909), Osmanl, XII, Ankara 1999, s. 233. 94 95 skender, s. 176. Bkz. Bayram Kodaman, II Abdlhamidin Bir Politika Uygulamas, Sultan II. Abdlhamid

Devri Dou Anadolu Politikas, Ankara 1987, s. 85. 96 97 Kray, 32-33. Donald Quataert, Sanayi Devrimi anda Osmanl malat Sektr, eviren. Tansel

Gney, stanbul 1999, s. 287. 98 Kurmu, s. 77-78.

26

99

lber Ortayl, Osmanl mparatorluunda Alman Nfuzu, stanbul 1998, s. 106.

100 M. Yavuz Erler, Ankara ve Konya Vilayetlerinde Kuraklk ve Ktlk (1845-1874), (Baslmam Doktora Tezi), Samsun 1997. 101 Rifat nsoy, Mal Tutsakla Giden Yol Osmanl Borlar 1854-1914, Ankara 1999, s. 115. 102 nsoy, 117. 103 nsoy, 124. 104 nsoy, 137. 105 nsoy, 250; Emine Kray, Osmanlda Ekonomik Yap ve D Borlar, stanbul 1993, s. 211. 106 Ser, s. 526. 107 Keecizade zzet Fuat, s. 16-23, 38-42, 93. 108 Ahmed Cevdet Paa, s. 177; Ser, s. 530. 109 . Halil Sedes, I, 119.

27

II. Wlhelm, Weltpolitik ve II. Abdlhamid / H. Bayram Soy [s.25-33]


Hacettepe niversitesi Sosyal Bilimler Enstits / Trkiye 1699 Karlofa Anlamasndan sonra zellikle Avrupada gerilemeye balayan Osmanl Devleti, XIX. yzyln bandan itibaren yapt savalar ve uramak zorunda kald i isyanlar sresince bandaki badireleri, o dnemde karlarnn uyutuu bir lke ile ittifaka girerek atlatmaya almtr. Bu lke ise, neredeyse XIX. yzyln son eyreine kadar ngiltere olmutur. ngiltere, can damar olan Hindistana en ksa ulamn Osmanl topraklarndan gemesi sebebiyle, zellikle bugnk Orta Dou, Msr ve ran topraklarnn, blgede rakibi olan Rus ve Franszlarn etki alanna girmemesi iin youn aba sarf etmitir. Ayrca Osmanl Devletinin yklarak topraklarnn bu lkeler arasnda paylalmasndansa, szn geirebilecei zayf bir Osmanl Devletinin yaamasndan yana olmutur. Fakat 1877-78 Osmanl-Rus Savanda Osmanl Devletinin ar bir yenilgi almas, ngilterenin Osmanl Devletinin toprak btnln koruma politikasndan vazgeerek blgedeki karlarn, o dnemde rakipsiz olan, kendi donanmasnn gc ile savunmaya karar vermesine neden olmutur. Nitekim bu niyetinin emarelerini 1878 Berlin Konferansnda da gstererek, Osmanl toprak paylalmasna katld gibi, kendi menfaatlerine dokunulmamas artyla dier byk devletlere de, karlarnn olduu topraklar almalarna itiraz etmeyeceini bildirmitir.1 Bu politikasnn bir neticesi olarak ngiltere, donanmasna s olarak kullanmak amacyla 1878de Kbrsa yerletii gibi, 1882de de Hindistan yolunun en nemli geilerinden biri olan Svey Kanaln gvence altna almak iin Msr igal etmitir. ngilterenin Berlin Anlamasndan sonra aka Osmanl topraklarnn paylalmasna katlmas, XIX. yzyln klasik denge politikasnda ihtisaslam Osmanl devlet adamlarn, Osmanl Devletini destekleyecek yeni bir g arayna sevk etmitir.2 Buna en byk aday, siyas birliini salam, ekonomisi ve endstrisi srekli ba dndrc bir hzla byyen, gl bir orduya sahip ve 1871den beri Avrupa siyasetinde arln hissettiren Almanya idi. Fakat Alman anslyesi Bismarckn ark Meselesine neredeyse kaytsz olmas, bu yaknlamann nndeki en byk engeldi. Bu engel ise, 1888de tahta kan ve artk Almanyann kta kalplarn aarak bir dnya gc olmas gerektiine inanan, gen ve gzpek Alman mparatoru II. Wilhelm tarafndan bertaraf edilecekti. 1888-1890 yllar arasnda, kurduu sistemi II. Wilhelme ramen devam ettirmek iin elinden gelen her eyi yapan Bismarck, 1890 ylnda kendisine istifadan baka bir ihtimal braklmaynca grevi brakmak zorunda kalmtr. Bylece, II. Wilhelmin nnde Almanyay bir dnya imparatorluu haline getirmek iin takip edecei Weltpolitik3 iin hibir engel kalmayacak ve bu tarihten itibaren Almanya, Avusturya-Macaristan ve zellikle Osmanl mparatorluunun sonunu getirecek bir macerann n alm olacaktr. 1. II. Wlhelmin Tahtakmas ve Weltpolitik Alman siyas birliinin mimar olan Bismarck, Alman mparatoru I. Wilhelm ile ok iyi anlam ve gvenini kazanmt. Bu sebepten dolay mparator, d politikann idaresini de Bismarcka

28

brakmt. Bismarck da imparatorun bu gvenini boa karmayarak bu gen devleti, zellikle ktay ilgilendiren konularda, sz sahibi lke haline getirmitir. Fakat I. Wilhelmin 1888 yl Mart aynda lmesiyle yerine, pek de geleneksel Alman hkmdar kalplarna uymayan liberal III. Friedrich gemitir.4 Zaten grtlak kanseri olan III. Friedrichin ay sonraki lmyle, mparatorluu olu II. Wilhelm devralmtr. II. Wilhelmin tahta kmasyla gen mparator ile yal anslye arasnda amansz bir stnlk mcadelesi balamtr. Bu dneme kadar Alman siyasetinin hkimi olan Bismarckn temel hedefi Avrupa barnn korunmas idi. Bismarcka gre, sahip olmalar gereken her eye sahiptiler ve hibir sava, sonu kendileri iin zaferle bitse dahi, Almanyaya bir ey kazandrmayacakt. Dolaysyla mevcut durumu ve bar halini korumak Almanyann temel hedefi olmalyd.5 Bismarckn kta ile snrl ve Fransaya kar Almanyann Rusya ve Avusturya-Macaristan ile kurduu ittifaka dayanan denge politikasnn aksine II. Wilhelm, Avrupada mttefik olarak sadece Avusturya-Macaristana taraftar olmasnn yannda, Almanyann artk kalplarn krarak, ktann dnda smrgecilie dayanan bir d politika takip etmesi gerektiine inanyordu.6 II. Wilhelm ve Bismarck arasndaki bu fikir ayrl, 1890da Rusya ile olan ittifakn yenilenmesi konusunda iyice belirginleerek zirveye kmtr.7 Bu konu hakknda zaten fikir birliinde olmayan II. Wilhelm ile Bismarckn tartmalar zerine, II. Wilhelm Bismarcktan istifasn istemi ve Bismarckn istifas 20 Mart 1890da kabul edilmitir.8 Bismarckn istifasyla artk II. Wilhelmin n alm ve Weltpolitik iin hibir engel kalmamtr. Bismarckn istifasndan sonra en nemli gndem maddesi Rusya ile gvenlik anlamasnn yenilenmesi meselesi olmutur. Bismarckn olu Herbert von Bismarckn da babasyla birlikte grevinden ayrlmasyla, yerine Dileri Bakan olan Baron von Marschall ve Dileri Bakanl Mstear Baron von Holstein, 1887 Alman-Rus Gvenlik Anlamasn incelediklerinde bunun 1879 Almanya-Avusturya arasndaki ittifak ile elitii kanaatine varmlardr. nk Almanya, bu anlamada Rusyaya Balkanlardaki siyasetini desteklemeyi taahht etmitir ki, bu durum ayn zamanda Avusturyaya kar Rusyann desteklenmesi anlamna geliyordu.9 Genelkurmay Bakan Afred von Walderseenin de ayn kanaatte olmas nedeniyle Almanya-Rusya Gvenlik Anlamas yenilenmemitir.10 1897 yl, genellikle Alman d politikasnda yeni bir dnemin balangc olarak kabul edilir. Bu yl, daha sonra anslye olacak Blowun Marchalln yerine dilerinin, Amiral Tirpitzin de donanmann bana getirilmesi ve II. Wilhelmin de kesin olarak lke idaresini ellerine geirmesiyle, gemile gzle grnr bir kopuun yaand ve artk Weltpolitikin resmen ilerlik kazanmaya balad bir yl olmutur.11 II. Wilhelmin Weltpolitiki yrtebilmesi iin, Alman karlarn ak denizlerde de koruyabilecek bir donanmaya ihtiyac vard. Halbuki, 1896da birinci snf ak deniz zrhls asndan Almanya, ngiltere, Fransa, Rusya, talya ve ABDnin ardndan altnc sradayd.12 Halbuki II. Wilhelm,

29

Almanyann da ngiliz Kraliyet donanmas apnda bir donanmaya sahip olmasn istiyordu.13 Fakat, bu aptaki bir donanmay Reichstaga14 kabul ettirmek ve gerekli para iin onay almak gerekten zordu. nk, Fransa ve Rusya ile savamak iin gl bir donanma gerekmiyordu. ngiltere ise, o dnemde dost bir lke idi. Ancak Amiral Tirpitz ve ekibi devreye girerek her eyi tersine evirdiler. Yaplmas dnlen zrhllar hakl karmak iin yeni bir dman icat ettiler: ngiltere.15 Bu dorultuda yaplan propagandalar sonucunda 23 Mart 1898de Reichstagda son defa grmeye alan Birinci Donanma Yasa Tasars, 26 Mart 1898de 139a kar 212 oyla meclisten gemitir.16 20 Haziran 1900de meclisten geen kinci Donanma Yasas, birincisine nazaran daha kapsamlyd. Buna gre birinci snf zrhl says iki kat artrlarak 19dan 38e karlyordu. Gemi ina program 1901-1917 yllar arasn kapsyordu ve donanma, program erevesinde sipari edilen son geminin 1920de filoya katlmasyla, tam gcne ulayordu. Bundan sonra ise Alman donanmas artk bir ky koruma filosu deil, ngiliz donanmasndan sonra dnyann ikinci byk deniz gc haline geliyordu.17 Almanyann gl bir donanmaya sahip olmak istemesi, hi phesiz Weltpolitike pratikte ilerlik kazandrabilmek iin gerekli bir arat. Almanyann Weltpolitik uygulamasnn gstergesi olan en nemli siyas olaylar arasnda, Transvaal Ayaklanmasndaki Krger Telgraf hadisesi ile Birinci ve kinci Fas Bunalm gsterilebilir. 31 Aralk 1895te ngiliz emperyalizminin nemli simalarndan Cecil Rhodesun bir ajan olan Dr. Jamesonn Transvaalde bir ayaklanma balatt haberi Berline ulanca, Almanlar Boer bamszln desteklemeye karar vermilerdir. Aslnda buradaki Alman karlar ok nemli deildi ve Almanlar, blgenin ngilizler iin de Msr veya Boazlar kadar nemi olmadn dnyorlard. Yani Almanya, Transvaaldeki olaya mdahale ederken ciddi bir probleme neden olmadan Avrupa meselelerinin dna kp, dnya siyasetinde de arln ispat etmek istiyordu. Almanyann bu hadiseye mdahale etmesindeki bir dier sebep ise, blgedeki Alman kapitalistlerinin yatrmlar nedeniyle Boerlerin bamszlklarn korumalarna yardmc olmakt.18 Boerlerin bu ayaklanmay bastrmada baarl olmalar zerine, 3 Ocak 1896da II. Wilhelmin Transvaal Bakan Krgere tebrik telgraf ekmesi, olaylarn trmanmasna ve ngilterenin tepkisine neden olmutur.19 Almanyann tahmininin aksine blge, zellikle Kap Kolonisi, ngiltere iin ticar olmasnn yannda stratejik neme de sahipti. Douya geii salayan Dou Akdeniz ve Orta Dounun ngilizlerin elinden kmas durumunda mit Burnu, ngiltere iin Hindistana ulam salayacak nemli bir yoldu. Dolaysyla ngiltere, baka bir devletin, zellikle de Almanyann Transvaale mdahalesini engellemek iin donanmasn alarma geirmi ve buraya acil mdahale iin uan filo birlii oluturmutur. Bunun zerine Transvaali savunamayacan anlayan Almanya geri adm atmak zorunda kalmtr.20 Bu olayda Almanlarn Boerlere yardm edemeyecei ok akt. Dolaysyla sz konusu tebrik telgrafnn ekilmesi de anlamsz bir admd. Fakat, buna ramen bu olay Almanyann artk birinci snf bir g olduunun ve dnya meselelerinde artk gz nnde bulundurulmas gerektiinin gstergesi olmutur.21

30

1905 ve 1911de kan Birinci ve kinci Fas Buhran da, yine Almanyann dnya siyasetinde kendisini ispat iin kart, fakat geri adm atmak zorunda kald Weltpolitik teebbsleridir. 1904 Kasm aynda Fransann, Fas ordusu ve maliyesinde danmanlar vastasyla etkinlik kurma teebbs, burada menfaatleri olan Almanyay hie sayld gerekesiyle harekete geirmitir. Hatta, menfaatlerini koruma konusunda kararllklarn gstermek iin II. Wilhelm 1905te Tancaya gitmitir. Problemin zm iin uluslararas bir konferans teklif eden Almanya, 1906 Ocak aynda Algericasta bir konferans toplanmasn salamtr. Fakat bu konferansta Avusturya haricindeki lkelerin Fransay desteklemeleri zerine, Fransann Fastaki karlar resmen tannd gibi, Almanya da geri adm atmak durumunda kalmtr.22 1911deki bunalm ise, bir i karklk nedeniyle Fransann blgeye asker karmas zerine, Almanyann Fransann Fasa asker karmas durumunda buraya fiil olarak da yerleecei endiesiyle mdahale etme isteinden kaynaklanmtr. Fransa Fasa asker karp baz blgeleri igale balaynca, Almanya da kendi vatandalarn koruma gerekesiyle 1911 Temmuz aynda Fasn Agadir limanna Panther zrhlsn gndermitir. Fakat Almanyann Fasta bir s edinme ihtimali Fransadan ok ngiltereyi endieye sevk ettiinden, ngiltere Almanyaya 1904 ngiliz-Fransz anlamasnn artlar gerei Fransaya kar taahhtlerini hatrlatmak zorunda kalmtr. Bu hadisede ngilterenin Fransann yannda yer aldn gren Almanya, Fransa ile 1911 Kasm aynda yapt bir anlama sonrasnda Fas konusunda yine geri adm atmak zorunda kalm, fakat Afrikadaki smrgelerde Almanya lehine baz dzenlemeler yaplmtr.23 Almanyann Weltpolitik iddias, bunun sonucunda ngiltere ile giriilen rekabet ve oluan iki blok, dnyay patlamaya hazr bir saatli bomba haline dntrmtr. Bu saatli bombay patlatacak zaman ise, Almanyann Belikaya girmesi idi. Almanya, Belika konusunda ngilterenin ne kadar hassas olduunu biliyor, fakat bu durumu umursamyordu. Nitekim Almanya, Saraybosnadaki kvlcmdan sonra 4 Austos 1914 sabah Belika snrlarn anca, neticesi hem kendisi, hem de kendisiyle birlikte savaa srkledii Osmanl Devleti iin felaket olacak olan bir maceraya ilk admn atm oluyordu. 2. Weltpolitikin Osmanl Devletindeki Yansmalar ve II. Abdlhamid II. Wilhelm ve Bismarck arasnda kan anlamazlk sonucunda 1890 ylnda Bismarckn istifa etmesiyle Almanya yaylmac bir politika izlemeye balam, basn ve kamuoyu da bir dnya imparatorluu kurma idealine artlandrlmtr. Ancak o dnemde smrge yarnda ge kalan Almanyann, gerek smrge olmaya elverili az alann kalmas, gerekse edindii smrgeleri destekleyecek donanma gcnn olmay, Almanyay ilk etapta Dounun az gelimi, fakat zengin kaynaklara sahip geleneksel imparatorluklarna yneltmitir.24 Almanyann bu hedefi dorultusunda, hem Almanyann istedii zelliklere sahip, hem de Almanyann dostluunu uman Osmanl Devleti, Almanya iin en uygun yaylma alan olmutur. II. Wilhelmi, Osmanl Devletinin tam da Almanyann arad blge olduuna ikna eden kii ise, 1879-

31

1881 yllar arasnda Almanyann stanbul Bykeliliini yapan Kont von Hatzfeldt olmutur. Hatzfeldte gre Napolona kadar Fransa Osmanl Devletindeki en imtiyazl lke idi. Daha sonra ngilizler onlarn yerini aldlar, fakat 1878de Kbrsa yerlemeleri, daha sonra da Msr igal etmeleri ve 1880de Gladstoneun iktidara gelmesiyle Osmanllarn gvenini kaybettiler. Bylece Osmanl Devletinde bir boluk olumutu. Dou, doru adam bekliyordu ve bu adam II. Wilhelmdi.25 Bundan byle Almanya, Osmanl yanls grnen ve bu vesileyle Osmanl mparatorluunun kaynaklarndan bar yollarla faydalanmay amalayan bir politika izlemeye balamtr.26 Bu politikann ilk tezahr, 1889 ylnda II. Wilhelmin eiyle birlikte ilk resm ziyaretini Osmanl Devletine yapmas olmutur. II. Abdlhamid, Wilhelmin bu ziyaretinden olduka etkilenmi ve bu tarihten sonra Almanyann Osmanl Devletindeki siyas ve ticar etkisi gnden gne artmtr.27 A. Osmanl Topraklarnda Weltpolitik in Denen Yollar: Anadolu ve Badat Demiryollar Almanlarn Yakn Dou diplomasisi, neredeyse bandan sonuna kadar bir demiryolu diplomasisi olmu ve bu diplomasinin ciddiyetle takip edildii en nemli yerler de Anadolu ve Mezopotamya blgeleri olmutur. Aslnda Almanyada bu blgelere Alman sermayesi ve Alman gnn ynlendirilmesi fikri eski yllara dayanr. Almanyann nde gelen ekonomistlerinden Roscher, daha 1848 ylnda Osmanl Devletinin paylalmas durumunda Anadolunun Almanyann tabi hakk olduunu ileri srmtr. 1870den sonra bu tr fikirler daha da yaygnlam ve daha kesin olarak savunulmaya balanmtr. Bu dnemde, Almanlarn nde gelen haritaclarndan Kiepert, dzenli olarak Osmanl Devletinde aratrmalar yapmak amacyla grevlendirilmitir. 1886 ylnda ise Alman oryantalistlerinden Dr. A. Sprenger, dier bilim adamlaryla birlikte, ad geen Osmanl topraklarnda Alman kolonizasyonu kurulmas ynndeki ary yinelemitir.28 Anadoluda ina edilen demiryollar, Osmanllardan ziyade demiryolunu deyen Bat Avrupal devletlerin karlar dorultusunda ekillenmitir. II. Abdlhamid, bu durumun iktisad, siyas ve asker tehlikesi ve hassasiyetinin tamamen farkndayd. Padiah da, ancak birbiriyle irtibatl ve verimli bir demiryolu ann siyas ve idar anlamda lke btnlne, asker anlamda lke savunmasna ve iktisad anlamda da lkenin glenmesine katk salayacann bilincindeydi. Bununla birlikte bu dncelerinin, ngiliz ve Fransz kontrolnde ve daha ziyade onlarn karlarna hizmet eden demiryollaryla gereklemeyeceini bildii gibi, zaten bu demiryollarnn, teebbsn sahibi devletler tarafndan nfuz alan oluturmak ve lkenin dalmasn salamak amacyla ina edilmi olduu da kendisi iin sr deildi. Bu sebepten dolay, Osmanl Devletinde bir demiryolu a ina ettirmek iin Avrupa sermayesi ve bilgisinin neminin idrakinde olmasna ramen, bu alandaki ngiliz ve Fransz tekelini kracak bir imtiyaz vermek dncesindeydi. Bunu saladktan sonra da, stanbuldan Basra Krfezine kadar uzanarak, lkeyi neredeyse kuzeybatdan gneydouya kesen ve ileride oluturulacak demiryolu ann omurgasn tekil edecek bir projenin ina edilmesini istiyordu.29 II. Abdlhamid, demiryolu inasnda ngiliz ve Fransz stnln krmak iin yaplmasn istedii yeni hatlar Almanlara vermek istiyordu. Nitekim yaplan grmeler neticesinde, Osmanl

32

Devletinde, Stuttgart meneli Wrttembergische Vereinsbankn temsilciliini yapan ve Mauser tfeklerini pazarlayan Dr. Alfred Kaullann, Deutsche Bank Mdr Georg von Siemensi ikna etmesi zerine 6 Ekim 1888 tarihli irade ile zmit-Ankara demiryolu hatt ina imtiyaz Almanlara verilmitir. Ayrca mevcut Haydarpaa-zmit hatt da bu imtiyaz alan gruba devredilmitir.30 mtiyaz alnan bu hatt ina etmek amacyla, 16 Mart 1889 tarihli irade ile merkezi stanbul ve bir anonim irket olan Socit du Chemin de Fer dAnatolie (Anadolu Demiryolu irketi) kurulmutur.31 irketin bana da Osmanl Devletindeki demiryollar ve dier ilerle ilgili tecrbesi bulunan Otto von Khlmann getirilmitir.32 mtiyaz szlemesinde taahht edildii gibi, zmit-Ankara hatt zamannda ina edilmi ve ilk tren Ocak 1893te Ankaraya ulamtr. Bunun zerine, yaplan iten memnun kalan II. Abdlhamid, 13 ubat 1893te, 384 km uzunluundaki Ankara-Kayseri ve 445 km uzunluundaki Eskiehir-Konya hattnn inasn da yine ayn irkete vermitir. Bu hatlarn inasnn yannda, zmit Krfezinde bulunan Derinceye iskele ve ambar yapm da yine ayn gruba verilmitir.33 II. Abdlhamid, Almanlarn Anadoludaki demiryolu inasnda gsterdikleri performanstan o kadar memnun kalmt ki, 30 Mays 1899da Almanlara Badata kadar uzanan yeni bir demiryolu imtiyaz vermek niyetinde olduunu bildirmi,34 n imtiyaz 30 Aralk 1899da, niha imtiyaz ise ancak 5 Mart 1903te verilmitir.35 Badat demiryolu, inas bittiinde Avrupa ile Asya arasndaki en ksa yol olmakla kalmayacak, ayn zamanda Svey Kanalna da alternatif bir yol olacakt. Biti noktasnn Basra Krfezi olmas itibariyle de ngiliz kar blgesinin kalbine ulam olacakt. Bundan dolay ayn yl hem Hindistan Valisi Lord Curzon, hem de ngiliz Dileri Bakan Lord Lansdowne, ngilterenin blgede yllardr devam eden stnln tehdit edebilecek bir donanma ssnn oluturulmasna btn gleriyle kar koyacaklarn iln etmilerdir. nk, gelecekteki en ksa Hindistan yolunun, zaten o dnemde donanma ina programyla ngiliz mparatorluu iin yeterince tehdit oluturan Almanyann eline geecek olmas, ngiltere iin kabul edilebilir bir durum deildi. Ticar mallarn Almanyadan ina edilecek demiryoluyla Badata tanacak olmas bile ngilterenin Mezopotamya ve ran ticaretine byk bir darbe olacakt. Badat demiryolu inaat baladnda, bu endielerin etkisiyle ngiliz kamuoyunda Alman aleyhtarl ba gstermitir. nk ngilterede Hindistan sz konusu olduunda, siyas ve ticar karlar ayr kabul edilmemitir.36 Badat demiryolu meselesi zerinde ngiliz Dileri Bakan Sir Edward Grey ile II. Wilhelmin yapt bir grmede, Grey II. Wilhelme Badat demiryolunun stratejik neme sahip olmasndan dolay tek bir yabanc gcn elinde bulunmasnn ngilterede endieye sebep olduunu sylemesi zerine Alman mparatoru, bu projenin kendileri iin sadece ticar deerinin olduunu, ngilizlerin endielerinin de yersiz olduunu, nk kendilerinin Mezopotamyada toprak edinme niyetinde olmadklarn, Osmanllarn ise bu demiryolunu ngilizlere kar kullanma ihtimallerinin olmadn sylemitir.37

33

Smrge yarna ge balayarak bu konuda ngiltere, Fransa ve Rusya gibi smrgeci lkelerin bir hayli gerisinde kalan Almanyann, bar yollarla (Penetration Pacifique) girdii Osmanl topraklarnda Weltpolitik erevesindeki en nemli hamlesi olan Anadolu ve Badat demiryollar projesi, II. Abdlhamidin 1909da tahttan indirilmesiyle sekteye uramsa da, bu projeye en ciddi engeli koyan ngiltere ile 15 Haziran 1914te anlama yaplamasyla, sz konusu demiryolunun inasndaki btn engeller ortadan kalkmtr. Fakat, Austos 1914te Birinci Dnya Savann balamas bu projenin Almanya tarafndan tamamlanmasna mani olmutur. B. Salisburynin Osmanl Topraklarn Paylama Teklifine Almanyann Cevab 1895te ngilterede Rosebery kabinesinin ekilmesiyle, Osmanl Devletinin artk ok uzun mr kalmadna inanan Lord Salisbury, yeni kabineyi oluturarak babakan olmutur. Lord Salisbury, ayn yl Osmanl Devletinde yine Ermeni meselesi ile ilgili problemler knca, Osmanl Devletinin Ermeni meselesini halletse bile daha fazla ayakta kalamayaca dorultusundaki dncelerini Almanyann Londra Bykelisi Hatzfelde syleyerek, belli bir plan erevesinde olmasa da, Osmanl Devletinin bllmesini teklif etmitir.38 Hatzfeldin, Osmanl Devletinin yklmas durumunda adaletli bir paylamn mmkn olup olmadn sormas zerine Lord Salisbury, Krm Sava ncesinde ar Nikolain ngiltereye teklif ettii paylamn o dnemde daha kolay olabileceini, imdi ise bunun daha zor olduunu ve teklifi o dnemde kabul etmemenin kendileri iin bir hata olduunu sylemitir.39 Hatzfeldin durumu Berline bildirmesi zerine kendisine u talimat gnderilmitir: Ne Almanya ne de ahsen siz Akdenizde toprak blm teklifi yapmamalsnz. Biz oradan herhangi bir ey istemiyoruz, yleyse o blgeden menfaat umanlar -ngiltere, talya ve Avusturyakendi aralarnda anlamallar. Biz en fazla, bu nn anlamalar durumunda Alman karlarnn zarar grmemesi iin fikir belirtebiliriz. Bu durumun gereklemesinden nce bize sorulan sorular cevaplamay reddediyoruz.40 Bunun zerine Hatzfeld, 7 Austos 1895de Kralie ve Lord Salisburynin de hazr bulunduu bir yemekte konunun tekrar almasyla, Osmanl Devletinin paylalmas meselesinin Avrupa barna olumsuz etki yapacan, bunun yannda zaten Osmanl Devletindeki durumun yeterince kt olduundan, bu meselenin ertelenmesi gerektiini sylemitir.41 Bu dnemde Alman Dileri Bakanl Mstear olan Holstein, ngilterenin bu teklifinde ok egoist olduunu, nk Msrda zor gnler yaayan ngilterenin bu blm teklifiyle Anadolu ve Balkanlarda byk gleri birbirine drerek, kendisinin Msra kolayca yerlemek amacnda olduunu ileri srmtr.42 Ayrca, ngilterenin yllardr temel politikalarndan biri olan Ruslarn stanbula yerlemesini engellemekten vazgeerek buray Ruslara teklif etmesi de, Ruslarn dikkatini Uzak Doudan Yakn Douya ekerek, Uzak Doudaki Rus ilerlemesini durdurmak suretiyle buradaki ngiliz pozisyonunu glendirmek olarak yorumlanmtr.43 Zaten Fransa ve Rusya ile ilikileri ok kt olan ngiltere, Almanyadan bekledii destei bulamaynca, Osmanl Devletinin

34

bllmesi planlarn ertelemek zorunda kalmtr. Fakat, Osmanl Devletindeki asayi ve sknetin tekrar salanamamasnn tek sorumlusu olarak II. Abdlhamidi gren Lord Salisbury, bundan sonra II. Abdlhamidin tahttan indirilmesinin tek zm yolu olduunu dile getirmitir.44 C. Girit Meselesi (1897) II. Wilhelmin dnya siyasetinde Almanyann arln hissettirmek iin mdahalede bulunduu olaylardan biri de Girit meselesidir. 1897 ylnda Girit meselesinden dolay Osmanl Devleti ile Yunanistan arasnda problem ktnda, Almanya Yunan aleyhtar bir tavr taknmtr. nk Alman Dileri, her ne kadar blgede Almanyay dorudan ilgilendiren bir mesele olmad kanaatinde olsa da, bu problemde Yunanistan taraftar olmann Rus karlarna hizmet edecei gerekesiyle Yunanistann Girit siyasetine prim vermemitir.45 Hatta, bu problem srasnda, kz kardei Yunan veliahd Konstantin ile evli olan II. Wilhelm de, bu akrabalk ilikisinin Yunanllar tarafndan bir yumuama vesilesi olarak kullanlmamas iin azam dikkat gstermitir.46 II. Wilhelm, bu meselede kta devletlerinin birlikte hareket etmesini salamak iin aba sarf etmi, bylece hem byk devletler arasnda sava kmamasn salamaya, hem de Osmanl Devletinin bllmesini engellemeye almtr.47 anslye Blow, Reichstagda yapt bir konumada, Girit meselesindeki tek amalarnn bu problemin genel bir savaa sebebiyet vermesini engellemek ve adada huzurun salanmas olduunu sylemitir. Adadaki huzurun da ancak Mslmanlarn can ve mallarnn teminat altna alnmasyla gerekleebileceini, bunu sylemekteki amacnn da Mslmanlar korumaktan ziyade bar salamak olduunu belirtmitir. nk, her iki taraf uruna da Alman askerlerinin hayatn tehlikeye atmak taraftar olmadn vurgulamtr. Fakat buna ramen, Osmanl Devletine kar yaplacak hibir bask hareketine de katlmayacaklarn ifade etmitir.48 ngiltere ise, Osmanl Devletinin aznlklarla ilgili politikas nedeniyle49 Osmanl Devleti lehinde bir mdahalede bulunma taraftar deildi. II. Wilhelmin Osmanl Devleti ve Yunanistan arasnda sava kmasn engellemek iin Yunan limanlarn bloke etme fikri ngilterenin tereddtleri dolaysyla neticesiz kalmtr.50 ngiltere ve Almanya arasndaki bu gr ayrl, II. Wilhelm ile anneannesi ngiliz Kraliesi Victoria arasnda gerginlie neden olmutur. Hatta Victoria, Wilhelmin, kz kardeinin prensesi olduu bir lke hakknda bu kadar aleyhte olmasnn kendisini hayrete drdn belirtmi51 ve Berlin bykelilii araclyla Wilhelmin bu tavrn resmen protesto etmitir.52 Girit isyan srasnda adaya asker karan Yunanistan, byk devletlerin basksyla askerlerini geri ekmek zorunda kalnca Yunan kamuoyu bundan ok rahatsz olmutu. Yunanistan bu rahatszl gidermek ve kamuoyunu da tatmin etmek amacyla Osmanl Devleti ile bir sava planlamaya balamtr. Nitekim Nisan 1897de Yunan ordusu Osmanl snrlarn ihll edince,53 Osmanl-Yunan Sava balam oldu. Osmanl ordusu Dmeke Meydan Savanda Yunan ordusunu yenince Atina yolu alm oldu, fakat byk devletler Osmanl ordusunu daha fazla ilerlememeleri

35

konusunda uyarnca, Mays aynda atekes, Aralk aynda da anlama yaplmtr. Bu anlamayla Osmanl Devleti sava tazminat ve bir miktar da toprak kazanmtr.54 Yunanistann yenilgisiyle, Girit Rumlar adada tekrar atma karmtr. Rumlar sadece Mslmanlara deil, ngiliz askerlerine de saldrnca bata ngiltere olmak zere Fransa, Rusya ve talya adaya mdahale ederek kontrol salamlardr. Bundan sonra adaya bir Yunan prensi vali olarak tayin edilmi ve bylece Osmanl Devletinin adadaki fiil hkimiyeti sona ermitir.55 Bu meselede zellikle ngilterenin belirleyici rol oynayarak durumu kendi lehinde ve kontrolnde halletmesi, Almanyay ok rahatsz etmitir. II. Wilhelm, Almanyann byk bir donanmaya ihtiyac olduunun bu olayla bir daha kendini belli ettiini yle ifade etmitir: Almanyann Avrupa gleri arasnda kendisini hissettirebilmesi iin gl bir donanmaya olan ihtiyac kendini bir daha gstermitir. Giritte, birka geminin yerine zrhllardan oluan bir birliimiz olsayd, Almanya ubatta derhal tek bana kendi gcyle Atinay bloke edebilirdi ve dier gler ister istemez bize katlrd. Bu durumda hi bir ey yaplamad ve btn planlar geersiz klan, btn gleri meflu eden, dolaysyla itibar kazanan ngiltere oldu! Niye? nk en gl donanmaya sahip olduundan! Bu konuda bizim 1.000.000 askerimizin ise bir faydas olmad!56 Merutiyetin tekrar ilnndan sonra, Bosna-Hersek ve Bulgaristan rneini takip eden Girit meclisi, 5 Ekim 1908de Yunanistana balandklarn iln etmi, fakat gerek Osmanl Devletinin basks, gerekse byk devletlerin byle bir kararn getirecei riskleri gze alamamalar neticesinde bu mesele 1912 ylna kadar srncemede kalmtr.57 D. II. Wlhelmin kinci Dou Seyahati (1898) XIX. yzyln son yllarnda Almanya ile Osmanl Devleti arasnda yaanan siyas yaknlama ve younlaan ticar ilikiler, II. Wilhelmin 1898 ylnda, Kudste ina edilen Alman Protestan Kilisesinin58 alna katlmak bahanesiyle Douya yapt ziyaretle olumlu ynde ivme kazanmtr.59 Kasm 1897de, II. Wilhelmin 1898de Kudste inaat tamamlanacak olan Alman Protestan Kilisesinin al merasimine katlmak istediini bildirmesi zerine II. Abdlhamid, imparatorun bu ziyaretinden ok memnun kalacan ifade etmitir.60 1898de nce stanbula urayan II. Wilhelm ve ei, beraberindeki heyet ile birlikte burada II. Abdlhamid ile Osmanl-Alman siyas ve ticar ilikileri hakknda grmlerdir. Daha sonra Kudse ve oradan da ama geen Alman mparatoru,61 buradaki temaslaryla hem blgede yaayan Hristiyanlarn, hem de amda yapt mehur konuma ile btn slm dnyasnn gnln kazanmasn bilmitir. Fakat bu konuma srasnda II. Wilhelmin kendisini sadece Osmanl Devleti snrlar dahilindeki deil, btn Mslmanlarn dostu iln etmesi, zellikle ngiltereyi ok rahatsz etmitir.62 Bu ziyaret srasnda kendisine gsterilen ilgiden ok memnun kalan II. Wilhelm, amdan Rus ar I. Nikolaia yazd bir mektupta, imdiye kadar hibir gavur hkmdarn karlanmad bir

36

ekilde coku ve heyecanla karlandn ifade etmitir. Bunun sebebinin, Sultann ve Halifenin bir dostu olmas ve kendisine de tavsiye etmi olduu gibi, Trklere kar ak ve samim bir siyaset izlemesi olduunu sylemitir. Ayrca Osmanl Devletinde ngilizlere kar nefretin gnden gne arttn, ayn zamanda Franszlarn da eskiden grdkleri itibar kaybettiklerini belirtmitir.63 Weltpolitikin Dou ayanda daha etkin bir pozisyon kazanmak iin II. Wilhelmin Osmanl Devletine yapt bu ziyaretle Almanya, Osmanl Devletindeki ticar ve bir bakma siyas nfuzunu artrm, fakat ilerleyen yllarda buna paralel olarak dier byk devletlerle, zellikle de ngiltere ile ilikilerini zora sokmutur. Balangta din amal grnen bu ziyaret, tabiatyla siyas ve iktisad ilikilerin de glenerek artmasna sebep olmutur. yle ki Dileri Bakan Blow, Almanyann Kahire Bakonsolosu Mllere ektii telgrafta, II. Wilhelmin Douyu ziyaretinin ok olumlu getiini, Osmanl Padiah ve mparator arasndaki ahs dostluun daha da arttn, mparatorun amda yapt ve 300 milyon Mslmann dostu olduunu iln ettii konumasyla slam dnyasnn takdirini kazandn,64 Kudste bir Protestan kilisesi aarak Kral IV. Friedrich Wilhelmin en byk arzusunu yerine getirdiini, buradaki Katolik Almanlara da kucak amak suretiyle blgedeki Katolikler zerindeki Fransz himayesini krdn bildirmitir. Ayrca bu ziyaretin Almanyann sadece manev karlarna deil, ayn zamanda madd karlarna da hizmet ettiini vurgulayarak, Alman sanayi ve ticaretine yeni ufuklar aldn belirtmitir.65 II. Wilhelm, Dou seyahatinden dndkten sonra Reichstagn al mnasebetiyle yapt konumada, gerek stanbul ve gerekse Suriye ve Filistinde Almanlarn yapt almalardan ve bu almalarn kendileri iin salad itibardan ok memnun kaldn sylemitir. Ayrca selefi hkmdarlarn Filistinde ina ettirmeyi dndkleri kilisenin alnn bizzat kendisi tarafndan yaplmasnn da kendisi iin, sahip olduu iktidar gelecekte de Hristiyanln itibarn artrma ve muhafaza etme ynnde kullanmak iin bir tevik vesilesi olduunu belirtmitir. Ayrca bu seyahati srasnda her yerde gerek kendisine, gerekse eine iki devletin dostluuna yarar bir ekilde gsterilen hsn kabuln, Alman karlar iin faydal neticeler douracan mit ettiini ifade etmitir.66 Osmanl Devletinin Berlin sefareti maslahatgzar da, mparator ve mparatorienin Omanl Devletinde ok iyi arlanmasnn Alman basn ve kamuoyunda fevkalade olumlu bir hava meydana getirdiini, zellikle Post, Vossische Zeitung, Klnische Zeitung, Berliner Tageblatt gibi gazetelerin gayet dostane bir lisan kullandn ve Abdlhamidin kendi lkesine yapt hizmetleri sitayile anlattklarn bildirmitir.67 Sonu Siyas birliini dier byk devletlere gre daha ge salayan ve bunun neticesi olarak smrgecilik yarnda gerilere den Almanya, gnete bir yer kapmak amacyla II. Wilhelm nderliinde, Weltpolitik idealleri dorultusunda, dnya politikasnda kendisini hissettirecek admlar atmann yannda, dounun zengin ve bereketli topraklarna ynelmitir.

37

II. Wilhelm, dnya politikasnda kendisini hissettirebilmek amacyla, her eyden nce en azndan ngiliz donanmasna yakn bir donanma ina etmeye karar vererek, bunu hayata geirmek iin harekete gemitir. Siyas alanda ise, Boer Sava, Birinci ve kinci Fas Bunalmlarnda olduu gibi, Almanyann etkisini kta Avrupas snrlarnn dna tama teebbsnde bulunmu, fakat eylemlerini destekleyecek apta bir donanmaya sahip olmay nedeniyle bu teebbslerinde geri adm atmak zorunda kalmtr. Bu dnemde bir mttefik araynda olan II. Abdlhamid ile Osmanl topraklarna barl yollarla yerlemek isteyen II. Wilhelmin d politikalar uyuunca, bu iki lke arasnda hzla gelien bir yaknlama olmutur. Almanlar, bu yaknlamadan faydalanarak II. Abdlhamidin tevik ve talepleriyle, stanbuldan Basra Krfezine uzanacak Anadolu ve Badat demiryollar imtiyazn elde etmilerdir. Bu demiryollar, dolayl olarak Weltpolitikin Dou ayan glendirmek amacna hizmet etmise de, ayn zamanda Almanyann dier byk glerle ilikilerinin de gerginlemesine de neden olmutur. II. Wilhelm ayrca, Almanyay dnya gndemine tayacak, Osmanl Devletinin paylalmas meselesi, Girit meselesi gibi olaylara da kendi karlar dorultusunda mdahale etmitir. II. Wilhelm, kendisini Mslmanlarn hmsi iln etmesi sebebiyle dnya kamuoyunun gndemini bir sre megul eden 1898deki Dou seyahati gibi gvde gsterilerine de girimitir. II. Abdlhamid ise, Almanyann Avrupa siyasetinde Osmanl Devleti lehinde bir denge unsuru olmas sebebiyle, bu lkenin Osmanl topraklarndaki yatrmlarn tevik etmi, hatta Osmanl topraklarnda eitli yatrmlar yapm olan dier gler arasnda Almanyay tercih ettiini her vesilede aka belli etmitir. DPNOTLAR 1 Nitekim, ngilterede Berlin Anlamasndan sonraki ilk seimlerde (1880) Osmanl

Devletinin toprak btnln savunan Disraeli hkmetinin Osmanl aleyhtar Gladstone karsnda seimi kaybetmesi, ngilterenin Osmanl politikasndaki deiiminin nemli gstergelerinden biri olmutur. Kenneth Bourne, The Foreign Policy of Victorian England, 1830-1902, Oxford: Clarendon Press, 1970, s. 137. 2 Yulu Tekin Kurat, Osmanl mparatorluunun Paylalmas, Ankara: Turhan Kitabevi,

1986, s. 14. 3 II. Wilhelm dnemi diplomasisine Weltpolitik, yani dnya politikas dnemi denir. II.

Wilhelm, o dnemde byk bir gelime iinde olan Alman endstrisine yeni kaynaklar ve pazarlar salamak amacyla ve hi phesiz Alman endstri evrelerinin ve onlara bal bask gruplarnn da etkisiyle, giderek her devletten ok ngiltereyi korkutan bir smrgecilik politikasna girimitir. Lowea gre ise Weltpolitik, hkmet ve idareci snfn i meselelerde yaanan huzursuzluu darda elde edilecek diplomatik baarlarla izale etmek iin izledii bilinli bir politikayd. Bkz. John Lowe, The Great Powers, Imperialism and the German Problem, 1865-1925, London: Routledge, 1994, s. 142143.

38

III. Friedrich, iyi niyetli, vakur ve Bismarck aleyhtar biriydi ki, Bismarck da kendisinden

holanmazd. Siyas gr, ngiliz Kraliesi Victoriann kz olan karsnn etkisinden, liberal ve ngiliz yanls idi. Golo Mann, Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts, Frankfurt am Main: S. Fischer Verlag, 1958, s. 475. 5 Erich Brandenburg, From Bismarck to the World War, ev. Annie Elizabeth Adams,

London: Oxford University Press, 1933, s. 2-3. 6 A. Halk lman, Birinci Dnya Savana Giden Yol, Ankara: Ankara niversitesi Siyasal

Bilgiler Fakltesi Yaynlar, 1972, s. 105. 7 Henz Almanyann siyas birlii salanmamken Bismarck, Fransaya kar yapaca bir

savata Rusya tarafndan arkadan vurulmamak iin Rusya ile anlamann kesinlikle gerekli olduuna inanm ve bu amala Rusya ile bir gvenlik anlamas yapmtr. Andreas Hillgruber, Deutsche Russland-Politik 1871-1918: Grundlagen-Grundmuster-Grundprobleme, Saeculum, c. XXVII, s. 96. Ayrca Hillgrubere gre, Rusya ile anlaarak Prusyann dou snrlarn gvence altna almadan ne Fransaya kar zafer, ne de Alman mparatorluunun kurulmas mmkn olabilirdi. Bkz. Hillgruber, a.g.m., s. 94. 8 Fahir Armaolu, Siyas Tarih, 1789-1960, Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi

Yaynlar, 1973, s. 214. 9 Halbuki, yukarda da belirtildii gibi, II. Wilhelm Avrupada sadece Avusturya ile bir ittifak

yaplmasna taraftard ve bu balamda Avsuturyann gcendirilmesine veya geri planda kalmasna kesinlikle raz deildi. 10 11 12 Brandenburg, a.g.e., s. 26-27. Lowe, a.g.e., s. 141-142. Werner Conze, Die Zeit Wilhelms II. und die Weimarer Republik, 1890-1933, Tbingen:

Rainer Wunderlich Verlag, 1964, s. 35. 13 s. 210. 14 15 Alman mparatorluk Meclisi. Robert K. Massie, Dretnot. ngiltere, Almanya ve Yaklaan Savan Ayak Sesleri, ev. Thomas A. Kohut, Wilhelm II and the Germans, New York: Oxford University Press, 1991,

Mehmet Harmanc, stanbul: Sabah Kitaplar, 1995, s. 155. ngiltereye ve ngilizlere byk sempatisi ve hayranl olduu halde, II. Wilhelm de ngiltereye kar phe ve tereddt iindeydi. Wilhelm, bu phe ve tereddt farkl zamanlarda, farkl olaylar erevesinde yle yaamtr: 1896da ngilterenin Almanyaya saldraca veya en azndan kolonilerini elinden alaca vehmine kaplmtr.

39

1903te, ngiliz d politikasnn amacnn l ttifakn (Almanya, Avusturya-Macaristan ve talya) dalmasn salayarak Almanyay yalnzla itmek ve bundan sonra da Almanyay tamamiyle ortadan kaldrmak olduuna inanmtr (26 Aralk 1903 tarihli The Standard gazetesinin kenarna byle not dmtr). Politisches Archiv, Bonn, England 78, c. 20den nakleden Kohut, a.g.e., s. 199. 1906 ve 1908 yllarnda ise, ngiliz Kral ve days olan VII. Edwardn kendi aleyhinde Avrupada kulis yaptn iddia etmitir. Kohut, a.g.e., s. 199. 16 17 18 Massie, a.g.e., s. 160. A.g.e., s. 161. A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848-1918, Oxford: Oxford University

Press, 1954, s. 363 - 364; Lowe, a.g.e., s. 161. 19 Bu telgrafn ngilterede tepki grmesinin sebebi, 1884 anlamasyla Boerlerin dilerinde

ngiliz hkimiyetini kabul etmelerinden kaynaklanmaktayd. Bkz. Taylor, a.g.e., s. 364. 20 Alman donanmasnn geliimini etkileyen nemli hadiselerden biri de bu olaydr.

Almanyann bu hadisedeki politikasn destekleyecek gl bir donanmasnn olmamas, II. Wilhelmi derinden yaralamtr. Bu olaydan sonra Almanyann dnya gc olmasnn ancak ngiliz donanmasna meydan okuyabilecek bir Alman donanmasnn inasyla mmkn olabileceine inanan Tirpitz, II. Wilhelmin donanma ile ilgili meselelerdeki ba danman olmutur. Kohut, a.g.e., s. 178. 21 22 23 24 s. 19. 25 J. A. R. Marriot, The Eastern Question, Oxford: Clarendon Press, 1969, s. 393; Alex Taylor, a.g.e., 365-366. Armaolu, a.g.e., s. 237-240. A.g.e., s. 246-248. lber Ortayl, Osmanl mparatorluunda Alman Nfuzu, stanbul: letiim Yaynlar, 1998,

Carmel, Die Siedlungen der Wrttembergischen Templer in Palstina, 1868-1918, Stuttgart: W. Kohlhammer Verlag, 1973, s. 148. 26 27 Ortayl, a.g.e., s. 52. P. Philip Graves, ngilizler ve Trkler, ev. Mehmet Harmanc, Ankara: 21. Yzyl

Yaynlar, 1999, s. 40. II. Abdlhamid hatratnda, Almanlar ve Franszlarla olan mnasebetleri hakkndaki bir deerlendirmesinde II. Wilhelm hakknda unlar sylemitir: () Sempatimi Almanlara tevcih etmem iin sadece Kayzerin ahs kfidir. O, gayri ihtiyar sevilen, itimat telkin eden, hakikaten hayran olunacak bir insandr. Memleketinin seviyesini de ne kadar ykseltmitir! Zaten Almanlar, Franszlara nazaran daha sevimlidirler ve tabiatlar itibariyle Osmanllara daha yakndrlar.

40

Onlar da Osmanllar gibi yava ve ge harekete geen, fakat sadk ve namuslu insanlardr; alkan ve sebatkrdrlar. () Sultan Abdlhamit, Siyas Hatratm, haz. Ali Vehbi, 4. bask, stanbul: Dergh Yaynlar, 1984, s. 137. 28 29 30 Marriot, a.g.e., s. 404. Karl Helfferich, Georg von Siemens, Krefeld: Richard Scharpe, 1956, s. 152-153. Edward Mead Earle, Turkey, the Great Powers, and the Bagdad Railway, New York: The

Macmillan Comp., 1923, s. 31; J. B. Wolf, The Diplomatic History of the Bagdad Railroad, New York: Octagon Books, 1973, s. 14. 31 Politisches Archiv des Auswrtigen Amtes, Bonn (PA-AA) R13455, Die Anatolischen

Eisenbahn-Gesellschaft; ayrca bkz. Helfferich, a.g.e., s. 155. 32 33 Helfferich, a.g.e., s. 155. Charles Issawi, The Economic History of Turkey, 1800-1914, Chicago: The University of

Chicago Press, 1980, s. 188. 34 II. Abdlhamid 1899da Badat demiryolu inaat hakknda unlar sylemitir: ()

Badat demiryolu inaatn ciddi olarak dnmenin zaman gelmitir. Plnlarmzn tatbikine mani olmak iin ellerinden geleni yapan ngilizlere ramen en ksa zamanda ie giriilmelidir. Badat demiryolu sayesinde eskiden mevcut olan Avrupa-Hindistan ticaret yolu, tekrardan ie yarar hale gelecektir. Eer bu yol Suriye ile Beyrut, skenderiye ve Hayfa ile de irtibat kurmak zere birletirilirse, yeni bir ticaret yolu ortaya km olacaktr. Bu yol mparatorluumuz iin sadece iktisad bakmdan byk fayda temin etmekle kalmayacak, ayn zamanda, oralardaki kuvvetimizi salamlatrmaa da yarayacandan asker bakmdan da ok ehemmiyetli olacaktr. Daha sonra ikiz Dicle ve Frat nehirlerinden istifade etmek suretiyle, akllca bir sulama tertibat kurabilirsek, imdi ok kurak olan bu yerleri, bundan binlerce sene evvel olduu gibi cennet haline getirebiliriz. Badat demiryolunu, Mekke demiryoluna balamaya muvaffak olabilirsek, kanaatimce ok ehemmiyetli bir i baarm oluruz. Allah izin verirse, bu byk eseri, Alman paras ve Alman mhendislerinin yardmyle tatbik mevkiine koyabiliriz. Ancak mhim olan Alman diplomasisinin, ngiliz siyasetinin tesirinde kalmamasdr. Sultan Abdlhamit, a.g.e., s. 94. 35 Werner Frauendienst, Der Neue Kurs bis 1890 bis 1897/99, Handbuch der Deutschen

Geschichte, IV/I, ed. L. Just, Frankfurt am Main: Akademische Verlagsgesellschaft Athenaion, 1973, s. 136; Issawi, a.g.e., s. 131. 36 Oswald Hauser, Deutschland und der Englisch-Russische Gegensatz, 1900-1914,

Gttingen: Musterschmidt Verlag, 1958, s. 42.

41

37

British Documents on Foreign Affairs: Reports and Papers from the Foreign Office

Confidential Print (BDFA), c. XVIII, ed. Kenneth Bourne-D. C. Watt, University Publications of America, Inc., 1985, Doc. 25, 13 Kasm 1907, s. 19. 38 Die Grosse Politik der Europischen Kabinette 1871-1914: Sammlung der Diplomatischen

Akten des Auswrtigen Amtes (GP), c. X, ed. J. Lepsius-A. M. Bartholdy-F. Thimme, Berlin: Deutsche Verlagsgesellschaft fr Politik und Geschichte G. m. b. H, 1924, No. 2372, 31 Temmuz 1895. ngilterenin Osmanl Devletinin bllmesi taraftar olduu hakknda ayrca bkz. Public Record Office, Foreign Office (PRO-FO) 6233/49, Monsondan Salisburyye, 11 Ocak 1896. 39 40 41 42 GP, c. X, No. 2372, 31 Temmuz 1895. GP, c. X, No. 2379, 5 Austos 1895. GP, c. X, No. 2385, 7 Austos 1895. Erich Eyck, Das Persnliche Regiment Wilhelm II, Politische Geschichte des Deutschen

Kaiserreiches von 1890 bis 1914, Zrich: Eugen Rentsch Verlag, 1948, s. 121. 43 Friedrich Stieve, Deutschland und Europa, 1890-1914, Berlin: Verlag fr Kulturpolitik,

1927, s. 30-31. 44 45 46 GP, c. IX, No. 2468, 25 Kasm 1895. GP, c. XXII/2, No. 3132, 10 ubat 1897 ve No. 3139, 11 ubat 1897. Bernhard Schwertfeger, Die Diplomatischen Akten des Auswrtigen Amtes, 1871-1914, c.

II, Berlin: Deutsche Verlagsgesellschaft fr Politik und Geschichte G. m. b. H, 1924, s. 168. 47 48 Frauendienst, a.g.m., s. 115. Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Yldz Arivi Sadret, Husus Mruzt Evrak (Y. A. -

Hus.) 382 23, 6 evval 1315/15 Mart 1313. 49 ngiliz hkmetinin aznlklar lehindeki politikasna paralel olarak, Osmanl Devletinin

Londra Sefareti ngiliz basnn da Giritte kan olaylar hakknda aleyhte yayn yaptklarn bildirmitir. BOA, Y. A. -Hus. 355 46, 9 Safer 1314. 50 Stieve, a.g.e., s. 24-25; Ali Fuad Trkgeldi, Mesil-i Mhimme-i Siysiyye, c. III, haz. B.

Stk Baykal, Ankara, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, 1951, s. 73. Dnemin ahitlerinden Mahmud Muhtar Paa, bu dnemde Basra Krfezini karadan Akdenize balama dncelerinin olduka mesafe kaydettiini, bu amac gerekletirecek bir imtiyazn Almanlara verilmesi temaylnn artt ve bu imtiyaz garanti altna almak iin II. Wilhelmin stanbulu ziyaret ettii bir dnemde ngiltere, sz konusu imtiyazn Almanlara verilmesini engellemek iin Osmanl Devletine gzda vermek amacyla

42

Giriti tahliyeye zorladn ve Girit meselesindeki gelimelerle ngilterenin Almanyann kendisi karsnda ne kadar zayf olduunu ortaya koymaya altn ileri srmtr. Bkz. Mahmut Muhtar Paa, Maziye Bir Nazar. Berlin Antlamasndan Birinci Dnya Savana Kadar Avrupa ve TrkiyeAlmanya likileri, haz. Nurcan Fidan, Ankara: Genelkurmay Asker Tarih ve Stratejik Ett Bakanl Yaynlar, 1999, s. 42. 51 Kont Zedlitz-Trtzscheler, Twelve Years at the Kaisers Court, s. 104den nakleden

Michael Balfour, The Kaiser and His Times, New York: W. W. Norton & Company, 1972, s. 200. 52 Hannah Pakula, An Uncommon Woman. The Empress Frederick. Daughter of Queen

Victoria, Wife of Crown Prince of Prussia, Mother of Kaiser Wilhelm, New York: Simon & Schuster, 1995, s. 569. 53 Sava ihtimalinin ortaya kmas zerine byk devletler Nisan ay banda her iki

hkmete de bir nota vererek, netice ne olursa olsun bar bozan taraf savatan sorumlu tutarak savan neticesiden faydalanmasna izin vermeyeceklerini bildirmilerdir. Yunanistan buna ramen sava balatmtr. Trkgeldi, a.g.e., s. 74. 54 55 56 57 58 Armaolu, a.g.e., s. 296-297. A.g.e., s. 297. GP, c. XII/2, No. 3215, 28 Mart 1897ye not. Rifat Uarol, Siyasi Tarih (1789-1994), 4. bask, stanbul: Filiz Kitabevi, 1995, s. 413-414. Bu kilisenin planlar ve inas ile ilgili uray- Devlet msaadeleri iin bkz. BOA, Yldz

Arivi, Sadret, Resm Mruzt Evrak (Y. A. -Res) 111 30, 29 Zilkade 1318. 59 Wolf, Wilhelmin Osmanl Devletini ziyaretini Almanlarn reklamn yapmak ve Alman

etkisini arttrmak iin yaptn, yoksa lmek zere olan bir devlette siyas anlama iin gelmediini ifade etmektedir. Bkz. Wolf, a.g.e., s. 9. 60 61 GP, c. XII/2, No. 3338, 20 Kasm 1897. II. Wilhelmin Kuds ve am ziyaretleri srasnda ngiliz basn mensuplar Wilhelme

Osmanl memurlarnn kendilerine iyi davranmad hakknda ikyette bulunmular, fakat anslye Blow byle bir durumun yaanmad gibi, mparatorun da ngiliz gazeteciler ile Osmanl hkmeti arasndaki ilikiye mdahil olmak istemediini stanbul bykeliliine bildirmitir. BOA, Y. A., -Hus. 390 119, 21 Cemaziyelhir 1316/25 Terinievvel 1314. 62 B. Waylet, arkta ngiliz-Alman Rekabeti, ev. Bedi Fikri, stanbul: Sancakciyan Matbaas,

1332, s. 32; Wolfgang J. Mommsen, Brgerstolz und Weltmachtstreben. Deutschland unter Wilhelm II., 1890 bis 1918, Berlin: Propylen Verlag, 1995, s. 355.

43

63

Goetz, Walter (ed. ), Briefe Wilhelms II. an den Zaren, 1894-1914, Berlin: Verlag Ullstein

& Co., 1920, s. 66-67. 64 Blow hatralarnda, II. Wilhelmin tamamen siyaset kokan bu konumasndan

bahsettikten sonra, kendisinin her zaman, II. Wilhelmin aksine Trkiye ile yaknlamann Almanya asndan sadece ama sadece iktisad karlar maksadyla kullanlmas fikrinde olduunu ifade etmektedir. Bkz. Bernhard von Blow, Denkwrdigkeiten, c. I, Berlin: Verlag Ullstein, 1930, s. 259. 65 66 67 GP, c. XII/2, No. 3347, 15 Kasm 1898. BOA, Y. A, -Hus. 391 91, 24 Receb 1316/26 Terinisni 1314. BOA, Y. A, -Hus. 391 109, 29 Receb 1316/1 Knunuevvel 1314.

44

Osmanl-Alman Mnasebetleri erevesinde "ark Meselesi" / Dr. Mustafa Gencer [s.34-39]


Bochum Ruhr niversitesi Tarih Fakltesi / Almanya 1. Giri Bu makale, Osmanl Devleti ile Alman Kayzerlii arasnda XIX. yzyln ikinci yarsndan sonra younlaan diplomatik, ekonomik ve siyasi mnasebetleri ark Meselesi erevesinde ele almaktadr. Ayrca bu balamda Osmanl Devletinin g kayb erevesinde, Avrupa devletlerinin Balkanlar, Anadolu ve Ortadouda yaylmac veya nfz elde etme politikalar ile byk glerin kendi aralarndaki mcadelelerine de deinmektedir. Osmanl tarihi uzman Feroz Ahmad, Osmanl mparatorluunun Sonu adl makalesinde Osmanl mparatorluunun sonu bir srpriz deildir; asl artc olan, hayatta kalmay becermi olmasdr demektedir.1 te bu alma, ge dnem Osmanl mparatorluunun nasl hayatta kalabildiinin diplomatik ve siyasi ynn Almanya ile ilikiler balamnda incelemektedir. lk olarak kaynaklara gre ark Meselesinin incelenen dnemdeki anlam belirtilmitir. Ardndan Almanyann arka doru siyasetinde Osmanl Devletine kar tutumu ve barcl nufz siyasetinin evrimi ele alnmtr. Mteakip blmde konu Osmanl Devleti asndan ele alnm ve Osmanl Devletinin paralanmasna yol aan I. Cihan Harbine giden tarihsel sre iinde Avrupa devletlerinin emellerine kar mcadelesi ve devleti modernletirerek konsolide etme abalar incelenmitir. Sonu blmnde ise almann genel bir deerlendirmesi yaplmtr. 2. ark Meselesi Nedir? ark Meselesi, 1774te imzalanan Kk Kaynarca Antlamasyla birlikte balayan ve Osmanl mparatorluunun dalmas ve 1923te Lozan Antlamasyla sona eren srete Avrupal byk devletlerin Osmanl mparatorluu ve Ortadouya uyguladklar emperyalist siyasetin dier addr.2 ark meselesi, bu almada belirtilen tarihsel erevede genel anlamyla Osmanl Devletinin yakn gelecei ve muhtemel zlnn neticelerini konu edinir. Klasik anlamda ise byk glerin, Osmanl Devletinin g kayb srecinde Balkanlar ve Ortadouda toprak ve siyasi-ekonomik nfuz kazanma uruna mcadele ve atmalarn ifade eder. 3 Trk bak asna gre ark Meselesi de, Trkiyenin paylam demektir ve bu, Trklerin Avrupadan geri pskrtlmeleriyle balamt.4 Bu dnemde Osmanl Devletinin snrlar kuzeyde Balkanlardan Anadolu ve Kafkasyaya, gneyde Arap Yarmadasndan Kuzey Afrikaya kadar uzanmaktadr. ncelikle askeri ve ekonomik alanda bagsteren zaaf ile birlikte XIX. yzylda sanayi nklbnn uzun vadeli tesirleri sonucu ortaya kan milliyetilik akm ok uluslu Osmanl Devletini ve millet sistemini temelden sarst. Devletin g kayb sonucu ortaya kan iktidar boluu, Avrupal byk devletlerin gayr- mslim Osmanl halk lehine mdahalelerine sebep oldu. Bu srete

45

szkonusu halklarn gelecei kendi istekleri dorultusunda deil, bilakis Avrupa devletlerinin menfaatlerine gre yeniden dzenlendi.5 Avrupal byk devletler, ark Meselesi erevesinde Osmanl Devletine ynelik emperyalist aksiyonlarn, gayrimslimlere eit muamele edilmesi ve bask uygulanmamas bahanesine dayandryorlard. Avrupa devletlerinin reform konusundaki mdahaleleri, kendisi iin reform talep edilen tebaann Osmanl hkmetine kar isyanna ve neticede szde bamszlklarna yol at. Avrupa devletlerinin bu mdahalelerinin bedelini hep Osmanl Devleti demekteydi.6 Balkanlarda, Ortadou ve Orta Asyada Osmanl Devletinin tarih sahnesinden ekilmesi ve yeni oluturulan blge haritasndaki birok kargaann temelinde, Avrupal byk devletlerin I. Dnya savana kadar srdrd emperyalist siyaset yatmaktadr. Osmanl Devleti, dalma srecinde de Avrupa siyasetinin nemli bir faktr oldu. XX. yzyln sonunda artk souk savan bitmesiyle ortaya kan yeni siyasi tablo, bir zamanlarn tarihsel dmanlklarnn, paktlarnn, uluslama sorunlarnn, milliyetilik ve bamszln, merkeziyetilik ve federal sistemin, zgrlk, din ve gelenein rol, demokrasi, sivil toplum ve kreselleme vb. gibi konularn yeniden tartlmasna ve Osmanl dnyasndaki uygulama modellerinin yeniden aratrlmasna yolat. 3. Almanya ve ark Meselesi (1871-1914) Alman kayzerlii 1871de kurulduunda anslye Bismarckn amac, yeni devleti Orta Avrupada salamlatrmakt. Bu amaca ynelik Alman ekonomisi ncelikle yeni pazar bulma peindeydi, Balkanlar ve Ortadou bu siyasi anlayta ikincil nem arzetmekteydi. Bismarck, dorudan Osmanl Devletine ynelik siyasi ve ekonomik angajman reddediyordu. Bismarckn emperyalist aksiyonlara kar taknd bu ihtiyatl tutum, Almanyann Orta Avrupadaki konumunu salamlatrlmas amacna matuftu. Periferik perspektiften bakldnda-Almanya dier Avrupa devletleriyle karlatrldnda-Ortadou ile en az ilgili devlet grnm arzediyordu. Almanyann, nfzunu statkonun korunmas ynnde kullanmas, ileride bu devleti birok bakmdan ibirlii yaplabilir klmaktayd.7 Nitekim 1877-78 Osmanl-Rus harbi neticesinde Sultan II. Abdlhamid d yardma ihtiya duyduunda, bunu arlkla ngiltere ve Fransadan deil de Almanyadan salama cihetine yneldi. 1870li yllarn sonlarna doru Almanya Duyn- Umumiyedeki payn artrd. te yandan Osmanl hkmeti de yeni d bor iin Alman bankalarna mracaat etmekle Alman kamuoyunu Osmanl Devletinde yatrm yapmaya tevik etmekteydi. Sultan II. Abdlhamid, Badat demiryolu projesini Deutsche Banka vermek suretiyle bir yandan Alman mteebbislerinin Osmanl Devletine yardm yapmalarnn nn am, dier yandan da Fransz etkisindeki Osmanl Bankasnn Osmanl maliyesindeki baskn pozisyonunu frenlemeyi tasarlamtr. Artan Alman ekonomik yatrmlar Bismarckn ark meselesindeki ekimser politikasyla elimeye baladndan yeni bir oluumu da beraberinde getirmitir.

46

Bismark dnemi Osman-Alman ilikilerinin tepe noktasn Kayzer II. Wilhelmin 1889da stanbula yapt ilk ziyaret oluturur. Bismarckn Rusyay provake edecei dncesiyle doru bulmamasna karn, bu ziyaret II. Abdlhamid ve Osmanl kamuoyunda nemli tesirler brakt.8 Bu ilk ziyaretin ana gayesi II. Wilhelme gre Alman mallarna pazar bulunmas ve Ortadouda bir nfuz alan oluturulmas idi. Demiryolu inaas iin mhendisler, salgn hastalklara kar mcadele etmek iin doktorlar ve Osmanl ordusunu eitmek iin askeri retmenler, Osmanl Devletinde Alman tesirini sistematik hale getiren ilk gelerdi.9 Bismarck, nemli kolonilere sahip ve ittifaklar sistemiyle emniyete alnm gl bir devlet brakt. Ortaya, acaba Bismarckn halefleri ve Kayzer II. Wilhelm onun mirasn ve bar temin edecek miydi sorusu kyordu. Bu soruya Alman politikasnn temelden deimesi nedeniyle olumlu cevap verilemedi.10 Rusya ile olan saldrmazlk antlamas yenilenmedii iin Fransa-Rusya yaknlamasnn nndeki engel kalkm oldu. Almanya, d politikasnda bundan sonra Rusya ve Fransaya kar ngiltereyi kazanmaya zen gsterdi. Ancak, Rusyann Karadeniz filosunu kuvvetlendirmesi ve ngilterenin 1882de Msr igal ederek Ortadoudaki ilgi odan 1892den itibaren stanbuldan Kahireye kaydrmas karsnda Almanya, 1890l yllarn banda ark meselesi hakkndaki tutumunu sorgulamak zorunda kald. 1889-1897/98 yllarnda ekonomik ve siyasi ilikiler younlat. Gen Kayzer II. Wilhemin 1897 ylnda stanbula ikinci ziyaretiyle birlikte, Osmanl-Alman ilikilerinde I. Dnya harbine kadar artarak devam edecek olan yeni bir ark siyaseti ekillenmeye balad. Bu tarihten sonra Alman ark siyaseti emperyalist karakter kazand.11 ark meselesinin ngiltere, Fransa ve Rusya karsnda zm karsnda Almanya, boazlarda hibir hak talep etmediini, Osmanl Devletinde siyasi bir emeli olmadn ve statkonun korunmas gerektiini belirtmekteydi. Elbette bu ifadelerin ardnda Alman fabrikalarnn silah sevkiyat ve demiryolu inaat gibi ekonomik motifler yatmaktayd. Bu ekonomik iliki, 26 Austos 1890da imzalanan Osmanl-Alman Ticaret Antlamasnda ifadesini buluyordu.12 Bu ziyaretin en nemli neticelerini sarayn vakanvisi Mirbah yle zetlemektedir: Haydarpaa liman ina ruhsatnn verilmesi, Kostanza ile stanbul arasnda telgraf hatt ekilmesi, Osmanl hkmeti ile Alman silah fabrikalar arasnda byk apl silah siparii, Anadolu demiryolunun Badata kadar uzatlmas ve bu vesileyle Anadolunun bayndr hale getirilmesinin salanmas ve son olarak Almanya ile ark arasnda kltrel balarn kuvvetlendirilmesi.13 Tahta kt 1876dan beri II. Abdlhamid, Avrupa byk devletlerini birbirine drmek temeline dayal bir tarafszlk politikas izlemekteydi. Osmanl Devletinden toprak talebi olmayan Almanyann dostluunu kazanmak, ayn zamanda d politikada dier Avrupa devletlerinin Osmanl Devletini paylama emellerine bir set anlam tayordu.14

47

Sultan II. Abdlhamidin bu ziyaretten ve Almanyann dostluundan beklentilerini Macar bilgini A. Vambery yle belirtir: Benim Alman kayzeri ile dostluumu zayflatmamun hibir anlam olmaz. nk Almanlar bana, benim msaade ettiim lde fayda salyor. Buna karn dier Avrupa elinden geldiince bana zarar veriyor. Almanlara salanan tm maddi avantajlar sadece onlarn Trkiyenin maddi gelecei iin yaptklar katknn haka bir ctetidir.15 Berlinin izledii ekonomik yaylma politikas dier Avrupa devletlerinin siyasi menfaatleriyle elimeye balyordu. zellikle ngiltere, Almanyann arkta artan nfzunu phe ile karlyordu. Sonuta 1897de Kayzer Wilhelmin Osmanl Devletini ikinci kez ziyareti ve ardndan Badat Demiryollar inaas mukavelesinin Deutsche Banka verilmesi karsnda ngiltere, ran krfezindeki konumunu tehdit altnda grmeye balamt.16 6 Aralk 1897de Alman anslyesi Bernhard Von Blow, parlemento konumasnda yeni Alman dnya politikasn (Weltpolitik) dier byk devletlerin yannda Almanya iin gnete bir yer (Platz an der Sonne) temin etmek olarak belirtiyordu. Koloni elde etme yarna yeni giren Almanyann motifi de dier lkeler gibi ekonomik karakterliydi.17 Almanyann Osmanl mparatorluuna ynelik artan emperyal ekonomik abas, Alman kar guruplarnn saldrgan ykseliini de simgeliyordu. teki byk gler, kendi aralarndaki srtmelere ramen, Almanyann bu derece gelimesinden tehdit edildiklerini hissetmekteydiler. I. Dnya Savana kadarki mcadelelerinde byk gler, kendi nfz alanlarn tehdit eden bu mdahili etkisizletirmeye aba gsterdiler.18 4. ark Meselesi Karsnda Boazdaki Hasta Adam (1876-1908) Abdlhamidin tahta kmasyla Osmanl tarihinde 1908 Jntrk ihtilaline kadar srecek olan yeni bir devir balar. Resmi Trk tarih yazclnda Abdlhamid devri istibdat devri olarak anlr.19 Ancak Abdlhamid, halknn henz parlementer hkmet tarz iin yeterince olgunlamadn dnd iin bask rejimi uygulamtr. Abdlhamid rejiminin hi kukusuz lkenin ekonomik olarak iyiletirilmesinde ynnde olumlu ynleri vardr. lkenin iinde bulunduu ekonomik darboazn bilincinde olan sultan, Avrupa devletlerinin Osmanl Devletinin deme zorluklarn kendine kar bask arac olarak kullanmalarndan endie ediyordu.20 Nitekim Osmanl Devletinin iflasnn ilan ardndan 1881de Muharrem Kararnamesi ile yabanc borlar demek amacyla Duyn- Umimiye idaresi kuruldu.21 Duyn- Umumiye idaresi XX. yzyl balarna kadar devlet iinde adeta ikinci bir maliye nezreti konumuna ulat. 1910-12 yllarnda Osmanl maliye nezreti 5500 memur istihdam ederken, btn devlet gelirlerinin %31.5unu tahsil eden Duyn- Umumiye idaresinde 9000 memur almakta idi.22

48

Milli devletler anda Osmanl Devletini zayflatan ve zlmesine neden olan sosyo-ekonomik ve siyasi yapnn yannda d faktrler de dikkate ayandr. XIX. yzylda Osmanl Devleti, Avrupaya ait olma noktasnda bir paradoks iindeydi. Avrupal bir devlet olmay deneyen Osmanl Devleti, gerekte Avrupa devletler topluluunun bir gesi deildi ve bu nedenle Avrupann grne gre ayr bir dnyaya mensuptu. Bat dnyas, Trklerin Avrupadan srlmesi ve Osmanl topraklarnn menfaatlerine uygun biimde paylalmas noktasnda fikir birlii iindeydi. Bu fikir birlii kendini kapitlasyonlar konusunda gsteriyordu. Osmanl hkmeti, kapitlasyonlardan kurtulmay denediinde birlemi Avrupa devletleri koalisyonunu karsnda bulmaktayd.23 Bu durumun bilincinde olan Sultan, Osmanl Devletini felaketin eiine getiren kapitlasyonlarn ilgas veya revizyonunu gerekletirmekten hi vazgemedi. Nitekim kapitlasyonlar ve millet sistemi, Osmanl Devletinin otoritesinin zayflamasnda ve paralanmasnda en nemli rol oynad.24 Uluslar aras politikada II. Abdulhamid, devletin bamszlnn korunmasn ve topraklarn btnln hayati grev olarak addediyordu. Avrupann basksyla uygulamaya konulan ve gayrimslimleri Mslmanlarla eit duruma getiren reformlar Mslman halkn diline dmt.25 Mslman halk, Hristiyan halk gruplarnn 1877-78 Osmanl-Rus harbi arefesinde bamszlk mcadelelerini tehlikeli buluyordu. Onlar, Avrupa devletlerinin her geen gn Hristiyan Osmanl halknn durumunu dzeltme bahanesiyle Osmanl Devletinin iilerine kartklarn grmekteydiler. Ne gariptir ki, ne ngiltere ne Fransa ve ne de dier Avrupa lkeleri kendi kolonilerinde yaayan Mslman halka ayn trden reformlar uygulamaya koymamaktaydlar.26 zellikle 1878deki Berlin Kongresinden sonra Osmanllar, paralanma korkusunu yakndan hissetmilerdir. Bu konferansta Osmanl Devleti, Balkanlardaki toprak kaybnn yannda, Anadoluda gayr-i mslim Osmanl tebaas lehine yapmay taahht ettii reformlar denetlemek zere yabanc mdahalesine raz olmak zorunda braklmt. Bu durum halklar arasnda milliyetilii ve ayrlkl krkledi.27

stanbuldaki Alman bykelisi 7 Ekim 1902 tarihinde Hristiyanlarn Osmanl Devletindeki durumlar hakknda unlar rapor eder: Her kim genel durumu nyargsz deerlendirirse, grecektir ki, Trk hkmet sisteminin noksanlklarndan doan skntlar Osmanl Hristiyanlarnn ektii ve onlarn memnuniyetsizliklerinin bundan kaynakland iddias kesinlikle reddedilmitir Hristiyan Trk vatanda, talepleri ve ikayatleri iin karsnda daima etkili iki efaati bulur: Kendi bapapaz ve bir yabanc devlet temsilcisi Hristiyann hakl ya da haksz olduu nemli deildir28

49

Sosyal tarih asndan Abdlhamid dnemini pozitif deerlendirmek gerekir. Bu dnemde devlet, ekonomik byme sreci ve sosyal deiimler yaamtr. Tarmda, yol, telgraf hatlar ve liman inaas alannda, eitimde, tpta ve hukuki alanda byk atlmlar gerekletirilmitir.29 Fransann yenilgisi ve Almanya ile talyann byk g olarak ortaya kmas ile meydana gelen Avrupa gler dengesindeki deiim, hem Osmanl Devletine kar ortak Avrupa blokunu zayflatt ve hem de II. Abdlhamidin d politikasnda yeni oluumlara kap aralad. Sultan, Rus tehdidine kar Paris ve Londrann dnda Almanyann desteini salamaya alyordu. Bylece Avrupa devletlerini birbirlerine drmeyi umuyordu.30 Paralanma dneminde Osmanl Devleti, XIX. yzyln bandan beri varln, bir yandan dnya devletlerinin birbirleriyle olan hakimiyet kavgasndan doan boluu deerlendirmekle, dier yandan da corafi konumunun kendisine salad faydalarla devam ettirmitir. Bu kritik dnemde hem Osmanl ve hem de Almanya d politikalarnda temelli yeni oluumlara girimiler ve giderek de birbirlerine yaknlamlardr. te yandan Abdlhamid, Balkan devletleri arasnda Berlin Konferansnn ortaya kard anlamazlklar krkleyerek, onlarn Osmanl Devletine kar harekete gemelerini ve emperyalist yaylma emellerin engellemeyi amalamaktayd. Yine bu gaye ile smrgeci Avrupa devletlerini Osmanl topraklarnda kar karya getirmeye alt. Bu ekilde sultan, Balkanlarda yerel bir g dengesi oluturarak bar salad.31 Abdlhamidin bakatibi Tahsin Paaya gre sultann harici siyaseti Rusyay idare etmek, ngiltere ile asla mesele karmamak, Almanyaya istinad etmek, Avusturyann gznn Makedonyada olduunu unutmamak, dier devletlerle mmkn mertebe ho geinmek, Balkanlar birbirine kartrp Bulgarlar, Srplar ve Yunanllar arasnda nifak ve ihtilaf yaratmak eklinde zetlenebilir.32 Abdlhamidin yukarda zetlenen tarafszlk ve denge politikas Byk Glerin bir blm plan zerinde anlaamadklar-yani imparatorluk boazlar zerinde ngiliz-Rus, Balkanlar zerinde Rusya-Avusturya, Arap topraklar zerinde ngiliz-Fransz rekabeti devam ettii srece-baarl oldu. Ancak XX. yzyln balarna gelindiinde uluslar aras sistemdeki esneklik kaybolmu ve imparatorluk fili (de facto) nfz alanlarna bllmt.33 Bu artlar altnda Osmanl Devleti iin tarafsz kalmak, bir yandan Almanya, Avusturya ve talyann ittifak giriimleri ve dier yandan da ngiltere, Fransa ve Rusyann birbirlerine yaknlamalar yznden giderek zorlamt. Devletin iinde bulunduu krizin bilincinde olan Sultan II. Abdlhamid, birbirlerine kar olan Avrupa devletleri arasndaki kavgay krklemekle onlarn Osmanl Devletine ynelik tehditlerini savuturamayacan ve devletin geleceinin uzun vadede dmanlarnn birbirleriyle kartlna deil, bilakis Avrupada dost bulabilmesine bal olduunu kavramt. Osmanl Devleti, Afrika ve in gibi nfuz blgelerine pay edilmediinden kendisine en az zararl grnen byk devlete yaknlamay tercih etti. Bu nedenle 1890 sonras Abdlhamid, d

50

politikasndaki tarafszl terkederek, danmanlarnn da tavsiyesiyle Almanyaya yaknlamaya karar verdi.34 Dier Avrupa lkeleriyle kyaslandnda Almanya, Osmanl Devletinin btnlnn korunmasndan yanayd ve Alman ekonomik yatrmlar smrden ziyade lkenin refahna hizmet ediyordu. Sultan, Almanyaya yaknlamakla Fransz ekonomik nfuzunu frenlemeyi ve lkesini demiryolu ana kavuturmay ve bu yolla Trkiyenin emniyet ve gelimesini tasarlyordu.35 5. Sonu k srecindeki Osmanl Devleti, giderek artan derecede Avrupa siyasetinin merkezine ekilmekteydi. Avrupa gler dengesinini yeniden dzenleyen Paris (1856) ve Berlin (1878) Kongrelerinde Osmanl Devleti dorudan zarar grmt. Avrupa statkosu iddia edildii gibi Osmanl Devletinden ayrlan halklarn deil, Avrupa devletlerinin menfaatlerine gre yeniden belirlenmekteydi. Berlin Konferansn mteakiben ve zellikle Kayzer II. Wilhelm dneminde Alman ark politikas, Almanyann Osmanl Devletine yaknlamasn meydana getirdi. Dier Avrupa devletlerinin aksine Almanya, Osmanl Devletinin devamna nem vermekteydi ve Alman ekonomik yatrmlar da ncelikle Osmanl Devletinin refahna ynelikti. Badat Demiryolu projesini Almanlara vermekle padiah, bir yandan memleketin gvenlik ve kalknmasna katkda bulunmak ve dier yandan da lkede baskn olan Fransz ekonomik etkisini azaltmay gaye edinmiti. Yani Almanyann Osmanl Devletine ynelik artan ilgisi ayn zamanda Sultan II. Abdlhamide de fayda salam ve sultan bu mnasebetten kendince devletin bekas iin yararlanmtr. Sultan bir yandan lkesini modernletirmeye, te yandan da kendi konumunu salamlatrmaya gayret ediyordu. Buna karn Almanyann arzusu daha ok belirsizlik arzetmektezdi. Almanya bir yandan Osmanl Devletinin elinde kalan topraklarn muhafazasn desteklemeyi, dier yandan da bu dostluun gnn birinde kabilecek muhtemel bir Alman-Rus savanda iadesini hesaba katmaktayd. Almanyann dou politikas eitli motifleri iermekteydi. Koloni paylam savanda ge kalan Almanya, Osmanl topraklarn elde edilebilir olarak grmekteydi. II. Wilhelmin dou politikas bu nedenle nce Akdenizden Basra Krfezine uzanan Anadolu pazarnda ekonomik nfuz bulmak ve bu suretle Hindistandaki ngiliz hakimiyetini tehdit etmeyi ieriyordu. Nitekim onun 1898 ylndaki Osmanl Devletini ziyareti ve amda kendisini yeryzndeki 300 milyon Mslmann dostu olarak deklare etnesi ayn gayeye matuftu. Almanya, ekonomik nfuz siyaseti muvacehesinde Osmanl Devletine ynelik yatrmlarn gelitirdike Rusya, ngiltere ve Fransa, bu durumun kendilerini tehdit ettii gerekesiyle Almanyay giderek byyen kar g olarak grmler ve Osmanl Devletine kar ykc politikalarn hzlandrmlardr.

51

Byk glerin Yakndouya gsterdikleri ilgi blge halk iin de birok adan ac sonular douracakt. Avrupal devletler, zayflama ve k srecindeki Osmanl mparatorluuna kar iki farkl tavr sergilemilerdir. 1877/78 Osmanl-Rus Harbine kadar mparatorluun siyasi ve toprak btnln koruyarak, genel anlamda onu reform yoluyla modernletirmeyi hedef almlard. Ancak zellikle XIX. yzyln son eyreinden itibaren mparatorluun yeni ulus devletlerine blnmesini tevik ve buna izin vermek yolunu tercih etmilerdir. Zaten Osmanl Devletinin yeterli derecede reform yapmas ve ayn anda topraklarn muhafaza etmesi uzun vadede mmkn deildi. Paralanma sreci iinde mparatorluk bir dizi ulus devlete blnd.36 Osmanl tarihisi Kemal Karpat, Avrupal yazarlarn, XIX. yzyl sonu ve XX. yzyl balarnda Osmanl Devletine kar takndklar tavrn, yine ayn devirde reva bulan milliyeti tarih yazmlarndan destek bulduunu ve Avrupallarn ada Osmanl toplumu hakknda objektif davranmadklarn belirtmektedir. Ona gre bu yaklam Dou Sorunundan derinlemesine etkilenmiti.37 Dou Sorunu onlarca yl boyunca uluslararas ilikilerin nemli bir blmn oluturmutur. Byk gler birbirlerinin etkisini yoketmeye alarak, Osmanl mparatorluunun okn ertelemilerdir. Ancak Osmanl Devletinin nlenemez k, topraklarnn paralanmas ve Orta Doudaki yeni nfz alanlarnn belirlenmesi ve nihayet statkonun yeniden tesisi, yakn tarihimizde cereyan eden Krfez (1991), Bosna (1991-95) ve Afganistan (2001) Savalar erevesinde yeniden gndeme gelmektedir. Bu nedenle Osmanl Devletinin dalmas sonucu oluan yeni devletlerin ve Osmanlsz bir statkonun meseleleri, kukusuz incelemeye deer bir tarihsel fenomen olarak karmzda durmaktadr. zetle Abdlhamid dnemi Osmanl-Alman mnasebetleri dostluk temeline dayanan ve her iki tarafa da eit derecede olmasa da fayda salam olan bir menfaat birlii olarak adlandrlabilir. Karlkl mnasebetlerin gelecei bugn artk I. Dnya Savandaki Silah Arkadalna dayanmamaktadr. Ancak birlikte tecrbe edilen bir tarih kesiti, karlkl anlay ve yaknlama iin nemli bir faktr olabilir. DPNOTLAR 1 Ahmad, Osmanl mparatorluunun sonu Marian Kent (Ed. ), Osmanl

mparatorluunun Sonu ve Byk Gler, stanbul 1999, 6-35, s. 7. 2 Matthew Smith Anderson (ev. Idil Eser), Dou Sorunu 1774-1923: Uluslararas likiler

zerine Bir nceleme, stanbul 2001, s. 397. 3 Fikret Adanr, Die Orientalische Frage, in: Torke, H. -J. (Hrsg. ): Lexikon der Geschichte

Russlands, Mnchen 1985, s. 285; A. Kssler, Aktionsfeld Osmanisches Reich, New York 1981, s. 21; Meyers Konversations-Lexikon, Bd. 15, 6. Aufl., Leipzig 1908, s. 116-117; K. -D. Grothusen, Die Orientalische Frage als Problem der europaeischen Geschichte, in: Ders. (Hrsg. ): Die Trkei in Europa, Gttingen 1979, s. 80 f.

52

evket Sreyya Aydemir, Makedonyadan Orta Asyaya Enver Paa 1860-1908, Cilt 1, 3.

Basm, stanbul 1983, s. 298. 5 6 7 Imanuel Geiss, Der lange Weg in die Katastrophe, Mnchen 1990, s. 46. Erturul Zekai kte (Ed. ), Ottoman Archives, Bd. II, stanbul 1989, s. 8. Wolfgang Justin Mommsen, gypten und der Nahe Osten in der deutschen Auenpolitik

1870-1914, in: Ders. (Hrsg. ): Der autoritre Nationalstaat, Verfassung, Gesellschaft und Kultur des deutschen Kaiserreiches, Frankfurt am Main 1990, s. 140. 8 9 10 s. 22. 11 12 13 Kssler, Aktionsfeld Osmanisches Reich, s. 233. Kssler, Aktionsfeld Osmanisches Reich, s. 170. Gregor Schllgen, Imperialismus und Gleichgewicht, Mnchen 1984, s. 110, siehe auch: Armin Kssler, Aktionsfeld Osmanisches Reich, New York 1981, s. 103-125. Joan Haslip, Der Sultan, das Leben Abdulhamids II., Mnchen 1968, s. 198. Emil Wchter, Der Prestigegedanke in der deutschen Politik von 1890-1914, Aarau 1941,

Kssler, A.: Aktionsfeld Osmanisches Reich, New York 1981, s. 247. 14 15 16 17 18 3. 19 Ruth Haerktter, Sultan Abdlhamid IIin der trkischen Publizistik seit der Grndung der Alfons Raab, Die Politik Deutschlands im nahen Orient von 1878-1908, Wien 1936, s. 39. Haslip, Der Sultan, das Leben Abdulhamids II., Mnchen 1968, s. 242. G. Schllgen, Imperialismus und Gleichgewicht, s. 50. Stig Frster, Der doppelte Militarismus, Stuttgart 1985, s. 79. Marian Kent (Ed. ), Osmanl mparatorluunun Sonu ve Byk Gler, stanbul 1999, s.

Republik. Vom kemalistischen Feindbild zur Symbolfigur national-religiser Kreise, Frankfurt am Main 1996, s. 20. 20 Cevdet Kk, II. Abdllhamid, Trkiye Diyanet Vakfi Islam Ansiklopedisi (TDVA), 1,

stanbul 1988, s. 219. 21 Faruk Ylmaz, Devlet Borlanmas ve Osmanldan Cumhuriyete D Borlar, stanbul

1996, s. 52.

53

22 23 24 25 26

Ylmaz, Devlet Borlanmas, s. 53-55. Fikret Adanir, Die Makedonische Frage, Wiesbaden 1979, s. 91. Feroz Ahmad, Osmanl mparatorluunun Sonu, s. 24-25. Kk, II. Abdlhamid, s. 219. Fikret Adanr, Die Makedonische Frage, s. 93; Mustafa Gencer, 1877-78 Osmanl-Rus

Harbinde Alman Basnna Gre; Plevneden Berlin Konferansna Osmanl Devleti, Gaziosmanpaa ve Dnemi Sempozyumu (5-7 Nisan 2000-Tokat)unda sunulan tebli (baskda). 27 28 Feroz Ahmad, Osmanl mparatorluunun Sonu, s. 6. Die grosse Politik der Europaeischen Kabinette 1871-1914: Sammlung der

diplomatischen Akten des Auswaertigen Amtes, Belin, 1922. 1928. Bd. 1-41, Bd. 18, Teil 1, s. 169. 29 30 31 Matuz, s. 240-241. Feroz Ahmad, Osmanl mparatorluunun Sonu, s. 13. M. Kemal ke, ark Meselesi ve Abdlhamidin Garp Politikalar (1876-1909) , Osmanli

Aratrmalar III, stanbul 1982, s. 268. 32 33 Sultan Abdlhamid: Tahsin Paann Yldz Hatralar, stanbul 1990, s. 85. Gkhan etinsaya, ban ba Koparmamak: II. Abdulhamid Rejimine Yeniden Bak,

Trkiye Gnl, 58 (Kasm-Aralk 1999), 54-64, s. 61-62. 34 35 36 37 M. Kemal ke, ark Meselesi, s. 271. Ilber Ortayl, Osmanl mparatorluunda Alman Nfzu, stanbul 1983, S. 36. Anderson, Dou Sorunu, s. 403. Kemal H. Karpat, Osmanl ve Dnya. Osmanl Devleti ve Dnya Tarihindeki Yeri, stanbul

2000, s. 19. KAYNAKLAR Adanr, Fikret, Die Makedonische Frage, ihre Entstehung und Entwicklung bis 1908, Wiesbaden 1979. Adanr, Fikret, Der Zerfall des Osmanischen Reiches, in: Das Ende der Weltreich: von den Persern bis zur Sowjetunion, hrsg. von Alexander Demant, Mnchen 1997, S. 108-128.

54

Ahmad,

Feroz,

Osmanl

mparatorluunun

Sonu

Marian

Kent

(Ed.

),

Osmanl

mparatorluunun Sonu ve Byk Gler, stanbul 1999, 6-35. Anderson, Matthew Smith (ev. Idil Eser): Dou Sorunu 1774-1923: Uluslararas likiler zerine Bir nceleme, stanbul 2001. Aydemir, Sevket Sreyya: Makedonyadan Orta Asya`ya Enver Pasa, 1. Cilt, 3. Basim, stanbul 1983. etinsaya, Gkhan: ban Ba Koparmamak: II. Abdulhamid Rejimine Yeniden Bak, Trkiye gnl 58 (1999), S. 54-63. Fischer, Fritz: Griff nach der Weltmacht, Die Kriegszielpolitik des kaiserlichen Deutschlands 1914/18, 1. Aufl., Kronberg 1977. Frster, S., Der doppelte Militarismus. Die Deutsche Heeresrstungspolitik zwischen StatusQuo-Sicherung und Aggression 1890-1913, Stuttgart 1985. Geiss, Imanuel: Der lange Weg in die Katastrophe, Die Vorgeschichte des Ersten Weltkriegs 1815-1914, Mnchen 1990. Gencer, Mustafa: 1877-78 Osmanl-Rus Harbinde Alman Basnna Gre; Plevneden Berlin Konferansna Osmanl Devleti, Gaziosmanpasa ve Dnemi Sempozyumu Bildirisi, (baskida). Grothusen, Klaus-Detlev: Vom Berliner Kongre bis zur Konferenz von Lausanne (1878-1923): Hhepunkt und Ende der Orientalischen Frage, in: Zeitschrift fr Trkeistudien, 2 (1989), S. 93-111. Haerktter, Ruth, Sultan Abdlhamid II.in der Trkischen Publizistik seit der Grndung der Republik. Vom kemalistischen Feindbild zur Symbolfigur national-religiser Kreise, Frankfurt am Main 1996. Holborn, Hajo: Bismarck und die Trkei in der Zeit nach dem Berliner Kongre bis zu seinem Rcktritt 1878-1890, Berlin 1924. Kampen, Wilhelm van: Studien zur deutschen Trkeipolitik in der Zeit Wilhelm II., Kiel 1968. Karal, Enver Ziya: Osmanl Tarih, 8. Cilt, Ankara 1983. Karpat, Kemal H., Osmanl ve Dnya: Osmanl Devleti ve Dnya Tarihindeki Yeri, stanbul 2000. Kent, Marian (Ed. ), Osmanl mparatorluunun Sonu ve Byk Gler, stanbul 1999.

55

Kocaba, Sleyman: Tarihte Trkler ve Almanlar, Pancermenizm`in ark`a Doru Politikas, stanbul 1988. Kochwasser, Friedrich H.: Das Deutsche Reich und der Bau der Bagdadbahn, Ein Kapitel deutscher Orient-Politik, in: Kochwasser, Friedrich H. und Rmer, Hans R. (Hrsg. ): Araber und Deutsche, Begegnungen in einem Jahrtausend, Pfffingen 1974, S. 294-349. Kssler, Armin, Aktionsfeld Osmanisches Reich. Die Wirtschaftsinteressen des Deutschen Kaiserreiches in der Trkei 1871-1908, New York 1981. Kk, Cevdet, II. Abdlhamid Maddesi, Trkiye Diyanet Vakfi, slam Ansiklopedisi, Bd. 1, stanbul 1988. S. 217-224. Mejcher, Helmut: Die Bagdadbahn als Instrument deutschen wirtschaftlichen Einflusses im Osmanischen Reich, Geschichte und Gesellschaft 1/1975, S. 447-481. Mommsen, Wolfgang Justin: gypten und der Nahe Osten in der deutschen Auenpolitik 18701914, in: Ders. (Hrsg. ): Der autoritre Nationalstaat, Verfassung, Gesellschaft und Kultur des deutschen Kaiserreiches, Frankfurt am Main 1990. ke, M. Kemal, ark Meselesi ve Abdlhamidin Garp Politikalar (1876-1909), Osmanl Arastrmalar III, stanbul 1982, 247-275. Ortayl, lber, Osmanl mparatorluunda Alman Nfzu, stanbul 1983. Schllgen, Gregor, Imperialismus und Gleichgewicht, Deutschland, England und. die Orientalische Frage 1871-1914, Mnchen 1984. Sultan Abdlhamid: Tahsin Paann Yldz Hatralar, stanbul 1990. Turan, Kemal: Trk-Alman Eitim likilerinin tarihi geliimi, stanbul 2000. Uarol, Rifat, Siyasi Tarih, 3. Basm, stanbul 1995. Ylmaz, Faruk, Devlet Borlanmas ve Osmanldan Cumhuriyete D Borlar, stanbul 1996.

56

Osmanl-Alman likileri (1870-1914) / Yrd. Do. Dr. Muzaffer Tepekaya [s.40-56]


Celal Bayar niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye 1. Giri Almanya-Osmanl ilikileri, kkl bir gemie ve temele dayanmaktadr. 1871de Alman milli birliinin kurulmasna kadar Prusya ile srdrlen ilikiler bu tarihten itibaren Almanya ile devam etmitir. Yakna balangcndan itibaren Prusya ile Osmanl Devleti sava halinde kar karya gelmemilerdir. Onun iin XIX. yy.dan sonraki Trk-Alman ilikileri, hasmane olmaktan ok, ikili faydalanma ve dostluk esasna dayal olarak gelimitir. Hatta baz Almanlar, Trkiye ve Trkleri tandktan sonra Trkleri kendilerine yakn gren yaynlar bile yapmlard. Von der Goltz,1 arkada Schmiterlwe, Eitim grm Trk subaynn Prusyalya dnce ve yaratlta ok yakn olduunu yazar. Yine ayn dnemde Kannenberg, Trkleri Dounun Almanlar olarak adlandrmaktadr.2 Osmanl-Prusya ilikileri 1718 ylna kadar iner.3 Karlkl dostluk mektuplaryla balayan ilikiler4 uzun yllar dostane bir ekilde devam etmitir. Prusyann ykselii Osmanl Devletinin gerileme dnemine rastlar. Osmanl Devleti bu dnemde lkesi zerinde emelleri olan Avusturya ve Rusyaya kar Avrupa denge siyasetinden yararlanma yoluna gitmitir.5 Ayn ekilde Avusturya ve Rusyann yaylmasndan rahatsz olan Prusya, Osmanl Devletine yaknlamay uygun grmtr. Prusyann Osmanl Devleti ile ortak snr yoktu. Bu nedenle Osmanl topraklarnda yaylma istei sz konusu deildi. Protestan bir devlet oluu sebebiyle Katolik veya Ortodoks devletler gibi koyu bir Hristiyan severlik siyasetine de sahip deildi. Btn bunlar, Osmanl Devleti ile Prusyann ilikilerinin dostane olmasnn zeminini hazrlamtr.6 III. Selim dneminde Prusya, Avusturyann Alman siyaseti ve Rusyaya kar baarl olmak iin Osmanl Devleti ile karlkl esaslara dayal bir antlama yapmtr (1790). Bu antlamaya gre Prusya Osmanl Avrupasnda Rusya ve Avusturyann ilerlemeleriyle bozulmu olan dengeyi dzeltmek iin btn kuvvetleriyle savaa girmeyi vaad ediyordu. Buna karlk olarak da Osmanl Devleti, Prusyaya; Akdenizde dost olarak kabul etmi olduu devletlere tand ticaret imtiyazlarn tanyacak, ayrca Rusya ve Avusturyaya kar Prusyay destekleyecekti.7 Bu antlamann ardndan Osmanl mparatorluu ile Prusya ilikileri byk bir gelime gstermitir.8 II. Mahmud dneminde 1834te Mektebi Fnn- Harbiye adyla alan Harp Okuluna Prusyadan retmenler getirildi. lk defa olmak zere, Prusya Genelkurmayndan von Moltkenin bakanlnda bir asker heyet Osmanl lkesine geldi.9 Osmanl Topu birlikleri Prusya subaylar tarafndan Prusya eitimine gre yetitirilmeye baland.10 Prusyal ve Almanya subaylar Birinci Dnya Sava ve hatta Cumhuriyet dnemi kinci Dnya Sava yllarna kadar eitli zamanlarda Trk ordusunun yenilemesi srecinde grev ald.11 Prusya dneminde balayan Osmanl-Almanya yakn ilikileri, zellikle II. Abdlhamid dneminde daha da artmt. II. Abdlhamidden sonra Gen Trkler de Almanlarla yakn ilikiler

57

kurdu. Bu ilikiler, Birinci Dnya Sava ncesinde ve esnasnda, Almanlarn Trkler zerindeki nfuzlarnn doruk noktasna ulamasn salad.12 Balangta karlkl menfaat ilkeleri zerine kurulan ilikiler ne yazk ki, bir sre sonra Osmanl aleyhine geliti. 2. Bismarck Dnemi Alman Birliinin mimar olan Otto von Bismarck, yeni kurulan Almanyann glendirilmesine zel bir nem verir. Bismarck Alman Birliini Avusturya-Macaristan mparatorluu ve Fransay yenerek salamt. Bismarckn Avrupann bu eski ve byk devletlerini yendikten sonra Alman mparatorluunu kurmas, Avrupa devletleri arasndaki dengeyi bozmu ve yeni bir dengenin kurulmasn gerekli klmt. Bu nedenle Bismarck yeni Avrupa dengesinin Alman menfaatlerine gre dzenlenmesini istiyordu. Bundan dolay d politikasn Avrupada barn korunmas prensibi zerine kurdu. Savalarla, Bismarckn deyimi ile kan ve atele kurulan Alman mparatorluu ancak bar sayesinde tekilatlanp elde etmi olduu topraklar koruyabilir, gcn artrabilirdi. Bunun iin de Batl devletlerin dou politikasnn nirengi noktas olan ark Meselesi zerine gitmez13 Zira ark Meselesinden dolay, kurulu devrindeki Alman mparatorluunun mevcudiyeti tehlikeye girecek durumdadr.14 Bu sebeple Almanya, barn uzun sreli korunmasnda kendisi asndan fayda grmekte15 ve Avrupa barnn korunmasndan yanadr.16 Bismarck, Almanyann ark Meselesine karmasn Avrupa bar iin olduu gibi, Almanyann byk devletler arasnda devamn istedii Almanya nfuzu altndaki denge siyaseti iin de zararl gryordu. Bu sebeple Almanyann ark Meselesi karsndaki tutumunu belirtmenin gerekli olduunu anlam ve ark Meselesi bir Pommeranya askerinin kemiine demez17 diyerek Almanyann bu meseleye kar kesin ilgisizliini aklamtr. Bismarckn bu dnemde ark Meselesine dolaysyla Osmanl Devleti ile olan ilikilere uzak durmas, bu meseleye duyarszlndan ok Alman mparatorluunun menfaatleri gerei idi. Ona gre Almanyann, milli birliin kurulmas sonras dzenin salamlatrlmas ve ekonomik adan glenmesi iin zamana ihtiyac vard. Bunun iin Bismarck, ark Meselesinde en alkal devletler olan Rusya ile Avusturyay bar halinde, Almanyaya bal tutmak istiyordu. Bismarckn en byk endiesi Rusya ile Fransann anlamas ve Almanyay iki cephede sava yapmaya mecbur etmesiydi. Bu yzden dier devletlerin menfaatlerinin aksine Alman menfaatleri, Trkiyenin egemenliinin ve btnlnn korunmasn ister ve bu topraklar zerinde ekonomik faaliyetlerde dier devletlerle eitlii gerektirir. Dier byk devletlerin menfaatleri, Trkiyenin zayflamasna ve taksim edilmesine ynelirken, Almanya ise Trkiyenin paralanmasn istemez. Zira Almanya bir eyler elde edebilmenin yannda ok ey kaybedebilirdi.18 Bu anlaytaki bir Almanyann Trkiye politikas da elbette, Osmanl Devletinin

paylalmasndan yana olmayacaktr. nk paylama; Avrupada i huzursuzluun scak savaa kadar uzanabilecek bir bozulmaya gitmesi demekti. Onun iin Bismarck, balangta Trkiyenin status quosunun deimesini istememektedir. Trkiyede mevcut sistem yrrlkte olmaldr. Boazlarda emniyet korunmaldr.19

58

Almanyann dou politikasn Bismarck dnemi iin pusuya yatma tarznda ifade etmek mmkndr. Douda sivri olmadan geri durarak Alman karlarn korumal, ancak ihtiya olduunda Alman etkisi harekete geirilmeliydi.20 Nitekim Alman-Rus-Trkiye ilikileri bir dnem iin bu esasa oturtulmutur. Bununla beraber Bismarck, Almanyaya, Avrupada, devletleraras ilikilerde hakim roln grdrmek iin ark Meselesinin gsterecei deimeleri istismar etmeyi de ihmal etmemitir. Berlin Kongresi bunun ak rneidir. Her ne kadar Bismarck bu kongrede tarafsz hareket edip hibir menfaat salamadn aklam ise de Avrupa dengesi iin Bosna-Hersekin Avusturyaya kazandrlmasna Tunusun da Fransaya verilmesine almtr.21 Dier taraftan Bismarck smrge siyasetine muhalif olduunu ilan etmeye devam etmekle beraber kamuoyunun etkisi altnda Almanya, Gney ve Bat Afrikada smrgeler edinmeye balam22 ve Avusturyann Balkanlardaki gelimelerini kendi karlarna uygun bulmu, bundan dolay da bu devleti Rusyaya kar tercih etmeye balamtr. Bu durum, Rusya-Almanya ilikilerine etki etmi ve Rusyann Fransa ile ngiltereye yaklamasna sebep olmutur.23 Berlin Kongresini takip eden yllarda, Almanyann sanayi ve ekonomi alanndaki gelimeleri Bismarckn d siyaset prensiplerini ksmen deitirmesine sebep olmutur. Berlin Antlamasndan sonra Bismarck Almanyas, Rusya ile ikili gizli bir antlama yapar. Bu ortak protokol (1887), tarafszlk ve ahlk-diplomatik yardmlama esasna dayanmtr. ar, Karadenize inmeyi menfaatleri iin gerekli grrse Almanya tarafsz kalacaktr. Almanya; Avusturya iin, Balkan politikasndan dolay Rusyaya di gstermeyecek; havlamayacaktr.24 Bu politikay yle zetlemek de mmkndr: Almanya, Ruslara kar menfaatlerini savunan devletlere karmayacak ve kendisi Rusya ile Alman menfaatleri tehlikede olmad srece savamayacaktr.25 Bismarck, Babakanl dneminden sonra Aralk 1892da Hamburger Nachrichtene u aklamay yapar: Alman diplomatlarnn grevini Rus diplomatlarn korumak veya Rusyann planlarnn uygulamasna engel olmak deildir. Rusyann ilerlemesine engel olmak, Rusyann menfaatlerine zarar verdii glerin vazifesidir. Ayn zamanda Rusyann planlarnn gereklemesine yardmc olmak da Almanyann meselesi deildir. Bize fayda salayan menfaatlere gz yummak da Almanyann meselesi deildir; bizim iin Trkiye Alman dman olabilecek Rusyaya kar oyunda maa (ta) olarak nemli olabilir.26 Buradan unu karmak mmkndr. Osmanl Devleti zerinde nemli menfaatleri bulunan Almanya, Rusya ile ayn eritte kotuunun farkndadr. Onun iin Rusyann bir eit gnln almay veya en azndan Rusyay dorudan doruya karsna almay dnmemektedir.Almanyann Trkiye zerindeki hesaplarn Kampen yle izah eder; Politik ah oyuncusu Bismarck iin Trkiye kk bir figr idi. Ve Avrupa gleriyle kyaslanamazd.27 Asl olan Avrupa ve Avrupa gleridir. Fakat Trkiyenin kk bir figr olduu ifadesi, Trkiyeye olan ilgi ile kyaslannca hafif kalmaktadr. Trkiyeyi kk grmek; klm, gsz ve istenilen dorultuda oynatlan figr grme arzusunun

59

bir ifadesidir. Bu adan u ifade dikkat ekicidir: Bismarck, Trkiyenin durumunu korumasn istiyordu. Fakat Trkiye tehlikeye derse o, Trkiyenin dmanlarn engellemeyecek. O, 1887 yaznda Rus Generali Raulbarsa yle der: Siz Sultan ykarsanz biz ok alayacaz. nk biz onunla ok iyi ilikilerde bulunuyoruz. O, bize gerekten iyi bir arkada. Fakat bizim onun iin en kk silhlara ihtiyacmz yok!28 Trkiye, Onun iin genelde dier Byk Devletler arasnda hesap ve takas meselesiydi. Burada genel tabirle Timsahn gzyalarna benzer bir alama grmek mmkndr. nk iyi iliki, arkada olma gibi zellikler, Sultann yklmasna engel olucu tavr koymaya yetmemektedir. Bu dnceyi Bismarckn u sz de glendirmektedir: Almanya, Trkiyede sadece ekonomik menfaatlere sahiptir, politik menfaatlere deil.29 11 ubat 1887de meclis konumasnda da Bismarck, Bizim iin btn Dou Sorunu sava meselesi deildir30 demitir. Almanyada, Bismarck muhaliflerinin elinde bu szler silh olarak kullanlmtr: Hem paralarn kazanacaz, hem onlarn haklarn savunmayacaz.31 Bu gelime ve tavrlar, Trklerde phe uyandrmaya balamtr. Bismarck, 1880 balarnda bir Pommeranya askerinin kemiine demez diye deerlendirdii Dou sorununa kar eski grn deitirmiti ve bu blgeye ilgi gstermeye balamt. Bu konuda, hem glendirilmi bir Trkiyeyi Ruslara kar kullanabilecekleri gibi hem de Trkiye ile ticarete balam olan Alman silah endstrisinin, blgeye bir askeri heyetin gnderilmesiyle daha etkin bir ekilde sokulabilecei umudu kesinlikle rol oynuyordu.32 Bismarck dneminde, Almanyann Osmanl mparatorluu ile ilgisiz kalmak istemesine ramen Osmanl devlet adamlarnn, Almanyay Osmanl mparatorluunun gelecei ile ilikilendirmek istedikleri grlmektedir. Osmanl mparatorluu gerileyiinin bir sonucu olarak 19. yzyln ilk yarsndan itibaren varln Avrupa devletleri arasndaki dengeden faydalanmak suretiyle devam ettirmek yolunu semiti. 19. yzyln ilk yarsnda ngiltere, Fransa ve Rusya ile ilikilerini yaknlatrd halde, ayn yzyln ikinci yarsnda menfaatleri gerei Almanya ile yaknlamtr. Helfferich, zeki Sultan Abdlhamitin bu dnemde Byk devletlerin menfaatlerinin akma noktalarn doru tespit ettii, uzun sre onlar birbirlerine kar iyi kulland ve menfaat saladn33 ifade etmektedir. 3. II. Wlhelm Dnemi 1888de Alman mparatorluu tahtna oturan II. Wilhelm, politikalarn beenmedii gerekesiyle Bismarck istifaya zorlad. Bismarck 19 Mart 1890da istifa etti. Yerine General von Caprivi babakanla getirildi. II. Wilhelm, Otto von Bismarckn uygulad blge ve denge siyasetinden Weltpolitik adn verdii dnya siyasetine yneldi. Bu erevede Osmanl mparatorluu ile ilikilerini gelitirme yoluna gitti. II. Wilhelmin Osmanl mparatorluu ile ilikilerini gelitirme yoluna gitmesinde; Almanyann fabrikalar iin hammadde ve mamulleri iin pazar bulma ihtiyac, Osmanl topraklarnn petrol, bakr, krom ve kurun gibi maden yataklar bakmndan zengin olmas, kurulacak olan Berlin-

60

Badat demiryolu hatt ile Basra Krfezinde etkin olarak ngiltereye kar avantaj elde etme ve Osmanlnn dalmas durumunda gerekli pay alma dnceleri rol oynamaktayd.34 Bismarckn babakanlktan ayrlmasndan sonra 26 Austos 1890da Osmanl Devleti ile Almanya arasnda yeni bir ticaret antlamas imzaland. Bu antlama ile daha nce Alman tccarna tannm olan imtiyazlar geniletildi. Buna mukabil Osmanl tccar da artk Almanyada imtiyazl tccarlar olarak kabul edildi.35 Osmanl-Almanya yaknlamas sonucu Almanyaya renim ve staj iin subaylar

gnderilmi,36 buna karlk Trk ordusunu dzene koymak iin stanbula asker heyetler getirtilmitir. Bunlar, General Kaehler (1882-1885), von der Goltz (1886-1895), Liman von Sanders (1913-1918) heyetleridir. 1897 sonbaharnda stanbula Alman Bykelisi olarak gnderilen Marschall, Almanyann btn ideallerini gerekletirmek iin giriimlerde bulunmaya balar. Bunu baarabilmek, Rusya ve ngiltere ile iyi geinmeyi gerektirmektedir. Mevcut dzeni de korumak lzmdr. nk bu ortamda Trkiyenin bir ksmn ele geirmek mmkn deildir.37 Bu cmle u soruyu gndeme getirmektedir: Marschalln bykelisi olduu Almanya, ortam msait olsa Trkiyenin bir ksmn ele geirecek miydi? Grnen odur ki, Almanya bu dnem ekonomik ynden glenmeye arlk vermitir. Trkiyenin akbeti sonraki mesele olmutur. Fakat Marschall; Ben burada greve baladmdan beri, Bismarckn yanl anlalan cmlesi ile mcadele ediyorum38 demeden de edemez. Demek ki, Trkiyede o szn duyulmas Almanyaya bakta pheler meydana getirmitir. Marschalln dou politikasnn temel hedefi, Alman ekonomik yaylmasdr.39 Bunun iinde Almanya patlamasn, medeniyetin st noktalarna ulaamam lkelere gtrmelidir. Byle bir lke ise Trkiyedir.40 Buna ilaveten Marschall; Almanya, byk grevini yerine getirmek iin, kolonisini gelitirmeli; mevcut olan yerli kapitallerle yeni i alanlar meydana getirmede gerekli riskleri gze almaldr.41 eklinde grn daha ak ortaya koyar. Alman politikasnda ekonomik motivasyon ok nemli yer igl etmektedir. Kolonilerini gelitirmek iin riskleri gze alma ise Almanyann da Fransa, ngiltere ve talya gibi balangta ekonomik de olsa ardndan istilc bir smrge politikas takip edecei izlenimini vermektedir. Telefon ve ziyaret diplomasisinin gnmzdeki gibi gelimedii o devirde, d politikalar zerinde bykelilerin etki ve ynlendirmeleri byktr. Fakat, kendi hkmetine ramen politika retilemeyecei de aktr. Marschalldan sonraki Alman Bykelisi, Trkiyeyi douda bir dayanak olarak grmektedir. Yalnz Trkiyenin dayanakl iki ynden ve drt devlete kardr. Politik ynden Rusya ve ngiltereye; ekonomik ynden Fransa ve talyaya kardr. Onun iin ieride iyi organize olmu bir Trkiyenin araclna ihtiya vardr.42 Osmanlnn son dneminde bir i mesele gibi grnmesine ramen devletleraras ilikileri etkileyen olaylardan biri de Ermeni meselesidir. Bu sebeple Ermeni olaylar karsnda Almanlarn

61

dnce ve uygulamalarna bakarak iki devlet arasndaki ilikiye bir aklk getirebileceimiz gibi Ermeni olaylarnn anlalmasna yardmc olabiliriz. Almanya, ngilterenin Ermeni politikasndan rahatszdr. Onun iin Bismarck, Osmanl Devletini, ngiltere karsnda Ermeni politikas konusunda destekler.43 Ayn konudaki Alman politikas bir devamllk ve srar ortaya koymaktadr. Almanya, ngilterenin reform almalarn tehlikeli bulmaktadr. Bunun iin Marschall, Blowa ngilterenin reform almalarn geri ekmesini istediini bildirir. nk, Trkiyede reform, sarsnt demektir.44 Hatta Marschall, Trkiyede Ermenilerin bulunduu yerlerle ilgili reform istekleri hakkndaki grn daha net ortaya koyar. O da udur: Kim reformlarla megul olursa, o imparatorluu reform etmek istemiyor, bilakis mahvetmek istiyordur.45 Almanyann bu tespiti aslnda doru bir yaklam ortaya koymaktadr. Gerekten reform isteyenlerin maksad, Osmanl Devletinin idari-sosyal yapsn dzenleyip, glendirmek deildir. Ermenileri let ederek peyk devletler meydana getirip nfuz alann geniletmek, Osmanl lkesini paralamaktr. Almanya bunun farkndadr. Onun iin reform konusunda Trkiyenin yannda yer alr. Bu tavryla da Ermeni sorunu, Almanyann Trkiye politikasnda nemli bir problem olur.46 Werner Zrrerin47 de bahsettii gibi Almanya, Trkiye iin byle bir gle niin katlanmaktadr? Ekonomik ilikiler ve kolonizasyon dncesi bu soruyu aydnlatabilecek durumdadr. Nitekim Bismarck, ngiliz ve Ermeni bamszlama abalarna kar, Sultann g kullanmasn artk artsz desteklemeyeceini aklamtr.48 Alman ynetimi, daha sonra Ermeniler konusundaki yayn ve haberlerden etkilendiini ortaya koyar. 1895te Ermenilere katliam yapldn ieren bir rapor, Wilhelme verilmitir. Wilhelm, bunun zerine fkelenerek, yle der: Bu artk fazla oluyor. Zira onlar da Hristiyan.49 Acaba Alman imparatorunu fanatik Lepsius mu etkilemektedir? Bu konuda II. Wilhelmi annesinin etkiledii bilinmektedir. mparator, Ermeniler konusunu annesi ile grp sohbet ettikten sonra ar bir ekilde hiddetlenmitir. Strassburgda bir len yemeinde annesi, mparatora yle der: Trkiyedeki Hristiyan katliam ok iren. Btn Hristiyan lkelerinin grevi, bu katliamda akan Hristiyan kannn intikamn Trkiyeden almak olmaldr.50 Buradan da anlalaca gibi Trkiyede kartlan Ermeni olaylar, Avrupaya MslmanHristiyan ablonu iinde sunulmakta veya kasten olaylar Hilal-Ha kavgas olarak verilmektedir. O zaman, elbette Ermeni komitelerinin ve onlar ne srenlerin tuzana dmek mmkndr. nk Ermeniler Hristiyandr. mparator ve Alman halk da mezhebi farkl olmasna ramen Hristiyandr. Tahrik sonu alr. II. Wilhelm, Trkiyeye ikinci ziyaretinden iki yl nce unu syler: Sultan tahttan indirmek gerekir.51 Buradan da anlald gibi gl devletlerin, gelimemi lkelerin i ilerine mdahale ettiklerini ve gerektiinde onlarn ynetimlerini deitirme gcne sahip olduklar grlmektedir.

62

Sultan II. Abdlhamidi, dolaysyla Osmanl ynetimini hedef alan bu cmle, daha sonra dostluk grmelerine yerini terk edecektir. Kayzerin szlerinden bir yl sonra Mart 1897de Alman elisinin, Almanlarn Ermeni olaylarna karmasnn Ermenilerin lehine olmayacan52 sylemesi, farkl fikirlerin varln ortaya koymaktadr. Alman SPDnin (Sosyal Demokratlar) gr daha ileridir. Sosyal Demokratlar, Ermenilerin Rus propaganda ve kkrtmalarnn kurban olduunu sylemektedir. Onlara gre Trkiyenin uluslara blnmesi sadece Rusyann iine gelecekti. SPDnin teklif ettii zm ise udur: Trk-Ermeni atmasnn nlenmesi, Rus ve baka lke elileri ile kkrtclarn lkeden kovulmas veya cezalandrlmasndan sonra gerekleebilir.53 Osmanl Devleti, i ilerini kartran binlerce insann kannn dklmesi, sosyal hayatn bozulmas gibi affedilmez sonulara sebep olanlar hakknda Alman SDPsinin deil teklifini uygulamak, bunlar dnememitir bile. Trkler aleyhinde Almanyada yaplan menf propaganda vastasyla, kamuoyu gittike Trkler aleyhinde olumaya balar. Birinci Cihan Harbinden sonra Alman resm tavr da tamamen Trkler aleyhine dnr. nk dier Batl devletleri ve Amerikan basn, Ermeni tehcirini Alman genelkurmaynn tavsiye ettii ve ynettiini, sava srasnda ve sonrasnda aklamtr. 28 Temmuz 1332 (1915)de asker gvenlik nedeniyle karlan bu srgn kararnn uygulanmasna, birok yerlerde Alman konsoloslar ve subaylarnn ynetici ve teviki olarak katld ileri srlmtr.54 Yani szde Ermeni katliamnda, Almanlarn da rolnn olduunu yazlmtr. Bunun sonucu, Almanlar bu sululuk psikolojisinden kurtulabilmek iin savunmaya geerler55. Bugne kadar sre gelen objektif tavrlarn aksine, Ermeni politikasnda yanl davranmaya balarlar. Ermeni tehcirinde rollerinin olmadn gstermek ve dier devletlere ho grnmek amacyla Ermeni yanls politika izlerler. Artk dorular yazabilen Alman says parmakla gsterebilecek sayya bile ulamamaktadr. Hatta tarafsz olmaya alanlar dahi yazlarnn bir ksmnda Trk vahiliinden azda olsa bahsetmektedir. Deien bu Alman politikasn, Trk ve Mslman dman Papaz Lepsiusa Alman Dileri Bakanlnn msaade ve desteiyle56 hazrlatlan ve hl Almanyada temel kaynak olarak kabul edilen, Deutschland und Armenien 1914-1918, adl szde belge yayn kitap aka ortaya koymaktadr. Byle nemli meselede Trk dman olduu aka bilinen, Ermeni ile evli olan ve olaylar sadece Mslman-Hristiyan atmas olarak deerlendiren bir ahsn devlet msaadeli ve destekli yayn yapmas dndrcdr. Eserde sadece Trk dmanl yaplmaktadr.57 Tarafsz gzle bakld zaman eserin tarafl olduu ortadadr. Hatta Major v. Staszewski, Lepsiusun eserinin tarihi bir deerinin olmadn ve onlarn sadece propaganda yazs olduunu ve tanmlamalarnn tamamen abartl olduunu yazmaktadr.58 Sauppun, eserle ilgili 12 Aralk 1921 tarihli Thimmeden naklettii baz cmleler enteresandr: Lepsius, gerei gerek olmayandan ayrt edemeyecek durumdadr. O, belgeleri mantkl bir biimde derleyememi ve ayn zamanda btnlk ierisinde yanl kullanmtr. Aklamalar ve notlar tarihi hatalarla doludur ve ie yaramaz biimdedir.59 Buna ramen maalesef bugn Lepsiusun eserleri Ermeni meselesi hakknda Almanyada mracaat edilen temel kaynak olarak bata gelmektedir. Tabidir ki byle bir eserden faydalanlarak

63

ortaya konulan eser de orijinalini aratmamaktadr. Almanlarn deien ve tarafl tutumunu gsteren dier bir hadise de; Talat Paann bir Ermeni tarafndan Berlinde ldrlmesinden sonra balayan mahkemenin yanl tutumu ve karar ile katilin serbest braklmasdr.60 Bu karara, Birinci Cihan Harbi srasnda Trkiyede grev yapm Bronsart Schellendorf gibi baz Alman subaylar itiraz ederler. Onlar ilk nce mahkemeye tank olarak arlmalarna ramen daha sonra arlmamalarna anlam veremezler. Kendilerinin bizzat olaylar yaamalarna ramen, olaylar hi grmeyen, sadece bakalarndan iiten kimselerin ahit olarak dinlenmesine anlam veremezler.61 A. Trk-Alman Dostluu ve Demiryolu mtiyaz Osmanl Devleti ile Almanya arasndaki ilikilerin nemli sonularndan biri de yeni demiryollar ina etme teebbsdr. Bu sonucun ortaya kmasnda II. Wilhelmin Osmanl lkesini ziyaretinin rol byktr62 Gerekte, Osmanl devlet adamlar demiryollarnn nemini daha Abdlmecit devrinde kavramlar ve bu konuda yabanclara imtiyazlar vermeye balamlard. Abdlaziz devrinde de demiryolculuk teebbsleri devam etmiti.63 II. Abdlhamit dneminde, Alman imparatorunun Trk topraklarna adm atmasyla, Orta Douya Alman dnya politikasnn en aklc bir ekilde almasnn temelleri oluturulur. Daha sonra bu temeller zerine, ekonomik adan nemli projeler, asker sahada ibirlii vb. ilikiler kurulacaktr. II. Wilhelmin ziyaretinin politik yapya olan etkisi yannda, moral yn de vardr. Bu yn zellikle slm aleminde hissedilir lde belirginlemiti. Bir byk devletin tal hkmdarnn ziyareti, slm dnyasnda derin etkiler brakmtr. Bu ziyaret, ksa zamanda Afrika ve Asyadaki slm blgelerinde duyulur. Ve artk Almanya ismi ok anlaml ve sevimli bulunur.64 nk ayn zamanda Mslmanlarnn Halifesi olan Sultann, gerek dostu olarak II. Kayzer Wilhelm kabul edilmitir. Bu kabulden sonra iki hkmdar arasndaki dostluk u ekilde sembolize edilir: Kaynaktan akan berrak su, iki hkmdarn temiz dostluunun gstergesidir.65 Aslnda Wilhelmin Osmanl Devletine ziyareti iki defa gereklemitir. Birincisi 1889dadr. Gen Kayzer, kz kardeinin Atinadaki dnnden sonra stanbula geerek bu ilk ziyaretini66 gerekletirmitir. kincisi ise dokuz yl sonra 1898de yaplan ziyaretti. Asl nemli sonular veren de budur. mparator bu gezisinde sadece stanbulu deil, am ve Kuds gibi nemli merkezleri de gezmitir. Bu dostluu, yneticilerin Kayzere, amda ho geldiniz szne cevap olarak mehur nutku perinler: Burada btn zamanlarn en kahraman askeri Sultan Selhaddinin mezar nndeyim. Majesteleri Sultan Abdlhamide misafirperverliinden dolay teekkr borluyum. Gerek Majeste Sultan gerekse Halifesi olduu dnyadaki 300 milyon Mslman bilsin ki Alman mparatoru onlarn en iyi dostudur67 300 milyon Mslmandan bahsetmesi sempati toplamtr. Bu ziyaretle birlikte Marschalln Bykeli olarak stanbulda greve balam olmas dostane ilikinin yannda ticar ilikileri glendirmitir.68

64

Bu ziyaret, birok lkenin dikkatini ekmitir. Fransa bunlardan biridir. Grothe, biraz kskanlk ve biraz aknlk ierisinde olan Franszlarn, Kayzerin ziyaretini yle deerlendirdiklerini yazar: Alman mparatoru, byk ev Almanya iin nemli ve anlaml bir i seyahati yapt.69 Rekabet hissiyle de olsa Franszlarn deerlendirmesinde doruluk pay bulunmaktadr. Sonuta ok nem arz eden demiryolu projesi, 4 Ekim 1888de Osmanl Devleti ve Alman Bankas birinci mdr Georg von Siemens ynetiminde Alman Bankas tarafndan organize edilen bir finansman grubu arasnda stanbulda yaplan imtiyaz anlamasyla Almanyaya verilmiti.70 Aslnda Bismarckn grevinin son yllarnda Anadoluda Alman Demiryolu inaat,71 Sultan tarafndan Alman dostluuna bir cemile olarak kabul edilmiti. Bylece Fransz finansmann geri itme, tehlikeli durumdaki imparatorlua demiryolu sistemini kazandrma dnlmt. Demiryolu yapmnn Badat ve Basraya kadar devam edecek olmas ateli bir politik mesele oldu. Ruslar, Trkiyenin ekonomik ve siyas ynden glenmesini istemiyor, ngilizler, nfuz alanlarna girildii endiesiyle zellikle 1901den sonra glkler kartyorlard.72 Marschalln daha ok imtiyaz iin abalamas sonu verir ve Badat-Basra hattnn da yapm iin kesin imtiyaza ular. lk hat zerine yaplan antlamadan sonra Alman Dileri, uzun uzun bu szlemenin faydalarndan bahseder.73 Byk sevin uyandran mzakerelerin sonucu 21.3.1903 tarihli resm imtiyazla kesinleir.74 Fakat Alman sermayesi tek bana bu ii yapacak gte deildi. Bu imtiyazlarn hayata geirilmesi iin Marschalln yardmyla yeni ve zel bir Badat Demiryolu irketi kurulur. Bu irkette Alman grubu %40, Anadolu Demiryolu irketi %10, Fransz Osmanl Bankas %30 ve Avusturya, talya, svire ile Trkiye beraber %20 orannda katlmlard. ngilizler, batan itibaren byle bir katlm reddediyordu. 1903 tarihli anlamaya gre Badat Demiryolu irketine u imtiyazlar verilmekte idi: 1- Haydarpaa-Ankara ve Eskiehir-Konya hatlarn 99 yl mddetle iletecekti. 2- Konyadan balamak ve Badat zerinden Basraya kadar devam etmek zere takriben 2300 kilometre uzunluunda bir demiryolu yapp iletecekti. Demiryolunun iki tarafnda ve yirmier kilometrelik bir saha dahilinde, imtiyaz henz verilmemi olan madenleri istismar edip, ormanlardan odun kesip kmr yapabilecekti. 3- Fratta, attlarapda, nakliyat hakknda sahip olacak, Badat ve Basra kylarnda limanlar ina edip almalarn dzenleyecekti.75 Almanya, ngiltere engeline taklarak krfez hattnn yapmn imknsz bulmutur.76 ngilterenin srekli menf tavr yznden 1910da Marschall, plnn Krfez hattn askya alp imtiyazlar Trkiyeye geri vermitir.

65

Almanyann Berlin-Badat Demiryolu projesi ngilterede tedirginlik yaratyordu. Basra Krfezine kadar uzanacak bir Alman demiryolu, ngilterenin Msr ve Hindistandaki siyasi ve iktisadi egemenlii iin en byk tehlike olarak grlyordu. Gerekletirilecek bu demiryolu projesi, Avrupay Yakn Dou ve Hindistana ngiliz filosundan daha ksa zamanda ve etkin biimde balayacandan, Cebelitark ve Sveye sahip olan ngilterenin Atlas ve Hint okyanusu ulamndaki tekeli ortadan kalkacakt.77 Almanya asndan Badat Demiryolu,78 dnyann llemez hammadde deposunu ve dnyann en zengin tahl ambarn Avrupaya balyor ve Almanlar ngiltereden tamamen bamszlatryordu. Bu bamszlk, gelecekte Alman dnya siyaseti iin bir dayanaktr.79 Demiryolu imtiyaz, Rusya ve ngiltereye kar Trkiye zerinde etkili olduunu gsterme frsatn da dourmutu. Bylece Almanya, Trkiye zerine oynanan oyunda sz sahibi olduunu gsteriyordu.80 Fakat ok gemeden Almanyann bu suretle Yakn Douya nfuzu, mparatorluk iin yeni bir takm tehlikelere yol at. Ruslar stanbulun, ngilizler ise Msr-Hindistan kara yolunun Trk-Alman dostluu ile tehdit edildiini grdler; Franszlar da n Asyadaki siyasi ve ekonomik durumlarnn tehlikeye girmesinden korktular.81 Almanya, Osmanl Devleti zerindeki hesaplarn, elbette devlet zerindeki etkisine dayanarak yapmaktadr. Son dnem Osmanlnn hemen hemen btn ynetiminde Alman etkisi grlr. Tarm ve madencilikle ilgili bakanlkta, Maliye Bakanlnda, Gmrkte, Sultann sivil danmanlar kurulunda, saray ve orduda Almanlar barol oynuyorlard. zel sektr de dahil birok yerde Almanlar tercih ediliyordu.82 Tabi bu Alman etki ve sempatisinin genilemesinde, stanbuldaki Alman okulu ile svire Cemaatinin de rol bulunmaktadr. Okul, Doulularla kaynaarak koloniyi bytmeyi amalamaktadr. Bunun iin iyi okullar az olan toplumlarn genlii ele alnmakta ve yerli ocuklar Doudaki Alman amalarna uygun eitilmektedir.83 Aslnda Almanyann da Trkiyeye bak, dier Batllardan farkszdr. Erich Lindow, bunu yle ortaya koyar: Uzaktan baknca birok Avrupal politikaclar gibi Marschall da Trkiyeyi kana susam fanatikler ve Hristiyanlar kurban eden caniler zannetmitir. Fakat yakndan baknca bunun byle olmadn grr. Sa duyusuyla byk devletlerin dil davranmadn kavrar. Ermenistan ve Giritte Hristiyanlarn ihtilllerini Trkler de hakl olarak bastrdlar. Trkiyenin uluslararas haklarna ramen sper devletler ayaklanmay destekliyordu. Hristiyanlar korunur ve onlara haklar tannrken, Mslmanlara tecavz edilip insafszca davranlyordu.84 Marschalln tecrbesini bakalar da desteklemektedir. Uzaktan aleyhte younlaan

propaganda etkisinde kalan Avrupallar, yakndan tanynca doruyu anlamaktadr. Rohrbach yle der: Trkiyeye gelen Almanlar slmn ve Trklerin dostu oluyor ve Trklerle birlikte Ermenilere kar dmanlkta yaryorlard. Bu da ok uursuz bir olayd.85 Rohrbach da, Trkiyeyi ve Douyu

66

grdkten sonra meydana gelen tavr deiikliine kar, ak bir tahammlszlk vardr. Fakat bu arada baz dorular itiraf etmekten de geri kalmamtr. Halbuki Alman hkmetinin resm tutumu, ahslarn samimiyetini yakalayamamaktadr. Mesel Kayzer; Padiahn dostu ve koruyucusu roln taknm olmasna ramen, Alman hkmeti, el altndan ngiltereyi, donanmasn Boazlara gndermeye tevik etmektedir.86 Siyas literatrde bu tavrn ad, ikili oynamadr. Fakat zaman ve artlar deitike tavrlar da deimektedir. Alman d politikas, ngiliz paylama plnna, her eye ramen kar koymay esas alr. Saurmann Osmanl Sultanna telkini, ngiliz arzularna asgar seviyede kolaylk gsterme ve ksmen uyma dorultusundadr.87 Bylece Alman diplomasisi hem kendi pozisyonunu zayflatmam hem de Trkiyeyi tehdit eden muhtemel paralanmay engellemi olacaktr. Almanya, batan beri ngiltere ile aradaki irtibat kesmemitir. Onun iin ilk balarda Alman balar, stanbuldaki bakan ngiliz Elisi olan uluslararas yardm komitesine gnderilir. Daha sonra Trkiyede yaayan gvenilir Avrupallara bu paralar verilir. Onlar da ilgililere (Ermeni) teslim ederler.88 Osmanl-Almanya ilikileri zaman zaman ini ve klar gstermitir. 1897 Osmanl-Yunan Harbinden sonra Trkiye, Rusya ve Almanyann tutumunu beenmez. Bu tavrda Rusya ve Almanyaya bamllktan kurtulma dncesi de vardr. Onun iin Sultan ngiltereye yanar. Sarayda Alman etkisi d gsterirken ngiliz etkisi ykselir.89 Ama 1903lerde Alman etkisi yeniden artar. 1908den sonra ise Osmanl Devleti bnyesinde Alman tesirinin girmedii birim yok gibidir. zellikle asker alanda bir ok Alman subay grev yapmaktadr.90 Tabii ki ilikilerin artmasnda Trklerin sahip olduu kt ekonomik ve siyas skntlarn rol byk olmutur. Devlet her ynyle aray ierisindedir. Bu durumdan kabilmesi iin kendine zarar vermeyecek byk bir devletin desteine ihtiyac vardr. B. Birinci Dnya Sava Banda Osmanl-Alman likileri 1871de Alman siyasi birliini kuran Bismarck, ayn zamanda Avrupada Fransann askeri stnlne de son vermiti. Avrupadaki askeri stnln Almanyaya kaptran Fransa; hem bu stnl yeniden kazanmak, hem de kaybettii topraklar geri almak iin gizliden gizliye kendine mttefik aramaya balad. Bu Alman-Fransz ekimesi Birinci Dnya Savana kadar srd. Siyasi birliini salayan Almanya, ksa srede ekonomik olarak da glenerek dnya pazarlarn ele geirmeye balad. Almanyann bu gelimesi, ngiltere ile kar karya gelmesine sebep oldu. Bylece iktisadi ve askeri alanda Birinci Dnya Savana kadar srecek olan Alman-ngiliz rekabeti balamtr. 1870 ylnda siyasi birliini kuran bir baka lke talya idi. talya siyasi birliini kurduktan sonra, dier gl Avrupa devletleri gibi smrge aray iine girdi. talyann Balkanlarda ve dier Osmanl

67

topraklar zerinde emelleri vard. Alman ve talyan siyasi birliklerinin kuruluu Avrupa dengesini bozduu gibi, Balkanlardaki milliyetilik ve bamszlk hareketlerini de kamlad. 19. yzyln ikinci yarsndan itibaren Balkanlar, Avrupa devletlerinin mcadele alan haline geldi. Rusya, Pan Slavizm amalarn gerekletirmek iin, kendisine hem rakip hem de engel olan Almanyann yklmasn, bir ok Slav topluluunu bnyesinde toplayan Avusturya-Macaristan mparatorluunun da paralanmasn istiyordu. Ayrca Ruslar, tarihi emeli olan stanbul ve boazlar ele geirmek, Akdenize ve Basra Krfezine inmek frsatn kolluyordu. Avusturya-Macaristan mparatorluu ise, Rusyann destek ve teviki ile harekete geen Panslavizm akmna kar gvenliini salamaya alyor ve Osmanlnn sahip olduu Balkan topraklarn ele geirmeyi planlyordu. Almanya, Osmanl lkesini hayat sahas olarak kabul ediyor; Orta Dou ve Hindistana ulamada bir kpr olarak gryordu. Almanyann Hindistan ve Orta Dou politikas, onu ngiltere ile kar karya getiriyordu. 20. yzyln banda petroln ekonomide kazand nem ve Osmanl idaresindeki topraklarda zengin petrol kaynaklar olmas, byk devletler arasndaki rekabeti, bu topraklara egemen olma mcadelesine dntrmt. Avrupal byk devletler arasndaki bu rekabet, devletleraras gruplamalar getirdi. 1882de Avusturya-Macaristan, Almanya ve talyadan oluan l ittifak kuruldu. Bu antlama 1892, 1907 ve 1912 yllarnda kez yenilendi. l ittifaka kar, 1894 Fransz-Rus, 1904 ngiliz-Fransz ve son olarak da 1907de de ngiliz-Rus Antlamasyla l itilaf olutu. Birinci Dnya Sava ncesinde bloklara ayrlan Avrupa devletleri arasnda iktisadi, sosyal, siyasi ve askeri rekabetler had safhaya ulamt. Avrupa devletleriyle ilikide bulunan dier dnya devletleri de bu rekabete itirak etmekteydiler. Uzun yllardr zmlenemeyen rekabet ve problemler her an bir savaa dnebilirdi. Ne var ki, byk Avrupa devletleri, muhtemel genel bir savan Hasta Adamn yani Osmanl mparatorluunun, toptan veya geni lde paylalmas annda ve o yzden kacan zannediyorlard.91 Ancak yle olmam, 28 Haziran 1914de Avusturya-Macaristan mparatorluu Veliahd Franz Ferdinand ve einin Saraybosnay ziyaretleri srasnda bir Srpl tarafndan ldrlmesi, Birinci Dnya Savann balamasna neden olmutu. 19. yzyln sonu ve 20. yzyln banda, Osmanl mparatorluu bir konfederasyon grnmndeydi. Tanzimat ve Islahat Fermanlarnn Osmanl aznlklarna getirdii hukuki teminatlar, Fransz nklbnn yaygnlatrd milliyetilik ve bamszlk dncesinin de etkisiyle, Osmanl ok uluslu yapsn paralam, her para gerektiinde Osmanl olduunu iddia ve ifade etmesine ramen, Osmanldan kopmann hatta Osmanly ykmann hazrlklarna balamt.

68

II. Merutiyetin ilan ile fiilen iktidara sahip olmakla beraber, resmen iktidarda grnmeyen ttihat ve Terakki Frkas; Osmanlcl yeniden devletin temel felsefesi olarak savundu. Trklk yapmak, etnik btnl olmayan mparatorluun paralanmasna sebep olurdu; bir ka yl sreyle bu anlay srdren ttihat ve Terakki Frkas, Balkanlarda balayan ihanetler ve Makedonyann elden kmas zerine Trklk politikasna dnd. nk, Trk olmayan milletlerin, ancak milli emellerine hizmet etmesi halinde ttihat ve Terakkiyi desteklemekte olduklarn anlamlard. Bu durum karsnda, ttihat ve Terakki Trk bir politikaya ynelmenin zaruretini duymutur. Zira artk, Trklerden baka milliyetilik yapmayan Osmanl unsuru kalmamt. Osmanl mparatorluu yaps iinde, Osmanlclk ya da slamclk fikirleri ile milliyetlerin unutulduu iddia edilemez. Aksine Trk olmayan Osmanl vatandalar, Trklere Trklklerini unutturmaya alrlarken, kendi milliyetlerini tm gleriyle savunmaya ve korumaya almlardr. ttihat ve Terakkinin iktidara gelmesiyle Trk olmayanlar, hibir sorumluluk yklenmeden Osmanlcl kendi menfaatleri dorultusunda yaatmak istiyorlard. Meclis-i Mebusandaki Rum milletvekilleri Rumcann resmi devlet dini olmasn istiyor, Araplar bamszlk iin silaha sarlyorlard. Ayrca Ermeniler, mstakil bir Ermenistan, Yahudiler, Filistinde bir devlet kurmak peindeydiler.92 Ve nihayet Balkanlar elden kmt. Yaanan bu olaylar, ttihat ve Terakkinin Trkle politikasna dnn salamtr. Bundan sonra hzl bir tempoyla, Osmanl mparatorluundaki Trk unsurun milliyeti bir grle her alanda glendirilmesi yolunda nemli admlar atmlardr. Bu arada Osmanl Devleti, Balkan faciasnn ardndan ordu ve donanmasn slah etme ilerine girimiti. Bir yandan da iki bloa ayrlm Avrupada, kendisini yalnzlktan kurtarmak iin, bir takm ittifak teebbslerinde bulunmutu. lk ittifak teebbsn savatan birka yl nce ngiltere nezdinde yapmt. Maliye Nazr Cavit Bey, ngiltere Bahriye Nazr Winston Churchille Ekim 1911de bir mektup yazarak, Osmanl Devleti ile ngiltere arasnda bir ittifak yaplmasn teklif etmiti. Churchill ise, imdilik yeni siyasi balar altna giremeyiz diyerek ittifak teklifini reddetmiti.93 Daha sonra, Londradaki Bykeli Tevfik Paann, 1 Haziran 1913te ngiltere Hkmetine, kendi hkmetinin ngiltere ile bir ittifak yapma arzusunda olduunu bildiren mracaat resmi teklif olarak sunulur. ngilterenin cevab, sadece iyi niyetli tavsiyelerden ibaret kalr.94 Osmanl Devletinin ikinci ittifak teklifi Fransaya oldu. Bahriye Nazr Cemal Paa, Haziran 1914te Fransz donanmasnn tatbikatna davet edilmiti. Cemal Paa bu srada Fransz Dileri Bakanl yetkilileri ile temasa geerek, Fransa ile Osmanl Devleti arasnda ittifak yaplmasn teklif etti. Fransz Hkmeti, Cemal Paann teklifini Rusya raz olmadka byle bir ittifak yapmalarnn mmkn olmadn belirterek reddetmitir.95 Ayn dnemde, Mays 1914te Rus ar Krmdaki yazlna geldii srada Talat Paa, kendisini ziyaret ederek ittifak nerisinde bulunmutur. Ancak, Rus ar Alman askerlerinin Osmanl lkesinde bulunmasn bahane gstererek bu neriyi reddetmitir.96 Daha sonra Osmanl Devleti Yunanistan ve Bulgaristan ile de anlamak iin giriimde bulunduysa da baarl olamamtr.

69

Osmanl Devleti, byk bir savan akacan nceden grm, ngiltere, Fransa, Rusya ve Balkan devletleri ile anlamaya alm, ancak buna muvaffak olmamtr. Bu durumda hem yalnzlktan kurtulmak hem de muhtemel savatan galip kmak iin Almanya ile anlama yollarn aramaya balamt. Osmanl Devleti, son yllarda byk toprak kayplar veriyordu. Uzun sreli savalar, Trk milletini yorgun drmt. Ordu da, byk bir savaa hazr deildi. Fakat memleketi yeniden toparlamak, kaybedilen topraklar geri almak, kapitlasyonlardan, soyutlanmadan kurtulmak ve muhteem Trk Devletini yeniden oluturmak iin tarafsz kalnamayaca97 duygu ve dncesiyle baz devlet adamlar, savaa katlmay istiyordu. Savaa katlmay ve savata Alman ittifakn isteyenlerin banda Sadrazam Sait Halim Paa, Harbiye Nazr Enver Paa ve Dahiliye Nazr Talat Bey geliyordu.98 Geri Sait Halim Paa, Almanya ittifakn dnmekle beraber, tarafsz da kalnabilecei grnde idi.99 Bunlar iinde Enver Paa, sava Almanlarn kesin kazanacana inanyordu. Ama mecliste, savaa katlp katlmama ve savaa kimin yannda katlma konusunda fikir ayrlklar mevcuttu. Savaa katlmay istemeyenler, sava Almanlarn kazanacan dnenler ve sava tilf devletlerinin kazanacan mit edenler olmak zere ayr grn temsilcileri vard. Tarafsz olanlar, kabinede say olarak fazla idiler. Onlar, ya tamamen savan karsnda ya da hemen bir taraf kabul etmeme, bilakis memleketin menfaati iin beklemeyi savunanlard. Tarafszl temsil edenler, Posta Bakan zkan Efendi, Tarm ve Ticaret Bakan Sleyman Efendi,Maliye Bakan Cavit, ayrca balangta Bahriye Nazr Ceml Paa, sonuncusu Trk-Alman ittifak antlamasn salayan ve imzalayan Sadrazam ve Dileri Bakan Sait Halim Paa idi. Bu devlet adamlar, tilf devletlerinin zaferi durumunda Trkiyeyi tehdit edecek tehlikeyi iyi idrak ediyorlard.Bu sebeple onlar, Trk d politikasnn gereklemesi umudunu salayacak l ttifakn zaferini arzu ediyorlard. Stratejik olarak ok nemli bir durumda olan Trkiyeyi srekli olarak savatan uzak tutmann zorluunu da biliyorlard.100 Savan ilk gnlerinde Ceml Paa, yle dnyordu: Trkiye, ksa zamanda seferberlik ve sava hazrlklarn zor da olsa bitirmeli. Bu ilerini tamamlamadan nce savaa girmemeli ve savaan taraflardan birinin yannda gizli olarak yer almal. Enver Paann Kara Avrupasyla balantlar kurduu esnada, o da tilf devletlerinin bykelileriyle ve temsilcileriyle kiisel ilikileri vastasyla ayn meseleleri tartyordu. O zamandan beri Ceml Paa hakknda, Alman dmanl speklasyonlar devam edip gelmektedir.101 Yukarda bahsedilen dncelerine ramen Ceml Paa, az da olsa tilf devletleri sempatisine sahipti. Bu sebeple Enver Paann duygu ve dncesinin karsnda idi. O, en tehlikeli faktrle iyi geinmeyi, uyankln kanunu olarak gryordu. Bu da l tilf idi.102 Balangta farkl dnen Cemal Paann tavr, daha sonraki gnlerde olaylarn farkl gelimesinden dolay, Enver ve Talt Paalarn da tesiri ile deimeye balar. tilf devletleriyle

70

mzakereler kesildikten sonra, Ceml Paa btn kalbiyle ttifak Devletleri tarafna geer. nk stanbulun geleceiyle ilgili Rusyaya verilen szlerden dolay tilf devletleri, Trkiye ile ittifak reddetmiti ve Trkiyeden tarafsz kalmasn istemiti.103 Bu Ceml Paann tutumunun zamanla deimesine vesile olmutu. Pomiankowski de bu konudaki grn yle aklyor: Benim kanaatime gre Alman korkusu Trkiyenin aksaklna gereke gsterilemez. Merkezi glere balanlmas iin politik motifler zorluyordu. Komitenin gl kiisi Enver, Talt ve -ilk zamanlar kar olmasna ramen- Ceml de tamamen Almanya lehine idiler.104 Rus Bykelisi Giers de, Ceml Paann tutumunun zamanla netletiini, onun ngiliz bykelisiyle bir konumasnda, Trkiyenin yerinin merkezi glerin yan olduunu aka sylediini yazmaktadr.105 Artk Osmanl Devletini ynlendiren ttihat ve Terakkicilerin fikirlerinde zorunlu olarak konsensus salanm oluyordu. ttihat ve Terakki Hkmeti, Almanya ile yakn ilikiler iine girdi. Aslnda Trk-Alman yaknlamas II. Abdlhamit dneminde balamt. D ilikilerde denge politikas uygulayan II. Abdlhamit, ngilizlerin Orta Douyu tamamen ele geirmek istekleri; igalleri altndaki slam memleketlerine Msr Hdivini Halife yapp, slam dnyasn kendi karlarna gre ynlendirmek istemesi; Balkanlarda gl bir Bulgaristan yaratma abalar ve Ermenileri desteklemeleri karsnda Almanyaya yaklamtr. Bu yaknlama, Almanyaya Osmanl lkesinde ekonomik imtiyazlar tannmas, zellikle de, Badat demiryolu projesi ile balayan yakn ilikiler, 1882den itibaren Almanyadan subay getirilmesi ve Almanyada yetimek zere Trk subaylar gnderilmesi ile devam etmitir.106 Balkan faciasndan sonra ttihat ve Terakki Hkmeti ordunun dzenlenmesine nem vererek Almanyadan yeni uzmanlar getirtti. Osmanl Hkmeti ile Almanya mparatorluu arasnda yaplan grmeler sonunda Liman von Sanders komutasnda bir Asker Islah Heyeti Osmanl lkesinde grevlendirildi.107 Osmanl Hkmetinin verdii izin ve talimata gre General Liman Von Sandersin hizmet szlemesi, Bahriye Nazr ve Harbiye Nazr Vekili rksulu Mahmud Paa tarafndan karlkl olarak 14 Terinievvel 1329da (27 Ekim 1913) imza edildi.108 14 Aralk 1913te 42 subayla birlikte stanbula gelen General Liman Von Sanders I. Ordu Komutanlna atand.109 ttihat ve Terakkinin, zellikle de Enver Paann Almanya ile savaa girme isteklerine ramen, Osmanl Devletinin l ttifakla savaa katlmas teklifi ilk nce Avusturya-Macaristan mparatorluundan gelmitir. Bu teklif zerine ttihat ve Terakki Hkmeti 22 Temmuz 1914te anlamak iin Almanyaya bavurmu ve II. Wilhelmin istei zerine Almanya ile Osmanl Devleti arasnda ittifak grmelerine balanmtr. 27 Temmuz 1914te balayan grmeler, 2 Austos 1914 tarihinde Trk-Alman ittifak ile sonulanmtr. Osmanl Devleti adna Sadrazam ve ayn zamanda Hariciye Nazr olan Sait Halim Paa, Almanya adna Almanyann stanbul Sefiri Baron von Wangenheinin imzalad antlamann metni aadaki ekildedir:

71

1. Tarafeyn-i akideyn Avusturya-Macaristan ile Srbistan arasnda tahadds eden ihtilaf hazra kar kat bitaraflk muhafazasn deruhte eder. 2. Rusya, Avusturya-Macaristan aleyhine fiili tedabiri askerye mdahale ederek bylece Almanyann da harbe duhuln mecbur klarsa bu husus Trkiyenin de harbe itiraki iin sebep tekil edecektir. 3. Hali harbte Almanya, Heyet-i Islahiyesini, Trkiye emrinde ipka edecektir. Buna mukabil Trkiye dahi bu Heyet-i Islahiyeye, Harbiye Nazr hazretleriyle Heyet-i Islahiye Reisi hazretleri arasnda, doruca takarrr edecek esasata tevfikan ordunun sevk-i idaresi hususunda fiili bir nfuz itasn temin eder. 4. Tehdide maruz olacak Osmanl topraklarn Almanya lzumunda silahla mdafaa eylemeyi taahht eder. 5. Her iki imparatorluu ihtilfat hazradan tevellt edebilecek ihtilta kar siyanet maksadyla akdedilmi olan itilf zirde isimleri muharrer murahhaslar tarafndan imzas akabinde meri olacak ve mtekabil taahhdat mmasile ile 31 Kanunuevvel 1334 tarihine kadar hkm devam edecektir. 6. Balda tespit edilmi olan tarihten alt ay evvel tarafeyni liyeyni akideyn tarafndan bir ihbar vaki olmad takdirde muahedenin ahkm yeniden be sene daha meri olacaktr. 7. Bu muahede hametl Almanya mparatorluu ve Prusya Kral hazretleriyle Osmanl mparatoru hazretleri tarafndan tasdik edilecek ve msaddak nshalar tarihi imzadan bir ay zarfnda teati olunacaktr. 8. Bu muahede gizli tutulacak ve ancak tarafeyni liyeyni akideynin arasnda bilittifak neredilecektir.110 Almanya ile yaplan bu ittifak andlamas uzun sre gizli tutulmu, ancak 17 Ekim 1914 tarihinde Osmanl hkmetince onaylanarak resmi olarak duyurulmutur. Bu arada Saraybosnadaki olay zerine, Almanyann desteini salayan Avusturya-Macaristan mparatorluu, Srbistana sava ilan ederek 28 Temmuz 1914te Belgrat bombalamaya balamt. Bu durum karsnda Rusya harekete geerek 31 Temmuz 1914de Avusturya-Macaristan mparatorluuna seferberlik ilan etti. Almanya Rusyaya bir ltimatom vererek seferberlik faaliyetlerini durdurmak istedi. Rusya bunu kabul etmeyince, Almanya 1 Austos 1914te Rusyaya sava ilan etti. Rusyann seferberlii zerine Fransa da seferberlie balamt. Almanya Fransadan da seferberlii durdurmasn istedi. Fransa seferberlii durdurmay kabul etmeyince, Almanya 3 Austos 1914te Fransaya da sava ilan etti. Almanyann Fransaya kar zafer kazanabilmesi iin Belikadan gemesi gerekiyordu. Bu nedenle Almanya Belikadan geit istedi. Belika ngiltereye dantktan sonra, bu istei reddedince, Almanya 21 Austosta da Belikaya sava at. Almanyann Belikaya saldrmas zerine ngiltere de Almanyaya sava ilan etti. Bu arada 6 Austos 1914de Avusturya-

72

Macaristan mparatorluu da Rusyaya sava ilan etti.111 8-10 gn gibi ksa bir srede Avrupa devletleri kendilerini kanl bir savan iinde buldular. Eer Osmanl Devleti tilaf devletlerine kar savaa girerse, daha nce grlm olan, Almanyann Osmanl Devletine salayaca destekler hakknda Almanya Sefiri Von Wangenhein Sadrazam Sait Halim Paaya 6 Austos 1914 tarihli mektubunda bilgi sunmutu. Bu mektupta; Osmanl Devleti bu ayn ikisi tarihli anlama ile Almanyaya kar verdii taahhtlerine sadk olarak l itilaf devletleriyle bir harbe duar olacak olursa Almanya kendi tarafndan Osmanl Devletine aadaki faydalar vaad eder: 1- Almanya, Osmanl hkmetine kapitlasyonlarn kaldrlmasnda yardm edecektir. 2- Osmanl Devletinin Romanya ve Bulgaristanla yapaca mzakereler esnasnda, Osmanl Devletine yardm etmeye hazr bulunduunu beyan eder. Kazanlacak arazinin bllmesi hakknda Bulgaristanla, Osmanl menfaatlerine uygun bir itilaf usul iin Almanya gayret sarf edecektir. 3- Dman askeri tarafndan igal olunmas muhtemel, Osmanl arazisi boaltlmadka Almanya sulh imza etmeyecektir. 4- Yunanistan imdiki harbe itirak eyleyecek ve malup olacak olursa Almanya, Osmanl Devletine son harp neticesinde elinden km olan adalar geri verdirmek iin alacaktr. 5- Osmanl Devletinin ark hududu Rusyada sakin slam unsurlaryla dorudan doruya temas etmesine msait olmak zere dzeltmeyi taahht eder. 6- Almanya, Osmanl Devletinin mnasip bir harp tazminat istihsal etmesi iin nfuz sarf edecektir. uras muhakkaktr ki, Almanya yukarda taahhtlerini 2 numaral fkrasnda yazl olanlardan gayrisini ifaya ancak kendisinin ve mttefiklerinin imdiki harpten muzaffer ktklar ve muhariblere meramn icra ettirmeye kdir olduu takdirde mecbur tutulacaktr.112 denilmekte idi. Aslnda Almanya, daha Austos ay bandan itibaren Osmanl mparatorluunu bizzat savan iinde grmek istiyordu. Bunu salamak iin de Goben ve Breslau adl iki Alman sava gemisini Akdenize kararak, 10 Austosta anakkale Boazna snmasn salamt. Osmanl mparatorluu bu sava gemilerini satn aldn belirterek, bu olayn tilaf devletleri ile savaa giri sebebi olmasn bir sre iin erteledi. Gya Osmanl hkmeti bu gemileri daha nce satn almt. Gemilere Trk bayra ekilerek, tayfalara da fes giydirildi. Adlar da Yavuz ve Midilli olarak deitirildi.113 Olaylar bu ekilde geliirken Almanya, Osmanl mparatorluunu fiilen savaa girmeye zorlamaa balamt. Bunu, zellikle Avusturya-Macaristan mparatorluu da istiyordu. nk

73

Osmanl mparatorluu savaa girerse, Kafkas cephesinde bir ksm Rus kuvvetlerini zerine ekeceinden, Avusturya-Macaristan mparatorluu ve Almanyann yk hafifleyecekti. Ama ileriye dnk Alman menfaatleri asndan, Almanyann Trkiye zerinde etkili olmasnda kar vard. Alman devlet adamlar uzak grl dnyorlard. Mesel Rusya ve Almanya arasnda kacak bir sava durumunda Rus snrndaki bir Trkiye, onlar iin byk bir fayda salayacakt. nk byle bir durumda 100 bin Rus askeri burada al konulur, Almanlar zerine sevk edilmezdi.114 Trk Alman yaknlamas ksa srede ortakla dnmt. Niin Alman sava Trk sava oldu veya olmak zorundayd ve niin Alman-Trk sava ortakl oldu veya olmak zorundayd? Bugn Almanya, bandan beri Trkiye iin mcadele ediyor. Sava stanbul zerine olduu iin, teden beri Alman sava Trk savadr, nk iki yzyldan fazla sreden beri Rusyann stanbulu almak istedii bilinmektedir. 115 Bu arada dnya ekonomik ve siyas geliimi Almanyay stanbula gtrm ve Rusyann btn abalar da sonusuz kalmtr. Rusya, ithalinin te ikisini Gney limanlar ve Trk denizleri vastasyla yapyordu. Bu k bir kez kapand zaman Rus ticareti duracak ve sonular ar olurdu. Buna ancak, Rusyann Boazlara ve anakkaleye sahip olmasyla bir son verilebilirdi. Bu sebeple Drang nach Sden (Gneye inmek),116 Rusya iin tarihi, siyasi ve ekonomik gereklilikti, buna kar koyan yabanc bir devlet, dman bir devlet olur.117 Dman devlet olan Rusyann Trkiyeyi paralamasna msaade etmeyecek ve istemeyecek olan Almanyadr. Almanyann stanbuldaki ilgisi ok mu byk idi? Alman Tarihi Rankenin ksa ve ak cevab yledir: Alman ekonomisinin gelecei, stanbulun kaderiyle sk ilikilidir. Yani, iki jenerasyonla nfusu katlanan Alman halk, ayn toprak ve zemin zerinde snrl kalamaz, yaamak iin ie, darda pazarlara ve hammaddelere ihtiyac olacak. ayet Trkiye siyasi olarak bamszln korur ve Alman alkanl iin kapal olmaz ve Alman faaliyetleri devam ederse ve Rus tembelliinde lleecek olan Trkiye bir Rus eyaleti olmazsa, Trk Kk Asyas bize her ikisini de sunar, snrsz gelime imkanlaryla cennet bir lke olur. 118 ngiliz politikac Sir Johnston yle formle ediyor: Bir Alman olsaydm, ben gelecek ryamda byk bir Alman-Avusturya-Trkiye imparatorluunu grrdm, belki iki ana limanla: biri Hamburg, dieri stanbul. Bylece Alman sanayisi Kk Asyaya, Trkiyeye gidiyordu ve 25 yldan beri btn sessizlii ve dayankllyla Badat demir yolunu baard: Trkiyeyi glendirmek Almanya iin avantaj ve Rusyaya kar set ve bariyerdir. Almanyann darda oluturduu en byk sanat eserini bir diplomat Badat demiryolu olarak isimlendirdi. stanbuldan Badat, skenderun ve Basraya kadar liman ve demiryolu inasnn, sulama projelerinin devreye girmesiyle blge, pamuk ve tahl tarlalar, kmr, neft ve petrolle daha nemli hale geliyordu.119 Bylece Rus ve Alman hatt stanbulda kesiiyordu: Alman-Trk dostluk hatt Helgolandstanbul-Badat ve Rus-Trk dmanlk hatt Odessa-stanbul-Atina idi. Ayn zamanda ngiliz (KahireKalkutta) hatt da burada kesiiyordu.120

74

Osmanl mparatorluu, Almanya ve Avusturya-Macaristan mparatorluunun zorlamalarna kar koymaya alt. Seferberlik ilemlerinin tamamlanmadn, askeri ara ve gerecinin yetersiz olduunu ne srd. Austos ay banda ittifak imzalanmasna ramen, Ekim ay gelmi, henz Osmanl mparatorluu savaa girmemiti. Bu arada Osmanl mparatorluu seferberlik ilemlerini tamamlam, Almanyadan askeri yardm da almt.121 Fakat, devletin mali durumu da iyi deildi ve paraya ihtiyac vard. Ayrca Osmanl Devletinin iinde bulunduu mali skntdan dolay para meselesi nemli rol oynuyordu. Alman Devleti, Trkiyeyi maddi olarak koruma sz verdi ve sava iin 500 milyon frank Trkiyeye gnderdi. Bundan baka Trkiyenin buradaki bir Alman bankasnda bulunan 5 milyon Trk lirasn kullanmas vaadinde bulundu.122 Almanya, Osmanl mparatorluuna sava balamadan 7 milyon Osmanl liras tutarnda bor para verdi.123 Giers de, 16 Ekim tarihli raporunda, maddi yardm dorulamaktadr. Wangenheim, Enver Paa ve Talt Bey arasnda vuku bulan bir konumada Trkiyenin, balayc aklamay yapm olduunu ve temel art olarak maddi yardm ne srd ve bunun zerine yardmn ksa sre sonra baladn yazar.124 Trkiye, bu yardmlarla acil ihtiyalarn karlama dncesindeydi ve onun iin ok cazip geliyordu. Bu maddi yardm Trkiyenin Almanyann yannda alelcele savaa itirak etmesinde rol oynayan elerden bir tanesiydi. Artk Osmanl mparatorluunun savaa girmemesi iin hi bir gerekesi kalmamt. Trk-Alman ittifakna ramen, Osmanl mparatorluu, savan balangcnda tarafszln ilan etmiti. Trk-Alman ittifaknn varln bilmeyen tilf Devletleri Osmanl mparatorluunun tarafszln srdrmesi iin aba harcadlar. nk, Osmanl mparatorluu tarafsz kalrsa ngiltere ve Fransa, Rusyaya yardm edebilmek iin boazlardan serbeste geebileceklerdi. Osmanl Devleti ise, tarafsz kalmas karlnda ngiltere ve Fransaya baz tekliflerde bulundu. Bunlar; Bat Trakyann ve Ege Adalarnn tekrar Osmanlya verilmesi ve kapitlasyonlarn kaldrlmas gibi isteklerdi.125 tilf devletleri bu isteklere yanamadlar. Osmanl mparatorluu, tarafszln srdrmesi iin nerdii artlar tilaf devletleri kabul etmeyince, 9 Eyll 1914 tarihinde, 1 Ekim 1914 tarihinden geerli olmak zere kapitlasyonlarn kaldrldn ilan ederek,126 elilikleri araclyla tm tilaf devletlerine bildirdi. tilaf devletleri ise, kapitlasyonlarn tek tarafl bir kararla kaldrlamayacan bildirerek protesto ettiler.127 ttihat ve Terakki Hkmetinin, kararl bir ekilde, en az iki yz yldr Osmanl mparatorluunun iktisadi adan boyunduruu olan kapitlasyonlar byk bir cesaretle kaldrmas, artk Almanyann yannda savaa gireceinin ak bir gstergesiydi. Gerek Almanya ve gerekse Osmanl mparatorluu savaa girerken bir takm planlar yapmlard. Alman mparatoru II. Wilhelm Birinci Dnya Sava banda zaferden emindi. Savan ilan vesilesi ile Alman ordusuna yaynlad genelgede; Unutmaynz ki, Alman kavmi, tanrnn sekin kavmidir. Alman kavminin imparatoru olmam haysiyeti ile Tanrnn ruhu,benim zerime inmitir. Ben Tanrnn aleti (vastas) klcym. Tanrnn savunucusuyum. Bana itaat etmeyenlerin vay haline! Bana itikat etmeyenlerin (inanmayanlarn) vay haline!128 diyordu. Osmanl padiah halifelik sfat ile ilan edecei Mukaddes Cihad ile ngiltere, Fransa ve Rusya hakimiyetindeki Mslmanlarn bu devletler aleyhine ayaklanmas salanacakt. Dier taraftan Osmanl mparatorluu ile Almanyann

75

yapt plann bir paras da; Ege ve Akdenizde ngiliz ve Fransz donanmalar hakim olduundan, anakkale ve Boazlar korumak iin Trakyada nemli bir kuvvetin bulundurulmas idi. Bu planlarn gerekleme ans, Osmanl Padiahnn halifelik sfat ile ilan edecei Mukaddes cihada balyd. Osmanl Padiah V. Mehmet Reat 23 Kasm 1914de Mukaddes Cihat ilan ederek tm Mslmanlar, Hristiyan olan ngiltere, Fransa ve Rusyaya kar savaa davet etti. Lakin, bundan bir sonu kmad gibi Trk askeri Hicaz, Irak ve Suriyede sadece ngiliz kurunu ile deil, Mslman Araplarn kurunu ile de ehit olmutur. Bu Trk-Alman planna karlk, ngiltere de Osmanl mparatorluunu hassas noktalarndan vurmak iin, ilk nce Gney Irakta ve ondan sonra da anakkalede cephe anca, Osmanl mparatorluu daha savan banda cephede savamak zorunda kald. Daha sonraki yllarda bu cephelerin says artmtr. Osmanl mparatorluu Birinci Dnya Savanda Kafkasya, anakkale, Irak, Filistin, Msr, Suriye, Sina ve Galiya gibi byk cephelerde savamtr. Trk-Alman gizli grmelerinden ve Enver Paann Talt ve Ceml Paalarla

mzakerelerinden sonra savaa Almanyann yannda itirak etme konusunda herhangi bir tereddt kalmaz. Bir taraftan Alman genelkurmaynn srekli basks ve mparatorun Trkiyenin hemen savaa girmesi istei,129 dier taraftan bata Harbiye Nazr Enver Paa olmak zere, kabinenin baz yelerinin grleri de bir an nce savaa girilmesi ynndeydi. Nihayet, Enver Paann 22 Ekim 1914 tarihli emri ile Amiral Souchona Karadenize karak Rus limanlarn bombalama talimat verildi.130 Enver Paa, 22 Ekimde filo efi Amiral Souchona u emri vermiti: Trk filosu, Karadenizde deniz hkmranln kazanmal. Rus filosunu araynz ve sava iln yapmakszn, nerede bulursanz, onlara saldrnz.131 Daha sonra 25 Ekimde Ceml Paa da, Trk gemi kumandanlarna Souchona itaat etmeleri emrini verdi. nk Souchon, Sultann emriyle hareket ediyordu. Amiral Souchonun emrindeki Trk Filosu 29 Ekim 1914te bu emri yerine getirdi ve Karadenizdeki Sivastopol, Odesa, Feodosia ve Novrosiski Limanlarn bombalamaya balad ve birok Rus gemisini batrd. Bu olay zerine ngiltere, Fransa ve Rusya Osmanl mparatorluuna sava ilan ettiler. Bylece Osmanl mparatorluu kendini savan iinde buldu. Morgenthau ve Harry Strmerin Ceml Paann Souchonun Rus limanlarna ate etmesini ilk olarak daha sonraki akam kulbnde iittii ve hiddetten srad iddialar doru deildir.132 Osmanl ordusunda Liman von Sandersin yaveri olarak hizmet etmi olan Carl Mhlmann ise, Almanya ve Trkiye adl eserinde, Trkiyenin savaa kendi menfaatleri asndan girdiini yazmaktadr. Bylece Trkiyenin soyutlanmadan ve kapitlasyonlardan kurtulmu olduunu belirtmektedir. Ceml Paann da hatratndan da alnt yaparak belirttii gibi, Trkiyenin tarafsz kalmasnn mmkn olmadn yazmaktadr.133 O, 2 Austos Trk-Alman dostluk antlamasnn yaplmasndan sonra Alman Hkmeti ve ordu kumandanlarnn, Ruslara kar Osmanl Devletini tahrik ettiini ve 29 Ekim hareketi iin btn sorumluluu Bakumandan Vekili olan Enver Paann aldn vurgulamaktadr.134

76

tilf devletlerinin, Osmanl Devletine kar sava iln etmesi zerine Sadrazam, grevi brakmak istedi. Enver ve Ceml Paalar, ona Almanya ile ittifak imzalandn, Alman arkadalarla daha baka mzakerelerin de kabul edildiini akladlar. Kararsz sadrazam, boyun edi.135 Ancak bu oldu bitti, kabinede blnmeye neden oldu. Maliye Bakan Cavit Bey (Mslman Yahudi), Posta Bakan Oskan (Ermeni), Ziraat Bakan Sleyman el Sultan (Arap), alma Bakan rksulu Mahmut Paa (Trk), savaa kar konutular ve istifa ettiler. Grevinde kalan bakanlar, savaa katlmann gereklilii zerine onay iin Sultann nne konulacak protokol tamamladlar. Bunlar: Said Halim, Enver, Ceml, Talt, Adalet Bakan brahim Bey, Milli Eitim Bakan kr Bey, eyhlislm Hayri Efendi, Meclis Reisi Halil Beydi.136 Fakat gz ard edilemez gerekler, baz devlet adamlarn srekli rahatsz ediyordu. phesiz Trkiye iin tehlikeli olan l tilf idi. nk Rusya, Kk Asyada direkt snr komusu durumundayd. Karadenizde gl bir rakip olan Rusya, Trk Devleti iin dorudan ve yzyllardan beri devam eden tehlike oluturuyordu. Hint Okyanusunda ve Akdenizde deniz hkmranln elinde bulunduran ngiltere ve Fransa, Ruslarn Trklere kar yapaca bir saldrda byk destek verebilecek durumdayd. Bu, Trkiyeyi yneten devlet adamlarnn dogmas idi. -Meclis Bakan Halil Beyin ve Bahriye Nazr Ceml Beyin de-.137 Trkiyenin Birinci Dnya Savana tirak Etmesi adl bir makale yazan Schle, yukarda zikredilen durumlar nazar- dikkate alarak, Trkiyenin gerek hedefine ulatn belirterek yle devam ediyor: Trkiye, tehlikeli soyutlanmay yendi. Trkiye, Rus saldrs durumunda Mttefik devletlerin yardmn kesinletirdi. Bahriye Nazr Ceml Paann da daha sonra insan ne isterse onu syleyebilir, ama Almanya, gl bir Trkiyeyi grmek isteyen tek devlettir138 diye yazmaktadr. Sonu Osmanl Devleti, 4 yl sren Birinci Dnya Sava sonunda, dahil olduu grupla birlikte yenilerek, 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mtarekesini imzalad. Birinci Dnya Savann tilaf devletlerinin lehine sonulanmasnda Nisan 1917de ABDnin savaa girmesi etkili olmutur. ABD savaa girdikten sonra, tilaf devletleri btn cephelerde stnl ele geirdiler. Bu arada Rusyada ihtilalle iktidar ele geiren Bolevikler 3 Mart 1918de Almanya, AvusturyaMacaristan ve Osmanl Devleti ile Brest Litovsk Anlamasn imzalayarak savatan ekildi. Rusyann savatan ekilmesiyle Polonya, Estonya, Letonya, Litvanya ve Finlandiya bamszlklarn elde ettiler. ABDnin savaa girmesinden sonra, Avrupadaki durumu rahatlayan ngiltere, Irak, Filistin ve Suriye cephelerine daha fazla kuvvet kaydrma imkan elde etti. Irak, Filistin ve Suriye Cephelerinde yenilen Osmanl Devleti, Bulgaristann 29 Eyll 1918de tilaf devletleri ile mtareke imzalamasnn ardndan, mtareke giriimlerinde bulundu. Bu srada, lkeyi savaa srkleyen ttihat ve Terakki liderleri umutlarn yitirmi, her eyin kaybolduunu anlam ve hkmetten 8 Ekim 1918de istifa etmilerdi. Yeni hkmeti 14 Ekim 1918de Ahmet zzet Paa kurdu.139 Bu hkmet 20 Ekim 1918 tarihinde

77

mtareke teklifinde bulunmu ve 30 Ekim 1918de de Mondros Mtarekesini imzalayarak savatan ekilmitir.140 Netice bilinmektedir. Osmanl Devleti, Birinci Dnya Savann sonunda fiilen dnyaya gzlerini kapatmtr. Osmanl Devletinin sonunu hazrlayan bu savata Trk insan, ok ac ekmitir. Zor artlarda birok cephede savaan Trk milleti, btn cephelerde yenilmemesine ramen, sonunda Mondros Atekes Antlamasyla teslim olmutur. Berlindeki Alman devlet adamlar, 1898de adeta 1915lerin hesabn yapmlardr. Ve iin ilgin yan bu hesap gerek kmtr. Birinci Cihan Harbi patlak verdikten sonra, Almanyann srarla Trkiyeyi harbe sokmak istedii bilinmektedir. Hatta Osmanl Devletinin mal hkmne giren Goeben ve Breslaun Alman kumandan Osmanl genelkurmayndan deil, Almanyadan emir alarak Karadenizde Rus limanlarn bombalamtr. Sonu bilinmektedir. Osmanl asker, Ruslar karsnda harbe girdikten sonra Galiyada, Kafkaslarda birer etten set oluturmutur. Buralara ekilen Rus asker ise Alman tahmininden ok fazladr. u hale gre Almanlar stne saldracak muhtemel kuvvetlerin Trkler zerine sevk edilmesiyle Almanya ok daha byk felaketlerden korunmu olmaktadr. Osmanl mparatorluu ile birlikte yenilen Avusturya-Macaristan mparatorluu ve Almanyann dda mtareke imzalamas ile, Birinci Dnya Sava sona erdi. Avusturya-Macaristan mparatorluu 3 Kasm 1918de mtareke imzalad. Bu mtareke ile birlikte imparatorluk paraland. Bu imparatorluun topraklar zerinde yeni devletler kuruldu. Avusturya ve Macaristan ayr ayr birer devlet oldular. Ayrca 29 Ekim 1918de ekoslovakya ve Yugoslavya Devleti kuruldu. Almanya ise, 11 Kasm 1918de mtareke imzalad. Almanya mparatoru II. Wilhelm tahtn brakarak Hollandaya snd.141 Almanyada cumhuriyet ilan edildi. Birinci Dnya Sava atekes antlamalaryla sona erince, sava sonras bar dzenini kurmak zere 18 Ocak 1919da Pariste bar konferans topland. Bu konferansa ngiltere, Fransa, ABD ve talyann yan sra 32 devlet katld. Ancak konferans grmeleri ilerledike inisiyatif byk devletin (ngiltere, Fransa ve ABD) eline geti. Bu devletlerin istekleri dorultusunda malup devletlere artlar ok ar bar antlamalar imzalattrld. 28 Haziran 1919da Almanya Versailles, 10 Eyll 1919da Avusturya Saint Germain, 27 Kasm 1919da Bulgaristan Neuilly, 4 Haziran 1920de Macaristan Trianon, bar antlamalarn imzaladlar.142 Osmanl Devleti ise, 10 Austos 1920de Sevr Bar Antlamas imzalamtr. Paris Bar Konferans ile birlikte, Wilson prensiplerine dayanarak ubat 1919da kurulan Milletler Cemiyeti Tekilatnn 28 Nisan 1919da anayasas kabul edilmi ve 10 Haziran 1919da Londrada almalara balamt. Ancak, iyi niyetlerle kurulan Milletler Cemiyeti; milletleraras bar koruyaca, insanln mutluluuna alaca yerde, galip devletlerin menfaatlerini koruyan bir organ haline geldi. Milliyet ilkesi, yalnz yenilen devletleri paralamak ve gten drmek iin uyguland. ngiltere ve Fransa bu ilkenin kendi smrgeleri iin uygulanmasna raz olmadlar. Manda sistemi

78

olarak ortaya attklar kendini ynetmekten aciz devletleri gl devletler ynetir. tezi ile smrgelerini devam ettirdiler. Smrgelerde yaayan halkn hak ve istekleri ise, dikkate alnmad. Wilson prensiplerine gre; yenilen devletlerden sava tazminat alnmayaca esas olduu halde, tamirat ad altnda, yenilen devletler Almanya ve Osmanl Devletinden denmesi ok g bir tazminat istendi. Almanya ve Osmanl Devletinin malup olduu Birinci Dnya Sava, ekonomik ve siyasi rekabetleri zemedi. Sava ncesindeki meseleler bitmedi. Sava sonras kurulmaya alan bar dzeni, baarl olamad. Eer ekonomik ve siyasi rekabetler zmlenmi, kalc bir bar salanm olsayd, ksa bir sre sonra kacak olan kinci Dnya Sava meydana gelmeyebilirdi. Trkiye, Alman dostluu ile ilgili olarak Birinci Cihan Harbinde byk bir fatura der. Fakat Mondroslu, Sevrli antlamalardan kendisini kurtaramaz. Zaten Trkiyeden nce bar antlamasna ynelen Almanyada artk kendi bann derdine dmtr. Osmanl Dnemi Trk-Alman ilikileri Avrupa dengeleri zerine kurulmutu. Ykselen Avrupa devletleri arasnda mevcut durumunu devem ettirmek isteyen Osmanl Devleti, 19. yzyln ikinci yarsndan itibaren Almanya ile ilikilerini yaknlatrmaya balamt. Siyasi yalnzlktan kurtulmak, iktisadi ve askeri alandaki eksikliklerini gidermek adna balayan Osmanl-Almanya yaknlamas II. Abdlhamit dneminde daha da atmtr. Osmanl Devleti ile Almanya arasnda kurulan ticari ilikiler, Alman sanayiinin gelimilii nedeniyle, hep Almanya lehine gelimitir. Almanya, hem sanayisi iin gerekli hammaddeyi Osmanl lkesinden ucuza temin etmi hem de rettii mallar geni Osmanl pazarlarnda krl bir ekilde satmtr. Bu sayede Osmanly iktisadi adan baml hale getiren Almanya, siyasi ve askeri adan da nfuzlu hale gelmiti. ttihat ve Terakki Hkmetleri dneminde lkeyi kurtarmak adna had safhaya ulaan TrkAlman ilikileri, Birinci Dnya Sava ile birlikte silah arkadalna dnmtr. Drt yl devam eden sava Osmanl Devletinin Almanyadan daha fazla yardm almasn gerektirmitir. Ancak buna ramen Osmanl devlet adamlarnn Almanyann menfaatlerine snrsz hizmet etmi olacan kabul etmek doru deildir. Gerekten Almanya yanls olan Talat ve Enver Beyler bile, milli menfaatler sz konusu olduunda Almanlara bir ayrcalk tanmamlardr. Balangta karlkl kar ilikisine dayal olarak gelitirilen Osmanl-Almanya ilikilerinin zamanla Almanya lehine gelime gstermesini bir dereceye kadar doal karlamak gerekir. Zira bu iliki, iki denk gcn ilikisi deildir. Dier taraftan, bir devlet dierine yardm ediyorsa ve gler eit deilse, yardm edilen devlet az ok siyasi ve iktisadi ykmllkleri kabul ediyor demektir. Sanayilemesini tamamlam olan Alman mparatorluu ile varln denge politikas ile srdrmeye alan Osmanl mparatorluu, srdrdkleri 40 yllk yakn ilikiden zararl kmlardr. Her iki imparatorluun da sonu olmutur.

79

DPNOTLAR 1 Goltz Paa hakknda genis bilgi iin bkz. Ramazan alk, Colmar Freiherr von der Goltz

(Paa) ve Baz Grleri, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, C. XII, Kasm 1996. 2 Hugo Grothe, Deutschland, die Trkei und der Islam, Leipzig 1914, s. 273; Karl Kntzer,

Abdulhamid II und die Reformen in der Trkei, Dresden und Leipzig 1897; Ernst Jaeckh de, Moltkenin, Trkiyeden mektuplarnda, Goltzun da tasvirlerinde ve konumalarnda ve dier birok insan Trkleri Dounun centilmenleri, drst, namuslu, kanaatkar ve zeki, cesur ve sadk halk olarak iaret ettiklerini yazmaktadr, Die deutsch=trkische Waffenbrderschaft Der Deutsche Krieg, Politische Flugschriften, Hrgb.: Ernst Jaeckh, Stuttgart-Berlin 1915, s. 21. 3 4 Kemal Beydilli, Byk Friedriech ve Osmanllar, stanbul 1985, s. 1. smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, C. IV, Ankara 1983, ss. 232-238; Jehuda L.

Wallach, Bir Askeri Yardmn Anatomisi, 2. bask, (ev: Fahri eliker), Ankara, 1985, s. 7. 5 6 Kemal Beydilli, 1790 Osmanl Prusya ttifak, stanbul 1984, ss. 21-31. Georges Blondel, Bismarcktan Sonra Almanya Siyaseti, (ev: Raid Edhem, stanbul

1332, s. 42; Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. V, Ankara 1983, ss. 168. 7 8 9 10 11 12 13 Beydilli, a.g.e. ss. 61-70; Uzunarl, a.g.e., C. V, s. 18. Rifat nsoy, Trk-Alman ktisad Mnasebetleri, stanbul 1982, ss. 5-8. Wallach, a.g.e., s. 7-23. Karal, a.g.e., ss. 160-179;. Wallach, a.g.e., s. 9-146. lber Ortayl, Osmanl mparatorlunda Alman Nfuzu, stanbul 1983, ss. 33-141. Wilhelm van Kampen, Studien zur deutschen Trkeipolitik in der Zeit Wilhelms II.,

Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophischen Fakultaet der Christian-AlbrechtUniversitaet zu Kiel, Kiel 1968, s. 117. 14 15 Freiherr von Karl Ottmar, Bismarcks Aussenpolitik, Berliner Kongress, Wiesbaden. Gregor Schllgen, Imperialismus und Gleichgewicht, Deutschland, England und die

orientalische Frage 1871-1914, Oldenburg 1984, s. 151. 16 Haja Holborn, Deutschland und die Trkei 1878-1890, Berlin 1926, s. 44; Erich Lindow,

Freiherr Marschall von Biberstein als Botschafter in Konstantinopel 1897-1912, Danzig 1934, s. 24.

80

17 18

Wallach, a.g.e., s. 9-146; Karal, a.g.e., C. VIII, s. 168. Karl Helfferich, Die Deutsche Trkenpolitik, Im neuen Deutschland, Grundfragen

deutscher Politik in Einzelschriften, Hrgb. Hermann Jordan, Berlin 1921, s. 8. 19 Alfons Raab, Dei Politik Deutschlands im Nahen Orient von 1878-1908, Wien 1936, s. 20;

Norbert Saupp, Das deutsche Reich und armenische Frage1878-1914, Kln 1980, s. 15; Ernst Schtte, Freiherr Marschall von Biberstein. Ein Beitrag zur Charakterisierung seiner Politik, Leipzig 1936, 51-54; Holborn, a.g.e., s. 8; Kampen, a.g.e., s. 18; Kmuran Grn, Ermeni Dosyas, Ankara 1988, s. 162; Dou yarasn ak tutup, dier devletlerin birlikteliini bozabilir ve kendi barmz salamlatrabilirsek, bu, bizim ynetim sanatmzn baars olur, Schllgen, a.g.e., s. 18. 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Holborn, a.g.e., s. 5. Karal, a.g.e., C. VIII, s. 168-169. Raimondo Luraghi, Smrgecilik Tarihi, e yaynlar, stanbul 1975, s. 281-282. Karal, a.g.e., C. VIII, s. 169-170. Lindow, a.g.e., s. 24. Raab, a.g.e., s. 22-23. Helfferich, a.g.e., s. 5. Kampen, a.g.e., s. 17. Heinrich Friedjung, Das Zeitalter des Imperialismus 1884-1914, I. Bd., Berlin 1919, s. 21;

Hans Rohde, Der Kampf um Asien, I. Bd. Der Kampf um Orient und Islam, Stuttgart-Berlin und Leipzig 1924, s. 28. 29 Kampen, a.g.e., s. 29-30; Schtte, a.g.e., s. 61; Hermann Delfs, Die Politik der Maechte

beim Zerfall des Osmanischen Reiches, Inaurugal Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Hohen Philosophischen Fakltaet des Christian-Albertuniversitaet zu Kiel, Kiel 1954, s. 37; Carl. H. Becker ise Almanyann Trkiye zerinde hem ekonomik hem de siyas menfaati bulunmaktadr demektedir. Bizim dou ekonomisi politikasnn ynlenmesi corafi durumumuzun tabi gerekliinden ortaya kmaktadr. Alman menfaati Trkiyenin glenmesini ve reforme edilmesini istemektedir. Unser trkischer Bundesgenosse, Zum Geschichtlichen Verstandnis des grossen Krieges, Berlin 1916, s. 65; Alman emperyalizminin menfaati, Trkiye`nin zamanndan nce dalmasn nleyecek zmler gerektirir. Trkiyenin hzlandrlm tasviyesi, onu ngiltere, Rusya, Fransa, talya ve dierleri arasnda bir taksime gtrr. Bunun neticesinde Alman kapitalinin byk yatrmlar iin dayanak noktas kaybolmu olur. Rosa Luxenburg, Das Engagement der deutschen Imperalisten in der Trkei, Pogrom, Nr. 72/73, Jhrg. 11, Mai 1980, s. 55.

81

30 31 32

Helfferich, a.g.e., s. 4. Kampen, a.g.e., s. 29-30; Schtte, a.g.e., s. 61. Jehuda L. Wallach, Anatomie einer Militarhilfe. Der preussisch-deutschen Militarmissionen

in der Trkei 1835-1919, Dsseldorf 1976i, s. 34, ev. Fahri eliker, Bir Askeri Yardmn Anatomisi, Trkiyede Prusya-Alman Askeri Heyetleri, 1835-1919, Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etd. Bsk. Yaynlar, Ankara 1985, s. 24. 33 34 Helfferich, a.g.e., s. 8. Lothar Rathmann, Alman Emperyalizminin Trkiyeye Girii, (ev: Ragp Zaral), stanbul

1982, s. 71; Karal, a.g.e., C. VIII, s. 171-172. 35 36 37 38 nsoy, a.g.e., s. 36. Wallach, a.g.e., s. 48-49. Schtte, a.g.e., s. 60-61. Schtte, a.g.e., s. 61; Delfs de, II. Wilhelmin 30 Ekim 1898de Bethlehemde yle

dediini yazmaktadr: Biz imdi sradayz! Alman mparatorluu ve Alman ismi Osmanl mparatorluunda bu gne kadar hi olmayan bir itibar kazandi, s. 40. 39 Almanya kendi ekonomisinin yaylmas ve gelimesi iin Trkiyeden her alanda istifade

etmesini bilmiti. Bunun iin de Alman Demiryolu yapm Cemiyeti, lke ekonomisinin gelimesi olarak Trk tarmnn kalknmasn gerekli grd. Kendi zira hizmetlerini demiryolu evresinde uygulad. C. Mhlmann, Die Deutschen Bahnunternehmungen in der asiatischen Trkei 1888-1914, Weltwirtschaftliches Archiv, Zeitschrift den Ins. fr Welt und Seeverkehr an der Uni. Kiel, Bernhard Harns, 24 Bd. 1926, s. 364-365. 40 41 42 43 Schtte, a.g.e., s. 53. Schtte, a.g.e., s. 81. Raab, a.g.e., s. 64. Saupp, a.g.e., s. 30 Anders als durch die Befrchtung vor einer gravierenden Irrataton

des trkischen Staatsgefges durch die englische Armenienpolitik ist es kaum erklrbar, weshalb Bismarck bisweilen so vehement und deutlich fr die Untersttzung des Sultans in der armenischen Frage votierte. 44 Saupp, a.g.e., s. 161.

82

45

Schtte, Marschall tat zum Zwecke der Verzgerung oder Hintertreibung der Reformen

das Mglichste, die Gegenstze noch zu verschrfen. Denn: Wer allgemeine Reformen betreibt, will das Reich nicht reformieren, sondern ruinieren s. 63; Lindow, a.g.e. s. 37; Luise Dickerdorfda, reformda srarc olduunu, fakat Almanyann yaplacak olan reformun Trkiyeyi iyiletirmeyeceini, bilakis ykacana inandn yazmaktadr. Ayrca ngilterenin Sultan tahtan indirmek istediini fakat Almanyann ona destek verdiini, ngilterenin Osmanl Devletini ykmak iin urarken, Almanyann iddetle buna kar koyduunu yazar. Deutschland und England und das Orient Problem in den 90. Jahren. Eine kritische Studie zur deutschen Aussenpolitik, Auszug aus der Inaugural-Dissertation zur Erlangung des philosophischen Doktorwrde der Philosophischen und Naturwissenschaftlichen Fakultaet der Westfalischen Wilhelms-Universitaet zur Mnster in Westfalen, s. 1. 46 47 Schtte, a.g.e., s. 52. Zrrer, Ermeni meselesinde Almanya ve Avusturya-Macaristann Trkiyenin yannda

olduunu ve Tuna Monarisinin Ermeni reformu ile ilgilisinin olmadn yazmaktadr. 48 49 Saupp, a.g.e., s. 16. Die Grosse Politik der Europaeischen Kabinette 1871-1914, Sammlungen der

Diplomatischen Akten des Auswaertigen Amtes, Dileri Bakanl Adna Yaynlayan: Johannes Lepsius, Albrecht Mendelssohn Bartholdy, Friedrich Thimme, Deutsche Verlagsgesellschaft fr Politik und Geschichte M. B. H. Berlin 1924, Bd. 10, Nr. 2444, Saurma an Hohenhole 26 Oktober 1895. Bezglich eines Berichtes ber ein Armeniermasseker, das sich Anfang Oktober 1895 in Trapezunt abgespielt hatte; erregt vermekte Wilhelm II.: Das bersteigt: Denn es sind noch Christen. 50 Die GPEK. Bd. 10. Nr. 2437, 21 Oktober 1895, Hohenlohe an AA; Mehmet Arif Bey,

Bamza Gelenler adl eserinde Almanlarn, Trklere bakn konusunda u aklamay yapar: Biliyorsunuz, I. Dnya Harbinde, biz Almanlarla birdik, beraberdik, yanyana dyorduk. Bizim zaferimiz onlarn, onlarn malubiyeti bizimdir. 1917 ylnda, Filistinde ngiliz Generali Allenbynin karsnda, tarihimizde az rastlanr feci bir hezimete uradk. Perian olduk. ekildik ve bir daha dnemedik. imdi uradmz u bozgun, mttefikimiz olan Almanlar iin de znt ve kederi mucip bir yenilgi deil miydi? Fakat hayr! Onlar iin bayram oldu. Mttefikimiz olan Almanlar da Kudsn dt ve bizim yere serildiimiz o gn, ngilizlerle, Franszlarla ve btn Hristiyanlk lemi ile birlikte gnlerce bayram ettiler! Kiliselerde anlar alp kr dualar edildi. 93 Moskof Harbi ve Bamza Gelenler, Sadeletiren Nihad Yazar, stanbul 1996, s. 31. 51 Die GPEK. Bd. 10, Nr. 2898 28 August 1896, Marscall an Wilhelm II. Der Sultan muss

abgesetzt werden. 52 53 Saupp, a.g.e., s. 116. Saupp, a.g.e., s. 77.

83

54 55

Ortayl, a.g.e., s. 110. Almanyann Stockolm Konsolosu Lucius, 21 Austos 1919da Dileri Bakanlna yle

yazar: Buradaki basn, yani sol liberal ve sosyalist gazeteler, sava esnasndaki szde Ermeni katliam dolaysyla Almanyaya kar saldrd. Bu sebeple, Almanyann tavrn belgelerle ortaya koyan Lepsiusun eserinden burada datlmasn tavsiye ediyor ve bunun iin 30 nsha gndermenizi rica ediyorum. Bundesarchiv Berlin, R. 901/ZfA, Nr. 562. 56 Almanya Dileri Bakanl Haber Dairesi tarafndan 30 Mays 1919 tarihli Meyere

gnderilen yazda; Alman-Ermeni Cemiyetinin tannm aratrmacs ve bakan Johannes Lepsius, Dileri Bakanlnn Ermeni Meselesi zerine diplomasi belgelerini toplad ve Alman Hkmetinin Ermeni katliamndaki tavrn ortaya koydu. Bu eserle, gerekler ve sorumluluk ortaya konulmak istenmektedir. Ayrca tarafsz memleketlere kitabn ulatrlmasyla, onlarn lehte karar verebilmelerinin salanmas istenmektedir. Yine Dileri Bakanl Haber Dairesinin 11 Haziran 1919 tarihli yazsnda Alman-Ermeni Cemiyeti Bakan Johannes Lepsiusa eserin Franszca ve ngilizce 1000 adet basm iin Deutsche Banktaki hesabna 20 000 M. havale ettiini bildirmektedir. Ayrca Dileri Bakanl Haber Dairesinden Alman Gazete Matbuas Sava Ekonomi Brosuna gnderilen 21 Ocak 1919 tarihli yazda Danman Hahn yle yazmaktadr. Ermeni Meselesi zerine dnlen yayn, ilgili makamla mutabakat ierisinde zerine alan Postdamdaki Tempel Verlag (Yaynevi), kat ihtiyacndan dolay oradaki ilgili makama istisnai olarak kat alma hakk iin dileke gnderecek. Dnlen yaynda resm ilgi olduu iin, bahsedilen dilekenin nazar dikkate alnmas rica ediliyor. Bundesarchiv Berlin, R. 901/ZfA, Nr. 562. 57 Geni bilgi iin bkz.: Hans Barth, Trke, wehre dich, Leipzig, 1898. ev. Seluk nl,

Trk, Kendin Savun, Konya. 58 M. H. H. Betrogenes Volk, Mitteilungen des Bundes der Asienkmpfer 1928, 10. Jhrg., s.

123; Almanlarn deien tavr ve Lepsiusun eseri hakknda lber Ortaylnn deerlendirmesi yledir: Savatan sonra Alman Dilerinin resmi aratrcs Lepsius, Ermeni sorununda Almanlar temize kartmak iin kitap yazd. Burada, s. LV-LVIII arasnda Rssler, Eckart vb. gibi Almanlar hakkndaki temize karma abalar ikna edici deil Von der Goltz, Liman von Sanders ve Elilik yetkilileri hakknda yeterli ikna edici kantlar ileri srlmedii gibi, belgelerin seilmi ve tek yanl olduu ak. Kald ki bu belgelerde kesin ifadeler yoktur, Ortayl, a.g.e., s. 110. 59 H. Dirigin Stockolm Konsolosluundan 8 Eyll 1919 tarihli yazs ilgintir: Maalesef kitap,

tarafsz ve dman lkelerin basnnda beklenen kabulu bulmad. Times, bunu Almanlarn su ortaklnn belgesi olarak gryor ve bunu Oberschlesiendeki mevcut politikamza kar saldr olarak kullanyor. Bundesarchiv Berlin, R. 901/ZfA, Nr. 562. 60 Geni bilgi iin bkz., Rfat Mansur, Talaat Paschas Prozess, sein Verlauf und sein Ende,

Ein letztes Wort zur Armenischen Frage Nachtrag zu der Broschre, Das Geheimnis der Ermordung Talaat Paschas, Berlin 1921 ve Ramazan alk, Talat Paay Vuran Terristin Affnn Alman

84

Basnndaki Yanks, Pax Ottomana Studies in Memoriam Prof. Dr. Nejat Gyn, Sota-Yeni Trkiye, Haarlem-Ankara 2001. 61 62 Deutsche Allgemeine Zeitung, Nr. 342, 24. Juli 1921. Helfferich de, Trk-Alman ilikilerinde yeni dnemin balamasnda Kayzer II. Wilhelmin

1888 ylnn sonbaharndaki ziyaretinin neminin olduunu yazmaktadr. mparator tarafndan Sultann dosta muamele edilmesi dnya siyasi evresinde byk yank uyandrd. S. 10. 63 64 65 66 Karal, a.g.e., C. VIII, s. 175. Grothe, a.g.e., s. 6-7. Grothe, a.g.e., s. 10. Bylece II. Wilhelm, Avrupal bir hkmdar olarak ilk defa Osmanl Padiahn ziyaret

etmi oluyordu ve Weltpolitik, yani Almanyann dnyaya alma politikasn gerekletirmeye balamt. Rifat nsoy, Trk-Alman ktisad Mnasebetleri (1871-1914), stanbul 1982, s. 15-16. 67 68 69 70 Ortayl, a.g.e., s. 53-54; Karal, a.g.e., s. 177; Jaeckh, a.g.e., s. 19. Kampen, a.g.e., s. 21-22. Grothe, a.g.e., s. 8. H. Friedrich Kochwasser, Der Bau der Bagdad-Bahn und die deutsche Orientpolitik,

Deutsch-trkische Gesellschaft E. V., Mitteilungen, Heft 94, Bonn 1975, s. 1. 71 Demiryolu inaas hakknda kronolojik bilgi iin bkz., C. A. Schaefer, Die Entwicklung der

Bagdadbahnpolitik, Weimar 1916. 72 Schllgen, Birinci Cihan Harbi ncesinde Alman-ngiliz ilikilerinin ar olarak

yaralanmasnda asl sebebin Badat demiryolu olduundan hi phe yoktur, demektedir. s. 424. 73 74 Kampen, a.g.e. s. 25. Die GPEK. 17, s. 5242; Bylece bir taraftan Osmanl mparatorlundaki Alman iktisad

nfuzu en yksek noktasna ularken, dier taraftan da Avrupada Birinci Dnya Savana kadar srecek byk bir bunalm balamtr. Zira ngiltere, Basra Krfezine kadar uzanacak demiryolu hattnn Almanyaya Yakn Douda stnlk kazandrmasndan ve Hint yolunu tehdit etmesinden endie etmitir. Rusya ise, Anadoluda gelien demiryollarnn Osmanl mparatorlunun savunma gcn artraca, iktisadi kalknmasn hzlandraca ve demiryollaryla tanacak Anadolu rnlerinin Avrupa pazarlarnda Rus mallaryla rekabet edecei dncesiyle kar kmtr. nsoy, s. 43.

85

75 76

Karal, a.g.e., C. VIII, s. 178. Schtte, s. 85; Bkz. Richard Hennich, Die deutschen Bahnbauten in der Trkei, ihr

politischer, militrischer und wirtschaftlicher Wert, Leipzig 1915. 77 78 Ortayl, a.g.e., s. 109. Yzyl dnmnde ark meselesinin ana ekirdeini bilindii gibi Badat demiryolu projesi

oluturmaktayd. Gregor Schllgen, Die deutsch-englische Orientpolitik der Vorkriegsjahre 19081914, Geschichte und Wissenschaft und Unterricht, Stuttgart 1979. 79 80 Hermann Karl Mller, Die Bedeutung der Bagdadbahn, Hamburg 1916, s. 29. Ernst Jckh, Der aufsteigende Halbmond. Auf dem Weg zur deutschen-trkischen

Bndnis, Stuttgart 1916, s. 123; Raab, s. 37-38. 81 82 83 84 Hemann Pinnow, Almanya Tarihi, C. II, (Ter: Fehmi Balda), stanbul 1940, s. 474. Neue Zricher Zeitung, 24 August 1901. Petersburger Harold, 6 Mrz/29 April 1890. Lindow, a.g.e., s. 36, Frher, aus der Ferne, hatte Marschall sich, wie mehr oder weniger

alle europaeischen Politiker, die Trken vorwiegend als blutgrierende Fanatiker. Die Christen als die ihnen schutzlos augelieferten Opfer gedacht: nun, aus der Nhe gesehen, stellen sich ihm ganz anders dar. Sein stark ausgeprgtes Rechtsgefhl verurteilt das unfire Verhalten der Mchte Im Vorgehen der Christen in Kreata wie in Armenien sieht er in erster Linie die gesetztwidrige revolutionlen Rechte, die offene Untersttzungen der Mchte findet, weil diese nur die Christen Schutz und Recht zubilligen, die Muhammedaner aber skrupellos allen Vergewltigungen durch zgellose Horden preisgeben. 85 50. 86 87 88 Kampen, a.g.e., s. 147. Saupp, a.g.e., s. 57. Uwe Feigel, Das evangelische Deutschland und Armenien. Die armenische Hilfe und Paul Rohrbach, In Turan und Armenien, auf Faden russischer Weltpolitik, Berlin 1898, s.

evangelische Christen seit dem Ende des 19. Jahrhunderts. Im Kontext der deutsch-trkischen Beziehungen, Gttingen 1989, s. 79. 89 Mnchener Allgemeine Zeitung, 2 September 1899.

86

90

Temmuz 1908deki Gen Trk ayaklanmasndan ksa bir sre sonra Trk basnnda

Alman askeri heyetinin grevden alnmasnn abuklatrlmas istekleri grlmeye balad. Bu ruh hali stanbuldaki Alman makamlarnca fark edilmeden geitirelemezdi. Yeni Askeri Atae Binba von Strempel, kontrat bitince General Auler Paann Almanyaya geri dneceini Prusya Krall Harbiye Nazrlna bildirdi. Yllardr artk bir i grmeyen, bir yldr hasta olan ve sekiz aydr Almanyada izinde bulunan Mareal Kamphvener ve Korgeneral von Ditfurth Paa ile mhoff ve yine yllardr hibir i yapmayan Rdgisch Paa Trkiyede kalmaya devam ediyorlard. Ama kabahat yalnz i grmeyen ya da ok az bir ey yapan paalarda deil, ayn zamanda sistemdeydi. Alman subaylarnn yksek maalar yznden yeni kurulan Millet Meclisinde soru nergesi verileceine phe yoktu. Birok rtbeli Trk subay, bu konu zerine Strempel ile samimi konuuyorlard. Bunlarn hepsi de, her iki devletin karlar bakmndan reformlarn devamn ister grnyorlard. Almanlar Trklerin houna gidebilecek u szleri sarf ediyorlard. Alman imparatoru bata olmak zere btn Alman subaylar, bugne kadar hi kimsenin baarma olana bulamad reorganizasyonu Almanyada eitim grm subaylarn bu sistem iinde uygulayacak durumda olduklarna tamamen gvenmektedirler. Wallach, Anatomie, s. 78. 91 92 Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklab Tarihi, C. II, K. IV, Ankara 1983, s. 619. Hamdi Atamer, Anadoluda Kurulmak stenen Yahudi Devleti, Belgelerle Trk Tarihi

Dergisi, C. I, Say: 5, stanbul, 1968, s. 19. 93 94 Bayur, a.g.e., C. II, K. I, s. 175-183. evket Sreyya Aydemir, Makedonyadan Ortaasyaya Enver Paa, C. II, 4. bask,

stanbul 1986, s. 505. 95 96 s. 57. 97 Theodor Werner de, Die Trken unter der britischen Faust 1918-1923, Berlin 1940 adl Bayur, a.g.e., C. II, K. VI, ss. 549-558. Aydemir, a.g.e., s. 518; Ergn Aybars, Trkiye Cumhuriyet Tarihi I, 2. bask, zmir, 1986,

eserinde, Trkiye iin iki yol vard der: Ya Almanya ile ya da tilf devletlerinin biriyle anlasma yapacakt. Trkiye iin tarafszlk, emniyeti asndan garanti olmazd, s. 8. Ayrca Werner, Atatrkn Osmanl Devletinin savaa katlmas hakkndaki dncelerini Mersinli Ceml Pasaya 10 Ekim 1919 tarihli mektubunda yle yazdn ifade eder: Kt sonuundan dolayi bugn insanlarin nefret ettii savaa katilmam olsaydk ok ho olurdu. Ama katlmaktan baka alternatif yoktu. nk savaa katlmamak da silhli bir tarafszl gerektiriyordu yani Boazlarn kapatlmasn. Memleketimizin cografi yaps, stanbulun stratejik durumu ve Rusyanin tilf Devletleri safhnda yer almas, bizim seyirci olarak kalmamz msaade etmedi. Ayrca ne paramz, ne silhmz, ne sanayimiz, ne de silhl tarafszl uygulayabilecek aremiz vard. tilf Devletlerinin zellikle ngilterenin gemilerimize

87

el koymas ve donanma iin halktan toplanan yedi buuk milyon paray gasp etmesi, ayn zamanda tilf devletlerinin sava iln etmesi (bizim savaa katlmamzdan drt ay nce), Osmanl devleti yok etme pahasna Ermeni Cumhuriyeti oluturma kararnn aklanmas ve son olarak Bolevikler tarafndan iln edilen gizli anlamaya gre, stanbulun arlk Rusyaya sz verilmi olmas, bizi tilf devletlerine kar savamamz gerektiren gereklerdi. s. 8-9. 98 99 Wallach, Bir Askeri, s. 141. Carl Mhlmann, Deutschland und die Trkei 1913-1914. Die Berufung der deutschen

Militarmissiion nach der Trkei 1913, das deutsch-trkische Bndnis 1914 und der Eintritt der Trkei in den Weltkrieg, Berlin 1929, s. 53; Karl Klinghart, Denkwrdigkeiten des Marschalls Izzet Pascha, Leipzig 1927, s. 270; Ayrica bkz. Said Halim Paa, Buhranlarmz ve Son Eserleri (Hazrlayan: M. Ertugrul Dzdag), stanbul 1991, s. 310 vd. da Osmanl Devletini tarafsz tutmann zorluguna, hatta ncelikle devletin Almanlar safhnda degil de tilf devletleri yannda bulunmak istediine ama tilf devletlerinin buna asla yanamadklarna dikkat ekilir. Sadrazam Halim Paann dncesi msellh bir bitaraflk (silhl tarafszlk) tr, s. 315. Ama maalesef bu da baarlamamtr. Onun iin Paa, kendi grne aykr olarak devletin harbe sokulmas zerine gcenerek istifaya karar vermi ama istifas kabul edilmemitir. 100 Mhlmann, a.g.e., s. 53; Klinghart, a.g.e., s. 270; Said Halim Paa, a.g.e., ss. 310-315. 101 Frhr. von Kress, Ahmed-Djemal Pascha als Soldat, Mitteilungen des Bundes des Asienkaempfres, 4. Jg., Nr. 9, Berlin 01. 09. 1922, s. 4; Mhlmann a.g.e., s. 56. 102 Kress, s. 3; Mhlmann, a.g.e., s. 29. 103 Kress, s. 4. 104 Joseph Pomiankowsk, Der Zusammenbruch des Ottomanischen Reiches, Erinnerungen an die Trkei aus der Zeit des Weltkrieges, Amaltea-Verlag, Zrich-Wien-Leipzig, s. 76. Trkeye eviren Kemal Turan, Osmanl mparatorluunun k, stanbul 1990. evirinin iyi yapilmadigi hakkinda Taner Akam, Bir kitap evrisi zerine adl tenkit yazs yazar. Tarih ve Toplum, Say 120, Aralk 1993, s. 59-61. 105 Mai Rudolf Kaufmann, Zehn Jahre Jungtrkentum, Der Neue Orient, Bd. 4, 1918, s. 260. 106 Wallach, a.g.e., s. 49. 107 Genelkurmay Harp Tarihi Bakanl, Trk Silahl Kuvvetleri Tarihi (1908-1920), C. III, Ksm: 6, Genelkurmay Harp Tarihi Bakanl Resmi Yaynlar Seri No: 2, Ankara 1971, s. 193. 108Baki (Vandemir), Byk Harpte Kafkas Cephesi, C. I, stanbul 1933, Andlamann tam metni iin kitabn ek ksmna baknz.

88

109 Liman Von Sanders, Trkiyede Be Yl, (ev: M. evki Yazman), stanbul, 1968, ss. 1117; Genelkurmay Harp Tarihi Bakanl, Trk Silahl Kuvvetleri Tarihi (1908-1920), C. III, Ksm: 6, s. 194. 110 Aydemir, a.g.e., s. 518. 111 Bayur, a.g.e., C. II, K. VI, ss. 615-617. 112 Salih Polatkan, Birinci ve kinci Dnya Savalar, 2. bask, stanbul 1986, s. 23. 113 Bayur, a.g.e., C. III, K. I, ss. 74-84. 114 Frankfurter Zeitung, 5. 11. 1898; Hatta Enver Paa, tilf devletlerine anakkaleye ok asker sevkiyatndan dolay teekkr eder. Bylece Almanyann ykn! hafifletmiizdir. Enver ber Gallipoli, dank an die Verbndeten, Vossische Zeitung, Nr. 22, 13 Ocak 1916. 115 Ernst Jaeckh, Die Deutsch=Trkische Waffenbrderschaft Der Deutsche Krieg, Politische Flugschriften, Hrgb.: Ernst Jaeckh, Stuttgart-Berlin 1915, s. 5-6. 116 Rusyann I. ar Petrodan beri scak denizlere inme politikasdr. 117 Jaeckh, a.g.e., s. 8-9. 118 Jaeckh a.g.e., s. 11. 119 Jaeckh, a.g.e., s. 11-12. 120 Jaeckh, a.g.e., s. 13. 121 Wallach, a.g.e., s. 149. 122 Mhlmann, a.g.e., s. 74. 123 Wallach, a.g.e., s. 142-149. 124 Kaufmann, a.g.e., s. 260. 125 Bayur, a.g.e., C. III, K. I, s. 173. 126 Dstur, II. Tertib, C. VI, s. 1273. 127 Bayur, a.g.e., C. III, K. I, ss. 161-173. 128 Aydemir, a.g.e., s. 509-510.

89

129 Gotthard Jaschke, Zum Eintritt der Trkei in den Weltkrieg, Die Welt des Islams, Volume 19, Leiden, E. J. Brill, 1979, s. 223. 130 Wallach, a.g.e., s. 150. 131 Jaschke, a.g.e., s. 223. 132 Wallach, Anatomie, s. 166; kyaslaynz, Hermann Lorey, Der Krieg in den Trkischen Gewassern, 1. Bd., Berlin 1928, s. 46-47. 133 Ceml Paa, Hatralarnda Osmanl Devletinin 1914teki ackl halini ok ak anlatr. Franszlara yapt su aklama, durumu btn vehameti ile ortaya koymaktadr: Memleketin silhli kuvveti vardr: Birincisi ordusu, ikincisi donanmasi, ncs de jandarmas! Biz bunlardan birincisinin slahn Almanlara, ikincisinin slahn ngilizlere, ncsnn tensikini Fransizlara brakmz. Simdi bunda mnakaayi mucib ne gryorsunuz? Ordumuzu Ruslarn tensikine brakmamzi m arzu ediyorsunuz? (s. 91). Ceml Paa, hatralarnn devamnda konu ile ilgili detay bilgi de verir. Aslinda Ingilizlere teslim ve havale edilen i sadece donanmann slah degildir. Bagdat Demiryollarnn Basraya doru uzatlmasi, Dicle-Frat zerinde gemi alstrma meselesinin Ingilizler lehine halli, Iisleri Bakanlgna Ingiliz Genel Mfettisi ve birka Ingiliz dahiliye mfettisi tayini, gmrklerin islahinin Ingilizlere havalesi, tersanelerimizin slahnn Ingiliz irketlerine verilmesi, Ermenilerin oturduu vilyetlerin idaresinin Ingiliz memurlarna verilmek istenmesi gibi (s. 130-131) milli varlk ve bamszlkla telif edilemeyecek ama Ingilizleri memnun edecek uygulamalar yaplmtr. Bylece Ingiliz-Rus anlamas ile deien Ingiliz siyaseti lehe dndrlmek istenmektedir. (s132). Ayn sekilde Franszlara sadece jandarmann slah verilmez. Lbnan Dalar (Cebel-i Lbnan) jandarmas bile, Franszlar memnun etmek iin Fransz generale teslim edilir. Mali ilerin slah, maliye memurlarnn genel mfettilii de bir Fransza tevdi edilmitir. Yine uygun olmad halde Franszlara 6 destroyer ve 2 denizalt ile birok da topu siparii verilir. Fransa-Trkiye Dostluk Cemiyeti kurulur. Cemiyetin stanbuldaki bakan bizzat Ceml Paadr. (s. 132-134) Trk-Fransz yaknlamasnda nemli gayretleri grlen Ceml Paa, 1914 Temmuzunda Fransaya gider. ok ak bir ekilde Trkiyenin l Itilfa alnmasni teklif eder. (s, 139) Ama Fransa kendisine, mttefiklerden bamsz karar veremeyeceini bildirerek kaypak cevap verir. Sonu reddir. (s. 140) Ceml Paaya Legion dhonneur niannn verilmesi neticeyi degitirmemitir. Zaten kendisinden habersiz, Sadrazam ve Hariciye Nazr ile Alman Sefiri 27 Temmuz 1914te Alman-Trkiye Ittifakini imzalamlardr. Bunun zerine Talt Pasa, Alman Ittifakina ne dersin diye sorunca; Trkiyeyi mnferit vaziyetten kurtaracak olan byle bir ittifak derakap kabul ederim der. (s. 142) Artik 2 Agustos 1914te gereklesecek sarih Trk-Alman ittifaknn n almstr; Thedor Vviegand da, 21. 12. 1917 tarihinde Istanbula yapilan yolculukta Ceml Paanin kendisine, Trkiyenin Almanyann yaninda savaa itiraki hakknda yle sylediini yazar: Tarafsz kalsaydik, durumumuz Yunanistandaki gibi tamamen ekilmez olurdu. Itilf Devletlerine balanm olsaydik ve onlar galip gelselerdi, geleceimiz mhrlenecekti, nk galip devletler ksa sre sonra memleketimizi taksim edeceklerdi. Bu sepeble, tehlikeleri aabilmek iin Almanyann yannda olmak zorundaydk. tilf

90

Devletleriyle birlikte kazanm olsaydk, kaderimiz yine ayn olacakt. u anda Mttefik Devletlerin galip gelme ansnn hl olmas, belki bizi Rus, Ingiliz ve Franszlarn taksim etme tehlikesinden uzun sre kurtarm olacak. Halbmond im letzten Viertel, Briefe und Reiseberichte aus der alten Trkei von Theodor und Marie Wiegand 1895 bis 1918, Herausgegeben und erlautert von Gerhaard Wiegand, Mnchen 1970. 134 Mhlmann, a.g.e., s. 70-71. 135 Mahmut Kemal nal, Osmanl Devrinde Son Sadrazamlar, Cz: 12, stanbul 1969 (MEB), s. 1898de Mehmed Said Halim Paanin sadrazamlktan istifa ettiini ama istifasnn geri al sebebini yle akladn yazar: O vakit dndm ve memleketi byle bir felaket iinde brakip ekilmei vicdanen muvafik grmedim. Eer byle dnmese idim, kendi sahsm kurtarrdm. Fakat memleket felkete giderken ne olursa olsun ben ekileyim, demee vicdanm kail olmad. s. 1898-1899; Khlmann da, Sadrazamn formalite rol oynadn, Rusyaya kar dmanln balamasna ardn ve bu sebeple grevi brakmak istediini, Komitenin iddetli basksndan dolay grevinde kaldn yazar. Trkische Ministerien, Trkei 161, R. 13820, Bd. 5, Pera, 5 Februar 1917. 136 Kurt Ziemke, Die Neue Trkei, Politische Entvvicklung 1914-1929, Berlin und Leipzig, s. 36-37;. 137 Ernst Schle, Der Eintritt der Trkei in den Weltkrieg, Berliner Monatshefte, Berlin 1935, s. 212. 138 Schle, a.g.m, s. 215. 139 Sina Akin, stanbul Hkmetleri ve Milli Mcadele, stanbul, 1976, s. 20. 140Trk stiklal Harbi I, Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, Genel Kurmay Bakanl Harp Dairesi Bakanl Yaynlar, Ankara, 1962, ss. 27-44; Ali Trkgeldi, Mondros ve Mudanya Mtarekesinin Tarihi, Ankara, 1948, ss. 1-73. 141 Fahir Armaolu, 20. Yzyl Siyasi Tarihi, 2. bask, Ankara, 1984, s. 142-143. 142 Armaolu, a.g.e., ss. 145-148.

91

II. Abdlhamid'in Msr Sorununa Yaklam ve stanbul Konferans / Dr. Sleyman Kzltoprak [s.57-69]
Mimar Sinan niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Giri Osmanl Devletinin Berlin Kongresinden sonra, benimsedii politikalar erevesinde Msr sorununa yaklam 19. yzyln son eyreini konu alan Osmanl tarihinin nemli sorunlarndan bir tanesidir. Bu balamda, Msr sorununa bir zm bulmak amacyla stanbulda dzenlenen konferansta II. Abdlhamidin tutumu ayrca bir neme sahiptir. Hkmeti devre d brakarak Osmanl Devletinin d politikasn elinde tutan Abdlhamidin ncelik verdii alan, Avrupann yaylmac tavrlar karsnda, Osmanl Devletinin siyasal bamszln ve toprak btnln korumakt. Aslnda, Osmanl Devletinin bu yaklam, Abdlhamidden nce Tanzimat devrinde (18391856) balayan ve Islahat Ferman devrinde (1856-1876) devam eden srete yaplan reformlara paralel olarak benimsenen bir politikadr. Tanzimat dneminin en nemli politikalarndan biri, devletin gvenliini salamak ve Avrupadan gelecek muhtemel saldrlar engellemek iin, Osmanl Devletini Avrupa devletleri arasnda oluan sisteme (Concert Europen) katmakt. Bu balamda, Krm Sava (1853-1855) srasnda Avrupal glerle ittifak yapmakta baarl olan Osmanl diplomasisi, 1856 ylnda Paris Antlamasn yaparak Osmanl Devletini Avrupann bir paras olarak grlmesinde, nemli bir sonu ald. Buna gre Osmanl Devletinin toprak btnl ve bamszl bu devletler tarafndan garanti altna alnd. Bu durumu ihlal eden hareketleri balatan devletlerin tavrlar, bir sava sebebi (causus belli) olarak grleceini belirten ad geen anlama, Osmanl Devletinin toprak btnln salayacak kuvvetli bir dayanakt.1 Fakat, bu yazl garantilere ramen Osmanl Devletinin paralanmasn isteyen gler, bu amalarn uygulamaktan vazgemediler. Paris Antlamasnn Osmanl Devletine salad gvenliin, uzun vadeli bir garanti tamadnn grlmesi iin, aradan biraz zaman gemesi gerekiyordu. Avrupal devletler, Osmanl Devletinin i sorunlarna mdahale etme politikalarn terk etmedikleri iin, Paris Antlamasnn salad garantinin gereklerini kendileri yerine getirmekten kanyorlard. te yandan, Krm Sava ile Avrupa siyasetinde g kaybeden Rusya, 1871 ylnda Fransa ile yaknlaarak Paris Antlamasnn Karadenize ait hkmlerini ortadan kaldrmay baard.2 Bu gelime, Krm Savandan sonra, Rusyann durdurulmasyla kazanlan, Osmanl Devletinin gvenlii ve toprak btnl garantisine, byk bir darbe vurdu.3 Osmanl Devleti 1877 ylnda, Rusya ile tek bana savamak zorunda kald zaman, Paris Antlamasnn yanltc gvenliinin ie yaramaz olduunu grd. stanbul yaknlarna kadar gelen Ruslar, ngilterenin nclnde, Paris Antlamasn imzalayan dier devletlerden Fransa ve Avusturya-Macaristann tehditleriyle geri ekilmek zorunda kald.

92

Osmanl Devletinin toprak btnln garanti altna alan bu devletler, Berlin Kongresi srecinde Ruslarn ele geirdii yerlerden bazsndan ekilmesini salamakla birlikte, kendileri iin stratejik deeri olan baz Osmanl topraklarn, aralarnda paylamaktan kanmadlar. ngiltere Kbrs, Avusturya-Macaristan Bosna Hersek, Fransa da Tunus zerindeki emperyalist hedeflerini bu ortamda gerekletirme yolunu setiler. Berlin Kongresinin dier sonularna gre, Osmanl Devleti Balkanlardaki nemli topraklarndan ekilmek zorunda brakld. Srbistan, Karada ve Romanya, Osmanl Devleti ile tm balarn koparp bamsz oldular. Dou Rumeli zerk bir eyalet haline getirildi.4 Bylece Osmanl Devleti, byk bir nfus ve retim kaybyla karlat. Osmanl Devleti topraklarnn bete ikisini ve toplam nfusunun da bete birini kaybetti.5 Ayrca, Osmanl Devleti Rusya tarafndan ok ar bir sava tazminat demeye zorland. Bu tazminat da Osmanl Devletinin tm borlarn altda bir orannda artrarak btesine byk bir yk getirdi.6 Bir baka ekonomik sorun da Osmanl Devletinin deyemedii d borlarndan kaynaklanmaktayd. Bunun sonucunda, 1881 ylnda, Osmanl maliyesinin ynetimi, byk lde Duyun-i Umumi tarafndan idare edilmeye baland. Grld gibi, 1856 ylndan itibaren Rusya tehlikesinden greceli olarak emin bir ekilde yaayan Osmanl Devleti, 1877 ylnda ayn tehlike ile tekrar ok ak bir biimde karlat. Bu durumda, Osmanl Devleti savaa girmenin ne kadar ar bir fatura deme riski tadn, ac da olsa tecrbe etmiti. 1880lerden sonra biimlenen Abdlhamidin devlet politikasnn ke talarndan birini bu tecrbe oluturmaktadr.7 Osmanl Devletinin egemenliinde bulunan Msr Hidiviyeti, ar borlanmann yol at sebeplerden dolay 1876 ylndan itibaren bir takm ekonomik ve sosyal sorunlarla urayordu. 1879 ylnda, olaylardan sorumlu tutulan Msr Hidivi deitirilmesine ramen, Msrdaki sorun gittike bymekteydi. Yukarda belirtildii gibi, Msr sorunu esnasnda, Osmanl Devleti birok i ve d sorunlarla kar karyayd. Msr krizi, Osmanl Devleti asndan ok sorunlu bir zamanda ortaya kt iin, olaylar kontrol etmede bir takm eksikliklerin olmas kanlmazd. Ancak Osmanl Devleti, Msr sorununu zmek iin ne kendisini sonu belli olmayan bir maceraya sokmak istiyor, ne de sorununun kendisine ykledii klfetten kanmak istiyordu. Osmanl Devleti, 1876 ylndan itibaren Msr sorununun zm iin reel politikalar izledi. ngiltere, Osmanl Devletinin toprak btnln korumak eklinde, kabaca formle edilen Dou siyasetini deitirince, Osmanl Devleti gvenliini salayacak yeni politikalar gelitirmek zorunda olduunu grd.8 Bu skntl ortamda Osmanl devlet adamlar, bir yandan ngiltereye alternatif yeni stratejik partner araylarna giritiler, bir yandan da Msr sorununa zm bulma siyasetleri zerinde ura verdiler. 19. yzyln Avrupal byk gleri, Berlin Kongresinden sonra, Osmanl Devletinin Avrupadaki topraklarndan uzaklatrlmas iin uyguladklar d politikalarn, Osmanl Devletinin nfuzu ve egemenlii altndaki, Asya ve Afrikadaki topraklar sz konusu olunca, daha farkl bir biime sokmulardr. kinci politikalarnn birincisinden fark, ekonomik karlarn daha baskn bir rol oynamasdr. Bunun iin Afrikay bizzat igal ederek topraklarna katmay amalayan bir politika izlemilerdir. Bu politikalarn uygularken kendi aralarnda mmkn olduunca atmadan uzak bir ekilde anlama ve paylama esasn gz nnde bulundurmulardr.9

93

1876 ylna kadar Afrikann ancak %10u Avrupal gler tarafndan igal edilmiti. Bu tarihten sonra byk paylama balad.10 ngilterenin Kbrs ve Msr, Fransann Tunusu, talyann Kzldenizdeki Musavvay igalini bu erevede deerlendirmek mmkndr. Ksacas, byk gler hem kendi aralarnda, hem de topraklarnda bir eit smrge paylam yaptklar Osmanl Devletine diplomatik bask kullanarak, savamadan bu devletin egemenlii ve nfuzu altndaki Kuzey Afrikay igal etmilerdir. Osmanl Devleti ise, bu glere sava aarak bir sonu alamayacan ve daha byk kayplarla karlaacan bildiinden -1877 Rus tecrbesinin de gsterdii gibi- sz konusu igallere kar, diplomatik yollar kullanarak tepkisini gstermi ve uluslararas gelimelerin kendi lehine dnmesini bekleyerek hukuki varln fiilen geri almaya almtr. Bu adan Osmanl Devletinin d politikasn byk lde elinde tutan II. Abdlhamidin Msr sorununun grld stanbul Konferans srasnda ortaya koyduu politikalar, ayrca neme sahiptir. 1. Osmanl Devletinin Konferans nleme abalar 13 Nisan 1879 ylnda Msrda merutiyet tartmalarnn balad olumlu bir ortamdan istifade ederek kurulan Vatan Partisinden11 ngiltere ve Fransa hkmetleri, rahatszlk duyuyorlard.12 nk Vatan Partisi taraftarlar, Msrdaki ekonomik, siyasi ve sosyal olumsuzluklarn sebebi olarak grdkleri yabanclara kar her geen gn yeni protestolar yapyorlard. Msr ordusunda Mirliva (albay) rtbesinde olan Urabi, Vatan Partisinin nderi olarak, Msr Msrllarndr slogan ile kili Kontrol ve Borlarn Tasfiyesi Kanununa kesin bir ekilde kar kyordu.13 Sonuta, 7 Ocak 1882 tarihinde, ngiltere ve Fransa ortaklaa olarak sert bir deklarasyon yaynlayarak, Vatan Partisi taraftarlarn uyardlar.14 Fransa babakan Gambettann ileri srd bir teklif neticesinde ortaya kt iin, Gambetta Notas adyla bilinen bu deklarasyonda, eer Msrdaki olaylar sona ermezse, ngiltere ve Fransa Msrda dzeni salamak iin askeri g kullanmak da dahil olmak zere, gereken tedbirleri alacaklarn aklamlard. Babli notaya bir hafta sonra sert bir cevap verdi.15 Fakat, bu nota beklenenin aksine Msrdaki tepkilerin artmasna sebep oldu. ngiltere bu durumda, Msra birer Osmanl, ngiliz ve Fransz generalin gnderilerek Hidivin otoritesinin kuvvetlendirilmesini salamalarn teklif etti. Gambettann yerine babakan olan Freycinet bu fikre kar karak sorunun bir konferans dzenlenerek tartlmas fikrinde olduklarn aklad.16 Bu arada, Fransann Hidiv Tevfik Paann azledilmesi nerisine de ngiltere kar kt. Mays 1882 tarihinde Vatanilerin arlkta olduu nazrlar heyeti Hidiv ile ilikilerini keserek onu istifaya zorladlar. Bu durum karsnda tedirgin olan Fransa, ngiltereye iki devletin donanmalarn skenderiye nlerine gndererek Vatanilere bu ekilde bir gzda verilmesini nerdi. Bu neriyi ngiltere kabul etti. ngiltere ve Fransann donanmalarn skenderiyeye gnderme kararlar, Osmanl Devleti tarafndan ho karlanmad ve Babli bu eyleme itiraz etti. Ancak ngiltere ve Fransa, niyetlerinin Msra mdahale etmek olmadn sadece isyanclara bir gzda vermek olduunu akladlar. Dier devletler de Osmanl Devletini bu ynde teskin ettiler. 2 Mays 1882 tarihinde ngiliz ve Fransz sava gemisi skenderiye nlerine demirledi.

94

ngilizler ve Franszlar, Msrdaki karklklarn giderilmesi ve gerekli nlemlerin alnmas iin Hidive ve Babliye ikayette bulundular. Bundan sonra Hidiv Tevfik Paa, Urabnin liderliini yapt Vataniler hareketinin gittike artan basklarna kar, Bablinin duruma mdahale ederek bu sorunu zmesini, istemeye balad.17 Urab ve arkadalar Abdlal ve Ali Fehmi gibi askeri komutanlar nderliinde, ordunun byk bir ksmn arkalarna alan Vatan Partisi, yabanclarn Msrdaki nfuzunun artmasndan Hidiv Tevfik Paay sorumlu tutuyorlard. Tevfik Paa ise, yabanclara kar olmak yannda, kendi iktidarn da hedef alan bu hareketin ancak, askeri gle stesinden gelinecei, kanatini tayordu. Bu konuda da Bablinin devreye girmesini bekliyordu. Bu balamda Tevfik Paa 1882 ylnn balarnda, Ali Nizami Paa Heyetinin tekrar gelmesini istedi.18 ngiltere ve Fransa ise Msrdaki karklklar nleyecek zmleri grmek iin, stanbulda byk devletler arasnda bir konferans toplanmas fikrini ileri sryorlard. II. Abdlhamid de, Msr sorununun bir i mesele olduunu belirterek, stanbulda byle bir konferansn dzenlenmesine temelden kar geliyordu.19 Byk devletlerden gelen konferans toplanmas isteklerinin arkasndaki gerekeleri rtmek amacyla II. Abdlhamid, Msra askeri bir heyet gnderek taraflar yattrmak ve dorudan edindii bilgilerle, yeni politikalar belirlemek seeneini uygulamaya koyuldu.20 Bunun zerine Mir Dervi Paa21 bakanlnda, temyiz ceza reisi Lebib Efendinin de katld bir heyetin gnderilmesine 5 Mays 1882 tarihinde karar verildi.22 Feraet-i erife23 vekili Seyyid Ahmet Esat Efendi ile mabeyn ikinci katibi Kadri Efendi de Abdlhamid tarafndan gayri resmi olarak, bu heyetle birlikte gnderildi.24 2. Maltz Olay Dervi Paa Msrda ulap grevine henz yeni balad srada, skenderiyede yerliler ve yabanclar arasnda srekli artmakta olan gerilim patlad. teden beri kendilerini emniyet iinde grmeyen Avrupallar, silah tedarik etmeye balamlard. skenderiye Kalesi nnde demirleyen ngiliz ve Fransz gemileri halkn igal korkusunu artryordu. Bu gergin havada, 11 Haziran gn leden sonra, skenderiyede Maltallar ve Rumlarn yaad bir mahallede, yerli bir hamal ile bir Maltal tccar arasnda, cret meselesinden kaynaklanan bir kavga kt.25 Maltal bakla hamal ldrnce, yerli halk ile kavgaya katlan yabanclar arasnda, byk bir sokak atmas meydana geldi. Bu olay Msrn igal edilmesini hzlandran bir etki yapt. Maltal birinin sebep olmasndan dolay, bu olay Maltz olay olarak isimlendirildi.26 Sonuta her iki taraftan da birok yaral ve l vard. Meydana gelen arbede esnasnda yabanc egemenliine kar duygular besleyen halk, yabanclara ait baz iyerlerini ve evleri yamalad. Kaan yabanclar ngiliz ve Fransz gemilerine sndlar. Kahirede bulunan Urab Paa olay haber alnca, hemen duruma mdahale ederek asayiin salanmas iin, skenderiye Kumandan mer Ltfi Paaya telgrafla talimat verdi.27 Bundan sonra alnan askeri tedbirler ile olay, ksa bir zaman iinde, sona erdirildi. Olaylar yattrmak amacyla olay yerine giden konsoloslardan ngiltere Konsolosu Sir Charles Cookson ve talya

95

konsolosu da yaralananlar arasndayd.28 Maltz olay sona erdiinde, 50 civarnda yabanc ve 150 civarnda, yerli olmak zere toplam 200den fazla kii hayatn kaybetti. Ayrca 36 yabanc, 33 Msrl ve 2 Trk olmak zere toplam 71 yaral vard.29 zellikle ngiliz ve Franszlar, olaylar maksatl biimde yorumlayarak, bundan kendi karlar iin sonular karmaya altlar. Basn ve diplomasi yoluyla stanbula ulaan haberlere de bu abartl durum yansd. Bunun zerine II. Abdlhamid, olaylarn gerek seyri hakknda stanbul Konferansna katlan elilere aklamalar yaplmas iin, gerekli talimatlar verdi.30 Dervi Paa, skenderiye olaylarnda heyecana kaplan halka askerin karmadn ve kendilerine verilen emirleri yerine getirmekte bir kusurlarnn olmadn rapor etti. Olaylarn hemen ertesi gn, Kahiredeki Osmanl heyeti ile byk devletlerin konsoloslar, Hidivin huzurunda toplandlar. Dervi Paa skenderiye olaylarn Hidiv ve konsoloslarla birlikte deerlendirdi. Hidiv askerlerin kendisine kar hareketlerde bulunduunu, onlar bastrmak ve asayii salamak iin mutlaka stanbuldan askeri kuvvet gelmesi fikrini ortaya att.31 Bunun zerine toplantya katlan Urab Paa, Cihadiye nazr olarak sorumluluunun bilincinde olduunu belirtti. Hidive tabi olduunu ve onun tarafndan verilen emirlere harfiyyen uyacana dair sz verdi. Ayrca, karklklarn nleneceine dair konsoloslara teminat verdi.32 Urab Paann Hidiv tarafndan verilecek emirlere uyacan belirten szleri Konsoloslar memnun etti.33 Bunun zerine Hidivle beraber Urab Paa, yabanclarn gvenliklerinin teminat altnda olduunu, konsoloslara bildirdiler.34 Hidiviyet ile Babli, olay soruturmak ve zararlar tazmin etmek zere bir karma aratrma komisyonu kurmak istedi. Ancak ngiltere ve Fransa buna yanamad.35 Sonuta, Hidiviyet tarafndan bu konuda gerekli soruturma alarak, olaylar kkrtan sulular aranmaya baland. Ayrca, olaylardan madur olanlarn zararlar da tespit edilmeye baland.36 Gerekli tedbirleri almak zere, szkonusu soruturma komisyonunda bulunan, Cihadiye nazrnn yardmcs Yakub Paa, Hidivin yaverlerinden bir binba, dileri bakanlndan bir memur ve Binba Muhyiddin Efendi, zel bir trenle hemen Kahireden skenderiyeye gnderildiler.37 Bu heyetin almalar sonucunda olaylar hemen bir gn iinde kontrol altna alnd.38 Sonuta, kurulan komisyon, yabanclarn zararlarn tayin etti. 4.250.000 ngiliz Liras ve 106.250.000 frank olan tespit edilen bu zararlar Msr hazinesi tarafndan madurlara dendi.39 Olaylara kart tespit edilen 652 pheli kii tutukland ve mahkeme edilmeye baland.40 Bu olaydan sonra, Urabyi milliyeti bir lider olarak grp ona bu yzden sempati besleyen Avrupallar bir ok yaadlar. Avrupa kamuoyunda zellikle ngiliz ve Fransz kamuoyunda, Msrdaki milliyetilii Avrupa hegemonyasna kar hakl bir reaksiyon olarak yorumlayan nemli bir kesim vard. Bunlar Maltz olayndan sonra fikirlerini deitirerek Urab hareketinin aleyhinde yer almaya baladlar. Maltz olaynda, ok sayda Avrupalnn hayatn kaybetmesi sonucunda, Avrupadaki zellikle ngilteredeki anti-emperyalistler de artk Msrdaki olaylara mdahale edilmesi gerektiini dnmeye baladlar. nk Avrupal kendi yaamna, emperyalizme kar olmaktan daha fazla deer veriyordu. Bu olay dnda hibir ey bu fikri deitiremezdi.41

96

skenderiyede meydana gelen bu katliama, Maltal birisinin sebep olmas baz Fransz gazeteciler tarafndan bir ngiliz tahriki olarak iddia edilmitir.42 Franszlarn bu iddialar ne kadar dorudur, bunu kesin olarak tespit etmek olduka zor. Ancak, olaylarn trmanmasnda bir tahrik sz konusu ise, bundaki en fazla pay ngilizlere aittir.43 Bununla birlikte, kukusuz Franszlar da igalden nce, srekli ngilizlerle ortak hareket ettiklerinden dolay, kendileri de olaylarn trmanmasnda, pay sahibidirler. te yandan, zerinde durulmas gereken bir baka gerek de meydana gelen bu olaylar srekli gndemde tutarak ortam kkrtan ngilterenin izledii siyasettir. ngilterenin d politikasn ynlendirenler, uluslar aras kamuoyunu bu ekilde ynlendirerek, Msr igal etmek iin szde gerekeler hazrlyordu.44 ngilizlerin bir ksm olaylarn sorumlusu olarak Vatanileri gsterirken, bir ksm da olaylarn Hidiv tarafndan planland, iddiasnda bulunuyordu.45 ngiliz konsolosu ise, Msr askerinin olaylara dorudan kartn iddia ediyordu. Ancak askerler, olaylarla ilgileri olmad eklinde kendilerini savundular. Olaylar nlemek konusunda da ge haberdar olduklarn belirterek, eer erken haber alsaydk nleyebilirdik demek istiyorlard. Dervi Paa zzeddin Vapurundan ald bilgiye gre, olaylarn plansz bir ekilde ortaya kt, sonucuna vard.46 Dervi Paa ve Seymoura gre, bu olaylarda Urab Paa taraftarlarnn planl bir kkrtmas sz konusu deildir. Eer bu ynde bir kant elde edilmi olsayd, Amiral Seymour kenti igal etmek zere, askerlerini karaya karacakt.47 Mabeyn, Dervi Paa heyetinin verilen grevleri yapamamasndan dolay, tedirginlik belirtisi olan davranlar sergilemeye balad. Hidivin Kahireye dnmesini ve Urab Paann stanbula gnderilmesini isteyen Padiahn talimatlar karsnda, Dervi Paa bu grevleri salamakta baarsz kald. skenderiye olaylarn bahane eden ngilizler ve ona uyan yabanc devletlerin donanmalar, hl Msrl halkn korkmasna neden olmaya devam ediyordu. Padiah batan beri Dervi Paann Msrdaki grevi baarya ulaacak diye, stanbul konferansna katlmamak iin bu bahaneyi kullanyordu. Ama gelinen noktada bu bahane artk inandrcln kaybetti. Bu yzden Padiah hi istemedii halde, Msr sorununu Avrupal alt byk devletle grmek zorunda kaldn grd. Btn bu gelimelerin neticesinde, Padiah Msr sorunundaki asl aktrleri ilk kez karsnda grerek anlalabilir bir endieye kapld.48 3. Konferansn Balamas Msrda ngiltere ve Fransann basklar karsnda nazrlar heyeti reisi deiiyor, yeni kabineler kuruluyor fakat Urab Paa, kamuoyundan ald destekle Cihadiye Nezareti grevine devam ediyordu. Hidiv Tevfik Paa, halkn tepkisinden ekindii iin onun hkmette kalmasn engelleyemiyordu. Bylece, Urab Paa, nazrlar heyeti reisi olmamasna ramen, btn hkmet onun eline gemi oluyordu. Urab Paa, bu gcnn farknda olarak, Msrn kaderinde sz sahibi olmay amalyordu. Bunun ilk adm olarak, bir yandan kendi taraftarlarna Bakumandanln ilan ediyor, bir yandan da

97

Msr ordusunun tehizatn artryordu. II. Abdlhamid ise bu srada, Msr konusunda elikili ve ok tutarl olmayan bir politika izliyordu. Daha nce deindiimiz gibi, ngiltere ve Fransa Msr sorununu grmek zere byk devletler arasnda stanbulda bir konferans toplanmas fikrini tekrar gndeme getirdiler. Bu konuda Osmanl Devletinin de katlmn salamak iin II. Abdlhamidi ikna etmeye altlar. Padiah olay hakknda kesin kararn vermek iin Dervi Paann gnderecei raporlar beklediini ne srd. Ancak, gn getike Msrda vaziyetin vahameti artyordu. Kendilerini emniyet iinde grmeyen Avrupallar silah tedarikine balamlard. II. Abdlhamid bir taraftan Hidive birok prlantalarla murassa hediyeler gndermi, bir taraftan da Urab Paaya birinci mecidi niann vermiti. Msr, bu srada basnn ve Urab taraftarlarnn konferansa tepkisiyle alkalanyordu. ngiltere ve Fransa, Osmanl Devletinin katlm olmadan bu konferans yapmaya karar verdiler. Bundan sonra 2 Haziran 1882 tarihinde, Osmanl Devleti ve byk devletlere verdikleri bir nota ile, stanbulda bir konferans toplanmasn teklif ettiklerini, akladlar. Bu aklamada; Padiahn ve Hidivin hukukunu kuvvetlendirmek, Msrn idaresini yeniden dzenlemek ve uluslararas taahhtlerini temin etmeyi kararlatrmak zere ibaresi yer alyordu. II. Abdlhamid bu konferans srasnda, baka sorunlarn da zellikle, Trablusgarb sorununun da gndeme getirileceinden kuku duymaktayd. ngiltere ve Fransa, Osmanl Devletinin bu ekincelerini amak iin konferansta Msr konusu dnda baka bir sorunun gndeme alnmayacan ilan ettiler.49 Ayrca, byk devletlerin uzlamaya vardklar fikirler dorultusunda, Dervi Paa heyetinin grevlerini daha kolay tamamlayacan belirttiler ve bu konularda garanti verdiklerini akladlar.50 II. Abdlhamidin konferansa katlmak istememekteki bir baka gerekesi de Msrdaki karklklarn nlenmesi iin buraya asker gnderme politikasn ngiltere ve Fransann, srarla ne srmeleridir. Bu iki devlet ncelikle, Osmanl askerinin gnderilmesi ynnde bask yapacaklar bu olmazsa, kendilerinin asker gndereceini kabul ettireceklerdi. Byle bir politikaya kar, byk devletler arasnda kendisine destek verecek bir devlet yoktu. Almanya Babakan Bismarck Osmanl Devletinin stanbul Konferansnda temsil edilmemesini bir hata olarak deerlendirdi.51 Bylece, Almanya Babakan Bismarcktan beklenen destein gelmeyecei de anlald.52 ngiltere ve Fransaya kar onlar dengeleyecek bir mttefik olmadan mukavemet

gsteremeyeceini gren II. Abdlhamid konferansa katlmaya daha iddetli bir ekilde kar kt.53 Bu konuda byk devletlerin bakentlerinde grevli Osmanl elileri, Padiahtan aldklar emirler gereince, konferansn toplanmamas iin diplomatik faaliyetler yaptlar. Msrda bulunan Dervi Paa ve Seyyid Ahmed Esad Efendinin gnderdikleri bilgilere dayanarak Msrdaki olaylarn yattn iddia eden Osmanl elileri stanbulda byle bir konferansn toplanmasna gerek yoktur, diyerek aldklar talimatlar uygulamaya baladlar.54

98

Ancak Osmanl Devleti, kendisinin katlmayaca byle bir konferansn stanbulda organize edilmesine de kar kmayacakm gibi bir takm izlenimler verdi.55 Konferans fikri ilk defa ortaya atlnca Osmanl Devletinin Londra elisi Musurus Paa, Bablinin katlm olmadan konferansn stanbulda toplanmasnn padiah tarafndan olumlu karlanacan, ngiltere Dileri Bakan Lord Granvillee st kapal bir ekilde bildirmiti. Bunun zerine byk devletler, Fransa ve ngilterenin tekliflerini kabul etti. Avusturya konferansn toplanmas konusunda biraz tereddt gsterdi. Ancak dier devletlerin katldn grnce, Avusturya biraz ge de olsa katlma karar ald. Bu yzden Konferans belirlenen tarihten bir gn sonra 23 Haziranda Avusturyann da katlmyla balad. Avusturyann bu teredddnden faydalanarak, konferansn toplanmasn engellemek isteyen II. Abdlhamid, Avusturya kralna bir murassa nian vermeyi kararlatrd. Avusturyann konferansa bir gn sonra katldn grnce bu politikann geersizliini anlamt. Ancak, nian vermek zere bir heyet yola kmt. ngiltere ve Fransa konferansn stanbulda toplanmasna nderlik ettiler. Fakat Babli, ok hzl gelien bu olay zerine biraz tereddt ettikten sonra, Musurus Paay yalanlad.56 Bu konuda aka bir politika belirlemekte zorlanan II. Abdlhamid tereddtl tavrn bir mddet daha srdrd. Ancak bir sre sonra, byk devletlerde bulunan elileri kanalyla bu konferansn toplanmasna kesin olarak kar olduunu ilan etti.57 Bylece Osmanl Devleti, daha nce bu konuda kan haberleri, bir kez daha yalanlad.58 Ancak Musurus Paa byle bir hata yaptktan sonra grevden alnmad. Bu da gsteriyor ki bu politika Musurus Paann inisiyatifiyle deil, yukardan -yani, Padiahtan- gelen bir emirle uygulanmtr. Musurus Paa yalanlannca Avusturya Devleti konferansa katlmak hususunda tereddt etmitir. Konferansn bu yzden tehir edildii haberini alan II. Abdlhamid ok memnun olarak Avusturya mparatoru Fransuva Jozefe hemen murassa imtiyaz nian verme kararn aklad. Ancak ertesi gn konferansn bir gnlk tehirle alaca haberi alnd. Nian bylece bo yere verilmi oluyordu. stanbul Konferans, diplomatik gelenekler uyarnca, en yal eli olan talyan elisi Kont Korti bakanlnda, stanbuldaki talya sefarethanesinde, 23 Haziran 1882 tarihinde balad.59 23 Hazirandan 14 Austos 1882 tarihine kadar sren stanbul Konferansnn ilk dokuz oturumuna Osmanl Devleti katlmad. lk toplantda, oturuma katlan devletlerin temsilcileri, konferansn baladn resmen Babliye bildirmeyi kararlatrdlar. kinci toplant 24 Haziranda yapld ve Msra mdahale konusunda nemli bir karar alnd. Bu karara gre, Msr ilerinin dzene konulmas iin ortaklaa allmas ve hibir devletin dier devletler aleyhine tek bana Msrda bir kar peinde olmamas kayt altna alnd. 27 Haziranda yaplan nc oturumda, bir nceki karar teyit eder mahiyette, Msra hibir devletin tek bana mdahale etmemesi karar imzaland. Ancak ngiltere Elisi Lord Dufferin, bu karar zaruret grlmedii takdirde ibaresinin yer ald ilave bir kaytla imzalad.60 Dufferin bu oturum esnasnda, Msra Osmanl askerinin mdahale etmesini teklif etti. Bata Fransa Elisi Marki de Noaille olmak zere dier devlet elileri buna kar tereddtlerini

99

ifade ettiler. Msra Osmanl askerinin mdahale etmesi durumunda, bunun hangi artlarda olacann grld, drdnc oturum 30 Haziranda yapld. Osmanl askerinin Msra mdahalesi konusu konferansn en nemli maddelerinden birisiydi. Dolaysyla uzun tartmalara sebep oldu. Konferansn beinci, altnc ve yedinci oturumlar bu konudaki gr ayrlklarn gidermeye yetmedi. ngiltere, bu konuda gereksiz yere zaman harcandn belirterek srekli tepki gsterdi. ngiltere, Msr sorununun kmasndan itibaren Osmanl askerinin mdahale etmesi gerektii ynnde bir politika benimsemiti. Fransa ise, bu tekliflerin karsnda ak bir tavr taknmamt. ngilterenin bu politikas, grnrde Msrdaki Osmanl hukukunu kabul gibi olsa da devaml olarak bu konuyu vurgulamalar sebebiyle, gizli bir niyet tadklarn ak bir ekilde gstermektedir. Bismarck stanbul Konferans zerinde, Berlin Konferansnda olduu gibi, yine etkisini gsterdi. Konferansn toplanmamas konusunda II. Abdlhamide destek vermeyen Bismarck, Osmanl Devletine bu kez de asker gndermeme tavsiyesinde bulundu. II. Abdlhamid zaten asker gndermek istemiyordu. Bismarckn desteini almasa bile bu politikasndan vazgemek niyetinde olmadn kuvvetle vurgulad. Oysa Freycinet ve Gladstone aralarnda anlaarak kendi kontrollerinde Osmanl askerinin Msra karma yapmasn istiyorlard. Donanmalarn skenderiye nlerine gnderen Fransa, Osmanl askerinin Msra karma yapmas konusundaki politikasn deitirmiti. Freycinet ve Gladstone, Osmanl askerinin Msra karma yaparak dzeni salamas iin bask yapyordu. Bismarckn grlerini arkasna alan II. Abdlhamid ngiltere ve Fransann basklarna direndi.61 Bismarck ayrca, Alman temsilcilerine ngiltere ve Fransadan Msrda manda ynetimi kurma teklifi gelirse buna kar koymalar talimatn verdi. Byle bir neri, ona gre Orta Douda yeniden Hristiyan-Mslman savann kmasna yol aaca iin, gndeme bile alnmamas gerekiyordu.62 Aslnda Almanyann amac, ngiltere ile Fransay ortaklaa davrantan vazgeirip bylelikle aralarnda ittifak yapmalarn nlemek ve mmknse atmalarn salamakt.63 ngiliz politikaclar, evvelden beri II. Abdlhamidin asker sevki fikrine kar olduklarn biliyorlard.64 Srekli asker sevki fikrini gndeme getirerek, nce byle bir ihtiyacn uluslararas alanda kabul grmesini salamaya altlar. Eer Osmanl Devleti, meru egemenlik sahibi olarak bunu yapamyorsa, baka bir gcn -yani ngilterenin- Msra mdahale etmesi gereklilii ortaya km olacakt.65 Nitekim, ngilterenin Msr igal etmesi srecindeki gelien olaylar bunu kantlamtr. Konferansta zaman kaybna ynelik ngilterenin eletirilerini dikkate alan dier devletler, Osmanl askerinin mdahalesine onay vermekle beraber, Osmanl askerinin Msrda ne kadar kalacan ve asker sevki masraflarnn ne ekilde karlanaca konusunu grmeye baladlar. Netice olarak, 6 Temmuzda yaplan yedinci oturumda, Osmanl askerinin Msrda belirli bir mddet kalmas ve igal masraflarnn Msr btesinden karlanmas dorultusunda aldklar kararlar Babliye bildirdiler.

100

Fakat bu karar metni hazrland srada, Konferansn gidiatn alt st eden bir olay meydana geldi. ngiliz Amirali Seymourun 11 Temmuzda skenderiyeyi bombalad haberi stanbula ulat.66 Amiralin bu hareketi, Bablide, Yldz Saraynda ve stanbul Konferansna katlan eliler arasnda bir ok tesiri yapt. stanbuldaki konferansn 6 Temmuz memorandumu byk devletlerce tasdik edildikten sonra Babliye tebli edilmesine ramen, Osmanl Devleti tarafndan henz bir cevap verilmeden skenderiyenin topa tutulmas, olaan d bir olayd. Osmanl Devletinde tm iler Yldz Sarayndan ynetildii iin en byk rahatszlk ve aresizlik, II. Abdlhamid tarafnda grld. skenderiyenin topa tutulduunu haber alan II. Abdlhamid, Sadrazam Abdurrahman Paay hemen grevden alarak dier nazrlar saraya davet etti. Bundan sonra, Kk Said Paa, sadrazamla getirildi. Babli yaplan toplantlardan sonra, ngilterenin skenderiyeyi topa tutmasn ve buraya asker kartmasn protesto ederek bu kuvvetin derhal geri ekilmesini istedi.67 4. Osmanl Devletinin Konferansa Katlmas Msr sorununa zm aranrken igalle karlalmas, Padiah asndan byk bir kaypt. 14 Temmuzda toplanan Meclis-i Vkelada, padiahn asker gndermeye kar olduu bilindii iin bu konuda deerlendirilebilecek bir karardan kanlarak, ngilterenin skenderiyeyi bombalamas protesto edildi. Meclisi Vkela yelerinden Mahmud Nedim Paa ve Cevdet Paa, asker sevkine ve konferansa katlmaya taraftar deillerdi. Said Paann ikna edici konumalarndan sonra, hazrlanan mazbatada tek muhalif imza, Mahmud Nedim Paaya aitti. Padiahn byle kararlarda oy birlii aramasnn sonucu olarak, Meclisi Vkela yeleri bu konudaki grlerine hemen onay alamadlar.68 skenderiyenin topa tutulmas zerine konferansa katlan dier devletler ngilterenin bundan sonra yapaca hareketleri izlemekten baka bir ey kalmadn ilan eder gibi konferansn devamna gerek olmadn belirttiler. Osmanl Devleti tarafndan Msra asker sevki hususundaki kararn takip edilmesi iin 15 Temmuz 1882 tarihinde yeni bir karar verdiler. ngilterenin de katld bu oturumda, konferansa katlan devletler Babliyi Msra asker gndermeye davet ettiler. Bu karar ile Osmanl askerine yklenilmek istenilen grev, Msrda yerli ve yabanclarn menfaatlerini ihlal eden ve lkeyi harap eden karklklarn nlenmesi, bu duruma sebebiyet veren hareketlerin cezalandrlmas ve saltanat hukuku ile Hidiviyetin nfuzunun glendirilmesi, ileride ortaklaa olarak kararlatrlacak bir plan erevesinde Msrn ferman- hmayunlar hkmlerine gre haiz bulunduu idari ve hukuki ayrcalklarn ihlal etmeyecek bir ekilde, Msr ordusunun saysnn azaltlarak yeniden dzenlemesi idi.69 Ayn ekilde, Osmanl askerleri kumandannn Hidiv ile grerek hareket etmesi de karar altna alnmt. Bununla birlikte Osmanl askerinin grev sresi hususunda, Hidivin bu konudaki talebi dikkate alnacakt. Fakat, Babli ve dier devletler Hidiv tarafndan tayin edilen mddeti, uygun grmezlerse, Osmanl askerinin Msrda kal sresi, ay olacakt. Bunlara ilave olarak, alnan karara gre, Osmanl askerinin grev masraflar tmyle Msr btesinden karlanacakt.70

101

Msr sorunu bu safhaya ulat srada, II. Abdlhamid konferansa katlmamak konusundaki fikrinde srar etmenin artk anlamsz olduunu grd. Meclisi Vkela toplantsnda alnan kararlar dorultusunda, 19 Temmuzda Osmanl Devletinin bu konferansa katlaca byk devletlerin elilerine bildirildi. Babli tarafndan konferansa katlan elilere verilen cevapta, 15 Temmuzdaki konferans kararn kabul ettikleri ve bundan sonra Osmanl Devletinin de konferansa katlma karar ald bildirildi.71 II. Abdlhamid, Msra Osmanl askeri gnderilmesine onay verdi.72 Ancak, Osmanl askeri Msra ulat zaman ngiliz askerinin Msr boaltmasn art kotu. Bu talep Bablinin 19 Temmuz tarihli notasnda yer ald. Ancak, bu durum Musurus Paa tarafndan Lord Granvillee bildirildii zaman, ngiltere hkmeti bu teklifi geri evirdi.73 Osmanl Devletini konferansta temsil etmek zere II. Abdlhamid, Evkaf Nazr Asm Paay grevlendirdi.74 Ancak Asm Paa bu grevi tek bana yapamayacan Padiaha sununca, Hariciye Nazr Said Paann onunla birlikte katlmas kararlatrld.75 Hariciye Nazr Said Paann bu greve tayin edilmesinin bir dier nemli sebebi de diplomatik gelenekler uyarnca Konferansta bakanlk etme hakknn onda olmasndandr.76 Bu durumdan istifade ile toplantnn bakanl Osmanl Devletine geti. Bylece, konferansa yeni katlma karar alan Osmanl Devleti psikolojik bir stnlk ve avantaj salam oldu.77 Konferansn 24 Temmuzdaki onuncu oturumu Said Paa bakanlnda, nceki oturumlarn yapld talyan Eliliinde yaplmaya devam edildi.78 ngiltere ve Fransa elileri 15 Temmuzda konferansa katlan lkelerin verdii notann maddelerinden olarak Msra Osmanl askerinin gnderilmesi konusunda, Bablinin acilen cevap vermesini dile getirdiler. Hatta, szkonusu maddelerin Osmanl Devleti tarafndan kabul edilmesi gerektiini Fransa elisi srarla savundu. Osmanl Devletinin katld bu ilk toplantda, Said Paa zaman kazanmak amacyla, asker sevki ve dier maddelerin Babli tarafndan halen mzakere edildiini belirterek, bu konunun gelecek toplantda tekrar ele alnmasn istedi.79 II. Abdlhamid Msra asker gndermek hususunda hl tereddtlerinden vazgememiti. Bu yzden bir karara varlamadndan konferans uzayp gidiyordu. Bu srada Padiah sadrazamn haberi olmadan d ileri bakann hususi katibi Reid Beyle birlikte ngiltere Eliliine gndererek, sevk edilecek askerin bir-iki bin kii olarak snrlandrlmasn teklif etti. Fakat, ngiliz elisi bu teklifi resmiyete geirerek Babli ile bu konuda yazt. Bunun zerine Sadrazam d ileri bakannn kendisine haber vermeden byle bir teebbse girimesinden duyduu rahatszl asl sorumlu padiaha ileterek tepki gsterdi. Padiah bu teebbsn arkasnda kendisi olmasna ramen, d ileri bakan Said Paay muhakeme etti.80 Bundan da beklenildii gibi bir netice kmad. 26 Temmuz aramba gn yaplan oturumda, 15 Temmuz tarihli notadaki ifadeler hakknda, Said Paa baz sorular sorarak aklamalar istedi. Msr ordusunun asker saysnn azaltlmas, Msrda adli ve idari dzenlemeler yaplmas gibi isteklerin, statkoyu deitirmeden fermanlarla

102

dzenlenen erevede yaplmas konusunda gr birliine varld.81 Msra gnderilecek Osmanl askerinin grevini ay iinde tamamlamas zerinde, ngiltere ve Fransa nemle durdu. Bu srenin uzatlmas iin Hidivin talepte bulunmas ve bu talebin konferansa katlan devletlerce uygun bulunduktan sonra, uygulamaya konulmas tartld.82 ngiliz ve Fransz temsilciler, Msrdaki olaylarn kontrol altna alnmasnn ancak buraya Osmanl askerinin gnderilmesiyle salanacan srarla dile getirmelerine ramen, bu tekliflerinde samimi olduklarna dair bir grnt vermiyorlard. Said Paa ve Asm Paa Msra Osmanl askeri ulat anda ngiliz askerlerinin Msrdan ekilmeleri konusunda, bir teklif ileri srdler. Bunu kabule yanamayan ngiltere ve Fransa tarafnn gsterdii tepki, Osmanl temsilcilerinin phelerini artrd. Bunun zerine Said Paa ve Asm Paa, ngiltere ve Fransann Msra askeri mdahale yapmalarn engellemek amacyla, konferansn balayc bir karar almas hususunda, gelecek toplantda yeni bir teklif vermeye karar verdiler.83 2 Austos oturumunda, Osmanl askerinin Msra ulatktan sonra, ngiliz askerinin Msr boaltmas ynndeki Osmanl temsilcilerinin teklifi, ngiltere Elisi Dufferinin sert bir tepki gstermesine neden oldu. Osmanl temsilcileri, Msr sorununda ngilizlerin niyetlerinin grnd gibi olmadna dair kanaatlerini, bu tepkiden sonra daha kuvvetli bir ekilde savunmaya baladlar.84 Msra askeri mdahale etme hakkn elinde bulunduran Osmanl Devletine kar ngilterenin izledii siyaset, yaplacak mdahelenin acil ve snrl bir ekilde olmasn ne srerek Padiah keye sktrmakt. ngiltere byle yaparak kendilerinin Msr igaline zemin hazrlamaya alyordu.85 Osmanl temsilcileri de ngilterenin oyununa gelmemek iin 15 Temmuz tarihli notann ierdii ekilde Osmanl askerinin Msra gnderilmesi hakkndaki konferans kararn imzalamaktan kanyordu. Bu konuda, bir kez daha Almanya, Avusturya, talya ve Rusya temsilcileri tarafndan kaleme alnan notay kabul ettiklerini aklayan Osmanl temsilcileri, zaman kazanma politikalarn biraz daha srdrdler.86 Osmanl temsilcilerinin katld drdnc toplantda, bu politikay devam ettiren Said Paa, ngilterenin dile getirdii Urab Paann asi ilan edilmesi konusundaki talepleri de ustaca geri evirdi. ngilterenin Msrdan askerlerini ekmeye baalamasyla birlikte bu ynde bir karar alnabileceini dile getiren Said Paa, bir kez daha ngilizlerin tepkisini ekti.87 8 Austosta yaplan toplantda Osmanl temsilcileri, konferansn 15 Temmuz tarihli Osmanl askerinin sevk edilmesi hakknda alnan kararlarn kabul ettiklerini akladlar. Bunun zerine bir protokol hazrland ve tm temsilciler bu protokol imzaladlar.88 5. ngiltere ile Osmanl Devleti Arasnda Askeri Mukavele Grmeleri Konferansn bundan sonraki grmeleri, Svey Kanalndan gemilerin serbeste geii hakknda, cereyan etti. 14 Austosa kadar sren bu grmelerde, Msra asker gnderilmesi

103

konusundaki grmelerin dorudan doruya ngiltere ile Osmanl Devleti arasnda devam etmesine karar verildi. Osmanl temsilcileri ngiltere ile grme masasnda yalnz kalmann mahzurlarn dnerek, sz konusu askeri mukavelenin konferansta gndeme alnmas ve bir baka devletin desteini salamak iin giriimlerde bulundular. Bablinin byle bir siyaset izlemesinin asl sebebi, ngilterenin Msr tahliye etmesi konusunda byk devletleri de resmen bir taraf haline getirmek ve bylece Avrupa dengesinden istifade etmekti.89 Ancak, bu konuda Almanya, Avusturya, talya ve Rusya temsilcileriyle yaplan grmelerden sonra, talep ettikleri destek iin olumlu bir cevap alamadlar.90 Msra Osmanl askeri gnderilmesi hususunda ngiltere ile Babli arasnda yaplan grmeler, Padiahn srekli olarak itirazlarn ne srmesi nedeniyle, bir sonuca ulalamadan Eyll ayna kadar uzad. Padiahn itiraz ettii veya tereddtlerini ifade ettii maddeler, askerin miktar ve gnderili eklinin nasl olaca, Osmanl askeri ile ngiliz askeri arasndaki ortaklk ileri zerine odaklayordu. ngilizler Osmanl askerinin miktarn snrlamakla birlikte, Urab zerine gidecek ngiliz-Osmanl ordusun komutann da ngiliz olmasnda srar ediyorlard. Ayrca ngilizler, padiah tarafndan Urabnin bir an nce, asi ilan edilmesi hususunda bask yapyorlard.91 II. Abdlhamid, bu tekliflere srekli olumsuz cevap veriyordu. Bununla birlikte, Msr sorununu grmek zere birok kez sarayda toplanan Meclis-i Vkela yeleri ise, bir an nce Msra asker gnderilmesi grn benimsemiti.92 ngilizler Msra gidecek Osmanl askerinin miktar konusunda bir snrlama koyarak, Osmanl Devletini Urab karsnda zor durumda brakmay amalam gibi bir izlenim verdiler. II. Abdlhamid, 20 bin kiilik Urab Paa kuvveti karsnda, 4 bin kiilik Osmanl askerinin baarsz kalacan ne srerek kar kt.93 te yandan, Osmanl askerinin skenderiyeye karma yapmasn savunan Osmanl Devletinin teklifi, ngiltere tarafndan kabul edilmedi. ngiltere, Osmanl askerlerinin skenderiye yaknlarndaki Ebu Kra karma yapmasn istiyordu. II. Abdlhamide gre, rzgarl ve liman elverisiz olduu iin Ebu Kr, kartma yapmaya uygun bir yer deildi.94 Osmanl askerlerinin Msra ulamasndan sonra ngilizlerin buray boaltmasn vurgulayan Osmanl temsilcileri bu konu zerinde tavize yanamadlar. ngiliz elisi Lord Dufferin de ayn ekilde karlk verince grmeler tkanma noktasna geldi.95 ngilizler zamanla grlerini deitirmeye baladlar. nce skenderiyeye yaknl itibariyle Ebu Kra Osmanl askerinin karma yapmasn neren Lord Dufferin, Granvilleden ald talimat gereince, Ebu Krdan baka Reid ve Dimyat kentlerinden birinin bu i iin uygun olacan dile getirmeye balad.96 Osmanl temsilcileri ise Ebu Kr kabul etmekle birlikte, bu kentin limannn karma yapmaya uygun olmadn ne srerek, nce Osmanl askeri skenderiyeye insin sonra, Remle yoluyla Ebu Kra sevk edilsin, grn savunmaya balad.97 Lord Dufferin bu teklif karsnda muhalefet etmeyip ngiliz D leri Bakan Lord Granville ile bu konuda yazmak iin zaman istedi.98 Ancak,

104

Granville bu teklifi kabule yanamad gibi, Ebu Kr zerinde salanan mutabakattan da vazgeerek, Osmanl askerinin sevki iin tek uygun yerin Port Said olduunu ve bu konuda taviz vermemesi hususunda, Dufferine talimat verdi.99 Sevk olunacak Osmanl askerinin Ebu Kra karlmas husundaki ngiliz teklifini kabul etmekten baka kar yol olmad anlalnca Osmanl temsilcileri bu karar Dufferine ileterek anlamann imzalanmasn salamaya altlar.100 28 Austos 1882 tarihinde Osmanl temsilcileri yukarda belirtilen Askeri Mukavele metnini imzalamaya hazr olduklarn bildirdiler.101 Bu arada Granville, Osmanl askerlerinin kendileriyle birlikte bir mdahaleye katlmalar sz konusu olursa, bunun kendilerine salayaca fayda ve zararlar gz nne alarak, yeni deerlendirmeler yapt. Osmanl askerlerinin Urab kuvvetlerine katlmalar ihtimalinden endielenen Granville bu olasl Bismarckn kardei Herbert Bismarcka da at. Ona gre, Osmanl askerlerinin Msra gnderilmesinin tek faydas, Avrupal glerin bu konuda stanbul Konferansnda aldklar karar uygulamak ve Avrupa dengesine bu adan gelecek zararlar nlemekten kaynaklanyordu. Herbert Bismarck, Osmanl askerlerinin Msra girmesinin bundan baka bir faydas yoktur, diyerek bu politikann ngiltere asndan zararl olacan ileri srd.102 Lord Dufferin, Osmanl temsilcilerinin Ebu Kr konusundaki tekliflerini yaptklar srada, ngiliz askerinin Msrda Urab zerine ilerlemekte olduunu belirterek, bundan sonra Osmanl askerine gerek olmayacann ilk sinyalini verdi.103 Bundan sonra 29 Austos tarihinde, askeri anlama imzalanmazsa, bu konuyu gndemden kaldrp Msrda Urab Paa olayn kontrol etmek iin tek balarna davranacaklarn, Osmanl temsilcilerine iletti.104 ngiltere, Osmanl Devleti ile ortak bir askeri operasyonu istemediinden uzlamay salayacak teklifler sunmad. Lord Dufferin Osmanl askerinin Msra gnderilmesini istermi gibi grnrken, kar tarafn bu teklifi reddetmesi iin gereken siyaseti de uygulamaktan geri kalmad.105 Lord Dufferinin bu konudaki politikasn, bir geitirme ve oyalama taktii olarak deerlendirmek mmkndr. II. Abdlhamid ise, ngilterenin bir oyununa gelmemek iin, uzun hesaplamalar yaparken ekingen ve kararsz bir izlenim brakmtr. stanbul Konferans devam ederken askeri anlama konusunda tkanmalar ortaya knca, ngilizler Msrda kendi balarna bir takm politikalar uygulamaya baladlar.106 Hidive bask yaparak Msr ordusuna Genelkurmay Bakanl yardmcs olarak grev yapacak bir komiser tayin ettirdiler. Ayrca, Urabyi Cihadiye nezaretindeki grevinden azl ettirdiler. Bununla birlikte, 16 Austos 1882 tarihinde, Svey Kanal evresinin gvenliini salamak zere General Wolseley komutasndaki ngiliz ordusunun, bu blgeye hareket etmesi hususunda Hidivin izin vermesini saladlar.107 Wolseley Tel el-Kebirde Urab Paann ordusunu ksa bir zamanda yendi.

105

ngiltere, Urab taraftarlar karsnda ald bu kesin neticeden sonra Osmanl Devleti ile nceden srdrd diplomatik lisann tmyle deitirerek yeni bir tavr taknd. ngilterenin bu politika deiikliinde elbette Askeri Mukavelenin Osmanl Devleti tarafndan imzalanmam olmasnn etkisi bykt. II. Abdlhamid son bir hamle yaparak Meclis-i Vkela yelerinin konuyu grmesini istedi. Meclis-i Vkela bu konuda ngiltere elilii ile birlikte hazrlanmakta olan askeri mukavelenin tasdik edilmesi gerektiini belirtiyordu.108 Sz konusu Askeri Mukavelenin 5 Eyll 1882 tarihi itibariyle anlama salanan maddeleri yleydi:109 Birinci Madde: ncelikle 5-6 bin kiilik bir kolordu Msra gnderilecek. Bu say ileride, antlamay dzenleyen iki tarafn muvafakatyla gerekli grlen miktara ykseltilebilecek. kinci Madde: Osmanl askeri kendi kumandanlarnn idaresi altnda bulunacak. Ancak Osmanl komutan ile ngiliz komutan, uzlaarak iki ordunun ortak hareket etmesini salayacaklar. nc Madde: Asker sevkini gerektiren artlar ortadan kaldrldktan sonra, iki ordu ayn zamanda Msr boaltacaklar. Bunun zerine, asker sevketme ve Urab Paann asi ilan edilmesi konusunda hl ikna olamayan II. Abdlhamid, ngiltere Elisi Lord Dufferini Yldz Sarayna ararak, kendi grleri dorultusunda bir netice almaya alt. Bu konudaki giriimleri baarsz kalnca da sz konusu mukavelenin imzalanmasn kabul etmedi.110 Lord Dufferin 16 Eyll 1882 tarihinde, Babliye sunduu notasnda, artk Osmanl askerinin Msra sevk edilmesine gerek kalmadn ve ngiltere hkmetinin de en yakn zamanda askerlerinin bir ksmn Msrdan ekeceini bildirdi. Bunun zerine Babli, ngiltereye askerlerini tmyle ne zaman Msrdan ekeceklerini sordu. ngiltere Hkmeti, bu soruya -bundan sonra bu tr sorulara verecei cevaplarda da tekrarlayaca gibi- en yakn zamanda ve ngiliz askeri Msrn i ve d gvenliini saladktan sonra cevabn verdi.111 Sadrazam Said Paa, ngiltere istikrar- asayie kadar Msrda kalacam derse bizde -askeri mukaveleye gre- asker gnderip mtereken tahliye hakkna haiziz fikrini ileri srd.112 Kamil Paa da hatratnda Padiahn kukuculuk hastalndan dolay, birok sorunda olduu gibi, Msr sorununda da ayn zaafn ortaya ktn belirterek, devletin karlarn zedelediini ve ele geirilen frsatlarn karldn ileri srmektedir.113 Bu srada, ngilterenin stanbul Elisi Lord Dufferin, Msrdaki ngiliz Konsolosu Maletin hastalanmasn sebep gsterip, geici bir grevle Msra gitti. Lord Dufferin, ileride daha geni bir ekilde anlatlaca gibi, aslnda Msrdaki ngiliz igal ynetiminin programn hazrlamak ve gerekli dzenlemeleri yapmak zere, gnderilmiti.114

106

stanbul Konferansnn genel bir deerlendirmesini yapacak olursak, Osmanl Devletinin ve II. Abdlhamidin 1880lerden sonra benimsedii diplomatik tavrn genel izlerini bulabiliriz: lk olarak, II. Abdlhamid Osmanl Devletini ilgilendiren sorunlarn uluslararas alanda tartlmasna ve bu konularda bir konferans dzenlenmesine kar politikalar izliyordu. II. Abdlhamidin bu sonuca varmasndaki en byk etken, 1878 Berlin Konferansnda alnan kararlar, Osmanl Devleti aleyhine olarak yorumlamasndan kaynaklanyordu. Bu dnceye gre, Avrupal devletler, kendi aralarnda Osmanl Devletine kar eitli ittifaklar sayesinde, kolayca uzlayorlard. Bu durumda Osmanl Devleti, savunduu tezlerde ne kadar hakl olursa olsun, konferanslar neticesinde ortaya kan sonular olumsuz oluyordu. Dolaysyla, II. Abdlhamid herhangi bir sorunun uluslararas alana tanmasndan rahatszlk duyuyordu. Ancak savaa yol aabilecek gelimeler karsnda da duyarl olan Padiah diplomasiye de nem veriyordu. Bu ikilem karsnda II. Abdlhamidin izledii politika, olay zamana yaymak ve ortaya kacak konjonktrel frsatlar yakalamak, eklinde formle edilebilir. Kazanlan zaman iinde kar taraftan gelen basklar gslemek iin, bir mttefik araynda bulunmak da bir dier politikadr. Bu politikann srdrlmesi iin, srekli bavurulan alan Avrupa dengesidir. stanbul Konferans esnasnda II. Abdlhamidin bu tavrlar srasyla ortaya konulmutur. lk bata, konferansa kar kan Padiah bu konudaki politikasnda artlar onu zorlayana kadar srarl olmutur. Konferansa katldktan sonra, Almanya ve Avusturyann desteini almak iin almtr. Bu devletlerden bekledii destei alamaynca, zaman kazanma politikas izlemitir. Mmkn olduunca uzatlan grmeler srasnda, kendi elini glendirecek gelimelerin meydana gelmesi, beklenilmitir. Fakat umulan frsatlar ortaya kmamtr. kinci olarak, II. Abdlhamid Osmanl Devletinin askeri gcnn snrlarn 1877-78 OsmanlRus Savanda grd iin, ynetimde ideal deil, reel siyaset anlayn uygulamak istemitir. Bu balamda, zaman zaman gndemde olan Pan-slam siyasetini, ngiltereye kar bir bask arac olarak kullanmaktan te, baka bir ey yapmamtr. Oysa, Msrn ngilizler tarafndan igali II. Abdlhamidin halifelik sfatna ve Pan-slam siyasetine kar bir darbe idi. Osmanl Devletinin toprak ve can kaybnn kanlmaz olduu scak atmalara girmesini, her ne pahasna olursa olsun, nlemeye almtr. Ayrca, askeri mdahalenin nnde, ngiltere tarafndan kaynaklanan baka olumsuzluklar da vard. ngiltere bir yandan Osmanl askerinin Msrdaki karklklara mdahale etmesini istiyordu. Bir yandan da sz konusu mdahale gcnn says ve Msrda kalaca sre hakknda birtakm kstlamalar, Osmanl Devletine dayatyordu. II. Abdlhamid, bu koullarda Osmanl askerinin baarsz kalacan ne srerek, bu teklife kar kmt. Bununla birlikte II. Abdlhamid zellikle, Osmanl Devleti asndan daha nemli olan Avrupadaki topraklarn savunmas iin ayrlan askerlerin baka bir atma alanna kaydrlmasn istememitir. II. Abdlhamid devletin merkezi ve kalbi olarak buradaki topraklara byk nem veriyordu. Bunun dnda kalan yerler, Msr dahil olmak zere, devletin u topraklaryd.115

107

Abdlhamidin asker gndermeye kar kmasndaki bir baka nokta da Msrn Trk askerinin huy ve adetlerini deitirecei ve bu yolla, terhis olup dnen askerlerin Osmanl devlet ve toplum dzenine zarar verecei varsaymndan kaynaklanyordu.116 Sonu olarak, II. Abdlhamid Osmanl Devletinin asl merkezini gvenlik altna almaya gayret ettiinden, Msra mdahale ederek, devleti maceraya sokmak istememitir. Bu yzden, Msra Osmanl askerinin sevk edilmesine kar kmtr. DPNOTLAR 1 Paris Andlamasnn metni iin bkz; Nihat Erim, Devletleraras Hukuki ve Siyasi Trk

Metinleri, Ankara; Ankara n. Hukuk Fak. Yayn, 1953, I/341-353. Paris Andlamas ve sonrasnda yaplan dier Andlamalar iin bkz; Fahir H. Armaolu, 19. Yzyl Siyasi Tarihi: 1789-1914, Ankara 1997, s. 250-253. 2 W. E. Mosse, The end of the Crimean system: England, Russia, and the neurality of the

Black Sea, 1870-1871, Historical Journal, IV, 1961, s. 164-190. 3 Paris Antlamasndan sonra 1876 ylna kadar gelen srete, Osmanl Devletini

ilgilendiren gelimeler iin bkz, M. S. Anderson, The Eastern Question 1774-1923, A Study in International Relations, Londra-Melbourne-Toronto; Macmillan, New York; St. Martins Press, 1966, s. 149-177; Ahmed Saib, Abdlhamidin Evail-i Saltanat, Msr 1326. Rusyann Paris Antlamasndan sonra takip ettii siyaset iin bkz; B. H. Sumner, Ignatyev at Constantinople, 1864-1874, Slavonic and East European Review, XI, 1932-3, s. 341-353, 556-571; Fahir H. Armaolu, a.g.e., s. 255. 4 Berlin Kongresi 13 Haziran 1878de topland. Bir ay sren almalardan sonra 13

Temmuz 1878de Berlin Andlamas imzaland. Berlin Andlamasnn maddeleri hakknda bkz; Nihat Erim, a.g.e., s. 403-424; B. H. Sumner, Russia and the Balkans, 1870-1880, Oxford; Clarendon Press, 1937, s. 658-669. Berlin Kongresi ve bundan sonra meydana gelen politik gelimeler iin bkz; lhan F. Akin, Siyasi Tarih 1870-1914, stanbul Faklteler Matbaas, 1983, s. 43-50. W. N. Medlicott, The Congress of Berlin and After, Londra, 1938. 5 Osmanl Devletinin nfus ve toprak kayb hakknda bkz; Standford J. Shaw-Ezel Kural

Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambirdge; 1977, II/191. 6 8 ubat 1879 tarihli Andlama ile bu miktar 802. 500.000 Frank olarak tespit edildi.

Andlamann metni iin bkz; Nihat Erim, a.g.e., s. 425-427. Rusyaya denen sava tazminatnn Osmanl btesinde yol at problemler hakknda bkz; Michael Milgrim, An overlooked problem in Turkish-Russian Relations: The 1878 War indemnity, International Journal of Middle East Studies, 1978, c. 9. s. 519-537. 7 Bu politikann genel zellikleri ve hedefleri hakknda daha fazla bilgi iin bkz; Engin D.

Akarl, The Problems of External Pressures, Power Struggles and Budgetary Deficits in Ottoman

108

Politics Under Abdulhamid II, (baslmam doktora tezi), Princeton, 1976, s. 10-39. A. Muhammed Harb, el-Sultn Abdlhamid el-Sn, Ahira el-Seltin el-Osmniyn el-Kibr, Dmak, 1990, s. 133227. 8 Berlin Kongresinden itibaren deimeye balayan, ngilterenin Osmanl Devletine ynelik

d politikas iin bkz; Lillian M. Penson, The Foreign Policy of Lord Salisbury, 1878-1880; The Problem of the Ottoman Empire, Studies in Anglo-French History, (ed., Alfred Colville-Harold W. V. Temperly), Cambridge; Cambridge University Press, 1935, s. 125-142. ngilterenin Akdeniz ve Kbrs politikas iin bkz; D. E. Lee, Great Britain and the Cyprus Convention Policy of 1878, Cambridge; Cambridge University Press, 1934. 9 Avrupal emperyalist glerin Afrikay paylama politikalar hakknda bkz; Trkkaya

Atav, Afrikada Ulusal Kurtulu Hareketleri, Ankara; Ankara n. Siyasal Bilgiler Fakltesi Yaynlar, 1975, s. 16-25; Norman R., Bennet, Africa And Europe, From Roman Times To The Present, New York-London; Africana Publishing Co., 1975, s. 93-108; Robert O. Collins, Historical Problems Of Imperial Africa, Santa Barbara, California, 1975, s. 7-11. Robin Hallett, The Penetration Of Africa European Exploration in North and West Africa to 1815, New York-Washington; Frederick A. Praeger, Inc. 1965. Roland Oliver-Anthony Atmore, Africa Since 1800, Cambridge-London-New York; Cambridge University Press, 1981, s. 103-113. 10 11 Trkkaya Atav, a.g.e., s. 16. Partinin kurucular arasnda bulunan erif Paa, smail Ragb Paa, mer Paa Ltfi,

Sultan Paa, Ahmed Urabi, Mahmud Sami Paa Barudi, Sleyman Paa Abaza, Abdlal Hilmi, Ali Fehmi gibi isimler, kamuoyunda yakndan tannmaktayd. 327 Msrl tarafndan kurulan partide, eski ve yeni subaylar, ulemadan temsilciler, Kpti ve Yahudi cemaatin dini liderleri, tccarlar ve toprak aalar dengeli bir ekilde yer ald. Bu parti hakknda daha fazla bilgi iin bkz; Jacob M. Landau, Parliaments and Parties in Egypt, New York, 1954, s. 87-91. Vatan Partisinin kkenleri, 1866 ylnda kurulan uray Nvvab meclisinde ortaya kan siyasi yaplanmalara dayanmaktadr. Bu konuda daha fazla bilgi iin bkz; Zeynelabidin emseddin Necm, el-Cemiatl-Vataniyye el-Msryye sene 1883, Kahire; El-Heyet el-Msryye el-Amme lil-Ktb, 1987, s. 21-40; Abdurrahman el-Rafii, el-SavralUrbiyya vel-Ihtill el-ncilz, Kahire, 1937, s. 70; Abdurrahman el-Rafii, Asr-u smail, Kahire, 1982, II/218. 12 Partinin kurucular, kurulu gerekelerini ilk olarak 4 Kasm 1879da kamuoyuna aklad.

Bu aklamada Vataniler, partilerinin bir din partisi olmadn ve aralarnda Msrda yaayan her rk, din ve sosyal kesimden temsilciler bulunduunu vurgulad. Hidive ve Osmanl Devletine bal kalacaklarna dair szler verildi. Partinin hedefi olarak ekonomik ve sosyal sorunlar zerinde duruldu. zellikle d borlarn neden olduu ekonomik ve sosyal sorunlarn stesinden gelmeye alacaklarn duyurdular. Sz konusu metin iin bkz; Abdurrahman el-Rfii, El-Savral-Urbiyya vel-Ihtill el-ncilz, Kahire, 1937, s. 71. Christina Phelps Harris, a.g.e., s. 44.

109

13 III/76. 14 15 16 191. 17 18

John Morley, The Life of William Ewart Gladstone, New York; MacMillan Company, 1911,

J. C. Hurewitz, Diplomacy in the Near and Middle East, Princeton, 1956, I/195. A.g.e., s. 195-196. Gad Taha, Muallimu Trih Msr el-Hadis vel-Musr, Kahire, Dar el-Fikr el-Arabi, 1985, s.

BOA, YEE, 124/12. Ali Nizami Paa heyeti 6 Ekim 1881 tarihinde Msra ulat. 18 Ekim 1881 tarihinde

stanbula dnmek zere Msrdan ayrld. Bkz; YEE Defterleri, 1089, s. 5; E. Baring, Modern Egypt, New York, 1908, I/199-200. Tevfik Paa, Ali Nizami Paann tekrar gelmesi iin talepte bulunmasnn nedeni olarak, onun daha nce Msra gelmesi ve olaylar hakknda yakndan malumat almasn gstermitir. Bkz; BOA, YEE, 124/8. 19 20 BOA, rade Msr, no. 1013. Babli de Msrdaki olaylar zmek zere en geni yetkiyle bir kiinin Msra

gnderilmesi politikasn uygulamak hakknda Hariciye Nezaretinden bilgi almak istedi. Bu konuda Bablinin Hariciyeye yazsna ilikin -muhtemelen asl belgenin msveddesi olan- evrakta tarih bulunmamaktadr. Ancak, Katalogdaki sra ve dosya numaralar dikkate alnarak bu tarihsiz evrakta kastedilen grevin daha sonra Dervi Paaya verilen grev olduu anlalmaktadr. Bkz; YEE, 116/14. 21 Dervi Paa (1912-1896), Lofada dodu. 1862 ylnda mir oldu. Daha sonra Yanya

valilii yapt. Bosna valisi olduu srada Heresk isyann nlemekte baarsz olduu iin grevden alnd. 1877-8 Osmanl-Rus Savanda Batumda ok baarl oldu ve Ruslar buraya sokmad. Bu baars sebebiyle n yayld. Diyarbakr ve Selanik valiliklerine getirildi. Bahriye nazrl, serasker kaymakaml Dar- uray- Askeri ve Erkan- Harbiye-i Umumiye reislii yapt. Yaver-i Ekrem unvanyla Abdlhamidin ok yaknnda bulundu. Msrdaki grevinden sonra Rumeli Ordular Komutanlna getirildi. 84 yanda 1314/1896 ylnda vefat etti. Daha fazla bilgi iin bkz; ihabeddin, Tekinda, Dervi Paa, A, III/552; Dervi Paa, TA, XIII/113-114. 22 23 unvan. 24 rade Msr, no. 1017. rade Msr, no. 1014-1017. Kabenin temizlik ileri sorumluluunu stlenen Peygamber soyundan gelenlere verilen bir

110

25

Elbert E. Farman, Egypt and Its Betrayal; An Account Of The Country During The Periods

Of Ismail And Tewfik Pashas, And How England Acquired A New Empire, New York; The Grafton Press, 1908, s. 306. Abdurrahman el-Rfii, el-Savral-Urbiyya vel-Ihtill el-ncilz, Kahire, 1937, s. 300. 26 Maltz Maltallara verilen isimdir. Batl kaynaklar bu olay skenderiye katliam olarak

isimlendiriyorlar. Bkz; Tom Little, Modern Egypt, Londra; Ernest Benn Ltd., 1967, s. 44; Baron De Kusel (Bey), An Englishmenans Recollections Of Egypt 1863-1887, London, John Lane, 1914, s. 169; Bkz; Norman Daniel, Arabi and Egypt, Islam, Europe And Empire, Edinburgh; Edinburgh, University Press, 1966, s. 389. Maltz olay srasnda ABDnin Kahirede konsolosu olarak grev yapan Elbert E. Farman da bu olay, nyargl olarak anlatmaktadr. Bkz; Elbert E. Farman, a.g.e., s. 301-313. 27 Vezaret el-Harbiyye, El-Hamlet el-stimriyye al Msr fil-Karn el-Tasi, Kahire; Matbaat

el-Emriyye, 1957, s. 206; Abdurrahman el-Rfii, a.g.e., s. 302. 28 YEE, 122/5, s. 5b. Ayrca; John Laurence Rafuse, Egypt and The British Parliament,

1882-1918, University of Notre Dame, (baslmam doktora tezi), 1972, s. 14. 29 Olaylarda meydan gelen can kayb ve yaralanmalar hakknda kesin bilgiye sahip deiliz.

Yukarda verdiimiz rakamlar bu konuda tarafsz olduuna kanaat getirdiimiz Msrl ve Batl yazarlarn yazdklarndan karlatrarak sunduumuz verilerdir. Buna rnek iin bkz; J. Michael Reimer, Colonial Bridgehead, Government And Society in Alexandria 1807-1882, Kahire; The American University in Cairo Press, 1997, s. 171-172; Adolf, Hasenclever, Geschichte im gypten 19. Jahrhundert, 1798-1914, Halle 1917, s. 221. Dier taraftan, Msrl yazar Selim Halil Nakka her iki tarafn toplam l saysnn 300 olduunu iddia ediyor: Bkz; Selim Halil el-Nakka, Msr lil-Msryyin, Kahire; el-Heyet el-Msryye el-Amme lil-Ktb, 1998, V/5. John Ninet, 163 Msrl, 75 Avrupal olmak zere toplam 238 kiinin ldn iddia etmektedir. John Ninet olaylar meydana geldiinde skenderiyede bulunuyordu. Ancak olaylarn iddetini gstermek amacyla lenlerin saysn abartmaktadr. Muhammed Abduh ise 75i Avrupal olmak zere toplam 238 kiinin ldn bildirmektedir. Bu konuda daha fazla bilgi iin bkz; Abdurrahman el-Rfii, a.g.e., s. 302-303. Babli adna hazrlanan Msr meselesi raporunda lenlerin says 3 yerli, 40tan fazla Avrupal olmak zere dierlerinden ok az olarak veriliyor. Bu raporda verilen yaral says dier iddialara yakn olarak 70ten fazla diye belirtiliyor. Bkz; Rab Raif-Ahmed Rauf, a.g.e., s. 69. Bu rakamlara yakn olan dier bir kaynak iin bkz; Abdlazim Ramazan, Trih el-skenderiyye f Asr el-Hads, Kahire; El-Heyet elMsryye el-Amme lil-Ktb, 1993, s. 112. Cromer ise sadece Avrupallar dikkate alarak l saysn veriyor. Ona gre, 50 civarnda Avrupal ld. Bkz; Evelyn Baring, a.g.e., I/287. Bir ok Batl yazar da Cromerin verdii rakamlar kullanarak sanki, szkonusu olaylarda hi Msrl hayatn kaybetmemi, Maltz olay sadece Avrupallara ynelik bir katliamm gibi, bilgilere yer veriyorlar. Buna rnek olarak bkz; Tom Little, a.g.e., s. 44; Baron De Kusel (Bey), s. a.g.e., 169; Norman Daniel, a.g.e., s. 389.

111

30 1024. 31 32 33 34 35 36 37 38 39

rade Msr, no 1022. Bu olay ayrca Meclisi Vkelada da grld. Bkz; rade Msr, no

YEE, 122/5, s. 8b. Bkz; Rab Raif-Ahmed Rauf, a.g.e., s. 69. YEE, 122/5, s. 9a. YEE, 122/5, s. 8b. Abdurrahman el-Rfii, a.g.e., s. 303-304. YEE, 122/5, s. 6a. YEE, 122/5, s. 6b. Norman Daniel, a.g.e., s. 390. Sleyman Kani rtem, Osmanl Devletinin Msr Yemen Hicaz Meselesi, (yayna

hazrlayan Osman Selim Kocahanolu) stanbul; Temel Yaynlar, 1999, s. 73. 40 242-243. 41 Parker Thomas Moon, Imperialim and World Politics, New York; The McMillan Company, Juan R. I. Cole, tutuklananlar hakknda detayl bir tablo vermektedir. Bkz; Colonialism and

Revolution n The Middle East; Social and Cultural Origins Of Urab Movement, New Jersey, 1993,

1926, s. 142. 42 43 Sleyman Kani rtem, a.g.e., s. 73. ngilizlerin Msrdaki igal siyasetini deerlendiren Fransz gazeteleri hakknda bir alma

yapan Msrl yazar Mahmud Necib Ebu el-Leyl bu konuda birok rnek vermektedir. Bkz; Mahmud Necib Ebu el-Leyl, el-htilal el-Biritani vel-Suhuf el-Fransiyye min Sene 1882 Hatta Sene 1904, Kahire; Matbaat el-Tahrir, 1953. 44 Ronald Robinson-John Gallagher-Denny Alice, Africa and The Victorians, The Climax Of

Imperialism n The Dark Continent, New York St. Martins Press, 1961, s. 96-98; Nadav Safran, Egypt in Search of Political Community; An Analysis of the Intellectual and Political Evolution of Egypt; 1804-1952, Cambridge; Harvard University Press, 1961, s. 49-50. 45 Bunlar arasnda Lord Randolph da bulunmaktadr. Ona gre Urab bu olaylarda susuzdur

ve olaylar Hdiv tarafndan planlanmtr. Bkz; Norman Daniel, a.g.e., s. 389.

112

46

Ancak yaralanan ve lenlerde sng izlerine rastland iin olaylara baz askerlerin

katld da tespit edildi. Bkz; YEE, 122/5, s. 13a. 47 Amiral Seymour olaylarn politik bir taraf olmad iin askerlerini karaya kartmadn

Londraya bildirdi. Bkz; John Laurence Rafuse, Egypt and the British Parliament, 1882-1918, University of Notre Dame, Baslmam Doktora Tezi, 1972, s. 14. 48 Mabeynden Dervi Paaya YEE, 122/5, s. 47a-47b-48a; Padiahn nasl bir aresizlik

iinde olduunu ve politik bir tavr almakta zorlandn, Dervi Paaya ekilen bu telgrafta tespit etmek mmkndr. Belge iin bkz; Ek no: 4. 49 50 51 52 Rab Raif-Ahmed Rauf, Msr Meselesi, stanbul; Babli Hariciye Nezareti, 1334, s. 71. rade Msr, no 1028, i no. 1. YEE, 127/24, i no. 1. Abdlhamid bu bilgiyi daha nce Fransann stanbul Konsolosluunda Bakatiplik

yaptktan sonra, Msr Konsolosluu grevinden Romanya Eliliine tayin olan kiiden almtr. Bkz; Mabeynden Dervi Paaya, YEE, 122/5, s. 68a. 53 54 55 56 57 58 Mabeynden Dervi Paaya, YEE, 122/5, s. 68a. rade Msr, no. 1028, i no. 2. Bu konudaki bilgiler iin bkz; Rab Raif-Ahmed Rauf, a.g.e., s. 71. rade Msr, no 1029. rade Msr, no 1028. Abdlhamid Bismarcktan Msr sorunu iin destek alma giriimlerinde bulundu. Bismarck

Osmanl Devletinin Konferansa katlmas ynnde bir politika izliyordu. Berlin elisi Sadullah Paaya gnderilen telgrafta, sz konusu konferansn yaplmamasnn Almanyann da lehine olaca tezininin ilenmesi emredilmekle beraber, eer konferans yaplacaksa Osmanl Devletinin itiraki olmadan yaplmaldr, grnn ileri srlmesi vurguland. Padiah her ikik ta da Bismarckn desteinin salanmas iin emir verdi. Bkz, YEE, 127/24. Ancak Dervi Paaya ekilen telgrafta bu gr tamamen reddedildi. Bkz; YEE, 122/5, s. 25b-26a-26b. numara: 17 59 Selim Deringil stanbul Konferansnn 3 Haziran 1882 tarihinde baladn yazmaktadr.

Ancak bu bilgi ariv kaynaklarndaki kaytlara aykrdr. 1028 no. lu ve 19 Haziran 1882 tarihli rade Msrdaki kaytlara gre Konferansn al 22 Haziranda yaplacakt. Fakat, Avusturyann katl

113

yukarda aklanan sebepten tr bir gn gecikince Konferans da bir gn tehir edilerek 23 Haziranda ald. Karlatrarak bkz; rade Msr, no 1028; Selim Deringil, The Ottoman Response To The Egyptian Crisis Of 1881-1882, Middle Eastern Studies, Ocak 1988, c. 24, say; 1, s. 15. 60 ngiltere sz geen karara itiraz kayd koyduktan sonra imzalamas Msr igal niyetlerini

gstermektedir. Nitekim bu imzadan 15 gn sonra ngiltere skenderiyeyi bombalad. Bu almann ilgili balna bkz. 61 Moritz Busch, Bismark: Some Secret Pages of His History, Londra; MacMillan and Co.

Ltd., 1898, III/51-53. 62 63 64 65 E. Baring, a.g.e., I/303. Prince Hohenlohe, a.g.e., II/291. rade Msr, 1029. Bu amalar Osmanl devlet adamlar tarafndan tahmin ediliyordu. Bkz; Mabeynden

Dervi Paaya, YEE, 122/5, s. 70b. Numara: 43 66 67 YEE, 122/5, s. 76a. Zekeriya Kurun, Kk Mehmet Sait Paa-Siyasi Hayat, craat ve Fikirleri 1838-1914,

(baslmam doktora tezi), s. 40-41; . H. Danimend, a.g.e., VI/-91. 68 69 Said Paa, a.g.e., I/79. Osmanl Devletine 15 Temmuz 1882 tarihinde verilen bu notann Franszca asl iin bkz;

Said Paa, a.g.e., I/342. 70 71 72 73 74 rade Msr, no. 1041. Said Paa, a.g.e., I/79. rade Msr, no. 1044. rade Msr, no 1073. Asm Paann Konferansta ye olarak Osmanl Devletini temsil etmesini Sadrazam Said

Paa nerdi. Bkz; rade Msr, 1039. 75 76 Bu konuda Sadrazam Said Paann dncesi iin bkz; YEE, 124/45. Sz konusu diplomatik geleneklere gre, Konferansn bakanl, toplantnn yapld

lkenin d ileri bakanna aittir.

114

77 78

rade Msr, no 1039. Konferansn bundan sonraki seyrinin zabtlar birka defterde toplanmtr. Bunlardan biri

BOA, YEE, 122/6da kaytl defterdir. Toplam 277 sayfa olan bu defterin yaklak 200 sayfas botur. Bir dier defter ise BOA, YEE Defterleri, 1184te kaytldr. Konferansn Said Paa bakanlnda toplanmas hakknda bkz; BOA, YEE, 122/6, s. 2; BOA, YEE Defterleri, 1184, s. 1. 79 80 81 82 83 BOA, YEE, 122/6, s. 2-4. Said Paa, a.g.e., I/780. BOA, YEE, 122/6, s. 5-7. BOA, YEE Defterleri, 1184, s. 4-6. Metnin tamam iin; 12 Ramazan 1299/27 Temmuz 1882, kinci ctima, BOA, YEE,

122/6, s. 9-11. 84 ngilterenin gizli bir ama peinde olduuna dair hariciye nazr Said Paann tespitleri

iin: bkz. 18 Ramazan 1299/2 Austos 1882, nc ctima, BOA, YEE, 122/6, s. 16-17. 85 Bu gr Said Paa tarafndan zabtlara geirildi: . Msrca Devlet-i Aliyyenin sfat ve

vazfe-i hkmdrsine mterettib olan mdhalt- askeriyeyi ngilterenin red ve men ile bu vazfeyi kendsnn ihtiss etmesi gibi zarar ve hatar azm ve cesm olan bir hli bertaraf. Bkz; BOA, YEE, 122/6, s. 17. 86 Ad geen lkelerin temsilcileri tarafndan kaleme alnan kararn tercmesi: Bbl

Msrda icr-y mdhale-i askeriye in f 15 Temmuz sene 882 trhli mttehidl-mel nota ile kendsne vuk bulan daveti ve mezkr notada tadd olunan fkart ve eriti kabl eder. Bkz; BOA, YEE, 122/6, s. 19. 87 88 89 90 91 21 Ramazan 1299/5 Austos 1882, BOA, YEE, 122/6, s. 22. 24 Ramazan 1299/8 Austos 1882, BOA, YEE, 122/6, s. 24. BOA, Y. A. Res., 17/17. 1 evval 1299/15 Austos 1882, BOA, YEE, 122/6, s. 38. Ramazan Yldz-Atilla etin, Sultan II. Abdlhamid Han, Devlet ve Memleket Grlerim,

stanbul; r Yaynlar, 1976, s. 178. 92 Said Paa, a.g.e., I/81-82.

115

93

II Abdlhamid burada 4 bin askerden bahsetmektedir. Oysa yukarda getii gibi Msra

gnderilecek Osmanl askeri hakknda, 5-6 bin rakamnda uzlama salanmt. Bu konuda II. Abdlhamid yanlmaktadr. Ancak bu yanlma, ngilterenin asl amacn tahlil etmek konusunda, II. Abdlhamidin tespitlerini zayflatacak nitelikte deildir. II. Abdlhamide gre ngilterenin bundan amac, Osmanl Devletinin merkezi kuvvetini zayflatarak stanbulda bir devrim yapmaya uygun bir zemin bulmakt. Ramazan Yldz-Atilla etin, a.g.e., s. 71-72. 94 95 A.g.e., s. 71. Bu konudaki Osmanl tarafnn abalar iin bkz; BOA, rade Msr, no 1068, 1069 ve

1073. Ayrca, BOA, YEE, 122/6, s. 44, 50-55. 96 97 98 99 BOA, YEE, 122/6, s. 60. BOA, YEE, 122/6, s. 65. BOA, YEE, 122/6, s. 66. BOA, YEE, 122/6, s. 69-75.

100 BOA, YEE, 122/6, s. 59-60. 101 BOA, YEE, 122/6, s. 60. 102 James Hubbard Goode, a.g.e., s. 96. 103 BOA, YEE, 122/6, s. 60. 104 BOA, YEE, 122/6, s. 60. 105 George Wasburn, Fifty Years in Constantinople; and Recollections of Robert College, Boston-New York; Houghton Miflin Company, 1909, s. 171. 106 Said Paa, a.g.e., I/82-83. 107 Urabi Paa, Hidivin bu tavrn iddetle knayarak onu vatan haini olmakla sulad. Bkz; Muhammed, Cemal Abdulhadi-Leben, Ali Ahmed-Rifat, Vefa Muhammed, Msr, Beyn el-Hilfet elOsmniyye vel-htill el-ngiliz, Mnz Muhammed Ali ve Hatt Ahdi Muhammed Tevfik, Kahire, Tarihsiz, s. 121. 108 Sadrazam Said Paa, bu askeri mukavelenin Osmanl temsilcileri tarafndan imzalandn ileri sryor. Hatta bu mukaveleye dair Osmanl Devletinin son tekliflerini hazrladn ve byk lde bu tekliflerin ngiltere tarafndan kabul grdn iddia ediyor. Karlatrarak bkz; Said Paa, a.g.e., I/82; YEE, 122/6, s. 38-43.

116

109 BOA, rade Msr, no. 1076; Bundan nce ngiltere tarafndan teklif edilen mukavele metni iin bkz; BOA, YEE Defterleri, 1184, s. 12. 110 Said Paa, a.g.e., I/82; Rab Raif-Ahmed Rauf, a.g.e., s. 78. 111 YEE, 122/6, s. 65. 112 Rab Raif-Ahmed Rauf, a.g.e., s. 79. 113 Kamil Paa, Kamil Paann Siyasi Hatrat, stanbul 1329, s. 14-15. 114 YEE, 122/6, s. 77-78. 115 Bilal N. imir, 1878-1918 Yllarnda Trk-Rus likileri, Trk-Rus likilerinde 500 Yl, 1491-1992, Ankara; 12-14 Aralk 1992, Ankara; TTK, 1999, s. 149. 116 Elbert E. L. L. D. Farman, a.g.e., s. 145. Abdlhamid ehzade iken Sultan Abdlazizin Msr seyehatine katlmt. Bu yzden Msrn adet ve geleneklerini yakndan biliyordu. Bu konuda bkz; Nurullah Berberolu, Abdlazizin Msr ve Avrupa Seyehatleri (1863-1867), stanbul niversitesi, (Baslmam Yksek Lisans Tezi), stanbul 1944.

117

Akabe Meselesi / Yrd. Do. Dr. A. Haluk Dursun [s.70-77]


Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Osmanl tarihinde ve kaynaklarnda Akabe meselesi olarak yer alan konu, ngiliz kaynaklarnda daha ziyade Msrn dou snr, Sina Yarmadas snr ve Taba eklinde geer.1 Dolaysyla, Akabe meselesinin mahiyetini tam olarak anlalabilmesi iin Msr Hidiviyetinin ne gibi imtiyazlara sahip olduunu ve Msr arazisinin neresi bulunduunu bilmek lzmdr.2 Hseyin Hilmi Paa,3 ikinci sadareti zamannda Msr hududuna dair ortaya kan bir mesele hakknda bilgi almak istediinde kendisine vaktiyle Mehmet Ali Paaya verilen fermana merbut harita elinde bulunmadka hudut hakknda malumat- sahihe vermek kbil deildir eklinde Bbli brokratlarndan cevap verilmesi, hadisenin nereden baladnn ok ak bir gstergesidir.4 Dolaysyla biz de, 1841 fermanyla Mehmet Aliye verilen ilk haritay5 esas alarak gelimeleri Hidiviyyet Osmanl ngiltere ilikileri erevesinde vereceiz. XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren ngilizlerin maksad, slm hilafetini Msra nakil ile kendi nfuzlar altna almak ve Anadoluda bir Ermenistan Devleti tekil ettikten sonra geri kalan ksmnda dahi, yine kendi nfuzlarna tbi bir kk hkmet tekil etmek olmutur. Bu sralarda, Msr Valisi smail Paaya Hidiv unvan verildikten sonra, Msr ile Osmanl Devleti arasndaki mnasebetler kritik bir safhaya girmitir. zellikle, 1869 ylnda Svey Kanalnn almas Msrn nemini daha ok arttrmt.6 Hidiv smail Paann devrinde gelien muhtelif olaylar, onun 1879da azledilip, Hidivlie Tevfik Paann gemesinden sonra daha da iddetlenerek geliti. Nihayet, Arab Paa isyann7 bahane eden ngiltere, Fransa ile de anlatktan sonra 19 Mays 1882de sava gemilerini skenderiye nlerine gndererek yeni bir durum yaratt. Bundan sonra ark Meselesinin8 en nemli konusu haline gelen Msr buhranna, devletler aras diplomatik alanda bir zm yolu arand ise de ngiltere bunu kendi karna uygun ekle getirmek zere, tek bana harekete geip 20 Austos 1882de PortSaide asker kard ve 15 Eyll 1882de de Kahireye girerek Msra, Orta-Uzakdoudaki karlarn korumak ve gelitirmek gayesiyle fiilen hakim oldu.9 Sina Snrnda Meydana Gelen Deiiklikler 1841 fermannda Svey-Refah hatt byk Avrupa devletlerinin garantisiyle izilmi, 1886da smail Paann Hidivlii zamannda Sina Yarmadasna, Akabe ve Kzldenizdeki baz noktalarda ilave edilmitir. Bbli, 27 aban 1309 tarihli Msra gnderilen bir fermanla el-Ari ile Svey arasnda bulunan hattn cihet-i garbiyyesinin Msra ait olduunu ileri srmekte ve buna mehaz olarak da Msr resm gazetesinin 14 Nisan 1892 tarihli nshasn zikretmektedir.

118

Osmanllarn, Msr sorununda esas kabul ettikleri izgiler bunlardr. Bbli, zellikle Akabe ve Vechin Hicaz vilayetine dahil olduunu vurgulamtr. Fakat ngiltere, devreye girerek Msrn snrlarnn bu ekilde tespitine kar kmtr. Osmanl Devleti ile Msr arasnda deiik zamanlarda Sina Yarmadas snrnn kesin ekli hakknda deiik yazmalar vki olur. Bu yazmalarda, Osmanl taraf, zellikle Msr Fevkalde Komiseri Gazi Ahmet Muhtar Paaya gre; 10 Hatt- imtiyaz resmiyye, Ariten Sveye giden hatt- mstakimden ibaret olup, bunun haricindeki yerler Msra gayrresmi olarak gemi, asker tesis yaplmasna Osmanl Devletinin msaade etmeyecei yerlerdir.11 Osmanl tarafnn ileri srdne gre Akabe el-Vech (waghe) Mveylic Sina ve Akabe mahalleri iin Msr mahmilinin12 berren (kara yoluyla) gnderilmekte olduu zamanlarda Msr tarafnn blgede lzumu kadar zaptiye bulundurmasna izin verilmitir. Ad geen mevkilerin Hicaz vilayetine iade edilerek ilhak, smail ve Tevfik Paalarn zamanndaki snrlarn ve statkonun korunmas istenmektedir.13 1840tan 1906ya kadar ngilterenin Msrdaki menfaatlerinin esas, Londradan Hindistana giden yolun emniyetini salamaktr. Bu, zellikle 1869 Svey Kanalnn almasndan sonra belirginlemi ve ngiltere, bunu gerekletirmek iin deiik stratejiler denemitir.14 Msr zerindeki hakimiyetini kesinletirmek iin ngiltere, Osmanl Devletini eitli cephelerden sktrmtr. Bu sktrma, zellikle Osmanl Devletinin Badat ve Hicaz Demiryollar ile Ortadouda hakimiyetini oaltmaya alt dnemlerde artmtr. Msr, ngiltere iin Kbrs ve Tunustan sonra Kuzey Afrika, Akdeniz, Hindistan ekseninde nemli bir merkezdir. Osmanl Devleti, Msrdaki hakimiyetine halel getiren ngiltereye, bir ara sava ilann dahi dnmtr.15 II. Abdlhamid, Hidiv Tevfik Paay azledip yerine stanbulda yaayan Hidivin amcas Halim Paay getirmek istemektedir. II. Abdlhamid, olaylar tetkik etmek zere Msra bir heyet gndermeyi dnr. Bunun, Msrn sahip olduu imtiyazlara aykr olduunu syleyen Fransa ve ngiltere, skenderiye sahillerine donanma gnderdikleri gibi, Bbli nezdinde de giriimde bulundular. Ayrca Padiah, Msr sularna donanmay gndermeyi de tasavvur ediyordu. Bu sefer de Sait Paa, d devletlerin mdahalesine yol aabilir, endiesiyle itiraz etti, bunun zerine de II. Abdlhamid tarafndan azledildi.16 Byk devletler (ngiltere, Fransa) skenderiye sahillerine donanma gndererek Bbliye bir takrir verip stanbulda bir konferans toplanmasn teklif ettiler. Bbli, mzakerelerin yaplmasn kabul etmesine ramen skenderiye bombaland. Daha sonra Msrn tahliyesi iin almalar yaplm,17 Adliye Nazr Hasan Fehmi Paa18 Londraya gnderilmi, hatta tahliye mukaveleleri hazrlanm ancak yaplan bu giriimler sonusuz kalmtr.19 II. Abdlhamidi en fazla megul eden problemlerden biri olan Msr meselesinde takip edilecek politikann tespiti iin padiah bir encmen kurdurdu. Bu encmende Yaver-i Ekrem akir Paa,

119

Meclis-i Vkelaya memur Ahmet Cevdet, eski sadrazam Said ve ur-y Devlet Reisi akir Paa ve Sadrazam Kamil Paa da bulunuyordu. II. Abdlhamid, Msr meselesinin zmn ngiltere ve Fransann Akdenizde kar karya gelmelerinde grmekteydi. Buna karlk Encmen-i mahsus ise meseleyi ilk safhada halletme plann benimsedi. Bu pln uygulayarak ngilizlerin Msrdan karlmasn Padiaha tavsiye etti. Buna gre; ilk olarak Padiahn hukuku ile Osmanl Devletinin Msr zerindeki haklar korunacak, daha sonra da ngilterenin Msrdan ekilmesi iin gereken tedbirler alnacakt. Encmende arlk kazanan bir fikir de Osmanl Devletinin Msra asker sevk etmesidir.20 akir ve Said Paalar21 sevk teebbsnden nce Akdenize kys olan devletlerin, zellikle de Fransann desteinin salanmas gerektii tezini ileri srdler. Hatta Fransann yan sra, Almanyann da devreye sokulmas grn II. Abdlhamide bildirdiler. Msrn Tahliyesi Mzakereleri Sadrazam Kmil Paaya22 gelince, o, Msr meselesinin daha lml bir siyaset takibiyle zmne taraftard. Kmil Paann ald tavr sadaretten azline sebep oldu. II. Abdlhamid sadrazamla akir Paay atamak istedi. akir Paa, bu grevi kabul etmeyerek yerine Cevat Paann tayinini tavsiye etti.23 ngiltere Hkmeti, Msr meselesinde anlamaya raz olduundan, iki devlet arasnda 1885 ylnda Msrn boaltlmas hususunda grmeler balad. ngiltere bu suretle Msr boaltarak Osmanl Devleti ile i birlii yapmak, bylece dier Avrupa devletlerinin basksndan kurtulmak, onlar bu meseleden uzaklatrmak ve Msrda en avantajl duruma gelmek istiyordu.24 Bu sralarda, ngilterede iktidara gelen Lord Salisbury,25 meselenin halli iin Sir Henry Dummond Wolffun stanbul ve Kahireye gnderilmesini kararlatrd. Wolff, stanbulda Osmanl hkmetinden Msr meselesinin zmlenmesi iin i birlii isteyecek ve bilhassa Sudanda nizamn kurulmas iin yardm salanmasna allacakt.26 Sir Henry Wolffun 22 Austos 1885te stanbula gelmesiyle balayan grmeler sonunda, Osmanl ve ngiliz hkmetlerinin birer Yksek Komiser gndereceklerine, bunlarn Hidivle anlaarak Msr ordusunda ve idaresinde gerekli slahatlar yapacaklarna ve bu blge snrlar dahilinde emniyetin temininden sonra ngiliz askerlerinin Msrdan ekilmelerini dzenleyecek bir anlama yapma iine girieceklerine dair kararlar alnmtr. Bu anlama ile Osmanl Devleti, ngilterenin geici olarak Msr igal etmesini kabul etmi ve bylece ngilterenin Msrdaki durumu da meruiyet kazanm bulunuyordu. II. Abdlhamidin bu meselede ngiltereyle bir anlamaya gitmesinin sebebi, d siyasetinde bu devlete asla mesele karmamay esas almas ve Msrda srar ederse Filistin, hatta Irak kaybedebilme korkusu idi.27

120

Sir Henry Wolff, bu antlama hakknda hkmetine gnderdii resm mektubunda: Antlamann Osmanl Devletini yattrdn, ileride asl antlama zerinde bir uyumaya varlabilecei midini tadn aklam ve Osmanl Devletinin nfuzundan bu blgede faydalanmak gerektiini belirtmitir. Osmanl Hkmeti, 24 Ekim 1885 antlamas hkmleri gereince Msr meselesini ngilizlerle grerek halletmek zere, bir fevkalde komiser tayin etmek iin harekete geerek, titiz tetkikler sonunda, Gazi Ahmet Muhtar Paay Msr Fevklede Komiserliine tayin etti. Bu ztn esas grevi, Sudanda asayiin iadesi ile, Msr ordusunun dzenlemesi ve Msr iradesinde lzm grlecek tadiltn yaplmas ve Msr snrnn emniyetinin salanmasndan sonra, Osmanl Devletine bir rapor dzenlemek ve sunmakt. Komiserlik, ngiliz Komiseri Msrdan ayrldktan sonra mahiyet deitirmi, stanbul ile Hidiv ve ngilizler arasnda devletin menfaatlerini koruyan ve temsil eden bir makam haline gelmitir. Bunun kaldrlmas Msr zerindeki Osmanl hakimiyetini tehlikeye drecei ihtimalini dourmutu. Osmanl Devletine gre ngilterenin, Akabe Krfezi sahillerinin nereye ait olduuna mdahale etmesinin esas sebebi, Hindistan yolu zerindeki Svey Kanalnn neminden kaynaklanmaktadr. Bbli, ngilterenin Svey zerindeki hassasiyetini ve Kzldenizdeki menfaatlerini anlayarak Devlet-i liyenin bu konuda ngiltereye garanti vermesi gerektiini dnmtr. Bu konular, Atinadaki Osmanl sefiri ngiltere Dileri Bakanlna aktarmas niyetiyle verir.28 Yldz Saray- Hmayunu Ba Kitabeti Dairesinden gelen belgelere gre, Akabe Krfezinin giriinde bulunan mevkilerin de Tur- Sina yarmadasnda Msra m, Hicaza m ait olduunu deiik zamanlarda incelediini biliyoruz. Mesel 11 ubat 1319 tarihinde Sadaretten Ahmet Eyyub Paaya yazlm olan tezkere rnektir.29 Yldz Ba Kitabet Dairesinde Akabe ve civarndaki urban airetlerinin durumuyla ilgili bilgilere de rastlamaktayz. zellikle el-Vech kazasna bal blgelerde bulunan urban airetlerinin durumuyla ilgili yazmalar olduu bilinmektedir.30 1906ya Doru ngiltere D Politikas ve Akabe 1904 ylna kadar, ngilterenin temel meselesi Msrdaki varl hakknda diplomatik zorluklar karan Fransa, Rusya ve Osmanl Devleti ile boumakt. Sudandaki Mehdi isyan ve Ondurman Savayla meydana kan gelimeler 1904 antlamasyla zlmt. Bu ekilde Fransa aradan kopmu oluyordu.31 Bu noktaya varabilmeleri iin ngiltere ve Fransann eitli alanlarda ok uzun yllardan beri sregelen atmalarn sona erdirmeleri gerekmitir. Msr ve Sudanda sren smrge

121

mcadelesinde ngiltere, Nil havzasn ele geirmi ve Fransaya stnlk salamt. Bu antlamaya gre, Msr tamamen ngiltereye brakan Fransa buna karlk Fas ele geiriyordu.32 1906 ylnda, Msrn Suriye ile Bat snrn meydana getiren blgede bir hadisenin kmas zerine ngiliz idareciler telalandlar. Onlarn telalanmasna sebep, ngilterenin Msr zerindeki stratejik hedeflerinin tehdit altnda kalmasyd. ngiliz diplomasi tarihilerince Akabe olay eklinde telaffuz edilen meselede, nemli olan ngilterenin Filistinle balantl blgesi Suriyede stratejik karlarnn zedelenmesi idi. Ve bu tehlike, ngiltere iin Msrn da birka yl sonra zor duruma dmesine sebep olabilirdi. ngilterenin Msrda grevli bulunan Bakonsolosu ve diplomatik ajanlar Drummond Wolff, Sir Eveleyn Baring, Lord Cromer ve Dou leri Sekreteri Harry Boyle tarafndan yrtlen politikada Msrn i ilerini dzenlemek ve Msrdaki ngiliz hkimiyetinin kuvvetlendirilmesini salamak yolunda baz tedbirler almak da vard. Bu tedbirlerin banda; gen niversite mezunlarn Msrllara, brokraside yardmclk ve uzmanlk yapmas zerine gnderilmesi yer alr.33 Bir ksm da, Msr basnna yn vermek amacyla gnderilmilerdir. ngilterenin Msr zerindeki tesirini gsteren en arpc rneklerden biri de Lord Cromerin Msrdaki etkinliidir.34 Akabe meselesi ayn zamanda, ngilterenin, 1890larda Boazlardan aaya doru inen Rusya basksna kar yanna almay tercih ettii Osmanl Devletini bu kez karsnda bulmasyla da nemlidir. Artk, Msr, ngilterenin Dou Akdenizdeki I. derecede nemli bir ss olmutur.35 Hi kimseyle paylalamaz mttefik bile olsa 1906da meydana gelen bu olayda 14 yl ncesindeki bir kavgann yeniden ngiliz gndemine kt grlr. ngiltere taraf, Abbas Hilmi Paann Hidivliinde verilen Osmanl fermannn meselenin balangcnda nemli bir rol olduuna inanmaktadr. Geleneksel Msrn dou snr -ki bu, ayn zamanda Msrn kutsal topraklar olarak da geer- Sveyten Akdenize uzanp Refahta son bulurdu. 1841 ylnda, Msrllarn, Hicazdan geri ekilmesine ramen 1890a kadar Sina lnde ve snrn dou yakasndaki Kzldeniz taraflarnda bulunan Akabe, Nuvaybe ve Vech blgelerinde hkimiyeti devam eder. Hkim olduklar blge eski Msr hac yolunun Sinadan, Hicaz, Mekke ve Medineye gidi hattdr. Bu hatta, Osmanl Devleti Bedevilerin kervanlarna saldr teebbslerini nlemesi iin Msrn tadbir almasn istemitir. Daha sonraki yllarda Sultan II. Abdlhamid Hicaz zerindeki hkimiyetini oaltmak istediinde, Msrllardan emniyeti salamak iin yaptklar garnizonlar geri ekmelerini talep eder. 1890daki bu talep, 92ye kadar yerine getirilmemitir. Osmanllara gre Sinann stats Hicaznki ile ayndr yani ikisi de kendi topra saylr. Ayrca, Osmanl hkmeti, eski hudutlarna dn ve bu dn srasnda balantl sahann da intikal talebini gndeme getirir.36

122

Cromer, Osmanllarn bu talebini derhal geri evirir. stanbuldaki ngiltere Bykelisine ve Bbliye giderek, Sinann Hidiv tarafndan idare edilen topraklara dahil olduunun sylenmesi talimatn verir. Baz mzakerelerden sonra, zamann sadrazam Cevad Paa, Hidive bir telgraf gndererek, Osmanllarla ngilizler arasndaki mcadelede muhatabn Msr Hidivi olmas gerektiini ifade eder. 8 Nisan 1892 tarihli bir telgrafta, Sinann Hicaz tarafnn Msrn dnda olduu zellikle vurgulanr. Bundan 5 gn sonra Cromer, Tigrane Paaya37 bir not gndererek mdahale eder ve elAri civarlarndan geecek bir hattn Akabe Krfezinin bana kadar uzanmasn talep eder. Bu durum, asker-sivil hibir Trk tarafndan kabul edilmez. Ayn zamanda, Filistin snrn da belirleyen bu hat 14 yl sonra statkonun tespitinde tekrar gndeme gelir. 1906 ylnda Kahireden blgeye gnderilen Msrn Hicin birlikleri komutan Jennings Bramly Be,38 Sinadaki gebeler zerindeki idar hakk olduunu savundu ve buna bal olarak da Sina Yarmadas Yeni Mfettilii ismiyle bir messese kuruldu. Bunun bana, ilk defa Bramly Bey atand. Bedeviler arasnda meydana gelen ekimeler byk apta olmayp, daha ziyade Towara kabilesiyle St. Catherine Manastr mensuplar arasndayd.39 Bramly Beyin Sinadaki meseleleri zmek iin Nahlde bir komuta merkezi kurmas ve snr boyunda kk asker karakollar ina etmeye teebbs etmesi, Trklerin mdahalesine sebep olur. Hicaz Demiryolu ile Akabe Meselesinin Balants Hicaz Demiryolunun bir ube hattyla Akabe Krfezine balanmasna dair ilk fikir 1891de Erkn- Harbiye feriki Mahmut akir Paadan gelmiti. Paa, Ahmet zzet Efendinin amdan Hicaza demiryolu yaplmasyla ilgili lhiyas hakknda hazrlad raporunda Akabet-am veya baka uygun bir mahalden Akabe Krgezine yaplacak bir yan hattn byk faydalar salayacan belirtmekteydi.40 Paaya gre bu hat, Hicaz demiryolunun ticari kapasitesini geniletmesinin yan sra Osmanl Devletinin Kzldenizdeki hkimiyetini de kuvvetlendirecektir.41 1900 Maysnda Hicaz Demiryolunun gzergahyla ilgili almalar srasnda da ayn konu yeniden ele alnm, neticede Akabeye bir ube hatt yaplmas prensip olarak benimsenmi,42 daha sonra, zellikle Msr Fevklade Komiseri Ahmet Muhtar Paann bu hattn gereklilii hakknda yollad yazlar43 da dikkate alnarak kamuoyuna aklamamasna ramen inaat kesinlik kazanmt.44 Gerekten de Akabe hatt byk stratejik nem tayordu. Bu hat yapld takdirde, her sene Hicaz ve Yemene asker, erzak ve tehizat sevki iin Svey Kanal irketine denen binlerce lirann hazinede kalmas salanacakt. Belki daha da nemlisi asker ve sivil btn nakliyatn yakn gelecekte btnyle Hicaz ve demiryolu kanalyla gerekletirilecek olmasyd.45 Tehizat ve asker sevkyatnda salanacak kolaylk ve sratin,46 sonuta Osmanl Devletinin Kzldeniz ve Yemendeki asker etkinliini tabi olarak artraca phesiydi.

123

Akabe hatt, Yemen vilayetine tayin edilen devlet memurlarnn yolculuklar asndan da rahatlama getirecek; blgeye ulamn kolaylamas, Yemenin brokratlar nezdindeki uzakl sebebiyle grev yaplmak istenmeyen yer konumunu da deitirecek, bu sayede birok memur beraberinde ailelerini de gtrme imkn bulacakt.47 naat tamamlandnda Svey Kanal ile bir dereceye kadar rekbet bile edebilecek48 olan Akabe hatt, ayn zamanda Hicaz demiryolunun MaanMedine blmnn inaatnda ve malzemelerin naklinde kullanlacakt.49 Zaten, Akabeye demiryolu yaplmak istenmesinin grnteki sebebi, inaat ara gerelerinin Krfezden Maana naklinde salayaca kolaylklard. Denizden getirilecek demiryolu malzemelerinin boaltlaca en uygun yer, hem ulalmas kolay hem de sarnlar bulunan Akabe Krfezindeki Taba limanyd.50 Bu arada, yaplmas planlanan hattn tahmini maliyet hesaplar da yaplmt. Buna gre, takriben 80 km. olan Akabe-Maan arasnda denecek demiryolu iin 1905 sonu rakamlaryla 260.000 lira yeterliydi.51 Hattn inaatnda ise, ncelikle asker birlikler, gerekli olduu takdirde de Kuds sanca ile Suriye vilyeti amele-i mkellefesi altrlacakt.52 ngilizler, iin bandan beri dikkatle izledikleri demiryolu yapmna kar gizli bir faaliyet ierisine girmilerdi. Bu faaliyetler, onlarn Hicaz demiryolundan duyduklar rahatszln ilk iaretleriydi. ngilizler, inaat srasnda baz bedev kabilelerini, bu hatlar yznden sizin eski ananat ve dtnz bozulacak, her sene hazineden almakta olduunuz avid kesilecek, develer ve atlarla icra ettiiniz seferler muattal kalacak, kervan kafile ticareti kaldrlacak eklindeki menf propagandayla demiryolu aleyhinde srekli kkrtmlard. ngilizlerin Hicaz demiryoluna kar kmalarnn dier nemli bir sebebi de, Osmanllarla iyi ilikiler iersinde olan Almanlarn, demiryolu vastasyla Arabistanda nfuzlarn yerletirecekleri endiesiydi.53 Bu endienin temelinde, Hicaz demiryolunun ileride Alman sermayesiyle ina edilmekte olan Badat hattyla birletirilmesinin planlanm olmasyd. ngiltere, Hicaz demiryolunun bir paras olan Akabe hattnn, ileride, Msr ve Svey Kanalnn masuniyeti noktasndan tehlikeli sonular dourabileceini,54 ayn zamanda, bu hat nedeniyle, Kzldenizdeki kuvvet dengelerinin deiip, Yemendeki ngiliz karlarnn da zarar greceini dnyorlard. II. Abdlhamidin Hicaza kadar uzanan demiryolu projesini uygulamaya sokmas, hem bu topraklara bir devlet hizmeti gtrmek ve halifelik pozisyonunu glendirmek; hem de buralar bilhassa bir d saldr durumunda devlete bal tutmakta yararlanlacak bir stratejik vastaya sahip olmak amalarna ynelikti. Ayrca Sultan II. Abdlhamid, 1904 gznde Maana kadar ulaan hattn Akabeye balanarak Msr haclarnn Hicazla temasn kolaylatrmay dndnde, ngiltere, Padiaha sert baskda bulunarak, kendisini bu fikirden vazgemeye zorlamtr. Halbuki, Hicaz demiryolu, slmn gcn gsteren bir ulusal giriim olmasyla beraber,55 Osmanl Hkmetinin mali ve teknik imknlar bulduu oranda demiryolu yaptrma azminin de gstergesiydi.56 II. Abdlhamid ve Akabe Meselesi

124

Bbli brokrat ve diplomatlarnn Akabe ve civarnda meydana gelen snr anlamazlnda ok byk bir hassasiyet gstermelerinin en byk sebebi. II. Abdlhamidin bu konuya gsterdii zel ilgidir. Padiah bu konuda evvelden beri takip ettii bir politikann srarl ve yakn takipisi olmutur. Yldz Saraynda zzet Paa dairesinden ynettii Hicaz demiryolu projesinin ngiltere tarafndan engelleneceini batan itibaren tahmin eden ve muhtemel tedbirleri dnen II. Abdlhamid olay kt andan itibaren sistemli bir politika izlemitir.57 Abdlhamidin ana hedefi Hicaz demiryolunun aksamasna yol amayacak bir fiili durum kazanmak olduu gibi, Filistin ve Suriye blgesinin de emniyetinin salanmasyd.58 Ama bu meselede, Abdlhamide gre esas nemli olan am ile Mekke arasndaki demiryolunu en ksa zamanda ina edebilmektir. Bu suretle, karklk olduu zaman blgeye sratle asker gnderebilmekte mmkn olacakt.59 II. Abdlhamide gre Hicaz demiryolu Akabede ngiltere tarafndan sabote edilmezse, Mslmanlar arasndaki ba ylesine kuvvetlendirecektir ki, ngiliz hainlii ve hilekrl bu salam kayaya arpacak ve paralanacaktr.60 Ayn duygular Badat demiryolu projesi iin Kuveytte ngiliz tehlikesi ba gsterdiinde de Padiahta gryoruz.61 Ama orada Alman ittifakn yannda grebileceini bilen Abdlhamid Msrda daha zor durumdadr. 1892 ferman ile Hidivin sadece Osmanllara tabi bir eyalet saylaca halde ngilterenin bu blgede devaml zararl faaliyetlerde bulunmas Osmanl Padiahnn batan beri gznden kamamtr. Dolaysyla Sina Yarmadas snr meselesinin Akabe Krfezinin ucunda kmas hi de srpriz olmamtr.62 1906 ylnda yani Akabe meselesinin kt tarihte Sultan II. Abdlhamidin Hicaz, Msr, Suriye taraflarna husus vazife ile Mahmud evket Paay63 gnderdiini biliyoruz. Paa blgede ngiliz faaliyetleri hakknda bilgi toplad gibi, Hicaz ve Suriye telgraf hatlarn tetkike memur edilmiti.64 Mahmut evket Paa, Arapaya vukufiyeti dolaysyla blgede yerli ahali ve memurlardan ald haber ve kanaatleri deerlendirerek, Yldzda blgenin temsilcisi olarak bulunan Arap zzet Paa vastasyla II. Abdlhamide aktarmtr. Buradan da anladmza gre Padiah blgede oluturaca politikay merkezden bizzat ynetmekle beraber mahallinden gnderilen istihbarata da ok nem vermektedir. II. Abdlhamidin blgede bulunan memurlarndan en faal olanlarndan birisi de Msr Fevklede Komiseri olan Gazi Ahmet Muhtar Paadr. Gazi Ahmet Muhtar Paaya, Msrda bulunduu sre iersinde sadece Msrn yahut 1906 hadiseleri srasnda Sina-Akabe blgesinin durumuyla ilgili rapor vermekle yetinmemi, hemen hemen btn Orta Dou ile ilgili grlerini stanbula aktarmtr. Bu grler, hem Bakanlar Kuruluna hem de Padiaha politika belirlerken ok faydal olmutur.

125

Dier taraftan bazen Padiah da kendi grlerini Paaya aktararak dncelerini ifade etmitir. Bunlardan birinde ngilizlerin nihai hedefleri hilafeti ilga, yahut Msra nakil, bamsz Ermenistan ve kk bir uydu Anadolu Devleti kurmaktr tehisinde bulunmas II. Abdlhamidin uzak grne rnektir. Sonu Akabe meselesi, 1906 ylnda Osmanl Devleti ile ngiltere arasnda Sinann dou snrnn belirlenmesi srasnda kan bir meseledir. Aslnda, bu meselede dorudan taraf olanlarn Msr Hidiviyeti ile Osmanl Devleti olmas gerekirken, ngiltere blgedeki hayat karlar dolaysyla meseleye dahil olmutur. Olay, basit bir snr anlamazl olmayp bir blge hakimiyeti mcadelesi ve uluslararas rekbet rneidir. 1841 ve 1892 fermanlarnda Sinann dou snr Osmanl Devleti ile Msrn ortak kontrol altnda bulunmaktadr. Blgenin izilen ilk haritasnda, ayrc hat Sveyten Refaha uzanan dz bir izgi halinde iaretlendii halde hac yolunun o sahada bulunmas ve Mahmilin blgeden gemesi dolaysyla Sina emniyetinin salanmas amacna ynelik olarak birok mevkiin Msra brakld bir gerektir. Msr, lde gvenlii salamak amacyla Svey-Refah hattnn dousundaki baz blgelerde Osmanl Devletinin izniyle karakollar kurmutur. Bbli, bu duruma izin verirken Msr hl kendine bal bir blge olarak grmesinden yola kmtr. Dolaysyla, ldeki baz noktalarn Msra yahut Hicaza bal olup olmamas o gnn artlarna gre pek mhim deildir. Halbuki, blgeye, ngiliz emperyalizminin girmesi durumu deitirmitir. Ortadounun birok blgesinde ahit olduumuz Osmanl-ngiliz rekbeti Akabe meselesinde de kendisini gsterir. Osmanl Devleti, Kzldenizin giriindeki en stratejik yer Adeni ngilizlere kaptrmann bilincinde olarak Kzldenizin bitiindeki en stratejik nokta olan Akabeyi kontrol altnda tutmak istemektedir. Osmanllar iin, Sina yarmadasnn dou snrnn nereden geip gememesinden ziyade Akabe Krfezine hakim olarak jeopolitik bir avantaj kazanmak nemlidir. Dier taraftan, Akabe Krfezine hakim olunursa daha nce Maana kadar gelen Hicaz demiryolunun Akabeye uzants salanacak ve Sina-Svey-Msr hatt Hicaz balantsna sahip olacaktr. ngiltere ise, Svey Kanalnn kendi kontrolnde kalmas iin her eyi gze almaya hazrdr. Osmanl askerini Sveyten mmkn olduu kadar uzak tutmak ngiliz politikasnn nemli bir zelliidir. Sveye ilave olarak Akabeye ngiliz askeri karlabilirse Hicaz vilyeti yoluyla, Yemen, Vadil-Uraba yoluyla Kuds ve Filistin ngiliz kontrolne girecektir. Badat demiryolunun kontrol iin Kuveyt ve Basrada verilen mcadele bu sefer de Hicaz demiryolunun kontrol iin Akabede grlmektedir.

126

Osmanl Devleti ile ngiltere, ark meselesi erevesi iinde Anadoluda, Mezopotamyada, Kuveytte, Basrada, Yemende, Hicazda, Msrda, Akdenizde yani Hindistana giden btn yollar zerinde kyasya bir mcadeleye girimilerdir. Bu genel mcadele iinde, hibir ekonomik zellii olmayan Tabaya, ngilterenin srf yukarda zikredilen stratejik sebeplerden dolay asker kartmak istemesine karlk Osmanl Devleti, daha erken davranarak Ocak 1906da Tabay igal eder. Bu andan itibaren de zaman zaman sertleen bir siyasi-diplomatik ekime balar. ngiltere daha nce Fachodada Fransaya yapt gibi tehdit yoluyla rakibini geri ekilmeye zorlar, ama Osmanl Devleti, bata II. Abdlhamid ve blgede bulunan Akabe mevkii kumandan Rt Paa ve Msr Fevkalde Komiseri Gazi Ahmet Muhtar Paann gayretleriyle die di mcadele eder. Aylar sren ekime sonucunda ngiltere, Akdeniz filosunu blgeye sevk edip, asker bir operasyonu gze alr. Tabann, derhal Osmanl askerinden tahliye edilmesini talep eden sert bir ultimatomuyla da diplomatik yollarn kapandn, asker operasyonun balayacan beyan eder. Osmanl Devleti, Fransa ve Rusya gibi devletlerin yan sra Almanyann da yardmn salayamaynca geri adm atar ve Tabadan Osmanl askeri ekilir ama ngilizler de Tabay igal edemezler. Akabe Krfezinin en stratejik yeri olan Akabe Kalesi ise Osmanllarn elinde kalr. Bundan sonra, Mays ortalarndan Ekime kadar sren resm snr belirleme faaliyetleri balar. Bbli, Akabeden balayan snr izgisinin Akdenizde, el-Arite sonulanmasna alrken, Sinadaki yeni snr, Akabeden Refaha uzanan bir izgiyle belirlenir. Sonuta, Sultan II. Abdlhamidin bizzat belirleyip uygulamaya koyduu politikayla Akabe Krfezinin en stratejik yeri olan Akabe liman ve kalesi Osmanllarda kalr. Taba ise Msrn kontrol altnda olan blgeye dahil edilir. Sinann bir blm de facto olarak hatt- faslla Msra braklrken, de jure olarak blgede Osmanllarn hkmranl devam eder. Akabe Krfezinin jeopolitik nemi daha sonra I. Dnya Savanda ve Arap-srail atmasnda da kendisini gsterir. 1906 izgisi bugn de geerli olarak Msr, rdn, srail arasnda snr olur.

DPNOTLAR 1 Akabe ve civar ile Tr- Sina mntkasnn Msra veya Osmanl lkesine idiyyeti

meselesine dair ngiltere ile kan anlamazlk hakknda cereyan eden muhberat evrak ile Vkel meclisi mazbatalar ve sadaret tezkereleri (1 klasrde 16 gmlek ve 276 vesika) BOA, YEE, Ksm No: 39, Evrak No: 2134, Zarf No: 161, Karton kutu: 119. 2 3 Mirliva Rt, Akabe Meselesi, Dersaadet 1326, s. 4. Hseyin Hilmi Paa, Tevfik Paann istifas zerine 1909da ikinci defa sadarete

getirilmi, 1910da istifa etmitir. 4 bnlemin Mahmud Kemal nal, Son Sadrazamlar, C. III, s. 1682.

127

Gidion Biger, The First Map of Modern Egypt Mohammed Alis Firman and the Map of

1841 Middle Eastern Studies, XIV, 3 C. (1978), 323-25, s. 324te harita bulunmaktadr. 6 166. 7 Arab isyan iin bkz. Selim Deringil, The Ottoman Response to the Egyptian Crisis of Rfat Uarol, Bir Osmanl Paas ve Dnemi Gazi Ahmet Muhtar Paa, stanbul 1976, s.

1881-1882, Middle Eastern Studies, January 1988, s. 3-24. 8 9 10 ark Meselesi kaynaklar iin bkz. I. Blm, 54 Nolu dipnot. Bkz. Uarol, a.g.e., s. 260-277. Gazi Ahmet Muhtar Paa: 1839da Bursada domu, 1912 ylnda sadrazam olduktan

sonra ayn yl istifa etmi ve 1909da stanbulda vefat etmitir. 1885te Msr Fevkalde Komiseri olmu, 1990da bu memuriyetten ayrlmtr. Bu greve Aydn Valisi ve eski Dahiliye Nazr Rauf Paa tayin edilmitir. Gazi Ahmet Muhtar Paa hakknda geni bilgi iin bkz. Rfat Uarol, Bir Osmanl Paas ve DnemiGazi Ahmet Muhtar Paa, stanbul 1976; Selim Deringil, Ghazi Ahmet Muchtar Pascha and the British Occupation in Egypt, Al-Abbath XXXIV, Beirut 1986. 11 12 Belge, BOA. YEE. Res. No: 134-94, 1323 Hicr. Mahmil-i erif: Harameyne Surre adyla gnderilen para ve hediyelerin ykletildii vasta

mnasebetiyle kullanlan bir tbirdir. Mahmil, deveye ykletilirdi. Surre, birka deve ile gnderilirdi. Mahmil-i erif, skdara kadar teyi edilirdi. Mehmet Zeki Pakaln, Tarih Deyimleri Szl, C. II, s. 375. stanbuldan gnderilen Surrelerden baka, Hac kafilelerini ldeki Araplarn tecavz ve taarruzlarndan muhafaza etmek amacyla her sene haclarn yollar zerinde bulunan baz kabilelere Urban Surresi ismiyle bir para verilirdi. Hz. Peygamber zamannda sefere gidilerinde kendilerinin binmi olduklar deveye Mahmil-i erif denirdi. Msrdan yola kan kafilenin karayoluyla, Kahireden Vadin-numan Sath-l Akabe ve Eylede, el-Vech, Yenb yoluyla Mekkeye gelinirdi. smail H. Uzunarl, Mekke-i Mkerreme Emirleri, s. 57-61. 13 Daire-i Sadaretten Hidivviyet-i Celile-i Msriyyeye yazlan telgrafnme-i Smi Sureti, 26

Mart 1308, BOA. Yldz Sadret tasnifi Sadaret hususi marz. evrak, cilt 4, D. N. 256, s. n. 97. 14 J. C. Hurewitz, The Middle East and North Africa in World Politics, New Heaven 1975, C.

I. s. 267-268. 15 16 nal, a.g.e., C. 2, s. 1012. Zekeriya Kurun, Kk Mahmut Sait Paa (Siyasi Hayat, craat ve Fikirleri) 1828-1914,

(Baslmam doktora tezi), stanbul 1991, s. 40-42.

128

17

Msrn ngilizler tarafndan tahliyesi ile ilgili olarak hazrlanan taslak, 15 Kasm 1893te

padiaha sunulur, BOA, YEE., Sadret Resm Maruzt Evrak, No: 68/3, Ayrca BOA. BEO. Mmtaze Kalemi, Msr 5/A, 135, sra no. 9. 18 Hasan Fehmi Paann ngilterenin Trkiye politikasna dair grlerini ihtiva eden Londra

mahreli 1302 tarihli arza iin bkz. BOA. YEE. Ksm 14, Evrak 88130, Zarf 88, Karton kutu: 12. 19 Msrdaki hadiselerde Bblinin tutumu hakknda daha fazla bilgi iin bkz. Bbli

Hariciye Nezareti, Msr Meselesi, stanbul 1339, s. 50-68. ayrca Msr hakknda bkz. Earl of Cromer, Modern Egypt, London 1911; A. M. Broadley, How We Defended Arabi, London 1884; D. Mansfield, The British in Egypt, New York 1969; R. Robinson, J. Gallogher and A. Deniy, Africa and Victorians, London 1961; Alexander Schlch, Egypt for the Egyptians, London 1981; A. Ltfi al-Sayyid, Egypt and Cromer, London 1968; J. Berque, Egypt Imperialism and Revolution, London 1972; Pignor, Modernization and British Colonial Rule in Egypt, 1882-1914, Princeton 1966; E. R. J. Owen, The Influence of Lord Cromers Indiian Experience on British Policy in Egypt 1883-1907, St. Anthonys Papers No: 17, London 1965. 20 II. Abdlhamid evresinden ve ngilizlerden gelen btn telkinlerle birlikte 1882 banda

ngiltere Somali sahilinin bir ksmnn Osmanl Devletine verilmesi teklifini de getirmiti. Msrdaki ngiliz mevcudiyetinin kalc olduu ve Abdlhamidin bundan sonraki d politikasnda ngiltereye bamllktan kurtulmay d politika hedefi yaptn ve bu nedenle Almanyaya yaklap, Avusturya ve Rusya ile iyi ilikiler gelitirmeye abaladn biliyoruz. Bu konularda bkz. BOA. YEE. 39/2465/121/122, s. 35-36 ve Selim Deringil, D Politikada Sreklilik Sorunsal, II. Abdlhamid ve smet nn, Toplum ve Bilim, 28 K 1985, s. 93-107. 21 akir Paa (1838-1839): XVIII. yzyla kadar Bozok ve Yeni-il Ayanl yapan

apanoullar ailesine mensup olan Ahmet akir Paa, Anadolu Islahat srasnda Umumi Mfettilik grevini stlenmitir. Daha geni bilgi iin bkz. Ali Karaca, Anadolu Islahat Umumi Mfettii Ahmet akir Paa ve craat (1838-1899), Baslmam Doktora Tezi, stanbul 1992, s. 14. Said Paa, 1838de Erzurumda domu, 1897den balayarak 9 kez sadrazamlk yapm, 1914te stanbulda lmtr. bn-l emin Mahmut Kemal nal, Son Sadrazamlar, C. 2, s. 989 ve Said Paann Msrla ilgili grleri iin bkz. Said Paann Hatrat, Dersaadet 1318, C. 1, s. 74-77; ayrca Kurun, a.g.e., s. 41. 22 Sadrazam Kamil Paa; 1808de Arapkirde domu, 1863te sadrazam olmu, ayn yl

azledildikten sonra 1886da stanbulda lmtr. nal, a.g.e., C. I, s. 196; ayrca Kamil Paann Msrla ilgili grleri iin bkz. Hatrat- Sadr- Esbak Kmil Paa, Konstantiniye 1329, C. I, s. 10-15, ayrca bkz. Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklb Tarihi, C. I. 23 (1851 am-1900 stanbul) 1891de Sadarete getirilerek 4 sene sonra II. Abdlhamid

tarafndan azledilmitir. nal, a.g.e., C. 3, s. 1473.

129

24 25

Uarol, a.g.e., s. 269. Bu politikay savunan Salisbury iin bkz. J. Grenville, Lord Salisbury and Foreign Policy;

The Close of the Nineteenth Century, London 1864 ve C. 5. Lowe, Salisbury and the Mediterranean (1886-1896), London 1965. 26 27 Uarol, a.g.e., 259-270. II. Abdlhamidin ngiltere Devletinin Osmanl Devletine kar takip ettii siyaseti, bizzat

12 madde zerine tespit edip bunlarn tefsir ve izahn istediini biliyoruz. Bu konuda bkz. smail Hakk Uzunarl, II. Abdlhamidin ngiliz Siyasetine dair Muhtralar, TD., VII/10, stanbul 1954; ayrca ngiltere hakkndaki ahs kanaatlerinin geni bir ekilde yer veren eser iin bkz., Sultan Abdlhamid, Siyasi Hatralarm, stanbul 1984, s. 127-128-133-149-151-152-154 ve Tahsin Paa, Abdlhnamid Yldz Hatrat, stanbul 1931, s. 23, 52, 62, 107, 187-8, 283. 28 29 BOA, DUT, Akabe Dosyas I. Ahmet Eyyb Paa, Rauf Paadan sonra Yemen Valilii ve 7. Ordu mirlii yapmtr.

Msrn yeni Hidivi Abbas Hilmi Paaya Hidivlik fermann vermeye tayin olunmu,11 Mart 1892 tarihli irade ile Paann grevinin sadece ferman Hidive vermek olduu, Msra ait dier btn siyas ilerin Gazi Ahmet Muhtar Paann sorumluluunda bulunduunu bildirmitir.27 Mart 1892 tarihinde Hidivlik Ferman Ahmet Eyyb Paa tarafndan Msra gtrlm 5 Nisan 1892 gn Kahireye varan Ahmet Eyyb Paa, 14 Nisan 1892de ferman okumutur, bkz. BOA. Msr rade Defteri Evrak No: 14781479. 30 31 BOA. DUT Akabe Dosyas I. Entente Cordinale, 1904 Fransz-ngiliz antlamas iin bkz. Ab Debidoru, Histoire

Diplomatique de lEurope 1878-1904, Paris 1924, s. 292-295. 32 Almanya, Fas konusunda Fransaya kar km ve olaya ngiltere de karmtr. 1906 Ocak aynda toplanan milletleraras konferansta Almanya yalnz kald, ngiltere ise sonuna kadar ve kuvvetle Fransay destekledi. 1906 Nisannda Fasta gvenlik barnn korunma grevi Fransaya verildi. Bundan sonra, ngiltere ve Fransa birbirine daha sk baland. Bu konuda bkz. Memories de Edward Grey, Paris 1927, s. 80-96. 33 Boyle Papers, (St. Antonys College Middle East Centre, Oxford), Memo on the Historical

Background of the British Occupation of Egypt: Advice to the Young British Official ve P. Mansfield, The British in Egypt, Londra 1971, s. 74. 34 Lord Cromer, Modern Egypt, Londra 1908 ve A. Lutfi al-Sayyid, Egypt and Cromer,

Londra 1968 ve J. Berque, Egypt: mperalism and Revolution (J. Steward tarafndan tercme

130

edilmitir), Londra 1972 ve Tignor, Modernization and British Colonial Rule in Egypt (1882-1914), Princeton 1966. 35 Akdenizdeki ngiliz varl iin bkz. A. Morder, The Anatomy of British Sea Power: A

History of British Naval Policy in the Pre Dread Nought Era, New York 1940, s. 159-160. 36 1892 ylndaki hadiselere ngiliz bak iin bkz. G. P. Gooch and H. Temperley, British

Documents on the Origins of the War 1898-1914, Londra 1926-1938. 37 38 Ermeni asll Msr Dileri Bakan. Jennings Bramly Bey: Sina mfettii olarak grev yaparken, komutan olarak tayin

olunmu, Hecin birliklerde grev almtr. Sir Reginald Wingatein komutasnda 1901den 1905e kadar Sudanda almtr. Daha sonra Sina Yarmadasnda Snr dari Memuru olarak atanmtr. Akabe hadisesinden sonra Sudana geri arlmtr (zellikle Trk basksndan dolay). 1914e kadar Sudanda kalmtr. 1914ten 1918e kadar Sensilere kar altktan sonra skenderiyenin 30 km. batsna yerlemitir. 1955te Msr tarafndan snr d edilmi ve Floransada lmtr. Bkz. A. J. Marshall Cornwall, An Energatic Frontier, The Geographical Journal, CCXXV, 3-4, 1959, s. 459-62. 39 s. 19. 40 41 42 43 1322. 44 1904). 45 46 Y. A. Res., 122/142. Mesel, Sveyten yaplan asker ve malzeme sevkyat srasnda Osmanl vapurlar Akabe Hatt konusu birok defa Meclis-i Vkelda grlp, yapmnn faydal olaca Y. Mtv., or. 59/64. Ayn belge. Hd. Layiha, Ekler 3. Ahmet Muhtar Paann 29 Kasm 1904 tarihli arz; BOA. Mmtaze-i Msr, nr. 16B/21. 9. Rashid smali Khalidi, British Policy towards Syria and Palestine 1906-1924, Londra 1980,

teyit edilmitir (Mesel, bkz. BOA., Y. A. Res., nr. 122/142-16 Ekiml 1903; nr. 126124-1 Haziran

gerek kanal ve gerekse Portsaidde kanaliye akesinin gelmesi iin olumsuz artlar altnda, 10-15 gn beklemek zorunda kalrlard (BOA., Mmtaze-i Msr, nr. 16-B/134 [21. 9. 1322]). 47 48 M. Msr, 16-B/134. Ayn belge.

131

49

Plana gre, inaat malzemeleri Hayfa liman yerine Maana yaklak 80 km. uzaklkta

bulunan Akabe kylarna boaltlacak, buradan da inaat mahalline sevk edilecekti (Y. A. Res. 122/142). Hayfa-Maan arasnn 400 km. olduu (Osman Nuri, 719) dnldnde Akabe Hatt, inaat malzemesinin nakliyatnda da byk kolaylk salayacakt. 50 27 aralk 1905 tarihli Meclis-i Mahsus mazbatas BOA. YA-Res, nr. 134/39. 1903 ve 194

yllarndaki hesaplara gre ayn hattn maliyeti azami 100 bin lira olarak tahmin edilmekteydi (YA-Res, 122/142 ve 126/24). 51 52 53 54 55 YA-Res, 122/142 ve 126/27. Public Record Office (PRO), Foreign Office (FO), 371/156, 39619, stanbul 1931. Tahsin Paa, Abdlhamid, Yldz Hatralar, s. 285. YMD, nr. 13815 (Safer 1324 tarihli telgraf msveddesi). II. Abdlhamide gre Mekke demiryolu, bizim hl inkiaf edebilecek kabiliyette

olduumuzu gsterecektir bkz. Sultan Abdlhamid, Siyasi Hatratm, stanbul 1973, s. 123. 56 57 Hicaz demiryolu ile ilgili baz belgeleri salayan Sayn Ufuk Glsoya teekkr ederim. Yldz Saray olayn kt gnlerde pek skntl gnler geirmi, Sultan Abdlhamid

ngiltere ile mesele karmaktan ekindii kadar, Hicaz Demiryolu projesinin akamete uramasndan da telalanmtr. Bkz. Tahsin Paa, a.g.e., s. 23. 58 Akabe meselesi kmadan nce ngilizlerin Cebel-i Lbnan kylarna yelkenli gemilerle

silh karmak teebbsleri olmusa da Osmanl memurlar buna mani olmulard. Bkz. Tahsin Paa, a.g.e., s. 187. 59 60 61 62 Sultan Abdlhamid, Siyasi Hatratm, stanbul 1973, s. 145. Abdlhamid, a.g.e., s. 145. Abdlhamid, a.g.e., s. 1521. ngilterenin Mslmanlarn yaad topraklarda hakimiyet kurma teebbsleri II.

Abdlhamidi ok rahatsz etmitir. Padiah bu durumu tespit ederken Maalesef ngilterenin Arabistanda nfuzu ok kuvvetlidir. Yemende, Adende, Sudanda, Hicazda hep karmza ngilizler kmaktadr. eklinde yaknmaktadr. Bkz. Abdlhamid, a.g.e., s. 144. 63 Mahmud evket Paa: 1856da Badatta domu, 1912de sadrazam olmu, 5 aylk

sadrazamlktan sonra 1913te stanbulda vefat etmitir. Bkz. nal, a.g.e., C. 3, s. 1872. 64 Tahsin Paa, a.g.e., s. 285.

132

II. Abdlhamid Dneminde Filistin'e Yahudi G Meselesi (1878-1908) / Do. Dr. . Tufan Buzpnar [s.78-86]
Fatih niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Filistine Yahudi g tarihi, balang olarak binlerce yl ncesine kadar gitmektedir. M.. 1000li yllardan itibaren Filistine yerleen Yahudilerin buradaki varl, Roma ve Bizans Dnemlerindeki srgnlere ve glere ramen bir ekilde devam etmitir. Mslmanlarn 634te blgeyi ele geirmeleri ve Roma ve Bizans dnemlerinde Yahudilere uygulanan yasaklar kaldrmalaryla blgedeki Yahudi nfusunda tekrar bir art gzlenmitir. 1517de Osmanl Devleti Filistini ynetimi altna aldnda da Kuds ve civarnda yerleik bir Yahudi nfusu uzun sredir mevcut idi.1 Vaka, Trklerin Yahudilerle ilikileri bu tarihte balam deildi. XI. yzyldan itibaren Anadoluda etkin olmaya balayan Trkler Bizans mparatorluunda kt muameleye maruz kalan Yahudilerle ksa srede iyi ilikiler kurmulard. Seluklularn ve ardndan Osmanllarn Anadoluya hakim olmalar zamann Hristiyanlarnca bir trl kabullenilemez iken, blge Yahudilerince olumlu karlanmt. XV. yzyln son eyreinde spanyadan karlan Yahudilerin nemli bir ksmnn stanbul, Edirne ve Selanik gibi byk ehirlere yerletirilmeleriyle Osmanl Devletindeki Yahudi nfusu bir hayli artt. spanyadan gelen bir ksm Yahudiye ilave olarak Rusya, Litvanya, Portekiz, Sicilya ve Rodostan srlen Yahudilerden bazlar Kuds, Halilrrahman, Safed ve Taberiye gibi Filistinin nemli merkezlerine yerlemilerdi. Dier bir ifadeyle, aralklarla da olsa Osmanl Dneminde Filistine Yahudi g devam etmiti.2 Ancak XIX. yzyln son eyreine gelinceye kadar Osmanl Devletinin gndeminde Yahudi balantl bir Filistin meselesi yoktu. Bu dneme, hatta devletin yklna kadar Osmanl Devletinin Filistin topraklar dnda bulunan blgelerindeki Yahudiler rahat bir aznlk olarak yaadlar. Osmanl Devleti snrlar ierisinde herhangi bir blgede ounluu oluturmadklarndan ve ayrlk bir hareket de gelitirmediklerinden Osmanl tebaasndan olan Yahudilerle devletin ciddi bir sknts olmamt. Bu durum Doksan Harbinden hemen sonra srarla Filistine yerlemek isteyen yabanc uyruklu Yahudilerin giderek artmasyla deimeye balad. Artk Filistine Yahudi g siyasi bir ehre kazanyordu. Osmanl Devleti blgede tarih iinde olumu cemaatler aras nfus dengesinin bozulmasndan endie ederken Avrupada Yahudi aleyhtarlnn (anti-semitizm) giderek yaygn hale gelmesi, komu lkelerden Romanya ve Rusyada Yahudilere kt muamele edilmesi ksa sre ierisinde Osmanl Devletini etkilemeye balad. Nitekim devlet, Doksan Harbinde alnan ar yenilgi sonrasnda ortaya kan yz binlerce Mslman mltecinin yan sra Edirne ve stanbula snan binlerce Yahudiye de yardmda bulunmak zorunda kalmt. Dahas, ayn yllarda Romanya ve Rusyada kendilerine hayat hakk tannmayan yzlerce Yahudi ailesi stanbula gelmiti.3 Benzeri durumlar 1892, 1899 ve 1900 yllarnda da yaanm ve stanbula gelen binlerce Romanya ve Rusya kkenli Yahudi ailesi Edirne, Kbrs ve Mezopotamya gibi Filistine uzak blgelere yerletirilmeye allmt.

133

Bu tr glerde devletin srarla uygulamaya alt kural mltecilerin nereye yerletirileceine devletin karar vermesi gerektii idi. Dardan gelen her kesimden mltecinin Mslmanlar da dahildevletin gsterdii yerlere yerlemeleri gerekiyordu.4 Doksan Harbi sonrasnda giderek kendini hissettiren Yahudi g problemi, esasen Yahudilerin planl bir ekilde ve siyasi amala Filistine yerlemek istemelerinden kaynaklanmaktayd. Osmanl Devletinin 1870lerde yaad ekonomik ve siyasi krizler Avrupada mukim bir ksm Yahudilerde ve Filistinle ilgilenen dier baz evrelerde ciddi krediler saland takdirde Osmanl Devletinin Filistini Yahudi gne aaca kanaatini kuvvetlendirmeye balad. Hatta ngilterede 1878de konu gazete ve dergilerde de tartlmaya balanmt. Blgeyi yakndan tanyan iadamlarndan Edward Cazalet ark Meselesi (The Eastern Question) adyla 1878de Londrada yaymlad makalesinde lkesinin blgedeki karlarn da dikkate alarak ngilterenin hamiliinde bir Yahudi Devletinin kurulmas fikrini ortaya atmt.5 Palestine Exploration Fundn (Filistin Aratrma Fonu) tannm etkin isimlerinden Charles Warren Osmanl Devletinin yaamakta olduu maddi skntlar frsat bilerek Filistindeki kutsal topraklarn East India Company (Dou Hindistan irketi) benzeri bir irket kurularak ona devredilmesi, buna mukabil irketin de Osmanl Devletine Filistinden elde ettii gelirlere denk bir mebla demesi ve Avrupal alacakllara da denmesi gereken faizin bir ksmn stlenmesi teklifinde bulundu.6 Ayn dnemde Macaristan Parlamentosunda da konu tartlm ve bir milletvekili Filistinin Yahudi gne alarak ya Osmanl Devletine bal mstakil bir vilayet ya da bamsz bir Yahudi devletine dntrlmesi fikrini dile getirmiti.7 Benzer fikirlere sahip olanlar Osmanl Devletinin Rusyaya ar bir ekilde yenilmesinin ilerini kolaylatracan mit etmiler ve Berlin Kongresinde Filistine Yahudi gne imkan tannmas yolunda karar alnmas iin giriimlerde bulunmulard. Ancak bu dnemde bata Almanya olmak zere Avrupann byk devletleri konuya resmen mdahil olmay uygun grmediklerinden Konferansn gndemine dahi almadlar. Avrupann farkl lkelerinde Yahudilerin Filistine yerletirilmeleriyle ilgili 1870lerde dile getirilen bu tr fikirlerin bir talep haline getirilip Osmanl Devletine iletilip iletilmedii henz bilinmemektedir. Bu konuda bilinen ilk ciddi giriim Britanyal Hristiyan mistik ve seyyah Laurance Oliphant tarafndan gerekletirilmitir. Oliphantn 1879da Osmanl Devletine sunduu otuz maddelik teklife gre Filistin yaknlarnda bulunan Belka sancana bal byk bir arazi para karl Yahudi yerleimine alacak, buraya bir eit zerklik verilerek Yahudilerin kendi dahili ynetim birimlerini oluturmalarna imkan tannacak ve asayii salayacak gvenlik gc de kendi aralarndan seecekleri kiilerden oluacakt. Yahudilerin blgeye yerleimini, Osmanl Devleti ve dier devletlerle ilikilerini teklifin kabul halinde kurulacak olan bir irket stlenecekti.8 Balangta ngiliz karlarna hizmet amacyla, sonradan da Avrupann eitli lkelerinde zor durumda kalan Yahudilere yardm iin Filistine Yahudi gn organize etmeye alan Oliphantn giriimi Osmanl devlet adamlarn blgeyle ilgili yeni bir deerlendirme yapmaya sevk etmi, ve buraya yaplacak Yahudi gnn blgedeki oturmu dengeleri olumsuz ynde etkileyecei kanaatini dourmutur.

134

O dnemde Filistindeki nfusun byk ounluu her ne kadar Mslman Araplardan oluuyor idiyse de buradaki dier dini cemaatler arasnda hassas bir denge vard.9 Bu arada XIX. yzyln bandan itibaren giderek artan misyoner faaliyetleri neticesinde blgede Rusya, ngiltere, Fransa, Almanya ve talya gdmnde kiliseler, dini okullar ve dernekler kurulmutu. Bu tr gelimelerle zaten hassaslaan blgedeki cemaatler aras dengenin yeni bir unsurla iyice bozulmasnn Filistini ynetilemez bir noktaya srkleyebileceinden endie eden II. Abdlhamid genelde Osmanl topraklarna Yahudi gne kar olmamakla birlikte Filistine Yahudi yerleimine kar kesin bir tavr koydu. Bu tavrn ngilterenin stanbul Bykelisi Layard araclyla huzuruna kabul ettii Oliphanta da gsterdi.10 Bu erevede Oliphanta verilen cevapta, teklifin hkmet iinde bir hkmet demek olarak politikaca ve idarece ciddi sakncalar douraca, bu nedenle dardan gelen Yahudilerin Filistine asla yerletirilemeyecekleri belirtilmekteydi.11 Oliphanta verilen cevap z itibariyle Osmanl Devletine gelmek iin youn mracaatlarn yapld Dou Avrupa lkelerindeki Osmanl temsilciliklerine de gnderilmiti. rnein 28 Nisan 1882de Odesa konsolosluu Osmanl Devletine snmak isteyen Yahudilere, Filistine yerleemeyecekleri, dier yerlere yerleeceklerin Osmanl vatandaln ve yrrlkte olan btn kanun ve nizamnamelere uymay kabul etmeleri gerektiini bildirmiti.12 Bunun zerine stanbula heyetler gndererek kararn deitirilmesi iin giriimlerde bulundular. stanbulda Oliphant ile buluan heyetler bakanlklar dzeyinde yaptklar giriimlerden bir sonu alamaynca Amerikan bykelisine durumlarn aktararak yardm talep ettiler. Bykeli de konuyu Osmanl Hariciye Nazrna at ve ald cevap Oliphanta verilen ve Odesaya gnderilenle hemen hemen aynyd. Buna gre; yrrlkte olan gmen kanunlarna uymak kaydyla, Filistin dnda bir yere rnein Halep ve Mezopotamya gibi blgelerdeki bo alanlara yerlemek zere Osmanl topraklar her lkeden gelecek Yahudilere akt.13 Cevaplar bir arada deerlendirildiinde Osmanl Devletinin konuyla ilgili hassasiyet gsterdii noktalar da ortaya kmaktadr. Birincisi, Filistin dnda bir yere yerlemelerini art koarak blgede 1840lardan sonra Avrupann artan nfuzuyla zaten hassaslaan dengelerin daha fazla bozulmamas iin bir direnme kararll grlmektedir. kincisi, Osmanl vatandaln kabul etmelerini salayarak kapitlasyonlar nedeniyle Rusya dahil Avrupa devletlerinin Yahudiler araclyla Osmanlnn i ilerine daha fazla karmalarna imkan vermeme abas dikkat ekmektedir.14 Bilindii zere, Osmanl Devleti 19. yzylda kapitlasyonlarla salanan haklardan dolay Avrupa devletlerinin i ilerine karmasndan olduka ikayeti idi. Son olarak, devletin gsterdii yerlere yerlemeyi kabul artyla da hem bo arazilerin deerlendirilerek retimin artrlmas hem de herhangi bir yerde younlamalarna mani olarak yeni bir milliyeti -bu dnemde Osmanl Devletine gelmek isteyen Dou Avrupa kkenli Yahudilerin hemen tamam Siyon Aklar adl Yahudi milliyetilii hareketinin etkisindeydi- ve ayrlk hareket zemininin olumasnn engellenmesi hedeflenmi olabilir.

135

Bilindii kadaryla gayriresmi yollarla Filistine Yahudi g peyderpey devam etmekle birlikte Oliphantn bu ilk giriiminden 1896da Theodor Herzlin stanbula ilk geliine kadar geen sre zarfnda Osmanl Devleti nezdinde siyasi amal Filistine Yahudi g organizasyonu ile ilgili resmi bir baka giriim olmamtr. Herzlin Filistine Yahudi yerleimine ilgi duymas ise Avrupada gelien anti-semitizmin bir sonucudur. Bat ve Dou Avrupada giderek gelien anti-semitizm 1880lere gelindiinde zanaat sahibi, tccar, aydn ve bilim adam her kesimden Yahudiyi derinden etkilemekteydi.15 Yahudi olsun olmasn artk herkes bir Yahudi probleminden bahsetmekteydi. Bir taraftan anti-semitik ileri gelenler kendi lkelerindeki Yahudilerden nasl kurtulacaklarnn hesabn yaparken, dier taraftan Yahudiler Avrupann kendilerine reva grd kt muameleden kurtulmann yollarn aryorlard.16 lk olarak Rusya Yahudileri tarafndan dnlen ve zamanla dier lkelerdeki birok Yahudi tarafndan da kabul gren zm, kolonizasyondu. Siyon Aklar olarak bilinen ve eitli dernekler araclyla bir araya gelen Yahudiler Filistinde kendilerine ait bir ynetim oluturmadka mevcut skntlarndan kurtulamayacaklarn dnm ve bu nedenle Filistinde Yahudi yerleim merkezleri kurmay esas gaye edinmilerdi.17 Ancak bu dernekler 1880e kadar pek baarl olamamt. O tarihten itibaren Edmond Rothschild gibi zengin Yahudilerin yardmyla Filistinde toprak satn alnarak Yahudiler oralara tedricen yerletirildiler.18 Filistinde kolonizasyonun olduka zor ve daha klfetli olduunu dnen mehur Yahudi zengini Baron Maurice de Hirsch kendisinin kurduu Jewish Colonization Assocition (Yahudi Kolonizasyon Birlii) vastasyla Dou Avrupa lkelerinden srlen Yahudileri Arjantinde satn ald topraklara yerletiriyor ve orada i kurmalarna yardmc oluyordu.19 Ancak Siyonistlere gre btn bunlar Yahudi problemini kkten zc giriimler olmaktan uzakt. Memleketlerinden srlen ve genellikle de fakir olan Yahudilere bir snak temininden baka bir ey deildi. Bu da Avrupadaki birok Yahudiyi tatmin etmiyordu. Yahudilere sadece bir snak bulmakla yetinmeyenler arasnda Yahudi problemine kesin zm olarak dnlen siyasi Siyonizmin kurucusu olarak grlen Theodor Herzl de vard. 1860 Budapete doumlu olan Herzl Viyana niversitesi hukuk fakltesini bitirdikten sonra ayn niversitede Roma hukuku dalnda ihtisas yapmasna ramen daha yatkn olduu gazetecilik mesleini seti. 1891de de Avrupann en nl gazetelerinden olan Yahudilere ait Neue Freie Pressenin Paris temsilcisi oldu. Viyana yllarnda da anti-semitik gelimelerden nasibini alan ancak konu zerine ciddiyetle eilmeyen Herzlin siyasi siyonizme gnl vermesinde Pariste ahit olduu olaylar etkili oldu. Temsilcisi bulunduu gazeteye haber yapmak iin Almanlar lehine casusluk yapt iddiasyla yarglanan Yahudi asll yzba Alfred Dreyfus20 davasn izleyen ve ona verilen mebbet hapis cezasnn haksz olduuna inanan Herzl, Yahudiler iin nihai bir zm aramaya balad. Bu anlamda Herzli tatmin eden zm Avrupada uzun sredir dillendirilmekte olan bamsz bir Yahudi Devletinin kurulmasyd.21 Ona gre, Yahudilerin iinde bulunduklar toplumlara asimilasyonu baarl olmamt ve olamayacakt da, nk Yahudiler kendilerine has zellikleri olan ve bir devlet kurabilecek gce sahip bir ulustu, fakat ne yazk ki yurtlar yoktu.

136

O halde zm, Yahudilerin toplanabilecei bir yurt bulup orada bamsz bir Yahudi Devleti kurmakt. Bu zm gerekletirebilmek iin Herzlin dnd forml de u idi: Yahudiler farkl lkelerde meskun olduklar iin Yahudi problemi aslnda uluslararas bir problemdi. Dolaysyla problemin zm Yahudileri ilgilendirdii kadar muhatap olduklar lkeleri de ilgilendirmekteydi. Hatta Yahudi saysnn kabark olduu lkelerde bu mesele i politikayla da yakndan alakalyd. Zira zellikle Almanya gibi anti-semitizmin prim yapt lkelerde Yahudi aleyhtarl parti programlarna dahi girmiti. rnein Alman Hristiyan Sosyal i Partisi lideri Adolf Stcker 1881de binlerce imza toplayarak Yahudilere verilen haklarn kstlanmas iin Bismarcka mracaat etmiti.22 Yahudi problemini kesin olarak zeceine inanlan devletin nerede kurulaca sorusuna Herzlin cevab kesin olarak Filistin idi. Bunun tarihi ve dini sebepleri vard. ncelikle, Yahudiler Filistinin Tanr tarafndan kendilerine vadedilmi olduuna inanmaktaydlar. Bunun iindir ki Hz. Musa srail oullar ile birlikte Filistinde devlet kurmak amacyla Sinadan ayrlm, Filistin yolunda hayata veda edince amacn halefleri gerekletirmiti. Fakat Filistinde kurulan Yahudi devleti uzun sreli olamamt. nce Babilliler, sonra da Romallar ve Bizansllar tarafndan Filistinden karlmlard. Onun iindir ki Yahudilerin en byk emeli Filistine dnerek kendi devletlerini yeniden kurmakt. Ancak geleneksel Yahudi inancna gre bu dn Hz. Davudun alt keli yldzn tayan bir Mesih nclnde gerekleecekti. Bu inanlarndan dolaydr ki Yahudiler her ayinden sonra gelecek yl Filistinde grmek zere diyerek ayrlyorlard.23 Herzl, kurulmasn dnd Yahudi Devletine dair fikirlerini 1895ten itibaren yayma yoluna gitti. Grlerini nce Yahudi meselesiyle ilgilendii bilinen ve kendi apnda maddi katklarla zor durumda kalm Yahudilere yardm elini uzatan mehur zengin Hirsche anlatt. Onun farkl yaklamlar olduunu ve kendi fikirlerine pek olumlu bakmadn grd. Hirsch, Arjantine Yahudi yerletirme plannn ve uygulamakta olduu tarma dayal Yahudi kolonizasyonunun doru olduunu dnmekteydi. Herzle gre ise bu uygulama Yahudileri dilenci durumuna drmekteydi ve ileride tembellie yol aaca muhakkakt.24 Hirschten umduunu bulamayan Herzl, daha az mehur ancak kendilerine gre nfuz sahibi olan Viyana Ba Haham Moritz Gdemann ve ngiliz Yahudi banker Sir Samuel Montagu gibi ahslarla temasa geti. Bu arada The Jewish State (Yahudi Devleti) adl mehur kitabn yaynlad.25 Filistindeki kolonizasyon almalarn olumsuz ynde etkileyecei dncesiyle kitaba kar kan Yahudiler bulunmakla birlikte ana fikrini benimseyenler de az deildi. Bu fikri benimseyen Avusturyal tandklarndan birisi Herzle, Correspondance de Lest gazetesinden Michael de Nevlinski ile balant kurmasn ve onun araclyla Yahudilere Filistinde toprak salamak iin Sultana mracaat etmesini tavsiye etti. Nevlinski Sultan II. Abdlhamid ile dorudan temas kurabilecek kadar iyi ilikiler iindeydi. Hatta onun Sultann Avrupadaki hafiyelerinden biri olduu sylenmekteydi. Bu nedenle Herzl Nevlinskinin araclna nem veriyordu. Sonunda Nevlinskiyi Filistinde bir Yahudi Devleti kurulmas konusunda ikna ederek ondan arabuluculuk yapmasn istedi. O da Herzli stanbula getirmeden yaklak iki ay nce Yahudi Devleti adl kitabn okumu ve ieriinden Sultan Abdulhamidi haberdar etmiti. Herzlin hatralarndaki ifadesine gre Sultan Kuds asla brakmayacan ve mer Camiinin daima Mslmanlarn elinde kalmas gerektiini

137

sylemiti.26 Hatralarndan anlald kadaryla Herzl, Osmanl Sultan ve Mslmanlar nezdinde Kudsn ne kadar nemli bir yer igal ettiinin farknda deildi. Nevlinski Herzle gre ok daha gerekiydi. Ona Sultann Yahudilere Anadoluda bir yer verebileceini bunu da ancak o sralarda Osmanl Devletinin ban artmakta olan Ermeni meselesinin zmnde ciddi katklar olursa yapabileceini ifade etti. Bunun zerine Herzl, Filistinden vazgememekle birlikte Ermeni meselesinde Londrada ngiltere dileri bakan Salisbury nezdinde giriimlerde bulunmu, ancak olumlu hibir gelime olmamt. Neticede Herzl meseleyi bizzat Sultan Abdlhamidle grmek istedi ve Nevlinskinin isteksizliine ramen Haziran 1896 ortasnda birlikte stanbula geldiler. On gn akn bir sre stanbulda kalmasna ve youn abalarna ramen Herzl, Sultanla grmeyi baaramad. Fakat Nevlinski konuyu birka kez Sultanla grt. Sultann ilk cevab Herzlin hatralarnda naklettii kadaryla ksaca yleydi: Ben bir kar dahi olsa toprak satmam, zira bu vatan bana deil milletime aittir. Milletim bu imparatorluu kanlarn dkerek kazanmlar Brakalm Yahudiler milyarlarn saklasnlar. Benim imparatorluum paraland zaman onlar Filistini karlksz ele geirebilirler.27 stanbuldan tabir caizse eli bo dnen Herzl, Nevlinskinin etkisiyle, Avrupada Ermenilerin Osmanl Devletine kar balattklar karalama kampanyasn durdurma veya hi deilse Ermeni tedhi rgtlerini Osmanlya kar yumuatma giriimlerine tekrar balad, ancak bu ynde yine bir baar salayamad. Bu arada tam bamsz bir Yahudi Devleti fikrini ksmen deitirerek tbi devlet fikrini benimsedi. Buna gre Filistinde yerleecek Yahudiler Osmanl vatandalna girecekler ve kuracaklar idari yap i ilerinde zerk olacak fakat dilerinde Osmanl Devletine tbi olacakt. Bu fikir ise daha nce Oliphant tarafndan Osmanl yetkililerine iletilmi ancak reddedilmiti. Bu arada Herzl Avrupadaki temaslarna devam etti. 1880lerden itibaren giderek gelien Osmanl Alman ilikilerinin zirvede olduu bir dnemde Kayzer II. Wilhelmin Yahudi meselesine destek vermesi ok nemliydi. Herzle gre II. Abdlhamid zerinde etkin olan Kayzer bu meseleyi sahiplenirse Sultan Filistine topluca Yahudi gne msaade edecek ve bylece hem Almanyann ban artmakta olan Yahudi meselesi zlm olacak hem de Almanya blgedeki tabann glendirecekti. Bu amala Kayzerin yakn evresiyle kurduu diyalog sayesinde onun 1898 stanbul ve Kuds gezisine katld. Kayzerle 18 Ekimde stanbulda yapt zel grmenin ardndan mitlenen Herzlin 2 Kasmda Kudste gerekleen gayet resmi ve heyet halinde grmeleri kendisi iin tam bir fiyasko idi.28 Aradan geen ksa sre ierisinde ne olmutu da Kayzerin tavr bu kadar deimiti? Baden Dknn Herzle bildirdiine gre, Kayzer blgedeki Yahudilerin hayat tarzndan ve evreyle iliki biimlerinden rahatsz olmutu. Dahas, Kayzerin ziyaretinin amalarndan birisi de blgedeki Protestan ve Katolik Alman cemaatlerini yaknlatrmaya almakt. Zira Yahudilerin Filistine gn hzlandracak bir tavrn onlarn houna gitmeyecei akt. En nemlisi de Almanyann Viyana Bykelisi Eulenburgun Herzle syledii sebepti. Buna gre; Sultan Kayzerin Siyonistlerle ilgili teklifini derhal ve o kadar kesin bir dille reddetmiti ki Kayzerin konuya devam etmesi mmkn olmamt.29 Dier bir ifadeyle, Kayzer sonunun nereye varaca belli olmayan bir

138

Siyonist hareketin liderine verecei destekle hem kendi dindalarn zeceini hem de ok nem verdii Osmanl-Alman ilikilerini olumsuz etkileyeceini grm ve tavrn deitirmi grnmektedir. Avrupadaki byk devletlerin dorudan desteini salayamayan Herzl bir taraftan Yahudilerin maddi birikimlerini meselenin halli ynnde ynlendirecek finansal tekilatlanmay tevik ederken dier taraftan da siyasi zm araylarn srdryordu. 1897de balatt Siyonist Kongreyi her yl dzenli olarak toplad.30 Nisan 1899da Nevlinskinin lmyle aracsz kalan Herzl stanbula birinci geliinde tant ve Sultan zerinde etkin olduunu dnd Mabeyin ikinci katibi zzet Paaya bir mektup yazarak Sultanla dorudan grme arzusunu dile getirdi. Bu yolla da bir netice alamaynca o yllarda II. Abdlhamidle dorudan grebilen Yahudi asll Macar Trkolog Arminius Vambery ile irtibata geti. Vambery Herzli huzura kabul ettirmeyi baard. 1901 Maysnda gerekleen ve iki saatten fazla bir zaman alan bu ilk yz yze grmede Sultan genel bir ifadeyle Yahudilere kar dostane tavrn ifade eder ancak Filistine Yahudi yerletirilmesi meselesine hi deinilmez. Grme daha ok Osmanl borlarnn konsolidasyonu ve Osmanl topraklarndaki yeralt ve yerst kaynaklarn deerlendirilmesi meselelerinde younlar. Bu konulardaki tekliflerini bir ay iinde vermesi isteiyle Sultan grmeyi noktalar.31 Ancak Herzlin stanbuldan ayrlndan nce Sultan, zzet Paa aracl ile kendisine neredeyse 20 yldan bu yana tekrarlanan u grlerini iletir: Osmanl topraklarna ayak basan Yahudilerin Osmanl tabiiyetine girmeleri ve eski tabiiyetlerini kaybettiklerini belgelemeleri, hatta gerekirse askerlik yapmay kabul etmeleri gerekir. Yerletirme ileri devlet tarafndan yrtlmeli ve be-alt Yahudi aileden fazlas bir arada bulunmamaldr.32 Filistin dnda Yahudi yerleimine scak bakmayan Herzl umduunu yine bulamamt. Sultann Filistine Yahudi yerleimine kar tavrnn katln hl kavrayamayan veya en azndan yle grnen Herzl amacna ulaabilmek iin Osmanl maliyesine nasl yardm edebilecei ve doal kaynaklarn deerlendirilmesi konularnda Sultana birka mektup yazd. Mektuplar cevapsz brakan Abdlhamid ubat 1902de Herzli stanbula davet etti. Mabeyin terifats brahim Bey ve ikinci katip zzet Paa araclyla srdrlen grmelerde Sultan Yahudilerin Osmanl topraklarna yerleimi konusunda daha nceki grmelerde ortaya koyduu tavrn deitirmeyerek Herzlin Osmanl maliyesinin dzeltilmesi ve madenlerin iletilmesi konularndaki planlarn sunmasn istedi.33 Herzl ise Osmanl Devleti ile yaplacak her trl ortak giriimin Filistinde Yahudi yerleimi ile balantl olmasnda srar ediyordu. Filistin konusunda yllardan beri yapt giriimlerle bir arpa boyu bile mesafe kat edemeyen Herzl hi olmazsa Filistine yakn blgelerde bir yerde Yahudi yerleim merkezleri kurmay dnmeye balamt. Bu arada konsolidasyon meselesini grmek zere tekrar stanbula arld. 25 Temmuz-2 Austos 1902 tarihleri arasnda Saray katipleri ve Sadrazamla gren Herzl yapaca yardmlar karlnda en azndan Yahudilerin Kuds yaknlarnda bir yere mesela Hayfaya yerlemelerine msaade edilmesini talep etti. Hayfa da olmaz, oras stratejik adan ok nemlidir cevab geldi.

139

2 Austos tarihli son grmede I. katip Tahsin Paann Sultandan getirdii cevap ise z itibariyle ncekilerin tekrarndan ibaretti. Buna gre; srailoullar Osmanl mparatorluuna kabul edilebilirler, ancak u artla ki: Bir arada bulunmayp dank olarak oturtulmak, yerleecekleri mevkiler hkmet tarafndan tayin edilmek, Osmanl tabiiyetini kabul etmek ve zerlerine den btn vatandalk grevlerini ifa etmek zere.34 Yllardan beri her defasnda farkl bir yaklamla karlanaca midiyle stanbula gelen fakat Sultandan mahiyet itibariyle hep ayn cevab alarak byk bir hayal krklna urayan Herzl nezaket icab konuyu arkadalaryla mzakere edeceini bildirerek ayrld. Her ne kadar daha sonra zzet Paaya yazd mektuplarda Akkaya msaade edilmesine de raz olacan ifade ettiyse de herhangi bir cevap alamadan hayata veda etti (3 Temmuz 1904). Birka yl sren dolayl ve dolaysz diyalogla ilgili en nemli soru Sultan Abdlhamidin Herzli ne kadar ciddiye ald ve gerekten Filistine Yahudi yerleimi konusunda herhangi bir ekilde tavize hazr olup olmaddr. Mays 1880den bu yana Sultann eitli vesilelerle konuyla ilgili izhar ettii grler hatrlandnda Filistine Yahudi yerleimi konusunda tavizsiz tavrnn hi deimedii aktr. Dahas, Mays 1901de Herzli kabulnden ksa bir sre nce Abdlhamid Yahudilerin Filistine girii ve toprak satn almalar ile ilgili kstlamalar artran yeni kararlar almt. Hatta ayn yl Osmanl borlarnn konsolidasyonu ile ilgili Franszlarla bir anlama yaplmt.35 Sultan Filistin konusunda taviz vermeyecek idi ise Herzl ile srdrlen diyalogun manas ne olabilirdi? Bu soruya salkl bir cevap verebilmek iin herhalde Abdlhamidin Kuds ile ilgili dini, siyasi ve stratejik dnce ve inanlarndan, zamann uluslar aras ilikilerine ve Herzlin fikirlerinin eitli Yahudi gruplar tarafndan nasl deerlendirildiine kadar bir dizi konu hakknda derinlemesine bir aratrma yapmak gerekecektir. Herzlden boalan liderlik koltuuna David Wolffsohn oturdu.36 Wolffsohn genliinde Siyon Aklar hareketinde faaliyet gstermi, fakat daha sonra Herzlle birlikte almaya balamt. O da Filistine Yahudi g probleminin stanbulda zmleneceine inanyordu. stanbuldan gelen haberlere gre Osmanl maliyesi ok zor gnler geirmekteydi ve Yahudiler Osmanlnn mali problemlerini hallederlerse Filistine Yahudi g konusunda yetkililer daha esnek davranacaklard. Gelen haberlerin doruluk paynn olabileceini dnen Wolffsohn Ekim 1907de stanbula geldi ve Babliye yeni bir teklifte bulundu. Buna gre, Yahudiler Filistinin Kuds dnda kalan mahallerine yerletirilecekler ve vergiden muaf tutulmak kaydyla Osmanl kanunlarna tbi olacaklard. Osmanl hkmeti bu teklifi de reddetti ancak Siyonistlerin stanbulda Anglo-Levantine Banking Company (ngiliz-Levanten Bankaclk irketi) adl bir banka kurmalarna msaade etti. Bankann bana Rus Siyonisti Dr. Victor Jacobson getirildi. Bu tarihten itibaren Dr Jacobson Siyonistlerin gayri resmi stanbul temsilcisi olarak alacakt.37 Filistine Yahudi yerleimi konusunda 1878den buyana yaplan giriimleri resmen sonusuz brakmay baaran Osmanl hkmeti Yahudilerin Filistine fiilen gne mani olabilecek miydi? Bu konuda 1880den itibaren bir dizi tedbir alnd grlmektedir. Bir taraftan d temsilcileri aracl ile Avrupa devletleri ve Amerikay Yahudilerin Filistine gn tevik etmemeleri konusunda ikna

140

giriimleri srdrlrken dier taraftan da yeni kanun ve ynetmeliklerle Yahudilerin Filistine girileri engellenmeye allmtr. Osmanl Devletinin d temsilcileri arasnda Washington ve Berlin bykelileri Ali Ferruh Bey ve Ahmet Tevfik Paa Filistine Yahudi g aleyhine gerekletirdikleri youn faaliyetleri ile dikkat ekmektedirler.38 Dahili nlemlere gelince; 1882den itibaren Yahudi hac ve iadamlarnn dndakilerin Filistine girii yasaklanmt. Ancak birok Yahudinin kendilerine hac ve iadam grnts vererek bu yasa inediklerinin ortaya kmas uzun srmemiti. 1877-1889 yllar arasnda Kuds mutasarrfl grevinde bulunan ve Yahudi gne kar tavizsiz tavryla bilinen Rauf Paa Filistin snrlarna giren Yahudi haclarn bir ksmnn izlerini kaybettirdiini tespit edince Bbliden nlemlerin artrlmasn istemiti. Bunun zerine 1884te karlan bir kanunla kapitlasyonlarn sadece ticari blgeler iin geerli olduu gerekesiyle Yahudi iadamlarnn ticari kapasitesi dk olan Filistine girileri yasaklanm ve Yahudi haclara da pasaportlarn bulunduklar lkedeki Osmanl konsolosuna vize ettirmeleri, Filistinden ayrlmalarn salayacak miktarda depozito demeleri kaydyla bir aylk sre iin ieri alnmalarna msaade edildi. Dier taraftan Osmanl konsoloslarnn vize iin gelen Yahudilere kolaylk gstermemeleri istenmekteydi. Ancak Avrupa devletlerinin Filistine gelen Yahudiler arasnda kendi vatandalarnn da bulunduu ve kapitlasyonlar gerei zikredilen kstlamalarn uygulanamayaca konusunda Osmanl hkmetine yaptklar srarl basklar sonucu 1888de teker teker gelmek kaydyla Yahudilerin giriine izin verildi. Bu karardan rahatsz olan Osmanl hkmeti 1891de kaplarn btn Yahudilere kapatma ve 1892de Osmanl vatanda olsalar bile Yahudilere Filistinde toprak satn yasaklama kararlar aldysa da Avrupa devletlerinin kar kmasyla uygulamada baarl olamad. 1898de ise 1884te alnan kstlama kararlar tekrar uygulamaya koyuldu ve pasaportlarn mutasarrfla brakarak geici ziyaret kart (krmz kart) alma zorunluluu getirildi. 1900de karlan bir kararname ile de Osmanl vatanda veya yabanc Filistine girecek Yahudilere burada ay kalma izni verildi. Bu sreyi geiren Osmanl Yahudileri zabta tarafndan, yabanc Yahudiler ise bal bulunduklar konsolosluk aracl ile Filistinden zorla karlacaklard. Ancak bu nlemler de yetersiz kalacakt. nk, Yahudiler Filistine girdikten sonra onlar karmak iin gerekli olan yabanc devlet temsilciliklerinin destei salanamyordu. yapamyordu.39 Abdlhamid Dneminin son yllarnda Kuds Sanca mutasarrfl grevinde bulunan Ali Ekrem Bey, mutasarrflk arivi belgelerini inceledikten ve mahalli grevlilerin konuyla ilgili grlerini dinledikten sonra, alnan btn tedbirlere ramen Filistine Yahudi gnn engellenemeyiini yabanc devletlerin mdahalesine balamt. Ekrem Beye gre, kapitlasyon haklarna sahip yabanc devletlerin destei salanmadka Yahudi gne kar alnan karalarla ve karlan kanunlarla sonu elde etmek neredeyse imkansz idi.40 Aksine, Filistinden karlacaklarn anlayan Yahudiler bal bulunduklar konsoloslua mracaat ederek korunuyor ve kapitlasyonlardan dolay Osmanl hkmeti hi bir ey

141

Osmanl hkmetinin Filistine Yahudi yerleimini engelleme konusunda ald tedbirlere ramen illegal yntemler kullanlarak ve kapitlasyonlarn salad haklardan yararlanlarak 1878den itibaren Filistinde Yahudi yerleim merkezleri kuruldu. Mehur Yahudi zengini Rothschild,41 Baron Hirschin kurduu Yahudi Kolonizasyon Birlii (1896dan itibaren) ve Siyon Aklar gibi kii ve kurulularn destekleriyle gerekletirilen Yahudi gleri sonucunda, 1882 ila 1908 arasnda Filistinde 30 civarnda yeni Yahudi yerleim merkezi (ky) kurulmutur. Yahudi yerleim merkezlerinin younlukla kurulduu yllara bakldnda birinci dnemin 1881de Rusya ve Romanyada Yahudilerin kyma maruz kalmalarnn ardndan gerekleen Birinci Yahudi g dalgas (1882-1884) ile; ikinci youn dnemin 1904 ylnda yine Rusyada meydana gelen kym sonrasnda gerekleen kinci Yahudi g dalgasnn hemen ardndan balad grlecektir.42 Ayn dnemde Filistine g eden Yahudi says ve 1908e gelindiinde blgenin toplam Yahudi nfusu hakknda kesin rakamlar vermek mmkn grnmemektedir. Bunun birok sebebi vardr. Bunlardan birkana iaret etmek gerekirse; birincisi, konunun hassasiyeti ve ideolojik yn nedeniyle rakamlarn gvenilmezliidir. kincisi, Abdlhamid dneminde Filistine gelen Yahudilerin bir ksm meru yollardan Devletten izin alarak gelmi -ya Osmanl Devletinin kaybettii topraklardaki Osmanl vatanda Yahudilerden ya da Rothschild iftliklerinde altrlmak zere- olduklarndan devletin izin verdii rakamlarla gerek rakamlarn olduka farkllk arz etmesidir. rnein Rothschild Safed kazas snrlarna 70 aile yerletirme izni almken bir tetkik srasnda bu saynn gerekte 396 aileye ulat tespit edilmitir.43 Bir dier sebep de blgeye g eden Yahudilerin bir ksmnn Osmanl Devletinin ald nlemler ve dier baz sebeplerden dolay blgeden ayrlmalardr. (Mandelin tahminine gre gelen her iki Yahudiden biri blgeden ayrlmtr.) Btn bunlara ramen bir fikir vermesi bakmndan belirtmek gerekirse Abdlhamid Dneminde Filistine g ederek yerleen Yahudi saysnn 2530.000 arasnda olduu, blgedeki toplam Yahudi nfusunun ise -glerle yeni gelenler ve doal nfus art dahil- 1908 itibariyle 70-80.000 civarnda olduu tahmin edilmektedir.44 Osmanl Devletinin yasaklama kararlarna ve aleyhte tavrna ramen Yahudilerin Filistinde yerleim merkezleri kurmalarnda yabanc devletlerin pay konusunda Ali Ekrem Beyin yukarda belirtilen kanaati nemli grnmektedir. Filistine Yahudi g meselesinde en byk katk phesiz ngiltere tarafndan salanmtr. 1839dan beri Osmanl Devletindeki Yahudileri korumay kendine bir grev addeden ngiltere, blgedeki konsoloslar vastasyla Yahudilerin kapitlasyonlardan azami lde yararlanmalarn salamaya almtr. 1879da Osmanl Devletine yaplan ilk resmi giriimin hazrlk safhasnda ngilterenin Beyrut bakonsolosu Eldridgein teklif sahibi L. Oliphanta blgedeki aratrmalar srasnda her trl kolayl temin etmesi, yerli Yahudi ileri gelenleri ve Suriye Valisi Midhat Paa ile grmelerini salamas bunun en somut rneklerindendir. Ayn yllarda ngilterenin stanbul bykelisi H. Layardn Bbli nezdindeki giriimleri de bu destein bir baka rneidir.45 Yahudileri tamamen ngilizlerin eline brakmak istemeyen Avrupann dier byk devletleri de Filistine g eden Yahudilere yardm elini uzatmaktan geri durmuyorlard.46 Bu arada blge halknn Yahudi gne kar tepkisi de giderek artmaktayd. Yzyllardan beri topraklarnda Yahudileri bar iinde barndran Kuds Mslmanlar XIX. yzyln son eyreinden

142

itibaren Filistine akn etmeye balayan Yahudilerin kendilerine zararl olacaklarn anlamakta gecikmediler. Filistine Yahudi gnn nlenmesi iin bir taraftan Osmanl hkmeti nezdinde giriimlerde bulunurken, dier taraftan da Avrupann nde gelen Siyonistlerine Yahudilerin Filistine yerlemelerinin devam etmesi halinde ok ciddi tehlikeler douraca ihtarnda bulundular. Nitekim ok gemeden Filistinde Yahudiler ile Mslman Araplar arasnda atmalar meydana geldi. Dier bir ifadeyle gnmze kadar aralklarla devam eden Arap-Yahudi atmalarnn balangc da bu dneme rastlamaktadr.47 Netice itibariyle II. Abdlhamid dneminde Osmanl hkmeti Filistine Yahudi gn engelleme konusunda taviz vermemesine ve g engelleyici tedbirler almasna ramen tam olarak saylar bilinmese de binlerce Yahudi Filistine g etmi, onlarca ky kurarak ve binlerce dnm arazi satn alarak yerleik hayata gemitir. Bu baarszln farknda olan ve gelimelerin seyrini net bir ekilde gren Abdlhamid, doktoru Atf Hseyine eminim zamanla (Yahudiler) Filistinde kendi devletlerini kurmay baaracaklardr48 szyle gidiatn nereye varacan daha tahttan indiriliinin ikinci ylnda (1911) ifade etmitir. DPNOTLAR 1 Ltfullah Karaman, Filistin, Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi, C. XIII, s. 89-103;

Alex Carmel, Peter Schafer, Yossi Ben-Artzi, The Jewish Settlement in Palestine: 634-1881, Wiesbaden 1990, tr. yer. 2 Son yllarda yaplan aratrmalarla Yahudilerin Osmanl Devletindeki konumu biraz daha

netlemi durumdadr. Birka rnek olarak bk. Stanford J. Shaw, The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic, London 1991; Avigdor Levy (ed), The Jews of the Ottoman Empire, Princeton, New Jersey 1994; Ahmet Hikmet Erolu, Osmanl Devletinde Yahudiler, Ankara 1997; Hakan Alkan, 500 Yllk Serven: Belgelerle Trkiye Yahudileri, Ankara 2000; Klasik dnemde Yahudilere kar Osmanl politikasnn bir deerlendirmesi iin bk. Joseph R. Hacker, Ottoman Policy toward the Jews and Jewish Attitudes toward the Ottomans during the Fifteenth Century, Benjamin Braude & Bernard Lewis (ed), Christians and Jews in the Ottoman Empire, New York 1982, C. I, s. 117-126. 3 Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Yldz Sadaret Hususi Maruzat Evrak (Y/A Hus.),

161/77 5 Temmuz 1879; 162/8 9 aban 1296/29 Temmuz 1879; 162/37 Gurre-i Ramazan 1296/19 Austos 1879; Paul Dumont, Jewish Communities in Turkey during the Last Decades of the Nineteenth Century in the Light of the Archives of the Alliance Israelite Universelle, B. Braude & B Lewis, a.g.e., s. 212-213; Salhi R. Sonyel, Minorities and the Destruction of the Ottoman Empire, Ankara 1993, s. 310. 4 Genel olarak Osmanl Devletine gerekletirilen Yahudi gleri iin bk. Kemal Karpat,

Jewish Population Movements in the Ottoman Empire: 1862-1914, Levy (ed.), a.g.e., iinde s. 399-

143

421; Doksan Harbi sonrasnda meydana gelen Mslman mlteci problemi iin bk. Nedim pek, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, Ankara 1994, tr. yer. 5 Nathan M. Gelber, The Palestinian Question and the Congress of Berlin, Historia

Judaica, Vol. II, No. I, April 1940, s. 39-41. Vaka, bu tr fikirler ngilterede 1840larda da dile getirilmekteydi. ngilterenin blgedeki ticari ve stratejik karlarn daha iyi koruyabilmek iin blgede hamiliini stlenecei bir topluluun gereine inanan gazeteci, din adam, siyaseti ve smrgeci zihniyet sahipleri Yahudilerin Filistine dnmelerini ve orada ngilterenin himayesinde koloniler oluturmalarn hatta bir devlet dahi kurabileceklerini dnmekteydiler. Lord Palmerston 1840 ylnda Sultan Abdlmecidi Yahudilerin organize olarak Filistine glerine msaade etmesi iin ikna etmeye almt. Palmerstona gre, Osmanl Devleti ok saydaki Yahudi kapitalistin zenginliinden istifade edecek ve stratejik olarak Yahudiler Mehmet Ali Paann yaylmac politikalarna kar da bir set oluturacaklard. Alexander Schlch, Britain in Palestine, 1838-1882: The Roots of Balfour Policy, Journal of Palestine Studies, XXII, no. 1 (Autumn 1992) s. 44-45. Lord Palmerstonn yahudileri koruma giriimleri ve ngilterenin Kuds konsolosluunun Yahudileri himaye konusunda gsterdii abalar iin bk. Isaiah Friedman, Lord Palmerston and the Protection of Jews in Palestine 18391851, Jewish Social Studies, XXX/1 (January 1968) s. 23-41; Mordechai Eliav, Britain and the Holy Land 1838-1914, Jerusalem 1997, s. 59-90. 6 7 8 Schlch, s. 47. Gelber, s. 44-45. BOA, Yldz Belgeleri, Sadaret Resmi Maruzat Ev rak (Y. A. Res) 5/58, 29

Cemaziylevvel 1297/9 Mays 1880; Oliphantn 33 maddelik teklifinin yaymlanm hali iin bkz. Bayram Kodaman, Nedim pek, Yahudilerin Filistine Yerletirilmeleri ile lgili Olarak II. Abdlhamide 1879da Sunulan Layiha, Belleten, C. LVII, say 219 (Austos 1993), s. 565-580. 9 1880 yl Filistin nfusunun 457.000 civarnda olduu ve bunun yaklak 400.000i

Mslman, 43.000 Hristiyan ve 15.000i de Yahudi idi. Bk. Justin McCarthy, The Population of Palestine, New York 1990, s. 10. Bir baka demografik almada 19. yzyln ortalar iin verilen tahmini rakamlara gre toplam nfus 500.000, bunun %80den fazlas Mslman, %10u Hristiyan Arap ve %5-7si Yahudi idi. Bk. Edward Hogapian and A. B. Zahlan, Palestines Arap Population: The Demography of the Palestinians, Journal of Palestine Studies, III/4 (Summer 1974) s. 34. 10 Public Record Office, Foreign Office (FO), 78/3086 Layard to Granville, no. 493 Therapia

May 10, 1880. 11 . Tufan Buzpnar, II. Abdlhamid Dneminin lk Yllarnda Filistinde Yahudi skan

Giriimleri (1879-1882), Trkiye Gnl 30/Eyll-Ekim 1994, s. 58-65.

144

12

Konsoloslukta aslan duyurudan alnt iin bk. Neville Mandel, Turks, Arabs and Jewish

Immigration into Palestine, 1882-1914, St. Antonys Papers, no. 17, 1965, s. 80. 13 Papers Relating to the Foreign Relations of the United States 1882, no. 319, Wallace to

Frelinghuysen, Constantinople July 11, 1882, s. 517. 14 s. 43-91. 15 Anti-Semitizmin bu dnemdeki etkinlii iin bk. H. H. Ben-Sasson (ed.), A History of the Bu dnemde Avrupann gl devletlerinin Filistindeki faaliyetleri iin bk. Alex Carmel,

The Activities of the European Powers in Palestine, 1799-1914, Asian and African Studies 19 (1985),

Jewish People, Cambridge-Massachusetts 1976, s. 870-890. 16 Mim Kemal ke, Kutsal Topraklarda Siyonistler ve Masonlar, stanbul 1991, s. 23-40. Bu

eser, kenin konuyla ilgili daha nce yaymlad iki eserinin (II. Abdlhamid Siyonistler ve Filistin Meselesi, stanbul 1981 ve Siyonizm ve Filistin Sorunu (1880-1914), (stanbul 1882) geniletilmi hali olduu iin bu almada sadece bu yayna atf yaplacaktr. 17 Siyon Aklarndan bir grubun 1882de stanbulda hazrladklar bir manifestoda, Bilu

adl bir cemiyet kuracaklar, cemiyetin merkezinin Kuds olaca, orann kendi lkeleri olduu, burada devlet kurmak zere Sultandan talepte bulunacaklar, kabul edilmez ise dilerinde Osmanl Devletine bal, iilerinin tamamen Yahudiler tarafndan organize edildii bir yap nerecekleri belirtilmekte ve zengin fakir btn Yahudilerin bu amaca ulamak iin elinden geleni yapmas istenmektedir. Manifestonun tam metni iin bk. Walter Laquer & Barry Rubin (ed), The Israel Arab Reader, New York 1984, s. 3-4. 18 19 20 878-880. 21 Herzlin siyonizme gnl vermesi ve Siyonist faaliyetleri iin bk. Laquer, A History of ke, a.g.e., s. 41-44. Walter Laquer, A History of Zionism, New York 1972, s. 78. Dreyfus davas ve 1890l yllardaki Fransz anti-semitizmi iin bk., Ben-Sasson, a.g.e., s.

Zionism, s. 84-135. 22 ke, Siyonistler., s. 29; Isaiah Friedman, Germany, Turkey and Zionism, 1897-1918,

Oxford 1977, s. 10-12. 23 Alfred Guillaume, Zionists and the Bible Walid Khalidi (ed.), From Heaven to Conquest:

Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948, Washington 1987, s., 25-30. 24 Laquer, a.g.e., s., 89.

145

25

Herzlin Yahudi Devleti ad altnda yaymlad fikirlerin uzun bir alnts iin bk.

Laquer&Rubin, a.g.e., 6-11. 26 27 Yaar Kutluay, Siyonizm ve Trkiye, 3. bask, stanbul 2000, s. 74. Herzlin hatralarnn bu ksm Kutluay, s. 100-101 ve Mandel, The Arabs and Zionism

before World War I, Berkeley 1976, s. 11de alntlanmtr. 28 Desmond Stewart, Herzls Journeys in Palestine and Egypt, Journal of Palestine

Studies, III/3 Spring 1974, s. 19-26; Friedman, Germany, s. 75-83. 29 30 Ayn makale, s. 27. 1897 Basle Siyonist Kongresinde kabul edilen karalarn tam metni iin bk. Laquer &

Rubin, a.g.e., s. 11-12. 31 Mim Kemal ke, Vambery: Belgelerle Bir Devletleraras Casusun Yaam yks,

stanbul 1985, s. 144-157. Kutluay, s. 242-249. 32 33 Kutluay, s. 266-267. Gerekten de Herzl byk ihtimalle bu ziyaret sonrasnda XI maddelik bir anlama taslak

metni hazrlam, anlama salanmas durumunda the Jewish-Ottoman Land Company adyla bir irket kurulmasn ngrm ve Osmanl vatandaln kabul ederek Yahudilerin hangi artlarda Filistin ve Suriyeye yerleeceklerini, ne tr hak ve sorumluluklarnn olacan belirlemitir. Anlama taslann tam metni ve bir deerlendirmesi iin bk. Walid Khalidi, The Jewish-Ottoman Land Company: Herzls Blueprint for the colonization of Palestine, Journal of Palestine Studies, XXII, no. 2 (Winter 1993), s., 30-47. 34 35 36 Kutluay, s. 323. Mandel, The Arabs., s. 12-13. Wolffsohnn hangi artlarda ve nasl Hezlin halefi olduu hususunda bk. David Vital,

Zionism: The Formative Years, Oxford 1988, s., 416-425. 37 38 Mandel, The Arabs., s. 60. Ali hsan Ba, Jewish Settlement in Palestine and Ottoman Policy, Studies on Ottoman

Diplomatic History, IV, Sinan Kuneralp (ed.), stanbul 1990, s. 38-39; ke, Siyonistler., s. 85-91. 39 Filistine Yahudi gne kar Osmanl Devletinin ald tedbirlerin bir zeti iin bk. ke,

Siyonistler., s. 83-110, Mandel, The Arabs, s. 2-30.

146

40

David Kushner, Ali Ekrem Bey, Governor of Jerusalem, 1906-1908, International Journal

of Middle East Studies, 28 (1996) s., 353-354. 41 Rothschildn Filistine yerleen Yahudilerin blgede kalc olmalar iin yapt hayati

katklar iin bk. Dan Giladi, The Agronomic Development of the Old Colonies in Palestine (18821914) , Moshe Maoz (ed.), Studies on Palestine during the Ottoman Period, Jerusalem 1975, s. 175189. 42 Yoss Ben-Artzi, Early Jewish Settlment Patterns in Palestine, 1882-1914, Jerusalem

1997, s., 16-64; Kurulu yllarnn da belirtildii bu dneme ait Yahudi yerleim merkezlerinin iki farkl listesi iin bk., ke, Siyonistler., s. 98, dn. 3; Madel, The Arabs., s. XV; Derek J. Penslar, Zionism and Technocracy: The Engineering of Jewish Settlement in Palestine, 1870-1918, Bloomington 1991, s., 13102; Arieh L. Avneri, The Claim of Dispossession: Jeawish Land Settlement and the Arabs 18781948, London 1984, s., 74-114. 43 Rothschildin ayn yntemi arazi satn alma konusunda da uygulad grlmektedir. BOA,

Y/A Resmi, 112/53, no. 537 18 Safer 1319/6 Haziran 1901. Ayn dosyada Rothschildin izinsiz olarak elde ettii arazi ve buralara yerletirdii Yahudilerle ilgili detayl bilgi veren 4 belge daha mevcuttur; Ba, a. g. m., s. 37-38. 44 Mandel, The Arabs., 28-29; ke, Siyonistler., s. 98; Martin Gilbert, The Arab-Israeli

Conflict, London 1992, s. 3; Farkl bir yaklamla elde edilen sonular iin bk. McCarthy, The Population of Palestine, New York 1990, s. 6-10. 45 Public Record Office, Foreign Office (FO), 78/3086 Layard to Granville, no. 493 Therapia

May 10, 1880; PRO FO 78/2989 Eldridge to Salisbury, Buyrut, May 14, 1879. 46 Isaiah Friedman, The System of Capitulations and its Effects on Turco-Jewish Relations

in Palestine, 1856-1897, David Kushner (ed.), Palestine in the Late Ottoman Period, Jerusalem 1986, s. 280-293. 47 48 Mandel, s. 33-57. Mim Kemal ke, The Ottoman Empire, Zionism, and the Question of Palestine (1880-

1908) , International Journal of Middle East Studies, 14 (1982), s. 338de alntlanmtr.

147

Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin Siyasi Faaliyetleri / Dr. Blent Atalay [s.87-98]
Trakya niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Giri Hz. sann Filistinde tebli etmeye balamasyla ortaya kan Hristiyanlk, 380 ylnda btn mparatorluun resm dini oldu. Kadky Konsilinde 451 ylnda bu durum teyit edildi. VI. yzyln balarnda stanbul Piskoposunun resm adnn Yeni Roma Bapiskoposu (Patrik) olarak kabul edilmesine Papa I. Grigorios kar karak protesto etti. Bizansta 717-775 yllar arasnda ba gsteren tasvir krclk hareketi Roma ile yeni anlamazlklara sebep oldu. 1054 ylnda Rusyann stanbul Patrikliine balanmasyla Papa ve Patrik karlkl olarak birbirlerini aforoz ettiler ve bylece iki kilise tamamen ayrld. Papalk IV. Hal Seferiyle stanbul igal edilince 1204 ylnda, stanbul Patriklii znike tand. stanbul, 1261 ylnda Latinlerin terk etmelerinden sonra tekrar Patrikhanenin merkezi haline getirildi. Btn bunlara ramen Dou ve Bat Kiliselerinin birlemeleri zaman zaman ele alnd hlde, mezhepler aras nefretten dolay baar salanamad. Osmanl Trklerinin Balkanlardaki ilerlemesinden ekinen mparator VIII. Ioannes, Papadan yardm istedii zaman, kiliselerin birletirilmesi artyla karlat. Patrikhanenin itirazna ramen mparator, 1439da kiliselerin birletirilmesini kabul etti. Karara Patrikhane ve dier Dou Kiliseleri kar karak, 1443te Kudste yaptklar toplantda bunu tamamen geersiz saydlar. Trk tehlikesi arttka sk sk ortaya atlan kiliselerin birletirilmesi dncesi, son Bizans imparatoru XI. Konstantinos tarafndan da kabul grd. Hatta 1452 ylnda Ayasofyada Katolik usllerine gre yin dahi yapld. Fakat Patrik II. Anastosios buna tepki gstererek istifa etti.1 II. Mehmet, stanbulun fethinden sonra Katoliklerin basks altndaki Ortodoksluu yeniden hayata dndrd.2 Katolikler ile birleme planlar yapan Bizans mparatorunu protesto eden din adamlarnn banda Papaz Gennadios da bulunuyordu.3 I. Anasatasiosun istifasyla boalan Patriklik makamna Fatihin, fetihten sonra yeni bir Patriin seilmesini emretmesi4 zerine Georgios Kurtesios Skolarios, Sen Sinod tarafndan metropolitlikten patriklie ykseltildikten sonra Fatihin huzuruna getirilerek, Patriklik almetleri verildi ve II. Gennadios adyla Patrik olarak grevlendirildi.5 Yeni dnemde Fatih Sultan Mehmet tarafndan Patrik ve dolaysyla Patrikhaneye geni yetkiler verildii belirtilmekle birlikte6 daha da ileri gidilerek Patrikhanenin tamamen zerk bir duruma getirildii de ifade edilmektedir.7 Kanuni Sultan Sleyman zamannda Patrikhane, Devletin gcnden ald destekle etkisini Ortodoks Dnyasnn dier patrikleri zerinde de hissettirmeye balad ve I. Yeremiyos, Patrikler st bir sfatla Kbrs ve skenderiyeyi, hatta Venediki ziyaret ederek, Patrikhanenin nfuzunu ne karmaya alt.8 Yetkileri arttrlan Patrik, Bosnada yaayan Kotoliklerden dahi vergi

148

toplayabiliyordu. Ancak patriklerin sonradan bu hususu istismar etmeleri ve cemaatn bundan dolay devlete olan gvenlerinin sarslacandan endie duyulduu iin bu yetki 1597 ylnda kaldrld.9 1637 ylnda tekrar Patriklie getirilen I. Kirillos, yapt almalar ile Osmanl Devleti topraklarnda Katoliklere hareket imknna frsat vermediinden dolay, Katolik dnyasnn tamamen nefretini kazanmt. Bundan dolay Fransann etkisiyle I. Kirillos, 1638 ylnda yenieriler tarafndan boularak ldrld.10 Yerine geen II. Kirillos ise, Papa VIII. Urbana sadakat yemini edince Sen Sinodun tavsiyesi ile azledilerek, 1639da Kuzey Afrikaya srld.11 Kprl Mehmet Paa zamannda stanbulda meydana gelen yama olaylarn Yenieri kyafeti giyen Rumlarn gerekletirdikleri ve kullanlan kyafetlerin Patrikhanede muhafaza edildii belirlendi.12 Ayrca Patrik III. Parthenios, Eflak Voyvodas Kostantini isyan etmesi ynnde kkrttn da bizzat kabul edince, 1657 ylnda IV. Mehmetin emriyle Parmakkapda idam edildi.13 A. Sultan II. Mahmut Dnemi

1. II. Mahmutun Reform abalar ve Patrikhane A. Patrik V. Grigoriosun dam ve Tepkiler Osmanl Devletinde yapt reformlardan dolay adl mahlasyla da anlan Sultan II. Mahmut, 1808 ylnda tahta getikten sonra,14 dncelerini hayata geirmek istediinde, bunlarn zellikle Rumlarn nde gelenleri tarafndan engellenmeye alldn fark etti. Ayrca bu kkrtc ve muhaliflerin pek ou Rusyada eitilmiler ve imdi de casus ve propagandac olarak faaliyet gstermekteydiler.15 Bunun nne gemek isteyen Sultan II. Mahmutun Patrikhanenin faaliyetleri hakknda daha fazla bilgi sahibi olabilmek iin muhbirler kullanmak da dahil olmak zere tedbirlerini arttrd.16 Bu nlemler alnrken Patrikhanenin olaan ileyiine kesin olarak mdahale edilmiyordu ve VII. Kirillosun yerine, daha nce 1808 ylnda Srplarn bakaldrmalarnda etkili olduu gerekesiyle grevinden uzaklatrlan,17 V. Grigorios 1818 ylnda nc defa tekrar Patrik olarak grevlendirildi.18 Yeni Patriin greve balamas dolaysyla Bbli, uyarlarn yineleyerek tedbirlerini devam ettirdi. Buna ramen olumsuz faaliyette bulunmaktan geri durmayan Patrik V. Grigorios da fesat faaliyetlerine devam ettiinden, Fenerli Rumlar ve Filiki Eterya Cemiyeti yeleriyle ibirlii ve Eflak-Mora isyanlaryla ilgisi tespit edilmesi zerine paskalya gn grevinden uzaklatrld. Bundan sonra II. Mahmutun emri ile 1821 ylnda V.Grigorios, Patrikhanenin orta kapsnda ve isyan ile yakndan ilgileri olduu belirlenen Kayseri, Edremit ve Tarabya Metropolitleri de Balk Pazar, Kaklar Han ve Parmakkapda aslarak infaz edildiler.19 Ayrca yine isyanla ilgisi olan ve Edirnede bulunan eski Patrik Kirillos ve onunla birlikte fesada karan Rumlardan bazlarnn da idamlar gerekletirildi.20 nfazn delillerinden kabul edilen mektuptan Rus Elisi General gnatiyefin hatralarnda; Patrikhane ve Rum siler ile bunlara destek veren Rusya, ngiltere ve Fransa gibi devletlerin ilikileri aka belirtilmi olup, mektubun msveddesini Patrik Yermanosun kendisi Eli gnatyefe okumutur.21 Patrikhane alanlar ve Rumlar, yaptklarnn farknda olduklar

149

iin sknetlerini muhafaza ettiler. Sultan II. Mahmut bu durum karsnda; Rum milletini anlamak mmkn deil, hi telalanmyorlar diyerek hayretini gizleyememitir.22 Nitekim zellikle Rusyann Ortodokslar himaye etmesi, Rumlar Osmanl aleyhinde hareket etmekte cesaretlendiriyordu. Rusya, Temmuz 1821 ylnda Bbliden Ortodokslarn durumlarnn iyiletirilmesini istedi. Beklentilerine cevap alamayan Rus elisi, Osmanl Devletini protesto ederek stanbuldan ayrld. Rus elisi Rusyaya dndkten sonra arn emri ile Odesada, idam edilen Patrik V. Grigorios ansna 29 Haziran 1821 ylnda bir tren dzenlendi. Bir iddiaya gre patrik idam edildikten sonra ibret-i lem iin gn asld yerde kalmtr. Dier bir iddiaya gre ise, Patriin cesedi asld yerden Yahudiler tarafndan alnarak sokaklarda srklenerek denize atlm ve Rumlar, cesedi denizden kararak Odesaya gtrmlerdir.23 Papa ve dier Avrupa Devletleri, Patriin idam edilmesini protesto ettiler. Fakat en sert tepkiyi her zaman olduu gibi Rusya gsterdi.24 B. Bblinin Patrikhaneyi Denetim Altnda Tutmak stemesi Alnan btn tedbirler ve uygulamalara ramen Patrikhanenin devlet aleyhindeki faaliyetlerinin nne geilemediinden dolay Salih Paann Sadareti (1822) zamannda da Arnavutky Bapapaz ve 11 Rum daha idam edildi.25 Bu arada Trk topraklarnda yakalanan casuslarn verdii ifadelerden elde edilen deliller nedeniyle bata Rumlar olmak zere mslim ve gayrimslim hi kimsenin tezkeresiz seyahat etmesine izin verilmemesi emri yinelendi.26 Patrik II. Evgeniosun lmnden sonra Temmuz 1822 ylnda patriklie tayin edilen III. Anthimos zamannda da Patrikhanenin gayrimeru faaliyetlerinin devam ettii grlmektedir. Sultan II. Mahmutun uyarlarna ramen metropolit tayinlerinde rvet ald sbit grlen Patrik III. Anthimos, 1821 ylnda Mora isyan ile ilgisinden dolay zindana atlmas27 da gz nnde bulundurularak grevinden uzaklatrld.28 Bbli, Patrik vastasyla Ortodokslar zerinde nfuzunu tesis etmeye alyordu. Devlet aleyhine faaliyet gsteren Patrik ve ruhanleri cemaat araclyla denetim altnda tutmak amacyla Rum milleti kimi seerse onu atayacan ve Patriin yapacaklarndan btn Ortodokslarn sorumlu olacaklarn belirterek, Serez Metropoliti Hrisanthosu Patrik olarak atad.29 Anthimos rnei de gsteriyor ki, Rum din adamlar devlete kar olan faaliyetlerinden zindanlarda yatma pahasna da olsa, geri kalmyorlard. Bundan sonra da mmkn olduu kadar Rum isyann nlemek iin, silerin ellerinden alnan silahlar stanbulda toplanmaya allyordu.30 Rumlarn devlete kar faaliyetleri oaldka, devletin ald kar tedbirler arlatrlarak, arttrlyordu. Buna paralel olarak da Avrupa Devletlerinin, Osmanl Devletine kar basklar da younlayordu. Basklar karsnda bunalan Sultan II. Mahmut, 9 Haziran 1827 tarihinde bir avu apulcuyla masaya oturamayacan ve devletin beks iin gerekeni yapacan aklad.31

150

Sultann tedbirlerine bal olarak fesada karm baz Fenerli Rumlar, Anadoluya srld, Bununla g kaynaklarnn kurutulmaya balandn fark eden Patrik Agathangelos, Bbliden ileri gelen elli kiinin affedilmesini istedi.32 Sultan Mahmut, bu istei reddederek sulularn cezasz kalmayacan ortaya koyarken, dier taraftan da yaynlad Adalet Ferman ile saltanatn, dehet deil, merhamet kayna olduunu belirtti.33 Patrikhanenin abalarndan ve Yunanistann bamszlndan cesaret alan Rumlarn babozuk hareketleri daha da artt. Bunda metropolit ve piskoposlarn byk etkisi vard. Patrik I. Konstantinos, bunlar denetim altna alabilmek iin metropolit ve piskoposlarn adlarnn yer ald listeyi34 Bbliye gndererek, asayiin salanmas iin ibirlii yapacan belirtme gereini duydu.35 Patrikhane ile Bbli arasnda balayan bu yeni srete, Bblinin gsterdii yapc tavr, bu defa Patrik Konstantinos da gstermeye alyordu. Bu srada 1833 ylnda meydana gelen Beyolu yangnnda ok sayda Rumun zarar grmesi36 zerine bunlarn zararlarnn karlanmas iin Sultann ihsanda bulunmas ve evleri tamamen yananlarn uygun mahallere yerletirilmesi iin alnan kararlardan dolay Patrik teekkrlerini bildirdi.37 C. Bbli ve Patrikhanenin Karlkl Gven Tesis Etme abalar Patrikhane ile Bbli arasnda balayan bu olumlu sre baz metropolit ve piskoposlar tarafndan istismar edilmeye baland. Bundan dolay yeni Patrik atanan VI. Grigoriosa, konu ile ilgili iki yl nce Patrikhaneye gnderilen irde hatrlatlarak metropolitlerle ilikileri ve asayile ilgili hususlarda dikkat etmesi gereken yetki ve sorumluluklar hatrlatlarak bir daha dikkati ekildi.38 Ayrca patrie kurallar ierisinde hareket serbestliine sahip olduu ve byle davrand takdirde Bblinin desteinin kendisiyle beraber olaca belirtildi. Patrik, kendisine tannan serbestlikten bahseden buyrulduyu alnca teekkr ederek, Rumlarn artk fesada bulamalarna izin vermeyeceini bildirdi. Btn bunlara ramen Patrikhanenin, Avrupa devletleri ile mnasebetlerde bulunmas Bblide srekli bir tedirginlik oluturuyordu. Bundan dolay Patrikhanenin, Bbliye sadakatini artrmak iin Patrie at hediye edilmesi ve byle bir hareketin ayn zamanda Avrupa kamuoyunda da olumlu etkileri olabilecei gndeme geldi. Bblinin btn iyi niyetlerine ramen Patrikhane, zellikle cisman meclis vastasyla imtiyazlarn istismar ederek devlet aleyhindeki faaliyetlerine devam etmekten geri kalmad.39 B. Tanzimat ve Islahat Fermanlar Dnemi

1. Tanzimat Ferman Dneminde Patrikhane Tanzimat Ferman 3 Kasm 1839 tarihinde Padiah, ulema, mera ve ruhanler nnde iln edildiinde, genel bir memnuniyetsizlik vard. En fazla rahatsz olanlarn banda Rum Patrii geliyordu. nk cemaat zerinde, nfuzunun azalaca endiesini tayordu. Bununla beraber Batl Devletler, Osmanl Devletinin iilerine daha kolay mdahale edebileceklerinden fermandan memnun kaldlar da denilebilir.40

151

Tanzimat Ferman iln edildiinde Patriklik grevinde VI. Grigorios bulunuyordu. Haziran 1840da Patriklie seilen IV. Anthimosun, cemaatn ikayetiyle Patrikhanenin ml ilerinden sorumlu Logofet ile birlikte yolsuzluklarnn yannda Fenerli baz Rumlarn Patrikhaneye mdahale ettikleri tespit edildiinden Patrik ve Logofetin azline karar verilirken, Logofetlik de kaldrld.41 Fakat daha sonra ihtiyaca binaen Patrikhanenin istei zerine Logofetlik tekrar tesis edildi.42 Tanzimat Ferman ile tebaann can ve malnn korunmas, deimez bir ilke olarak kabul edildi.43 Yeni oluturulan meclislerde gayrimslim tebaaya din reisleri ve temsilcileri vastas ile temsil hakk tannd. Ancak Rumlar bu imtiyaz frsat bulduka devletin aleyhine kullanmaktan kanmadlar.44 Bundan sonra Patrikhanenin sk bir denetim altna alnmasndan Anthimosu, menfaatleri iin kullananlar rahatsz oldular ve bunlarn banda Rusya gelmekteydi. Rusya, Antimosun azlinin Rumlarn imtiyazlarnn gasp anlamna geldiini ileri srerek, ngiltere ve Fransann da dikkatini ekmek istiyordu. Bbli bu tepkiyi, alnan tedbirlerle imtiyazlarn gaspnn deil, istismarnn nlenmek istendiini belirterek yumuatmaya gayret ederken,45 yeni Patrik V. Anthimosa grevini yaparken dardan ve ieriden gelebilecek basklara aldrmamas iin yetkilerini ve sorumluluklarn hatrlatan bir buyruldu gnderilerek, Rusyann tahrikleri nlenmeye alld.46 Patrikhane, cemaat memnun olduu halde kendi karlarna hizmet etmedii zaman baz ruhanleri azletmek istiyordu. Byle durumlarda Bbli meseleyi tetkik ederek ahalinin lehine karar vermeye alyordu.47 Patrik IV. Yermanos, 1844de orlu Piskoposunun grevden alnmasn istedi. Fakat cemaatn tavr gz nnde bulundurularak Patriin istei tetkik edilmek zere ertelendi.48 Patrik, zaman zaman kurallar inemekte ve cemaat ile anlaamamaktayd.49 Bu sebeple grnte Bblinin tetkik kararn protesto etmek amacyla ama ve aslnda kendisinin sulu olduunun anlalaca endiesiyle istifa etti.50 Ortodokslar, meden hayatn gerei olan her eyi Patrikhanenin denetimi altnda yerine getiriyorlard. Patrikhanenin cisman ve ruhan vazifeleri tam olarak ayrlmadndan, Patrikler bunlar istismar edecek faaliyetlerde bulunmaktan saknmyorlard.51 Patrikhanenin faaliyetlerine en byk d destek Rusyadan geliyordu. nk 21 Temmuz 1774 tarihinde imzalanan Kk Kaynarca Antlamas ile Ruslar, stanbulda srekli eli bulundurma ve Ortodokslar himye haklarnn yannda stanbulda kilise kurma imtiyazna da sahip olmulard.52 Ayrca Yunanistan da bo durmuyordu. Batl devletlerin, Osmanl Devleti zerindeki nfuzlarn kullanarak, Avrupa devletlerinin istifade ettikleri kapitlasyonlardan Yunanistann da yararlanmas iin aba sarf etmelerini istiyordu. Yunanistan zellikle adl kapitlasyonlardan yararlanarak Rumlara daha imtiyazl bir stat kazandrmak dncesindeydi. Bu fikrin kaynanda ise Patrikhane vard.53 Tanzimat Fermannn meydana getirdii rahatlk, ak olarak istismar edilmeye ve ehil olmayanlar, metropolit ve papaz olarak tayin edilmeye baland. Bu da Rum cemaat arasnda tedirginlik meydana getirerek, ihtiyalarna cevap verebilecek dzeyde din grevlilerinin olmamas

152

hem Patrikhaneye, hem de Devlete olan gvenlerinin sarslmasna sebep oldu. Patrikhaneye rvet verenlerin metropolit tayin edilmesinden dolay, tayin edilen metropolit de verdiklerinin daha fazlasn toplamak iin cemaat zerinden kanunlara aykr olarak vergi topluyordu. Patrik Anthimos zamannda byle olaylara ska rastland iin metropolitlerin slah amacyla, almalar yaplarak istismar nlenmeye alld.54 Patrikhanenin bnyesinde bu almalar iin gayret edilirken, Yunanistann srekli olarak fesat ilerinin iinde olduu bilindiinden, istismarn nlemek amacyla hibir fark gzetmeksizin btn tebaaya eit davranarak, fesada frsat vermemeleri hususunda btn memurlar uyarld.55 Bblinin bu iyi niyetli yaklamlarna ramen, Bkre ve Ya Metropolitliklerine yeni metropolit seimine Rusyann aka mdahale ettii56 yetmezmi gibi, Bursada bulunan Rus Konsolosu halk devlete kar kkrtmaktan geri kalmyordu.57 arn ubat 1853te stanbula gnderdii Prens Menikof Bbliye, Rusyann, Osmanl topraklarnda yaayan btn Ortodokslarn hmisi olarak kabul edilmesine dair bir ltimatom verdi. Devlet bu ltimatoma ancak ngiltere ve Fransann destei ile kar gelebildi.58 Bununla beraber Bbli, bir yandan Patrikhane grevlilerini memnun etmeye dier yandan d balantlar kesebilmek amacyla azledilen Patrikleri dahi madd ve manev olarak dllendirilmeye gayret etti.59 Rusya, Krm harbi ncesinde, Nisan 1854den itibaren ajanlar vastasyla arn, stanbulu Yunanllara kazandrmak iin savamakta olduu propagandasn yaptryordu. Bu propaganda Rumlar arasnda ksa srede etkisini gsterdi. Nitekim Rumlarda bir yl iinde Osmanl Devletinin sonunun gelecei ve Patriin Ayasofyada yin yapaca inanc olutu.60 Bu durum cemaat zerinde denetim gcn kaybeden VI. Anthimosun azledilerek yerine VII. Kirillosun atanmasna sebep oldu (Eyll 1855).61 2. Islahat Ferman Dneminde Patrikhane Osmanl Devletinin 1856 ylnda yaplan Paris Konferansna katlabilmesine bir kolaylk olmas iin iln edilen Islahat Fermannda, Tanzimat Fermannda ifade edilenler tekrarlanrken, bir adm daha ileri gidilerek btn tebaaya vatandalk stats verildi. Bununla din ve mezhep hrriyetiyle ilgili olarak fiilen olmayan engeller de ortadan kaldrlarak ve herkese eit hak ve imtiyazlar verilerek gayrimslimlerin devlete sdk kalacaklar mit edildi.62 Kendilerine salanan bu imknlardan dolay Patrikhane, Bbliye memnuniyetini ifade etmi olduundan Bbli, Patrikhanenin devlete sadakat gstereceini mit etmekteydi.63 Yunan mill siyasetini izlemeyi dstr edinen Patrikhane, Islahat Fermannn salad rahat ortamda faaliyetlerini arttrd. Rusya ile de sk ibirlii ierisinde olduklar bilinen Patriklere bu hizmetlerinin karl olarak sbk Rum Patrii Konstantinosun Rus arndan ald nian gibi taltif amal dller de verilmekteydi.64

153

Islahat Fermannn hayata geirilebilmesi iin tekil edilen geici komisyonlar,65 4 Ekim 1858de yaplan deiikliklerle yeniden oluturuldu. Bakan Patrik olan bu komisyonda papazlar ile birlikte cemaattan patriin tasvip ettii yedi kii bulunuyordu. Bunlar gvenilir ve mezhep ilerine vakf kiilerden oluuyordu. Bu komisyon metropolit ve piskoposlarn tayininde de sz sahibi idi.66 Bblinin byle yapc tutumuna ramen, Patrikhane gizli faaliyetlerine devam etti. ehremnetinin ikz zerine yaplan soruturmalar sonucunda baz ilmhaber ve ruhsatnmelerin uygunsuz bir ekilde, mektep ve hastanelerin masraflarna karlk dzenlendii tespit edilmitir.67 Patrikhanenin fesat faaliyetlerine ramen Bbli btn vatandalarn kucaklayan almalarna devam etti. Daha nce balatlan ve II. Yovakim68 zamannda hzlandrlarak taslak hline getirilen almalar,69 Patrikhanenin iyiletirilmesi ve devlet ile balarnn glendirilmesini salamak amacyla, eski [szde]70 hak ve imtiyazlar da gz nnde bulundurularak, 1862 [1865] ylnda Rum Patrii Nizamat olarak yrrle girdi.71 Fakat yine de Rum din adamlarnn davranlarnda olumlu mnda fazla bir deiiklik olmad gibi, baz metropolitlere Yunanistan tarafndan hizmetleri karlnda nianlar verilmekteydi.72 Ortodokslar ile yakndan ilgilenen Rusya ve byk devletlerin konsolosluklar Osmanl tebaas olan gayrimslimlerin koruyuculuu misyonunu stlenmilerdi. Bu nedenle gayrimslimler, skntlarn Bbliye deil, konsolosluklara bildiriyorlard. D gler de bu durumu frsat bilerek Osmanl Devletinin i ilerine mdahale ediyorlard.73 Sultan, d mdahalelere frsat vermemek iin, baz kanunsuz uygulamalarn artmasn ve meclis yeleriyle anlaamamasn da gz nnde bulundurarak, Patrik II. Yovakimi Temmuz 1863de grevinden azletti.74 Yerine Amasya Metropoliti III. Sofrinosu atayarak,75 Yovakimin dt hatalar tekrarlamamas hususunda uyard.76 Patrik III. Sofronios ile Meclis-i Cismani ve Meclis-i Ruhani azalarndan meydana gelen Meclis-i Muhtelit azalar arasndaki anlamazlk ortaya kt. Yaplan tahkikat srasnda, kurallara uymad anlalan Patrik, azledildi.77 Sofroniostan sonra, VI. Grigorios ubat 1867de ikinci defa Patriklik makamna getirildi.78 Bblinin her eye ramen Patrikhaneyi kazanma abalar devam ederken, Avrupa Devletleri mezhep serbestlii konusunda Islahat Fermannda belirtilen hususlarn gerektii gibi uygulanmad iddiasyla, Osmanl Devletine kar basklarn arttrdlar. Patrikhane ise meclislerinin daha geni yetkilere sahip olmasn istiyordu. Bunun zerine kiliselerin tmir ve inas iin ferman gerekli olmasna ramen, youn bask ile karlaan Bbli, tarada bulunan yetkililere bu konuda rahat hareket edebilmeleri iin gerekli inisiyatifi tanmak mecburiyetinde kald.79 Patrikhane fesat faaliyetlerine destek verdii iin gelir ve gider dengesini ayarlayamyordu. nk Rum ekyaya ne zaman yardmda bulunaca belli olmuyordu. Bu durum Bbli tarafndan bilindii hlde, cemaat, devletin yanna ekmek ve istismara frsat vermemek iin, Girit ayaklanmasnda bizzat devlete ynelik hareketler srasnda zarar gren kiliselerin tamiri iin ubat 1896 tarihinde olduu gibi yardm da yaplyordu.80

154

Bblinin bu yaklamna 1870de Patrik VI. Grigorios, Padiaha kranlarn bildirmesi zerine Padiah da buna vg dolu ifadelerle karlk verdi.81 Patriin bu iyi niyet gsterileri fazla uzun srmedi. Bulgarlarn din bamszlklarn elde etmeleri,82 Patrikhanenin gizlemeye alt gerek yzn ortaya kard.83 Bulgar Eksarhlnn kurulmasyla ilgili olarak iln edilen fermann84 din ve mezheb adan sakncal olduunu belirten Patrik, bunun uygulanmasnda yetkili olmad gerekesiyle Ekmenik Konsilin toplanmas iin harekete geerek, buna izin verilmezse istifa edeceini syledi. Fakat Rusya ve Srbistan sinodu yeleri fermann Osmanl hukukunu ilgilendirdiini ve toplanmas dnlen konsile katlmayacaklarn bildirdiler. Sultan Abdlaziz de imdiye kadar Osmanl Devleti tarihi ierisinde byle ekmenik bir konsilin toplanmadn, bundan sonra toplanmasnn sakncal olaca iin de izin veremeyeceini, ancak Patriin shh sebepler ileri srerek grevinden ayrlmasnn uygun olacan belirtti.85 Bundan sonra Patrik azledileceini anlaynca istifa etmek mecburiyetinde kald ve yerine VI. Anthimos Eyll 1871de nc defa seildi.86 Yaplan deiiklikler ve alnan tedbirlerle Bbli huzuru salamaya alrken, Patrikhane bir Osmanl kurumu olduunu gzard ederek, faaliyetlerine devam etti. zellikle Bulgar Eksarhlnn kurulmasndan sonra Rusya ile mnasebetlerinde eski scakln muhafaza edemeyen Patrikhane, Yunanistan ile daha sk bir ibirlii ierisine girdi.87 C. I. Merutiyet Dnemi 1. Bbli ve Patrikhanenin Tavrlarnn Sertlemesi A. Patrikhanenin Olaylar Trmandrma abas I. Merutiyetin iln ile birlikte, Bbli ve Patrikhane arasndaki ilikilerin iyiye gidecei beklentisi hkimdi. Fakat mit edilen olmad. Patrikhane her zaman olduu gibi yeni dnemde de mevcut artlar istismar etmeye devam etti.88 Bu durum Meclis-i Mebusann sresiz tatil edildii srete de grld. Bu dnem ierisinde de Patrikhaneye girip kanlar eksik olmuyordu. Hatta gzle grlr bir art olduunu da sylemek mmknd. yle ki, Patrikhaneye gelen ziyaretilerin fazlal, Patrikhaneye yakn bir yerde oturan ve devlete sadk olan gayrimslimlerin bile dikkatini ekmeye balad. Bunlardan Evram adnda bir Rum durumu yetkililere bildirme gereini hissetti.89 Patrikhanede, bu hareketlilikten daha nemli olan baz gelimeler gzlenmeye balad. Patrikhane, devlete kar faaliyette bulunan ruhanleri koruyan bir tavr sergiliyordu. Bu amala su ileyenlerin yarglanmasna kar kyor ve zanllarn Patriin bakanlnda bir mahkemede yarglanmalarn istiyordu.90 Bbli, Patrikhanenin bu teklifini uygulanamaz bularak kesin olarak kabul etmedi. Bblinin bu tavr Patrikhaneyi ok rahatsz etti. Buna bal olarak aralarndaki ilikiler yeniden gerginlemeye balad.91 Bbli kararnda srarlyd. nk Patriin bakanlnda yaplacak bir yarglama, dorudan doruya devletin varlk sebebine halel getirecei gibi, Patrikhanenin kuvvet kazanmasna sebep olacakt. Devletin bu tutumu, Rumca gazeteler tarafndan Patrikhanenin sahip olduu [szde] imtiyazat- kadimenin ortadan kaldrlmas eklinde yorumlanarak, Rumlar tahrik edilmek

155

isteniyordu.92 Fakat bu uygulama sadece Rumlar iin geerli olmayp, btn tebaay iine alan ve Osmanl hukuk sisteminde zaman ierisinde meydana gelen deiikliklerin tabii bir sonucuydu.93 Devletin taviz vermez tutumuna, Patrikhane zaman zaman patriklerin istifasn gndeme getirerek kar koymaya alt.94 Bbli ile uzlaamayan Patrik III. Yovakim de istememesine ramen, Patrikhanenin [szde] imtiyazlarnn idesi hususunda Bbliye geri adm attrmak iin, Sen Sinod yelerinin basks ile istifa etmek mecburiyetinde kald.95 III. Yovakimden sonra Patriklik makamna getirilen IV. Yovakim de zellikle ayn meseleden dolay yl kalabildii grevinden 1887 ylnda istifa etmiti.96 Yeni Patrik seilen V. Dionisios zamannda da ayn meseleye yenileri eklenmeye balad.97 Meclis-i Mebusann kapatlmasyla, Patrikhanenin biraz daha sk denetim altnda tutulmak istenmesi, her zaman olduu gibi Patrikhaneyi ok rahatsz etti. Bblinin bu dncesine ramen, Patrikhane her frsatta kanun d uygulamalarla ne kyordu. Patrikhane kiliselerin yannda zellikle mekteplerde Ortodoks cemaatn ocuklarn kendi emelleri dorultusunda eitmek iin Yunanl mdrlere grev veriyordu. Bu mdrlerin grev yapt yerlerde, Devlet aleyhine propaganda daha youn bir ekilde yaplyordu.98 Devlet aleyhine propagandalarn yapld yerlerden olan mekteplerin yararna dzenlenen balolarda, daha fazla gelir salamak iin faaliyetlerin Padiahn himyesinde yapldn davetiyelerde belirtiyorlard. Bunun farkna varan Bbli, Sultan yerine Sadrazamn himyelerinde ifadesinin kullanlmasnn daha uygun olaca hususunda Patrikhaneyi uyard.99 Bu ve benzeri uygulamalar ortadan kaldrmak isteyen Bbli, Rum mektepleri zerinde tam bir denetim salamak istedi. Bu amala, retmen atamalar ve mfredatn hazrlanmas konularnda kendisinin bilgilendirilmesini ve habersiz bir uygulama yaplmamasna dikkat ediyordu. Ayrca Bulgar metropolitlerine yeni beratlar verilirken, Patrikhanenin gr alnmyordu. Bylece Patrikhanenin Bulgarlar zerindeki etkisi de azaltlmaya alld. Bu durum Patrikhanenin rahatszln daha da artrd.100 Patrikhane, aleyhine tezahr eden bu uygulamalarn hepsinin ortadan kaldrlmasn istedi. Patrik aksi takdirde istifa edeceini syledi. Hatta Patrik V. Dionisios istifa ettiini, fakat bu istifasnn Meclis-i Muhtelit tarafndan kabul edilmediini belirtti. ayet istekleri yerine getirilmezse btn Ortodoks kiliselerine durumu bildirerek, bunlar araclyla Avrupa Devletlerini harekete geireceini, gerekirse meclis yeleriyle birlikte istifa edeceklerini ifade etti.101 Btn bunlara ramen bekledii sonucu alamayan Patrikhane, gizli emirler vererek baz yerlerde kiliseleri kapattrd. Kiliselerin kapatlmasnn arkasnda da Bblinin olduu izlenimini vererek devleti zor durumda brakmak istedi ve bunda baarl oldu.102 Patrikhanenin Avrupa devletleri nezdinde yapt ikyete ilk cevap Yunanistandan geldi ve Yunan Hariciyesine arlan Osmanl sefirine, kiliselerin kapatlma sebebi soruldu. Yunanistann ml tutumu karsnda Osmanl Sefiri Patrikhanenin iddiasn reddederek, kiliselerin Osmanl Devleti tarafndan kapatlmadn, bunun Patrikhanenin Avrupa kamuoyunun dikkatini ekmek iin uygulad bir plan olduunu ve bylece Bblinin zor durumda braklmak istendiini belirtti.103

156

Patrikhanenin kilise kapatma eylemine btn Ortodokslar destek vermeyerek, kiliselerin almasn istiyorlard. Alasonya ve Kandiye gibi baz yerlerde kiliseler kapal olduundan yin yaplamyor ve cenazeler defnedilemiyordu.104 Bu durum Ortodokslar tarafndan Patrikhanenin protesto edilmesine sebep oldu.105 Kendi cemaatinin dahi destek vermedii Patrikhane, Ermenileri de olaylarn iine ekerek Avrupa kamuoyunun basks ile Bbliye geri adm attrmak istedi.106 Bunun zerine Bbli, Ortodoks cemaatin Patrikhaneye kar olan tutumundan da ald cesaretle tavrn sertletirdi. Bu sertlik karsnda Patrikhane, kiliselerin kapatlmasnn baz metropolitlerin ahs uygulamalarndan kaynaklandn aklamak mecburiyetinde kald. Bylece mazeret gstermek suretiyle sorumluluktan kurtulmaya alt.107 Bbli, samimi bir ekilde kiliselerin ak olmasn ve cemaatn ihtiyalarnn karlanmasn istiyor ve bundan dolay da youn bir aba sarf ediyordu. Sultan II. Abdlhamit, Patrikhanenin kiliseleri kapal tutmak hususundaki srarndan rahatszlk duyduundan bu hususta Sadaretin daha fazla aba gstermesi iin emirler verdi.108 Bblinin kararl tavr karsnda isteklerinin hepsinin gereklemeyeceini anlayan Patrik V. Dionisios, Bulgar metropolitlerine berat verilmesine kar kmaktan vazgemek mecburiyetinde kald. Sdece beratlar verilirken kendilerinden muvafakat alnmasn istedi.109 Patrikhane yetkilileri bu geri admdan baka, Bbliden bir yetkilinin gnderilerek kendileriyle bu konuda grlmesi arzularn da dile getirdiler. Fakat, Bbli ald kararlar uygulamada srarl olduunu gstermek istiyordu. nk Patrik ve Patrikhane taraftarlarnn bu durumu istismar edebilecekleri dncesiyle Bbli, Patrikhanenin bu teklifini kabul etmeyerek, kendilerinden kiliselerin kapatlmasna destek vermemelerini istedi.110 Dier taraftan Yunanistan dnda, Avrupa Devletlerinden bekledii destei bulamayan Patrikhane, Bbliye temsilci gndermeye karar verdi. Bu grev Ereli Metropolitine verildi. Ereli Metropoliti stanbula gelerek grmelere balad. Meselelerin ksmen hlledildii dnlrken, Patrik iin dzenlenen isim treni srasnda, baz kiliselerin protesto amal olarak almam olmas, Bblinin rahatszlk duymasna neden olduu iin111 Meclis-i Vkel, kiliseler konusunda alnan kararlardan geri adm atlmayacan bir defa daha yineleyerek, tavrn aka ortaya koydu.112 Patrikhanenin bu tutumunda Yunanistann etkili olduu, Yunan basnnda kan haberlerden aka anlalmaktayd.113 Meselelerin henz bir sonuca balanamad, karlkl ilikilerin sertletii bir anda Austos 1891 ylnda V. Dionisios ld. V. Dionisios Bbliyi ok uratrd hlde, Sultan II. Abdlhamitin Ortodoks cemaata basal dilemesi Rumlar arasnda memnuniyetle karland.114 V. Dionisiosun lm zerine, 1891 ylnda Patriklie Preveze Metropoliti VIII. Neofitos getirildi.115 VIII. Neofitos, Bbli ile ilikilerin dzelmeyecei kanaatinde olduu iin, hi olmazsa madd ynden gl bir Patrikhane oluturmak dncesindeydi. Patrikhane, gelir seviyelerini gz nnde bulundurarak, Ortodoks cemaattan ine ad altnda yardm toplamaya balad. Bu yardm kampanyas cemaatn bir ksmnda rahatszlk uyandrd. Bu srada Dolapdere Rum Mektebinde olduu gibi pek ok yerde zorla para toplanyordu. ikyet zerine yaplan soruturma sonunda, parann zorla toplanmad, gnll olarak verildii eklinde Patrikhane tarafndan bir mazeret ileri srlerek mesele rtbas edilmeye alld.116 Bbli, bunlarn nne gemek iin tedbirlere

157

bavurduu zaman, Patrik hemen [szde] imtiyazat- kadimesine halel geldii iddiasnda bulunuyordu.117 Patrikhane para toplamak iin deiik yollara bavurdu. Beyolunda Rumlarn izinsiz bir irket kurduu tespit edildi. ilk sorgulamada amalarnn kr olmadn, irketin ihtiyac olan Rumlara yardm amacyla kurulduu akland. Fakat yaplan incelemelerde, elde edilen paralarn Yunanistanda Millet Bankasnda muhafaza edildii tespit edildi.118 Patrikhanenin kanun d gelir salamasn engellemek zere Sadaret Mstear Tevfik Bey, Adliye Nazr Rza Paa ve Dahiliye Nazr Rfat Paadan oluan bir komisyon kuruldu. Bu komisyon yardm toplanmasn belirli bir dzene koymak iin bir nizamnme hazrlad. Nizamnmeye gre yetkililere nceden haber verilmeden kesinlikle yardm toplanamayacakt.119 Patrik VIII. Neofitos, kanun ve gayrikanun yollardan elde ettii gelirlerle madd bakmdan Patrikhaneye rahat bir nefes aldrmasna ramen, seleflerinden bazlarnn da istifasna sebep olan, imtiyazat- kadimelerine halel getirildii iddialarndan vazgemedi. Bununla beraber Yunanistann destei ile protesto amal kilise kapatma eylemleri yer yer devam etti.120 Bbli ile Patrikhane arasnda anlamazla sebep olan meselelerin hibirisinde kendileri iin olumlu bir gelime kaydedemeyen VIII. Neofitos istifa etti.121 B. Papa XIII. Leonun Kiliseleri Birletirme Teklifi ve Patrikhane Bizans dneminde de defalarca uygulanmas dnlen, fakat bir trl gerekletirilemeyen Dou ve Bat Kiliselerini birletirme abalar 1894 ylnda tekrar gndeme geldi. Bu amala Romada bir konferans dzenlendi.122 Belikada yaymlanan Patriot Gazetesinde yer alan Roma kaynakl bir haberde, Byk Britanyann, Papann iki kilisenin birletirilmesi hususunda gsterdii gayretlerin takdire ayan olduu ve desteklenmesi gerektii zerinde duruluyordu.123 Papa XIII. Leon, Patrikhaneye bir mektup yazarak, birleme teklifinde bulunmutu. Patrik, Papann mektubuna 1895 ylnda verdii cevapta ok sert ve olumsuz ifadeler kulland. Bu mektupta zellikle Katolik Kilisesinin bidatleri belirtilerek, itikad farkllklarn tekrar gz nne serilmesi nedeniyle bu teebbs de baarszlkla sonuland.124 Patrik VII. Anthimosun, Papaya olumsuz cevap vermesinde, her zaman olduu gibi her iki kilisenin dnya grlerinin farkl olmas temel etkenlerden birisidir. Fakat cevabn sert olmasnda Anthimosun atanmas srasnda Sadaretin Anthimostan yana tavr koymasnn etkisi de gz ard edilemez. Anthimos bu tutum ve davranndan dolay Avrupa kamuoyunun tepkisini ekmiti. Patrikhanenin cisman ve ruhan meclisleri de Anthimos ile ilgili olarak Avrupa gibi dnyor ve Onun pasif olduu kanaatini tayorlard. Bundan dolay Patrik VII. Antimos istifa etmek mecburiyetinde kald.125 2. III. Yovakimin kinci Patriklik Dnemi A. III. Yovakimin Patrikhaneyi Glendirme abas

158

VII. Anthimostan sonra ikinci defa tekrar patrik seilen III. Yovakimin beratnn verilmesi bir mddet gecikti. Bunun zerine selefi VII. Anthimos 1901 ylnda Bbliye yazd arzuhlde, patriklik beratnn verilmesini istedi. Yovakimin patrikliinin onaylanmas biraz daha gecikince, bundan rahatsz olan Patrikhane mahfilleri, rahatszlklarn Rusya sefirine de bildirmi olmallar ki; Sefir beratn verilmesini diplomatik bir dille Bbliye bildirdi.126 Biraz ge de olsa patriklii onaylanan III. Yovakim, Patrikhanenin faaliyetlerine hz verdi. Osmanl topraklar dnda yaayan Ortodokslardan alnan yardmlarda da gzle grlr bir art salad. Sivastopol Rumlar baz kiliselerin tamiri amacyla kullanlmak zere 300 ruble gnderdiler. Dier taraftan metropolitlikler tarafndan Patrikhaneye gnderilmesi gereken tahsisatn, artlar ierisinde deiiklie uramasndan dolay yeni cetvellere gre bunun dzenlenmesi iin almalara baland.127 Bu arada metropolitlerin, Patrikhane merkez sandna gndermeleri gereken para yardmnn hepsi gelmemiti. Gndermeyen metropolitler uyarld.128 Ayrca Bblinin btn nlemlerine ramen zaman zaman izin alnma gerei duyulmadan Patrikhanenin grevlendirdii meclis yeleri tarafndan bol miktarda yardm toplanmaya devam edildi. Yardmlarn nerelerde harcand sorulduunda ise genellikle tatmin edici bir cevap alnamyordu.129 Yovakim, madd bakmdan Patrikhaneyi gl hle getirmeye alrken, ayn zamanda Avrupa lkeleriyle de deiik yollarla balarn kuvvetlendirmeye alt. Eitim amacyla Osmanl Devleti snrlar dndan Patrikhaneye papazlar geldii gibi, irtibat artrmak iin, darya gnderilenler de vard. Patrikhane, zmirde vaazlk yapan Papaz Grigoriyadiyi Petersburga gnderdi.130 Fener Patrikhanesinde bulunan bir ok din adam, yabanc lke temsilcileri ile irtibat hlinde idi. II. Abdulhamit dneminde uygulanan sk denetime ramen Patrik Yovakim zaman zaman Yunan ve Srp sefirlerini ziyaret ediyor131 ve bunlar da ide-i ziyarette bulunmaktaydlar.132 Bu grmelerin yapld srada Patrikhanenin Avrupa Devletlerinden grd destekten dolay uygulamalarnda arya kamas, dier cemaatler tarafndan, Patrikhanenin kendilerini ibadet dili olarak Rumcay kullanmaya zorlad hususunda ikayetler de artt.133 1905 ylnda yaplan bir nfus saym, Trk memurlar ve cemaatlerin gvenilir temsilcilerinin katlmyla yaplmasna ramen, Patrikhanenin telalanmasna sebep oldu. Patrik, Hkmete ltimatom niteliinde bir mektup yollad. Mektup, Adliye ve Mezhip Nezareti, Dahiliye Nezareti ve Sadarete incelendi. Mektupta, nfus saym esnasnda Patrikhaneye bal Rumlar ve kendi dillerinden baka Rumcay da konuan btn cemaat, Ortodoks-Rum eklinde ortak ad altnda kaydedilmeleri istenmekteydi. Ayrca Srplar, Ulahlar ve Arnavutlar ise Patrikhaneye mensup Ortodokslar olarak belirtileceklerdi. Nfus saymna, cemaatlerin mahall temsilcilerinin de katlmalar ii zorlatrmt. Bulgarlarn ve Rumlarn ayn ahslar kendi listelerinde bulundurmak istemeleri kavgalara neden oldu.134 B. Patrikhanenin Taradaki Faaliyetleri Patrikhaneye bal Rum din adamlar merkezde olduu gibi, tarada da blc faaliyetlerine devam etmekteydiler. Bunlardan bir tanesi de Razlkta ortaya kt. Razlk Metropolit Vekilinin ekya

159

reislerinden olduu ve ailesi ile birlikte tamamen fal bir ekilde ete faaliyetlerinin ierisinde yer ald anlald. Bunun tespit edildiini fark eden Metropolit Vekili firar etmek mecburiyetinde kald.135 Patrik Yovakimin Patrikliinin ikinci dneminde baz papaz ve metropolitlerin ikmet ettikleri kiliselerin hricinde faaliyetlerini arttrdklar ak bir ekilde grlmekteydi. zellikle Prizren Metropolitinin Geylanda ikmet ettii hlde, Pritinede Rumlar fesada tevik amacyla dolat136 Geylan Hristiyan Mektebi Mualliminin ahitlii ile tespit edildi.137 Patrik Yovakimin tavsiyesi ile tarada grev yapan metropolitler, devletin ileyii zerinde de etkili olmaya gayret ediyorlard. Komanovada inzibat olarak grev yapan Hseyin Efendi, grevinden uzaklatrld zaman, ad geen metropolitin araclyla tekrar grevine dnd.138 pek Sancana bal Dear kynden Rstem olu Bilal, Rum din adamlarna zaman zaman yardmc olduu iin Geylan Metropolitinin tavsiyesi zerine dllendirildi.139 Ustrumca Metropoliti, iyi anlatklar Kaza Nibi evket Efendinin grev sresinin uzatlmasn istedi.140 Bundan baka Filorina Metropoliti de Kaymakamn baka yere tayin edilmemesi iin aba sarf ederken,141 Ustrumca Rum Metropoliti de Mal Mdrnn deitirilmesine engel olmak iin, Patrikhaneyi harekete geirdi.142 Rum Patrikhanesinin faaliyetleri genellikle rumlatrma ynnde olduu iin dier Ortodokslar zerinde de bask kurmaya almaktayd. Patrikhanenin bu hareketine kar koymaya alan Rum olmayan Ortodoks unsurlar ile Rumlar arasndaki mcadeleden dolay asayi bozuluyordu. Dier taraftan Rumlar sayca az olduklar yerlerde kiliseyi uhdelerinde tutamaynca, eyalarn aldklarndan, bu ve benzeri olaylar da devletin otoritesine halel getirmekteydi.143 Bu gibi eylemlerle olduu gibi Rumlar, Rum kltrn baskn bir kltr haline getirmek iin her trl yolu denemekteydiler.144 Patrikhane Rum nfusu fazla gstermek iin de btn Ortodokslarn Rum kaydedilmelerine gayret etmekteydi.145 Patrikhane verdii emirlerle, Bblinin mmkn olan tedbirleri almasna ramen Prizrende olduu gibi eitli yerlerde grev yapan din adamlarn daha faal olmalarn istediinden; Prizren Metropoliti, Srp Metropolitlerini de yanna alarak daha etkili bir ekilde Prizrende faaliyetlerini srdrd.146 Vodine Kaymakamlndan, Rumeli mfettiliine verilen bilgide; Vodine Bidayet Mahkemesinin, Sabuncu Toiyi katleden Rum ekyaya yataklk eden Uurum Manastr Papaz Ritova ve manastrn dier grevlileri ile ayn ekya ierisinde yaral olanlar tedavi ettii tespit edilen tabip Rizo ve arkadalar tutuklandklar anlalmaktadr.147 Yine Prizren Metropoliti tutuklanan ekyalar ile Patrikhanenin irtibatnn devam ettirilebilmesi amacyla, hapishanelerdeki Ortodokslar iin papazlarn hapishanelere serbest olarak giri yapmalar isteinde bulundu.148 Manastra bal Nasliin Viroan kyne gelerek teslim olan Yunan ekya komitesine mensup Dimitrinin verdii bilgilere gre; Kesriye ve Naslite Rumlar kkrtmak iin kendilerine Yunan Hkmetinin, Konsoloslar ve Metropolitler araclyla grev verdiini, ihtiyalarn da yine ayn yoldan

160

temin

ettiklerini,

yaralanan

Rum

ekyalarn

Rum

doktorlar

tarafndan

tedavi

edildii

anlalmaktadr.149 Fener Patrikhanesi, Osmanl Devletinin nfuzunu ite ve dta her frsatta azaltmak iin ok aba sarf ediyordu. Baz mahallerde Ortodokslar arasnda kilise ve mekteplerin mnavebeli olarak kullanlmas gerekirken, Patrikhne buna genel olarak uymuyor ve dier Ortodoks unsurlara ait yerleri igal ediyordu. Patrikhanenin bu uygulamas tebaa arasnda husmetin artmasna sebep oluyordu. Bunun sonucu olarak meydana gelen veya gelebilecek olaylar nlemek iin Bbli gvenlik tedbirlerini arttrd iin masraflar da artyordu.150 Bblinin uygulad gvenlik tedbirleri arasnda, olaylar meydana gelmeden nlemek amacyla muhbirler kullanmak da vard. Muhbirler zellikle Trklerden baka Bulgarlarn da arlkl olarak kullanld hafiye tekilat ierisinde grevlendiriliyorlard. Bylece Rumlarn hareketleri izlenerek, gerekli tedbirler alnmaya allyordu. 1905 ylnda merkez byk ehirler iin 300, kazalar iin bu amala kullanlmak zere 200 lira tahsisat ayrlmt. Ancak 1906 ylnda bteye fazla yk getirdiinden muhbirler iin gerekli tahsisat konmamt. Bundan dolay fesat faaliyetlerinde art grld iin yeni dzenlemelere gidildi. nk daha nce maal olarak grevlendirilen hafiyeler, maalarn dzenli olarak alamadklarndan, geici grevli olan muhbirler de i yapsalar da yapmasalar da cretleri iledii iin fazla gayret gstermiyorlard. Bunun zerine yeni bir dzenlemeye gidilme ihtiyac hissedildi. Bundan sonra, yaplan ie gre cret verilmesi yntemi uygulanmaya baland. Btn bunlar da gsteriyor ki, asker ve polisiye tedbirler bir tarafa braklsa dahi olabilecek hadiseleri nlemek iin nceden haberdar olunmas amacyla elde edilmesi gereken bilgiler devlete fazladan yk getirmeye baladndan farkl tedbirler uygulanmaya allmaktayd.151 Yanya ve evresinde Yunan hududuna yakn ve zellikle Rumlarn youn olarak yaadklar yerlerde eteler kylerden her trl yardm alyorlard. Bu yardmlar bilhassa Rum papazlar tarafndan organize ediliyordu.152 Girit Rumlarndan oluan 200 kiilik bir ekya grubu Manastra gelerek burada 21 Yunan kaptan tarafndan eitime tbi tutuldular. Bunlarn almalar iin gerekli olan her trl ihtiyalarn Manastr Rum Metropoliti karlad.153 Langazada, Rum komitesi azalar satlan her maln fiyat zerinden eteler iin belli bir oranda para topluyorlard. Ruhanlerin emriyle, Rumlarn Mslmanlara sebze ve meyve sat yasaklanarak, buna uymayanlar ar para cezalarna arptrldlar. Rumlarn bu boykotunu krmak iin Langazann ihtiyac karlanmadan Selanike mal gnderilmesine izin verilmiyordu. Mallar ellerinde kalan ve Mslman komularnn ihtiyalarn karlayamamann ezikliini hisseden baz Rumlar, komite azalarnn basklardan ekindikleri iin mallarn Belediyenin nne gizlice brakmay tercih ettiler.154 Rum etelerinin ihtiyalar srekli olarak Patrikhaneye bal ruhban tarafndan temin ediliyordu. Bu durum ok yaygn ve allm bir hle gelmiti. eteler ihtiyalarnn karlanmasnda gecikme olduu veya yaplan yardmlar yeterli grmediklerinde bunun hemen telafi edilmesini istediler. Aksi takdirde Aynaroz Rum Kilisesi papazna yaptklar gibi, din adamlarn kararak fidye talep etmekteydiler.155

161

Patrikhane srekli olarak metropolitlerin yapt fesat faaliyetlerini ve onlarn ekya ile olan balarn rtbas etmek istemekteydi. Ancak bir ok yerde zellikle Ortodoks Rum din adamlarnn faaliyetleri gizlenemeyecek kadar ak ve ok sayda cereyan ediyordu. yle ki; Manastr ve evresindeki ruhban ve mektep grevlileri asl grev yerlerini terk ederek srekli olarak ekya ile ibirlii ierisindeydiler.156 Prizren Metropolitinin grev alanndan daha geni bir alanda grev yapt157 ve denetimi altndaki okullara da usulsz bir ekilde retmenler tayin ettii tespit edildi.158 Yenice ve Vodinede grevli papazlarn Yunan Konsolosluudan maa alarak Devlet aleyhine ekya ile birlikte hareket ettikleri Yenice Metropolitinin ihbar sonucunda ortaya kt.159 Siroz Metropolitinden de ekya ile irtibat olduuna dair phelenilmesi zerine Patrikhaneden metropolitin siciliyle ilgili bilgi istendi. Patrikhane, metropolitin kesinlikle byle davran ierisinde olamayacan bildirdi. Fakat yaplan tahkikat derinletirilince Siroz Metropolitinin, Sirozun Dovite kynde oluturulan Rum etesine yardm ve yataklk ettii, hatta evreyi iyi tand iin ekyann nasl hareket edeceine dair planlar hazrlad ortaya km ve bylece dorudan doruya ekya ile mnasebeti tespit edilmitir.160 Austos ve Karaferiyede Metropolit vekillerinin kiliseye yardm amacyla Rumlardan ve Ulahlardan topladklar paralar fesat ilerinde kullandklar belirlendi.161 Ustrumcann Kolen karyesinde bir Rum papaznn olunun tekil ettii ete ile giriilen atmada kendisiyle birlikte iki arkada l olarak ele geirildi.162 Karaferiyede Rum Kilisesine lam kazld tespit edildi.163 Prizrende artk sanki devlet yokmu gibi hareket edilmeye balandndan, Rusya ve Avusturya konsoloslarnn katldklar ve Rum mektebinde rencilerin oynadklar oyun iin hibir izin alnma gerei duyulmad.164 Hatta baz ruhanler Kesendire Metropolitinin yapt gibi, daha da ileri giderek, Karakol avuundan memnun olmad iin deitirilmesini istedi. Kesendire Metropolitinin bu teebbs, byle bir istekte bulunamayaca belirtilerek, reddedilirken, yazmasn Rumca yapt iin, Osmanl lkesinde resm yazmalarda Rumca kullanlamayaca konusunda da uyarld.165 Gerebne Metropoliti Agatankilos, Rum ekyas ile muhabere hlinde bulunarak, onlara yardm ettii iin su orta Antas ile birlikte tutuklandlar.166 Sonu Rum Ortodoks Patrikhanesi, Bizans Dneminde, Bizans mparatorlarnn emri altnda sradan bir memur olmaktan da te, srekli olarak Roma Kilisesi ile birletirilme tehdidi altnda ve bunun sknts ile btnlemi durumdayd. stanbulun fethinden sonra Trk kltrnn genel msamahas erevesinde zerinde yaadklar corafyann hkimi Devlete sadakatleri nispetinde kendilerine gereken nemle birlikte, deer de verilmiti. Fakat Patrikhane ve bal kurumlar, hem nemli, hem de deerli olma vasfn tayamadlar. Kendilerine bu vasf kazandran Osmanl kimliini hazmedememe, hatta ona kar faaliyette bulunma noktasna geldiler. Frsat bulduka Avrupa lkeleri ile irtibat halinde bulunarak, Osmanl Devletine

162

kar ak ve gizli bir mcadeleye baladlar. Bu mcadeleyi verirlerken de kendilerine tannan msamahay istismar ederek, bunlarn bir hak ve imtiyaz olduu iddiasyla dnya kamuoyunda mazlum bir grnt vererek, hakl bir konum elde etmeye altlar. Zaten srekli olarak Osmanl Devleti aleyhinde kullanmak zere trl bahaneler arayan Batl Devletler, bu frsat da deerlendirmeye altlar. zellikle Osmanl siyas hayatnda, yasalama srecinde yaplan bir takm deiiklikleri Patrikhane, kendisine ynelik bir hareket gibi deerlendirmek istedi ve bunlara engel olmaya alt. Bbli bu dnemde bir taraftan yeniden yaplanmaya alrken, dier taraftan da Patrikhanenin milletleraras platformda nne koymaya alt engelleri amak iin youn bir aba sarf etmek mecburiyetinde kald. Bylece Devletin madd ve manev gcn daha doru bir ekilde kullanarak, vatandana yapc bir takm hizmetler verebilecekken, Patrikhane ve Onun tahrik ve tevikleri ile hareket eden baz kurumlarn engellemelerinden dolay ayn gcn varln devam ettirebilmek iin kullanmak mecburiyetinde kalmtr. Bu ve buna benzer engellerden dolay da gerekli reformlar zamannda yaplamamtr. Trk yenileme tarihini bir btn olarak deerlendirmek durumundayz. Bundan hareketle Osmanl Devleti dneminde, zamannda gerekletirilemeyen reformlar tabii olarak, Trkiye Cumhuriyetinde yaplmak istenen yenileme hareketlerini de dolayl da olsa olumsuz etkilemitir. DPNOTLAR 1 2 Sreyya ahin, Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi, DiA, XII, stanbul 1995, s. 342-343. Bu konuda geni bilgi iin bkz.; Tursun Bey, Trih-i Ebul-Feth, (Tarih-i Ebul-Feth Sultan

Mehmed Han), stanbul 1330, s. 56; P. Wittek, Feth-i Mbn, stanbul Enstits Dergisi II, stanbul 1956, s. 209; Dimitri Kantemir, Osmanl Devletinin Ykseli ve k Tarihi, (ev. zdemir obanolu), I, stanbul 1998, s. 154. 3 Halil nalck, Fatih Devri zerinde Tetkikler ve Vesikalar I, Ankara 1987, s. 167-175; Bekir

Ktkolu, Fatih, Fetih ve stanbul, Tarih Boyunca stanbul Semineri, (29 Mays-1 Haziran 1988), stanbul 1989, s. 9. 4 Geni bilgi iin bkz., Aurel Decei, Patrik II. Gennadios Skolariosun Fatih Sultan Mehmet

iin Yazd Ortodoks tikadnmesinin Trke Metni, Fatih ve stanbul, I, Say: 1, stanbul 1953, s. 99-116; Yeorgios Francis, ehir Dt, (ev. Kriton Dinmen), stanbul 1992, s. 104. 5 Steven Runciman, The Great Church in Captivity, A study of The Patriarchate of

Constantinople From The Eve of The Turkish Conquest To The Graek War of Indupendence, Cambridge University Prees Great Britain, 1992, s. 169; . P. Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi, Trk Ansiklopedisi, XVI, Ankara 1958, s. 231.

163

BOA, TFR. 1. M. 19/1836, Knnuevvel 1321/Ocak 1906; Blent Atalay, Fener

Patrikhanesinin Siyas Faaliyetleri (1908-1923), stanbul 2001, s. 3-4. 7 BOA, H. H, nr. 36478-B, 1250/1834; Patrik III. Yovakimin Meclis-i Muhtelit yelerine

sunduu layihada, 1880 ylnda hkmetin kartt baz kaytlarda Fatih zamannda verildii iddia edilen imtiyazlarla ilgili bilgiler bulunduunu ifade etmektedir (BOA, TFR. 1. M, 19/1836, Knnuevvel 1321/Ocak 1906); Tanin, 17 Haziran 1909, Say: 284. 8 Halil nalck, The Status of The Greek Orthodox Patriarch Under The Ottomans, Essays

in Ottaman History, stanbul 1998, s. 216-218. 9 Robert Anhegger, Osmanl Devletinde Hristiyanlar ve i Tartmalar II, Tarih ve

Toplum, VIII, Say: 47, stanbul 1987, s. 274. 10 Dimitri Kitsikis, Trk-Yunan mparatorluu, (ev. Volkan Aytar), stanbul 1996, s. 103;

Patrik I. Kirillosun lmyle ilgili dier bir iddia ise vatana ihanetle sulanarak, ayn yl idam edildiidir. Robert Anhegger, Osmanl Devletinde Hristiyanlar ve i Tartmalar I, Tarih ve Toplum, VIII, Say: 46, stanbul 1987, s. 247). 11 12 Robert Anhegger, Hristiyanlar ve i Tartmalar II, s. 274. Mnir Sirer, Osmanl Devleti Devrinde Aslan Patrikler, Yeni Tarih Dergisi, Say: 15,

stanbul 1958, s. 404. 13 14 15 16 17 18 19 Hammer, Osmanl Devleti Tarihi, (ev. M. evik-E. Kl), XI, stanbul 1986, s. 22-24. smail Hami Danimend, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, IV, stanbul 1972, s. 93. N. Iorga, Osmanl Tarihi, V, (ev. Bekir Stk Baykal), Ankara 1948, s. 240. BOA, Cevdet Z, nr. 3067, 1230/1814. BOA, H. H, nr. 36377, 1223/1808. BOA, Cevdet D, nr. 3289, 1223/1808. Ahmet Cevdet Paa, Tarih-i Cevdet, XI, stanbul 1309, s. 163; ehabettin Tekinda,

Osmanl daresinde Patrik ve Patrikhane, BTTD, Say: 1, stanbul (Ekim) 1967, s. 55. 20 21 Tarih-i Cevdet, XI, s. 166; N. Iorga, a.g.e., s. 259. Sreyya ahin, Fener Patrikhanesi ve Trkiye, stanbul 1996, s. 199; Patriin aslmas ve

ele geirilen mektup hakknda bkz., Ayn eser, s. 192-200.

164

22 23

BOA, H. H, nr. 38453, 1237/1822. N. Iorga, a.g.e., s. 263; Yunan meclisinin 1871 ylnda ald bir karar ile V. Grigoriosun

cesedi Atinaya getirildi. Patriin idam edildii gnden sonra Fener Patrikhanesinin Petro Kaps (Ortakap) kapatld ve hla kapal durmaktadr, (Yavuz Ercan, Trk-Yunan likilerinde Rum Patrikhanesinin Rol, nc Askeri Tarih Semineri, Trk-Yunan likileri, Ankara 1986, s. 203-204). 24 25 N. Iorga, a.g.e., s. 264. Ahmet Rasim, Osmanlda Batnn Evresi, (Yay. Haz. H. Veldet Velidedeolu), stanbul

1987, s. 135. 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Cevdet D, nr. 2373, 1237/1821; 7940, 1237/1822. N. Iorga, a.g.e., s. 285. BOA, H. H, nr. 36332, 1240/1824. BOA, H. H, nr. 36248, 1240/1824. BOA, Cevdet D, nr. 8136, 1241/1825. N. Iorga, a.g.e., s. 329. BOA, H. H, nr. 36544, 1245/1829. Ahmet Ltfi, Tarih-i Ltfi, I, stanbul 1325, s. 230. BOA, H. H, nr. 36465-B, 1248/1833. BOA, H. H, nr. 36465, 1248/1833. smail Hami Danimend, a.g.e., s. 119. BOA, H. H, nr. 36531-A, 1248/1833. BOA, H. H, nr. 36471, 1250/1834-1835. BOA, H. H, nr. 36478, 1250/1834-1835. N. Iorga, a.g.e., s. 394; S. Esat Siyavugil, Tanzimat Fermannn Fransz Efkr-i

Ummiyesinde Uyandrd Akisler, Tanzimat I, (Maarif Vekleti Yay.), stanbul 1940, s. 750; E. Ziya Karal, Glhane Hatt- Hmaynunda Batnn Etkisi, Belleten, XXVIII, Say: 112, Ankara (Ekim) 1964, s. 582. 41 BOA, rade-H, nr. 521, 21 Rebiylevvel 1257/13 Mays 1841; rade-H, nr. 769, 1257/1841.

165

42 43

BOA, rade-H, nr. 1120, 30 Zilkade 1259/22 Aralk 1843. Takvim-i Vekayi, 15 Ramazan 1255; Halil nalck, Sened-i ttifak ve Glhane Hatt-

Hmynu, Osmanl mparatorluu Toplum ve Ekonomi, stanbul 1996, s. 358. 44 45 46 47 48 49 50 51 52 Halil nalck, Tanzimatn Uygulamas ve Sosyal Tepkiler, Ayn eser, s. 371. BOA, rade-H, nr. 566, 8 Cemaziyelhir 1257/28 Temmuz 1841. BOA, rade-H, nr. 157, 1257/1841. BOA, rade-H, nr. 501, 27 Nisan 1257/9 Mays 1841. BOA, HR. MKT, nr. 8/43, 1260/1844. BOA, rade-H, nr. 1021, 14 Cemaziyelhir 1259/12 Temmuz 1843. BOA, rade-H, nr. 1362, 24 Rebiylevvel 1261/2 Nisan 1845. E. Engelhard, a.g.e., s. 119-122. Roderic H. Davison, Kk Kaynarca Antlamasnn Yeniden Tenkidi, (Terc. Erol

Akgretmen), stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi, S. 10-11, stanbul 1981, s. 346. 53 54 55 56 57 58 Resat Kaynar, Mustafa Reit Paa ve Tanzimat, Ankara 1991, s. 495-498. BOA, rade-H, nr. 2369, 17 Rebiylhir 1265/12 Mart 1849. BOA, A. MKT. MHM, nr. 14/33, 14/33, 21 Recep 1265/12 Haziran 1849. BOA, A. MKT. MHM, nr. 21/15, 1 Recep 1266/13 Mays 1850. BOA, A. AMD, nr. 47/36, 13 Muharrem 1269/27 Ekim 1852. Cevdet Kk, ark Meselesi Hakknda nemli Bir Vesika, stanbul niversitesi,

Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, S. 32, stanbul 1979, s. 616. 59 60 s. 237. 61 BOA, rade-H, nr. 6219, 20 Muharrem 1272/2 Ekim 1855; rade-Meclis-i Mahsus, nr. 197, BOA, rade-H, nr. 3648, 21 Cemziyelevvel 1267/24 Mart 1851. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi (Nizam-i Cedid ve Tanzimat Devirleri), V, Ankara 1988,

12 Muharrem 1272/24 Eyll 1856.

166

62 63 64 65 66

E. Engelhard, a.g.e., s. 123-124. BOA, A. DNV, nr. 114/63, 7 Zilkade 1272/10 Temmuz 1856. BOA, rade-H, nr. 8633, 26 Rebiylevvel 1275/3 Kasm 1858. BOA, rade-H, nr. 7850, 8 Rebiylevvel 1247/27 Ekim 1857. BOA, rade-H, nr. 8568, 22 Eyll 1274/4 Ekim 1858; rade-H, nr. 7850, 4 Terinievvel

1274/16 Ekim 1858. 67 68 69 70 71 BOA, rade-H, nr. 12/8146, 5 Cemziyelevvel 1274/22 Aralk 1857. BOA, rade-H, nr. 9935, 26 Rebylevvel 1277/11 Kasm 1860. BOA, rade-H, nr. 9724, 21 Zilhicce 1276/10 Temmuz 1860. Hak ve imtiyazlar hakknda bkz., Blent Atalay, a.g.e., s. 5-7. Roderic H. Davison, Osmanl Devletinde Reform (1856-1876), (ev. Osman Akinhay), I,

stanbul 1997, s. 148; Nizamnmenin maddeleri iin bkz., Rum Patrikhnesi Umrunun Islhi Zmnnda Patrikhne-i Mezkrede Mtemi Olan Komisyonun Patrik intihap ve Nasbna Dair Tertip Eyledii Nizamnme-i Ummnin Tercmesidir, Dstur, II Cilt, I. Tertip, stanbul, 1289, s. 902-937. 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 BOA, rade-H, nr. 10664, 5 Saban 1278/5 ubat 1862. BOA, rade-H, nr. 11440, 9 Muharrem 1280/26 Haziran 1863. BOA, rade-H, nr. 11496, 12 Temmuz 1279/24 Temmuz 1863. Vakanvis Ahmed Ltfi Efendi Tarihi (Yay. Haz. M. Mnir Aktepe), X, Ankara 1988, s. 96. BOA, rade-H, nr. 11730, 12 Rebiylevvel 1280/26 Eyll 1863. BOA, rade-H, nr. 13026, 1 aban 1283/9 Aralk 1866. BOA, rade-H, nr. 13059, 19 evval 1283/24 ubat 1867. Ruznme-i Ayine-i Vatan, 2 Temmuz 1284/14 Temmuz 1868. Vakanvis Ahmed Ltfi Efendi Tarihi, X, s. 38. Ayn eser, XII, s. 52. BOA, Yldz Kmil Paa Evrakna Ek, nr. 86-1/10, 8 Zilhicce 1286/11 Mart 1870; BOA, Y.

A. HUS, nr. 377/92, 8 Zilhicce 1286/11 Mart 1870.

167

83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93

Edward Driault, ark Meselesi (ev. Nzif), stanbul 1328, s. 278-279. rade B, nr. 114, 15 Rebiylevvel 1289/23 Mays 1872. D. Kosev, H. Hristo, D. Augelov, Kraute Istoriye na Bilgariya, Sofya 1962, s. 125. BOA, rde M. M, nr. 1693, 25 Rebiylevvel 1288/14 Haziran 1871. Vakanvis Ahmed Ltfi Efendi Tarihi, XII, s. 116. BOA, Y. A. HUS, nr. 159/9, 14 Rebylhir 1294/28 Nisan 1877. BOA, Y. A. HUS, nr. 6/23, 26 Cemziyelevvel 1298/26 Nisan 1881. BOA, Y. A. HUS, nr. 175/101, 23 Safer 1301/24 Aralk 1883. BOA, Y. A. HUS, nr. 176/7, 21 Knnuevvel 1299/2 Ocak 1884. BOA, Y. A. HUS, nr. 175/38, 10 Ternisn 1299/22 Kasm 1883. Cokun ok, Osmanl Devleti ve Rum-Ortodoks Kilisesi, nc Askeri Tarih Semineri,

Trk-Yunan likileri, Ankara 1986, s. 191. 94 95 96 97 98 99 BOA, Y. A. HUS, nr. 176/2, 19 Knnuevvel 1299/31 Aralk 1883. BOA, Y. A. RES, nr. 22/40, 29 Knnuevvel 1299/10 Ocak 1884. BOA, Y. A. RES, nr. 53/5, 10 Rebylhir 1308/23 Kasm 1890. BOA, Y. A. HUS, nr. 199/31, 23 Knnusn 1302//4 ubat 1887. BOA, Y. A. HUS, nr. 201/65, 29 Mart 1303/12 Mart 1888. BOA, Y. A. HUS, nr. 220/43, 18 Rebylhir 1306/22 Aralk 1888.

100 BOA, Y. A. HUS, nr. 240/89, 26 Ternievvel 1306/7 Kasm 1890. 101 BOA, rade D, nr. 93354, 26 Austos 1306/7 Eyll 1890. 102 BOA, Y. A. HUS, nr. 240/102, 28 Ternievvel 1306/9 Kasm 1890; Kmil Paann Anlar, (Yay. Haz. Gl aal Gven), stanbul 1991, s. 297. 103 BOA, Y. A. HUS, nr. 241/37, 11 Ternisn 1306/23 Kasm 1890. 104 BOA, Y. A. HUS, nr. 241/3, 1 Rebylhir 1308/15 Ekim 1890. 105 BOA, Y. A. HUS, nr. 241/33, 10 Ternisn 1306/22 Kasm 1890.

168

106 BOA, Y. A. HUS, nr. 240/11, 4 Ternievvel 1306/16 Ekim 1890. 107 BOA, Y. A. HUS, nr. 239/104, 29 Safer 1308/14 Ekim 1890. 108 BOA, Yildz Kmil Paa Evrakna Ek, nr. 86-3/291, 25 Cemziyelevvel 1308/5 Ocak 1891. 109 BOA, Y. A. RES, nr. 52/23, 4 Ternievvel 1306/16 Ekim 1890. 110 BOA, Y. A. HUS, nr. 240/13, 5 Ternievvel 1306/17 Ekim 1890. 111 BOA, Y. A. HUS, nr. 240/7, 3 Ternievvel 1306/15 Ekim 1890. 112 BOA, Y. A. HUS, nr. 241/24, 8 Ternisn 1306/20 Kasm 1890. 113 BOA, Y. A. HUS, nr. 241/22, 8 Ternisn 1306/20 Kasm 1890. 114 BOA, Y. MTV, nr. 53/101, 17 Austos 1307/29 Austos 1891. 115 BOA, rade-H, nr. 97994, 30 Ternievvel 1307/11 Kasm 1891. 116 BOA, Y. A. HUS, nr. 273/57, 15 Recep 1309/14 ubat 1892. 117 BOA, DH. SFR, nr. 672/118, 28 evvl 1309/25 Mays 1892. 118 BOA, Y. MTV, nr. 68/86, 28 Cemziyelevvel 1308/9 Ocak 1891. 119 BOA, Y. A. HUS, nr. 272/46, 5 Cemziyelhir 1310/25 Aralk 1892. 120 BOA, Y. A. HUS, nr. 241/40, 10 Ternisn 1309/22 Kasm 1893. 121 BOA, rade A. M, nr. 1117/7, 18 Cemziyelevvel 1312/17 Kasm 1894. 122 BOA, Y. A. HUS, nr. 312/8, 1 Cemziyelevvel 1321/31 Ekim 1894. 123 BOA, Y. A. HUS, nr. 314/35, 20 Ternisn 1310/2 Aralk 1894. 124 Mehmet Ali Ayn, Milliyetilik, stanbul 1943, s. 123. 125 BOA, Y. A. HUS, nr. 366/36, 28 Knnusn 1312/9 ubat 1897. 126 BOA, Y. A. HUS, nr. 431/56, 26 Rebylevvel 1320/3 Temmuz 1902. 127 Malmat, 17 Mart 1903. 128 Malmat, 5 Temmuz 1903.

169

129 BOA, Y. MTV, nr. 236/13, 22 Ternevvel 1318/4 Kasm 1902. 130 Malmat, 7 Nisan 1903. 131 Malmat, 17 Mays 1903. 132 Malmat, 10 Austos 1903; 27 Austos 1903. 133 BOA, TFR. 1. SKT, nr. 39/3805, 17 Nisan 1320/30 Nisan 1904. 134 Turgut Iksal, Makedonya zerinde Oynanan Oyunlar ve Bilinmeyen Bir Nfus Saym, BTTD, Say: 43, stanbul 1971, s. 15-17. 135 BOA, TFR. 1. SL, nr. 17/1629, 11 Austos 1319/24 Austos 1903. 136 BOA, TFR. 1. KV, nr. 24/2367-1, 22 Haziran 1319/5 Temmuz 1903. 137 BOA, TFR. 1. KV, nr. 17/1629, 14 Mays 1319/27 Mays 1903. 138 BOA, TFR. 1. KNS, nr. 1/50, 2 aban 1321/24 Ekim 1903. 139 BOA, TFR. 1. KNS, nr. 1/7, 21 Haziran 1319/4 Temmuz 1903. 140 BOA, TFR. 1. KNS, nr. 2/160, 24 Ternisn 1319/7 Aralk 1903. 141 BOA, TFR. 1. KNS, nr. 1/1, 26 Mart 1319/8 Nisan 1903. 142 BOA, TFR. 1. KNS, nr. 1/26, 18 Recep 1321/10 Ekim 1903. 143 BOA, TFR. 1. KNS, 8 Zilhicce 1321/25 ubat 1904. 144 BOA, TFR. 1. KT, 39-3805, 17 Nisan 1320/30 Nisan 1904. 145 BOA, TFR. 1. KNS, 5/436, 27 Austos 320/9 Eyll 1904. 146 BOA, TFR. 1. KV, nr. 231/23003, 8 Knnusn 1320/20 Ocak 1905. 147 BOA, TFR. 1. SL, nr. 68/6712, 16 Mart 1321/29 Mart 1905. 148 BOA, TFR. 1. KNS, nr. 6/554, 17 Mart 1321/30 Mart 1905. 149 BOA, TFR. 1. MN, nr. 61/6070, 13 Nisan 1321/26 Nisan 1905. 150 BOA, TFR. 1. SKT, nr. 106/10560 8 Nisan 1321/21 Nisan 1905. 151 BOA, TFR. 1. SL, nr. 93/9219, 19 Knnuevvel 1321/1 Ocak 1906.

170

152 BOA, TFR. 1. A, nr. 30/2933, 26 Mart 1322/8 Nisan 1906. 153 BOA, TFR. 1. MN, nr. 94/9382, 10 Mays 1322/23 Mays 1906. 154 BOA, TFR. 1. SL, nr. 10679, 15 Mays 1322/28 Mays 1906. 155 BOA, Y. MTV, nr. 287/177, 10 Haziran 1322/23 Haziran 1906. 156 BOA, TFR. 1. MN, nr. 123/12211, 11 Rebylevvel 1325/24 Nisan 1907. 157 BOA, TFR. 1. KV, nr. 181/18020, 10 Ternievvel 1323/23 Ekim 1907. 158 BOA, TFR. 1. KV, nr. 177/17614, 29 Austos 1323/11 Eyll 1907. 159 BOA, TFR. 1. SL, nr. 166/16522, 11 Ternievvel 1323/24 Ekim 1907. 160 BOA, TFR. 1. MKM, nr. 2480-1, 12 Knnuevvel 1323/25 Aralk 1907. 161 BOA, TFR. 1 SL, nr. 171/17070, 21 Knnuevvel 1323/3 Ocak 1908. 162 BOA, TFR. 1. A, nr. 35/3470, 2 Mart 1324/15 Mart 1908. 163 BOA, TFR. 1. SL, nr. 177/17668, 11 Mart 1324/24 Mart 1908. 164 BOA, TFR. 1. KV, nr. 196/19557, 18 Nisan 1324/1 Mays 1908. 165 BOA, TFR. 1. SL, nr. 182/18180, 16 Nisan 1908/29 Mays 1908. 166 BOA, TFR. 1. MN, nr. 171/17028, 26 Mays 1324/8 Haziran 1908.

171

Erzurum'da Ermeni syanlar (1890-1895) / Yrd. Do. Dr. Muammer Demirel [s.99-107]
Atatrk niversitesi Kzm Karabekir Eitim Fakltesi / Trkiye Bu makalede Anadoluda hassas bir noktada bulunan Erzurumda, XIX. yzylda Ermeni ihtill rgtlerinin karmak istedikleri ve kardklar isyanlar inceledik. Ermeni ihtilalcileri, Trkiyede ilk siyasi rgtlerini Erzurumda kurduklar gibi ilk ayrlkc isyanlarn da yine burada karmlard. Bu bakmdan bu olaylarn incelenmesini nemli bulduk. Makalede, 1881 ylnda Erzurumda Ermenilerin kurduu Anavatan Koruyucular adl siyas teekkl, 1890 ve 1895 yllarnda Osmanl Devletine yabanc mdahalesini salayarak bir Ermenistan oluturmak maksadyla, Ermeni ihtilalcileri tarafndan karlan iki Ermeni isyan sebep ve sonular ile ele alnmtr. Anadolunun etnik karakteri, XI. yzylda balayan Trklerin Anadoluyu fetihleri ile olumutur. Fetih, Ortadoks Hristiyan nfusun ounluu ile Mslman nfusun yer deitirmesine sebep olmu, Trk idarelerindeki yllar boyunca slmlama, Anadoludaki Mslman nfusu glendirmitir.1 Gerek Byk Seluklular ve gerek Anadolu Seluklular devirlerinde gayrimslimlere ve zellikle Ermenilere adalet ve hogr ile muamele edilmitr. Osmanllar devrinde de ynetim anlay ayn ekilde devam ettirilmitir. Ermeniler de asrlarca Trk idarelerinde sadk vatandalar olarak yaamlard.2 Ermeniler, ounlukla Dou Anadoluda bulunmakla birlikte Orta ve Bat Anadoluya da yaylmlard. Erzurum, Ermeni anayurdu olarak iddia edilen Dou Anadolunun merkezinde idi. Erzurum, Ermeni nfusun iki blgesi olan Dou Anadolu ve Rusya Ermenistan arasnda uzanr. Ermeni milliyetileri, Erzurum ehrini ileride kurulaca varsaylan Kafkasyadan Suriyeye kadar uzanacak Ermenistann ba ehri olarak hayal ederlerdi. Erzurum blgesi Rus snrnda yer almakta olduu iin Ruslarn yaylmac emelleri dorultusunda her zaman istila planlar iinde yer alyordu.Bu dorultuda Ermenilerin beinci kol faaliyeti iinde yer alacaklar ihtimali, Ermenilerin nfus hareketlerini dikkat eker yapmtr. Bu nedenle Erzurumdaki Ermeni nfus, Osmanl Devleti tarafndan daima yakndan gzlenmi ve kaytlar Mslmanlarnkine oranla daha dzenli tutulmutur.3 Osmanl ve yabanc kaynaklara gre Erzurumda %20 civarnda Ermeni nfus vardr. Abartl Patrikhane rakamlarna gre bu oran yzde krklara kadar kmaktadr.4 Berlin Kongresine sunulan resmi nfus miktarna gre Erzurumun toplam 252.811 nfusunun 197.768 (%78.2) Mslman ve 55.043u (%21.7) gayrimslimdir.5 Bu rakamlarda milliyet ayrm yaplmamtr, fakat gayrimslimlerin byk ounluunu Ermeniler tekil eder. XIX. yzyla kadar Ermeniler, Osmanl ynetiminde sadk vatandalar olarak yaamlar ve Osmanl ynetimi de onlar hibir ayrm gzetmeden gvenlik iinde yaatmay ilke edinmitir. Bu yzylda gerek milliyetilik hareketlerinin gelimesinden etkilenmeler ve gerekse Osmanl Devletini hasta adam olarak gren emperyalist devletlerin mdahaleleri, Ermeniler arasnda ayrlk tohumlarn ekmiti. Rusyann mdahaleleri ise bunlarn hepsinden daha etkili olmutur. Rusyann Ermenileri kendi tarafna ekmedeki mdahalelerinde, snr blgesinde yer almasndan ve burada Rus Konsolosunun bulunmasndan dolay, en youn kkrtc hareketler, Erzurum blgesinde olmutur.

172

1828-1829 Osmanl-Rus Savanda Rusya, Ermenilere ynelik koruyuculuk iddialaryla onlar Osmanl Devleti aleyhine ynlendirmi ve savan sonunda da Dou Anadoludan 100.000 Ermeniyi Rusyaya grmtr. Ermenilerin Rusyaya meyletmelerinde din adamlarnn rol bykt; din adamlarnn Rusyaya sempatilerinde ounun dini eitimini grd yer olan, Ermeni dini merkezlerinden, Emiyazin Katalikosluunun Rus snrlar iinde yer almasnn pay byktr. Emiyazinde yetien bu Ermeni din adamlar, Rusya yanls propaganday da hi ekinmeden yapyorlard. Din adamlarnn bu dmanca eitimi Ermenilerin Osmanl aleyhtar bir dnceye kaplmalarna ve Rus sevgisine ynelmelerine yol ayordu. Erzurumun Rus snrna yakn olmasndan dolay Ermenilerin Rusyaya gidip gelmeleri, bu sempatinin daha da artmasna sebep olmutur. Bunlarn yannda Erzurum Rus Konsolosluu da bo durmuyordu. Erzurumdaki Rus Konsolosu, Ermeni ilerigelenlerine Rus pasaportu datarak onlar elde ediyordu. Bu durumu anlatan ngilterenin Erzurum Konsolosu Taylor, bu vilayet, Ermenilerin say, mevkii ve igal ettikleri yer bakmndan en nfuzlu bir snf olmalar dolaysyla imdiki durumda, Ruslarn yararna en uygun ve Devlet (Osmanl) iin en tehlikeli olan blgedir diye ifade etmektedir.6 A. Anavatan Koruyucular rgtnn Kuruluu Erzurumdaki Ermeniler arasnda siyasi tekilatlanma, 1877-1878 Osmanl-Rus savanda yine Rusyann mdahaleleriyle balamt. 1890 Erzurum Ermeni isyannda sululardan birinin verdii bilgiye gre, savatan nce Bulgarlarn bamszlklarn elde etmeleri iin isyan edecekleri ve Dou Anadoluda da bir Ermenistan kurdurulaca Ruslar tarafndan, ajanlar vastasyla Ermenilere propaganda edildi. Bunun teminini ise Ermenilerin sava srasnda isyan etmeleri salayacaktr. Bir Ermeni isyann salamak zere Rusya, iki Bulgar avukat, ajan olarak Dou Anadoluya gndermitir. Bunlar Erzuruma gelmiler ve buradan Van, Diyarbekir ve Hakkariye kadar bir tekilat kurmak iin gitmilerdi. Erzurum Ermenilerinden on alts, o zaman bir komite olarak organize edilmiler ve Ermeni muhtariyetini salamak iin almaya balamlard.7 Erzurumda isyan amal ilk Ermeni rgt, Anavatan Koruyucular 1881 ylnda kuruldu. rgt, 1880 ylnda faaliyete geip fikirlerini yaymaya balam, ancak kuruluunu Mays 1881de yapmtr. rgtn ad balangta Yksek Meclis diye adlandrlmsa da daha sonra Anavatan Koruyucular olarak deitirilmitir. htilalci ve gizli faaliyet gsteren rgt, Ermeni halk devlete ve Mslman halka kar silanlandrmay gaye edinmitir. rgt, Dr. Bagrat Navasardian tarafndan, Tiflisdeki merkezinden idare edilmitir. Hkmetin phelerini datmak iin Anavatan Koruyucular rgtne Ziraat Cemiyeti ad da verilmitir. rgtn Erzurumda gizli iki lideri vard, Khachatur Kerektsian ve Karapet Nishkian. Bu iki liderden baka drt kurucusu, Hakob shgalatsian, Aleksan Yethelikian, Hovhannes Asturian ve Yerhishe Tursunian idi. Kurucu olmay kabul etmeyen H. M. Nishkian, rgt iinde hizmet etmeyi kabul etmitir. rgtn tzk ve nizamnamesi yazlmad ve yeler ezberlediler. rgt, silah ve cephaneyi satn alarak yelerine, eer imkanlar varsa ucuz fiyata satt veya bedava datt. rgt, bir merkezsiz olarak, on kiilik gruplar halinde tekilatland ve her grubun bir lideri vard. Merkez komitenin hibir yesini teki rgt yeleri tanmyordu. Komite, yelerinin zel referans ile ye kaydeden rgt, hzl bir ekilde Erzurum ehri ve kylerinde yaylmtr. ay iinde yzlerce

173

ye kaydedilmitir. Piskopos Ormaniana rgt hakknda bilgi verildi ve O da durumu stanbulda Patrik Nerses Varzhabediana bildirdi ve Patriin tasdiki de alnd. 1881 yl son baharnda rgt, Kerertsian rgt iin destek bulmak zere nce Vana ve daha sonra Rusyaya gitmeye grevlendirdi. Keretsian, Vanda Khirimian Hairig ile grt ve Rusyada Mushak Gazetesi editr Grigor Ardzruni ile kontak kurdu. Karapet Nishkiann iki defa Rusyaya seyahat neticesinde Rusya Ermenilerinden maddi destek saland. Komiteye Anavatan Koruyucular yazl bir amblem yapld ve bu amblemde ya bamszlk ya lm ifadesi yazld ve bundan binlerce baslarak datld. Bu basl kopyalardan birinin Trk yetkililerin eline gemesi zerine Komite 25 Kasm 1882 tarihinde ortaya karld.8 Bu amblem ve ihtill ifadeleri ieren bir yemin metni ngilterenin Erzurum Konsolosu Everettin eline Ocak 1882 tarihinde gemitir. Banda asker yazan bu yemin metni yledir: Milletimin bamszl iin elimden gelen her eyi yapacama ve gerekli olursa canm vereceime en kutsal Ruhlar (Trinity) adna ve kendi erefim zerine yemin ederim. En yksek komiteye bu sz yerine getirmek iin grevimi yapamazsam, bu dnyada hayatma son vermek zorundaym.9 Bu hareketin iinde yer alan H. M. Nishkian, komitenin 25 Kasmda Hkmet tarafndan ortaya karldn kaydederken, Erzurum ngiliz Konsolos Yardmcs tarafndan, Ermeni ihtill komitesinin 8 Aralkta Hkmet tarafndan kefedildii, iki liderinin de iinde olduu yaklak krk mensubunun tutukland, komite ile ilgisi olan 700 kiinin Hkmet tarafndan bilindii ve tutuklamalarn devam ettii bildirilmitir.10 Otuz alts Erzurum ehir merkezinden ve otuz sekizi evre kylerden olmak zere toplam yetmi drt kii bu olaydan dolay tutuklanmtr.11 Mahkemede elli yedi kii yarglanm, bunlardan on alts beraat etmi, komitenin liderlerinden Khatchatur Kerektsian on be yla, biri yedi yla, drd alt yla, otuz biri be yla, biri iki yla mahkum edilmitir. Biri de kamtr.12 Patrik Nerses ve Piskopos Ormanyan, bu tutuklananlarn susuz olduu ve affedilmeleri konusunda gerek Osmanl Hkmetine gerekse Padiaha mteaddit defalar mracaat etmilerdi.13 Mahkumlarn otuz biri 4 Haziran 1884 tarihinde Padiah tarafndan affedilerek serbest braklmlardr.14 Komitenin liderlerinden Kerektsian, Hakob shgalatsian ve Hovhannes Asturian Eyll 1886 tarihinde affedildiler. Bylece bu olaydan sulu olanlarn tamam sebest braklm oldu. Ermeniler arasnda bu tarz olay ilk defa yaanm ve ilk defa bu kadar byk bir grup siyasi bir davadan yarglanmt. Erzurumda kurulan Anavatan Koruyucular adl gizli komite adamlarn Rusyaya gndermi ve oradaki Ermeni liderlerinden destek almt. Komite bir buuk yl (Mays 1881Kasm 1882) faaliyetini srdrmt, fakat onun etkisi ok daha fazla srmt. Komite, Ermenilere Osmanl Devletine kar organize bir ekilde haraket etme cesareti vermitir.15 B. 1890 syan 1877-1878 Osmanl-Rus sava srasnda Erzuruma gelip Ermenileri ayaklandrmak iin Ermeni muhtariyetini gndeme getiren Rus ajan iki Bulgar avukatn ifsatlar sonucunda, byle bir maksat iin

174

bir grup Ermeninin o tarihten sonra gizlice almalar ve ihtill maksadyla kurulan Anavatan Koruyucular rgtnn faaliyetleri ve onlarn affedilerek sebest kalmalar, Erzurumdaki Ermeniler arasnda ihtill hareketine cesaret vermiti. Rusya, ngiltere ve Fransann yaknen ilgilendii ve zellikle Rusyann mdahil olduu Erzurumdaki bu hareketler yannda yurt dnda kurulan Hnak ve Tanak rgtleri de 1890l yllara gelindiinde byk apl olaylarla dnya kamuoyunun dikkatini Ermeniler zerine ekerek, byk devletlerin mdahaleleriyle muhtar ya da bamsz bir Ermenistan kurmann plnlarn yapyorlard. Hnak ve Tanaksutyun komitesinin tzk ve siyasi programlar tamamen ihtill plnlar ile dolu idi.16 Hnak komitesi 1887 ylnda Cenevrede kurulduktan sonra, Dou Anadoluda var olan sosyal Ermeni organizasyonlarn Trk hkmetine kar propaganda, ajitasyon ve terr eylemciliine evirmeyi hedefledi. Propaganda da temel fikir ihtill olmak art ile Ermeni halk Osmanl Hkmetine kar ihtilalci bir ruhla eitilecekti. Ajitasyon ve terrde halkn isyanc ruhu gelitirilecek ve devlete verilen vergiler reddedilecek ve hkmet kart gsteriler yaplacakt.17 Hnakn daha sonraki faaliyetlerinde bunlar aynen tatbik ettii grlecektir. Hnak komitesi ayn adla bir de gazete kararak burada ihtilalci fikirler ieren haber, zellikte Trkiye Ermenileri ile ilgili dehete drc haberler ve makaleler yaynlyordu. Bunlarla Osmanl Devletinde genel bir Ermeni ayaklanmasn gerekletirmeye alyordu.18 Hnak gazetesinin yansra Londradaki Ermenilerin kurduu bir cemiyetin kard gazete de zararl yaynlara balam ve bu kkrtc yazlarla dolu gazetesini Ermeni Patriine postalayarak onun vastasyla Ermenilere ulatryordu. Bu yalan haberlerin Dou Anadoluda Ermenileri ifsat edememesi iin Osmanl Hkmeti ilgililere, bu yaynlarn ve her trl bozgunculuun nlenmesi ynnde talimatlar vermitir. Yurt dinde karlan Ermeni yaynlar yannda Ermeni din adamlar da Erzurum blgesindeki Ermenileri ayaklandrmak zere tm gleri ile almlard. Ermeni Patrii Nerses bunlarn banda geliyordu. Nerses, Erzurumdaki baz Ermenilere mektuplar gndererek onlar isyan ynnde krkrtmtr. Nitekim bu mektuplardan bazlar gvenlik kuvvetleri tarafndan Erzurum postahanesinde ele geirilmitir. Fakat bu mektuplarla ilgili Hkmet, devlet dairelerinde alan Ermenileri tedirgin etmemek iin bir soruturma yapmamtr.19 Parisde yaynlanan Hayistan Gazetesi de ajitasyonlarda nemli rol oynamtr. Hnak ve Hayistan gazeteleri zellikle Dou Anadoluda datlyordu. Bunlarn ihtilalci fikirlerle Ermenilere ynelik propagandalar, Ermeniler arasnda hkmete ve Mslman halka kar dmanln olumasnda ve bylece ayrmann balamasnda nemli bir etken olmutu.20 Hnak Komitesi, yayn yoluyla yapt hareketlerin yannda Trkiyede rgtlenmeye de girimitir. Komite mensubu, Rusya vatanda Roupen Khan-Azad, Temmuz 1889 tarihinde stanbula gelerek propagandaya balamtr. Khan-Azad, daha sonra Trabzona gelerek orada komitenin bir merkezini kurmu ve oradan ihtill birimleri oluturmalar iin Erzurum, Harput, zmir, Halep ve dier birok yere ajanlarn gndermitir. Komite, 1890a kadar tm Trkiyeye ubelerini at. Bu ubeler vastasyla Ermeni genlerden taraftar toplanyor ve Ermeni halk, hkmete ve Mslman halka kar ajite ediliyordu.21

175

Avrupadaki Ermeniler, Hnak ve Hayistan gazetelerinin ve dier ihtilalci faaliyetlerin masraflarn karlamak zere Avrupada iki banka kurmulard. Bu bankalar senelik yzde drt faizle bor para vererek, oluturduklar geliri Ermeni Hayistan ve Hnak gibi gazetelerin neri iin harcyorlard. Ermeni ihtilalcileri, Ermenilerin sakin olduklar mahallerde nfus ounluunun Mslman olmasndan dolay dorudan bir ayaklanma ile sonu alamayacaklarn bildiklerinden karklk kararak Avrupa devletlerinin mdahalesini salamak ve bylece bir netice almak istiyorlard.22 1890 ylna doru kacak isyanda dorudan mdahil olmak zere silahl Ermeni komitecilerinin Osmanl dou snrndan oka gemeye balamas ve gvenlik kuvvetleri ile atmalar, Osmanl yetkililerinin phelerini artryordu. 16 Mays 1889 tarihinde Van Bakalede gvenlik kuvvetleri ile Krt klnda silahl kii arasnda atma km, atmada ekiyadan lenlerin zerinden Avrupadan Ermeni ihtilalci Portakalyan tarafndan gnderilmi ve propaganda ieren mektuplarn kmas pheleri doruluyordu.23 Ermeni ihtilalcilerin faaliyetleri sonucunda, 1890 ylna gelindiinde Dou Anadoluda aniden durum karmaya balad. Hnaklar, blgede gizli rgtlerini kurmaya alyorlar ve bu arada Avrupann mdahalesini salayacak bir olay karmann bahanelerini aryorlard. 1890a gelindiinde olay karmaya en msait durumda olan yer, Erzurum idi. nk yukarda da bahsettiimiz gibi son savata buraya gelen Rus ajan Bulgar avukatlarn, birtakm Ermenileri, Ermeni muhtariyeti uruna tekilatlandrmas, daha sonra Anavatan Koruyucular komitesinin burada kurulup yzlerce Ermeniyi gizli rgte kaydetmesi ihtill iin kullanlacak bir hayli muhalif Ermeninin olumasn salamt. stelik gizli rgt kurmak ve ihtill karmaya teebbs etmekten tutuklanan sulularn daha sonra Ermeni patrii ve Avrupa devletlerinin stanbul temsilcilerinin giriimleri sonucu affedilerek serbest braklmalar, Avrupann onlarn arkasnda olduu grntsn kuvvetlendirdii iin Ermeni ihtilalcileri, daha byk bir olay karmaya cesaretlendirmitir. Ermeni komitelerinin, Erzurumda byk bir olay karmaya hazrland ve bunun bahanesini arad ve Erzurum hkmet yetkililerinin de Ermenilerin Avrupada neredip blgeye soktuu yaynlar ele geirmesi, ayrca edindii istihbaratlar vastasyla bu isyan hazrlklarn rendii bir srada, Erzurum Ermeni kilisesinin ve onun hemen yanndaki Sanasaryan Ermeni mektebinin bodrumlarnda demirhaneler bulunduu ve bu demirhanelerde silah imal edilip datld Drdnc Ordu Komutanlna 17 Haziran 1890 (5 Haziran 1306) tarihinde ihbar edilmitir.24 Osmanl kaytlarna gre muhbir mehul idi.25 Fakat Ermeni evrelerine gre ihbar, Ermeni katolik papazlar tarafndan yaplmtr.26 Gerekten de bu ihbar yapanlar hkmet yetkilileri tarafndan bilinmemekteydi. Zira stanbul Ermeni Patrii, Padiaha mracaat ederek muhbirlerin cezasz kald iin ifsadn devam ettiini belirterek onlarn cezalandrlmasn istemitir. Patriin iddialar zerine Padiaha konu ile ilgili bir arz sunan Sadrazam Kmil Paa, muhbirlerin bilinmediini bildirmitir.27 Sadrazamn Padiaha doru olan bilgiyi vereceinden phe olmadna gre yetkililerin muhbirleri bilmedii aktr. Bu durumda isyan taraftar olanlar, katolik papazlar sularken, gerekte kendilerinin olay bahanesi iin bu ihbar yapm olabilecekleri de ihtimal dahilindedir.

176

Bu ihbar zerine gizli aratrma yapan gvenlik kuvvetleri, ihbar konusu olan demirhanenin iine dardan kimsenin girmesine msaade edilmediini renince pheleri daha da artmtr. Bu pheleri gidermek iin kilise ve mektepte 18 Haziran 1890 gn, kilise papaz ve okul mdrnn izin ve nezaretlerinde bir arama yaplmtr.28 Aramada iki demirhanenin olduu, ilerinde torna vesair kk aletler olduu, fakat bunlarn rencilerin eitimi iin kullanld, herhangi bir ekilde bunlarla silah imal edilmesinin mmkn olmad anlalmtr.29 Aramada baka trl bir su unsuruna da raslanmamtr. nk aramadan iki saat nce eski datlm Anavatan Koruyucular komitesine mensub olan Kpek Bogos adl Ermeninin haber vermesi zerine derhal milli tarih kitaplar, defterler, phe ve merak ekici eyler ortadan kaldrlmtr.30 Aramadan nce phe ve merak uyandracak eylerin kaldrldn ifade eden Hnakist Khan-Azad, bunlarn neler olduu hususunda daha ayrntl bilgi vermemektedir. 18 Haziran gn arama yaplm, herhangi bir rahatszla meydan verecek bir durum olmadan pheler dalm ve konu kapanmt. Ertesi gn (19 Haziran) sabahleyin bir takm Ermeniler dkkanlarn kapatm ve ileri gelen Ermeniler Murahhashanede toplanarak Erzurum Valisine gelmiler ve kendilerinin devlete sadk vatandalar olduklar halde haklarnda yaplan bu ihbarn onlara iftira olduunu, bu iftiraclarn cezalandrlmas ve kendilerinin sadk vatandalar olduklarn bildirmek zere Padiaha telgraf ekmek istediklerini sylemilerdir. Vali, byle bir telgraf ekmekte onlar serbest brakmsa da kendilerine yaplan nasihatlar sonucunda ikna olarak kilise nndeki kalabalk dalm ve dkkanlar da almtr. Ermenilerin bu yoldaki endieleri de giderilmitir.31 Ancak komiteciler, Avrupa devletlerini Osmanl Devletine kar harekete geirerek, bamsz veya muhtar bir Ermenistan kurma yolunda bu frsat karmak istemiyorlatd. Ermeni ileri gelenlerin ikna olmasna kar ertesi gn 20 Haziran sabah kilise mezarlnda toplanan Ermeni komiteciler, yedi-sekiz yz imzal bir bildiri hazrlamlardr. Bu bildiride Rus olmak, Rus mezhebine girmek, Rusya veya rana gitmek bamsz veya muhtar olmak istedikleri yazlmtr.32 Komiteciler, bu kararlar alp isyan balatmaya hazrlanrken ticaret yapan Ermenilerin bazlar dkkanlarn am ve bazlar da ayorlard. Doruca arya giren komiteciler, Ermenilerin dkkanlarn kapattrmlardr. Hkmeti protosto etmek iin Ermenilere dkkanlarn ve Ermeni okullar kapattran komiteciler, dkkann kapatmak istemeyenlerin dkkanlarn yama etmekle tehdit etmilerdir.33 Erzurum Valisi Samih Paa, olaylar yattracak tedbirleri kararlatrmak iin ayn gn leden sonra saat iki sralarnda devlet erkn ile bir toplant yapt. Toplantya Ermeni Piskopos ve ondan fazla Ermeni ileri geleni de davet edildi. Piskopos ve arkadalarna dkkanlarn atrlmas yolunda nasihat edilmi onlar da buna sz verek Vilayetten ayrlmlard.34 Saat drtte Piskopos, evine dnd ve evinin nnde byk bir Ermeni kalabaln toplandn grd. Piskopos, kalabal etkilemek iin onlara, Valinin onlarn dostu olduunu ve onlarn sadakatna inandn, kendisinin ve Valinin gsterinin sona erdirilerek dkkanlarn almasn istediklerini syledi. Bunun zerine kalabalk, Piskoposa kar dmanca barmaya balad ve Piskoposu yle sktrdlar ki, Piskopos, kendini korumalar iin yakndaki Trk askerlerini ard. Sonra Ermenilerden bir ksm kilisenin nnde toplandlar. Olay zerine kilise civarna bir askeri mfreze geldi. Kilisedeki Ermeniler, askerler zerine

177

silahlarla ate ettiler.35 Atete bir asker ehid edilmi ve drt asker yaralanmtr.36 ngiliz konsolosluk raporunda iki askerin ehid edildii kaydediliyorsa da Erzurum Valisi bir askerin ehid edildiini Hkmete bildirmitir ki resmi kaytlar dorudur. Askerlerin zerine ate edilmesi zerine Mslman halk, byk bir galeyana gelerek saat 5:30 sralarnda, ellerine geirdikleri sopa, balta ve talarla Ermenilerin zerine saldrdlar. Bu arada kalabalk, ngiliz Konsolosluunun ve ayn cadde zerindeki Misyonerlerin ve Ermenilerin evlerinin camlarn da krmtr. ngiliz Konsolosunun Validen yardm istemesi zerine gelen askerler, Konsolosluu ve blgeyi korumaya almtr.37 Bu arada asker zerine ate edilip ehid ve yaralamalarn meydana gelmesine karn askerler, atee karlk vermedikleri gibi kzgn Mslman halkn Ermenilere saldrs srasnda da canla bala onlar korumaya almlardr. Bu durum, Erzurum Valisi tarafndan ifade edildii gibi ngiliz Konsolosu tarafndan da beyan edilmitir. Mslman halktan baz ileri gelenler de kzgn kalabal teskin etmeye almtr. Gece yarsna doru ehir merkezinde olaylar yatm ise de dier mahallelerden silah sesleri duyulmaya devam etmitir.38 Ertesi gn Erzurumda asayi salanmtr ve artk herhangi bir olay meydana gelmemitir.39 Yeni olaylar nlemek iin Erzuruma Erzincandan yeni nizamiye askeri getirildii gibi, Erzurum ehir merkezine ve yakn kylere gece ve gndz svari devriyeler karlmtr.40 Olayda askerlerin zerlerine ate edilmesine ramen karlk vermedikleri gibi galeyana gelen Mslman halka kar da canla bala Ermeni halk koruduklarndan Erzurumdaki ngiliz, Fransz ve Rus konsoloslar bykeliliklerine memnuniyetle durumu bildirmiler ve bu durumdan da Erzurum Valisini haberdar etmilerdir.41 kan atmalarda bir askerden baka Mslman halkdan iki kii ldrlm ve krk be kii sopa ve kllarla yaralanmtr. Baz Mslmanlarn dkkanlar yamalanmtr. Ermenilerden sekiz kii ldrlmtr. ldrlen Ermenilerden biri kilisenin iinden alan silah atei ile biri de Ermeni evlerinden alan silah atei ile ldrlmtr. Geri kalan alt Ermeni bak ve sopa darbeleriyle ldrlmtr. Ermenilerden altm iki kii yaralanmtr. Bu beyanlar salk kurulularnda tutulan kaytlara dayanmaktadr. Yaralananlar tamamen tedavi edilmilerdir.42 Mslman ve Ermenilerden pheliler, derhal yakalanarak mahkemeye sevk edilmilerdir. Bu arada Erzurumdaki ngiliz, Fransz ve Rus konsoloslar, Vilayet nezdinde Ermeniler lehine giriimlerde bulunmaya balad gibi stanbuldaki ngiliz ve Amerikan maslahatgzarlar da Hkmete mracaat etmilerdir. Bu giriimler zerine olaya karan yzlerce kii ile ilgili, yeni bir olay kmamas ve Avrupa kamuoyunda daha fazla bir infialin meydana gelmemesi iin yrtlecek tahkikattan vaz geilmitir.

178

Yabanc temsilcilerin ve Patriin mdahaleleri sonucunda olaydaki lm ve yaralamalardan sulu grlp yarglanan 28 Ermeni, 22 Eyll tarihinde serbest braklmlardr. Ayrca davaya bakan savc da grevinden alnmtr.43 Erzurum isyann genelletirerek btn Ermenilere yaygnlatrmak iin Ermeni Patrii, komiteciler tarafndan istifaya zorlanmtr.44 Erzurum Ermeni isyan Avrupada nemli lde yanklanm ve Mslmanlar, Ermenileri katlediyor eklinde propaganda edilmitir. Avrupa basnnda olay, Ermenilerin azndan abartl bir ekilde yer almtr. ngilterede Daily News Gazetesi olaya okca yer vermitir. Bunun zerine ngiliz muhalafet partisi milletvekilleri Hkmete soru nergesi vermilerdir. Hkmet, Mecliste sorulara cevap olacak ekilde olay ayrntl bir ekilde kendi cephelerinden izah etmitir.45 Bu durum da ngilterenin Ermenilerle ne kadar yakndan ilgilendiini gstermektedir. Olay Rus basnnda da yer almtr. Kimi Rus gazeteleri olay sadece etraflca vermekle yetinirken, bazlara abartl ve kkrtc yorumlaryla olay nakletmilerdi. Kkrtc gazetelerin banda Novoi Vremie gazetesi geliyordu. Gazetede, Rusyann olaya kaytsz kalamayacan, Rusyann bir eyaletinin Ermenilerle meskn olduunu ve btn Ermenilerin Rus hkmranl altnda birlemesinin ciddi bir ihtimal olduu vurgulanmtr.46 Olay, byk devletler kamuoylarnda nemli lde yanklanmasna ramen ihtilalci Ermeni evreleri bundan memnun olmamlard. Zira onlar, bu olay karrken btn Avrupa devletlerinin harekete geerek kendilerine en azndan bir muhtariyet temin edileceini tasarlamlard. Konu ile ilgili hatralarn nakleden Hnak Komitesi mensubu, komitenin Trabzon merkezini ve oradan btn Anadoluya komitenin ubelerini aan Khan-Azad, sonu hakknda unlar anlatmaktadr: Biz, o kanaatta idik ki, Erzurumdaki Avrupa devletleri konsoloslar derhal olay mthi bir ekilde hkmetlerine aksettirecekler ve Ermeni meselesi de bu suretle hemen bir sonuca varm olacakt. Fakat bu olmaynca herkesi bir hayret kaplad. dare heyetimizde bu meseleyi mzakere ederek u sonuca vardk: Avrupa byk devletlerini bu ta gibi ilgisizliklerinden uyarmak iin, Padiahn bakentinde elilerin burunlarnn dibinde byk bir gsteri tertip etmeyi (kararlatrdk).47 Hnak Komitesinin kendi azlarndan belirttikleri gayeleri dorultusunda dzenledikleri kanl olayda, istediklerini elde edememilerdi. Fakat onlar iin Erzurum isyan sonraki, daha kanl olaylara bir balang ve prova niteliinde olacakt. Hnakist Khan-Azadn da belirttii zere Ermeni komiteleri bundan sonra stanbul ve Anadolunun eitli yerlerinde kanl eylemlerini srdreceklerdir. Osmanl Devleti ve halk, 1890l yllar boyunca Hnak ve Tanaksutyun komitelerinin kard isyanlarla bouacak ve gvenlik kuvvetlerinden, Mslman ve Ermeni halktan binlerce insan bu olaylarda hayatn kaybedecektir.

179

C. 1895 syan 1890 ylnda yaptklar Erzurum ve Kumkap olaylarndan, Ermeni komiteleri Avrupa devletlerini harekete geirecek bir netice elde edememilerdi. Ermenistan kurma yolunda ilk adm saydklar reform projelerini uygulamaya koyduramamlard. 1894 ylna kadar Ermenilerin yaad tm Trkiye topraklarnda tekilatlarn kurup, gerekli militan kadroyu oluturmada ve silahlanmada nemli bir gelime salayan Ermeni ihtill komiteleri, zellikle Hnak, harekete gemitir. Hnak Komitesinin organizesi ile 1894 ylnda Sasonda byk bir Ermeni ayaklanmas gerekletirilmitir. Bu ayaklanmada, Hnak Komitesi baar kazanm ve bata ngiltere olmak zere Fransa ve Rusya, Osmanl Devletine bir memorandum vererek Ermenilerin yaad yerlerde, taahhd edilen reformlarn yaplmasn istediler.48 Osmanl Ynetimi, Avrupa devletlerini teskin etmek ve gerekten dou vilayetlerinde bir reform yapmak iin Anadolu Reform Mfettiliini kurmutur. Avrupa devletlerini bylece harekete geiren Hnak Komitesi, 1895 ylnda genel bir ayaklanma ile netice almak istemitir. Temmuz aynda Babl basknyla balatlan olaylar, btn Trkiyeyi sarmtr. akir Paann bakanlnda kurulan Anadolu Reform Mfettiliinin kurulup Anadoluda greve balamas, Ermeni halk tarafndan iyi karland. Vilayetlerde Mfettii karlamak iin dzenlenen trenlere Ermeni halk da okulu bir ekilde katlmtr. Ermeni ihtill komitecileri ise bu tayinden memnun olmamlard. Bunun iin tefti heyetini protosto maksadyla harekete geen komiteler, heyetin Vilyet-i Sitteye gelmesinin hemen ardndan birok yerde isyanlar kardlar. Reform Heyetinin gzergah olan Trabzon, Gmhane, Bayburt, Erzurum, Hns, Mu, Bitlis ve daha bir ok yerde yirmiden fazla silahl isyan karlm ve ok sayna insan katledilmitir.49 Erzurumda Ermeni ihtilalciler, isyan iin Eyll aynda son hazrlklarn yapmlard. Tanaksutyun ve Hnak komiteleri faaliyetlerini artrmlar ve Rusyadan gelen yeni militanlar rgtlere katlyordu. Komiteciler, Vilayet Meclisi ve stinaf Mahkemesi yeliklerinde bulunan iki Ermeni ileri gelenini tehdit ederek grevlerinden istifa etmelerini ve karacaklar ayaklanmada kullanacaklar silahlar satn almak iin onlardan para talep etmilerdir. ngiliz Konsolosu Graves, bu militanlarn Rusya Ermenisi olduklarn bildirmektedir.50 Hnak militanlar, tehditlere aldrmayp kendilerini desteklemeyen Ermenileri katletmekten de hibir ekilde ekinmemilerdi. 5 Ekimde Erzurumda Avukat Artin Sarkis Efendi ve Tccar Simon Bozoyan Aa Hnak militanlar tarafndan baklanarak ldrlmlerdir. Bu olaydan dolay bir Rusya Ermenisi tutuklanmtr. Bu ldrlenler rgte girmediklerinden ve destek vermediklerinden ldrlmtr.51 Komiteler, bylece kendilerine destek vermeyen Ermeni halk nce sindirerek, zorla da olsa destek salamak ve d kamuoyuna da btn Ermeniler ayn gaye etrafnda toplanmlardr grnts vermek istemilerdir. Komiteciler, daha nce Trk yanll ile bilinen Erzurum Ermeni Murahhas Mgr. Ghevant imanyan stanbuldaki Patrikin de propagandalar ile elde etmeyi baardlar. htilalcilere katlan imanyan, Tanaksutyun taraftar idi, fakat Hnaklara da sempatisi vard. Dou Vilayetlerinin Genel Mfettii olarak akir Paa Erzuruma geldii zaman, Murahhas imanyan, Patrikin ve Hnakistlerin Onun misyonunu tanmama talimatlarna uyarak, akir Paay karlamaya bile gitmemiti.52 imanyan, bu hareteki ile de artk dorudan doruya komitecilerle birlikte hareket

180

ettiini saklamyordu. Nitekim Murahhas imanyan, 1895 Erzurum Ermeni isyannn her aamasnda yer alacaktr. ngiliz Konsolosu Cumberbatch, 17 Ekimdeki raporunda Erzurum ve evresinde ok kritik bir durumun devam ettiini ve her tarafta byk bir heyecann hkm srdn belirtiyordu. Yetkililer ve askeri birlikler, bir Mslman-Hristiyan atmasn nlemek iin canla bala almakta ve gece gndz ayaktadrlar.53 26 Ekimde provakasyon iin Erzurumda Ermeniler, Mslman halka saldrdlar. Bitlisde Mslmanlar camide namaz klarken camiye saldrdlar.54 Bu provakasyonda byk bir olay kmamtr. Ermeni ihtill komiteleri, planladklar eylemi yapmak iin Erzuruma Rusya, stanbul ve Trabzondan militanlar gnderdiler.55 Erzuruma gelen bu militanlardan bazlarna, yetkililerin dikkatini ekmemesi iin, iki- bin kuruluk az bir sermaye ile gstermelik dkkanlar alyordu. Bylece bu militanlarn Erzuruma geli maksatlarnn ticaret olduu grnts verilmeye allyordu.56 Bu hazrlklardan sonra 1895 yl Ermeni genel ayaklanma eylemlerinden biri de Erzurumda plnlanmt. Ermeni komitecileri silahlanma, yeterli militan toplama iini tamamladktan sonra, Erzurum Ermeni Murahhas imanyan ile birlikte plnladklar Erzurum isyann, 30 Ekim 1895 aramba gn balattlar. Komitecilerin plnlarna gre, her bir militan Hkmet Konandaki odalarn kapsnn nlerini tutacak ve bir ksm da Hkmet Konann odalarnn pencerelerinin karsndaki dkkanlarn damlarna kp alan memurlar silahla vuracakt. karlacak olay bastrmaya gelecek askerler iin de plan yaplmt. Askeri klalarn yaknndaki Ermeni evlerinin damlarna silahl adamlar yerletirilmiti. syanclardan biri, odalarn kapsn tutacak olanlar daha tam yerlerine varamadan zabta odasnn karsnda iken korkuya kaplarak jandarma binbasnn zerine ate etmi ise de isabet ettiremeyerek ikinci kurunla jandarma jurnal eminini ehid etmitir. Orada bulunan jandarmalar, derhal karlk vererek ate eden ve henz merdivenden kmakta olan Ermenileri etkisiz duruma getirmitir. Silah sesini duyan pencere nlerindeki Ermeniler de Hkmet Konandan ieri kurun yadrmaya balamlard. Dier taraftan ar, pazar ve mahallelerdeki ta binalarda, uygun yerlerdeki dkkanlarda ve evlerin damlar zerine yerletirilmi Ermeni militanlar, gelip geen Mslman halk zerine kurun atmaya balamlardr. Klalarn etrafnda yerleen militanlar da askerler zerine kurun atarak onlarn hareketini engellemeye alyorlard. ehirde byk bir heyecan ve dehet havas olumutu. Asker atma yerlerine yetiinceye kadar Mslmanlar, Rumlar ve Acemler, canlar ve mallarn korumak iin Ermenilerle atmaya girimilerdi.57 Reform Mfettii akir Paa, Vali ve Komutann stn gayretleri neticesinde askerler olay yerlerine vakit kaybetmeksizin sevkedilmitir. Askerlerin de zerlerine devaml kurun atld iin olay yerlerine ancak atarak ulalmtr. Bu kadar byk apl bir isyan balatlmasna ramen askerin serinkanl ve cansiperane gayretleri neticesinde, olay iki saat zarfnda kontrol altna alnmtr. Asker birlikler, hemen Konsolosluklar, Ermenilerin oturduu mahalleleri, dier gayrimslimlerin oturduu mahalleleri, kiliseleri ve aznlk okullarn korumaya almtr. Fakat Mslman halkn byk galeyan

181

karsnda buralarda Ermenilerin muhafaza edilemeyecei grlnce Ermeniler, Hkmet Konana, karakollara ve askeri klalara alnarak korunmutur. Olay yakn kylere de sram, bunun zerine kylere derhal asker ve jandarma suvariler karlarak saat zarfnda oralardaki atmalar da bastrlmtr.58 Olayda Ermenilerden 264 kii ldrlm ve 169 kii yaralanmtr. ki asker ve bir jandarma ldrlm ve bir binba, bir yzba ve dierleri kk rtbeli subay ve erlerden oluan, 41 asker ve jandarma yaralanmtr. Mslman halktan 18 kii ldrlm ve 43 kii yaralanmtr. Rumlardan iki ve ranllardan iki kii ldrlmtr. Bu olayda toplam 289 kii ldrlm ve 253 kii de yaralanmtr. Olaylar srasnda baz Ermenilerin dkkanlar tahrip edilmitir. Kylerde halktan bazlarnn mallar ve hayvanlarndan zayi olanlar olmutur. Kayp olan eyalarn bulunmas iin memurlar grevlendirilmi ve eyalarn byk ounluu bulunarak sahiplerine teslim edilmitir. Dierlerinden bazlar peyderpey aynen ve nakten denmitir.59 Olaylar genelletirerek netice almak niyetinde olan Ermeni komiteciler, ayn anda Erzurumun evresinde de isyanlar balatmlardr. Erzurum isyanyla ayn gn balatlan Bayburt olayndan baka, Vilyete bal Hns, Erzincan, Refahiye, Kuruay, Kemah, Tercan, Pasinler, Kii ve Elekird kazalarnda da ayaklanmalar karlm ve Ermenilerle Mslmanlar arasnda kanl atmalara neden olmutur. Buralardaki atmalarda, her iki taraftan ok sayda insan lm ve yaralanmtr. Erzincanda Mslmanlardan 10 kii lm ve 107 kii yaralanm, Ermenilerden 111 kii lm ve 157 kii yaralanmtr. Refahiyede Mslmanladan bir kii lm ve 16 kii yaralanm, Ermenilerden 18 kii lmtr. Kuruayda Mslmanlardan 2 kii lm ve 3 kii yaralanm ve Ermenilerden 9 kii lm ve 5 kii yaralanmtr. Kemahda Ermenilerden 4 kii lm ve 5 kii yaralanmtr. Tercanda Mslmanlardan 25 kii lm ve 5 kii yaralanm, Ermenilerden 140 kii lm ve 42 kii yaralanmtr. Pasinlerde Mslmanlardan bir kii lm, Ermenilerden 28 kii lm ve 19 kii yaralanmtr. Kiide Mslmanlardan 50 kii lm ve 19 kii yaralanm, Ermenilerden 20 kii lm ve 13 kii yaralanmtr. Elekirdde Ermenilerden 4 kii lm ve iki kii yaralanmtr.60 Erzurumun bu kazalarna nisbetle Bayburtta daha geni apl ve Ermeni komitelerinin plnlar ile karlan isyan, Bayburt merkezde alt-yedi saatte ancak bastrlabilmiken kylerinde atmalar bir ka gn devam etmitir. Bayburtta Mslmanlardan 17 kii lm ve 22 kii yaralanm, Ermenilerden 544 kii lm ve 72 kii yaralanmtr.61 Ermeni ihtilalcileri, Hnsta olay karmak iin aylar nce hazrlklara balamlard. Komiteciler trl yollarla burada Mslmanlar tahrik etmiler, halkn itibar edip sayg duyduu dini hviyeti olan kiileri bile ldrmekten ekinmemilerdir. eyh Haydar Efendi, srf Mslmanlar tahrik edip Ermeniler zerine saldrtmak iin Ermeni komiteciler tarafndan katledilmitir. Bu yetmemi Hamidiye Alay subaylarndan Yzba Halil Aann kz ve gelini ile airet mensubu Yusuf Aay idam etmek kasdyla karmlardr. Ermeni militanlarn Mslman kylere saldrya balamlard.62 Son olarak

182

blgede dini bir etkisi olan, sayg duyulan ve geni bir aileye mensup Nakibendi ehylerinden Takesenli Ahmed Efendinin Bitlisten Erzuruma gelirken Hnsta Ermeni komitecileri tarafndan yolu kesilip lmle tehdit edilmesi, Mslman halkn byk bir heyecana kaplarak, adeta komitecilerin istei dorultusunda Ermeniler zerine saldrya gemesine neden olmu ve kanl olaylar meydana gelmitir. Bu olaylar zerine akir Paa, derhal Hnsa gelerek olayn kasabaya sramasna mani olunmutur. Bu olaylarda Mslmanlardan 50 ve Ermenilerden 32 kii lm ve elli kii yaralanmtr. Ayrca mal ve hayvanlardan da bir hayli zayiat olmutur.63 1895 ylnda Erzurum ve evresinde Mslmanlardan 139 kii lm ve 254 kii yaralanm, Ermenilerden 1152 kii lm ve 494 kii yaralanmtr. Ermeni komitecileri, bylece mstakil bir Ermenistan hayali uruna bir ka gn iinde sadece Erzurum ve evresinde 1291 kiinin hayatn kaybetmesine sebep olmulard. Sonu Ermeniler arasnda ayrlk hareketlerinin balamasnda Trkiye zerinde emelleri olan emperyalist devletlerin, zellikle Rusya ve ngilterenin pay bykt. Rusya, Osmanl savalarnda Ermenileri ierden bozguncu g olarak kullanmak iin koruyuculuk iddialaryla ortaya knca, Rusyann gneye yaylmasn istemeyen ve nn kesmek isteyen ngilterede bu koruyuculuu kaptrmamak iin Ermenilerle daha fazla ilgileniyor grnts veriyordu. XIX. yzyln son eyreinde Ermenilerin meseleleriyle ilgilenme eilimleri, onlar Osmanl Devletine kar harekete gemede cesaretlendirdii gibi rgtlenerek siyasi mcadeleye gemede de etken olmutu. 1880 ylndan itibaren siyasi rgt kurma eilimleri balam ve bu i iin de kendilerince en msait yer olarak grdkleri Erzurumu semilerdir. 1881 ylnda Erzurumda Ermeni Anavatan Koruyucular rgt kurulmu, dier blge ve Rusya Ermenileri ile irtibat kurarak bir ihtill karmay amalamlard. Ksa srede ortaya karlarak rgt yeleri tutuklanmasna ramen rgt yelerinin affedilmeleri iin stanbul Ermeni Patrii ile ngiltere, Rusya ve Fransa sefirleri, Hkmet ve Padiah nezdinde giriimlerde bulunmular ve affettirmilerdi. Bu durum ihtilalci Ermenilere cesaret vermi ve Hnak rgtnn ilk eylem yeri olarak Erzurumu semesinde, burann corafi ve kendileri asndan nemi yannda burada isyana elverili kiilerin bulunmasnn da etkisi vard. 1890 Erzurum Ermeni isyannda ayak takm denen komiteciler Ermeni halk da tehdit ederek dkkanlar kapattrm ve askere silahla ate ederek ldrmt. Ermenilere nisbetle birka kat daha fazla olan Mslman halkn galeyan karsnda Ermenileri yine askerler korumutur. Bu olay sonunda da yine ayn devletler devreye girmiler ve yine isyan karan, asker ve halktan insanlar ldrenleri affettirmilerdi. Bu aflar ve mdahaleler, Ermeni ihtilalcileri daha da cesaretlendirerek, 1895 ylnda btn yurtta genel bir ayaklanmaya kalkmalarna neden olmutur. Erzurumda 1895 ylnda Ermeni Mrahhasnn da katlm ile yine Hnak rgtnn organizesi sonucunda plnl bir eylem geekletirilmiti. Dorudan Hkmet Kona, askeri klalar ve Mslman halk zerine silahlarla saldrya geilmiti. Bu sefer de yine Mslman halkn galeyanndan Ermenileri, ihtilalcilerin silahl saldrsna urayan gvenlik kuvvetleri korumu, hatta Ermenileri ancak Hkmet Kona, polis

183

karakollar ve askeri klalara doldurarak muhafaza etmek mmkn olabilmitir. Olaylar karp kendi insann ve Mslmanlar ldren Ermeni ihtilalcileri, Avrupa kamuoyunu etkilemek iin de Ermeniler katlediliyor diye propaganda yapmlardr. Olaylarn cereyan tarzndan anlalaca gibi eer bir katliam varsa onu, olaylar balatan, hatta kendilerine destek vermek istemeyen Ermeni ileri gelenlerini ldrerek, Mslman halka saldrp ldrerek, atma ortam yaratp Mslmanlarn Ermenilerin zerine saldrmasn salayan Ermeni ihtilalcileri yapmlardr. Trk gvenlik kuvvetleri ise kendilerine de silahla saldrlmasna ramen, ngiliz konsolosunun da vg ile bahsettii gibi, her zaman koruyucu olma zelliini kaybetmemitir. DPNOTLAR 1 Justin McCarthy, Muslims and Minorities The Population of Ottoman Anatolia and The

End of The Emprime, New York 1983, s. 1. 2 3 4 Recep ahin, Tarih Boyunca Trk darelerinin Ermeni Politikalar, stanbul 1988, s. 41-43. McCarthy, a.g.e., s. 70. Kmuran Grn, Ermeni Dosyas, Ankara 1988, s. 139-140, Osmanl kaynaklarndaki,

yabanc seyyahlarn kaytlarndaki ve Patrikhane kaytlarndaki nfus tahminleri verilmitir. 5 FO, 424/86, Nr. 163, s. 108-109; Belge yaynlanmtr, Bill N. imir, Osmanl Ermenileri,

Ankara 1986, 280. 6 Public Record Office, Turkey, Nr. 16, Erzurum 19 Mart 1869 Kosolos Taylordan

Clarendona; imir, a.g.e., s. 79-89. 7 BOA, Y. A. HUS, 237/62, 17 Temmuz 1890 (5 Temmuz 1306) Erzurum Vali-i Esbkndan

Yldz Saray- Hmyununa ifre. 8 Louise Nalbandian, The Armenian Revolutionary Movement, The Development of

Armenian Political Parties through the Nineteenth Century, Berkeley and Los Angeles 1967, s. 85-87. 9 FO, 424/132, Nr. 36, s. 48-49, yaynlayan Bill imir, British Documents on Ottoman

Armenians, Volume-II (1880-1890), Ankara 1983, s. 398. 10 11 12 s. 88. FO, 424/132, Nr. 143, s. 219, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 445. FO; 424/140, Nr. 3, s. 3-4, yaynlayan imir, a.g.e, V.-II, s. 450. FO; 424/140, Nr. 58, s. 48-49, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 476; Nalbandian, a.g.e.,

184

13

FO, 424/140, Nr. 1-2, s. 1-2, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 446-448; Nalbandian,

a.g.e., s. 88. 14 15 16 432-457. 17 18 19 20 21 22 Nalbandian, a.g.e., s. 110. Salahi Ramsdam Sonyel, The Ottoman Armenians, London 1987, s. 112. BOA, Y. A. HUS. 234/33. Sonyel, a.g.e., s. 115. Sonyel, a.g.e., s. 114-115. BOA, Y. A. HUS, 237/62, 1890 Erzurum Ermeni olay zerine olaya karan Ermenilerin FO, 424/141, Nr. 30, s. 38, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 497. Nalbandian, a.g.e., s. 88-89. Geni bilgi iin bkz. Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, stanbul 1987, s.

verdii ifade nakledilmitir. 15 Temmuz 1890 (2 Temmuz 306) Erzurum eski valisinden Yldz Sarayna ifre. 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Sarayna. 32 BOA, Y. Mtv, 44/77, Olayda sulu olarak tutuklanan bir Ermeni bu durumu anlatmtr. 29 Kmuran Grn, Ermeni Dosyas, Ankara 1988, s. 182. BOA, Y. A. HUS, 236/11. BOA, Y. A. HUS, 236/76. Ahmet Hulki Saral, Ermeni Meselesi, Ankara 1970, s. 78. BOA, Y. A. HUS, 236/76. BOA, Y. A. HUS, 236/76. BOA, Y. A. HUS, 236/11. Saral, a.g.e., s. 78. BOA, Y. A. HUS, 236/11. 19 Haziran 1890 (7 Haziran 306) Erzurum Valisi Samiden Ydz

Temmuz 1306 Erzurum Valisinden Yldz Sarayna.

185

33

BOA, YA. HUS, 236/11; 237/62. Belgede bu olaylar yapanlar Ermeni renci ve ayak

takm olarak nitelendiriliyor. 34 35 BOA, Y. A. HUS, 236/11, 8 Hazran 306 Erzrum Valisi Samihden Sadarete. Turkey, Nr. 1 (1890-91), s. 51-53, No. 66, 20 Hazran 1890 ngiliz Erzurum

Konsolosundan stanbul Byk Elisi Mr. Fanee, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 692-693; BOA, Y. A. HUS, 236/11, 8 Hazran 306 Erzurum Valisi Samihden Sadarete. 36 BOA, Y. A. HUS, 236/16, 23 Hazran 1890 (10 Hazran 306) Erzurum Valisi Samihden

Sadrazama. 37 38 39 40 Turkey, Nr. I (1890-91), s. 51-53, No. 66, yaynlayan imir, a.g.e., s. 693. Turkey, ayn belge, imir, a.g.e., s. 693; BOA, YA. Hus, 236/16. BOA, Y. A. HUS, 236/16. BOA, Y. A. HUS, 236/38; Turkey Nr. 1 (1890-91), s. 60, No. 77, yaynlayan imir, a.g.e.,

V.-II, s. 703. 41 42 BOA, Y. A. HUS, 236/16. Turkey Nr. I (1890-91), s. 50-51, No. 62/1, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 699-701, 27

Hazran 1890 Sadrazamn, ngiliz Hkmetine sunulmak zere Londra Sefirine Erzurum olay ile ilgili gnderdii rapor. 43 Turkey Nr. I (1890-91), s. 79, No. 106/I, 27 Eyll 1890 Erzurum Mr Clifford Lloyddan Sir

W. Whitee, yaynlayan imir, a.g.e., V.-II, s. 716. 44 45 46 BOA, Y. A. HUS, 237/49-3. BOA, Y. A. HUS, 237/35, 15 Temmuz 1890 Londra Sefirinde Hariciye Nezaretine. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, C. 8 (8 Ocak 1890-18 Eyll 2890) (Babakanlk Osmanl

Arivi Yayn oaltlmamtr), stanbul 1988, No. 149, s. 464-474. 47 48 Saral, a.g.e., s. 79. Ali Karaca, Tehcire Giden Yolda Ermeni Meselesine Bir zm Projesi ve Reform

Mfettilii (1878-1915), Trk Dnyas Aratrmalar, Ermeni Meselesi zel Says, Say: 131 (Nisan 2001), s. 104; Nalbandian, a.g.e., s. 122. 49 Karaca, a.g.m., s. 120.

186

50 51 120. 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63

FO, 424/184, Nr. 90/1, s. 51, yaynlayan imir, a.g.e., V.-IV, s. 279. FO, 424/184, Nr. 286/1, s. 175, yaynlayan imir, a.g.e., V.-IV, s. 385; Karaca, a.g.m., s.

FO, 424/184, Nr. 584/1, s. 290, 8 Kasm 1895 Erzurum Cumberbatchden Mr. Herberte. FO, 424/184, Nr. 292/1, s. 180, yaynlayan imir, a.g.e., V.-IV, s. 390. FO, 424/184, Nr. 172, s. 115, yaynlayan imir, a.g.e., V.-IV, s. 368-369. FO, 424/184, Nr. 185, s. 119, 28 Ekim 1895 stanbul Mr. Herbertten Salisburye. Hseyin Nazm Paa, Ermeni Olaylar Tarihi, C. I, Ankara 1994, s. 169 veya 236. H. NazmPaa, a.g.e., C. I, s. 169-170 veya 236-237. BOA, YEE, Defter, Nr: 1129, Erzurum Vilayetinden/28, s. 9, 5 T. sn 311. H. Nazm Paa, a.g.e., C. I, s. 171 veya 238. H. Nazm Paa, a.g.e., C. I, s. 171 veya 238. H. Nazm Paa, a.g.e., C. I, s. 168-169 veya 234-236. H. Nazm Paa, a.g.e. C. I, s. 172 veya 239. BOA, YEE, Defter, Nr: 1129, Erzurum Vilayetinden/28, s. 9-10, 5 T. sn 311.

187

XIX. Yzyl Sonunda Makedonya Sorunu ve Makedonya'da Kurulan rgtler / Meltem Begm Saati [s.108-117]
Akdeniz niversitesi Atatrk lke ve nklaplar Tarihi Uygulama Merkezi / Trkiye Makedonyada 19. yy. sonunda Balkan lkelerinin balatt, Avrupa devletlerinin mdahale ettii ve Osmanl Devletinin zmek iin urat bir sorun yaanmtr. Avrupa Devletleri tarafndan Dou Sorununun bir paras olarak grlen Makedonya sorununun z, bu blgenin Bulgaristan, Yunanistan ve Srbistan tarafndan kendi snrlar iine katlmaya allma mcadelesidir. Bu mcadeledeki ana dinamikler milliyetilik ve emperyalizm olmutur. Snrlar ve etnik yaps net belirlenemeyen Makedonyada, sorunun taraflar olan Balkan, Avrupa ve Osmanl Devletleri bu dinamikleri kullanarak Makedonyay ya kendi topraklarna katmaya ya da kontrolleri altnda tutmaya almlardr. Bu amala 19. yy. sonunda Makedonyada rgtl bir mcadele dnemi balamtr. A. Milliyetilik ve Emperyalizm Fransz Devrimi sonras, politik adan nem kazanan milliyetilik akm, zellikle 1830lardan sonra Avrupann uluslar aras politikasn nemli lde etkilemitir. 1880lerden itibaren Avrupa tarihinde milliyetilik olgusu u grlerle desteklenmitir: 1. Kendisini millet sayan her halk topluluu kendi topraklarnda, bamsz bir devlet kurma hakkna sahiptir. 2. Millet olmada etnik kken ve dil belirleyici unsurlardr. Bu dnemden sonra millet ve bayrak kavramlar hzl bir ekilde politik san kullanm malzemesi olmutur.1 Milliyetilik akm yan sra, din olgusu da 19. yy. Avrupa, Osmanl ve Balkan tarihini anlamak iin gz nnde tutulmas gerekmektedir. nsanlar bir arada tutma ideolojisi olan milliyetilik, dinden sonra ortaya km, hatta onun yerini alm ve zaman zaman onunla atmtr. Toplumu bir arada tutma arac olarak kullanlan din olgusu feodalizm dnemine denk dmekte ve sadakat noktasn Tanr olarak belirlemektedir. Milliyetilik ise kapitalist dneme denk dmekte ve sadakat noktasn ulus olarak belirlemektedir.2 Bu farklla ramen, 19. yy.da Balkanlarda yaanan gelimelerde bu iki g arac birbirlerinden kopmamtr. Osmanl Devletinde, millet sistemine bal olarak dini yaplanmalarndan dolay zellikle Balkanlarda yaayan halklar, ileride kendilerine ulusal bilin kazandracak farkllklarn, kendilerine ait kiliseler ve okullar araclyla dinlerini ve dillerini koruyarak canl tutmulardr. 3 mparatorluk ynetiminin hogr gsterdii bu kiliseler, 19. yy.da Balkanlarda yaanan atmalarda nemli bir rol oynamtr.4 Bir devletin siyasi, ekonomik egemenliini ve gcn, snrlar dndaki dier topraklar zerinde geniletmesi anlamna gelen emperyalizm,5 19. yy.da Balkanlarda yaanan gelimeleri aklayan bir dier olgudur.19. yy.n ikinci yarsnda byk devletler kendileri iin birer smrge imparatorluu kurarak hem anayurda endstri iin hammadde ve pazar salamay ve hem de kendi lkelerindeki nfus fazlas iin yeni yerleim birimleri kurmay amalamt. Bu amalarnn stratejik nemi de

188

olmutur. Kbrs, Msr ve Tunus bu amala Osmanl Devletinden alndktan sonra6 19. yy. sonunda sra Balkanlara ve zellikle Makedonyaya gelmiti. 19. yy. sonunda Balkanlarda, sonucunu I. Dnya Savann belirleyecei bir paylam sava yaanmtr. Avrupann kapitalist devletleri bu blgede ekonomik paylam savan ekillendirmitir. 18. yy.da ngilterede balayan sanayileme devriminin Avrupada yaylmas ile ortaya kan retim fazlas, bir sonraki yzylda Osmanl Devleti zerine uygulanan siyasi gelimeleri de etkilemiti. Bu retim fazlasn satmak iin pazara ve sanayicinin yeni rnlerini imal etmek iin ise Avrupada snrl olan hammaddeye ihtiya domutu. te bu nedenlerden dolay devletler smrge savana girmitir. Osmanl mparatorluu gibi i ve d politikada etkinliini kaybetmi, hammadde bakmndan zengin, sanayilememi, stratejik ve jeopolitik nemi olan bir blgede bulunan bir devlet smrge sava iin uygun bir potansiyele sahiptir. Bu nedenle Osmanl Devleti 19. yy.da yaanan smrge savann nemli bir merkezi olmutur.7 B. Makedonya Corafi adn ilk ada bu blgede yaayan Maked ya da Maketlerden alan Makedonya,8 corafi bir terim olarak ancak Avrupadaki Aydnlanma anda, klasik yaznn Yunan ve Roma yer adlar geerlilik kazannca moda olmutur.9 Bundan nce ise ne Ortaada Bulgar ya da Srp krallklar, ne de Osmanllar bu terimi kullanmlard. Politik-corafi anlamda Makedonya terimi ise Avrupallar tarafndan ancak 19. yy.da kullanlmaya balamtr.10 Makedonyann snrlar tarih boyunca kesin izgilerle belirlenememi olsa da, 19. yy. sonuna gelindiinde Osmanl egemenlii altndaki blge Selanik, Manastr ve skp vilayetleri ile bu vilayetlere bal sancak, kaza ve kylerden meydana gelmitir. lk zamanlarda bir ynetim birimi ya da corafi birlik olmam olan Makedonya blgesi Osmanl Devletinin son dneminde zellikle vilayet-i selase olarak adlandrlmtr. 19. yy.da Avrupa corafyaclar Makedonya snrlarn kuzeyde Sar Planina, gneyde Olimpos ve Pindus, douda Rodop, batda Ohrid gl ile izmilerdi. Bu blgede toplam 62,000 km. karelik bir arazide yaklak 2,000,000 kii yaamaktayd. Blge Selanik, Manastr (Bitola) eyaletleri ile 1877de kurulan Kosova eyaletinin bir blm ile Selfice (Servia) zerk sancandan olumutur.11 Geilmesi zor dalar, gller ve nehirler Makedonyann genel corafi zellii olmutur. Bunun yan sra Makedonya, farkl iklim zellikleri gsteren yksek da sralar ile ayrlm ve bir ok havzadan olumutur. Bu zellik Makedonya blgesinin nfus eitliliinin ok olmasnda da dorudan etkili olmutur.12 19. yy.da Makedonya blgesinin etnik yapsn ortaya koymak iin farkl nfus verileri ortaya karlmtr. Osmanl Devletinin ve dier unsurlarn verilerine bakldnda, hepsinin kendi siyasal amalarna gre nfus sonular ortaya koyduu grlr. Blgenin nfus verilerinde taraflarn farkl dayanak noktas semeleri siyasi amalarna hizmet etmitir. rnein Osmanl Devletinin yapt

189

nfus saymlarnda din farkll dayanak noktas olmutur.13 Balkan milliyetilileri ise dil14 ve din farkllklarn dayanak noktas yapmlard. Farkl nfus sonularnda asl sorun, blgede kimin olduu deil, kimin ne kadar olduu olmutur. Elde olan farkl nfus verilerine gre 19. yy. sonunda Makedonyada yaayanlar yle sralayabiliriz: Bulgarlar, Trkler, Eflaklar (Ulahlar), Yahudiler, Arnavutlar, ingeneler,15 Yunanlar, Srplar ve bunlardan baka kendilerini ayr bir Gney Slav grubu olarak kabul etmemizi salayacak lehe ve kltrel zellikleri olan Makedonlar.16 Osmanl ynetimi altnda Makedonyada yaayan insanlar genel olarak gelirlerini yoldan salamtr: Toprakla uraarak, ticaret yaparak ve devletten maa alarak. 19. yy.n son yllarnda ise, yaamlarn halktan zorla ya da gnll aldklar yardmlarla salayan ekya eteleri de bir geim tarz olarak grlmtr. Din adamlar ise, kendi konumlar gereince saladklar gelirlerle yaamlard.17 Makedonya blgesi corafya ve iklim zelliklerinden dolay ekonomik olarak fakir ve tarmda verimlilik oran dk olmutur. Osmanl Devleti bu blgede, 1858 ylnda kard bir yasa ile pamuk, pirin ve ttn retimi yaplan iftlikler oluturmutur. ok sayda iftlik Selanikin Yunan ve Musevi tccarlarna gemitir. Blgede bu iftlikler kadar geni alana sahip olmayan daha kk, bir-iki hektarlk topraklarda da retim yaplmtr. Buralarda ise tahl ve msr retimi yaygn olmu fakat yine verimlilik oran yksek olamamtr.18 19. yy.n son eyreinde, Osmanl Devletinde genelde yaanan fakirleme srecinden, Makedonyadaki halk da etkilenmitir. Makedonyada ticaretle uraan kk bir grup dnda, halkn ekonomik durumu onlarn Mslman, Hristiyan ya da Yahudi olmalarna gre deimemitir. Hristiyanlarn ekonomik ynden acmaszca smrldkleri, sosyal hayatta birok sorumluluu olan fakat hibir hakk olmayan ikinci snf insanlar olarak kabul edildikleri ynndeki yaklamlar geree dayanmamaktadr.19 Osmanl Devletinde, millet sistemi esaslarna gre, Mslmanlar Hristiyanlardan stn kabul edilse de, mparatorluun son yllarna yaklatka bu zellik, Makedonya gibi Hristiyanlar lehine d mdahalenin olduu bir blgede, eski etkisini kaybetmitir. Makedonya kylsnn ekonomik yknn ar olduu dorudur fakat bu durum Osmanl ynetimi sonrasnda da deimemitir. Hatta durumlarnn Osmanl ynetimi altnda daha iyi olduu bile sylenebilir.20 C. Avrupa Devletleri Osmanl mparatorluu, 19. yy.da Makedonyada karlat sorunlarda, corafi konumlar ve ynetim yaplar gerei en ok Avusturya-Macaristan ve Rusya ile muhatap olmutur. Her iki devlet de imparatorluk yapsna sahipti ve gerek milliyetilik gerekse de emperyalist gelimelerden en az Osmanl mparatorluu kadar etkilenmilerdi. Bu dnemde ngiltere ve Fransa deniz ar smrge faaliyetleri ile megul olduklar iin Balkanlarda Avusturya-Macaristan ve Rusya kadar etkili olmamlardr. 19. yy.da ngiltere iin ncelikli d politika konularn Msr, Svey Kanal ve Hindistan oluturmutu. 1878de Berlin Antlamasyla Osmanl toprak btnln koruma politikasn terk eden ngiltere, Doudaki

190

smrgelerine en uygun ekilde ulamasn salayacak blgenin kontroln elde etmeye almtr. Bununla birlikte zellikle Rusyann Balkanlarda ngilterenin aleyhine glenmemesi iin yaplacak reformlar da takip etmi ve ynlendirmitir. Bunun yan sra ngiltere, Balkan politikasnda en nemli rakibi olan Rusya ile arasnda gelien ticarete zarar vermemek iin Rusyaya kar sert politika uygulamamaya almtr. Her iki lkenin de Balkanlarda statkonun devamndan yana olmas, ngiltere ile Rusya arasndaki ilikiyi yumuatmtr. 19. yy.da Fransann amac Osmanl topraklarn almaktan ziyade, bir Akdeniz lkesi olarak bu blgede ngiltere karsnda gl kalmak olmutur. Bu nedenle Fransa Tunusa ynelmitir. Bu yzylda Fransann dier nemli d politika konusunu Almanya ile arasnda olan Alsaice-Lorraine sorunu oluturmutur. Fransa, Almanya karsnda blgede gl kalabilmek amacyla, Rusya ile yaknlamtr. Bu amala 1894 ylnda Rusya ile Fransa arasnda yaplan antlamayla, Balkanlarda statkonun korunmasna karar verilmitir.21 Fransa Balkanlarda herhangi bir savaa dorudan dahil olmay tercih etmemitir. Ancak bununla birlikte, ngiltere gibi Fransa da Balkanlardan tamamen elini ekmemitir. Almanya ve talya, 19. yy. sonunda Makedonya sorununda dier Avrupa devletleri kadar etkin rol oynayamamtr. Her ikisi de dier Avrupa devletleri karsnda g dengesi olabilmek iin zellikle Osmanl Devleti topraklarndan pay kapmaya almlard. Almanya ve talyann Makedonya zerindeki rol daha ziyade 20. yy. banda etkinlik kazanmtr. Rusya, 19. yy. sonunda Balkanlarda gcn arttrmak iin Panslavizm ve Panortodoks politikalarn kullanmtr. Bunun iin en uygun frsat Bulgaristan olmutur. Bulgaristana Ayastefanos ile sunulan Byk Bulgaristan snrlar arasna Makedonya da katlmtr. 1815 Viyana dzenine gre ayarlanm olan statkonun 19. yy. sonunda Balkanlarda Rusya lehine bozulmasna raz gelmeyen bata ngiltere ve dier Avrupa devletleri 1878de Berlin Antlamasyla statkonun devamna ve Makedonyann Osmanl Devletine braklmasna karar vermitir. Bu nedenle Rusya, Balkanlarda kontrol elinde tutarak Ege ve Akdenize inme amacyla kendi yaratt Bulgaristandan istedii sonucu alamamtr.22 Buna ramen Rusya, kontrol tamamen kaybetmemek iin Bulgaristanda bulunan ve Makedonyadaki ayaklanmalara destek olan rgtlere yardm etmeye devam etmitir. Rusya 1878de Byk Bulgaristan fikrini desteklerken, 1885te Dou Rumelinin Bulgaristana ilhakna scak bakmamtr. nk Rusyaya gre bu ilhak Bulgaristann kendi kontrolnden kmas demekti.23 19. yy. sonunda Makedonya ile dorudan ilgilenen dier lke Avusturya-Macaristan olmutur. Bu ilgi, yalnzca Rusyann Panslavist ya da Panortodoks politikas karsnda bir tepkiden kaynaklanmamtr. Avusturyann blgedeki maddi yatrmlar bu ilgiyi arttrmtr. Blgedeki demiryollar ounlukla Avusturyaya ait iletmelerdi. Her ne kadar blgedeki asayi bozukluu bu ticareti olumsuz ynde etkilemi olsa da, Selanik ve skp ticaretinin nemli bir blmn Avusturyallar yrtmtr. Ayrca demiryolu ve buharl gemi aracl ile Selanik, Avusturya iin iyi bir pazar olmutur. Bu nedenlerle, Avusturya iin, ekonomisine nemli oranda katkda bulunabilecek

191

Makedonyay ele geirmek, d politikasn Makedonya faktrne gre belirlemeye yeter bir neden olmutur. Avusturya-Macaristan ile Rusya arasnda, Mays 1897de yaplan antlamayla, iki devlet Balkanlar konusunda bir uzlama noktasna varmtr: statkoyu korumak. Bylece Avusturya kendi i sorunlaryla daha kolay uraabilecek, Rusya ise Uzak Dou politikasyla daha rahat ilgilenebilecek ortam salamtr.24 Eer Balkanlarda statkonun korunmas baarlamazsa Yanya ile kodra arasnda bir Arnavut prensliinin kurulmasna ve geriye kalan Makedonya topraklarnn ise Balkan devletleri arasnda paylatrlmasna karar verilmitir.25 D. Balkan Devletleri 19. yy.n sonunda Makedonya sorununda, Osmanl Devleti ve Avrupa devletleriyle beraber nc taraf olan Balkan devletleri arasnda en ok Bulgaristan, Srbistan ve Yunanistan etkili olmutur. Bu lkelerin Makedonya blgesine olan corafi yaknl, etnik, din ve dil yaplar, eitim kurumlar ve daha nemlisi tarihsel birliktelikleri Makedonya sorununda etkili i unsurlar olmutur. Bulgaristann Makedonyadaki durumunu iki gelime etkilemitir: Birincisi 1870te Bulgar Kilisesinin (Ekzarhhane) kurulmas, ikincisi ise 1878 Ayastefanos Antlamas. 1870te Ekzarhhanenin kurulmas ile Bulgaristan Makedonya blgesinde Yunanistann dini etki alanna ortak olmutur. Bylece Makedonya olaylarnda Bulgar ulusular nemli bir destek salamtr. nk 19. yy.da Makedonyada kiliseler ibadet merkezleri olmak yannda siyasi propaganda alanlar da olmutur.26 Mart 1878 Ayastefanos Antlamas ise, her ne kadar ancak ay geerli olmu olsa da, Byk Bulgaristan politikasnn dayana olmutur.27 Ayastefanosun iptali anlamna gelen Berlin Antlamasna gre, Byk Bulgaristan snrlar iinde olan Dou Rumeli Osmanl egemenlii altnda zerkliini kazanm, Makedonya ise tamamen Osmanl ynetimine braklmtr. 18 Eyll 1885te Dou Rumelinin Bulgaristana ilhakndan sonra sra Makedonyaya gelmitir. Bu nedenle 1890lardan itibaren Bulgaristanda Makedonyaya ynelik rgtsel almalar hz kazanmtr. Bu Byk Bulgaristan ayann ncs olmutur. Srbistan Makedonya sorununda Bulgaristana gre ikincil bir rol oynamtr. AvusturyaMacaristann 1878de Bosna-Hersekin ynetimini zerine almasyla Srbistan,28 Adriyatike ve dolaysyla Akdenize Bosna-Hersek zerinden inme ans kalmaynca Makedonyaya ynelmitir. 1881de yaplan antlamayla bu konuda Avusturya-Macaristann da desteini almtr.29 Srbistan, Makedonyaya yneliini Byk Srbistan politikasna dayandrmtr. 19. yy. Makedonyasnn snrlar iindeki Kosova, Duann krall zamanndaki Srbistann snrlar iinde bulunduu iin Srbistan, bu blgede etkinlie balamtr.30 rgtsel almalar, eitim faaliyetleri, kiliseler araclyla dini g alann geniletmek gibi yntemler Srbistann Makedonyadaki etkinlikleri arasnda olmutur. Osmanl Devletinin bu dnemde Balkanlarda uygulad denge politikas gerei, Srplarn bu almalar desteklenmitir. rnein 1896da Srbistan Osmanl Devletinden, Makedonyada pek etkili olmasa da, bir Srp piskoposluu kurma hakk elde etmitir.31 Bu ekilde Osmanl Devleti,

192

Makedonyada gl bir tek unsur olmasndansa birbirlerinin glenmesini engelleyecek birden ok unsurun olmasn salamaya almtr.32 Megali dea, yani Byk Yunanistan fikri, Yunanistan d politikasnn nemli bir zellii olmutur. Byk Yunanistan yaratma anlamna gelen Megali dea, Egedeki tm adalar, Anadolunun Ege kylarn, Girit ve Kbrs ve Ege denizini kapsayan ve stanbulun bakent olduu eski Bizansn yeniden yaratlmas politikasdr. Bu ynyle Yunanistann kuzeyinde kalan Makedonyay da kapsamtr. Yunanistann Osmanl mparatorluunda Bulgaristan, Srbistan ya da dier Balkan

devletlerinden farkl bir yeri olmutur. Bu durumu Yunanistann corafi konumu, stratejik nemi, Yunanlarn Osmanl ekonomik hayat ve devlet ynetimindeki konumlar33 ve dini zellikleri salamtr. Yunanistann Byk Yunanistan fikri dier iki rnekten (Byk Bulgaristan ve Byk Srbistan) daha avantajl olmutur. nk Balkanlarda Hristiyanln en yaygn olan mezhebinin ruhani lideri olan Fener Rum Patrikhanesi Yunanistann kontrolnde olmutur. 19. yy. Makedonya olaylarnda dinin etkisi gz nnde tutulursa bu zelliin deeri daha iyi anlalr. Osmanl Devleti, 19. yy. sonunda Balkanlarn elinden ktn grnce, genel olarak uygulad denge politikas gerei, Yunanistann bu gcne ortak yaratmtr. 1870te Ekzarhhaneye, 1896da Srp Piskoposluuna bu amala izin verilmitir. Yunan kilisesinin eitim ilerine de el atm olmas dier uluslarn bu blgede ulusal bilinlerine ge varmasna ya da bu bilinle eyleme daha ge balamalarna neden olmutur. nk Balkanlarda, okullarda Yunan eitimi, kiliselerde Yunan dua usul ve yksek dini grevlerde Yunan piskoposlar yer almtr. Bir baka deyile Makedonyallar tartlmaz bir Yunanlatrma srecine maruz kalmtr.34 E. Makedonyadaki rgtlerin Yaplanmalar 19. yy. sonunda Makedonyada, farkl uluslar ve dolaysyla farkl karlarn olmas Makedonya sorununa farkl zm araylarn dourmutur. Bunun yannda ayn ulus iinde farkl zm nerileri veya farkl uluslarn belli kesimlerinden benzer zm nerileri de ortaya kmtr. Makedonya sorununa sunulan belli bal zm nerileri unlar olmutur: Varolan Osmanl devlet yaps iinde blgenin politik, sosyal ve ekonomik durumunu slahat yolu ile iyiletirip, blgede imparatorluk yapsnn devamn salamak; Makedonyann zerklii; bamszl;35 Bulgaristana ilhak; kurulacak bir Gney Slav Federasyonuna balanmas36 ve Yunanistan, Bulgaristan, Srbistan arasnda paylalmas.37 Makedonyadaki zm araylar farkl rgtlerin domasna yol amtr. Bunlarn en etkili olanlar Makedonya Devrim rgt (MD), Yksek Makedon Komitesi (YMK), St. Sava ve Etniki Eterya. Bu farkl rgtler Makedonyadaki farkl gruplarn karlarn korumak iin almtr. MD Makedonyallarn, YMK Bulgarlarn, St. Sava Srplarn ve Etniki Eterya ise Yunanlarn Makedonya

193

blgesindeki karlarn korumak iin almtr. Bunlardan St. Sava ve Etniki Eterya, Makedonyann kendilerine ait olduunu iddia ettikleri blmlerini, dorudan Srbistan ya da Yunanistana katmaya almtr. Fakat MD ve YMK iinde Makedonya konusunda bu kadar kesin bir zme ulalamamtr. Her grup amalarnn Makedonyann kurtuluu olduunu iddia etmitir. Fakat her birinin kurtulutan kastettii ayn ey olmamtr. Dolaysyla bu ama iin doru olduunu savunduklar yntemler de ayn olmamtr. zerklikten bamszla ya da ilhaka kadar soruna farkl zmler sunmulardr. Ayn ekilde bu ama iin yntem birlii de salanamamtr. Bu amalarna iddet uygulayarak veya uygulamayarak, ksa veya uzun srede, yasal yntemler uygulayarak ya da yasad yollarla ulamay amalayanlar olmutur.38 1890lardan sonra Makedonyada grlen farkl uluslarn Makedonyann gelecei konusunda verdikleri mcadelenin rgtl bir yaps olmutur. Blgede bir ulusal taban bulabilmi olan ayr ayr rgtler dernek, topluluk, komita ya da ete eklinde yaplanmlard. Dernekler ya da topluluklar daha ok olaylarn propaganda ya da sylem ksmnda kalmtr. Kltrel faaliyetlere arlk vermilerdir. Dernek ya da topluluklarn yaptklar, Makedonyada yaayan ve kendilerinden saydklar ya da kendilerinden olmasn istedikleri insanlara dil, din, etnik kken gibi konularda kendi dernek ya da topluluklarnn fikirlerini alayarak, bu insanlara bir milliyetleri olduunu anlatmak ve dolaysyla Balkanlarda milliyetilik savanda bu insanlarn yerlerini belirlemeye almak olmutur. Makedonya sorununa zm retmede sylem aamasndan eylem aamasna geince komita ve eteler devreye girmitir. Komitalar eylemlerin planlaycs konumunda kalmtr. Planlanan eylemi harekete geirenler ise eteler olmutur. Bu komite ve ete faaliyetleri Balkanlardaki ayaklanmalarda nemli bir yntem hatta simge olmutur.39 Dernek, topluluk, komita ve ete dnda Makedonyada milliyeti akmlarn amacna ynelik en uygun yerler okullar ve kiliseler olmutur.40 Bir Fransz konsolos birka milyon franga tm Makedonyay Franszlatrabileceini, okullar kurup ocuklara tm Makedonyallarn 12. yy.da Selaniki alan Fransz hallarnn torunlar olduunu retmesinin yeteceini sylemitir.41 Bu nedenle, Makedonyada hak iddia edenlerin yapacaklar ey, kendi okullarn aarak oralarda kendi ulusal amalarna uygun insanlar rgtlemek olmutur.42 Makedonyadaki rgtlenmelerde kiliseler de en az okullar kadar etkili olmutur. nk bu ada kiliseler insanlarn bir kimlik altnda toplanmalarn salayan yerler olmutur. Bu nedenle Makedonya olaylar kiliseler ve okullar sava olarak da tanmlanabilir.43 Makedonyada kiliseler ve okullar sava olarak da adlandrlan bu atmlarda Bulgar, Yunan ve Srplar 19. yy. boyunca dernek, ete, okul ve ya kilise aracl ile ulusal amalar iin bir arada durmaya almlar ve ancak 1890-1897 yllar arasnda rgtl yaplanmalarna arlk vermeye balamlardr. Bu dnemde Osmanl Devletinin zayfl, bu rgtler iin uygun ortam hazrlamtr. Osmanl Devletinin zayfl blgede otorite boluuna, bu boluk ise asayi bozukluuna neden olmutur. Bu boluu kullanan ve Makedonya sorununu Dou Sorununun paras olarak kabul eden Avrupa devletleri, Osmanl devlet otoritesinin salayamad asayii reform bastrmasyla

194

salatmaya almlard. Bylece Osmanl Devletinin iilerine mdahale etmilerdi. Otorite boluunu kullanan ve blge zerinde hak iddia eden dier taraf yani komu Balkan devletleri ise genel olarak Avrupann da dikkatini ekmek iin eteler kurarak ve silahl eylemler yaparak kendi ulusal karlar iin bu durumu kullanmlardr. Blgede kar olan Avrupa ve Balkan devletlerinin ve etelerin sayca fazla olmas da Makedonya sorununa nc taraf Osmanl Devletinin blgede kontrol salamasn zorlatrmtr. Asayi ve otorite salamada sknt ekilen bu dnemde, Makedonyada yaplanmalarn salamlatrmaya alan bu rgtlerin lider kadrolarnda da benzerlikler grlmtr. Bu kiiler genellikle aydnlar, retmenler, askeri okul rencileri,44 kentli kk burjuvazi45 arasndan kmtr. Bu rgtlerin eylemler srasndaki destekileri ise toplumun yalnzca snrl bir kesiminden olmamtr. Ortak amalarn, yaadklar topraklarn yabanc dedikleri Osmanl Devletinin kontrolnden kurtarlmas olarak tanmlam olan bu insanlar ne ekya ne de asker idiler. Bu rgtlere yardm edenler arasnda geni oranda rahipler, iftiler, renciler ve retmenler bulunmutur.46 Bunun yan sra, zellikle kyllerden oluan haydut eteleri kurulmutur. Bunlar kanunlarla ba dertte olan, yasa d yaayan, daa km insanlard. Genellikle kendilerinin veya yaknlarnn yaadklar yerlerin yaknlarnda ekyalk yapmlard. Bunlardan bazlarna zenginden alp fakire veren Robin Hood benzetmesi bile yaplmtr.47 19. yy.da Makedonya olaylarnda etkin rol oynam olan rgtlerin genel yaplar yledir: 1. Makedonya Devrim rgt (MD) Makedonya mcadelelerinde baskn olan rgtlerden Makedonya Devrim rgt48 1893 ylnda baz kaynaklara gre Resnede49 baz kaynaklara gre ise Selanikte50 3 Kasm 1893 tarihinde Hadzhinikolovun elebi Bakkal Caddesindeki evinde51 kurulmutur. Makedonya blgesi iinde kurulduu iin buna rgt de denmitir.52 MD, 1897 ylndaki hkmlerine gre amacnn Berlin Antlamasnn 23. maddesine dayanarak, Makedonya ve Edirne vilayetine tam bir politik zerklik salamak olarak aklanmtr.53 Ayrca Tanzimat lehinde yaplan savama paralel olarak btn Hristiyanlara kiisel gvenlik ve ynetimde adalet garantisi salamay da amalamlardr.54 Bu amalarna ulamak iin setikleri yol ise hkmet korkusu yerine komita korkusu yerletirmek olmutur. Yani Makedonyada devlet iinde devlet kurmaya almlardr.55 MD Makedonyann paylalmas fikrine kar kmtr. Bunun yerine Bulgarlar ve Srplarn da iinde olaca bir Gney Slav Federasyonu fikrini desteklemitir.56 rgtn slogan Makedonya Makedonyallarndr, yemini ise Ya hrriyet ya lm olmutur.57 MD kadrolarnda papazlar, retmenler ve subaylar nemli rol almlardr.58 Makedonyada yaanan mcadelelerin bir yanyla kiliseler ve okullar sava59 olarak da nitelendirildii gz nnde tutulursa retmen, renci ve papazlarn bu mcadelelerdeki nemli rol daha iyi anlalr. etelerin etkinlii arttka, bu etelere kyller de katlmtr. Aydemire gre bu kyller bu mcadelelere ister

195

istemez katlmtr.60 Fakat Adanra gre ise bu mcadeleler ister istemez bir katlmla deil aksine hr kyl kitlelerinin desteiyle olmutur. Makedonyada bu rgtlere geni bir katlm salanm olsa da bunlar hem tm halkn isteklerini karlamam hem de gizli kalmak zorunda kalmtr. nk her ne kadar Osmanl Devleti ynetim gcn elinde tutmakta sorunlar yaasa da bu rgtler var olan bir devlet yaps iinde ve bu devlete kar alan yasad rgtler olmutur.61 Bu yasadlktan dolay yaad sorunlar dnda, MD kurucularnn deneyimsizliinden dolay daha kuruluundan beri yapsal ve ilevsel sorunlar olan bir rgt olmutur. Bu yzden Bulgar devrimcilerinin yaptklarn kendilerine rnek almlard.62 Ynetim yaps, yelik, mali konular, iletiim gibi konularda eksiklerini gidermek amacyla 1896 ylnda Selanik Kongresini toplamlard.63 MD, Selanik Kongresinden nce daha 1894 Resen toplantsnda, topraklar ete reislerine bal blgelere ayrm ve bu blgelere ait gizli bir askeri a kurmutu. Ayrca vergi koyan bir mali birimi ve militanlar izleyip hainleri cezalandran bir polis birimi oluturmutu.64 Fakat ancak 1896 Selanik Kongresi sonucunda oluturulan 1897 Nizamnamesi ile, rgtn yaps biraz daha salamlatrlabilmitir. Merkezi Selanikte olan rgtn Merkez Komitesi en st karar merkezi haline getirilmi ve hiyerarik bir yaplanma oluturulmutu. Yukardan aaya Merkez Komite, Blge Komiteleri, Kaza Komiteleri, Yerel Komiteler ve hcre birimleri sralanmtr.65 Blge komitelerinin snrlar ve says Merkez komite tarafndan, kazalarnki blge, yerellerinki kaza komiteleri tarafndan belirlenmitir.66 Hcre esasna gre alan bu rgtte hcreler 10ar kiiden oluturulmutu. Gizlilik kuralndan dolay hcrelerin birbirlerini tanmamas genel kural olmutu.67 rgtn devam iin gizlilik art koulmutu. Her komitenin i ve d dmanlara kar kendini korumak iin gizli polis tekilat oluturulmutu.68 Ayn amala liderler Merkez Komite tarafndan takma ad ile anlmt.69 yeler rgt iin alacaklar zaman bir yemin trenine katlarak ncil, tabanca ve kama zerine yemin etmilerdi.70 rgte ait nemli belgeler zerine yalnzca Merkez Komitenin kullanmna ait olan mhr baslmtr.71 Bu, rgtn yaptklarnn halk arasnda tannmasn salamtr. Bir anlamda da rgte bir kiilik kazandran sembol olmutur. Bu durum, Merkez Komitenin hiyerarik dzende dierleri zerindeki stnln de gstermitir. Bu yaplanma iinde, birimler arasndaki kopukluu engellemek amacyla dzenli haberleme karar alnmtr. Her komitenin, bir stndeki komiteyi kendi blgesi iindeki olaylardan haberdar ederek aylk olarak rapor vermesine72 ve ayrca her hcrenin dzenli haftalk toplant yapmasna karar verilmiti. rgtn mali ykn karlamak iin ba ve yelik aidat uygulanmtr. Her ye ekonomik durumuna gre belli bir aidat demekle ykml kabul edilmitir.73 Bu gelir kaynaklar arasna ileride eylemlerden elde edilen gelirler de eklenmitir. rgt giderlerini karlamak iin her birimin, gelirinin te birini Merkez Komiteye gndermesine, her hcrenin yelerini silahlandrmasna ve onlara devrimci basn yaymasna karar verilmitir.74 rgtn amacna ters davranan bir kii iin cezann, yerel komite tarafndan kararlatrlarak Merkez Komite tarafndan onaylanmasna karar verilmitir.75

196

MDnn 1896 Selanik Kongresinde ald yapsal ve ilevsel iyiletirme kararlarndan birisi de rgtn Sofyada bir temsilciliini kurmak olmutur. Bylesi bir yaplanmadaki ama MDnn etki sahasn geniletmek ve rgte maddi destek salamak olmutur. Bylece Sofyada MDne zarar verebilecek hareketlerin engellemesinde nemli baar kazanlmtr. Supremistlerin yani D rgttekilerin MDnn Bulgaristandaki yardmclar olarak tanmlamas bu amala yaplm bir hareket olarak kabul edilmitir. Ayrca Bulgar ordusundaki subaylardan oluan ve MDn destekleyen Kardelik Grubu (Brotherhoods) ile de temas kurulmutur.76 Bylece MDnn Bulgaristanda zaten var olan destekleyicileri ile MD arasndaki balant kurularak MDnn etkinlii arttrlmtr. MD tarafndan daha nceden alt devrim blgesine ayrlm olan Makedonya blgesi,77 bu blgeler arasna Sofyann da katlmasyla, MDnn etkinliinin geniledii bir blge olmutur. 2. Etniki Eterya Etniki Eterya, 19. yy. banda Yunan bamszlk hareketinde kurulmu olsa da 19. yy. boyunca Pan-Hellenizmin Makedonyada alan rgt olmutur. Byk Yunanistan snrlar iine Makedonya da girdiinden, 1890lardan itibaren Makedonya olaylarnda bu Yunan rgt de yer almtr. 1894 ylnda Yunanlarn Makedonyada Bulgaristan tehlikesine kar yeniden yaplandrd Etniki Eteryann amac, Makedonyada Hellenizmi yaymak olmutur.78 Atinada kurulan bu rgt Yunan ordusundaki subaylarn drtte n iinde barndrm ve gerek Yunanistandaki ve gerekse Yunanistan dndaki zengin ve etkili Yunanlar tarafndan desteklenmiti. Ayrca Avrupal baz yazarlar da bu dernein kamuoyunda tannmasn salayarak rgte yardmda bulunmulard. Ortodoksluun bu kadar etkin olduu bu dnemde elbette stanbuldaki Fener Patrikhanesinin de bu almalarda nemli rol olmutur. 3. Yksek Makedon Komitesi (YMK) Makedonya olaylarnda MD ile birlikte bir dier nemli rgt olan Yksek Makedon Komitesi, Mays 1895te Makedonyann kurtuluu iin, Makedonya snrlar dnda Sofyada kurulmutur.79 Bu yzden, YMKne Supremistler80 ya da D rgt de denmitir.81 YMK ksa sre iinde Bulgar politik hayatnda nemli bir bask unsuru olmutur. Bu komite, byyen Bulgar milliyetiliinin gstergesi olmutur.82 MD gibi YMKde Makedonyann kurtuluunu amalyordu fakat bu iki grubun kurtulutan kastettikleri farkl eyler olmutur. Her ne kadar ortak hareket alanlar olmusa da farkl kurtulu yollar amaladklar iin aralar ak olmutur.83 MD Makedonyann kurtuluunu zerklikte ve federasyonda grrken, YMK kurtuluu Bulgaristana ilhak olarak grmtr.84 Yntem konusunda YMK iinde de ayrlklar olmutur. rgt iinde bir grup iddet uygulayarak hemen ilhak gerekletirmeyi savunurken, bir baka grup ise Makedonya iin zerklikten sonra ilhakn gerekletirilmesini savunmutur.85 YMK iindeki farkl fikirler rgtlenmenin daha en banda da kendini gstermitir. Farkl fikirleri ortak noktada buluturarak asl hedeflerine ulaabilmek iin, 9 Ocak 1895 tarihinde 400 kiinin

197

katld bir kongre toplanmtr. Kongrede ama, Osmanl Mslmanlarnn Hristiyan nfusa yaptklarn Avrupa kamuoyuna duyurup onlarn tepkisini Osmanl Hkmeti zerine ekmek olmutur.86 Avrupa devletlerinin yardmyla Makedonyaya zerklik salayabileceklerini dnmlerdi. Fakat kongrede ortak noktada buluulamamtr. Kongreye katlan gruplardan, rnein Kardelik Birlii bu fikre katlmamtr. nk Avrupa devletlerinin Osmanl Devletinin statkosunu bozmak istemeyeceklerini dnmtr. Bu yzden amalarna ancak devrimci yollarla ulaabileceklerini savunmulard.87 Makedonyann zerklii amac zaman zaman MD ve YMKni yaknlatran fikir olmutur. Bu iki rgtn amalarna ulamak iin setikleri yollar birbirinden farkl olmutur. MD iddete kar iken YMK amacna iddet eylemleriyle varabileceini savunmutur. Yani MD daha yava ve kesin admlarla -okul, kilise, eitim olanaklarn kullanp evrimci yol ile- gitmeyi yelerken, YMK daha sert yollarla sonuca daha ksa srede ulama fikrini savunmutur. MD uzun srede hazrlanm byk bir halk ayaklanmas taraftaryken YMK etecilii yelemitir. MD bu ete eylemlerinin Trklerin tepkisini ekeceinden, uzun vadede yaplmak istenen devrime zarar vereceini savunmutur. Bu yzden YMKnin eylemlerinin, Makedonyadan ok Bulgaristann politik amalar iin yapldn dnmtr.88 YMK, Makedonya Slavlar ile Bulgarlar arasndaki kltrel ba Makedonyann Bulgaristana ilhak iin nemli ve yeterli neden grrken MD bunu kabul etmemitir. YMKnin taraftarlar arasnda MDnde olduu gibi subaylar, papazlar ve retmenler arlkta olmutur.89 Bunlardan baka renciler, gazeteciler ve diplomatlar da rgtte bulunmutur.90 Bunlar ya Makedonya gmeni ya da onlarn Bulgaristandaki taraftarlaryd.91 Bu Makedonya gmenleri, Bulgaristana ya eitim amacyla, ya Makedonyada alacak uygun ortam bulamadklarndan ya da gmen ii olarak gelmilerdi. YMKnde en stte Yksek Makedonya Komitesi ve ona bal iki kol yer almtr: ehir Komiteleri ve Blgesel Komiteler. Bu ikisi arasnda dorudan ba kurulmam, ikisi de YMK merkeziyle ayr ayr balant kurmutur.92 YMK, MDne gre ubeler konusunda daha iyi durumda, 40n zerinde ubeyle almtr. Federatif bir yap oluturmutur.93 YMKnde liderlik de MDndekinden farkl olmutur. YMK liderleri, seimden sonra yelerinin isteklerini gzetmeyip daha ok kendi balarna kararlar almlardr. YMK kendisini tm Makedonya rgtleri ierisinde eitler arasnda birinci ilan etmi olsa da bu yalnzca bu rgtn fikri olarak kalmtr. Anlatlan zelliklerinden dolay da ynetim asndan, hi olmazsa MD kadar, demokrat olamamtr. 4. St. Sava rgt Srplar Balkan yarmadasnda bamszlklar iin rgt kuran ilk uluslardan olmutur.94 Srplarn amac Ortaadaki Srbistan Krallnn toprak geniliine sahip olmak95 ve Byk Srbistan yaratmak olmutur.96 19. yy.da Makedonyada alm olan St. Sava rgt, Srplarn bu amalar iin kurulmutu. rgt 1886 ylndan sonra Srp milliyetilik propagandasn Makedonyada yaymak iin almtr.97 Bulgarlarn Makedonyada etkilerini arttrma abalar doal olarak

198

Yunanistan ve Srbistan bu abalara kar bir eyler yapmaya zorlamtr. Makedonyann da Dou Rumeli ile ayn akbete urama olaslndan korkan Srplar, Makedonyadaki propaganda almalarn daha ciddiye alarak St. Sava rgtn dzenlemilerdir.98 1886 ylnda Makedonya konusunda almalarna balayan bu rgtn Srp hkmeti ile dorudan bir balants yok grnse de zellikle 1889-1891 yllar arasnda Srp hkmeti bu rgt desteklemitir. 1891 ylnda ise Srbistan babakan rgte sunulan mali destei kesince rgt dalmtr.99 Bu durum, hkmetin Srp propagandasndan vazgetii anlamna gelmemektedir. Bu, hkmet ile rgt arasndaki bir sorundan dolay olmal nk bundan sonra Srp propagandasn yrtmek iin hkmet iinde bir blm kurulmutur: Politika ve Eitim Blm.100 Bylece balangta hkmet ile dorudan bir ilikisi yok gibi grnen rgt, pek etkili olmasa da, artk hkmetin iine alnmtr. Srbistann Makedonyada gl bir kilise rgtlenmesi olmamtr. 1830lu yllardan beri kendi kendini yneten bir Ortodoks kilisesi olan Srbistan ilk zamanlar Bulgar kilisesi ile pek sorun yaamamtr. Fakat 1880lerde Srplarn Bulgar kilisesine olan tutumlar deimitir.101 Bunun en nemli nedeni, Bulgarlarn 1870 ylnda elde ettikleri kilise kurma hakk sayesinde glerini arttrmalar, dieri ise 1878 Berlin Antlamas sonucu -her ne kadar Ayastefanostan daha az kazanl olsa da- politik durumlarn salamlatrm olmalardr. Bylece Bulgarlar, dini ve politik glerini salamlatrdklarndan dolay artk Makedonyada daha etkili olabilecek konuma gelmilerdi. Osmanl Devletinin, Srplar Bulgar etkinliinin artmas karsnda denge unsuru olarak kullanma ynndeki politikasna da uygun olarak, Srplarn istei olan Makedonyada bir Srp Piskoposluu kurma fikri hayata geirilmitir.102 Bylece Makedonyada kilise savalarnda Srplar da etkili olmaya balamtr. Ayrca Belgrat-Selanik arasndaki demiryolu inaat da 1880lerden sonra Srplarn blgedeki etkinliini arttrmtr.103 Srplarn kurduu bu rgtte emekliye ayrlm subaylar, profesrler, banker ve hatta kraln yeeni bile yer almtr. Zenginler, banker ve tccarlar rgte mali yardmda bulunmulard.104 Ayrca St. Sava rgt alan Srp okullarnda propagandalarn yayacak retmenlerin yetitirilmesine de nem vermitir.105 Sonu olarak, Makedonya sorunu Dou sorununun bir paras olarak Osmanl Devletinin knn net gstergesi olsa da, bu sorundan en ok Makedonya halk etkilenmitir. Makedonya halknn ise sadece Hristiyan kesimi kendilerine taraf olacak bir Balkan devleti ve Avrupa devletlerinin desteini bulduu iin rgtlerin etkili olanlar da bu kesim arasndan kmtr. Osmanl Devleti ise siyasi ve ekonomik gszlk iinde olduundan, Mslman halkna destek olamad gibi Hristiyan halknn da kontroln kaybetmitir. Bylece 19. yy. sonunda Makedonyada ayrlk rgtlenmeler artmtr. DPNOTLAR 1 Eric J. Hobsbawm, 1780den Gnmze Milletler ve Milliyetilik (stanbul, 1995), s. 126.

199

Baskn Oran, Balkan Mslmanlarnda Dinsel ve Ulusal Kimlik Ankara niv. SBF Derg.,

c. 48, no1-4 (Ocak-Aralk 1993), s. 109. 3 Nuray Bozbora, Osmanl Ynetiminde Arnavutluk ve Arnavut Ulusuluunun Geliimi

(stanbul, 1997), s. 169-170. 4 5 6 Stefanos Yerasimos, Milliyetler ve Snrlar (stanbul, 1995), s. 19. Cokun ok, Siyasal Tarih (Ankara, 1961), s. 230. M. S. Anderson, The Eastern Question 1774-1923 (New York, 1966), s. 173-274; Ergn

Aybars, Orta-Dou, Emperyalizm, Petrol ve Trkiye Beinci askeri Tarih Semineri Bildirileri (stanbul, 1995), s. 540. 7 Yavuz Ercan, Bloklararas atmalarda Osmanl Topraklarnn Stratejik nemi Beinci

Askeri Tarih Semineri Bildirileri (stanbul, 1995), s. 118. 8 9 evket Sreyya Aydemir, Enver Paa (1860-1908) (stanbul, 1992), s. 409. Fikret Adanr, Osmanl mparatorluunda Ulusal Sorun le Sosyalizmin Olumas ve

Gelimesi: Makedonya Osmanl mparatorluunda Sosyalizm ve Milliyetilik (1876-1923) (stanbul, 1995), s. 35. 10 Fikret Adanr, Macedonian Question: The Socio-economic reality and Problems of

Historiographic Interpretation International Journal of Turkish Studies, 1984-1985, c. 3, s. 44. 11 12 13 14 15 16 17 George Castellan, Balkanlarn Tarihi 14-20. yy (stanbul, 1995), s. 364. F. Adanr, Macedonian Question, s. 43-44. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi c. 8 (Ankara, 1988), s. 148. F. Adanr, Osmanl mparatorluunda Ulusal, s. 36. Macedonia Documents and Material (Sofia, 1978), s. 418. Leften Stavros Stavrianos, Tha Balkans 1815-1914 (New York, 1963), s. 96-97. 1856 Paris Antlamasndan nce dini vergilere dayanan bu gelir daha sonra tm kilise

grevlilerine dzenli aylk deme haline getirilmitir. Bkz. William Smith Murray, Tha Making Of The Balkan States (New York, 1967), s. 99. 18 19 Castellan, a.g.e., s. 365. Adanr, Macedonian Question, s. 43.

200

20 21

Adanr, Macedonian Question, s. 52. Nkhet Adyeke, Osmanl mparatorluu ve Girit Bunalm (1896-1908) (baslmam

doktora tezi), s. 263-264. 22 23 24 25 26 Graham Stephenson, Russia From 1812 To 1945 (New York, 1969), s. 261-262. H. N. Brailsford, Macedonia Its Races And Their Future (New York, 1971), s. 298. Stavrianos, a.g.e., s. 102; Anderson, a.g.e., s. 261. Aydemir, a.g.e., s. 426-427. 1870te Ekzarhhanenin kurulmasnda Bulgarlarn istei yansra Rusyann Panslavist

politikas da etkili olmutur. Bkz. M. Hdai entrk, Osmanl Devletinde Bulgar Meselesi 1850-1875 (Ankara, 1922), s. 221; Brailsford, a.g.e., s. 298. 27 F. Adanr, Makedonya Sorunu ve Dimitar Vlahofun Anlarnda II. Merutiyet Birikim, c. 2,

S. 9, Kasm 1995, s. 15; Macedonia Documents and Material, s. 416. 28 29 Stavrianos, a.g.e., s. 416; Murray, a.g.e., s. 192; Castellan, a.g.e., s. 367. Hugh-Seton Watson, The Decline of Imperial Russia 1855-1914 (Boulder, 1985), s. 170;

Anderson, a.g.e., s. 269-270; Murray, a.g.e., s. 192-193. 30 31 32 33 Murray, a.g.e., s. 192; F. Adanr, Dimitar Vlahofuns. 15. Anderson, a.g.e., s. 269-270. Stavrianos, a.g.e., s. 99-100. Nikos Svoros, ada Hellens. 28; Konstantin ukalas, Yunanistan Tarihi (stanbul,

1970), s. 13; Adanr, Macedonian Questions. 53. 34 35 36 37 38 Stavrianos, a.g.e., s. 97-98. Adanr, Osmanl mparatorluunda Ulusals. 42-43, 46-47. Adanr, agm, s. 43, 47, Stavrianos, a.g.e., s. 98-99. Macedonia Documents anad Material, s. 456. Duncan Mc Vicer Perry, The Macedonian Cause: A Critical History Of Macedonian

Revolutionary Organization 1893-1903 (London, 1988), s. 63; mer Turan, The Turkih Minority In Bulgaria (1878-1908) (Ankara, ) s. ? 87; Anderson, a.g.e., s. 270-271; Stavrianos, a.g.e., s. 99.

201

39 40 41 42

Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasi Partiler, c. 1, (stanbul, 1988), s. 509. Ferdinand Schevill, History Of The Balkan Peninsula (New York, 1966), s. 172-173. William Milligan Sloane, Bir Tarih Labaratuar Balkanlar (stanbul, 1987), s. 172-173. Osmanl Devletinde her milletin kendi dini ve eitim kurumu olmasna yasal izin

verilmitir. Ancak elbette devletin devamllna zarar verecek yntemlere izin verilmemitir. Bu tr yaplanmann nedeni, Osmanl Devletinin zayflam olmasdr. 43 Herkl Millas, Jn Trkler ve Makedonya (1908-1912) Tarih ve Toplum, c. 21, S. 123,

Mays 1994, s. 62-63. 44 45 46 47 48 49 Perry, a.g.e., s. 35-37. Adanr, Dimitar Vlhaofun, s. 15. Perry, a.g.e., s. 49. Perry, a.g.e., s. 48. Tunaya, a.g.e., s. 511. Mete etik, Osmanl Solundan Bir Portre: Yane Sandanski Tarih ve Toplum, Austos

1994, c. 22, S. 128, s. 13; Castellan, a.g.e., s. 369; Brailsford, a.g.e., s. 120. 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 Anderson, a.g.e., s. 270. Perry, a.g.e., s. 38. Stavrianos, a.g.e., s. 98. Perry, a.g.e., s. 65; Macedonia Documents and Material, s. 419. Castellan, a.g.e., s. 369; Turan, a.g.e., s. 87; Watson, a.g.e., s. 195. Aydemir, a.g.e., s. 423-424; Tunaya, a.g.e., s. 512; Brailsford, a.g.e., s. 119. Stavrianos, a.g.e., s. 98-99. Douglas Dakin, The Greek Struggle In Macedonia 1897-1913 (London, 1966), s. 47. Aydemir, a.g.e., s. 423-424. Schevill, a.g.e., s. 434; Adanr, agm, s. 15. Aydemir, a.g.e., s. 419-422.

202

61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 420, 422. 71 72 73 74 75 76 77

Adanr, agm, s. 15. Perry, a.g.e., s. 40. Perry, a.g.e., s. 40. Castellan, a.g.e., s. 370-371. Perry, a.g.e., s. 65. Macedonia Documents and Material, s. 419. smet Grgl, Veli Ylmaz, Ali Erdin, Makedonya (stanbul, 1993), s. 79. Macedonia Documents and Material, s. 420. Perry, a.g.e., s. 65-66. Tunaya, a.g.e., s. 529; Grgl, a.g.e., s. 79; Macedonia Documents and Material, s.

Perry, a.g.e., s. 66; Macedonia Documents and Material, s. 420. Macedonia Documents and Material, s. 420. Perry, a.g.e., s. 66-67; Macedonia Documents and Material, s. 420. Perry, a.g.e., s. 66. Macedonia Documents and Material, s. 422. Perry, a.g.e., s. 68. Bu alt devrim blgesi Selanik, Manastr, skp, Shitip, Strumitsa-Gorna Dzhumaia ve

Veles-Tikvesh idi. 1895 ylnda Edirne vilayeti de eklenmitir. Bkz. Perry, a.g.e., s. 66-67. 78 Leften Stavros Stavrianos, The Balkans Since 1453 (New York, 1961), s. 520-521; Perry,

a.g.e., s. 16. 79 16. 80 Barabara Jelavich, The Establishment Of Balkan National States 1804-1920 (Seattle, 1894 ylnda Bulgaristanda Makedonyal mlteciler tarafndan Makedonya Komitesi

kurulmu, daha sonra Yksek Makedon Komitesi adn almtr. Bkz. Adanr, Dimitar Vlahofuns.

1986), s. 211.

203

81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99

Turan, a.g.t, s. 87. Turan, a.g.t, s. 87. Anderson, a.g.e., s. 270-271. Stavrianos, The Balkans 1815-1914, s. 99. Aydemir, a.g.e., s. 419-422. Perry, a.g.e., s. 43. Perry, a.g.e., s. 44. Stavrianos, The Balkans 1815-1914, s. 99; Turan, a.g.t, s. 87-88. Aydemir, a.g.e., s. 419-422. Brailsford, a.g.e., s. 118. Perry, a.g.e., s. 50. Perry, a.g.e., s. 53. Perry, a.g.e., s. 52. Murray, a.g.e., s. 192. Perry, a.g.e., s. 16. Tunaya, a.g.e., s. 544-545. Stavrianos, The Balkans Since 1453, s. 520; Grgl, a.g.e., s. 80-81. Stavrianos, The Balkans 1815-1914, s. 100; Stavrianos, The Balkans Since 1453, s. 520. Perry, a.g.e., s. 16.

100 Perry, a.g.e., s. 17. 101 Nevil Forbes, The Balkans (New York, 1970), s. 119; Perry, a.g.e., s. 16. 102 Anderson, a.g.e., s. 269-270; Grgl, a.g.e., s. 75-76. 103 Castellan, a.g.e., s. 367-368.

204

104 Erol Ulubelen, ngiliz D Politika Dkmanlarnda Trkiye Yn, 6 Ocak 1967-5 Mays 1967, yl 6, S. 197-214, s. 8. 105 Stavrianos, The Balkans 1815-1914, s. 99-100. KAYNAKLAR ADANIR, Fikret, Macedonian Question: The Socio-economic Reality and Problems of its Historiographic Interpretation, International Journalof Turkish Studies, 1984-1985, cilt 3, ss. 43-64. ADANIR, Fikret, Makedonya Sorunu ve Dimitar Vlahofun Anlarnda II. Merutiyet, Birikim, cilt 2, say 9, Kasm 1995, ss. 14-26. ADANIR, Fikret, Osmanl mparatorluunda Ulusal Sorun ile Sosyalizmin Olumas ve Gelimesi: Makedonya, Osmanl mparatorluunda Sosyalizm ve Milliyetilik (1876-1923), der. Mete TUNAY, Eric Jan ZRCHER, STANBUL: letiim yay., 1995. ANDERSON, M. S., The Eastern Question 1774-1923, NEW YORK: Mc. Millan, 1966. ADIYEKE, Aye Nkhet, Osmanl mparatorluu ve Girit Bunalm (1896-1908), ZMR: Dokuz Eyll niv. Atatrk lkeleri ve nkilap Tarihi Enstits (Doktora tezi), 1994. AYBARS, Ergn, Orta-Dou, Emperyalizm, Petrol ve Trkiye Beinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I Beinci Dnya Dengeleri inde Askeri ve Stratejik Adan Trkiye, (STANBUL, 23-25 Ekim 1995), ss. 509-543, ANKARA: Genelkurmay Basm evi, 1996. AYDEMR, . Sreyya, Makedonyadan Orta Asyaya Enver Paa (1860-1908), STANBUL: Remzi Kitabevi, 1992. BOZBORA, Nuray, Osmanl Ynetiminde Arnavutluk ve Arnavut Ulusuluunun Geliimi, STANBUL: Boyut Kitaplar, 1997. BRAILSFORD, H. N., Macedonia Its Races and Their Future, NEW YORK: Arno Press, 1971. CASTELLAN, Georges, Balkanlarn Tarihi 14. -20. yy., ev. Ayegl YARAMAN BABUU, STANBUL: Milliyet yaynlar, 1995. ETK, Mete, Osmanl Solundan Bir Portre: Yane Sandanski Tarih ve Toplum, Austos 1994, c. 22, S. 128, s. 13-17. UKALAS, Konstantin, Yunanistan Tarihi, ev. eyla, STANBUL: Ant yay., 1970. DAKIN, Douglas, The Greek Struggle in Macedonia 1897-1913, LONDON: Institute for Balkan Studies, 1966.

205

ERCAN, Yavuz, Bloklararas atmalarda Osmanl Topraklarnn Stratejik nemi, Beinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I Beinci Dnya Dengeleri inde Askeri ve Stratejik Adan Trkiye, (STANBUL, 23-25 Ekim 1995), ss. 116-123, ANKARA: Genelkurmay Basm evi, 1996. FORBES, Nevill vd., The Balkans A History of Bulgaria, Serbia, Greece, Rumania and Turkey, NEW YORK: AMS Press Inc., 1970. GRGL, smet, Veli YILMAZ, Ali ERDN, Makedonya, STANBUL: Harp Akademileri Basmevi, 1993. HOBSBAWM, Eric J., 1780den Gnmze Milletlerve Milliyetilik Program, Mit, Gereklik, ev. Osman AKINBAY, STANBUL: Ayrnt, Nisan 1995. JELAVICH, Barbara, The Establishment of the Balkan National States 1804-1920, SEATTLE: University of Washington Press, 1986. KARAL, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, cilt VIII, ANKARA: Trk Tarih Kurumu Basmevi, 1988. Macedonia Documents and Material, SOFIA: Bulgarian Academy of Sciences, 1978. MILLAS, Herkl, Jn Trkler ve Makedonya (1908-1912) (kitap tantm), Tarih ve Toplum, Mays 1994, cilt XXI, say 123, ss. 62-63. MURRAY, William Smith, The Making of The Balkan States, NEW YORK, ?, 1967. ORAN, Baskn, Balkan Mslmanlarnda Dinsel ve Ulusal Kimlik (Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya ve Kosova zerine Karlatrmal Bir nceleme) Ank. . S. B. F. Dergisi, cilt 48, say 14, Ocak-Aralk 1993. PERRY, Duncan Mc. Vicer, The Macedonian Cause: A Critical History of the Macedonian Revolutionary Organization, 1893-1903, LONDON: Duke University Press, 1988. SCHEVILL, Ferdinand, History of The Balkan Peninsula, From Earliest Times to The Present Day, NEW YORK: F. Ungar Pub. Co., 1966. SLOANE, William Milligan, Bir Tarih Laboratuar: Balkanlar, STANBUL: Sre yay. 1987. STAVRIANOS, Leften Stavros, The Balkans, 1815-1914, NEW YORK: Hold Rinehart and Winston, 1963. STAVRIANOS, Leften Stavros, The Balkans Since 1453, NEW YORK: Hold Rinehart and Winston, 1961. STEPHENSON, Graham, Russia From 1812 to 1945, NEW YORK: Praeger publishers, 1969.

206

SVORONOS, Nikos, ada Hellen Tarihine Bak (ev. Panayot Abac), STANBUL: Belge yay., 1988. ENTRK, M. Hdai, Osmanl Devletinde Bulgar Meselesi 1850-1875, ANKARA: Trk Tarih Kurumu Basmevi, 1992. TUNAYA, Tark Zafer, Trkiyede Siyasal Partiler, cilt 1, STANBUL: Hrriyet Vakf yay., 1988. TURAN, mer, The Turkish Minority In Bulgaria (1878-1908), LEUVEN: Katholieke Universiteit Leuven, doktora tezi, 1993. ULUBELEN, Erol, ngiliz D Politika Dkmanlarnda Trkiye, Yn, 6 Ocak 1967-5 Mays 1967, yl 6, say 197-214. OK, Cokun, Siyasal Tarih, ANKARA: Ankara niversitesi Hukuk Fakltesi Basmevi, 1961. WATSON, Hugh Seton, Britain in Europe, 1789-1914, A Survey of Foreign Policy, NEW YORK: The Nac Millan Company, 1937. YERASIMOS, Stefanos, Milliyetler ve Snrlar Balkanlar, Kafkasya ve Orta Dou, STANBUL: letiim yay., 1995.

207

Trklerin Afrika le likilerinin Ksa Tarihesi / Numan Hazar [s.118-131]


Bykeli / Trkiye 1. Genel Trklerin Afrika ile ilikileri aslnda Osmanl Devleti ile balamamtr. lk nce, Trklerin kurduu Tolunoullar Devleti Msrda egemen olmutur. Daha sonra, ounluu Trklerden oluan Memluklarn (Klemenler) Msrda devlet kurduunu gryoruz. Bu devletlerin, Trablusgarp dahil Tunusa kadar uzanan corafyada iliki kurduklar bilinmektedir. Ancak, Trklerin Afrika ktas ile ilikileri Osmanl Devleti zamannda younluk kazanmtr. Bugn bamsz birer devlet olan Afrika lkelerinin kimi btn ile kimi de bir blm ile Osmanl Devleti ierisinde yer almlardr. Ama, esas olarak, Trkiyenin Afrika ile ilikilerini aydnlatmak olduu iin, ayrntl tarih bilgileri vermek yerine, zetle Trklerin Afrikadaki etkilerine deinilmesi yelenmitir. Osmanl Devletinin ilk etkisi corafya dolaysyla, Kuzey Afrika zerinde olmutur. 16. yzylda, Osmanl Devletinin bugnk Msr, Libya, Tunus, Cezayir ile Dou Afrikada Sudann ve Etyopyann kylarnda egemen olduu grlmektedir.1 Kuzey Afrika Fatih Sultan Mehmetin 1453 ylnda stanbulu fethettii srada, Kuzey Afrikaya gz attmzda, Msrda Memluklarn egemen olduunu gryoruz. Suriye ve Hicaz da Memluk Sultanlarnn ynetiminde idi. Ayrca, Anadoludaki Dulkadr Trkmen Beylii ile Adana ve Tarsustaki Ramazanoullar Trkmen Beylii de Memluklarn egemenlii altnda bulunuyordu. Yine bu tarihte, Kuzey Afrikann Tunus ve dolaylarnda Beni Hafs, Bat Cezayirde Beni Zeyan ve Dou Cezayirde Beni Mrin devletleri vard. Ancak, bu devletler Hristiyan Avrupa devletlerinin faaliyetleri karsnda gsz ve etkisiz hale dmlerdi.2 Msrn Osmanl Devleti Tarafndan Alnmas Fatih Sultan Mehmet zamannda dahi Osmanllar ile Memluklar arasndaki ilikilerde gerginlik yaanmtr. Bunun sebebi, Anadoludaki baz beyliklerin Memluk Devletine baml olmalar idi. Bu durum iki devlet arasnda savaa yol am, Memluklar bu srada Karaman ve Kayseriye kadar gelmilerdi. Osmanllarn, Adana ve Tarsusu alma giriimleri sonu vermemiti.3 Savan ardndan 1490 ylnda yaplan anlama bir mtareke niteliini tamaktayd. Grnte, iki lke arasndaki ilikilerde bir dostluk olduu izlenimi mevcut olmakla birlikte, Osmanllar o zaman Memluklara kar baarsz olmay sindirememitir.

208

O srada, Msrdaki Memluklar asndan iki tehlikeli hasm bulunuyordu. Bunlardan birisi Osmanl Devleti, teki de randaki Safevi ahl idi. Osmanllar ile ran arasndaki mcadele ve Osmanllarn aldran Savanda ran yenilgiye uratm olmas, Snni olan Memluklar da sevindirmiti. ran seferi ncesinde Osmanllar, Memluklarn tarafszln salamak ve gven vermek iin giriimde bulunmutu. Yavuz Sultan Selim, bu politika ile, Memluklar ile Safeviler arasnda bir ittifak da nlemeyi amalamt. Ancak, Memluklar, Osmanllar ile ran arasndaki mcadelenin srmesinden memnundu. Bu ekilde, lkelerinin tehlikeden korunduu inanc mevcuttu. Bununla birlikte, Osmanllarn Memluklara gven duymadklar bilinmektedir. Bu nedenle, Yavuz Sultan Selim, 1516da Mercidabk ve 1517 Rdaniye Savalarnda Memluk ordularn yenerek, ayn yl Msra girmitir. Selim, bylece, Dulkadroullar Beyliini, Ramazanoullarna ait Adana ve Tarsus blgesini, Suriye, Hicaz ve Msr Osmanl topraklarna katmtr. Osmanl Devletinin Msr seferi ile Dou Akdenizi denetimi altna almak istedii ve rana ynelik bir seferde, stanbuldan deniz yolu ile Dou Akdenize asker sevk edebilmek iin deniz gvenliini salamay amalad belirtilmektedir. Msrda sekiz ay kalan Selim, Msrdaki Abbasi halifesinden halifelii de alm ve halife ve akrabalarn, din bilginlerini, baz mimar ve mhendisleri, baz sanat eserlerini ve ktphanelerdeki eserleri deniz yolu ile stanbula naklettirmitir.4 Profesr Dimitri Kitsikis, bu gelimenin Osmanl Devletinin geleceini yaamsal bir ekilde etkilediini ileri srmektedir. Kitsikis, Osmanl devlet ynetiminde, Roma-Bizans geleneinin egemen olduunu, Yavuz Sultan Selimin Msr ve Arap lkelerini fethetmesinden ve Halifelii almasndan sonra fanatik dini etkilerin arttn kaydetmektedir. Kitsikis, Osmanl Devletinin knn 1566da Kanuni Sultan Sleymann lm ile baladnn belirtildiini, oysa kn ondan 50 yl nce Yavuzun hkmdarl srasnda baladn, bu bakmdan, Osmanl Devletinde dini etkilerin artmas asndan, Yavuz Dneminin bir dnm noktas oluturduunu ve bunun da Osmanl Devletinin sonunu hazrladn, onun bu yanln ise Mustafa Kemal Atatrkn dzelttiini ifade etmektedir.5 Kitsikisin bu grlerini deerlendirmek, kukusuz tarihilerin grevi olmakla birlikte, konumuz asndan, Yavuz Dneminden nce Avrupada rnesans ve reform hareketleri ile sanat, dnce ve dinde zgr bir ortamn olutuunu, bunu corafi keiflerin, sanayilemenin, aydnlanma ann ve milli devletlerin kurulmasnn izlediini anmsamakta yarar vardr. Corafi keiflerin ve sanayilemenin de smrgecilii zendirdiini, Afrikann da bu ekilde zgrln yitirdiini gryoruz. Smrgecilik, belirtildii gibi, ekonomik gelime ve sanayileme ile ilintili olduundan, Osmanl Devletinin hibir zaman bir smrgeci devlet olmadn da kabul etmek gerekmektedir. Osmanl Devleti, modern gelimeleri izleyememi, Roma ve Bizans imparatorluklar gibi bir bar dzeni gelitirmitir (Pax Ottomanica).6 Bu dzende, eitli milletlerin mevcut olduu kabul edilmitir. Bu bakmdan, Osmanl Devletinin Asya ve Afrikada smrge dzeni kurduu yolunda, zellikle baz Arap yazarlar tarafndan ileri srlen grlerin ekonomik, sosyolojik ve tarihsel gerekler nda bir

209

deeri yoktur. Osmanl Devletinin kendisi Avrupa Devletleri tarafndan smrge haline getirilmek istenmitir. Byle bir gelimeyi de Atatrkn nderliinde tarihte ilk ulusal bamszlk savan yapan Trk milleti nlemi ve bununla da Asya ve Afrika halklarna rnek olmutur. Nitekim, Cezayirli yazar Mahfoud Kaddache, Osmanl Devletinin Dou ve Bat Akdenizde Hristiyan devletlere kar slam dnyasn koruduunu, zellikle Cezayirin Trkler sayesinde bir felaketten kurtulduunu, ayn dnemde, spanyann igal ettii Gney Amerikadaki devletlerin bana gelenler gz nne alndnda, Cezayirin maruz kalaca felaketin boyutlarnn daha iyi anlalabileceini belirtmektedir. Yazar, ayrca, Osmanl egemenlii altndaki yzylda, Cezayir Devletinin ortaya ktn, snrlarnn belirlendiini, modern Cezayir geleneinin bu dnemde baladn, Osmanl Devletinin merkeziyeti bir imparatorluktan ok bir uluslar topluluu olduunu ifade etmektedir. Benzeri grlere Tunus ve Libyada da rastlanmaktadr. Osmanl Devletinin Msr fethetmesinin Bat Asya ve Kuzey Afrika asndan nemli sonular olmutur. Bu gelime, Osmanllar, Akdenizde deniz yollarn denetim altna almaya ve teki Kuzey Afrika lkelerini fethetmeye yneltmitir. Ayrca, Mslmanln kutsal kentleri Mekke ve Medineyi ele geirmekle, Osmanl Devleti slam dnyasnda prestij kazanmtr.7 Osmanl Devletinin Irakta ve Msrda yerlemesi, ayrca, Hindistan yolu zerinde etkide bulunmasna da kukusuz yol amtr. Irak alan Osmanl Devleti, Basra Limanna sahip olarak stratejik bir avantaj salad gibi, bu durum, Portekiz tehtidi karsnda Hindistandan gelen arlar zerine, Osmanllarn, Hindistan yolunun gvenliini salamak iin Kzldenize deniz seferleri dzenlemesine sebep olmutur. Daha nce, Msrda egemen olan Memluklar, mit Burnunu dolaarak Hindistan yolunu ele geirmeye alan Portekizlilerin yaratt tehdidi nlemede yardmc olmas yolundaki arlara yant vermekle birlikte baar salayamamt. Osmanl Devleti sonu olarak, Avrupallarn Asyaya girmelerine engel olamamakla birlikte, Dou Afrikaya (bugnk Sudan ve Etyopya kylarna, Somali, Eritre ve Cibutiye) yerlemitir. Kukusuz, bu gelimede Osmanl Devletinin Msrda egemen olmas rol oynamtr. Cezayir, Tunus ve Trablusun Osmanl Devletinin Ynetimi Altna Girmesi Osmanl Devletinin 1453te stanbulu fethetmesi ve daha sonraki yllarda yeni lkeleri de fethederek, Dou Avrupa ve Orta Douda byk bir g haline gelmesi ile e zamanl olarak Avrupann batsnda da bunun tersine bir gelime oluyordu. Baka bir deyimle, slam, Avrupann Dousunda bir g haline gelirken, Batda, spanya Endls Emevi Devletini ykyor ve berik yarmadasnda slamn mevcudiyetini yok ediyordu. Bu gelime, daha sonra zellikle Kuzey Afrikay etkileyecek ve burada Osmanl Devleti ile spanya ya da Mslmanlk ile Hristiyanlk arasnda bir atmann domasna yol aacaktr. spanyollar 1492de berik yarmadasnn yeniden fethedilmesini salayarak, eski spanyol topraklarn ele geirmi, buradaki Arap varlna son vermitir. spanyollar slama kar

210

mcadelelerini srdrmeyi ve bu mcadeleyi Akdenizin kar kylarna Kuzey Afrikaya yaymay kararlatrmlardr. spanyollarn bir amac dini nitelikte idi: slama kar mcadeleyi srdrmek. Bir dier ama da Endlsten kaan snmaclar kabul eden Marep lkelerini ve spanyada kalan Mslman asilere yardm eden Marepteki Mslman korsanlar cezalandrmak idi. Tm Marep halk ve zellikle Cezayir spanyann gerek bir tehdidi altnda bulunuyordu. Bu durumda, Cezayirliler, spanyollara kar direnmek iin Trk korsanlarna, Barbaros kardelere bavurmutur.8 Bu yllarda, Trk denizcilerinin Akdenizde etkin olduklar grlmektedir. Bunlardan iki karde Oru ve Hzr Reisler, aslen Ocakzade yani babas ve soyu tmarl sipahi olan bir Trk ailesinden olup Selanik ile Manastr arasndaki Yenice-i Vardar kasabasndan idiler. Midilliye yerleen Sipahi Yakupun drt olu da denizcilie heves ederek gemi ile korsanla balamlardr. Bunlardan, Oru ve Hzr Reis denizcilikte ok etkili olmulardr. Hristiyan denizcilerle mcadelelerini srdren bu iki karde, Trablus ile Tunus arasnda bulunan Cerbe adasna (bugn Tunusa aittir) yerleerek buray kendilerine s yapmlardr. Trk denizcileri, Cezayirlilerin ars zerine spanyollarla savaarak 1516da Cezayiri igal etmilerdir. Daha sonra, spanyollarla atmalar srm ve Oru Reis ehit olmutur. Ancak, Hayrettin Hzr Reis 1518de Cezayirde egemenliini kurarak Cezayir Emiri olmu ve Yavuz Sultan Selimin yardmn talep etmitir. Baba Oruun ad Hristiyanlar tarafndan Barbaros olarak arlm, daha sonra bu ad Hayrettin Hzr iin de kullanlmtr. Osmanl Devleti, bavurusu zerine Hayrettine sava ve gemi malzemesi gndermitir. Osmanl Devletinin himayesine girdikten sonra, Cezayir Emiri Hayrettin, Barbaros Hayrettin Paa unvann alarak, Akdenizde spanyollara kar mcadeleyi srdrecektir.9 Osmanl Devleti, spanyollar ile yaplan savalarda, 1510-1551 yllarnda Trablus zerinde egemenlik kurmak iin aba harcam ve bu yllarda spanyollarn egemenliinde olan Trablus 1551de Osmanl Devletine baml hale gelmitir. spanyollar keza Tunusu da ele geirmek iin mcadele etmiler ve bu mcadelelerin sonunda,Osmanllar baarl olmu ve Tunus 1574te Osmanl Devletine balanmtr. Bu arada Fasn konumuna da deinmekte yarar vardr. Aslnda, spanya ve Portekiz, anlama yaparak Kuzey Afrikay aralarnda nfuz blgelerine ayrmlard. Buna gre, Cezayir, Tunus ve Trablusta spanyollarn etkisini kabul eden Portekiz buna karlk Fas nfuzu altna almak istemiti. Fasta Hazreti Muhammedin torunu Hasan bin Alinin soyundan olduunu ileri sren bir hanedan egemen idi. Bu hanedan da Osmanl Devletinin slamn nderi konumuna gelmesinden memnun gzkmyordu. Fas, jeopolitik zorunluluklardan dolay, spanya ile iyi geinerek bamszln korumu, spanyann nfuzunun zayflamas ile de Portekizliler ile uyumu, ayn zamanda spanyann dostluunu yitirmemeye de zen gstermitir. Fasn bu politikas Osmanl Devletinin Afrikadaki etkisinin daha da yaylmasn engellemitir. Zira, Portekiz, o srada, Hindistan sularnda geni lde baar kazanm ve Bat Afrika kylarnda da nemli noktalar ele geirmitir. Daha sonra, Osmanl-Fas ilikilerinde bir dzelme grlmtr.

211

Osmanl Devletinin Cezayir, Tunus ve Trablusu ele geirmesi ve Fas ile ilikilerinin iyilemesi, Osmanllarn Siyah Afrika ile komu olmas ve Byk Sahradaki kabilelerle ve Devletlerle iliki kurmas sonucunu dourmutur. Nitekim, 1551den 1556ya kadar Cezayir Beylerbeylii yapan Salih Paa, 4000 Trk askeri ve 8000 Arap gnlls ile Gney Cezayire, oradan Tell Atlaslarn ve Sahra Atlaslarn geip Byk Sahraya inmitir. Bu sefer sonunda, Byk Sahradaki kabileler yllk vergiye balanm ve Salih Paa 5000 Tuareg ve Berberi esirle Cezayire dnmtr. Bu ekilde, Trkler, ilk kez Byk Sahrada bu kadar Gneye inmi oluyorlard. 16. yzyln sonlarnda Trablusgarp (bugnk Libya) Valisi olan tannm Trk Amirali Turgut Paa (Turgut Reis), Byk Sahrada egemen byk bir Siyah Afrika Devleti olan Mslman KanemBornu Sultanl ile Osmanl Devleti arasnda dostluk ilikilerinin temelini atmtr. Kanem-Bornu Sultanl, bugnk Kuzey Nijerya, Nijer, ad ve Kuzey Kamerunun topraklar zerinde kurulmutu. Bu konuda ilgili blmde daha ayrntl bilgi verilecektir. 10 Hint Deniz Seferleri ve Osmanl Devletinin Dou Afrika Kylarna Yerlemesi Daha nce de belirtildii zere, Portekizliler, Gney Afrikay dolaarak mit Burnu yolu ile Hindistana gelmeyi kefettikten sonra, bu blgede Osmanl Donanmasn karsnda bulmutur. Osmanl Devletinin Msr ve Suriyeyi igalinden nce, Bat Hindistandaki Gucerat hkmdar I. Mahmud Han, Memluk Sultan Kansu Gavriye bavurarak Portekizlilere kar yardm istemitir. Memluk Sultannn gnderdii filo Hindistandan baarsz dnmtr. Memluklarn sahneden ekilmesinden sonra Osmanl Devleti ayn nitelikte yardm talebi ile kar karya kalmtr. Esasen Yavuz zamannda Irakn fethi ile Basraya inen Osmanl Devleti, Hindistandan gelen yardm talebi zerine, Svey donanmasn oluturmu ve Msr Valisi Hadm Sleyman Paann komutasndaki Osmanl Filosu Kzldenizin kaps olan Adeni zaptetmitir. Adenin fethi, Msr, Hicaz, Yemen ve Habeistann gvenliinin korunmas iin nem tamaktayd. Daha sonra, Piri Reis, Murad Reis ve Seydi Ali Reisin komutasndaki Osmanl filolar ile Portekizliler arasnda bir dizi deniz savalar yaplmtr. Ancak, Osmanl Devleti Portekizin ve daha sonra Hollandann Asyaya girmesini nleyememitir.11 Bu ekilde Trkler, baz baarlar elde etmelerine karn, Portekizin stnl ile ba edememitir. Zira, Osmanl Devleti Akdenizdeki gemicilik teknii ile yaplm gemilerle Hint Okyanusuna gitmiti. Oysa, bu gemiler Hint Okyanusunun dalgalarna kar dayankl deildi. Portekizin yksek gemilerinin bu koullara uygun olmas dolaysyla, Portekiz donanmas Osmanl donanmas karsnda teknik stnle sahip olmutur.12 Bu gelimeye karn, Kanuni Sultan Sleyman zamannda, zdemir Paa ve olu zdemirolu Osman Paa komutasndaki Trk kuvvetleri, Dou Afrikada Eritre, Cibuti, Somali, Sudan kylar ve

212

Habeistann bir blmn Osmanl topraklarna katmlardr. Bylece, Kuzey Afrikadan sonra, Dou Afrika topraklar ya dorudan doruya ilhak edilmi ya da stanbula tabiiyet yolu ile balanmt. Kanuniden sonra, Osmanllar, Dou Afrikada daha da gneye inmek iin denemede bulunmulardr. XVI. yzyln sonlarnda Ali Bey adnda bir Trk Amiralinin Sultan III. Murad zamanndaki giriimleri dikkati ekmitir. Salih Paann Byk Sahra, zdemir Paa ve olu Osman Paann Sudan ve Somal keif seferlerinden sonra Ali Beyin Dou Afrika kylarn dolatn gryoruz. Ali Beyin seferleri hakknda Trk kaynaklarnda fazla bir bilgi bulunmamaktadr. Yemen Eyaletinde Sancak Beyi olan Ali Beyin Dou Afrikadaki etkinlikleri hakkndaki bilgiler Portekiz kaynaklarnda yer almtr. Ali Bey, Omann Maskat Limann ele geirerek n kazanmtr. Maskat daha nce Piri Reis fethetmi ise de Portekizliler daha sonra Maskat geri almlard. Ali Bey, 1584de Aden limanndan hareket ederek Hint Okyanusuna km, Gneye doru yol alarak, Somali kylarn batan baa gemi, Ekvator izgisini Gneye doru aarak, Mombasann 100 kilometre gneyindeki Malindi limanna demir atmtr (bugnk Kenya). Olduka nemli bir kuvvete sahip olan Ali Bey, Adene dnm, ancak Kenyada brakt memurlar Trk idaresini devam ettirmitir. 1584 seferinin baars zerine, Yemen beylerbeyi 1589da Ali Beyi tekrar Dou Afrikaya gndermitir. Ali Bey, 4 kadrga ve birok kk sava ve tat gemisiyle Kenyaya gelmitir. ngiliz tarihisi Dames, Osmanl Hkmeti Hint Okyanusuna daha byk bir filo gnderebilseydi, btn Dou Afrika yzyllarca Trklerin olurdu demektedir. Dou Afrika halk Trkleri iyi karlamt. Ancak, stanbul Hkmeti blgeye ilgi gstermiyordu. Ali Bey Mombasada iken, 5 Mart 1589da Portekiz donanmas Mombasaya girmitir. Baskna urayan Trk filosu yaklm, Ali Bey esir edilerek Lizbona gtrlmtr. Trk leventleri gneye doru Tanganikaya (bugnk Tanzanya) kam ve orada vahi yerliler tarafndan ldrlmlerdir.13 Osmanl kaynaklar Ali Beyden Servenci Ali Bey olarak sz etmektedir. Habe Eyaletinin Kurulmas Msrn fethinden sonra, Osmanl Devleti bugnk Sudanda bulunan Nubya ile komu olmutu. Ayrca, karadan Habeistan ve Zengibar (bugnk Tanzanya) ve denizden Hindistan ile temasa gemiti. O dnemde, Hindistan, Basra Krfezi, Kzldeniz ve Dou Akdeniz arasnda byk bir ticaret yolu mevcut idi. Baharat, madenler, kymetli talar bu ticarette nemli yer tutmaktayd. Ayrca, Sudan ve Habeistann Altn ticaretinde nemli rol bulunmaktayd. Altn, bu blgeden Akdenize naklediliyordu. Portekizlilerin bu nemli ticaret yolunu denetim altnda tutma abalar ve Osmanl Devletinin Hint deniz seferleri ile Portekizlilerin bu abalarn nleme giriimleri hakknda yukarda

213

bilgi verilmiti. Trk kaynaklar da, Osmanl Devletinin Portekizlilere engel olamamasnn nedenini, Portekizlilerin ak deniz iin yaplm ve en son teknolojik yenilikleri ieren gemilerden oluan donanmaya sahip olmalar ile aklamaktadrlar. Osmanllarn Hint deniz seferleri, Osmanl Devleti ile Portekiz arasnda, Habeistann kontroln ele geirme mcadelesine de sahne olmutur. Zira, Habeistan, Hindistan yolu zerinde stratejik konumunun yan sra, altn ve madenler bakmndan da zengin byk bir lke idi. Habeistann (bugnk Etyopya) kuzeyinde merkezi Harar olan bir Mslman devleti bulunmaktayd. Habe Hkmdar II. David, Portekizlilerle temasta idi. Habe kaynaklar Harardaki Mslman devleti ile Osmanllarn ittifak yaptklarn ve Osmanl Devletinin silah yardmnda bulunduunu bildirmektedir. Osmanl Devletinin Habeistana seferler dzenleyerek blgeyi ele geirme giriiminin ekonomik nedenleri de vardr. XVI. yzylda Avrupada balayan deerli maden bunalm Osmanl Devletini de etkilemitir. Bu arada altnn gmn yerini ald, Amerikann kefinden sonra Avrupaya gm aknnn balad, yeni altn kaynaklarnn bulunmasnn ivedi sorun haline geldii bilinmektedir. Habeistann bu adan zengin olmas, Hindistan yolu zerindeki nemine ek olarak, ayrca deerini arttryordu. Bu durum, Osmanllarn Habeistana seferler dzenleyerek, 1554-1560 yllarnda Portekiz ile sren uzun mcadelenin ardndan blgeyi ele geirmeleri ile sonulanmtr. zdemir Paa komutasndaki Trk kuvvetlerinin Dou Afrikada yapt harekatn sonunda 1555te Habe Beylerbeylii kurulmutur. Eyalet merkezi olan Sevvakinden nakledilen kuvvetler ile Habeistann nemli liman Massava ve ona bal topraklar da Osmanl Devleti tarafndan ele geirilmitir. zdemir Paann vefatndan sonra zdemirolu Osman Paa 1561 ylnda Habe Eyaleti valisi olmutur.14 Habe Eyaleti, bugnk Sudann kylarn, Somali, Eritre ve Cibuti devletleri ile bugnk Etyopyaya ait baz topraklar kapsamaktayd. Keza, bugnk Etyopyann kuzeyinde bulunan Harar blgesi de Osmanl Devletine balanmt. Bylece, Kanuni Sultan Sleyman zamannda, Kuzey Sudan ve Habeistan topraklarn ele geiren Osmanl Devletinin egemenlii, yerel hkmdarlar tarafndan tannmtr. Bu lkeler, Osmanl Devletine vergi vermeyi kabul etmilerdir. Ancak, Osmanl Devletinin Anadolu ve Balkanlardaki uygulamasnda olduu gibi Osmanl valileri bu blgede de, Hristiyanl yok etmeye aba harcamamlardr. Bu bakmdan, Osmanl egemenliinin snrlarnn nereye kadar ulat ak biimde belirgin deildir. Bu blgeye Habe Eyaleti adn veren Trkler, Araplarn kulland Habeistan szcnden yararlanmtr. Avrupallar da ayn szckten esinlenerek blgeyi Abyssinia olarak tanmlamlardr.15 Ancak, daha nce de belirtildii gibi, Habeistan, bugnk Etyopya Devleti ile tam olarak rtmemektedir. 1805te Msrda ynetimi ele geiren Kavalal Mehmet Ali Paa, Nil sularnn geldii Sudana ilgi gstermitir. Bu ilginin bir nedeni de altn ve esir ticareti olmutur. Msr eklen de olsa Osmanl Devletine ait olduundan, Sudana Msr zerinden dzenlenen seferler ile Sudanda bir Osmanl ynetimi kurulmutur. Sudan tarihileri bu dneme El Trkiyya adn vereceklerdir. Daha sonra 1875de Msra yerleen ngiltere, Sudana ilgi gstererek bu lkeyi ele geirmeye alm ve uzun

214

mcadeleden sonra bunda baarl olmutur. Ancak, Sudan, 1821-1885 yllar arasnda Osmanl Devletinin bir vilayeti olmutur. Sudan konusuna ayr bir blmde deinilecektir. talyanlar da XIX. yzyln sonlarndan itibaren Habeistana ilgi duymulardr. Ancak, daha nce de belirtildii gibi, talyanlar Habeistana saldrmalarna ramen yenilecek ve bu lkeyi ele geiremeyeceklerdir. Bununla birlikte, Osmanl Devleti XIX. yzyln sonlarnda dahi, Habe Eyaleti ve blge zerinde hak iddia ediyordu. Osmanl Devletinin Siyah Afrika ile Dostluk likileri ve Kanem-Bornu Devleti ile Yapt ttifak Trablus Belerbeisine hkm ki Hal Karalar taifesinden Bornu hakimi sdde-i saadetimize be kii ile ademisin gnderd ilam olundu buyurdum ki vusul buldukda marnileyh onun gibi atebe-i ulyamza be kii ile ademlerin gnderir ise Trablus askerinden Marnileyhin yirmi nefer yarar atlu karu gndersnki sana vasl olunca memerr ve maberlerde mezburlara kimesne zarar ve gezend eritirmek ihtimali olmayup sddei saadetime gelmel olduklarn dahi yanlarnca yarar adem koup defterlerin sanca bei sa dame zzehunun dahi ademisile Kaid Ferhad gemisile emin ve salim atebe-i ulyama irsal ve isal eyliyesiz. Fi 20 Zilhicce sene 981 (Mhimme Defterleri no. 24, 2. 130, hkm 359)16 Yukardaki belge, Trablusgarp beylerbeyine gnderilen, Kanem-Bornu Devletinin stanbula gnderecei Eli heyeti ile ilgili bir emirdir. 13 Nisan 1574 tarihli bu belgede, gelen elilik heyetinin karlanmas iin 20 kiinin yollanmas ve stanbula gelecekleri zaman da, Fizan Sancak Beyi sann adamlar ile birlikte, Kaid Ferhadn gemisi ile heyetin gnderilmesi Trablusgarp beylerbeyinden istenmektedir. Kanem-Bornu Devleti Elisi Elhac Yusufun stanbulda drt yl kald ve 1579da lkesine dnd belgelerden renilmektedir. Kanem-Borno Sultanl, zellikle 16. yzylda doruk noktasna ulam olan byk bir Mslman Siyah Afrika Devletidir. Bu devlet, bugnk Kuzey Nijerya, ad, Nijer devletleri ile Kuzey Kamerunu kapsamaktayd. Osmanl Devletinin Kanem-Bornu ile ilikileri, bugn Siyah Afrikann anlarnda canlln korumas ve bunun da Trkiyeye ynelik scak duygulara sebep olmas dolaysile, Bat ve Afrika kaynaklarnda nemli yer almaktadr. Elhac Yusufun Elilik heyetinin stanbula gelii srasnda Osmanl padiah, Sultan III. Murattr. Ancak, Osmanl Devletinin Kuzey Afrikay fethinden sonra, Osmanllar Kanem-Bornu Devleti ile esasen komu olmulard. ki lke arasndaki ilk dostluu Trablusgarp Valisi Turgut Paa (Amiral Turgut Reis) kurmutur. Kanem-Borno sultannn 1555de Turgut Paa ile anlama yapt baz kaynaklarda belirtilmekte ise de, bu anlama ile ilgili belgeye Osmanl arivlerinde rastlanmamtr.17 1555te Turgut Paa ile Bornu Hkmdar Mai Mohammedin gnderdii bir Eli arasnda Trablusda

215

bir ittifak anlamas imzaland, bunun dostluk ve ticaret ittifak olduu da belirtilmektedir.18 O sralarda, Osmanl Devletinin Fizan snrlarnn ad gl havzasna kadar uzand ve Osmanllarn Kanem-Bornu ile snrda olduu kaydedilmektedir. Bu dnemde, Kanem-Bornu Sultan Mai dris Alomadr. Onun zamannda, Kanem-Bornu Devleti gl bir slam devleti niteliini kazanm ve gerek Fas gerek Osmanl Devleti ile eitlik esas zerinden ilikiler kurmutur.19 dris Alomann ateli silahlara sahip askeri birliklerinin mevcut bulunduu, bunlarn Trkler tarafndan eitildii, ancak ordusunun bir btn olarak disiplinli ve uyumlu olduunun sylenemeyecei de baz kaynaklar tarafndan ileri srlmektedir.20 Baz kaynaklar da, Trklerin Kanem-Bornuya askeri alanda yapt teknik yardmn, dris Alomann civardaki kabilelere ait topraklar fethetmesine yardmc olduunu, hatta maiyetinde baz Trk askerlerinin de bulunduunu belirtmektedirler.21 Osmanl mparatorluu ile Kanem-Bornu Devleti arasndaki ilikiler, siyasal ve ekonomik kar ortaklna dayanan stratejik nitelikli bir dostluk nitelii kazanmtr. Osmanl imparatorunun, ayn zamanda slamn halifesi sfatn tamasna karn, bu iki Mslman devlet arasndaki dostluk, z bakmndan, din esini n planda tutmamtr. Osmanl Devletinin Kanem-Bornu ile ilikilerine verdii nem altn ticareti ile balantldr. Daha nce de belirtildii zere, o zaman Bled es Sudan (Arapa siyahlar lkesi) olarak tanmlanan toprak paras Dou Afrikadaki bugnk Sudandan balayarak Bat Afrikaya kadar uzanmaktayd. Bugnk Kuzey Nijerya, Kuzey Kamerun, Mali, ad ve Nijer devletleri de Sudann bir paras idi. Bu bakmdan smrge dneminde Sudan, batda Fransz Sudan, douda ngiliz Sudan olarak adlandrlacaktr. Bu bilgiler nda, Kanem-Bornu Devletinin de Byk Sudann ierisinde yer ald grlmektedir. Altn ticareti 16. yzylda byk nem kazanmtr. Altnn kayna bugnk Sudan ile Bat Afrikadaki Altn Sahili (Ghana Cumhuriyeti) idi. Toz halindeki altn Byk Sahra yolu ile Osmanl Devletinin Kuzey Afrikada Cezayir, Tunus ve Trablustaki limanlarna nakledilmekteydi. Ekonomi ve ticaret iin gerekli olan altn elverili koullarda salamak Osmanl Devleti iin nem tamaktayd. Zira, Osmanllar altn para sistemini kullanyordu. Portekizliler ise o srada Bat Afrikada belli bal limanlar ele geirmi ve altn yolunu Bat Afrika kylarna ekmeye alyordu. Bu amala da Fastan yararlanma gayreti iindeydi. Altn yolu zerinde bulunan Kanem-Bornu Devleti ile iyi ilikiler kurarak altn yolunun gvenliini salamak ve Kanem-Bornuyu Fasa kar gl klmak Osmanl Devletinin karlar gerei idi.22 Ayrca, Amerikann kefinden sonra, zengin gm yataklarnn bulunmas ve Avrupaya Amerikadan bol miktarda gm nakledilmesi uluslararas ticaret sisteminde Avrupaya ek avantajlar salamt.

216

Kanem-Bornu Devleti de Kuzey Afrikaya giden Altn yolunun gvenliine karlk, Mekke ve Medine ile Kanem-Bornu arasndaki hac ve ticaret yolunun gvenliini salamasn Osmanl Devletinden istemitir. ok sayda hacnn kutsal yerleri ziyaret etmesi ve bu yolun ayn zamanda nemli bir ticaret yolu olmas sebebile, Kanem-Bornu blgeye egemen olan Osmanl Devletinin gerekli gvenlii salamasna nem vermitir. Bu konudaki talepler, Osmanl Padiah ile KanemBornu sultan arasnda Elilik heyeti aracl ile yaplan yazmalara konu tekil etmitir. KanemBornu, ayrca, Fizandaki Kran Kalesinin kendisine terk edilmesini Osmanl Devletinden istemitir. Osmanl Devleti, Kanem-Bornunun Fizandaki Kran Kalesine ilikin talebini reddetmitir. Osmanl Sultan III. Murat, Kanem, Bornu Sultan dris Alomaya gnderdii mektupta unlar ifade etmitir: Eliniz, Kran (Fizan) adl kalemizin size verilmesini istediinizi haber verdi. Malumunuzdur ki kaleleri ve bir adm topra bakalarna vermek babalarmzn ve dedelerimizin adeti deildir. (Mhimme Defterleri, no. 30, sayfa 212, hkm no. 494).23 Kanem Bornu Devleti ile e zamanl bir nemli Siyah Afrika Devleti de, Kanem-Bornunun batsndaki Songhay Devleti idi. Songhay Devletinin parlak dneminde bakenti Gao, Trablus ve Msr ile yaplan altn ticaretinde nemli bir zenginlik merkezi olmutu. Ancak, 1591de Fas, Songhay Devletini fethetmi ve bu altn ticareti sona ermitir.24 Osmanl Devletinin Kanem-Bornu Devleti ile ilikileri, Trklerin drt yz yl akn bir sre nce, Siyah Afrika ile siyasal ve ekonomik ilikiler kurmu olduunu gstermesi bakmndan kukusuz ilgintir. O dnemde stanbuldan gelen mallarn Sahrann gneyindeki Siyah Afrika pazarlarnda satlmakta olduu, bugn dahi, Afrikallar tarafndan anlatlmaktadr. Osmanl Devletinin Bugnk Nijer ve adda Kurduu leler Osmanl Devleti Fizan snrnn stratejik nemini dikkate alarak, Byk Sahra zerindeki egemenliini yaymay amalayan bir politika izlemitir. Byk Sahrada yzyllardr gebe olarak yaayan iki byk topluluk vardr: Tibular (Franszlar Toubou olarak adlandrmlardr) ve Osmanl belgelerinde Tevarik olarak adlandrlan Touaregler. Sahrann yerli halk olan bu topluluklar dank halde yaamaktaydlar. Bu topluluklar huzur iinde olduklar srece, Akdeniz kylar ile Bled es-Sudan blgeleri arasnda ticaret ve hac kervanlar gvenlik iinde gidip gelmilerdir. Bu topluluklarn himayesine girmeyen kervanlar skntlarla karlamlardr.25 Osmanl Devleti iin blgenin Fizan Sancana balanmas ticari gelir getiren konumundan ok, Afrikann ilerindeki Mslmanlarn korunmas asndan da gerekliydi. Fizann gneyinde Kanem-Bornu dahil gl Siyah Afrika devletleri yklmt. Osmanllarn Sahradaki etkinlikleri Franszlarn kuzeye doru ilerlemelerine olanak vermiyordu. XIX. yzylda Osmanllar Fizann gney batsndaki yerel yneticileri Osmanl egemenliini kabul etmeye ikna etmiler ve adn kuzeyinde Tbesti blgesini bir ile haline dntrerek bana bir kaymakam atamlardr (1884). Reade (ad) ilesi de 1880de kurulmu bulunuyordu. XX. yzyln banda da (1911) Kavar (Nijer) ilesi kurulmutur.26

217

Osmanl Devletinin bu etkisi Fransann Byk Sahrann derinliklerine nfuz etmelerine engel olmutur. Ancak, Fransa Byk Sahray ele geirmek iin abalarn srdrmekteydi. Nitekim, ngiltere ile Fransa 1890 ve 1899 yllarnda aralarnda yaptklar anlamalar ile Byk Sahray paylamlardr. Bugnk Sudann kuzeybatsndaki Darfuru ngilterenin nfuzuna brakan Fransa, Byk Sudann batsn kendi nfuz alanna katmtr. Osmanl Devleti, blgenin Trablus Vilayetinin hinterland olduunu ileri srerek bu paylamay kabul etmemitir. Sahrann paylalmas ayr bir konu olarak ele alnacaktr. Cezayir, Tunus ve Trablusgarp Osmanl Devletinde Garp Ocaklar ad altnda zerk bir ynetime sahipken, Fransa 1830da Cezayiri, 1881de de Tunusu ele geirmitir. Bu sebeple, Trablus Vilayeti dorudan stanbuldan ynetilmeye balanm, ad ve Nijerdeki ileler de bu Vilayet iinde yer aldklarndan, dorudan stanbula balanmlardr. Sudann Osmanl Ynetimine Girmesi Yukarda da belirtildii zere, Sudann Kzldenizdeki kylar daha nce Hint deniz seferleri srasnda Osmanl topraklarna katlm ve Sudann bu blgesi Habe Eyaletine balanmt. Bugnk Sudann Osmanl Vilayeti olmas Kavalal Mehmet Ali Paann Msr Valisi olmasndan sonra gereklemitir. 1821de Sudann Osmanl Vilayeti haline gelmesinden sonra Camilerde Osmanl padiah adna hutbe okunmaya balanmtr. Msrn Sudana ilgi gstermesinin sebebi Msrn gneyindeki, Nubya ile Sudann altn bakmndan zengin olmasyd. Bir dier sebebin de kle ticareti olduu belirtilmektedir. Sudandan getirilecek esirlerden salanacak gelirin hazineye nemli gelir salayaca hesap edilmiti.27 Aslnda, Firavunlar Dneminde de Msr Afrikada Ekvatora kadar uzanan blgeye nem vermiti. Zira, corafya bakmndan bu blge Nil vadisinin bir uzants durumunda olup, doal snr bulunmadndan bir btnlk gstermektedir. Afrika kabilelerinin yukar Msra szmalarn nlemek Firavunlarn da hedefi olmutur. Msr ordusunun Sudana kadar inmesi ile yol zerinde Memluklarn son direnme noktalarnn da tasfiye edilebilecei dnlmtr. Ordunun seferine bilimsel aratrma misyonu grnts verilmesine karn, hedefler arasnda Habeistann da bulunduu belirtilmektedir. Mehmet Ali Paann olu smail Paa komutasndaki Msr kuvvetleri Sudanllar yenilgiye uratarak, 27 Mays 1821 tarihinde Mavi Nil ile Beyaz Nil nehirlerinin birletii noktaya ular. ki yl sonra, buraya Mehmet Ali Paa da gelecek ve Mavi Nil ile Beyaz Nil nehirlerinin birletii noktada kurulacak Sudan Vilayetinin bakentinin yerini gsterecektir. ki nehrin, birletikleri yerde fil hortumuna benzer bir grnm vermelerinden dolay Hartum olarak adlandrlan bu yerleme yeri daha sonra bugnk Sudann bakenti olacaktr. Altn bakmndan zengin olduu sanlan Mavi Nilin tam bir d krkl yaratt, esir ticaretinin de baarl olmad bildirilmektedir. smail Paadan sonra brahim Paann Darfur blgesini ele geirme giriimi, kendisinin hastalanmas ve birliklerinin de eitli hastalklardan dolay bitkin dmesinden sonra baarsz kalmtr. Mehmet Ali Paann oullar olan brahim

218

Paann hastal ve smail Paann da bu arada vefat Afrikann ilerine doru ilerleme tasarsnn sonu olmutur. Sudann ele geirilmesinden sonra, Trkler Kaiflik adn verdikleri drt ynetim birimi kurmulardr. Sudanda skunetin salanmasndan sonra, Trkler yeni toprak paralarn ele geirme giriiminde bulunmulardr. Salim Kapudan adl bir Trk denizcisinin 1839-1842 yllarnda yapt seferler sonunda, Beyaz Nil nehrinin ileri noktalarnda o zamana dein bilinmeyen topraklar kefedilmitir. Daha sonra, Mavi Nilin derinliklerindeki topraklar zerinde Muhafaza ad verilen ynetim birimi kurulmutur. Bu ekilde, Sudanda, Sudanl tarihiler tarafndan El Turkiyya ad verilen Trk ynetimi balamtr. Askeri bir ynetim olan Osmanl egemenliinde byk toprak sahiplerine toprak mlkiyeti edinme hakk tannm, yabanc lkelere tannm kapitlasyonlarn Sudana girmesine diren gsterilmitir. Valilerin asker kkenli olmalarna karlk, ynetimde dil olarak Trkenin stn olduu, Msrllar ile Avrupallarn da mevcudiyetinin, Trkenin bu stnl zerinde olumsuz etki yapt belirtilmektedir. Ancak, bu durum, Sudan diline ok sayda Trke szcn girmesine engel olamamtr. Sudandaki Trk ynetimi ile Nubya Nil Vadisi ve Darfur birlemi ve lkede merkezi bir ynetim kurulabilmitir.28 1875de ngilterenin Msr nfuzu altna almasndan sonra, Britanya mparatorluunun Sudana zel bir ilgi gstermesi dikkati ekmektedir. Sudann smrgecilik karlar erevesinde ve stratejik adan ngiltere iin tad neme ek olarak, Msrn tarm potansiyelinin daha da gelitirilmesinin tamam ile Nil sularna eriebilme olanana bal olduu gereini gz nnde tutan ngilizler, Msr adna yeni toprak paralarn ele geirme giriimlerini srdrmlerdir. 1899da, Sudanda ngiliz-Msr Ortak Egemenlii Anlamas imzalanmtr (The Condominium Agreement). Ancak, Anlama kat zerinde kalm, Msrllar ynetime sokulmad gibi, Sudan ilerine de kartrlmamtr.29 Gney Afrikada Trkler Portekizli denizci Vasco da Gamann, Gney Afrikann en u noktas olan mit Burnu dolaarak, Hindistan yolunu bulmasndan sonra, ilk balarda, Portekiz ve Hollanda bu yoldan Asyaya almak ve ticaret yollarnda stnlk salamak giriiminde bulunmulardr. Ancak, Hindistan ve in ticaret yolu zerinde nemli bir stratejik konumu olan Gney Afrikaya Hollandallar yerlemilerdir. Bununla birlikte, daha sonra, Britanya mparatorluunun, gl bir smrge devleti olarak ortaya kmasndan sonra, ngiltere Gney Afrikay ele geirmitir. Hollanda, Gneydou Asyaya yerlemek zere, gemilerle gmen gtren Hollanda Dou Hint irketi aracl ile Gney Afrikaya girmitir. 1652de Hollanda irketi, Cape Smrge Valiliini kurmutur. Ancak, XVIII. yzyl balarnda, Hollanda, byk devlet olma niteliini kaybetmi, gl bir denizci devlet olarak beliren ngiltere, ilk olarak 1684te Gney Afrikaya ayak basm ve 1755 ylndan itibaren de blgede stnlk kurmutur.

219

Gney Afrikada, bu lkeye gelerek yerleen Hollandallar ve ngilizler dnda, Hindistan altktasndan gelmi bulunan ve nemli bir blm Mslman olan bir nfus da, yerli halk ile birlikte yaamakta idi. Gney Afrikann ngiliz ynetimine getii srada nfusu 3 milyon olan Mslman toplumunun eitimine ihtiya duyulmutu. Gney Afrikadaki Mslman toplumun, slam dnyasndan uzak yaamalar dolaysyla dini bilgilerinin yeterli olmadn, batl inanlara dayanan gruplamalar olduunu, bu durumun da sk sk atmalara yol atn gren ngiliz ynetimi bu durumdan rahatszlk duymaktayd. Esasen, hacca giden Gney Afrikal Mslmanlar da kendi ibadet ve inanlarnn dier Mslmanlarnkinden farkl olduunu grmlerdi.30 1861 ylnda Gney Afrikadaki Mslmanlar ngiliz Genel valisine bavurarak, slam Dnyasnn koruyucusu olarak grdkleri Osmanl Devletinden, kendilerine slam dinini doru olarak retecek bir din bilgininin salanmasn istemilerdir. Bu talep zerine, ngiliz hkmeti konuyu Osmanl Devletinin Londra Bykelilii aracl ile stanbul hkmetine iletmiti. Osmanl hkmeti de 1862 ylnda, Sultan Abdlazizin de onay ile bir din bilgini olan Ebubekir Efendinin bir yardmcs ile Gney Afrikaya gnderilmesini kararlatrmtr. Osmanl hkmetinden ald yolluk ile Londraya ve oradan da gemi ile Gney Afrikaya hareket eden Ebubekir Efendi 1863te Cape Towna varmtr. Cape Towna yerleen, Gney Afrikann Mslman toplumuna slam dinini retmek iin youn almalarda bulunan ve kitaplar yazan Ebubekir Efendi 1880 ylnda bu lkede vefat etmitir. Oullarndan Ahmed Ataullah Efendi, 1884de Kimberleyde alan ilk Osmanl okulunun mdrlne atanm, daha sonra giderek almalarn srdrd Singapurda 1903de vefat etmitir. Ebubekir Efendinin torunlar halen Gney Afrikada yaamaktadrlar. Ebubekir Efendi ve Ahmed Ataullah Efendinin faaliyetleri, Osmanl Devleti ve Gney Afrika Mslmanlar arasndaki ilikilere katkda bulunmutur. Nitekim, 1911da talyann Trablusgarp igali zerine, Johannesburgdan baz Mslmanlar gnll olarak savamak istediklerini Osmanl Harbiye Nezaretine bildirmilerdir. Ayrca, Trk Ulusal Kurtulu Sava srasnda Gney Afrikadan da para yardm yaplmtr. Bu yardmlar, bizzat Mustafa Kemal Atatrk tarafndan kaleme alnm olan Muhtelif Mahallerden Dorudan Doruya Emrime Gnderilen Mebali balkl Defterde gsterilmitir.31 Deirminin Keleri ne ok afrika var etrafta drbnler dolusu bilene daha kimbilir ka sene ya da sadece bir hafta lagosta kalmak iyi olurdu

220

lagos bir fare dourdu lagos afrika deil malum fakat afrika lagosta oysa imdi lodosta cayr cayr Osmanl raklar ve bahariye veba gibi sar -mobile perpetuumlagos afrika deil malum hem senden uzak hem sana mahkum -perpetuum mobileve lagos bile bile anszn zlemek stanbulu imdi cayr cayr Osmanl raklar dolu dolu sonra bir beyaz eteklik tafta ne ok afrika var etrafta Lagos/Nijerya 25 Haziran 1978 (Yamur Atsz Gnlerimizden) Lagos ve Shitta-Bey Camii Lagos, Nijeryann eski bakentidir. Ancak, 8,5 milyon nfusu ile byk bir liman ve Bat Afrikann nemli ticaret merkezidir. Nijeryann 120 milyonluk nfusuna ek olarak, Nijerya Fransz Afrikas ile evrili olduundan, Lagos ayn zamanda Fransz Afrikasna ticari adan giri kaps olma zelliini de tamaktadr. ok kalabalk ve su orannn ykseklii dolaysyla ciddi gvenlik sorunu olan kent adalar zerine kurulmutur. Lagos adalardan en bydr. Petroln bulunmas ile gelen zenginlikten sonra otoyollar ina edilmi adalar birbirleri ve anakara ile kprlerle birletirilmitir. Buray kefeden Portekizliler adalar arasndaki s gller (Laguna) anlamnda Lagos adn koymulardr.

221

Lagosta Mslmanlarn saysnn fazla olmasna karn, bir Cami bulunmadndan, Lagoslu zengin bir Mslman olan Mohammed Shitta bir Cami ina edilmesini kararlatrmtr. 1892de balayan inaat 1894te tamamlanm ve caminin al bir trenle yaplmtr. 1887de kurulmu olan Liverpool slam Cemiyetinin banda da, o srada ngiliz dnme Abdullah Quilliam bulunuyordu. Mohammed Shitta, Caminin al slamn Siyah Afrikada yaylmasna katkda bulunaca iin, trene Osmanl Devletinin de ilgi gstermesini, Quilliam aracl ile istemitir.32 Caminin 1894 ylndaki al trenine Osmanl Padiah Sultan II. Abdlhamit adna katlan Quilliam, stanbuldan gnderilen ve Londradaki Osmanl Bykelilii aracl ile kendisine ulatrlan, grev sancan, klc, Mecidiye niann ve buna ilikin berat Mohammed Shittaya tevdi etmitir. Bu beratla, Mohammed Shittaya ayrca sivil bir rtbe olarak Bey unvan da verilmitir. Mohammed Shitta Bey, Lagos Mslmanlarnn nderi (Seriki Muslumi) olarak greve balamtr. Shitta-Bey ailesi Lagosun byk ve kkl ailelerinden biridir. Nijeryann ekonomik, siyasal ve toplumsal yaamnda nemli roller stlenmitir. Shitta-Bey Camii, Lagosta ilk Cami olma zelliini kazanm ve Mohammed Shitta-Beyin vefatndan sonra, Seriki Muslumi unvan ailenin en byne trenle verilmeye devam edilmitir. Nitekim, Londra Hukuk Fakltesi mezunu bir Avukat olan eski Senatr ve Dileri Komisyonu yesi Sikiru Ayodedji Shitta-Bey, Lagosun Altnc Mslman nderi olarak trenle grevi devralmtr. 14 Ocak 1996da yaplan trende Shitta-Beye, Osmanl Sultannn verdii sancak, kl ve berat tevdi edilmi, Mecidiye nian taklmtr. Nijeryann ve Lagosun ileri gelenlerinin katld tren, televizyon ve gazetelerde ayrntl haber olarak ilenmitir.33 Tren dolaysyla, Diyanet leri Bakan Mehmet Nuri Ylmaz, Shitta-Beye bir kutlama mesaj gndermi ve Brezilyal mimarlar tarafndan ina edilmi olan Caminin restorasyonuna, Cami duvarlarnn Trk inileri ile kaplanmas suretile katkda bulunulaca taahhdnde bulunmutur. Bu arada, Nijeryann kuzey blgelerinden farkl olarak gneydeki Lagos Eyaletinde ve kentinde yaayan Mslman Yorubalarn liberal bir slam anlayna sahip olduklarn da vurgulamak gereklidir. Yorubalarn bir blmnn Hrstiyan olmas ve Afrika geleneklerinin gl oluu sebebile, kabileye balln bu blgede din farkllndan daha nemli bir e olduunu, kktendinci bir yaklamn sz konusu olmadn belirtmekte ayrca yarar vardr. Bir blm bugnk Nijerya Cumhuriyetinin kuzey blgesi olan Kanem-Bornu Devleti ile Osmanl mparatorluu arasnda XVI. yzylda kurulmu olan dostluk ve XIX. yzyln sonlarnda gney Nijeryada ina edilen Shitta-Bey Camii, Trkiye ile Nijerya ilikilerinin tarihi erevesinde Nijerya yetkilileri tarafndan her frsatta anmsanmaktadr. Sahra Sorunu ve Osmanl Devleti XIX. yzyln sonlarnda Afrikann durumuna gz atldnda, ngilterenin Msra nfuzunu yayd ve Sudan ele geirmeye balad, Fransann Bat Afrikada yerletikten sonra, kuzey

222

Afrikada Cezayir ve Tunusu ald, Osmanl Devletinin ise 1911de talyanlarn saldrsna dein Trablus Vilayetinde egemenliini srdrdn gryoruz. Daha nce de belirtildii gibi, Trablusgarp Vilayeti aracl ile, Osmanl Devletinin Byk Sahra zerinde belirli bir etkisi ve denetimi de bulunmaktadr. ngiltere ve Fransa arasnda 4 Austos 1890da Londrada imzalanan anlama ile, hinterland nazariyesi Fransa lehine en geni biimde yorumlanm ve Cezayirin hinterland Nijer nehrine kadar indirilmitir. Bu erevede, Fransa, Zanzibar zerinde ngiliz himayesini kabul etmi, ngiltere de Nijer nehri ile ad gl arasndaki bir hatta kadar uzanan blgeyi Fransann nfuz alan olarak kabul etmitir. Bylece, Sahraya nfuz olanana kavuan Fransa, Siyah Afrikann kilit noktas olan ad glne de k elde etmi oluyordu. ngilterenin srar ile imzalanan iki protokol uyarnca, Osmanl Devletinin, Trablus Vilayeti snrlarnn gneyinde malik olabilecei haklar da mahfuz tutulmutu. Bu anlama zerine, Osmanl Devleti, 15 Ekim 1890 tarihinde ngiltere ve Fransaya bir Nota vererek, ngiltere ve Fransann aralarnda imzaladklar anlamada Osmanl Devletinin Trablus Vilayetinin gneyinde sahip olduu haklar mahfuz braktklarna deinmi, Notada Osmanl Devletinin hak sahibi olduu blgenin tanm yaplmtr.34 Notada Trablus Vilayetinin hinterland olarak tanmlanan ve Osmanl Devletinin hak iddia ettii blge, Nijer, ad ile bugnk Kuzey Nijeryay ve Kuzey Kamerunu kapsamaktadr. ngiltere, bu Notaya verdii yantta, Notada ileri srlen hususlar, ngiliz nfuz blgesinde bulunan Bornu Sultanl (Kuzey Nijerya) dnda kabul ettiini bildirmitir. Fransa ise yantnda, Osmanl Devletinin tamamen kontrol dnda kalan blgelerle ilgili olarak mzakereye giriemeyeceini ve hinterland nazariyesini bir devletler hukuku kural saymadn belirtmitir. Daha sonra, 21 Mart 1899da yaplan bir anlama ile Fransa Kuzey Sudanda Darfurun ngiliz nfuz alanna braklmasn kabul ederken, ngiltere de adn baz blmlerinin Fransaya braklmasn benimsemitir. Osmanl Devleti bu gelime zerine, Libya hinterland zerindeki haklarn mahfuz tuttuunu, anlamann karlarn zedeleyeceini bildirmitir. Fransa, ad gl havzasndaki topraklarn Fransz hinterlandn oluturduu, 1876 Berlin Antlamasnda tanmlanan hinterlandda hak iddia edebilmek iin fiili otorite kurmak gerektii yantn vermitir. Osmanl Devleti daha sonra ngiltere ve Fransay resmen protesto etmitir. Bu erevede, Osmanl Devleti, Paris ve Berlin Antlamalarnn, Osmanl Devletinin toprak btnln garanti ettiini de bildirmitir. Osmanl Devleti Trablus Vilayeti hinterland sorunu konusundaki giriimlerini 1902 ylnda da srdrmtr. Bunun sebebi, talyann Trablus Vilayetini ele geirme emeli ve Fransann bu konuda ona destek olmasdr. Parisdeki Osmanl Bykelilii, 12 Mart 1902de Fransz Dileri Bakanlna bir belge vererek Libya hinterland zerindeki haklarn teyid etmitir. Osmanl Devleti, bu amala Fransa ile mzakere amay amalamtr. Ancak, Fransa mzakereye girmeyi reddetmitir. Osmanllarn daha sonra Trablusun gneyinde baz blgeleri fiilen ele geirme giriimleri olmutur. Ancak, talyann Trablusu almasndan sonra Sahra sorunu Osmanl Devleti asndan sona ermitir.

223

Osmanl Devletinin Hatt- stva (Ekvator) Vilayeti ve Alman Emin Paa Osmanl Devletinin Siyah Afrika ile ilikilerinde ilgin bir olay da XIX. yzyln sonlarnda Sudan Eyaletine bal olarak bir Hatt stva (Ekvator) Vilayetinin kurulmas ve bu Vilayetin Alman Dr. Mehmet Emin Paann giriimleri sonunda gneye doru genilemesidir. Bu da Osmanl Devletinin ksa sreli de olsa, Afrikada Ekvator izgisine dein indiini gstermektedir. O dnemde, sanayilemi Avrupa devletlerinin Afrikada smrgeler edinmekte olduu dikkate alnrsa, her bakmdan gsz dm Osmanl Devletinin bu blgede tutunabilmesinin kukusuz mmkn olmad anlalabilecektir. Ekvator Vilayeti, bugnk Uganda Devletinin topraklarn da ierisine almaktayd. Alman Emin Paa, 1840 ylnda Prusyann Silezya eyaletinde domutur. Asl ad Edward Schnitzerdir. Tp eitimi grerek doktor olan Schnitzer 1864 ylnda Viyanaya giderek Osmanl Bykeliliine bavurmu ve Osmanl Devletinin hizmetine girmitir. O zaman Osmanl Devletinin snrlar ierisinde bulunan Arnavutlukta doktor olarak grev yapan Schnitzer, Trke renmi, Arnavutlukta iken, Vali smail Hakk Paann takdirini kazandndan, kendisine Yzba rtbesi verilmitir. Schnitzer, bunun zerine, Mehmet Emin adn almtr. Ayn zamanda bir doa bilgini olan Mehmet Eminin Arnavutlukta iken bitki eitlerine ilgi gsterdii bildirilmektedir. Mehmet Emin daha sonra Osmanl istihbarat rgtnde grev yapm, Vali smail Hakk Paann Sultan Aziz tarafndan azledilmesi ve Trabzona srlmesi zerine Mehmet Emin de onunla birlikte Trabzona giderek doktorluk yapmtr. Hakkndaki srgn karar kaldrlarak Yanya Valisi olarak atanan smail Hakk Paa ile birlikte Yanyaya da giden Mehmet Emin, onun vefat zerine Afrikaya gemi ve Sudan Eyaletinin bakenti Hartumda doktorluk yapmaya balamtr.35 O sralarda Msr Osmanl Devletinin bir blmn oluturmakla birlikte, lkeyi Osmanl Padiah adna yneten ve Hidiv ad verilen bir hkmdar ile Msrn ayr bir de hkmeti mevcut idi. 1864te tahta kan Hidiv smail Paa bir modernizasyon program uygulamaya balam ve ngilizlerin basks ile ngiltereden idari ve askeri alanlarda grev yapacak uzmanlar getirtmitir. smail Paa, Sudan Eyaletinin en gney ucundaki Hatt stva (Ekvator) Vilayetinin bana da ngiliz Afrika Aratrmacs Samuel Bakeri atamtr. Msr Hidivi 1874te istifa eden Bakerin yerine de ngiliz Charles Gordonu (Gordon Paa) getirmitir. Dr. Mehmet Emin de 1876da Hartumdan ayrlarak Hatt stva Vilayetinin merkezi Ladoya gitmi ve Gordon Paa tarafndan Batabiblik grevine atanmtr. Dr Mehmet Emin Ladoda doktorluun yan sra zooloji ve botanik alannda da bilimsel aratrmalar yapm ve yzlerce bitki ve hayvan trnn tanmlarn yazarak Avrupa bilim evrelerinde n kazanmtr. Gordon Paann 1878de Sudan Genel valiliine getirilmesi zerine, Dr. Mehmet Emin Paa Hatt stva valisi olmutur. Mehmet Emin Paa Valilii srasnda, vilayetin topraklarn gneye doru geniletmi ve s saysn sekizden elliye kartm ve yerli Afrika hkmdarlar ile himaye anlamalar imzalamtr. 1881 ylnda Mehdilik iddias ile Sudanda bakaldran Muhammed Ahmed Sudann btn Vilayetlerini ele geirmekle birlikte, Mehmet Emin Paa uzun sre direnmi, ancak 1887de bakent Ladoyu terk etmek zorunda kalarak, Vilayetin merkezini daha gneye Albert glnn kysndaki Kibiroya nakletmitir.

224

Dr. Mehmet Emin Paann valilii srasnda Belika kral adna Kongo topraklarn geniletmekle grevlendirilen ngiliz Stanley 1888de Mehmet Emin Paay ziyaret etmitir. Mehmet Emin Paa, Stanleyi Osmanl Valisi olarak askeri trenle karlamtr. Ancak, Belikann zengin doal kaynaklara sahip Hatt- stva Vilayetini de ele geirmek istedii anlalmtr. Nitekim, Stanley, Hatt- stva Vilayetinin Belikaya ait Kongoya ilhak edilerek Mehmet Emin Paann da Belika Kral II. Leopold adna vali olmasn nermitir. Bununla birlikte, Mehmet Emin Paa bu neriyi kabul etmemitir. Daha sonra, Mehmet Emin Paa Msr Hidivliinden Stanley ile birlikte Afrikann dou kylarna ekilmesi emrini almtr. Emin Paa Msr hidivinin kendisine destek olmayacan grnce, gneye doru ilerleyerek Alman smrgesi olan Tanganikaya gemi ve Prusya Krallnn hizmetine girmi ve Alman smrge topraklarnn geniletilmesine yardmc olmutur. Esir ticaretine kar olan Mehmet Emin Paann 1892de Kongoda Arap esir tacirleri tarafndan ldrld bildirilmektedir.36 Afrikann Smrgecilikten Kurtulma (Dekolonizasyon) Srecinde Trkiye-Afrika likileri Trkiye, Afrika lkelerinin smrge olmaktan kurtularak bamszlklarna kavumalarn her zaman desteklemitir. Ancak, bu konuda n plana kamamas o zamanki dnya politikasnn iinde bulunduu koullar ve Trkiyenin kendi z gvenliini salamak kaygs dolaysyla mmkn olmamtr. kinci Dnya Savann ertesinde kendisini Sovyetler Birliinin tehdidi altnda hisseden Trkiye, Bat ile ilikilerini gelitirmi, ABDnin Truman yardmlarndan yararlanm, gvenliinin garantisi olarak Bat ittifak sistemi ierisinde yer almay hedef olarak semitir. Bu abalarn sonucunda, Trkiye, uzun sren giriimlerin ardndan, NATOya kabul edilmitir. Bunu salamak iin de Kore Savana katlmtr. Bu siyasal ortam, kukusuz, Trkiyenin dekolonizasyon srecinde Afrika lkelerine ak biimde destek olmasn nlemitir. Bununla birlikte, Trkiye, Birlemi Milletler rgt erevesinde Afrika lkelerinin smrgelikten kurtulup bamsz devletler olarak uluslararas topluma katlmalarn desteklemi, bamsz olan devletleri derhal tanyarak diplomatik iliki kurmutur. Bu lkelerin bazlarnda Bykelilik amtr. Ghanann 1957de bamszlna kavumasndan sonra bu lkenin bakenti Accrada Bykelilik aan Trkiye, daha sonra, 1960 ylnda Lagosda at Bakonsolosluu, Nijeryann ayn yl 1 Ekimde bamszln ilan etmesi ile Bykelilie evirmitir. Trkiye daha sonra, Kenyann bakenti Nairobide ve Senegalin bakenti Dakarda Bykelilik amtr. Bilindii gibi, smrge olmayan Etyopyada eskiden beri Trkiye Bykelilii mevcut olmutur. Esasen, daha nceki yllarda Bamszla kavumalar ile birlikte Msr, Libya, Fas, Tunusta da Bykelilikler almtr. Cezayirin 1962 ylnda bamszla kavumasndan sonra 1963te bu lkede de Trkiye Bykelilii almtr. Daha sonraki yllarda, Kongo Demokratik Cumhuriyetinin bakenti Kinshasada, Somalinin bakenti Mogadishuda, Tanzanyanin bakenti Daressalamda ve apartheid Dneminin sona ermesi ile Gney Afrika Cumhuriyetinin bakenti Pretoriada Trkiye bykelilikleri almtr. Bu Bykelilikler, ayn zamanda, bakentlerinde mukim Bykelilik alamayan komu

225

lkelere de akredite edilmilerdir. Bylece Trkiye tm Afrika lkeleri ile diplomatik ilikiler kurmu ve daha sonra her alanda ilikilerini gelitirmeye almtr. Afrikada dekolonizasyon sreci 1960 ylndan itibaren byk ivme kazanm, Portekiz smrgeleri ile beyaz rk aznlk rejimlerinin egemen olduu Gney Afrika ve Rodezya ile birka istisna dnda Afrika lkeleri bamsz olmulardr. Bamszlna ge kavuan bir lke de Cezayirdir. Daha nceki blmlerde de akland zere, Cezayirde nemli bir Fransz nfusunun yaamas dolaysyla, Cezayirin Fransann bir paras olduunu iddia eden Fransz Hkmetleri, uzun sre, Cezayire bamszlk vermekten srarla kanmlardr. Ancak, General de Gaulle gereki bir politika ile Cezayirin bamsz olmasn kabul etmitir. Cezayir, kinci Dnya Savann ertesinde bamszl iin balatt kurtulu savana younluk kazandrmtr. Cezayirin bamszlk mcadelesi ve Birlemi Milletler rgtnde yaplan grmelerde Trkiyenin izledii politikann Cezayirlileri krd ve iki lke halklar arasnda buruklua yol at kamuoyunda ska tekrarlanan bir grtr. Kukusuz bu konuda kesin bir kanya varmadan nce, tm koullar dikkate almakta yarar vardr. Yukarda da belirtildii gibi, o dnemde d politika ve lke gvenlii asndan Trkiye, Bat ittifak sistemi ierisinde yer almay temel hedef edinmiti. Cezayir halkna duyulan tm sempatiye karn, Fransay karsna almaktan ekinen Trkiyenin, o sralarda ciddi boyutlara ulaan bir Kbrs sorunu ile youn biimde megul olduu da anmsanmaldr. Cezayir sorunu, ilk kez 1958 ylnda Birlemi Milletler Genel Kuruluna getirilmitir. Kimi evreler, 1958 Eyll-Aralk dneminde yer alan Genel Kurul toplantlarnda Cezayirin bamszlna kavumas ile ilgili Karar Tasarsna ilikin oylamada, lehteki ve aleyhteki oylarn eit olduunu, Trkiye Daimi Temsilcisi Bykeli Seyfullah Esinin yardm sz vermi iken son anda ekimser oy kullandn, Cezayirlilerin de Trkiyenin bu davrann affetmediklerini belirtmilerdir.37 Birlemi Milletler Genel Kurulu tutanaklarnn incelenmesinden de grlecei zere, Cezayir Sorununun BM Genel Kurulunun gndemine alnmas hususu, aralarnda Trkiyenin de bulunduu 24 devlet tarafndan ortaklaa imzalanan 16 Temmuz 1958 tarihli bir mektup ile talep edilmitir. Genel Kurul bu talebi uygun bulmu ve konuyu Birinci Komiteye havale etmitir. Birinci Komite, Cezayir konusunu 8-13 Aralk 1958 tarihlerinde grmtr. Bu amala sunulan Karar Tasarsnn drdnc paragrafnda yer alan Cezayirin bamszlnn tannmas ibaresinin Cezayir halknn kendi kaderini tayin etmesi hakknn tannmas eklinde deitirilmesi yolunda Haiti tarafndan verilen nerge, 13e kar 48 oyla reddedilmitir. Trkiye bu oylamada 19 lke ile birlikte ekimser oy kullanmtr. Cezayir Sorunu ile ilgili Karar Tasars daha sonra Birinci Komitede bir btn olarak oylamaya konulmutur. Oylama sonucunda Karar Tasars 18e kar 32 oyla kabul edilmitir. Trkiye bu oylamada, 30 lke ile birlikte ekimser oy kullanmtr.38 BM Genel Kurulunda Cezayir Sorunu ile ilgili Karar Tasars 13 Aralk 1958 tarihinde oylamaya konmutur. Oylama sonucunda Karar Tasars 18e kar 35 oyla kabul edilmitir. Aralarnda Trkiyenin de bulunduu 28 lke ekimser oy

226

kullanmtr. Oylamann ardndan Genel Kurul bakan bir aklama yaparak Karar Tasarsnn gerekli 2/3 ounluu salayamadn, bu bakmdan kabul edilmediini bildirmitir.39 BM tutanaklarnda yer alan bilgilerden de grlecei gibi, Trkiye Cezayir sorununun BM gndemine alnmasnda etkin rol oynam, ancak Cezayirin bamszln da ieren Karar Tasars ile ilgili son oylamada ekimser oy kullanmtr. Bununla birlikte lehte ve aleyhte kullanlan oylarn eit olduu, Trkiyenin ekimser oyunun Cezayirin bamszln geciktirdii sylenemez. Genel Kurul bakannn aklad gibi, esasen oylama 2/3 ounluu gerektirdii iin Karar Tasarsnn kabul mmkn olmadndan, Trkiyenin kulland ekimser oyun bir etkisi sz konusu olmamtr. Zamann Dileri Bakan Fatin Rt Zorlu 24 Eyll 1958 tarihinde BM Genel Kurulunda yapt konumada Cezayir sorununa da deinmitir. Zorlu, konumasnda, Trkiyenin Cezayir problemini derin bir znt ile izlediini, adil bir zme ulalmas gayretlerinin akim kaldn, ancak bu mutsuz lkede insanlarn sefaletinin hkm srmeye devam ettiini, durum daha da ktlemeden uzlamay yeleyen tm abalarn yrekten tevik edilmesi gerektiini sylemitir.40 Dileri Bakan Zorlunun bu konumasnn byk blmn Kbrs sorununa ayrm olduunu da gryoruz. Bu husus da o zamanki Trk d politikasnn nceliklerini gstermesi asndan gz nnde bulundurulmaldr. te yandan, Trkiyenin BM Daimi Temsilcisi Bykeli Seyfullah Esin, 12 Aralk 1958 tarihinde BM Genel Kurulunun Birinci Komitesinde Cezayir Sorununa ilikin gndem maddesinin grlmesi srasnda yapt konumada, Cezayir ve Trkiyenin 300 yl akn bir sre Osmanl Devleti ierisinda birlikte yaadklarn, akrabalk, ortak inan ve kltrn iki lkeyi birletiren balar olduunu, Trkiyenin birok lke gibi Cezayirdeki durumdan kayg duyduunu, ayn zamanda, Trkiyenin Fransa ile gl kltrel ve siyasal balar bulunduunu, bu bakmdan Trk hkmetinin, iki tarafa kabul edilebilir adil bir zm aracl ile Cezayir halknn ektii skntlarn sona ermesini istediini belirtmitir. Esin, 13 Aralk 1958 tarihinde BM Genel Kurulunda, baz devletlerin temsilcilerinin grlerine yant verirken, Cezayirin hibir zaman Osmanl Devleti ile savamadn, aksine Cezayirde egemenliin Fransaya devredilmesinden sonra, ok sayda Trkn Cezayirliler ile birlikte Franszlara kar savamaya devam ettiini, Franszlar tarafndan serbest braklan Abdelkaderin Trkiyeye yerletiini, Cezayirin 18. yzyldan balarndan itibaren fiilen bamsz olduunu, Osmanl Sultan ile bann kat zerinde kaldn belirtmitir.41 Esine yant veren Hindistan Temsilcisi Krishna Menon, daha nce yapt konumaya deinerek, Osmanl Devletinin 1830da Cezayiri Fransaya teslim ettiini, Bykeli Esinin Cezayir Ulusal Kahraman Abdelkadere yapt gndermenin Trkiye ile ilgisi bulunmadn, zira Fransaya kar direnmenin Fransz birliklerinin Cezayiri igali ile birlikte Abdelkaderin liderliinde baladn sylemi olduunu belirtmitir. Kukusuz Menonun grlerinin tarih gerekleri karsnda hibir deeri yoktur. Fransann Cezayiri igal ettii srada Osmanl Devletinin uzak bir Eyaletini koruyacak gc olmad gibi, Cezayir ile ezamanl olarak Osmanllarn Yunanistann bamszln da tanmak ve baka birok sorunla uramak zorunda kaldklar bilinmektedir. Ayrca, Cezayirli

227

tarihilerin de kabul ettii gibi Trkler, Cezayiri spanyol smrgesi olmaktan kurtarm ve bir Cezayir kimliinin yaratlmasn salamtr. Hindistan temsilcisinin davran, o zaman uluslararas ilikilere egemen olan Dou, Bat ve Balantszlar Hareketi ayrmndan kaynaklanan balantszlk politikas ile ilikilidir. Zira Trkiye Bat ierisinde yer alan ve eletirilmesi gereken bir lke olarak grlyordu. 1830da Fransann Cezayiri igalinden sonra, Emir Abdelkader 1832de Oran blgesindeki kabileler tarafndan Franszlara kar mcadele iin Sultan ve Halife ilan edilmitir. Kendisi Emir unvan ile yetinmitir. 1846da Fasa kaan Abdelkader birka ay sonra Cezayire dnm ve Fransz kuvvetlerine kar bir zafer kazanmtr. Ancak, Fransa Abdelkaderin direniini krarak kendisini tutuklam ve Fransada hapse gndermitir. Franszlar Cezayir Ulusal Kahraman Abdelkaderi 1852de serbest brakmtr. Abdelkader Trkiyeye gelerek 1853de Bursaya yerlemitir. 1855de Bursada meydana gelen deprem zerine Emir Abdelkader stanbula gitmi ve daha sonra Osmanl ve Fransz hkmetlerinin izni ile o zaman Osmanl Devletinin bir Vilayeti olan Suriyeye giderek ama yerlemi ve 1883te amda vefat etmitir.42 Cezayir Ulusal Kahraman Emir Abdelkaderin Trkiye ile bu ilgisi Hindistan daimi temsilcisinin tarih gereklerinden habersiz olduunu gstermektedir. 1961de Trkiye Dileri Bakanl szcs Cezayirin Fransann i ii olduunu aklamtr.43 Ancak, bu aklamann Kbrs sorununun balangcndaki Trk tutumu ile benzerlik gstermesi de dikkati ekmektedir. Birlemi Milletler Genel Kurulunun Eyll 1961-ubat 1962 dneminde yaplan toplantlarnda Cezayir Sorunu ile ilgili olarak yaplan oylamada Trkiye olumlu oy vermitir. Bylece 1962de bamszlna kavuan Cezayirde Trkiye 1963 ylnda Bykelilik amtr. Babakanl dneminde Cezayiri ziyaret eden Turgut zaln, 1958de Trkiyenin BMde kulland ekimser oyun o zamanki koullarn empoze ettii bir yanllk olduu yolunda Cezayir yetkililerine aklamalarda bulunduu, Cezayir yetkililerinin de bu sayfann artk kapandna deinerek iki lke ilikilerinin gelimesinden memnunluk duyduklarn syledikleri bildirilmitir. Kamuoyunda fazla bilinmeyen bir husus da Trkiyenin, Cezayir Ulusal Kurtulu Sava srasnda Cumhurbakan Celal Bayarn ve Babakan Adnan Menderesin talimat ile, iki ayr kez, Tunus zerinden Cezayirli direniilere gizlice yardmda bulunmu olmasdr. Trkiye, bu erevede, Cezayire bir kez silah, ikinci kez de haberleme cihazlar gndermitir. Bu bilgiler 1999 ylnda Cumhurbakan Sleyman Demirelin Cezayir ziyareti srasnda basna yansmtr. DPNOTLAR 1 160. Histoire de lEmpire Ottoman, sous la direction de Robert Mantran, Fayard 1989, sayfa

228

Ord. Prof. . Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, Cilt II, Trk Tarih Kurumu Basmevi,

Ankara 1995, sayfa 1. 3 4 5 90. 6 Arnold Toynbee, A Selection from his Works, Edited by E. W. F. Tomlin, Oxford University Robert Mantran, Histoire de lEmpire Ottoman, Fayard 1989, Paris, sayfa 110-111. Ord. Prof. . Hakk Uzunarl, a.g.e., cilt II, sayfa 279-306. Dimitri Kitsikis, lEmpire Ottoman, Presses Universitaires de France, Paris 1985, sayfa 85-

Press, Oxford, London, New York 1978, sayfa 81. 7 Mahfoud Kaddache, lAlgrie durant la Priode Ottomane, Office des Publications

Universitaires, Alger 1998, sayfa 233-235; Histoire Gnrale de lAfrique, V. LAfrique de XVIe au XVIIIe Sicle, Prsence Africaine/Edicef/UNESCO, Paris 1998, sayfa 121-122. 8 Mahfoud Kaddache, LAlgrie durant la Priode Ottomane, Office des Publications

Universitaires. Alger 1998, sayfa 3-10. 9 Ord. Prof. . Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, II. Cilt, Trk Tarih Kurumu Basmevi,

Ankara 1995, sayfa 363-390. 10 1973. 11 Ord. Prof. . Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, Cilt II, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ylmaz ztuna, Orta ve Dou Afrikada Trkler, Hayat Tarih Mecmuas, No 7, Austos

Ankara 1995, sayfa 391-400. 12 Xavier de Planhol, LIslam et La Mer, La Mosque et Le Matelot, VII et XXe Sicle,

Librairie Acadmique Perrin, Paris 2000, sayfa 394-396. 13 1973. 14 Cengiz Orhonlu, Osmanl mparatorluunun Gney Siyaseti, Habe Eyaleti, Trk Tarih Ylmaz ztuna, Orta ve Dou Afrikada Trkler, Hayat Tarih Mecmuas, Say 7, Austos

Kurumu Basmevi, Ankara 1996. 15 Paul Henze, Eritreas War, Confrontation, International Response, Outcome, Prospects,

Thama Books, Addis Ababa, 2001, sayfa 229-230. 16 Cengiz Orhonlu, Osmanl-Bornu Mnasebetine Aid Belgeler, Istanbul niversitesi

Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, Mart 1969, sayfa 125. 17 Cengiz Orhonlu, a.g.e., sayfa 120.

229

18

Zakari Dramani-Issifou, LAfrique Noire dans les Relations Internationales au XVIe Sicle,

Centre de Recherches Africaines, Editions Karthala, Paris, sayfa 217. 19 Ahmed Mohammed Kani, Introduction and Consolidation of Islam in the Central Sudan:

With Special Reference to Kanem Borno and Hausa Land, up to the Seventeenth Century, La Civilisation Islamique en Afrique de lOuest, Communications du Symposium International tenu les 27-30 dcembre 1996, Dakar, Sngal, Edit par Samba Dieng, Le Centre de Recherches sur lHistoire, lArt et la Culture Islamique (IRCICA): Istanbul 1999, sayfa 9-15. 20 21 Michael Crowder, The Story of Nigeria, Faber and Faber 1980, London, sayfa 33 ve 35. B. G. Martin, Mai dris of Bornu and the Ottoman Turks, 1576-78, International Journal of

Middle East Studies, XXXII, sayfa 470-490, 1972, Cambridge. 22 Fernand Braudel, La Mditerranne et le Monde mditerranen lpoque de Philippe II,

Tome 2, Armand Colin, 1990, Paris, sayfa 140-150. 23 Cengiz Orhonlu, Osmanl-Bornu Mnasebetine Aid Belgeler, stanbul niversitesi

Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, Mart 1969, sayfa 126. 24 25 Cengiz Orhonlu, a.g.e., sayfa 117. Dr Ahmet Kavas, Osmanl-Tibu Mnasebetleri: Byk Sahrada Reade (ad) ve Kavar

(Nijer) Kazalarnn Kurulmas, slam Aratrmalar Dergisi, stanbul, Say 4, 2000, sayfa 69-104. 26 Dr Ahmet Kavas, LActivit des Turcs au Tchad et au Niger de 1850 1913,

Communications du Symposim International sur la Civilisation Islamique en Afrique de lOuest, Dakar, Sngal, 26-30 Dcembre 1996, dit par Samba Dieng, Le Centre de Recherches sur lHistoire, lArt et la Cul ture Islamique, Istanbul 1999, sayfa 283-299. 27 Gilbert Sinou, Le Dernier Pharaon, Mhmet-Ali (1770-1849), 1997, Editions

Pygmalion/Grard Watelet, Paris, sayfa 173-192. 28 Anders Bjorkelo, University of Bergen, The Territorial Unification and Administrative

Divisions of Turkish Sudan, 1821-1885. Sudan Notes and Records, Khartoum 1997, sayfa 25-46. 29 30 Efendi. 31 Ahmet Uar, 140 Yllk Miras, Gney Afrikada Osmanllar, Tez Yaynlar, Istanbul 2000, Anders Bjorkelo. a.g.e., sayfa 25. Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi, Cilt 10, stanbul 1994, sayfa 276-277, Ebubekir

sayfa 333-334.

230

32 sayfa 186. 33

Ahmet Uar, 140 Yllk Miras, Gney Afrikada Osmanllar, Tez Yaynlar 2000, stanbul,

Bashir Adigan, Shitta-Bey Installed Sixth Seriki Muslumi, 16 January 1996, The

Guardian, Lagos. 34 Prof. Dr. Abdurrahman ayc, Byk Sahrada Trk-Fransz Rekabeti (1858-1911), Trk

Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1995, 76-82, 186-187. 35 Dr. H. Ahmed Schmiede, Alman Asll bir Osmanl Devlet Adam ve Alimi, Trk Dnyas

Tarih Dergisi, Trk Dnyas Aratrmalar Vakf, Ocak 1991, No. 49. sayfa 16-20 ve ayn derginin ubat 1991 says, sayfa 30-34. 36 Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi, Cilt 11, stanbul 1995, Emin Paa (1840-1892)

Alman Asll Osmanl devlet adam ve alimi, sayfa 117-119. 37 Semih Gnver, Tannmayan Meslek, A. . SBF Basn ve Yayn Yksek Okulu Basmevi,

Ankara 1984, sayfa 122. 38 United Nations General Assembly Official Records, Agenda Item 63 Annexes Thirteenth

Session, New York 1958, Document A/3853 v3 Document A/4075. 39 UN Official Records General Assembly Thirteenth Session Plenary Meetings sayfa 627

New York 1958. 40 UN Official Records, General Assembly 756th Meeting 24 September 1958, sayfa 119,

New York 1958. 41 UN Official Records, General Assemly Thirteenth Session First Committee 1021st

Meeting 12 December 1958 sayfa 368 ve First Committee 1022nd Meeting 13 December 1958 sayfa 375, New York 1958. 42 43 Abd El-Kader, Lettre aux Franais, Editions RAHMA 1992, Alger. Semih Gnver a.g.e., sayfa 122.

231

C. II. ABDLHAMD VE SLM BRL SYASET slami Birliin Salanmasna Ynelik Gayretler / Prof. Dr. Jacob M. Landau [s.132-137]
Hebrew niversitesi Sosyal Bilimler Fakltesi / srail 1.Giri kinci Abdlhamid dnemi nesli, Avrupa ve Asyann geni bir blmnde deiik Panideolojilerin ykseli ve gelimesi ahit olmutur. Temel olarak, sz konusu ideolojiler, deiik corafi alanlarda yaayan soyda milletlerin desteini kazanarak glerini artrma abasnda olan milliyeti hareketlerin yansmas olarak kabul edilebilir. Ayrca, genelde savunmac karakterli olmakla beraber zaman zaman istilac da olabilirler.1 Genelde Pan-slamizm olarak adlandrlan slami Birliin salanmas abalar, soydalktan ziyade ayn dine mensup deiik insanlarn din kardelii zerine odaklanmtr. Pan hareketlerinin ou diaspora boyutlu olmasna karn,2 Abdlhamid zamanndaki Pan-slamizm, Sultann imparatorluk politikalarn oluturduu ve lkeyi ynettii sarayn bulunduu stanbulda, yani Osmanl mparatorluunun kendisinde merkezilemitir. 2. deolojik Dayanaklar Gl slami duygular, pratikte her zaman var olmakla beraber, 19. yzylda ve zellikle 19. yzyln ikinci yarsnda kamuoyunda arln aka hissettirmeye balamtr. Dnya apnda okur yazarln artmas ve basnn gnlk hayata daha fazla girmesi ile deiik Mslman toplumlar arasnda bir ba olumu, hatta slami bir dayanma belirgin hale gelmitir. Abdlazizin hkmdarl srasnda Mslmanlarn sknt iinde olmalar ve Mslman blgelerin kaybedilmesi karsnda byyen bir tepkinin varlna dair pek ok belirti mevcuttur.3 Ancak, ok daha somut bir Pan-slamist ideolojisinin ortaya k ve Osmanl mparatorluu dahilinde organize bir fikir hareketinin varl, Abdlhamid zamanna rastlamaktadr. Mevcut slam ve Avrupa kaynaklar, son derece az, bazen elikilerle dolu ve ou zaman yetersizdir. Bununla birlikte, planl Pan-slamik hareketler dahilinde meydana gelen bir dizi koordineli abann, iki safhada ortaya kt belirtilebilecektir: deolojik propaganda ve organizasyonel faaliyetler. Burada temel olarak II. Abdlhamidin iktidarda gerek bir g olarak bulunduu 1876-1908 yllar ele alnacaktr (II. Abdlhamidin kukla hkmdar olarak tahtta bulunduu 1908-1909 aras ve Selanikteki srgnden dnd 1912 sonras dnem konu edilmeyecektir).4 Sz konusu hareketlerin pek ounun, muhalif slam karakteristiine sahip olduu sylenebilir. Ancak bu hareketleri bir btn dahilinde anlayabilmek iin ak veya gizli politik amalarn da belirlemek gerekecektir. Sultan ve danmanlarnn ncelikli amalar olduu grlmektedir; 1, Sultann Mslmanlarn halifesi sfat ile gerek Osmanl mparatorluu snrlar dahilinde, gerekse Mslmanlarn yaad dier yerlerde Mslmanlarn lideri konumunda olduu fikrini glendirmek;5 2, dnemin en byk bamsz SunniMslman devleti olan Osmanl mparatorluunun bekas iin Mslmanlardan asker toplamak ve 3,

232

mparatorluun dman ve/veya hasm durumundaki Avrupa lkelerinin her trl hasmane hareketi karsnda birleik ve dayanma ierisinde bir Mslman toplum imaj izmek ve Osmanlya dman Avrupa glerine, hakim olduklar kolonilerde yaayan Mslman nfusuna dahi etki edebilecei grnts vermek. 3. Propaganda Mslmanln toplum hayat ile bireylerin zel hayatlarndaki roln glendirmek iin slamn tevik edilmesi amacyla Sultann bavurduu karakteristik uygulamalardan biri olan propaganda, sadece slamcl deil, siyasi kurallarn ynlendirdii slam Birlii zerinde etkin olan Panslamizmin politik erevesini de tevik etmekteydi. Propaganda yolu ile, hacca gidenler araclyla Pan-slamik dncelerin yaylmasna ve askeri birliklere slami birliin politik faziletlerinin alanmasna allmtr.6 1892 ylnda kurulan Airet Mektebi veya kabile okullar, sadece Arap airet reislerinin (ve dierlerinin) sadakatini glendirmek grevini yerine getirmemi, ayn zamanda airet reislerinin oullarn slam ve Pan-slamizm dncesine gre eitme iini de stlenmilerdir.7 Deiik yerlerden seilen rencilere, lkelerine geri dndklerinde Pan-slamizm propagandas yapabilecekleri dncesi ile stanbulda eitim olanaklar da salanmtr. Basn da, dnyann her yerindeki Mslmanlarn halifesi ve Pan-slamizm hareketinin ba olan Sultana sadakati okuyucularna tleyerek, Osmanl mparatorluunun banda bulunanlarn menfaati dorultusunda hizmet etmitir. Basn, geni kitlelere hitap edebilmesi, genelde lml tavr ve ar finansal zorluk iinde bulunmas (bu zellii basnn satn alnabilir olduunu da gstermektedir) bakmndan propaganda avantaj salamaktayd. Ancak propaganda asndan en byk handikap, slami gazeteler ile dergilerin sadece hitap ettikleri okuyucu kitlesi tarafndan anlalabilen ok deiik sayda dilde baslyor olmalaryd. Bu da, her zaman salanmas mmkn olmayan byk miktarda parasal kaynak anlamna geliyordu. Bu durumda Sultann Pan-slamik propagandas, etkinlii daha yksek olan basn desteklemek ve finanse etmek eklinde gelimeye balamtr. Bu gazetelerden bir tanesi de 1897 tarihinden itibaren yayn yapan ve Mehmet Tahir isimli ahs tarafndan stanbulda kartlan Malmt gazetesidir. Hkmet tarafndan sbvanse edilen Malmt, imparatorluk snrlar iinde ve dnda son derece ucuz fiyata satlmakta, hatta yasaklanan lkelere kaak olarak sokulmaktayd. Gazete balangtan itibaren iki yzl bir yol benimsemiti. yle ki; bir tarafta Avrupal gleri slam Birliinin tamamen ruhani bir konu olduuna ve politik fanatizm ile ilgili bulunmadna ikna etmeye alyor, dier taraftan ise tm Mslmanlar ayn Avrupal glere kar kkrtarak birlemeye, koruyucular ve halifeleri II. Abdlhamide gvenmeye ve ha ile paganizme kar hilalin zaferi iin almaya tevik ediyordu.8 Grnen odur ki; propaganda faaliyetlerinin ou yabanc dilde yayn yapan basn organlarna ynelmiti. Bu noktada asl amacn, Sultana/Halifeye sadakatleri fazla belirgin olmayan ve Panslamizme kar tavrlar ile gven vermeyen Mslmanlara etki etmek olduu sylenebilir. Trke ve

233

Urdu dilinde yaynlanan Peyk-i slam isimli Urdu gazetesi, 1881 yllarnda stanbulda trenle yayn hayatna ve Hindistanda datlmaya balanmtr. Dier gazeteler de bunu izlemilerdir.9 te yandan, Avrupal glerin topraklarnda yaayan Mslmanlar gibi, imparatorluk snrlar iinde hayatlarn srdren Arap Mslmanlarn son derece nem arz etmelerinden dolay, Arap basn-yayn organlarnda dikkatli bir gazetecilik almas ile Pan-slamik propaganda materyalleri yer almaktayd. Al-Cauaib, bu duruma iyi bir rnek tekil etmektedir. 1860 ylndan itibaren stanbulda baslan ve resmi olarak hkmet politikalar lehinde yayn yapan bu haftalk Arap gazetesi, 1881 ylndan balamak zere sbvanse edilmekteydi. Sz konusu gazete, 1887 hatta daha nceki yllardan itibaren Suriye ve Kuzey Afrika lkeleri gibi imparatorluun Arap Eyaletlerindeki Pan-slamik yazl propagandann adeta ncs durumunda olmutur. Al-Cauaib yle ftursuzca Pan-slamizm propagandas yapmaktayd ki, gazete dnem dnem Hindistanda ngilizler10 ve Kuzey Afrikada Franszlar11 tarafndan yasaklanmt. Politik bir yaklam gsteren gazete, srekli olarak tm dnyadaki okuyucusu olan Mslmanlar, Sultann liderliinde ve Mslman blgelerinde birleme iin almaya aryordu. Gerekten Mslman topraklarna saldrlarn olduu zamanlarda haftalk gazete daha sert ve dorudan ifadeler ile tm Mslmanlar birlik olmaya aryordu.12 Yukarda bahsedilen iki yzl yaklamn basn-yayn organlarnda nasl kullanld burada aka grlmektedir. II. Abdlhamidin saraynda retilen ve Londra ile Pariste datm yaplan gazete ve brorler, bir taraftan Pan-slamizmin iddet kart karakterini vurgularken,13 bir taraftan da birleik slamn gc konusunda st rtl uyarlarda bulunmaktayd. 4. mparatorluk Politikalar Osmanl mparatorluu snrlar dahilinde finansal yatrmlar yapmaya tevik eden ve bakent ile eyaletlerde yaayan Mslmanlar nemli noktalara eriebilmeleri iin destekleyen slami politikalarn yan sra, imparatorluk politikalarnn net bir Pan-slamik boyutu da mevcuttu. Bu Pan-slamik boyutun yansmalar genellikle, dnyann her yerindeki Mslmanlarn Hristiyan tehdidi altnda olduunun ifade edilmesi, Avrupal gler ile arlk Rusyas veya Hindistanda ynetimi ele geirmi yabanclarn (aslnda Hristiyanlarn), egemenlikleri altna aldklar impartorluun eskiden sahip olduu topraklarda yaayan Mslmanlarn hayatlarna, Hristiyanlar korumak adna artan ekilde mdahale etmesine kar kmak eklinde olmaktayd. Politikalarn ou, gayri resmi veya gizli faaliyetler yoluyla uygulanmaktayd. Ancak Osmanl Konsolosluklar ile temsilcilikleri tarafndan, ou Avrupa lkesi olmayan Hindistan,14 Endonezya,15 in, Japonya, Kuzey Afrika ve II. Abdlhamidin anlarnda belirtii Java gibi16 lkelerde resmi dzeyde de Pan-slamizm propagandas yaplmaktayd. Her ne kadar Sultann Pan-slamik faaliyetleri hakknda -genelde Sultann tm hareketlerinin bir gizlilik rts altnda olmasndan dolayfazla bir bilgiye sahip olmasak da, beraberlerindeki propaganda konusunda maharetli muhabirlerle eyhlerden mteakip resmi misyanlarn17 1877deki Afganistan, Fransann Tunusu, ngilterenin de Msr igalini mteakip, 1880lerin banda Kuzey Afrika ziyaretleri, bize, sultann Mslmanlara ynelik politikas hakknda fikir verebilir. Aslnda 1881-1882 yllar, Mslmanlara zulm uygulad ve ayrmclk yapt iddias ile Avrupa hkmetlerine kar Pan-slamik hissiyatn politik adan

234

kullanlmaya baland yllardr. Sz konusu duruma paralel olarak ksa mrl olmalarna ramen Paris, Londra ve dier yerlerde Pan-slamik dernekler kurulmu, imparatorluk ierisindeki birtakm slami dernekler de deiik lkelere szdrlmaya allmtr.18 Gerek resmi gerekse gayri resmi ajanlar, Avrupa lkelerinin yansra Afganistan, ran ve Afrikann belirli Mslman lkeleri ile Mslman olmayan Hindistan ve Balkan lkelerine gnderilmilerdir. Ajanlar bu lkelerde yaayan Mslmanlarn II. Abdlhamidin Pan-slam politikalarn desteklemeleri iin faaliyet gstermiler ve slamn selameti iin ibirlii yapmalarn salamaya almlardr.19 Sultann Pan-slamizm politikalarn ekillendirmek amacyla uygulamaya koyduu en belirgin abas, hatta belki de II. Abdlhamid saltanatnn en byk d ilikiler baars, yeni Alman Devletinin hkmdar olan Kayser II. Wilhelm ile olan zel ilikisidir. nde gelen Avrupal glerden biri olan Almanya ile Osmanl mparatorluunun ilikisinde politik, ekonomik ve askeri menfaatler kadar Panslamizm faktr de varln hissettirmektedir.20 Kayser Osmanl mparatorluuna yapm olduu ikinci ziyareti esnasnda gittii Hayfa, Kuds, am ve Beyrutu gezdikten sonra kendisini ak olarak 300 milyon Mslmann sayd Sultann arkada olarak tanmlamtr.21 Bu ifade, II. Abdlhamidin slami Birlii salama gayretleri erevesindeki politikalarnn, gereklemi politika olarak uluslararas platformda alglandnn ve destekleneceinin bir gstergesi olarak kabul edilebilir. 5. Organizasyon Baz Osmanl konsoloslar ile temsilcilerinin, Pan-slamik faaliyetlerine daha nce deinmitik. Bununla birlikte, sz konusu faaliyetler gizli yrtldnden, Sultann Pan-slami abalarna hizmet eden organizasyon hakknda ok az bilgi mevcuttur. Organizasyon yaplanmasnda, piramidin en stnde ahsi serveti ile organizasyonu finanse eden bizzat Sultann kendisi bulunmaktayd. Faaliyet raporlar dorudan veya dolayl olarak Sultana iletilmekteydi. Ancak bugne kadar ne tek bir rapor, ne muhasebe kaytlar ne de yaplan harcamalara ait bir fatura gn na kartlabilmitir. stanbul, her trl Pan-slamik faaliyetin planland ve uygulamaya konduu merkez durumundayd. Sultann danmanlarndan bazlar, sorumlu olduklar corafi blgelerde Pan-slamik faaliyetler ile propaganda almalarnn yrtlmesinden mesul idiler. Bu danmanlar, Sultandan talimat alr, Sultana rapor verirlerdi.22 Baz danmanlar ise mparatorluk snrlar iinde ve dnda yaayan sekin Mslman ahsiyetlerin stanbula davet edilmesi ve liberal bir misafirperverlik anlay ile arlanmasndan, ayrca yabanc uyruklu rencilere cmert miktarda burs verilmesinden sorumlu idiler.23 Davet edilenlerden, slami ve Pan-slamist mesajlarn, Sultann arzular dorultusunda, propagandasn yapmalar beklenmekteydi. Pan-slamist organizasyonlar hedefe ulaabilmek iin destek salayan gayr-resmi bir ebeke grnts vermekteydiler. Bu organizasyonlar, stanbuldan ok uzaktaki byk Mslman kitlelere herhangi bir fikri alamak gibi son derece ar bir ii yapabilecek beceriden ise uzaktlar. 6. arlk Rusyasnda Pan-slamist Faaliyetlerin zleri

235

Bahsedilen dnem itibariyle Osmanl mparatorluu snrlar dnda slam Birliinin salanmas amacyla aba sarf edildiine dair en iyi bilgi sahibi olduumuz lke arlk Rusyasdr. Bu abalar, II. Abdlhamidin faaliyetlerinden ziyade o dnemde Rusyada yaayan Mslmanlarn zel durumlarndan dolay ortaya kmt. 1897 nfus saymna gre saylar 13.600.000i (bu say toplam 125.600.000 kiilik nfusun neredeyse %11ine tekabl etmektedir) bulan Mslmanlar resmi olarak hem Ruslatrlacak hem de Hristiyanlatrlacak hedef kitlelerin banda gelmekteydiler. Mslman gruplardan bazlarnn liderleri, Pan-Slavizm taraftarlarnn grlerinden hareket ederek, Pan-slamizm veya Pan-Trkizm24 kavramlarna dayal ideolojiler gelitirmilerdir. Sz konusu kavramlardan Pan-slamizm, Mslman kitleler tarafndan daha fazla destek grm ve savunmac bir yaklam tarznda birletirici bir etken olarak kullanlmtr. Dini ve entellektel balamda slami bir uyan kendini hissettirmi ve zellikle Tatarlar ve Azeriler arasnda Pan-slamik kimliin uygulamaya konmas hususunda verimli bir ortamn ortaya kmasna vesile olmutur. Tatarlardan smail Gasprali (1815-1914) ile Azerilerden Ahmed Aaolu (1870-1938) Panslamizm konusunda faaliyet gsteren en nl kiilerden ikisidir.25 Her iki ahiyet de Pan-slamn amalar konusunda konumalar yapp yazlar yazmlar, ayrca, Rusyada aktif Mslman politikaclar tarafndan dzenlenen konferansa katlmlardr. Sz konusu konferanslara katlan ahslardan bir dieri ise Abdlreid brahim (1853-1944) olup, Rusyada (daha sonralar yurtdnda da) Pan-slamizmin hedefleri konusunda propaganda faaliyetleri yrtm, davaya sonuna kadar inanm ve insanlar da ayn inan dzeyine getirmek iin yazlar yazp konumalar yapan bir kii olarak tannmaktadr.26 Pan-slamn hedeflerine genelde sekin snf arasnda ulaabilmesi, Rusyada Pan-slam yzndendir.27 7. Sonu Buraya kadar belirtilen hususlar erevesinde, her ne kadar Avrupadaki bir takm politik evreler ciddiye alsa da, II. Abdlhamid dneminde Pan-slamizmi yaymak iin ortaya konan tm ya da pek ok abann baarszlkla sonuland sylenebilir. Avrupadaki politik evrelerin sz konusu tavr, 1878 ylnda Kbrs, 1880 balarnda Tunus ve Msrn igal edilmesi ve igal edilecek bir baka yer kalmad iin (1897 ylnda igal edilen Girit hari) II. Abdlhamid hkmdarlnn sonuna kadar Osmanl mparatorluuna askeri bir mdahalenin yaplmasn geciktirmitir. Bu varsaymsal hipotez dnda Pan-slamist konusundaki tm abalarn Pan-slamizm hareketlerin doas ve bu hareketlerin gemii dnda bir ie yaramad sylenebilir. Genel ahvalde; son derece az sayda pan hareketin ideolojilerinin getirileri ne kadar iyi olursa olsun, snrlar iinden ktklar devletlerin hkmdarlklar altndaki aznlklarn mevcut status quolarnn deimesine kar kmalarndan dolay die dokunur bir baar elde ettikleri sylenebilir. Pan-slamizm durumunda ise ngiliz, Fransz, Alman ve Rus hkmetleri kendi lkelerinde ve kolonilerindeki slami propaganday yakndan takip etmiler, slami propaganda yapan ajanlar tutuklamlar, gazeteleri ise yasaklamlardr. Daha da tesinde Mslman nfusun geni bir corafyaya dalm olmas, sz konusu topraklar arasndaki byk konusunda faaliyet gsterenlerin nne kan zorluklar ve engeller

236

mesafeler, Mslmanlarn yaad lkelerin birbirlerinden gayri-mslmlerin yaad lkeler ile ayrlm olmas almas neredeyse imkansz doal bariyerleri de oluturmutur. Bunun yan sra Mslmanlarn deiik lisanlar konuuyor olmalar da propagandann etkinliini dorudan azaltmtr (genelde Pan-slm dnda, neredeyse tm pan-ideolojiler ayn dili konuan insanlar hedef almtr). Son olarak anlan dnemde Osmanl mparatorluunun snrl finansal imkanlar ve Pan-slamik hareketlerdeki ar gizlilik Pan-slamizmin amacna ulamasna engel olmutur. Her ne kadar II. Abdlhamid hkmdarl srasnda Pan-slamizm baarszla uram olsa da, daha sonraki yllarda yeni mitler ve isteklerin nda slami bir birliin ortaya kmas iin almalar devam etmitir. DPNOTLAR 1 2 Naomi Chazan, editr, Irredentism and International Politics (Boulder, Colorado, 1991). Jacob M. Landau, Diaspora Nationalismin, Athena S. Leoussi, ed., Encyclopaedia of

Nationalism (New Brunswick and London, 2001), s. 46-50. 3 4 Id., The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization (Oxford, 1990), s. 11-13. On which id., Abdlhamid II in 1912: The Return from Salonica, idem Balim-Harding

and Colin Imber Yaynlar, The Balance of Truth: Essays in Honour of Geoffrey Lewis (Istanbul, 2000), s. 251-254. 5 s. 93-105. 6 7 8 9 Landau, The Politics of Pan-Islam, op. cit., s. 17. Bayram Kodaman, Sultan II. Abdlhamid Devri Dou Anadolu Politikasi (Ankara, 1987). E. g., Malmt (stanbul), 1 Ekim 1897. The Times (Londra), 19 Ocak 1882. Azmi zcan, Pan-slamizm Osmanl Devleti Hindistan Cezmi Eraslan, II. Abdlhamidin Hilfet Anlay, stanbul niversitesi Edebiyat

Fakltesi, Tarih Aratrma Merkezi, Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, Bildiriler (stanbul, 1994),

Mslmanlar ve ngiltere (1877-1914) (stanbul, 1992), s. 168-171. 10 11 12 13 Orhan Kololu, Abdlhamid Gerei (stanbul, 1987). Al-Jawib, 4 Ocak, 12 Aralk 1877. A.g.e., 20 Mays, 22 and 25 Temmuz, 1877, 27 Aralk 1881. Landaudan rnekler, The Politics of Pan-Islam, s. 63-64.

237

14

Azmi zcan, Pan-slamizm, op. cit., s. 161-166. Id., Sultan II. Abdlhamid ve Hindistan

Mslmanlar, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, Tarih Aratrma Merkezi, Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, Bildiriler, op. cit., s. 125-139. 15 Jan Schmidt, Pan-Islamism Between the Porte, the Hague and Buitenzorg, Jan Schmidt,

Through the Legation Window. Four Essays on Dutch, Dutch-Indian and Ottoman History (stanbul, 1992), zellikle s. 49-54. 16 17 18 19 20 Sultan Abdlhamit, Siyas Hatratm (stanbul, 1974). Bkz. Landau kaynaklar, The Politics of Pan-Islam, op. cit., s. 40-44. Ayrntl bilgi iin a.g.e., s. 48-54. A.g.e., s. 42-45, 64-68. lber Ortayl, kinci Abdlhamit Dneminde Osmanl mparatorluunda Alman Nfuzu

(Ankara, 1981). 21 Robert Herly, LInfluence allemande dans le Panislamisme contemporain, La Nouvelle

Revue Franaise dOutre-Mer, NS, 47/12 (Aralk 1955), s. 594. Arminius Vambry, Pan-Islamism, The Nineteenth Century and After, 60 (Temmuz-Aralk 1906), s. 553. 22 23 Detaylar iin bkz. Landau, The Politics of Pan-Islam, op. cit., s. 69-74. A. M. Rouire, La Jeune-Turquie et lavenir du Panislamisme, Questions Diplomatiques

et Consulaires, 28/301 (1 Eyll 1909), s. 260. Valentine Chirol, Turkey in the Grip of Germany, The Quarterly Review, 223/442, Blm 2 (Ocak 1915), s. 237. 24 1. 25 Gasprali hakknda son kan kitaplardan Mehmet Saray, Trk Dnyasnda Eitim Reformu Jacob M. Landau, Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation (Londra, 1995), Blm

ve Gasprali smail Bey (1851-1914) (Ankara, 1987). Aaolunun olu: Samet Aaolu, Babamdan Hatralar (Ankara, 1940). 26 27 Mahmud Tahir, Abdurrashid brahim, Central Asian Survey, 7/4 (1988), s. 135-140. Landau, The Politics of Pan-Islam, op. cit., blm 3.

KAYNAKLAR Abdlhamit (Sultan), Siyas Hatratm (stanbul, 1974).

238

Abu Manneh, B., Sultan Abdlhamid II and Shaikh Abulhuda al- Sayyadi, Middle Eastern Studies 15/2 (Mays 1979), s. 131-153. Al-Afghani, Jamal al-Din, al-Wahda al-Islamiyya wa-l-wahda wa-l-siyada (n. p., 1358/1938). Aaolu, Samet, Babamdan Hatralar (Ankara, 1940). Ahmad, Aziz, Afghanis Indian Contacts, Journal of the American Oriental Society, 89 (1969), s. 476-504. Ahmad, Rafiddin, A Moslems View of the Panislamic Revival, The Nineteenth Century, 47 (Ekim 1897), s. 517-526. Akarl, E. D., Abdulhamids Islamic Policy in the Arab Provinces, Trk-Arap likileri: Gemite, Bugn ve Gelecekte (Ankara, 1979). Ali, Shaukat, Pan-Movements in the Third World: Pan-Arabism, Pan-Africanism, Pan-Islamism (Lahor, n. d. 1976). Arsharuni, A. and Kh. Gabidullin, Ocherki Panislamizma i Pan-Tyurkizma v Rossii. (Moskova, 1931). Arusi, Mihriddin (Ahmed Hilmi), Yirminci Asrda Alem-i slm ve Avrupa Mslmanlara Rehber-i Siyaset (stanbul, 1327 Hicri). Azmzadeh, Refik, ttihad-i slam ve Avrupa (stanbul, 1327 Hicri). Baak, Hasan Tahsin, slm Birlii ttifak ve ttihat Nazariyesi (Kastamonu, 1377/1957). Al-Bashir, Al-Tahir MuhammadAli, al-Wahda al-Islamiyya wa-l-harakat al-diniyya fi-l-qarn altasi ashar (Khartum, 1975). Becker, C. H., Panislamismus, Archiv fr Religionswissenschaft, 7 (1904), s. 169-192. Bennigsen, Alexandre, Panturkism and Panislamism in History and Today, Central Asian Survey, 3/3 (1985), s. 39-68. Bouvat, L., La presse anglaise et le Panislamisme, Revue du Monde Musulman, 1/3 (Ocak1907), s. 404-405. Burke, Edmund, Pan-Islam and Moroccan Resistance to French Colonial Penetration, 19001912, Journal of African History, 13/1 (1972), s. 97-118. Bury, J. W., Pan-Islam (Londra 1919).

239

etinsaya, Gkhan, II. Abdlhamid dneminin ilk yllarnda slm Birlii Hareketi (1876-1878), Master tezi, Ankara niversitesi, 1988. Charmes, Gabriel, LAvenir de la Turquie. Le Panislamisme (Paris, 1883). Chazan, Naomi, ed., Irredentism and International Politics (Boulder, Colorado, 1991). Chirol, Valentine, Pan-Islamism, Proceedings of the Central Asian Society (14 Kasm 1906), s. 1-28. Turkey in the Grip of Germany, The Quarterly Review, 223/442 blm 2 (Ocak 1915), s. 231251. Colquhoun, A. R., Pan-Islam, North American Review, 182/6 (Haziran 1906), s. 906-918. Depont, Octave and I. T. dEckhardt, Panislamisme et propagande islamique, Revue de Paris (15 Kasm 1899), s. 3-34. Deringil, Selim, Well-Protected Domains. Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire, 1876-1909 (Londra 1999). Eckardt, I. T. von, Panislamismus und islamitische Mission, Deutsche Rundschau, 98 (Ocak. Mart. 1899), s. 61-81. Eraslan, Cezmi, II. Abdlhamidin Hilfet Anlay, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, Tarih Aratrma Merkezi, Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, Bildiriler (stanbul, 1994), s. 93105. Fadeeva, I. L. Ofitsialniye Doktrini i deologii v Politike Osmanskoy Imperii (Osmanizm. Panislamizm) XIX-nachalo XX v. (Moskova, 1985). Farah, Caesar, Arab Supporters of Sultan Abdlhamid II. Izzet al-Abid, Archivum Ottomanicum, 15 (1997), s. 188-219. Farooqi, Naimur Rahman, Pan-Islamism in the Nineteenth Century, Islamic Culture, 57/4 (Ekim 1983), s. 283-296. Fesch, Paul, Constantinople aux derniers jours dAbdul Hamid (Paris, n. d. 1908). Fevret, A., Le Croissant contre la croix, Revue du Monde Musulman, 2/7 (Mays 1907), s. 421425. Frmont, P., Abd Ul-Hamid et son rgne (Paris, 1895). Goichon, A. M., Le Panislamisme dhier et daujourdhui, LAfrique et lAsie, 9 (1950), s. 18-44.

240

Halid, Halil, Panislamische Gefahr, Die Neue Rundschau, 27/3 (Mart 1916), s. 289-309. Herly, Robert, LInfluence allemande dans le Panislamisme contemporain, La Nouvelle Revue Franaise dOutre-Mer, NS, 47/12 (Aralk 1955), s. 591-602; 48/1 (Ocak. 1956), s. 31-36; 48/2 (ubat 1956), s. 82-91; 48/3 (Mart 1956), s. 129-138. Hurgronje, C. S., Les Confrries religieuses, la Mecque et le Panislamisme, Revue delHistoire des Religions, 44 (1901), s. 262-281. leri, Celal Nuri, ttihad-i slm. slmn Mazisi, Hali, stikbali (stanbul, 1331 Hicri). Karpat, K. H., Pan-Islamizm ve kinci Abdlhamid. Yanl Bir Grn Dzeltilmesi, Trk Dnyas Aratrmalar, 48 (Haziran 1987), s. 13-37. Keddie, N.R. Pan-slam as Proto-Nationalism, The Journal of Modern History, 41/1 (Mart 1969), s. 17-28. Kidwai, Shaykh Mushir Hosain, Pan-Islamism (Londra, 1908). Kodaman, Bayram, Sultan II. Abdlhamid Devri Dou Anadolu Politikas (Ankara, 1987). Kololu, Orhan, Abdlhamid Gerei (stanbul, 1987). Kuran, Ercmend, Panislmizmin dousu ve gelimesi, Beinci Milletleraras Trkoloji Kongresi, stanbul, 23-28 Eyll 1985. Tebliler (stanbul, 1986), s. 395-400. Landau, Jacob M. Abdlhamid II in 1912: The Return from Salonica, idem Balim ve Colin Imber yaynlar, The Balance of Truth: Essays in Honour of Geoffrey Lewis (stanbul, 2000), s. 251254. Al-Afghanis Panislamic Project, Islamic Culture, 26/3 (Temmuz 1952), s. 50-54. Diaspora Nationalism, in Athena S. Leoussi, ed., Encyclopaedia of Nationalism (New Brunswick and London, 2000), s. 46-50. Pan-Islamism, Encyclopaedia of Islam2, VIII (1993), s. 250-252. Pan-Islam, The Oxford Encyclopaedia of the Modern Islamic World, III (1995), s. 300-301. Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation (London and Bloomington, Hindistan, 1995). The Politics of Pan-Islam. Ideology and Organization (Oxford, 1990). Le Chatelier, A., Le Congrs musulman universel, Revue du Monde Musulman, 3/11-12 (Nov. -Dec. 1907), s. 497-502, 613-617.

241

Le Pan-Islamisme et le progrs, a.g.e., 1/4 (ubat 1907), s. 145-168. Lee, D. E., The Origins of Pan-Islamism, The American Historical Review, 47/2 (Ocak 1942), s. 278-287. MacColl, Malcolm, The Musulmans of India and the Sultan, The Contemporary Review, 71/374 (ubat 1897), s. 280-294. Mohammedan History. The Pan-Islamic Movement (Londra, 1920). Nasr, Nasr al-DinAbd al-Hamid, Misr wa-harakat al-Jamia al-Islamiyya minam 1882 ilam 1914 (n. p. Kahire, 1984). Orhan, ttihad-i slam, XXX Trk, 2/58 (8 Aralk 1904), p. 2. Ortayl, lber, kinci Abdlhamit Dneminde Osmanl mparatorluunda Alman Nfuzu (Ankara, 1981). zcan, Azmi, Pan-slamizm. Osmanli devleti, Hindistan Mslmanlar ve ngiltere (1877-1914) (stanbul, 1992). Sultan II. Abdlhamid ve Hindistan Mslmanlar, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, Tarih Aratrma Merkezi, Sultan II. Abdlhamid ve Devri Semineri, Bildiriler (stanbul, 1994), s. 125139. Pakadaman, Homa, Djamal-ed-Din Assad Abadi dit Afghani (Paris, 1969). Panislamism, Asiatic Review, 23/73 (Ocak-Ekim 1927), s. 209-215. Panislamism and the Caliphate, The Contemporary Review, 43 (Ocak 1883), s. 57-68. Panislamism in Africa, The Times, 22 Mart 1900, s. 5. Le Panislamisme turc en Afrique et en Arabie et la presse arabe, Bulletin du Comit de lAsie Franaise, 71 (ubat 1907), s. 59-61. Pinon, Ren, LEurope et lempire ottoman. Les Aspects actuels de la question dOrient (Paris, 1909). Proekt. Mslman ttifak Cemiyetinin Nizamnamesi (St. Petersburg, n. d. 1906). Programma Musulmanskoy Parlamentskoy Fraktsii v Gosudarstvennoy Dumi (St. Petersburg, 1907). Qajar, Abu al-Hasan Mirza (Shaykh al-Rais), ttihad- slam (Bombay, 1312/1894).

242

Qureshi, M. N., Bibliographic Soundings in Nineteenth Century Pan-Islam in South Asia, The Islamic Quarterly, 24/1-2 (1980), s. 22-34. R. R., Un Ulma de Pkin Constantinople. Deux envoys du Sultan Pekin, Revue du Monde Musulman, 3/11-12 (Kasm-Aralk 1907), s. 612-617. Redhouse, J. W., A Vindication of the Ottoman Sultans title of Caliph; Showing Its Antiquity, Validity and universal Acceptance (Londra, 1877). Reid, Anthony, Nineteenth Century Pan-Islam in Indonesia and Malaysia, The Journal of Asian Studies, 26/2 (1966-1967), s. 267-283. Riza, Ahmad, Le Panislamisme, Mechveret, 11/179 (1 Eyll 1906), s. 3-4. Rouire, A. M., La Jeune Turquie et lavenir du Panislamisme, Questions Diplomatiques et Coloniales, 28/301 (1 Sep. 1909), s. 257-270. Sabaheddine, The Sultan and the Panislamic Movement, The Times, 13 Austos 1906, s. 6. Salih, ttihad-i slam, Osmanl, 1/53 (3 ubat 1881), s. 1. Salmon, H. A., Is the Sultan of Turkey the True Caliph of Islam? , The Nineteenth Century, 39 (Ocak 1896), s. 173-180. Saray, Mehmet, Trk Dnyasnda Eitim Reformu ve Gaspirali smail Bey (1851-1914) (Ankara, 1987). Saunders, Lloyd, The Sultan and the Caliphate, The North American Review, 176/4 (15 Nisan 1906), s. 546-553. Schmidt, Jan, Pan-Islamism Between the Porte, the Hague and Buitenzorg, Jan Schmidt, Through the Legation Window. Four Essays on Dutch, Dutch-Indian and Ottoman History (stanbul, 1992), s. 49-143. Sirma, hsan Sreyya, II. Abdl Hamidin slam Birlii Siyaseti (stanbul, 1985). Tabibi, Abdul Hakim, The Political Struggle of Sayid Jamal ad-Din al-Afghani (Kabul, 1977). Tahir, Mahmud, Abdurrasid Ibragim, Central Asian Survey, 7/4 (1988), s. 135-140. Toynbee, A. J., The Ineffectiveness of Panislamism, A. J. Toynbee, A Study of History (Londra, 1954), VIII, s. 692-695. Turgut, ttihad-i slam Meselesi, Trk, 2/57 (1 Aralk. 1904), s. 2.

243

Vambry, Arminius, Pan-Islamizm, The Nineteenth Century, 60 (Temmuz-Aralk 1906), s. 547558; 61 (Ocak. -Haziran 1907), s. 860-872. Pan-Islamism and the Sultan of Turkey, The Imperial and Asiatic Quarterly. Review and Oriental and Colonial Record, 3rd. ser., 23/45-46 (Ocak. -Nisan 1907), s. 1-11. Vollers, K., Ueber Panislamismus, Preussische Jahrbcher 170 (Temmuz-Eyll 1904), s. 1840. Wahby Bey, Behdjet, Pan Islamism, The Nineteenth Century, 61/363 (Mays 1907), s. 860872. Wilson, H. A., The Moslem Menace. One Aspect of Pan-Islamism, a.g.e., 62/367. (Eyll 1907), s. 378-387.

244

Sultan II. Abdlhamid Dneminde Osmanllar ve Hindistan Mslmanlar / Do. Dr. Azmi zcan [s.138-143]
Sakarya niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Sultan II. Abdlhamid, daha ehzadelii srasnda Hindistan Mslmanlarnn meseleleri ile yakndan ilgileniyor, gerek Sultan Abdlazizle Londraya yapt seyahat srasnda gerekse basn ve o sralar stanbulda bulunan Hindistanl aydnlar vastasyla Hindistan Mslmanlar arasndaki gelimeleri takip ediyordu. O dnemde ve ilerleyen yllarda II. Abdlhamidin Hindistanla ilgilenmesinin sebeplerinden birisi onun ngiliz siyaseti konusunda Hindistan tecrbesinden dersler karmak olduu sadarete yazlan tarihsiz bir muhtradaki u ifadelerden anlalabilir: ngiltere Devletinin maksd- aslsi tevs-i dire-i ticaret olup, Hindistan istil etmesi hep bu maksaddan mnbis olduu gibi devlet-i Aliyyeye zhiren gsterdii sr- dost ve muhleset. Ahi maksd- aslsine hizmet iindir.1 Kez, bir baka yerde, ngilterenin, Osmanl Devletine zahirde gsterdii dostluk ile ngilizlerin, Hindistann evl-i istilsnda hkmet-i mahalliyyeye kar izhr ve ittihz eyledii politika arasnda pek ziyade bir benzerlik olduunu kaydetmitir.2 Bilindii gibi daha nce gerek Sultan Abdlmecid gerekse Sultan Abdlaziz Devrinde Osmanl Devletinin ngiltere ile nispeten iyi ilikiler ierisinde olmas Osmanllarn Hindistan siyasetine de dorudan etki ediyordu. Bu erevede, Osmanllarn Hindistan Mslmanlarna yaklam en azndan ngilizlerle iyi ilikileri zedelemeyecek mecrada olmak durumundayd. yle ki, 1857 Byk Hind Ayaklanmas srasnda dahi Osmanl Devleti, Krm Sava ittifakndan dolay mecburen ngiltereye destek vermi, hatta her ne kadar kullanlmamsa da ayaklanmay bastrmak iin Hindistana gnderilebilecek ngiliz askerlerinin Osmanl topraklarndan gemesine msaade etmiti. Kez Osmanl devlet adamlar bu vesileyle yaptklar aklamalarda kendilerinin ngilizlere kar giriilebilecek hareketlere scak bakmalarnn mmkn olmadn ifade etmilerdi.3 Tabiatyla, ncelikle ngilizleri memnun eden bu tutum, ayn zamanda Hindistan Mslmanlarnn tavrlarna da tesir etmekteydi. Sultan II. Abdlhamidin tahta gemesinden ksa bir mddet sonra Osmanl Devletinin d siyasetinde ttihad- slm anlaynn belirgin bir ekilde ne kmas ve ngiltere ile ilikilerin yava yava bozulmas Osmanllarn Hindistan Mslmanlarna yaklamnda da kendisini gsterecektir. Ancak bu hususa girmeden evvel Hindistann ngiliz hakimiyetine geme vetiresinde Mslmanlarn Osmanl Devletine ve Sultan-Halifeye baklarn ana hatlaryla vermek herhalde faydal olacaktr. Genel olarak Hindistan Mslmanlarnn daha Fatih Sultan Mehmed zamannda Osmanllara ilgi duymaya baladklar ve Hilfetin Osmanoullarna intikalinden itibaren de Osmanl padiahlarn Mslmanlarn halifesi olarak kabul ettikleri bilinmektedir. Ancak XIX. yzyl balarna kadar Hindistanda gl bir Mslman devlet, Babrller, bulunduu iin iki lke arasndaki irtibat genelde nezaket dairesinde gelien diplomatik ilikiler tesine gidememitir. Babrllerin zayflamaya balamasyla birlikte Hindistan Mslmanlarnn Osmanllara olan ilgilerinde belirgin bir art ve

245

muhteva deiiklii olmaya balad. Bu deiiklie etki eden sebepler arasnda Osmanllarn yeryznde slmn, zellikle snnliin, hmsi ve mukaddes beldelerin hdimi olarak slm leminde sahip olduklar itibarn nemi byktr. Bu erevede Hindistan slm ulemasnn Osmanl Devletinden her vesileyle vgyle bahsetmesi tabiatyla Mslmanlarn Osmanllara baklar zerinde ok etkili oluyordu. te yandan, lkede gittike artan gayrimslim hakimiyeti karsnda Hindistan Mslmanlar, ayn artlardaki dier Mslmanlar gibi, Osmanl Devletinin varlnda teselli bulmaya baladlar. 1857de Hindistandaki slm hakimiyetinin sembolik kalntlar da ortadan kaldrld ve lke resmen Byk Britanya mparatorluunun bir smrgesi haline geldi.4 Bu olaylarn akabinde ngilizlerin Mslmanlara rev grd ve bugn bizzat ngiliz tarihileri tarafndan da itiraf edilen, zulm5 karsnda Mslmanlarn tek sna Osmanl Devleti kalmt. Ancak bu srada Osmanl Devleti, ksmen Tanzimat uygulamalarndan kaynaklanan problemlerinden ban kaldramyor ve dier Mslmanlara aka yardm edemiyordu. aresizlik ierisinde ngiliz hakimiyetini kabul etmek zorunda bulunan Hindistan Mslmanlar artk ok reklm edilen ngilizOsmanl dostluunda teselli aramaya balamlard. 1880lere bu ekilde devam eden durumdan en krl kanlar herhalde ngilizler idi. Zira Osmanl Devleti ile aralarnda mevcut olan msbet ilikiler kendilerine Hindistanda itibar salayp, hakimiyetlerini salamlatrrken, ayn zamanda Hindistan Mslmanlar arasnda gelimesine izin verdikleri Osmanlca (Pan-slm) duygular da Asyadaki Rus yaylmaclna kar bir Mslman blok oluturmak ynndeki plnlar iin ok faydal olabilirdi. Nitekim 1870lerin ortalarnda patlak veren ark bunalm srasnda Hindistan Mslmanlarnn Osmanllar iin gsterdikleri olaanst ilgi ve saladklar madd destek ngilizleri endielendirmemiti. Ayn ekilde 1877-1878 Osmanl-Rus Sava srasnda da ngilizler savata tarafsz olduklar halde Hindistan Mslmanlarnn Osmanllara gsterdikleri tevecche hi mdahale etmemiler, aksine zaman zaman kolaylklar bile gstermilerdi. Sultan II. Abdlhamidin tahta gemesinden ksa bir sre sonra ngiliz Osmanl ilikilerinin souklamaya balamasyla Hindistan Mslmanlar det iki kutbun arasnda kalmann skntlarn hissederken, ngilizler de Hindistandaki Osmanlc gelimelerden artk rahatszlk duymaya balamlard. Bilindii gibi, Sultan II. Abdlhamid, 93 Harbi srasnda, ngilizlerin Osmanllara daha nce vaad ettikleri yardm ve destei salamadklar iin, ngiltereye kzgnlk duyuyor ve artk Rusyaya kar ngiltereye gvenilemeyecei kanaatini tayordu.6 ngilizler ml ve mak#sidine mmanat eylediini grd gn refi nihb- garazkr ederek alenen ibrz- husmete balayp Rusya ile vuku bulan muhberi-i hireye sebebiyet vermilerdi. Bu da artk gsteriyordu ki, ngiltere, Osmanl Devletine kar, Krm Muharebesinde mehd olan muavent- dostanesinden vazgeiyordu.7 Bu artlar ierisinde ngiltere ile souklaan ilikiler nda Sultan II. Abdlhamidin slmc politikasnn, daha da net bir deyile Osmanllarla Hindistan Mslmanlar arasndaki ilikilerin gelitirilmesinin, ngiliz menfaatlerine uygun olamayaca ortadayd. Nitekim bu andan sonra ngiltere Hindistan Mslmanlar arasndaki Osmanlc duygularn varlndan aka rahatsz olmaya ve bunu da hem Osmanllara hem de Hindistan Mslmanlarna hissettirmeye balad. ngilizlerde grlen bu

246

deiimin ayn anda hem stanbuldaki ngiltere Bykelisi Henri Layard hem de Hindistan Genel Valisi Lytton tarafndan Londraya yazlan raporlarda grlmesi arpcdr. Bu raporlara gre, Sultan II. Abdlhamid, 93 Harbindeki tutumundan dolay ngiltereye olan kzgnlnn tesiriyle intikam alabilmek iin Hindistan Mslmanlarn ngiltere aleyhinde bir ayaklanma iin tekiltlandrmaya almaktadr.8 Sultan II. Abdlhamidin Hindistan Mslmanlarna yaklam bu adan olduka nemlidir. Zira son bir asrdr, resm ngiliz hariciye evraklarndan herhangi bir gazete makalesine kadar konunun yani Pan-slmizm tehlikesinin, tartld hemen her yerde iddialarn dayandrlmak istendii rneklerin byk bir ksm Abdlhamid-Hindistan Mslmanlar ilikilerinden verilmektedir. Bir baka deyile, Pan-slamizm hakkndaki speklasyonlar genelde Hindistana grlen gelimelerden hareketle ortaya atlmtr. O halde bu iddia ve speklasyonlarn ne derece geerli olduunu tespit edebilmek ancak Osmanllarla Hindistan Mslmanlar arasndaki ilikileri ve bu ilikilerin mahiyetini gereki bir ekilde koyabilmekle mmkndr. Hatratndan da ak olarak anlalaca zere Sultan II. Abdlhamid slm leminin iinde bulunduu vaziyetten byk bir zdrap duymaktayd.9 Onun ngiliz hakimiyeti altndaki Hindistan Mslmanlarnn durumu hakkndaki grleri u ifadelerinde bellidir: Hindistann fethinden bu kadar seneler getii halde Hindistanda Mslmandan vali, mutasarrf, kaymakam var mdr? Ahalinin ceplerinde altn meskkt kalm mdr? Hatta nefislerini mdafaa iin ellerinde Avrupa silhlarndan silh bulunmakta mdr? ngiltere Parlamentosu gibi cesim bir parlementoda u iki sene gelinceye kadar mecus bir mebustan baka u kadar milyon halkn hukukunu hi olmazsa bir szle mdafaa etmek iin bir Hindli mebus var mdr? Hayvan gibi bunlarn mal ve mlk ve vcudlarndan istifade etmekten baka hkmet ne yapyor?10 Bir gn alma zaman gelecektir ve Hindliler ngiliz boyunduruunu krp kurtulacaklardr. Milyonlarca nfusa sahip olan Hindistan kendisini soyan, kendisine ez cef eden bu nihayet birka bin kiiden ibaret olan ngilizleri hakikaten kovmak istedikleri bu ii kolaylkla yapabileceklerdir.11 Bu tr dnceler ve ifadeler Hindistan Mslmanlarnn mevcut artlarndan zdrap duyan bir insann duygularn yanstmaktadr. Ancak elindeki imknlarn, bir baka deyile Osmanl Devletinin mevcut gc ve kabiliyetinin farknda olan Sultan II. Abdlhamid bu adan Batllara kar duygularyla deil gereki bir politika takip etmek istemitir. Bu politikaya gre, Osmanl Devleti yeryzndeki Mslmanlarn tek midi idi ve Mslmanlarn nih kurtuluu ancak gl bir Osmanl Devleti sayesinde mmkn olabilirdi. Buradan hareketle II. Abdlhamidin gndemindeki en nemli mesele Osmanl Devletinin en ksa zamanda skntlarndan kurtarlmas meselesiydi. Fakat bu sadece Osmanllarn mesuliyeti deil, ayn zamanda yeryzndeki btn Mslmanlarn da en nemli meselesi olmak durumundayd. Dolaysyla II. Abdlhamidin Hindistan Mslmanlarna yaklam da bu genel ereve ierisinde gelimitir. O halde, Hindistan Mslmanlarna, nce kendi istikballerinin de gl bir Osmanl Devletinin varlna bal olduu anlatlacak ve bu syede nce onlarn

247

ellerindeki imknlarla Osmanllara destek olmalar salanacaktr. Tabiatyla, II. Abdlhamidin btn Mslmanlarn halifesi ve Osmanl Devletinin de slmn mukaddes beldelerinin koruyucusu konumunda deerlendirilmesi bu alanda yaplacak faaliyetlerin odak noktasn oluturuyordu. Sultan II. Abdlhamidin Hindistana ynelik hedeflerini ve beklentilerini bylece tespit ettikten sonra Osmanllarn faaliyet sahalarn ylece sralamak mmkndr: a- Hindistandaki slm ulemas ve nfuzlu kimselerle irtibat tesis etmek. b- Gazeteler yoluyla propagandalar yapmak. c- Osmanl ehbenderlerinin (konsoloslarnn) faaliyetleri. d- Tarikatlerin ve Osmanl ulemasnn nfzunu deerlendirmek. e- Eliler ve ziyaretiler gndermek. f- Zaman ierisinde ortaya kan dier vesileleri deerlendirmek. Mesel Hac mevsimleri ve Hicaz demiryolu gibi. a- Geleneksel toplumlarda ulemann ve erafn, halkn belli hedeflere ynlendirilmesinde ok nemli roller oynad sosyolojik bir gerektir. Bu gerek XIX. yzyl Hindistannda da aynen geerliydi. Buradan hareketle Sultan II. Abdlhamidin saltanatnn bandan itibaren Osmanllar Hindistandaki ulema ve nfuzlu kimselerle daha yakn ilikiler tesis edip onlar kendi davalar ynnde kamuoyu ve faaliyetler organize etmeye tevik etmilerdir. Tevik bbnda yaplan eyler ise genelde nianlar vermek, bizzat Sultan ve dier Osmanl devlet adamlar tarafndan mektuplar gndermek, bir ksm ulema ve nfuzlu kiileri stanbula davet etmek ve nihayet Hindistandaki eitim messeselerine kitaplar hediye etmek eklindedir.12 Bu minvalde Osmanl arivindeki irade tasnifinde Hindistan Mslmanlarndan Osmanl davasna hizmetlerinden dolay kendilerine nian verilen ok sayda kiinin isimlerini bulmak mmkndr.13 radeler, ayn ekilde, Hindistana gnderilen bir ok name ve mektuplar da ihtiva etmektedir. Mektupla irtibat hususunda kaynaklarda sk sk Gazi Osman Paann da ad gemektedir.14 Sultan II. Abdlhamidin uzun saltanat srasnda aralarnda Mevlna Rahmetullah, ibli Numan ve eyh Abdlkadir gibi, Hindistan Mslmanlar arasnda saygn yeri olan birok kii stanbula davet edilmi ve ihtimamla arlanmlardr.15 Tabiatyla gerek Halifenin nianna ve mektuplarna mazhar olan gerekse Darlhilafede iltifat edilen bu kiiler Hindistanda Osmanllar lehine faaliyetler gstermek iin canla bala almlar ve bu konuda bir hayli tesirli olmulardr. b- Osmanllarn basn yoluyla yapt propagandalar balca ekilde gereklemitir; Urduca ve Farsa gazeteler kararak, Hindistandaki baz gazetelere istihbarat salayarak ve Osmanl gazeteleri gndererek. Sultan II. Abdlhamid zamannda biri stanbulda (Urduca) dieri Londrada (Farsa-Arapa) karlan iki gazete teebbs olmutur. stanbulda karlan gazete Peyk-i slm,

248

genel olarak Hindistan Mslmanlar ile Osmanllar arasndaki balar kuvvetlendirmek, Osmanl Hilfeti aleyhindeki propagandalara kar koymak ve baz din-siyas meselelerde Hindistan Mslmanlarna hitap edebilmek gayelerine matuf olarak Mays 1880de karlmaya karlmaya balanmt. Ancak ngiltere bu duruma sert tepki gsterince birka say sonra gazetenin yayn durduruldu.16 Londrada Osmanl Bykelilii desteiyle karlan gazete ise, el-Gayret adn tayordu ve benzer gayelere matuf yayn yapyordu. El-Gayret bir mddet yaynna devam ettikten sonra kendiliinden kapanmtr.17 Osmanllar Hindistanda Mslmanlar tarafndan karlan ok sayda gazeteye stanbuldan, Osmanl mparatorluundaki genel ahvalle ilgili ve ttihad- slma mteallik haber ve yorumlar gnderiyorlar ve bunlar da Hindistanda aynen yaynlanyordu. Ayn ekilde bata el-Cevaib, Tercman- Hakikat, Sabah ve Malumat olmak zere ok sayda Osmanl gazetesi de Hindistandaki gazete sahiplerine dzenli olarak gnderiliyordu. Hindistan gazeteleri de bunlardan iktibaslar yaparak geni ekilde yaynlyorlard. Ancak zaman zaman ngilizler bu durumdan rahatsz oluyorlar ve baz Osmanl gazetelerinin Hindistana giriini yasaklyorlard.18 c- Sultan II. Abdlhamidin saltanat srasnda Hindistandaki Osmanl konsoloslar halifenin temsilcileri olarak Osmanl Devleti lehinde kamuoyu oluturmak iin son derece faal olarak almlardr. II. Abdlhamidden nce, Hindistanda, Bombay ve Kalkttada olmak zere sadece iki resm temsilci var iken 1878den itibaren temsilcilik saylar arttrlm ve birok ehirde de fahr konsolosluklar almtr. Osmanl konsoloslarnn nde gelen faaliyetleri arasnda Hindistanda ine (yardm) toplama iini organize etmek ve bunlar stanbula gndermek geliyordu. Ayrca sk sk Hindistan ierisinde seyahat ederek Mslmanlar ile daha yakn irtibatlar kuruyorlar eitli toplant ve mitinglerde konumalar yapyorlard. ngiliz arivlerindeki belgeler Osmanl konsoloslarnn gerekten ok aktif olduklarna iaret etmektedir. Nitekim ngiliz-Hindistan hkmeti zaman zaman baz Osmanl konsoloslarnn diplomatik sorumluluklar dnda, sanki siyas bir misyon sahibiymi gibi hareket ettikleri gerekeleriyle Bblye protesto gndermiler, hatta Karai Konsolosu Hseyin Kmil Efendiyi istenmeyen adam iln etmilerdi.19 d- Sultan II. Abdlhamidin tasavvuf ve tarikat mensuplar ile daima iyi ilikiler ierisinde olduu bilinmektedir. zellikle slm dnyasnda hreti bulunan baz eyhler Padiahtan iltifat grmler, buna mukabil de ttihad- slm siyasetinde Padiaha yardmc olup ona danmanlk yapmlardr. Daha 93 Harbi srasnda Osmanl lkesinde bulunan birok nfuzlu eyh ve ulema Hindistandaki tandklarna veya dier erafa mektuplar yazarak Osmanllara yardmda bulunmalarn istemilerdir.20 Kez baz tarikat mensuplar zaman zaman bizzat Hindistana giderek veya gnderilerek ayn ekilde faaliyetlerde bulunmulardr.21 Kaynaklar, mesel stanbuldaki zbek Tekkesi eyhi Buharal Sleyman Efendinin ve eyh Ebul Hudann Hindistan Mslmanlarnca da ok tannp sayg duyulan isimler olduuna iaret etmektedir.22 e- Sultan II. Abdlhamid zamannda eitli vesilelerle Hindistana eliler ve ziyaretiler gnderilerek Mslmanlara eitli meseleler hakknda bilgiler aktarlm ve Osmanllarn oradaki

249

Mslmanlardan beklentileri ifade edilmitir. Mesel 93 Harbi srasnda Afganistana gnderilen Ahmed Hulsi Efendi bakanlndaki mehur heyet, seyahatine Hindistan yoluyla devam edecei iin Hindistan Mslmanlarna da baz mesajlar gtryordu.23 Nitekim bundan kukulanan ngilizler heyet Hindistanda iken Mslmanlarla irtibat kurmamalar iin zam dikkat gstermi ve tedbirler almt.24 ngiliz kaynaklar zellikle 1880den sonra Hindistanda grlen Osmanl vatandalar saysnda dikkat ekici oranda bir art olduundan bahsetmektedir. phesiz bunlarn byk bir ksm ticar veya dier zel sebeplerle Hindistana gitmi olmakla birlikte bazsnn da Babl ve Padiahn etrafndaki, mesel eyh Ebul Huda gibi kimseler tarafndan gnderildiine dair elimizde belgeler vardr. Yalnz ifade etmek gerekir ki, Batl kaynaklarn sk sk atfta bulunduklar ve Sultan Abdlhamidin Hindistan Mslmanlarn ngilizlere kar ayaklandrmak iin gnderdiini iddia etikleri gizli ajanlara dair kayda deer bir tek vesika bile mevcut grnmemektedir. stanbuldan Hindistana giden eli ve ziyaretiler gizli grevle deil, daha nce de ifade ettiimiz zere, Hindistan Mslmanlarn Osmanllar desteklemeye ve ine toplamaya tevik etmek zere gitmilerdir. Btn bunlar da byk oranda ngilizlerin bilgisi dahilinde olan hususlardr. f- Hindistana ynelik faaliyetler alannda son olarak eitli vesilelerle gndeme gelen baz hadiseler ve imknlarn Osmanllar tarafndan sk sk deerlendirildiini ifade etmek gerekir. Bunlarn banda da hac mevsimleri gelmektedir. Osmanllar hac srasnda dnyann her kesinden gelen btn Mslmanlar iin de geerli olmak zere Mekke ve Medinede bulunan Hindistanl ulema ve nfuzlu kiilerle zel olarak ilgileniyorlar ve onlar arlamaya gayret ediyorlard. Bu vesileyle sk sk toplantlar ve sohbetler tertip edilerek gr alveriinde bulunuluyor ve orada bulunan misafirlere memleketlerindeki Mslmanlara iletilmek zere Halifenin dilekleri ve beklentileri aktarlyordu. Kez ayn eye matuf olmak zere hac adaylar arasnda bildiriler ve risaleler de datlyordu. Bundan baka mesel 1897de Osmanl ordularnn Yunanistana kar kazand zafer Hindistan Mslmanlar arasnda Halifenin devletinin hl gl, btn Mslmanlarn haklarn koruyabilecek durumda olduu ve eer Mslmanlar Osmanl Halifesi etrafnda toplanrlarsa bunun her zaman iin mmkn olabileceine dair mesajlar verilmesi iin ok iyi deerlendirilmitir. Bunun neticesinde de Hindistann hemen her yerinde mitingler tertip edilerek Osmanllarn zaferi kutlanm ve Sultan II. Abdlhamide yzlerce tebrik mektuplar gnderilmitir.25 Hindistan Mslmanlarnn kalabalk gruplar halinde Sultan-Halifeye mektup gnderdikleri bir dier vesile de II. Abdlhamidin tahta geiinin 25. yl kutlamalardr. Bu meyanda ayrca Hindistan Mslman basnnda kan itayikr yazlar ve tebrikler Hindistanda bir kitap halinde toplanarak Sultan-Halifeye takdim edilmek zere Bombaydaki Osmanl Bakonsolosu Kadri Beye teslim edilmitir.26 Sultan II. Abdlhamid ile Hindistan Mslmanlar arasndaki irtibat kuvvetlendirme noktasnda en nemli vesilelerden birisi de Hicaz Demiryolunun inaatdr. Hindistan Mslmanlar demiryoluna ok byk ilgi gstermiler ve herkesi hayrette brakacak miktarlarda balarda bulunmulardr. Bunun iin birok ehirlerde Hicaz Demiryolu yardm toplama komisyonlar kurulmutu. Nihayet 1908de Medine hatt ald zaman haber Hindistanda det bir bayram sevinciyle kutlanmt.27

250

Btn bunlarla, yani Mslmanlar Osmanl Devletinin ve Hilfetinin etrafnda toplamak istemekle Sultan II. Abdlhamid zellikle ok bunald baz anlarda yeryzndeki dier Mslmanlarla irtibatn Batl devletlere kar bir koz olarak kullanmak istemitir. Mesel u ifadeler buna bir iarettir: slmiyetin birlii devam ettii mddete, ngiltere, Fransa, Rusya ve Hollanda elimde saylrlar. nk tebaiyyetlerinde bulunan Mslman memleketlerde Halifenin bir sz cihad meydana getirmeye kfidir ve bu Hristiyanlar iin bir felket demektir.28 Ancak XIX. asr slm dnyas artlarnda Sultan II. Abdlhamidin gerekte bunun pek kolay olmadn bilmemesi mmkn deildir. Nitekim kz Aye Sultan hatralarnda babasnn bunu bir blf olarak ifade ettiini aka belirtmektedir. Sultan II. Abdlhamide gre maalesef mevcut artlarda cihadn sadece ismi vard, cismi yoktu.29 Bu gerekten hareketle, II. Abdlhamid dier Mslmanlardan aldklar destekle, ncelikle Osmanl Devletinin kendi ayaklar zerinde durmasn hedefliyor ve bu yaplabilirse Osmanl Devletinin Hristiyan hakimiyetinde bulunan dier Mslmanlar ezdirmeyeceini dnyordu. slm memleketleriyle irtibat ve balarn kuvvetlendirilmek istenmesindeki ana gaye, zaten son derece kstl olan imknlarn bir noktaya teksif edilmesi ve uluslararas meselelerde kamuoyu desteinin salanmasyd. Sultan II. Abdlhamidin kendi izdii hedefler asndan durumu deerlendirdiimiz zaman, onun genelde beklediklerini elde ettiini grrz. Zira uzun saltanat srasnda Sultann ismi ve nfuzu Hindistann cra kylerine kadar yaylm ve her yerde ihtiramla anlr olmutu. te yandan Osmanllarn ihtiya duyduklar anlarda Hindistan Mslmanlar imknlarn zorlarcasna daima yardm ve destek salamlard. Ayn ekilde Osmanl Devletini ilgilendiren uluslararas olaylarda Hindistan Mslmanlar gerek siyas platformlarda, gerekse basn yoluyla hep Osmanllarn szcln stlenmiler ve onlar savunmulardr. Bunun en nemli misli de ngiliz hkmetinin Osmanllara it politikalarn tayin ederken zaman zaman Hindistan Mslmanlarn dnmek durumunda olmasdr; Bunun tesinde Hindistan Mslmanlarnn Sultan II. Abdlhamide gsterdii ballk ve tevecch ayn zamanda Padiahn kendi Mslman tebaasnn sadakatini arttrmada ok faydal olmutu. Bu yzden de Hindistana it haberler Osmanl topraklarnda gazeteler veya baka yollarla sk sk gndeme getiriliyor, deta Osmanl vatandalarna mesajlar veriliyordu.30 Sultan II. Abdlhamid zamannda Hindistana ynelik faaliyetlerin zaman ierisinde grlen faydalarnn yan sra, bunlarn ne kadar etkili olduunu anlamada 1908deki Jn Trk ihtilli ok iyi bir gstergedir. nceleri ihtillin mahiyetinin pek farknda olmayan Hindistan Mslmanlar giderek gelimeleri daha iyi deerlendirince duruma ok kat bir ekilde tepki gstermiler ve Jn Trkleri ilikileri kesmekle tehdit etmilerdir. Bilhassa Padiahn tahttan indirilmesinden sonra Hindistanda artk hilfetin sona erdiini syleyenler bile kmtr. O yllarda Hindistan ziyaret eden baz Osmanl vatandalarnn kaydettiine gre Hindistan Mslmanlar stanbuldaki gelimeleri bir trl anlayamam ve kendilerine en ok bu konuda soru sormulardr. Ksacas, Jn Trkler, Hindistan Mslmanlar arasnda gven tazeleyebilmek iin ok aba sarf etmek mecburiyetinde kalmlard.31

251

DPNOTLAR 1 2 3 Babakanlk Osmanl Arivi (BOA), Yldz Esas Evrak (YEE), 9-1820-72-4. BOA, YEE, 8-2609-77-3; Hocaolu, Abdlhamid Hann Muhtralar, stanbul ty., s. 55. Konu ile ilgili olarak Osmanl Devletinin tavr iin bk. BOA, rade-Hariciye, 7906, 7894,

7903; Public Record Office (PRO), Foreign Office (FO), 78/1271. Konunun geni olarak deerlendirilmesi iin ayrca bk. A. zcan, 1857 Byk Hind Ayaklanmas ve Osmanl Devleti, slm tetkikleri Mecmuas, c. X, 1995. 4 Hindistan Mslmanlar ile Osmanllar arasndaki ilikiler ve Hindistanda Osmanl

halifelere balln tarih geliimi iin bk. A. zcan, Pan-slamizm: Osmanl Devleti, Hindistan Mslmanlar ve ngiltere (1877-1914), stanbul 1992, s. 3-32. 5 6 Mesel bk. P. Hardy, The Muslime of British India, Cambridge 1972, s. 70. Tahsin Paa, Abdlhamid ve Yldz Hatralar, s. 62; . H. Uzunarl, II. Abdlhamidin

ngiliz Siyasetine Dair Muhtralar, stanbul niversitesi Tarih Dergisi, VII (1954), 43-60. 7 8 BOA, YEE, 8-2609-77-3, Hocaolu, s. 55. Yytton ve Layardn grleri ve raporlar iin bk. IOR, Ltton Papers, E. 218/23, I, II; British

Museum, Layard Papers, 39132/16; NAI, FD, Sec. March, 1881, no. 45-90; PRO. FO, 78/4341. Bu konuda geni bir deerlendirme iin bk. A. zcan, a.g.e., 133-161. Hatta ok gemeden bunun zerine bir takm teoriler ilvesiyle, Abdlhamidin nderliinde insanl tehdit eden bir Pan-slmizm tehdidi icad edilmi ve bununla da Batllarn slm lkelerine ynelik smrge politikalarna meruiyyet kazandrlmaya allmtr. Baz ngilizlerin uzun mddet srar ettikleri bu anlay bir gerei ifade etmekten ziyade bir siyasi manevra zelliin tamaktadr. Fakat Batdaki geleneksel slm ve Osmanl imaj ile btnletirilerek gndeme getirilen bu tehdid ne yazk ki bir dneme mhrn vurmutur. rnekler iin bk. M. Louis, Some British Attitudes Concerning Islamic Aspirations (1874-1914) (baslmam Doktora tezi), Manchester niversitesi 1971; V. Chirol, Pan-slamism, Proceedings of Royal Central Asian Society, Nov. 1906, s. 19-24; B. Vehbi Bey, Pan-Islamism, Nineteenth Century, LXI, May, 1907, s. 861-872. 9 10 Abdlhamid, Siyasi Hatratm, s. 178. BOA, YEE, 9-2006-72-4, A. etin, A. Yldz, Sultan II. Abdlhamid Han, Devlet ve

Memleket Grlerim, stanbul 1976, s. 166. 11 12 Abdlhamid, a.g.e., s. 155. Mesel, Darul-Ulm Diyubende hediye edilen kitaplar iin bk. BOA, rade-Hariciye, 1763.

252

13

Bk. Mesel, BOA, rade-dahiliye, 61495, 62527, 63170, 63638; rade-Hariciye, 16709,

16891, 17263, 17861. 14 15 PRO, FO, 78/4341; NAI, fd, Sec. March 1881 no. 45-90. Bk. BOA, Yldz Sadaret Hususi (Y. A. Hus), 160/36; ibli Numan, Sefername-i Rum-u

Msr- am, Agra, 1894, s. 50-54; eyh Abdlkadir, Makam- Hilafet, Lahore 1907. 16 Bk. A. zcan, 1880de stanbulda karlan bir Gazete ve ngilterenin Kopard Frtna,

Peyk-i slm, Tarih ve Toplum, Mart, 1992, s. 39-45. 17 18 19 20 BOA, Y. A. Hus 163/33. Ayrca bk. A. zcan, a.g.e., 172-173. IOR, L/P. S/7/114, nr. 632; BOA, Y. A. Hus. 375-101. A. zcan, a.g.e., s. 162-166; IOR, L/P. S/3/365, nr. 2066. Bk. G. etinsaya, II. Abdlhamid Dneminin ilk Yllarnda slam Birlii Hareketi

(baslmam Yksek Lisans Tezi), Ankara niversitesi 1988, s. 43-44. 21 British Documents on Foregin Affairs, Part I, Series B, C. XIX, The Ottoman Empire

Nationalism and Revolution 1885-1895, Unv. Publication of America, 1985, s. 145. 22 Bkz. zbekler Tekkesi Postniini Buharal eyh Sleyman Efendi bir Double Agent mi di, Tarih ve Toplum, no. 100, 1992. 23 24 25 Mahmud Celaleddin Paa, Mirat-i Hakikat, (nr), . Mirolu, stanbul 1983, s. 319. Bk. IOR, Lytton Popers, E. 218/19, II; NAI, FD Secret March 1878, no. 146-190. NAI, FD, Secret, E. Jan. 1898, nr. 128-129; R. Ahmad, A Muslim View of Pan-Islamic

Revival, Nineteenth Century, XLII, 1897, s. 519. 26 27 Silver Jubilee of His Imperial Majesty Sultan Abdl Hamid Khan II., Bombay 1900. M. Inshaullah, The History of the Hamidia Hadjaz Raihvay Project, Lahore, ty.; NAI

Secret, E. July 1905, no. 239-24; BOA, Bab- Ali Evrak Odas, nr. 255532. 28 29 30 31 Abdlhamid, a.g.e., s. 178. A. Osmanolu, Babam Abdlhamid, Hatralarm, stanbul 1986, s. 231. BOA, rade-Dahiliye, 60223. A. zcan, a.g.e., 185-196.

253

254

Osmanl mparatorluu le "Johor Devleti" Arasndaki likiler: Mecelle'nin Adl Hkmleri zerine Bir Aratrma / Dr. Abdul Basir Bin Mohamad [s.144-148]
Malezya Milli niversitesi / Malezya I. Giri Bu makalenin amac, Johor Sultanlarndan biri olan ve 1895 ile 1959 yllar arasnda saltanat sren Sultan brahim ibni Abu Bakr dneminde Johordaki (bugnk Malezya) ynetimin kaydettii tarihi gelimeleri gstermektedir. Bunun yan sra, Mecellenin Adli Hkmlerinin (Mecelle-i Ahkm- Adliye) Johor Devletine gelii incelenecek ve Mecelle-i Ahkm- Adliye ile Majallat al-Ahkam al-Johor arasnda bir karlatrma yaplacaktr. II. Sultan brahim bni Sultan Abu Bakr Dneminde Johorda Ynetim: Mecellenin Adli Hkmlerini (Mecelle) Johor Devletine Getirmekten Sorumlu Olan Bir Prens Bu yazda Mecellenin Johor Devletine getirilmesinden sorumlu olan kii zerinde de durmak gerekir. Yazar, bu blmde bu prens hakknda baz biyografik notlar sunacaktr. Mecellenin getirilmesinden sorumlu olan kii, yani Temenggong Daing brahimin nc Sultan olan merhum Sultan Abu Bakrn (lm 1862) olu olan Sultan brahimdir. Sultan brahim 17 Eyll 1873 tarihinde, babasnn Singapurun Seranggong ehrindeki Bidadaride bulunan saraynda dnyaya gelmitir.1 23 Mays 1891 tarihinde, Sultan brahim henz 18 yanda bir gen iken babas Sultan Bakr tarafndan Johornin Veliaht Prensi (Tengku Mahkota Johor) olarak ilan edilmitir. Bu unvan ona, gelecekte babasnn yerini almasnn nn amtr.2 Sultan brahim, Babas Sultan Abu Bakrn 4 Haziran 1895 tarihinde Londrada lm zerine onun yerine tahta gemitir. 2 Kasm 1895 tarihinde, henz 22 yanda iken, Johor Sultan olarak resmen ta giymitir.3 Eunice Thio, taht devrald dnemde Sultan brahim hakknda kiisel grleri olarak unlar yazmaktadr: 22 yanda gen bir adam olan Sultan brahim, tahta getiinde ok az ynetim tecrbesine sahipti. Ksa bir okul dneminden sonra o Johor Askeri Kuvvetlerine katlm, astemen rtbesiyle subay tayin edilmi ve babasnn yaverliine getirilmitir. Pek ok kez gerekletirdii Avrupa ziyaretlerinin ilkini, yal babasnn onu Avrupa kraliyet ailelerine tantrmak istemesi zerine, daha 17 yana henz basmamken gerekletirmitir. 1891 Maysnda Veliaht Prens olarak ilan edilen Prense sadece rutin grevler verilmekteydi. O ise, grnr bir ekilde, enerjisini tahta hazrlanmaktan ziyade spor sahalarnda kullanmaktayd.4

255

Sultan brahim usta bir binici, cokulu bir polo oyuncusu idi; ayrca at yarlarna, krikete, tenise ve av partilerine ar derecede dknd.5 1906nn banda, Sultan brahim ngilteredeyken, bir gnlk gazete onun hayat hakknda u yorumlarda bulunmaktayd: O, Malayadaki (Malezya) hkmetten ziyade arabalarla ve kadnlarla ilgilenmekteydi 220 cclik bir Mercedes arabas vard ki, Britanyada bu arabann benzerinden sadece bir tane bulunmaktadr.6 J. de V. Allen de onun yaam tarz hakknda unlar yazmaktadr: Siyasi iktidar konusunda ar bir idrake sahipti ve bu iktidar gvence altna almak iin muaeret kurallarnn snrn amakta nadiren tereddt etmekteydi.7 Sultan yaam boyunca vaktinin byk ksmn yurt dnda geirdi. Yurtdna pek ok seyahatler yapm ve bu seyahatlerinin ilkini 1899 yl sonunda Kalktaya gerekletirmitir. Kalktay Seylan ve daha sonra da Avustralya takip emitir. Avustralyada Perth, Adelaide, Melbourne ve Sidneye seyahat etmitir. Sultan brahim bu gezilerinde atn da kendisi ile birlikte gtrmtr. Mola verdii her yerde at yarlarna katlmtr.8 Avrupa lkelerine de byk bir seyahat gerekletirmitir. lki 1890 ylnda olmak zere Avrupaya pek ok gezi gerekletirmitir. 1901, 1904, 1905, 1929, 1930, 1932de ve daha bir ok kez olmak zere tekrar tekrar Avrupaya gitmitir. Srekli seyahat ettii lkeler arasnda Fransa, Almanya, svire ve ngiltere bulunmaktayd.9 Sultan brahim yaam boyunca birka kadnla evlenmitir. Kadnlarndan ilki kuzeni olan Ungku Maimunah binti Abdul Majid idi. Ungku Maimunah 1909 ylnda vefat etti ve Johordaki kraliyet mezarlna defnedildi. Sultan brahim 15 Ekim 1930 tarihinde bir ngiliz kadn ile evlendi. Bu kadnn ismi Helen idi ve Sultane Helen brahim olarak bilinmekteydi. Ancak birliktelikleri ok uzun srmedi. 1937 ylnda boanma konusunda anlatlar ve 31 Aralk 1937 tarihinde Bayan Helen ngiltereye geri dnd. Sultan brahim ise 1940 ylnda yeniden evlendi. Sultan bu sefer Romanyal bir bayan olan Marcella Mendel ile evlenmiti.10 Sultan brahim Avrupal monark ve idarecilerle geni bir ilikiye sahipti ve bu Avrupal hkmdar ve krallara kar derin bir sayg beslemekteydi ve bu ilikileri sayesinde bir ngiliz centilmeni gibi davranmakta ve hareket etmekteydi. Bu yzden, 7 Mays 1910 tarihinde Kral III. Edwardn Londrada lm zerine tm halkna yas tutmalar emrini vermitir. Sultan brahim, Johorun ynetimine arln koymamasna ve zamannn ounu elence, seyahatlerle geirip, yaamnn byk blmn Londradaki Grosvenorde geirmesine ramen, Johorda kanunlarn uygulanmasna her zaman nezaret etmitir. Onun Mecelleyi Johorye getirtmek iin harekete gemesi, bu kanunlarn Malay diline tercme edilmesine emir vermesi ve bu kanunlar

256

Johorda medeni kanunla ilgili davalar iin mahkemelerin temel referans olarak yrrle sokmas asla unutulmamas gereken bir gayrettir. Bunun yannda, Sultan brahim daha sonralar Johor emperyalistlerin penesinden kurtaracak olan ngilizlerin nazarnda sert ve net tavr alan bir adamd. O, Mecelleden baka, Msrn Kitabl-ahvl-i ahsiyyesini da getirtmek zere hareket gemi ve bu amala bu kitap Malay diline tercme edilmi ve Johordaki mahkemelerde Mslman aile hukukunun temel referans olarak kullanlm ve ad da Kitab- Ahkam erciye Johor olarak deitirilmitir. III. Mecellenin Johor Devletine Gelii Mecellenin Johora gelii konusunda tam bir tarih vermek gtr. nk sadece Mecellenin geliine hasredilmi tek bir tarihi aratrma, belge ya da kayt bulunmamaktadr. Belki de, Mecellenin Johor Devletine geliinin kaydedilmeye deer bir etki ya da neme haiz olmad dnlmekteydi. Bu yzden, Mecellenin Johor Devletinin drt bir yanndaki mahkemelerde slamn medeni kanunu olarak uygulamaya sokulduu dneme kadar, bu konu Mecellenin Johora geliinden nceki dnemde dolayl olarak yer alm olan vaka ve olaylar araclyla gsterilecektir. Byk bir tarihi nemi haiz olan Mecellenin Johor Devletine geliinin, Johor Sultan ile Osmanl Sultannn tarihsel ilikileri ile yakn alakas vardr. Johor Hkmeti, Sultan ve mftleri takip etmek zere daima dier lkelerdeki hukuki gelime ve ilerlemeleri yakndan izlemekteydi. Bu durum en ak ekilde Johor Hkmetinin bir medeni kanun olarak Mecelleyi alp 1913 ylnda uygulamaya sokmasnn hemen akabinde Msrn Kitab al-Ahwal al-ahsiyahi almalarnda kendini gstermektedir. Kitab al-Ahwal al-ahsiyah Malay diline tercme edilmi ve iyi bir ekilde yeniden dzenlenmitir. Bundan dolay da bu tercme Kitab Ahkam Sharia Johor halini almtr, bununla beraber bu kitap aile hukuku ile alakal maddeler ve blmler iermekteydi ve daha sonra 1935 ylnda Johordaki Kad Mahkemelerinde uygulanmaya balanmtr. Burada unu kaydetmekte fayda vardr ki, Mslman ya da gayrimslim olmalar fark etmeksizin Johor Devleti ile dier devletler arasnda iyi bir iliki bulunmaktadr. Sultan brahimin ve babasnn hayat hikayelerine bakldnda, vakitlerinin nemli blmn dier lkeler ve hkmetlerle siyasi ilikileri gelitirmek zere yurt dnda geirmi olduklar grlr. Sultan brahim, byk bir seyyah olarak n yapmtr. Bir lider olarak Batl bir eitimden gemitir. Yurtdna ve zellikle de Avrupa lkelerine yapt ziyaretlerden nce de Bat yaam tarznn etkisi altnda olduu aka grlmektedir. O Avrupa lkelerine ve dier lkelere ynelik seyahatlerini aslnda politik amalarla yapmtr. Sultan brahim, 19 Nisan 1901 tarihinde Avrupa lkelerini ziyaret etmitir. Bu, onun tahta getikten sonra gerekletirdii ilk ziyarettir. Daha sonralar, 1904 ve 1905 yllarnda da yurt dna, yani ngiltere, Fransa ve Almanya gibi Avrupa lkelerine yeniden ziyaretler gerekletirmitir.11 Bununla birlikte, 22 Mays 1896 tarihinde Taylanddan ulalongkom Kralnn yapm olduu ziyaret gibi, Sultan brahimi ziyaret eden dier lkelerin hkmdarlar da vardr. Dier hkmdarlarn

257

gznde Sultan brahimin onur ve erefi babas Sultan Abu Bakr ile ayndr. Sultan brahim, Johor Hkmeti ile iyi ilikilere sahip olan krallar ve hkmdarlardan pek ok onurlandrc unvan almtr. Vali Sir Charles Mitchell, 9 Ekim 1897 tarihinde Johorye giderek Sultan brahime K.C.M.G. dln tevdi etmi ve Johor Babakan (Menteri Besar) Dato Jaafar bin Haji Muhammede de C.M.G dln vermitir. Sultan brahim, ayrca 11 Mays 1916 tarihinde G.C.M.G. ile dllendirilmi ve bunu 16 Mart 1918 tarihinde ald K.B.E. dl takip etmitir. G.C.M.G. dl Jahorun sivil ynetimindeki baarl almalar iin ve K.B.E. dl ise ngiliz sava abalarna verdii destekten dolay tevdi edilmitir.12 4 Haziran 1898 tarihinde, Trk Sultan Abdlhamidden bir eref Payesinin Sultan brahime takdimi iin Johorde bir tren dzenlendi. Osmanl mparatorluunun gnderdii bu eref Payesi, stanbuldan Johora Dileri Bakan Dato Seri Amar Diraja Abdul Rahman bin Andak tarafndan getirilmitir.13 Johoru ziyaret eden Raca ulalongkornun Taylanda dnmesinden sonra yerine tahta geen Kral Rama, 1924 ylnda, Sultan brahimi Beyaz Fil Payesinin Birinci Snf Yldz ile dllendirmitir. 9 Nisan 1934 tarihinde ise, Sultan brahimin Tokyo ziyareti srasnda Japon Maharajas Tenno Heika, onu Ykselen Gne Payesinin Birinci Snf Yldz ile taltif etmitir.14 19. yzyldan itibaren Osmanl mparatorluu ile Johor arasnda iyi ilikiler bulunmaktayd ve bu iliki Johorun bir Trk danman almasna msaade edilmesiyle daha da sklat. Trk danman Trk soyundan olan bir Mslman ilim adamyd. O, Sultana dini danmanlk yapm olan saygn ve nde gelen bir din alimiydi. Johor dnda Trk danmanlar kabul eden dier Malay devletleri ise Terengganu ve Perak idi. Baz Trk danmanlar ise Mft olarak atanmaktayd ve Seyit eyh el-Haci de bunlardan biriydi.15 Buraya kadar anlattklarmz, Sultan brahim, onun babas ve Dato Seri Amar Abdul Rahman bin Andak gibi grevlilerin Osmanl Hkmeti ile iyi ilikileri olduu izlenimini edinmek iin yeterlidir. Bu iyi ilikiler, kadar Trk soyundan gelme din alimleri de Johorda altklar srada iyi birer rnek tekil etmiler ve Johorun hkmet yetkilileri Osmanl mparatorluundaki hukukun Johor Devleti iin temel bir model olarak uygulanmasna ilgi gstermilerdir. Osmanl Hkmeti 1869dan bu yana mahkemelerindeki medeni hukuku ilgilendiren davalarda, referans alnan temel bir Kanun olarak, slami bir medeni kanun olan Mecelleyi uygulamaktayd. Bu durumun nda, Sultan brahim ve grevlileri Mecellenin Johora da getirilerek uygulanmas gerektiini dnmlerdir. Bunun iin, Mecellenin Johor Devletine geliinin, Sultan ve onun grevlilerinin gayretleriyle Johor Devleti ile Osmanl mparatorluu arasnda kurulan iyi ilikiler ve balarn varl sayesinde olduu sylenebilir. Bunlar, zelde Osmanl Padiah Abdlhamid Han ile genelde ise Trk Hkmeti ile hep iyi bir iliki ve baa sahip olmulardr. IV. Adli Hkmler Mecellesi ve Johor Hkmleri Mecellesi: Ksa Bir Mukayese

258

Biz, Osmanl mparatorluunda Mecellenin uygulanmaya balanmasndan sadece birka yl sonra bir medeni hukuk normu olarak Johorda Mecelle Ahkam Johornin (Johor Hkmleri Mecellesi) yrrle konduunu biliyoruz. Mecelle Ahkam Johor, Johorda uygulanmak zere resmen 29 Kasm 1913 tarihinde ilan edilmitir (Bu kanun 1956 Medeni Kanununun 1956 ylnda Bat Malezyada uygulamaya konulmasyla ilga edilmitir)16 Halbuki, Osmanl mparatorluunda Mecelle 20 Nisan 1869 tarihinde yrrle girmitir. Yani, her iki Mecellenin yrrle girmesi arasndaki sre fark yaklak 45 yldr. slam Medeni Kanunu olan Johor Mecellesi, Mecelle-i Ahkam- Adliyenin orijinal Arapa metninden tercme edilmitir. Yani, orijinal Mecelle metni ile kesinlikle nemli bir farkll bulunmamaktadr. Bu her ikisinin de ieriinin blmlenmeleri ve dzenlenmeleri asndan incelenmesiyle aka grlebilir. Johor Mecellesinde ierik on alt kitaba blnmtr. Bu, Mecelle-i Ahkam- Adliyenin ierik blmlerinin saysyla ayndr. Johor Mecellesindeki kitap dzeni tamamen Mecelle-i Ahkam- Adliyedeki gibi listelenmitir.17 Burada, Johor Mecellesi ve Mecelle-i Ahkam- Adliye kitaplar sralanacaktr. Her ikisindeki kitaplar da ayn mesele ve konular ilemektedir. Bu Mecellelerin kitaplar unlardr: 01. 02. 03. 04. 05. 06. 07. 08. 09. 10. 11. 12. 13. 14. Kitap: Sat Kitap: Kiralama Kitap: Garanti/emniyet Kitap: Borlarn Transferi Kitap: Vaad Kitap: Gven Kitap: Hediye Kitap: Yanl Uygulama ve Tahrip Kitap: Memnuiyet/Yasak, Kstlama ve fa Kitap: Ortak Mlkiyet/Ortaklk Kitap: Acenta Kitap: Yerleme ve Serbest Brakma Kitap: krar Kitap: Dava/Dava Etme

259

15. 16.

Kitap: Delil ve Yemin Kitap: Hukun Ynetimi/Yarg

Her kitapta blmler (bablar) ve her blmn altnda da ksmlar (fasllar) bulunmaktadr. Mecelledeki ve Mecelle Johordaki ksmlar maddeleri iermekte ve her ikisinde de 1852 madde bulunmaktadr. Mecelenin orijinal metninde maddeler iin madde kullanlrken, Mecelle Johorda say anlamna gelen bilangan kelimesi kullanlmaktadr, mesela bilangan 2 (say 2), bilangan 100 (say 100) gibi Bununla birlikte Majallah Ahkam Johorda kitab, bab (blm) ve fasl/fasal (ksm) gibi terimler deimemitir. Bu terimler aynen alnmtr. Mecellenin orijinal metnindeki gibi kullanlmlardr. Yukarda bahsedildii gibi, madde kelimesi bilangan kelimesi ile deitirilmemi olsa ayns bile denilebilirdi. Mecelle Ahkam Johor Malay diline tercme edilmi olmasna ramen, bunun gnmz insanlar tarafndan anlalmas olduka zordur, nk bu dil eski Malay dilidir ve o dneme ve artlara uyan bir dildir. Ayn zamanda pek ok Arapa kelime grnr ekilde Malay diline evrilmemitir. Bunlar Arapada kullanldklar haliyle tercmelerde braklmlardr. Bundan gdlen ama, bu belirli kelimelerin tam olarak anlamn verebilme kaygsdr. Tercme edilen metinlerde aynen braklan Arapadaki baz kelimeler unlardr: 01. 04. 07. 10. 13. cara 02. Hibe 05. Vekalet beyyine Ayn 14. Hyar 03. Hicr 06. 08. 11. Havale Ikrah Ibra Tevatr Hammam, vesaire.

Ikrar 09. Tahlif 12. 15.

Tezkiye

Majallah Ahkam Jahor, Trk Mecellesinden tercme edilen bir slami Medeni Kanun olmasna ramen, bunlardan hi birini Majallat al-Ahkam al-Adliyyahn orijinal metninde bulunmad kabul edilmektedir. Majallat al-Ahkam al-Adliyyahda yerel artlara uyarlanm birka rnek bulunmaktadr. Meydana gelen farkllklar vakalardan ziyade rneklere dayanmaktadr. Burada, yerel artlara uygun olarak uyarlamalar yaplm birka rnei sralayacaz: 1. Mecellenin 230. Maddesi yle Demektedir Sat, zellikle belirtilmese bile, yerel adetlerin satlan eye dahil ettii her eyi kapsamaktadr. Mesela, bir evin satlmas durumunda, bu sata mutfak ve kiler de dahildir. Bir zeytinlik satnda,

260

zellikle belirtilmemesine ramen, zeytin aalar da sata dahildir. Bunun arkasnda yatan sebep ya da mantk, mutfak ve kilerin evi oluturan blmleri tekil etmesi ve zeytinliin zaten zeytin aalarn ieren arazi olmasdr. te yandan herhangi bir toprak paras zeytinlik olarak adlandrlamaz. Bu maddenin keyfiyeti tam olarak Malay diline tercme edilmitir ve Mecelle Ahkam Jahorun 230. Maddesine konulmutur, ancak zeytinlik ve zeytin aac kelimelerinin her ikisi de deitirilerek kebun kelapa (hindistan cevizi bahesi) ve pokok kelapa (hindistan cevizi aac) eklinde kullanlmtr. 2. Mecellenin 255. Maddesi yle demektedir Sat szlemesinin yaplmasndan sonra alc tespit edilen fiyat ykseltebilir. Eer satc, teklifin yapld toplantda byle bir art kabul ederse, art isteme hakkna sahip olacaktr ve alcnn pimanl ise byle bir durumda are etmeyecektir. Ancak, ayet satc bu art toplantdan sonra kabul ederse, bu kabul dikkate alnmayacaktr. Mesela, bir hayvan satn almak zere 1000 Kuru iin pazarlk yapldktan sonra, alc satcya: sizin iin 200 Kuru art yaptm derse ve satc bu ilave paray teklifin yapld toplantda kabul ederse, alc hayvan 1200 Kurutan satn alm olur. Ancak, ayet satc bunu toplant srasnda kabul etmezse, daha sonra kabul ettiine dair imza atm olsa bile, alc sz konusu hayvan iin ilave ettii 200 kuruu demeye zorlanamaz. Mecelle Ahkam Jahorun 255. Maddesinde, 1000, 1200 ve 200 deerindeki sikkeler olan Trk ve Msr kk para biriminin ismi olan kuru kelimesi yerel para birimi ile deitirilmitir. Kuruun yerine kullanlan yerel para birimini ifade eden kelime ringgittir. Bundan dolay, sz konusu Maddedeki ifadeler 1000 ringgit, 200 ringgit ve 1200 ringgit haline dntrlmtr. 3. Mecellenin 285. Maddesi yle Demektedir art ileri srlmeyen bir szlemede, satlan ey, satn neticelendii srada bulunduu yerde teslim edilmelidir. Mesela, eer birisi stanbulda bir bakasna Tekfur Dandaki bir miktar buday satarsa, sat yapan kii bu buday Tekfur Danda teslim etmelidir. Burada, sat yapan kii sz konusu buday stanbulda teslim etmeye zorlanamaz. Mecelle Ahkam Jahorun 285. Maddesinde sz konusu keyfiyet aynen Majallat al-Ahkam alAdliyyah (Mecelle)da olduu gibi dzenlenmitir. Ancak, Osmanl mparatorluundaki yer isimleri, yani stanbul ve Tekfur Da; viz Johor ve Muar gibi Johordaki yerel mevki isimleri ile deitirilmitir. 4. Mecellenin 290. Maddesi yle Demektedir

261

Byk meblalarda satn alnan mallarla ilgili masraflar ve cretler alcya dmektedir. Mesela: Bir bahede bulunan tm zmler toptan ya da gtr olarak satldysa, bu zmlerin toplanma masraflar alc tarafndan karlanr. Ayn ekilde, ayet bir buday deposu buday ile dolu iken satlmsa, bu deponun boaltlmas ve depodaki budayn uzaklatrlmasndan doan masraflar alcya ait olacaktr. Majallah Ahkam Jahorun 290. Maddesinde, Mecellede geen zm ve buday kelimeleri yerel kelimelerle deitirilmitir. zm kelimesi buah-buah (meyveler) kelimesi ile ve buday kelimesi de padi (pirin) kelimesi ile deitirilmitir. V. Sonu Yukarda verdiimiz bilgiler, Jahore Hkmeti ile Osmanl mparatorluu arasndaki ilikilerinin 1800 ylndan beri var olduunu gstermektedir. Bu durumda Johor Hkmetinin, ynetimin baz meselelerini, zellikle de slam hukuku ve Kad Mahkemeleri ile alakal baz konular glendirmek ve pekitirmek iin Johor Devletine Osmanl mparatorluundan Mslman alimler getirmekle ilgilenmesi sz konusu bu ilikileri daha da sklatrm ve daha uygun hale getirmitir. Bu bakmdan, Mecelle Trklerden alnm, kabul edilmi ve Johor sakinlerine empoze edilmitir. Mecelle, Johor Devleti tarafndan hibir deiiklie tabi tutulmadan yrrle konmutur. DPNOTLAR 1 Abdullah bin Mohammad, The Travel of Abu Bakar, Maharaja Johore to the Far East,

Malaysia In History, Cilt. 14, April, 1972. 2 Ahmad Ibrahim, The Position of Islam in the Constitution of Malaysia, iinde The

Constitution of Malaysia, Its Development: 1957 1977, Kuala Lumpur, Oxford University Press, 1978. 3 Carl A. Trocki, Prince of Pirates: the Temenggongs and the Development of Johor and

Singapore 1784-1885, Singapore: SingaporeUniversity Press, 1979. 4 Eunice Thio, British Policy in the Malay Peninsula 1880-1910, Kuala Lumpur: University of

Malaya Press, 1969. 5 British Policy Towards Johore: From Advice to Control, J. M. B. R. A. S., Cilt XL,

part 1, July, 1967, pp. 1-41. 6 7 pp. 1-30. Haji Buyong bin Adil; Sejarah Johor, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka, 1971. J. De V. Allen, Johoro 1901-1914: The Raiway Concession: The Johore Advisory Board:

Sweettenhams Resignation and the First General Adviser, J. M. B. R. A. S., Cilt. 45, part 2, 1972,

262

Leonard Y. Andaya, The Kingdom of Johor 1641-1728, Kuala Lumpur: Oxford University

Press, 1975. 9 M. A. Fawzi Basri dan hasrom Haron, Sejarah Johor Moden 1855 1940, Kuala Lumpur,

Jabatan Muzium Semenanjung Malaysia, 1978. 10 11 Majallah Ahkam Johor. Mecelle-i Ahkam- Adliye: Bir grup ulema tarafndan hazrlanan ve 1876 ylnda kabul

edilen Osmanl slam Medeni Kanunu, ngilizce evirisi C. R. Tyser tarafndan yaplmtr; The Mejalla, lahore: The Punjab Educational Press, 1387H/1967M, and by C. A. Hooper, The Civil Law of Palastine and Trans-Jordan, Jerusalem: The Azriel Printing Works, 1352H/1933M. 12 Majid Khadduri and Herbert Liebesny, Law in the Middle East: Origin and Development of

Islamic Law, Washington: The Middle East Institute, 1955. 13 14 News Straits Times, Monday, 20th February, 1989, p. 20. Rupert Emerson, Malaysia: A Study in Direct and Indirect Rule, Kuala Lumpur: University

of Malaya Press, 1970. 15 16 R. O. Winstedt, A History of Johore (1365-1895), J. M. B. R. A. S., (1979), ss. 98-120. Salim Rustam Baz al-Lubnani, Sharh al-Majallah, 2. Cilt., Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah,

1305II/1887M. 17 Subhi Mahmassani, The Philosophy of Jurisprudence in Islam, Selangor: Penerbitan

Hizbi, 1987.

263

Trk-Japon likilerinin Tarihi / Prof. Dr. Seluk Esenbel [s.149-161]


Boazii niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Japonya ve Osmanl Trkiyesinin 19. yzyldan nce dorudan iliki kurduklar hakknda pek bilgimiz yok. Her iki lke, birbirleri hakknda, baz seyahatnameler ve benzeri raporlarn snrlar iinde bilgi sahibiydiler. Katip elebinin Cihannumas Caponya lkesine bir ka sayfa vakfeder ve Japonlarn souk su ile ykanmay sevdiklerinden ve son derecede gl bir ahlaka sahip olduklarndan bahseder. Japonlarn benzeri corafya kitaplar ve uzak lkelerin insanlarndan bahseden eserlerinde ise zellikle 18. yzylda baslm olan Komozatsuwa (Kzl sal halklar hakknda hikayeler) veya Bankoku shinwa (On bin lke hakknda efsaneler veya Barbarlarn lkeleri hakknda efsaneler) gibi populer edebiyat eserlerinde, Osmanl Devleti ve Trklerin lkesi, Toruko, yani Trkiye olarak adlandrlr. Bu eserlerde, Trkiye, ktaya yaylm olan ok gl ve korkutucu bir askeri g olarak tantlmaktadr. Japonlara bu bilgilerin Portekizliler ve Hollandallar tarafndan bildirildii de bir gerektir. Ancak, Japonyann feodal ynetiminin ba Tokugawa Shogunlarnn her yl Japonyaya ticaret iin gelme imtiyazn elinde tutan Hollandal ticaret gemilerinin kaptanlarnn Shoguna, Japonya ile ticaret hakknn karlnda, sunmak zorunda olduu raporlar, dnyada olan olaylar ve gelimelerle ilgili bilgiler arasnda mutlaka nemli bir blmn Osmanl Devleti ile Bat dnyasnn harp ve sulh ilikilerine vakfetmektedir.1 Japonya ve Osmanl Devletinin gerek anlamda dorudan iliki kurmalar, Bat Glerinin kurduu dnya ticaret ve diplomasi sisteminin bu iki lkeyi dnemin siyasi ve ekonomik artlar dorultusunda ister istemez birbirlerine yaklatrmasyla gereklemitir. Japonlarn 19. yzylda Osmanl mparatorluuna olan ilgisinin tarihesi, Japonyann byk g siyaseti dnyasna giriinde yararland gd, dnce ve stratejileri yanstr. 1868deki Meiji Restorasyonu sonrasnda, yeni Japon hkmeti Osmanlyla ilikiler kurmak iin aray ierisine girmi, Balkanlara ve Yakn Douya yaylm olan Osmanl topraklarna eitli heyetler gndermeye balamtr. Bu alma da, blgeye gelen ziyaretilerin seyahat kayt ve raporlarna dayanmaktadr. te yandan Osmanl Devleti ise, Japonyann hzla dnya sahnesinde ortaya kmasn ve bunu salayan baarl slahatlarnn nemini fark etmi, bir ekilde, bu Uzak Dounun ykselen yldz ile yakn bir iliki kurmasnn Bat dnyasnn Byk Glerinin karsnda, zellikle Rusyaya kar, faydal olabileceini dnmtr. Siyasi tarih asndan, Osmanl mparatorluu zerindeki Japonlarn ilgisinin geliiminde iki farkl aama fark edilecektir. Birinci aama; 1868 ve 1890l yllar arasnda olup, bu dnem, Japonyann Bat ile anlamalarn gzden geirerek egemenlik haklarnn tamln arad bir dnemdir. Bu dnem, Japonyann kendisi gibi, nde gelen Batl glere tand eitsiz antlama ayrcalklarnn sorunlar ile karlaan ve Batl olmayan Osmanl rneinden kendi antlama dzeltme politikas iin bir eyler renme ilgisine sahip olduu bir dnemdir. Osmanllarn ve Japonyann ana gndemi karlkl olarak kabul edilebilir bir ticaret ve diplomasi antlamasdr. Bu dnemin Japonya-Osmanl ilikileri Bat emperyalizminin uluslararas kanunu olarak ilev grm olan kapitlasyonlar, yani, yabanclarn bulunduklar lkenin kanunlarna tabi olmamas

264

imtiyaz, gmrk vergilerinde edinilen imtiyazlar ve en fazla kayrlan lke ilkesi gibi uygulamalarla vs. gibi Batl gler tarafndan ticaret ve diplomasinin uluslararas kurallar olarak dayatlan bu antlama dzenlemeleri, Byk Glerin emberi dnda kalan Japonya ve Osmanl Trkiyesinin ticaret ve diplomatik ilikilerini resmiyete dkmelerinde yaadklar skntlar yanstmaktadr. 19. yzyln son on ylnda balayarak I. Dnya Savann kna kadar olan dnem ikinci aama olarak kabul edilebilir. Bu dnem 1902deki ngiltere-Japonya ittifak ile ngilterenin dostu olan Japonya ve Almanyayla dost olan Osmanl hkmeti kart kamplara dmlerdir. Bu ikinci dnem Japonyann Osmanlya kar tavr ve stratejilerini bir emperyalist byk g olarak dzenleme sreci olmas asndan daha nceki dnemle ztlk gsterir ve ngiltere-Japonya dostluu nemli bir dnm noktasdr. Japonlarn zellikle bu sonraki dnemde Osmanl dnyas ile olan ilikileri, Japonyada, 1905 Rus-Japon savasn kazanan Japon toplumunda ykselite olan Asyaclk dnce akmnn gndemi iinde oluan bir emperyalizm ideolojisi erevesinde belirlenmeye balar. te yandan, Osmanl ve zellikle Rusya Trk dnyasnda ortaya kan Trklk, Pan slamclk gibi akmlar temsil eden dnr ve yazarlar, 1905 Ru-Japon Savandan muzaffer olarak kp, Byk Gler sahnesine adm atan gen Japonyay rnek alnmas gereken Batya alternatif bir slahat ve adalk modeli olarak tartmaktadrlar. Bu ok farkl iki yaklam, yine de bir sre iin, Japonlar ve baz Trk dnyasnn unsurlar arasnda, Bat hegemonyasna kar duyulan kart bir ortak menfaat birliinin temelini tekil etmeye balamtr. Japonlarn Osmanl mparatorluu ve slam Dnyas Hakknda Bilgi Toplama Faaliyetleri Japonlarn Yakn Dounun artlar hakknda birinci elden geni bilgi toplama amal abalar arasnda en nls 1880 ylndaki Yoshida heyetidir. Japon dileri bakanl Gaimushh, 1880de Yoshida Masaharu liderliinde bir heyet dzenlemi olup, mperial Hotel yneticisi Yokoyama Nagaichirh, ordudan Albay Furukawa Nobuyoshi ve iki yardmcs Tsuchida Seijirh ve Asada Iwatarh ile baz tccarlar heyette yer almlardr. Sonradan renildiine gre, Yoshida heyeti ayn yl sava gemisi Hiei ile Basra Krfezine ulatnda, bunun bir g gsterisi olarak gnderildii sylenmitir. Japon ekibi Bushireye ulamak iin zor bir kara yolculuuna girimi ve -onlarn daha sonraki kaytlarna gre- korkun bir yolculuktan sonra Tahrana varmlardr. Tahranda on iki gn kaldktan sonra, heyet Kafkas blgesine gitmi ve 1881de Osmanl bakentine girmitir. Osmanl hkmeti Yoshida heyetini memnuniyetle karlamtr. Sultan II. Abdlhamid iki lke arasnda bir anlama yapmak zere grmelerin balatlmasn tevik etmitir. Daha sonra Yoshida Heyeti, Romanyaya ve Budapeteye, son olarak da heyetin dald yer olan Viyanaya ulamtr. Yokoyama ve tccarlar Londraya gidip, Furukawa talya zerinden lkesine dnerken, Yoshida St. Petersburga gitmitir.2 Japon Genel Kurmay iin nl istihbarat memuru Albay Fukushima Yasumasann 1892-93 yllarnda at srtnda tamamlad 438 gnlk Orta Asya yolculuu nemli bir ziyarettir. Osmanl mparatorluuna yaplan bylesi bilgi toplama seyahatleri Japonlarn Rusyann nfuzunu Gneye

265

yayma planlarn inceleme amalarnn bir parasdr. Fukushima, 1895te tekrar Tokyodan ayrlarak Afrika, Trkiye, Seylan ve Hindistan kapsayan zor bir yolculua kar. Ertesi yl 1896da rana girer ve Orta Asyaya geer. Gney Arabistana dnp, Hindistana, Tayland ve Vietnama geer ve son olarak 1897de Japonyaya dnerek ayrntl bir rapor sunar.3 Zamann buna benzer bir dier istihbarat ziyareti de Ienaga Toyokichinin Taiwandaki smrge ynetimine bir rapor hazrlamak iin afyon retiminin durumunu aratrma amacyla 1899da ran, Trkiye ve Hindistana yapt yolculuktur. Ienaga, Basra Krfezindeki Bushireye ular ve Yoshida ile ayn rotay izleyerek Tahrana girer. randaki yolculuundan sonra Bak ve Karadeniz sahilindeki Batuma, oradan da deniz yoluyla stanbula geer. Ienaga, afyon retimini incelemek zere stanbuldan kara yolculuuna giriir, bylelikle Anadolunun i ksmlarnda seyahat eden ilk Japon olacaktr. Son olarak, Suriyeye geerek, daha sonra Msr ve Hindistana gider. 1900de Ienaga Taiwana dnerek smrge otoritelerine raporunu sunar.4 Japon heyetlerinin blgeyle ilgili hazrladklar raporlar, Meiji Japonlarnn slam dnyasn da iermekte olan Avrasya ktas insanlar hakkndaki dncelerini de yanstmaktadr. Sonuta, Osmanl mparatorluu ve blge hakknda Japonlara ait en az sekiz iyi bilinen alma ortaya kmtr. Japonlarn -aada da irdelenilecek olan- ok sayda anlama yapma isteklerine karn, iki lke arasnda kstl kalan ilikilere ramen bu say olduka fazladr. Gaimushhnun blgeyle temaslar ve aratrmalarna bal olarak ortaya kan byk saydaki almalar Japon hkmetinin imparatorlukla olan anlama sorununu yanstmaktadr. Bu, Osmanl mparatorluunun Balkanlar ve Yakn Doudaki blgelerini paylama amacnda olan Rusya ve ngiltere asndan zel bir neme sahip olan ve diplomaside Dou Sorunu olarak bilinen Osmanllarn gelecei ile de ilgilidir. Dierleri ise Albay Fukushimann eseri gibi bilgi toplama ziyaretlerinden kalan almalar olup, Asya ve Avrupaya yaplan daha geni yolculuklarn bir paras olarak Osmanl zerine ksmlar iermektedir. Bunlarn ok iyi bilinen bazlar; Furukawa Nobuyoshinin 1891 ylnda Sambh Honbu (Genel Kurmay Bakanl) iin yazm olduu Perushia Kikh (ran Yolculuu Notlar) ile Ienaga Toyokichinin Anadolu ve afyon sorunu zerine hazrlayp Taiwan smrge ynetimine sunmu olduu, daha sonra Nishi Ajia Ryokhki (Bat Asya yolculuk Notlar) olarak yaymlanm olan almalardr. Dileri Bakanl Gaimushhnun, 1911 ylnda Okada heyeti tarafndan Toruko jijh balyla Trkiye koullar zerine hazrlanan raporu da nemli bir almadr. Byk olaslkla ngilizce kaynaklardan tercme edilmi olan Gaimushh raporu, imparatorluun etnik kurgusu zerine detayl bir alma olup, milliyetilik ve k zerine eilmekte oluu asndan Dou Sorunu yaklamnn bir yansmasdr. Raporun, Balkanlardaki milliyeti akmlara kar uzun bir sre Abdlhamidin etnik politikalarn destekleyen bir unsur olan Arnavutlukun imparatora sadakati ile ilgili ksm ilgintir. Bir dier ksmda ise, Irakta gelimekte olan pamuk retimi ile ilgili Japonlarn i yapma umutlar, ngilizlerin blgenin idaresini Osmanllardan al asndan deerlendirilmektedir.5 Meiji liberal aydn Fukuzawa Yukichinin iyi bilinen Datsua -gen Japonyann Asyadan ayrlarak Batya katlmas- dncesi, genel olarak Asyann ada medeniyetin bir kayna

266

olduunu reddetmekte olup, bu slam dnyasna ilikin Batc Meiji grnn temelini oluturmakta ve ksmen de Osmanlya kar Meiji tutumunu etkilemektedir. Bunmei-ron no Gairyakuda (Medeniyet Sav zeti, 1875) Fukuzawa, Osmanllara ilikin olarak dnemin standart bir liberal batc deerlendirmesini yapmaktadr: Osmanllar bir zamanlar Avrupann dman olan muazzam bir g olup, katl dnya gr ierisinde ise inle birlikte yar aydnlanm Asya lkeleri snfna girmektedir. Japonyannsa Osmanl ve inin bulunduu snf ierisinde kalma olaslndan kanmas ve Bat tarafndan temsil edilen aydnlanm dnya snfna girmesi gerekmektedir.6 Antlama Sorunu Japonyann Osmanl mparatorluuna ilgisi, Tokugawa Shogunlarnn ABD donanmasnn dayatmas ile 1858 ylnda zorunlu olarak imzalamaya mecbur brakld Dostluk ve Ticaret Antlamasnn Japonya ve Batl lkeler arasnda kurduu eit olmayan antlamalar dzenine kar gelerek Shogunlar deviren ve yeni bir rejim kuran Meiji ynetiminin, bu antlamalar eit ve karlkllk ilkeleri dorultusunda dzeltme abalar ile balar. Japonyann 1858 antlamalar, Osmanl Devletinin Batl lkelere tand kapitlasyonlar ile ayn zelliklere sahip olduundan bu ayrcalklar ile bir baka deyile Bat emperyalizmi Japonyada kanuni dayanan elde etmi olur. Ancak, Japonya ve Osmanllar, Batllara verilen antlama ayrcalklar sisteminin bir paras olduklar halde, emperyalizm ve smrgeciliin 19. yzyldaki tarihinde, smrgeletirilmeden egemen g olarak varlklarn srdrebilmilerdir. zellikle 1838 ngiltere Osmanl Ticaret Antlamas, Osmanl ekonomisinin kaplarn bat emperyalizminin dntrc etkilerine am olup, bu Bat emperyalizminin Dou Asyaya giriini belirleyen inin 1842 Nanking Antlamas ve Japonyann 1858 antlamalarndan birka yl ncedir.7 Japonya ve Osmanl arasndaki ilikiler, 1871 ylnda Bat bakentlerine 1858 antlamalarn dzeltme amacyla gnderilen Iwakura heyetiyle balamtr. Heyetin Avrupay ziyareti srasnda, Prens Iwakura sekreterlerinden biri olan Fukuchi Genichirhya stanbula giderek, Japonyann eitsiz anlamalardan doan zor durumuna benzer olan Osmanlnn Kaptilasyonist antlamalarnn artlar zerinde almasn emretmitir. Osmanl mparatorluundaki antlamalarn uygulan zerine raporlar bulunup, zellikle konsolosluk mahkemelerinin yarg yetkileri Japon otoritelerin zel olarak ilgisini ekmitir.8 Japonya-Osmanl ilikileri asndan 1871deki Fukuchi raporu imparatorluun artlar hakknda bilgi verme konusunda tatmin edici olmamtr. Bunun sonucu olarak Dileri Bakan Terajima Munenori, Japonyann ngilteredeki diplomatik temsilcisi Ueno Kagenoriye TrkLondra sefiri ile iliki kurarak o lkedeki artlar incelemesini ve Japonyayla Osmanl Trkiyesi arasnda bir ticaret ve dostluk antlamas imzalama olasln grmesini emretmitir.9 Terajimann Uenoya mektubu, 19. yzylda Japon-Trk ilikilerini skntya sokacak sorunun farknda olduunu gstermektedir. Resmi bir antlamadan ziyade, Ueno renkli bir diplomatik dille alternatif bir forml getirmektedir:

267

Trkiye birok adan (dalar ve kayalar) bizim lkemizi andrmaktadr ve biz bu lkeye bir heyet ya da gzlemci gnderirsek birok yarar elde ederiz.Bunu aklda tutarak ve Trkiye ile henz ticari ilikilerimizin olmamasndan dolay, senin bizim iki lkemiz arasnda bir dostluk antlamas yapmak iin Londradaki Trk sefirine ihtiyatla yaklaman isterim. Siyasi drtler de Japonlarn Osmanl mparatorluuna olan ilgisini besleyen bir unsur olarak ortaya kmaktadr. Bu, Rusya tehdidine kar blgesel bir hatt glendirme kapsamnda olup, zellikle Hindistanda ngiliz mparatorluunu koruma dncesiyle ngiltere tarafndan cesaretlendirilen bir politikadr. Srncemede kalan antlama sorununa karn ngilterenin, Japonya ve Osmanl Trkiyesinin Rusyaya ilikin ortak endielerinin dolaysyla daha sk ilikiler kurmalarn tevik ettii gzlenmektedir. Bu strateji, gsz olmasna karn Osmanly kendisi iin 1854teki Krm Savandan beri nemli bir blgesel g olarak gren ngiltere tarafndan cesaretlendirilmitir. ok gemeden, 1902deki ngiltere-Japonya ittifak ile yeni ykselen Asyal g Japonyay Rusyaya kar bir mendirek olarak grecek olan ngilterenin, Japonya ile Osmanl arasnda her dzeydeki ilikileri destekledii grlmektedir. Osmanl hkmeti ise, kendi asndan Japonya ile ilikiler kurmak konusunda olumlu bir tavr iinde olmu, zellikle Sultan II. Abdlhamid, Rusyaya kar ibirlii yapma gndemini paylaarak Dounun bu baarl modernleen gc ile ibirlii kurma arzusunu gstermitir. Rusyaya kar reel politik karlar tekrar kendini hissettirdiinde, 1876da ngiliz siyasetileri Osmanl Sadrazam Mithat Paaya yaklaarak Osmanllarn Japonya ile sk ilikiler kurmasn nermilerdir. Bylece, 1878de Japon sava gemisi Seiki tamakta olduu bahriye rencileri ile stanbula on iki gnlk bir ziyaret yaparak uygun trenlerle kabul edilmilerdir.10 Ancak, Japonya ve Osmanl Trkiyesi arasndaki resmi ilikiler, Japonyann Osmanl mparatorluunda kendilerinin Batl Gler gibi edinmek istedikleri antlama ayrcalklarn istemeleriyle kmaza girmitir. Osmanl Devletinin tavr ise, gelecekte kademeli olarak kaldrmak istedii, fakat, varln srdren ve artk istenmeyen kapitlasyonist uygulamalar glendirecek bir antlamadan ne pahasna olursa olsun kanmak, eklindeydi. Grmeler, St. Petersburgda Osmanl sefiri akir Paa ve Japon sefir Yanagihara Sakimitsu arasnda srdrlmtr. Yanagihara, akir Paaya imparatorluun yarg, hukuk, ynetim ve ticari sistemleri zerine ayrntl bir sorular dizisi sunmutur. Japonlarn sorgusunun bir amac yabanclara ilikin dava mahkemelerinin uygulanmas ya da karma mahkemeler olup olmad hakknda bir eyler bulmaktr. Her iki konu, Japon kamuoyunda sert tartmalara yol amaktayd ve Japonyann byk glerle antlamalarn dzeltme grmelerinde Batl Glerle eitli defalar mzakere sorunlar amaktayd.11 akir Paa cevabnda yeni Osmanl kanun reformlar sonrasndaki hukuki durumu ve en ziyade mazhar lke ilkesinin Krm Sava sonrasnda 1856 Paris Antlamasna gre sona erdiini aklamtr. Yzyllar boyu ok uluslu bir nfusa sahip Trk Mslman imparatorluu olarak Avrupann geleneksel dman olan, ancak, imdi ilk defa olarak bir Avrupal devlet olarak tannm

268

olan Osmanllar, ngilterenin Rusyaya kar savanda Bat kamuoyunda Byk Trk imaj ile oluan ksa poplaritelerinden yararlanarak kapitlasyon antlamalarnn dzeltilmesi iin bir dayanak kazanmaya almlardr. Bylece, Osmanl yetkilileri, gelecekte yeni lkelerle yapaca antlamalarda en ziyade imtiyaza mazhar lke ayrcaln tanmak mecburiyetinden serbest kalmsa da, ancak, o ana kadar Batl Glere vermi olduklar antlama ayrcalklarn srdrmeyi zorunlu olarak kabul etmilerdir. Yine de, dnemin Sadrazam Sait Paann hatrat Japonyann imtiyaz istekleri hakknda halihazrdaki durumu ortaya koymaktadr. 1881de Sait Paa varln srdren antlama ayrcalklar konusunda Osmanllarn karlatklar sorunlar samimi bir dille aktarmaktadr. lke olarak, Osmanl Devletinde, Avrupann ticari ve idari amal kanunlarnn adapte edilmesiyle 19. yzyl Osmanl kanuni reformlar yeni bir ereve oluturmu olsa bile, Byk Glerden etkilenen reel politik durumda, Trkiyede yabanclar ilgilendiren davalarda kabul edile gelmi olan bu talihsiz konsolosluk mahkemelerine bavurma kt alkanlna devam edecektir. Bu yzden, Sait Paa bunun kabul edilemez olduu sonucuna varmsa da Japonlarn uygulamada Byk Glere tannm olan ayrcalklar istemesi anlalabilir demektedir. Sonuta, yukarda deinilmi olan antlama ayrcalklarnn Japonyaya verilmesi, Osmanl hkmetinin 1856 Paris Antlamas ile kapitlasyon antlamalar ayrcalklarndan kazanm olduu ksmi serbestlik yara alacandan, Sait Paa Japonya ile bir antlama olasln nazike reddetmitir.12 ngilterenin Mttefii Japonya 19. yzyl sonlarnda, ngiltere, Osmanl ve Japonya arasnda balangta ilikileri sndran antiRus gndem, ngiltere ve Osmanl hkmeti arasndaki ztln bymesiyle ekimeci bir hal alarak, Balkanlarda ve Yakn Douda blgenin eski yneticisi Osmanllarn karlarn baltalayacak ekilde ortaya kan ngiliz emperyalist tavrlar ile sona erer. Bu ztlk, ok ksa bir zaman dilimi ierisinde gl bir ideolojik deiimi beraberinde getirmitir. Osmanl tarafnda Sultan II. Abdlhamid, Byk Glerin deimez iddias haline gelen, Hristiyan halklar koruma amacyla imparatorluun i etnik ve dini sorunlarna karmalarna kar gitgide bir Pan-slamc bir d politika gelitirmitir. Balangta, byk bir Mslman nfusuna sahip olan Rusyaya kar gelitirilen bu politika, yzyln sonlarnda Osmanl Devleti ile ngilterenin arasnn soumasyla Pan-slamist koz olarak ngiltereye kar da kullanlmaya balanmtr. Osmanl-ngiliz ilikilerinin menfaat atmas 1881de ngilterenin Msr ilhak etmesiyle su yzne km, ayn sralarda, byk bir Mslman nfusa sahip olan Hindistanda ngiliz smrge ynetiminin kuruluu, ngiliz nfuzunun Arap dnyasndaki sistematik genilemesi, Osmanl hkmetinin ciddi bir sorunu haline gelmitir. 20. yzyla gelindiinde Arap dnyasndaki ngiliz emperyalist genileme, 1914 Birinci Dnya Sava srasnda iki g arasnda atmaya yol amtr. Bu durum, Arap ayaklanmalarnn arka plannda ngilizlerin rol almasn, sava sonunda da Osmanl mparatorluunun paralanmas zerine eski Arap blgelerine ngiliz manda ynetimini getirmitir.13

269

Bu dnemde, Japonya dnya politikasnda, 1902 de imzalad ngiltere-Japonya ttifak Antlamasna sadk bir ekilde ngiltere ile ayn kampta yer almtr. zellikle, Japonyann 1895te in-Japon Savanda zafer kazanmasyla ngiltere ve Japonyay Asyadaki ortak karlarn korunmasnda ibirlii asndan yaknlatrmtr. Deinilmesi gereken nemli bir nokta, ngilterenin nclnde, 1895ten sonra Japonya ile yaplan antlamadaki dzeltme, yani kapitlasyonlarn kaldrlmas, Japonyann 19. yzyl sonunda dier tm Batl olmayan glerden daha nce eit olmayan antlama ayrcalklarn kaldrmasn salamtr. Konunun can alc noktas, Japonya ortak emperyalist karlar korumada ngilterenin sadk dostu haline gelirken, ngilterenin Hindistan koruma stratejisinde Osmanlnn dar atlm olmasdr. Kendi alarndan, Osmanllar da Japon dostluu hatrna yrrlkteki antlama ayrcalklarn glendirmede pek hevesli deillerdi. ngilterenin Yakn Doudaki emperyalist stratejisinden tedirgin olarak ngiltere ile ilikilerindeki diplomatik izgisinde daha tarafsz bir tavr taknan Osmanl, dnemin Meiji lider takmnda gl bir destek bulamayacaktr. Erturul Deniz Facias Trk-Japon ilikilerinde iyi niyet tayan dosta sylemin olumasn en fazla etkileyen olay, her ne kadar resmi bir diplomatik ziyaret olmasa da, bir iyi niyet ve dostluk ziyareti iin yaptklar zorlu yolculuk sonrasnda batan Osmanl mparatorluu firkateyni Erturulun felaketidir. Osmanl Devleti ile Japonya arasnda yaanan antlama sorunu sonrasnda, ilk nemli temas mparator Meijinin kardei Prens Komatsu ve einin 1886da Avrupaya yolculuklar srasndaki ziyareti olmutur. Komatsu ifti, 1887 ylnda sonbaharda stanbula varmlar ve bu olay daha sk ilikiler kurma arzusunu yeniden canlandrmtr. Prensin ziyaretini Japonyayla olan ilikileri alevlendirmek iin bir frsat olarak kullanan II. Abdlhamid, artk Osmanl Devleti ile Dounun yeni ykselen yldz Meiji Japonyas arasnda yakn ilikiler kurmak iin ikinci bir giriimde bulunur. Osmanl hkmeti, imparatorluk firkateyni Erturulu Kumandan Osman Paa ve 609 mrettebat ile birlikte Japonyaya gndermeye karar verir. Osman Paa, Sultan temsil etmekle yetkilendirilir ve sra d yetkilerle donatlr. Gemi ve mrettebat Prens Komatsunun 1887 ylndaki ziyaretine karlk olarak Japon mparatorunu ziyaret etmek zere Mart 1889da yola kar. Yolculuk, artarda gelen kaza ve aksilikler yznden ackl bir hal alr. Bu dnemde, Osmanl bahriyesinde teknik yardm iin bulunan bir ngiliz mhendisin grne gre, yolculua uygun olmayan geminin son derece zayf bir durumda oluundandr. Aksilik ve zorluklarla dolu bir yldan fazla sreyle Asya sularnda yol aldktan sonra, Erturul Haziran 1890da Japonyaya ulamtr. Osman Paa ve mrettebat, imparatorluk ailesi ve yetkililere ziyaretlerini baaryla tamamlamaya almlardr. Dn yolculuuna Eyllde yola kan Osmanl firkateyni 16 Eyll gn sert bir tayfun nedeniyle batmtr. Gemi, Japonyann gneybatsndaki Wakayama ilinin Kashinozaki kylarnda tehlikeli sivri kayalklara vurmutur. Hayatta kalan 69 kii dnda paa ve adamlarn Pasifik Okyanusunun dalgalar yutmutur. Bu zc felaketi anlatan resmi kaynaklara gre, trajik olaydan son derece znt duyan Japon hkmeti, mparator Meiji ve Japon hkmetinin taziyeleri ile

270

birlikte hayatta kalan ok az saydaki kiiyi Japon firkateynleri Hiei ve Kongo ile stanbula geri gndermitir. Ekimde yola kan Japonlar, 2 Ocak 1891de komutanlar hyama Takanosuke ile stanbula ulamlardr. Bu yolculuktan bir yl sonra, stanbulda ikamet edecek ilk tccar olacak ve daha sonraki yirmi yl Japonyann gayr resmi elisi olacak olan Yamada Torajirhda, Japon halknn toplad taziye yardmn Bab- Aliye takdim etmek iin stanbula gelecektir.14 Bu zorlu Osmanl firkateyninin ziyaret amal yolculuu, ayni zamanda, son yllardaki Panslamizme olan ideolojik dnm yanstmaktadr. Sultan II. Abdlhamid, Sunni slamn Halifelii unvann, Batl glerin Asya imparatorluklarndaki Mslman kitlelerine ynelik bir dileri politikas gelitirmek iin kullanmaya balamtr. Erturul firkateyninin komutan Osman Paa, ngiliz ve Fransz smrge limanlar olan Bombay, Singapur, Saigon ve Hong Kongda nde gelen Mslmanlarla karlama frsatn kullanmtr. Yerel Mslman gazeteler halifenin gemisinin ehre geldiini ve Osmanl bahriye mrettebatnn Mslman topluluklarnn ibadetine katldklar haberini kapaktan vermitir.15 Sonuta, Japon-Osmanl ilikileri ngiltere-Japonya ittifak erevesinde ngiltere tarafndan cesaretlendirilirken, Osmanllar da Japonyaya slam dnyasnn mttefii olmas iin yeil k yakmaktadr. Japon Asyaclarn Trklere Ynelik Romantizmi stanbula yerleen Japon-Trk ilikilerinin ncs Yamada Torajirnun Erturul facias ile ilgili yazdklar kaytlarda, Japonlarn Osmanl mparatorluu ve Trklere olan ilgisini ortak soylu sava mirasa sahip Asyallarn dostluu eklinde yeni bir hava ierisinde aklamaktadr. Daha nceki ksa temaslardan farkl olarak, uzun dnemli yakn kiisel temaslar kurma amacyla Osmanl Devletine Japon Diileri Bakanlnn destei ile yollanan Yamada Torajirh (1866-1957) byk olaslkla da Osmanl Trk kltr zerine ilk Japon uzmandr. Yirmi yanda gen bir adam olan Yamada, Japon firkateynlerinin Erturuldan hayatta kalanlar eve getirmesinden bir yl sonra 1892de Japonyaya ulamtr. Yamada, Osmanllarla olan Japon temaslarn canlandrmak isteyen yeni dileri bakan Aoki Shzh tarafndan desteklenen resmi bir heyetle gnderilmitir. Yamada, Osmanl hkmeti tarafndan, Osmanl Trkiyesi ile Japonya arasndaki temaslar srdrecek, gayri resmi bir arac olarak abucak kabul edilmitir. Sonraki yllarda, Yamada Osmanl mparatorluu ile ticaret konusunda tek isim haline gelmi ve bu gen Japondan olduka holand sanlan Osmanl Saray ve Osmanl elit evresi ile olan yakn ilikilerinin avantajn kullanarak Japon ziyaretiler iin gayr resmi bir konsolos gibi hareket etmitir.16 Osmanl-Japon likilerinde Antlama Sorunu Erturul konusu resmi ilikilerde derin ve cokun bir ban znesi olurken, 1891den sonraki yllarda Japonya taraf Osmanl Devleti ile bir ticaret ve alveri antlamas yapmak iin tekrar giriimlerde bulunmutur. Bu sefer, Japon yetkililer kapitlasyon ayrcalklarn Byk Glerle ayn ekilde kendilerine de tannmas iin Yamaday bir rnek olarak kullanmaya alnca, Yamada baz ihtilaflara konu olmutur. Fakat, Osmanl yetkilileri, zellikle, Sait Paa, daha nce belirtildii gibi,

271

Osmanl Devletinin yeni bir devlet ile kapitlasyon imtiyazlarn ieren bir antlamay imzalamasn kesinlikle reddettikleri iin bu giriimler boa kmtr. Osmanl belgeleri, 1908 II. Merutiyet, Jn Trk Devriminden sonra da devam eden Japon Dileri Bakanlnn ticaret antlamas giriimlerini, gene ayn dilde, Osmanl Hariciyesinin, Osmanl Devletinin, kapitlasyon sisteminden, Krm savandan sonra imzalad 1856 Paris Antlamasnda elde etmi olduu ksmi bir bamszl, tehlikeye sokacan dnerek reddettiini aklamaktadr. Hariciyenin grne gre, Japon mparatorluunun Siyam Krallna nce kapitlasyon antlamas imzalatt, sonra sava gemileri yollayarak bu anlamann artlarn zorla uygulatmas, Japonyann Byk Gler gibi davrandnn ak bir gstergesidir. Bu durumda, Japonya ile tekrar gmrk vergileri ve konsolosluklarn hukuki imtiyazlarn pekitirecek nitelikli bir antlamay kabul etmek, Osmanl Devletinin karlarna kar olacaktr. Gene belgelere gre, stanbulda gayri resmi bir sfatla iki devlet arasnda bir nevi konsolosluk grevini stlenen Yamada ise, hibir yazl antlamaya gerek kalmadan, dnemin deyii yazmalarnn veciz bir deyii ile, Trklerin iyi dostu olan Msy Yamadann, Sarayn korumas altnda olduu, bylece Avrupal tccarlar gibi ayrcalklara ihtiyacnn olmad, eklinde bir aklamayla, bu antlama meselesinin, ksa fakat diplomatik bir dil ile, tabiri caiz ise, mkemmel bir ekilde bertaraf edildii anlalmaktadr.17 1904 Rus-Japon Sava ve Osmanl Dnyas Ocak 1904 tarihinde patlak veren Rus-Japon Sava, Trk toplumunun bugne kadar sren Japonya sevgisi ve dostane yaklamn belirleyen nemli bir mihenk ta olmutur. Bu dnemin dergi ve gazetelerinde, dnr ve yazarlarnn hatratlar ve eserlerinde gl bir Japonya hayranl sergilemektedir. Mehmet Akif, Abdullah Cevdet ve Halide Edip gibi yazarlarn eserlerinde, Japonyann bu beklenmedik zaferi, Osmanl Devletinin en son 93 (1877-78) harbinde yenilgiye urad Rusyann yenilgisinin ardndan gelmesi asndan genel olarak toplumda yaratt bir memnuniyetin tesinde, Japon modernlemesinin Osmanllarn slahat amacna bir rnek veya en azndan bir ilham kayna olmas gerektii dncesini pekitirmitir. Halide Edip (Advar) oluna nl Japon Amiral Togonun adn verirken, Trk yazar ve dnr, Ziya Gkalp, muasr medeniyet ve ulusal kltrn beraber gelitirilmesinin gereini Japon rneini rnek vererek vurgulamaktadr.18 Japonya ile Osmanl Trkiyesi arasndaki antlama konusundaki ihtilaf gittike hafifleyerek kaybolmu ve Yamada yerel otoritelerin onay ile stanbuldaki kariyerine devam etmitir. Yamada, 1904-1905teki Rus-Japon sava srasnda iki hkmet arasnda nemli bir kanal olmu ve Rus Karadeniz filosunun Uzak Doudaki savaa katlmak zere Boazdan geiini Viyanadaki Japonya sefiri Makinoya bildirerek nemli bir grevi yerine getirmitir. Yamada, bakentte yaklak olarak yirmi yl kalarak, Abdlhamid dneminin tutucu modernistliine ve sonraki 1908 Jn Trk Devrimi ile kinci Merutiyete geiin sarsc olaylarna tanklk etmitir.19

272

Yamadann stanbul ve bu eski dnya mparatorluu sakinlerine ilikin izlenimlerini aktaran eserlerinde, Trkler ve imparatorluklar, bu dnemde Avrupallarn Oryantalist alglannn dosta bir versiyonu seklinde, romantik bir anlayla Asya ve Douya tekrar yzn dnen yeni Japon dnrlerinin grlerini sergilemekte olup, Osmanllara ve Trklere kar yeni, dosta ve hayran bir Japon tavr ortaya koymaktadr. Yamadann arkada olup, giri ksmn yazan Bay Sakitani, yirminci yzyln banda olgunlaan Meiji Japonyasnn yeni Asyac duygularn sergileyen bir vurguyla Osmanl mparatorluunun reel politik karakterini tartmaktadr. Gaimushhnun stratejik raporlaryla zt olarak, bu metin, Trklere bir Asya gcn temsil etmelerinden dolay dikkat edilmesi gerektiini ileri srmektedir. Osmanllarn Asyal kklere sahip olmalarn olumlu bir tonla anlatc Trkler, Japonlar ile ayn sava geleneini paylamakta olan cengaver insanlardr ve devletleriyle Asya gcnn Avrupann iine uzann ortaya koymu olmalarndan dolay nemlidirler. 1908 Jn Trk Devriminin yeni milliyeti atmosferi Trklerin Meiji cokusundan ilham alm olduklarn yanstmaktadr. Bu Asya Asyallarndr-Asyac iddiasna gre, Meiji Restorasyonunu Asya iin devrimci bir model olarak savunulmaktadr.20 Ancak, bu dnemde, Osmanl Devletinin, zellikle Sultan Abdlhamid IInin, 1905 Rus-Japon Sava srasnda gtt siyaset, daha soukkanl bir tavr sergilemektedir. Her ne kadar Abdlhamid II, Erturul gemisini yollamsa da, Japonyaya olan olumlu bakn, reel politik bir tutum ile dengelemi, Romanov hanedan ile Meiji Japonyas arasndaki savata mmkn olduu kadar bitaraf bir davran sergilemeye zen gstermitir. te yandan, bu modern savan gidiatnn izlenmesinin nemli olduu dncesi ile, 3 Ekim 1904 tarihinde, Albay Pertev Demirhan, Japon askeri glerinin tarafnda grev alarak, tarafsz gzlemci olarak yollanmtr. Daha sonra, General Pertev Demirhan, Japonya ve Rus-Japon Sava hakknda yazd eserlerinde, ykselen Japonyay Trkiye iin bir rnek olarak ele almtr.21 Erturul faciasyla Japonlar ve Osmanl Trkleri arasnda oluan scak dostluk ifadeleri ile Byk Gler siyasetinin dili, bu iki olgu arasndaki elikinin en iyi gstergesi olarak, Japon Dilerinin, Gaimush-nun, ok daha sonra 1923 ylnda hazrlad Japon-Osmanl ilikilerinin tarihini anlatan raporunda belirgindir.22 Rapor, kapitlasyonlar kaldran gen Trkiye Cumhuriyeti ile Batl devletler arasnda karlkl denklik ve eitlik salayan Lozan Antlamas sonrasnda, henz, Japonya ve Trkiye arasnda hibir resmi antlamann bulunmad bir tarihte hazrlanmtr. Tarihi kesin olmayan bu rapordaki analiz, daha nceki Japonlarla Osmanllar arasndaki antlama sorununu ok iyi aklamaktadr. Trk-Japon ilikilerindeki resmi bildirilerin dostane ifadeleri ya da Yamadannki gibi zel hatrat veya eserlerde ifade edilen, scak dostluk ve Asyal kklere sahip olmaktan ileri gelen arkadalk sylemine Japon Dilerinin raporunda pek bavurulmamakta olup, metnin ifadesi souk ve kurudur. Japonlarn menfaatleri asndan, 1904-05 srasndaki Rus-Japon Sava srasndaki Osmanl Japon ilikilerine bakldnda, raporun yorumuna gre, Yamadann yerel haber alma faaliyetlerine stanbuldaki

273

yetkililer tarafndan izin verilmi olsa da, bu tavr, scak ve dosta olarak yorumlanmamaktadr. Rapor, Rus-Japon Savanda Japonyaya kar dostane olmayan Osmanl tarafszlk politikasna deinerek, souk bir deerlendirmeyle sonulanmaktadr. Japonlar asndan sorun Osmanl yetkililerinin, imparatorluk snrlar ierisinde Japonlarn tamamen serbest istihbarat ve propaganda faaliyetlerine pek izin vermemi olmalardr. Rapora gre, Osmanl tarafnn bu snrlayc politikas, Rusya ve Japonya arasndaki atmada tarafszlk politikasna bal olarak Sultan II. Abdlhamid tarafndan dikkatle uygulanmtr. Rapor bu tarafszlk politikasnn o dnem Osmanl hkmetinin ierisindeki shinrhha=Rus taraftar hizibin etkisinden tr mevcut olan bir Rusya-taraftar eilimden doduu yorumuna ulamaktadr.23 Gaimushhnun nihai grnde, Japon-Trk ilikilerinin tarihi, Osmanllarn Japonyaya ayrcalk tanmay reddetmesi, Japonlarn istihbarat faaliyetlerini snrlamas ve Rus-Japon savanda Rus taraftar bir tavr almas yznden tm olarak baarszlkla sonulanmtr. Karlkl hayranlk sylemi, Trk halknn Japonyay Dounun yldz olarak ykselmesini kutlamas, Asya arkadal ve Erturul trajedisi gibi konularn hibirinin bu reel politik analizde yoktur. slamn Kurtarcs Japonya Japon-Osmanl ilikilerinin bu diplomatik baarszlnn tarihi, Meiji hkmetinin, zellikle Gaimushhnun Osmanllar zerindeki izlenimlerini anlamak iin aklayc bir rnektir. Ancak, Japonyann Trklerle olan ilikileri sadece Osmanl dnyas ile snrl kalmamtr. Japonyann 19. yzyln sonunda zellikle Romanov Rusyasnn Trk ve Mslman dnyas ile olan ilikileri, TrkJapon ilikileri tarihinin geni bir corafyay ieren pek bilinmeyen bir boyutudur. Japonlar, Osmanl Devleti ile iliki kurmaya alrken, ayn zamanda, Romanov dnyasnn Pan slamc ve Trk akmlar ile kendilerine yardmc olacak stratejik ve ideolojik ilikilerin temelini atmakta geri kalmamlardr. Rus-Japon savann arifesinde, Avrupa ve Asya emperyalist kamuoyunda cokuyla alklanan Japon zaferinden hemen sonra Japonlar ve Osmanllar ve Rusya Mslmanlar arasnda, zirvedeki makamlar dnda, ortak bir Bat kart gndemi amalayan ideolojik amal temaslarn olutuu gzlenmektedir. Bu temaslarn kahramanlar zellikle Japonlarn milliyeti rgt, Kokurykai, Amur Nehri topluluu -daha ok Kara Ejderler olarak bilinir- ile balantl olan Japon Asyac yaylmclar ve Asyada Bat Glerine kar, hzla bir Japon imparatorluu kurulmasn savunan milliyeti subaylarla, Rusyadan, Osmanl mparatorluundan ve ngiltere, Hollanda ve Fransann smrgeleri haline gelmi olan Asya lkelerinden gelen, Mslman siyasi eylemcilerdir. Bu temaslarn gndemi, Japonlar iin, bu eylemci Mslmanlarn Japonya yanda bir a oluturabilme potansiyelleridir. Ian Nish, Japon toplumunun bu dnemde ki Asyaclk ykl atmosferini ve Asya imparatorluunun Japonyann doal kaderi olduuna dair istemlerin ban eken yeni sa kanat gruplarn, iktidardaki Meiji elitlerine rakip bir tabakadan geldiklerini ve Rusyaya kar ykselen bir militan izgiyle paralel olarak bir Asya mparatorluunun oluumunu atelediini belirtmektedir.

274

Yirminci yzyln banda bu Asyac yaylmac Japonlar, Osmanllar Japon mparatorluunun kurulmasnda Mslmanlardan toplayacaklar taraftar ve ibirlikiler iin olan byk oyun plannn bir paras olarak grmeye balamlardr. Japon mparatorluunun karlarna yardm etmesi iin, imdi Japon otoritelerinin Osmanl dnyasn Rusya, Msr ve Arabistandaki siyasi eylemci Mslmanlarla irtibat kurmak iin bir eit srama tahtas olarak kullanmas mit edilebilirdi ve bu ama iin, Mslmanlarn entellektel ve siyasi faaliyetlerinin ana merkezlerinden birisi olan stanbuldan daha iyi bir evre olamazd. Japonlarn, Rus-Japon Sava arifesinde balayan Mslmanlar arasndaki faaliyetlerinin kaytlarndan, Pan-Slavc grleri benimseyen son dnem arlk rejimine kar ideolojik ve milliyeti bir ztlk ierisinde olan Rusya Mslmanlar eylemci siyasi evreleri arasnda Japonya taraftar lobiler oluturmakla ilgilendikleri izlenimi edinmekteyiz.24 Avrupadaki Japon istihbaratnn nl beyni St. Petersburg ateesi Albay Akashi Motojirh ve halefi ordu istihbaratndan Rusya ve in konusunda eitimli yetimi bir uzman olan Tanaka Giichinin Rusyada Rus-Japon Savann hemen ncesinde Mslmanlar arasnda bir Japon an kurmalar, bir dnm noktasdr. Akashi ve Tanaka, Rusyadaki devrimci heyecan ateleme eklindeki ana stratejilerinin bir paras olarak Mslmanlarn ar kart eylemlerini desteklemilerdir. Japonlarn stratejisi, Rus kart Leh ve Fin milliyetileri ile Rus devrimciler ve Cadet Party gibi muhalif gruplarn kart eylemlerini desteklemek eklindeydi. ounluu Trk Tatar olan Rusya Mslmanlar da, arlk rejiminin sert otoriter rejiminden, zellikle son donem Pan-Slav politikalarndan huzursuz olmalar asndan, kart gruplardand. Aslnda, Akashi, Ryakka Rysui adl hatratnda henz Tatarlarn durumu zerine ayrntl bir alma yapmadn, Rusya Tatar ve Mslmanlarnn o noktada gl bir rgtlenmesi olmadndan, Japonlarn amalarna yardm iin iyi aday olmadklarn belirtmektedir. Ancak baz kaynaklar, Akashinin Rusya Mslmanlarnn propaganda faaliyetlerini desteklediini ve Rusya Mslmanlar arasnda milliyetiliin ortaya kmasnda bir milta olan 1905teki Tm Rusya Mslmanlar Kongresini desteklediini ifade etmektedir.25 Eylemci Mslmanlar arasndaki Japon istihbarat a, I. Dnya Savandan II. Dnya Savana giden yolda, Asyac bir siyasi emel uruna, in ve Gney Dou Asyada yaylmaclkla Japon imparatorluunu kuran Japon yetkililerin eylemlerini de yardmc olacaktr. slam dnyasndaki Japon istihbarat faaliyetlerinin kaytlar, bize, Rusyada Akashi ve Tanaka dneminde, Trk Tatar kkenli Rusya Mslmanlar ile kurulan erken balantlara iaret etmekte olup, sonraki yllarda bu balarn, zellikle 1917 Ekim Devriminden sonra, Japonyann, nce Manurya sonra Japonyaya yerleen Trk Tatar kkenli Mslmanlar muhacir olarak kabul etmesiyle tekrar canlandn gstermektedir. Bu Tatar kkenli Rusya muhacirleri diasporasnn baz nderleri, Japonyann Mslman dnyasndaki temas ve propagandasnda yardmc olmutur.

275

Bir gazeteci ve siyasi eylemci olarak Pan-slamc ve reformcu dnceleri ile nl olan, Rusya Tatar dnrlerinden Kad Abdurreid brahimin (1854-1944) hayat, Rus-Japon Sava srasnda stanbul ve St. Petersburg zerinden olan bu erken temaslara ok anlaml bir rnektir. Bylesi temaslar, daha sonraki yllarda Mslman topluluklarla i ie gemi geni Japon istihbarat faaliyetleri a haline gelecektir. O dnemin Pan-slamizminin militan savunucusu olan brahim, 1905te Tm Rusya Mslmanlar Kongresinin dzenleyicisi olarak Japonyann yakn dostu haline gelecek, Akashi ve Tanakann desteiyle Japonyay ziyaret edecektir. brahimin Rus-Japon Sava arifesinde Japonya ile olan kader birlii onu nce 1906da ve 1908de tekrar Tokyoya srkleyerek, brokrasi ve ordu evresinden, zellikle de Japonyadaki Asyaclk havasn tahrik etmekte olan ar-milliyeti Kokurykaidan yelerle temaslarda bulunmasn salamtr. Asyal Japonyann bir g haline gelmesine hayranlk duyan birok anti-emperyalist ve milliyeti kiiliklerin tipik bir rnei olarak brahim, Japon otoritelerine onlarn slam dnyasndaki arabulucularndan biri olarak hizmet etmeye devam edecektir. 1909da Kokury kain desteiyle eve geri dnmek iin yaklak bir yl sren ok uzun bir rota seerek, inle Hollanda ve ngiltere imparatorluklarnn blgelerinde Japonya taraftar bir kamuoyu oluturmak iin nemli Mslman topluluklarna urayp balantlar kurarak stanbula geri dnmtr.26 brahim, 1908 ve 1909da Kokurykai ve Ajia gikai (Tokyoda Asyac Japonlar ve brahim bata olmak zere birok lkenin Mslmanlar tarafndan kurulan Toa Dhbun-kaila balantl bir rgt) desteiyle Asya ve Japonyaya yapt ziyaretlerin etkileyici bir hatratn yazmtr. Bal; Alem-i slam: Japonyada ntiar- slamiyet (slam Dnyas: Japonyada slamn Yaylmas) olan kitap, Japonyann modernliini vmekte olup, Osmanl ve Romanov imparatorluklarnn Trke konuan topluluklarnda Dounun ykselen yldz Japonya imajnn oluumunda nemli rol oynayan popler bir alma olmutur. Yamadann Trkler ile ilgili eserleri ile ayn ekilde, brahimin seyahatnamesi, Japonyann Bat modernitesine bir alternatif Dou modeli olarak sunulan ilk Trke metinlerden biridir. brahim ve Asyac Japon arkadalar arasnda sren temaslar, onu 1933 ylnda Japonyaya tekrar getirir. Bu yllarda brahim, Japonyann slam dnyasna ynelik oluturduu slam d politikas ve stratejisi iin 1938 ylnda kurulan Dai-Nippon Kaikyhkyhkai (Byk Japonya slam Cemiyeti) kuruluunun Japon olmayan resmi bakan olarak olmutur. Ayn yl, yeni alan Tokyo Camiinin imam olan brahim II. Dnya Sava srasnda, Japonya iin eitli propaganda faaliyetlerinde bulunmu ve 1944 ylnda Tokyoda vefat etmitir. Rus-Japon Sava ve onu takiben 1908 ylnda Osmanl dnyasndaki Jn Trk devriminin yaratt sarsntl ortam esnasnda Japonya iin slam dnyasnda Asyac bir a olumaktadr. Japonyann dnya Mslmanlarn ve zellikle Rusya Mslmanlarn kurtarabileceine inanan brahim, yeni Japon Mslman ajanlarnn Osmanl Devleti zerinden Yakn Douya tantma politikasnda yine yardmc olmutur. Seyahatnamesine gre, 1909da stanbula geri dn yolculuunda, Tokyoda tanm olduu Kara Ejderler yesi olan Yamaoka Khtarh (1880-1959) ile

276

Bombayda karlar ve ona, nce Mekke ve oradan da stanbula kadar kendisine elik eder. Artk, mer Yamaoka olan bu ilk Japon Mslman Yamaoka, brahim tarafndan milliyeti ve Pan-slamc evrelere bir konumac olarak tantlr. Yamaoka, stanbullu dinleyicilerine Japonyann yeni Mslman dnyaya yardm etme politikas ve Japon slam Cemiyeti olarak tantlan Ajia Gikain nemi hakknda bir dizi konferans verir. Srat Mustakim ve brahimin Japonyadan dndkten sonra sahipliini ve editrln yapt Tearf-i Mslimin gibi stanbul basnnda, brahimin Japonya yanls yazlar ile birlikte mer Yamaokann mektuplar yaynlanr. zellikle stanbulda, Yamaoka Rusyal Tatar rencilerin dzenledii konferanslarda Japonlarn slam dnyas ile balarn nemli grmeye devam edeceini belirtmektedir. Bu sralarda brahimin olu, Munir bey, Kazan blgesinde Volga blgesi Tatar nfusuna ynelik Beyanl Hak gazetesi yoluyla, brahim ve Yamaokann konferanslarn Rusya Mslmanlarna yaymaktadr. brahimin mer Yamaokann, Japon mparatorunun Mslmanlarn durumuna ilikin zel ilgi duyduu hakknda kamuoyu oluturmaya almasnda yardmc olduu ve bu Japon Mslmann Kutsal topraklar ziyaret eden ilk Japon hac olarak, Mekke ve Medinedeki Arap liderlerle temasa geme konusunda da yardm ettii aktr.27 Arabistanda Mekkeden ama, Beyruta ve stanbula geen Yamaoka Japonyaya dner ve inli Mslmanlar arasnda eylemlerine devam eder. 1912de brahimin Japonya hakkndaki kitabndan sadece bir yl sonra, Yamaoka -byk olaslkla Arap slam dnyas hakkndaki ilk Japon eser olan- Arabia Jdanki balyla Arabistandaki tecrbelerini yazd bir kitab yaynlamtr.28 Yamaokann kaytlarnda artk Osmanl mparatorluu, Meiji stratejistlerinin kmekte olan eski imparatorluu ya da Yamadann romantik ark dnyas deil, Arap Mslman dnyasna alan bir kapdr. Yamaokann din deitirme gerekesi ise vatanseverlik, Asyaclk ve emperyalizm olup, bu onun mensup olduu Asyac kuan dncelerine benzer bir karmdr. Onun gerekesi; Mslman olmak Japon mparatoru iin yaplan bir vatandalk grevidir. Lozan Antlamas ve Trk-Japon likilerinin Kurulmas Birinci Dnya Savanda ngiltere ile mttefik olan Japonya, Uzak Douda inde ve Pasifik Okyanusunda bulunan Alman smrge ve imtiyaz blgelerini devralarak kendi imparatorluunu geniletmeyi baarmsa da, Orta Dou ve Akdenizde ngiliz donanmasna yardm ve destek veren bir ufak donanmay yollamann dnda pek faaliyet gstermemitir. Lozan Antlamas mzakerelerine, kazanan mttefikler tarafnda katlan Baron Hayashi nderliinde ki Japon heyet, genelinde fazla belirgin bir rol oynamamakla beraber, genel olarak, Lord Curzona yardmc olacak, ifadelerde bulunmaktadr. rnein, smet Pasanin kapitlasyonlarn lav edilmesinde srar etmesine kar kan Baron Hayashi, Japon tarihinden, rnek vererek, Meiji ynetiminin kendi antlamalarn ancak yirmi ylda revize edebildiklerini, Trklerin de kendi hukuki slahatlarn bitirene kadar sabr etmeleri gerektiini sylemise de, smet Paa, Osmanl dneminin hukuki slahatlarnn yarm asrdr devam etmi olduunu ve hukuk slahat konusunda, yaplan gerek ilerin, sylenen szlerden ok daha nemli olduunu vurgulayarak, Baron Hayashinin grne ksa ve kesin bir cevap vermitir.29

277

Ancak, gene Lozan antlamasnn 1923 ylnda imzalanmasyla, Japonya ve Trkiye taraflar, bir an nce, ikili ilikilerin kurulmas iin gereken anlamay salamtr. Bylece, Japonya ve Trkiyenin eitlik ve karlk ilkesine sadk, resmi diplomatik ve ticari ilikilerinin temelleri, gerek anlamda, Trkiye Cumhuriyetinin 1923 ylnda 19 yzyl kapitlasyonlar sisteminin getirdii eitliksiz ve imtiyazlara dayal uluslararas ilikilerden kendisini kurtarmas ile mmkn olmutur. Bu tarihten itibaren, 1925 ylnda Tokyoda Japon-Trk Dostluk Dernei kurulurken, ilk Trk Dileri diplomat Fuat Togay maslahatgzar olarak Tokyoya atanr ve Trkiye Cumhuriyeti temsilciliini (Konsolosluk dzeyinde) kurar. Daha sonra, 1936 ylnda Tokyoya atanan Bykeli Hsrev Gerede, temsilcilii Bykelilik dzeyinde yeniden yaplandrmtr. Bu dnemde, Trk-Japon ilikilerini en ok ilgilendiren konu, Trkiye ve Japonya arasnda ticaretin gelitirilmesi ve dostane ilikilerin srdrlmesi olmutur. Ancak, Trkiye Cumhuiyetinin yetkilileri asndan, 1930lu ve 1940l yllarda, zerinde durulan nemli bir sorun, Japon milliyetileri ve zellikle, Japon Kara Kuvvetleri Genel Kurmaynn baz ileri gelen subaylar ile, Sovyetlerden kaarak Manurya ve Japonyaya snm olan Trk Tatar kkenli muhacir topluluunun, Japonlarn Asyac milliyeti kanad ile ibirlii iinde bulunmalaryd. Trkiye Cumhuriyetinin Japonyaya gsterdii tutum, ise, 1931 ylnda Prens Takamatsunun Trkiyeyi ziyareti srasnda, Atatrk ile yapt grmeler erevesinde, yakn ve dostane ilikiler ierisinde gelimektedir. rnein, Trkiye-Japonya Ticaret antlamas 1934 ylnda imzalanmtr. Ancak, te yandan, Pan Trkizm veya Pan slamclk gibi ar akmlara pek hogr ile bakmayan Cumhuriyet ynetimi, muhacir Trk Tatarlarn Japon milliyetileri ile kurduklar yakn ilikilere karmamakla beraber, Cumhuriyetin d ve i politikalarna ters duran baz durumlarda, Japonya tarafna uyar niteliinde tavrlar sergilemektedir. rnein, 1933 ylnda, Japon milliyetilerinin daveti zerine amda srgnde yaayan ehzade Abdlkerim Efendinin Tokyo ziyareti ve Japonyada bir yl kalmas, Trk Bykelilii tarafndan gayri resmi bir ekilde, szl olarak, protesto edilmitir. Japon subaylarnn 1931-32 yllarnda inin kuzey blgelerinin istilas ve zellikle Manuryada Japonyaya bal bir kukla rejim kurmalarnn hemen arkasndan gelen bu ziyaret, baz kaynaklara gre, Japon milliyeti akmnn ileri gelen bir subaylar gurubunun, Asya veya hatta Orta Asyada Japonya taraftar bir slam Devleti kurma hayallerinin bir parasyd. Japon Dilerinin konuyla ilgili raporuna gre, Trkiye Bykelilii yetkilileri, byle bir tutumun, Trkiye Cumhuriyetine dmanca bir tavr olacandan, srgn ehzadenin Japonyadan bir an evvel gitmesinin doru olacan ifade etmilerdir. Sonunda, pek baarl olmayan bu plann arka plannda ki gelimeler henz aydnla kavumamtr, ancak, olayn kendisi, bu dnemdeki Trk-Japon ilikilerinin hassas atma noktalarn gstermesi asndan ilgintir.30 te yandan, bu devirde, zellikle, Trk Tatar muhacirlerlerinden, 1920li ve 1930lu yillarda Japonyaya gelen, Ayaz shaki, Abdrreid brahim, Muhammed Abdulhakhay Kurban Ali gibi siyasi kiilikler, bu dnemde Japonyada tevik gren Trk ve slamc faaliyetlerde aktif rol oynamlardr. Bu dnemde gze arpan baz faaliyetler arasnda, 1927 ylnda Kurban Alinin Tokyoda kurduu Tokyo slam Matbaas ve bu yllarda bast Yani Japon Muhbiri Dergisi, 1934 ylnda Ayaz shakinin de katld Kobe slam Topluluu Kongresi, ayn dnemde Ayaz shakinin Manuryada kurduu Idil-

278

Ural Cemiyeti ve Milli Bayrak gazetesi saylabilir. Muhacirlerin, Japon yetkililerin ve Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo gibi i evrelerinin destei ile inaa ettirdii Tokyo Camii ise 1938 ylnda alm ve bu al, Japonyann slam dnyasna verdii nemi uluslararas politikas iinde belirginletirmitir. Bu ala, Abdrreid brahim, Tokyo Camii imam olarak nezaret ederken, Trkiye Bykelisi katlmamtr. Bu durum, Trk-Japon ilikilerindeki gr ayrln ak bir ekilde temsil etmektedir.31 Sonu kinci Dnya Savann bitiminde, Trkiye Cumhuriyeti, Birlemi Milletlere katlmak iin, Japonya ve Almanyaya sava ilan etmitir. Ancak, iki lkede de bykelilikler ak kalm olup, ilikiler kesintisiz bir ekilde devam etmitir. Savatan sonra bugne kadar, Trk-Japon ilikileri olumlu bir ekilde geliirken, zellikle, Babakan Turgut zal dneminde, iki lke arasndaki ekonomik ilikiler belli bir ivme kazanmtr. Ayn dnemde gerek Trkiyede Japonca gerekse Japonyada Trke dil eitimi yaygnlamtr. Belki de tarihte ilk defa olarak Trk-Japon ilikileri, Osmanl veya Cumhuriyetin ilk yllarna oranla, daha derin ve balayc artlar iinde gelime potansiyeline sahiptir. te yandan, Sovyetler Birliinin yklmasndan sonra dnyaya alan Orta Asyada, Trk ve Japon ibirliinin, tekrar gndeme gelmesi, savatan nce Japonyann Trk dnyasna ynelik sergiledii ok boyutlu politikalarnn ne lde ve ne ekilde tekrar canlandrabilmek isteyecei sorusunu ister istemez kanlmaz olarak gndeme getirmektedir. DPNOTLAR 1 Seluk Esenbel, 1996: 238, eski eserler icin; Hseyin Can Erkin, Hollanda Raporlar adl

doktora calmas, Ankara niversitesi, DTCF, 2000, konulu alma, bu ilgin kaynaklarn Japonca evirilerine dayanarak Japonlarn Osmanl Turkiyesine olan ilgisinin incelemesidir.) 2 Yoshida ve Furukawa heyetleri ile ilgili olarak, bkz., Okazaki Katsufuji, et al., 1986: 169-

71; Naito, 1931: 15, Naito, et al, 1942: 328-9. 3 Bkz., Okazaki, Katsufuji, et al, 1986: 170-2. Komura, 1988: 46-8, yukardaki Japon

ziyaretlerinin kaytlarn slam yanls bir tutumla aklamaktadr. Yazar, aslnda II. Dnya Sava srasnda Moolistanda bir istihbarat memuru olup, az saydaki slamiyeti seen Japonlardan biridir. 4 5 Yukardaki ayn kaynaklar. Bkz., Gaimushh, 1911: 105-18, Arnavutlar iin; Japonlarn pamuk retiminde bereketli

topraklar olan Basra blgesine ynelik ekonomik ve ticari ilgileri iin bkz., 100-4, 246-48. 6 Bkz., Fukuzawa, 1875 (1970): 16, dnyay kategorili grte, Afrikadaki ilkel insanlar

gibi aydnlanmam dnya, bir sonraki ise yar-aydnlanm kategoriye giren Asya (-ki tamamen

279

aydnlanma potansiyeli vardr), kategorileri bulunmaktadr. Batnn temsil ettii aydnlanm dnya kategorisine girmek isteyen Japonyann ikinci kategoriyi reddetmesi gerekmektedir. 7 Antlamalar siyaseti asndan, Beasley, 1964: 57-76; Jansen, 1975: 84, 197, 206, 214;

1902deki ngiliz-Japon ittifak iin, bkz., Nish, 1976, 1977. Osmanllarn Bat ile yapt antlamalar, Osmanllarn Ruslara 1774te yenildikten sonra Avrupallarn eitliini tanmak zorunda kald Kk Kaynarca Antlamas, Fransz Devriminin Yunanistan ve Msrdaki milliyeti ayaklanmalara etkisi, Osmanl mparatorluu topraklarna serbest ticareti getiren 1838 ngiliz-Osmanl Ticaret Antlamas, Batllama ve reformlara genel bir bak iin, bkz., Zurcher, 1993: 49-50, 58-69, 78-88. 8 Toruko oyobi Ejiputo ni aru ryhjikan saiban no ken [Msr ve Trkiyedeki konsolosluk

mahkemeleri ile ilgili olarak Meiji Hkmeti iin yaplan tercmeler derlemesi], iinde: Meiji seifi tsyak sok-ruisan, 5-Ts-yak shsei daiichi hen, Tokyo: Yumani shobh, 1986. 9 10 11 Naito, 1931: 15. Takahashi, 1982: 128; Naito, 1931: 15; et al., 1942: 328-9; Matsutani, 1986: 9. Sorular iin bkz., Naito, 1931 23-5, antlamalarla ilgili sorunlar iin, ibid.: 28, 31-5, bu

sorgunun ngilizce evirisi iin, Ark, 1989: 20-2. 12 13 14 15 Sait, 1910: 37; Ark, 1989: 25; Naito, 1931: 31-5. Zurcher, 1993: 85-6. Komatsu, 1992: 1-16; Mtercimler, 1993; Naito, 1931: 110-81. Bkz. Naito, 1931: 182-252, II. Abdlhamidin Pan-slamizmi ile ilgili geni almalar

olarak, Mtercimler, 1993: 151-2, Deringil, 1991: 47-65. 16 17 Yamada ve Trkiye deneyiminin ayrntlar iin, bkz., Esenbel, 1996. Daire-i Hariciye no. 36527, Ark, 1989; 60 icinde. Belgenin 1909dan sonra hazrland,

Londra Bykeliliine Japon taraf ile mzakerelerin kesilmesi iin talimat yolland aklamasndan anlalmaktadr. Selim Deringile Japonya ile Osmanl hkmeti arasnda diplomatik ve ticari antlama grmelerinin kaynaklarna ilikin bilgilendirmesinden dolay teekkr ederim. Sarayn ne srd zel koruma iin, bkz., Babakanlk Arivi, Yldz Mtenevvi Maruzat, 198/122 Daire-i Hariciye no. 436. 18 19 Takahashi, 1982: 135. Esenbel, 1996: 242 icinde Yamadanin eserinden ayrntlar. Aslnda, Yamadann haberini

verdigi Rus savas gemilerinin Karadeniz Donan-

280

masina ait oldugu tam kesin gzkmemektedir. Bir ihtimal, bu Rus gemileri, Karadenizde bulunan Rus Gnll Donanmasna aitti. 20 21 Esenbel, 1996: 247. Pertev Demirhan, 1943: Hatralar, Rus-Japon Harbi 1904-1905; 1937: Japonlarn Asl

Kuvveti Japonlar niin ve nasl ykseldi? 22 Bkz., Tai-to Jhyaku teiketsu keika (hshtaisen mae), iinde: Taishh12 dosyas,

Gaimushh, Japon-Trk likileri Belgeleri, ABD Kongre Ktphanesi, Microfilm, M. T.1. 2. 1. 2. 23 Tai-to jhyaku teiketsu keika ierisinde torukokoku nai ni wa shinrhha no seiryoku

eklinde bir ifade grlmektedir. Rus-Japon Sava srasnda, Abdlhamidin resmi tarafszlk politikasnn ardnda uygulam olduu Rusya, Fransa ve ngiltere arasndaki gler dengesi stratejisi ile ilgili geni bir alma olarak, bkz. Takahashi, 1988: 241-4. 24 Bu faaliyetlerin geni kaytlar olarak, bkz. Japanese Attempts at Infiltration Among

Muslims in Russia and Her Borderlands August 1944, R&A, No. 890 2, Office of Strategic Services, Research and Analysis Branch. Bu deerli kaynaklar bana bildirmi olduu iin Yamamoto Masaruya mteekkirim. Milliyeti Japonlar ve onlarn slam dnyasndaki stratejilerine ilikin malzeme bu yazarn konuyla ilgili olarak hazrlad aratrmas sren kitabnn bir parasdr. 25 Bkz., Japanese Infiltration Among Muslims in Russia and Her Borderlands, Akashi ve

Japonlara yardmc olan Rusya Mslmanlar iin; Akashi, 1988: 28, Tatarlar ve Rusya Mslmanlarna yardmlarla ilgili deinmeler iin; Harries ve Harries, 1991: 80, 92. 26 Japonya ve slam Dnyas olarak yaynlanacak olan kitaba ait bir ksm. Orada, brahimin

faaliyetleri ile ilgili olarak Japonca, Trke ve Rusa birok kaynak yer almaktadr. Toplmsal Tarih dergisinin 19. (Temmuz, 1995) ve 20. (Austos, 1995) saylarndaki Abdrreid brahim zel Dosyasnda temel bir kaynaka verilmektedir. Temel kaynaklar, OSSa ek olarak, Japanese Infiltration Among the Muslims Throughout the World, OSS, R&A, No 890, 1942de bulunmaktadr. brahim ve olu Mnir iin Kokry-kai, 1930: 17, 21e de baklmas gerekir. brahimin Kokry-kain ruhani lideri Thyama Mitsuru ile bir fotoraf iin bkz., Thyama-shashinden kankkai, 1935: 55. brahimin hatrat iin bkz., brahim, 1910, 2 cilt. Birinci cildi Japonya zerine olup Japoncaya evrilmitir, bkz., Komatsu ve Komatsu, 1991. 27 mer Yamaoka ve Ibrahimin Ajia gikai topluluu ile ilgili mektup ve konferanslar iin bkz.,

stanbul Tearuf-i Muslimin gazetesi, 17-13 Ekim 1910: 278; 17 Kasm 1910: 358; 23-24 Kasm 1910: 363; 32, 1 ubat 1911: 125; Srat- Mstakim, 4 (83), Mart 1909: 53-6; Mart 1910: 66-74; 5 (133), Mart 1910: 42-45. Rusya Mslman basnnda yaynlanan makaleler iin, bkz, Uar, 1995:15. 28 Yamaoka, 1912: 1-2; Okazaki, et al., 1981: 173; Komura, 1988: 52-3, 360-7, 468-74.

281

29 30

Arik:. 1989: 69-70. Gaikhshiryhkan (Dileri Bakanl Arivi) Gaimushh (Dsileri Bakanl). I. 2. 1. 0. 1-2.

Cilt 1. Showa 9 (1934), chosa. Zai honna kaikyoto toruko tatarujin funso mondai. (lkemizdeki Islam cemaati Trk Tatarlarn kavgas sorunu), s. 59-67 Abdlkerim efendi sorunu icin. 31 Gaikhshiryhkan (Japonya Dileri Bakanl Arivi) Gaimushh, (Japonya Disleri

Bakanl), I. 2. 1. 0. 1-2. Cilt 2. Showa 13, 6 gatsu, ju nichi, Ankara Taketomi taishi Ugaki gaimudaijin. Dai k j go kimitsu. (1938, 10 Haziran, Ankaradan Bykeli Taketomiden Dileri Bakan Ugakiye. No. 90. Gizli. ), s. 837-838. KAYNAKLAR Akashi, Motojirh, 1988. Ryakka rysui: Colonel Akashinin Rus-Japon Sava srasnda Rusyadaki devrimci gruplarla yapt gizli ibirliine ilikin raporu. Ed. Olavi K. Flt ve Antti Kujula. ev. Inaba Chiharu. Studia Historica, 31. Helsinki: Societas Historica Finlandiae. Ark, mit, 1989. A Century of Turkish Japanese Relations: Towards a Special Partnership. Istanbul: Turkish Japanese Business Council. Beasley, W. G. 1964. The Modern History of Japan. New York: Praeger. Demirhan, Pertev. 1937. Japonlarn Asil Kuvveti Japonlar niin ve nasl ykseldi. stanbul: Cumhuriyet Matbaas. Deringil, Selim. 1991. Osmanl mparatorluunda Gelenein cad, Muhayyel Cemaat ve Panislamizm [The invention of tradition, imagined community, and pan-Islamiasm in the Ottoman empire]. Toplum ve Bilim, 54: Yaz-Gz, 47-65. Erkin, Huseyin Can. 2001. Edo Dneminde Hollandallarn Shogunlua Sunduklar Yllk Raporlar. Doktora tezi. Ankara Universitesi, DTCF. Esenbel, Seluk. 1995. slam Dnyasnda Japon mgesi: Abdrresid brahim ve Ge Meiji Dnemi Japonlar [The image of Japan in the world of lslam: Abdrrewid Ibrahim and the Late Meiji Japanese]. Toplumsal Tarih, 19 (4): 13-8. -1996. A Fin de Siecle Japanese Romantic in Istanbul: The Life of Yamada Torajiro and His Toruko Gakan. Bulletin of SOAS, 59/2: 237-52. Fukuzawa Yukichi. 1875 (1970). Bummeiron no gairyaku [Medeniyet Tezi zeti]. iinde: Fukuzawa Yukichi zensh. [Fukuzawa Yukichi Eserleri Derlemesi], 4. Tokyo: Iwanami shoten.

282

Furukawa Nobuyoshi. 1891 (1988). Perushia kikh [ran Seyahatnamesi]. Tokyo: SamboHombu, iinde: Meiji shiruku rhdo tanken kikubun shsei. [Meiji Dnemi pek Yolu Seyahatnameleri Derlemesi], 2. Tokyo: Yumani shh. Gaimushh [Dileri bakanl]. 1911. Toruko jijh [Turkiye Koullar]. Tokyo: Gaimush seimukyoku dainika. -1923. Tai-to jhyaku teiketsu keika (hshtaisen mae), iinde: Gaimusho, Trk-Japon likileri Belgeleri, Taish-12 dosyas, Kongre Meclis Ktphanesi. Microfilm, M. T. 1. 1. 2. 1. 2. -1938. Shhwa 13, 6 gatsu, 9 nichi. 16474. Taketomi taishi kara Ugaki gaimudaijin ni. Dai 90 go kimitsu. Harries, Meirion, Harries, Susie. 1991. Soldiers of the Sun. New York: Random House. brahim, Abdrresid. 1910/1911 (Hicri 1328 ve 1329) Alem-i slam ve Japonyada Intisar slamiyet 2 cilt. Cilt 1 Ahmet Saki Bey Matbaas, 1910; Cilt 2 Kader Matbaas, 1911. Ienaga, Toyokichi. 1900 (1988). Nishiajia ryokhki [Bat Asya Seyahat Notlar]. Tokyo: Minyshi, iinde: Meiji shiruku rhdo tanken kik-bun shsei. [Meiji Dnemi pek Yolu Seyahatnameleri Derlemesi], 16. Tokyo: Yumani shobh. Jansen, Marius. B. 1975. Japan and China: From War to Peace 1894-1972. Chicago: RandMcNally. Komatsu Kaori. 1992. Erturul facias: Bir dostluun douu. Ankara: Turhan kitabevi yaynlar. Kokurykai. 1930. Kokurykai jireki [Kokurykai Kaytlar]. Tokyo: Kokurykai. Komatsu Kaoru and Komatsu Hisao, 1991. Caponya. Tokyo: Daishokan. Komura Fujio. 1988. Nihon isuramu shi senzen senchrekishi no nagare no naka ni katsuyhshita Nihonjin musurimutachi no gunz-[Japonya slam Tarihi-Sava ncesi ve Sava Srasnda Faaliyet Gsteren Japon Mslmanlar]. Tokyo: Nihon isuramu y-ji remmei. Kuroda Kiyotaka. 1887 (1987). Kanynikki [Dnya Seyahati Notlar], iinde: Meiji-bei kemmonroku shsei. [Meiji Bat ya Gnderilen nceleme Heyetleri Kaytlar], 6. Tokyo: Yumani shobh. Matsutani Hironao. 1986. Nihon to Toruko: Nihon Toruko kankeishi [Japonya ve Trkiye: JaponTrk likiler Tarihi]. Tokyo: Chthchhsakai. Muramatsu Masumi and Matsutani Hironao. 1989. Toruko to Nihon [Trkiye ve Japonya]. Tokyo: Saimuru shuppankai.

283

Mtercimler, Erol. 1993. Erturul facias ve 21. yzyla doru Trk-Japon ilikisi. stanbul: Anahtar kitaplar. Naito Chish. 1930. Toruko shisetsu Osman pasha raichh no shmei [Osman Paa Trk Heyetinin Hkmdarlmza Gelii], Shigaku, 9 (4): 575-86.-1931. Nitto khshhshi [Japon-Trk likileri Tarihi]. Tokyo, Izumi shoinban. Naito Chish, Kotsuji Setsumi ve Kobayashi Hajime. 1942 Seinan Ajia no shsei [Gneybat Asya Tarihinde Eilimler]. Tokyo: Meguro shoten. Nakai Hiroshi. 1877. Toruko Girisha oyobi Indo manykitei [Trkiye, Yunanistan ve Hindistan Yolculuk Notlar]. Tokyo. Nish, Ian H. 1976. The Anglo-Japanese Alliance-A Study of Two Island Empires Westpore Greenwood Press. -1985. The Origins of the Russo-Japanese War. London: Longman. Katsufuji Takeshi, Naiki Ryhichi, ve Shhkh Okazaki. 1981. Isuramu sekai Sono rekishi to bunka [slam Dnyas: Tarih ve Kltr]. Tokyo Sekai shishsha. Office of Strategic Services. Research and Analysis Branch. 1942. Japanese Infiltration. Among the Muslims Throughout the World R. &A. No. 890 Washngton DC: National Archives. -1944. Japanese Infiltration among Muslims in Russia and Her Borderlands R&A. No. 890. 2 Washington DC National Archives. hyama Takanosuke. 1890 (1988). Toruko k-kai kiji [Trkiyeye Deniz Yolculuu Notlar]. inde: Meiji shiruku rhdo tanken kikhbun shhsei. [Meiji Dnemi pek Yolu Yolculuklar Notlar Derlemesi], 10. Tokyo. Yumani shobh. Sait Pawa. 1912 (Hicri, 1328) Sait Paann Hatrat, 2 cilt. Istanbul: Sabah Matbaas. Shaw, Stanford J. ve Shaw, Ezel Kural. 1977. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge: Cambridge University Press. Takahashi Tadahisa. 1982. Trk Japon Mnasebetlerine Ksa bir BakTrk Dnyas Aratrmalar Vakf Dergisi. 18 Haziran, 124-8. Thyama-shashinden kenkykai. 1935. Thyama-shashinden [Fotoraflarla Saygdeer

Toyamann Biyografisi]. Tokyo: Thyama-shashinden kenkykai. Toruko oyobi Ejiputo ni aru ryhjikan saiban no ken [Trkiye ve Msrda Konsolosluk Mahkemelerinin Durumu (Meiji Hkmeti Aratrmalar) ]. 1986. Tsyaku shsei daiichi hen of Meiji seifu tsyaku shkh ruisan, 5. Tokyo: Yumani shobh.

284

Uar, Ahmet. 1995 Japonlarn slam Dnyasndaki Yaylmac Siyaseti ve Abdrreid Ibrahim. Toplumsal Tarih, 20 Austos, 15-17. Yamaoka Khtarh. 1912. Sekai no shimpikyoArabia jdanki [Dnyann Gizemleri: Arabistana Hac Yolculuu Notlar]. Tokyo. Hakubunkan. Zrcher, Erik J. 1993. Turkey, A Modern History. London: I. B. Tauris and Co.

285

ALTMIYEDNC BLM, II. MERUTYET DNEM II. Merutiyet Dnemi (1908-1914) / Prof. Dr. Bayram Kodaman [s.165-192]
Sleyman Demirel niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi / Trkiye Giri Genel olarak XVII. yzyl rasyonalizm (aklclk) a ise, XIX. yzyl da bilim adr. Gerekten, XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren Bat dnyasnda hem bilimin hem de bilim adamlarnn itibar fevkalade artmtr. Zira bilimin ortaya koyduu neticeler yani keifler, icatlar, bulular ve her tr yenilikler toplumda bilime olan gveni artryordu. Bilim toplumun nne snrsz imkanlar koyarak onun gelecee umutla bakmasn salyordu. Bilim ve bilimin aha kaldrd umut, Avrupa toplumunun cesaretini artrm, dnyaya bakn deitirmi, her eye hakim olma duygusunu tahrik etmitir. Ksaca Bat bilimde, modernizmin manivelasn veya itici gcn grmtr. Modernizm ise deiebilme cesaretini ve kabiliyetini gstermedir. te Bat dnyasna deiebilme kabiliyetini bilim vermitir. Bunun sonunda Bat iki devrim yaamtr: Birinci Sanayi Devrimi Dnemi, 1760-1830 tarihleri arasnda gerekletirilmitir. Bu ilk devrim kmr-buhar-elik ittifak sayesinde olmutur.1 Bu ittifak salayan hi phesiz bilimdi. Kmr-buharelik ittifak yeni a balatmtr. Birincisi, sanayide mekanizasyon a yani fabrika retimine gei; ikincisi, tren-demiryolu a; ncs, byk buharl gemilerle nakil ve ulam adr. Kuzey Amerika ve ngiltere bu alar 1840ta tamamlad. Dou Avrupa bu dnemi daha sonra yakalamtr. kinci Sanayi Devrimi ise, XIX. yzyln son eyreinden itibaren yaanmaya balamtr. Bu kinci Sanayi Devrimi de elektrik-petrol-otomobil ittifak sayesinde gerekletirilmitir.2 Bu gibi yenilikler Bat dnyasnda hem maddi hayat hem kltrel hayat hem de dnce hayatn msbet anlamda derinden etkilemitir. Bilim sayesinde kmr-buhar-demir-elik ittifak ile elektrik-petrol-otomobil ittifaknn Bat dnyasnda yaratt devrimler yannda yeni bilimsel keifler, icadlar veya bulular da deiimi, modernizmi hzlandrmtr. Mesela bu bulu ve keifler arasnda zellikle ilk srada akla gelenleri u ekilde sralamak mmkndr: 1842 Tarmda sun gbrenin kullanm 1844 Telgrafn icad 1869 Dinamonun kefi 1875 Patlama motoru 1876 Telefonun bulunmas

286

1879 Tramvayn ortaya k 1879 Elektrik lambasnn Edison tarafndan kefi 1880 Manyetik dalgalarnn bulunmas 1886 Elektroliz yoluyla alminyum retiminin balamas 1888 Bisikletin icad 1892 Pasteur tarafndan kuduz asnn ve serumun kefi 1896 Rntgen tarafndan X nlarnn kefi 1898 Sinematografinin bulunmas 1900 Otomobil retiminin balamas 1900 Atomun, elektronlarn kefi 1900 Zeplin ve uan uurulmas Ksaca bilim Bat dnyasnn ve insanlnn hizmetine girmi ona maddeye, tabiata hakim olma ve neticede de g edinme ve zenginlii yakalama imkann vermitir. Bilimin bu bulularndan her alanda fizikte, kimyada, tpta, biyolojide, teknikte, matematikte, corafyada, ticarette, ekonomide, askeriyede Batl lkeler istifade etmitir. Buhar gcnn ulam vastalarna tatbiki milletlerin ve insanlarn hayatn derinden etkilemi ve deimesini hzlandrmtr. Avrupada 1802den itibaren buharl byk gemiler ina edilmeye balanmtr. Atlantik Okyanusu 1819da 29 gnde, 1850de ise 15 gnde almtr. 1850de 5000 tonluk gemiler ina edilir olmutur. Bunun sonucu Avrupa ile Amerika, Afrika, Akdeniz, Gney Asya ve Avustralya arasnda dzenli gemi seferleri konulmutur. Artk Atlantik Okyanusu Avrupa ve Amerika iin i deniz halini almtr. Buharl gemiler sayesinde ktalar birbirine yaklarken, tren ve demiryolu ile de toplumlar, lkeler, blgeler birbirine balanyor ve yaklatrlyordu. 1830da ABD ve ngilterede, 1831de Belikada, 1832de Fransada, 1836da Almanyada, 1839da Hollandada demiryolu inaatna balanmtr. Rusya ise 1850de demiryoluna kavumutur.3 Hzl gemi ve hzl tren seferlerinin ortaya kmasnn ardndan 1840l yllarda ngilterede posta tekilat kuruldu. 1835te ilk telgraf hatt ABDde ald, 1844ten sonra btn Avrupaya yayld.

287

Buharl gemi ve tren seferlerinin hizmete girmesiyle insanlar, toplumlar, lkeler ve ktalar arasnda mal, sermaye, insan, fikir trafiinde ve mbadelesinde byk bir gelime olmutur. Merkezi ynetim kolaylam, milletleme hzlanmtr. Demiryolu ve demiryolu ulamnn hzla gelimesi, kmr ve maden sanayiinin nemini artrd. Dolaysyla kmr ve maden sanayi zellikle demir-elik sanayii ekonominin vazgeilmez iki unsuru haline geldi. Sanayide makineleme arttka kmre olan ihtiya da giderek oalm, hatta sanayileme kmre bal hale gelmitir. Avrupa ve Kuzey Amerika 1840 ylndan itibaren makineleme sayesinde kitle retimine balamtr. Bat dnyasnda ilk sanayileme dalgasn balatan lkeler, ngiltere, Fransa, ABD, Belika ve svire olmutur. 1871den sonra ikinci safhada sanayilemede n plana kan Almanya olmutur. 1890-1913 yllar arasnda Alman sanayi retimi her yl %4.1 artmtr. Bu gelime hz ile Fransann ve ngilterenin nne gemeyi baarmtr. Avrupada nc ve sonuncu sanayileme dalgas Rusya, Norve, sve, talya tarafndan balatlmtr. Bu lkeler ge kaldklar iin hzl bir sanayileme srecine girmilerdir. Rusya 1890da %8 byme hzn gerekletirmitir. Ayn yllar talya, skandinavya lkeleri de sanayilerini hzla bytmlerdir. Bu arada Japon sanayiinde de yaklak yllk %6.5 byme grlr. Byk devletlerin sanayileme hzn daha iyi grebilmek iin 1870-1913 yllar arasndaki dnya sanayi retimindeki paylarnn yzdesine bakmakta fayda vardr.4 1870 1881-1885 1896-1900 1913 % ABD Almanya ngiltere Fransa Rusya talya Japonya 23.3 13.2 31.8 10.3 3.7 2.4 % % %

28.6 30.1 35.8 13.9 16.6 15.7 26.6 19.5 14.0 8.6 3.5 2.4 0.6 7.1 5.0 2.7 1.0 6.4 5.0 3.1

Avrupa, XIV. ve XV. yzyllarda Hmanizma, Rnesans ve Reform dnemlerini yaam, XVIII. ve XIX. yzyllarda da bilim inklbn, sanayi inklbn, siyasi inklbn, sosyal, ekonomik ve kltrel

288

inklplarn yapm ve yeni bir aa admn atmt. Ksaca Avrupa ve Kuzey Amerika kendini yeniden yaratma veya kendini deitirme imknlarn ve vastalarn bularak, hem tabiata, hem baka ktalara, hem de baka insanlara hakim olacak gc ve kuvveti eline geirmitir. Bunun sonucu dnyann stratejik noktalarn, hammadde kaynaklarn, enerji kaynaklarn ve pazarlarn ya fethetmi ya da kontrol altna almtr. Yeni dnemin, ideolojisi liberalizmdir, slogan hrriyettir, hedefi zenginlemek, gl olmak ve dnyaya hakim olmaktr; vastalar ilim, teknoloji, sanayi retimidir; aktrleri ilim adamlar, filozoflar, iiler, patronlar (i adamlar) ve tccarlardr. Grld zere XIX. yzyln sonuna doru ve XX. yzyln balarnda Avrupada ideolojiler, sloganlar, hedefler, vastalar, aktrler yenidir. Bu ynyle Avrupa dinamiktir. Osmanl mparatorluu ise, XIX. yzyla gelindii halde eski klasik sistemi iinde yaamaya devam ediyordu. Hatta kendini yenileme kabiliyetini gsteremedii iin eski sistemi de bozulmutu. Osmanl Avrupay gryor, fakat neler olup bittiinin farkna varamyor. Kendi halini gryor, fakat zm retemiyor. Ksacas Osmanlnn rasyonalizmden, ilimden (scientizm), teknolojiden, sanayiden, sanayi retiminden, ticaretten, bankaclktan, yatrmdan uzak dmtr. Dolaysyla bilim adamlarndan, filozoflardan, aydnlardan mteekkil bir entelijansiya (aydn) snf, ayrca bir patron snf, bir tccar snf, bir ii snf gibi an dinamik glerini oluturan snflardan da mahrum idi. Yine eski sistemin, yaratc glerini kaybetmi, eski aktrleri yani sivil paalar, askeri paalar, ulema snf n planda idi. Bu snflarda da ekonomik zihniyet yoktu.5 Toplumun genelinde de cehalet ve fakirlik hakimdi. Dnyaya, hayata din, gelenek, iman, ahlk asndan gnah-sevap, haram-hell erevesinden baklyordu. Bilim zihniyeti ile bilim penceresinden dnyevi konulara bak, yani tahlil, terkip ve tenkit alkanl yoktu. Btn bunlarn sonucu Osmanl mparatorluu geri kalm, arkasndan Avrupaya askeri alanda malup olmu, siyasette aciz kalm, ekonomi ve ticarette smrlmtr. Avrupa, artk ticari malyla, sanayi rnyle, tccarlaryla, ilim adamlaryla (Orientalistler), misyonerleriyle, askerleriyle, elileriyle, konsoloslaryla, seyyahlaryla, kltrleriyle Osmanlya saldrya gemi, Osmanl lkesini igal etmitir. Bu saldrnn giri kaplar stanbul, zmir, Selnik, Beyrut, Trabzon gibi ehirler olmutur. Osmanl dnyasnn kaplar Avrupaya tamamen almt. Sra Osmanlnn Avrupann kapitalist sistemine entegrasyonuna geliyordu. Bu entegrasyon, 1838 ngiliz Ticaret Antlamasyla balatld. Bu antlamann hkmleri daha sonra btn Avrupa lkeleri iin geerli hale getirilmitir. Bu antlama 1838-1914 yllar arasnda Avrupa ile Osmanl mnasebetlerini dzenlemitir. 1838 Ticaret Antlamas kapitlasyonlar teyit ettii gibi yeni hkmleriyle yed-i vahit (tekel) usuln kaldryordu. Avrupal tccarlara Osmanl lkesinden her trl mal alma imknn tanyordu, gmrk duvarlarn ithalat iin %5, ihracat iin %12ye indiriyordu. El emeine dayal Osmanl mamul ticari mallarn Avrupann fabrika rnlerinin rekabetine ayordu. Bu antlama ile Avrupa, Osmanl mparatorluunu hem pazar haline getiriyor, hem de ucuz hammadde deposu durumuna sokuyordu. 1854 ylnda Osmanl Devleti ilk defa Avrupadan bor para alyordu. Borlandrma da smrnn nemli bir vastas idi. Nitekim 1875te Osmanl borlarnn faizi ana paray geti. Bylece

289

Osmanl maliyesi iflas etti. 1881 Muharrem Kararlaryla borlar yeniden dzenlenerek Osmanl mparatorluunun nemli gelir kaynaklar 1883te Duyun- Umumiye daresinin kontrolne verildi. Artk Osmanl mparatorluu yar-smrge durumuna getirildi. Buna ramen devletin Avrupadan bor almas 1914 ylna kadar devam etti. XIX. yzyln son eyreinden itibaren Avrupann yatrm sermayesi de Osmanl

mparatorluuna girmeye balad. 1914 ylnda Osmanl Devletinde yabanc sermaye yatrm 63.000.000 Osmanl Lirasn buluyordu. Bu sermayenin 39.000.000u demiryollar iindi. Bu yatrm sermayesinin %45i Almanyaya aitti. Almanyann arkasndan ngiltere ve Fransa gelmekteydi.6 Emperyalist Avrupa 1838-1914 yllar arasnda uygulad drt politika ile Osmanl mparatorluunu nce iflasa, sonra bozulmaya ve paralanmaya, en sonunda yklmaya doru srklemitir. Birincisi; 1838 Ticaret Antlamasnn balatt ticaret politikas, kincisi; 1854te balatlan borlandrma politikas ncs; 1880de balayan yabanc sermaye yatrm politikas, Drdncs; gayrimslim ve gayr-i Trkleri himaye ve isyana tevik politikasdr. Avrupa, Osmanl Devleti zerinde tesis ettii bu nfuzla, 1839dan itibaren bazen telkin, bazen empoze yoluyla baz yeniliklerin ve deiikliklerin yaplmasna yol at. Ancak btn bu yaplanlar Avrupann ve gayrimslimlerin lehine netice verirken, Osmanl Devletinin de elini kolunu balyordu. Bu durum balangta gzkmyordu, zira Avrupa Osmanlda meydana gelen her trl buhran terakkinin, medenilemenin, modernizasyonun tabii sonucu olarak yorumluyor ve Osmanl devlet adamlarna itidal ve sknet tavsiye ediyordu. in byle olmad ok ge anlald, fakat yaplabilecek bir ey de yoktu. Artk Osmanl iki sistem (Avrupa ve Osmanl) arasnda skp kalmt. Neticede Avrupa kapitalizmi veya liberalizminin Osmanl lkesini ve toplumunu modernize edemedii grlmtr. Avrupa, Osmanly geri brakmakla ve smrmekle de yetinmeyerek, ayrca toprak kopararak imparatorluun paralanmasnda rol almtr. Fransa 1830da Cezayiri, 1882de Tunusu; ngiltere, 1878de Kbrs, 1882de Msr, 1890l yllarda Kuveyti; talya 1911de Trablusgarb ve Bingaziyi; Rusya, Kars-Ardahan-Batumu; Avusturya-Macaristan ise 1908de Bosna-Herseki igal etti. Sonu itibariyle II. Merutiyet dnemine gelindiinde Osmanl mparatorluu ite

gayrimslimlerin isyanlar ve basklar, dta Avrupann smrs, mdahalesi ve kontrol altnda bulunuyordu. Byle bir imparatorluu siyasi, idari, felsefi teorilerle ve pratiklerle kurtarmak imknszd. 1908de ttihat ve Terakki Frkas imknsz baarmak iin iktidara el koyuyordu. Reetesi ok basitti: Abdlhamidi drmek, Merutiyet rejimini geri getirmek.

290

A. Merutiyetin ln 1. II. Merutiyeti Hazrlayan Sebepler Bilindii zere Osmanl mparatorluunun geri kald ve duraklad daha III. Selim zamannda anlalm ve areler aranmaya balanmt. Osmanlnn gerilii konusunda genel bir ittifak sz konusu olduu halde areler bahsine gelince, resmi veya sivil evrelerde ak ve net bir fikir zerinde uzlama yoktu. Buna paralel olarak yine Avrupann stnl herkes tarafndan kabul edilirken, Avrupann neyi alnaca konusunda fikir birlii mevcut deildi. Dolaysyla rasyonalist bir yaklamla, slahatlarn-yani arelerin genel bir planlamas ve daha sonra bu plan erevesinde ilerin organize edilmesi ngrlmemiti. Fakat buna ramen bazen iktidar sahiplerinin inisiyatifiyle, bazen Avrupann telkin, tavsiye ve basksyla ihtiya duyulan alanlarda baz reformlar -yenilikler- yaplm veya yaplmasna teebbs edilmitir. Bunlar arasnda, 1836da Vaka-i Hayriye ile Yenieri Ocann kaldrlmas ve Asakir-i Mansure-i Muhammediye adyla yeni bir ordunun kurulmas; Avrupaya renci gnderilmesi; Avrupada daimi eliliklerin kurulmas; Avrupadan uzmanlarn getirilmesi, 1827de Tbbye-i ahanenin, 1834te Mekteb-i Harbiyenin almas; yeni ilkokullarn (iptidaye), ortaokullarn (rtiye), yeni liselerin (idad), yeni yksek okullarn (Mekteb-i Mlkiye vs.) almas; 1835-1838 arasnda yeni Nezaretlerin (Umur- Dahiliye, Umur- Hariciye, Umur- Maliye vs.), yeni Meclisler (Meclis-i Has, Meclis-i Vkel, Meclis-i Dar- ura-y Askeri, Meclis-i Val-y Adliye) tekili, nihayet 1839 Tanzimat Fermannn, 1856 Islahat Fermannn ve 1876 I. Merutiyetin ilnn sayabiliriz. Ksacas 1800-1876 yllar arasnda iyi kt, dank ve plansz da olsa pek ok yenilik yaplm, zellikle 1839 Tanzimatla birlikte yeni bir dneme girilmitir. Bu dnemde de hukuki, adli, mlki, maarif alanlarnda baarl iler yaplmtr. Bylece, 1876da Meruti idareye veya parlamentolu (meclisli) monariye gelinmitir. Bu, nemli ve geriye dnlmesi zor bir aama idi. Gerekten Tanzimattan beri iktidarla muhalefet yani Tanzimat paalar (Reit, Ali ve Fuat Paalar) ile Gen Osmanllar (Ziya Paa, Nmk Kemal, li Suavi vs.) arasndaki kavga, asker-sivil karm yeni bir grubun (Mithat Paa, Hseyin Avni Paa, Sleyman Paa) devreye girerek 1876 I. Merutiyeti iln ettirmesiyle son bulmutu. Asker-sivil aydnlar arasnda hedefe ulamann verdii bir rahatlk vard. Sanki siyasi gerginliklere bir nevi mola verilmiti. Artk Merutiyet iln edilmiti, Kanun- Esasi (Anayasa) gelmiti. Padiahn yetkileri Kanun- Esasi ile snrlandrlmt. Kanun nnde herkes hr ve eit olacakt. Meclis alm ve mzakereler yaplyordu. Osmanlclk ve ttihad- Anasr idealine doru bir balang yaplm yani yola klmt. Umut domutu, artk modernleebilecektik. Pek ok asker-sivil aydn da parlamentolu ve Anayasal bir rejimle idare edilmenin pekl mmkn olabilecei kanaati domutu. Artk Hasta adama are bulunmutu. Hasta iyileme yoluna girmiti. I. Merutiyet dnemi ksa srmtr. Meclis-i Umumi (Meclis-i Mebusan ve Ayan Meclisi) 20 Mart 1877de ilk toplantsn yapt, bir dnem altktan sonra 14 ubat 1878de Meclis-i Mebusan kapatlarak, I. Merutiyete son verilmiti.

291

te II. Merutiyetin temelinde yatan esas sebeplerden biri Meclis-i Mebusann kapatlmas ve Kanun- Esasinin rafa kaldrlmasdr. kinci sebep ise, II. Abdlhamidin istibdat ynetimini yani otoriter bir rejim kurmasdr. Yetkinin tamamen Padiahn ve Sarayn eline gemesidir. Bab- linin, ulemann, ordunun tesiri ve faaliyeti en aza indirilmi, muhalefet eitli yollarla susturulmutu. II. Abdlhamidin bu tavr merutiyeti aydnlar sukut- hayle uratt. Ardndan 1878 Berlin Antlamasyla Rumelide byk toprak kayplar, Kars-Ardahan-Batumun Rusyaya verilmesi, Kbrsn ayr bir antlamayla ngiltereye verilmesi, 1881 Tunusun Franszlar, 1882 Msrn ngilizler tarafndan igali, 1881 Duyun- Umumiyenin kurulmas, Anadoluda Ermeni htill Cemiyetlerinin ayrlk faaliyetlere balamas, Girit ve Dou Rumeli meseleleri Osmanl toplumunda zellikle aydn kadrolarda u kanaatin domasna yol at: Osmanl mparatorluu hasta yatanda, lmek zere, tedavisiyle hi kimse megul olmamaktadr. II. Abdlhamid zararl ilalarda tedaviye almaktadr ve hastann lmn hzlandrmaktadr. Avrupal byk devletler ile (ngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya) ve gayrimslimler ibirlii halinde hastay ldrerek mirasn paylama plnlar yapmaktadrlar. Bu kanaat yaygnlaarak kamu oyunda bu devlet nasl kurtulur? sorusu seslendirilmeye baland. Bu soruya verilen cevaplar unlardr:7 1) II. Abdlhamidin devrilmesi, Meclisin almas, Kanun- Esasinin yrrle konulmas. 2) Muhafaza- Vatan yani Osmanl mparatorluunun toprak btnlnn korunmas. 3) ttihad- Anasr yani rk, dini, mezhebi ne olursa olsun btn fertlerin Osmanl st kimliinde birletirilmesi. 4) Dman tecavznn ve mdahalesinin nlenmesi (defi tecavzat- dman). 5) Kapitlasyonlarn kaldrlmas. 6) Reformlarn yaplmas. 1878-1908 tarihleri arasnda II. Abdlhamid rejimine kar oluan ve gittike byyen muhalefetin ana hedefleri bunlardan ibaretti. Bu muhalefetin tek ortak noktas II. Abdlhamidin devrilmesi ve Merutiyetin iln idi. Dier konularda ise aralarnda ittifak veya uzlama mevcut deildi. Bu muhalefetin iinde liberal, Osmanlc, merkeziyeti, slamc, mason, Trk, gayr-i Trk, Mslim, gayrimslim gibi farkl eilimi, farkl fikirleri yanstan farkl etnik gruba ve dine mensup insanlar vard. Dolaysyla dier konularda anlamalar zordu. Bu bakmdan u fikri ileri srmek mmkndr: II. Merutiyetin ilnn hzlandran ve II. Abdlhamidin karsnda geni bir muhalefetin domasn salayan ana sebeplerden biri; Trkler dnda dier etnik ve milli gruplarn, Osmanlnn yklacana dair inanlar ve kendi milli hedeflerini (istikll, muhtariyet vs.) gerekletirmek iin merutiyet rejiminin msait siyasi-sosyal-kltrel zemini hazrlayacana dair dnceleridir.

292

II. Abdlhamidin merutiyet rejimine son vermesi ve istibdat rejimini kurmas gibi iki tercihi, II. Merutiyete giden yolu amtr. nk bu iki tercih Osmanlnn paralanmasna sebep olacak nitelikte grlyordu. Avrupa, gayrimslimler, liberaller ve Jn Trkler, merutiyetin durdurulmasn tasvip etmiyorlard. Bu arada Trk aydnlarnda ortak bir fikir, ortak bir areden nce, ortak bir endie, ortak korku dodu.8 Onlara gre, Osmanl Devleti uuruma ve paralanmaya doru gidiyordu. mparatorluun yklma, paralanma ve kme endiesi Jn Trklerde bu gidi nasl durdurulur?, Osmanl nasl kurtulur? sorularyla birlikte zm arelerinin aranmasn da gndeme getirdi. Byk devletlerin ve gayrimslimlerin tavr, muhalefeti hem endieye hem de are aramaya sevk etmiti. Trk aydnlar endielerinde, sorularnda ve arelerinde samimidirler. Gayrimslimler ise daha ok biz nasl kurtuluruz? sorusunu sorup, buna gre are retmeye alyorlard. Hatta Trk olmayan baz Mslman milletlerin aydnlar bile istikll ve muhtariyet peine dmekten geri kalmamlardr. Muhalefeti cesaretlendiren ve merutiyet rejimini geri getirmeye iten I. Merutiyet tecrbesidir. Zira, I. Merutiyet, Gen Osmanllarn hazrlad fikri-siyasi zeminde, ordu-sivil ittifakyla empoze eklinde iln edilmiti. II. Merutiyeti de ayn yolla iln etmek Jn Trklere, pekl mmkn grnyordu. II. Merutiyetin ilnn hazrlayan ve hzlandran nemli sebeplerden birisi de, 1907de Selnikte Bursal Tahir, Talat, smail Canbolat, Mithat kr tarafndan kurulan Osmanl Hrriyet Cemiyeti ile Jn Trklerin Paris ubesinin zellikle Ahmet Rza grubunun birlemesidir. Bu birleme ile Abdlhamid rejiminin muhalifleri arasna silahl gc elinde bulunduran Osmanl ordusunun liberal, merutiyeti, milliyeti, hrriyeti Trk subaylar da katlm oluyordu. Artk askeri ve sivil kanat mtereken alacak ve hareket edeceklerdi. Bu g birlii ile moral kazanan Makedonyadaki Trk subaylar 1908de isyan bayran ekerek daa kmlar ve II. Abdlhamidi 23 Temmuz 1908de merutiyet idaresini yeniden yrrle koymaya mecbur brakmlardr. Baz tarihilere gre, II. Merutiyetin ilnnda zellikle mason localar da nemli rol oynamlardr.9 Bilindii gibi Osmanl Hrriyet Cemiyeti Selnikte kurulmutur. Selnik ehri hem Osmanl mparatorluunun Avrupaya alan kaps hem de Avrupa emperyalizminin Rumeliye giri kapsdr. Bu ehirde XIX. yzyln sonlarnda 30.000 Mslman, 60.000 Yahudi, 24.000 Hristiyan yayordu. nemli ticaret merkezidir, nemli bir limandr ve Osmanl 3. ordusunun merkezidir.10 Fevkalde hareketli ve kozmopolit bir ehirdir. Mason ve siyonist tekilatlar sayesinde, Yahudiler Selnikin ticari, iktisadi, siyasi ve sosyal hayatnda hakim vaziyette idiler. Mason localarna, dini ve milliyeti ne olursa olsun her insan kabul edilebilir. Bu itibarla laik, demokratik, liberal, hrriyeti prensiplerin hakim olduu ve uyguland bir yerdir. Selnik mason locasnda da Rum, Bulgar, Ermeni, Makedon, Arnavut, Trk yeler vard. Hatta bu sebepledir ki, ilk Jn Trklerden biri olan mason Kazm Nami (Duru) Bey Hibir sahada birleememi, daima ekimi, didimi olan bizdeki muhtelif rk, milliyet ve dinler mason ats altnda

293

tam anlama halinde idiler. demiti.11 stelik mason localar hem evrensel karaktere sahip hem de dinler, milletler, rklar st bir tekilatt. Bu haliyle Selnik Mason Locas Osmanl mparatorluuna hem rneklik, hem de nderlik yapamaz m idi? Kazm Naminin dedii gibi Selnik Mason Locas kendi bnyesinde ttihad- Anasr (eitli unsurlarn birlii) gerekletirmiti. O halde Osmanl mparatorluuna, dinler ve milliyetler st siyasi bir yap kazandrlarak ttihad- Anasr gerekletirmek niin mmkn olmasn idi? te bu dnce ile Osmanl Hrriyet Cemiyeti ile Selanik Mason Locas arasnda ciddi bir ibirlii balamtr. Bu ittifak Paris ve Selnik ubelerinin birlemesiyle ttihat ve Terakki Cemiyeti ile mason tekilatlarnn ibirliine dnmtr. Bylece ttihat ve Terakki Cemiyeti yurt iinde ve zellikle yurt dnda byk bir faaliyet ve propaganda alan ve imkn bulmutur. Mason Locas da Trk Cemiyetleri vastasyla imparatorlukta sz sahibi olma hakkn kazanmtr. Ayrca masonlara atfedilen u iddialar da mevcuttur:12 Masonlara gre Osmanl Devleti Avrupa kapitalizminin smrgesi durumundadr. Bu smrden hem Trk, Rum, Ermeni, Yahudi cemaatleri yani Mslim-gayrimslimler zarar grmektedir hem de Osmanl Devleti zarara uramaktadr. Osmanl Devleti mevcut haliyle ve yapsyla bu smrden ve emperyalizmden kurtulamaz. O halde ne yaplmalyd? a- Trk-Rum-Yahudi-Ermeni (Mslim, gayrimslim) burjuvazisinin nclnde Osmanl Devletine yeni bir ekil verilmelidir. Bu yeni ekle gre Batc, liberal, hrriyeti, merutiyeti, laik ve hukuk devleti tekil edilmelidir. b- Hrriyet, eitlik, kardelik ilkeleri etrafnda ttihad- Anasr ideali, tpk mason localarnda olduu gibi gerekletirilmelidir. Bu fikirler erevesinde mason localar ile Jn Trkler arasnda yaknlama ve ibirlii mmkn olmutur. lk hedef phesiz II. Abdlhamidin drlmesi ve merutiyetin iln olmutur. Bir baka iddia da siyonist tekilatlara aittir. Bilindii zere siyonizm, Nil ve Frat nehri arasnda bir srail Devletini kurmay amalar. Siyonizmin kurucusu Dr. Theodor Herzl, 1901de stanbula gelerek II. Abdlhamidle grm, Filistinden Yahudiler iin toprak istemi, karlnda da btn Osmanl borlarnn denmesini teklif etmitir. II. Abdlhamid bunu kabul etmemitir.13 Bunun zerine Dr. Theodor Herzl, 4 Temmuz 1902de II. Abdlhamidle tekrar grm ve olumlu cevap alamamtr. Bu tarihten itibaren siyonist tekilatlar, Yahudilerin Filistine yerlemesini engelleyen II. Abdlhamidin drlmesi ve merutiyetin iln edilmesi iin faaliyette bulunmulardr. Siyonistler Abdlhamid engeli ortadan kalktktan sonra Avrupal byk devletlerin de desteiyle Filistine yerleebileceklerine inanyorlard. Sonu olarak, II. Merutiyetin ve II. Abdlhamidin tahttan indirilmesinin pek ok gizli ve ak sebepleri vardr. Biz bunlardan nemli olduunu dndmz baz sebepleri farkl bir tarzda belirtmeye altk. Ancak son tahlil de denilebilecek husus udur: Abdlhamidin hl edilmesini ve

294

merutiyetin

ilnn,

ite

aydnlarn

byk

bir

ksm,

Trklerin-panislamistlerin

bir

ksm,

gayrimslimlerin tamam, Trk olmayan Mslmanlarn nemli bir ksm; dta ise zellikle ngiltere ve Fransa resmi evreleri ve kamuoylar arzu etmekteydiler. Buna karlk Osmanl mparatorluunun toprak btnln ve siyasi birliini Trklerden baka samimi bir ekilde isteyen yoktu. Trkler Osmanl mparatorluunun kurtuluunu II. Abdlhamidin iktidardan uzaklatrlmasnda ve meruti idarede gryordu, en azndan beklentileri bu idi. Avrupa ise Osmanlnn paylalmasn ve smrgeletirilmesini bekliyordu. Gayrimslimler ise kendilerinin kurtuluu iin zeminin ve artlarn hazr hale geleceini umuyorlard. 2. II. Merutiyetin lan (24 Temmuz 1908) 1908 balarnda Makedonya meselesi yznden Balkanlarda siyasi hava iyice bozulmu ve gerginlemiti. Avusturya, Rusya, talya Balkanlarda nfuz sahas elde etmek ve stnlk kurmak iin mcadele ederken, Srbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Arnavutlar arasnda kyasya menfaat kavgas ve rekabeti vard. Osmanl Devletinin zayfl bu devletlerin hem itahn artryor hem de aralarndaki siyasi tansiyonu iyice ykseltiyor ve geriyordu. Rumelideki zellikle Makedonyadaki Trk varl iin tehlike anlar almaya balamt. Bu vaziyet Trkleri, Jn Trk mensuplarn, ttihad-Terakkinin ynetici kadrolarn ve 3. Ordu subaylarn endielendiriyordu. Tam bu srada, 9-10 Haziran 1908de ngiliz Kral III. Edward ile Rus ar II. Nikolann Reval grmeleri gerekleti. Reval grmesinin hemen arkasndan, Rusya ile ngilterenin Osmanl mparatorluunu paylama ve paralama konusunda anlatklar, dolaysyla Rumelide Osmanlnn sonunun geldii eklinde yorumlar ortaya kt.14 1907de Rusya ile ngilterenin in-Tibet-Afganistan-ran zerinde nfuz blgelerini tespit etmi olmalar, Balkanlarla ilgili yorumlarn doruluk payn artryordu. Ayrca II. Abdlhamidin istibdat rejiminin ve panislamist politikasna o zamana kadar rakip olan Rusya ve ngiltereyi birbirine yaklatrm olmas da kuvvetle muhtemeldi. 1908 Reval bulumasyla, ngiliz-Rus rekabeti eksenine dayandrlan Abdlhamidin d politikas iflas etmi oluyordu. Padiahn ve Bab- linin yapacak fazla bir eyi yoktu. te bu tehlike ve zmsz durum ttihat Terakki yneticilerini ve Trk subaylarn harekete geirdi. Onlara gre en hzl ve kestirme zm II. Abdlhamid rejimine son vermek, merutiyeti iln etmek ve Kanun- Esasiyi uygulamakt. Ancak bu zm ekli ngiltereyi Rusya ile ibirliinden vazgeirebilir ve Osmanl mparatorluunun toprak btnln korumaya yeniden sevk edebilirdi. Avrupa kamuoyunu Osmanl Devletinin lehine evirebilirdi. Yukarda ifade edilen sebeplerden tr ttihat-Terakki Cemiyetinin sivil kanad harekete geerek, 1908 Temmuz banda maksadn Manastrdaki konsoloslara yollad bir beyannme ile i ve d kamuoyuna duyurdu. Askeri kanat adna Enver, Niyazi ve Eyp Sabri Beyler daa karak isyan bayran atlar ve hrriyet mealesini yaktlar. II. Abdlhamid nce durumun vehametini pek kavrayamad, bu olaylar vaka-y adiye olarak grd. Fakat bu sefer, II. Abdlhamidin muhatab III. Ordunun subaylardr, dolaysyla fazla ans yoktu.

295

Niyazi Beyin Hristiyan halka datt beyannmede hareketin sebep ve hedefleri u ekilde zetlenmitir:15 1- Avrupa devletleri medeniyet ve yardm maskesi ad altnda faaliyet gstererek Balkanlarda ktlk yapmlar ve huzuru bozmulard. 2- Bulgaristan, Yunanistan, Srbistan gibi kk devletler Makedon halkn kandrarak onlar birbirine dman yapmlar ve neticede Makedonyay kan glne evirmilerdir. 3- Mevcut idareden Trkler de, Hristiyan Osmanl vatandalar kadar memnun deildir. 4- stibdatn iddeti altnda Bulgar, Trk, Arnavut, Rum, Ulah vatandalarmz ezilmektedir. Buna gre Trkler din, dil, millet, mezhep ayrm yapmadan herkese hrriyet, eitlik ve adalet bahedecek bir rejim kurmak iin alyorlar. ttihat-Terakki Cemiyetini de bu maksatla kurmulardr. 5- Bundan byle herkes Osmanlnn menfaatine alacaktr. Btn gayrimslimler din, diyanet, mezhep ve milliyetinden emin olacaklardr. 6- Bize katlnz, hrriyetinizi geri alalm. Bu beyannme Mslim ve gayrimslim halk zerinde ok iyi tesir yapmtr. Beyannmenin zellikle Trklerin ve ttihat-Terakkinin nc roln ve Osmanl vatandal kavramn vurgulamas dikkat ekmektedir ve harektn nitelii hakknda ciddi ipular vermektedir. Enver (Paa) Beyin 19 Temmuz 1908de Selanikte Olympia Place balkonundan halka bundan byle biz hepimiz kardeiz, Bulgar yok, Rum yok, Srp yok, Romen yok, Mslman yok, Hristiyan yok, Yahudi yok, Osmanl var, biz Osmanlyz. imizden birinin sinegoga dierinin kilisiye, bir bakasnn camiye gitmesinin fazla bir nemi yoktur. lkemizin mavi semas altnda hepimiz eitiz, Osmanl olmaktan eref duyuyoruz. Yaasn vatan, yaasn hrriyet diye duyurduu yeni bir dneme giriliyordu.16 Makedonyadaki bu olaylar gittike byyerek halkn ve III. Ordunun katld genel bir isyan halini ald. Bunun zerine ttihat-Terakki Cemiyetinin Selanik merkezi harekete geti. 23 Temmuz 1908de padiaha bir telgraf ekerek, Kanun- Esasinin derhal yrrle konulmasn ve meclisin almasn, bu yaplmad takdirde daha vahim olaylarn meydana gelebilecei bildirildi. Firizovikte toplanan halk da buna benzer ektikleri telgrafn cevabn heyecanla bekliyordu. Padiahn cevab gecikince ttihat-Terakkinin Manastr ubesi Merkez-Umumisinin bilgisi dahilinde askerlerle anlaarak hrriyeti iln etmeye karar verdi. Bunun zerine ilk defa Manastrda istibdat devrinin sona erdii, merutiyetin balad iln edildi.17 II. Abdlhamid hl mtereddit idi. Arap zzet Paa kuvvete kuvvetle karlk vermek gerektiini ve halkla birleerek bu isyan bastrabileciini telkin etti ise de II. Abdlhamid sivil bir harbe taraftar olmadn syleyerek, neriyi reddetti.18 23 Temmuz 1908de Sadrazam yapt Said Paann da

296

fikrini alarak, Kanun- Esasiyi ben tesis etmitim; Meclis-i Mebusann (1878) ikinci dnem toplantsnda bir mddet yrrlkten kaldrlmas lzum etmiti. yle yapld. Madem ki milletim bu kanunun yine yrrle girmesini arzu ediyor, ben dahi verdim diyerek merutiyetin ilnna raz olmutur.19 24 Temmuz 1908de de bu hususta irade km ve merutiyet iln edilmitir. Ayn gn valilere mebus seimleri iin hazrlk yapmalar konusunda emir yollanmtr. B. II. Abdlhamid ve Merutiyet 1. Saray-ttihat ve Terakki-Bab- li Merutiyeti iln etmek, Kanun- Esasiyi yrrle koymak ve zellikle II. Abdlhamidi tahttan indirmek iin asker-sivil, Mslim-gayrimslim, Paris-Cenevre-Kahire geni ile Selnik-skp-Edirne genindeki Jn Trkler20 (Gen Trkler) ve ttihat-Terakki Cemiyeti21 ibirlii sayesinde Rumelide balatlan isyan hareketi 24 Temmuz 1908de u ekilde neticelendi: II. Merutiyet iln edildi ve Kanun- Esasi yrrle konuldu. Bu sonuca bakarak isyan hareketinin hedefine ulat ve ttihat-Terakki komitesinin baarl olduu sylenebilir. Ancak II. Abdlhamidin tahtta kald dikkate alndnda, ttihatlarn veya Jn Trklerin ksmi bir baar elde ettii grlmektedir. Buna karlk, II. Abdlhamid, baz yetkileri elinden alnm bile olsa tahtta kalmay baarmtr. Baarl gzken dier bir g ise iktidar orta olmas gereken Bab- li ve onun brokrasisidir. Bilindii zere 1878den beri asl g ve snrsz yetki II. Abdlhamidin eline gemi, dolaysyla Bab- linin otoritesi hemen hemen hi kalmamt. II. Merutiyetin getirdii havay frsat sayan Bab- linin eski sadrazamlar ve kdemli paalar, zellikle kk Said ve Kamil Paalar, Bab- liye gerek otoritesini kazandrmaya almlardr. Bu gayretler sonucu Bab- li az ok serbest hareket etme imknn bulmutur. Grld zere II. Merutiyetin ilnyla birlikte, g oda ortaya km ve her biri kendini baarl ve gl gryordu. Bu itibarla aralarnda gizli fakat ok ciddi bir iktidar mcadelesi balayacaktr. nk her biri iktidar btnyle kendi eline alarak olaylara istikmet vermek arzusunda idi. Aslnda, merutiyetin ilnyla her ey bitmemi, her ey yeniden balyordu. taraf da mtereddit ve endieli idi. Zira gelecek pek ak grnmyordu. Bu ortamda rekabete girien g merkezi de zellikle Saray ve ttihat-Terakki Cemiyeti birbirinden ekiniyordu. Taraflara baktmzda grnen manzaray u ekilde zetlemek mmkndr: II. Abdlhamid-Saray: nklba ramen II. Abdlhamid hl gldr. Zira ayakta kalmtr. stelik, II. Merutiyetin iln ve Kanun- Esasinin yrrle konmas basn yoluyla padiahn ltfu olarak yanstlmtr. Padiah stanbulda, Ankarada ve askerlerin nezdinde hl itibarn koruyordu. Merutiyeti kutlamak maksadyla yaplan gsteri ve toplantlarda Padiahm ok yaa nidalar duyuluyordu. Hkmetin banda hl padiahn tayin ettii Said ve Kamil Paalar bulunmaktadr. Bu ise Sarayla Bab- li arasndaki diyalou, dayanmay ve ittifak kolaylatryordu. Ayrca Kanun-

297

Esasi padiaha nemli yetkiler tanyordu. Abdlhamid bu avantajlar politik kabiliyetiyle birletirerek inisiyatifi elinde bulunduruyordu. II. Abdlhamidin zayf yn, elinde gerektiinde gvenebilecei ve kullanabilecei askeri bir gcn olmamas idi. Bu itibarla fevklade yumuak ve ok ynl politika takip ediyordu. Bazen tam bir meruti monark gibi hibir eye karmyor, sadece temsil ve imza yetkisini kullanyor, bazen Kanun- Esasinin kendisine tand yetkileri, geni bir yoruma tbi tutarak sonuna kadar savunuyor ve baz konularda direniyordu. Kuvvet karsnda hemen geri ekilmesini de biliyordu. ttihat-Terakki Cemiyeti: Olaylar hazrlamakta, balatmakta ve II. Merutiyeti iln ettirmekte tam baar gstermitir. Esas gcn bu baardan ve tekilatndan almaktadr. Cemiyetin hem sivil kadrosu hem de asker kadrosu vard. Dolaysyla entelektel, siyasi ve askeri gc daima yannda bulundurmutur. Halk nazarnda popularitesi de vard. ttihat-Terakki Cemiyeti 24 Temmuz 1908den sonra daha nceki baarsn gsteremedi. En zayf taraf Abdlhamidi devirip, iktidar kendi eline alma cesaretini kendinde bulamamasdr. Zira, bu tavrlar onlarn acemiliklerini hem de zgvenlerinin yokluunu ortaya karyordu. Onlarn bu ekimserlii II. Abdlhamidi, Bab- liyi ve muhalefeti cesaretlendirmitir. ttihat-Terakki ne kma ve iktidar alma yerine arka planda, perde arkasndan Bab- liyi ve Saray kontrol altnda tutarak siyaseti ynlendirmeyi tercih etmitir.22 Ksaca ttihat-Terakkinin himayesinde ve onun desteine muhta bir Halife-Sultan ile fevklade uysal bir Bab- li isteniyordu. II. Abdlhamid balangta bu staty benimsemi grnyordu. Sorumluluk, karar yetkisi ve gerek iktidar ttihat-Terakkide, imza yetkisi ise padiahta olacakt. Hatta d politika tamamen Abdlhamide emanet ediliyor, i politika ise ttihat-Terakkiye braklyordu. ttihat-Terakki, Saray ve Bab- liyi kendi yrngesinde tutabilmek iin zellikle Abdlhamidin dayand ve gvendii g kaynaklarn kurutmaya kalkt. nce Hafiye Tekilat (Gizli Haber Alma rgt) datlarak, padiahn haber kaynaklar kurutuldu. Sonra sansr kaldrlarak istibdat rejimini ve taraftarlarn ktleyen, merutiyeti ven yazlarn kmasna yol ald. Genel af ilnyla btn istibdat dmanlarnn stanbula gelmeleri saland. Abdlhamidin yaknlar ve eski ynetimin ileri gelenleri ya tutuklandlar ya srgne gnderildiler ya da iten atldlar. Bylece Abdlhamid susturulmaya allmtr. ttihat-Terakki ayrca Bab- liyi kontrol altna almak iin de teebbse geti. Nitekim, Talat (Paa), Cemil (Paa) ve Cavit Bey ttihat-Terakki adna Selanikten gelerek Said Paa ile grmler, ancak bir uzlama salanamamt. Hedefleri hkmete ttihatlardan ye sokmakt. Said Paa baskya dayanamayp istifa etti (5 Austos 1908). Yerine geen Kamil Paa ile de tam bir uzlamaya varlamad. Bir uzlama iin Hseyin Hilmi Paann sadrazamlnn beklenmesi gerekti. ttihatlarn en zayf yn gen, kararsz olmalardr. Dier nemli bir hususta belli bir liderleri ve dzenli bir programlar yoktu. yle anlalyor ki onlarn grevi esasen merutiyetin ilnyla ve

298

namuslu insanlardan mteekkil bir hkmetin kurulmasyla bitmi olacakt. Fakat olaylar byle gelimedi. Olaylar balatmak ttihatlarn inisiyatifi ile oldu, daha sonra olaylar ttihatlar ynlendirmeye balad. Bab- li: Bab- li, Kanun- Esasinin yrrle girmesiyle biraz ahsiyet ve g kazand ise de, ttihatlarla II. Abdlhamidin gizli ve ak rekabeti yznden hep glgede kald. Ya padiaha ya da ttihat-Terakkiye yanaarak varln srdrmeyi denedi, fakat hibir zaman gerek roln oynayamad. 1913 Bab- li Basknyla tamamen ttihat-Terakkinin himayesine girdi. 2. II. Abdlhamidin II. Merutiyet Hkmetleri II. Abdlhamid II. Merutiyet dneminde drt hkmet kurmutur.23 1- Said Paa hkmeti 1 Austos-5 Austos 1908 2- Kamil Paa hkmeti 6 Austos 1908-14 ubat 1909 3- Hseyin Hilmi Paa hkmeti 14 ubat-13 Nisan 1909 4- Ahmet Tevfik Paa hkmeti 13 Nisan-1 Mays 1909 Said Paa Hkmeti:24 Merutiyet ilan edildiinde Said Paa zaten sadrazamd. 1 Austos 1908de bu greve tekrar atand ise de ttihat-Terakki Cemiyeti ile geinemeyerek. 4 Austos 1908de istifa etti. Said Paa, yeni dnemde eski rejim taraftarlarndan mteekkil bir hanedan hkmeti kurmutu. Bylece II. Abdlhamidle ibirlii yapmaya alt. Zaten ittihatlardan da pek holanmyordu. Harbiye ve Bahriye Nazrlarn tayin etmek Sadrazamn yetkisinde olmasna ramen bu yetkiyi, II. Abdlhamide devretmeye raz olmutu. Onun bu tavr hem padiahla ttihat-Terakki arasnda gvensizlik yaratt hem de kendisine olan itimad sarst. Dolaysyla mr az oldu. Kamil Paa Hkmeti: Said Paann yerine Abdlhamid yine eski rejimin adamlarndan ve ngiliz yanls bilinen Kamil Paay sadrazam yapt. Kamil Paa daha ok liberal eilimli, karma bir hkmet kurdu. Kabineye ttihatlarn istedii iki ye (Recep Paa, Arif Hikmet Paa) girmiti. Recep Paann lmesi zerine, gerek ttihat olan Manyasizade Refik Beyi Zaptiye Nazrlna getirdi. Kamil Paa Hkmeti ttihat-Terakkinin desteine sahipti. Buna karlk Abdlhamid Kamil Paann ngiliz taraftar oluundan endie ediyordu. Kamil Paa hkmeti ilk i olarak devlet kadrolarnda kkl bir temizlik hareketine girierek, pek ok kesimin ya iine son verildi ya da maalar azaltld. kinci olarak Abdlhamidin eski adamlar tutukland ve mallarna el konuldu.

299

Kamil Paa ayrca, 16 Austos 1908de yaynlanan hkmet programnda, yabanclara verilen kapitlasyonlarn ve imtiyazlarn kalkaca, tasarruf tedbirlerine bavurulaca, rk, din ve dil ayrm yaplmadan herkese eitim hakk verilecei hususlar yer almtr. Kamil Paa hkmeti icraata balad srada, 5 Ekim 1908de Bulgaristan bamszln ilan etti. Bunu Bosna-Hersekin Avusturya tarafndan ilhak izledi. ttihatlar Kamil Paay sulu bularak, itham edince hkmetle ttihatTerakkinin aras ald. Bunun zerine ttihat-Terakki 1908de Selanikte toplad kongresinde Abdlhamidle iyi geinme ve Kamil Paa hkmetini de drme karar ald. Abdlhamid Kamil Paadan pek holanmyordu. Bundan istifade eden ttihat-Terakki Abdlhamid ile ibirlii yapmay faydal buldu. Ancak seimlerin yaplmas ve Meclisin almas gndemde olduu iin Kamil Paay drme ii ertelenmiti. ttihat-Terakki ile aras alan Kamil Paa, durumunu kuvvetlendirmek iin Meclisteki muhalif Ermeni, Rum mebuslaryla ve Ahrar Frkas grubuyla ibirlii yaparak gven tazeledi. Ayrca, Abdlhamid ile ttihat-Terakkinin arasn amak iin eitli dedikodular karttryordu. Neticede Kamil Paann kimsenin fikrini almadan Bahriye ve Harbiye Nazrlarn deitirmesi ttihat-Terakkiyi ve II. Abdlhamidi rahatsz etti. 13 ubat 1909da Meclise verilen bir gensoru nergesiyle drld. Bu sonu ttihat-Terakki iin nemli bir baaryd. Ayrca Kamil Paann dmesiyle kar ttihat-Terakki-Ordu-Abdlhamid arasnda bir yaknlama domutu. Hseyin Hilmi Paa Hkmeti:25 Kamil Paa hkmetinin drlmesi zerine II. Abdlhamid ttihatlarn aday Hseyin Hilmi Paay 14 ubat 1909da Sadrazam tayin etti. Hseyin Hilmi Paa yeni hkmetinde ttihatlara daha ok yer verdi. Londra Elisi Rfat Paay Hariciye Nazrlna getirerek ngiltereyi memnun etmeye almtr. Osmanlclk anlaynn gstergesi olarak Gabriel Narodokyan ve Mavro Kordoto hkmete dahil edilmilerdir. lk defa ttihat-Terakkiye yakn bir kii sadrazam olmutu. Dolaysyla hkmet ttihat-Terakkinin tam desteine sahipti. Hkmet ttihad- Anasr ilkesini gerekletirecek ekilde reformlar ngren bir program hazrlam ve 17 ubat 1909da Mecliste kabul edilmiti. Ordu da hkmete ak destek veriyordu. Bu arada Hseyin Hilmi Paa hkmetine kar muhalefet gittike artyordu. Muhalefet, hkmeti, orduyu ve ttihat-Terakkiyi siyasete bulatrmakla suluyordu. Yeni Gazete, kdam Gazetesi ve Volkan Gazetesi ttihat-Terakkiyi hkmete ve Meclis-i Mebusana mdahale ederek, hkmet iinde hkmet olmakla itham ediyordu. Buna karlk da Tanin ve ura-y mmet gazeteleri ttihat-Terakkiyi savunuyorlard. 1909 Mart aynda Ahrar Frkas Kamil Paann konanda balayp ngiliz Eliliinde bitecei duyurulan bir byk bir gsteri yry dzenlemeye kalkt. Hkmetin de izinsiz gsteri ve toplantlara snrlama getirmesi siyasi havay gerginletirdi.

300

Ksaca hkmet-muhalefet ve ttihat-Terakki-muhalefet mnasebetleri iyi deildi. Buna karlk hkmet-ordu-ttihat-Terakki arasnda bir dayanma sz konusu idi. Bu gerginlik 31 Mart 1909 olayna zemin hazrlamtr. Nitekim 31 Mart isyan zerine, Hseyin Hilmi Paa Hkmeti 13 Nisan 1909da istifa etmitir. Ahmet Tevfik Paa Hkmeti: syann ilk gnnde hkmetin istifa etmesi zerine II. Abdlhamid Ahmet Tevfik Paay sadrazamla getirdi. Ahmet Tevfik Paa ttihat-Terakkinin tasvip ettii bir ahs deildi. Fakat, isyan ortamnda ttihat-Terakki gcn kaybetti, mdahale edecek deildi. Bundan istifade ile Abdlhamidin ttihat olmayan, kendisini az ok dinleyen, muhalefetin de tasvip edebilecei mutedil yapl Ahmet Tevfik Paay sadrazam semekle inisiyatifi ele almak ve olaylar kendi lehine ynlendirmek gibi bir dnceye sahip olmas akla yakn gelmektedir. Nitekim hkmetin tekilinde etkili olduunu gryoruz. Fakat hkmet uzun mrl olamad, isyan ortamnda herhangi bir nemli icraat da yoktur. Zaten, 25 Nisan 1909da Abdlhamidin tayin ettii son hkmet de istifa etmek zorunda kalmtr. Bylece Abdlhamidli yllar son bulmutur. 3. Seimler ve Meclis-i Mebusann Al 24 Temmuz 1908 tarihli bir irade-i seniye ile Kanun- Esasinin yrrle konulaca ve Meclis-i Mebusann alaca ilan edilmiti. Kanun- Esasi hemen yrrle girmi, ancak Meclis-i Mebusann toplanabilmesi iin Kanun- Esasinin 60. ve 64. maddelerine gre Ayan Meclisinin, 65 ve 80. maddeler gereince de Meclis-i Mebusann seilmesi gerekiyordu.26 Seimlerin 1909 yl Kasm sonu ve Aralk banda yaplmas karar altna alnm ve Kamil Paa Hkmeti seim hazrlklarn balatmt. Merutiyeti ilan eden asker ve sivil aydnlar, zellikle ttihat-Terakki seilmi bir Meclis-i Mebusandan ok ey bekliyorlard. eitli unsurlarn yer ald bir Meclisin ve hkmetin mevcudiyeti, farkl etnik, milli, dini gruplar ve cemaatler arasnda birlik ve dayanma havas yaratmada mhim bir rol oynayaca bekleniyordu.27 Parlamentolu bir rejimin Osmanl milleti ve st kimliini yaratmada uygun bir sistem olaca inanc vard. Merutiyetten nce btn unsurlar Osmanllk ideali ve Osmanlln gerekleri zerinde eklen de olsa anlam gibi grnyorlard. En azndan Osmanl hviyetine ve lksne ciddi bir itiraz yoktu. Fakat zerinde tam uzlamaya varlm yazl ve szl bir Osmanllk tarifi de bulunmuyordu. Byle bir belgenin ve anlayn olmay seimlerde sknt yaratmtr. Zira her milletin, her partinin, her grubun seim programna Osmanl anlay farkl yanstlmtr. Seimlere katlacak siyasi parti niteliinde iki kurulu vard: Birincisi ttihat ve Terakki Cemiyetidir. lke apnda en iyi rgtlenmi ve faal yelere sahip bu rgtn hedefi seimleri kazanarak Mecliste ounluu ele geirmek ve bylece Bab- liyi (hkmet) ve Saray (II. Abdlhamid) kontrol altnda tutmakt. Ksaca seimlerden gerek iktidar olarak kmak istiyordu. ttihat-Terakki 8 Ekim 1908de programn ura-y mmet Gazetesinde yaynlad. Programda Osmanllk lksne hizmet edecek eitim sistemi, Anayasa deiiklii, demokratik ve sosyal bir

301

dzen vaad ediyordu. zellikle resmi dilin Trke olaca, her trl resmi haberleme ve grmelerin Trke yaplacann altn izmitir. Ayrca Merutiyete bal kald mddete padiahn hayat ve haklarnn ttihat-Terakki tarafndan korunaca hususu da vurgulanmtr. Seime girebilecek ikinci parti ise Ahrar Frkas idi. Ahrar Frkas, ttihat-Terakkinin uygulad politikaya muhalif ve Prens Sabahattine bal Jn Trkler tarafndan, 14 Eyll 1980de kurulmutur. Daha sonralar gayrimslimlerin ve gayr-i Trklerin, itibar ettii bir parti haline dnmtr. Ahrar Frkasnn seim program, daha ziyade ttihat-Terakki Cemiyetinin tenkidi zerine hazrlanmtr. Prens Sabahattinin adem-i merkeziyeti ve teebbs-i ahsi fikrinin etkisi aka grlyordu. Ksaca liberal bir parti hviyetiyle seimlere katlyordu. Ancak stanbul dnda tekilat kuramamt. Bu iki parti dnda zellikle Rumlar, Ermeniler ve Arnavutlar seimlere hazrlanarak Meclise mmkn olduu kadar fazla mebus sokmay planlyorlard. ttihat-Terakki zellikle Rum ve Ermenilerin ayr ayr seime girmelerini nlemek iin kendi listelerinden kontenjan vermeyi teklif ederek, bir uzlama yolu arad. Ancak Rumlar 40, Ermeniler 20 mebusluk kontenjan istedilerse de kabul edilmedi. Bunun zerine gayrimslimler Ahrar Frkasyla ibirliine yneldiler. Bu ise ttihat-Terakki ile gayrimslimlerin arasnn almasna sebep oldu. Nihayet seimler ngrld zere 1908 Kasm ay sonu Aralk aynn ilk yarsnda yapld. Seimin sonunda, bir mebus hari, btn mebusluklarn ttihat-Terakki tarafndan kazanld grld. Ahrar Frkas sadece Ankaradan bir mebus karabildi. Enver Ziya Karala gre, 200 Mslman, 40 Mslman olmayan mebus vard. Mslman mebuslarn 150si Trk, Arnavut ve Krt, 50si Arap idi. Gayrimslim mebuslar arasnda da 18 Rum, 12 Ermeni, 4 Bulgar, 2 Srp, 3 Yahudi, 1 Ulah vard.28 Feroz Ahmada gre de, 147 Trk, 60 Arap, 27 Arnavut, 26 Rum, 14 Ermeni, 10 Slav, 4 Musevi mebus seilmiti.29 Hilmi Kamil Bayura gre de, 142 Trk, 60 Arap, 25 Arnavut, 23 Rum, 12 Ermeni, 5 Yahudi, 4 Bulgar, 3 Srp, 1 Ulah mebus mevcuttu.30 Meclis-i Mebusann, 17 Aralk 1908de almasyla siyasi hayatta yeni bir dnem balyordu. Bu yeni dnem artk ok partili ve parlamentolu olacakt. Partiler ve parlamento siyasi hayatn yeni unsurlar idi. Bilindii zere klasik Osmanl siyasi hayat iki merkezli idi: Saray-Padiah ve Bab- liSadrazam (hkmet). Tanzimat devrinin gl sadrazamlar (Reit, li, Fuat Paalar vs.) sayesinde Bab- li g merkezi-karar merkezi haline gelerek hakiki iktidar ve otoriteyi eline alm idi. stibdat dneminde ise, II. Abdlhamid gerek otoriteyi-iktidar kendi elinde toplam ve Yldz Sarayna nakletmiti. II. Merutiyetin ilan ile nc bir g merkezi, ttihat ve Terakki Cemiyeti ortaya kmt. Bu siyasi g, pek meru olmayan yollarla Saray-Padiah ve Bab- li-Sadrazam ikinci nc plana iterek n plana gemek ve gerek iktidar elinde bulundurmak istiyordu. Ancak, Saray-Padiah ile Bab- li-Sadrazam ttihat-Terakkkinin mdahalelerine ve arzularna az veya ok set ekebiliyorlard. Zira Padiahlk-Saray, Sadrazamlk-Bab- li anayasal kurumlard ve yasal yetkileri-sorumluluklar

302

vard. ttihat-Terakkinin henz byle bir yasal konumu yoktu. Ancak, Merutiyeti ilan eden ve fiili gc elinde bulunduran o idi. ttihat-Terakki Cemiyeti, seimleri kazanmakla hem halkn hem de kanunlarn nazarnda meruluk kazand. Meclise giren mebuslarn ttihat ve Terakki Frkas ad altnda rgtlenmeleriyle de tamamen meru bir siyasi bir parti haline geldi. Artk meru bir parti olarak, meru yollarla, meru zeminlerde siyasi mcadele yapma imkanna kavuulmutu. Ayrca Saray-Padiah ve Bab- liyi dengeleyebilecek olan yasama gcn yani Meclis-i Mebusan da elinde bulunduruyordu. 17 Aralk 1908den itibaren Osmanl siyasi hayat hem renklendi hem demokratikleti hem de karma-kark bir hl ald. yle ki: Saray ve Bab- li gibi geleneksel siyasi kurumlar ve siyasi g merkezleri yanna yeni bir kurum ve g merkezi olarak Meclis-i Mebusan eklenmiti. Ordu siyasi hayatn iindeydi. ttihat ve Terakki Cemiyeti hem ordunun hem siyasetin iinde faaliyet yapyordu. ttihat ve Terakki Frkas meclis ounluunu eline geirmi, fakat iktidar olamamt.31 Ayrca, bata Ahrar ve Hrriyet-tilaf Frkalar olmak zere pek ok parti, klp, dernek, cemiyet ortaya km ve muhalefet glenmi idi. te yandan Mslim-gayr-i mslim gibi geleneksel dini ayrm ve ayrlklara fikri, felsefi, etnik ve milli ayrlklar-ayrmlar eklenmiti. Bu tablo bar, birlik, kardelik ve demokrasi deil, fakat rekabet, ayrlk, kavga ve paralanma vaad ediyordu. Nitekim ksa bir mddet sonra Osmanl toplumu 31 Mart Hadisesine srklenecektir. C. 31 Mart Olay ve II. Abdlhamidin Sonu 1. 31 Mart Olayn Hazrlayan Aktrler II. Merutiyetin ilanndan sonra, 19 Kasm 1908de seimlere balanm, Kasm aynn ilk yarsnda tamamlanarak, 17 Aralk 1908de Meclis-i Mebusan alm ve grevine balamt. Gerek bir merutiyet rejimi dnemine girilmiti. Osmanl Meclis-i Mebusann yaps mparatorluunun yapsn yanstyordu. Mecliste her dinin, her milletin, her fikrin temsilcisi az veya ok mevcuttu. Bu haliyle meclis kozmopolit bir yapya sahipti. Hristiyan ve Trk olmayan mebuslarn ou meclise ttihat ve Terakkinin listelerinden, bir ksm da etnik gruplarn, kiliselerin destei ile girmilerdir. Devletin ve ttihat-Terakkinin resmi ve ak ideolojisi Osmanlclk idi. Meclis bu ideolojinin tahakkuku dorultusunda mesai yapacakt. Artk, herkesin birletii ortak noktalar unlar olacakt: Osmanl Devleti, Osmanl hanedan, Osmanl vatan, Osmanl uuru, Osmanl birlii, Osmanl vatandal, Osmanl menfaati. Ne var ki olaylar bu ekilde gelimedi. a- Gayrimslimlerin Tutumu: zellikle Rumlarn ve Ermenilerin tutum ve davranlar Osmanlclk ideolojisine ve ttihat-Terakkinin anlayna aykr bir tarzda gelimeye balad. Rum mebuslar Atinann ve Patrikhanenin, Ermeni mebuslar da yine Ermeni kilisesinin ve ihtill cemiyetlerinin (Tanak-Hnak) talimatlarna gre faaliyette bulunuyorlard. Mecliste, istikll anlamna

303

gelebilecek kadar muhtariyet ve adem-i merkeziyet idaresi isteme cesareti gsteriyorlard. Zaten Rum mebus Boa Efendi, Osmanl Bankas ne kadar Osmanl ise, ben de o kadar Osmanlym diyerek, btn gayrimslimlerin gerek yzn ortaya koyuyordu. Bu tavr arttka, ttihat-Terakki ile Rum ve Ermeni mebuslarn aras alm ve kavgalar iddetlenmiti. Bu kavgay tahrik eden ve smren i ve d mihraklarn olaca muhakkakt. b- Trk Olmayan Mslmanlarn Tavr: Merutiyetten sonra Arnavut milliyetileri ve Fransz kltr etkisinde yetimi Arap milliyetileri de kendi milli cemiyetlerini, kulplerini kurarak, tekilatlanmlard. Bunlarn mebuslar da Osmanlclk ideolojisine aykr dnceleri aka dile getiriyorlard. Bilhassa, Trkenin resmi ve eitim dili olmasndan rahatszlk duyuyorlard. Hatta bu yzden ttihat-Terakkiden ayrlarak, adem-i merkeziyeti muhalif partilere geiyorlard. Demek ki, Osmanllk lks Mslman Arnavutlara ve Araplara bile cazip grnmyordu. c- Kamil Paann Politikas: Sadrazam olan Kamil Paa, temelde ttihat-Terakkiye, Merutiyete kar idi. ngiliz taraftarl ile tannyordu. Meclisin kozmopolit yapsndan, muhalefet-ttihat kavgasndan ve Abdlhamidin tavrndan da yararlanarak, Bab- lnin otoritesini ve kendi ahsi gcn artrmaya kalkt. Bunun iin her trl siyasi oyuna girmekten ekinmedi. Hedefi, ttihatTerakki Cemiyetinin ve Frkasnn etkisini azaltmak ve hkmet-devlet ilerine mdahalesini nlemekti. Mesela; ttihatlara kar Arnavut, Arap, Rum, Ermeni mebuslarla, dinci, liberal, ngiliz yanls evrelerle ibirlii yapt. Aka Ahrar Frkasn seimlerde destekledi. ttihatlar iinde TrkTrk olmayan, Mslim-gayrimslim, ngiliz yanls-Alman yanls, asker-sivil rekabetini tahrik ve tevik etti. Orduyu yanna almaya ve kullanmaya alt, fakat baarl olamad. Nihayet ttihatlar tarafndan verilen gensoru nergesi sonunda, 13 ubat 1909da hkmetten drld. Fakat bu durum ortam sertletirdi. d- II. Abdlhamidin Tutumu: Abdlhamid Merutiyet idaresine gnlden bal deildi ve Merutiyetin Osmanl mparatorluunu kurtaracana da inanmyordu. Fakat, ordunun ve ttihatTerakkinin gc karsnda geri adm att, boyun edi ve her eyi kabullenmi grnd. Zaten bu g karsnda elinde fazla bir ey kalmamt. Buna ramen bekle gr politikasndan vazgemedi. Gen ttihat-Terakki kadrolarnn ksa zamanda dalacan ve uygun bir ortamn doacan dnyordu. Bazen Bab- li-Saray arasnda ittifak aram, bazen Saray-ttihat-Terakki Cemiyeti arasndaki buzlar eritmeye alm, bazen de muhalefet ile gizliden dirsek temasn srdrmtr. Ksaca Abdlhamid ttihatlar aleyhine yaplan faaliyetler ve olaylar karsnda seyirci kalmay tercih etmitir. Bu tavr da muhalefeti, zellikle istibdat yanllarn, eriat taraftarlarn cesaretlendirmitir. Bu manada 31 Mart Olaynn kmasna katks olmutur denilebilir. e- ttihat ve Terakki Cemiyeti: Bu Cemiyet ihtill yapm, merutiyet ilan etmi ve gcnn zirvesine ulam olduu halde, iktidara geme ve bilhassa Abdlhamidi drme cesaretini gsterememitir. Bu tavr, iki eyi beraberinde getirmitir: Evvela istibdat rejimine kar olanlarla, merutiyetten ve ittihatlardan fazla beklentisi olanlar memnun etmemi, dolaysyla bunlarn bir

304

ksmn muhalefete itmitir. kincisi, iktidar ele alamad iin kamuoyunda, ttihat-Terakkinin gc hakknda tereddtler dourmutur. Bu tereddtler insanlarn muhalefete gemesini kolaylatrmtr. Dier taraftan, iktidar kendisine layk grmeyen veya iktidar olmaya cesaret edemeyen ttihat ve Terakki Cemiyetinin perde arkasndan lkeyi ynetmeye kalkmas, Bab- liyi ve Saray kontrol altnda bulundurmaya heves etmesi kendine kar muhalefeti ve propaganday artrd. Yine ttihat-Terakkinin, ar merkeziyeti ve Trkl ar basan bir Osmanlclk anlay, Trk olmayan btn unsurlarn rkmesine, hatta korkmasna ve muhalefet cephesine gemesine sebep olmutur. Bir baka husus ise ttihat-Terakkinin laik, pozitivist ve materyalist imaj ve mason tekilatlar ile olan mnasebeti dini evrelerde iyi karlanmam ve dinsizlikle itham edilmelerine yol amtr. Bunun sonucu muhafazakr aydnlar muhalefete geerek, ttihat-Terakkinin karsnda yer almlardr. ttihat-Terakkinin kulland siyasi metodlar yani bask, iddet pek ok insan rahatsz etmi ve muhalefete gemelerine imkan vermitir. Ksaca ttihat-Terakkinin acemilii, 31 Mart Olayn hazrlayan glere meydan bo brakm, zamannda gerekli tedbirler alnmasn nlemitir. Belki de bu ortam kendi siyasi gelecei iin uygun grdnden sessiz kalmtr. f- Ordunun Durumu: 31 Mart Olaynn hazrlanmasnda ordunun iinde bulunduu durum nemli rol oynamtr. Her eyde nce subaylar arasnda Alayl subay-Mektepli subay, ttihat subayMuhalif subay elikisi ve ekimesi vard. Bu durum ordunun disiplinini bozmutur. Mektepli subaylar orduyu yeniden dzenlemek bahanesiyle pek ok Alayl ve ttihat olmayan subaylar, hatta paalar ordudan atmlard. Bu durum, ordudaki Alayl subaylar ve Alayl subaylar, kadrosuna gemek isteyen erbalar huzursuz etmitir. Bunun zerine orduda Alayl subaylar Mektepli subaylar hakknda insafszca bir propaganda balatarak, onlar dinsizlikle, ahlakszlkla sulamlar ve askerleri onlarn aleyhine tahrik etmilerdir.32 Askerler arasna szm baz medrese mensuplar da dinin elden gitmek zere olduunu ve btn bunlarn ttihat-Terakki Cemiyetinin bann altndan ktn syleyerek, Anadoludan Rumeliden gelmi saf ve temiz askerleri hkmet, ttihat-Terakki ve Mektepli subaylar aleyhine kkrtyorlard. Madalyonun br yzne baktmzda ise Mektepli subaylar siyasetle megul oluyorlard. Terfilerini ve ykselmelerini siyasette grr olmulard. Dolaysyla, askeri hiyerariye riayet etmiyorlar, talimle ve askerlerle uramyorlard. Klalarda tiyatro oynatyorlar, elence tertip ediyorlard. Btn bunlar onlarn sulanmasna yol ayordu.

305

g- Muhalefet: Merutiyetten nce, farkl niyet ve gayelere sahip olan muhalif kiileri, gruplar, kulpleri ve cemiyetleri birletiren ortak dman II. Abdlhamid idi. Bu muhalefetin ortak hedefi Abdlhamid rejimine son vermekti. Genel anlamda muhalefeti Jn Trkler temsil ediyordu. Muhalefetin rengi ve sembol Jn Trklk idi. ttihat ve Terakki Cemiyeti Jn Trkler adyla anlan muhalefetin genel karargh durumunda idi. zellikle cemiyetin Selanikteki, merkezi karargh grevini yapyor, Merkez-i Umumi ise kurmay heyeti grevini yerine getiriyordu. Merutiyetin ilanndan sonra i tam tersine dnyor. Bu sefer, ttihat-Terakki dmanl farkl muhalif gruplar, partileri ve cemiyetleri birletiriyor. Hedef ttihat-Terakki Cemiyetini ve btn ttihatlar devlet ynetiminden uzak tutmak, tesirsiz hale getirmekti. ttihatlara kar olan muhalifler bu defa nce Ahrar Frkas, 1911den itibaren Hrriyet ve tilaf Frkas ats altnda toplandlar. Prens Sabahattin ve Kamil Paa gibi kimseler bu muhalefetin, perde arkasndan liderliini yapyorlard. Abdlhamid ile ttihatlar arasnda Osmanlclk, mparatorluun toprak btnl, Trkenin resmi dil olmas, merkeziyeti ynetim, ttihad- Anasr (Osmanl Birlii) gibi konularda temelde benzerlik, uygulama ve gerekletirmede metot fark vard. Bu fikirlerin gereklemesini isteyen, fakat farkl metotlar neren samimi muhalefet cephesi vard. Bunlar Trk ve Mslman olup saylar ve gleri azd. Bunun yannda yukardaki fikirlerin gereklemesini istemeyen, hatta gerekletirildii zaman zarar greceklerine inanan, samimiyetsiz bir muhalefet cephesi de vard. Bu muhalif cephe d destekli olup, iktisadi gc, siyasi gc ve basn yoluyla propaganda gcn elinde bulunduruyordu. Ayrca, gerek yzn hrriyet, eitlik, eski haklar, kazanlm imtiyazlar ad altnda gizlemeyi de ihmal etmiyordu. Bu yzyle samimi muhaliflerle ibirliine giriyor ve onlar destekleyerek ttihatlarn karsna geni ve gl muhalefet kmasna yardmc oluyordu. Daha ziyade Ermeniler ve Rumlar samimiyetsiz muhalefet cephesine dahildiler. Bunlarn hedefi Osmanlnn dalmas ve Osmanldan ayrlmakt. Prens Sabahattin Bey ve onun gibi belli bir program dahilinde samimi muhalefet yapanlar ile, yine kendi milli hedefleri ve programlar istikametinde samimiyetsiz-iki yzl muhalefet yapan Ermeni, Rum, Arnavut ve Araplar yannda, bir de plansz, programsz eriat isteriz, din elden gidiyor sloganlar arkasna snan saf-cahil-kandrlm olduka kalabalk bir muhalefet cephesi mevcuttu. Bu cephe, ttihatlar Mason tekilatlaryla ibirlii yapmakla, materyalistlikle, pozitivistlikle, ksaca dinsizlikle suluyordu. Bu cephenin en etkili partisi, 5 Nisan 1909da kurulan Frka- Muhammediyedir. Bu partinin basn organ mehur Volkan Gazetesi; szcs ise Dervi Vahdeti olmutur. 10 Kasm 1908den itibaren kmaya balayan Volkan Gazetesinde Dervi Vahdeti eriat yanls siyasi propaganda yazlar yazyordu.33 Liberal fikirlere sahip muhalifler de ttihatlarn tam aksine Batllamay, hrriyeti, devleti kurtarmak iin ferdi deil, ferdi kurtarmak iin kullanma eilimini gsterdiler. Gayr-i Trkler ise, liberalizmi kendi istiklalleri veya zerklikleri istikametinde yorumladlar.

306

h- D Olaylar: II. Merutiyetin ilan Byk Devletler ve Balkan devletleri tarafndan genel olarak msbet karlanm ise de, Osmanl Devletine kar takip ettikleri politikalarnda olumlu ve ciddi bir deiiklik grlmemitir. Hatta Osmanl Devleti iin daha kt gelimeler olmutu. Bunlardan en nemlisi Osmanl Devleti, l tilf ve l ttifak bloklarnn tekiliyle yalnz bana ortada kalm, ngilterenin, Fransann, Almanyann desteini de yitirmiti. Zira, ngiltere ve Fransa, mttefikleri Rusyann Osmanlya kar gtt eski politikay tasvip etmekte, Almanya ise mttefiki talyay Libyada (Trablusgarb) Avusturyay Bosna-Hersekte serbest brakmakta idi. - Avusturyann Bosna-Herseki lhk: Bosna-Hersek 1878de Berlin Antlamasyla, hukuken Osmanl Devletine bal kalmak artyla, geici olarak Avusturyann denetimine braklmt. Avusturyann gerek hedefi Bosna-Herseki ilhk etmek, oradan Selanike inmek idi. Bunu gerekletirmek iin uygun bir zaman bekliyordu. II. Merutiyetin ilan ve Osmanl i politikasndaki bu istikrarszlk Avusturyaya bu frsat verdi. Avusturya-Rusya ve Almanyann onayn alarak 5 Ekim 1908de Bosna-Herseki kendi imparatorluuna katt. Bab- li 1909 ubat aynda yaplan bir antlama ile Bosna-Hersekin ilhkn tanmak zorunda kald. j- Bulgaristann stiklalini lan Etmesi: 1878 Berlin Antlamasna gre Osmanl Devletine bal bir Bulgaristan Prenslii tekil edilmiti. 1885te Dou Rumeli de Bulgaristana katlmt. Fakat hukuken Osmanl Devletine ball devam ediyordu. Avusturyann Bosna-Herseki igal ve ilhak etmesini frsat sayan Bulgaristan Prenslii, 5 Ekim 1908de Osmanldan ayrlarak istiklalini ilan ettiini duyurdu. Avusturya ve Rusya Bulgaristann istiklalini hemen tand. Byk Devletlerin basks zerine, Bab- li 16 Mart 1909da yaplan bir antlama ile Bulgaristann bamszln tanmak zorunda kald. k- Giritin Yunanistana Balanmas: Osmanlnn gsz olduunu fark eden Girit Meclisi 5 Ekim 1908de birleme karar ald. Yunanistan, bu karar hemen kabul etti. Osmanl hkmeti bu oldubittiyi tanmad. Byk devletlerin mdahalesiyle Trk-Yunan sava nlendi ise de, Girit meselesi ortada kald. Hukuken Osmanl Devletine ball devam etti. 1912de Girit Yunanistana katld. Sonu itibariyle Bosna-Hersekin, Bulgaristann fiilen ve hukuken, Giritin fiilen Osmanl Devletinden ayrlmas Osmanl kamuoyunda endie, korku ve heyecan yaratt. Bu olaylar Osmanlnn dal ve sonun balangc gibi yorumland. Muhalefet iin hkmet ve ttihat-Terakkiyi ypratmak iin iyi bir frsatt. Muhalefet bu frsat kamuoyunu ynlendirmek iin iyi kulland. Bylece bu olay da Osmanl i politikasnda ortamn istikrarszlatrlmas iin nemli bir faktr olarak kullanlmtr. 2. 31 Mart Olay (13 Nisan 1909) 31 Mart gnne yaklaldka, siyasi atmosfer ok ynl tarzda arlat. Muhalefet ve basn (Mizan, Volkan, Yeni Gazete, Serbesti, kdam vs.) tenkidin dozunu iyice artrd. Buna karlk, ttihatlar da iddet ve bask metotlarna bavurdular. 6 Nisan 1909 gn, Serbesti Gazetesinin

307

bayazar Hasan Fehmi Galata kprs zerinde, tabanca ile ldrld. Siyasi hava ttihatlarn aleyhine dnd. Medrese rencileri, ulema bata olmak zere, kamuoyunun byk bir ksm muhalefete geti. ngiliz taraftar olarak bilinen Kamil Paa hkmetinin, 13 ubat 1908de dmesi, ayn gn Hseyin Hilmi Paann Sadrazam tayin edilmesi ile muhalefet Kamil Paay kazanyor, ttihat-Terakki de kendisine yaknlk duyan Hseyin Hilmi Paann Sadrazamlyla Bab- linin ittifakn temin etmi oluyordu. Kamil Paann drlmesiyle, ngiltere ttihat-Terakkinin aleyhine dnd. Muhalefet ngilterenin bu tavrndan cesaret ald. ttihat-Terakki ngilterenin dmanlndan telaa dt, hatta Hseyin Hilmi Paa, Kamil Paa, gibi ngilterenin politikas istikametinde hareket edeceini aklamak zorunda kald.34 ngilterenin ttihat-Terakkiye kar tavr almas zerine, baz ttihat liderler de Almanyann desteini elde ederek, bir denge kurmak dncesinin domu olmas kuvvetle muhtemeldir. 31 Mart gn yaklatka Merutiyet ve ttihat-Terakki dmanl artyor ve mrtecilerin de dahil olduu muhalefet gruplar tansiyonu trmandryordu. Bir tarafta hkmet ve ttihat-Terakki cephesi, br tarafta ise btn muhalefet cephesi vard. Nihayet 31 Mart 1909 Sal gn, nc Ordudan getirilip Taklaya yerletirilen Avc Taburlar askerleri, balarnda Arnavut Hamdi avu olmak zere, biz eriat isteriz iddiasyla silahlanarak isyan balattlar.35 Dier klalarn da itirakiyle isyan byd. syanclarn istekleri unlardan ibaretti: Hseyin Hilmi Paa hkmetinin istifas; Meclis-i Mebusan Reisi Ahmet Rza, Harbiye Nazr Ali Rza Paa, I. Ordu Komutan Mahmut Muhtar Paa, Takla Komutan Esat Paa, Talat Bey, Rahmi Bey ve Hseyin Cahit Beyin grevlerinden uzaklatrlmalar, eriatn uygulanmas, isyanclarn affedilmesi ve grevinden alnan Alayl subaylarn geri dnmesi Bu vaziyet karsnda; Sadrazam Hseyin Hilmi Paa isyan silahla bastrma yanls deildi. I. Ordu Komutan Mahmut Muhtar Paa silahl mdahale ile isyann derhal bastrlmas taraftaryd. Padiah II. Abdlhamid mtereddit durumda, ortada vaziyet alyor ve bekle gr politikasn tercih ediyor. syan hazrlayan ve balatan muhalefettir. Muhalefet denince: te; Ahrar Frkas, Frka- Muhammediye, Fedkrn- Millet, Tanak Cemiyeti, Arnavut, Krt, Arap, Rum ve Ermeni kulpleri, Kamil Paa, olu Sait Paa, Prens Sabahattin, Mizanc Murat, Arnavut smail Kemal, Dervi Vahdeti, Said-i Krdi, Medrese rencileri ve ulema, Volkan Gazetesi, Serbesti Gazetesi, kdam Gazetesi gibi eitli cemiyetler, partiler, kulpler, kiiler, gazeteler akla gelmelidir. Bu isyanda Trk olmayan Mslmanlarn nemli lde rol oynad, bunlarn ise gayrimslimler ve d gler tarafndan (ngiltere-Yunanistan-Rusya vs.) desteklendii ve tevik edildii kanaatindeyiz. nk ttihatTerakkinin merkeziyeti ve Trk arlkl bir Osmanllatrma tutumu Trk olmayanlarn talep ve arzularyla taban tabana ztt. O halde ttihat-Terakki iktidardan uzaklatrlmalyd.

308

syan havas stanbulu brm, isyanclar stanbula hakim olmu ve bu durumu Saray-II. Abdlhamid, Bab- li-Sadrazam Tevfik Paa, Meclis-i Mebusan ve muhalefet kabullenmi grnyordu. Buna karlk ttihat-Terakkinin Selanik, Manastr ve skp gibi Rumelideki ubeleri ile Edirnede II. Ordu, Selanikte III. Ordu subaylar isyan bastrmak iin harekete getiler. ttihat sivil ve asker kadrolar, 14 Nisan 1909da Selanikten stanbul zerine asker yollama karar aldlar. Nitekim Mahmut evket Paa yksek komutasnda II. ve III. Ordudan Hareket Ordusu adyla askeri birlikler trenle stanbula gnderildi. Hareket Ordusu Yeilkye geldi ve kararghn kurdu (19 Nisan 1909). Hareket Ordusu Yeilkyde isyan bastrmak ve stanbulu igal etmek iin hazrlklar yaparken, stanbuldan kaan mebuslar ve Ayan Meclisi yeleri Yeilkyde 22 Nisan 1909 Perembe gn Meclis-i Umumi-i Milli ad altnda mtereken toplanmlard. Sait Paa Ayan Meclisine, Ahmet Rza Meclis-i Mebusana bakan seildiler. Artk Milli Meclis ile Hareket Ordusu birlikte hareket ediyorlard. 23 Nisan 1909da Hareket Ordusuna stanbula girme emri verildi. 24 Nisanda stanbul igal edildi. 25 Nisan gn isyan bastrld. 27 Nisan Sal gn Milli Meclis toplanarak, II. Abdlhamidi tahttan indirme karar ald, yerine V. Mehmet Readn padiah olmasn onaylad. Sonu olarak denilebilir ki, 31 Mart Olay Osmanl toplumuna bir ayna tutmutur. Aynada her grup, her cemaat kendini grm ve tanmlamtr. Bu itibarla herkesin yeri belli olmutur. 31 Mart Olaynn galibi birinci derecede Ordu ise ikinci derecede ttihat-Terakkidir. Buna ramen Ordunun gelecekteki olaylarn ynlendiricisi olduunu, ttihat-Terakkinin de iktidar tam olarak ele geirip, her eye hakim olduunu sylemek gtr. Muhalefetin yine ayakta kalmas ve Osmanl mparatorluunun hzla ke doru yol almas bu kanaati dorular niteliktedir. O halde, 31 Mart Olaynda kaybeden Osmanl Devleti ve Osmanllk idealidir. Kazanan taraf ise Osmanl Devletinin zayf dmesini, kaosa srklenmesini ve imparatorluun paralanmasn isteyenler olmutur. D. ok Partili Dnemde Osmanl Hkmetleri (1909-1913) 1. Ahmet Tevfik Paa Hkmeti (15 Nisan 1909-5 Mays 1909) 31 Mart Olaynn patlak vermesi zerine istifa eden Hseyin Hilmi Paann yerine Ahmet Tevfik Paa, 15 Nisan 1909 tarihinde II. Abdlhamid tarafndan sadrazam tayin edilmiti. Ahmet Tevfik Paa hkmetinin kuruluu stanbulda isyanclarn hakim olduu dneme rastlad iin, iyi niyetine ramen, her hangi bir icraatta bulunamad. Hareket Ordusunun stanbula gelerek isyanclar bastrmas ve skynetim ilan etmesiyle de idare fiilen Ordunun yani Mahmut evket Paann eline gemi idi. Bunun zerine Ahmet Tevfik Paa, 1 Mays 1909da istifasn vermi ise de kabul edilmemi, sadrazaml devam etmitir. Nihayet ttihat-Terakkinin basks zerine, 5 Mays 1909da hkmetten ayrlmak zorunda kalmtr.

309

2. II. Hseyin Hilmi Paa Hkmeti (6 Mays 1909-28 Aralk 1909) Ahmet Tevfik Paa hkmetinin drlmesi zerine ttihat-Terakkinin arzusu ve istei dorultusunda Hseyin Hilmi Paa sadrazamla getirildi. ttihatlar bu hkmetten ok ey bekliyordu. Zira, isyan bastrlm, muhalefet susturulmu, stanbul ve tarada ttihat-Terakkinin asker ve sivil kanad duruma hakim grnyordu. Bu hkmetin en bata gelen grevi, memlekette bozulan dzeni ve bar yeniden tesis etmek, isyana karan sulular Divan- Harp (Askeri Mahkeme-Skynetim Mahkemesi) marifetiyle cezalandrmak idi. Ayrca ttihatlarn ngrd reformlar yapmakt. Hkmet programyla, ttihat-Terakki aklamalaryla herkesi, ttihad- Anasrn gereklemesi, toprak btnlnn, merutiyet rejiminin ve Osmanl menfaatinin korunmas dorultusunda almaya davet ediyordu. Ayrca, Osmanllar arasnda din ve rk fark gzetilmeden eit muamele yaplaca; dolaysyla ayrlk hareketlere msaade edilmeyecei ve her trl meru tedbirin alnaca da duyuruluyordu. Ksaca hkmetle cemiyet arasnda bir uzlama sz konusu idi. Fakat bu uzlama siyasi mstearlk messesesinin tesisi yznden uzun srmedi. ttihatTerakki hem hkmeti kontrol etmek, hem de gen ttihatlarn lke ynetiminde tecrbe kazanmalarn salamak iin Nezaretlere kendi mebuslarnn mstear atanmasn istedi. Bu fikre Hseyin Hilmi Paa ve Mahmut evket Paa kar kt iin gerekletirilmedi. Bylece ttihatTerakki ile hem sadrazamn hem de Mahmut evket Paann arasna bir soukluk girdi. Buna ramen ttihat-Terakki Talat Beyi Dahiliye Nazr, Cavit Beyi de Maliye Nazr olarak kabineye sokmaya muvaffak oldu. Ama bu arada Ordu-Cemiyet, Cemiyet-Frka, Cemiyet-Hkmet mnasebetleri de anlamazlk kayna olmaya devam etti. zellikle cemiyetin asker ve sivil kanad arasnda kopukluk ortaya kt. Bazlar askerin siyasete bulamasn isterken, bazlar da ordunun mutlaka cemiyeti daima desteklemesini arzu ediyordu. Ayn ekilde cemiyetin hkmet ilerine mdahalesini tasvip edenler ve etmeyenler de vard. Nihayet Lynch irketi olay hkmetle ttihat-Terakkinin arasnn almasn hzlandrd. in esas u idi: Frat ve Dicle nehirleri zerinde vapur iletme hakkna sahip olan ngiliz Lynch irketi ile Osmanl Hamidiye irketi, hkmetin kararyla birletirildi. 75 yl sonra Lynch irketi Osmanl Devletine devredilecekti. ttihat-Terakki bu karara kar kt. Almanya hkmeti de ngiltere ile varlan bu antlamay tasvip etmiyordu. Almanya da demiryolu projesiyle Badat-Basraya uzanarak, blgede nfuz tesisi peinde idi. Mahmut evket Paa bata olmak zere Ordu, Almanyann dostluunu kaybetmemek istiyor. Hseyin Cahit gibi sivil kanat temsilcileri de ngiltere ile ibirliini savunuyorlard. Neticede Hseyin Hilmi Paa basklara dayanamayarak, 28 Aralk 1909da istifa etti. Ancak yeni hkmet kuruluncaya kadar greve devam etti. 3. brahim Hakk Paa Hkmeti (13 Ocak 1910-29 Eyll 1911)

310

brahim Hakk Paa, 13 Ocak 1910da hkmeti kurdu. Yeni hkmette ttihatlara daha fazla yer verildi. Mahmut evket Paa da hkmette Harbiye Nazr olarak yerini ald. 24 Ocak 1910da okunan hkmet programnda Osmanllk hedefinin esas alnarak Osmanllar arasnda kardeliin, emniyetin ve muhabbetin salanaca ve gerekli reformlarn yaplaca vaad ediliyordu.36 brahim Hakk Paa Hkmeti, devletin btesiyle fazla megul olmutu. II. Merutiyetten sonra borlar ve faizleri denmemiti. stelik, 19 Eyll 1908de Osmanl Bankasndan 4.711.124 lira yeni bir bor alnmt. 1910 ylnda gelir 26 milyon, gider ise 35 milyona yaknd. 9 milyon lira ak vard. Bu srada bor para bulmak zere Cavit Bey Parise gitti. Ancak Fransa ok ar artlar ileri srd iin bor alnamad.37 ngiltere de bor vermeye yanamad. Neticede aranan bor Almanyada bulundu ve 7 milyon lira alnd. Bu tarihten sonra Osmanl Devletinin politikas Almanyaya meyletmeye devam edecektir. Aslnda iler iyi gitmiyordu. ki yldr devam eden merutiyet idaresi, parlak nutuklara, gzel vaadlere ve projelere ramen fazla bir ey yapamamt. Bu baarszlk sonunda ngiltere ve Fransada lehimize olan kamuoyu aleyhimize dnmeye balamt. Osmanl Devletinin, l ttifakn lideri durumunda olan Almanyaya meyletmesi zerine Rusya ve Fransa Osmanl mparatorluunu paralamaya ve zayf drmeye karar vermilerdir. brahim Hakk Paa Kkmeti baz reformlara da teebbs etti. Bunlar arasnda yabanclara ve yerli cemaatlere verilen imtiyazlara yeniden ekidzen verilmesi; ilkrenimin Trke ve blgede konuulan dille ortareniminde de Trke eitim yaplmas; zel okullarn devlet denetimine alnmas gibi konular vard. Bu reform tekliflerine hem Hristiyanlar hem de Trk olmayan Mslman cemaatler kar kyorlar, hkmet ve ttihat ve Terakkiyi suluyorlard. Yine brahim Hakk Paa Hkmetinin, ttihad- Anasr (Osmanl cemaatlerini birletirme) adna yapt ilerden biri de, 3 Temmuz 1910da kard Kiliseler Kanunudur. Bu kanunla hkmet, zellikle Bulgarlarla Rumlarn arasnda Kiliseler yznden devam eden anlamazl gidermek ve Rumelide bar temin etmek istiyordu. Nihayet bu kanunu kararak, Rumlarla-Bulgarlar arasnda dmanla son verdi, ancak bu iki milletin Osmanlya kar, 1912de ittifak yapmalarn nleyemedi.38 Osmanllk dncesiyle karlan dier bir kanun ise askerlik alannda idi. Bu kanun, din ve rkna bakmadan btn Osmanllara zorunlu ve eit askerlik hizmeti getiriyordu. Ancak bir istisna ile de, para karlnda askerlikten muaf kalma imkan tannyordu. Bu zenginler iin bir imtiyazd.39 Ayrca, zellikle Rumelide etecilii veya komitacl kaldrma kanunu karlarak, lkede dirlik ve dzenin salanmasna allmtr. Bu kanunla, ekya yok edilecek, halkn elindeki silahlar toplanacakt. Kaak silah bulunduranlar, etelere yardm ve yataklk edenler ar cezalara arptrlacakt. Hristiyanlar ve Arnavutlar bu kanuna iddetle kar ktlar ise de, Meclis kanunu kabul etti.

311

brahim Hakk Paann reformlar beklenen bar ve dzeni getirmekte yetersiz kald. ttihat olmayan Mslim ve gayrimslim muhalifler hkmete kar saldrlarn artrdlar. Hkmeti ve ttihatlar Alman taraftarl ile suluyorlar, tilaf Devletlerine kar ilgisiz kald iin tenkid ediyorlard. Bu arada Albay Sadk ttihat-Terakki iinde Hizb-i Cedid adyla bir muhalefet kurdu. Ahrar Frkas muhalefetini iddetlendirdi. Siyasi hava iyice gerginleti. Bu srada talyann Trablusgarb igale kalkmas hkmeti iyice skntya soktu. Bunun zerine brahim Hakk Paa, 29 Eyll 1911de istifa etti. 4. Said Paa Hkmeti (30 Eyll 1911-16 Temmuz 1912) ve d tehlikelerin artmas zerine, ahsi otoriteden ve arkasnda Meclis ounluundan yoksun brahim Hakk Paann istifasyla boalan sadrazamla, Padiah IV. Mehmet Reat kendi inisiyatifiyle, tecrbeli Said Paay getirdi. Said Paa da ttihat-Terakki Frkasnn Meclisteki desteinden mahrumdu. Kamil Paann sadrazam olmasn isteyen muhalefet de Said Paadan memnun grnmyordu. Said Paann ii zor olmakla birlikte, 7 Ekim 1911de hkmeti kurdu. Mahmut evket Paa, hkmette Harbiye Nazr olarak yerini ald. Said Paann ilk ele ald konu, Trablusgarbn talyanlar tarafndan igali idi. Hkmet ne pahasna olursa olsun talya ile bar yaplmas taraftar idi. Buna karlk, ttihat-Terakki aktif ve etkili bir politika takip edilmesini istiyordu. Muhalefet ise hkmeti, ttihatlarn tesirinde kalmakla suluyordu. Said Paa, ttihat deildi, fakat Meclisteki ttihat ounluu arkasna almak zorunda olduu iin, uzlamac bir tavr iinde idi. talya, Trablusgarbda farkl bir imtiyaz istiyor, Bab- li ise buna raz deildi. Avrupada siyasi hava talyann lehine idi. l tilaf blok ile l ttifak bloku talyay kendi taraflarna ekmek iin Trablusgarb igal etmesine yeil k yakyorlard. Bab- li, Almanyann ve Rusyann tavassutunu istedi ise de baar salayamad. Neticede, 18 Ekim 1912 Ui (Ouchy) Antlamasyla Libya talyaya terk edildi. Said Paa Hkmeti dta Trablusgarb ve talya ile urarken ite yeni bir muhalefet frkas douyordu. 23 Kasm 1911de kurulan ve btn muhalefeti tek bir at altnda toplayan bu frkann ad Hrriyet ve tilaf Frkas idi. Frkann kurucular arasnda Dr. Rza Nur, Albay Sadk Bey, Damat Ferit Paa, Mustafa Sabri Efendi gibi ahsiyetler vard. Arap ve Arnavut mebuslarn kurduu Mutedil Hrriyetperveran Frkas, mutaassp sarkl Trk mebuslarn tekil ettii Ahali Frkas, ayrca Rum, Ermeni ve Bulgar muhalifler, Ahrar Frkas, Osmanl Demokrat Frkas ve nihayet Osmanl Sosyalist Frkas gibi btn muhalifler Hrriyet ve tilaf Frkas etrafnda toplandlar. Ayrca, ngilterenin ve Kamil Paann da Hrriyet ve tilafn kuruluunda rol ald anlalmaktadr.40 Ksaca Hrriyet ve tilaf Partisi kozmopolit yapsyla ttihat-Terakki Frkasn ykmak zere kurulmu idi. inde milliyeti, liberal, ayrlk, adem-i merkeziyeti, Batc, laik, Mslim, gayrimslim,

312

Trk, Trk olmayan unsurlar bulunduruyordu. Genel anlamda merutiyeti, Osmanlc, adem-i merkeziyeti liberal bir frka idi. Fakat ttihad- Anasr (Osmanl Birlii) hangi ortak deerlerle gerekletireceini programna aka yazmamtr.41 Hrriyet ve tilafn kurulmas ve stanbulda bo olan bir mebusluk iin yaplan seimlerde baar kazanmalar siyasi havay iyice sertletirdi. Bunun zerine, 19 Ocak 1912de seimlerini yenilenmesi iin Meclis feshedildi. Meclisin dalmas zerine, her iki parti de, ateli ve kavgal bir seim kampanyasna giritiler. 1912de yaplan bu seime sopal seim denmitir. Seimleri ttihat-Terakki ezici ounlukla kazand. Meclis, 18 Nisan 1912de topland ise de yeterli ounluk salanamad. Bunun zerine ilk toplant, 15 Mays 1912de gerekleti. 22 Haziran 1912de de Kanun- Esasinin 35. maddesi deitirilerek, padiaha Meclisi feshetme yetkisi veriliyordu. Artk ttihat-Terakki, Meclise ve hkmete hakim olma imkann fazlasyla ele geirmiti. Muhalefet 5 mebus ile aznlkta kalm ve susturulmutu. Meclis toplandktan ksa bir mddet sonra, 1912 Mays ve Haziran aylarnda farkl bir muhalefet grubu oluum halinde idi. Bu sefer muhalefet ordudan geliyordu. Baz subaylar stanbulda Halaskar Zabtan Grubu adyla yeni bir tekilat kurdu. Bu grup, Hrriyet ve tilafla dirsek temasnda ve ttihatTerakkiye kar idi. Halaskar Zabtan Grubu seimlerin yenilenmesini yani ordunun politikadan elini ekmesini ve politikann sivillere braklmasn istiyordu. Mahmut evket Paa da bu grubun grlerine katlyordu. Bunun zerine ttihat-Terakki, Harbiye Nazr Mahmut evket Paay istifaya zorlad ve o da Nazrlktan, 9 Temmuz 1912de ayrlmak mecburiyetinde kald. Bu arada Arnavutlar isyan etmi, Halaskar Zabtan Grubu tehditlerini artrm idi. Bu kargaa ortamnda umutlarn yitiren Said Paa, 17 Temmuz 1912de istifa etti. Bylece muhalefet nemli bir baar kazanm, ttihat-Terakki de prestij kaybna uram oluyordu. 5. Gazi Ahmet Muhtar Paann Byk Kabinesi (21 Temmuz 1912-29 Ekim 1912) Said Paann istifasndan sonra sadrazamlk iin Ahmet Tevfik Paa, Kamil Paa ve Hseyin Hilmi Paann isimleri gemi ise de, sonunda Padiah Meclis-i Ayan reisi Gazi Ahmet Muhtar Paay kabineyi kurmakla grevlendirdi. Yeni kabinede eski sadrazamlardan Kamil Paa, Hseyin Hilmi Paa, Avlonyal Ferit Paa grev ald iin kabine byk kabine diye nitelendirildi. Byk Kabinenin kurulmas ttihat-Terakki iin siyasi bir malubiyet oldu. Nitekim, Byk Kabine ile, ttihatlar iktidardan uzaklatrlm ve nfuzu krlmt. ktidar, artk Halaskar Zabtan Grubu ve Hrriyet-tilf Frkasnn eline gemiti. Buna karlk Meclis ounluu hl ttihatlarn elinde idi. Bu itibarla hkmetin, Hrriyet-tilfn ve Halaskar Zabtann hedefi Meclisi kapatp, seimlere giderek, Meclis ounluunu ele geirmek oldu. Nitekim Meclis 4 Austos 1912de kapatld.

313

Meclisin kapatlmasndan sonra hkmet, 8 Austos 1912de sk ynetim ilan ederek, ttihatTerakkiye kar sert tedbirler almaya balad. ttihat-Terakki, hkmete kar takip edecei politikay grmek zere stanbulda kongresini toplad. Kongrede Meclisin kapatlmasnn kanunsuz olduu, buna ramen yaplacak seimlere katlma karar ald. Bu kongrede ayrca, Merkez-i Umumi yeliine, Said Halim Paa, Eyp Sabri, Bahattin akir, Ziya Gkalp, Dr. Rasuhi Bey, Emiullah Efendi, Kk Talat, Rza Bey, Kara Kemal, Mithat kr ve Dr. Nazm Bey seildiler. Hkmet i meselelerle ve zellikle ttihat-Terakki ile urarken, Balkanlarda Osmanl Devletinin aleyhine gelimeler oluyordu. ttihat-Terakki Balkanlardaki buhrann ve zellikle Makedonya meselesinin savala zlebileceine inanyordu. Hatta Merkez-i Umumi yaynlad bir genelge ile, hkmetle olan meselelerini ve i politik ekimeleri bir kenara braktn ve imparatorluu tehdit eden Balkan ttifakna kar sava iin hazr olduunu duyurdu. 3 Ekim 1912de de stanbulda sava lehine bir gsteri dzenledi. 7 Ekim 1912de Karada Osmanl Devletine sava ilan etti. Bir anda sava gndeme oturdu. Cephelerden yenilgi iaretleri gelince Ahmet Muhtar Paa, 29 Ekim 1912de istifa etti. 6. II. Kamil Paa Hkmeti (29 Ekim 1912-23 Ocak 1913) Kamil Paa Hkmeti, 30 Ekim 1912de kuruldu. Hkmet yine ttihat-Terakki dmanlarndan tekil edilmiti. Bu itibarla ttihat-Terakki hkmetten memnun deildi. Kamil Paa, en buhranl zamanda sadrazam olmutu. Balkan Sava btn hzyla devam ediyordu. Osmanl ordusu yeniliyordu. Arnavutlar ayr bir devlet kurma peine dmt. Hrriyet-tilf Frkas ise hl i meselelerde megul oluyordu. Byk Devletler, Balkan Savana ilgisiz kalyorlar ve sava durdurmak iin herhangi ciddi bir teebbste bulunmuyorlard. Kamil Paa mitsizlie dmt. stanbul, Rumeli gmenleriyle dolmutu. Bu srada Bulgar ordular atalcaya dayanm, Edirne ve atalca hattnn teslimini istiyorlard. Bab- li, bu teklifi reddetti. Bu konuda srarl olmayan Bulgaristan ile, 3 Aralk 1912de mtareke yapld. 16 Aralk 1912de, bar grmeleri Londrada balad. Bab- li, Edirne vilayetini vermeme konusunda direndi. Balkan Devletlerinin isteklerinin kabul imkansz grlyordu. Byk devletler araya girerek ve Bab- li zerinde bask yaparak Edirnenin terkinini istediler. Aksi takdirde savan yeniden balayacan bildirdiler. Kamil Paa Hkmeti hem g vaziyette hem de mtereddit davranyordu. Bunu frsat bilen ttihat-Terakki Kamil Paay Edirneyi dmana terk etmekle sulayarak, hkmet aleyhinde propagandaya balad. Bu arada hkmeti drmek iin planlar hazrlyord. Nitekim 23 Ocak 1913te, Enver Bey (Paa) arkadalaryla birlikte Bab- liyi basarak Kamil Paay istifa ettirdi.42 E. Tek Partili Dnem Hkmetleri (1913-1918)

314

1. Mahmut evket Paa Hkmeti Bab- li Basknndan sonra, Sultan Reat ttihat-Terakkinin teklifi zerine Mahmut evket Paay sadrazam tayin etti. Harbiye Nazrln da zerine alan Mahmut evket Paa yeni kabineyi ttihatlardan tekil etti. ttihatlarn ileri gelenleri kabinede grev almamlard. Bununla birlikte hkmet tam anlamyla ttihat bir hkmetti. Bu hkmetle, ttihatlar perde arkasndan yani arka plandan karak dorudan iktidar ellerine alm oluyorlard. 1908den beri saray, Bab- li, muhalefet ve ttihat-Terakki arasndaki iktidar mcadelesi ve rekabeti, Bab- li Basknyla ttihat-Terakkinin lehine sonulanmt. Yeni hkmetin en nemli ii Edirneyi kurtarmakt. Zira Edirneyi kurtarma propagandasyla kamuoyunu arkasna alm ve iktidara gelmiti. Sultan Reat da yeni iktidara gvenmekte idi. Hkmet lml ve partiler st bir tavr taknarak i ve d siyasetteki gerginlii yattrmak istemitir. Bu tavr da olumlu karlanmt. Bu buhranl dnemde hkmetin nnde ok ciddi sorunlar zm bekliyordu. Hazinede para yoktu, Osmanl Devleti diplomatik yalnzla itilmiti ve nihayet Balkan Sava henz bitmemiti.43 Nitekim hkmet Edirneyi teslim etmeyi reddedince, 4 ubat 1913te II. Balkan Sava balamtr. Btn gayretlere ramen, 26 Mart 1913te Edirne Bulgarlarn eline geti. Bab- li aresizlik ierisinde, Byk Devletlerin de araya girmesiyle yeniden bar imzaland. Antlamaya gre Midye-Enez hatt snr kabul ediliyor, yani Edirne Bulgaristana braklyordu. Edirnenin dmana terki Mahmut evket Paa Hkmeti ile ttihat-Terakkinin prestijini kamuoyunda bir hayli sarst. Halkn morali bozuldu. nk Edirnenin kurtarlmas hem Bab- li Basknnn gerekesi hem de Mahmut evket Paa Hkmetinin ilk ii olarak takdim edilmiti.44 ttihatlarn ve hkmetin aleyhine gelien bu havadan yararlanmak isteyen muhalefet harekete geti. Hedefleri kar bir darbe ile hkmeti drmek ve ttihatlar iktidardan uzaklatrmakt. Darbenin hazrlayclar Prens Sabahattinin asker ve sivil adamlar idi. Bu komplodan Kamil Paann ve ngilterenin de haberdar olduu sylenmitir. Ancak bu darbe hazrln haber alan Cemal Paa darbecilerin tertiplerini bozmutur. Buna ramen tertipiler ellerini abuk tutarak, 11 Haziran 1913te Sadrazam ve Harbiye Nazr Mahmut evket Paay Bab- liye giderken yolda ldrdler. Teyakkuzda olan Cemal Paa duruma el koyarak, vaziyete hakim oldu. Bu arada pek ok muhalif tutuklanarak Sinopa srlm ve Harp Divan da 12 kiiyi idama mahkum etmi, verilen ceza, 29 Haziran 1913te uygulanmtr.45 Bylece muhalefet temizlenmi ve ttihat-Terakki Mahmut evket Paann glgesinden kurtulmu vaziyette tek bana iktidar mevkiinde kalm oluyordu. 2. Prens Said Halim Paa Hkmeti Mahmut evket Paann suikast neticesinde ldrlmesi zerine, ttihat-Terakki memleketin iinde bulunduu kritik gnleri gz nne alarak, 12 Haziran 1913te Prens Said Halim Paay sadrazamla teklif etti, Sultan Read da kabul etmek zorunda kald. Said Halim Paa hkmeti

315

ttihatlardan kuruldu. En mfrid ttihat kabinesi bu idi. Zira ttihat nderlerinden Talat (Paa) Dahiliye Nazr, brahim Maliye Nazr, Halil Bey ise ura-y Devlet Bakan olmulard. Said Halim Paa hkmeti kurulduunda Balkan buhran devam ediyordu. Bu itibarla hkmetin ilk uraaca ilerden biri Balkan buhran idi. 30 Mays 1913te Londra Antlamas imzalanm ve Edirne Bulgaristana terk edilmi olmasna ramen hkmet Edirneyi geri almak iin uygun bir frsat ve zaman kolluyordu. Bu frsat, 30 Haziran 1913te Balkan devletleri arasnda anlamazlk ve sava kmasyla yakaland. Edirnenin geri alnmasn haysiyet ve prestij meselesi haline getirmi olan ttihat-Terakki, hkmeti tekrar savaa ikna etmeye alt. Hkmet ikna olmad. Buna ramen Talat Bey ile Said Halim Paa Edirneyi almaya ve taarruz etmeye karar verdiler. 13 Temmuz 1913te Osmanl ordusu, Enverin (Paa) teklifi zerine saldrya geti ve 21 Temmuz 1913te Edirne kurtarld. Neticede, 29 Eyll 1913 tarihinde Bulgaristanla stanbul Antlamas, 14 Mart 1914te de Srbistanla stanbul Antlamas imzalanarak Balkanlarda bar temin edilmi oldu. Balkan savalarnda en fazla toprak kaybna Osmanl Devleti uramtr. Trakya hari btn Rumeli elimizden kmtr.46 Balkan Savalarndan sonra Osmanl Devleti perian bir halde idi. Her eyden nce kendisini korumak iin ordusunu yeniden dzenlenmesi ve slah etmesi gerekiyordu. Bu dnce, daha Mahmut evket Paann sadrazaml dneminde vard. Said Halim Paa Hkmeti, Balkan devletleriyle bar antlamalar imzalandktan sonra ordunun slah edilmesi iini yeniden gndeme ald. Bu maksatla Almanyadan askeri uzmanlar heyeti istedi. Almanya, bu teklifi memnuniyetle kabul ederek, Osmanl Devletinin hizmetinde almak zere General Liman von Sanders bakanlnda askeri bir heyeti, 14 Aralk 1913te stanbula gnderdi. lk gelen bu heyette, 11 subay var idiyse de bu say ksa zamanda 42ye ve daha sonra da 71e karlmt.47 Bu askeri heyet vastasyla Alman nfuzu imparatorlua yerleecektir. 1914 yl balarnda hkmette yaplan bir deiiklikle Enver Paa Genel Kurmay Bakanlna ve Harbiye Nazrlna, Cavit Bey Maliye Nazrlna getirildi. Talat zaten Dahiliye Nazr idi. Bylece Osmanl mparatorluunun mukadderat Enver-Cemal-Talat lsnn eline teslim edilmi oldu. Said Halim Paann sadrazaml, 3 ubat 1917 ylna kadar srd. Bu tarihte istifa ederek sadrazamlktan ayrlan Said Halim Paann yerine, 4 ubat 1917de ttihat-Terakkinin beyni ve Dantonu olarak nitelendirilen Talat Paa atand ve bu grevde, 7 Ekim 1918e kadar kalmtr.48 F. Merutiyet Dneminde Siyasi Partiler 1. ttihat ve Terakki Partisi 1889 ylnda ttihad- Osman Cemiyeti adyla Askeri Tbbiye rencileri tarafndan kurulmutur. Gayesi, Abdlhamidin istibdat rejimini ykmak ve Osmanl Devletini iinde bulunduu durumdan

316

kurtarmakt. Abdlhamidi devirmek iin askeri mdahale yani askeri darbe veya ihtilal; Osmanl Devletini kurtarmak iin ise Merutiyet rejimi ngrlyordu. 1892den itibaren Cemiyet yurt iinde ve dnda zellikle Paris, Londra, Cenevre ve Kahire gibi merkezlerde tekilat kurdu. Bu arada Cemiyetin ad Osmanl ttihat ve Terakki Cemiyeti olarak deitirildi. Cemiyet yeleri arasnda Ahmet Rza, Prens Sabahattin, Mizanc Murat gibi mehur isimler vard. 1902 ylnda Pariste toplanan ilk Jn Trk Kongresinde fikir ayrl yznden Cemiyet iki gruba ayrld: merkeziyeti Ahmet Rza grubu ve teebbs-i ahsi ve adem-i merkeziyeti Prens Sabahattin grubu. ki grup ayr ayr cemiyetler halinde muhalefet faaliyetlerini srdrmeye devam ettiler. Bu arada, 1907de Selanikte Osmanl Hrriyet Cemiyeti kuruldu. Kurucular arasnda Talat Bey (Paa), Bursal Tahir, Mithat kr (Bleda), smail Canbolat, Hakk Baha, mer Naci, Rahmi Bey vard. Ksa bir mddet sonra da Manastr ubesi kuruldu. Cemiyet asker, sivil ve dini kadrolara sahipti. 27 Eyll 1907de merkezi Paris olan ttihat ve Terakki Cemiyeti ile merkezi Selanikte olan Osmanl Hrriyet Cemiyeti birleti ve Osmanl Terakki ve ttihat Cemiyeti adn ald. 1908in balarnda da bu isim ttihat ve Terakki Cemiyeti olarak deitirildi. ttihat ve Terakki Cemiyeti, yllardan beri ngrld ve beklenildii ekilde askeri bir isyan veya ihtilalle 24 Nisan 1908de II. Merutiyeti ilan etti. Bylece hedeflerden birine ulalm oldu. kinci hedef olan II. Abdlhamidin drlmesi gecikmeli de olsa 27 Nisan 1909 tarihinde gerekletirilmitir. Bylece ttihat ve Terakki ilk iki grevi yapm oldu. Bundan sonra kendi program istikametinde Osmanl mparatorluuna yeni bir ekidzen vermesi kalyordu. O halde ksaca ttihatTerakki Cemiyetinin programnn veya fikirlerinin ana esaslarn grmekte fayda vardr. Osmanlclk: Bu cereyann ortaya k Tanzimata kadar giderse de, ttihatlar tarafndan tekrar ele alnm ve yorumlanmtr. Bu fikrin temel ilkesi nce ttihad- Anasr yani dini, rk ne olursa olsun btn unsurlar Osmanl Birlii, erevesinde birletirmekti. ttihatlar, nce herkese bir Osmanllk uuru kazandrmak suretiyle yani herkesi Osmanllatrmay dnmlerdir. Osmanll st kimlik haline getirmeyi ngryorlard. Bu anlamda Osmanllk, Osmanl Devletinin toprak btnln korumann tesinde bir eydi ve siyasi olmaktan ziyade kltrel muhtevas ar basan bir ruhtu. Bu ruhun ilham kayna masonluk veya mason localaryd. Zira mason tekilatna her insan, dini, rk en olursa olsun girebilir ve birader ruhuyla hareket ederdi. ttihat Kazm Nami (Duru) Bey Mason localn yle nitelendiriyordu: Hibir sahada birleememi, daima ekimi, didimi olan bizdeki muhtelif rk, milliyet ve dinler Mason ats altnda tam anlama halinde idiler.49 Osmanl mparatorluuna masonluk anlay erevesinde yeni bir ekil verilemez miydi? Pek ok kesim buna msbet cevap veriyordu. Byle bir anlayla hem Osmanl toplumundaki eitli milliyetlerin ve dinlerin i entegrasyonu (ttihad- Anasr) hem de imparatorluun Avrupa ile entegrasyonu gerekleebilirdi.

317

Bunun iin n art olarak merutiyet rejiminin, liberal bir Osmanl toplumunun ve akln-ilmin hakimiyetinin gereklemesi lazmd. Bu gr teorik olarak mantki ve mmkn gibi gzkebilir. Ancak Osmanl mparatorluuna kiisel arzularn ve karlarn n planda olduu mason tekilat gibi bir ekil vermek pratikte mmkn deildi. Zira fert yerine milleti, ferdi duygular yerine milli duygular, ferdi karlar yerine milli karlar koymak, hele milliyeti akmlarn zirveye kt, milli devletlerin kurulduu bir ada mmkn grlmyordu. Nitekim de gereklememi, aksine II. Merutiyetten sonra Osmanlnn dalmas hzlanmtr. nk, 1908den sonra da Rumlar Rumluunu, Ermeniler Ermeniliini, Arnavutlar Arnavutluunu, Araplar Arapln yapmlardr. Bunu gren ttihatlar ve Trkler de Trklk yapmaya ynelmilerdir. Merkeziyetilik: ttihat ve Terakki Cemiyeti yeleri her ne kadar liberal eilimli iseler de lke ynetiminde merkeziyetilii benimsemiler ve tavizsiz olarak da uygulamlardr. Bu bakmdan adem-i merkeziyet fikrine ve her trl ayrlk-blc fikre kar olmulardr. Bu tavr sonuna kadar srdrmlerdir. Bu merkeziyeti anlayla hem d mdahalelerin hem muhtariyet hem de ayrlk fikirlerin nnn kesilebileceini dnyorlard. Gayrimslimler, gayri Trkler ve liberal muhalefet bu merkeziyeti anlay onaylamamlardr. Bunun zerine ttihat ve Terakki bir nevi aydn despotluk rejimine ynelmitir. Garplk: ttihat ve Terakki, Tanzimat dneminde balayan garplk hareketine yani Batllama-modernleme fikrine samimiyetle sahip km idi. Zira, Osmanl mparatorluunun kalknmasn Avrupann ilminde ve teknolojisinde gryorlard. O halde Avrupann ilmi, ilmi usulleri, ilmi dncesi, teknolojisi alnmalyd. Buna gre ttihatlar Batnn teknik ve ilmi medeniyetini alma taraftardrlar. Dolaysyla taklidi bir adalamay reddediyorlard. Ayrca ttihat ve Terakki, eitimsiz bir Batllama olmayacan dnerek, eitime yani okullamaya nem vermilerdi. Doru olan da bu idi. Ksaca ttihatlar, modernizm anlamna gelen Batllamay Osmanl mparatorluunun ayakta kalabilmesinin n art olarak deerlendirmilerdir. Bununla birlikte, ttihatlar arasnda Batllamann farkl yorumlarn yapanlar da olmutur. Sonu olarak, ttihat-Terakki Osmanl mparatorluu nasl kurtulur sorusuna cevap aramtr. Bulduu cevaplar genel olarak u ekilde sralamak mmkndr: nce Osmanll ve Osmanl vatandaln samimi olarak kk, dini, milliyeti ne olursa olsun herkesin kabul etmesini salamak. kinci olarak Osmanll ve Osmanl vatandaln kabul etmi btn gruplar merutiyet rejimiyle yani Meclis vastasyla imparatorluun ynetimine itirak ettirmek ve sorumluluk-salhiyet vermek. ncs, Tanzimattan beri verilen i ve d imtiyazlarla, gevek gn birlik ynetimle dalma srecine girmi Osmanl mparatorluunu kuvvetli bir merkeziyeti ynetimle toparlamak ve modern devlet stats kazandrmak. Drdncs, eitim, ilim ve teknoloji ile Osmanl mparatorluunu kalkndrmak ve yar smrge durumundan karmak yani Batllamak-adalatrmaktr.

318

ttihat-Terakki, Osmanl-Osmanllk kavramlar, dini, rk en olursa olsun herkesi kapsad iin btn Osmanllar, Osmanl ve Osmanllk ats ve st kimlii altnda birletirmeye ncelik veren bir program kabul etmitir. Bu program sekteye urad lde ikinci-nc planda slamcla ve Trkle ynelme eilimleri ortaya kmtr. Buna ramen slamcl ve Trkl dahi Osmanllkla ilgilendirmeye ve kamufle etmeye dikkat etmitir. Osmanlclktan mit kesildii vakit ise Trklk derhal n plana gemitir. 2. Hrriyet ve tilaf Frkas50 Hrriyet ve tilaf Frkas, II. Merutiyet devrinin hi phesiz en gl muhalif frkasdr. Hrriyet ve tilaf Frkas, ttihat ve Terakkiye ynelen btn muhalefetin (muhalif her trl cemiyet, frka ve kii) bir araya geldii siyas organ olmas bakmndan fikr ve ideolojik adan berrak bir grnt kazanamamtr. Hrriyet ve tilaf Frkas 21 Kasm 1911de kuruldu. Kurucular arasnda smail Hakk Paa, Dr. Dagavaryan, Mustafa Sabri Efendi, Abdlhamid Zhrev Efendi, Voletrinli Hasan Bey, Dr. Rza Nur, Damad Ferid Paa, Mir Fuat Paa, emekli Miralay Sadk Bey ve gazeteci Tahir Hayreddin Bey gibi isimler yer alyordu. Frkann kurulu gnleri talyanlarn Trablusgarb igal ettii gnlerin sonrasna rastlamaktadr. Meclis-i Mebusan iindeki muhalif frkalardan Mutedil Hrriyetpervern ve Ahali Frkalar, yeni frkann kuruluuna katlrken, ttihatlarn milliyeti grntsne kar, Osmanl ittihadndan yana grnen Bulgar, Rum, Arnavut, Ermeni ve Arap mebuslarnn byk blm frkaya gemi, bu arada Hizb-i Mstakil grubu da frkann Meclisteki varlna g katmtr. Meclis dnda frkann destekileri ittihatlarn devre d brakt bir grup ilmiye mensubundan, sosyalistlere kadar geni bir yelpaze iinde kalan ve mterek vasflar ttihat muhalifi olan kii ve gruplardan mteekkildi. Frkann fikr yapsnda gze arpan unsurlar, ttihat ve Terakkinin rtl milliyetiliine kar teden beri savunula gelen Osmanllk ideolojisi, Ahrar Frkas mensuplarnn itirakiyle glenen Teebbs-i ahs ve Adem-i Merkeziyet fikri, uygun artlarda d sermayeden faydalanlmas gerektiini savunan Liberal ktisat Anlay ve gayet tabi bir ekilde Merutiyetiliktir. Frka gcn, kuruluundan 20 gn sonra yaplan stanbul ara seimlerinde gsterdi. Gazeteci Tahir Hayreddin Bey, bir mebusluk iin yaplan seimde ttihatlarn aday Dahiliye Nazr Memduh Beyi 195e karlk 196 oy alarak bir sayyla yenilgiye uratt. Bu galibiyet Hrriyet ve tilaflarn midini artrrken, ttihatlar da endieye drd ve muhalefete kar tutumlarn sertletirmeye sevk etti. Ancak 1912de yaplan, ikinci genel seimde tilaflar 286 yelikten ancak onbe kadarn elde edebildiler. Yurt apnda ttihat memur ve subaylarn kontrol altnda cereyan eden ve Sopal seimler olarak bilinen bu seimler, tilaflar, ttihat ve Terakki karsnda daha da sertleen bir muhalefet yapmaa zorlad. Bunun zerine Kann- Esasde deiiklik yaplmas gndeme getirildi.

319

Frkann basn organlar bir taraftan muhalefetin sesini duyururken br taraftan da, Trk basn hayatn renklendiriyorlard. Tekilt, Takdirat, fham, kdam, ktiham gibi gazetelerde frkann gr ve dncelerini dile getiren Ltfi Fikr, Rza Tevfik, Rza Nur, Mustafa Sabri ve Refi Cevat gibi gl polemikiler muhalif basnn en gzide kalemleri olarak mcadele vermilerdir. Frkann i bnyesinde ksa zamanda meydana kan anlamazlklardan sonra, frka, Miralay Sadk Bey, Gmlcineli smail ve aban Aa gibi isimlerin oluturduu kk bir hizbin eline geerek, kurulu gnlerindeki dinamizmini kaybetti. Mahmud evket Paann katli hadisesinden sonra, bu suikastten sorumlu tutulan frka mensuplarnn bazlar Sinopa srlrken, kimisi de yurt dna kaabilme frsat buldu. 1913 ylndan sonra frka herhangi bir fesih karar alnmamasna ramen fiilen mevcut deildi. Mtareke dneminde (1918), ttihatlarn iktidar terk etmesi ve byk ksmnn firaryla yeniden canlanan Hrriyet ve tilaf Frkas, 1919 seimlerini boykot etmi, Mtareke devrinde kurulan kabineye birka isim verebilmekten te siyas bir arlk kazanamamtr. 3. Osmanl Ahrar Frkas Osmanl Ahrar Frkas, II. Merutiyet devrinin ilk frkalarndan biridir. 14 Eyll 1908de Nureddin Ferruh ve Ahmed Samim Beylerin teebbsleriyle kuruldu. Frkann kurucu yeleri arasnda Mahir Said, Celalettin Arif, Kbrsl Tevfik, Ahmet Fazl, Nazm ve evket Beyler gibi isimler bulunmaktadr. Frka 1908 genel seimleri ncesinde bir siyas parti niteliine en ok yaklaan tekilat oldu. Osmanl Ahrar Frkas, Prens Sabahaddin Beyin temsil ettii siyas dncelerin Osmanl siyas hayatna girii anlamn da tar. Sabahattin Bey, frka bakanln kabul etmemekle birlikte, frkaya fikr ve manev desteini de esirgememiti. 1908 seimlerine, ttihat ve Terakki Frkasnn henz sarslmam karizmasna ramen katlmaktan ekinmeyen Frka, sadece stanbulda girdii seimleri kaybetmi, ttihat ve Terakki ile mtereken gsterdikleri birka isim ve Ankaradan ahsi gayretiyle seilen Mahir Said Bey dnda bu seimlerden malup olarak kmtr. Buna ramen Meclis-i Mebusan da arln hissettirebilmi ve bilahare katlan mebuslarla (smail Kemal, Rza Nur, Zhrap Efendi gibi) Mecliste sesini duyurabilmitir. Ahrar Frkas Osmanl siyasi hayatna, etnik unsurlara eitlik tannmas ve adem-i merkeziyete dayal bir ynetim kurulmas talepleriyle girdi. ttihatlar bu tezleri blclk ve kozmopolitlik iddialaryla rtmek yolunda propaganda yaptlar. Esasen bu ekime Ahrar Frkas ile ttihat ve Terakki arasnda yaplan birleme grmelerinin olumsuz sonu vermesiyle domutu. 31 Mart Hadisesinden birka gn nce, Serbesti gazetesi yazar Hasan Fehminin ldrlmesiyle iki frka aras kesin surette ald. Frka basn alannda kdam, Sabah, Yeni Gazete, Sada-y Millet ve Serbesti gazeteleriyle temsil edildi. Servet-i Fnun Mecmuas da Ahrara destek veren yayn organlar arasndadr. Trk siyasi hayatnn en mhim olaylarndan birisi olan 31 Mart Olay, Osmanl Ahrar Frkasnn geleceini belirlemekte birinci derecede etkili olmutur. ngiltere sefaretinin mensuplar ile birlikte

320

hareketin tertip ve hazrlna katkda bulunan Frka, bylece hukuk d bir yolla iktidar mutlaka devirmek arzusuyla, dnemin siyas frkalaryla benzer zellikler gsterir. Prens Sabahattin Beyin de bu hadiseden en azndan haberdar olduu ve bu harekete byk mitler balad anlalyor. Ancak isyann balamasyla kouturmaya urayan Frka, esasen 31 Mart Olayndan iki nemli kazan elde etmeyi umuyordu: Abdlhamidin tahttan indirilmesi ve ttihatlarn devre d braklmas. Frka asndan baarszlkla sonulanan 31 Mart Olay sonunda, Abdlhamid tahttan indirildi. Fakat ttihatlarn iktidara yryne ve Ahrar zerindeki basklarna engel olunamad. Frkann umumi katibi Nureddin Ferruh da yurt dna kaan yeler arasndayd. 1910 ylnda Trkiyeye dnerek, frkann feshini ilan eden bir bildiri yaynlad. Eyll 1908 ile Nisan 1909 tarihleri arasnda faaliyet gsterebilen Frka, ttihat ve Terakki karsnda ilk nemli siyas muhalefeti balatm olmas bakmndan nemlidir. 4. Fedakrn- Millet Cemiyeti Hayr dernei ile siyas frka arasnda bir yapya sahip olmas bakmndan, ttihat ve Terkkiye kar gsterdii sert muhalefetle Cemiyet, II. Merutiyet sonrasnda kendine has bir zellikle ortaya kmtr. Hrriyetin ilan ile yurt dndan dnen srgn ve kaaklardan ttihat olanlar kolayca ikbal mevkilerine geerken, byk ounluun, bu gibi nimetlerden mahrum kalmas zerine kurulan cemiyet, sesini Hukuk- Umumiye gazetesi ile duyurmu, Hrriyet kahraman olduklar halde madur edildikleri inancyla faaliyet gstermitir. Cemiyet, 31 Mart Olayndan sonra dalm ise de, tek parti ynetiminin zararlarn aka dile getirmesiyle, muhalif bir tekilat olarak tarihte yerini almtr. 5. Osmanl Demokrat Frkas Osmanl Demokrat Frkas, 1906 ylnda tekil edilen Selamet-i Umumiye Kulbnn brahim Temo ve Abdullah Cevdet tarafndan frka haline getirilmesi suretiyle, 6 ubat 1909da kuruldu. deolojik planda oulculuktan yana olan Osmanl Demokrat Frkas basn alannda Trkiye, Feryad, Selamet-i Umumiye, Muahede, Hukuk- Beer gibi gazetelerle sesini duyurmutu. Frka, ttihat ve Terakki karsnda byme imkanlarndan mahrum kalnca, 5 Aralk 1911 tarihinde yaplan bir toplant ile Hrriyet ve tilaf Frkasna katldn aklayarak siyas hayatn noktalamtr. 6. ttihad- Muhammediye Frkas 31 Mart Hadisesinden on gn nce kurulmu parlamento ile direkt ilgisi bulunmayan frka, ttihatlara kar muhalefetin en iddetli kesimini temsil eder. ttihatlar dnda, halk arasnda en yaygn frkann ttihat- Muhammediye Frkas olduu sylenebilir. Krk gn mddetle faaliyet gstermesine ramen frka hem Trk siyas hayatnda mhim geliimlere yol am, hem de parlamentoda yesi olmad halde, Ayan ve Mebusan meclislerinde etkisini hissettirebilmitir. lmiye snfna mensup kurucular arasnda bugn en tannm olanlar Said-i Krd ile Volkan muharriri Dervi Vahdetdir.

321

Frka ideolojik planda gayesinin eriat- garr-y Ahmediyeyi korumak ve bunu da ilmiye snfna dayanarak gerekletirmek olduunu belirtmiti. Btn askerleri tabi mensubu ve yesi sayan frka, olaanst dnemlerinde asker ile ilmiye mensubunun birbirinin tabi mttefiki olduunu ileri srerek harekete dinamizm kazandrmak amacndayd. Frkann 31 Mart Hadisesi ile ilikisi ve bu olayda kitleleri srkleyen bir nder rol oynamas, sonunu hazrlayan balca etken olmutur. syann bastrlmasyla bata Dervi Vahdeti olmak zere nde gelenlerin idam ve srgn edilmesi frkann kapanmasna sebep oldu. Bununla birlikte tarihte izler brakmtr. 7. Mutedil Hrriyetperveran Frkas Ahrar Frkasnn kapanmas zerine, parlamento iinde muhalifleri bir araya getirecek yeni bir frkann gereklilii tartlrken 1909 Kasmnda smail Kemal Bey, Nafi Paa, Mehdi Bey, efik elMeyyed Bey gibi isimlerin nderlii ile Mutedil Hrriyetperveran Frkas kuruldu. Frka 1908 genel seimlerinde seilerek meclise giren yeler tarafndan kurulmutur. Kurulu almalarnn zellikle Arap, Rum ve Arnavut mebuslar tarafndan yrtld belirtilmektedir. Frkann resm yayn organ olmamakla birlikte faaliyetlerini srdrd mddet zarfnda (Kasm 1909-Kasm 1911) muhalif basn tarafndan desteklendi. Meclis-i Mebusandaki says hakknda kesin bir rakam verilemeyen (otuz ile elli aras) Frka, stanbul dnda iki yerde ube aabilmiti. Adem-i merkeziyet prensibine kar olmasyla dikkat eken frka, Osmanllk umdesine bal kalmtr. Yorgi Boo, Sleyman el-Bustan, Kasm Zeynel Frkann nl mensuplar arasnda saylabilir. Frka 1911 sonunda Hrriyet ve tilaf Frkasnn kurulu almalarna bizzat katlarak faaliyetine son vermitir. 8. Islahat- Esasiye-i Osmaniye Frkas Kurucusu, elilii dneminde Jn Trkleri destekleyen eski Stockholm Sefiri erif Paadr. II. Merutiyetten sonra ttihatlardan Londra eliliini isteyip, alamamas zerine yurt dnda Islahat- Esasiye-i Osmaniye Frkasn kurmutur. erif Paann paras ve evresiyle ayakta duran frka, ttihatlarn iddiasna gre yurt dnda Cemiyet-i Hafiye adnda bir gizli dernek kurarak, ahaliyi isyana sevk etmek arzusu beslemitir. Bu iddia zerine ttihatlar, balarnda Rza Nurun bulunduu bir grup muhalifi tevkif ettiler. erif Paa dnda frkann Mevlnzde Rfat, Ali Kemal gibi nl mensuplar da bulunmaktayd. Frka 1913 Austosuna kadar devam etmitir. 9. Ahali Frkas Ahali Frkas, yeleri ttihat ve Terakki Frkasnn eski mensuplar olmak zere Meclis iinde kurulmutur. 21 ubat 1910 tarihinde kurulan Frkann reisi Gmlcineli smaildir. Konya mebusu

322

Zeynel-abidin, Mustafa Sabr Efendi kurucular arasndadr. Her de ilerde tekil edilen Hrriyet ve tilaf Frkasnn nde gelen liderleri olmutur. Siyas program ve dahil nizamnamesiyle programl bir parti grnts veren Ahali Frkas, Mecliste birok tartmalara yol aarak varln hissettirmitir. Frkann kendi adna kard gazetesi olmamakla birlikte kdam, Yeni kdam, Sada-y Millet gibi muhalefet basnndan destek grmtr, ideolojik planda muhafazakar bir grnt veren frka, kurucularnn Hrriyet ve tilaf Frkasn kurmalar zerine kapatlmtr. 10. Osmanl Sosyalist Frkas II. Merutiyet ve hrriyetin ilann takip eden gnlerde btn fikir akmlarnn su yzne kt ve bunlar temsil eden gruplarn bir cokunluk ve iyimserlik havas iinde faaliyete getikleri bilinir. Osmanl Sosyalist Frkas, 1910 Eyllnde stanbulda kuruldu. Kurucular arasnda Hseyin Hilmi (tiraki Hilmi) Pertev Tevfik, bnttahir smail Faik gibi isimler yannda materyalist grleriyle hret yapm Baha Tevfik de bulunmaktadr. Baha Tevfikin Frkay ideoloji cihetinden besledii, Frka ilerini ise tiraki Hilminin yrtt anlalyor. O tarihlerde, sosyalist bir partiye sosyal taban tekil edecek derecede ne bir ii hareketinden, ne de proletaryadan sz edilemeyecei tabidir. Buna ramen 1908de cereyan eden tatil-i egal (grev) hareketi mnasebetiyle sosyalist doktrin de tartma gndeminde bulunuyordu. Ancak parlamentoda sosyalizme dair yaplan konumalarda Sosyalist Frkann rol olmamtr. ktidarda bulunan ttihat ve Terakki Frkas, Osmanl Sosyalist Frkasna ilk kurulu gnlerinde msamaha gstermitir. Fakat Sosyalist Frkasnn kesinlikle muhalefet saflarnda yer almasyla, tutumunu sertletirmi, sosyalist kulpleri, gazeteleri kapatm, sendika kurulmasn yasaklam, Frkann reis ve yneticilerini, iileri grev yapmaa tevik etmelerinden tr tevkif ettirmiti. Sosyalist Frka II. Enternasyonale balandn ilan ederek nl Fransz sosyalisti Jean Jaures ile irtibat kurmutu. Frkann yayn organ, Hseyin Hilmi Beyin lakab haline gelen tirak gazetesi olmakla birlikte Sosyalist, Muahede, nsaniyet gazeteleri de frkay yazlaryla desteklediler. Osmanl Sosyalist Frkas ne hkmete kapatlm ne de Frka, Hrriyet ve tilafa katldn aklamtr. Ancak baz mensuplarnn daha sonra Hrriyet ve tilaf Frkasna katldklar dnlebilir. Sosyalist Frka, Osmanl topraklar iinde sosyalist dnceye bir katk salayamamtr. Ancak bu yolda kurulmu ilk frka olmas bakmndan nemi vardr. 11. Mill Merutiyet Frkas

323

Mill Merutiyet Frkas, Trk siyas hayatnda Trkl programlatran ve savunan ilk siyas kurulutur. 15 Temmuz 1912de tilaf ve ttihat gerginliinin younlat gnlerde kuruldu. Bakan, fham gazetesi bayazar Ahmed Ferit Beydi. Akuraolu Yusuf, Mderris Zhd, Mehmed Ali ve Cami Beyler kurucu yeler arasndadr. Meclisin feshedildii gnlerde kurulan parti 1914 seimlerine kadar yaayamad iin hibir seime katlamad. Basn sahasnda fham gazetesi ile sesini duyurdu. Tercman- Hakikat, Frkann kuruluuna sempati gsterirken, dier basn, Trklk fikri dolaysyla olsa gerek, bu yeni frkann kuruluunu yersiz bulmulard. Trk-slmc bir izgiyi savunmas bakmndan Frka, ttihatlara belki muhalif deil ama rakip konumda idi. Frka, siyaseti itibariyle Osmanlc ve kozmopolit bir izgiyi savunan Hrriyet ve tilaf Frkas tarafndan da souk karland. Kuruluu fahi bir hata, tehlikeli bir oyun olarak nitelendirildi. Madd zorluklar ve eleman azl gibi sebepler yznden adeta kendi kendine kapand. Mtareke dneminde baz mensuplar Mill Ahrar ve Mill Trk frkalarnda grev aldlar. G. II. Merutiyet Devri Hakknda Genel Deerlendirme 1. Byk Devletlerin Merutiyete Bak Gen Trklerin veya ttihatlarn beklentilerinin tam aksine, 1908 nklab ve Merutiyetin ilan Byk Devletler tarafndan sevinle karlanmam ve destek grmemitir. Tanzimattan beri Osmanl Devletinin i ilerine karmaya ve mdahale etmeye alm olan Byk Devletler gen, dinamik ve uurlu grnen ttihatlarn iktidar ele geirmesiyle, bu imkan kaybedecekleri dncesiyle, II. Merutiyete souk ve ekingen davranmlardr, hatta biraz da endielenmilerdir. Her devlete ayr ayr baktmzda grnen udur: Rusya: Asrlardan beri Osmanl mparatorluunu paralamak, mmknse ortadan kaldrarak stanbula, Balkanlara ve Anadoluya yerlemek, bunlar gereklemez ise Byk Devletlerin biriyle veya birkayla anlaarak paylamak, siyasetini benimsemi olan Rusyadan, Osmanly glendirebilecek bir kadronun iktidara gelmesine ve merutiyeti ilan etmesine iyi gzle bakmas ve sempati duymas beklenemezdi. Dolaysyla temelde Merutiyetten memnun deildir. Buna ramen memnun gzkmeye almtr. Ayrca Rusya, Merutiyetin ilanndan, kendi iindeki Mslman aznlklara rnek olabilir kaygs ile rkmekte idi. ngiltere: Temelde Merutiyetin ilan karsnda bekle-gr politikasn benimsemi ise de, II. Abdlhamid rejiminin yklm olmasndan dolay memnuniyetini ifade etmitir. ttihatlarn da liberal grnmeleri, ngiltereye ve Fransaya sempati duymalar, Londra hkmetini, geleneksel ngilizOsmanl dostluunun tekrar kurulabilecei istikametinde umutlandrmtr. Bununla birlikte ttihat subaylarn ve hl tahtta duran Abdlhamidin Almanyaya kar duyduklar sempatiden ve II. Merutiyet ilannn smrgelerdeki Mslmanlara rnek olmasndan

324

endie duymakta idi. Ksaca ngiltere mtereddit davranmakta, politikasn olaylarn gelimesine gre belirleme taraftardr. Fransa: ttihatlarn veya Gen Trklerin ilham kayna 1789 Fransz htilali olduu iin, Merutiyet rejimini iyi karlamakta ve stanbulda nfuzunun-itibarnn artacan, dolaysyla iktisadi menfaatlerini koruyabileceini dnmekte idi. Fakat ttihat subaylarn ounun Alman taraftar olmalarndan da endielenmekte idi. Avusturya-Macaristan: Merutiyete kar aktan aa tavr almayan Viyana, Merutiyetin Osmanl Devletinde yarataca istikrarszlktan yararlanarak, Balkanlardaki nfuzunu artrmak, mmknse Bosna-Herseki igal etmek ve Selanik istikametinde ilerlemektir. Dolaysyla Osmanly Balkanlarda kuvvetlendirecek bir Merutiyet istememektedir. Almanya: II. Wilhelm yakn dostu olarak nitelendirdii II. Abdlhamide kar yaplan 1908 htilalinden pek memnun deildir. Ancak htilali yapan subaylarn nemli bir ksmnn Almanyada eitim grm olmalar, II. Wilhelm iin henz her eyin kaybedilmemi olduu anlamna geliyordu. 1908de yaplan Reval Bulumasnn ihtilalin nemli gerekelerinden biri olmas Almanyay umutlandryordu. nk Reval Bulumasnda ngiltere ve Rusya Osmanly nasl paylaacaklarn grmler ve bu da ttihatlar tarafndan duyularak, Merutiyeti ilan etmek iin harekete gemelerini hzlandrmt. Bu itibarla ttihatlarn Rusya ve ngiltereye fazla itimat etmeyerek, Almanyann desteini arayacaklar sevk edecei Almanyann aklna gelmekte idi. Bunun inin Almanya souk kanlln muhafaza etmeye ve biraz da beklemeye kararl grnyordu. Sonu olarak, Byk Devletler Merutiyeti ve ttihat-Terakki ynetimini desteklemekte ve kar tavrla almakta acele etmeme yolunu semilerdi. Ama unu da sylemek lazm gelir ki hibiri stanbulda Osmanl mparatorluunu glendirecek kararl-dinamik bir iktidardan yana deildi. Her zaman kendilerine muhta ve mdahalelerine ak bir Osmanl Devleti istiyorlard. Bu devlet merutiyetle idare edilir olsa da istekleri bu idi. 2. Osmanl Toplumu ve Merutiyet Osmanl toplumu genel olarak II. Merutiyeti msbet karlamt. Ancak bu msbet karlamann altnda ayr ayr beklentiler yatmakta idi. Merutiyetin getirdii hrriyet havas iinde, farkl beklentileri olan messeseler, gruplar, cemiyetler, milletler, dinler arasnda ciddi bir iktidar kavgas, menfaat mcadelesi, stnlk yar balamakta gecikmedi. Farkl dnce, menfaat ve hedefler iin mcadele eden taraflar u ekilde snflandrmak mmkndr: a) Saray, Bab- li ve Meclis: Bu resmi devlet messesesi kendi aralarnda stnlk ve yetki yarna girmitir. 1908 Merutiyetin ilan ile g Bab- linin eline gemi ise de ksa zamanda saray tekrar sz sahibi durumuna gelmitir. 31 Mart Hadisesinden sonra ise hakimiyet Meclisin eline gemitir.

325

b) Abdlhamid-ttihatlar-Muhalefet: II. Abdlhamid beklenenin aksine Merutiyetin ilann ve Kanun- Esasiyi yrrle koymay kabul etmekle, statsn az ok korumu, hatta poplaritesini artrm idi. Ancak 31 Mart Hadisesi sonunda hal edildiinden g ttihatlarn eline gemitir. 1912den sonra muhalefet gruplar zellikle Hrriyet ve tilaf Frkas taraftarlar stnlk salamtr. Gazi Ahmet Muhtar Paann Byk Kabinesi (21 Temmuz-29 Ekim 1912) ve Kamil Paa Kabinesi (29 Ekim 1912-23 Ocak 1913) iktidarn muhalefetin eline getiinin gstergesidir. c) Trkler-Trk Olmayanlar-Mslmanlar-Mslman Olmayan Milletler: Trkler Osmanl Devletinin kendilerini Osmanl Devletinin hakiki sahibi olarak gryorlard. Bu itibarla samimi olarak Osmanl mparatorluunun toprak btnlnden ve Osmanl Birliinden (ttihad- Anasr) yana bir tavr sergilemilerdir. Trklerin tavrna karlk Trk olmayan Mslmanlar zellikle Arnavutlar ve Araplar, Merutiyeti vesile ederek muhtariyet veya istiklal peine dmlerdir. Mesela Arnavutlar Kanun- Esasinin baz maddelerinin ve merkeziyeti sistemin Arnavutlukta uygulanmasn istemiyorlard. Bu yzden 19021912 arasnda drt defa isyan etmilerdir. syanlar glkle bastrlmtr. Fakat Balkan savalar sonunda Arnavutluk corafi olarak Osmanldan kopmu ve istiklaline kavumutur. Ayn ekilde Araplar, 1908de Yemende eyh drisi nderliinde isyan etti. syan 1909da zorla bastrlmtr. Bu sefer yine Yemende mam Yahya ayakland. Osmanl hkmeti geni bir reform plan ile isyan yattrma yoluna gitmitir. Buna ramen 1910da mam Yahya tekrar ba kaldrd ise de, mesele 13 Ekim 1911de yaplan bir antlama ile zld. 1911den sonra ngiliz ve Franszlarn tahriki ve teviki ile Araplar da muhtariyet ve istiklal arzular giderek artmtr. Mslman olmayan unsurlardan zellikle Ermeniler, Avrupallarn destek ve tevikleriyle Tanak ve Hnak Cemiyetlerinin nderliinde, 1878den beri srdrdkleri ayrlk hareketlere gizliden gizliye hz verdiler. II. Merutiyetin hemen ardndan 1909da Adanada olaylar kardlar. Devlet Adanadaki Ermeni olaylarn glkle bastrabilmitir. Bundan sonra da Ermeniler Dou Anadoluda (Vilayet-i Sitte) isyan hazrlklarna giritiler. Osmanl Devletinin, I. Dnya Savana giriini frsat sayarak, Dou Anadoluda geni bir isyan hareketine kalktlar. Osmanl Devletinin, 24 Nisan 1915te ald Tehcir Karar ile Ermeniler blgeden karlarak, isyan hareketlerine ancak son verilebilmitir. Osmanl tebasndan olan Rumlar Yunanistan, Bulgarlar Bulgaristan, Srplar Srbistan lehine almaktan geri kalmadlar. Ayrca, merutiyetin ilanna ramen yeni imtiyazlar elde ederek, en azndan milli statlerini muhtariyet erevesinde korumak iin ayrlk faaliyetlerine devam etmilerdir.

326

d) Osmanlclar-slamclar-Trkler: Osmanlclar, Osmanllk kimliini n plana karmaya alyorlard. Bunun iin Hanedan Devlet anlay, ttihad- Anasr ve eitlik fikri etrafnda toplanmlar ve bu yolda mcadelelerini srdrmlerdir. Bu fikri savunanlar iinde Hristiyan, Mslman, Trk, Arap, Yahudi, Rum, Ermeni aydnlar vard. slamclar ise, Osmanl mparatorluunda Mslman nfusun arlkl olduunu ileri srerek, slamc bir siyasetin takip edilmesini lzumlu gryorlard. Bunlar Hilafet merkezli bir din devleti ve mmet anlayn gndeme tayorlard. Aralarnda lmlsndan eriatsna kadar eitli grlere sahip kimseler ve gruplar mevcuttu. Trkler; XIX. yzyl Avrupasnda moda olan milliyetilik akmlarndan ve milli devletlerin tekilinden ilhamn alan Trk aydnlar Trklk siyasetini benimsemilerdir. Bu erevede daha ok Trklerin mukadderatyla ilgilenmek istemilerdir. Bu maksatla, 7 Ocak 1909da Trk Dernei, 31 Austos 1911de Trk Yurdu Cemiyeti, 3 Ocak 1911de Trk Oca kurulmutur. Trk Yurdu Dergisi de yine 1911 ylnda yayn hayatna balamtr. Ancak Osmanl mparatorluu henz kozmopolit yapsn muhafaza ettii iin fikirlerini Osmanlclk ve slamclkla kamufle etmeye gayret gstermilerdir. Ancak 1919da Mustafa Kemal aka Trklk (milliyetilik) ve milli devletten yana tavr koyarak kamufle bu gayretine son vermitir. Birbirleriyle mcadele eden ve yaran bu gruplardan baka daha pek ok farkl ve eitli eilimlerin, grlerin sahipleri mevcuttu: bunlar arasnda liberaller-otoriterler, pozitivistler, sosyalistler, merkeziyetiler, adem-i merkeziyetiler, Batllar, ngiliz taraftarlar, Alman taraftarlar, II. Merutiyet rejiminden yararlananlar, yararlanamayan ksknler ad altnda gruplar, kulpler, cemiyetler vard ve hepsi de siyasi arenada faaliyet gsteriyorlard. Yukarda belirttiimiz aktrlerden baka kla-asker, medrese-ulema, mektep-talebe gibi kurumlar ve temsilcileri de siyasete bulam vaziyette idi. Ordu iinde mektepli-alayl, ttihat ve Terakki Cemiyeti iinde asker-sivil, toplum iinde ise ulema-aydn, ttihat-tilaf kavgas ve mcadelesi mevcuttu. Sonu olarak bu kavgal yar ortamnda imparatorlukta istikrar kalmamt. mparatorluk bir buhran dnemi ve bocalama dnemi iine girmiti. Ortalk kr dvne dnmt. Bunun faturas ise ok ar olmu, imparatorluk felaketten felakete srklenerek 1918 ylnda kmtr. 3. ttihat ve Terakki Hakknda Baz Dnceler ttihat ve Terakki Cemiyeti, 24 Temmuz 1908de II. Merutiyeti askeri bir mdahale sonunda ilan ettirdi, fakat iktidara gemedi. 27 Nisan 1909da II. Abdlhamidi tahttan indirdi yine iktidar eline almad. Birinci harekette iktidar II. Abdlhamide, ikinci harekette de yine statkoca eski rejimin adamlarna yani Bab- liye ve Meclise brakarak kendisi perde arkasnda kalmay tercih etti.

327

htilal yapm ve inklap grlere sahip ttihat-Terakkinin iktidarn iplerini eline almaktan kanmas ve arka planda kalmas anlalmas g bir tavr idi. Bu tavrn ttihatlar asndan byk bir hata olduu kanaatindeyiz. II. Merutiyet dneminin ok bal ve bocalama dnemi olarak nitelendirilmesinin nemli bir sebebi ttihatlarn bu kararszl idi. 1908de veya 1909da iktidara geip kararl bir ekilde tek merkezli-ada bir otorite oluturmalarn engelleyecek hibir kuvvet ve g nlerinde yoktu. Zira ttihatlarn gcn, hemen hemen herkes kabullenmi grnyor veya buna kendini mecbur hissediyordu. ttihat-Terakkinin iktidara gememesi mevcut ve yeni olumu g merkezlerinin ve gruplarnn siyasi oyuna yeniden aktr olarak katlmalarn salamtr. Bylece ttihatlar kendilerine kar yeni ittifaklarn, yeni bloklarn olumasna ve kendi hedefleri dorultusunda umutlanmalarna yol amtr. ayet ttihatlar daha ilk gnlerde iktidar ellerine alm olsalard otorite boluu yaratlmayacak ve lke en azndan siyasi istikrarszla srklenmemi olacakt. ttihatlar mevcut glerine, baarlarna ve artlarn uygun olmasna ramen niin iktidara gemekten kandlar sorusu akla gelmektedir. Bu konuda en ok ileri srlen gr gen ve tecrbesiz olmalardr. Kanaatimize gre bu geersiz bir iddiad. Zira, dnyann her tarafnda ihtilaller, darbeler ve inklaplar gen kadrolar tarafndan yapla gelmitir. Bu anlamda ttihatlar ihtilal yapan ilk gen kadrolar deildi. O halde gen olular mazeret olarak ileri srlemez. Tecrbesizlik mazereti de pek geerli deildir. nk ttihatlarn iinde devlet ynetiminde bulunmu pek ok insan vard. Bu tr kadrolar olmasa bile iktidara gelmi ttihatlar iin kendi emirleri dorultusunda alacak pek ok tecrbeli devlet adam ve brokrat bulmalar zor olmayacakt. Kald ki ttihatlarn iinde bu niteliklere sahip kadrolar mevcuttu. Mesela ileri gelen ttihatlardan 1869 doumlu hukuku Hac Adil (Arda), 1869 doumlu fikir adam ve gazeteci Ahmet Aayev, 1876 doumlu fikir adam Yusuf Akura, 1879 doumlu maliyeci Mehmet Cavit Bey, 1875 doumlu Hseyin Cahit Bey, 1874 doumlu Talat Bey (Paa), 1872 doumlu Cemal (Paa), 1858 doumlu eitimci ve idareci Emrullah Efendi, 1874 doumlu Pariste renim grm, hukuku Halil Mente, 1870 doumlu Dr. Nazm, 1860 doumlu ve Hariciyeci Mehmet Rfat Paa, 1859 doumlu Ahmet Rza, 1877 doumlu Dr. Bahattin akir, 1875 doumlu Ziya Gkalp, 1874 doumlu Mithat kr (Bleda) gibi gen saylmayacak tecrbeli insanlar da vard. O halde gen ve tecrbesiz olular geerli bir cevap olmaktan uzaktr. Kald ki, byle bir mazeret ihtilalin mantna da ters dmektedir. 1889dan beri muhalefette olan, Merutiyetin ilann dnen ve Abdlhamid rejimine son vermek isteyen dinamik kadrolarn devleti ynetemeyecek durumda olmalar mant biraz zorlamaktadr. ktidara gemeyi ttihatlar kendileri mi istemedi? Eer byle ise byk bir hata idi. Ordu mu istemedi? Bu akla yakn bir cevap gibi grnebilir, zira asker-sivil rekabeti veya srtmesi Mahmut evket Paa gibi eski rejimin nimetlerinden yararlanan statkocu yal Paalar, ttihatlarn gen sivil kadrolarna iktidar uygun grmemi veya onlarn iktidarndan rkm olabilirler. Bu yal Paalar ttihatlara yakn grnm olsalar da muhafazakar yapya sahiptiler. Ordunun tamamen siyasete angaje olmasndan ekinmi ve endie duymu olabilirler.

328

Ordunun desteklemedii bir ihtilalin ise, baar ans olduka dktr. Edirnedeki II. Ordu ve Selanikteki III. Ordunun Merutiyetin ilan ve Abdlhamidin drlmesi konusunda ttihatlar destekledikleri mlumdur. Ancak bundan Merutiyetin ayakta ve Kanun- Esasinin yrrlkte kalmas dnda, zellikle ttihatlarn sivil kadrolarna iktidar ve inklaplar iin pek fazla destek vermedikleri anlalmaktadr. Ama, Merkez-i Umuminin, byle bir ihtimali dnerek yal ve statkocu paalara kar bir tedbir dnmemesi, nemli bir eksiklik saylmaldr. ttihatlar bu ordu engelini ancak Bab- li baskn, Enver Paann Edirneyi geri almas ve Mahmut evket Paann ldrlmesi sonucunda aabilmilerdir. Esas ttihat iktidar ve icraat 1913ten itibaren balamt. Ancak bu tarihte Osmanl mparatorluu 1908deki durumunun ok gerilerine dm, 1911 Trablusgarb Sava, 1912-1913 Balkan savalar, Yemen ve Arnavut isyanlar, ite muhalefet-ttihat atmas ve gayrimslimlerin ayrlk hareketleri; dta, l ttifak ve l tilf bloklarnn olumas ve I. Dnya Harbine gidi artlar, ttihatlarn iktidarna fazla ans tanmyordu. Bu vaziyet karsnda gecikmi ttihat iktidarn mucize kurtarabilirdi. ttihat iktidar bu mucizeyi I. Dnya Savanda bulabileceini dnmtr. Nitekim, 28 Temmuz 1914te I. Dnya Harbi kt, ksa bir mddet sonra da Osmanl Devleti harbe srklendi. Bylece ttihatlarn hareket kabiliyeti harple snrlandrlm oldu. Sonuta Osmanl Devleti ve ttihatlar kaybetti. Bu durum belki de 1908de iktidara tamamen el koymamalarnn faturas idi. 4. ttihat-Terakkinin Yapt Msbet ler 1908-1918 yllar arasnda Osmanl Devletinin mukadderatna az veya ok ttihat-terakki hkmetmitir. ttihat-Terakki Cemiyeti, gerek ttihat-Terakki Frkas gerekse ttihat-Terakki hkmetleri ad altnda II. Merutiyet dneminin kargaa ortamnda baz nemli yenilikler yapmlardr. Bu itibarla yaplan yeniliklere ksa da olsa deinmekte fayda vardr: Eitim:51 ttihatlarn yaptklar msbet ilerin banda eitim faaliyetlerinin geldii hemen hemen herkes tarafndan kabul edilmi bir gerektir. ttihatlar eitim alannda alt politikay benimsemitir. Birincisi; Tanzimattan beri zellikle Abdlhamid dneminde yaplan eitim messeselerinin muhafaza edilmesi ve programlarnn adalatrlmas. kincisi; fiziki bakmdan harap olmu eitim messeselerinin bakm ve tamiri ile hizmete sokulmas. ncs; yeni modern eitim messeselerinin yaplmas ve retime almas. Drdncs; eitim tekilatnn slah. Beincisi; eitimle ilgili kanunlarn karlmas. Altncs ise eitim ve retimin milliletirilmesidir. Bu erevede ilk nce stanbul Darlfnunu (niversite) ele alnm, daha sonra ise ilk ve orta dereceli okullar ve retmen okullar zerinde durulmutur. Eitim reformlarnda Sat Beyi ile Emrullah Beyin byk gayretleri olmutur. Kzlar iin eitim imkanlar artrlmtr. Ayrca Trk olmayanlarn okullarndan ocuklara Trke retilmesi zerinde de srarla durulmu, ancak pek baar salanamamtr. Bu gayretlerin sonucu okullama fazlalam, okuyan erken ve kz renci says byk miktarda artmtr. Programlar ise hem modernletirilmi hem de milliletirilmitir.

329

Milli ktisat Siyaseti: Hemen ifade edilmesi gereken bir husus da; ttihatlarn Osmanlnn kurtuluunu nce eitimde grdlerse, ikinci olarak da milli iktisat politikasnda aramlardr. nk onlar kapitlasyonlar ve imtiyazlar vastasyla, imparatorluun Avrupann yar smrgesi haline geldiinin farknda idiler. Gayrimslim unsurlarnda smr konusunda Avrupaya yardmc olduklarnn da farkndaydlar. Hakikaten Osmanl mparatorluu Avrupann pazar ve hammadde deposu durumunda idi. Osmanl sanayii km idi. zmir, stanbul, Selanik, Beyrut ve Trabzon Avrupa emperyalizminin giri kaps, demiryollar ise smrnn vastalar haline gelmiti. Bunun sonucu Trkler fakirlemi, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler gibi aznlklar zenginlemi ve Osmanl burjuvazisini oluturmulard. ttihatlar bu durumu ve gidii tersine dndrmek yani ekonomik istiklali temin etmek maksadyla milli ekonomi ve Trk milli burjuvazi yaratma siyasetini esas almlardr. Bunun sonucu bteye eki dzen vermeye, tarm gelitirmeye, Trkleri ticarete ve sanayiye tevik etmeye gayret etmilerdir. Ayrca Trklere 1908-1918 aras 236 irket kurdurmular, Ziraat Bankas vastasyla mteebbisler kredi asndan desteklenmitir. 9 Eyll 1914te Osmanl ekonomisinin gelimesini engelleyen kapitlasyonlar kaldrlm ve yabanc irketler kontrol altna alnmtr. Bankaclk ve ihracatta milli politika benimsenmitir.52 Nihayet, ttihatlar sanayii tevik iin, 22 Mays 1911de kardklar bir kanunla fabrikalarn kuruluunda lazm olacak makine ve tehizat gmrk vergisinden muaf tutmutur. Bu kanun dahi yetersiz grlerek, 14 Aralk 1913te Tevik-i Sanayi Kanunu hazrlanm ve yrrle konmutur. Bu arada Cavit Beyin gayretiyle yerli maln alnmas ve kullanlmas istikametinde cesur bir adm atlmtr. ttihatlarn bu gibi tedbirleri belki Osmanl mparatorluunu kurtaramamtr, fakat Trkiye Cumhuriyeti iin olumlu bir adm olmutur.53 Siyasi, dari, Hukuki ve Askeri Reformlar: ttihatlar her eyden nce II. Merutiyeti ilan etmiler ve Kanun- Esasiyi yrrle koymulardr. lkeye parlamenter rejimi ve ok partili hayat getirmilerdir. Padiahlk messesesine sembolik nitelik kazandrmlardr. Daha sonra Kanun- Esaside ve seim kanunlarnda parlamenter rejime uygun deiiklikler yapmlardr. 29 Temmuz 1913te dare-i Umumiye-i Vilayt Kanunu kabul edilerek, tara tekilatlarna yeni bir dzen getirilmitir. Bu kanunla vilayetlere biraz inisiyatif tannmtr. Bunun yan sra Belediyeler Kanunu da karlm, bylece mahalli idarelere yeniden dzenlenmitir. Kadn haklar asndan nemli olan Hukuk- Aile Kararnamesi, 3 Mart 1917de yrrle konulmutur. 2 Nisan 1917de yaynlanan Medars-i lmiye Kanunu ile medreselerin slah yoluna gidilmitir. ttihatlarn 1913-1914te yapt nemli icraatlardan biri hi phesiz askeri alanda yaplan reorganizasyondur. Ordu Alman Generali Liman von Sanders; Donanma ngiliz Amirali A. H. Limpus;

330

jandarma ise Fransz uzmanlarnn denetimine braklmtr. Bu tedbirlerle ordu ve donanma genletirilmi, disiplin altna alnm ve sava gc artrlmtr. Netice olarak, II. Merutiyet dnemi, Trkler ve Trkiye Cumhuriyeti iin ciddi bir tecrbe lboratuvar olmutur. En byk faydas bu olmutur. Byk Devletlerin, gayrimslimlerin gerek yz bu dnemde ortaya km; Trkler, ada devlet anlayyla, ada fikirlerle, parlamenter rejimle, milliyetilikle, gerek basn-yayn-kltr hayatyla bu dnemde yz yze gelmilerdir. Bu itibarla Trkiye Cumhuriyetinin yolu ve zemini bu yllarda hazrlanm, kadrolar bu dnemde yetimitir. ttihat ve Terakki Cemiyeti, Frkas ve hkmetleri 1908-1914 arasnda nce ittihat (birlik) m yoksa terakki (kalknma) mi arasnda gidip gelmi, Osmanl mparatorluunda ittihad da terakkiyi de salayamamlardr. Fevkalade iyi niyetli, idealist, bilgili ve cesurdular. Osmanl Devletini kurtarmaya kalktlar, sevilmediler, ite ve dta byk dmanlklar kazandlar. Avrupann basks, RumlarnErmenilerin bitmez tkenmez istekleri ve ayrlk hareketleri, muhalefetin tavr ttihatlar bunaltmtr. Hep mcadele ettiler, sonunda 1914-1918 arasnda gerek savala megul oldular ve hem iktidar kaybettiler hem de Osmanl mparatorluunu kaybettiler. Ama yine de sevilmediler. DPNOTLAR 1 2 3 Pierre Leon, Histoire economque et Social du Monde (1840-1914), Paris, c. 4, s. 9. Pierre Leon, a.g.e., s. 9. Jacques Pirenne, Les Grands Courants de IHstoire Universelle (1830-1904), Paris

1965, c. V, s. 13-21. 4 5 6 7 8 Pierre Leon, a.g.e., s. 115. Niyazi Berkes, 200 Yldr Neden Bocalyoruz, stanbul 1965, s. 9. Pierre Leon, a.g.e., s. 527. Bernard Lewis, Modern Trkiyenin Douu, Ankara 1970, s. 175. M. Kemal ke, Son Dnem Osmanl mparatorluu, Doutan Gnmze Byk slm

Tarihi, stanbul 1989, c. 12, s. 201-278. 9 Bu konuda geni bilgi iin baknz: M. kr Haniolu, Bir Siyasi rgt Olarak Osmanl

ttihat ve Terakki Cemiyeti ve Jn Trklk (1889-1902), stanbul 1985. 10 11 12 Jean-Paul Garnier, La Fn de IEmpire Ottoman, Paris 1973, s. 90. Cemal Kutay, Bilinmeyen Tarihimiz, stanbul 1974, s. 412. M. kr Haniolu, a.g.e., s. 83.

331

13

Bu konuda geni bilgi iin baknz; M. Kemal ke, II. Abdlhamid, Siyonistler ve Filistin

Meselesi, stanbul 1981. 14 15 16 17 18 19 20 Rfat Uarol, Siyasi Tarih, stanbul 1983, s. 332. Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklb Tarihi, Ankara 1983, s 446-447. Jean-Paul Garnier, a.g.e., s. 97-98. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, Ankara 1996, c. IX., s. 37. Jean-Paul Garnier, a.g.e., s. 98. Yusuf Hikmet Bayur, a.g.e., s. 479. Jn Trkler (Gen Trkler) denilince II. Abdlhamide ve istibdat rejimine muhalif olanlarn

btn anlalmaldr. 21 ttihat, ttihat-Terakki denildiinde sadece bu cemiyet veya frka ile ilikisi olanlar

anlalmaldr. 22 23 Sina Akin, Jn Trkler ve ttihat ve Terakki, stanbul 1980, s. 85. Hkmetlerle ilgili bilgiler iin baknz: Ahmet Mehmetefendiolu, II. Merutiyet

Dneminde Osmanl Hkmetleri ve ttahat ve Terakki, niversitesi, zmir 1996, 197 sayfa. 24 25 26 27 28 29 30 31 Ahmet Mehmetefendiolu, a.g.e., s. 4-6. Ahmet Mehmetefendiolu, a.g.e., s. 61-50.

(Baslmam doktora tezi), Dokuz Eyll

A. eref Gzbyk-Suna Kili, Trk Anayasa Metinleri, Ankara 1957, s. 31-32. Feroz Ahmad, ttihatlktan Kemalizme, stanbul 1985, s. 124. Enver Ziya Karal, a.g.e, s. 62. Feroz Ahmad, ttihat ve Terakki, stanbul 1971. s. 53. Hilmi Kamil Bayur, Sadrazam Kamil Paa Siyasi Hayat, Ankara 1954, s. 296 Meclisteki ttihat mebuslar ttihat ve Terakki Frkas adyla rgtlenerek, modern bir parti

grnm kazanmlar ve cemiyetten ayr bir birim olmulardr. 32 Sina Akin, a.g.e., s. 120.

332

33 34 35

Sina Akin, 31 Mart Olay, Ankara 1970, s. 20-21. Feroz Ahmad, a.g.e., s. 65. Bayram Kodaman-Mehmet Ali nal, Son Vakanvis Abdurrahman eref Efendi Tarihi,

Ankara 1996, s. 19-20. 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 Ahmet Mehmetefendiolu, a.g.e., Mufassal Osmanl Tarihi, stanbul 1972, c. 6, s. 3462. Enver Ziya Karal, a.g.e., s. 132. Enver Ziya Karal, a.g.e, s. 133. Sina Akin, a.g.e., s. 193. Enver Ziya Karal, a.g.e, s. 152. Mufassal Osmanl Tarihi, c. 6, s. 3501-3502. Feroz Ahmad, ttihat ve Terakki, stanbul 1971, s. 165. Enver Ziya Karal, a.g.e., s. 201. Enver Ziya Karal, a.g.e, s. 207. Mufassal Osmanl Tarihi, c. 6, s. 3513-3514. A.g.e., s. 3515. Talat Paa hakknda geni bilgi iin bkz: Hasan Babacan, Mehmet Talat Paa (1874-

1921), (Baslmam doktora tezi), Isparta 1999. 49 50 Cemal Kutay, a.g.e., s. 412. Bayram Kodaman, 1876-1920 Aras Osmanl Siyasi Tarihi, Doutan Gnmze

Byk slm Tarihi, stanbul 1989, c. 12, s. 77-83. 51 Bu konuda daha geni bilgi iin bkz: Osman Ergin, Trk Maarif Tarihi, stanbul 1977, c.

4, s. 1273-1580. 52 M. Kemal ke, Son Dnem Osmanl mparatorluu, Doutan Gnmze Byk slam

Tarihi, stanbul 1989, c. 12, s. 258-261. 53 Sina Akin, a.g.e., s. 243-245.

333

334

A. TTHAT VE TERAKK 31 Mart Vak'as'nn Bir Yorumu / Prof. Dr. Ali Birinci [s.193-211]
Polis Akademisi / Trkiye Otuzbir Mart Vakas sadece II. Merutiyetin deil, btn Osmanl Tarihinin en ok tartlan hdiselerinden biri ve belki de birincisidir. Bz taraftarlaryla hl tam bir akla ve aydnla kavuturulamam bulunulmas bir mddet daha bir aratrma mevzuu olarak czibesini koruyacan gstermektedir. Ancak durum ne olursa olsun yaplan her yeni aratrma biraz daha aydnlk getirmektedir. 31 Mart Vaksn daha iyi anlayabilmek iin sadece II. Merutiyetin ilnyla ortaya kan gelimelere bakmak bile asgar bir fikir verebilir. Hdisenin daha iyi bir izah ise ancak bu devre dair kaynaklarn ve bilgilerin, tarih uslnn nda, daha dikkatli ve zahmetli bir alma ile deerlendirilmesi sayesinde mmkn olacaktr. Vak eriat bir ayaklanma veya elini bir hareket midir? Asker bir isyan mdr? nceden inceden inceye tek merkezden plnlanm mdr? Yoksak ilk harekete farkl niyetlerle katlmak m bahis mevzuu mudur? Daha mhimi bu hareket ttihatlarn ifade ettii kadar byk mdr? Yoksa siyas bakmdan istiml, hatt istismar m edilmektedir? Daha da mhimi hareketin neticelerinin kendisinden daha byk olduunu sylemek mmkn mdr? 31 Mart Vaksna bu suallerin cevaplarn aratrmak maksadyla baklrsa hareketi biraz daha vuzuha kartrmak mmkn olacaktr. Dier taraftan ifade etmek gerekir ki 31 Mart Vaks bir tarih bilmecesi olarak bundan sonra da czibesini koruyacaa benzemektedir. I. Merutiyetin lnndan (24 Temmuz 1908) 31 Mart Vakasna (13 Nisan 1909) 31 Mart Vakasna bir yorum getirebilmek iin usl gerei Merutiyetin ilnndan sonra ortaya kan gelimelerin zerinde olumak gerekir. Her eyden nce Trk siyas hayatna getirdikleri zerinde daha ok durulan II. Merutiyetin ilnnn hayatn btn safhalarnn da derin ve gnmze kadar gelen tesirler yarattn ve bu bakmdan da I. Merutiyetten (23 Aralk 1876) ok farkl olduu gz nnde tutulmaldr. Bu farkllklar muayyen balklar altnda ortaya konulabilir. 1. Siyasleme Srecine Girilmesi II. Merutiyetin ilnndan sonra ortaya kan ilk byk ve temel gelime ynlarn siyasete girmesi ve bu mnda da ilk defa ada siyas hayatn kurulmasdr.1 Meclis-i Mebusan dnda, esas itibariyle, I. ve II. Merutiyet arasnda pek benzerlik olmamasna ramen byk farkllar ortaya kmtr. Devlet otoritesi tamamen denebilecek derecede km, her trl kayttan zde bir matbuat ortaya km, her alanda her trden binlerce cemiyet kurulmu, siyaset idadlere kadar

335

btn mekteplere girmiti.2 Daha da mhimi hemen herkes siyasetle megul olmak imknna kavumutur. Artk siyas mcadelenin sahnesi sadece Mbeyn-i hne deil, btn vatan sathyd.3 Daha nce siyasetin, siysi ahsiyetlerin, msbet veya menfi, sohbet mevzuu bile yaplmalar siyas bir crm iken imdi artk belli-bal sohbet mevzuu olmutu. stelik devletlilerin hayatlar en mahrem taraflarna kadar irdeleniyor; sohbet bir yana yaz mevzuu olabiliyordu. fade edildiine gre kahvehanelerde bile bir tat kalmam, anlayan anlamayan herkes siyasetten dem vurmaya balam, buralar diplomatlar meclisi hlini almt.4 Esnaf ve hammala kadar herkesin yegane meglesi siyaset idi.5 iir, musik ve edebiyat sohbetleri neredeyse bir kenara braklmt.6 Ar siyaslemenin itici gcn ise ttihat-Terakki merkezinin istei zerine balatlan Tensikat tekil ediyordu. Eski idareye hafiyelik ve jurnalcilik yapanlar devlet dairelerinden ihra edilecekti Ayrca bir sr acezeden de kurtulmak mmkn olacakt.7 Bir kt hli, hrszl ve rvetilii bahis mevzuu olan memurlarn tasfiyesi yolundaki arzu, o gnlerin havas iinde hemen btn devlet memurlarn alk emberi iine alyor ve hemen herkesi huzursuz ve tedirgin ediyordu.8 Tensikat istekleri matbuat tarafndan da ifade ediliyordu. Tensikat vardr deniliyor meydanda bir semeresi grlmyor. Devr-i sbk yadigrlar tekad, mlliyet maalarna nail oluyorlar gibi ikyetlerin9 yannda Fedakrn- Millet Cemiyeti ats altnda toplanan eski devir madurlar da bir taraftan Tensikat, dier taraftan da bu arada farkl muamele grmeyi, yni yeni ie kayrlmay bekliyorlard.10 Bu arada memurlara kendiliklerinden istifa etmeleri iin dvetiye karld da oluyordu. ura-y Devlet zlarndan, babalarnn nfuzundan faydalanmadklarn gstermek iin, ekilmeleri istenmiti.11 Tensikatn bir ucu da haric siyasete, daha dorusu ngiltereye dayandrlyordu. fade edildiine gre12 ngiltere hkmeti gibi teden beri beka-y Osmaniyeyi aidden arzu eyleyen bir hkmdar- muazzama kar byle lekeli adamlardan devairi hl kurtaramayacak mydk? Bunlar hl ser-i krda bulunacaklar myd? Tabi, devlet kapsnn mhim ve vazgeilmez bir geim vastas olduu iklimde Tensikatn bizatihi varl13 ve buna ilveten tatbik ekli de siyaslemesi hzlandryordu. Karanlkta ve kalabalkta savrulan sapa gibi rastgeldiini zedeliyor ve bir Tensiktzedegn zmresinin ortaya kmasna sebep oluyordu.14 Byk kk btn memuriyetlere Tnin emniyet ettii kiilerin getirilmesi, akraba ve e dost kayrlmas ikyet edilen hususlarn banda geliyordu.15 Ar siyaslemenin halkta huzursuzlua sebep olan bir baka taraf nezaretlerin ve makamlarn sk sk sahip deitirmesiydi. Halk siyas mevkilerde tand ve hrmet duyduu kdemlileri grmeyi bir huzur ve teminat vesilesi olarak kabul ediyordu. Ayrca sonu gelmeyen grltl nmayiler pek hoa gitmiyordu.16 Netice olarak Merutiyet gayrimemnunlarnn oalmasnda ve T muhaliflerinin ortaya knda Tensikatn tayin edici bir tesiri olmutur.17 2. ttihat ve Terakkinin Siyas Tekelcilii

336

31 Mart Vakasna kadar olan devrede Tnin tekelci ve baka hibir siyas teekkl ve ahslara hayat hakk tanmayan tavr, henz paylamac bir siyaset geleneinin teekkl etmedii bir iklimde, pek de artc grlmemelidir. Merutiyetin ilnndan sonra da ittihattan, ittihat- tammeden ve ittihat- ansrdan bahseden T, artk bu mefhumdan kaytsz artsz kendisine itaati ve kendi etrafnda btn vatandalarn uslu ve uysal bir ekilde toplanmasn kastediyordu. nk artk en byk ve II. Abdlhamide ramen, rakipsiz bir iktidar merkeziydi.18 Merutiyet iln edildii zaman stanbulda Tye kaytl olanlarn says yok denecek kadar azd. Ancak otuz kii kadardk yolundaki ifadeler bu gerein sde bir delilinden baka birey deildir.19 Merutiyetin ilnn takiben ise sadece stanbulda deil btn memlekette hemen herkes, Msrdan dnen eski bir Jn Trke -Ya hu meer ne kadar okmuusuz da haberimiz yokmu dedirtecek bir siyas intibak kablyetiyle ttihat oluvermiti.20 Ancak T, ilk balardaki aknl geince, bz kimselere kar kaplar kapatmaya balam; mesel Ahmet Rzann tesiriyle, eski defterler alarak, Jn Trklerden Mizanc Murat ve Sabahattin Bey gibilere kar tavr almt.21 Ahrar Frkasnn T ile birlemesi bu meyanda dnlmse de gereklememiti.22 Bir baka teekkle, Fedakrn- Millet Cemiyetine kar Tnin gtt siyas kan dvs ancak bu cemiyetin ortadan kaldrlmas ve reisinin Kerkk mutasarrfl vazifesiyle stanbuldan uzaklatrlmasyla sona ermiti. Halbuki bir frka bile olmayan cemiyet siyas rakip bile deildi. Ancak siyas madurlar iin iane toplamas ve kalabalk bir taraftara sahip olmasyla tehlikeli bir rakip olarak grlmt.23 lk zamanlarda iktidara gememekle beraber T, merkezinin ve kulplerinin adet gerek iktidar sahibi gibi her ie kartklar, hkmetlerin ise glge kabine gibi kaldklar grlyordu. lk defa bir ttihat, belki de en yal ttihat Manyasizde Refik Bey, 30 Kasm 1908de Kmil Paa hkmetine Adliye Nzr sfatyla girmi ancak gen ttihatlar, fiil imknlarna ramen, ruhen hazr olmadklar bu makamlara geme cesareti gsterememilerdi.24 Merutiyetin ilnndan sonra en byk ve en cazip siyas g olan T, glgeden aydnla, vehim olmaktandan cisim olmaya doru gittike gcn ve cazibesini kaybetmi; zaafn hissettike azamet ve tehdidini artrmt. Halkn ve sivil-asker muhaliflerin asbiyeti de buna muvazi olarak ykselmiti.25 Tnin muhaliflere hayat hakk tanmayan bir tekelci tavr bir ifadesini de yle buluyordu.26 Memlekette bir tekilt ve idare kablyeti, bir samimiyet ve vatan muhabbeti varsa bu yalnz ttihat ve Terakkide toplanmt. Onun haricindeki kuvvetler, srf kendi ahs ve mill menfaatleri namna

337

Trk vatann ykmak iin alan menfi, muzr ve hain unsurlardan, yahut hakikati bilmeyecek kadar dncesizlerden ibaretti. 3. Matbuat Hayat II. Merutiyet, Trk cemiyetinde yeni bir unsurun ortaya kmasna ahit olmutu. Bu gerekten de matbuat ismiyle ifade edilen ve o zamandan beri siyas hayatmzda byk bir gc temsil eden ve derece farkyla her zaman tesirde bulunan yepyeni bir kurumdu. Daha nce gazeteden ok mecmuay hatrlatan rneklerinin siyas hayatta hemen hemen hi sesleri ve yanklar yoktu. Bu bakmdan Merutiyetin iln, yeni ve ok gl bir matbuatn, hem de dizginsiz ve hudutsuz bir hrriyetle, ortaya dmesine vesile olmutu. Hemen ifade edilmesi gereken mhim bir husus, bu matbuatn ve Trk cemiyeti ile siyaset zerindeki tesirlerin hikyesinin henz asgar lde bile yazlmam olmasdr. 24 Temmuz 1908de Merutiyet iln edildii zaman nce bir aknlk yaatm ve bunun yepyeni bir devrin balangc olduunu hemen hemen hikimse anlayamamt. Ancak ertesi gn gazetelerin kopard kyametten sonra bu aknlk ortadan kalkmt. Bu andan itibaren insanlar mthi bir gazete ve dolaysyla sz sana altnda kaldlar. stelik kat zerinde grlen hemen her kelimeye phe duyulmakszn inanlan bir hlet-i ruhiyenin hkim olduu vasatta matbuatn tesiri her trl tarifin ve tasvirin zerindeydi. 24 Temmuzda stanbulda Ahmed Cevdet kdam; Mihran Efendi Sabah; Ebuzziya Tevfik ise Tercman- Hakikati kamyordu.27 Ancak stanbulun eli kalem tutan ve biraz paras olanlar ayn gn Bblnin matbaalarna komaya balamlard. Devrin hi phesiz en nl gazetecisi olan Hseyin Cahit de mdr olduu Mercan dadisini terk ederek kalemi eline almt. 25 Temmuzda Oh serlevhal yazs kdamda kt.28 Ayn gn sansr de fiilen ortadan kalkm; btn duygular, fikirden ve tabii fkeler ve nefretler de, duvar yklm bir bendin sular gibi, ortal istil etmeye balamt. O gn kdam altm bir, Sabah ise krk bin nsha baslmt. Halk, gazeteleri birbirinin elinden kapyor; ayn gn leden sonra gazeteler drt misli fiyatla satlyordu.29 Bu arada 30 Temmuzda posta sansrnn de kalkt, telgrafla, postahanelere bildirilmiti.30 Artk eli kalem tutan herkes bir imtiyaz olarak gazete neretmeye balamt. Gazete stunlarnda ismini grmek insanlar iin bal bana kazant.31 Hazr paras olmayanlar evlerini ve mallarn satp matbaa ayor, gazete karyorlard. Gnlk gazetelerin says elliyi gemiti; mecmualarn ve rislelerin ise haddi hesab yoktu.32 Her gn matbuat lemine yeni yeni gazeteler ve mecmualar douyor; ancak bunlarn byk bir ksm bir iki hafta yaadktan sonra batyordu. Abdlhamid Devrinin nl gazetecisi Basireti Alinin gazetesi bile yeniden km ise de ksa bir mddet sonra yine kapanmak zorunda kalmt. Bu arada tek say baslan gazeteler de vard.33 Gazete ve mecmualardan pek az, ancak resm ve husus bir menbadan kuvvet olanlar veya siyas ve fikr bir temele dayanabilenler ayakta kaldlar.34

338

Hrriyet edebiyatyla kmaya balayan gazetelerin ilk dveti Baralm olmutu. Ancak bu temenni gereklemedi ve ldrmtk ifadesiyle itiraf edilen bir mthi didime balad. Bu meyanda en ok alk gren ise fslt gazetesi olmutu.35 Matbuat hayatnda mnevverlerin tavr, her eyin cesaretle ortaya konulmasn istemek, eklinde tecelli ediyordu. Meseleler aka konuulmal, rt -bas etme siyaseti terk edilmeliydi. Kurtuluumuz iin bu gerekliydi.36 Ancak bu temennilere ramen doruyu syleyememekten ikyet edenler de vard.37 Fakat herkesin dorular birbirinden farkl ve ok uzakt. Matbuat hrriyetinden ilim ve kltr hayat iin ne gibi semereler elde edildiinin hesab ayr bir bahis olmakla beraber gnlk hayatta huzur, siyasette bir itidl kalmad aktr. Sert ve endazesiz kalem mcadeleleri bilhassa fikir ve kltr seviyesi dk olan ve her okuduuna inanan insanlar zerinde byk bir tesir icra ediyordu.38 Tabii bu msbet deildi ve cemiyet bir mitsizlik, kararszlk ve huzursuzluk hercmerci iinde yuvarlanp gidiyordu. Gazeteler sat artrmak iin hibir kayt tanmyor ve bilhassa her hususta ilk, ama ekseriya yanl bilgi veren, ilve basklaryla halk byk heyecanlara dryorlard.39 Matbuatn bu halinden ikayetler de ayn anda ifade edilmeye balanmt. O zaman ki kelimelerle lem-i matbuat bir saha-y cidle dnmt. Birbirimizle kalemen ve lisanen uramaya ve boumaya koyulmutuk. Hl ahsiyat yapyorduk ve dedikoyu brakmyorduk. Hapisten kurtulan lisan- matbuat bu olmamalyd. Memleketin menfaatinden baka bir ey dnmeyen nzrlara hamiyetsiz gazeteciler bu ekilde hcum etmemeliydi. Gazeteler yklmadk namus, dokunmadk haysiyet brakmyordu.40 Matbuatta nezaket ve nezaketin kalmad ifade edilen bir baka mhim hususta Edeb Ya Hu ismiyle karlan mecmua biraz da bu duruma kar kyor gibidir. Ortala atlan Zambak gibi risalenin, meraktan ok, byk zntlere yol at muhakkaktr. A. hsana gre bu devirde edepli olanlar balarn yorganlarnn altna ekmeye mecbur olmulard. II. Merutiyetin mhim neticelerinden birinin de edep ve ahlk bakmndan byk kayplara sebebiyet vermesiydi.41 Bu arada sansr olmad iin milletin btn Kablyet-i edebiyesinin inkiaf edecei tahminleri de ok abuk boa km oluyordu.42 Gazetelerinin ansr- muhtelife-i Osmaniye beynine ilka-y nifak edecek surette neriyatta bulunduklar da bir baka ikyet mezuuydu.43 Merkezde ve tarada btaraflk iddiasyla kan gazetelerin daima bir taraf mdafaa ettikleri de ikyet mevzuu oluyordu.44 Gazetelerin ve bilhassa Tden yana neriyat yapmayanlarn bu tavrlarn msamaha ile karlamayan bir siyas sertlik de her geen gn biraz daha dikkati ekiyordu. ok mstakil bir meslek takip ettiinden ikyetle Servet-i Fnun sahibi A. hsan Tiflis baehbenderlii vazifesiyle matbuat sahasndan uzaklatrlmak istenmiti. Dr. Nzm bu hizmete sizden mnasibini bulamadm diyordu.45 Selnikte de Kmil Paa lehine yaz ihtiva eden gazeteleri satan bayiler de bu baskdan nasibini alyordu.46

339

Gazete saysnn47 ve bunlara yaplan basklarn artmas, matbuat hrriyeti ve yeni bir matbuat kanunu yaplmas mnakaalarn da beraberinde getirmiti. Bizde de ngilterede olduu genilikte matbuat hrriyeti bulunmalyd. nk bu hrriyet, ruh-u Merutiyetti.48 31 Mart Vakas stanbulda amme efkrn stan, bir frtna gibi eserek alt-st eden ve halla pamuu gibi atan, ifade edilenin aksine, muhalif gazetelerden ok, 1 Austos 1908den itibaren karlan Tanin gazetesi olmutu. Tnin taraftar (mrevvic-i efkr) olan gazetenin bamuharriri ve matbuatn rakipsiz polemikisi Hseyin Cahitin kendisini anlatt satrlar bu bakmdan bir yoruma gerek brakmayacak kadar aktr:49 Hayatta en ok mbarezeyi severim. En mesud gnlerim en iddetli hcuma uradm, en iddetle hcum ettiim zamanlardr. O zaman damarlarmda hayat veren bir ate tutuur, hayatn solukluu silinir ve gzmn nnde bir gaye canlanr, mbarek ve muazzez bir gaye, vatann hayr iin, fenal ezmek ve iyilii galebe ettirmek iin bir mcadele. Btn etrafma bu ateten bir para vermek isterim. Fenala kar msamahakr, lkayd veya msaadekr duranlar sarsmak, hepsini bu mbareze meydanna ekmek isterim. Yalnz fena olmamak kfi gelir, fikrinde deilim. Fenal ezmek iin uramak lzumuna iman ediyorum. Hseyin Cahitin bu felsefeyle savurduu keskin ve sivri kaleminin cemiyetin hangi hassas duygu ve dncelerine darbe vurduunun muhasebesi henz yaplmamtr.50 Ancak her trl kayttan azde polemiklerinin byk tepkilere sebep olduu muhakkaktr.51 31 Mart Vakasnda isyanclar tarafndan aranlan ahslarn banda gelmesi de bu bakmdan zerinde durulmaya deer bir keyfiyettir.52 Ksaca Taninin mbarezeyi seven bamuharriri matbuattaki harareti ok artryordu. 31 Mart Vakas ncesinde stanbulda neredilen belli bal Trke gazeteler esas itibariyle iki takma ayrlm gibiydi. Tden yana olan gazetelerin banda tabii Tanin geliyordu. ura-y mmet ve Siper-i Saika-i Hrriyet dier neir organlaryd. Ancak Tercman- Hakikat de, tarafsz grnmekle beraber Tnin yannda yer alyordu. ttihatlar nazarnda Sabah, Servet-i Fnun ve Saadet de tarafsz kabul ediliyordu.53 Tye kar olan gazeteler de hayli kalabalk bir takm tekil ediyordu. Bunlar arasnda sermayesinin byk bir ksm Kmil Paann olu Sait Paaya ait olan Yeni Gazete, Mizanc Murat tarafndan karlan Mizan, Hasan Fehminin bamuharriri olduu Serbest, Ahrar Frkasnn neir organ Osmanl ve Dervi Vahdetnin Volkan bu meyanda ilk akla gelenlerdi. Serbestnin muharrirlerin Mevlnzde Rfat Beyde kalem mbazezesinde H. Cahit kadar sert ve mahirdi.54 Netice itibariyle gazetelerin neredeyse elbirliiyle siyas atei ykselttikleri, sivil-asker btn zmrelerde bir huzur ve skunet brakmadklar sde bir gerek olarak ifade edilebilir. 4. Siyas Cinayetler

340

II. Merutiyetin Rumelide iln, bir bakma Manastr telgrafhanesi merdivenlerinde, Sultan Abdlhamidin sadk paalarndan emsi Paaya atlan kurunlarla olmu (7 Temmuz 1908) ve bu, kanl siyas hayatn balangcn tekil etmiti.55 Gerekten de Tnin bundan sonra emrinde vatan urunda adam ldrmeye hazr bir takm fedailer hep hazr olmutu.56 Merutiyetin ilnyla beraber balayan bu cinayetlerin insan artmamas mmkn grnmemekte ve her cinayet bir sonraki iin ilham kaynan tekil etmektedir. lndan hemen nceki gnlerde, hafiyelikle sulanan Giritli Yzba Bahaeddin, bir zabit tarafndan katledilmiti. ln takiben yine hrriyeti zabitler Selnik dadisinin arkasndaki mezarlkta hafiye olduklar sylenen kanun yzbalar brahim ve Ali ile sivillerden uayb; Manastrda da topu alay mftlerinden Mustafa Efendiyi ldrmlerdi.57 in dikkate deer bir taraf ise btn bu kan dkmelerin artk Merutiyet urunda deil, bir bakma sayesinde olmasyd. Her cinayette fiil durum yaratlyor, katiller yakalanp cezalandrlmyordu. stanbulda ok fazla yank uyandrmayan baka bir cinayet de 1-2 Kasm 1908 gecesi idare-i sabkann en mthi hafiyelerin olan smail Mahir Paann Sultan Mahmut trbesi nnde bir gece karanlnda, bir sokak kesini siper etmi birinin, att kurunlarla ldrlmesiydi. emsi Paann akrabas olan Paann lm, ahs bir mesele olarak yorumland ve pek yanks olmad.58 31 Mart Vakasndan sadece alt gn nce kpr zerinde muhalif gazetecilerden Serbest Bamuharriri Hasan Fehminin vurulmas, bir bakma btn stanbul halkna katil vakalarn telin etme frsat vermiti. 7 Nisan 1908 aramba gn kurunla ldrlen Hasan Fehmi, Teselya Yeniehirinden zengin bir Arnavut aileye mensuptu. Mlkiyedeki tahsilinden sonra bir ara Jn Trklk lemine katlm nce Parise, sonra Msra geerek burada Emel isimli bir gazete karmt. Merutiyetin ilnn takiben dnerek matbuat alemine atlmt. Temiz ve son derecede terbiyeli, szlerinde ve hlindeki samimiyet ve safiyetiyle kendini herkese sevdirmi bir vatanperverdi. Kpr zerinde, arkada Erturul akirle, yrrken vurulmu; E. akir de yaralanmt.59 O zamann yaygn kanaati bu gibi katillerin hep zabitlerden olduu, yine T ayhindeki mebuslar da lisanen ve kalemen onlarn tehdit ettii yolundayd.60 Ancak Hasan Fehminnin katilleri hakknda ok sonra baka isimler ortaya atlmt.61 Bu arada Hasan Fehminin ayn gazetenin daha sert polemikisi Mevlnzde Rfat zannyla ve yanllkla ldrld hakknda da rivayetler dolamt. Baka bir rivayet Erturul akirin de byle bir yanllk yznden yaralandyd.62 Hasan Fehminin 8 Martta yaplan cenaze merasimi, stanbulun Balkan komitacl slbuyla ve kanla yaplan siyasetine verdii son cevap oldu. Merasime neredeyse btn stanbul katlmt. Cenaze Sultan Mahmut Trbesine vsl olduu zaman cemaatin dier ucu Byk Postahne nndeydi. Darlfnun genlii de yaptklar nmayilerle hkmetten katilin bulunmasn talep ediyordu.63 Bunun iin Mecliste de bir istizah takriri, tabii muhalifler tarafndan verildi. Hasan Fehmi, Arnavut olduu iin, Arnavutlardan Ergiri Mebusu Mfit Bey tarafndan da beyan- teessfte

341

bulunuldu. Mebuslardan Kirkor Zohrap, kalem mcadelesinden dolay hayatn kaybettiini anlatt. Grltler iinde istizah takriri kabul edildi. Cenaze treninde hararetli hitabetlerde bulunuldu. Ortalk da dolaan rivayetlere baklacak olursa Ahrar Frkas da hazrlanyor ve kendilerine bir tecavz vki olursa mukabele iin Ermeni ihtillcileriyle birleiyorlard. Bu asb hava iinde, arzu etmesine ramen, Hseyin Cahit, bir tehlikeye mruz kalmamak iin, cenaze merasimine katlamamt.64 Cinayetin Ahrar Frkas tarafndan istismar edildiinden ikyeti olan Hseyin Cahit, iki gn sonra da ya ehid-i hrriyet Hasan Fehmi Beyin katilini bulmal, yahut -mlm olan- be kiiyi vatan haricine karmal. Bu ikiden maadas milliyetin galeyann teskin edemez ihtarnda bulunuyordu. Tabii bu temennisi gereklememiti.65 Yine H. Cahite gre bu katil hadisesi siyas hayat bsbtn alevlendirmiti.66 stanbul sokaklarnda bu derece kolay kan dklmesinin hakl ve ikna edici bir gerekesi bulunamamt. Cinayetler Tyi halkn gznden bsbtn drm ve adet umum bir nefret havas esmeye balamt.67 5. Askerlik Hayat 31 Mart Vakas, daha sonraki farkl isimlendirilmelere ramen, esas itibariyle asker bir isyandr. Bu sebeple her eyden nce askerleri byle bir isyan iin uygun hle getiren, tahrik ve teviklere tene bir hlet-i ruhiyeye yaklatran gelimelere ve hdiselere bakmak gerekir. Aksi takdirde eriat isteriz avzeleriyle, elde silah, sokaklara dklen, hatt bu uurda kan dken askerleri birer fkh veya eriat mtehasss olarak kabul etmek neticesi ortaya kar. Tabi bunun gariplii de ortadadr. Hemen ifade etmek gerekir ki II. Merutiyet mektepli zabitlerin bir hareketidir.68 T sayesinde imtiyazl bir mevki kazanmlar. Bu arada ortaya Tli zabitlerden teekkl eden imtiyazl ve asker silsile-i meratib dnda ve zerinde bir zmre kmt. Bunlar o sralarda asker rtbelerin en ykseine sahip, yni kahraman- hrriyet idiler. Merutiyet Devrinde bunlar Sultan Abdlhamidin imtiyazl yldz askerinin yerini almlard. T kulplerine (ube) kladan daha ok bal olan bu zabitlerin terfi ve terakkilerinde de farkl muamele grmeleri huzursuzlua sebep oluyordu.69 Merutiyet ncesinde askerlik siyaseti be vakit namaz, Padiaha dua szyle ifade ediliyordu. Rivayete gre Sultan Abdlhamidin dilinden drmediibir sz uydu: Ulema kuvve-i mneviyem ise askerini kuvve-i maddiyemdir. Sultan Azizin asker tarafndan hllinden sonra bu zmrenin ho tutulmas, incitilmemesi ve yorulmamas yolunun tercih edildii anlalyordu. Asker tarafndan yaplan en kk bir nmayite erler onba, onbalar avu, avular mlzm oluyor; askerin hemen hepsi en azndan avu rtbesiyle tezkere alyordu.70 Merutiyet Devrinde heyecanl ve ateli zabitlerin bir taraftan alayl zabitlerle, dier taraftan da rehavet iindeki askerlerle pek anlaamadklar anlalyor. Bu anlamazlkta askerlerle alayl zabitlerin tek saf olduklar ve birbirleriyle iyi anlap kaynatklarn drmek daha mkl grnyor.

342

Gayretli zabitlerin akibetini de dnmeden asker talimlere ehemmiyet ve hz verdikleri, afakla beraber harekete getikleri ve bir bakma sude askerlikte yorgunluk devri balattklar grlyordu. Bu arada askeri din ve padiah adna deil, vatan ve millet gibi yeni mefhumlarla tevike altklar anlalmaktadr. Bu meyanda itikat, itiyat ve istirahatinden fedakrlk etmek istemeyen askerin, bazen ocuk mesabesinde grd zabitlere garez balad ve hatt kin balad bir gerektir.71 Bu esas sebepler yannda zabitlerin dine kar lkaydileri, askerlerin namaz ve gusl abdesti gibi ihtiyalarn ciddiye almamalar gibi hususlar da huzursuzluun dier vesilelerini tekil ediyordu.72 Merutiyetin iln zerinden bir ay bile gemeden ie gce yaramayacak alil-i vcud ve ihtiyar zabitann ifte etibba tarafndan muayenesiyle tekadleri icra edilmek yolunda karar alnyordu.73 Dier taraftan birok subayn herhangi bir iltimas neticesinde aldklar rtbelerin geri alnmas dncesi derhal tatbike koyuldu ve bir ksmnn rtbesi indirilirken bir ksm da tekade ayrld. Bu arada bilhassa alayllar ordudan uzaklatrlmt. Bunlar bilhassa stanbulda toplanarak gayrimemnunlar zmresinin ev kuvvetli takmn tekil ediyorlard.74 Alayllarn byk lde ordudan ayrlmasyla erlerle mektepli zabitler arasndaki anlama ve sulh zemini, ister istemez ok daralyor, byk lde ortadan kalkyordu. 6. Medreselerin Islah almalar Medreselerin slah hususundaki dncelerin ve almalarn uzun bir hikyesi vardr.75 Ancak bu kurumu slah almalar ile 31 Mart Vakas arasnda yakn ve kuvvetli bir alka zerinde durulmas gereken bir noktadr. Merutiyetin ilnn takip eden aylarda hatrlanan ilerden biri de medreselerin yeniden ele alnmas olmutu. fade edildiine gre stibdat devresinin medrese tahsiline darbelerden biri ve belki en mhimmi on alt seneden beri kurra imtihanlarnn yaplmamas, yni hibir talebenin mezun olmamasyd. Medreseler askerlik an bulmu delikanllarn bir mekn hline gelmiti. Sadece Of kazasnda yetmi medrese vard ve askerlik andaki hemen herkes buralara kaytlyd. Bu itibarla Harbiye Nezareti tarafndan bir imtihan cetveli tertip edilerek talebe-i ulmun imtihanlarna balanlmas Bb- Meihate bildirilmi ve programn metni de verilmiti.76 Bu neviden haberler zerine talebe-i ulm kurra imtihanlar hakkndaki gelimelere ve haberlere saplanp kalmt. Bu arada daha sonra iln edilen programn gelecek senelere mahsus olduu ve bu sene yaplacak imtihanlarda usul- kadimesi vehiyle muamele olunaca ve yeni programa bir harf bile ilve edilmeyecei, yni sorulmayaca kati ekilde elde edilen malmata atfen iln ediliyordu. Ancak bu teminata ramen kendinde imtihana girebilecek bilgiyi ve cesareti bulan pek az talebe kyordu. Bir ay zarfnda balayaca, iln edilen imtihanlar ders vekilinin riyasetindeki heyet-i mmeyyize huzurunda yapld zaman ancak be-alt talebe kazanmakla girmiti.77 mtihanlarda talebe kazanmakla kaybetmek arasnda deil; kazanmakla askere gitmek arasnda tercih yapmak zorunda kalyordu. Bu esnada Vahdet ve Volkan talebenin yannda yerini almt. Volkan, kazanamayan talebenin askere alnmasna kar kyor, hele halkn 1304 tevelltlleri askere alnrken medreselilerin 1299lulardan itibaren alnmak istenmeleri tenkit ediliyordu.78 Bu arada Tanin,

343

medreselerin kaplarnn da gece muayyen saatlerde kapatlmasn teklif edecek kadar meselenin takipisi oluyordu.79 Nihayet 28 ubat 1909da Pazar gn binden ziyade talebe-i ulm Bayezid Camiinde bir miting yaparak imtihanlarn Rebiylevvele (ilk gn 23 Mart 1909) kadar tehirinin haklarnda gadri mcip olacan, bu kadarck mddet zarfnda hazrlanamayacaklarn, 1325de Dersaadet ahalisinin askerlikten muaf olacaklarn ve kendilerinin de istisna edilmeleri yolunda nutuklar sylediler ve mitsiz bir ekilde daldlar. Harbiye Nzrndan bir mitvar sz duyamamlard. Bu, onlarn 31 Mart ncesindeki son byk gvde gsterileri ve medresenin kucandan ayrlmama urundaki son mcadeleleri olmtu.80 Bu gibi tartmalar daha sonra da devam etmi ve talebe-i ulumun kurra imtihanlarndan istisnas hakknda irade-i seniye km ise de bu defa da tatbikatn ne ekilde olaca hususunda tereddtler ve tartmalar ortaya kmt. Durum ne olursa olsun T ile medrese talebeleri arasna kan dvs girmiti.81 II. 31 Mart Vakas ve Taraflar 31 Mart Vaksnn, II. Merutiyetin tarihinde, baka benzerlerinin de bulunmas aratrmaclara kymetli ipular ve yorum imknlar vermektedir. Gerekten de bu vaknn daha kk mikyasta da olsa rneklerinin daha nceden ortaya km bulunmas, anlamak isteyenler iin, yeni frsatlar getirmektedir. Bu gibi hdiselerin ilk byk rnei Edirne Vakasdr. 1. 31 Mart Vakasnn lk rnekleri A. Edirne Vakas Merutiyetin ilnndan sonra sonra (26 Temmuz 1908) Selnikten, T tarafndan, yeni devri mjdelemek iin erkn- harp kolaas Hasan Ruen (Barkn) Beyin banda bulunduu bir heyet Edirneye gnderilmiti. Kahraman-i hrriyet tarifesinin en ele avuca smaz ve ateli mensuplarnn banda gelen Ruen Bey, yeni devrin ilk byk temsilcisi olarak ehrin asker, mlk ve din ileri gelenleri tarafndan otuz bir pare top atyla ve maher bir kalabaln tezahratyla karlanmt Gsndeki apraz asl geni ipek kurdel zerine yal boya ile ttihat Terakkinin en kk fedaisi yazlmt. Ateli ve mutaal bir Merutiyet nutkunu takiben krsden inmiti. Krsye kmadan Padiahm ok yaa levhasnn klcyla paralayan Ruen, inerken de bir binbann gzn ilien yakasndaki, artk eskimi ve kapanm saylan bir devrin niann hoyrata kopararak ayaklarnn altna olmu ve inemiti. Merutiyetin iln haftasndaki bu hdise tamamen Ruen Beyin uslsz ve slupsuz davranlarndan domutu.82 Padiaha, yni ull-emre sadakatn din bir mahiyet kazand, inan ve ahsiyetlerin temeli olduu bir iklimde bu hareketler atele oynamaktan daha tehlikeli ve dncesizce bir davrant. Bunun zerine Edirne Harbiye Mektebindeki Padiahm ok Yaa levhalar Ruen Beyden saklanm, buradaki uzun ve kaba nutkuyla isyan ateinin devleri ykselirken kahraman- hrriyet, sessiz sedasz Edirneyi terk etmitir.83

344

syan eden askerler avularn kumandas altndaydlar. Nutuklarn tesiriyle Padiahn ldrldne veya ldrleceine inanmlard. ehirde herhangi bir serkelikte bulunmamlar, ancak snglerinin ucuyla halkn kollarndaki hrriyet kokartlarn koparmlar, dkknn kapatmakla megul bir Ermeniyi Padiahm ok Yaa diye kere bartmlard. Dikkate deer bir baka ey de, artk sk sk duyduklar Yaasn Vatan nidalarna bir mn veremeyen mehmetiklerin len yaasn vartan diye bir Ermeni iin baracamza Padiah iin barsanza ya gvur herifler yollu sitemleriydi. Bu hdise esnasnda hibir yama hareketi de olmamt. syan Yzba Cavit Beyin gayretleriyle hitama erdirilmi, her ktadan seilen sekiz-on temsilciden teekkl eden yz kiilik bir heyet, trenle, stanbula gidip dnerek Padiahn selmn tebli etmilerdi. Bunun zerine asker defa Padiahm ok Yaa diye bardktan sonra sessiz-sedasz klasna dnm ve bunu takiben kdemli askerler terhis edilerek memleketlerine gnderilmilerdi. Ancak bu isyan bir izzet-i nefis dvs hline getirmi, ortalk yattktan sonra, bir ay sonunda, isyann elebalarndan yedi avu memleketlerinden alnarak kla emesinin yannda kurulan daraalarnda aslmlard. Bunlar, bilindii kadaryla, II. Merutiyetin ek idam sehpalaryd. Bunlarn kurucusu Asker Mahkemeden ok Hasan Ruen Beydi. Hakknda epey bilgi bulunan bu isyan 31 Mart Vaksnn kk ve dar kadrolu bir rneiydi.84 B. stanbulda Askeri syanlar Merutiyetin ilnyla 31 Mart Vakas arasnda stanbulda bir dizi askeri isyan ve huzursuzluk hareketleri ortaya km, ancak bunlar zerinde cidd bir ekilde durulmam ve sebebleri aratrlmamt. Halbuki, farkllklar ne olursa olsun, 31 Mart Vakas bu isyanlar zincirinin son halkasndan baka birey deildi. Bunlar 31 Martn pidarlar olarak grmek bu bakmdan doru bir yorumdur.85 Bu Vakalardan ilki 1908 Ramazannda (Ekim) arap skelesinde meydana geldi ve buradaki askerler silhlaryla Taklaya giderek dil muamele talebinde bulundular. Zamannda haberdar olan Hassa Kumandanlnn emriyle askerlerden on yedisi tevkif edilerek hdiseye nihayet verilmiti. kinci ve nc isyanlar Bblde ve Kadrgada cereyan etmi; askerler talime kmamlar ve karmayacaklarn alenen ifade cretinde bulunmular; dier ktalar da benzer tavrlar gstermeye meyletmi ise de teskin edilmilerdi. Asl vahim hdise, Mecidiyede bulunan Taklada vukua geldi. stanbulda kendini yalnz ve gsz hisseden Tnin istei zerine 1901de, ekiya takibi iin Rumelide kurulan, avc taburlarn getirtti. Bunlar, Padiaha ve nimetlerine bal ve Yldz koruyan 2. Frkaya kar bir denge unsuru olarak dnlmt. Hassa Ordusunun gcn krmak iin bz taburlarnn stanbuldan karlmas ve Hicaza gnderilmesi kararlatrlmt. Tabur askerleri karavana olmayp Talimhanenin Yldza bakan cephesinde Padiahm ok Yaa avzeleriyle tezkere istemeye baladlar. Galeyan iki gn srd ve iki gece akta silh atp beklediler. htiyatlarn silh altna arldklar, tezkere alsalar bile yine getirilecekleri hatrlatlm ise dinlememilerdi. Harbiye Nzr Ali Rza Paa, otuz civarndaki silerin piman olup itaat etmeyecek olurlarsa zerlerine ate almasn emretmiti. Hassa Ordusu

345

Kumandan Mahmut Muhtar Paa daha da kararl ve sertti. Selnikten yeni gelen ve kumandan Erkn- Harp Binbas Remzi Bey olan 3. Avc Taburu askeri kuatnca alan ilk atele avc neferlerinden biri yaraland (31 Ekim 1908). Avclarn atee cevap vermesi neticesinde silerden drd lm, yaralanmt. M. Muhtar Paa, askerlerin cesetlerini, bir ibret ve kuvvet gsterisi olarak srar ederek Harbiye Nezareti meydanna astrm, ancak bu sahnelerden adet irenen stanbul halk zerinde ok menf tesirlere yol amt. Askerlerin bu derece kolay katledilmeleri ise dier askerler iin bir ibret vesilesi deil, hiddet faturas olmutu.86 ldrlmenin ve lmenin kolay rneklerini grm oluyorlard. syanlardan beincisi 4. alayn zabitleri istemeyiz feryadyla kendini gstermiti. Beincisi Yldzda bir selmlk resminde terifat meselesinden km, Arnavut taburu ile 3. Avc Taburu arasnda yer anlamazl olmutu. Yedincisi 3. Avc Taburunun bir bl Arap taburunu ikml iin gnderilmeleri zerine anlamazlk km; Yldzdan uzaklatrlmak istenen Arap taburu ve arkasndan Arnavut taburu Taklya, oradan da Rumeliye sevkolundular.87 2. Avc Taburlarnn syan 31 Mart Vakasnn dikkati eken ilk byk hususiyeti asker bir hareket olmasdr. Bir irtica olarak tavsif edilmesi esas itibariyle bir yorum meselesi olarak sonradan ortaya kmtr. Ertesi gn gazetelerdeki ilk isimlendirmeler bu gerein doru bir isimlendirmesinden baka bir ey deildir. Baz rnekler yle sralanabilir: Hdise-i askeriye,88 harekt- askeriye,89 31 Mart ihtilli askeri90 hareket-i askeriye, asker kyam,91 askeri bir itia.92 lk anda verilen doru isimler, hadisenin dini bir yorumunun yaplmasndan sonra ise yemini, gnmze kadar devam eden bir yanla, irtica isimlendirmesine fark etmitir. Bu ve benzeri isimlendirmeler bu hsenin zerinde doru bir ekilde dnmeye ve isabetli yorumlar yapmaya da mni olmaktadr.93 Tnin stanbulda hayat sigortas gibi grd ve Kmil Paann Rumeliye dnmesini istedii ve daha iki hafta nce bile Cemiyet Beyannmesiyle mdafaa ettii Avc taburlarnn isyan ilk nazarda, herkese artc grnebilir.94 Ancak bu askerlerin, mektepli zabitler gibi Tnin ateli ve kararl taraftarlar olmadn, dolaysyla din hislerinin veya heehrilik balarnn daha kolay harekete geirebileceini gzden uzak tutmamak gerekir. 30 Martta, akam vakti, Avc taburu avularndan biri Mekteb-i Harbiyenin svari blne gelmi ve avulardan biriyle grerek Biz yarn sabah silahl olarak Sultanahmet Meydannda toplanp eriat isteyeceiz, siz de geliniz, fakat zabitlerinize hibir ey sylemeyiniz teklifinde bulunur. avu bu durumu blk zabitine, o da daha st makamlara bildirir. Ancak yatsz vaktinde Harbiye Nazr Ali Rza Paaya rapor iletilir. Nzrn emri zerine nbeti yaveri Mustafa Bey, Yldzdaki II. Frka Kumandan Cevat Paaya gnderilir. Tezkereyi alan Paa, kahve ve sigara iildikten ve bir hayli grldkten sonra Nazr Paa hazretlerine hrmetler edenim, byle birey olamaz cevabn bildirir. Gece yarsn getikten sonra tekrar yola koyulan Mustafa Bey Kabataa yaklatnda

346

avularn idaresinde, sng takm, askerlerin Galata istikametine doru ilerlediklerini grr. kaz zerine geri dnerek Gmsuyu ve Beyolu zerinden ve silerden nce kpry geip ortalk aarrken Harbiye Nzrn uyandrr. Hassa Ordusu (I. Ordu) Kumandan Mahmut Muhtar Paann Kadkydeki evine haber gnderilirse de, Paa hayli zaman kaybndan sonra, nezarete gelebilir. Ancak 4. Avc Taburu ve kendine katlanlar oktan Ayasofya ve Sultanahmet Meydanlarn tutmulardr.95 Zabitlerini klaya kapatan askerler sokaklara hkim olup glerinin farkna vardktan sonra, herhlde ilerine katlan ve harekete scaklk ve sertlik katmak isteyenlerin de tahrikiyle, silh kullanmaya balarlar. Kendine bir ksm medrese talebeleri de katlnca btn ulemay ve talebeleri zorla yanlarna almak isterler.96 Askerin Sultanahmette, Meclis-i Mebusann nnde toplanp eriat isteriz eklinde ifade ettii isteklerinin ne olduu zerinde sylenebilecek ilk ey bu szn yaplanlar tasvip etmiyoruz mnsyla anlalmas gerektiidir. Bu Osmanl cemiyetinde Mslmanlarn itima, siyas ve hatt her trl taleplerini ifade kfi gelen bir beyandr. steklerin en ksa, en veciz ve ihatal bir ifadesidir. Gnn meseleleri ve dertleri muvacehesinde de muhtevasn kendiliinden kazanmaktadr. Hasan Fehminin katlinden alt, cenazesinden sadece be gn sonra ortaya kan 31 Mart Vakasnda (13 Nisan 1909) dikkati eken ilk hususun Avc taburlar iinde H. Fehminin hemehrilerinin, yni Arnavutlarn bulunmasyd. Bunlarn miktarna tyin mmkn ve esasen mhim de deildir. A. hsann Avc taburu yni Arnavutlar demesi bu bakmdan mnidardr.97 Bu itibarla avc askerlerini Hasan Fehminin intikamn isyana bahane ettiler ifadesiyle98 anlatmak, cemiyetimizde hl kuvvetle cri olan hemehrilik hissiyat veya saplants (paranoya) gz nne alnrsa, ok makl ve mantki grnmektedir. Bu, en azndan, isyann vesilesi ve en kuvvetli sebeplerinden biridir.99 Bu bakmdan isyan esnasnda bir askerin: -Biz Rumelide hrriyet ve adalet iin altk. Hrriyet alnd ama, kpr stnde adam ldrlyor da katili tutulmuyor. Adalet nerede kald? te biz adalet ve ksas istiyoruz yollu ikyetleri bu gibi yorumlarn bir delili olarak grlebilir.100 Meclis-i Mebusann nnde eriat steriz diyen askerlerden Merutiyeti istemeyiz nevinden bir ey ykselmemesi de dikkate deer. Dmanlklar ttihatlara ve ordudaki temsilcileri saydklar mektepli zabitlere idi.101 Harekete katlan medreseliler ve kadro harici braklan alayllar ve yle anlalyor ki muhaliflerin de, katklarndan sonra askerlerin talepler listesi genileyerek son eklini almt. Bunlar, Tye kar olan hemen btn zmrelerin mterek talepleriydi: 102 1- Kabinenin istifas, 2- Meclis-i Mesubandan Ahmet Rza, Hseyin Cahit, Cavit, Rahmi (Arslan) ve Talt Beyin ihrac, 3- Alayl zabitandan aa karlarak madur edilenlerin iadeleri,

347

4- Ahkm- eriyenin tatbiki, 5- Kmil Paann sadrete, Nazm Paann Harbiye Nezaretine getirilmeleri, 6- ttihat ve Terakki Cemiyetinin datlmas, 7- Erbab- kyam hakknda aff- hne iln, 8- Meclis-i Mebusan riyasetine smail Kemal Beyin seilmesi. Avc taburlar 1. gn sonunda ve hele dklen kanlardan sonra esas itibariyle aff- hnenin peine dmlerdi. Ayn akam kan aff iradesinden sonra gece enlikler yaplm ve 14 Nisandan itibaren isyann atei nispeten dmeye balamt.103 Ancak 1 Nisan gecesi aff enliklerinde silh atlmas stanbulda dehet yaratmt. 13 Nisanda Hseyin Hilmi Paa kabinesi yerine kurulan Tevfik Paa kabinesine askerin hrmet durduu Teseliya kahraman brahim Ethem Paa, Harbiye Nzr olarak, dahil edilmi; Mahmut Muhtar Paa kendisini, hi phesiz ldrmek iin arayan askerlerden, stanbulu terk ederek, kurtulabilmiti. Onun yerine de, nl Tanzimat Devri adam li Paann dmd Nzm Paa I. Ordu Kumandanlna getirilmiti. Bu arada Ahmet Rza da Meclis-i Mebusan reisliinden istifa etmiti.104 Bu arada gelebilen az sayda mebus ile alan Mecliste eriat iin Alayllar tarafndan yaplan konumalarn sonu meselenin en hassas ve gerek noktasn ortaya koyuyordu. Alayllar konumalarn aa karldklar ve oluk-ocuklaryla beraber perian olduklar yolundaki ikyetle balyorlard.105 Meclis-i Mebusanda, Merutiyetin ilk dokuz aylk tatbikatnn din tepkisini ise askerleri temsilen Fatih dersimlarndan Hoca A. Rasim Avni Efendi ifade etmiti.106 14 Nisanda isyana kar Rumelide gnll toplanmaya balanmt. 15 Nisanda meclis byk bir ekseriyete almasna devam ederken askerde isyan atei dmeye balamt.107 31 Mart Vakasnn en dikkate deer ve ackl taraflarndan birincisi, asker-sivil, says yze varan insann katledilmi olmasdr. Bunlardan biri Adliye Nzr Nzm Paadr. Yanllkla, yni Ahmet Rzaya benzetilerek deil, yanndaki Bahriye Nzr Rza Paann silh ekmesi zerine askerin att kurunlarla can vermiti. Rza Paa yaralanmakla kurtulmutu. Ancak Lazkiye Mebusu Emir Mehmet Arslan, ldrmek iin peinde iki yze yakn avc askerinin kotuu Hseyin Cahite benzerliinin sebep olduu yanllkla ldrlmt. Bu meyanda erif Sadk Paa da bir kaza kurunuyla hayatn kaybetmiti.108 syann, bilindii kadaryla, ilk kurban Trabzonlu mlzm lyas Efendi olmu ve askerin Karaky kprsnden gemesine mni olmak isterken vurulmutu. Gen muharrirlerden Macid Memduh, Ortakyde; mlzm- evvel Selhaddin, Harbiye Nezareti nnde svari zabiti Rumils spatari isimleri bilinen dier kayplard.109

348

Cinayetlerden en ok tartlan ise Asr- Tevfik zrhls svarisi Binba Ali Kablnin Yldzda, II. Abdhamidin gzleri nnde ldrlmesi olmutur. Bu isyann nc gnmzdeki son katil hdisesiydi ve hep Padiahn aleyhinde kullanlmt.110 3. Sultan Abdlhamid ve 31 Mart Vakas 31 Mart Vakasn duyan hemen herkesin yapt ilk yorum Sultan Abdlhamidin devr-i meum-u istibdad iade etmek iin, ikinci defa kar taarruza getiiydi.111 31 Mart yaayanlarn seneler sonra yobazlar ve zorbalar bizzat kkrtann Sultan olduunu yazmalar bu inancn derinliini gstermesi bakmndan mhimdir.112 Bu hkm, zerinde pek dnlmeksizin bir mtearife alarak kabul edilmiti.113 Bu yorumlar ancak bir sene sonra yava yava yumuam, yalnz Sultan Hamidin parmayla meydana gelmedii, iyi ve kt niyetli birok vatandan katkda bulunduu kabul edilmiti.114 Bu meyanda Sultann nl Dahiliye Nzr Mehmet Memduh Paa da birok delil ileri srerek bu gibi yorumlarn mdafi olmutur.115 Sultann dolayl yoldan teviklerinden bahsedenler de Ali Kablnin katlini ilk delil olarak ortaya sryorlard.116 Meseleyi daha geniletip esas tahrik merkezinin saray olduunu iddia edenler de vard.117 Her eyden nce yallk anda olan ve iddetten irenen Padiahn byle bir siyas maceraya atlmasnn mantk delili bulunmamaktadr. 31 Mart hdisesinde benim katiyen medhalim yoktur diyen Sultann evrak arasndan kan bz jurnallerin evresinde olan biteni merak etmekten baka bir eye yorulamayaca aktr. Gazetecilere ise dehete kapld aleyhteki neriyata cevap verilmesi iin ihsanda bulunduu anlalyor.118 Ali Kabl hdisesinde ne kadar byk bir znt duyduu bilinmektedir.119 Nitekim daha sonra, bu ite bir dahli olmad yolundaki yorumlar hkim olmutur. Gnmzde artk bu gibi yorumlar tartlmaya deer bile grlmemektedir.120 4. Talebe-i Ulm ve Ulema 31 Mart Vakasna, Avc Taburlarndan sonra katlan ikinci kalabalk zmrenin talebe-i ulm, yni medreseliler olduu ak bir gerektir. Askerlik meselesinden dolay bunlardan kmsenemeyecek bir miktarnn T muhalifleri arasna katldklar anlalyor. Ancak hepsinin topyekn ve hdisenin iinde olduklarn sylemek de mmkn grnmemektedir. Dier taraftan bz ulemnn din bir hissiyatla Tye muhalif olduu aktr. Bunun en dikkate deer rnei ise Hoca A. Rasim Avnidir. Herhalde zabtann askere Hocalarla katiyen grmeyeceksiniz. Askerlikte diyanet meselesi aranmaz. Allahtan baka kimse tannmaz. Padiah ve efrad- ahali ttihat ve Terakki Cemiyetinin elindedir yollu szlerin veya dedikodularnn bu hiss tepkide byk bir pay olmaldr.121

349

Avc taburu ile bz medreselilerin, en azndan Mart ay iinde, bir mnasebet kurduklarna dair bilgiler bulunmaktadr. Halbuki Taklada birka misli de Hassa Ordusu erat bulunmasna ramen muhalefetin bunlarla bir ba kurmas dikkate deer grnyor. eitli propagandalarla bunlarda Tyi korumaktan doan bir gnaha ortak ve let olma hlet-i ruhiyesi yaatlm olabilir. Bir baka ihtiml de Arnavut hemehrilii olabilir.122 Askerler kpry getikleri zaman karlatklar manzara Yeni cami merdivenlerini en st basamaklarna kadar, bir papatya tarlasn hatrlatan ekilde beyaz sarkl medreseliler olmutur.123 Burada dikkat edilmesi gereken mhim bir nokta askerlerin iine katlanlarn daha ok sankllar ve hocalar olduu, halkn bu ite esas itibariyle seyirci alarak kalddr.124 Ancak, asker bu yeni zmreyi tabii bir mttefiki olarak grnce btn medreseleri dolaarak talebeleri ve bu arada rastlad ulemy da kendine katlmaya dvet, hatt mecbur etmiti.125 Denildiine gre126 sarkllar arasnda meydana ilk dahil olan ve askere itidl ve inzibat tavsiye eden ulema olduu gibi, tek tek neferlerin kulana baz eyler fsldayan Dervi Vahdet taraftar softalar da grlyordu. Bu meyanda Cemiyet-i lmiye-i slmiye ats altnda toplanan ulemann Merutiyetten yana olduklarn ifade eden beyannmesinin de ruhlara mit ve teselli verdiine dikkat ekilmesi ulemann isyan karsnda tavrn anlamak bakmndan mhimdir.127 Netice itibariyle medrese talebelerinin bir btn hlinde isyanda yer aldn sylemek mmkn deildir. Ulema ise Merutiyetten yana yattrc tavr iinde olmu ve Vahdet etrafnda olanlar istisna edilirse isyann karsnda yer almtr. 5. Dervi Vahdet 31 Mart Vakasnn en dikkate deer ehrelerinden biri olan Dervi Vahdetnin, kard Volkan gazetesiyle baz asker ve medreseliler zerinde tesirde bulunduu aktr. Ancak kendisini dorudan doruya tertipilerden biri olarak grmek zordur. Bununla beraber isyana en ok sahip kan ve gazetesiyle asker arasnda tahrik ve teviklerde bulunan en nde gelen gazeteci olduu muhakkaktr.128 Matbuatn ortaya kard nevzuhur hretlerden biri olan Dervi Vahdetnin kark ahsiyetinin tam bir izah henz yaplamamtr.129 Ancak durum ne olursa olsun isyana onun kadar sahip kan ikinci bir ahs bulmak zordur. O, ertesi gn (14 Nisan) Volkanda (Nu 104, s. 1) Sultana yazd ak mektubunda Bugn Merutiyetimizi red etmek, Meclis-i Mebusan-