T. C.

Not: Bildiriler ı ş ı ğ ş ve ş ı ı göre
ı ı ş ı
Sardis: Archaeological Research in 1989 .
1989 ı ı ı (Eski İ ı ı ı ş ı .
1989 Arykanda ı ı Raporu .
ı Ş
Patara 1989 .
Ramazan ÖZGAN
1989 Knidos ı ı
Kaunos 1989 ı ı ı ş ı .
Christian LE ROY
Xanthos - Letoon 1989 .
Wolfgang MüLLER - WIENER
Milet 1989 Raporu .
ı ı ı Grabuug 1989 .
Orhan İ
Magnesia ad Meandrum 1989 .
Marc WAELKENS, Selçuk Ş Roland DEGEEST,
Sagalassos 1989: The Rescue Exeavation in the Potter's Quarter and
The Sagalassos Ware .
Afif ERZEN, Sait Ş
Enez (Ainos) ı ı 1989 ı ı ı ş ı .
Abdullah YAYLALI
Kyzikos 1989 ı ı ı ş ı .
Wolfgang RADT
Pergamon 1989 ı Raporu .
Scbastlana LAGONA
1989 ı ı Kyme ı ı .
Ender İ
1989 Stratonikeia ı ı , 219
Daria De Bernardl FERRERO
Les Travaux a Hierapolis De Phrygie En 1989 225
Les Foui11es A lassos Ert 1989 235
Labraunda 1989 247
Richard Martin HARRISON
Amorium 1989 251
Pessinus (Pessinonte) 1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 269
Kelenderis 1989 ı ı ı ı 301
Bericht Der Grabungskampagne Limyra 1989 323
La Campagne 1989 A ı 349
Riiçhan ARIK
Kubad - Abiid 1989 ı ı ı ı 355
Nurettin ı ı
1989 ı ı Harran ı ı 363
İ Tiyatro ı ı 1989 379
M. Taner TARHAN, Veli İ M. ş Ş
Van - ş Tarihi Türk ı ğ ı Kurtarma ı ı ı ve
Çevre Düzeni ı ş ı - 1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 405
M. Taner TARHAN, Veli İ
Van Kalesi ve Eski Van Ş ı ı 429
Exeavation and research at Sardis in 1989 (Iate May tornid-August)
were conducted by the Archaeological Exploration of Sardis (which is io-
intly sponsored by the Harvard University Art Museums, Cornell Univer-
sity, the American Schools of Oriental Research, and the Corning Museum
of Glass. For fundamental permissions the Sardis Expedition is deeply
grateful to the Presideney for the Protection of Cultural and Natural posses-
sions, Deputy President Altan Akat, and all Officers and Staff; particularly
to Messrs. Mehmet ğ and Çelik Topçu for sympathetic advice and
attention in a difflcult situation; and to the Manisa Museum, Director Ha-
san ğ Officers, and Staff for their customary support and encoura-
gement. The ı Representative was Mr. Emir Çapraz, of the Mu"
seum of Anatolian Civilizations in Ankara.
Exeavation continued at the same two regions of the city site that have
been the focus of exeavation in recent seasons. At one of those, the flat-top-
ped spur of the Acropolis (sector ByzFort; Fig. i, A), a massiye foundation
of the Archaic period that was exposed in a topographically anomalous hol-
low on the east side of the spur could belong to an opening and entryway
through the Archaic terrace wall that surrounds the spur. On the spur sum-
mit, near the outermost end, a fragmentary stylobate with emplacements
for two columns belongs to a smail building of the sixth century RC., per-
haps contemporancous with the terrace (Fig. 2). Most of the stylobate blocks
are marble, and their dressing resembles that of Cyrus the Great's buildings
at Pasargadae in Iran. There may be a connection, but whether Sardis pro-
vided the model for Pasargadae or vice-versa is unc1ear. The impressive set-
ting overlooking the Hermus river plain would be perfect for a garden pavi-
Iion-Iike the elegant Ottomanpavilions on Seraglio Point in Istanbul, which
(*) Prof. Dr. Crawford H. GREENWALT Jr. University of California, Department of Clas-
stcs ı Hall 5303, Berkeley, California 94720/ A.B.D.
ı a similarly breathtaking view; but at Sardis there is no evidence
for a garden .(A series of hollows in bedrock near the pavilion appears too
shallow and too irregular to be planting pits.) Deposits of the seventh cen-
tury Re. below the stylobate contained a rich assemblage of pottery, which
included painted storage vessels and more than one hundred dishes, sorne
with simple orientalizing decoration (Fig, 3).
At the other region of excavation, further west and at the foot of the
Acropolis (sectors MMS, MMS / N, MMS ı Fig. i, B), the principal
occupation phases are Late Roman and Lydian.
In Late Roman times (fifth to early seventh century A.D.) this region
included a cluster of residential units and two colonnaded thoroughfares:
an avenue to the north of the ı and a street to the south of it (Fig. 4).
The avenue, possibly created as early as the first century A.D., was
extensively rebuilt in Late Roman times. Exeavation in 1989 exposed
more of one collonnaded ambulatory (Fig. 4, north of the modern
highway). The columns bespeak thrift and fastidiousness of design: several
shafts had been mended from severely shattered parts; and the bases, all
spoils from older buildings, are consistently Attic Ionic in the outer row and
Asiatic Ionic in an inner row. (Less logical was the reuse of an Ionic column-
pier capital for a pier base). A partly articulated heap ofbriek and tile, which
includes floor tiles (as well as at least two opaion roof tiles; Fig. 5) suggests
that the ambulatory building had a second story. The heap contained an
anomalous marble votive block, inscribed with the word "gift" (dovon) and a
specific date (presumably A.D. 256/7, according to P. Herrmann). The
colonnaded street was created in Late Roman times. Its creation involved
demolition of substantial Lydian building rernains -a segment of Colossal
Lydian Structure- which obstructed the street route; even after demelition
the street had a marked ineline over surviving Lydian building foundations.
The street proper rests directly under a modern village road (i.c., its succes-
sor), and only parts of the colonnaded ambulatories on either side have been
excavated. Exeavation in 1989 established for excavated parts of both am-
bulatories a parallel sequence of piers and columns (pier; four columns;
pier; two columns; pier). In the residential units between avenue and street
three more rooms were partly cleared in 1989. The large apsidal hall (Fig. 4,
far left) contained two stone basins, perhaps for dyeing or fulling, and dating
from a Iate phase of occupation; and yielded two curiosities: a small clay
bulla (with the head of a govemrnent official or private person, according
to J. Nesbitt); and a "brick" (15cm. by i i cm. by 8 crn.) ofresinous substance-
that remains to be .identified.
. Below·the Late Romanstratum is the Lydian ı dominated by
-remains of Colossal Lydian Structure, which was evidently a fortification
.of sornc kind, built in the later seventh century B.C. and destroyed.in the
middle of the sixth (Fig. 6).
Until 1989Colossal Lydian Structure had been traced for a length of 70
m., south from the modern highway to the edge of an artificial hill.Under
the hill, the building was presumed to be too deeply buried by ı over-
'burden for practical exeavation. Test trenches opened in the hillside last year,
ı indicate that well-preserved parts of the Structure rest only a meter
,below·ground surface, and that the hillside itself, which is 60 m. long, is a
"ghost image" of one side of the Structure (if so, that would ı double
the known length of the building). The most informative test trench revealed
part of a monumental facade, the latest phase of which should be no later
than the middle of the sixth century B.C., on the evidence of context pottery
(two Attic and Corinthian ı and, heaped against the facade, dest-
ruction debris that appears to be the ı as destruction debris encountered
elsewhere against the facades of Colossal Lydian Structure (Fig. 7).
That destruction debris is every archaeologist's dream. Like thevolcanic
fallout that buried Roman Pornpeii and Bronze-Age Thera, it is a thick,
preservative, sealing layer: widespread, unmistakable (with its distinctive
components of unfired and semi-baked brick ı presumaby rep-
resenting demolished and toppled superstructure), and identifiable with a
.single, specific moment in ı in this case, the middle of the sixth century
B.C. (To the ceramic evidence for the date that has already been much pub-
licized should be added anather item, recovered in destruction debris 50 m.
distant from the other evidence: an Attic fragment assigned to the Manner
of Sophilos by G. ı it was recovered in 1982, but its significance has
only ı ı been appreciated).
What delights archaeologists taday was catastrophe for Sardis in the
mid sixth century B.C. The ı debris reflects wanton violenee,
which, given the defensive nature of Colossal Lydian ı and the ch-
ronological evidence, may be associated with the siege, capture, and partial
sack of Sardis by Cyrus the Great of Persia between 547.and 542 B.C.
A casualty of those events is attested by the human skeleton, whieh was
recovcred in destruction debris in 1988and which was cleaned and examined
by physical anthropologist Melodie Dornurad in 1989. According to Do-
murad;the skeleton belonged to aman between 22-26 years old at the time
of death. That he had been asoIdier is strongly suggested by evidence for the
muscular development of his arrns, the left ı for carrying a heavy.weight,
Ilke that of a shield ("particularIy pronounced deltoid tuberosity on the
left hurnerus"), the right arm for forward or rotary movement, as is wielding
a sword or spear ("extra lipping of the right glenoid cavity"); and by comp-
ression deformation and flattening of the neck vertebrae, which indicate that
he had regularly supported on his head a heavy weight Iike a helmet (the
iron and bronze helmet recovered in 1987 came from the same destruction
deposit, a few maters away from the skeleton). Two face injuries sustained
3-4 years before death also are consistent with a soldier's career, according
to Domurad, who has studied skeletons of Roman soldiers from Cyprus.
At the time of death, the man was dutching in his right hand a small
stone, about the size of an apricot, which survived in position between clenc-
hed thumb and finger bones (Fig. 8); he might have been an army sIinger or
stone thrower (although Greek sIingers usually were light-armed, Assyrian
sIingers could wear helmets, Roman sIingers carry shields), or the stone could
reflect a special situation. The man died attempting to defend himself; as is
attested by left forearm fractures that were sustained just before death, when
the ı was in a raised, defensive position (like the forearms of Persians
in defensive situations that are depicted on the Alexander Sarcophagus).
The skeleton may identified with asoidier of either Croesus or Cyrus, who
feIl in the historic siege of Sardis.
This "soldier of misfortune" (Science News, January 13, 1990, p. 28)
rested in destruction debris that fiIIed a functionally-enigmatic recess in the
west side of Colossal Lydian Structure (Figs. 6, 9). Most of the recess, ine-
luding aIl of the inner end, was excavated to floor level in 1989. The floor
was almost completely bare of artifacts, apart from more iron nails, like
those recovered from previously-excavatcd parts of the floor. In all more
than 70 nails were recovered. Most of them were distributed in four-to-five
"grid sets": three sets roughly a meter square, with three-to-four rows of
theee to five nails each; one longer, narrower set (2.3 m. by 0.45 m.), with
three rows of eight-to-nine nails (Fig. 9). The nails rested in vertical posi-
tions, in some sets head-end up, in others pointed-end up. Traces of wood
were recovered between nails, and wood pseudomorphs adhered to many.
The grid sets evidently attest panels of wood slats secured by nails, which
rested on the recess floor. They might have been shutters for windows or
embrasures in the superstructure, which feIl or were thrown from above just
before Colossal Lydian Structure was destroyed.
The onlyother exeavation of 1989 was of a tomb in the city cemetery
of Sardis, west of the Pactolus stream (at ı ğ Fig. 1. C), (Ten
sarcophagus burials located nearby were excavated by the Manisa Museum
in the Spring of 1989). The tomb, built of stone and evidentIy once covered
by a tumulus mound, includes a main chamber, antechamber, and dromos.
The main chamber has a double-pitched ceiling and features two tiers of
"couches" at the sides and back (!ike double-decker bunks): the lower co-
uches hollowed into the floor, the upper ones created by stone slabs cantele-
vered from the walls and interlocked with one another (Figs. LO, i i). AI-
though the tomb had been thoroughly rifled, probably rnore than once, t I ı e
main chamber yielded remains of some thirty pottery items and three lamps.
Diagnostic features suggest for their deposit a date in the third or second
century Re. The tomb structure could be somewhat older; and in any case
is !ikely to have been used several times. A limestone slab incorporated as
floor paving in the antechamber may have been an Archaic stele crowned
with two palmette antefixes, of which one survives (Figs. i O, ll).
Other activities of the 1989 season included conservation (Fig. 12);
preparation of display proposals for the Manisa Museum (several displays
were installed, by courtesy of the Museum Director and Staff); aerial
balloon photography (Fig. 13); and study of antiquities recovered in
previous seasons.
. ",
Fig. 1- Sardis and environs, visual relief map with south at the top. A = secto{ByzP()rt;'.B = sector MMS(with ı
ğ site in city eemetery " "
Fig. 3- Stemmed dishes from sector ByzFort
~ ... '----
Cl +

• • •
Ankara-Izmir Highway
..,,+ . +




sector MMS/S

,. [J····4
:: i
•••• i

Fig. 4- Sectors M M S ı MMS/N, andMM8/S, Roman features, schematic plan
Fig. 5- Sector MMS/N: colonnaded ambulatory of ı with particularly
articulated heap of brick and tile
Lale RomanSynagogue
ı Highway
" "(
" "L{:
10 20m ®
seconcarr ı wall
lydian ı wall
(lWW. WalIZ. gravelIili)
Slopingclay & gravellayers.
ı relainingwalls

J ....
i' "",,1' '[I"'fl!-;jD;; ı
nnm "

Fig. 6- Sectors MMS,MMS/N, and MMS/S, Lydian features, schematic plan.Colossal
Lydian Structure is south of themodem highway
Late RomanSynagogue
Iy o o o Ö
, :....1
ı - /
_: ! -"
-- --1-
, ,
, ,.
, .
ı .... ,.
ı Highway i
Briek Fall
Fig. 7- Seetors ı M:M:S/N, and MMS/S, Lydian features, schematic plan showing
attested locatioosof midsixthcentury-Re. destruction debris
Fig. 8- Right hand of ma1eskeleton from destruction debris of Colossol Lydian Structure;
with stone between clenched thumb and finger bones. Above, for comparison,
stone similarly gripped in right hand of a modem 22-26 year-old Sardian
," "
",. .
. : ::
r - - - ~ - - i
' ~ ~ i ~ i ; ~ ~ ~ i ~ ~ i j ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ D
~ ı -
i _--
i 0'_
L ~ - - - - - - -
+= + +
Fig. 9- Colossal Lydian Structure, recess inwest side, plani showing,position of ironnai1s
Fig. 10- Built tomb in city cemetery ı ğ exterior, looking north
Fig. ı 1- Built tomb in city cemetery ı ğ plans, at floor level (bottom) and at
level ofupper couches (middle), and sections (top)
Fig. 13- Temple of Artemis and precinet: aeriaI balloon photograph (by E.E. and J.W.
ı ı ı ı ı ı ş ı ı üç bölgesinde ş
tür. ı ş öncelikle Athena Caddesi'nin güney ı B 35-45,
G 40-50 ı yer alan D, E /9, LO karelerinde ş ı ş ı
Daha önceki ı ortaya ı ı söz konusu bölümdekiodalarda M.Ö.
5. ı ı ş Buradaki özellikle E 9 karesindeki oda çok de-
ğ buluntular ş Oda, Athena Caddesi ile bu caddeye dik inen gü-
ney ğ ı ı ş ğ ş yer ı Buluntular, ı ı
ve küçük kerpiç ı ı ı ile, bu ı M.Ö. 5. ı içinde ş
edilip, 4. ı da bir ı ğ ı ş ı E ı ı bulun-
ı içersinde yer alan bronz bir silenos ğ döneminin en nadide
örneklerinden biridir. Silenos 9,5 cm boyunda olup, dans eder biçimde ş
ş ğ ğ ı üzerinde ı ucunda yükselmektedir. Bu aya-
ğ ı ı ı ı ı ı ve ş ı ı üzerindeki yükseltide yer alan ı ı ı
ı ekseni ı ğ ı İ ş bir ğ sahip olan silenos M.Ö.
5. ı ı sonuna ait bir eserdir (Resim: I). Odadan bir olpe, bir ğ
Yunan Iekythosu ve bol miktarda ı kiremiti ı ele ş
ı ı 4. ı ı iki adet sütun ı ğ ı in situ olarak
D, E /9, LO ı ı ı ş paralelolarak Athena Cad-
desi'nin güneyinde F-I/ 15-17 karelerinde de ı ş Erozyo-
na ğ ı ş bu alan çok boloranda M.Ö. 6. ı ait seramik ş
ı ı duvarlar henüz bir mimari plan vermemektedir. Ele geçen eser-
ler ı ı ı Dönem'e ai, bir dinos ğ ı (Resim: 3), yine
ı dönemden bir oinochoenin omuz ı ı (Resim: 4), ş ş toprak bir
demon ve ayarlanabilen bronz bir bilezik ı ğ
ğ ğ yer alan, 1987, 1988 ı ı gün
ı ş ı ğ ı ı ı ı ı ı ı güneyindeki ı ş Y-D' /8-13 ka-
(*) Ord. Prof. Dr. Ekrem AKURGAL, ı Cad. 90/5. TR-06550, ÇANKAYA.
relerinde ş Burada M.Ö. 4. ı ait bir ı ı ortaya ı
ı ı ş ı Alandan çok bololarak 4. ı siyah firnis seramik ele ş
tir. ı buradan mermer bir sunak ı ı ı ş ı ğ ı ön cephesinde
üç, yanlarda da birer adet omphaloslu küse ı görülür. Ön cephe-
deki ortadaki ı omphalosunun yerini ı ı bir koç ı süsle-
melctedir. Yine bu alanda bronzdan ı bir küçük kutu ş (Re-
sim: 2). Kapak ve kutu birbirlerine hareketli bir mekanizma ile ğ ı ı ş
ı ı ı ğ Arkaik ş ı bir yerde sur duvan
içerisinde 5xlO m'lik bir sondaj ı ı ş ı Burada ı ya da küçük
eser olarak hiç bir buluntuya ı ı ş ı Çukur ı ı ş ı
Arazi ı ş ı ile birlikte restorasyon ı ş ı da ı ı ş ı
Eski İ Athena ı ğ ı ait mantar biçimli bir ş ı bir sütun
tamburu ve bir sütun kaidesi i / i ölçülerinde, tüf ş ı dökülerek arazide
ğ ş
Resim: 1 Resim: 2
Resim: 3 Resim: 4
26 Temmuz 1989-14 Eylül 1989 tarihleri arasmda yürütülen Arykanda
ı ı Kültür ı ğ ı Kültür ve Tabiat ı ı ı Koruma ş ı ğ ı
ı büyük maddi ğ ı ı Türk Tarih Kurumu, Ankara Turizmi-
Eski Eserleri ve Müzelcri Sevenler ğ ı ı ile ş ka-
ı ı ğ Antalya Özel İ maddi ı yönünden ğ kuru-
ş önüne geçecek bir hamle ş Selçuk Müzesi ı
Ümran ğ hükümet ğ ı ğ ı ı ODTÜ ı
Fakültesi Restorasyon Bölümü ş ı Prof. Dr. Cevat Erder, Kültür ve
Tabiat ı ı Koruma ş ı ğ ı Arkeolog İ ğ
Ankara Üniversitesi Dil ve ğ Fakültesi'nden ş ı
Görevlisi Dr. Deniz ğ İ Teknik Üniversitesi ı
Fakültesi'nden Y. Mimar Turgut Sanel ve Arkeolog Zeynep Kuban ile ar-
keologlar Gül Zeybekler, ı ş Görkay, Ümit ş ı E. Behiç Gökhan;
ğ olarak Tulga ı ğ M. Esra Midilli, Umut Üreten ı
ı ş ı ı ı ğ ş emekli TTK ğ ı ı M. Ali ğ
ci ı ve ı ı ş ş Maddi ı bulunan kuru-
ş ğ kadar fiilen görevalan ve büyük bir özveri ile ı ş ı
üyelerine ş ı sonsuzdur. ş bu ş borcu, Finike ve
Antalya'daki yöneticilere ğ kadar, Arifli ş için de geçerlidir.
1989 ı ı ş ı ğ ı ve büyük ölçüde restoras-
yon ile konservasyona yönelik projemiz; örenyerine ı ş ş
önce ş ğ ı ı ğ su-yol-elektrik gibi hizmetlerin bürokratik
engeIler yüzünden gecikmesi nedeniyle 1989, büyük ölçüde ğ projeye
ı ı ve ı ğ ı ı ı ş ş ş Restorasyon ve kon-
servasyon için gerekli alt ı ı ğ ihalesi ı ı ğ ı
1990 ı ı ş ı ğ ı ümidindeyiz, Bu hizmetle-
(*) Prof. Dr. Cevdet BAYBURTLDüGLU, Dil ve Tarih ğ Fakültesi, ı
Arkeoloji Bölümü, Srhluyej ANKARA.
rin gecikmesinin ı ı ı ı ş ı ı için büyük ı ğ
yan vinçin kaza sonucu ı ı gecikmesi ı bizim için ğ ğ
Lykia ve Pamphylia'daki ı için de büyük bir talihsizliktir.
1989 Arykanda ı ı ı ğ ve gecikmelere neden ola-
bilecek hususlar bilinmeden öncelikle:
1- Herhangi bir sebeple ı ı ş ı ı ş ilk praefurnio'nun ş
ğ ı "Büyük ı absidal bitimli caldariurn'una
ş 7,5 x 24 m ı ı ş Kullanun ı ş ı
ı yüzünden hamamdaki ş ı eserlerinin bir ı ı ı ı ı ğ ı
veya ı ğ ı yer olabilme ı ı ğ ı ş kuzeyde 5, güneyde
uçta 1,5 m ye ş ğ toprak dolgu ve moloz tamamen ı ı ı ş ı
Kazan yerinin, ı ı ve su getirme sisteminin ğ ğ bu ı ş
heykcl beklentilerimizi-tahrip edilmeleri nedeniyle- umulan düzeyde ver-
ş Tek buluntu ı büyük ı bir erkek heykelinin ön
kol ı ı
Praefurnio'nun ğ hamamlardan ı bir yönü ise ı ocak
yönüne ğ olan ğ Herhalde bu düzenlemede gerekçe ğ ı tornruk
ve ğ ı ocak önüne kadar zahmetsizce götürülebilmelerini temin gaye-
2- Fellows'un ı ş neden olan ve ı ı lentosunu ş
ş durumuyla ı ı ğ ı ı mezar ı ğ ı 01-
ğ ı ı ğ ı ı ı sonra görüntü olarak ı ş ı ve anla-
ş ı bir manzara arzetmekteydi. ğ ş ı tipinde ı ğ ı
larda da ı ğ onarun ı ş ı ı ş için ğ
mezar ve ona ğ ı teraslar temizlenerek ortaya ı ı ı ş ş ı
yerlerinin de ı ğ ı bu kesimde büyük ı yerine koyabilmek ama-
ı vinç için ş ı 100 m ğ bir yol da ş edildi. Mimari
ı ı ı ş ı birkaç yüzey buluntusu olan sikke ı bu alanda ş
ka buluntu ele geçirilemedi.
3- Ş dek ı ğ ı ı gözlemler, yüzey ı ve ğ Lykia
kentleriyle olan benzerlikler, bouleuterion çevresinde ş eski ş
ı ı ğ umudunu vermekteydi. Beklentilerimiz ğ
lanmakla birlikte ortaya ı ı ı ı özeJlikle Roma İ ğ
nun egemen ğ dönemde birkaç kez ı ı ş ı Arykanda için
ğ ı ı Lykia ı ı bulma ümidimizi ı ı Zira hemen bouleuterion'un
ı ı merdivenli bir sokakla ı ı ve ı ucu yarla biten ş ı
20 m ğ ve teraslar yahut ğ dikkate ı 10 m ş
ğ ev; yerli kayadan ş ş ı yerli kayadan oyula-
rak meydana ş ı ve erken dönemin ı ğ ı ı bclgeleyecek bu-
Iuntulanna ğ daha çok M.S. IV. ı ı ı ı içermektedir. Do-
ğ bouleuterionla ı ı ı ğ ğ ı ş ş ı ve dö-
ş ile bir koridor ş ş sahip evin; arazi ğ ğ
görüntüye göre en alt seviyesini ş ı ı depo-kiler olarakkullamlan
bölüm ve özel bir ğ ı ve yine özel bir drenaj sistemine sahip mutfak
ş ı M ğ ı ğ ı ı merdivenin ş ğ ı mut-
ğ göre bir üst terasta yer alan ve ş konstrüksiyona sahip tuvalet-
banyo ı ğ ı güney ı boyunca in situ bulunan ş
ş toprak künkler bir ı ı yerli kayaca emilen ğ ı ı ı sel
ğ ı ş ı pis su ı olarak hizmet ş
Merdivenle ı ı üst kattaki ilk mekanda altar yer ı Ta-
ı geometrik mozaikle ı olan ş tam ı daha ufak
teseralarla ı ı ş bir medüza ş ı ı Oda bu haliyle, yani
ı ve medüza ş ı zemini ile ğ oda ile olan ğ ı ı
ı ı bile kutsal bir yer olarak ı türdedir. ı ilk ı ı
evresinde yerli kayadan ş ğ ve geç devirlerdeki ı ı ı
ı da bu fonksiyonunu yitirmeden uzun süre ı ı ğ ı ş ı
ı ı tamamen terk ğ dönem öncesinde bu ı üstünün
tonoz örtüye sahip ı ı ı ğ ı sütunlu bir ş daha ş bir salonla
ı ı ı ğ ı görülmektedir.
Öncekine yani kutsalodaya göre her iki yandan 2,5 m ş
ğ ğ uzayan salonun kutsalodaya ş ı ı ş
ş ı ğ ı ı ı ı kadar, her iki yanda L ş mermerden ı iki
sedir ortaya ı ı ı ş ı Büyük bir ı ı in situ ele geçirilen sedirin, za-
manla ı olan veya yerinden kayan ı ş eski ı
getirilerek korumaya ı ı ş ı Bu salonun da kutsaloda gibi mozaik
tabana sahip ğ ş Özellikle salonun güney ı boyunca
ı mozaik ı bu ş desteklemektedir. Salon, ğ uçta,
güney duvara ı yerde merdivenli sokakla ğ ı ı ı ı ı ş ı
Buluntu yönünden bu kutsal ı ev, Arykanda' da ş kadar
en verimli ı alanlarmdan biri ş Hemekadar ı buluntular bu
ı ait ı daha üst teraslardaki mezar ve ı ı buraya yuvar-
lanan malzemesi ise de; yine de ı belirli bir dönemdeki Iükse
varan ğ göstermesi yönüyle ilginçtir. Varvakeion tipi Athena'ya
ait ufak, mermerden ı bir torso, hemen hemen ı boyutlarda
ufak bir atlet torsosu, bronzdan ı heykel ş ı ğ yanak ve kulak
ı ı bronzdan bir süvari ğ bronz bakraç kulplan ve ş
. Fahri Ş
Poseidon Anadolu'da salt Patara'da "Asphalios" ı ı ı
bununla ı ı ı ğ ı ğ ı ı ş ; bu sanla
ı ş ki ı ı kenti ı yoklayan depremin ı ı
ı ı ğ ı esirgensinler. .
Hiç ş yirmibirinci ı ı ş ğ ğ ş
bir ı ı ı görkemli ş ı ı yok ğ o
ı ı ı ş ve ğ ı ı ş ı ı ı öte ı ı
bir "ben"likle ğ ş ş ki, ı ğ ı ı devlet'in
"özel koruma" ı bile bu doyumsuz insan tipinin gemlenmez ı ı
delinecek, yasa ı ı ı bir karabasan gibi ı ş ı ı yaz-
ı ı ş ğ ı kökleyerek, çevreyi tarihinden sökerek, ş
ğ kopararak.. (Resim: 1).
Toprak tapulu mülk ğ zilliyetlidir; temel ı içindedir..
ı ı yükselen beton ucubeler ı ı ve insana ortak ı
bu ı ı "dur" diyebilecek bir yetkili bulabilmenin mümkünü
yoktur. Birinci derecede ı örenyeri ğ ı "turizm ğ süren-
lerin ı ı (Resim: 2, 3), ğ ı ı ı bezeyen
çam ğ ı ı Kent'e ve denize ı on yeni beton kondunun
ı ş ı ı ı ş ş geçen ı bir'di, bu ı
o bir ı ı ı ı on'un ğ belliydi. "Emsaldir" diye Antik
Kent'in ş gerdaruna daha nice onbiribiryerde'Ier dizilecek; gün gelecek
Patara, çevresini saran beton ı ğ ı ı ğ ğ ı
O'nunla birlikte ülkenin ve ş ı ı turizm ı da: .. ·
Böylesine ı ve günün yirmidört vakti herkeslere ı bir
"sahipsiz" dir Patara. Ve ben bu ı ı ğ ı ı Ch. .Texier'in
1836'da ğ o gizemli, ı resmin özlemini çekmekteyim;1981
ğ sanki zaman ş ı ı ğ ı o delice Kent'e
(*) Prof.Dr. Fahri Ş Akdeniz Üniversitesi, Fen ve Edebiyat Fakültesi, ArkeolojiBö1ümü
yürüyen kumuyla, amanvermez sivrisineklere barmak ı ğ ı ve her-
ı ı ı ı örten bitki ı ğ ı ı ı ğ o
yolsuz, susuz ve de ı ı Bugün ı kum ş sivrisi-
nekler ş asfalt ş ş ve "insan" ş Patara'ya: tüm yoke-
ğ ı ı amansiz bir deprem gibi. ..
Sit ı ş ı boyu ı ğ ı ğ daha nice ı
ı ı olumsuz etkilerine ş ı tüm ekibin özverili ğ ş ı sonucu
beklenenin de ötesinde üretken bir 1989 dönemi ş ı ş ı Patara'da'.
Üniversitemizden dört ş ı bilimsel ğ dört ı yerde;
Nekropol'de, Tak'da, Düzset ı ı ve Büyük Kilise'de sürdürülen
ı ı ş ı ı ı "temizlik" ve ş ı ı ş ı ş
ş ı ı ile önerilerimiz ğ yeniden ş
ş ı ı borç ğ "sit ı ı ı saptama" etkinliklerimizden
ilk ikisinin ı özlüce ğ isterim:
Temizlik ı ş ı ı topografik ı ı ı ğ ı ı bir
biçimde ı de ötesinde; ı ı ğ belirleye-
bilmek ve Kent'in genelde iyi ş mimari ğ bilimin ve turiz-
min hizmetine sokabilmek, a ncak kum ve bitki ı gizli ı ı
örtülerinden ı ı ı ı ı ı Geçen ı kesimi ı ı köy-
lülerce ı ı ğ ı bir alanda Roma Genel Valisi'nin ı ı "Marciana"
için ğ bir ı ı ı ı ı günyüzüne ı ı bu
olguya somut bir örnektir. Bu amaçla ilkin Kent'e ş ş yol-
boyu uzanan ı Devlet ı ı ikisinin bitki ı kur-
ı ı ş ve daha ilk uygulamada görkemli apsisi ı ş
bilinmeyen kilise, zorlu bir temizlik ı ş ı belki de türün Likya'-
daki en büyük ve en erken örneklerinden biri olabilme özellikleriyle, ı
ı ı ı ş ı Akropol ğ Liman ı da etkileyici
(1) Patara 1989 mevsimi ı ı Prof. Dr. S. Ş Doç. Dr. A. Uluçam, Yrd.Doç.Dr.
H. ı Yrd.Doç.Dr. M. ğ Yrd.Dcç.Dr. Ö. ı Dr. A. Diler, ş
Gör. H. ş Uzm. V. Özkaya, Vzm. Mim. S. Özen, Uzm. M. Yaman ve ş Gör.
N. Çevik ilc ğ A. Özkul, Ş ş S. Bulut, N. ş A. Kulaç, M.
Aklanmaz, S. ı ı H. Özkan, Ş ı ı ğ ve N. Ş ş ı ı ş ı örnek bir görev
bilinciyle özverili ı ş ı yana kendilerine, eski ğ N. Çay'a, ş C.
Akgül yönetiminde üretken ş ş ı ı ı ve varhklany-
la bizlere güven ş ı ı ı Prof.Dr. B. ğ Dr. C. ş ı ile yine Kaunos
ekibin'den Mimar O. Özer'e içten ş borç bilirim.
ı parasal destek ğ Kültür ı ğ ı ı ve Müzclcr Genel Müdür-
ğ ı Atatürk Üniversitesi ğ ş ı Fonu, Fen-Edebiyat Fakültesi
ı ğ ı ve Türk Tarih Kurumu yetkilileriyle Erzurum ı ı ş ı ı Mithat
Turgutcan ve ı Selçuk ı tüm ekip ş ı ı ş ı ı ı
mimarisiyle ziyaretçilerden -sanki ilk kez ş ş ğ
ğ ilgi, ğ dokuyu bozmamak için düzgün ğ ı ı ı ı ğ ı
temizlik ı ş ı ı sürdürülmesi ğ bizleri ş
Kent ğ kopukça bir dizi ı ı ı Bodrum
ğ bir ğ ı İ ş ğ tümüyle ı ğ ı ı ı yine
temizlik etkinliklerinin bir ürünüdür; ğ ı Tepesi'ndeki bir Kaya
ı ı da.
ş ı ı Bu alandaki ı ş ı ı ı ğ ı ı ş sap-
ı yönelik olarak, ğ ı bir surun ğ ğ
ı Tepesi ş ş Kente ve tüm çevresine egemen konumu ve
kuzeye ğ uzanarak yamaçta kesilen ı ı salt "gözetleme"
ğ ı ı ı bir savunma ş ş alan; ğ ve ı ı
gözlemlenen düzsetler ve yer yer temel ı ı ı ı ı
biçiminde ş dinsel mimari ş ğ ı bir yerIe-
ş ı ğ ı ı da ş gündeme. Örenyerini ş ı ı ı ğ ş
kesimlerden derlenen nitelikli yontu ı da bu türün ğ
ğ yönelik beklentileri ı ı ş ı
ı ı ş ı
Havva ı
ş Köyü'nü antik sit ı içinden geçerek denize ğ ı ı
ı ı ı bir dozer ı ğ ı ş ortaya ı ı gömüt,
1989 ı ı neleropol ı ı ilki ş ş ı sonucu üst ı ı ı
ğ ş ı ı ş cephesiyle ilk ı ş bir kaya görnütünü
ı ve ı ı üzerinde bir ı ı ı ı ı ı ele geçen en önemli
ı önünde ortaya ı ı ş ş topraktan bir satyr ı ile
üst ı ı ş figürlü ve ı ı bir steldir.
ı ikinci ı Akropol'ün ğ ı ı alt ı ı
ve Mettius Modestus ı ı ş ı 15 m güneyinde konumlanan özgün
bir Likya lahdidir (Resim: 4)1. Lahit.teknesi ı bloklar düzeyinden
itibaren Akropol'den sürüklenen dolgu ğ ı ı ı
ş ş de olsa- Klasik Likya ğ sürdüren bir gömüt-ev üze-
rine ı ı ğ ş ş mimariye öykünen yuvarlak ı ı
(*) Doç.Dr, Havva YILMAZ, Erzurum Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Arke-
oloji - .Sanat Tarihi Bölümü, ğ Üyesi, ERZURUM
(1) V. İ Likya Lahitleri (1985)50 Kat. No. 'Patara ı Lev. 42, 1-2.
ve güney ı sürgülü ı ı bu tür, Likya'da ı birkaç
ğ bulunan ı "lahit / ı ş mimarisinin- Hellenistik
dönemdeki özgün ve önemli bir izleyicisi ğ
1989 ı ı etkinliklerinin bundan sonralci ş ı Akropol'ün
ğ ı ı ı ı konumlanan ve salt üst ı ı görüle-
bilen lahitlerin incelenmesi ı ş NEK I, II ve IIIolarak ı
nan üç büyük ı ı sonuna dek 13 lahit / lahit podyumu günyüzüne
ı ı ı ı ş ı
NEK I: (Çizim: 1) Birbirlerinden ş ı 1.80 m lik bir ı ay-
ı semerdam ı 18 ve L 19 Iahitlerr', önlerinde duran ikisi yuvar-
lak biri dikdörtgen üç ı ı ı ğ ı ı ı ı sonra temel ş ı
kadar ş L 19önünde bulunan küçük sütun da geçici olarak lah-
din alt ı ğ ı ı üzerine ş L 18 temel düzeyine ğ
ele, bununO.50 ı ğ belirlenen ı nitelikte bir lahit podyumu
da tümüyle ı ğ ı ı ı ş ı L 50 olarak ı ğ üç basa-
ı bu ı ı güney ı yüzüne ş ikinci (L 51) ve bununla geç bir
duvarla ğ L 19 önündeki üçüncü (L 52) podyumunun da temizlen-
mesiyle bu ı ı ı ş ı ş ı
NEK II: ı 2) Üçgen ı ı ı ğ ı ğ üç ı podyu-
mun önüne ş ş teknesinde ı ı bir tabula ansata ve altmda bir gö-
ı ı bulunan L 20 lahdinin açma ı ş ı ı ı dört ı la-
hit jlahitpDdyumu ş Bunlardan, Artepatos'un ğ Tlepole-
mos'a ait ı ı ve ğ ı yitik olan L 53 Hellenistik'tir. L 54 ise, üç ba-
ı bir podyum ve üzerinde lahit teknesi ı ğ ı ı ı ş ğ
dan ş ı Bunun kuzey ı yüzü önünde, Geç Roma ğ ı ait
portreli ve ı stel ı ğ ı ı ş ı (Resim: 5). Eucharistos'un ğ
tiyatro ı ı Eucharistos'a ait olan stelde ı ünlü Anadolulu hiciv
ş Philistion'un eserlerini ş ı övünmektedire, L 20güney ı
yüzünde ş L 56 lahdinin korunabilen teknesinin alt ı ı iki ı
bir podyum üzerinde ı L 20 podyum ı kuzeyine
ş L 55 ise, tek bir blok ş üzerine ş ı ı ı ı bir ço-
cuk lahdidir.
(2) "Lahit i Gômüt-ev" tipolojik belirlemesi J. Borchhardt u. -Mitarb., Myra. Bine lykischeMet-
o ropole, Istf'orsch 30,
9S'den ı ı ş ı
(3) Lahdin.Roma döneminden ı ğ ı Patara Iahitleriyle ilgili olarak ı ğ ı ş ş
urmadaortaya ı ş ş için bak.' y. ı
(4)- .L 1S ve L·19 lahitlerl V. tan, age. 53'dc Kat. No. 'Patara 5 ve 6' olarak ğ
Roma dönemine ş
(5) .V.' İ age. 51 Kat. No. 'Patara 2' Lev. 43 (Roma).
(6) Stelin ı ı ı çeviren ı üyesi ş ı ı S. Ş burada ş ederim. Ş Phills-
tion için bak. RE ı 2, 2402 Nr. 3.
NEK III: (Çizim: 3) Önceki ş ı da bilinen üçgen ı ı
ı ı ı ve tabulu ı L 22-L 23 lahitlerinin ı ı L 23'ün hemen
ı önünde ş ş küçük bir alan ve oturma ı ı içeren "L"
tipinde bir gömüt ı ı ş ı (M 70). ş bloklarla ş ı ve içi toprak
dolu bu dikdörtgen yüksek ı ğ ı üzerinde ı ı bir lahit ı
Bu üç açmadaki ortakgözlemlerin en önemlilerinden biri; lahit podyum-
ı ı üst ya da dip ı ş ı !o-IS cm. ı ça-
ı ve lahit ı dik duran tubu1ilerin ı ğ ı ı (Resim: 6).
ı NEK i ve III lahitlerinin tabula ı yüzyüze bakar biçimde
ş ş antik yolun aradan geçen bugünkü deniz yolu ı arana-
ğ umut vericidir.
Lahitlerin ı ı yönelik bu etkinliklere ş olarak ı bugü-
ne ğ Patara'da ı ğ ı bilinmeyen, yüzey ş ı ı ı ürünü üç
kaya gömütünün temizlikleri ve çizimleri ı ı ş ı (Çizim: 4). M 63 ola-
rak numaralanan ı görnütte sürdürülen ı de, ı ı bir altar
gibi "U" ı ğ ı ş tonoz örtülü iki gömüt ı ı
ş ğ düzset üzerinde de en az iki kline (ya da klineli lahit) bulundu-
ğ ş ı ı ş ı (Resim: 7).
Mettius Modestus ı
Mehmet ğ
. 1988 deki ı süreli kampanyan1lZda ş ı ı çözerneden
ı ı ğ ı ı Tak ı ı bu ı ı çevresi tümden ı ş
Toplam LS ı ş ğ ı ş ı ı ı ğ ı ğ ı
su deposunu güney ı ı da içerecek biçimde ş ı ve .bunun
Akropol tepesine ğ uzanan duvarla ğ ı ı ı bulabilmek ı
TK 891 i ı ş ı ş ı (Çizim: S). Geçen ı TK 88/8 ı ı
ı ı ğ bu alanda, alttaki yer yer kaba ı ı ı ş üç ş ı ı
korunan Tak depo ı ı S:2S m kadar devam ğ ve Akropol tepesine
ğ buna ğ ğ giden ı ş üstüste ş iki ı
dönem ı ş ğ ve harçla ş ı ı ı ğ ı ş (Resim: 8).
Bunlardan alttaki küçük boyutlu ş ı harçla ı ı ı ş
daha içeri çekilerek büyük ş ş üst duvar ise harç ı
(7) V. İ age. 52-53 Kat. No. 'Patara3 ve 5' Lev. 44,1 ve 45,1.
(*) Yrd.Doç.Dr. Mehmet
Erzurum Atatürk Üniversitesi, Fen-Ede-
biyat Fakültesi, Arkeoloji Sanat Tarihi Bölümü ğ Üyesi.ÔERZURUM
dan ı ı ş ı Bizans ğ ı bu ı kiremit ı ı ı ve harç ı
ı ğ ş ı ı
TK 88/7 ı Akropol'e ğ TK 89/2 ile ş ş (Çizim:
5,6). ı ı suyla ş kaynaklanan ş ş ı ı üstün-
tündeki ı oldukça ı ş biçim ve boyutu konusunda güney-
kuzey ğ uzanan ş ı ı salt güney iç ş
deki temel ş ı ı ş (Çizim: 5, 6); buna göre depo dikdört-
gen ı ı ve içte 3.15x 5.75 m. ı ı Deponun kuzey du-
ı ı ı da TK 88/3 ı ı ı ğ TK89 i 3 yar-
ı ı ortaya ı ı ı ş ı (Çizim: 5, 6). Bu duvar Akropol'e uzanan bir
ğ ş Üstteki tek ı ş ş ı ı çap-
ı ı geçen in-situ künklerin ğ ş ı ı ı gelecek ı
ı ı ş ı
Geçen ı ğ ğ bir sorun da ı ayaktaki çörtene ı
su künklerinin ğ ı ı idi: Çörtenin iç ı ı ı temizlenmesiyle künklerin
bu yükseltide üst ı gömülü olarak kemerleriri hemen üstünden geçiril-
ğ ı bellidir. Bu olgu ı ı kuzey yüzünde ve çörten ğ
ş ı izlenen ı ancak tubililerden ı sudan kaynak-
ı ş ı ğ ı da belgelenebilir (Resim.: ID). ı tümüyle örülü ğ dar-
yüzünde bugünkü zemin seviyesindeki ı ı ı ı ı TK 891 5, 6, 7
. .
ı ı ı ş (Çizim: 5, 6); ve sonuçta bu ı ı ı ı ğ gelen
ı yükseklikteki izodom duvarla ı ğ ı ı nedeniyle, tubililerin
burada ğ gelen su sistemiyle ı ş sorununa ş bir
ı ı ş
ı bugüne dek savlanan "Kent'e ş ı ı ğ yönündeki
ş ı ı ı çevresinde ı 2.20 m. ş ğ
ki açmalarda (Çizim: 5, 6, Resim.: 9) herhangi bir ş izine ı ş ı
"Bizans sökümü mü?" sorusunu akla ş orta geçidin ş ı 20 m
güneyeksenine ı deneme çukurunda bu yönde bir ı ı rastlanma-
ı ş ı da, ı ı -Aquadukt'un son ı ı ş ı ı ı "Onur
ı ğ ihtimalini gündeme ş Gelecek ı ı de-
ğ ş yerlerdeki açmalar bizi bu konuda da kesin sonuca götürecektir umu-
Orta geçide konulan ve üzerinde ı ı ı tutturmak için dübel
ı bulunan bir ş ş ı ve yan geçit ı ş ı i 111 yüksek-
ğ korunabilen toplama ş ve ğ ş ş duvarlar
belli ki Bizans ş (Çizim: 5, 6).
Arkeolojik buluntu olarak orta geçitte günyüzüne ı Traian'a ş
kin ı ı ı Mettins Modestus'la t.s. 100 ı ı ı ı kabul gö-
ren tarihini ş ı ı en önemli buluntusu ş Patara'
ı ı ı kaynaklardan ğ ğ İ ı ş ilk
kez maddi bir eserle belgeleyen bronz bir sikkedir. ı Roma dönemine
ait iki bronz sikke ile iki kandil, yüzü ı ı ı ş bir ı ş ı f'igürüyle, biri
kabartma ğ yontu iki aslan ş ı 1989 Tak ı ş ı ürünüdürler;
konsollar üzerinde ve ş ğ ş ı yontulardan parçalar
bile ı ş ı ı ı nedeni belli ki, daha ş ı ı ı Tak çevre-
sinde Büyük Kilise'de ve nekropolde hep ı ğ ı ğ Bizans tahribi
ve ı ı
Düzset ı ı ı ş ı
Adnan Diler"
Üzerinde önemli Hellenistik ı ı ı ı ğ ı ğ ı
Tepesi ğ ş bir teras ğ ş ı bir Dar tamburu
ile bunun ı ı görülen benzer sütun ı ı ne tür bir ı ait
ğ sorununa yönelik olarak alanda temizlik ve yer yer de sondaj
ı ş ı ı ı ş ı
Düzset ı önünün ğ 20 m kadar özgün biçimiyle koruna-
ş teras duvarnun ı ı ı burada sütun .tambur ve ş ı ı
ı ğ ı ı ı ş ı (Resim: II). İ tambur çevresinin dört yönde te-
ğ kare biçimli basit bir ı üzerine ğ ş
(Çizim: 7). Sütunun yan tarafmda ı 02010389 DY ı tambur
ı in-situ tubulilerin ı ı ş ı ı çevresinde ş bir
mimari ögeyle ş ı ş ı ı ı ş ancak, tambur ı düzeyindeki bir yürü-
me zemininin ı ğ ı ş
ı sonucu konumu ş ı tamburun teras üzerinde ş ola-
ı ı ş ı için 03010889 DY ı ı ı
ı tambura 6.50 m ı ı ı ı ş ı ş ı ı ş ı ; bunlar
üzerinde bir de ı ı ı ğ ı görülen bir ı ait ı ş ı (Resim:
(1) R.M. Harrison, Anat ı XIII, 1963, l2i vd.
(2) G.E. Bean, ı Turkey (1978) 86. Konsollar üzerindeki dübc1 ı da bunu des-
U) Dr. Adnan İ Erzurum Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji ve
Sanat Tarihi Bölümü, ğ Üyesi. ERZURUM
İ ı ı saptanan ı ş bulma ı
ı ı kuzey yönde sürdürülmesi sonucu, bir iç duvar ile ı 12 m ka-
dar uzakta aranan ı ş duvar ş ş (Resim: 12). Bu ş
ı yerde ı kuzey ı ı ı dolgu üzerinde görülen ı
ı ı ı ı ı arka ı ı ğ ş ı ı yan ı arka
ş de ş
Alanda ı ı öncesi ş ı teras ğ güneyinde
görülen ı ğ ş ı güney yan ı ait ğ ş ı ı ş ı
bu veriyle ğ ı ı ş yan duvar ile ön ı ş ğ
yerde ı 07010889 DY ı ı ön ı bilinmeyen ğ ş
de ş sonuçta ı ı ı ş ı ı ş ı ı ı ş ı
Nitelikli polygonal ş ı ş ğ 54.50x 31 m ölçülerindeki ı
bir dikdörtgen (Çizim: 7) ı da olsa ı ş resmi çizilebilen ı ı ı
içdüzenlemesini görme ı ş ı ş ı 30
m ğ açmalardan salt ilkinde ön duvar ı ş bir
ı 4 m ğ kesimine rast ş ı ı
ş bir ı da bunun güneye süren ı ı az bir ı ı da sapta-
ş (Çizim: 7). ı ş düzgün yüzeyli bloklar üzerinde-
ki ş bunun bir sütun ı ğ ı Stylobat
ı ı geçen uzun ş ı çukurunda herhangi bir mimariyle
ş orta ı bir avlu ş ğ ş
. ı alanlar ı ı olsa da, ı ı iç düzenlemesiyle ilgili ı ip
ı ı ş ı Biri ön duvarla dikey ş duvar ile güneydeki önü
ı bir ğ ı ı içten ı mekanlara ğ gösterir; stylo-
bat ve arkadaki ı alan da ı ı bir peristilin ı ğ ı ı
ı bir ı ş dönemi ı kabaca elde edilen bu biçimiyle, ya-
ı ı ş konusunda somut bir sonuca ş güçtür; belki ı öneri-
lerde bulunulabilir: ı ı nitelikli duvarlardan ş ş ı bo-
yutu, içte duvarlarla ş ı ve peristiliyle ilkin "villa" türü bir
ı ı ğ ı ş ı ı Bu ş kente egemen bir teras üzerinde konumlan-
ı ve iç ı ı renkli plasterlerle ı ş ı ğ da desteklenir
Ancak, bu türden bir ı için beklenen ğ mimari ı
ele ş Bu eksiklik ı keramik ı ş kayda ğ bulun-
tular ş ı boyutlarda olsa bile, ı alan ka-
ı ı ı ancak yüzde ikilik kesimini içermektedir ve bunun da önemli bö-
lümünü duvar ı ı ş Bu nedenle de buluntu durumu ş
ş ı ı ş belirlemede önemsizdir ve ı ı ne ğ
ş ı çözümü, gelecekte ı ı ı ş ı ı sonuçla-
ı ı ş ı (Resim: 13).
Büyük Kilise
Abdiisselam ı *
1989 ı mevsiminde, Patara'daki Bizans dönemi ı ı ilgili iki
ı bir ı ş ı ı ı ş bu sürede ı ı bir çevre ş ı
ı ilk ş ı ı planlanan ı ı ı ğ ş
I-IS ğ 1989 tarihlerinde sürdürülen ı ş ı ı ğ ı ı eser-
lerden Büyük Kilise üzerinde ğ ş ı ı ı ş ğ ı ölçüle-
ri ı ı resimleri ş .
Büyük Kilise, ş köyünden sahile inen yolun hemen ı ı bu-
ı Temizlik ı ş ş önce ı absisi gôrülebi-
liyordu. ı ı incir, defne ve ğ ğ ı ş ı ı ördü-
ğ geçit ı bir orman ı ş ı (Resim: 14). Bn yüzden olacak,
daha önceki ş ı kilise 3 nefli bir bazilika ş ş
Absisin iki ı ş ğ kesme ş ı ı ı ı nar-
tekse kadar uzanan iç ı ortaya ı ı ı ş ı (Resim: IS). Kilisenin en
ilginç yönü, ı ı ğ ı gibi 3 ğ yan kanatlarla birlikte 5 nefli bir plana sa-
hip ş (Çizim: 8). 90 cm ı ı ğ ı duvarlarla çevrilen kilise 33 x
43.50 m ölçülerindedir. Duvar dokusunun ı Antik döneme ait
ş malzeme ı ı ş ı ı 5 ı girilen kilisenin, ı ı ı
izlerinden kuzey ve güney ı da birer ı ı ğ ş ı
ı Narteksten orta nefe ı ana ş ı ı daha görkemlidir. Ancak
ı ş ı ile kuzeydeki sövesi ı ı ı ı ş ı İ mekan, ortada iki sütun dizisi;
yanlarda duvarlarla ı ş Sütun dizileri ş ş ı
ş ğ podyumlar üzerine ş Yine ı ı mimari eleman-
lardan iki ı ğ görülmektedir. Yan nefler, içeriden ı ı
. .
birbirine geçilen hücreler ş ğ ş .Nefleri kesen L biçi-
mindeki ı ayaklarla ahsis önünde ş bölüm kupbeli bazilika-
ı ı ı Orta nefteki ı ı ı malzemenin yok denecek kadar ı ğ ı
örtü sisteminin ş ş ş eder. Sütun, sütun ş ı ğ ı ve ı blok
ş ı sebebiyle ı ş ı Narteks ve belki atrium ı ı ı
henüz bitki örtüsü ı ı ı ı en ğ bölümü olan ı yuvar-
(*) Doç.Dr. Abdüsselam ULUÇAM, Erzurum Atatürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi,
Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü ğ Üyesi, ERZURUM
(n C. ğ Lykia, Ankara, 1975, s. 54; V.J. Wagner, Türkei, Die Südküste von
Kaunos bls Issos;' Müncheu, 1986, j s. 78.
lak absisi, ı ş ı iki ı ı ı ğ ı ı Ortada, sütuncelerle destek-
ş büyük bir penceresi ı
10.8.1989 günü ğ ı kesilmesi ı ı ı ı ı
bir ş ortaya ı ı ı ş ı Bazilika ı ı ı muhtemelen Orta Bizans
döneminde, kalan malzemeden ı ı ı ğ ı görülmektedir, Bü-
yük Kilise'nin ı ı geçilen ş derin bir narteksle dikdörtgen ı
ana mekan ve ı yuvarlak tek absisten ş ı Absisin üst ı ı
ı ı ı ı üst örtüsü tamamen ı ı ı ş ı Ş bulundu-
ğ kesimde ı ı ı ş ı ı ı bugün ı ı ı ı ku-
ı ğ uzanan ğ ş ı ı ş
Kiliseye bir ekleme de absisin güneyinde ş ş Önce ı
lisenin yan absisi ı mimarinin, geç döneme ait yamuk ı küçük bir
mezar ş ğ ş ı ı ş ı Yolun ı bu ş duvar üst-
leri çizime yetecek kadar ı ı ş daha sonraki dönemlerde ı üzere
yeniden ı ı ş ı
13.8.1989 günü, orta nefin ı ı podyumu (± O) esas alarak
ı ğ ı ı i x i m lik açmada, -30 cm de ş mozaikli zemine ş ı
ı ş ı Ancak ş ğ gibi, mozaikler ğ kökleriyle ı ş
ı (Resim: 16).
ı yüzey ğ hedefleyen iki ı bir ı ş sonucunda
kilisenin tarihlemesine ş erken ı ı ı ı ı ş ı mimari
ve süsleme ı ı Xanthos Kilisesi ile büyük bir benzerlik içindedir.
Ancak Xanthos Kilisesi'nin tarihlemesi, bilinen ı ı mimarisi için-
de ş bir yere ş Öte yandan İ Müzesi'nde sergilenen
ve VI. ı tarihlenen sütun ş ı ı ı ı ı Büyük Kilise'de mevcut-
tur. Fakat bu ş ı ı ı ı paye-duvar örgüsü içinde ı ı ş ı
(Resim: 17). Konsol ş kemer ğ ı olarak ğ ğ ş
se bile, iç mimarinin harçla ı ı ş ı ı da ş ğ ğ
ş ı ı ı ı ş ı daha ğ ı ı ı bulununoaya
kadar, ş Büyük Kilise'nin Lykia bölgesinin bilinen tek 5 nefli bazili-
ı Patara'nm da en eski ve en önemli kilisesi ğ belirtmekle yeti-
(2) Xanthos Kilisesi, yerindeki ı ı ı III. ı ş
' ~
' ı l '
'; "
ı f
' ~
:to ~
Resim: 2- Patara. ş Tiyatro'nun ı ş ı ğ ş pansiyonlar
Resim: 3- Patara. ı ı A- Bölgesi'nde "çevre dostu" birrestaurant
Çv; . '.'j
lt5 :J
<.\-' -
\. ;'



-'-T ;
! i r
.! ! i '
+-._._._. i .
..... ' .
. " i i

'. -"n
.r,·-· .
. iii
" "
,,' -, / ., " .
. "
- ,-
· ._.'<1(
Resim: 4- Patara. Likya liihdi
Resim: 5- Patara. Stel
-----_.. ""--".. --
Resim: 6- L 19 gömülü y a n ı n d a k i tubuliler
Resim:7- Patara. M 63 a n ı t gömütu
:. ı l
! ı ' !
- - ~ -
Resim: 8- Takdepoduyan ı ı Resim: 9- Patara. Tak açmalan
Resim: 10- Patara.Tak ı
ı d ı ı h ,
·ı j
: :
1 ]


- g
, ~
. ~
Resim: 11- Patara. Düzset duyan önüne ş sütun parçalan
Resim: 12- Patara. Düzset ı ı ön
, ı l

.~ = = : : : : . - - - '
- --i i
i i
i i
i i
i i
, i
ı · · ......•
rd1::::n r10:::::1: : : : : : : ı
o 2 4 6 Bm
Çizen: Kim. Sebaoot Özen
Çizim: 8- Büyük Kilise. Plan rölevesi
Resim: 14- Patara. Büyük. Kiliseapsisi
Resim: 15- Patara. Büyük Kilise
Büyük Kilise, sondaj Resim: 16- Patara.
Büyük Kilise, sütun b a ş l ı k l a r ı Resim: 17-Patara. II
Ramazan ÖZGAN*
Bu ı ı ş ı ı da geçen ı ş ı ğ ı alanda, ı
ı ortaya ı ı en üst terastaki ı ve önündeki
ı -Aphrodite Eupleia ı ğ ı ğ bulunan ve zama-
ı ı sahada ş (Resim: 1)2. 1988 ı ı ı
süreli ı ş ı buradaki duvar ı ı ı ı Bizans dönemine ait ya-
ı ğ ş bu ş teyit edecek hiç bir veri bugüne
kadar gün ı ş ı ğ ı ı ı ı ş ı ı sonucunda ı ı ı
da da ı ğ gibi (Plan: 1, Resim: 1-2) neredeyse ğ ı ı bir
çok oda ortaya ı ı ı ş olup, ı hepsi ı dönemde ı ı ş ol-
ı ı Kuzey-güney ğ yönlendirilerek ı bu küçük me-
kanlar kuzey yönünde ana kayalara ı ı ı ş olup, böylece kuzeyden
gelen sert rüzgarlar ş Duvarlar genellikle moloz ş ş
ş Zeminden itibaren bir metre ve daha yüksek olan duvarlarda,
moloz ş ı ı ı seramik, ğ ve spolien malzeme de ı ı ş ı
ş ı 60 cm ı ı ğ ı duvarlar düzensiz olup, teknik olarak ş
ı ı ğ ğ gibi, ğ ı için ı de olsa harç
ı ı ş ı ı ş ve söveleri için oldukça büyük, düzgün ve per-
ı ş spolien mermer bloklar ı ı ş ı ı ı ı ol-
dukça ğ ve S cm ı ı ğ ş ı ile ı ı ş ı ı A-S
(*) Prof. Dr. Ramazan ÖZGAN, Selçuk üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji - Sanat
TarihiBölümü· KI§.sik Arkeoloji Anabilim ı ş ı 42049 KONYA.
(1) Verilen izin ve ödenekler ile 1989 ı ı ş ı ğ ı yürütülen Knidos ı ı ı ı
ı olanak ğ Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ ile, ş ı
ı parasal yönden destek ğ SelçukÜniversitesi ğ tümyetkilileri-
ne içtenlikle ş ederiz. Tekerteker ı kadar ı olan ve ı ş
ı çok ğ ı bulunan ı ı tüm ı ören yeri bekçilerine,
- ı Köyü ı ı ı ş bir borç biliriz.
(2) ş T.C. Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ XI. ı ı
ı ı II, 1989, 167 vd.
ı ı kuzeyinde de ı ğ gibi ı iki ı olup, üst kat-
lara genellikle ğ ş küçük ve dar ı ş ı ı
Hemen hemen bütün ı ş güneyden olup, biçim ve fonksi-
ı ı ı ı ölçüleri de ğ ş ve ilginç ı ı göstermektedir.
Oldukça dar ve uzun birer koridoru ı ı ı ı ı
ı ş ı ve odalarda kaba mozaik ı ı da ele geçmesi, ı
belki de ş ı su deposu olarak ı ı ı ş etmektedir. Kni-
dos'ta su ı ı büyük bir ı ı ı ı ı ğ ı ı depo-
ı ş ı ı ğ ı ı çok ı ı göstermektedir. Kayalara
ı ı ı ş ve ı yüksek olan bu bölgenin ğ ı da herhalde
bu odalarda toplanabiliyordu'.
Bugüne kadar gün ı ş ı ğ ı ı ı arkeolojik ı hiç birinin
Geç Hellenistik dönemden daha öneeye ğ ğ ğ Roma
İ dönemine ait ı ve yine Bizans ğ ı ait herhangi bir
buluntunun da ele gcçmernesi, bu ı ı Roma dönemine ait ğ
ı ı ı Al ı ele geçen ve Roma imparatoru III.
ı portresini içeren oldukça kötü durumdaki bronz sikkeden de
(Resim: 3-4) ş ı ğ ı gibi bu ı en ı bu döneme kadar
ı ı ğ ı ı ş ı ı Daha sonraki, yani Bizans dönemine
ait herhangi bir objenin ş kadar bu alanda ele ş ı bu-
ı ı bu dönemde ı ı ğ ı ı göstermektedir. Tarihlemeler ı
kesin bilgiler herhalde ileriki ı ı ı ş sonucu elde edi-
lebilecektir. Bu husus Aphrodite Eupleia ı ğ ı ı tarihlenmesiyle ilgili
ş bu ı da teyit eder ı
ı ı ş ı ı ı ğ ğ bir husus da Newton
ı ı ğ ı ı ve Iris Love ı ı alanda ı belli
olmayan sondaj ı ile ı ş ve literatürde "Pink Tem-
pel" olarak ı ı ı ş ı ne ı ki büyük bir
ı ğ ı ı ğ ı ı ı ı ş olan ı ğ ait
ı önemli mimari
elemanlar çevrede ş ölçüm ve çizimleri (Çizim: 1-2) ı ş
(3) Böyle bir ı ı ğ ı güneyde ve hemen zemin üzerinde bulunan ı ı ı ğ ı ortadan kal-
ı ı Ancak üst katlarda bulunan küçük mekanlar böyle bir ı destekleyebilirler.
ş XI. ı ı ı ı II, 1989, 167 vd.
(4) ş XI. ı ı ı ı II, 1989, 167 vd.
(5) ı ğ ait ı mutlaka ı ğ ı ı ı gerekmektedir. ı üzerindeki toprak
ğ ı ı ı ı ı ancak yeni fiziki olanaklarla, yani kamyon-kepçe ı ı olacak-
ı Bu mimari elemanlar ı ğ ı Oor düzeninde ğ kesin olarak ka-
ı ş ve triglif-metop ı ı ı ğ ait ı muhte-
mel bir ı da Apollon Karneios'a ı ş bir yontudan bahsedilmek-
tedir. Erken Roma İ dönemine ait olan ı ı yontu kaidesine
ait olup ı ğ ı ne ı ki henüz ı ş ı
İ ı ş ı ı ise Dr. H. Bankel ı geçen ı ş ı
lan ve bu ı sürdürülen küçük bir ı olup, propylon olarak ı ı
ı ş ı (Resim: 5). Apollon ı ı güneyinde, orta ı ı yer alan
bu küçük ı ı mimari ı gerek malzemenin ğ ve gerekse ş
ğ yönünden birinci ı ı bir ı ğ ı göstermektedir. ş
ı sonucu İ düzenindeki ı Halikarnassos Mausoleum'unda
ğ gibi iki ı cins malzeme ı ı ğ ı ı ş ı Beyaz, kaliteli
mermerin ı ı mavimsi-boz renkli yerli ş ı da ı ğ ı ı ı
rekonstrüksiyonunun ı ğ malzeme ortaya ı ı ı ş ı Samos
tipi torus ve trokilos içeren sütun kaideleri üzerinde 20 ı sütunlar yer
ı Sadece iki faskiyeli ş ı ş İ ş ı ğ ı da
en iyi biçimde ele ş olup, İ B ı ğ ı ı ı ve
stil ğ ı da r.ö. 300 ı ı ait ğ tahmin edil-
mektedir. ğ yönünde in antis ş dört sütunlu bir avluyu ş
ı ı yani propylon'un ı ı ı cephesinin kuzey ş yer al-
ı Çok fazla ı ı ş ı ı ı ş ğ oldukça ş ı
ı ş ve adeta kaygan bir ı haline ş Yapnun biçimi, Apollon alta-
ı ı hemen ı ı ve ana caddelerin ş ğ yerde ı ne-
deniyle, bu küçük ve kaliteli ı ı propylon ğ hemen hemen kesin-
ş ş Her ş ğ bu ı Knidos'ta İ düzeninin ş kadarki
saptarnalara göre en erken ve en kaliteli ğ ş ı ı
ait olabilecek her parça ş ı ı çizimleri tamamlan-
ı ş ve restitüsyonu ı ş ş
1989 ı ı ı ı ş ı ı ı ı en önemli aktivitelerden bir
ğ de tT.D. İ ş Fakültesi, Jeodezi ve Fotograrnetri ğ
Bölümü ğ üyelerinden Prof. Dr. Orhan Altan ve ekibinin ören yeri-
mizin ı tamamlama ı ş ı
Knidos'un mevcut bir kent ı ı ğ ı için Alman Arkeoloji
Enstitüsü İ ş ğ ı ı bu ı ş bu ı ş
ı ş Bu ı ş için haritaya temel olacak jeodezik ı ş an-
cak sur ı içerisinde kalan alanda ş Bu amaçla
(6) Bu ı ş Alman Arkeoloji Enstitüsü Genel ğ ı ş
Böyle bir ı ı ş İ Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün ğ üyeleri ile
ı ş ı ı O. Altan ve ekibine de ş bir borç biliriz.
yörede daha önce mevcut olup ı bilinen "memleket nirengileri"
ş ı ı ı ş ve üç adet önemli nokta ş ı bu noktalara
ğ ı ı olarak üç adet yeni nirengi ı daha tesis edilerek, ı ş
ı ı kapsayan bir nirengi ğ ı ş Kentimizin kuzey kesiminde
yer alan tüm ğ ı ve antik döneme ait ı ı elektronik tako-
metri yöntemiyle ş kot ve ı ş Sonuçta bölge-
nin i }500 ğ ı ı ı ş ve ı ş ı ş ı ı hektar
ı ş ı ş ı Gelecek ı sürdürülecek ı ş bu ş bitiri-
Knidos'ta en iyi, huzurlu ve en emin ı ilerleyen ı ş ı ı
ş epigraf'i ı ı Köln Üniversitesi ğ üye-
lerinden Prof. Dr. W. Blümel ı ş ı ı Knidos ı ı Kni-
dos'un tarihi için umut verici sonuçlar ortaya ı
İ bilim ı George E. Bean ve John M. Cook 1949,
1950 ve 1955 ı ı Knidos ve çevresinde ş ı gezi ve ş ı
malar ı ş ve sonuçta eski, yani Arkaik veErken Klasik dönem Knidos'u-
nun Datça ı ı Burgaz'da ğ kentin i. Ö. 330 ı ı civa-
ı da bugünkü yerine, yani ı en uç noktasmdaki Tekir Burnu'
na ş ı ı ğ ı ı iddia ş Böyle bir sonuca ş ı üç önemli nok-
ta ileri ş olup, bunlar: I-Arkaik ve Klasik döneme ait ı ı
Burgaz'da ele ş ı ğ Knidos'ta bulunanlar Hellenistik
dönem ş aittir. 2- Büyük İ ı önceki antik devir
ı ı ifadeleri de Knidos'un Burgaz-Datça ı ğ
ğ ı 3- Arkeolojik objelerden Arkaik döneme ait olan çok sa-
ı ı Burgaz'da ele geçmesidir.
Son ı Knidos'ta ele geçen ve dikkatlice okunan ı anla-
ş ı ı ğ ı ı İ bilim ı ileri sürdükleri teorilerin bundan
böyle ş ele ı ğ ve ı ı da eski ve yeni Knidos
diye bir problemin ı ğ ı ğ ı
Sadece Knidos'un ğ antik ı önemli ve ilginç malzemelerin-
den bir ş ı da ş freskleridir. Anadolu'da t.ö. llL-I. ı
ı ı ı maliyetlerinin fazla. ğ ı ş moloz ş
ve harçla ı ı ş ı ı iç yüzeyleri de ı sanki büyük blok
ş ı ı ş gibi geometrik formlarda ı ş ve böylece ı etki-
nin ğ ı ı ş ş İ ş bu tür ve iyi ş bol mik-
tardaki freskler Knidos'ta 1970-72 ı ı sürdürülen ı ele geç-
(7) G;E. Bean-J.M., Cook, "The enidia", BSA 47, 1952, 171-212; ı "The Carian Coast
lll", BSA52, 1957, 85 vd.
ş olup, bugün Bodrum ı Arkeoloji Müzesi ı muhafaza
Bu ilginç ve ş sanat eserlerini ş ı Prof. Dr. O. Bingöl
depolarda ı ğ ı ı ı ı ş ilk önce malzemeyi kalite ve nitelikle-
rine göre ı ı ı ı ş ve daha sonra da parçalarm ş ı geçerek,
duvar dekorasyon ı ı ş Bu arada yüzlerce kasada
muhafaza edilen fresk ı da özenle ş Ş kadar
ı panolar büyük suntalar üzerinde konservasyon ve restorasyon-
ı yaprlacak bir duruma ş ve ı bölümleri ş
"Podyum ı ya da "Orthostat ı olarak ı ı dekorasyon bö-
lümlerinin ı ı figürlü firizler de tamamlanmaya ı ş ı ş ve tüm bu
parçalar Bochum Üniversitesi'nin ı ı ı ğ ı renkli ve
ultraviole olarak çekilmesiyle, yani en iyi ve modern bir yöntemle beIgelen-
ı ş sonucunda dört metreyi bulan frizler ortaya
ı ı ş ve ı da ı ı taklit ğ ı ş Gelecek ı
da sürdürülmesi gereken bu ı ş ı özellikle her türlü olanaklarla des-
teklenmesi gerekmektedir.
-, , : . ~ ~ . ' - , .
'v-. "';'
Resim: 1- 1989 sezonu ı ş ı ı genel ş
Resim: 2- ı ş ı ı ı
Resim: 3- İ m p a r a t o r Gordianus'a ait bronz sikke
Resim: 4- İ m p a r a t o r Gordianus'a ait bronz sikke
. .ll...
• •.;0 . f·· ..
. .....,
Çizim: 1- Dor ı ğ ı ait bir ş ı
, .
Çizim: 2- dcr ı ğ ı aitbir ı ğ
Baki ÖGÜN*
Kaunos'ta 1989 ı ı ş ı ğ ı devam
edildi. Her zaman ğ gibi ı ı bu ı da en büyük destek yine
Kültür ı ğ ı ş Türk Tarih Kurumu da her ı ğ gibi
küçük çapta da olsa ğ ş ı
ı ı ı bu ı ı ı Dr. Cengiz ı ş ı Mimar ğ Özer,
Atatürk Üniversitesi ş ı Görevlilerinden Adnan Diler ve Arkeolog
Restoratör Serdar Akerdem'in ı ı Marburg Üniversitesi profesörlerin-
den Dr. Bernhard ı ve ğ H.D. Bader, Burhan ı
ğ ile 3 alman mimar ı ı ş ı ı Bonn Üniversitesi'nden
Dr. P. Franke'nin yönetimindeki bir grup ı ve Türk jeofizikçi Kaunos'
un topografik ı yapmaya devam ş Kendilerine ş
Kaunos'ta bu ı yine esas itibariyle ı ilgili sondajlara devam edil-
ı ş ı ş A) Stoa B) Teras ı ğ ı c) Vespasian ş D)
Surlarda ı ı ş ı E) Monopteros'daki restorasyon F) Kentin topogra-
fik ı ş ı ş
A) Stoada ı ı ş Stoada Aphrodite Euploia ı ğ ı ı
önünde geçen ı ı sondajlara paralelolarak iki yeni sondaj çukuru
daha ı ı ş ı Bu sondaj ı bulunan seramik dikkatle toplan-
ı ı ş ve ş Aphrodite ı ğ ı ı içinde, ı ş de bir
sondaj çukuru ı ı ş ı Bu ı ı bir yandan ı kesin
tarihini tesbit etmek, öte yandan Aphrodite ı ğ ı ı ı ı stoa ile birlikte ya-
ı ı ı ı ğ ı ş ı ı Bu sondajlarla da henüz nihai bir sonuca
(*) Prof. Dr. Baki ÖÖÜN, 78. Sokak No: 9/1 Emek/ ANKARA.
(I) Bu ş ve ş kadar ı Kaunos ı ı ı ğ bu ı emekliye
ayrtlmam nedeniyle ı ı ı ı desteklemekten vazgeçen öteki ş ş
kadar ı ş olduklan ı ı ötürü minnet ve ş ı
ı ı ş ise de gerek ı tarihi, gerekse Aphrodite ı ğ ı ı
da ı önemli ı tesbit ş
I) Stoa ya 4. ı ı ı ya da daha sonra ş ş
ı ı ı Çünkü, stoa önünde geçen ı ı ğ ı ı bir ı ı ı
4. ı ı
2) Halen ı arka ı içine girilmekte olan Aphrodite
ı stoadan daha sonraki bir tarihte ı ı ş ı Ancak bu ı
ı ş ı sondajda tesbit edilen mimar! özellikler stoadan
ne kadar sonra ı ı ğ ı ı bize yeterli bilgi vermemektedir. ı
ş 1.20x 1.50 ı ı çukurdan elde edilen seramik de
yok denecek kadar ı Bu buluntulardan da bu ı terminus ante
quem'ini tesbit edecek durumda ğ
Aphrodite ı ı ı ı ı ı stoa arka ı ı ı ı dibinde ya-
ı bir sondajda pek çok ş ş toprak figürin ş ı
büyük bir ihtimalle Aphrodite Euploia figürinleri ı ı ı ı söyleyebiliriz.
Bunlardan ı ı İ 4. ı ı ı ş olabileceklerini de tahmin
1966 ı ı ı ı beri ı yapmakta ğ Helen ı ve stoa
içinde ı ş ı ı ş tarihi ı ı ı ı ğ ı ı bir önemli
ı da burada belirtmek istiyoruz: Geçen ı ı ı ı ğ Özer ta-
ı ı ı Vespasian ş 30 m kadar ğ kuzey-güney yö-
nünde uzanan ve büyük bir ihtimalle Arkaik ğ kalma büyük blok-
lada ş ş bir ı güneyden kuzeye, limandan tiyatronun ı ı ı ı
uzanan ı ı ı ı ı tesbit ş Bu ı ı liman ı ı ı boyunca
ğ Küçük Kale'ye ğ ı ğ ı ı tahmin etmek mümkündür.
Kaunos kenti çok önemli bir merkez olsa da, Arkaik ğ ı
daki bugünkü ı ı ı ğ ı içinde kalacak kadar büyük bir
ş ğ ı da gözönünde bulundurulursa Kaunos Arkaik ş
yukarda bahsedilen sur ı içinde kalan oldukça küçük bir ş ola-
ğ ı ı ş mümkündür. Zaten bu alan içinde kalan ş ş
Arkaik ğ için oldukça büyük ı ı ı
Ş ğ ı konusunda bu ı ı ğ ı ı yeni bir ş de kayda
ğ Küçük Kale'nin ğ her zaman vaktiyle deniz ğ
ğ düzlüklerin Küçük Kale'ye ş ı ğ ı yerde, Küçük Kale'nin ete-
ğ ğ ğ uzanan oldukça büyük bloklardan ı ı ş tek ş ı
na duran bir duvar ile yine Küçük Kale'nin ğ ı ı ku-
ğ ğ giden bir ş duvar tesbit ş Bu ı
Arkaik ğ beri ı bir ı dalga ı ı ı ı ş bir ş
ğ ı ı söyleyebiliriz. Bu ı ı ı Küçük Kale
üzerindeki sur ı tesbit edilen ş ı ı da bu fikri destekler görün-
B) Teras ı ğ ı Buradaki yeni sondajlardaesas itibariyle, bir yandan
ı ğ ı ilk ı ı ğ ı tarihi, öte yandan ı ğ ı önündeki terasta vaktiyle
"Yuvarlak ş ı ı ğ ı ı ı anlamak için ı
ı ş ı Teras ı ğ ı ı hemen önünde anakaya üzerinde geçen ı ortaya
ı ı bir duvar ı ile ı bulunan seramikten İ IV.
ı sonra ı ı ğ ı ı kesin olarak söyleyebiliyoruz. Ancak ı
önünde birbirinden çok ı yüksekliklerle engebeli bir ı halin-
deki arazinin Geç Hellenistik ğ ı ı ı ş dolgu ile bir terasa ş
ğ de hemen hemen kesin olarak söyleyebilecek ı ı Böyle-
ce Teras ı ğ ı ı Geç Hellenistik ğ ı ı ğ ı ı tahmin ediyoruz.
Buradaki ı ı ilk ı ı "Yuvarlak ş ı ı ğ
iç-içe iki yuvarlak portiko ile çevrili, bir ı da bir exedra bulunan ya-
ı ı bir. ş ı ğ ı kesinlikle ş ı ı ş ı Uzun ı beri bura-
daki ı ı ı kendisine ı ı ğ ı ı genç ş ı
Adnan Diler bu ı ı bir heroon ğ ı Buradaki
ı ş kesin sonuçlar ı dek sürdürülecektir.
c) Vespasian ş ı Sondajlar: Geçen ı ş ı ı
ı ı büyük bir bölümü ı ş ve ı ı duruma ş
olan, limana bakan ı üzerindeki gümrük ı ı da Kaunos an-
tik kentinin en önemli ı ı ı yer alan Vespasian ş ı
da bu ı ı sondajlar arkadaki ı teras ı ı ı
sine ve ı su getiren kanala desteklik eden ı durumunun ş ı
ı yönelikti.
Teras ı ı ı ş 2.60 x 2.20 m ölçülerde ı çu-
kurda, teras üst seviyesinden-3.l0 m'ye kadar ş Toprak kesitten
ve eldeki çanak çömlekten ş ı ğ ı üzere teras ı en erken Hellenistik
dönemden, kentin son ş olan Erken Bizans içlerine kadar ı
ı ş ı Devir ı ı ğ ı ı teras ı ı o etkileyici ön yüzün aksine gayet
basit ve derleme ş ı ı ı ş arka yüzde de tesbit etmek mümkündür.
Durumun daha kesin olarak belirlenmesi ve teras ı ı ne için ı ı ğ ı
sorusu önümüzdeki ı döneminde ı ı ş yeni sondajlarla
ş ı ı .
ş ğ ı ı ş yüzünde temas durumunda ğ
nan ve ğ yöne ğ ı teras ı ş devam eden
duvar, hiç ş su yolunun destek ı ı Bu mevsim ı ğ
yöndeki 4 m lik ı ı ı en alt ı ı taban suyuna kadar ı ı ş
ı ı ş üst seviyesinden en alttaki ı ı kadar olan ı ı
en az dört ı ı ğ göstermektedir; yani dört ı ı evresi.
Hiç ş en üst, üzeri ı ı bölüm ı zamanda burada Erken Bizans
döneminde ı bir ı ı arka ı görevini de ş Bu-
nun ı üç ı üstten ilk ikisi de ı özellikleri nedeniyle ka-
ı orjinal ı olamazlar. En alttaki tek ı ı orjinal destek ı ı
ı ı ı olup ı ğ ı da henüz ş ı ı ş ı Bu açmadan taban suyu-
na ı ı çanak ğ en erkeni çok az 5. ı ama daha çok 4.
ı karakteri göstermektedir.
Daha 1986 ı ı buradaki ilk ş ı ı ı ı ı teras ve
kanal destek ı ı ele geçen dört küçük tabak, ş biberon, bir
kernos ve bir adet unguentarium'un ı ğ ı olarak buraya ı ı ı ş ol-
ı ş edilemez; en geç 3. ı ı ı ğ tarihlenen bu ş
ya hiç ş ş ilk ı evresiyle ilgilidir. Ama bunlar ı olu-
yor da kanal destek ı ı geç ı ait bölümü ile teras ı ara-
ı kalan ğ sert ve temiz toprak ı ı ı ı ı ı
ı ş ı henüz ş ı ı ş ı
D) ı ş ı Çömlekçi Tepesi üzerinde ve ı kale ile ı
ı ı çevresinde Alman ş ı ı B. Schmaltz ı ı
incelenmesi için ı ş ı buradaki kule ve duvarlarm daha es-
ki ğ kalma toplama ş ı ı ğ ı ş ı ı ş ı Bunlardan gü-
ney kulede ı ğ ı ı bir kitabe ş parçalardan ş kaide üze-
rinde duran bir ı ı ı bir ı ı ı Bu kitabe Klasik ğ ı
muhtemelen bir ı ı kulede bulunan ğ bir kitabe biraz daha es-
kidir ve bir mezar ı ı ı Onun için ı bir nekropolden
ş ı ı Bu kulenin dibinde bir beyaz zeminli lekythos ı bu-
ş Bunun da kitabe gibi ı ş ı ğ tahmin
edilmektedir. ş ı ı Prof. ı İ 227/26 ı ı Rodos
ve çevresinde vukubulan zelze1enin Kaunos'u da ğ bu ı
da Küçük Kale üzerindeki ı büyük ğ ğ gibi bu zelzeleden
sonra ş ş ı ı
E) Monopteros: Bu ı ı restitution ve restorasyon ş ile bir süre-
den beri genç ş ı Serdar Akerdem ş Akerdem
bu ı üzerinde ı ş ğ restitution ı ş ı ile bu ı yüksek li-
sansier ı ı ı ş ı Kendisi ğ olan Özcan Kaynak ile bir-
likte ğ zaman bilfiil ı ş restoration ş de yürütmektedir. Bu
ı ş ı ı ı ğ ı gözlemler ve ölçümlerle ı ı ş kadar
tam olarak bilinmeyen ş özelliklerini ı ş ı
Bu ı özellikle ı ı ı ş ı ve ı ı ı bir çok ı
ı ş ı ı ı ş ve bu ı ş ı ı parçalar fiberglas çubukla ğ ş ı ı
ı ş ı İ ı ı elverirse ı bir gelecekte bu ı ı ğ ı
ğ ı ı ı umuyoruz.
F) ğ ı ş ı Bonn Üniversitesi'nden Dr. P. Franke'nin
yönetiminde Alman ve Türklerden ş jeofizikçiler grubu son iki ı
ş Küçük Kale-Çömlekçi Tepesi dahil, tiyatro ve Roma ı ka-
dar olan liman ve merkezi ı ı ı ı ı ı ş ı Önümüzdeki iki
ı Kaunos ş ı ı ı ğ kadar ı ı ı ı daha ğ
Büyük Kale'nin ğ ı ı ı ı ğ yeterli görü1mezse 4 ı ı
bu ı mümkün olursa bir ı daha ı ı ş
Bu ğ ı ı ı ı tabii olarak bir çok ı ve bu du-
ı ait ğ ı ı plana geçirilebilmesi için ı ı ı ı
ı ı ı ğ ı ı ı ş
Christian LE ROY*
1- Ala demande de la Direction des Monuments et Musees de Tur-
quie, le releve topographique execute en 1988 a ete etendu il la necropole
et aux secteurs voisins, de façon il redef'inirla zone archeologique il proteger,
Le nouveau trace englobeen particulier la ı Nordjusqu'a l'herôon
explore par P. Demargne et P. Coupel, et publie dans Les Mölanges Collart
(1976) p. 103-115.
2- Une bande ı envoyee par le satel!ite français d'obser-
vation SPOT est en cours d'analyse au Laboratoire de Gecgraphie de l'Uni-
versite de Nantes sous la direction de M. le professeur Bernard Bousquet.
Les premiers resultats permettent d'etudier les variations du cours du fleuve
Xanthe, avec ses meandres morts, la couverture vegetale, la formation des
dunes sableusessur lelittoral, et le ı qui a amene l'ensablement du
port de Patara. L'etude en cours devrait enfin permettre de mieux apprecier
ı ı Christian LE ROY. 45, Rue D'uIm 75005 Paris cedex 05 - FRANSA
(X) La campagne a durc du 4 Aoüt au 16 Septembre 1989. Y ont participe:
Christian Le Ray. ı ı il L'Universite de Paris, directelir de la Mission;
Edmond Frezouls, professeur ii L'Universite de Strasbourg;
Gerard Siebert, ı ı a L'Universite de Strasbourg;
A1ain Davesne, charge de recherches au CNRS, Paris;
Nuran Özal-Davesne, arehitecte;
Regis ZeIler, architecte;
Jean-Marc Dupage, restaurateur;
Yolande Siebert, dessinatrice;
Jean-Luc Wendling et AIain Zumsteeg, topographes, cleves de L'Eccle İ des
Arts et Industries de Strasbourg;
Gisele Le Roy, chargee de I'intendance et de la gestlon ;
Akif Yücel, directeur du Musee de Tarse, representant le Ministere de La Culture de La
Republique de Turquie.
les contraintes physiques qui ont pese sur la mise en valeur de la vallee
du Xanthe depuis l'antiquite jusqu'a nos jours.
1- Ceramiques hellônistlques et romai nes de Xanthos et du Lôtoon,
M. Gerard Siebert a accompli deux missions, l'une au Musee d' Antalya,
l'autre au depôt de fouilles du Letoon, pour preparer la publication des
ceramiques hellenistiques et romaines. Etant ı que le materiel est
ı et que les series se recoupent il a ete decide qu'une publication
commune serait consacree aux ceramiques des deux sites.
2- TMatre de Xanthos, M. Edmond Frezouls et M. Daniel Longepierre
ont effectue une mission de sondages et de releves sur le theütre de Xanthos,
qui avait ete fouille entre 1953 et 1957. Des plans et des elevations de la
cavea et du batiment de scône dans leur etat actuel ont ete leves. Une serie
de sondages pratiques dans I'orchestra a, d'autre part, permis d'etudier
Iesetats anterieurs. On a reconnu qu'il y avait eu:
a / un theatre hellenistique. On a retrouve les limites de l'orcheslra qui
est de petite ı ı ainsi que le dallage de la parodos Est. Plus petit que
ses successeurs, ce theatre avait ete conçu de telle sorte que la rangee supe-
rieure des gradins ne gene ni la vue, ni l'acces aux monuments funeraires de
I'epoque Iycienne: pilier des Harpyes, sarcophage monte sur pilier et pilier du
b) la ı cavea romaine, qui lui a succede, est beaucoup plus
vaste. Mais la encore la rangee superieure des gradins frôle mais respecte
les monuments anciens: en particulier, elle s'appuie a l'Est contre le pilier
du theatre. A l'Ouest, pour eviter de destabiliser le pilier des Harpyes,
il n'y a pas de parados, mais seulement une fausse porte pour la symetrie,
ouvrant sur un cul-de-sac,
c) ce theatre a lui-môme ete modifie pour accueillir les combats de
gladiateurs, Les rangees inferieures des gradins ont ete supprimees et rempla-
cees par un mur, dans lequel etaient menagees deux carceres, loges-prisons
pour les gladiateurs avant le combat.
d) a l'epoque İ les rangees ı des gradins ont ete
demontees pour permettre l'implantation du grand mur d'enceinte, dans
lequel a ete englobe le pilier du theütre.
1- Pour preparer sa publication dans le volume IX des Fouilles de
Xanthos (sous presse), M. Jean-Marc Dupage a raccorde materiellement
tous les fragments appartenant a la basedu dynaste Arbinas, avec ses
quatre faces inscrites.
2. La mosaique du ternple d'Apollon, representant une lyre etun are
de part et d'autre ı rosace, a ete deposee pour pouvoirôtre consolidec
(Fig. i). On en a profite pour etudier et fouiller le sol sur lequel elle avait
eteposee, Sous une couche de ı de chaux qui sert de support irnmediat,
ona un-beton tres compact composed'ôclats de pierre de ı ·nioyen-
nes bloques par un mortier (Fig. 2). En dessous, un remblai de terre repose
directement sur le rocher. Ce demier a ete ı et fornie ainsi une large
ı sur laquellereposait, non seulement la ı ı lastruc-
ture lycienne anterieurea l'interieur de laquelle elle a ete implantee. II
est ainsi prouve, ce qui n'est pas sans interôt pour I'histoire architecturale
du sanctuaire, qu'a l'epoque classique, le rocher avait ete taille pour former
deux socles supportant Iespredecesseurs lyciens des temples hellenistiques
d' ApolIon et d' Artemis.
La fouille du secteurSud-Ouest du sanctuaire a ete dirigee par M.
Alaiu Davesne et Mme Nuran Özal-Davesne. Le mur de temenos ı
degage au Nord et au Sud de I'entree principale, ce qui a permis de decouvrir
de nouvelles 'inscriptions gravees sur une face externe: unededicacea
Quintus Velius Antimachos, et une ason fik Quintus Velius Telemachos; et
une a ı Marciola, fille de Lucius Calpurnius Longus,
Parallelement a ce ı on a poursuivi le degagement des portiques
exterieur et interiout du sanctuaire. Le long du portique interieur court une
base ou chaussee de plus de quinze metres de long. Le long de ce massif
bati a ete pratique un sondage profond, mene jusqu'a -6m10 par rapport
au stylobate du temple de Leto, done bien enfonce dans la nappe phreatique,
La stratigraphie est bien assuree, La ı et l'abandon du portique
se situent au VIle sicele ap. J.e. Auparavant, il y avait eu une premiere
destruction au IV. siecle ap. J.C. La plate-forme a ete etablie au Ille-lle
siecle av. J.C., caracterise par la ceramique attique il figure rouge. On a
ainsi decouvert deux lecythes aryballisques a vernis noir, l'un côtele en
forme de grenade, l'autre ome, en figure rouge, d'un sphinx (Fig. 3).
La couche la plus profonde que la nappe phreatiquc a permis d'at-
teindre est de la fin du VIIe sicele av. J.e.: elle est caracterisee par de
nombreux fragments de vases ioniens it bandes. On a pu recuperer entiere-
ment une hydrie decoree de languettes rayormantes et d'une ligne ondulee
sur la panse: un exemplaire tres proche avait ete decouvert naguere sur
l'acropole lycienne de Xanthos.
Les resultats de ce sondage montrent que le sanctuaire archaique etait
tout aussi etendu que son successeur hellenistique. Des vestiges du Vle
siecleont en effet ete decouverts par Henri Metzger sous le portique Nord,
et plus ı au pied du temple de Leto. Le sanctuaire ı de la
"Mere des dieux" etait dejit, par sa surface, le plus irnportant de la Lycie.
- Pierre Demargne et W.P. Childs, Fouilles de Xantbos VIII, Le Monument
des Nereides, Le dôcor sculpte, un volume texte, un volume planches,
Paris, edition Klincksieck, 1989.
- Christian Le Roy, "Le plurilinguisme dans la Lycie antique", in
Akurgal'a ğ tome II, p. 217-226.
- Henri Metzger, "Zur Forschunggeschichte in ı ı in Götter,
Heroen Herrscher in Lykien, p1-6.
- Christian Le Roy, "Die ReIigion der Lykien" ibid p. 41-44.
- Pierre Demargne, "Das Nereiden Monument von Xanthos", ibid p.
- Christian Le Roy, compte rendu de T.R. Bryce, The Lycians, in
classical Review 1989, p. 98-100.
~ -
. ~
Önceki ı ı ı ı ı olan kampanyalardan
ş bu ı ş ı ı ş ı ı ı ı 14.8.-17.10.1989
tarihleri ı ı olarak ı ı ön ı ı
V. von Graeve ve W. Müller-Wiener ş ı ğ ı ş Fark-
ı zamanlarda ş sürdüren 13 ğ ı ı i restoratör, i ğ ı
ve ortalama 15-20 ş ı ı ı ş ı 21.8.-7.8.1989 tarihleri
ı İ Müzesi'nden Bayan Suzan ğ ve 8.9.-15.10.1989 tarih-
leri ı Bay Hüseyin Teoman ı ı ı ş ı ı
ı ı ş ı ğ (DFG), ı ı ı Berlin-
Theodor Wiegand ı ş ı ı ş ş ğ ı ı
1- Kalabaktepedeki ı
1986-1988 ı ı ı sondajlar ı Mitt, 37, 1987,. 6-14 ff) Geç
Geometrik dönemden Pers tahribine kadar uzanan bir stratigrafi ve zengin
keramik buluntular ğ ı ş ı Tüm evrelere ait duvar ı ı ı mev-·
cuttur, ancak söz konusu duvarlar yer yer korunageldiklerindcn Arkaik yer-
ş ı bir ş ğ ı olanak ı ı Bu gö-:
rünüm 1989 ı ı ğ ğ arazide ğ ş ş Arkaik ğ
ı bir ı ş ı belgeleyen yüksek ev ı ortaya ı ı ı ı ş ı
Varolan temellerin üzerine sürekli yeni ı ş (Resim: 1-3).
Genelde ı ı ı düzgün ı ş
meydana ş duvarlar söz konusudur (Resim: 4).
6. ı ı geç dönemlerinden itibaren ev ı ı ı ı ki-
ş ı bloklarm da ı ı ğ ı görülmektedir. 7. ı ı ikinci ı ı
itibaren ortaya ı ı evlerin ı geçen ve ş ı ı izle-
- --=--=-:::--:::--c.
(>lt) Prof. D. Wolfgang MÜLLER-WIENER, Alman Arkeoloji Enstitüleri İ Ş
ğ emekli olup 25.3.1991 tarihinde vefat ş
yen bir duvar ı ı izlenmektedir (Resim: la-b). Bir mekanda duvara para-
lel ı ı ş ş bir sekinin ı ı ı ş ı ı ı ş
ı ı ı ş çukurlarm henüz tümüyle ş ı günlük bir ihti-
yaca cevap ğ ş ş ı avlularla ş
olarak ı ı Yuvarlak ve ş ı ı ş kaideler hem. mekan
içlerinde hem de ev ı önünde ı Ev tipleri ı
ı ı evrelerinin analizi ı ı ğ ı takdirde daha ı bilgi vermek
mümkün ı Rhodos'ta Vrouila'da ğ gibi evlerin bir ı
ma izleyip ğ ı ı ı ş sonra ş ı ı
ı alanda bir mahallenin ı olgusu göz önüne ı ı ğ ı
takdirde ı ğ ğ ğ ve kalitesi dikkat çekicidir. Bu kera-
ğ arasmda eski arkeolojik yorumla ı kutsal alanlarda ı
adaklar için ş ğ ş gerçekte ise günlük ı hiz-
met eden vazo ı ı Ana gruplardan birisi "hayvan friz-
li" dir. Bu grupta, 7. ı sonuna ya da 6. ı ı ş ı tarihlenen, üze-
rinde otlayan yaban keçilerinin ğ vazo ı örnek verilebilir.
Keramikte bir Millet üslubunun var ğ fikri 1989 ı ı ı
la da ş 7. ı bir ş örnek ise hemen tümü koruna-
ş içte ve ı ş yuvarlak bezekler bulunan bir meyva kasesidir. Üzerinde
yaprak demetleri arasmda at ı bulunan, ğ tarafta ters yönde bir
ş protomun ı ğ ı bir surahi omuz ı çok orijinaldir. Bu-
rada, ı insan ş ı ı ş ı ğ bir bezeme biçiminde, hayvan re-
simleri ı Parça 6. ı ı ı ı ı tarihlenir. İ büyük
buluntu grubunu 6. ı tarihlenen Fikelura ğ ş Bu tür
ı parçalar bir keramik ğ tabakasmda ş ı Buradaki
buluntu ğ ğ üslübun Milet kökenli ğ göstermektedir. Figürlü
Fikelura ğ yüzdesi çok yüksektir. ğ ş frizli bir amphora
omuzu, 1986 ı bulunan Satyr tasvirli en güzel f'ikelura parça-
ı uyan arslan ş ı 1989 ı ı ş İ ve hayvan tasvir-
leri bu keram.ik üslubunun çok az ğ ğ üstün bir kaliteye
sahiptirler (Resim: Sa i-b; Resim: 6).
Kalabaktepe'nin ı ı bir zeytinlikte arazi ı ş ı ı
ı son ı ı yontulu, içleri ı ı ı kare biçimli bir kaç mer-
ı parça ş Bu ı ı içlerinde ğ kuzey ve ı yönünde
ı yer alan tek bir ı ı ı ğ 6 kare ı ı ş ı (Resim:
7-8). ı ı ve ı bir ı ı gözenekli, ş bir ş ş
ş Tabanm hemen üstündeki buluntular yoluyla ı M.Ö. 7. ı
tarihlenmektedir. Pers tahribinden sonra mekan molozla ş
Burada büyük kiler kap ı ı ı ı ince keramik, ı maden par-
çalan, mermer parçalar, "sist" den ş renkte kaplama ı ve ser-
pantinitten özenle ı ı ş 4 levha ş Serpantinit levhalar bir
kült heykelinin kaidesi olabilirler. Küp ı ile kaide ı ı bu ya-
ı ait olup ı ğ ı veya bu ı tahribat ı ile buraya dal-
durulup ı ı ş dek ş ı ı ı ş ı Çok renkli ş
ı iç ı ı ğ ı kesindir. ı ş ı ı ş ı ı ş ı 5 m ş
ğ ı ı ğ ı ı duran bu ı ve zengin iç süslemesi kutsal bir
ı akla getirmektedir, ancak ı ı ş ş kesin olarak belirle-
Büyük kilisedeki mimari ş ı ve ı ğ ile ilgili ğ ça-
ı ş önceki raporlarda verilen kilise öncesi 4 ı evresinin ı ğ ı ı
ı i. evredeki basit HeIlenistik ikametin üzerinde 2. ı
sonu i. ı ş ı ı propylonlu büyük avlu, ğ çok ı bir komp-
leks ve avlunun kuzeyinde bir Dar ı ğ ı (II. evre) ı ı ş ı M.S. i.
ı ı ilk ı ı bu ı ı ı ı ı ı ı ş ı ı yerde ş
temelleriri üzerine güneye ı ş dökme ı bir bina ı ı ş ı
(III. evre). ş ı ı bunun bir podyum üzerinde duran
6 sütun ı ı naos ğ ş ı ı (Resim: 4). ı ı ı
ı ı ı ğ ı ı olma ihtimali ı (37--41). ı ı ş olan
ı yerine Antonin Severin döneminde büyük bir bina ı ı ş ı ı
3 nefli avlulu, apsislidir. Avlunun ı salonlar ş ş büyük bir
propylonu ı (IV. evre). ı ı bu ı iyi ş olan V. evre
(kilise) ile VI. evre (büyük Emirlik Dönemi) izlemektedir. Tüm evrelerden
ı temel ı ı ı ı ı ı ğ ı nedeniyle
yer yer ı ı her bir evreden ı çok az mimari ğ gü-
nümüze ş ı ş ı ğ II-IV evrelerin ı ı ve ı tek
ı biçimlerinin kompleksIeri aniayabilecek ölçüde ı
ortaya ı ı ş ı Özel mülk ı ve burada ı ı ş ı ı ı ı ı
nedeniyle güney ı ı ğ eksiktir.
1989'da ı ı ş ı 3 ı yerde ş
0.) 1988'de üst ı ı ş İ galerisinde 1972-74'de ı ş
olan kademeli beton ı ş Ekler ı ı ş izler orta-
dan ı ı ı ş ı Böylece ı ı ş ı ş gö-
züyle ı
b) İ Bey Camii'nde yerlere ı için özel imal ş eski öl-
çülerde düz ğ ş ş ş ve ğ ı ı ş ve
ş çok ş olan eski ş eserleri korumakaygusuy-
la yerinde ı ı ı ş ı ş küçük bölümler 1990'da ı
olan restorasyon ı ş ı nedeniyle eski hallerinde ı ı ı ş
ı ı ziyaretçiler üzerinde ı ı ğ ı etki böylece düzeltil-
ş Köy ı ı dua ı muntazam ziyaret ğ ı daha
ı ı ş
c) Büyük kilisede 1988'de ş ı ş ı ı tüm duvar-
lar yeni eklerle çökme tehlikesine ş ı güvenceye ı ı ş ı
Duvar ğ 0.6-1 m'ye ı ı ı ğ ı için ziyaretcilere görüntü ve
anlama ı ı yarar ğ ı ş ı
d) 1981'de büyükkiliseden ı ı ı ş mozaiklerin ı ı de-
vam ş ı ş ı ı ı ve ı
ğ ı henüz ı ş ı
Q 89.7
,. M'._


Q 89,20

MIlET 1989 SUO

Resim: 1- Miletos 1989 Kalabaktepe'deki ı ı vaziyet ı
Resim: 2a- Kalabaktepe'deki ev. 7. ı M.Ö. 1. ı ı
-- -----------
Resim: zb- Kalabaktepe'deki ev, 7, ı M,Ö, 2, ı ı

Resim: 3a- Kalabaktepe'deki ev, 7, yy. M.Ö. son
'- , --
........ :::::;,
... _JI

Resim: 3b- Kalabaktepe'deki ev. 6. ı M.Ö.
Resim: 4- Kalabaktepe'deki ev. Zf-oda güneyden
Resim: 5a- Kalabaktepe'deki ı ı çanak ı K 89. 116 (M.Ö. 7./6. yy.
Resim: 5b- Kalabaktepe'deki ı ı çanak çömlekler K 89. II ı (M.Ö. 6. ı
Resim: 6- Kalabaktepe'deki k a z ı l a r d a n ç ı k a n Satyr tasvirli parça (K 86.3218)
ı ı ...
i" ..,,, ·,··, -
Resim: 7- Kalabaktepe'nin ı ı bir bina


i ı ı
iLc, i
! i
.. "'T"

Resim: 9- Miletes-Büyük Kilise: Ill. evre ı ı
Die diesjahrigen Arbeiten in Didyma dauerten vom 10. August bis
zum 29. September. Es wurden Ausgrabungen, Einze1projekte, Konservierun-
gen und verschiedene Arbeiten durchgeführt.
1- Ausgrabungen
Der Verlauf der Heiligen Strasse wurde im Nordwesten auf75 m Lange
mit den Horizonten der trajanischen, hellenistischen und arehaisehen Stras-
se festgestellt (Abb. 1). Im Unterschied zu der bisher bekannten Bebauung
fehlt Byzantinisches. Die stratifizierten und durch die Keramik bestirumba-
ren Befunde ergaben hellenistische und kaiserzeitliche Baureste, deren Bes-
timmung noch nicht geklart ist (Abb. 2). In arehaiseher Zeit befanden sich
in dem untersuchten Abschnitt Weihgeschenke. Davon wurden zwei voll-
standig erha1tene ionische Kapitelle (Breite 1.28 ı n ) mit kanne1iertem Echinus
(Abb. 3), ein Schaftbruchstück einer Saule (Dm 0.5 m) und ein zur Halfte
erha1tener B10ck einer Rundbasis mit Einlassung (Dm 0.5 m) als Reste von
Votivtragern über dem arehaisehen Strassenhorizont und in sekundarer
Deponieruug hellenistischer Zeit gefunden sowie in arehaisehem Kontext
für Didyma seltene Metallfunde: eine gegossene Greifenprotome (Abb. 4)
und zwei Omphalosschalen (Abb. 5) mit verkohlten Tierknochen.
im Übergangsbereich zwischen Artemis- und Apollonheiligtum, d.h.
in Nahe des Zie1punktes der Heiligen Strasse, wurde die gut erhaltene Pf-
1asterung trajanischer Zeit auf weitere 35 m freigelegt (Abb. 6); zu beiden
Seiten befinden sich Stylobate von Hallenbauten (Abb. 7). D a ı n i t ist die
Heilige Strasse mit Abschnitten der Bebauung innerha1b des Hei1igtums
auf über 200 m Lange ersch1ossen.
(*) Klaus TUCHELT, D-1000 Berlin 33 (Dahlem), Podbielskiallee 69, Postfach 33 00 14.
Nachuntersuchungen auf der Felsbarre ergaben Mauerreste und kera-
mische Funde des 7. / 6. Jhs v, Chr. im Kernbereich des ı
sowie noch nicht weiter geklarte Fundarnente eines prostylen Baues.
II- Einzelprojekte
Die Bearbeitung des arehaisehen Tonziegeldachs (insgesamt 6300 Bruch-
stücke) vom Ostbau des Temenos an der Heiligen Strasse von Milet nach
Didyma (Archaologischer Anzeiger 1989, 147 ff.) wurde von P. Schneider
unter den Aspekten Herstellung, Konstruktion, Metrologie, Farbigkeit und
Rekonstruktion abgeschlossen. Unter seiner Leitung standen die Bauauf-
nahmen der Grabung und geodatische Vermessungen im Bereich der Heili-
gen Strasse ausserhalb von Didyma, veranlaBt durch neue topographische
Erkenntnisse und die zunehmende Besiedlung. -L. Haselberger widmete ı
der Klarung verschiedener Einze1fragen zum ı "Naiskos"
und verwandter Gebalkstücke sowie der Aufarbeitung der Ergebnisse an
der neu vermessenen ı Südsaule des Tempels und ihrer antiken
Zahlzeichen. Aus verstreuten Baugliedern gelang ihm die Rekonstruktion
eines dorischen Hallenbaues spathellenistischcr Zeit, dessen Bauformen mit
der Heiligen Halle in Priene und in allen Abmessungen mit der spathellenis-
tischen Halle in Paros übereinstimmen. -Die Auswertung der keramischen
Brunnenfunde als chronologisches Gerüst für die spatkaiserzeitliche und
frühbyzantinische Keramik wurde von D. Wintermeyer in einem Katalog
fortgeführt und von ihr die diesjahrige Fundkeramik hellenistisch-römisch-
er Zeit bestimmt. Überdies richtete sie eine Studiensammlung ein, die Bei-
spiele aller Waren und Gefasstypen der aus Didyma bekannten Keramik
chronologisch von hellenistischer bis in frühbyzantinische Zeit umfasst. -Die
Aufnahme und Bearbeitung der ı Fundkeramik sowie die ı
rung der Steininventare setzte ı Schattner fort. -Die ı ı be-
stimmten Fundmünzen (seit 1969 gegen 1000 Exemplare ı der
Neufunde 1989) wnrden von H.R. Baldus einer generelien Identifiziernng,
Datierung und Bearbeitung für eine spater ı detail1ierte
Bestimmung unterzogen.
III- Konservierung
Konservierende Massnahmen am Apollontempel wurden mit L. Hasel-
berger, K. ı und Frau Marschner ı die die von ı seit
1975 festgestellten Steinschaden am Tempcl auf weitere Zerstörungen unter-
suchte. Es wurde dabei festgestel1t, daB vordring1ich im Dodekastylos und
in dem unter Nasse leidenden südlichen Treppenhaus sowie im nördliehen
Tunnelgang Konservierungen unter Aufsieht eines Bauforsehers vorzuneh-
ı sind,
LV- Verschiedenes
Die bereits in den Beriehten mehrfach erwahnte sehnell um sich grei-
fende Überbauung des antiken Heiligtums erstreekt sieh aueh innerhalb der
gesetzlieh festgelegten Bauverbotszone unter Einbezeihung erst kürzlich
festgestellter archaologischer Befunde (Grabung 1986 Suehsehnitte südlieh
der Hauptstrasse, Archaologischer Anzeiger 1989, 146 Abb. 3), über denen
eine Lokanta erriehtet wurde. Als irreversibler Sehaden erwiese sich der Bau
einer auf 12m Breite geplanten Durehgangsstrasse 50 m westlieh des ı
tempels, deren Trasse über das Grabungsgelande von 1969/72 führen wür-
de (IstMitt 21, 1971, 45 ff.; 23/24, 19731 74, 139 ff.). Es wurden mit dem
Antikendienst und mit den örtliehen Behörden erneut Verhandlungen über
den Bau einer von uns seit 1982 projektierten Umgehungsstrasse nördlieh
von Yenihisar-Didyma geführt. Dafür wurde von der Didyma-Grabung
ein Plan aufgrund des türkisehen Landvermessungsplans 1:5000 erarbeitet
sowie cin Plan 1: 1000 für die Ersehliessung der Hisar mahallesi von Yeni-
hisar-Didyma (XI. ı ı ı ı II (1989) 51 Abb. 4 und 5).
Wie zu erfahren ist, wurde Anfang Oktober der Bau der Durehgangsstrasse
innerhalb des sit ı von der Belediye Yenihisar besehlossen.
Innerhalh des Tempelgebiets wurden erstmais drei thematiseh verschie-
dene Sehautafeln aufgestellt, die den aktuellen Forschungsstand der Didy-
ma-Grabung erlautern (Abb. 8-10, L. Haselberger und W. Sehiele). -Im
September 1989 ersehien der Bericht über die an der Heiligen Strasse von
Milet naeh Didyma 1985 und 1986 durehgeführten Ausgrabungen (Arba-
ologischer Anzeiger 1989, 143-217). -Die Serie aktueller Beriehte über die
laufenden Arbeiren wurde von Mitarbeitern der Didyma-Grabung als
Didyma Wegweiser fortgesetzt und ist in bisher 25 Folgen erschienen,
Abb. 1- Didyma. Heilige Strasse, Freilegung im Nordwesten. Neg.-Nr.: Di 89/397
Abb. 2- Didyma. Heilige Strasse, links Strassenhorizonte, rechts kaiserzeitlicher Kanal mit
anschliessender Randbebannng. Neg.-Nr.: Di 89/262
Abb. 3- Didyma. Zwei ionische Kapitelle vonVotlvtragern in FundIage amOstrand derHeiligen
Strasse, nm 560 v. Chr., Neg.-Nr.: Di 89/265
Abb. 4- Didyma. Greitenprorome,
BronzeguB, vom Ostrand
derHeiligen Strasse,
frühes 6. Jh. v.
r Chr, Neg.-Nr. 89188
Abb. 5- Didyma. Archaische Omphalos-Schale, Bronze, vom Ostrand derHeiligen Strasse.
Neg.cNr.: Di 89/280
ı .
Abb. 6- Didyma. Heilige Strasse, freilegung im Südosten mit
trajaniseher Pfiasterung. Neg.-Nr. Di 89/345
Abb. 7- Didyma. Heilige Strasse, freigelegter Abschnitt imSüdosten mit ı ı Hauptstrasse.
Neg.-Nr. Di 89/471
. ı l
'" , ı
Orhan İ *
1989 ı ı Magnesia ı ı 3.7.1989-21. 9. 1989 tarihleri ı 79
gün ş Kültür ı ğ ı Kültür ve Tabiat ı ı ı Koruma
ş ı ğ ı Ankara Üniversitesi Dil ve ğ Fakültesi ve Türk
Tarih Kurumu'nun ı ı ş ı ı ı ğ
Kültür ve Tabiat ı ı ı ı ı Koruma ş ı ğ ı ile ı ğ ı protokol
ı ı ş
Geçen ı ğ gibi bu ı da kamu yöneticilerinin ilgi ve des-
tekleriyle hem bir çok ğ n üstesinden ş hem de ı
sözü edilen protokol sayesinde, Magnesia'da ş kadar ilk kez üç
ay süreyle ı ş ı ş Bu nedenle ş ı Valisi Recep ı ı
ğ olmak üzere, Germencik ı Muammer Kutlu'ya, Ortaklar
Belediye ş ı Nihat ş ı ve ı İ Kültür Müdürü Özgen
Karaca'ya ş ederim.
Silifke Arkeoloji Müzesi ş ı ı ı İ Malkoç'un daha sonra
da İ Arkeoloji Müzesi ş ı ı ı Güngör ı Kültür
ı ğ ı ı yetkili uzman olarak ı ı ı 1989 ı ı Magnesia ı
ı arkeolog olarak MeralOrtaç ile Ankara üniversitesi, Dil ve Tarih-
ğ Fakültesi, Klasik Arkeoloji Anabilim ı ğ Tülay
Çelik, Neyran Akçagöllü, Cengiz Çetin, Levent G. Gôksu, Atilla Pekçe
ı ı ş ı ı Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Jeofizik Anabilim
ı ğ üyelerinden Doç. Dr. Ahmet ğ ş ı ı ı
larak ş ğ ı ğ ş ı ı ı ş ı ı geçen ekip üye-
lerinin tümüne ş ederim.
1989 ı ı Magnesia ı ı ı ı ş ş ğ ı ş ı
ı toplanabilir:
(*) Prof. Dr. Orhan İ Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih ğ Fakültesi, Klasik
Arkeoloji Bölümü, ı {ANKARA.
1- Theatron ı ı
2- Tümülüs ş ı ı
3- Gymnasion / ı ı ı ı ve ğ
4- ş ı ı (?).
1- Theatron ı ı
1989 ı ı ı hemen hemen ı geçen ı ğ gibi, ş
diye kadar ı kerkisle, 2. kerkisin ş ı ı ı ve 3., 4. kerkidesin alttan
üçer ı ı ortaya ı ı ı ş olan ı da ğ ş ı ı ı 1989 ı ı
ı ı sonunda 2. kerkisin büyük bir bölümüyle 3.-5. kerkidesin alt ı
ı ait temeller ortaya ı ı ı Bu ı ş ı ı 1986 ı ı da
ğ ş 2. kerkisin alttan 5. ı itibaren oturma blok-
ı ı yerlerine ş ı ş ı 3.,4. ve 5. kerkidesde de oturma
ı yerlerinden ı ı ş ı ı Oturma ı ı ı kireç
harçla ve moloz ş ı temellerinin 3. kerkisde oldukça iyi korun-
ş ı ş ı özellikle 4. ve 5. kerkidesin üst ı ı arazinin
ğ nedeniyle tamamen yok ı ş ı ı ş ı Bu kerkidesdeki
oturma ı ı yerlerine hiç mi ş ı yoksa, ş
dikten sonra herhangi bir nedenle yerlerinden mi ı ı ı ı
gereken ı ı ı ş ı gelmektedir.
Teatron temellerinin ı ş ı ı ş ı bu
ş ı ı ı izlemek ğ ı bize vermektedir (Resim: I). Bu
konuda elde edilen bilgiler ş ş ş kesin sonuçlar haline
ş ı
ğ gibi i 984-85 ı ı ı ı sondajlarda diazo-
ı ı alt ve üst bitimlerinde profilli silmeleri olan i .77 m ğ
cephesinde, ş ve dikdörtgenler ı ş ı ı ı yapan blok-
ı ı ı ş ı ı olarak ş ş ş ş ile ı
blok da ortaya ı ı ı ş ı Bu ı ı 1.47 m ş ğ diazo-
ı 4. kerkisin ı sonraki bölümü tahrip ş bir ş bu-
ş Bu bölümde diazomanm üstündeki ve önündeki bir ş
sonra, kaplama ı biri, ait ğ ğ bir
ş üzerinde, ş olarak ş Daha sonraki iki ş de üst
kaplama ı ı ı in situ olarak ı alt bitim profilini
ş kaide üzerinde ı ı üst ı
(1) O. Bingöl, Arbeitsphasen des neuen Theatrons von Magnesla am Maander. Kclloquium
über "Baukonstrüktlons ı der Antike". Berlin, 15-17 Ş 1990 ı
ile orthostatlara ait ı tam bloklar, ya da bloklara ait parçalar 4. kerkisin
önünde ortaya ı ı ş ı Bu buluntular ı en ilginci, son ş önünde
bulunan ve ş içine uyacak ş ı daire ı olan ve cephesinde,
oturma ı ı ı her iki ş ı ğ gibi birer aslan pençesi bulunan
oturma ğ ş ı ı olan alt bölümü son ş içinde .in situ
olarak ele geçen blok yerine ş ş Bu bulgu, ş ş
Theatron'un ı ı ı ı ğ ş ş ğ ı ı
yol ı ı ş ı ş ilk planlamaya göre, geçen ı da ı ğ ı ı
gibi, heykellerin ı için ş ş ı bir ğ bu
amaçla ı ı son ş ı sonra ğ bir nedenle,
proedria ğ ş ı oturma yerlerine ş ş ı ğ ı
ortaya ı ı ş ı Bu ş önceki ş ı da, ı formda bir
oturma ğ ş için ı ı ş olan bir ı
ı ğ ı bu ı ı ı ı ve yerlerine ş ı de
ı ğ ı ı göstermektedir. ğ ı ı düzeltilerek
ı ı ı ş önlerindeki profillerin de ı ı ş ı bu plan ğ ş
ğ ı ı ı ortaya ı ı ğ ı ı ı ı
ı hangi ı ş ı ı ı ğ ı ne ı ı
ı ğ ı da ı bir sorun olarak ş ı ı ı Proedria-
ı ş ş yerlerindedir. ş ı ı yer-
lerine ş ş ı sonucuna, ı yuva ı ı ş olan ş sol
ı in situ ele geçen ı ı ı ş orthostat ı ş
Fakat bu bulgu da tüm ı yerlerine ı ı varsay-
ı için yeterli ı Diazoma kaplama ı ı .da yer-
ş ş konusunda kesin bir bulguya sahip ğ
Gelecek ı güney ı içinde ı ı bu soruna ı
ı .
1984 ı ı ortaya ı ı ı kerkis olarak ı ı ve Theat-
ren'un en iyi ş olan bölümünü ş bu kerkisin kuzeyinde
ı ı Theatron'un temelinin ön ı ı ı
ı profillikaide ortaya ı ı ı ş ı 1984-85 ı ı ı
sondajlarda ortaya ı ı bu temellerin nitelikleri o zaman saptana-
ı ı ğ ı için ı ı bir kerkis olup ı ğ ı konusunda kesin bir sonuca
ş ı ı ı ş ı Orthostat kaidesinin ortaya ı ı ı ı Theat-
ron'un ı kerkisi ğ ı ı 7 kerkisden ş ğ orkhestraya ş
ğ ı ı 4. kerkisin ş kadar 3. kerkis olarak biliniyordu)
orta kerkis ğ ş ı ı ş ı
ı cephesine ve ı ait ı ne ı ı yer-
lerine ı ı birlikte, ortaya ı ı bölümlerin
verdikleri izlenim, ş ı ı ı neden ı Diazo-
ı kuzey ve güney ı sadece ı ı profilli
kaideler olarak günümüze ş Güney bölüm hem ş hem
orthostat, hem de kaplama ı göz önüne ı ı kuzey bölümden
daha ileri bir ş ş ı ı Ş kadar 4. kerkisin or-
ı ı kuzeyinde dört niş üç tabula ansata; güneyinde yine
dört ş ile bir tabula ansata ş olarak günümüze ş ı ş ı
ı önüne ı ğ ı ı ş olan geçen ı ait ı toprakla,
ş ğ belki de bir heyelan sonucu inen mil ı ı bir bölü-
münün ı ı ı ş geçen ı ş ş Bu ı da i. ile
7. kerkisi ş bir ğ içinde kalan alanda dolgu ğ ı kal-
ı ı ı sonra ı diazorna alt bitim profilinin bitimine kadar
ş Burada 1985 ı ı da ı ı ı ş olan ş ş
ya da ı ı ş oturma ı geçen ı ı ı ı ş ı Toplu olarak
duran ı bloktan ı ı ı diazomaya ş büyük ı
seviyelerinden daha da ş ğ ı ı ı ı güç bir soru olarak
ş ı ı ı ı ş ı Bu ı burada ı sondajlarda ı sözü edilen
ş ş ı ı önce, bütün bu alanda ı ı ğ ı ş dere
ş ı ş bir tabaka ile onun ı ğ bir mil ı ı
ı ğ ı ı ş ı Daha altta ise Theatron'a ait ı ş
bir taban, yonga ve ı ı ı olarak ortaya ı ı ı ş ı (Resim: 2).
Böylece ı kullamlan ı kaba ı ı ı daha
ı toprak bir taban üzerinde ı ı ğ ı ş ı ı ş ı Büyük bir ola-
ı ı kaba ı ı bloklar ait ı ı ı ı bura-
dan götürülmekteydiler. ı kerkisde 1985 ı ı bulunan yan yana ş
bloklarla bu ı 7. kerkisde bulunan üç blok bu ı ı ı olabi-
Büyük bir bölümünün ı ı tamamlanan Theatron bugünkü bul-
gulara göre 7 kerkisli tek ı ı bir ı ı Kerkisler ko-
ğ ı 14 oturma ı ş ı Her kerkisde
eldeki bulgulara göre ş ı 300 ş otura ğ göre Theatron'un
ş an için 2000 ş bir ı olarak ı ş ğ söylenebilir. 4.
kerkisde, ı ı iki ı yer alan ş ı ş ı ı ı
iki merdivenle ı ı dikdörtgen ı küçük bir mekana
inilmekte buradan da üstü ı yuvarlak bir ı orkhestraya ı ı
ı Bu ı ı ğ ı ve solunda toplam on ş yani proedria
ile sekiz tabula ı ğ versayabiliriz. Theatron'un bir ı
divenle orkhestraya ğ ı ş ı ı ı gösteren Alinda tiyatrosu-
(2) Daria De Bernardi Ferrero, Teatri Classici in Asia Minore. II (1974) Lev. 30/ c.
göz önüne ı ı bir tiyatro ğ izlenimini ı ı ı Alin-
da'da da ı ı ı ş ı ile alt ve üst ı birbirine ğ ı
ı ğ ı ı görüyoruz. Theatron'da ise bu sistem ile ğ ğ orkhestra
ile cavea ı bir ğ ı ı ki böyle bir uygulama tiyat-
ı ş ğ ş ı Tiyatrolarda izleyicilerle oyuncu-
ı ı rnekanlara ş ı ı bir araya gelmelerini ğ böyle
bir ğ ı gerek yoktur. ı ki merdivenIerin dar ş ı
da ı ğ ı ve ı ı ğ ı merdivenden mekana ş ğ geçmenin
ı ı ğ ı bu bölümün ı ve herkes ı ı bir amaca
hizmet ğ göstermektedir. Bütün bunlar ı ı theatronu daha
çok dini içerikli merasimleri izleyenlerce, ı ise rahiplerce ı
lacak ş ı ş ı ı ı ğ ı ı ı ı Bu ı ı ı
destekleyen ı ı ş ı da Theatron'un hemen ş ı ı gelen bir
yerde 1891-1893 ı ı Humann ı bulunan bir ı gel-
mektedir'. Bu ı göre burada bir Dioskurlar Kutsal ı ı
gerekmektedir'. İ ı ı bu sorunun da ı ı
ı ş ı ı
2- Tümülüs ş ı ı
Humann ı ı ı ş olan tümülüsle de ı ı ğ ı gibi Mag·
nesia'da kent içinde ve çevresindeki tümülüsler önemli bir yer tutmakta-
ı Bu tümülüslerin mezar ı ı ve ı ı yerlerini ğ ş
yöntemler kullanarak saptamak ı Ankara Üniversitesi Fen Fakül-
tesi Jeofizik Anabilim ı ğ Üyesi Doç. Dr. Ahmet ğ ş
okur ı geomanyetik ölçümler ı bu konudaki ilk ı ş
malar ı ş ı İ ölçümler Humann ı ı ı
tümülüsünde ş ş Bu tümülüsün mezar ı halen dro-
mosundan geçerek ş ı ğ için ı ölçümlerin ı ı müm-
kün ş ve verilerin ğ ğ ı ş ı İ olarak kentin içinde
yer alan ve tümülüs olma ı ı ğ ı yüksek bir tepeyle kent suru üzerinde
yer alan ğ bir tümülüsün ölçümleri ı ı ş ı Bilgisayar ğ
meleri sonunda daha kesin sonuçlara ş ı ğ ş ı ı
3- Gymnasioni Kriptoportikus ı ı ve Temizlik ı ş ı
i 987 ı ı kaçak ı ı nedeniyle ı incelemeler sonu-
cunda, ileride depo ve benzeri amaçlarla ı ı ı ğ ı saptanan krip-
(3) K. Humann, Magnesla am Maeander (1904) 27
(4) O. Kern, Inschriften von ı (1900) Nr.: 229.
(5) Humann, ı eser, 27 Fig. 12.
toportikusdaki ı ş bu ı ğ ş ı ı ş Gym-
nasionun üçüncü kat ğ kadar ş olan bölümünün en
alt ı iki uzun galeri ile bu tonozlu galeriler ı kalan dört oda
ı ş ve ancak sürünerek ilerlemeye imkan verecek bir ş ş
olan galerilerle ı temizlenmelerine 1987 ı ı ş ı ı ı Odalar-
dan birinin ancak ı ı ı ı bir tabana ş ı ı ş galeri-
lerden birinin de ancak ı ı ı bir bölümü ş 1989 ı ı
Kültür ve Tabiat ı ı ı Koruma ş ı ğ ı ı ı ğ ile
ı ğ ı protokol ı ğ olanakla tonozlu galerilerden birinin
saptanan bölümünün tümü ile iki ı ğ ı ş ı Gale-
rinin ı ı ğ ı ş ı ı ş güneyindeki dar bir ş ğ
ı ğ ı ı ı ı ğ ı tümüyle ortaya ı ı ı ş ı Merdiven ı ı ğ ı ı
ğ ş yer alan merdivenin de tümü temizlenerek ı ı ı ş ı
Galeri ı ı ğ ı ı güneyindeki galeri ile, merdiven ı ı ğ ı ı ı
yer alan mekanlara ğ ise bu ı ğ ile ş olan
ı ı ş ı ş Sürdürülen ı ş sonunda
merdiven ı ı ğ ı ı ı ı küçük bir mekan ğ sap-
ı ş ı Bu mekan büyük bir ı ı birincisine paralel ikinci bir to-
nozlu galeriye ı ı
Bu küçük rnekanda ğ gibi, galari ı ğ ı ı bö-
lümde de ğ ş ğ dikkati çekmektedir. Her iki bölümün de ş
ı ı nedeni belki de bu malzeme ı gelmektedir. Çöken bu
bölümlerin temizlenmesine önümüzdeki ı devam edilecektir.
Gymnasionun Apodyterion ı ş ı kalan bu bölümünün ı
ğ ı iki galeri, dört oda ve iki ı ı ş ı toplam
ğ ı 1000 m
olan ı ş ı 1 /4 ünü ş ı
Temizlenmeleri ı bölümlerin ş olan ı ı
ı sonra ı ı ı acil depo sorununa bir çözüm ş
4- ş ı ı
Bu ı bir ı sonucu ortaya ı ı bir buluntu, Magnesia
ı ı ı programma yeni bir ı ı ı ı ı ı ı hale
ş ve bu yeni alanda ı derhal ş ı ı ş ı Artemision'u
da içine alan Bizans surunun içinde, ı ı "Bizans kilisesi'<
olarak ş alanda ortaya ı ı ı ş olan bir "figürlü ş ı bu
ı neden olan buluntuyu ş ı ı ı süreli ı
(6) Humann, ı eser, 33 Dipnot 3.
Sonucunda burada ı bir ı ı ğ ş ı ı ş ı ı ı
ortaya ı ı bir ğ ı ı ğ ve ı ı ş ı 2.60 m uzun-
ğ olup iki taraftan birer ı sütun pilaster ve birer ı pilasterle
desteklenmektedir. ğ iki kenar ı fil ğ ı ğ Bunlardan
güneydeki 1.70; kuzeydeki ise 1.40 m ş ğ Böylece kareye
ı bir plana sahip olan bu ğ ı i. LO m ğ iki bloktan
ş profiIli kaidesi in situ olarak ortaya ı ı ı ş (Resim: 3), üzerinde
yer alan 1.38 m ğ üç ı yerlerine ı
ğ ı bugünkü ğ 2.48 m'ye ş ı ş ı (Resim: 4). ğ ı ı
ı ortaya ı ı in situ iki postamcnt bu ı ş bir sütun
ı ı ı ı ğ ı ı göstermektedir. ı süreli ı sonucunda ğ bu
ı ait ğ görülen bir çok ı ı ortaya ı ı ı ş ı Bunlar
ı ı sütun ş pilaster Korinth ş ı ğ ı ş ı ı ve kemer blok-
ı ı
Bu ı ı ş ı ı neden olan buluntu, ı da
ğ ğ gibi üç cephesi kabartmalarla bezeli bir "figürlü ş ı
Buluntu yeri ve ölçüleri göz önüne ı ı ğ ı ğ ı kuzey cephesinde
yer ı ş ğ ortaya ı ı ş ı ğ ı ön yüzünün ğ
tabanda 1.41 m dir. Yan yüzlerin ş ise 78 cm'dir, ş ı 80 cm
ğ ı olan bir ş ön ve iki dar yan yüzün alt ı ı
iki ı akanthus ğ ı ile bezelidir. ı olarak ı ı ş olan
akanthus ı üsttekiler, alttakilerin ı ve ı
ı yükselmektedirler. Alt ı önde ı yanlarda üçer; üst ı önde
yedi, yanlarda üçerbuçuk yapraktan ş ş Ön yüzle yan yüzlerin
ş yerdeki üst yapraklar, tam ş geldiklerinden ı
Böylece ş ı 24 tam yaprak ı ı ş ı Ön yüzde sol alt-
taki iki akanthus ğ ı ı ı ı ı ı ı üzerine buraya ı
eklerle ı tamir edilerek ı ı ş ı ı Bu
eklernelere ait parçalar ele ş Ön yüzdeki akanthuslardan alt ı
ğ üçüncüsü ile ğ yan yüzde alt ı ı sol ş ı ş dönük
ı ı ı ı ş ı dikkat çekmektedir. Yine ön
yüzde alt ı ı sol ş ı akanthus ğ ı ş ğ yüzeyden ş
olarak ş
ş ı ğ ı yan yüzlerindeki tasvirler ş Bu yüzlerde ı ı
ş ı ğ ı ı ğ ı ş biri sol, ğ ğ koluna ı ş olarak
yatan birer Nereid yer ı (Resim: 5). Ayak bileklerinden dizleri-
nin biraz üstüne kadar ı ı örten, ı ı ise tamamen ı
ı giysilerinin ı serbest kalan ve ı ı ı ş olan ı dola-
ı ş ı ı cepheden ş Her iki Nereid'in de ş ı ı
ı ı ı
ı ı ı ı ı üzerine ı ş gibi görünüyor1arsa da, özellikle
sol yan yüzdeki Nereid'e dikkat edilirse, ileride ğ ğ gibi bir
ğ üzerine ı ş ı görülecektir. Her iki tarafta da Nere-
id'lerin ş ı üzerinde birer istiridye ı ı ı olan kol-
ı ı ise ı duran ve sol yan yüzdeki ı ı ı ş olan yunus ı ğ ı
ş ı ğ ı ön yüzünde, ortada, cepheden tasvir ş bir ı figürü
yer ı (Resim: 6). Yana ı ğ ı ğ kolunu dirsekten bükülü olarak
ı ı ı ş ı Sol kolunu ş ğ ı yana ğ ı ş ı ı
yana ı ğ ı ı ise birbirinden ı olarak tasvir ş ı
iki yana ğ ş birer ğ ş ş ı ı vücudu
ile köpeklerin ı ı ş yer ğ benzer bir motifle ustaca
kamufle edilerek ı ı ı ş ı Köpeklerden ğ ileri ğ uzat-
ı ğ ı ön ğ ğ ı ı ş ı ğ ı ı ı ğ ı dönemde ı ı ı ğ ı ve tamir ğ
ı ş ı ğ ğ ı ı olan ğ ı ise ş
ı ı her iki ı kendinden daha küçük boyda ş erkek
figürü yer ı ğ ı kendisine ı ı ş ş ğ ı
ğ ise ı İ de cepheden tasvir ş Ayaktakinin
ş ı ve ı yoktur. ğ taraftaki iki figürden ı ı ı
onun yana ş ğ ı ı ğ ı kolunun ı ve belden ı ı görün-
mektedir. Cepheden ş ğ elini, kolunu dirsekten bükerek ş ı ı
üstüne kadar ı ı ş ı Yana ı ğ ı sol kolu da ikinci figürün ı
ş ş ş ğ ı olan ğ figür tüm kompozisyonda yandan tasvir
ş tek figürdür. ş ı ileri ğ ı ı ş ş ğ ı
dizden geriye ğ ı ı ş ı Elleriyle üzerinde ğ uzun ve büyük
bir ğ tutunmaya ı ş ı Bu kuyruk figürün ı ğ
yerde ş üç ı ı yaparak figürün üzerinde ğ yerde,
akanthus ı ı üstünde ğ ş ğ ş devam et-
mektedir. Üzerine tutunan figürün ş ı hemen altmda ı
ı bunun bir ı ğ ğ göstermektedir. Ortadaki kadm
figürünün ı ı ı ğ ı ğ elinin yanmda da ğ bir kuyruk yer
almakta, iki ı ı yaparak altta, ı üzerinden, iki erkek figü-
rünün ı sol alt ş ğ ilerlemektedir.
Ön yüzde bulunan ve alt ş ğ ilerleyen bu iki ı kuyruk,
ı yüzlerdeki ı figürlerinin ı ı ı üzerine ı ı
kuyruklarla ş ş buralarda tam plastik bir ı
ileri ğ ı bir durumda tasvir. ş ı ı ı
ş ı Soldaki ş ı ğ genç bu iki Triton bir ellerinde
boru olarak ı ı kolossal ş minareleriyle denizden yükselir
bir durumda tasvir ş ı ş ı ı olarak ş
ve ı Arkeoloji Müzesi'nde emanete ı ı ş ı
ş ı ğ ı ön yüzündeki sahne, Homeros'un ı (XII. 85-
110; 234-260), Ovidius'un da Metamorphose ı eserinde (XIII, 729-
735; 897-967) dile getirdikleri ve Odysseus'un Skylla ı ı tasvir
eden sahnedir. Odysseus Kirke'nin tavsiyelerini (Od. XII, 85-110) dinle-
meyerek, ı ı ş Odysseus, eline de iki büyük ı alarak pruva
ş ı (XII. 225 vd.), Odyseus'un gemisi bir ı ı
ğ yanda Kharybdis'in ğ dar ğ girdikten sonra, Skylla ge-
minin içine dalar ve Odysseus'un kürekçilerini kapar. Odysseus ı
havada ı ğ ı ı kendilerini ı için ı ı ğ ı ı
son kez görür ve duyar. ş ı ı ucundaki ı gibi ı
ı ı ı Skylla ı ğ ı ı ı ı çekip yerken, kol-
ı ı hi\l& Odysseus'a ı ş ı ğ ı ön yüzünde ı bu
ı ı ı ı ş ı
Köpek ı Skylla ortada ı Dirsekten bükerek yu-
ı ı ı ğ ı elinde Odysseus'un gemisinin dümenini ğ ğ
örneklerden biliyoruz? ı ğ ı biri ş ş ğ ı ğ ayakta
iki gemici ile sol ı yine ş ş ğ ı duran ğ bir gemici, Odysseys'un
Skylla ı ı ı ğ ı ı ğ ı denizcisinden üçüdür (XII,
245). Soldaki denizci, Triton'un ğ tutunarak ı ğ ı ş
ı ğ ş ş ğ ı ş denizci ise sadece ı ş ı ı
ğ ı tutunabilmektedir. Bu iki denizci de ğ Triton'un ğ
üzerindedirier. ı ı ı ğ olarak bitmekte,
ı ı yaparak ı ş ve alt ş ı ş
tedir. ı solundaki figürün sadece belden ı ı görünmektedir.
Bu figür ş ı ı ş ı ı ş ı ı ş ı izleyen sakin bir
ş içindedir. Bu özellikleri, ı ı biraz gerisinde ı
ş ı ı ğ gemicilerden hemen biraz daha büyük, hem ğ ı ı ı
hem de ı ı uzun ı bu figürün ğ gibi bir gemici ı ğ ı
göstermektedir. Bu figür ı ı Odysseus'tur. ğ kolunu dir-
sekten bükülerek ı ı ı ş ı Elinde Kirke'nin tavsiyesine uy-
ı ı ı ğ ı neden olan ı ğ ı ı tutuyor
ı ı
ş ı ı ı ilginçtir. Yan yüzeylerde Triton"-
ı ı üzerinde yatan Nereid'ler, istiridye ı ve yunus
ı birlikte ı denizlerde ğ simgesi olarak bu sahnede
(7) B. Andreac, B. Conticello, Skylla und Charybdis, Abh-Mainz 14, 1987.
yer ı ı ş olabilirler. Nereid'lerin ı ı ş ı Triton'lardan ğ
dakinin genç, ğ ş ı ı bilinen Triton'lar ı ı ı ı
vermektedir. ı ı ı bir Nymphe, sevgilisinin de Glaukos ı bir Triton
ı bu ı ı güçlendirmektedir (Ovidius, Metamorphose XIII,
729-735; 897-967). ş ı ğ ı ı ı gelecek ı eksik ı ı ı ı da bulunup,
restorasyonunun ı ı sonra ı ı kesin sonuç-
lara ş ı ı beklenebilir.
Resim: 1- 2. ve 3. ı temelleri ı ş farklan
Resim: 2- Theatronun ı ı ı ı ş ve ı daha ı
bir seviyede bulunan yonga ve ı ı ı toprak taban
Resim: 3- ş ı ı ı ı ı ş ı ı ş birgörünüm.Ortada ğ ı kaidesi arkada
figürlü ş ı
Resim: 4- ş ı ı ı ayakkaidesinin üzerineilk
ı ş sonraki
Resim: 5- Figürlü ş ı ğ ı dar yan yüzlerinden biri
Resim: 6- Figürlü ş ı ğ ı ş ön cephesi
Selçuk Ş
In 1987 M. Waelkens discovered a large potter's quarter on a plateau
to the east of the theatre ofSagalassos, with thousands of sherds and a large
concentration of kiln waste covering an area of roughly 25 hectares '. Since
this area is visited by many grazing herds, a rescue exeavation was under-
taken here from August ı until August 10th as part of the 1989 survey
campaign and in coIlaboration with the Museum of Burdur. In fact, the
ı was so rich that the exeavation was stopped after a week's work
in order to aIlow time for the pottery to be processed before the end of
the survey season.
The exeavation was directed by Selçuk ş director of the Archaeo-
logical Museum of Burdur, and by Prof. Marc Waelkens (Catholic
University of Leuven, National Fund for Scientific Research, Belgium).
The team consisted of Prof. W. Viaene (geologist), Dr. M. Lodewijckx,
R. Degeest, E. Scheltens, H. Bracke, A. De Daele (Catholic University
of Leuven) and Dr. Chris Lightfoot (The British Institute of Arehacology
at Ankara). ı ı ı ğ of the ğ Museum represented the
Turkish Antiquities Department. The rescue exeavation was completely
funded by the National Fnnd for Scientific Research of Belgium. We thank
the Kültür ve Tabiat ı ı ı Koruma Genel ğ for the
exeavation permission and the five workmen from ğ who gave their
very best.
(*) Prof. Dr. Marc WAELKENS, Katholieke Univcrsiteit Leuven, ı en ı
wetenschap, Blijde İ kornststraat 21 3000 Lcven.
(1) For preliminary reports, see Anat. ı 39, 1989, 74-77.
i. The Exeavation (S. ş M. Waelkens)
a) The tomb:
The slope where we carried out the exeavation is situated near the
western extremity of the potter's quarter. The actual spot was selected
where a structure with a visible door post seemed to have retained a large
potter's dump. Here an area of7 x 7metres was excavated in five consecu-
tive sections, unearthing what proved to be a well preserved family tomb
(Fig. i, pls. la-b). The presence of a tomb here is not .unusual, since the
potter's quarter elsewhere contains a mixture of tombs and of industrial
The tomb itself belonged to a type of sepulchral structure which seems
to have been popular at Sagalassos-, lt consists of an almost square tomb
chamber (in our case 2.68 x 2.57 metres) behind a façade in nicely cut
ashlar with two projecting antae, one of which had completely collapsed
(see pl. lb), on either side of an entrance which could be closed with a revolv-
ing stone sIab (outside dimensions of the tomb: 4 x 5.11 metres). The
other walls are made of orderly rows of rubble of various sizes, set in a not
very homogeneous mortar bed and apparently originally plastered over,
both in-and outside (see Fig. 2-4).
Inside the corners of the back wall there were 0.35 x 0.45 metres
wide pilasters, made of alternating rows of small ashlar blocks and bricks.
These pilasters seem to have supported a projecting brick vaulted arch
against the back wall, the remains of which were found in the interior. lt is
not elear how the rest of the tomb was roofed, since the material of the
collapsed roof seems to have been removed in late antiquity.
Inside the tomb had two levels, the 0.65 metres wide entrance being
placed in the upper level. In fact the lower 1.30 metres of the side walls
(Le. the part below the door), which were embedded below the original
surface level (layer 4, see infra), were made of more irregular stones and
projected ca. 0.10 metres in front of the upper wall ı (pl. le). it is
possible that originally these projecting ledges also supported wooden or
stone benches for the dead. Yet, the actual burials were laid out on the
floor of the tomb, where in the front metre that has been excavated, three
graves, paved with stone slabs and separated from each other by small
rubble walls, have been discovered (Fig. i; PI. Ic). A fourth grave, actually
the main one, must have been situated below the ı against the back
(1) A neatly arranged row of sirnilar ı can be seen just north of the wcstern basilica.
wall. These graves had already been robbed in Iate antiquity, and the remains
of the skeletons had been strewn all over the chamber, and even partly
thrown in front of the entrance (p!. Id).
The fact that they were found throughout the 1.50 metres thick first
fill of the tomb (layer 3, see infra), where they were mixed with remnants
of the back wall arch and of the side walls, indicates that this fill and the
sepulchres below it, had been disturbed during the 5th century A.D. (before
fiII no. 2). In fact, after the collapse of the roof, the tomb and its surround-
ings were used on three occasions (layers 1-3,see infra), probably between
the 5th,and the early 6th century A.D., as a dump for potter's waste and
rejected material from the kilns. The upper part of the side walls collapsed
on top of fiIlno. 3, and its ı very quickly were covered by the second
fiIling (Fig. 5).
Outside the tomb, the ı successive dumping (layers 1-3) was iden-
tified (Fig, 6). Here it covers a sloping soil (Iayer 4), into which the tomb
had been dug out. After the ı of the ı the upper part of this
trench against the tomb had been Ievelled with material from the excavated
soil (layer 5). The ceramic evidence from this soil (layers 4-5) seems to
suggest that the tomb had been built towards the end of the second, or at
the Jatest at the begining of the third century A.D.
b) The stratigraphy:
From bottom to top we could distinguish the following layers, of
which 4 and 5 only occur outside the ı
- layer 5: a 0.60 ı thick trench of 0.60 (below) to 1.10 ı
(above) wide, situated against the west wall of the tomb, and fiIled with
rather loose earth and many small stone ı apparently chips from
locally dressed stones. This is clearly a fiIled up foundation trench, con-
taining pottery from the first and second centnry A.D. (see Infra, Fig 7)
- layer 4: the soil-sloping towards the southeast-into which the tomb
had been dug out. it is very hard in its upper part and contained a high
quantity of fine pottery (Figs 8-9), mixed with some clay rolls, used to
separate the pottery in the oven. We are clearly dealing here with material
which must have been eroded from dumps higher on the slopes. In the cor-
ner formed by the west anta and the front of the tomb outside, a used lamp
was found, apparently placed on top of this soil (p!. Ha). This lamp which
is Jater than the construction of the tomb, but preceded the first fiIling,
belongs to a class of lamps from Asia Minor, also known from Ephesus,
characterized by a circular, low body with a flat discus connected with
the nozzle through a sma11 channeP. Here it is decorated with a series of
globules on the shoulder. The date of this group is from the first half to
the middle of the 4th century A.D.
- layer 3: was clearly a first artificial fiilling of the tomb after its roof
had co11apsed and been removed. This layer which extends over the whole
excavated area is sornewhat looser inside the tomb since it was disturbed
during the 5th century A.D. by tomb robbers. lt contains many sma11
stones, fragments of the wa11 plaster and disturbed skeleton fragments.
After the east wall of the tomb went down the slope, this layer, including
some of the skeleton ı extended further eastwards over the
collapsed wall.
Most of this layer however was ı ofthousands of sherds (Figs.
LO-LL), including relief decorated ware, ı of potter's wheels, clay
ro11s (pl, Ilb) from the ovens, and ı moulds for rather flat flasks with
relief decorated central disks on either side (pIs. Ilc-d). Most of the pottery
is of very fine quality and contemporary or slightly later (at the most fifty
years) than the pottery from layer 4. Yet some of the sherds, including some
lamp fragments can be dated to the 4th and 5th century A.D. This identifi-
cation, together with the fact that most of the sherds do not fit to each other
as was the case with the dump studied Iast year (see note I), suggests that
this first filling of the tomb consisted of material from an early to middle
Imperial ı in the neighbourhood, which was ı during the earlier
5th century A.D. A. Iate 5th century A.D. used lamp-, found in this fill
(pl, Illa), ı be connected with the acitivities of the tomb robbers who
disturbed layer 3. The fill also contains moulds for relief figures, as well as
same srnall terracotta statuettes, some of which represent shepherds (pl,
- Layer 2: was a ı thrown over the ı after the upper part
of its walls had already collapsed on top of layer 3. In its upper part this
layer was harder and contained many small stones, suggesting that it may
have been a soil for a certain period. This layer contains ı ı
sized stones, many tile and brick fragments, a very large number of clay rolls,
ı of potter's wheels, ı ı of rejected pot fragments (Figs.
(3) See F. Miltner, Das ı ı der ı ı ı ı in Ephesos IV, 2) Vienna
1937, 100 no. 166 (type I, form 5), pl. II.
(4) Similar lamps with a spatulated nozzle, and a ı projecting handIedecorated with a
palmette, yine tendrils On the shoulders werepopuler at ı during the Iater 5thcentury
A.D. See F. Miltner, op.cit. 104 nos. 1355, 1361, pl. VIII (type IX, form 1).
12-13), mostly belonging to larger vessels, elearly of ı later date than
those from filling no. 3. Again most of the sherds here did not fit together,
and though most of thern were elearly of 5th century A.D. date, the layer
also ı older ı Once more, the dump seems to have been
removed from elsewhere. Among the most interesting fragments in this
layer were several dozen lamp moulds (p!. Illc) and moulds for relief
decorated flasks, sorne of them representing ı scenes with dogs and
hares, which apparently were very popular at Sagalassos (p!. IlId), others
adorned with large crosses (p!. IVa).
- Layer i: this thin top layer (thickness: 0.30 rneters) consists of a
basicalJy Iate 5th century A.D. pottery dump, mixed with tile fragments.
it contains the same kind of potter's waste as layer 2, maily composed of
large vessels (Figs. 14-15), several moulds, some of them with the same 11Un-
ting scenes as the ones deseribed above (p!. IVb).
2. The "Sagalassos ware" (M.Waelkens, R. Degeest & M. Lodewijckx"):
The excavated ceramic material was so rich that we had to stop the
exeavation proper in order to process it. In fact more than 3.500 kg. of
sherds and potter's waste were discovered. They not only iIIustrate the
ı of pottery making during nearly 6 centuries of ceramic produc-
tion, but also ı that Sagalassos must have been a major production
centre in the Eastern Mediterranean, whose pottery certainly will now be
identified in many sites (for instance in Pamphylia).
it therefore ı convenient to introduce the name "Sagalassos ware"
for this Imge production, whose pottery at first was distantly related to im-
ported North Italian, but especialJy to early Eastern sigiIlata wares and
Iate HelJenistic pottery types (such as Megarian bowls). GradualJy also
influences from the African Red Slip become apparent.
The amount of the excavated material only alJows preliminary conclu-
sions, especialJy since only the material from one of the five excavated
sections (the undisturbed area to the west of the tomb), could be studied
thus far. We present here only sorne of the most commen pottery types
from layers 4 and 5, which thus far represent the oldest studied Sagalas-
sos ware:
- Form i: only present in layer 5 (Fig. 7). Hemispherical bowls with
outspread rim, clearly related to Iate Hellenistic Megarian bowls with
(5) The typological study is mainly based upon the notes of M. Lodewijckx; the chronology
was estabIished by M. Waelkens and R. Degeest ; most of the drawings were made or
supervised by R. Degeest.
outsprcud dm and to early Imperial moulded bowls with evcrted rims''.
The ı is grooved at the inner edge and also has a groove separating it
from the body of the vessel. Suggested date: early ı century A.D.
- Form 2: one of the most popular and characteristic shapes of the
Sagalassos ware, abundant in layers 4 and 3, and only very rare in the
upper f'ills (see Fig 16, pl. IVc).
Cylindrical cups (diameter at the rim II to 22 cm., ı between
16 and 18 ı with at first nearly vertical, and later more curved walls in
the upper part. Two bottorn fragments indicate that the body was carinated
or nieely eurved below towards a simple foot ring. The rim is outspread
and forms and angle of i 20 to 130' with the body. The lip is rounded and the
inner rim has normally one or sometimcs even two grooves near its lower
edge. The walls are almast always decorated with stamped motives, repcated
in several rows above each other. Often this was done in a very careless
way, the stamp being held in an oblique position, so that the impression
only became clear at one side. The most popular impression, for which two
terracotta stamps have been recovered among the potter's waste (pl. lVd),
is an oval with a groove around the outline, and sametimes with apoint
at either end. Recently a cornplete vessel of this type from a private eellee-
tion in ı has been published as coming "from Turkey". lt is clear
that it had ı ı produced at Sagalassos". As was pointed out in this pub-
lieation, the shape may have bcen modelled on metalware prototypes,
but is alsa related to Imperial glass vessels-, The rün is related to that of
group! and to that of Pergamenian pottery from the ı and 2nd century
A.D.9, while the body seems alsa to be developed out of early Imperial
skyphoi!", Suggested date: !st-2nd century A.D.
(6) Compare with B. ı Kenehreai ı The Pottery, Leiden 1979, 4, 16 Gr. 37, pt. 4
(Iate Hellenistic); 52, 59 E 31, pl. 16 (eady 1st cent. A.D.). The shape is also similar to that
of glass vessels from the first half of the Ist century AD.: All/ike Glaser. Ausstellungs-
katalog AntikeJ1lI111SeUI1l Berlin 1976, 21 n05. 18-19.
(7) See B. Liesen, Boreas 10, 1987, 170 no. 9, fig. 9 (here the careless impressions have been
wrongly identiffed as "human ffgures".
(8) M.le Olay, Antiquites Afrtcaines 2,1968,36-38, figs. 25-26; P. Hamelin, Lybica 3.1955,
87-99; V. Arveiller-Dulong, Le verre d'epoque romaine au Musee archeologtque de Stras-
bourg. Notes et ı des Musees de Franco 10, 1985,90 m. 160; 240 pl. 160; Y. Akat,
N. ı H. ş ı ı of Glass in the Hüseyin ş ı İ
1984, 43 nr. 162.
(9) For instance C. Meyer-Schlichtmann, Die pergamenische Stgiilata aus der ı ı
von ı ı ı ı Forschungen 6), Berlin -New York 1988, 161, 348 m. SÜ
Il, pJ. 21.
(10) C. Meyer-Schlichtmann, op.cit., 66 nr. S$ a-b,pI. 8.
- Form 5: rather large bowls (diameter at rim: li to 26 ı modius
at IS,Sand at 20,2 cm.) with thickened, slightly overhanging rims (see Figs,
16, pJ. IVc). The rim is grooved in the middle and in the lower part of the
exterior, and has norrnally a fine groove just below the edge on the inside.
The walls ı at an angle of 60 to 70') are usually decorated with single
or double rows of various, mostly stamped, exceptionally rouletted motives,
consisting of oblique, curved Iines (sornetimes with a loop at either end),
or of small stamped leaves arranged in a f'ishbone pattern. Together with
form 2, this type of vessel was among the most popular shapes at Sagalas-
sos, and abounds in layers 3-S. Yet, some examples (mixed materia1?) still
occur in both upper fills. The vessel may be alater development of type nr.
\. Suggested date: ı - 2nd century A.D.
- Form 4: small bowls (diam. of rim: 7 to 12 cm., with modus at
10,S cm.), most probably round bottorned, with a sharp concave curveto
the outspread, concave rim, and a gentle convex curve to the body. The rim
has a rounded lip and presents a great variety in its angle with the body.
Most examples are srnall, but exceptionally also larger vessels (diam, up
to 18 cm.) occur. The body is either smooth or decorated with oval stamped
impressions, with zigzag motives, or with oblique or S-curved Iines, There
seems to be an evolution from larger, well decorated types to smaller and
ı vessels. The ı may have been developed out ofIate Hellenistic-
early Roman brittle wares!', yet, related forms can also be found in Cyprus
and Syria during the ı and 2nd century A.D.12, with some examples even
continuing into the 3rd century!'. Related Ist-2nd century A.D. glass ves-
sels also occur--. Suggested date: Ist-2nd century A.D. (and perhaps still
sornewhat later).
- Form S: withoutany doubt the most popular type of vessel at
Sagalassos in layers 3-S, and extremely rare (clearly mixed) in layer 2;
absent in layer \. Small (diam. rim 8 cm.) to very large (diam, 36cm.) vessels,
according to their dimensions to be divided into 3 distincitive groups (mo-
(t 1) Cornpare S.L. Dyson, The Exeayatione at Dura-Europos. Fina/ Report IV, l, 3: The Com-
1l1Ollware Po/tery. The Brittle Ware, New Haven 1968, 6nr. 15, ng. 1; MiVegas, Vör!liufiger
Berichf über römische ı aus ı ı (Mallorca), Bonner Jahrbücher 163,
1963 295 m. 4, Fig. 6 ı cent. A.D. and Iater).
(12) See S.L. Dyson, op.cit. 12 nr. 37, fig. 2; B. Adamsheck, op.cit., 62-63 ER 38a, PI. "16.
(13) See S.L. Dyson, op.cit., 6, 12; H.S. Robinson, The Athenian Agora V. Pottery of the
Roman Period. ı Princeton 1959, 64 K 54. pi. 13; 97 M 144, pls. 24 and 70.
(both middle of the 3rd century A.D.); O. Yessberg, Roman Glass in Cyprus (Opuseula
ı VII), Lund 1952, 114-115, 1'1. I, 18-21 (not earlier than the 2nd cent. A.D.).
(14) See for instance Antike Glöser, op.cit., 75 nr. 149 (Syrian?).
dus of the diameters: 12,7 cm., 19,3 cm. and 29,6 crn.) without any chrono-
logical value.
The body of the vessel is cylindrical to conical in its upper half, and
bowl-shaped below. The oldest rirns (layers 4-5 seem to be bent downwards
and strongly projecting, while later (from Iayer 3 onwards) it becames less
pronounced and eventually was merely thickened. The later vessels also
seem to have ı real bowls. Some of the older larger vessels of the
type are related to Augustan and ı century A.D. vessels from Oberaden,
Pollentia and of the African Red Slip'>,
Suggested date: Ist-2nd century A.D.
- Form 6: smail dishes (diam, rim: ı to 21 crn., with modus at 14,9
cm.), many times preserved with its complete profile. The smooth walls
are outspread (angle 30 to 45') and either straight or slightly concave. The
rim is mostly angular and smooth (or facetted). Usually there is asmall,
slightly receding base ring.
The type is very popular in layers 3-5, and rare in the upper layers
(mixed?). A complete vessel of this Sagalassos ware, form 6 has recently
been published as part of the same private collection from Germany, men-
tioned above (form 2)16 and has been dated to the l st-Znd century A.D.
The type finds its best parallels among ES A smail dishes, from the An-
tonine period-", Suggested date: (Ist-) 2nd century A.D.
- Form 7: smail bowls (diam, rim: 6 to 27 crn.; ı at ca. 15,5 cm.
and at 20,7 cm.) with curved walls (40 to 60') and arounded, mostly thick-
ened rim. Especially in the older examples (Iayer 4) the walls are ı
times slightly facetted. Below, the walls are sametimes slightly incurving
towards a lost base ring. The type is characteristic for layers 4 and 3, and
rather rare in layers 1-2. The shape of the vessel is related to form
ı 7A from the African Red Slip, dated to the middle of the second century
A.D.!s. Suggested date: 2nd century A.D.
(15) A. Loeschke, Das Rômerlager in Oberaden und das Uferkastell ı ı ı ı ı ı der
Lippe, II, 2: Die römische und die belgische Keramik, Dortmund, 1942, 68-69, pi. 33 type
66 A-B (Augustan}; M. Vegas, op.cit, (note ll), 290 fig. 5, m. 11 (Augustan - ı century
A.D.); Lw.Hayes, Late Roman Pottery, London 1972, 210 form 198.
(16) B. Liesen, op.cit., 170 ı 8, ffg. 8. '
(17) ı Hayes, Atlante delle Forme ı lL. ı line yomuna nel bacino mediter-
raneo {tardo ellenismo e primo Impera), Roma 1985,42 nrs. 11-12, pl. VIII.
(lS) ı Hayes, op.cit. (note 15), 40 form 17 A, ur. ı
- Form 8: dishes (8a; diam, rim modus: 25,3 cm.) and bowls (8b;
diam. rim mcdus: 15,1 cm.) with outspread to usualIy slightly convcx plain
walls and a low simple base ring. The dishes have a groove on exterior and
interior. The rün of the bowls is thicker and rnore curved inwards. it can
be grooved or facetted, but mostly it is plain. Some examples occur with
ı of handles. The shape is very popular in layers 3-5, very rare in
layer 2 and absent in Iayer 1. it can be compared with lst-2nd century ves-
sel types from Pergamon'". Suggested date: lst-2nd century A.D.
- Form 9: dishes (rim diam. 14 to 34 cm; with rnodus at 26,9 cm.)
with almost straight outspread walls, at the rim curving upwards and
grooved, Exceptionally the walls are facetted and carinated towards the
rim, Low base ring. The best parallels for this vessel type,which is
characteristic for layers 3 and 4, and very rare later, can be found in Spanish
sigillata from the later ı until the middle of the 2nd century ı
Suggested date: lst-2nd century A.D.
- Form LO: dishes with convex walls (rün diam.: 12 to 34 cm., with
modus at 24, i crn.), ı very thin towards the top and there exter-
nally grooved. Low base ring. The form can be found in layers 3-5, is rare
in layer 2 and absent in layer 1. The best parallels occur in Obcraden in the
Augustan and in Pergamon during the Julio-Claudian period?'. Suggested-
date: Julio-Claudian (?).
- Form 12: smail, deep bowls of the egg-shell type (diam, rim: 8 to
20 crn.), almost confined to layer 4, and alteady much rarer in layer 3. The
body is either cylindrical, smooth and grcoved in the upper part (typel Zô),
or more curved, decorated and provided with richer mouldings at the rims
(type 12 B). Among the decorations we can mention impressed lozenges,
leaves arranged in a fishbone pattern and a tendril-like decoration. Type
12 A is elearly related to the Italian thin walIed pottery of the Julio-Claudian
period-", which however was also produced in the East from the rniddle
of the first century B.C. until the ı of the f'irst century A.D.Z3. The
bowls of type 12B with a rhomboidal decoration are related to similar
(19) C. Meyer-Schlichtmann, op.cit, (note 9), 116-117 type Sa 14, pl. 14; 156, 234 type SÜ
1, pl. 20.
(20) I.W. Hayes, op.clt. (note 17), 167 form 70, pl. ı ı ı 14-15.
(21) A. Loeschke, op.cil.(note 15), 16-18 type 2; C. ı op.cit., (note 9),
136 nr. 271 T 6, pl. 17 (however with thicker rim).
(22) For instance M. Vegas, ap.cit. (note ll), 295-297 m. 18, fig. 6; J.W. Hayes," Hesperia 42,
1973,461 lll. 186, pl. 59; 462 nr. 193, pl. 89.
(23) See C. Meyer-Schlichtmann, op.cit. (note 9), 158 nr. SÜ4, pIs. 20, 44; U. Heimberg, Die
ı des Kabirions, Berlin 1982. 65 m. 427, pl. 19.
bowls from the West, dated to the Flavian period>. Suggested dates:
Julio-Claudian for type 12A and second half of the ı century AD.
for type 12E.
- Type 13: elegant dishes (diam. rim: 18 to 30 cm.) with low base
ring, a ı ı bodyand an overhanging rim, grooved above and sorne-
times facetted externa1ly. Some were provided with handles. The lower part
is sometimes carinated towards the base ring. The shape is characteristic
for layers 3-5, exceptional in layer 2 and absent in layer 1. Some of the
older examples have a groove in the upper part of the walI. These examples
are related to Samian pottery from the Iate ı 2 nd century ı
Others are clearly related to Augustan plates from Oberaden/". Suggested
date: Iate ı - early 2nd century AD.
., Type 19: bowls and dishes (diam, rün: 6 to 28 cm., with modus
at 16 cm.) with fairly sha1low body and most probably a low foot ring. The
walI is slightly fiaring, sometimes even abit carinated or incurved towards
the foot. The rim is rounded.
The body is mostly facetted in the examples from layer 4. The type is
ı exc1usively confined to layers 3:-5. The best paralIels are found in
African Red S1ip forms from the first half of the 2nd century A.DP. Sug-
gested date: first half of the 2nd century A.D.
- Form 20: bowls (diam. rim: 14 to 14 ı with fiaring, s1ightly
facetted wa1ls and thickened, raund rim, Fiat base. The vessel only occurs
in layers 4-5, and is already rare in layer 3.
The best paralIels are found among eastern sigillata from the Early
Imperial period
• Suggested date: Julio-Claudian.
_ Form 29: bowl of which there is onlyone example, found in layer 4.
Convex body, strongly curving inwards towards a small rounded rim, with
which it forms an S-profile. The type is related to a Pergamenian vessel
type made from the Iate ı century B.C. to the Iate ı century A.D.29.
- Form 30: dish (diam, rim: ca. 27 cm.) with steep, outspread walls,
plain rims and a small foot. The vessel type is sornewhat related to an Af-
(24) See I.W. Hayes, op.cit, (note 17), 168-169, forms 29 and 37A, pls. XLII, 6 and XLIV, 10.
(25) See H.S. Robinson, op.cit. (note 13), 40 G 169, pl. 61 ; 45 G 213, pl. 61 ; 87 M 32, pl. 62.
(26) A. Loeschke, op.cit. (note 15), 15, pl. 21.
(27) See I.W. Hayes, op.cit. (note 15) 42-43 form 14{17, nr.S, fig. 6; and form 16-1.
(28) See B. Adamsheck, op.cit, (note 6) 76, 78 ER 77, pl. 20.
(29) C. Meyer-Sohlichtmann, op.cit. (note 9) 106, 158 N 28, pl. 12.
rican Red Slip form from the early 3rd cent. A.D.3o. Suggested date: Iate
2nd century (-early 3rd century) A.D.
Most of the fine wares deseribed above are well fired, and showaday
which in the interior is reddish-yellow (MUNSELL 5 YR 616,.618 and
7/6; 7,5 YR 616 and 7/6). Less well fired items are light reddish brown
(MUNSELL 2,5 YR 6/4 and 5 YR 6/4) to light brown (MUNSELL 7,5
YR 6/4). The eovering s1ip layer, if not misfired, is usually red (MUNSELL
i OR 41 6, 41 8, 51 6 and 51 8 or 2,5 YR 41 6, 41 8, 51 6 and 51 8).
The highamount of rejeeted material with minor mistakes in colour
bear testimony to the high standards set by the Sagalassos potters.
Appendik: Chemical and Mlneraloglcal Analysis of Sherds and Clay
Soil Samples of the Sagalassos Site (Pisidla, Turkey).
W. Viaene"
i. Persoons
M. Waelkens
ı ı
The archeological site of Sagalassos is remakable by the oecurrence
of an extensive field of ca. 25 ha, containing thousands of sherds. it com-·
prises sherds of tiles, pots and tableware with different typological features.
In addition ı ı unfired, overfired and deforrned piecesand fired day
rolls are present. These features point to the presence of important pottery
manufacturing during the existence of Sagalassos as a city (3rd century
RC. - 5th century A.D.; Mitchell et aL., 1989).
Sherds and soil day ı of the site have been analysed. The aim
is to characterize the different types of sherdsand to find out which day
raw materials have been used and whether local clays have been processed,
Therefore a selection of sherds have been analysed by chernical and mine-
ralogical methods.
MateriaIs and Methods
The sherds were colleeted from the surfaceand from a firstexcavation
in the pottery field in the sununer of 1989. By rneans of typologieal
(30) See J.W. Hayes, ap: clt. (note 15) 54 form 31, 6, fig. 9.
(*) W. Viaene, J. Persoons, M. Waelkens, Dept. of geo Chemistry, Ku Leuren, Celestijnen-
Iaan ı B-303ü Leuven.
features, they have been dated betwcen the ı and 5th century A.O.
Based on visual aspects, the sherds can be divided into three groups:
Group 1: coarse ceramic. The sherds are derived from floor and roof
tiles, from large pots without a s1ip layer and from day rolls. These sherds
are sometimes heterogeneous: they ı different aggregates of dayand
some filler material (0.5-4 mm) of different composition.
Group 2: pottery ceramic. This group contains fragments from large
pots with a slip layer or a glaze. Sornetimes they contain a few % of
finegrained filler material « 0.3 mm).
Group 3: ı ceramic. The sherds are derived from small pots and
tableware (e.g. cups, bowls, lamps, flasks ... ). Filler material is not visible.
The soil day samples were collected by a hand drill at a depth between
0.5 and i m. They were taken in the pottery field (6 samples) where seve-
ral depressions occur and in the imrnediate vicinity of the field (2 samples).
After gentle crushing the samples were sieved and the fraction < 250 IMn
was separated for analysis, In that way most rock (mainly limestone) and
ceramic fragments wcre removed,
The major elements were determined by atomic emission spectrornetry
after dissolution of the sample by a Lilsoj-fusion (Ingamells, 1970). Af-
terwards the melt was dissolved in diluted HN0
Trace element conccntrations were determineel by atomic absorption
spcctrometry on extracts obtaineel after treating the sherels with concen-
trated HCL.
Mineralogical analysis of the clay samples werel done by X-ray diffrac-
tion ı (Moore and Reynolds, 1989) and ı ı analysis
by the seelimentation method.
Results and Discussion
The results of the chemical analysis have been recalculated on a loss
on ignition (LOI) free basis in order to compare the results, The soil day
samples contain up to 15% LOI; it is derived form day minerals, carbonates
and organic matter present in the day samples. In the sherds the LOI
varies between i and 4%' lt is derived from undecomposed day minerals or
micas and from carbonates. It is not clear whether thcse ı ı arc a
residue from the raw materials or a ı effect.
In Table: 1the mean and the range ofthe major elements are given for
the ceramics and the day samples. Most variation is present in the

and (MgO+ CaO)-content. These two parameters are plotted in figure ı
Considering the results, there are two populations. The first popula-
tion is part of group 1 (coarse ceramic) and is smaiL. it is characterized by
a high silica content and a low MgO- and CaO- content, The second
population forms the majority of the sherds: part of the coarse ceramic
and pottery and fine ceramic. Its composition (Table: 1 and Fig. 1) shows
smail variations for the major elements: only the MgO- and CaO- contents
vary to some extent. This population is characterized by a low content of

and a high content of earth alkalis.
The majority of the sherds (group IB, 2 and 3) shows Iittle variation
in the ı (l5-17 %
This indicates that the day content
was similar in the raw materials, provided the day mineralogical composi-
tion was the same. ı could have been present as Fe-oxydes or more
probably in the day mineral structures, as the colour in the sherds is homo-
geneously distributedd. From the ı it can be deduced that illite
was an important day mineral in the raw materials. As underfired sherds
show effervescence with HCl, it is probable that MgO and CaO are derived
from carbonates in the raw materials. The present mineralogical ı
tion of the sherds consists of quartz, X-ray amorphous phases and minor
amounts of feldspars and carbonates (calcite and dolomite). All these com-
positional features point to the fact that lime-containing clays or marls
have been used as a raw material.
The soil day ı of the site consists of quartz, day minerals (mainly
illite, kaolinite, vermiculite, smectite and mixed layers), calcite and feldspars.
Only four samples had a fraction less than 2,umlarger than 25% and showed
a sufficient plasticity for shaping. The chemical composition is situated
intermediately between the compositions of the two populations of sherds
(Fig. I). As some limestone rock fragments are still present in the soil
samples, they could have been used for the production of group LA Le.
ceramics (e.g. tiles). For the majority of the sherds, theyare not a suitable
raw material.
The composition of the HCI-extracts from the sherds is given in
Table: 2. Again two populations are present, For the first population, the
leached content of Fe and trace elements is low; for the second the con-
tent is much higher. lt is indicated that most trace elements are associated
with the carbonate phases in the raw materials.
Sherds of the majority of pottery and tableware at the Sagalassos site
are characterized by a ı content of MgO and CaO and of trace elements.
With the exception of some types of roofing tiles and as far as can be
judged from the near-surface soil clay samples, the ancient craftsman of
Sagalassos did not use the local clays for the production of their pottery.
They used fine-grained lime-containing clays or marls. These raw materials
are most probably found in the Miocene sediments, present in the plains
south of Sagalassos and of the present town of ğ
CO., 1970 Lithium metaborare flux in silicate analysis. AnaL. Chim. Acta, 52.
MITCHELL, S., WAELKENS, M. AND OWENS, E., Ariassos and Sagalassos 1988 Anatolian
Studies, 39, 74-77.
MOORE, D.M., and REYNOLDS, R.C.Jr., 1989 X-Ray Diffraction and the Idcntification and
Analysis of Clay Minerals. Oxford Univ. Press, 332 pp.
Table ; 1 - Chemical composition of sherds and soll samples (in %): range (R) and mean (X)
for the different groups (n = number of samples).
ı MgO
CaD ı K,O
Sherds group lA R 65.5-67.8 16.3-17.9 5.0-7.1 1. 1-2. 5 1.4- 3.6 0.9-1.3 2.3-3.5
n=3 X 66.32 17.02 6.21 1.61 2.23 1.04 3.05
tB R 52.1--60.8 14.9-16.2 5.1-8.7 4.3-7.9 5.7-11.3 0.9-1.2 2.7-3.0
n=7 x: 55.54 15.65 8.24 6.74 7.36 0.99 2.86
Sherds group 2 R 51.9-55.6 15.1-16.7 7.8-8.6 ·5.7-7.5 7.3-14.1 0.8-1.2 2.5-2.9
n=7 X 54.32 15.93 8.27 6.63 9.03 1.05 2.79
Sherds group 3 R 52.5-57.1 14.9-17.6 7.9-8.9 4.6-7.7 5.7-11.1 0.8-1.2 2.6--3.1
X 54.52 16.08 8.42 6.87 7.9 1.03 2.8
Soil samples R 56.7-64.9 15.9-19.2 6.1-8.5 2.6--4.4 3.3- 7.4 1.3-3.0 3.1--4.5
X 59.5 17.46 7.04 3.06 5.62 1.98 3.69
Table: 2 - Chemiea! composition of sherds: range (R) and mean (X) of rninor and trace
elements (n= number of samples).
% I.R. % Fe ppm Mn Co Ni Cu Pb Zn Sr
Group lA R 95.3-81.4 2.2-0.8 336-110 50-30 69--11 18-18 14-3 26-8 252-195
n=3 X 88.3 1.6 238 40 40 18 8 17 223
LB R 73.5-70.9 4.2-3.9 453--423 64--40 240-214 42-34 20-16 67-60 349-345
X 72.2 4.1 438 52 227 38 18 63 347
Group 2 R 68.9-64.3 5.1--4.1 534--432 95-35 264-229 42-35 25-21 85-67 425-394
n=3 X 66.6 4.6 483 47 246 38 23 76 409
Group 3 R 78.3-63.4 5.9-3.8 742-299 132-44 353-209 55-20 29-9 124-57 456--310
n=7 X 70.8 4.8 520 88 281 37 19 90 383
L _
Fig. 1- Plan of the excavated tomb
SA G ALA S S o S 1989
••"".d .nd dr.w" by M. W••'ken.
Fig. 2- East wall of the exeavared tomb


J i
i J
J i
i J
J :
J i
J i
i i
J i
J i

\j.-:' p -.. . . i i
- -- - - - r-v----\\. / _ r--\ \J
ı ..
ı ı ı ••itd uel/dil'
" "J
:; ~ :i
' " .
~ ~ !
-c 0<
-c ~ ~

", ••ı u r e d _nd drlIwn by M. W..lk_
i -1- _
~ t l l ••
~ PIHter.cl -etlon.
~ 0,5 1 2m
Fig. 4- Back wall of the excavated tomb
z ı
I v . \ ~
ı ı .. n by M. W.. ı ı
taver 1
Fig. 6- Stratigraphy of the terrain against the west wall of the tomb
o 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 cm
Fig. 7- Some characteristic forms of the Sagalassos ware from Layer5 (construction trench).
The numbers refer to the variouspotterytypes
3\ IWJP)'
ı RruPr

1 i )
1 lt&> \
i r\
ı \
o 1 2 3 • 5 & 1 8 'Oc..
29 o======<
( i )
i )
30 i /
\: '
Fig. 8- Poltery types of the Sagalassos ware in Layer 4 (the numbers refer to the main forms)
i )
10,,_ J
i /7
10, i 7
r 7
8bC( i )
--- /
==='1\ '\. f== ,/
16. 'i
'" d
28 . .. .. (iF'" i
,. __· --_.q -or - -

17' 7
6 '0;0--.-1 7'
o , •• •• 7 • 9 iO<M
Fig. 9- Potterytypes of the Sagalassos wareİ Layer4 (the numbers referto the mainfonns)

/ i
"\ D'


ı 1) 5 II

Fig. 10- Pottery types fromlayer3 (thenumbers referring to themainforms)
Bb ',=
i 7
7 ı
\ i
~ ~ 7
\ i
\: 7
7\17 6
\ 7 'b: /
o 1 2 3 • 5 6 7 8 9 "'cm
Fig. 11- Pottery types fromlayer 3 (the numbers referring to the mainfonns)
f \
1 r
-- - -j


o 1 2 , • 6 • & 9 m<.
Fig. 12- Mainpotterytypes fromlayer 2
~ - - - 7 7
! ~ 7
\: FJ
I' !)
'\17 i
) i ~ , , ,
Fig. 13- Main pottery types from layer 2
~ - - - - - - - - , - - - - - - - - )
\ i \ /
1 f?P+fl
~ re 7
o , , 3 4 ~ fi 1 e g 'Com
. - - - ~ ------ - - - -=
Fig. 14- Mainpottery formsfromlayer 1
, \
~ d
o \ 1 ı 4 5 6 1 • 9 'O.",
Fig. 15- Mainpotteryformsfromlayer 1
\ lliiliJI7
ı NillPr (4)
ı lt;; r

1 IV' (
1 I'Gij' r
ı ı
o 1 2 2 4 5 • 7.' • 10 ....
'\ SSSS)t

\- -1W7
\ rwPl

Fig. 16- Sagalassos ware, fonns 2 (cups) and 3 (bowls), Ist-2nd Century A.D. The numbers
betweenbrackets referto thelayers into whichthese examples have been ı
% MgO + CaO
1: group 1A
2: group 18
3: group 2
4= group 3
5: soit samples
5 .:.: : : :.: ~ ~ .
50 55 60 65 70
Fig. 17- SiO2 - (MgO + CaD) plot of the different group' of sherds and of the day soil
Plate: Ia- View of the tomb from the southwest at the beginning
of the exeavation in Seetion 1 ,
Plate: Ic- View of the southwest
comer of the tomb with
the s1ightly projecting
Iower part of the walls
and belew 2 of the sepul-
Plate: ib- Front wall of the tomb with the left anta (r. anta
collapsed in lower'r. comer)
Plate: Id- View of layer 3 with the disturbed skeletons over the
collapsed east wall of the romb
Plate: IIa- 4th centuryA. D. lamps, foundjust outside
the tomb
Plate: IIc-Fragment of mould (r.)and its impression (1.)fortheproduction
offlat sided flasks (Iayer 3)
Plate; fib- Selection of clayrolls withclear impressions of thepottery rirns
whichhadbeenplacedon theminsidethe oven
Plate: Ild- Mould fragment (above) and its
.impression(below) of the same
type as pI lle (layer 3).The
a r ı i m a l ina mouse
Plate: illa- Used 5th century A.D. lamp from
the disturbed part nf layer 3
Plate: LLIb- Small statuette represen-
tlng a shepherd (layer 3)
Plate: Ille- lamp mould from layer 2
PIate: Illd- Mou1d (r.) and its impressiun ( ı . ) for relief decorated f1asks (layer 2)
Plate: Na- Mould (r.) and its ı ı for asimilar
flask (layer 2).
Plate: Ivb- of a rnould with hunting seenes for a
flask of the same type as that from pIate 12 (layer 1)
PIate: IVc- Fragments of Sagalassos were, forms 3 and 4 (most
fragments of the lower row)
Plate: IVd- 2 terracotta stamps used for the decoration of cups
offonn 2
ENEZ İ ı ı 1989 YILI Ş
Sait Ş
ı Kültür ve Turizm ı ğ ı Kültür ve Tabiat ı ı ı ı ı Ko-
ruma ş ı ğ ı İ Üniversitesi ş ı Fonu (DETAM)', Türk
Tarih Kurumu ile Türkiye Tnring ve Otomobil Kurumu'nun maddi kat-
ı ı i Temmuz-IS ğ tarihleri ı ı ı ş ı ğ ı ı
ı ı kurulu, ı ı Afyonkarahisar Müzesi'nden
Arkeolog ğ ş Arkeolog Gökçen Korkmaz ile Özdemir Kork-
maz, arkeoloji ğ Veli Köse, Ufuk ş Belgin Aksoy, İ
Akyel, Banu Uçar, Neslihau Akan ve topograf Adnan Ş ş ş
1989 ı ı Enez ı ı ş ı ı ş ı ş ı ı özetlemek ı
1. Kaledeki ı ş
Kaledeki ı ş ı ı 1985 ı ı ı ı bitirilen mahzenin 15 m
kuzeyinde 10 x lO m boyutlarmda ı yeni bir açma (M) ile gerçek-
ş (Resim: 1). ı 2.00 m ı ı ğ ı moloz ı ı
ı sonra, iri ş bloklardan ş ş bir tabanla ş ı ş ı ı An-
cak, ı ş ş ı ğ yerlerinden sökülerek ı ı ı
(*) Prof. Dr. ArifERZEN, Moda-Devriye Sokak Nil Apt. No: 17/10 ı / iSTANBUL
Dr. Sait Ş İ Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji ve Sanat Tarihi
Bölümü Fen P.T.T.JiSTANBUL
(I) Enez ı İ üniversitesi ş ı Fonu (DETAM) ı desteklenmek-
tedir. Proje ı ı 196-272/180-486. Her türlü ı ğ ı ğ Fon ı ve
özellikle Fon Sekreteri Prof. Dr. ı Büyükdcvrim'e ş borçluyuz.
(2) ı ı ş ı ı ğ ı ğ kurumlara, ı ekibine, Ka-
ı ı araç ğ ğ Enez Belediye ş ı ı Abdullah Bestaner'ya ve Enez
ilk ğ ğ ı ş bir borç biliriz.
ı ş ı Nitekim, bu ş ı ı güney ve ı ı
sahada ğ ı ı bir vaziyette ı ı kuzey kesiminde
ğ ı yönünde, ğ 5.50 m ı ı ğ ı 1.00 111 ğ ise 2.30 m
olan kireç ı ı ş gösteren ş duvar yer ı Açmamn
ı kesiminde ise, kuzey-güney yönünde uzanan ş bir duvar ortaya
ı ı ı ş ı Özensiz ş ğ dikkati çeken bu ı ğ organik
bir ğ ı ı ğ ı ve daha geç bir tarihe ait ğ ı ğ ı
bir ş görülmektedir. Ancak, ı ı tam ı ı
ı ğ ı için, ı bir ı ait ı anlamak bu ı sezonunda
mümkün ı ş ı Önümüzdeki ı sezonunda burada ğ ı ı
ş ı ı ile bu soruna çözüm getirmeye ı ş ğ ı Açmadan
ı 2.00 m ı ı ğ ı molozdan, ı ı ve ı ı keramik kap parça-
ı lüleler ve kalenin ı ı ı ı ı ı ı ı ı ş
ı kullamlan yuvarlak ş gülleler ele ş (Resim: 2).'
Kalenin bu kesiminde ı ortaya ı ı ı aç-
mamn ı ş 4.00 x 4.00 ı ı bir sondaj ı ı
ğ kadar inilen bu sondajda, ı ş ğ ı ğ Roma,
Grek ve Trak kültür ı ı ş ı Hiçbir mimari ı ı bulun-
ı ğ ı bu sondajdan, tekstil ğ ı ı ı kandiJler ve özellikle M.Ö. 5.
ı tarihlenen siyah firnisli ı ı ı figürlü keramik kap ı ele
ş Bunlardan biri üzerinde, ı ı ı figür ğ ile ı ı ş iki
ğ veda sahnesi betimi ı (Resim: 3). Yine, ı tabaka-
da M.Ö. 5. ı tarihlenen ş ş topraktan ı ı ş bir figürün ş ı
bu ı ı önemli ı ı yer ı (Resim: 4). 6.60
m ı ele geçen figürin ş ı kiremit renk ı dökük beyaz
ı ı Cepheden ı ı ş yüksek ğ Ciddi bir yüz görüntüsü
olan ş ı ı üzerinde ı motifli taç ı Büyük bir
ı ı Atena'ya ait olan figürinin gövdesi ı ş ı ı bu
tabakada, siyah ı ve ı bir içki ı (kantharos) ı ı durumda ele
ş ı ı ş eksik ı ı ı ile ş
tir (Resim: 5).
ı en alt ı daha çok gri renkli keramik kap ı ele
ş Bu durum, kalenin ğ kesimlerinde ı ğ ı ı açmalarda da
ı ş ı Bu tür keramik ğ Greklerden önce yerli halk tara-
ı ı ı ş ğ ve Roma ğ ı ı son dönemine ğ ı
ğ ş ı ı
(3) ş güllelerin, ı sezonunun bitiminden sonra, kale ı ı restore eden müteahhit ta-
ı yerinden ı duvarlarda dolgu maddesi olarak ı ı üzüntüyle
ğ ş ı
2. ş ı Nekropolü ı ş ı
Bu kesimdeki ı ş 1988 ı ı ı sezonunda ı ı gü-
neyinde 7 x 15 m ı yeni bir açmayla devam edildi ı 6).
ı ı ğ ı 4.00 m olan buradaki tabakada ikisi ş lahit olmak üzere 18
mezar ortaya ı ı ı ş ı Mezarlar üç ı tabakada yer ı En
üstteki 1. tabakada, seviyeleri biribirine ı ı yan yana dizili 5
adet mezar bulundu. Bu mezarlardan ikisi, ı ş duvarla çevrili iki
ı mekan içine ş ş Mezarlar, iskeletlerin ı iki, üst-
lerinde her iki yanda ş olmak üzere ı adet kiremitten ş
ı Bu tabaka ı ı kiremit ölçüleri: en 0.33 m uzun-
luk ise, 0.55 ile 0.65 m ı ı ı ş ve ayak ı ı ı
ğ zaman ı kiremit dikeyolarak, ı ı ise, ı ş kulla-
ı ı ş ı ğ ı yönünde tertiplenen bu ı ı tek bir
gömü ı İ ş ı ı olup, yüz ğ bakmakta-
ı Büyük bir ı ı Geç Roma ğ ı tarihlenen bu tabaka mezarla-
ı herhangi bir buluntu elimize ş (Resim: 7).
ı 2. ı ise, 7 adet kiremit mezar ortaya ı ı ş ı Bu
ı ı ı ı ı ğ gibi, ğ ı
yönünde olup, ı ş 6 adet kiremitten ş ı Ancak, bu
tabakada ı kiremit ı ölçüleri, ğ göre daha bü-
yüktür. ı 0.70 m ş ise, 0.40 m olan bu mezar kapak-
ı ı ı parmakla ı ı ı ı ş iki oyuk bulunmak-
ı Bu ı ı ş ı tarafta olmak üzere iki iskelet
ş ş Mezarlardan ölü hediyesi olarak, cam ve topraktan ı
ı ş koku ş ş keramik kapkacaklar, bronz sikkeler ve ş ş toprak
kandiller ele ş (Resim: 8). Bu ı en ilginç buluntusunu,
mezarlar ı ş bir alanda, kireç ş ı minik, yuvarlak biçimli
bir havuz ve havuz ş ı adeta dinlenir vaziyette üç figürin, ş
ı (Resim: 9). Figürinlerden ikisi giyimli olup, ı ı ı ürünüdür.
Bir taht veya herhangi bir ş üzerinde oturur vaziyette ş figü-
rinier, ı ı ı renk hamurlu, ı toprak ı ı ğ ı ğ sol
ı ise dizleri üzerinde ı ş ı ş örtüsü olup, ayak
bileklerine ğ inen giysileri ı ş hafif ğ ğ bükük, ı
ı ı ş ş Bir rahibenin ğ ş ı figürinlerin ı
ş ğ ı (Resim: 10). Havuz ş ı ele geçen üçüncü
figürin ise, Afrodit ğ (Resim: ll). ğ 17.5 cm olan f'i-
gürin, ı ve ğ gibi bir taht üzerinde oturur vaziyette betimlen-
ş ş ı ı ve saç ğ ı olup, beyaza ı ı ı Fi-
gürinlerin ı kemikten ı ı ş delikleri olan iki ğ ele ş
(Resim: 12). ı ı ı ı durumda camdan ı ı ş bir koku ş ş
figürinlerle birlikte ş
2. Tabaka ı ele geçen eserler ı klineye uzanan
figürin yer ı Figürinin ğ 18 cm ğ 15 cm ş ğ
ise 7.5 cm olup, ş ş topraktan ı ı ş kiremit renki hamurlu, astar-
ı ı Sol koluyla ı ğ dayanmakta olan figürin, ğ eliyle de bir hayvan
ı Klinenin ı süslemeleri belirgin olarak ş ş olup, arka-
ı KCil!-,okA'ijS (Kornokles) ı ı (Resim: 13-14). Yine
bu ı ı tel görünümlü yuvarlak ı ı ı
ı ş bir yüzük ele geçen buluntular ı yer ı (Resim: 15).
3. ı ş en alttaki tabakada ikisi kireç ş ı ı
ı ş lahit, üçü kiremit olmak üzere ş mezar ortaya ı ı ı ş ı Bu taba-
ı ı ğ ı olarak, kuzey-güney yönündedir. Lii-
hitler semerdam ı olup, Antik ğ ş Kiremit mezar-
larda ı kiremitlerin ölçüleri, ikinci tabaka ı kiremitleriy-
le ı ı Ancak, bu tabakadakilerin ı ı üzerinde ı ı ı boya ı
ı ı ı ı mezarlarm üzerini örten kiremit kapaklar üst
üste ş kullamlarak, ı daha ğ ve ı ı ı ğ
ı ş ı 3. Tabaka ı ele geçen hediyeler ı ince
ı kulplu ya da kulpsuz ş silindirik boyunlu, konik gövdeli
cam ş ş ve kandiller ı (Resim: 16-17, 18). Yine, bu taba-
ı ı birinde üç adet ı kap (pykxis) ş
(Resim: 19). Kaplar, ı kiremit renk hamurludur. Kapaklar ı konik
olup, üzerlerinde ğ tutma yeri ı Gövdeler, tabana
ğ ş si1indirik bir form gösterir. ı diplerinde, kartal
ğ ı benzer biçimde üç ayak ı ı ş ı ı mezarlardan birinin
ı ş ı ş ş topraktan ı ı ş bir oturak ele ş ı ı ye-
ş ancak sakat olan bir ş ait oturak, ı bir ş göstermekte-
dir ı 20).
3. tabaka ı ele geçen keramik buluntular ve sikkeler, bu
tabaka ı ı M.Ö. ı ı ait ı ı göstermektedir. Bu
durum nekropolün ş M.Ö. ı ı ile M.S. 4. ı ı
ı ı olarak ı ı ğ ı ı ı ş ı İ ğ ı ı
ş ı bu nekropolün Grek ğ ı da ı ı ı ı ğ ı
sonucunu ortaya ı ı ş ğ ı
3. Ş İ Açma
Ainos kentinin Antik ğ daki ş birimlerini ve sosyoekonomik
ı ı ı ı ı ğ ş ı yönelik olarak, Gazi Ömer Mahal-
lesi'nde. önceki ı ortaya ı ı ğ ı ı mozayikli villaya 100m uzak-
ı ve ğ 4 x 4 m ı bir sondaj ı ı Sondajda ana
ğ inmemize ş ı hiç bir ı ı ı ı ı ı ş ı Ancak,
M.Ö. 5. ı tarihlenen ı ı ı f'igür ğ ile ı ı ş ı kap
ı ı kadar çoktur. ı ı ğ tarihlenebilen
ve ı ı ı Hera'ya ait olan ş ş topraktan ı ı ş ı ı bir
figürin, ı amfora ı tekstil ğ ı ı ı bu ı ı
ı yer ı (Resim: 21, 22).
4. Has Yunus Bey Türbesi ve Çevresindeki Türk ı ğ ı ı ş
Türbenin ğ kesimde yer alan ı ı ya-
ı otlar ve ı ş ı üzerlerini örten moloz toprak
ı ı ğ ortaya ı ı ı ş ı ı ı yer
alan ve !6. ı ı ş ı tarihlenen bjr mezar ve ı geçici olarak
restorasyonu ı ı ş ı Türk mezar ı ı nadide eserlerini bünyesin-
de ı ı bu ı ğ ı parasal destek ı ı ğ ı takdirde, acil olarak
ı bir ihata ı çevrilerek koruma ı ı ı ve restorasyon
ı ş ı ı ı ı ş (Resim: 23, 24, 25).
5. Hoca ş ğ Yüzey ş ı ı
Enez'e iki kilometre ı Yeniceköy yolunun kuzey ı
Hoca ş ya da Çoban ş olarak bilinen bir ş kuzeyinde,
ğ bir ı ğ ı üzerindedir. ş ı 250 m ı olup, ı kenar-
ı dik, ğ yönü ise ı bir ğ ı ğ kuzey ı
küçük bir dere ğ ı bulunmakta ı ı ise, ğ olan yerli kaya
kara yolu ı ı
Hoca ş ğ üst ve eteklerinde ı ğ ı ı yüzey ş ı
ı ğ ş dönemlere tarihlenebilen keramik buluntular ele ş
tir. Yüzeyden ı ğ ı ı en eski malzeme Neolitik ğ tarihlenebilmek-
tedir. Bunlar ı ince ı parlak ı ı ı veya siyah renkli kap par-
ı yer ı ı parçalar üzerinde ise, ı ı ı boya jzleri ile
kabartma bantlar görülür (Resim: 26).
Höyükten ı ğ ı ı malzemenin büyük ğ ğ ise, koyu par-
lak ı ı yüzeylerinde, ı veya yiv bezemeli, mahmuzlu kulpu bulu-
nan kap türleri ile donuk koyu ı ı kaba yüzeyli, ı bezemeli çanak
çömlek ı yer ı Bunlar Karanova III ı ile ben-
zerlik göstermektedir (Resim: 27).
Hoca. ş ğ konumu itibariyle çok önemli bir yerdedir. Bu-
ı ı Trakya tarihöncesi kültürüne ve bu kültürün kö-
keni sorununa ı ı ve çözüm ğ ı

Resim: 1- Kale-M ı ı ş ı
Resim: 2- ş gülleler ı ğ ı
Resim: 3- ı ı ı figür ğ ile ı ı ş kap ı
Resim: 4- P i ş m i ş toprak figürin
b a ş ı '
Resim: 6- T a ş a l t ı Nekropolü
Resim: 7- ş ı Nekropolü ı tabaka ı bir örnek
Resim: 8- ş ı ş toprak kandil
Resim: 9- Havuz ş ı dinlenen ş ş toprak
Resim: 10- Giyimli ş ş toprak. figürinler
Resim: 11- ş ş ı
Resim: 12- Kemik i ğ n e l e r
Resim: 13- Klineye uzanan k a d ı n
Resim: 14- Klineye uzanan k a d ı n
i tl f!Iii!fIfJL!!I
ii ULU
Resim: 15- ı yüzük
Resim: 16- ı ş
Resim: 17- Kulpsuz ş
Resim: 18- Camş i ş e
Resim: 19- K a p a k l ı silindirik kaplar (pykxis)
Resim: 20- ş ş toprak oturak
Resim: 21- ı ı ı flgür ğ ile ı ı ş
kap ı
Resim: 22- Figürin ı
Resim: 23- Has Yunus Bey Türbesi ve Türk ı ğ ı ı temizlen-
meden önceki durumu
Resim: 24- Türk ı ğ ı restorasyon ı ş ı
Resim: 25- Türk ı ğ ı restorasyon ı ş ı
Resim: 26- Hoca. ş ı ğ keramik buluntulan

Resim: 27- Hoca ş ğ kerarnik ı
İ 1989 YILI Ş
Abdullah YAYLALI*
ı Hadrian ı ı ı ğ ı ı ı
Antik Arktonessos ı ğ ı ı ı ı Erdek ve ı kör-
fezleri ı ı ğ ı hemen kuzeyinde ş bir alana ı ı ş
olan Kyzikos antik kenti ı ı ı 1988 ı ı ş ve gerekli yüzey
ş ı ı ı ı sonra, ı ı biraz daha küçülen ünlü Had-
rian ı ğ ı 'nda öncelikle ı ı ğ sonucuna ı ş
ı (Çizim: I, Resim: I). Bu amaçla da 3 ğ 1989 günü ş ı
ı ğ ı ı alanda ı ı ı ş ı 1.
Kentin en önemli ı ı biri olan Hadrian ı ğ ı bugün, yak-
ş ı 8-10 m ğ ı ı çok ş alana ı ı ş bir tepe
(*) Prof. Dr. Abdullah YAYLALI, Atatürk Üniversitesi .Fcn-Bdebiyat Fakültesi, Arkeoloji ve
Sanat Tarih i Bölümü 25240 ERZURUM.
(1) Bu ı ı ı ş ı ı Yrd.Doç.Dr. N. Koçhan, Dr. Cevat ş doktora ğ
rencisi M. Ş ve Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi
Bölümü ğ N. Öztürk; A.Y. Tavukçu, H. Kavanoz, S. Günaçar, T. Korkut,
B. Karatepe ile E. Genç ı ı ş ı ı ı ı ziyaret ederek bizi ı ı ve
Müzeler Genel Müdürü ı A. Akat ve Genel Müdür ı ı ı ı M. ğ İ
ı E. Madran'a burada ş eder, Genel ğ ı ı ğ ı il-
ginin bundan sonra da ğ ı ı süresince kendilerinin de türlü güçlükler
içerisinde ı ğ Belediye'nin bütün ı ı seferber edip, bize rahat
ı ş ı ğ ş Erdek Belediyesi'nin ş ı ı H. Nurol olmak üzere
Fen İ ş Müdiresi J. Yurdakul, ı Müdürü M. Gezgin ve tüm ı ş ı burada
ı ve ş bir kez daha ı görev bilirim. ı ş ı ş ı ı
her türlü bürokratik engele ğ ı ı ı esirgemeyen Erdek ilçe Turizm Mü-
dürü ı İ Kaya ve ı ş ş ı Düzler Köyü İ ı
için gereken izni temin eden Erdek Milli ğ Müdürü ı S. Bilican'a da ş
bir borç ı Bursa Müzesi Müdürü ı S. Kütük, en güç ı ı maddi ve
manevi ı ı an bize destek ş güç ş Kendisine ve ı ı ı
di ı ı ı Bursa Müzelerini ve Eski Eserleri Sevenler ğ burada özel-
likle ş etmek isterim.
görünümündedir (Çizim: 2). Bu ı ı ş kadar kireç ocak-
ı ı ş ı ş ve bugün, neredeyse ğ tek bir ı ş ı bile ı ş
Bir ı ünlü Hadrian ı ğ ı ı ı t.s. 124 ı ı
bir depremden sonra İ Hadrian'm kenti ziyaretinin ı ş
ı ş ise ancak Antoninler Dönemi'nde ş ı 50-155 ı
ı ı yeni bir depremde ı büyük bir ı ı ş ı
ya da büyük çapta yeniden ı ise, t.s. 167 ı ı tamamlanabilir'.
Skolast Lucien'e göre burada bir Zeus ı ğ ı ı gerekir>, an-
cak ı konusunda elimizde bu bilginin ötesinde bir kaynak yok. Yine
ı yazara göre bir de Augustus ı ğ ı ı ı Bu ı ı bu-
rada olup ı ı da henüz bilinemiyor.
Antik ğ ı 8 ı içinde ı ı bugün kü-
çük merrner ı ı ı ve alt ı ı ş ı ş pek ş
ı ş görünümündedir. Kaynaklar 6. ı depremden sonra ta-
ı ğ ı kendi ı ı ş ş ı ı ı ğ ı izlenimini vermektedir''. ı
nakla ilgili ilk ı ı ı bilgileri ı Cyriacus'un 1431 ve 1444 ı ı
da ı ğ ı iki gezinin ı ğ Cyriacus'a göre bu ı
(2) Bu ı ı Cyriacus 1431 ı ı kenti ziyareti ı ı ş ve ı
ı ş olan Bursa'da. bu ı durumu Hamza ş ı bir yetkiliye anla-
ı önlem ı ı ı ş T. Reinach, BCH 14, 1890, 521 vd.
(3) T. Reinach, ay., 518; F.W. Hasluck, Cyzicus (1910) Jü.vd.: D.S. Robertscn, A Handbook
of Greek and Roman Architecture'', 343; D. Magie, Roman Rule in Asia Minor, 614, 632,
1432 vd.; R.M. Ertüzün, ı ğ ı ı ı ve Çevresindeki Adalar, 113 vd.; B. Ash-
mole, JWCI 19, 1956, 179 vd.; B. Ashmole, Cyriacus of Aneona (Proceeding of the Britisch
Academy 1957) 35 vd. Taf. 10 a-d; RP. Laubscher, IstMitt 17, 1967, 213.
(4) R Waddington, Mem. Acad. Iner. XXVI 255; T. Reinach, nCH \4, 1890, 5\9; RP.
Laubscher, ay. 213 vd.
(5) T. Reinach, ay. 518; R.M. Ertüzün, ay. 124.
(6) E. Bednar S.J.-C. Mitchell, Cyriacus of Ancona's Journey in the Propontis and the Nord-
hern Aegean, 27 vd.; T. Reinach, ay. 517. Eski kaynakça ilc birlikte. Reinach özellikle bu
iki gezinin ı ı kritik bir ş ı irdelemekte ve ş ı ş ı yaparak sonuca
varmaya ı ş ı
(7) E.Rodnar, S.J.C. Mitchell, ay.; T. Reinach, ay. 521. Burada verilen, ı ğ ı 1431 ı ı
ı ı ı ayakta ğ yönündeki bilgiler ve o günden bu güne ı ı boyut-
ı ı elde edilen ilk ı ı ı ş ı ı duruma ş ı ı ı ı alanda
ı ğ ı ı ı ı ilk ı ı dönem ı ı ğ katman ı ı ğ ı ı
1-1,5 ı ölçüsünde ğ ortaya ş Bizans Dönemi tahrip ı ise ş anda
ş ı 2 ı lik bir ı ı ğ ş ş Bu iki katrnan ve ş ğ ı katmanlarda henüz
hiçbir ğ ı ş ı elde ş ğ Buna göre biraz dikkatli olmak ş ı Cyri-
acus'un ğ bilgi ve çizimlerin Rönesans ğ ı ı ı ı tutumundan ı ş
ğ söyleyebiliriz.
ı ğ ı ş ı ı ı ı ayakta ğ ş ı ı Daha sonra
ı ilgili ilk teknik bilgileri Texier", Perrot'', Guillaurne-", ReinachII
ve Hasluck's tan ğ Texier'in ğ bilgiler daha çok gezi not-
ı ğ için teknik ı yeterli ğ Perrot, Guillaume ve Rei-
nach ise, Cyriacus'un verilerinden hareketle ı ğ ı ölçü ve tasar gibi
ı ı ı ı bulmaya ı ş ı ş ı Cyriacus'un tapmak ı ğ
bilgiler yeterli ı ğ ı da, ı ş ı ortak bir sonuca
varmak mümkün ı ş ı
Mimar Aristainatos ı ı ı ğ ı antik kaynaklardan ğ
len13 ı ş bir peribolos içinde pseudo-dipteros tasarda ı ı ş
ı Aristeides i 67 ı ı ı ğ ı ı ı ş ı ı ğ ı ş onun üç
ı ğ belirtir':'. ı ı ancak ı ilerledikçe ortaya ı
ı ı ğ ı sütun ı ı da ancak sonraki ı ş ı ğ ş
ı ı ı ğ toprakla örtülü ı ve pek az ı ş ı gü-
nümüze dek ş ı nedeniyle, ı konusunda yeterli ı ı ı
henüz elde edemedik. Ancak, Laubscher'in Hölscher ve Wulzinger'in 1918
ve izleyen ı ş ı ı yola ı ğ ölçüler bizim
ı ı ı ş ı ı ı
ı 1989 mevsimi ı ı ı ş ı okul yapmak
ı ı ı ı bir ı ı ı ı ı ı ğ ı güney yamaçtan ş ı
uygun bulduk (Çizim: 2, Resim: 2). ş ı ş ı ve ı dolgu
ğ ı daha kolay ş ı ve ileriki ı ı deposu olarak
ı uygun ğ ı ı ı tonozlara öncelikle
ş ı ı ı ı ı ı ş ğ ı ı ı ı ı ı temizleyerek ş
ı Daha sonra ı ı ı 5x5 m lik karelere bölüp, ı duruma getir-
(8) Ch. Texier, Desetiption de I'Asie Mineure II, 156 vd.; Ch. Texier, L'Asle Mineure II,
(9) G. Perrot, Le TempJe d'Hadrian a Cyzique RA 9, 1864, 350 vd.
(10) G. Perrot-E. Guillaume, Bxploration archeologique de La Galatie et de la Bythynie 76.
ı T. Reinach, BCH 14, 1890, 518 vd.
(12) F.W. Hasluck, Cyzicus (1910) 10 vd.
(13) T. Reinach, ay. 533;, R.M. Ertüzün, ay. 26; H.P. Laubscher, ay. 212. ı ı ı Cyri-
acus'un kopye ğ yazrtlann birinden ğ B. Ashmole, JWCI 19, 1956, 187 vd.
Taf. 33a. Aristeldes için bkz., Thieme-Becker, II, 101; EAA i 638; RE II, 1852.
(14) T. Reinach, ay. 519 vd.
(15) ı günümüze dek ğ ı ı ölçüm ı ş ı ı ı ğ ı tüm ı bu-
lunan ölçüler Cyriacus'tan ı Bu ı sütun ş ve ı ı da
ğ ş ı ı ı göre hexastyl, ı ı göre ize oxastyl ı ı
(16) H.P. Laubscher, istMilt. 17, 1967, 211 vd.
dik (Çizim: 3). ı II A olarak ı ı ğ ı ı ke-
simde ş ı ı ı ı ı son derece umut verici ı
nedeniyle her iki yana ve ı ğ ı ı ı ı gereken ı ğ
ş Buluntular, umut verici ancak ş ı tümü kireç ğ ı ı
ı ş ı
Hemen yüzeydeki örtü ı ı ğ ı ı
lar boyu sürdürülen ı ı ı ı ı ilk belirtileri elde ğ
ş ı ş ı i ı lik bir ğ kadar ğ ı ı halde olan mermer
ı ı ı ğ bir katman olarak, fazla derin olmasa da, ş ı ı ı ı
Bu ı ı indikten sonra, depo olarak ı ortalama
1.50 m ı ı sahip 13 adet büyük küp (Resim: 3) ve hemen
ı kiremit örtülü mezarlar ı ğ ş ı (Resim: 4). ş ı
0.30 x 0.35 m ı ş ı ı ı dörder kiremitten ş mezarlarda,
bize kesin tarih verebilecek bir buluntu yok ı ı Geç Bizans
ğ ı ait ı ı ş bronz bir sikke ve ı ı lamba asmaya yarayan
ı küçük bir zincir bulabildik. ı bu iki küçük buluntuyla tarih-
leyebilmek oldukca güç. Çünkü bunlar ş malzeme ya da depremler
ı ı ı ı ı ş olabilirler. Bu katmanda bize
ı ğ ı ı ı ı bilgiler verebilecek önemli buluntular
da elde ettik. Bunlardan ilki ı ğ ı aslan ş ı çörtenli O.SO m yüksekli-
ğ sima ı (Resim: 5), ğ i .55 m ğ bir ş ı ı
ğ friz ı ı (Resim: 6). Bu iki parça tek ş ı ı ğ ı
ı ı yeterli bilgi vermeleri ı ı bizim için çok önem-
lidir. Bu katmandaki bir ş önemli buluntu da iki atm ğ bir arabaya
ş Nike ı ı (Resim: 7). Bu Nike'nin ı frize göre daha
küçüktür. Bu nedenle, ı ğ ı ş bir mimari ı üzerinde olma-
ı ı ı burada bulunan mermer ı kiremitleri de ı ğ ı görkemi
konusunda bilgi vermesi ı ı son derece ilginçtir (Resim: S). Bu
katman ve daha ş ğ ı ise, ı ğ ı ı ait büyük boyutlu pal-
met ve çörten ı da bulundu. ı ş ı ı palmet, ro-
zet, yumurta dizileri ve ğ Korinth tipi sütun ş ı ı ait akanthus
ı ğ buluntular ı ı
. ı ş ı ı ı ı ı ğ ı ğ ğ ş buluntular
daha ilginç boyutlar kazanmaya ş ı Buradaki ı ı ı en
önemlileri ı ı servi tomurcuklu sütun tanbur ı ·ve ı yu-
murta dizili üçgenbiçimli ı ı ı (Resim: 9). Bu parçadaha
(17) R.- Naumann, Der Zeustempel .zu Aizanoi (1979) 68 Res. 35. Benzer örnekleri Nation (ay.
Res. 34) ve Aizanoi (ay. Tar. 53 c-f) de de görmekteyiz;
önce bulunan ve Erdek ı müzesinde sergilenen örneklerle ölçü ve
ş olarak ı ı Sütun tanburundan sütun çapmm ş ı 2.60 m
ğ da ş ı ı ı ı en ğ oldukça ı ı ş
bir ı tipi ş ı bulundu. ğ sütun ı daha ve önce
Erdek ı müzesinde sergilenen asma ı bezeli sütun tanburul'' ölçü
olarak birbirinin ş ı ı Bu durumda ı da zengin bezeli
ı ş ş ortaya ı ş ı
ı ğ ı frizlerine ait çok ı ı küçük parçalar da zen-
gin ı ı ı ı (Resim: 10, 11, 12, 13). Bu buluntular için-
de ı ğ ı ı ı ğ ı ait eserlerin olup ı ı ğ ı ı söylemek, ı
küçük ve bugün için yetersiz ı nedeniyle oldukça güç,ancak, bun-
lardan bir tanesi, ı ı ı ı ait ı bizim için ilginçti
(Resim: 14). 0.25 m ğ bu kabartma ı boyut olarak di-
ğ ı ı Bu küçük ı ı ı ya da ğ ait ı
haliyle ş Bu durumda akla ı küçük boyutlu ikinci bir
frizin ı ğ ı sözkonusu ı Ancak, frizin yeri konusunda ş anda
bir ş bildirebilecek durumda ğ Büyük bir ı ı ı ğ ı sel-
ı içinde ı gerekir.
Bu ı ı ı ş ı ı ı ı ı genel bir ğ
yapacak olursak: ı ğ ı en az iki kez ğ olarak ı ı ğ ı ğ ı ı
büyük bir ı ı da, kesitten de ğ gibi bir üçüncü ı
ı ğ ı söz edebiliriz (Çizim: 4). Bu tahribatlar, ğ afet ya da ben-
zeri olaylardan ı tersine insan eliyle ı ı Sözü edilen bu
ı ı ı ilkinin ı zamanlarda ı ı ğ ı kesindir. İ ise, ı
lar döneminde ş ş ı ı 3 m nin ı ı ğ mer-
mer ı ı ı ı ise, bir üçüncü tahribata ı yoksa ikincisinin ı ı
ğ sorusunu cevaplamak ı ı bu ş ı oldukça güç. Ancak,
ı ı genel seyri Cyriacus'u ı ı Bu tahrip ı ı
ortak ı ikisinin de mermer ğ ı ş ı ı Akla ilk gelen
de İ büyük ı için buradan mermerlerin istenilen boyut-
larda ş sevk ş olabilecekleridir. Bu ı ı ı bir ş ortak
ı da, ı ı sürekli kireç ı ı ı ş ı ı ı ş ı
ı Çünkü parçalar, özellikle de küçük olanlar büyük ğ ı
ş ş ı
ı ı ı ı ı bir ş önemli sonucu da, belki de en önemlisi, ı
ğ ı ı tarihiyle ilgili belgelerin ı stiliyle ı ş
ı ı Bir ş ş ı büyük ğ ğ Antoninler
(1S) E. Akurgal, Griechische und Römische Kunst in der Türkei (1987) 129 Ta.f 217.
Dönemi stiliyle ilgilidir. Burada ğ ğ bir nokta ise, ta-
ı ğ ı son derece görkemli bir biçimde ş ı ğ Ge-
lecek ı ı ş ı ı ı ı ilgili önemli ı tek tek ay-
ı ğ umudu da, tüm umutsuz görüntü ve ş (!) ğ
men, ş ş güçlenmektedir. Ancak, yeterli miktarda ödenek ve ş
ı ş ğ ı ğ ı ğ ı takdirde.
II. Hadrtan ı ğ ı Mimari Bezemeleri
Nurettin KOÇHAN'
1989 da Kyzikos Hadrian ı ğ ı ş ı ı ş ı ı
smda ortaya ı ı mimari buluntular arasmda bezemeli olanlar önemli
ı yer ı ğ ğ küçük parçalar halinde ele geçen bezeme1i
elemanlar, ı ilk 1.00 m lik moloz ı ı bodur ı ı
ı ı ortaya ı ı ı ş ı
Mimari bezemelerin en önemlilerinden biri III B ve C ı
ortaya ı ı Kyz'89/ 129 Env.No'lu (Resim: S), 1.46x2.08 m ölçü-
lerindeki aslan ş ı çörtenli sima ı ı ş ı çörtenin bir ta-
ı üçlü kümeli taç yapraklar içeren ı bir bant halindeki göbek
ğ ı altmda taban silmeye kadar uzanan, sivri yaprak uçlu ı lotus; ğ
ı ı ğ ı palmetler ı Lotus ve palmet-
lerin altmda devam eden, ı ğ ters-düz kanca sarmallar, yan
yapraklarm ı ı görünümündedir.
Simada yeralan bu lotus-palmetler, ı ı fazla yer verilmeyen,
ı derin ş ş yaprak yüzeyleriyle ve ı ı yaprak
ı ı tam olarak ğ Hadrian döneminden çok, Antonin-
ler Dönemi ı ı ı stilini ı ı Özellikle Efes ğ Gymna-
siumut? ve Tiyatro Gymnasiumuw bezemeleriyle stil ğ ğ söy-
lenebilir. Yine simaya ait olan Kyz'89 /86 Env. No'lu (Resim: IS) bezerne
de ı stil özellikleri göstermektedir.
(*) Yard.Doç.Dr. Nurettin KOÇHAN, A. Üniv. Fen-Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat
Tarihi Bölümü 25240 ERZURUM.
(19) J. Kei!, Öjh 27,1932 BeibI. 25 Res. 33; ay., Öjh 28, 1933 BeibI. 13 Res. 3.
(20) J. Kei!, Öjh 25,1930 BeibI. 42; ay., Öjh 26,1931 BeibI. 18; ay., Ephesos. Ein Führer Durch
die Ruinen Statte und ihre Geschichte (1964) 84 vd.: F. Miltner, Ephesos (1958) 73; W.
Alzinger-D. Knibbe, Ephesos ein Rundgang Durch die Ruinen (1972) 43; W. Koenigs,
Türkei. Die Westküste von Troja his Knidos (1984), 107; C. ş Anadolu Mimari
Bezemeleri II Roma ğ ı Lotus-Palmet Örgesi (A.D. Sosyal BiL. Enst. ı ı ş
Doktora Tezi 1987) 49 Lev. 13d; ay., TürkAD 28, 1989, 59 Res.15.
Kyz'89/ 93 ve 96 Env. No'lu (Resim: 16) ion kymationu; üst siirneye
ğ ı alta ğ daralan ş ve derin oyguyla çanaklardan çözülen yu-
ı inceleyerek alt silmeyle ş çanak ı ve birer ince
ipcikle yanlardan derin kanallarla ı ı ı çanaklara ilintili keskin ı ı
ı ı dikkati çeker. İ ı ş ı ucunun ş ş ve çanak-
larla olan ş ı Traian-Hadrian dönemi bezemeleriyle benzer
ğ izlenimini ı ı Ancak, bu stilden çok biçimsel bir
benzerliktir. Burada, çanaklar ş yanlara ı ve ı
üstüne ğ ı ı ı Çanak ve yumurta ı ş ve derin
kanallar üstten alta ğ daralarak yanlara ğ ş ı
Bezemeleri bu ı ı stil ı ı Euromos Zeus ı ğ ı ı söve-
sindeu, ı ı ı ş ı ğ yönleriyle Efes ğ Gymnasiumu
ş ve Tiyatro Gymnasiumu'undat- görülen benzerleriyle ş ı
ş ı
Önemli buluntulardan bir ğ olan Kyz'89 / 62 Env.No'lu İ ı
tionu da (Resim: 9), yanlara yayvan ş ı çanaklar, ş ş
çanak ı derin ş kanallar ve yan ı çanaklara
ğ ı ı ok ı Efes ğ Gymnasiumu>', Serapis Ta-
ı ğ ı ve Tiyatro Gymnasiumu-" bezekleriyle stil ğ gösterir.
ı parçalar halinde olmakla birlikte lesbos kymation bezemeleri
de ele ş Kyz'89 / 42 Env.No'Iu (Resim: 17) lesbos kymationu
(Resim: 9) da görülen kymation gibi t.s. 2. ı stil özelliklerini ı
(21) M. ğ Anadolu Mimari Bezekleri III Roma ğ ı Yumurta Dizisi (A.D.
Sosyal BiL.Enst. ı ı ş Doktora Tezi-19S?) 32, 66. Lev.Iqa.
(22) J Kei!, Öjh 27, ı Beibl. 25 Abb. 33; ay., Öjh 28, ı Beibl. 13 Abb. 3; C. ş age.
47, 151 Lev. lZd; M. ğ age. 37,73 tey. 19b.
(23) C. ş age. 49 vd. tey. Bd; ğ age., 37, 73 tey. 19c.
(24) J. Kei!, Öjh 27, 1932. BeibL. 25 Abb. 33; ay., Öjh 28, 1933, Beibl. 5, 13 Abb. 3; C. ş
age. 47, 151 tey. 13a; M. ğ age., 37, 73 Lev. 19b.
(25) C. Leon, Die Bauornamentik. Das Trajanforums und ihre SteIlung in der früh und Mit-
telkaiserzeitlicher Architekturdekoration Roms (1971) 285 Lev. 141c; W. Alzinger-D.
Knibbe, Ephesos. ein Rundgang durch die Ruinen (1972) 34; S. ğ Atalay, Efes
(1978) 56 vd. Res. 9; W. Koenigs-W. Radt, IstMitt 29, ı 346 Taf. 122.3; C. ş
age. 48 Lev. 13b; M. ğ age. 37, 74 Lev. 19d; V.M.Strocka, IstMitt 38,
1988, 305 Taf. 46.6.
(26) C. ş age. 49 vd. 153 Lcv. lJd; ay., TürkAD 28,1989,59 Res. 15; M. ğ
lu, age. 37. 73 Lev. t9c.
III. ğ ı ş
Cevat Ş
Kyzikos'89 ı ş ı ı ı Hadrian ı ğ ı ı ı
ı ı kentin antik ğ ı ı belirlemeye yönelik ı ş da ya-
ı ı
Propontis'te önemli bir stratejik konuma sahip Arktonessos'un anaka-
raya ğ ı ğ ı ı ğ ı hemen kuzeyinde yeralan Kyzikos, bugün "Bel-
ı ve ı olarak da ı ı İ ı ı göre kentin
ş ı kuzeyde Dindymos ğ ı ı ğ ı ı ve ı
(-Yeniköy) köyleri; ı Erdek Körfezi ve Düzler Köyü, güneyde Erdek-
ı karayolu; ğ ş ğ ı ı ı Köyü ve ı Kör-
fezi'yle ş (Çizim: i, Resim: I). Ancak Strabon, Antik ğ da
kentin, surlarla korunan bu metropol ı ş ı da ş ı ğ ı ı belirtir-",
Kent, önceleri buraya ş "Dolionlar" nedeniyle "Dolionis"
ı ı ı ş ı ş ı ğ ı dönemde "ton ı ğ ı resimli sikkeleriyle ünle-
nen kent ı ı Argonautlar Efsanesi'ndeki ı ı ktistesi olan "Kyzi-
kos"tan ı ş ı

• Tarihi ğ ı burada İ Ö. 756 ı ı bir Milet kolonisi
ı ş kent, ğ ş ş ve ı günlerin
ı İ 4. ı ğ ı ı ı ğ ı ı elde eder. Zaman zaman kesin-
tiye ğ ı da Kyzikos'un ı ş ve huzur dönemi Hellenistik ve Roma
ğ ı da sürer. Özellikle İ 2. ı ğ Anadolu kentleri gibi
Kyzikos da, ş ı ve ş ı ı ğ etkin-
liklere sahne olur. Justinianus'un 17. imparatorluk ı ı rastlayan İ
543'de meydana gelen korkunç deprem, siyasi ı ğ ı azalan Kyzikos'un
sonu olur ve kent ı ı terkederek, Arteka'ya (-Erdek) ş
ı ğ ı bölgeden de ş ı ı ğ ı gibi Kyzikos, ı ı ı ğ ı do-
ğ limanlar ve verimli topraklarla, Antik ğ yörenin deniz ticaretini
elinde ş zeytincilik, ı ı ı ı ve ş ı ı oldukça ileri
bir düzeye ş ş
(*) Dr. Cevat Ş Atatürk Üniersitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Arkcoloji ve Sanat
Tarihi Bölümü 25240 ERZURUM.
(27) Strabon, ı ı 576.
(28) Strabon, XIV, 236; RE XJI, ı 229 (E. Rugc): A. Pekman, Eski ğ ı Anadolu Ş
hirlerinin ı ve Kahraman Ktistesleri (1970) 24; A. Rhodios, Argonautika I, 1057; RE
IL.L. 757, 10.
(29) Plinius, Nat.Hist. V, 142; Strabon, XIV, 695; RE XLI, 1. 229, 20 vd.
(30) F.W. Hasluck, Cyzicus (1910) 4.
(31) Strabon, XlI, 575; Aristeldes. XVI, 237.
Kent ı ı ı
Bugün ı de olsa izlenebilen ı ı ş ı Kyzikos'u dört
yönden çevreleyen sur ı gelmektedir (Çizim: I). ı ı
İ 4 ı dek inen bu ı ayakta kalanlannm ğ Roma ve
Bizans dönemlerindendir (Resim: 18). ı ı ı 1. 70-3.30 m ı
ğ ş içleri moloz ş dolgulu bu duvarlar kiklopien-rektagonal düzen-
de, ı ş yüzleri bombeli granit ş ş ı olarak günümüze
dek gelebilen tek ı ı akropolden anfitiyatroya ş veren ı ı
üzerindeki 1.40 m ş ve 1.80 m ğ sahip, yuvarlak kemerli
Kent ı ı ş ı üç liman ı Bunlar, güneyde, bugün
ı durumundaki Panormos; ı Körfezi'ne ı ve ğ Lima-
ı olarak da bilinen Trakikos ile ı Erdek Körfezi'ne ı Khytos
ı ı ı duvar ı ı ı ş ı limanlara ait önemli izler bugün
ı ş ı (Çizim: I, Resim: I, 18).
Kyhtos ı ı kuzeyinde bugünkü ı karayolunun
hemen ı ı yeralan t.s, 2. ı tarihli Hadrian ı ğ ı kentin
en önemli ı ı ı biridir-" (Resim: 2). Antik kaynaklarca ı ğ ı
bildirilense Panormos ı gerisindeki Hellenistik Apollonis ı ğ ı
dan ise, birkaç mimari parça ı ş ı günümüze pek ş ı ş ı
ş ı ı sonucunda Kyzikos'ta agora olabilecek üç ı ı var-
ı ğ ı ş ı ı ş ı Bunlar, Hadrian ı ğ ı ı ı kuzeyindeki Haclrian
ı güney ı ş ı ı pazaryeri olarak ı ı ş
ş ğ ı agora ve tiyatronun güneyinde konumlanan ı agora yada "Dev-
let ı ı (Çizim: I).
Kentin ı ı ı izlenebilen bir ğ ı ı da, eski Kleite'nin dere
ğ ı üzerinde yeralan anfitiyatrodur (Çizim: I, Resim: 19). ı
ı oturma ı ı ı in-situ ğ (Resim: 20) anfitiyatro, 170
m lik ş yeri ı Anadolu'daki benzerlerinin en önemlisidir>'.
(32) Hasluck, age. II vd.; R.M. Ertüzün, ı ğ ı ı ı ve Çevresindeki Adalar (1964)
124 vd.
(33) Hasluck, age.175; K.Makris, (1920) 68 bd.
(34) Ch. Texier, L'asie Mineure II, 228; Hasluck, age.-J5;-Ertüzün, age. 142 vd.; Anazarbus ve
Bergama'daki ğ iki anfitiyatro için bkz. W. Radtc v'Kyzikos .Anfitiyatrosu ve- Roma
ğ ğ Anf'itiyatrclar" ı Kyzikos Paneli ' ı :
ı ı ı ğ ı ı ı önde gelenleri tiyatro, Roma ı
bouleuterion, prytaneion, Galienus ve Meter Plakine ı ı
Kentin güney ı ı ş ı küçük sondajda Bizans nekropo-
lünc (Resim: 21); ı içinde ı ise, ı ı çömlekçi ş
lerine ı ş ı (Çizim: I).
(35) Cassius Dio, LXX, 4; Plinius, Nal. Hist. XXXVI, 98; Aristeides, XVI. 240 d.; CIG 3662;
AM 7,156; CIG 3655; CIG 3657; Hasluck, age. 11 vd.: A. ı "Antik Kyzikos Kenti
ve ğ Üzerine ş I. Kyzikos Paneli ı Bu ı ı
ı ş Korinth ş ı ı için bkz. C. ş "Kyzikos'tan Birkaç Korinth
ş ı ğ ı ı ı Kyzikos Paneli ı
Çizim: 4
- - ı o o
Resim: 1
Resim: 2
Resim: 5
Resim: 6
Resim: 7
Resim: 8
Resim: 9
Resim: 13
Resim: 10
Resim: 12
Resim: 15
Resim: 16
Resim: 17
Resim: 18
Resim: 19
Resim: 20
Resim: 21
Wolfgang RADT*
22 ı ı restorasyon ı ş ı ile ş kam-
panya, 21 Ekim'de ş ı ı ı son ı ı ı ı nihayete er-
Ş İ KAZISI (Resim: 1-8)
Orta ğ ı ş ı
ı ı bir ı ı ait, küçük bir kilisenin ı ı ı ile uzun bir
ı bu seneki ı ı genel çehresini ş ı ı çok ı
da mezar ş
Kilise ve Çevre (Resim: 1-5)
Kilise ş ı LO m ğ ve 6 m enindedir. ı ı bu
kilisenin kuzey ı tonozlu, alçak bir mezar ı ğ ı ı ı ı yapmak-
ı Tonozlu mezar ı her iki mezar, taban seviyesinden daha
ş ğ ı ş ş ve üzerleri ş plakalarla örtülü bir ı Arka
duvara ı olan mezar ı mezar olup, kilisenin ı ı neden olan
yüksek düzeyde bir görevliye ait ı ı Kilise de bu yüzden, bir mezar
ş ı ı ş ı ı Kilise haçvari - kubbe tiplidir. Dört sütunun
ş ğ dikdörtgenin bir ı ancak 3 m yi buluyordu. Kilisenin orta
neri ise 2 m bir ş ğ sahipti. Bu küçük boyutlara ı ı ğ ı kilise
ancak 20-30 ş alabilmekteydi.
ı kilisenin ı ı ı idi. Bu sonradan ı yerine
güneydeki duvann ı ı ı yeni bir ı ı ı ş ı Yeni ı ı ş ı ğ
kilisenin ek ı ı ı ı Kilisenin bu ön ı ı ş ğ ı gü-
(*) Prof. Dr. Wolfgang RADT. Alman Arkeoloji Enstitüsü, ı No 123 TaksimI
neye ğ 2 mekan daha ş Bu mekanlarda ı bir ş yan
yana mezarlar ı
Kilisenin ı için ı ip ı ı Ana yolun hemen ya-
ı ı Geç Bizans ş en erken ı ı birlikte ı ı ş olan
bir kireç ğ ı ı Kilise ı ı harç, büyük bir ola-
ı ı bu ocaktan ğ ı ş ı Kireç ğ ı kiremit ve keramik tarih-
lendirilmesinden, kilisenin \2. ı ı ı veya 13. ı ı ş ı
da ı ı ğ ı söylenebilir.
Tonozlu ı ı sonradan ı gömü ş ı ı
ve ı ğ ş kilisenin uzun bir süre ı ı ğ ı ı göstermektedir.
ı ve ı ğ ş ı ı 1296 ı ı deprem nedeniyle
ı ı
Uzun ı (Resim: 1-3).
Uzun ı ı ana ı ı ş bir merdiven ı ş olan bu
merdiven üst kata ı ı Bergama'da Geç Bizans ı ı çok
nadirdir. ı ğ ı ispatlanan bu durum özellikle önemlidir. Üst kat ı ı
ikamet ı ı Alt katta ise, birbirinden kolayca fark edilen 2 ı
ma dônerni ı ı ı ev idaresi için ı ı ş Sadece
orada bulunan pithoslardan ğ ı zamanda yer alan iki havuzdan bu
neticeye ı İ ı ve dörtgen ş bu havuzlar,
ı güneyindeydiler. Bunlar belki de kiler ş görüyor veya ı
ürünlerinin ş ğ yer olarak ı ı ı
Mezar lar (Resim: 3)
Kilisenin çevresinde toplam 59 adet Geç Bizans ı bulundu ve
ğ ı ı Özellikle kilisenin güney ve ğ mezar ı ı
çoktu. Planda (Resim: i) bu görülmektedir. Bütün bu mezarlar, Ş ı
ı daha evvelortaya ı ı tipinde olup, 12.- 14. ı
ÖLÜ Hediyeleri
Mezarlarda tek tük sade süs ş ı ş hiç bir ölü hediyesine
ı (Basit küpeler ve tak! veya elbise süsü olarak ı bronz
Antik ı (Resim: 6-8)
İ kent ı ı bilgileri ı ı Hera ı
ş ğ sondajlar ve derin bir ı denendi.
Klasik Dönem ı (Resim: 6-8)
Hera ı ı ğ ı ı hemen ğ ı derin ı
bilgilerimizi tamamlayan en önemli ı ı ğ ı ş ı Burada, özellikle
büyük ş ı hemen ı geçen ı tahmin ğ üzere
güneydeki ı ı ı nihayetIendiren cephe ı ı
Böylece ı ı "Ovcrlap" tipinde ğ kesinlik ı ı ş
ı ğ gelen biri ı ş ı ğ ı nispeten dar bir gi-
ş yolundan geçer. Bu yol bir destek ı rarnpa biçiminde (Niv.
204, 83) ı ı ş ı ı ı ğ cephe ı güneye ğ bir miktar
daha ı ı Sözü edilen cephe ı bir burç veya kule biçimi n-
deydi denebilir. ı ı ı ğ ı da tespit edilebildi. Günümüze kalan
tek ı ı Niv. 206.21 - 206.57 arasmda bulunup 4,2 m olarak ı ş
ı Niv. 206.57 de yer alan ı ı ş arka ı ı bu ı temizlendi. Eski-
den herhalde toprakla örtülü olan ve ı arka ı ı sadece en
alttaki iki tabaka ğ ı içinde bir ş ı veya seyir-
dün yolunun ğ ı ı ı Böylece ı gerçek ı ı ğ ı
2,5 - 3 m'ye ş ve normal bir ölç[iye ş ı ş ı
Philetairos ı ve ş ş Yamaç (Resim: 6-8)
ş ı ı ı ı ğ ı ı ı ı (Niv, 205,06 dan 204,52 ye
kadar) Philetairos ı ı ı kaya üzerine ğ ş yamaç
ı ve toprak üzerine ı ı ğ ı tespit edildi. Bu, dik yamaçtaki zor
ş ileri ş olabilir. Ve yine ı sebepten ı önüne ve
ona paralelolarak 48° ğ bir ş ş ı ı ş ı ı küçük bir
ı ele geçen ş ş yamaca, Bergama'da ş dek ı
ı ş ı ı Helenistik savunma mimarisinde de pek nadirdir. Bu ı
dan çok önemli bir bulgudur. Bu yamaç ş ı ı duvardan
uzak ı ğ ve ı zamanda pek ğ bir temele oturmayan
bu ı korumaya ı
Ş ı ı ile ı Agora ı bölgede, antik yol sisteminin
ş ı ı ı ı birçok yeni sokak ı ı devam edildi. Her
ne kadar yamaca paralel giden enlemesine ı saptamak zor idiyse
de, ancak bir ı bu ı ş ş ı ı oldu. Yamaca dik olarak giden
sokaklara ise, birçok defa ı
Jeofizik ı Bergama ı ndaki mezar tümülüslerini ş
ı ı bu ı da ı ön ı ş devam ettiler.
ı Agora ve çevresindeki ı ve destek duvarlarla ilgili
tesbit ı ş ı tamamlanabildi. Bu ı ş ı ı tarihini ve
hemen ş ğ ş ı ile destek ı ı tarihini ay-
ı ı ı ş ı ı sorunlara ı
malar ş
Bergama antik mozaikleri ile ilgili ş ı ı ı ğ ı ı nok-
ı Attalos Evi ve ş ğ ı Agora çevresinde ğ ş ı ş ı Daha önce
Hephaistion ğ ş ğ yer olan V. ı ı
duki oda, yeniden ş ı ile ş ı ı ı ş ı
"R" isimli gymnasion ı ğ ı ı ş ı ı
çizildi ve yeni bir düzende ş ğ ı ş ı çerçevesinde,
Dor mimari ı ı ğ ı Dor ı ğ ı ı tahribi ve o zamanki
yeri konusunda ilginç sorular ortaya ı ı
ğ ı ş yoluyla ğ ı sayesinde, ı evinin hemen ı ı
keramik ı ı için gerekli olan deponun ı ı Türk
ı izin ı ı sonra ş ı
Bu ı da devam eden çizim ve tamamlama ı ş ı ı Traian
ı ğ ı ı ğ kesimindeki 4 sütun yerlerine dikildi ve 2 ş
ş geçici olarak yerlerine kondu. Gelecek ı yerine koyma ı ş
ı için birçok ı ı ve ş ı ı ı
ı önce ı ğ ı uç ı ı ş olan ı bir
imparatora ait ı ı heykelin suni ş dökümü ı Traian ı
ğ ı ı ğ galerisindeki apsis içine ş Geçen ı heykelin ori-
jinali ı ı Bergama Müzesi'nde ş
ı ı RADT*
Die ı ı ı begann am 22. Mai mit den ı
am Trajaneum und endcte mit der Abreise der letzten Mitarbeiter der
Stadtgrabung am 21. Oktober.
Mittclalterliche Bebauung
Das Bild der Grabung wird in ı Jahr durch die Reste einer kleinen
Kirche und ı Langen Gebaudes bestimmt, die warhscheinlich zu einern
Kloster gehörten. AuBerdem fanden sich zahlreiche Graber,
Kirche und Urngebung (Abb. 1-5)
Die Kirche ist nur rund LO m Iang und 6 m breit. Aus ihrem geschlos-
senen Umrif springt auf der Nordseite eine tonnenüberwölbte, niedrige
Grabkammer vor. Die beiden Graber im Grabgewölbe wurden in dessen
FuBboden eingesenkt. Beide Graber waren mit Steinplatten abgedeckt.
Das an der Rückwand Iiegende Grab war das ursprüngliche, ja es bildete
vennutlich den ı für die Erbauung der Kirche, als Grabkirche für
einen Würdentrager.
Die Kirche gehörte dem Kreuzkuppeltyp an. Das Stützengeviert hatte
nur knapp 3 m Seitenlange, das Mittelschiff der Kirche hatte eine lichte
Weite von knapp 2m. Bei diesen geringen Ausmaüen konnte die Kirche
höchstens 20-30 Menschen fassen.
Die Kirche hatte ursprünglich ihre Tür im Westen. Diese wurde spater
zugesetzt und statt dessen wurde eine Tür in der Mitte der südlichen Langs-
wand geöffnet. Sie ging nicht ins Freie, sondem in einen Anbau der Kirche.
An diesen Vorraum der Kirche wurden hangabwarts im Süden noch zwei
weitere Raume angebaut, die dicht an dicht gesetzte Graber enthielten.
Für die Datierung der Kirche gibt es mehrere Anhaltspunkte: Ein
Kalkofen, der in unmittelbarer Nahe der Hauptstraüe (Abb. 1), etwa
gleichzeitig mit den frühesten Bauten der spatbyzantinischen Besiedlung
errichtet wurde. Es Iiegt nahe, daB der Kalk für den Mörtel der ı
mauern in diesem Ofen gebrannt wurde.
Aus der Datierung des Kalkofens durch Keramik und Ziegel ergibt
sich der Schluü, daf die Kirche im spaten 12. oder frühen 13. Jh. erbaut
Für eine langere ı ı ı ı der Kirche sprechen die Nachbe-
stattung im Grabgewölbe und Reparaturen und ı nach einer
Bescchadigung. Ursache war vennutlich das für das Jahr 1296 überlicfertc
Langes Gcbandc (Abb: 1-3)
Der Hauptraum des Langen Gebaudes besaB eine steinerne Auüen-
treppe, die zu einem ObergeschoB führte. Dieser in Pergamom sehr seltene
Fall eines nachgewiesenen Obergeschosses bei einem spatbyzantinischen
Gebaude ist besonders wichtig. Man kann vermuten, daB das ObergeschoB
zum Wohnen diente. Das Untergeschoü, in dem zwei Benutzungsphasen
zu uuterscheiden sind, wurde für Wirtschaftszwecke genutzt, Dies ergibt
sich nicht nur aus dem dort gefundenen Pithos, sondem vor allem aus
zwei viereckigen Becken, die auf der Südseite des Raumes von vornherein
mit dürmen Mauern eingebaut waren (bei Niv, 216, 73). Sie dienten vielleicht
der Vorratshaltung, vielleicht auch der Bearbeitung von vermut1ich land-
wirtschaftlichen Erzeugnissen.
Grlibcr (Abb. 3)
Insgesamt wurden in der Umgebung der Kirche 59 spatbyzantinische
Graber festgestellt und ı gröüten Tei1 schon ausgegraben. Besonders
zahlreich sind die Graber südlich und südöstIich der Kirche gewesen, wie
der Plan (Abb.1) zeig!.
Ane Graber entsprechen den Grabtypen, die immer wieder in der Stadt-
grabung gefunden wurden und ins 12.-14. Jh. zu datieren sind.
Die Graber enthielten keine Beigaben, auüer ge1egentIich sparlichen
Schmuck (sch1ichte Ohrringe und bronzene Kügelchen, als ı oder
Antike ı ı (Abb: 6-8)
Östlich des Ostzuganges zur Heraterrasse wurde mit ı und
einer Tiefgrabung versucht, weitere Informationen über die frühen Stadt-
mauern zu gewinnen (Abb. 4, ı 4050/85-95, 86-96, 87-97).
Mauern der klassischen Zeit (Abb, 6-8)
Die wichtigste Erganzung unserer Kenntnis brachte die Tiefgrabung
ı östIich der Ostmauer der Heraterrasse (4050/85 b-d). Hier
fand sich, direkt wes1ich neben besonders ı Steinbrocken (Niv. 205,
14) eine Mauerstirn als ı der schon ı Vorjahr ı südlich-
en Torwange. Damit bestatigt sich eindeutig, dafi das Tor vom ı
Typ gewesen ist. Der von auüen (Südosten) sich dem Tor Nahernde kam
auf einem ı schmalen Zugansweg, der als Rampe (Niv.
204, 83) mit geböschter Stützmauer gestaItet war, von Südosten auf das
Tor zu. Die Mauerstirn der südlichen Wangenmauer des 'skiiischen' Tores
ging sicher im Bereich 4050/ 85 d noch ein ganzes Stück weiter nach Süden,
ja man möchte annehmen, daB die Mauerstirn zu einer Bastion oder einem
Turm ausgestaItet gewesen ist.
Auch die Stiirke der Mauer konnte festgestellt werden. Sie betragt
4,2 m bei dem Stück -dem einzig erhaItenen- zwischen den Niv. - Zahlen
206,21 und 206,57. Das bei Niv. 206,57 gelegene Stück der Rückschale
wurde in diesem Jahr neu freigelegt. Da von der Rückseite der Mauer nur
die alleruntersten, sicher einst von Erde verdeckten ein bis zwei Schichten
erhalten sind, wird man annehmen können, daB sich auf der Rückseite in
die Mauerstarke integriert noch ein Wehrgang oder Transportweg befun-
den hat. Auf diese Weise würde auch die Dicke der eigentlichen Mauer auf
ein norrnales Mail von vielleicht 2,5 ader höchstens 3 m reduziert.
Philetairische Mauer und Hangpflaster (Abb: 6-8).
Es wurde festgestellt, daü die ganze Strecke der Philetairischen Mauer
im Osten unseres Untersuchungsgebietes (von Niv. 205,06 bis 204,52, Abb.
4) nicht auf Fels, sondem auf unsicheren Hangschutt und Erde gegründet
war. Dies mag mit den schwierigen Bedingungen am Steilhang zu tun ha-
ben, und hierin liegt wohl auch der Grund dafür, daf man var der Mauer
und parallel zu ihr ein Hangpflaster von 48 o Neigung anlegte, Dieses nur
in einem kleinen Rest erhaItene Hangpflaster is von besonderer Wichtig-
keit weil ein solches bisher in Pergamon noch nicht bekannt war und auch
sonst in der hellenistichen Verteidigungsarchitektur selten zu sein scheint.
Durch das Hangpflaster wurde jeder Angreifer weit vom Maucrfuf fernge-
halten und die unsicher gegründete Mauer wurde geschützt,
Mit mehreren neuen Gassensondagen wurde die Erforschung des an-
tiken Straüensystems im Bereich zwischen Stadtgrabung und Oberer Agora
fortgesetzt. Die Suche nach hangparallel verlaufenden Quergassen gestal-
tete sich schwierig, war aber in einem Falle erfolgreich. Fortsetzungen der
senkrecht zum Hang verlaufenden Gassen konnten weiterhin mehrfach
gefunden werden.
Von Experten der Geophysik konnten auch in diesem Jahr weitere
Vorarbeiten für eine Erforschung der Grabtumuli in der Ebene von Per-
gamon durchgeführt werden.
Die Aufnahmearbeiten an Stützmauern und Bauten der Oberen Agora
und ihrer Umgebung konnten abgeschlossen werden. Sie dienten einer
ı der Baugeschichte der Agora und der angrenzenden Stadt- und
Stützmauern sowie weiter reichenden stadtebaulichen Fragen.
Ein Forschungsprogramrn zu den antiken Masaiken von Pergamon
hatte seinen Schwerpunkt im Bereich des Attaloshauses und der Unteren
Agora. Auch das nordwest1iche Gemach von Palast V, in dem einst das
Hephaistion-Mosaik gefunden wurde, konnte mit Erfolg neu untersucht
Die erhaltenen Bauteile des Gymnasion-Tempels R wurden zeichnerisch
ı und in neuer ı aufgestellt. Im Zusammenhang ı
der Erforschung des Tempels haben sich besonders interessante Fragen zu
den Problemen der Herkunft der dorishen Bauteile sowie der Zerstörung
des ursprünglich dorischen Tempels und seines ehemaligen Standortes
Mit Hilfe von Spenden konnte unmittelbar westlich des Grabungs-
hauses der dringend notwendige Bau eines neuen Depats für die Keramik-
funde begonnen werden, nachdem die türkisehen Behörden die Erlaubnis
dazu gegeben hatten.
Am Trajanstempel wurden in disem Jahr, neben den immer weiter
laufenden Zeichen- und Erganzungsarbeiten, vier Saulen der Nordostecke
des Tempels aufgestellt und zwei Eckarchitrave vorliiufig aufgelegt, Weitere
Gebalk- und Giebelteile wurden für den Wiederaufbau im nachsten Jahr
Ein Kunststeinabguf der Panzertstatue eines römischen Kaisers, die
var Jahren im Westkopfbau gefunden worden war, wurde in der Apsis der
Osthal1e des Trajaneums aufgestellt. Im vorigen Jahr war die originale Sta-
tue im Museum Bergama von uns aufgestellt worden.
C:::J ı ı
C Töröllnurlg
ı Tör(iffnung ı ı O
- ı CV
JDSQ"-_j--__--'--__-j .L,__--j
ı Pllasler
ı ı ı ı

LE Grob
Resimi 1- Bizans ş Geçici genel plün
1 Byzantinische Bebauung. Vorlaufiger übersichtsplan
Resim: 2- 1989 ı ı balondan çekilen ı Kilise (solda), Uzun ı ğ ve
HeraKutsal ı ı bir ı ı (altta). Kuzey ğ üst ı
2 Ballonfolo des Grabungsgebiets 1989. Kirche (Iinks). 'Langes Gebaude' (rechts) und
einTeil des HeraheiUgtums (unten). Norden ist rechts oben.
Resim: 3- Kilise ğ ile Uzun ı (solda) ı ğ ı ş Ortada kilisenin mimari ı arka planda ortaya ı ı
mezarlar görünmektedir.
3 Durchblick zwischen Kirche (rechts) und 'Langem Gebaude' (links) nach Südosten. In der Mitte liegen Architekturteile der
til Kirche, dahinter sind mehrere ausgegrabne Graber sichtbar.
Resim: 4- Bizanskilisesi. Kuzeytaraftankuleden ş
4 Byzanlinische Kirche. Turmaufnahme von.Nerden
- -,
Resim:5- Bizans ı Bronz. KiUseden
S Byzanlinisches Kreuz. Bronze.
Aus der Kirche-
1 2 3
5 6 7

_"":;;, :t.",g{J:

7/77'0"'/7; lDU" B

----§ -':C'/;

____ J:z?-;//.;
77 ı ı 1LLJ t'// 20''11 ".,,"":
:- i 2D5JJ6
../ •..••••••..••••.
//.... -... ..

. .::-::::::.....:::
-",,- -::>
ı ..
80. 0'0,
/ ..,
......... : •. .-//..
-... .. / ..., .... /

[ss] ı ı i
rza vorhelt",n;slisch il
[]]]] hellonislisch i
fZL hollonislisch II
2; Gasst' mil Konal
'"'..i": Fals
-- Grabungsgronzo
60 3050\ 4050
o s ro is 'Om
i i ı ı ı
1 2 3
Resim: 6-
ı ı güney ı ı Erken dönem sur ı
Frühe Befestigungsmauern im südlichen Bereich.Vorlauflger übersichtsplan
Resim: 7- Hera Kutsal ı ğ ı yerin ı görünümü. Ok ş ı
ve ı ı ı Arkaik duvarlara ait büyük ş Klasik dönemde ı ş
nin ğ ş ı ı yeniden ı ı ş
KU: Klasik döneme ait ı cephesinin ı
YA: Philetairos suru
'\1: ş ş ı yamaç (Philetairos suruna ait)
YI: Helenistik döneme ait ı yolun destek duvarlan
YF: Gymnasionun Hellenistik destek duvarlan (Tüf)
ı solda: Roma Dönemi ı ğ ı tüf bloklan
7 Tiefgrabung östlich des Heraheiligtums, von Westen. Unter und nehen dem Nordpfe-
il: GroBe steine, wohl von der arehaisehen Mauer. Wiederverwendet als Vorplatz-
Befestigung des Tores klassischer Zeit
KU: Torwngenmauer klassischer Zeit
YA: Philetairische Mauer
YL: Hangpflaster (zor Philetairischen Mauer gehörig)
YI: Stützmauer von hellenistischer wegerampe
YF: Hellenistische Srürzmauer des ı (Tuff)
Links oben: Tuffblöcke der römischen 'Gasse mit Kanal'
Resim: 8- ş ş yamaça (YL) güneyden ı ş kayaya ş arka ı ş dolgu
YM: Klasikdöneme ait ı ı ön duyanndan ele geçen en güney uç. Solda Hera
ı ı ğ çevirenduvar
ş ğ ı ön tarafta: Gymnasionun Helenistikdestek ı
8 Hangpflaster (YL) von Süden, auf Fels aufsitzend, dahinter Steinfüllung
YM: Südlichstes erhaltenes EndederTorwangenfrontmauer klassiseherZeit.
Link: OstlicheAbschluBmauer derHeraterrasse
Vome/unten: Hellenistische Stützmauerdes Gymnasions
Resim: 9- Traian ı ğ ı ğ ş
sinin ı
9 Saulen der
.Resim: 10- Traian ı ğ ı ğ
kuzey tarafa ı ş
10 Trajanstempel. Blick auf
Nordseite, von Nordosten
1989 YILI KYME ı ı
Sebastiana LAGONA*
İ Arkeoloji Grubu'nun Kyme'deki 1989 ı ı ı ı 21 Temmuz-
12 Eylül tarihleri arasmda ş
Türk hükümetince ı komiseri olarak görevlendirilen Ankara Kültür
ve Tabiat ı ı ı Koruma Kurulu'ndan Arkeolog Kubilay Özgül İ
Arkeoloji ekibiyle faal ş ş ğ içinde ş
ı liman yöresinde, güneydeki tepenin ı ı üzerinde ve
kuzey tepesinin güneydeki ı ı eteklerinde devam ş
Liman yöresinde (Man II), ğ ı ı ı ı de-
ı olarak, Orta ğ ait ı ı ı ı ı ş bulunan üç çukurun
ğ ı ı ş ş ı ş ğ ı ğ ş ş
Çukur 1 (andezit duvar / klasik duvar): 1988 ı ı ı ve Klasik
devreye ait bir ı ı ı ı ğ çukur ğ ğ ş
ş Sözkonusu duvar, muhtemelen mermer ı ı ile ı dev-
reye ait fakat halil belirlenemeyen bir ğ ı ı ı ı ş
ı Nitekim yeni ı bölüm, andezit ı bir ş ı ı da-
ha ele geçirilmesini ğ ı ş ı ı Bizans devrinde ş edilen uzun
biçime. haiz ı ı güney ı olarak, daha sonraki devrede ı
dan ı kopukluk ğ ş Andezit ı devam et-
mesi, tiyatronun hemen ş ı ı ş ı taban ı tutma-destek-
leme ve çevresini çevirme ş ı sahip ğ teyit eder gibi görünmek-
tedir. Daha üst Orta ğ ı ı ı Bizans devrinin mevcudiyetini
teyid ş
(*) Ord. Prof. Dr. Sebastiana LAGONA, Istituto di Archeologia Universita di Catania, vla di
Sangiuliano 262,..95129 Catania İ
(1) Deneme çukuru, ğ ı ğ gibi, Dr.. Antonio La Marea yönetiminde ka-
ı ı ş ı
Çukur 2 (Orta ğ ı ı ı kuzeyinde)>, 1988 ı ı ı ı bulunan.
birbirinin üzerine ş üç zemin ı ı incelenmesine devam edil-
ş Zemin ı ı ikisinin irili ı ş üçüncüsünün ise
ş ş ı ile ş ğ ş Bu ı ı da evvelce tes-
bit edilen ı ğ ş ş ı meydana gelen
ı 11 metre ğ ğ ve eninin hangi noktada ğ
görmek mümkün ş (ancak Orta ğ ı ı ı ı ğ ı cihetle
sözkonusu ş ı ş
irili ı ş ş ikinci zeminin ı kömür ve ı kiremit
ı ile ı ş ı tabaka burada rastlanan ancak, çok küçük parçalara
bölünerek ı ı ı ğ ı tamiri mümkün olmayan, ı ı ı büyük bir
mermer vazonun mevcudiyeti nedeniyle ı bir önem ş ı ı
Bu çukurdaki incelemelere devam ğ Orta ğ ı dikey
bir ş ı mevcudiyetine ı ş ı Sözkonusu ı iki ı
dönemde ı ı ğ ı ş ı ı Zira, duvarda kireçli harç ile ş
ş üç ı ş ğ meydana ğ daha önceki devre ait ı ı
üzerine, ı ı ı ı bir hattan sonra, daha küçük bloklarla ş üç ı ş
dizisinin sonraki bir devrede ı ı ğ ı bariz biçimde farkedilmektedir.
Daha üst seviyedeki tabakalar, Orta ğ ı ı Bizans dev-
rinin mevcudiyetini teyid ş (Çukur 1 ı gibi).
Çukur 3 (Orta ğ ı ı ı içi, oda): Bizans ı ı ı ş ve bu-
rada, ı Korint düzeni bir büyük sütun ş ı ğ ı ı dahi ğ
ş yerlerden ı yeniden ı malzeme ile ş savma bi-
çimde ş ı ı ı ğ ı ı iç bölmeler ş Duvarlara
yaslanan birkaç pythoy'un mevcudiyeti, bu ı yan ı ı ğ
lerine ş ve zemininde ğ gömülü büyük bir pythos bulunan oda
ile benzer amaçlar içi ı ı ı izlenimini vermektedir.
Güneydeki tepenin ı (Alan IV) 1988 ı ı bulunan ı
ı içinin ş ı ı ı ş ı ı içine oyulan bu ı ı
ş ğ ı ğ inildikçe ş ş ı daire biçiminde bir dibi, 5.25 m
ğ silindir tipi ı ve 0.45 m ı yuvarlak bir ğ ı ğ gö-
rülmektedir. ğ ı ı ı bilezik iki kalker plakadan ş ı Dip
ı ı (1.15-1.20 m ı 0.45 m ğ tortu birikim çukuru
mevcuttur. ı ı içinde ele geçirilen malzemeden, ı ı Helenistik dev-
re ait ğ görülmektedir.
(2) ı 1987 ı ı ı ı ş Dr. Angela ı gözetiminde ş
(3) Bütün ı ş rölöve ı ş ı ğ ı ğ gibi. Prof. Giovanni
Guzzardi'nin ş ğ ile Fen Memuru Giuseppe Guzzardi ı ı ı ş ı
ı ve güney ı ı ı ş ı yine ı çukur içinde ge-
çen ı bulunan ı daha belirgin biçimde ortaya ı ı ı ça-
ı ş ı ı ş ve böylece ı ı ş ş ı kareye ı (4.60 x
4.50 m) olan bu oda, ğ bir oda (B ı ile birlikte-sözkonusu bu ı
ı ı ı ş ı bir grubu ş etmektedir.
ı içinde derinlemesine ı ı 1988 ı ı görülen ı
ş ı ı ı ğ ş ı Öte yandan, "a chevrons" bezemeli kupalara
ait ı bilhassa dikkati ğ Arkaik ve Protoarkaik devre ait kase
ı ı ı ı ı edebilmek mümkün ş Odalar dizisi İ ı ila
lll. ı ı kalan döneme aittir.
A ı ı kuzeyindeki alanda ise ı ı ı ş ş ve muhte-
melen ş merkezinin liman yöresini güneydeki yamaç ile ş ğ
ş ş daha sonraki devirlerinden birine ait zemin ş
küçük bir ı ş
Kuzey tepesinin eteklerinde (Alan V), tiyatro ile ş ı ı bir
ı ı ı da ı ı ğ ı tahmin edilen yörede, yeni bir çukur daha ı
ı ş ı Bu yerde ş ğ ı belirtilen ı ı ı ş ı
a) İ ı ı ı ve su ğ ı ı ğ kanallar ile ş
ma ı olan iki oda (?) ş Deneme çukurundan ı
ğ ı ş ı ş bulunan ı malzemelerden bu yerde cam ş
ı ı ş ğ ş Odalardan daha büyükçe ı ı
zemininin büyük bir ı ı ı tekrar ı ı ğ ı görülen mermer ı ile
ı ı ı alt ı ı mevcuttur) ı ğ ı ve bu ş
orta ı ı ı içiçe daireler halinde çiçek motifleri ile oyul-
ş renkli süslemeleri meydana ğ dikkati çekmektedir.
b) Büyük muntazam bloklardan ı ı ş ve bu ı metal ı
larla tesbit ğ dikkati çeken ı ı ı ğ ı ı ı
men ğ ı
c) Muntazam ş ş ı meydana gelen zemin ş
sinin sadece bir ı ı ş (iki yönde ı çukurun biri ii m,
ğ 5 m ğ ı Bu ş seviyesinde muntazam olmayan ara-
ı bir dizi yuvarlak ğ ı ş ı Sözkonusu zeminin, andezit
duvar ile ı seviyede ğ tahmin edilmekle, tiyatro ı ı ı ı
ki alan ile ğ ı ı mümkün görülmektedir.
(4) Deneme çukurunun ı ı Dr. Francesco Valenti'ye ş
(5) Bu çukurun ı ı Dr. Giuseppina Monterosso'nun ş ğ ilc Dr. Massimo Fransca tara-
ı ş
1989 ı ı ı ş ı ı önemli bir ı ı ı evvelee bulunan ı ı
ı ş ş Bilhassa Orta ğ ait kale ı ı ğ
iki soruna ivedilikle çözüm ğ cihetle bunlardan birisincisine cevap
olmak üzere; heroon ismi verilen ı ı ı ı boyunca, 1988 ı ı
ı çapraz çukura ı ı ı yeniden ş İ çözüm ola-
rak da A kulesinin ı ve güney cepheleri ğ ş ı ı ı ş takviye edil-
ş ve yeniden ş
ı ilk çözüm olarak belirtilen müdahale için, çimentodan bir
ş ı ş üç yüzü kale ı ş ı kalan ı ı
yüzünde ise ş ı biribiri üzerine dizilmesi suretiyle çimento ş örtül-
mesine ı ş ı ı ş ı
İ müdahale ı ı Bizans ı ve bu devre ait ı
bir ı ı ı görünür biçimde ı ı ile, ı bir ş
ı ı ş ve ş ön ı ı ı ı mütevellit çöken ş yeniden yer-
ş ş Bu suretle ı orijinal görünümünü yeniden tesis etmeye
ı ş ı ı ş ı .
ı orijinal halinde örülü ı ı ı ile ı ş bulunan
ı ı ı ı ş ğ yerler, günümüz ğ ve kiremit ı ı
mak suretiyle ş ş
Heroon'u güneyden çevreleyen duvar ğ ş ı ş ve ş ı
ş yerlerine ş
Son olarak da, İ Arkeoloji Müzesi'nde ilk ı ı ı beri bi-
ş bulunan malzemenin sistemli bir biçimde incelenmesine ş ı ş ı
Nitekim, Orta ğ devrine ait ş ş toprak ı meydana gelen
ilk dizi, Orta ğ Arkeoloji Profesörü Stella Patitucci ı ş
olup, elde edilen sonuçlar ı bir süre sonra ı ı
ı zamanda Arkaik devre ait ş ş ı da incelenmesine ş
ı ş bu görevi Dr. Massimo Frasca ş ı ele geçirilen
ş ş ı Klasik devre ait ı Dr. Rosaria Sambataro, Helle-
nistik devre ait ı ise Dr. Angela Merendino ı incelenmekte-
dir. Camlar Dr. Grazia Parasiliti, ş ş toprak heykelcikler Dr. Viviana
Maccarone'nin etüd ettikleri malzemelerdir.
(6) ı bu sektörde uzman Prof. Mi. Giuseppe Puguano ı Fen Memuru Antonio
Gennara ve Teknisyen ı Campisi'nin ı ı ş ı
1990 ı ı eski ve yeni ı ı ele geçirilen malzemelerin?
tümünü içeren bir kitap ı ı Sözkonusu bu ı ş Catania Üni-
versitesi grubunun verimli bir ş içinde bulunmaktan ş ğ Türk
ı İ Üniversitesi mensubu Prof. Mükerrem Usman Ana-
bolu ve Prof. Ömer ğ ı ı ı ı
(7) Uuiversite bünyesinde anforlar (Dr. A. La Marea), heykeller (Prof. S. Lagona), Roma sc-
ramikleri (Dr. M. G. ı Dr. A. Taormina, Dr. F. ı ı paralar (Dr. S.
Garraffo) incelenmeye ş ı ş ı
Resim: 1- Orta ğ ı ı ı ğ ş ı ı kliisik duvar
Resim: 2- Büyük. kaplama ş ı taban ş
Resim: 3- Orta ğ ı ı ı içi, oda IV
Resim: 4- Alan IV, zemin ş küçük ı
Resim: 5- Alan V. havuz
Resim: 6- Kule i
1989 İ İ ı İ
Ender V İ İ
1989 ı döneminde Stratonikeia'da iki alanda ı ş ı ı ş ı
1- Eksedra;
2- Gymnasion'un ğ ş
Eksedra'mn, gymnasion'un kuzeydeki dar ı ı bir ı ı ş
ğ biIiyorduk. Geçen ı ı ş ı ı bu ı bunun
ğ ve ı ı ş ı ı ı ı ş ı Bu ı ı
en ı ı ı içindeki geç dönem ı ı ı da temizlendikten sonra,
bunun güneyindeki odalar dizisinin ı ı ı ş ı ı en do-
ğ ı tümüyle ı ı bu ş içinde ğ toprak
ı ı istimlakine ğ ı ı Bu da ş gymnasion'un kuzeydeki
dar ı tümüyle ortaya ı ı Ama ş bu ı ğ
nu kestirebiliyoruz: Eksedra'nm ı ı ortaya ı ı ş ı ş
ğ ğ odalara, özellikle en ğ ı ğ ı ı ı bu ı
ş ğ c 120 m ğ görüyoruz.
Bu ölçü bize, gymnasion'un güneydeki dar ı ı saptarken, kuzey
ı ş ı ş ı ğ ı ş Bu ı döneminin ilgi çeken ça-
ı ş ı eskiden agora diye bilinen yerdeki açmalar ş ı sonuç,
bu yerin agora ı kentin ı ı büyük bir ı kaplayan gymna-
sion'un ğ ş ı ı Kentin ş büyük önemi olan
bayramlarda törenler, ş gymnasion'da oluyordu. Bunu Stratonikeia
ı ı Bu törenlerde bütün bir kent gymnasion'da ı
yor, yenilip içiliyordu'. Gymnasion'un ı -alan- ğ ı ı
ğ bilgilerle ş ı Bu ş ı ğ ı ı açmalarla, dar kenan
(*) Doç. Dr. Ender İ İ Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih ğ Fakül-
tesi, Klasik Arkeoloji .Anabllim ı i ANKARA.
(l) LK. 22, ı No. 1025, stc.17-20; ş LK. 22, No. 170, ı S; No. ISI, str. 15; No. 199, ı
1-2; No. 254, str. 4-5.
ş ı 120 m, uzun kenan 250 m olan büyük bir ğ kompleksiyle
ş ı ş ı
Çizimde görülen iki ş ı bugün, yeni ı -evler, depo-
lar- tarlalar ı Gymnasion'un kuzey ve güney kenan ı ş ğ
kapatmak için, bu ı ilerideki ı ı ı ı ı Bu
durumda, görülen gymnasion ı bir ı ı ı bunun gerçekte
de ğ gösteren kimi belirtiler, duvarlar ı Ancak, bu ı açma-
lar olmadan, görünen ı ı büyük ş ğ ı gymna-
sion'un ı ş ğ gerçek ı tasarlamak, ı ı ı ı Bu ne-
denle, bu ı dönemindeki ı ı görmeliyiz.
Birinci ve üçüncü açma, 1.6 m ş ğ ı ı ı ş ve
içinde oldu. Bu açmalarda 4.8 ı ğ halde, blok ş ş
düzgün bir temel ı ı ş ı ş ı Üçüncü ı ancak 5 .lll indikten
sonra ş ı ş kayalardan ş temel ı ı ş ı ş ı Buradaki
açma ğ tabana varmadan, ı dönemi sona erdi.
İ açma, hemen hemen birinci ı birlikte ş ı Bu, eskiden
agora diye bilinen yerdeki ı ı önünden geçen ı yolun hemen
bitiminde ı ı ı ı daha birinci gününde ş ı ş ı ı
durum ş ı ş hemen ı ş
ş kaba kayalardan ş bir temel ı Açmada ş ğ ı inildikçe,
mermer ş ve kayalarm önünde toprak zemin ı Burada
2.85 III ğ halde, temel de önündeki toprak da ş ğ ı ğ gidiyor-
du. Demek, yol ı bu ş önündeki alanda ne ı ne de ş
türlü yapay ş ı Güneyden kuzeye ğ uzanan ve agora ı
lan bu yerin önü ı Kentin en ş yerinde, ı önündeki ala-
ı ğ haliyle ı ı ı ı -toprak alan olarak ı ş ı akla
ı ğ Çok sonradan bu yerin ş amaçla ı ı ş ı yere
gömülü duran birkaç küpün görüntüsü, bu yerin agora olarak ı ı
na neden ş
Böyle ince uzun bir bant üzerinde uzanan yerler -önündeki toprak ala-
ı da ş gymnasion'larda oluyordu. ğ gibi, ı
üzerinde ğ ş türden ı ı yer ı ğ ı büyük ş ı Bu alan-
larda gençler türlü sporlar yapar. ı ı ı ı ı ş ı
en önemli spor da ş Nitekim ı uzun kenan da bu spora
ı ş yolundan ileri gelir. Bunlara Yunanca ı ksystos ve parad-
romis denir-. Olympia'da, Delpohi'da, Bergama'da, özellikle yamaeta kurul-
(2) A.W. Lawrence, Greek: Architecture, Penguin Books, Middlesex 1957, s. 269.
ş bu son iki kentte, ksystos'Iar ş için terasIar ı ı ş ı
ğ olarak Stratonikeia'da böyIe bir teras sorunu yoktur. ş için,
güneyden kuzeye yeterince düz aIan ı Ksystos'Iar, üzeri ı ş
ı ı Atletler ı ş ı ğ ı ı korunmak için, bu yol-
da ş Paradromis, varsa, bu ş ş ikinci bir ş yoludur
ve üzeri ı ğ Nitekim, stoa? biçimindeki ı ş var-
ı ğ ı ı ı çok ı ı ı ş metop); sütunlar,
dipIikIer bu ş üzerinde, çevresinde ı Gene, eskiden yoI ı ı ş
mermer ş üzerinde ı çizgiler, bu mermer ı üzerindeki eski
bir ı ı izIeriydi. Bu ı ı ne denli ğ ı ve büyük ğ açmalarda
ğ derin temeI doIgusundan belli oluyorduv, Gene, mermer taban
seviyesinde, ı ş duvarda belli ı ı ı ş oIan üçgen ş suIa-
ı ı ş ı ı için ş ş deIikIeriydi.
ı ğ ı ı bu sonuçIa 4 ve 5 ı açmaIara ş ı BunIar, ar-
ı kestirimIerimizin ğ oIup ı ğ ı ı görmek içindi. Nitekim 4 nu-
ı açmada ş ı ğ ı ı ı 5 ı açma, ı duvarla
ı oIan bu yerin, sonradan ı ı ı yol diye ı ı ş ğ iyice
gösterdi. Çünkü, hemen yoI seviyesinin ı üzerlerinde hala madeni
kenetIeri olan in situ duvar ş ı ı ı
Bu denli ş bir ı kapIayan kompleksin, kent ı da büyük
ğ ş nedeni ı ı ı ı Hellenistik dönemde ş
oIan ı ğ ı ı modern kentIeri gibi Hippodamos ı
göre ş ş ı akla ı ı Nitekim, ı kentin plateia?
denilen ı ş cadeIerle birbirinden ı bölgeIerden -mahalleler-
den- ş ğ görüyoruz. O zaman, gymnasion'un ı ş ı ı çevre-
sinde caddelerin ı da bekIenirdi. Çünkü, topIumun günlük ş
önemli yeri oIan gymnasion'a gelenIerin yürüdükIeri caddeIerin ı ya
da kent ı içinde bu denli büyük yer tutan ı ı ve duvarlarla çevrili
ş ı bir çok caddeyIe ş ı ı ı ı Nitekim, gymnasion'un
ğ ş cadde ş ı ı ı ş ı ş ı ğ ı ı ı sa-
(3) Anderson-Spiers-Dinsmoor, The Architecture of ı ı Greece, B.T. Batsford Ltd., Lon-
don 1927, s. 159,132-3; W.B. Dinsmoor, The Architecture of Ancient Gçeece (3. ı B.T.
Batsford, London 1950, s. 251, 391.
(4) E. Norman Gardiner, Athletics o/the Andent World, Oxford 1930, s. 76-77; H.A. Harris,
Greek ı and Athfeties, Thames and Hudson, London 1972, s. 145.
(5) A.W. Lawrence, ay. es., s. 269,; J.J. Coulton, The Architectural Development of the Greek
Stoa, Oxford 1976, s. 12.
(6) ş Olivler Aurenche, Dictlonnaire Illustre multilingue de Farchitecture du Proche Orient
ancien, Institut Français d'Archeclogie de Beyrouth, Lyon 1977, s. 88, S.V•.. FONDATIONS.
(7) LK. ı No. ı str. 3, 6; ş Coulton, ay. es. s. 178.
ı Bunun ı güneydeki ı kenan boyunca-duvar boyunca
ca- ğ kestiriyoruz. Bu caddeyi de gün ı ş ı ğ ı ı ileride ya-
ı istimlaklere ğ ı ı
i 989 ı dönemindeki ı ş ilgili bildirimi ı sözederek
bitirmek istiyorum. ğ gibi, Stratonikeia ı ı ş yeni
ı ı büyük ğ ğ (90) 1988 ı ı ilk kez ı ı Eski ve
yeni ı ı tümüne ı ğ ı ı ilginç bir durumla ş ı ş ı Bu
ı gymnasion ı ya da bu yerle ilgili ş adlar, ğ gymnasi-
arkhia, gymnasiarkgos bir çok kez; gene palaistra, pale sözcükleri ğ
halde, yüzlerce ı ı içinde bir kez olsun stadion'dan sözedilmemektedir.
Oysa, Stratonikeia'da monomakhia (gladyatör ğ ş ı ı ş ı Sonra
diaulos ğ (stadionun iki kez ş ı ı geçmektedir. O
zaman, akla ş gelmektedir: Stratonikeia'da stadion yok muydu? Yoksa,
ı ş ı ı gymnasiorr'da ı ı gerekiyor.
ş stadion'un ş ğ ı ş ı ileride bir sürp-
rizle ş ı ş ğ ı ı ı göstermez, Gene de, yüzlerce ı ı içinde stadi-
on'la ilgili tek sözcükle ş ı ş ı ş ı i 989 ı dönemindeki aç-
malarla ğ yere "k o Ş u yol n" dememizi ı göstermektedir.
Stratonikeia ı ı bu dönem de Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler
Genel ğ maddi ğ ile ş ş Bunun için
Genel ğ ı emekleri ile ı bulunan ğ Ha-
run Ural ile Hülya ı Eskihisar Müze görevlisi ı Mehmet
Karabulut'la Suat Özsoy'a; özenli çizimleri için ı Mimar Pervin Bilgen'e
ı için ı ğ Çakar'a burada bir kez daha ş ederiz.
(8) E. ğ Inschriften von Stratonikeia in Karien, Ep. Anat. 12, 1988, 79-128.
.. :::>
W ;;
~ o
z -
ı - ..
.. Z
ı z : : : ı
ı - >-
'" "'('-----
ı z :
ı z :
-- -:-..,
1 i
____ J
GÜney..d o ğ u kö,esi 'açmatan
, ;
Daria De Bernardi FERRERO*
Les travaux de la Mission Halieline it Hierapolis ont ete executes dans
les mois d'aoüt te de septembre.
Les membres etaient: Daria De Bernardi Ferrero, chef de la Mission,
professeur au Polythecnique de Turin; Francesco D'Andria, archeologue,
professeur it I'Universite de Lecce; Tu1lia Ritti, epigraphiste, professeur it
l'Universite de Napoli; Annapaola Zaccaria Ruggiu, archeologue, profes-
seur it I'Universite de Venezia; Maria Pia Rossignani, archeologue, profes-
seur it l'Universite Catholique de Milano; Marc Waelkens, archeologue,
professeur it I'Universite Catholique de Louvain (Belgique); Donatella Ronc-
hetta Bussolati, archeologue, chercheur au Polythecnique de Turin; Adri-
ana Travaglini, numismate, chercheur it l'Universite de Lecce; Grazia Se-
meraro, archeologue, de l'Universite de Lecce; Maria Cristina Morsia, are-
hitecte, de la ı de ı ı ; Massimo ı architecte ; Svevo
Salvini, architecte, de la Commune de ı ; Caterina Mele, architecte;
Franco Marchisio, restaurateur; Maria Francesca Coppola, restauratrice;
Alber Guercia, restaurateur de metaux, de l'Universite de Lecce; Mario
Vantaggiato, photographe, de l'Universite de Lecce. Les eleves de la Faculte
d'Architecture du Polytechnique de Turin: Paolo Aguzzi, Fabrizio Caneva,
Walter Ceretto, Corrado Ceria, Gabriele Cigliutti, Anna Maria Geranzani,
Nicola Gullino, Paolo Tempia Bonda. Les eleves archeologues: Valentina
Castellani, de l'Universite de Torino; Maria Piera Caggia, Amilcare D'And-
ria, Caterina Mannino, Valeria Melissano de l'Universite de Lecce; Nalan
ı de I'Universite d'Istanbul et Ersan Baltan de l'Univcrsite d' Ankara.
Les representants du gouvernement de Turquie ont ete: ş
ğ asistant du Musee de Selçuk et Ramazan Peker, assistant
du Musee de ı
(*) Prof. Dr. Daria De Bernardi FERRERO, Via Accademia Albertina 3 Bis 10123 Torino i
Le programme des fouilles s'est concentre sur la zone de l'agora et de
la rue de Frontinus. Les fouilles de la grande stoa basilique ont ete poursu-
ivies le Jang du côte est, dans I'intention de definir le plan du grand edifice.
Les recherches se sont concentrees sur le mur du fond qui divisait I'espace
interieur de la basilique de la necropole le long de la pente, a rest. Le mur
du fond, qui est malheureusement mal ı et qui, par endroits, a ete
enleve jusqu'au niveau des fondations a I'epoque medievale, perrnet de de-
finir une largeur de l'edif'ice d'environ 20 m. Le mauvais etat de conservation
de la partie interne n'a pas permis de veriffer si une range Iongitudinale de
colonnes, ou de pilastres, a l'interieur, permettait une couverture plus
facile de l'edifice,
L'ancien niveau de la stoa-basilique fut en effet abbaisse a l'epoque by-
ı afin d'enlever les blocs jusqu'aux fondations et y iriserer des fours
a chaux qui servirent a cuire et a transforrner en chaux le marbre des edifi-
ces de l'agora. Les destructions apparaissent plus importantes dans la zone
centrale de la stoa-basilique et toute cette partie est recouverte d'une couche
compacte de petits eelats de marbre. A certains endroits il reste encore les
les bords du remplissage artificiel sur lequel reposait le pavement de la stoa-
basilique; les trouvailles ceramique les plus recentes retrouvees dans cette
couche se rapportent au i o siecle de ı ere. il faut signaler un fragment
de matrice de coupe megarienne, decoree de masquestheatraux, qui confirme,
avec les fragments decouverts l'annee derniere, la presence, dans cette zone
peripherique de I'habitat, des installations artisanales pour la production
de ceramique e relief au I" siecle ap. J.e. Heureusement la zone au-dessus
de I'escalier, au nord du corps central de la stoa-basilique, n'est pas
aussi detruite. La ont ete decouverts, en position de chute, un pilastre en
marbre appartenant a la façade de I'edif'ice et deux chapiteaux, l'un avec
sphinx, l'autre avec les lions qui attaquent les taureaux.
Des fouilles ont egalement eu lieu dans le coin nord-est de I'agora, pour
relever les structure de communication entre la stoa-basilique et les edifices
qui fermaient la place sur le côte nord. Le travail de restauration de l'escalier
it ete poursuivi, en remplissant de pierres et de terre les espaces entre les
soubassements reconstruit l'an ı et en posant des marches obtenues
it partir de bloc de travertin pour les distinguer des marches en marbre origi-
nales encore en place (Fig, i) Le ı de la grue-Derrick sur les trois
bases en beton arme realisees l'annee demiere a ete acheve et il a ete proce-
de a l'essai de I'installation.
Le long du côte nord, les fouilles ont mis en evidence un alignement
de blocs de travertin et de fragmcnts de marbre reernployes le ı ı du meme
axe que le colonnade en marbre identifiee I'annee demiere. Au sud de ce mur
sont adosses des fours de diverses dimensions, d'epoque byzantine ı
siecle de notre ere), avec d'importantes decharches de material mal cuit,
en general tuile et vases ı parmi lesquels predominent les bassins
avec le bord replie ı l'exterieur, il a egalement ete procede it un premier net-
toyage et au releve d'une structure byzantine tardiye adossee it la tour est
de la porte de Frontinus. Parmi les nombreux fragments de marbre reemplo-
yes ı ı et ı figure) il faut rappeler un
nouveau ı de I'inscription dedicatoire de la porte ı Les
fouilles ont permis aussi de mieux definir Jes structures ı
byzantines qui se sont implantees aux V et VI siecles ap. J.e. a l'interieur
de la stoa en ı du côte ouest de l'agora.
ı on entrait dans ces pieces par la rue de Frontinus, dont le
niveau etait d'environ i metre plus bas que celui de la stoa, le pavement
de I' edifice romain a ete abaisse it l'epoque tardiye pour le reporter au
niveau de la rue. On obtint ainsi un niveau unique pour les pieces tardives
installees dans les boutiques le long de la rue de Frontinus et pour celles
amenagees it l'intericur de la stoa. L'usage commercial des locaux situes
le long de la rue cessa et les pieces ainsi obtenues furent destinees it
ı Les fouilles de cette annee ont permis de preciser eneore le
plan de ces ı et d'en recuperer la materiel ceramique constitue
essentiellement de vases ı decores de cannelures du VI siecle ap. J.C.
Les fouilles de la rue de Frontinus ont ete poursuivies, dans l'intention
de la Iiberer entierement des eboulements et du canal de calcaire qui les
scelle. L'emploi des marteaux ı a permis d'enlever la croüte
calcaire sur les deux tiers environs du parcours total de la rue entre la
porte de Frontinus et la porte byzantine. il a ete possible de mettre
en evidence la ı posterieure aux eboulements du VI' siecle, quand les
blocs de la façade dorique en travertin furent installes tant bien que
malle long de la route de ı ı ı ı le parcours jusqu'a ce qui
restait de ı du moyen-age,
Le releve sistematique et la numeration des blocs en position de ı
(certains ı le poids de 4 tonnes) en a permis le deplacement et I'ins-
tallation dans une zone libre au sud de l'axe routier. Ainsi a pu etre mis au
jour le ı pavement routier it grandes dalles rectangulaires qui
couvrent, au milieu, le cloaque ot! ı canalisees Ies eaux d'ecoulement
vers la vallee du Lykos,
Sur les bords de. la rue a ete identifie (Fig. 2), le long de la partie fouillee,
un trottoir, ı entrevu en 1961, construit avec des blocs quadrangulaires
de la largeur d'i metre; La presence d'une base en place et de nombreuses
colonnes en travertin en position de chute sur la rue montre que, probable-
ment entre le III et le IV siecle ap. J.C., un petit portique avec des colonnes
et des chapiteaux doriques, toujours en travertin fut adosse ı la façade
dorique des maisons et des boutiques, certainement pour soutenir un toit
en bois et en tuiles, Cela explique les cavites quadrangulaire qui courent
des deux côtes de la façade de la rue, le long de la frise dorique, cavites
qui devaient servir ı inserer les poutres de bois du toit quand fut construit
le petit portique des deux côtes de la rue.
A la decoration de la rue appartenaient aussi des petits pilastres de
marbre comme celui İ a ete decouvert cette ı et qui porte, dans
un relief plutôt grossier, !'image d'Hercule avec la massue.
Pour ce qui concerne les fouilles on a aussi ı le nettoyage
d'un Ilot, entre le temple d' Apolion e le theatre, qui avait ete objet d'un
sondage en 1971.
On aremis au jour les niveaux pavimentaux, en gros briques plats
carres İ ont un côte de cm. 77, de sept pieces, dont une avec abside,
qui appartiennent ı des maisons datables entre la fin du IV erne et le
Vleme siecle (Fig. 3)
On a aussi libere la rue Est-Ouest qui delimite l'Ilot ı Sud, avec le
dallage en bon etat de conservation. Dans la rue on a trouve les traces
des probables maisons plus tardives que les precedentes, qui en ont
occupe la surface.
La position tres importante de l'ilot donnent ı ccs maisons un rôle de
premier plan dans l'etude de l'architecture partienliere.
Des travaux de releve ont ete executes dans les necropoles. Pour comp-
leter le Ieve topographique de la necropole Nord (1 :500) ı mis au point
dans l'annee 1988, on est passe au televe des courbes de niveau et par la
suite on a commence le releve de la petite necropole est.
Marc Waelkens et Tullia Ritti ont aussi etudie les sarcophages et les
inscriptions de cette necropole, etude qui a confinne les donnes de la
necropole nord.
Dans le cadre general de l'etude systematique des structures ümeraires
qui emergent par leurs caracteristiques ı ı on a privilegie, cette
annee, les tumulus. II s'agit de soixante tumulus qu'on peut eneore reeonna-
itre dans la necropole nord et onze dans la necropole est. Cette typologie
ı de tradition anatolienne, est assez repandu ii Hierapolis, avee la
repetition eonstante du schema: c'est-a-dire une ehambre funeraire (quel-
ques fois deux ehambres), enfouie dans la terre, qui mesnre presque toujours
m. 29,94 x 2,98, it laquelle on accede par un dromos. Les deux ou trois
pieces et un eourt esealier sont entoure par un mur eirenlaire (seulement
les tumulus de la necropole est semblent ôtre sans erepidoma) d'orthostates
avee corniche (Fig. 4). qui soutiennent un eône de terre demine par un sym-
bole de fertilite. Les ehambres etaient fermees par des voütes en bereeau mais
deux turnulus avaient une voüte en eneorbellement. lls ı deja publie
par Mr. Verzone.
Les travaux de restauration ont ete realises au tombeau n° 19 de la nec-
ropole nord, dont on avait dejit prepare le projet de restauration en 1988;
il est un exemple signifieatif du type le plus eourant a Hierapolis it partir
de la premiere moitie du Il" sicele de notre ere. II s'agit d'une tombe-maison,
ii toit plat qui montrait it I'interieur les dalles ou les moreeaux de lits sur deux
etages, Elle se preseritait sans eouverture et avee les parois croulees ou
defoncees (Fig. 5). La restauration a comporte le demontage totale des
bloes eneore en oeuvre jusqu'au niveau des ı et le sueeesif
remontage; le travail tout-de-môme n'a pas pu ôtre termine parque des bloes
de l'entablement sont probablement englobes dans le eailloutis asphalte
qui a ete construi sur I'aneienne rue romaine. L'examen des bloes a
mentre que dans ehaque assise ils etaient lies par des crampons de fer
reverus de plomb dont un a ete eneore retrouve en oeuvre dans une assise
de I'embassement; les nouveaus erampons ont ete executes en aeier tandis
que les parties manquantes ont ete reeonstruites en beton brette, pour
mettre en ı le travai! de restauration (Fig. 6).
En 1988 il a ete effectue la reeonnaissanee et I'inventaire du materiel
numismatique decouvert pendant les eampagnes de fouilles it Hierapolis de
1957 it I'annee en eours: 634 monnaies en tout.
En 1989, it la suite d'une nouvelle reeonnaissanee, 31 autres exemplai-
res ont ete recuperes auquels s'ajoutent 19 monnaies retrouvees durant
I'annee en eours. II a ete procede au nettoyage, ii la restauration et ii la
eatalogation-qui comprende la documentation photographique-de 476
II s'agit exelusivement de monnaies romaines de I'epoque imperiale
et de monnaies byzantines; particulierement importante est la presence
d'exemplaires de I'atelier de Hierapolis et d'antoniens d'argent.
Fig. 1- L'escalier de la basilique Nord avec des marches
restaurees .
Fig. 2- Larue de Frontinus.Au Premier plan le trottoir
Fig. 3- Plan des sept pieces de l'ildt entre le theatre et temple d'Apollon
Fig. 5- Le tombeau n019 avant la restauration
Fig. 6- Le tombeau n019 apres la restauration
Depuis quelques temps le programme de travail de la .Mission
Archeologique Italienne de Iasos! privilegie, par rapport aux autres,
i'enquôte de l' Agora et cela nous conduit it operer principalement dans
ce secteur.
En 1989, nous avons travaille sur l'aire devant la Basilique paleoch-
retienne et Sur l'aire opposee, celle derriere l'absyde de I'edif'ice.
Elle est presque au centre de la place aux stoai que Dionisios et leroc-
les, illustres et riches citoyens de Iasos, dedierent entre 136 et 138 apres J.C.
Ces dates, comme on sait, se deduisent de la titolature de Adrianus et Anto-
ninus Pius et de la mention du proconsul d'Asie L. Venuleius Montanus
Apronianus reportees dans la double inscription gravee sur I'epystile de la
stoa orientale.
Aire presque centrale done, de laquelle nous nous deplaçons vers la
stoa septentrionale pour rejoindre le plan oü I'on marchait afin que le comp-
lexe entier, qui constitue le premier impact monumental pour ceux qui
s'appretent it visiter les ruines de la ville, puisse ôtre cueilli dans toute son
En outre, puisque nous prevoyons dans nos projets une restitution plus
ample que celle ı conternplee les travaux des premieres annees '70,
il devient prioritaire et urgent d'individualiser et de recuperer tout autre
element architectural pas encore decouvert,
(*) Prof. Dr. Fede İ Museo Archeologico Nazionale Via XX. Settembre 124 44100
Ferrara, İ
(.1) Ont pris part aux travaux Madernolselle A. Scalera, Madame D. Baldoni, archcologue,
les architectes P. Belli, N. Masturzo et A. Viscogliosi, Ies historiciens C. Franco et A.
Mastrocinque, Professeur a I'Universite de Trento. Et comme assistant A.R. Caravella,
İ pendant la restauration des materiels, fut aide par Ies techniciens C. Cakar et V. Inge.
Le programme en cc moment suspend ou rednit it l'indispensable toute
essai stratigraphique et toute recherche adressee aux niveaux anterieurs it
la pericde romaine imperiale,
De cela surgit une reflexion immediate: on ne devra pas attendre
des trouvailles qui ne soient pas celles en rapport avec la ı ı et, par
quelques aspects, encore obscure periode de l'etablissernent byzantin, qui,
au moins pour un certain ternps, semble avoir privilegie it des fins
commerciales, productives et peut-ôtre meme d'instalIation, l'utilisation
des pieces qui longent les stoai et leurs approehes immediates par rapport
it l'espace decouvert de la place.
Ces observations, en demiere analyse, donnent une signification aux
resultats du travail effectue en 1989.
Voyons les elemerus caracteristiques.
L'aire derriere la Basilique fut robjet de deux interventions. La premi-
ere, irnmediatement voisine it la nef meridionalc et tres limite en extention
it cause de l'etroit espace disponible, a repris, en se deplaçant vers le Nord,
la recherche du soi-disant "sanctuaire des doubles haches", fonille en 1985
et 1987. On avait alors decouvert une construction delimitee sur trois côtes
par de puissants murs de ı de largeur it l'Ouest sur Im47 au Sud, qui
descendent de Im, par rapport au niveau maximum de conservation. La
construction, caracterisee par quatre bases cubiques angulaires, dont trois
sont encore "in situ" et par un petit puits circulaire au Sud-Est, fut remplie
par des pierres; acote du versant oriental avait ete place un pave, La
decouverte en grande nombre de petites feuilles de plomb taillees en forme
de doubles haches et de disques poinçonnes nous avait conduit ala nommer
"sanctuaire des double haches."
La reprise des fouilIes a permis d'en verif'ier la Iimite septentrionale.
Id le mur est de largeur it peine inferieur it ceux precedents (Im12) et, en
tournant au Nord-Ouest, il circonscrit ı seconde piece. Cette nouvelIe
partie de la fouille est apparue, elle aussi, remplie de pierres; on ne pouvait
s'attendre it quelque chose de different. Dans le rernblais ont ete recueillis
des ex-votos en plomb et une petite piece de monnaie en bronze de Gergis
q'on peut dater de la premiere moitie du iV siecle a.

Parmi le matenel en ceramique, peu abondant, on passe sans transition
des formes tardo-hcllenistiques avernis noir, par exemple des petites ecupes
et des kantharoi, a des fragments de l'epoque ı
(2) W. Wroth, BMC, Troas, Aeolis and Lesbos, tav. X, 13.
Lc fouille n'a surement pas scrvi ı repondre aux multiples questions
concernant cet edifice et ses fonctions.
Mais eIle ajoute toutefois au cadre dejil acquis certains elements impor-
tants: les donnees chronologiques fournies par la decouverte de la piece
de monnaie et les donnees structurales et fonctionneles, implicites dans
l'articulation planimetrique plus ample de la construction.
Une deuxieme partie des fouilles a concernee l'aire immediatement
voisine il la nef septentrionale de la Basilique.
Ici, l'horizon chronologique est cornpletement different; il s'articule
en effet dans l'arc de la periode byzantine.
Peuvent ôtre datees du VIII siecle apres J.C. cinq inhumations (tt. 275,
293-296), ı une seule contenant une petite agrafe en argent (5928) et
certaines esepultures multiples, entierement semblables aux typologies deja
connues dans la riche necropole superposee il la Basilique. .
Outre aux sepultures N° 275, 293-296, ont ete retrouvees la N° 274
(d'adulte), dans laqueIle on a recueilli un element de bronze, creux, de forme
troncoconique (1.5954) et la N° 297, situee il l'interieur de la petite eglise
medio-byzantine, II s'agit dans ce cas d'une tombe d'enfant, On y a retrouve
une perle en pate de verre bleu (1.5965). Un morceau de tuile grave d'une
croix etait posee sous le menton du defunt, La tombe N° 298, il I'exterieur
de la nef ı contenait enfin deux inhumations. Sous la
tombe N° 293 nous avons decouvert un four il ceramiques (fig. I). Celui-ci
merite sans aucun doute notre attention par son etat de conservation et par
la rarete que caracterise, il Iasos, ce type de decouverte.
La piece rectangulaire, oü il est situe, s'appuie, comme on le disait, il
la nef septentrionale, et etait accessible au Nord-Ouest. EIle mesure 3m25
par 4m70 et elle est delimitee par des rnurs longes d'un banc,
Le four en occupe non seulement l'angle Nord-Est mais presque tout le
mur orienta!. L'espace residuel est reparti longitudinalement en un aligne-
ment de petites pierres sans mortier. Le sol est de terre battue. II y affleure
un pave rectangulaire, qui s'etend du Sud-Sud-Ouest au Nord-Nord-Est,
lequel sera probablement il mettre en relation, en tenant compte de sa pro-
fondeur (moins ImII), avec une de ces bases dont est parsemce I'Agora
tardo-hellenistique, .
Les donnees sont sans doute interessantes puisq'encore une fois eIles
dernontrent comment les couches byzantines ont largement entame et nive-
le les precedentes couches romaines et tardo-romaines. Le four (Fig. 2) a
un plan circulaire comportant un court couloir tourne vers l'Occident (Om
50 de Iongueur), il est entoure par un mur dont la hauteur est irregulierement
conservee, Ce mur est construit en pierres et briques liees au mortier. Un
petit pilier, de 45 sur 70 cm de côte et environ 60 cm de hauteur, soutient
le plan de cuisson mesurant Im 50-1 m 60 de diametre, perce sur tout son
perimetre, Le remblais du four n'a pas restitue de fragrnents de materiels
ou de residus de travai!. Au contraire, le long du banc meridional etaient
appuyes, en procedant par ordre de l'Ouest vers l'Est: deux amphores (I.
5968 et 1.5969, fig. 3 et 4), une petite cruche il une anse (1.5966, fig. 5), unc
meule (1.5991), une petite colonne (I.5989), deux marmites (1.5969 et I.5970,
fig. 6), un mortier (I.5990), une jarre (1.5971, fig. 7), ces deux demiers etant
ecrases ou presque oaches du rnur du four. La moitie meridionale de la
piece et les materiels decrits e t a i e r ı t recouverts par un effondrement de
Tous les vases, il l'exception de la petite cruche, presentent les typiques
et larges cordons qui caracterisent la production byzantine. La jarre a en
plus une decoration de lignes ondulees obtenues par peigne, des gouttes de
vetrification et des taehes rouges dües au feu. Ce fait n'implique pas
necessairement un rapport direct de production entre le four et les objets
Les amphores ont la base aplatie, le corps arrondi au profil continu et
sont en pate de bonne qualite de couleur rougeütre, comrne la jarre. Je ne
connais pas de comparaison precise il cela.
Rien de semblable, par exemple, existe sur l'epave de Yassi Ada, du
VII siecle apres J.C.
La forme de la petite cruche au corps cylindrique n'est pas inconnue,
mais d'une periode de beaucoup posterieuro il celle don! nous datons notre
ceramique, c'est-a-dire du IX ou du X siecle apres J.C.3. La forme des mar-
mites demeure presque inalteree dans le temps. Prend done une importance
partienliere la relation qui existe entre sepultures, four et matcriels retrouves
il côte du banc, que je ne daterais pas outre le VI sicele apres J.C.
La reconstruction ideale d'un petit four il ceramiques et de son atelier
apparait seduisante, et pourtant aucun des objets de pierre ou de marbre
retrouves (meule, petite colonne-piedestal, mortier) sernble avoir eu un rôle
precis dans les phases de manufacture. N' oublions pas que le mortier et de
(3) H.B. Robinscn, Pottery of the roman period, The Athenian Agora V,M 387, tab. 34. cr.
aussi E. Parman, Pottery from Ephesos, BeH supl, XVIII, 1989, pp. 217-289, fig.6 b, exemp-
laire non date du corps erne de cannelures.
nombreux fragments avec lesquels fut reconstruite la grande jarrc se
trauvaicnt au dcssous du mur du four, ce qui rednit prcsque it zero l'espace
utilisable le Jang d'une partie du banc meridional.
Retenons done que l'emplacement de production est it situer chronolo-
giquement ı un element de transition entre la fonction d'une piece
abandonnee it l'improviste a cause d'un effondrement et les sepultures les
plus tardives.
La troisieme fouille a eu Jieu dans I'aire qui relie le Narthex de la Basili-
que au stilobate occidental de l'Agora,
Cette fouille a pris la ı d'un 'L', en portant a la lumiere du Sud
vers le Nord sur LO m de longueur et 3 de largeur les deux marches du
stilobate, puis en procedant vers l'Est jusqu'au Narthex.
Les elements, du reste peu incisifs, qui caracterisent la zone, sont a
dater du X siecle et des suivants; le dernontre la decouverte d'un follis de
ı VI (I. 5939) et de ceramiques parmi lesquelles il ya, par exemple, le
fond d'une petite coupe decore d 'un lievre (1.5992, fig. 8).
Des petits tronçons de mur reutilisent des materiaux d'üge
hellcuistique. Ont ele retrouvees remployees deux inscriptions (I.5948
et 1.5949) et deux blocs architecturaux portant une delicate frise vegetale
(1.5996 et 1.5997). L'un est de travail certainement rude et rigide, l'autre est
envahi d'une serisibilite toute differente dans son rendu luxuriant des ramu-
res et des boutons. Ces blocs sont le temoin d'une phase aujourd'hui docu-
mentee, d'un point de vue structural, meme si eelle-ci est rare et emiettee,
seulement par des morceaux de mur derriere des stoai orientale et ı ı
Dans l'aire qui se trauve en face de la Basilique on a decouvert, effond-
re, le mur de façade du Narthex, d'une extension d'environ 7m 50 de l'Est
vers l'Ouest. il recouvrait les sepultures N° 299 a302, representant les
extrômes ramifications de la necropole sur ce versant de l' Agora,
Une de ces tombes, la N° 300, etait couverte de tuiles.
Parmi les blocs et les pierres du mur tombe, nous rappelons la decou-
verte d'une statuette feminine (1.5986) et d'un ı ı ı de relief en calcairc,
de couleur grise foncee, representant la tôte d'un ı ı ı (1.5985).
Le Narthex est precede d'un pave de 14 m de longueur sur 4 de largeur,
forme par des blocs de reemploi, Dans I'angle Sud-Est, vers la Basilique, se
trouve un puits et sur l'autre versant nous avons trouve le perimetre d'un
soubassement, La oü le pave se terrnine, a I'Ouest, affleurel'extrados du clo-
aque qui traverse toute l'Agora. Ce grand collecteur se rattache aux travaux
d'amelioration du secteur entier qui ont accornpagne l'edification du comp-
lexe menumental.
il est evident que les constructions byzantines ont emporte et nivele
le terrain, de sorte que, dans cette zone aussi, se revelent inexistantes les
couches de la periode romaine imperiale et tardo-imperiale, A moins que, par
un heureux hasard, n'aient survecues certaines traces episodiques mais sig-
nif'icatives, comme, par exemple, la statue decouverte renversee sur le dos
a la limite occidentale du pave devant le Narthex, Le torse, tres mutile, a
la forte musculature du thorax et des fesses implique la potentialite d'un
mouvement de flexion de la jambe droite et d'elevation du bras gauche. Le
pan d'un manteau recouvre une epaule,
Apparait certainement suggestive l'hypothese que la statue puisse se
referer a une de ces oeuvres d'art donnees a la ville par Ierocles, le môme
personnage dont le nom est grave sur la stoa orientale. Nous savons en effet,
grace a une autre inscription, comment Iasos lui avait rendu honneur pour
ses nombreux merites-; parmi ceux-ci, il avait decharge I'administration
de la ville du ı de rexecution de ejxôvaa, <XYeXA!LOC't"oc, cb8pt&.\I't"ES,
probablement situes dans une des stoai de l'Agora,
Le travail que nous avonsconduit dans l'Agora fut precede d'une fouille
dans le sanctuaire du Çanacik Tepe, colline derriere la ville d'oü l'on domine,
presque totalement, avec une vue ample et suggestive, le golfe de Mendelya.
Le Iieu etait connu depuis longtemps; mais, a l'exeption ı ı allusion
de Doro Levi dans une de ses premieres relations sur Iasos, il n'avait pas
fait l'objet de recherches.
Le terrassement qui interrompt la rude montee de la colline environ aux
deux tiers du sommet est soutenu par un mm. Avant lafouille, ce terrasse-
ment etait occupe par l'ecroulement de deux edifices, disposes it peu de
distance l'un de I'autre. Dans l'edifice principal etaient renverses it terre la
grande statue de culte mutilee de la tôte, des bras et de la partie infericüre
du corps ainsi que le tronc d'un animal qui ı
Un premier releve remonte it 1988. il fut execute par I'architecte A. Vis-
cogliosi, qui, en 1989, en a suivi, avec Madame D. Baldoni, la fouille.
Seul en fut l'objet l'edifice principal, au plan rectangulaire, divise en
trois parties et muni d'une rampe d'acces.
(4) G. Pugliese Carratelli, Le due dediche della stoa orientale, dans Studi Su Iasos di Caria,
BolIettino d'Arte, supl. au No. 31-32, pp. 151-154.
Les donnees stratigraphiqnes documentent les phasesd'utilisation allant
du LI siecle avant J.e. au n au ı siecle de notre ere. Ces dernieresscandent
quelques readaptations dans la distribution interne de l'espace.
La soele des statues en forme de "U", adosse au mur du fond de la piece
centrale, est superpose en partie ı une ample et profonde cavite naturelle.
La simple ı murale ı see, revôtue d'un platre rainure, etait couverte
par un toit de tuiles. Les categories de materiels en ceramique caracterisant
les niveaux Ies plus ı sont constituees surtout d'amphores, de petites
coupes, de pots, de lampes; les phases des n et i siecle avant J.C. sont dis-
tinguees par des ı de 'coupes megariennes'.
Largement documentee aussi, jusqu'au i siecle apres J.e., la presence
de statuettes en terre cuite,
Apparait difficilement reconduisible ı une univocite de culte leur ty-
pologie varice qui cornprend, meme si nons les avans retrouvees tres frag-
mentees, des divinites masculines (Dionysos ?), des divinites feminines (Aph-
rodite?) et des offrants.
Mais ce n'est pas un fait qui nous surprend et nous attendons avec un
vif interôt l'analyse et la publication du sanctuaire et de son complexe statu-
aire de la part du professeur E. La Rocca, en collaboration avec lequel nous
avons conduit la fouille.
Encore plus vive est l'attente puisque nous savons qu'il y a de müres
hypotheses tres interessantes sur l'identification de la statue, sur sa datatian
et sur l'attribution cultuelle de l'edifice, qui reste un des temoignages les
plus immediats et originaux de la culture indigene de Iasos ct de son
Parmi les differentes activites d'analyse et de reteve architectural que
nous avons effectue nous ne mentionncrons que le travail entrepris par N.
Masturzo : l'etude de la tour defensive qui se dresse jusqu'a presque Bı de
hauteur ı l'extrômite de la jetee qui ferme vers l'Orient la mer.
Elle a une base caree de l Om de côte et des murs de grosse epaisseur
(l ı avec, jusqu'a une certaine hauteur, des contreforts cornposees
d'eperons et ı de meurtrieres ı embrasure, deux tournees vers la côte ı
l'arriere et une vers la baie. Le côte en direction de la mer est totalement
La porte d'acces s'ouvre sur le côte oriental, ı 2 m2! au dessus du niveau
de la mer, Une rampe voisine de l'entree conduisait ı une soupente; les
signes de l'imposte du plancher en bois se trouvent ı 4 m5Dde hauteur. Qu-
atre meurtrieres s'ouvraient aussi au niveau superieur, l'une vers la jetee,
l'autre vers le bout de la baie, deux vers I'Ouest,
La rnaçonnerie au sornmet conserve l'empreinte des poutres de ı ı
ture, elle a ete prevue pour ı des eaux de pluie et etait probable-
ment rnunie ı ı ı ı
La difficulte de proposer des datations pour une oeuvre de ce genre sont
evidentes. La hauteur de I'cntree laisserait ı penser que la liaison avec I'ilc
advenait ı travers un boyau au sonunet du mur de hauteur ı
une sorte de bras qui devait se detacher de l'enceinte defensive, laquelle,
tracee durant la periode hellenistique, devait ôtre encore ı efficace
pendant les siecles de la recouquôte byzantiue.
Ceux-ci, en synthese, les ı obtenus au cours de la demiere cam-
pagne par la Mission Archeologique de lasos, qui s'est deroulee aux mois
d'aoüt et de septembre.
C'est avec plaisir que nous rappelons la visite du Directeur General dr.
Altan Akat, stimulante de suggestions et de propositions. Notre remercie-
ment aussi au dr. H. ı du Musee de Milas, commissaire du Gou-
ı il mit tout en oeuvrc pour assurer la reussite des operations ct
de cela nous Iui somrnes reconnaissants.
Fig. 1- Iasos 1989. Agora, La piece avee le four pour ceramique
Fig. 2- Iasos 1989 Agorii. Vue du four ii plan circulaire
Fig. 3- Iasos 1989, Agor•. Amphore
Fig. 4-1_s05 1989. Agor•. Amphore
Fig. 5- lasos 1989, Agora, Cruche
Fig. 6- lasos 1989. Agor•. Mannile
Fig. 7- Iasos 1989, Agor•. Jarre
Fig. 8- Iasos 1989, Agora, Fragment d'une coupe byzantine avec Iievrc
This year there was only a short ı at Labraunda during the first
two wceks of ı The staff consisted of Architect ı Thieme,
Dr Paavo Roos and myself, Our warrn thanks are due to the Ministry of
Culture, to the Antiquities Department and its General Director Altan Akat
for the continued exeavation permit and to Ahmet ğ ı of
ş Museurn, who fulfilled the duties of cornmissionary of the Ministry.
In 1988 a plain, local stone house was acquired to serve as exeavation
house. lt is situated same 200 ı to the west of the sanctuary and about 50
ı to the north of the stadium, lt was now possible to take our residence at
this modest building, which served well its purpose as the base for our work.
This year's work was mainly intended to ı earlier documen-
tation on the architecture of the site ı This meant that we worked at the two
Andrones, at the Built Tomb in the slope above the shrine, at the Stadium
and generally on a new site plan, ı studies of the walls on the Acro-
At the two ı the publication of which is being prepared by Are-
hitect Thierne and myself, work consisted of the checking of plans and faça-
de drawings, The catalogue of ı bloeks of Andron B was supplemen-
ted with new descriptions and the photographic documentation was alsa
ı The marble sphinx, which was found in J953 to the south of
Andran B, is going to be published shortly by Dr Ann C. Gunter together
with the other remains of marble sculpture, lt has since Jang been regarded
(*) Ass. Prof. Pontus HELLSTRÖM, İ ş ı Enstitüsü, İ Cad. 497, ğ i
(1) For previous preliminary rcports see P. Hellström, "Labraunda 1983", in ı ş ı
ı ı ı Ankara 1985,131-138, id., "Labraunda 1985", in IV. ş ı So-
ı ı ı Ankara 1987, 157-166, and id, "Labranda 1988", in Xl. ı Sonuç-
lan ı ı II, Ankara 1990, 341-345.
as more or less and established fact that this sphinx and a second one, pre-
served in ı fragrnents, were corner acroteria of Andron B. Dr Gnnter is
now, however, considering whether the sphinxes may have been part of the
sculptural decoration of the aren around the Andron rather than ı ac-
At Andron A, the technical problems of remowing all the fallen gneiss
ashlars inside the building were studied. This is the most well-preserved bu-
ilding at the site and together with Andron B of utmost ı for the
history of architecture with their mixed order and interior arrangements
with a large niche at the back. The southern wall of the building is still stan-
ding to its full height. Only the marble architrave, frieze and geison are mis-
sing. This nine meter high wall is stilI standing thanks to the thickness of
the entrance wall, it is, however, leaning slightly outwards. After the 1989
campaign a serious ı that the wall needs to be conso1idated appeared.
Between the easter most two windows tree roots have made one of the ash-
lars fall out of the wall,
At the Built Tomb, which is going to be published by Dr Roos, the slope
to the south was further surveyed and more blocks were detected which in
all probability belong to a gneiss superstructure of this tomb in the Doric
order. We have now detected blocks from the architrave, the triglyph frieze,
the geison and the sima. There are so far no fragments of columns or capitals.
The date of this tomb is not yet established. Its masonry is, however, quite
similar to normal Hecatomnid masonry at the site.
To the west of the shrine proper, measuring work was done at both ends
of the stadium, which is planned to be published by Dr Roos. When the sta-
dium was built, retaining walls had to be erected at both ends of this struc-
ture to make even ground for the full length of a stadium. There is alsa a reta-
ining wall along part of the ı fIank of the race course, whereas on the
northern side the bedrock ground is rising. Here same shallow steps were
identified already in 1960 as ı of seats. This rnay be true, but it can-
not be excluded that these steps are in reality traces of stone quarrying. At
each end of the race course there is a line of starting blocks. Although these
are not any rnore in original position, it seems as if the original ı of the
race course was just over 170 ı As regards the date of the stadium no
excavations have taken place here. The masamy of the retaining walls could
well date to Hecatomnid period, however.
With this years campaign topographical work for a newand enlarged
site plan was resumed, The old site plan is limited to the central part of the
ı an area of ca. 200 m x 100 m. The acropolis to the north and the
stadium to the west are far away from this area, Thanks to the kind assis-
tance of our colleagues at the Milas Museum, who have supplied us with the
necessary cartographical material, we have now been able to extend our site
map and to incIude both the stadium and the acropolis (Fig. I). This topog-
raphical work will continue with a more detailed plan of the acropolis du-
ring this year's campaign. In the course of the topographical work for the
enlarged site plan, we discovered same rock-cuttings indicating ancient re-
mains, The existence of a modest local settlement for priests, temple servants
and others has long been assumed, not the least because of the existence of
rock-cut tombs around the shrine. Any such houses have not previously
been located, however. In the rocky ground to the north of the eastern end
of the stadium, threshold cuttings for two houses were now discovered, which
presumably are contemporaneous with the shrine. They have to be further
investigated in coming seasons. To the north of the ı and west of the
exeavation house, cuttings which appear to be traces of quarrying work were
alsa discovered as well as a ramp road leading up to this supposed quarry,
In 1988 new excavations were opened in the north-eastern part of the
shrine, to the north of the propylon area, We then discovered that we here
have a large building with a central squarish court, This court is limited to
the east by a calannade in front of a line of 5 square rooms, apparently once
furnished with JJ banqueting couches each. Since this part of the shrine is
privately ı ı further cxcavations have been postponed untiI 1990.
The plans for the Labraunda project are now to continue excavations
and topographical work during the 1990 ı Publication work conti-
nues both on the architecture, where the first volume to appear should be the
one regarding the Oikoi buiIding and the so-caIled Doric building, both de-
dicated by Idrieus. Work on the volume concerning the andrones is alsa prog-
ressing. For the remaining publication of smaIl finds from the old excava-
tions a final volume is now being prepared on marble sculpture, terracotta
figurines, coins and metal objects.
Richard Martin HARRISON*
1989 ı ı ı ı ikincisi ş ve ş hafta süren Amorium ı
ı ı ı ı ş ı ı Hellenistik dönemden Bizans dönemine kadar ş
meydana ş olan sosyal ve ekonomik ğ ş ortaya ı ı ı
ve ı ı ı Bu amaçla ş ı ş bu ı daha kalaba-
ı bir ekiple (14) ve daha çok ş (48) ş ı Ş
25 m lik düzenli bir plankarede (toplam olarak ş ı 5 ı bir alan
ı genel bir ş ı ı ı ı ş ı biri ı Ş
hir' de, ikisi ş ğ ı Ş de (bu açmalarda geçen ı ı ş ı ş ı ş ı
olmak üzere üç ı ı ş ı ı ş ı L ı (lO. ı ı ve daha
geç dönemler?) ı Ş ait bir duvar, dar bir ı geçidi, dikdörtgen
bir kule, iki oda, bir cadde ve bir duvar ortaya ı ı ı ş ş ğ ı Ş
bulunan ı açmada ise kireçli harç ve moloz ş ı ı ş (bir saray ve-
ya resmi bir ı ?) 6. ı veya daha sonraki bir döneme ait (bununla be-
raber ı büyük bir ı ı ii. ı yeniden ı ı ğ ı veya ye-o
niden ş ğ ı ı bir ı ş AB ı
ise, ş ı ait bir bölüm (3 m), üçgen bir kule (büyük bir ı ı
5. ı ait) ve bir ı geçidi ortaya ı ı ı ş ı Her üç açma da, Bizans
dönemine. ait ve yerelolarak ş çanak-çömlek ş olup, bu
çanak-çömlek üzerinde sürdürülmekte olan ı ş henüz ş ı ş
ı ı Ş ı her ne kadar, Araplar ı ı ı kadar (M.S.
838) önemli bir ş olma ğ ş da, çok az ı
küçük buluntu (ör. mermer veya bronz) veya ithal ş çanak-çömlek
ş Bununla beraber, M.S. 6. ı ş ı (Docimian mermeri)
ve Roma dönemine ait (mermer, ithal ş çanak-çömlek vb.) malzeme
ı ş Ş anda Afyon Müzesi'nde bulunan ve Amorium'da ı ı ş
(*) Prof. Dr. Richard Martin HARRISON, University of Oxford 36 Beaumont Street Oxford
OX 1, 2PG, İ İ
olan 24 adet "Yunan" ı ı ı ı ı ı ş ı bunlardan 3 tanesi
He1Jenistik, 21 tanesi ise Roma dönemine aittir.
Çok ş ı ı ş olan bu sezon sonunda, ş büyük potan-
siyeli ortaya ı ı ı ş ı Gelecek sene, halen ı ı ş olan açmalarda
ğ ğ ı ş ş kronolojisini saptamaya
ı ş ğ ı
I. ş
24 Temmuz 1989'da ş ı ş olan 2. Amoriurn ı ı ş hafta sür-
ş Ş I). Ekipte, Prof. R.M. Hamson ş Dr. J. Lloyd ş
kan ı ı ı ı ve ş ı ı Bay M. Jecock ş ı ı Royal Commis-
sion Üyesi), Bayan A. Claridge, Bayan 1. ı Dr. N. Asgari, Dr. D.
Welsby, Dr. H. Dodge, Dr. N. Christie, Bayan ı ı ı ı ı Bay
S. Heper ı Temsilcisi), Dr. M. Gill (küçük buluntular ve cam eser-
ler sorumlusu), Bayan L. Bown (çanak-çömlek sorumlusu) ve Bayan E.A.
Harrison (yiyecek, konaklama ve ğ çekimlerinden sorumlu) görev al-
ı ş ı ı Bay O. ı ı ı ı (sigorta ve vergi) ve Bay D. Bown da bize
bu ı ş ı ı ı ettiler. Bay J. Crow'a, Dr. C. Lightfoot'a, Dr.
G. ı Prof. J. Devreker'e ve ı İ Büyükelçisine ve ş
Lady Daunt'a ı ı ı ziyaret etmelerinden ı çok ş ederiz 2.
Amorium ı 48 ş ve dört ı (biri yemek ş ğ üçü ça-
nak-çömlek ı ı ı ş ı 1989 ı ı ı ş ı maddi olarak Oxford Üniver-
sitesi (the Craven ı the Meyerstein Trust, Lincoln Co1Jege ve A1J
Souls College), British ı Ankara İ Arkeoloji Enstitüsü, Koç
.Holding Ş the Society of Antiquaries of London, 3 özel ş the Seven
Pillars of ı Trust, bir Yunan Film Ş the Society for the Pro-
motion of Roman Studies, Swan's He1Jenic Ltd., the Denis Buxton Trust ve
geçen ı ı ı ş olan kaynaklarla finanse ş Son olarak da,
ı Altan Akat'a ve Ankara'da bulunan personeline ve Afyon Müzesi
Müdürü ı Ahmet ş çok ş ederiz.
ş ı ı ı Geç He1Jenistik dönemden, Erken Bizans dönemine
kadar ş meydana ş olan sosyal ve ekonomik ğ ş ortaya
ı ı ı ı idi. Bu ı ı ş büyük bir ş ı ile ı ş ı Gelecek
ı halen ı ı ş olan üç açmada daha ğ olarak ı ş ve büyük
bir ı ı dördüncü bir açmada ı ş ı ş ı Bu ı elde
ş olan sonuçlar, Anatolian Studies 1990'da ı ı ı ı (Mimari
ş ı AS 1988'de ı ı ş ı i Amorium ı ı ı ise AS
39 (1989) da ı ı
2- ı Ş Yüzey ş ı ı (J.L.)
ş ı ş hektar olan alan, daha önceden ş olan noktalara
uygun olarak 25 m lik plankarelere ı ı ş ı Tüm bu plfmkareler, ı
ı ı ı ı ş ve hafriyat ğ ı ı ı ğ ı ı ğ 4 m lik
alan ı ş ı ş ş ş ı ı saptanan ğ ve
ş ğ ş ı ı ı ş ı tüm yüzey ı ı ş
bir ğ daha sonra ş ş ı ı ı ş olan, ı ı mimari
blok ve mezar stelleri ı ş İ ı ş olan bloklar ğ
lukla Geç Hellenistik, Roma ve Geç Roma dönemlerine aittir.
ş ı yüzey buluntulan ise ince ve kaba çanak-çömlek ı cam
parçalar, kandiller, mermer ı metal objeler, ı kayadan
ı ı ş ı ğ ı ı yerel ğ ş ı seramik oyun ı ş
ş ı ve özellikle ğ ı ı ş ş ince bir tabaka tortu bi-
rikiminden ş ı Her plankare ortalama olarak ş ı 100 insan
eliyle ı ı ş ğ ı ı çanak-çömlek ı buluntu ş
Bu miktar ş üzerinde henüz ne kadar az bir alanda ı ş ı ı ğ ı göz önü-
ne ı ı ğ ı büyük bir rakkam olarak ş ı ı ı ı
Buluntular üzerinde ı olan ı ş halen devam etmek-
tedir, fakat ı ön ş ı ı göre:
a) ş olan çanak-çömlek ve ğ buluntular ş Prehis-
torik, Frig / Hellenistik, Roma, Bizans, Selçuklu, ı ve Tür-
kiye Cumhuriyeti dönemlerinde iskan ş ğ göstermek-
tedir; fakat ş olan eserler ğ Bizans Selçuklu ve
daha sonraki dönemlere aittir.
b) ş ı ı ı kimlikleri ş ş güney-
ı ş bulunan küçük bir kale ş ı 60 x 30 m) bunlar-
dan bir tanesidir. Oldukça düzensiz bir plana sahip olan bu ı ı
en az üç kulesi ı Bu kulelerde herbirinin masif moloz
ş ı ı ş ı ı temelleri ı İ ı ise 1987 ı ı
ı ş olan ve daha ş bir ı kapsayan bir kilise-
dir. ş ğ yer alan bu kilisenin çok ş bir
apsisi ı Bu iki ı ı ş ı ancak ı ı ı ı ı saptayabil-
ğ fakat çok önemli özelliklere sahip ş ı da ı
ş en az iki ana ı ı ı ı
c) ı ı ı ı ğ ı ise ş ı üç noktada ı ş olan
mimari ı ve mermer kaplama, cam, ş mozaik, opus sectile
ve ı duvar ı ı gibi yüksek kaliteli ş malzemelerinin
ı ğ ı ş ı ı Bu mimari ı en ğ ğ
nokta ise ı önce ş olan kilise ile ş ı ş
Gayet özenli bir ş ı dekore ş Erken Selçuklu dönemine
ait olabilecek bir mermer ı ise, belki de bir caminin ı ğ ı
ş ediyordur.
d) ş endüstriyel üretimi ı birçok parça
ğ kiremit ve çanak-çömlek) ş ı zamanda
demir ı ı ile birlikte, maden eritme ı ı mümkün
bir parça ile ş ı ı ş
e) Yerelolarak ş ğ ş ı ait oldukça çok miktarda
ş olan parça, ş büyük bir ı ı ikametgah-
ı ı ğ göstermektedir.
3- ı Ş L ı Ş 2, Resim: 1-3) (A.C., LS., N.A.)
Orijinal ş ğ 20x 10 m olan bu açma (daha sonra 25x 13 metreye
ş ş ı Ş ğ platonun güney ucunda (iç taraf-
ta ve en kolay ş ı ı ı ı ı Ş çevreleyen du-
varlar, ı ğ bu noktada, dikdörtgen bir kulenin ı bulunan
bir ı ş ile kesilmektedir. Burada ğ ı bir ı geçidin-
den, kuzeye ve ı ğ düz bir oyuk yol ı Burada
ı ı ile bir iç caddenin istikametinin ve bu cadde ile ş olan
ı ı ve ı zamanda duvar i ı i kule ile ilgili bilgilerin ı ğ ı ı
ğ ümit etmekteyiz. Böylece ı tarihlendirilmesi için yüzey
ş ı ı ı ı ş olan bilgileri ı ı yeni deliller elde
ş ı
ı ı ı ş ı üç unsurla ş ı ş ı ı ş ı
a) Ş ı dar bir ı geçidi ve kare bir kule. ş göre hep-
si tek bir ı aittir. Hepsinin sert, beyaz kireçli harç ile ı
moloz temelleri ı yüzeyleri ş ı ş ı
b) İ oda ve önemli bir ı ait ş koridoru (büyük ı ı ge-
ş bir ı ı geçidinin tam iç ı ı yer ı ı
üzerinde ğ ş dönemlerde iskan ğ gösteren izler ı
c) Bir yol veya cadde, üst seviyeleri ı geçidi ile ş fakat ş ğ ı
seviyeleri ş bir ı temsil etmektedir; büyük bir ı ı du-
ı ve ı geçidinin ş tarihini daha erken bir döneme tarihlen-
Bu üç unsur ı kesin ş ı ı duvarlarmdan (b), ş
surlarmdan ve kulesinden (a), ş ı için soyguncular ı ı
ı ş olan açmalar nedeniyle büyük ölçüde ş fakat yolun ş
bir ı temsil eden ve iki ı ş ve düz ş bir ş yaya yolu gibi
ı ş olan erken seviyesi (c) ı ı (b) ş ı daha önde gel-
mektedir. Bu ı ı (b) temelleri yolun kuzey ucunda bulunan düz ve ş
ş ı ı üzerinde ı Sonuç olarak bu ı ş duva-
ı ı ı ş ve kulenin ş tarihlerinin daha erken bir döneme ait
ğ ortaya ı Ş ı ı ş ı ı ı (b) güney du-
ı ı ı ı ı sebep ş
4- ş ğ ı Ş ş ı ı ı ı Ş Resim: 4)
(D.W., H.D)
Burada ı ı ı ş ı ı geçen ı ı ı ş ve
harçla ı ş ı ş ı ı ı ı ş olan büyük ı ı daha iyi anla-
ş ı ı için ı ş Bu nedenle ı ı ı ğ
tusundaki en uç ı ı ş ve ğ ve ı ı
daki ı ş ı ı ş ı 40 x 40 m) ı tespit ş fa-
kat ı ı ğ ı ı ı ı için sarf edilen çabalar sonuçsuz
ı ş ı ş bir ı ı kalan bu ı ı ancak küçük açmalarla
ş Bu incelemelerden ı yüzeyden ş ı 2 ı
ğ kadar oldukça ğ bir ş ğ ı ğ ı ş ı ı ş ı Ş
anda elimizde bulunan deliller, ı ı ğ ucu plfimnm, ğ uca
ait plandan ı ğ ortaya ş fakat bu ğ ş ı
formu bilinmemektedir.
ı tümüyle sert, beyaz kireçli harçla ş ş kaba moloz ş
larla ve yine kireçli harç ile ğ ş ı ı ı ı ş temellerden ş ı Te-
mel seviyesindeki ı ı ı ı 1.30 metre ı ı ğ ı olan duvarlar, ı
ı ı üzerinde 1.15 metreye ş ı duvarlar üzerinde ı ı ı ı yak-
ş ı i metre ı ı 4 adet, ğ ı ı ş ve ı ğ ş
ı yarayan diziler, ı duvarlar üzerinde ise ş ı ı
mektedir. ı ı ı ı üzerinde duvar ş ı 4 metre ğ ş ı ş ı
ı ş ve ı ı ı ş ı ı ı ş ı ı ş duvar ş
ı ı ş ş ğ 1.95 metredir ve zemin seviyesindeduvarlar
ı ı olarak ı
ı ı ş ğ ve ş ı ı ğ ı ğ ı bu ı ı kamuya ait ş
ı binalardan biri ğ akla getirmektedir. Bu ı ı ı ı bi-
linen ı ı ile ğ ş ı ı için ı tüm ı ş
sonuçsuz ı ş ı ı ı göze çarpan en önemli özelliklerinden biri ta-
banda yüzey ı ı ı ı ı her noktada, toprakla
ı ş ı moloz dolgu ı ı hemen ı ş seviyesine ş ı ı ş
ı Bu özelliklerle birlikte; ı ş veya ı ı ı
herhangi bir duvar ı veya ı ı ı ı mermer kap-
lama veya mozaik gibi ş malzemelerinin ı ı ı bu ı ı
hiçbir zaman ş ı ı ı ğ ı ı getirmektedir. Çünkü böyle bir
ı ı oldukça önemli derecede ğ ı ş olsa bile, gayet zengin bir
ş ş ı beklenmektedir. Bu nedenle bu tip malzemenin
ğ önemli bir sorun olarak ş ı ı ı ı ı Bir ş ı ı
ise, günümüze kadar ş olan ı ı ı ı i.
kat seviyesinde olan bir ı ı temel ı ı ait ğ
Gerçekten de ı bir yamaç üzerinde yer ı Bu nedenle ı
ş bir platform üzerinde ş ı ı ı İ bulunan
Saraçhane ı gibi).
ş ı ı bulunan ı ı en erken ı ait ğ
Bu alan ı tamamen ğ ş planlara ve özelliklere sahip en az üç ı
evresi ı Bu ı evreleri, çok özenli bir ş ı ş ı ı ş
gayet ş boyutlara sahip bir ı ş ğ ş hendek, birçok kireçten ı
ı ş dibekler ve opus signinum yüzeylerden ş ı ı üzerin-
de oldukça önemli miktarda yeniden ı ı ş ı evreye ait
ı ı tüm ı ş toprakla ğ ş ı ı yeni ı blok-
larla tamir ş Bu durumdan ı tümü olmasa bile ı bir
ı ı ı yeniden elden ğ ş ı ı Daha sonra, ş
üzerinde özenilmeden ş ş bir duvar kompleksi gözlenir. Bu duvar
kompleksi, bazen ş ı ı bulunan ve ayakta ı ş olan duvar-
larla devam etmekte, bazen de kimi yerlerde ı ı ı ş olan ı üze-
rinde ş ş ı ı ı ana ı ı en az iki ı
dönemde ğ ı ı Bunlardan sonnncusunun, ki bugünkü
zemin seviyesinde ı ı ş olan kaçak açmalarla temsil edilmektedir, ı
ş meydana ğ tahmin edilmektedir.
5- ş ğ ı Ş AB ı Ş 4, Resim: 5)
(N.C., LF.)
Bu sezon, 1988'de ı ı ş olan ve ş ğ ı Ş ait koruma ı ı
ı ı bulunan A ve B ı ş ş Bu ş
(AB ı ş ı 20x LO m ı gerçek duvar ı ı ve bir
ı ı B ı ortaya ı ı ı ş olan üçgen kulenin tümüyle ortaya ı
ı ı ı planlanarak ş ş Çok ş ı ı ki, AB ı ı
zamanda oldukça ş bir ı geçidinin güney ı ı ı ve bu ı ı ş
kili bir yol ı ı da ortaya ı ı ş ı
Bu ı ı ı ortaya ı ı ı ş olan en önemli özellik, 3 metre ka-
ı ı ğ ı olan ve iki ı ş evresiyle temsil edilen ara ı kuzey-
ı / ğ yönlerinde uzanan ş ı 13 metrelik bir ı ı ı ortaya
ı ı ı ı Bu evrelerden ilki, 2.2 x 0.7 X 0.55 metre ı böl-
gede bulunan ş ı ı çok özenli olarak ş masif ka-
re ş ı ı ş ı Bu ş ı örülmesi ı ı birbirlerine o
kadar ı ş ki, ş ı ı ş ı ı ğ harç önemini
ş Belirli ı noktalarda ı ş üzerlerinde bulunan
ı içindeki ş ı ı için ş fakat en az iki
blok üzerinde bulunan (ikisi de kule ş ı ı ı ı yuvar-
lak süslemeler halen ı Kare bloklar ı ı ı ı ş olan
ı ı ı cephesinde 1.5-2metre ğ kadar korun-
ş bulunan ı özü çok iyi bir ş harçla ı ı ş moloz ş
ı Bu temiz ve düzgün ş ş ğ ı zamanda içeriye ğ uzanan ş
kulesinin yan ı ve ı ş üçgen kulenin ı ş yüzeyi üzerinde
de gözlemlenir. Bu durum her iki ı ı da erken koruma sisteminin önem-
li ı ğ ortaya ı
Bu ı ı üzerinde genellikle 0.3-0.4 x 0.25 X 0.25 metre ı
da daha küçük ş ı ı ş blok ı ı ı Bu bloklar ı
ı ı 1-3 cm ı ı ğ ı olan grimsi beyaz bir harçla kendini göstermek-
tedir. Bloklar ı ı yerlerde küçük ş takozlara ı ı Bu cep-
he üzerindeki ı ı ı özellikle kulenin ı ı olmak üzere, yer yer
çok önemli ı
ş üzerinde bulunan kule içeriye ğ uzanan 1.85 X 4.85 metre
ı dikdörtgen ş masif bir ı ı ş çevresindeki alan,
1990 ı ı temizlenecektir, fakat yüzey üzerinde bulunan belirtiler, bu gi-
ş ş ı 6 metrelik bir ş ğ sahip ğ ortaya ı
ı ve ş kulesinin önündeki moloz ve döküntü birikintisinin te-
mizlenmesiyle zemin seviyesi ile ş en geç yol yüzeyine ş ş
Üçgen kule ı ş tam 6 metre gerisinde ş ı ve kenar-
ı ı ğ ş ı 12.8metredir. Kulenin tüm ı ı ve kule nok-
ı ş Soyguncular her ı burada bulunan ş ş ı ı al-
ı ş ı Kulenin güney ı ile çevre ı ı ş ı ve
ı en az iki ş evresinin ğ kulenin içinde 1990 ı ı
da ı ı ş ı ı ı
Kulenin ı cephesinin ş ı ı bulunan geç döneme ait ı ı
ait ı ı birbirlerine ı ş ı kule ucuna ı bir noktada 2.3
metre ı ı ğ ı payanda benzeri masif bir duvar ş ı 50 ile kule du-
ı ş kuzeye ğ uzanan 0.9 metre ş ğ ı bir duvar
ise ı hat üzerinde bulunmakta ve böylece büyük bir ı ı hem
duvardan hem de "payanda"dan tekrar yararlanan ilgili zemini vermektedir.
ı zamanda geç döneme ait duvarlar daha geride ve ara duvara ş
olarak ı
AB ı ı kuzeyinde bulunan ve 1988 ı ı ı ı ş olan C aç-
ı ı ş ğ dizi halen ı ı Çevre ı
burada AB ı konumuna ı ş ı 2.5 metre ğ kay-
ı ş ı ve çok kabaca ş ş dikdörtgen bir ı (kule?) ile takip edil-
mektedir. Fakat kulede (?) ş ş ş bloklara ait unsurlar, AB
ı ara ı ön yüzü ile ı hat üzerinde ı ı
Bu durum daha geç bir dönemde orijinal ı daha gerisinde yeni bir in-
ş ı ş ş ğ ş
Böylece hem orijinal ara ı hem de üçgen kulenin ı ı tarih-
lerinin, ı ı güneyinde meydana ş olan ı ı ı ile ı tarihte mey-
dana ğ ı ı Kulenin ve ş ı ı çok kaba bir
ş yeniden ş ş ı bu hipotezi ğ niteliktedir. Fakat
kesin sonuca tüm bu bölge temizlendikten sonra ş ı ı
6- Çanak-Çömlek (L.B.)
1988 ı sezonu sonucunda ş ı 10.000 çanak-çömlek ı in-
ş ve bunlar ı göre 43 gruba ı ı ş ı Bu parçalar
Demir ğ ş İ dönerne kadar birçok devri temsil etmek-
tedirler; fakat ğ Geç Roma ve Erken Bizans dönemlerine aittirler.
Bu çanak-çömlek ı ı en fazla ı 3 tip kaba mal
mevcuttur ki bu tiplerden bir tanesi Bizans dönemine ait ı ı ı çanak-çöm-
lek, ğ iki tanesi ise Geç Roma dönemine büyük bir ı ı M.S. 4. ve
6. ı ı ı ş daha ince çanak-çömlek tipleridir.
Bizans ğ (1. tip hamur) kaba kurn taneli ve kuvars, demir
oksit ve ı mika ı ı ı ı Yüzeyler ı ı kahverengidir (5YR
6/4) ve hamurun özü ı ş ı ş yüzeylerin ancak ı ı ı
ı veya ı ı Bu tip hamur, daha çok büyük küplerin, ı
ş ı ı küçük küplerin, kaselerin, üstü ı ş ı ı
ve sofralarda ı ı ş olan arnfora / testi gibi ı ı ı
ı ı ı ı ı ş ı Bu tip kaplar genellikle özensiz bir
ş ş Bu bezerneler ğ ğ ı ı üzerine
parmakla ı ı ş ş ve kordonlardan, sivri bir alet ı ı ı ş
süslemelerden, ı ı ş çizgilerden ve kulplar üzerinde ı ş kil yum-
rulardan ş ı ı ş olan tüm bu mallar çark ya-
ı ı ı Tüm bu kaplar ı biri ş ı ğ taba olmak üzere
gevrek ı ile özellikle dikkat çekici olan iki ince mal ı . ı
bu iki kap, 2. ve 3. tip Geç Roma ı ile ş ı ğ da-
ha erken bir evrede ı ş ı
Yine çark ı ı fakat daha ince olan 2. tip hamur tümüyle uçuk ı ı
ı ı ı renklidir (5YR 7/4). Bu tip hamur, daha çok ı ve ı
sürahi / masa ı ı ı ı ı ş ı ı ı ı ı ı
iç ı ı süzgeçleri ı Çok ı olmamakla birlikte ı ya-
ı ı ş çizgilerle bezeli veya ı beyaz ı ı da mevcuttur.
3. tip ise ince, ı çark ı ı ı ve gri hamurdan ş ı Kap,
çekirdek ı ı ı gri (lOYR 6-5/ i), yüzeyi (7.5YR 6/6-8) daha koyu
renkli olacak ş ş Yüzeyler ğ ı kil ile astar-
ı ş ı bu nedenle ı ı ş yüzey rengi ile ı rengi ı ı Bu
tip hamurla ı ı ş en çok bilinen formlar yuvarlak ğ ı ı ğ
lerek ş küçük kaseler, ı ğ tabaklar, küpler ve ı
ı zamanda Amorium'da birkaç ğ bir arada toplayan ince ha-
murlu çanak-çömlek de mevcuttur. Bunlar içinde en ı grup turuncum-
su ı ı ı ı hamura (5YR 7/ 6) sahip olan ve iç yüzey ı da çok iyi
ı ş olan tiplerdir. Bu özelliklere sahip ı örneklerde iç yüzey
ı ı ğ ı ı ı ş ı üst ı ş yüzeyinde ş ı ğ ı da görül-
mektedir. Genelolarak, bu tip ı ı ş yüzeyleri çok ı bir ş
ı ş ve genellikle keskin bir alet ı ı çok ğ bir ş
ş İ olan bu hamur, yer yer 4 ı ı ı ğ ş ve ço-
ğ ı yüzeyinde ı ı meydana getiren kaba kireç / kalsiyum
karbonat ı ile ı ı Bu ince mallar J.W. Hayes ı Late
Roman Pottery ş ı ı kitapta ı tiplerden ı uymamakta-
ı bu nedenle büyük bir ı ı tam ı yerelolarak ş ol-
ı ı ş Bu tip ı ı benzerlerine Gand Üniver-
sitesi ı Pessinus'da ı ı da ı ı ş ı ve bu kap-
ı M.S. 4. ve 5. ı ı ş ş (H. Thoen, pers.
comm.), Bu durum, bu örneklerin İ Anadolu bölgesine ait özel bir tip ola-
ğ akla getirmektedir.
. ı zamanda Amoriurn'da Hellenistik ve Augnstus dönemlere ait in-
ce mallara da ı Geç döneme ait kabartma ı Megeron ka-
seler, erken skyphoslar, ı kase ve ı ş ince ı kaplar ve
Hellenistik döneme ait siyah bir kap, 1988 ı ı G ı ortaya ı
ı ı ş olan 6 adet Dorik ş ı ş ş ğ ı
A ve ı ı ı ı Hellenistik kaplar gibi ince mallar ise, 1989 ı ı ı ş
ı sonucunda ortaya ı ı ı ş ı
1., 2. ve 3. tip hamurlar, 1988 ı ı ş olan ı ğ
nun ı ı ı ı ş ı ve esas olarak ş ğ ı Ş bulunan D
ve E ı ş ı ile ş ş ş olan bu
malzeme üzerinde ş ı ı ı ş olan ön ı ş kaba, ı ı ı Bizans
ı ı (1. tip hamur) en üst toprak seviyesinden ş üzere ş ğ ı
seviyelere ğ ğ ortaya ş Bu keramik dizisi ilk ola-
rak ı ı ş ı i. tip hamurun yerini 2. ve 3. tip hamura
ve turuncu / ı ı ı ince, "yerel" mallara ı ı ğ ı noktada ğ ş ş
1. tip hamur ı oldukça özenli bir ş ı ı ş olan ş ı
ve ı ile temsil ı ı ı Bu dört tip hamur, daha çok 6. ı ta-
ş kandil ı ile ş gibi gözükmektedir. Buna dayanarak,
1. tip hamuru M.S. 6. ı içerisinde ı ş ı ğ ı ı önere-
biliriz. 2. ve 3. tip hamurlar ki, bunlar büyük bir ı ı daha tecrübeli bir
endüstrinin ürünleridir, Geç Roma dönemine ait gibi ı fakat
üretimleri Erken Bizans dönemlerinde de ş olabilir. "Yerel"
olarak ş ve Pessinus'da M.S. 4 ve 5. ı ait ğ ş
ince ı Amoriurn'da daha geç bir döneme ait olabilecekleri ş
1989 ı ı Höyük'te ş olan ı sonucunda, ş ğ ı Ş
hir'de ş olan keramiklerden daha ı bir tür keramik ş
ı Ş ş olan ı ş ise, LO ve 12. ı ı
ı ş sgraffito bezeli keramikler ve ş üst seviyelerinde
ş olan ş ı ı keramikler gibi oldukça çok miktarda Bizans kera-
ğ ş ş ğ ı Ş de bu tip mallara en üst toprak seviyesinde dahi
ı ş ı Acaba bu durum, ş ğ ı Ş bulunan ş M.S.
10. ı bu tip ı ı ı ı ş ı önce mi son buldu-
ğ göstermektedir?
D ve E ı ı ı ı ve 1989 ı ş ğ ı Ş bulunan
A ve B ı ş ı üzerinde sürdürülen ı ş 1988
ı ı ş olan ve ı ı ş olan tipte çanak-çöm-
lek ş
7- ı
Bu ı ş sonucunda, hepsi de ı Ş yeniden ı
ı ş olarak bulunan 8 adet Roma / Frig mezar steli ı (L ı Bun-
ı 2 mekanda yeniden ı ı ı ı ı Bu ı Orta
ğ oldukça ş ı ı ş ı 8 ı bir ı sahip olan mezar steli ı
ş hepsi bir, iki veya 3 ı ı ı sahiptirler.
8- Afyon Müzesi'nde Bulunan Sikkeler
Afyon Müzesi Müdürü ı ş ş anda Afyon Müzesi'nde bu-
lunan ve hepsi de Amorium'da ı ı ş olan 3 Hellenistik ve 21 Roma döne-
mine ait ı sikkenin ı ı ı ı ı ı izin ş Her ne
kadar, bu sikkelerin ş tam olarak ı de, Amorium'
da ş ı kesindir. Bu sikkelerden ş tanesinin Amorium
köyünün kendisinden ğ söylenmektedir. BMC Phrygia (1906) bu sikke-
lerin 23'ünden de bahsetmektedir. Bunlardan bir tanesi bilinmeyen bir
tipe aittir.
9- ı ş
Her ne kadar hiila yerelolarak ş olan çanak-çömlek ve ğ
küçük ı tasnif ı ş ı sürdürülmekteyse de, her üç açmada
ş olan ı geçici olarak Geç Roma veya Bizans dönemlerine atfe-
dilebilinir. Bu ş ı toprak alt ı ı ile birlikte (belki de ş
ti?) büyük bir ı ı 6. ı aittir. ı ı ş ğ bu tarih ile en ı
dan ı ı ı ı ı yeniden ş ğ i ı ı ı bir ş
(uzun bir ş ı ş olan çanak-çömlek üzerinde ı ı ş
olan ön ş ı ş ğ ı Ş Orta ğ boyunca iskan ş oldu-
ğ ortaya ş Masif, düzgün bir ş ş kare ş ı
ı ve harçla ı ş ı ı ı ş moloz ş ı ı ı ş olan ve bir ı ş
ile üçgen bir kuleye sahip ş ı (A-B) Geç Roma (veya daha erken)
dönemine ait olabilir. Sofia ve Thessalonika'da bulunan üçgen kuleler 5.
ı ait gibi ı Xanthos'da olan kule ise daha geç bir döne-
me aittir. Amorium'da bulunan ı Zeno ı (474-491) yeni-
den ş ğ dair ı ve Araplara ait metinler ı Bu tarih
ş ğ ı Ş bulunan ı ilk dönemine uygun bir tarih olarak ş ı
ı ı ı 2. döneme ait özellikler ise kare ş bloklardan ş
ı ı zamanda i ı ve 12. ı ait birçok ş özellik daha var-
ı ı Ş bulunan üçüncü açma (L) çok ilginç bir dizi ş
Bu dizi tam olarak ancak tüm çanak-çömlek ı üzerinde sürdürülen
ı ş ı ortaya ı ı Bu açma ı zamanda ş duva-
ı ı bir ı ı ı küçük bir ı geçidini, küçük dikdörtgen bir kuleyi, 2
ı (bu odalar içinde bir miktar mangal kömürü ş Cl4 öl-
çümlerinin ı ı ı ümit etmekteyiz), bir kuyu ve bir yolu ortaya ı
ı ş ı Roma dönemine ait 8 adet mezar steli ş fakat maalesef
hemen hepsi çok önemli derecede ş ı ı ş ı ı sikkelere ve küçük bu-
luntulara da ı ı ş ı
Her halükarda 1989 ı ı ikinci ı ş ı 1990 ı ı
ş ğ üçüncü ı daha önemli ı bulabilmek
ı ı ş ğ ş ı ve ı ş açmalar
Roma döneminden Erken Bizans dönemine kadar Amorium'da önemli
ğ ş ğ ortaya ş M.S. 2. ve 3. ı ı küçük bir
ı durumunda olan Amorium her ne kadar 6. ı önemli ş
lerden biri haline ş de, 7. ve 8. ı Anadolu'ya ait özelliklere
sahip bir merkez durumuna ş Fakat hayret ı bir ş
ı bronz ve ithal ş malzeme ğ göze ı
1990 ı ı bu ı ı ı ş olan açmalarm ş ı
gelecek sene veya daha sonraki bir tarihte, Amoriurn ı ı önemli
bir ı ı bir ş ı ı ı ı ı bize ı ş
hirle rnukayese yapabilme ğ ı ğ bir köy veya çiftlik bulabil-
• i
AMüRIUM 1989
10 Melres
Ş 2- Amorium 'L' ı
'-r-L;;] -
, s.,
, '
r ...--- •
, '
, '
, ,
, ,
, ,
, i
-'=c n on n(
-$0 --- __
, ,
i i
i ,

i ,
, ,
, ,
, ,



-, :
,------.j -c
····-, r - - - - - - - - - _
ı ı ; i
"'" : , i
".,j ,:
r --
• , J
\ \ /
r- -\ -'V
L. __
. :
t r - ı »: _
i :
Resim: 1- Amorium 'L' ı ı ş ve kule
Resim: 2- Amorium: 'L' ı güneyoda
Resim: 3- 'L' ı kuzeyoda
changements qui y ont ete apportes, Les nouvelles donnees completent
de maniere importante notre connaissance des phases d'occupations
successives et leur ehronologie respective.
Nous avons de nouveau retrouve les deux grandes phases de l'occupa-
tion du site discernees les annees precedentes: une necropole des l'epoque
hellenistique tardive, reconvertie en fortifieation et une zone d'habitation
ala fin de la periode romaine. Les foui1Ies de eette annee ont justement
permis de preciser la ehronologie de la deuxieme periode de I'utilisation du
8tratigraphie (plans 4-5)
Les observations stratigraphiques des deux tranchees different consi-
derablement, Dans la tranchee PESS. 89/ 1/6, de meme que dans la partie
septentrionale de la tranchee PESS. 87/ i / i, le sol vierge se rencontre im-
mediatement sous les remblais recents, a une profondeur d'environ 50 cm.;
celui-ci est compose d'un socIe calcaire tres blane. Par contre, dans la
tranchee PESS. 89/1/5 le sol vierge ne se reneontre qu'a environ 2 m. de pro-
fondeur sous la surface actuelle et y est compose d'un materiel marneux et
pierreux. Ce phenomene s'explique par la presence d'une depression natureI-
le. Cette depression se termine dans la partie meridionale de la tranchce
PESS. 87 / i / i; elle y est delimitee vers le nord par la pente rapide du socIe
caIcaire. A la limite des tranchees PESS. 87/ i / i et PBsS. 89/ i / 5 la dep-
ression atteint sa profondeur maximale, c'est-a-dire 2 m 50 sous la surface
actuelle, tandis que vers le sud elle est caracterisee par une pente tres douee
qui se prolonge jusqu'au versant meridionale de "l'Acropole", A cet endroit
le sol vierge, compose de couches alternees de pierre caIcaire, remonte a
la surface. La presence de cette depression a pour consequence que les ves-
tiges archeologiques des deux grandes phases d'occupation humaine, c'est-
a-dire l'habitat byzantin et la necropole lui ayant precede, sont separes par
un remblai byzantin qui est le resultat de son combiement jusqu'a la hauteur
du socIe calcaire; ce combIement s'est produit apres l'abandon de la nec-
ropole et a l'occasion de l'edification des premieres constructions byzantines.
Les vestiges archôologlques (plans 2-3).
De meme que les annees precedentes les vestiges archeologiques rencont-
rees dans les tranchees PESS. 89/ 1/ 5 et PESS. 89/ i / 6 se rapportent a
deux grandes phases d' occupation du site: une premiere phase caracterisee
par l'utilisation du terrain comme necropole, suivie par l'implantation d'une
forteresse İ
La nôcropole
1- Loealisation des tombes
La nouvelle campagne de fouilles a Iivre en totalite trente -et-un nouvel-
les tombes soit dix dans la tranchee PESS. 89/ 1/5 (32, 33a, 33b, 34, 55, 57,
58, 59, 69 et 70) et vingt-et-un dans la tranchee PESS. 89/ i / 6 (63, 77, 80,
81,87,99, 103, 104, 105, 106, 109, 110, lll, 112, 113, 115, 116, 117, 118,
i 19 et 121).
A 1'exception de 53, qui est en fait le prolongement de 'Ia tombe 100 de
la tranchee PESS. 87/1/2. les tombes de la tranchee PESS. 89/ 1/5 se
situent toutes dans la partie septentrionale de la tranchee; elles y ont ete
amenagees dans la depression naturelle c'est-a-dire entre i m 50 et 2 m 50
de profondeur sous la surface actuelle. ı ı faut mettre 1'accent sur la
presence d'une concentration d'au moins sept tombes se recoupant entre
-elles (tombes 33a, 33b, 34, 55, 57, 58 et 59). İ par exemple les tombes
33b et 34 ont ete amenagees immediatement au-dessus de la tombe 59; la
tombe 33a qu ant-a-elle, se trouve au-dessus des tombes 33b, 55 et 57.
Les ı dans la tranchee PESS. 89/ i / 6 se repartissent par contre
de maniere egale sur 1'ensemble de la tranchee,
2- Typologie et chronologie des tombes
Comme nous I'avons deja constate lors des campagnes precedentes, la
necropole du site de "I'Acropote" comporte aussi bien des tombes a
ı ı que des tombes a incineration.
2a. Les ı a incineration
Au total treize tombes a incineration ont ete fouillecs lors de la campagne
1989, soit trois dans la tranchee PESS. 89/ 1/5 (33a, 33b et 55) et dix dans
la tranchee PESS. 89/ 1/6 (63,77, 106, 110, ı ı ı 112, 115, 117, 119 et 121).
Elles sont toutes du type des "fosses a incineration" (All. Brandgrubcngra-
ber), c'est-a-dire que les ossements brüles sont toujours accompagnes de res-
tes carbonises provenant du bücher, surtout du charbon de bois que I'on
retrouve parfois en tres grandes quantites, Dans la plupart des cas, les parois
des fosses rectangulaires ı ı ete recouvertes ı ı enduit blanchatre. ı ı
dans la tranchee PESS. 89/ 1/5 les tombes 33a, 33b et 55 qui font partie de
la ı ı ı ı signalee plus haut, La tombe 33a se trouve immediatement
au-dessus des deux autres et est par consequent la tombe a ı la
plus recente des trois. De plus la tombe 33a a ete amenagee directement
au-dessus de la tombe a inhumation 57, tandis que la tombe a inhumation
59 se situe sous la tombe it incirteration 33b. Ces deux observationsprouvent
clairement que le type des tombes it incineration n'est pas forcemerit le plus
ancien, contrairement it ce que nous aurions pu eroire, nous basant sur les
donnees des fouilles 'des annees precedentes.
Les tombes de la tranchee PESS. 89i i i 6 se repartissent de maniere plus
ou moins egale sur l'ensemble de la tranchee. Quelques-unes sont recoupees
par des tombes it ı la tombe 77par la tombe ı la tombe 106
par la ı 80 et la tombe i i Opar la tombe 103. Dans un cas deux tombes
it incineration se reeoupent (tombes 115 et 119).
Differents ôlemcnts nous aident it dater. En ee qui coneerne la tranchee
PESS. 89 i i i 5 la tombe 33a contenait deux lampes it huile en terre cuite
romaines, probablement du haut empire, tandis que dans la tombe 55 nous
avons retrouve une lampe de tradition hellenistique tardiye (ler sicele avant-
ler siecle apresnotre ere); de plus la tombe 33a se trouve au-dessus de la
ı it inhumation 57 qui a livre un denier d'Auguste, Plusieurs tombes
de la tranchee PESS., 89i ii 6 ont egalement livre des elements de datation
et plus particulierement la tombe II I, qui eontenait une petite tasse en
sigillee pourvue de la marque du potier Theodoros, datantprobablement
de l'epoque d'Auguste (Photo 2), ainsi que les tombes 110 et 106 ayant
ı Iivre un unguentarium et une lampe it huile en ceramique
ı de l'epoque romaine. '
Description des' principales tombes it ı
PESS. 89 i i i 5
Tombe 33a
Loealisation : tranchee PESS. 89i i i 5, au-dessus des tombes 33b;
55 et 57.
"Dimensions profondeur sous la surfaee de -150 it -170 em.
longueur 190 cm..
largeur 65 em
Description tombe orientee NE"SO; fosse reetangulaire delimitee
par une mince eouche d'enduit blanchatre; couche
epaisse de charbon de bois eontenant des fragments d'os
brüles; mobilier compose de deux lampes it huile en ter-
're cuite; de plusieurs fragments d'agrafes en fer et de
quelques tessons.
lampes d'epoque romaine (haut empire?) Datation
Tombe· 55·
Localisation: tranchee PESS.89 / 1/5, sous la tombe 33a
Dimensions : profondeur sous la surface de-180 a -200 cm.
Iongueur 190· cm
largeur maximale 80 cm
Description tombe orientee NNE-SSO; fosse plus ou moins rectan-
gulaire, couche epaisse de charbon de bois comprenant,
surtout dans la partie superieure, de nombreux fragments
d' os brüles; mobilier compose d'une lampe a huile en
terre cuite, de clous de fer ainsi que de fragments d'un
peigne carbonise et de cuir brm6 (semelle de chaussure ?).
Datation lampe de tradition hellenistique tardive (ler siecle avant-
ler siecle apres J.-c.).
PESS. 89 / i / 6
Tombe 77
Localisation : tranchee PESS. 89/ 1/6, sous .Ies structures 16 ı
et 28-29 (pithoi), recoupee par la tombe a ı
ı profondeur sous la surface de -60 a -190 cm
longueur retrouvee 60 ı
largeur 40 cm
Description ı orientee NE-SO; fosse plus ou moins rectangulairc
delimitee par une ı couche d'enduit blanchatre;
ı ı ı quelques tessons de ceramique com-
mune, un fragment d'un bracelet en verre etune plaque
de metal, le tont recouvrant une couche epaisse de char-
bon de bois et de fragments d'os brüles,
Tombe 106
Localisation : tranchec PESS. 89/ 1/16, recoupee par le caveau de la
tombe 80.
Dimensions : profondeur sous la surface de -130 a-180 cm.
longueur 160 cm.
largeur 75 cm.
Deeription ı orientee E-O; fosse reetangulaire delimitee par
une ı couche d'enduit blanchatre ; ı con-
tenant quelques tessons de ceramique eommune et
reeouvrant une couche epaisse de ı de bois, de
ı d'os brüles et de clous; mobilier compose
d'une ı ı huile en ceramiquc ı ı
ı d'epoque romaine (haut ı ?). Datation
Tombe i II
Localisation : tranchee PESS. 89/ 1/6, sous le rnur 15
Dimensions : profondeur sous la surface ele -90 ı -i 80 ı
longueur fouillee 180 cm
largeur 75 cm
Description ı ı E-O; fosse rectangulaire delimitee par
une mince couche d'eneluit blanchatre ; ı recouv-
rant une couche epaisse (LS ı de charbon ele bois
contenant des ı d'os brüles; mobilier cornpose
eI'une tasse en sigilee brülee avee ı ele potier en
lettres grecques, Theodorou.
Datation tasse en sigilee d'epoque augusteenne (?) (Photo 2).
ı 112
Localisation: tranchee PESS. 89/ i / 6, sous le pithos 29
ı : profondeur sous la surface de -110 ı -160 cm,
ı approximative ı cm.
largeur 50 cm.
Description tornbe orientee ONO-ESE; fosse rectangulaire, remblai
recouvrant une couche cendreuse de 10 cm. d'cpaisscur
ı ı mobilier,
ı 115
Localisation : tranchee PESS. 89/ 1/ 6, sous le pithos 90 ct le J]l ur 9,
recoupee par la tombe ı ı 119.
Dimensions profondeur sous la surfaee de -100 il -140 cm.
lougueur retrenvee 135 cm.
large ur 50 cm.
ı : tombe orientee NE-SO; fosse rectangulaire, remblai
recouvrant une couche cendreuse sans mobilier.
2b. Les tombes it inhumations
Au total dix-huit tombes it inhumations ont ete degagees soit sept dans
la tranchee PESS. 89 / i / 5 et onze dans la tranchee PESS. 89 / i / 6. Ces tom-
bes peuvent ôtre divisees endeux grands types: Ies tombes individuelles et
les tombes collectives.
l , Les tombes it inhumation individuelle
Ce type se rencontre dans dix cas soit cinq dans la tranchee PESS. 89 /
] /5 (34, 57, 58, 59 et 70) et cinq dans la tranchee PESS. 89/] /6 (99,103, ]04,
105 et 109).
A l' ı de la tombe ]09 de la tranchee PESS. 89 / i / 6, delimitee
par des tuiles, toutes les tombes de ce type sont caracterisees par l'amenage-
ment d'une simple fosse plus ou moins rectangulaire dans laquelle le defunt
a ete deposo. Dans Ie cas de Ia tombe 57 de la tranchee PESS. 89/] / 5 les
restes d'un cerceuil en bois ont ete remarques.
Plusieurs elements nous aident it dater ce type de tombes. Les tombes
57 et 59 de la tranchee PESS. 89 / i / 5 se trouvent sous la tombe it ineine-
ration 33a, tandis que la tombe 57 contenait un denier d'Auguste ainsi qu'un
flacon de verre. Dans la tombe perturbee 58 de la meme tranchee se trouvait
entre autres une lampe it huile en terre cuite de l'epoque romaine. La tombe
105 de Ia tranchee PESS. 89/ i / 6, quant-a-elle, contenait une lampe de tra-
dition hellenistique (ler siecle avant-ler siecle apres notre ere).
Description des principa!es tombes it inhumation individuclle
PESS. 89II / 5
Tombe 57
Localisation: tranchee PESS. 89/ 1/ 5, SOllS la tombe it ı
Dimensions : profondeur sous la surface de -I 80 it -200 cm
de la fosse
longueur ]60 cm.
largeur 50 cm.
du cerceuil
Iongueur 150 cm.
largeur 40 cm.
ı tombe orientee NNE-SSO; fosse ı ı creusee
dans la depression naturelle ; eereeuil en bois avec clous
de fer; squelette ı sur le dos, la rôte vers le N, !es
mains posees sur le bassin; mobilier cornposô d'une f'i-
olle en verre bleuatre situee aupres de la tôte et d'une
piece de monnaie dans la bouche.
Datation terminus post quem-denier CL' Auguste.
PESS. 89 i 1/ 6
Tombe 99
Loealisation: tranchee PESS. 89/ i / 6.
Dimensions : ı sous la surfaee de -120 it -200 cm.
longueur fouillee 170 cm.
largem 60 cm.
Desetiption tombe intacte ı E-O; fosse rectangulaire ; sque-
lette allonge sur le dos, la tôte vers i 'E; remblai cornpo-
se d'un melange de terre et de pierres ı quel-
ques fragments de ceramique; sans mobilier,
Tornbe J03
Loealisation tranchee PESS. 89/1/ 6, reeoupant La tombe it ineine-
ration 110.
Dimensions ı sous la surfaee de -120 it -210 cm.
ı ı fouillee 150 cm.
largem 60 cm.
Deseription tombe intaete orientee ONO-ESE; fosse reetangulaire;
squelette allonge sur le dos, la tôte vers l'E; remblai
ı quelques tessons ct plusieurs fragments de
fer (elous ?); sans mobilier.
Tombe 104
Loealisation : tranchee PESS. 89/ 1/ 16
ı : profondeur sous la surface de - 100 it -210 em.
longueur fouillee 160 cm.
largeur 50 cm.
Decription tonibe intaete ı ONO-ESE; fosse plus ou moins
rectangulaire; squelette ı sur le dos, la ı vcrs
I'E; ı contenant quelques tessons; ı ı ı
Tombe 105
Localisation : tranchee PESS. 89/ 1/ 6, sous le mur 16 et recoupant la
tombe it ı 77.
Dimensions : profondeur sous la surface de -120 it -210 cm.
longueur fouillee 130 cm.
largeur 100 cm.
Deseription tornbe intaete orientee E-O; fosse plus ou ı rectan-
gulaire; squelette allonge sur le dos, la tôte vers l'E;
remblai compose d'un melange de terre et de pierres
eontenant quelques clous en fer (traees de eereeuil ?);
mobilier compose d'une lampe it huile en ceramiquc.
Datation lampe it huile de tradition hellenistique tardive (ler si-
ecle avant-ler siecle apres notre ere).
2- Les tombes it inhumations eolleetives
Au total six tombes eolleetives ont ete retrouvees, deux dans la tranchee
PESS. 89/ 1/5 (32 et 69) et quatre dans la tranchee PESS. 89/ 1/6 (80, 81,
87 et 113). A ce nombre il faut sans doute ajouter les struetures partiellement
degagees 116 (sous le mur 22) et 118 (sous le mur 12) de la tranchee PESS.
89/ 1/ 6 La plupart des tombes ont un eaveau reetangulaire en pierre. D'
apres les materiaux de eonstruetion utilises trois grands sous-types peuvent
ôtre distingues:
1- Les tombes it eaveau compose de blocs de marbre tailles de maniere
plus ou moins reguliere et it eet effet (PESS. 89/ 1/6: 80, 81 et 113).
2- tombes it caveau avee mur de ı en blocs de pierre ealcaire
et dalles de eouverture en marbre ou en pierre ealcaire (PESS. 89/ i / 5: 32
ainsi que probablernent les struetures 116 et 118 de la tranchee PESS. 89 /
3-les tombes it eaveau en blocs de marbre reemployes, PESS 89/ i / 6/
87 Quant it la tombe 69 de la tranchee PESS. 89 / i / 5, elle a ete erensee par-
tiellement dans le socle ealcaire et peut ı ôtre cornparee it
la tombe eollective situee it la limite des tranchees PESS. 87/ 1/2 (100) et
PESS. 89/ 1/ 5 (53).
Aueun element de datation directe n'a ete retrouve dans les tombes
eollectives. Cependant il faut remarquer: ı que dans la tranchee PESS. 89 /
i / 6 les tombes 80 et 81 sont it peu pres eontemporaines vu leur position et
2. que la fosse de la tombe 80 reeoupe la tombe it ı 106 qui a liv-
re une lampe it huile en terre euite d'epoque romaine (haut empire ı
Ces ı comme ceux des campagnes precedcntes ont servi it plusieurs
inhumations: la tonibe n" 113 contenait au moins 4 personnes, la tornbe n"
87 une dizaine (Photo 3) .Malgre qu'ils aient tous ete pilles, nous avons fait
quand meme quelques belles trouvailles: dans la tombe ı 80 un anneau en
bronze avec une pierre en agate dans laquelle sont tailles deux poissons de
part et d'autre d'une balance (Photo 4), dans le n" 113 un grain de collier
en agate, un pendentif en or entourant sans doute un denarius et une boucle
d'oreille en or. (Photo 5) Nous avons recupere un denarius de 69 de Vitel1ius
tout pres de la tombe ı 32. il faisait peut-ôtre partie du mobilier funeraire,
Les tombes nbs 116et 118n'ont pas ete ouvertes it cause de leur position
sous un mur (respectivement sous n° 27 et 12).
Description des principales tombes it inhumations collectives
PESS. 89 /i / 5
ı 32
Localisation : tranchec PESS. 89/ i / 5.
Dimensions : profondeur sous la ı ı de -110 a -180 cm.
ı ı ı ı
ı ı exterieure 325 cm.
largeur exterieure 150 cm.
ı ı interieure 250 cm.
largeur interieure 100 cm.
Description ı violee orientee NE-SO construite it la base de la
depression naturelle; dalles de ı ı et parties
des socles absents dans la partie NE; blocs des socles
tailles en pierre calcaire, dalles de marbre; reste d'un
enfant et d'au ı quatre adultes deposes sur le dos,
la tôte vers le S.
PESS. 89 /i / 6
Tombe 80
Localisation : tranchee PESS. 89/ 1/ 6, dans le profil est.
Dimcnsions : profondeur sous la surface de -90 it -200 cm.
du caveau
longueur exterieure fouillee 160 cm.
largeur exterieure 122 cm.
longueur intericuro fouillee 124 cm.
largeur interieure 70 cm.
de la fosse
longueur fouillee 200 cm.
largeur i 50 cm.
Description tombe perturbee orientee ENE-OSO.
ı fouillee- parois et couverture composees
de dalles de marbre; remblai comprenant entre autres
des restes de plusieurs squelettes ainsi qu'une bague cn
bronze avec intaille en agate pale representant une ba-
lance avec ı poisson accroche de chaque côte (Photo 4)
Tombe 81
LocaIisation : tranchee PESS. 89/ i / 6, dans le profil est, it côte de
la tombe 80.
Dimensions : profondeur sous la surface de -120 it -220 cm.
du caveau
longueur exterieure fouillee 80 cm.
largeur exterieure 140 cm.
longueur interieure fouillee 50 cm.
largeur ı 80 cm.
de la fosse
longueur fouillee 125 cm.
largeur i 75 cm.
Description tombe perturbee orientee ENE-OSO.
-partiellement fouillee- parois et couverture composecs
de dalles de marbre.
Tombe 87
Localisation : tranchee PESS. 89/ i / 6, entre les murs 8 et 9.
Dimensions : profondeur sous la surface de -75 it -240 cm.
du caveau
longueur exterieure fouillee 270 cm.
largeur exterieure i 40 cm.
longueur interieure fouillee 200 cm.
largem interieure ı cm.
de la fosse
longueur fouillce 350 cm.
largeur i 75 cm.
Description tombe perturbee orientcc ENE-OSO.
-completement degagee it l'interietir- parois et eouver-
ture composees de dalles de marbre reemployees entre
autres une stele anepigraphique; squelettes d'une dizaine
ı (Photo 3), remblai eomprenant entre autres
une paire de boucles d'oreilles en bronze, des clous en
fer ct des fragments de verre (bracelet et fiolle).
Tombe 113
ı : tranchee PESS. 89/ i / 6, dans le profil ouest et reeou-
pee par le mur 16 et le pithos 30.
Dimensions : profondeur sous la surfaee de -140 it -280 cm,
du caveau
longueur exterieure fouillee 140 cm.
largeur exterieure 162 cm.
longueur interieure fouillee 110 cm.
largeur interieure 70 cm.
de la fosse
longueur fouillee 200 cm.'
largeur 250 cm.
Deseription tombe violee orientee ENE-OSO.
-completernent degagee it l'interieur- parois et couver-
ture composees de dalles de marbre; squelettes de plu-
sieurs individus; remblai eomprenant entre-autres une
boucle en or (Photo 5), un pendentif compor-
tant un denier en argent serti dans une menturc en or,
des fragments d'une ehainette en bronze, une perle d'un
eollier en agate, une piece de silex retouche, une epingle
en fer et quelques fragments de verre.
L'habHat byzantin
Probablement vers la fin du Sieme siecle ou pendant le ôieme sicele
de notre ere, le site de la necrcpole fut transforme en forteresse. A ce mo-
ment le terrain est plus au moins egalise et la depression centrale totalement
comblee avee des remblais provenant des environset contenant bon nombre
de trouvail1es (tessons, monnaie, ete.). Ce combiement coincide avee la
pose d'une serie de ı ce qui illustre clairement le caractere methodique
et planific de l'implantation des differentes construetions de la forteresse.
Ala limite septentrionale de la tranchee PESS. 89 / 1/ 6 nous ı ı de
nouveau recoupe lemur d'enceinte (13) (Photo 6). il a une epaisseur. de 2
m. 50 et est principalement compose dernateriaux reemployes (blocs de
marbrecu de pierre calcaire).Ce mur etait pourvu d'une tour de guet rec-
tangulaire (12) incorporee dans la.: paroi exterieure du mur d'enceinte et
mesurant approximativement 4m. dc-large.H'hoto 7). La chambre interieuro
mesurait 3 m. LO de Iong sur i m. 85de large. C'est surtout par la decouverte
de cette nouvelle partie du systeme de derense que I'importance du site
acquiert une nouvelle dimension. Aussi avons-nous tente de fixer une pre-
miere fois l'image de la forteresse byzantine telle qu'elle ı se presenter
provisoirement (voir plan 6). .. .
Vers le sud de I'enceinte, un systeme de petits murs a ete recoupe dans
la .tranchee PESS. 89/1 /6. Ces pans de mur, d'une epaisseur d'au moins
50 spnt orientes NO-SE etNE_SO et principalement construits en petits
blocs de pierre caIcaire; ils appartiennent ı plusieurs constructions en dur.
Differents niveauxdesols ı de l'intensite de I'habitat eten quel-
ques endroits İ sols anciens ont ete retrouves en relation avec les murs.
Un de ses sols a.Iivre une petite monnaie indeterminable du Sieme ou du
debut.du ôieme siecle, nous fournissant ainsi un terminus post ı impor-
tant pour la construction.
Par contre Ia tranchee PESS. 89/ i / 5 n'a Iivre aucun pan de mur, Cette
absence doit ı ôtre mise en rapport avec un remaniement
ı de cette zone ı une epoque plus ou moins rapprochee, pendant le-
quel la plus grande partie des restes d'habitat byzantin a ete detruite, il ne
subsiste plusque quelques pithoi retrouves en place (5, .19, 31 et 71), ainsi
que plusieurs traces d'emplacements de pithoi erenses dans le socle calcaire
(47, 48, et 49).
Dans la tranchee PESS. 89/ i / 6 plusieurs pithoi ont ete retrouves en
relation avec des murs (par exemple le pithos 90 situe partiellement sous le
mur 9 et le pithos·95 sous le mur LO). Au six exemplaires retrouves insitu
(28,29,30, ô l a, 90 et 95),-il faut ajouter les traces d'ernplacement de pithoi
ôtes pendant et surtout apres l'abandon du site (57a, 57b, 61b, 64, 65, 67,
71a, 71b, 86a, 86b, 86c, 86d, 96, 98a, 98b, !Ola, 10lb et probablement aussi
120 dans la tour de guet). Deux ı ı peuvent ôtre distinguees,
dans la partie meridionale, entre les murs 3 et 4, et au milieu, ı la hauteur
du mur 27. Tous ceux qui etaient preserves ont ete transportes au nouveau
musee ı côte de la maison de ı ı ı I'exception des n08 6la et 95 partiel-
Iement conserves. La destination des fosses 1/ 6, 62, 72, 73, 84, n'est pas
dairement etablie,
----- ---
Presque tous lcs pithoi sont et6 vides ı unc epoquc recente et rcmplis
avcc un matenel heterogene contenant entre autres des fragments de poteries,
de verre, de metal, ete, Dans deux cas (pithos 71 de la tranchee PESS.
89/ J / 5 et pithos 90 de la tranchee PESS. 89/ J / 6) les pithoi ont ete vides
ı l'epoque byzantine et ne contenaient pratiquement plus rien. De meme
que le pithos 31 de la tranchee PESS. 89/ J /5, ils etaient encore pourvus de
leur couvercle.
La tranchee PESS. 89 / J / 6 a livre egalement trois silos fort bien conser-
ves (59, 82 et 97). Jls etaient erenses dans la roche calcaire et generalement
accessibles par une ouverture; le silo 59, quant-a-lui, etait pourvu de deux
entrees, Dans un cas (97) le trou d'acces avait ete condamne avec plusieurs
couvercles de pithoi et le tout recouvert d'un nouveau sol; ce silo etait vide
ı 1'exception d'une piece en fer. Le remblai du silo 59 contenait par-contre
un tres beau pendentif en cuivre sertissant un cristal de roche ı intaille rep-
resentant un cavalier chevauchant (Photo 8). Dans celui du silo 82 nous
avons retrouve entre-autres une petite cruche en ceramique commune, üne
tôte d'epingle en bronze et deux perles en agate rouge, Deux folles anonymes,
l'un de la periode 1042?/1050 et 1'autre des annees 1075/1080, trouves
dans des couches superieures, rejoignent les autres temoignages que nou
possedions deja sur la fin de i' occupation byzantine.
SignaIons enfin que dans la couche humique nous avons decouvert une
inscription funeraire dans la tranchee J / 5 et un lion dans la tranchee J / 6
(Photo 9). Ces deux monuments executes en marbre se trouvent en securite
actuellement au musee de ı Une quarantaine d'objets ont ete remis
au rnusee ş
En vue de fouil1es futures, une carte topographique de la colline dile
"ottomanne" pres du cimetiere actuel, a ete dressee.
Cette annee egalement nos recherches archeologiques ont inclu les ı
ributions des sciences naturelles (l'anthropologie, l'archeozoologie et 1'arc-
heobotanie: voir appendice) afin de completer notre image de l'occupation
du site.
" ~
~ "
~ ~
The first step in the anthropo1ogica1 investigations is the carefu1 descrip-
tion of the graves and their contents. The position of the skelcton (fig. 1)
can reflect burial ritua1s and rcligious practices. The vo1ume of the space in-
side the stone-chamber tombs is noted as well as the o r i e r ı t a t i o n of the grave
inside the graveyard and the topographic measurements.
The ı ı are studied and sex, age and posture of the cleeeased
are revealed. Speeia! characteristics, such as ı are noted. A spec-
tacular example at Pessinus is tomb 1/ 2/ 63, excavated in 1987 and 1988
and studied during the 1989 campaign. The large amount of bones inside
the grave is striking (fig. 2).
Pessinus ı 989
Tomb I/2/63
Human remains (n= 5543)
Skelelal elemenls
The skeletal elements represented are, from left to right: cranium frag-
ments, mandible, teeth, ribs, vertebrae, sacrum, sternum, scapula, ı
humerus, radius, ulna, pelvis, femur, patella, tibia, fibula, ealcaneus, astra-
galus, podalia, metapodalia and phalanges. The large ı ı of ı ı
fragrnents is due to the bad preservation of this skeletal element.
This stone-chamber tomb was the last resting place for at least 35 pcople
and was probably a family tornb, used for several generations. The fact that
the buried formed a family is not only proposed by comnion sense but is
also revealed by the presence of a rare inheritable characteristic in a signifi-
cant number of skulls; i.e. Wormian bones in the lambdoid suture.
The age distribution of the deceased shows the important youth morta-
lity in Roman times. Fig. 3 represents the estimated minimum and maximum
ages of death, of 31 of the 35 people buried in the tomb, The age of the others
could not be established correctly. Among the adults men and women are
equally represented.
Tomb 1/2/63
Human age distribution
25 15
- 10
Age ı n years
Anather tomb (1/ 3/ 95) shows that a detailed analysis can give US a
lot of information about the burial practices in Roman times (fig. 4). The
skeleton of an adult ı ı was found, together with the, badly preserved,
remains of two children, oue newboru babyand one child between i and 1,5
year old. The grave was untouched after Roman times, but still the skeleton
of the adult was disturbed and the bones of the newboru were pushed aside
into a corner of the grave chamber. We have to conelude that a wornan
was buried with her newboru babyand that, some time later, a second child
was ı in the same grave. At this occasion the bones of the ı
and the first child were disturbed. In a second possibility the newboru was
buried first; his remains were disturbed at the burial of the ı ı whose
bones were, at their turn, displaced at the inhumation of the second child,
Important is, however, that the re-use of the tomb is proved; this could not
be done without a careful analysis.
ı petella
displaocd ı
Sccle :1110
concontretion of
juv. bo.ncs or
.econd thild
Idt 'ibi.
Fig. 4- Tomb1/3/95.
Animal remains are mainly found in the Byzantine occupation levels
at the acropole. They consist mainly of the leftovers of human consumption
(fig. 5). Theyalmost all belong to the domestic species, bred for food produc-
tion: sheep and goat (S / G), pig (P) and cattle (C). The majority of cattle
shows the presence of good pasture grounds in the surroundings of Pessinus
during Byzantine times. The presence of the pig in every archaeological la-
yer at the acropole suggests the absence of a Turkish influence in the habita-
tion history of this spot, Hunted animals are rare at the site; only the hare
(H) and the wild boar (WB) are present, Non-consumed anima1s. such as
equids (E) and the dog (D) are alsa very scarce, illustrating that the origin
of the bone accumulation has to be sought in the kitchen. Special finds were
done inside the pithoi that are ubiquitous present in the byzantine levels.
Their contents were completely sieved. One of them contained fish vertebrae
and may well have been the recipient of the famous fish sauce. In another
the complete skeleton of a sucking pig was found. Perhaps the animal was
pickled in this jar.
Trenches V4.5 & 6
M a ı n m a l remains
D W8 H E c
1 1
~ . ı
~ -
The occupation levels inside and outside the buildings of the Byzantine
castle were carefully excavated and soil ı were taken where needed
(fig. 6). ln this way, we found inside a house an accumulation of carbonised
plant ı consisting of the seeds of two kinds of cereals (wheat and
barley) and a large ı of grape yine pits (Fig. 7). Finds like these will
ı ı the local agriculture in Byzantine times.

( t
5 mm
;, \ i' ,
' , , .
, .;

Vitis vinifera
Grape vine
Triticum aestivum
Hordeum sp.
c ı .
en 8
: : : ı ~
ı : : : . -
'iii ro
X ~
~ _ . -
-._- w e
i 1
i ı





1 ! l ı ı m ı ~
. ' . ~

İ 1989 YILI ı ı
Kültür ı ğ ı ı ve Müzeler Genel ğ izinleri ile
ğ Kelenderis ı ı 1989 ı ı da devam ş Sel-
çuk Üniversitesi ğ S.Ü. ş ı Fonu ş ı ğ ı İ ili
Özel İ ğ ı ı ı ı maddi ı ş ı ş
ı ı ı nekropolünde, liman ı ş ı bu ı ilk
-kez antik kentin startigrafisini belirlemek ı bir sondaj ı ı ş ı
Yine 1989 mevsiminde S.Ü. ı Fakültesi Geodezi
ve Fotogrametri Bölümünden Yard. Doç. Dr. F. ı ı ş ı ğ ı
ekip sit alanmm karelemesini ı ş ı '.
A: Plankareleme ı ş ı (Resim: i)
_Selçuk Üniversitesi ş ı Fonu ş ı ğ ı ı mali ğ ile bu
ı ilk kez plankareleme ı ş ı ı ş ı ı nekropolünden ş ı
yarak, ğ nekropolünü de içine alan 3500metrelik ı ı ş ile, ı ı
ortalarnaSüü metrelik derinlikte bir alan i :1000 ölçekli ı kadastral ha-
rita üzerinde 50x 50 metrelik karelere ş ı yönlendi-
rilmesinde manyetik kuzeyesas ı ı ş ı Güneyden kuzeye 'K' harfinden
(*) Doç. Dr. Levent ZOROGLU, Selçuk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji ve
Sanat Tarihi Bölümü KONYA.
(1.) ı ı için gerekli izini ve maddi ı ğ ı ve Müzeler Genel Müdürlü-
. ğ Selçuk Üniv'ersitesi ğ ve ş ı Fonu ş ı ğ ı İ İ ı İ
ğ ı ı ı ğ ı Teornan Ünüsan'a ve ı ı Belediye
ş ı ı Mustafa Köse'ye ı ı ı minnettanm. ı ı ş
ı ı her türlü ı ı yapan Anamur Müze Müdürü ı Ali Ekinci ve 'SÜifke Mü-
zesi Müdürü Ş ş ve ı ğ ı ı ı ı Kutlay Alan'a ş
ederim. ı ekibirnizi ş Ar. Gör. Hasan Bahar, Yasemin Er, Nurettin Aslan, Hü-
seyirr ı Funda Kanat, Meltem Kadrlar, Füsun 'Baran; Yusuf Benlf, Cevdet Önge,
Hulusi ı ı ş Recep ı Abuzer ı ı Saim ı ş güçleri ve ğ ı faaliyetleri
ile ı ş ı Tümüne minnet borçluyum.
ş üzere çift harf sistemi (KA, KB.) ı ğ ğ ise, 100'
den ş üzere rakamlar ş ş Özellikle ı ı ı bu
sisteme göre ı ı ş ı 50x 50 metrelik her ana kare ise, onar metrelik
alt karelere ı her kareye A-Z ı alt kod harfleri ş
B: ı Nekropolü ı ş ı (Resim: 2-3).
Kelenderis'de arkeolojik ı ş ı ğ ı ı 1987 ı ı beri sür-
ğ ı nekropolündeki ı ğ 1989 ı mevsi-
minde de devam ş Kareleme ı ş ı sonucu 1987 ve 1988 mev-
simlerinde ı ğ ı ı I, 2, 3,4 ve 5 ı ı KE-104 plankare-
sinde ı tespit ş 1989 mevsiminde ise, KE-103 plankaresin-
de E, J, N, O, S, T Lox Lom'lik alt plankarelerdeki yeni mezarlar ı ı ş
ı Geçen ı ı olarak, bu ı önce karelemeye uygun biçimde,
marn zeminin üzel'ini örten toprak dolgu ş daha sonra beliren
mezarlar ı ı ı ı ş ı Bu ı daha önceki ı tespit ğ
'dromoslu' mezarlara ek olarak, ş 'çukur mezar' olarak ı ı
ğ ı ı yeni bir tip tespit ş (E2, E4, NI, OL, SI ve S2). Bu tip mezar
için önce ortalama 0.40-0.50 m ş 1.40-1.80 m uzunlukta ve 0.40-
0.60 m derinlikte bir çukur ı sonra bu çukurun uzun ı
biri alttan itibaren ve bir üst örtü ı dek oyularak, bir cesedin ı ğ
ğ yer ı ı Ceset gömüldükten sonra kapak ş ı ile
sonradan ı ı ı ı ilk ı çukur da moloz ş ve top-
rakla örtülerek, gömü ş ı Ne ı ki, ı nekropolün-
de ilk kez ı ğ ı ı 'çukur mezar' tipine ait örneklerden ancak bir tane-
si el ğ ş olarak ş
1989 ı mevsiminde KE 103 plankaresinde ı ğ ı ı mezarlar ş
E PHlnkaresi
ı .
Mezar No:
1.20 m
2.35 m
1.48 m
1.60 m
i. 30 m
Dromosu üç ı olup, dromosun bir ı ı KF 103 plünkaresin-
dedir. Mezar ı ş ı ı çok tahrip ş Drornosdaki temizlik
ı ı birkaç seramik ı bulundu. Mezar ı erozyon top-
ğ ı ı ğ ı ı da ı ı ı ı Bu arada,
zemine ı seviyede, üzeri siyah glazur ile ı bir lekythosun ğ ı par-
ı bulundu. Mezar bizden önce ı ı ş ğ ş bir bu-
luntuya ı ş ı Ele geçen tek karakteristik buluntu olan Iekythos
ı ı ı M.Ö. 5. ı ait ğ söylenebilir.
Mezar No: 2 - Çukur Mezar
1.20 m
0.70 m
0.77 m
ı ı ı önce mezar tümüyle tahrip ş ğ için ı
biçimini de ş
Dromos .
ı .
Mezar ı ..
Mezar No: 3 - Dromoslu Mezar (Resim: 4,
Uzunluk ş
1.50 m 1.05 m
0.70 m 0.45 m
2.00 ı 1.45 m
5, 6, 7)
1.20 m
1989 ı mevsiminde buluntu veren ilk mezarlardan biri olan B/3
ı ş ı ğ ı ğ olup, dromosu iki
basamakla ş sonra rampa biçiminde devam etmektedir. Mezar
ı ı ş kapak ş ı ğ olarak ve yerinde ele ş olup,
0.65 m ş Mezar ı ı ı ı ı herhangi bir ı ş etki
olmadan, ğ ş biçimde ş ı ş ı ı
öncelikle bu çöküntüye ait ı ı ı ğ ve bunun ı erozyon
ğ ı ı ı ı ı ş bir metrelik bu tabaka ı ı ı
sonra, ı mezar ğ ı ş ı ı ş ı ı güney uzun ı yer-
ş ğ ş ı iskeletin çökme sonucu iyice tahrip ğ ş
tür. Ayak ucunda fazla kaliteli olmayan bir skyphos ile ı kap ı
ve salyangoz, istiridye ı ı ş ı ş ğ ı ise, silin-
dirik gövdeli, yuvarlak dipli ş ı ı ı iki kulpu bulunan bir ticari ampho-
raya ı Daha önceki mevsimlerde ğ ticari amphoralardan
ı bir biçimde olmakla birlikte, torpedo tipinin ğ ş ğ olarak
kabul etmekteyiz. Bunlar ı ş ı E 13 ı ğ ve karakteristik
ı ı ı ş ı Ele geçen buluntulara bakarak, bu ı
M.Ö. 5. ı tarihlemekteyiz.
Mezar No: 4 - Çukur Mezar
3 ı mezar ı ı 1 m kadar güneyinde tespit ğ çukur
ı biçiminden çok ş kaybetmesine ve herhangi bir buluntu vermemesine
ğ ı ğ ş ğ ı ı ı ğ ı ş
cesiyle ölçülerini veremiyoruz.
Mezar No: i - Drornoslu Mezar
Ölçüler Uzunluk ş Derinlik Yükseklik
Dromos ........ 2.80 m 0.80 m 1.43 ı
ı '_." ... '." . ,0.92 m 0.57 ı
Mezar ı .... 2.26 m 2.26 ı 1.19 m
1989 ı mevsiminde ı ğ ı ı mezarlarm hem ş ı ı en
düzgünü. hem de en ğ ı bu. mezar yine ğ i ı
yönlü olup, mezar ı dromosun kuzey ğ ı ı mezar oda-
ı ı büyük bölümü E alt karesi içinde ı ı 4 ı
dIL ş örten kapak ş ı ı alt ı ı in sit u olup, üst ı
eksiktir. Kapak ş ı ı ı ı sonra mezar ı ş ı
0.50 metrelik.dolgu ğ ı içinde herhangi bir buluntuya ı ş ı
N Pldnkaresi (Resim: 8, 9):
Mezar No: 1- Çukur Mezar
ÖlçüIer Uzunluk ş Derinlik
i .30 m 0.42+0.38m 0.65 m
1989 ı mevsiminde tespit ğ ve bozulmadan günümüze ula-
ş bu ı ana ı ğ ı ı ğ biçirnli bir unguentari-
ı ı ele ş Bu buluntunun mezara ı ı bir ölü ğ ı olup
ı ğ ı ı ş ı Cesedin ğ
ı bölümükapatan ş ı ı ı ı sonra, örtü ile zemini
dolduran erozyon ğ ı ı ğ ı ı ş ı ı ı dar olma-
ı ı ı ı ş ı özellikle marn ı zamanlaerimesi sonucu ş kalsi-
yumlu toprak iskeletin erimesine neden ş Tespit ğ ka-
ı ı ş ş bir ş ait olan iskeletin ı ı
ı Ceset ı üstü ı ı ı ş ı Herhangi bir ölü ğ rastlama-
ı ş ı yüzünden, ğ ilk ı çukura ı ğ ş
si ğ ı ı ı Bu nedenle, ş ğ ğ ı unguen-
.tarium yüzünden N-I ı M.Ö. 2. veya 1. ı tarihlernekistiyoruz.
o Plankaresi
Mezar No:
i - Çukur Mezar .
1.40 m
0.90 m
0.78 m
,- -. ,-,
1. ro in
0.80 rn.
1. 50rn
1.84 m
Mezar tahrip ş ğ herhangi bir ı ı ı ş ı
Mezar No: 2 - Dromoslu Mezar
Ölçüler Uzunluk
Dromos 2.00 m
ı .
Mezar ı .
Mezar ı ı bir bölümü N altkaresi içindedir. ı biçimindeki
drornosgüneye ı ı Defineciler mezar ı ı ı ı ile birlikte
üstörtüsünü de tahrip ş Mezar ı temizlikten herhangi
bir sonuç ı ı ş ı
Mezar No: 3 - Çukur (?) Mezar (Resim: 3, 10, ll)
Ölçüler ş Derinlik
0.35 m 0.30 J11
, O plankaresinde, marn zeminin yer yer sert ğ ı kesi.m.de,ias!"
lanan ı ı ve ş ı 0.35 m ı ı bir.çukurunhemen'
üst seviyesinde toprak içine ş ş olarak 4 ş ş kap ele ge-
çirildi. Bunlardan ikisi, ı ölçülerde, tek kulplu testi, birskyphos ve. bir
pyxisdir. Bu buluntular ı ı ı ı bir mezar ğ ş
eden ne kemik ı (tabii ki çocuk), ne de ceset yakma sonucu kül
ı ğ gösteren bir ize ı ş ı Belki de ğ bu kaplar,
ı ı bulunan daha büyük mezarlardan birine (O-I, 2 veya 4 mezar-
ı gibi) ait ğ ı ğ bu ı M.Ö. 2. veya I. ı
tarihlemekteyiz. ' ,
Mezar No: 4 - Dromoslu Mezar (Resim: 3-16).
Ölçüler Uzunluk ş Derinlik Yükseklik
Dromos 1. 85 m 0.85 m 1.13 ı
ı 0.95 m 0.75 m
Mezar ı 2:20 m 1.43 m 1.10 ı
. . , .
ı rampa biçiminde olup, mezar ı bunun ı ı ı
ş kapatan kapak ş ı ı sadece alt ı ı ı ş ı Üst örtüsünün bir
ı ı da ı ş olan mezar ı içerisinde herhangi bir buluntu-
ya ı ı ı ş ı
T PUlukaresi
Mezar No: 1 - Dromoslu Mezar
Ölçüler Uzunluk
Dromos 1.12 m
ı 0.91 m
Mezar ı . .. . . 1.85 m
0.68 ı
0.55 m
0.90 m
Derinlik Yükseklik
0.90 m
0.93 m
Bir ı olan dromos ğ ı bu basamaktan
sonra rampa biçimini ı Mezar ı ı ş kapak ş ı ı
sadece alt ı ı yerindedir. ş olan bu ı dolgu ğ ı içinde
karakteristik olmayan ı kap ı ş
Mezar No: 2 - Dromoslu Mezar
Ölçüler Uzunluk ş Derinlik Yükseklik
Dromos .......... 1. 75 ı 0.70 ı 1.12 m
ı ............ 0.68 m 0.57 m
Mezar ı ...... 2.12 m 1. 35 m 1.16 m
Mezar ı ı bir ı ı S plünkaresi içinde ı ı ram-
pa biçiminde olup, ğ ı ı ı ş ön ı ı kapak
ş ı ı ş için bir yuva ı ı ş ı ancak, kapak ş ı tamamen
ş ı defineciler, mezar ı ı ı 0.60x 0.60 m
ölçülerinde bir delik açarak, mezara ş Dromos ve mezar ı ı
ğ ı ı bir kaç çanak çömlek ı ş herhangi bir bu-
luntu ele ı ş
0.46 m
0.58 m
ve 2 - Çukur Mezarlar
Uzunluk ş
1.78 m . 1.05 m
1.86 m 0.81 m
S PUlukaresi
Mezar No: 1
1. Mezar .
2. Mezar .
Her ikisi de ş ve tahrip ş olan bu mezarlardan i no. lu
ı biçim özellikleri ı ı N-I ı ı hemen hemen ı ı Her
ikisinde de karakteristik buluntulara ı ş ı
Mezar No: 3 - Dromoslu Mezar (Resim: 3, 12, 13, 14)
Ölçüler Uzunluk ş Derinlik Yükseklik
Dromos 1.95 ı 0.76 m 0.95 m
ı .
Mezar ı 2.20 m 1.43 ı 1. LO m
Bu ı dromosu T-2 ı ı dromosu ile ı yönde ol-
makla birlikte, dromos T-2 ı ı mezar ı ı ı Bu nedenle
her iki ı ı ı ş ğ ı ı ı ğ söyleyebiliriz. Öte
yandan, S-3 ı ı dromosuna ğ ve marn zeminin ortalama 5-
10 cm kadar derinlikte ve 70 cm kadar ş ğ ı yönlü olarak
ı ile ş bir 'yol' ı ı ne kadar uzan-
ı ğ ı ı önümüzdeki ı ğ ğ iz bu 'yol'un ş konusunda her-
hangi bir ş söylemek zordur. Buradaki temizlik ı ı kese biçimli,
ş ş toprak unguentarium ı ş
ı dromosa sahip ı ş daha önce defineciler ı
parçalanarak, ş ş Bu ı ı yüzünden mezar ı ı tümüyle
erozyon ğ ı ile ğ ı mezar ı ı üstünde büyüyen bir çam
ğ ı ı köklerinin bu erozyon ğ ı ı ı ğ ı tespit ş
Dromosun ğ ı ı niteliksiz ı kap ı ş
Mezar ı ı seviyeli olarak ğ ı ı ş zeminine ı
yerde, bir demir çivi ele ş Henüz üst seviyelerde iken, mezar ı
ı dip ı ı gerideki duvara ı ş olarak, bir ticari ı tes-
pit ş ve fazla hasara ğ ı ı ı ı ş ı ı ğ ı
ve dip ı ı ı yerde ise, ı ı ı ı bir lagynos ğ Sigillata-
ı grubundan), ğ ve kese biçimli cam ş ş demirden ı ı ı ş iki
parça halinde bir strigilis ve demirden ı ı ş küçük perçinler ş
Mezar ı ı ş ğ ı ğ sediri üzerinde, hemen hemen üst
üste ş ş iki cesede ait iskeletler fazla ı ı ş olarak ele geç-
ş Her ikisinin de ş ı ı gelecek biçimde ve ı üstü
ı ı ş ı ı ş ı ı çevresine ı ş ş İ
lerden birinin ğ ı çok ince bir ı levha ile ı ı ş ı Mezar içindeki
bu zengin ı M.S. ı ı ı ş ı ait ğ söyleyebiliriz.
c- İ t,lAMAMl Ş (Resim: 15, 16, 17, 18)
1988 ı ğ ı ı ı zemine ş ı ğ ı ı Liman
ı I no. lu mekanda ı ş ı ı ı sürdürdük, ı bu ı kez
ı ı ı daha fazla tehlike ı için ı ı ı ı gerçek-
ş ı ş ı ı ı ı zamanda II no. lu mekana ı ı ı
da bulduk.
1988 ı ı ı ğ ğ gibi, I no. lu mekan özellikle ı
ı ı ve yan duvarlardan bir ı ı ı çökmesi sonucu ı tahrip ol-
ş Zeminin ı malzemesi olan mermer orta ı ı tamamen
ş buna ş ı ı ı ş ı ı ş
dukça ğ ı ş ı Bu ı ı ş ı ı ı ı bozulmanin yal-
ı zeminde ı ğ ı ı bu ş ı hipostillerin de kötübir bi'
çimde zarar ğ ı ı ş ı ı özellikle havuz-
ı ş ı hipostilleri ı ı ek destekler yaparak, ı ı ön-
ğ ı ş ı (buna ğ kuzey havuzunun 10- i 5 cm kadar öne devril-
mesini önliyemedik).
i no. lu mekanda hipostiller 20 cm ı dairesel biçimlidir; Ortala'
ma 4-5 cm ı ı ı ı olan bu hipostiller birbirine harçile ş ı
Her ğ ı birbirinden ı ğ ı 75 ı ı Koruma ş ı ı teknik
olarak düzenlemeden ı ş ı sürdürmek ğ ı
ı zeminine kadar inmedik. ı ş ı ı ı ı kayda de-
ğ herhangi bir buluntu elde edemedik. Ancak, mermerden ı ı ş Erken
ı dönemine ait bir sütun ş ı ğ ı ele geçen tek bulnntudur.
i no. lu mekandan II no. lu mekana ş yeri ı Bun-
lardan kuzeydeki ı 80 cm., güneydeki ise biraz daha ş olup, 100 cm
ı ı ğ sahiptir. Bu iki ı ı ş ğ 2.20 m, ğ 0.80 m ve
zeminden ğ 0.50 m olan ğ plakalardan ı ı ş bir bölme du-
ı ı
II. ı ölçüleri de i. mekan ile hemen hemen ı ı ı Bu ı
de üst örtüsünün ı ı ı ş ı ğ zemininin i. mekan kadar tah-
rip ı ğ ı ı gördük. ı ı öncesinde bu bölümde ancak 15-20 cm
ı ı ğ ı bir moloz tabaka ı ı ve ı ı zemine fazla ı
ı ı ğ ı ı ilk nedeni ı ı Burada ğ ı
tam olarak tespit ş ş ğ 40 cm ve ancak 10-15 cm' lik ı ı
ş Bu duvara paralelolarak ş ş mermer plakalar
ğ ş ölçülerdedir: 30x50 cm veya 40x40 cm gibi. Zeminin bu derece
ğ ı ı bir ş nedeni olarak U. ı ı bölümü
olarak ı ş yitirdikten sonra, ş amaçlar için de ı ı ş ol-
ı ı II. mekanda sivri kemerli UI. mekana ş ğ ı ı ka-
ı ı ş ı bu yeni ş neden ğ bellidir.
ğ ı ı ı ş yüzünde zemin tespiti ı ğ te-
mizlik sonucu, ı zemin ı ş olup, ı zeminin ı ş ı ile
ı ğ ı ele geçen ı ı ş ı ı ş ı
1989 ı ş ı sonunda, 1. ve II. ı ğ tamamlanarak,
plan, kesit ve rölöve ı ş ı ı duruma ş
Çukuru (Resim: 3, 19, 20, 21).
'1989 ı mevsiminde, antik Kclenderis'e ait stratigrafiyi tespit etmek
üzere, Liman ı güneyinde, KI-KJ i III plankareleri içinde kalan
bir. ı 5.x 5 metrelik bir sondaja ş ı Bu alan ş ı 25 x 25 met-
relik bir düzlük olup, ı kuzey ve ğ geçen ı ait duvarlarla
ş ve güneyinde bir ev ı ı ı ı Tapu ı ı
göre Niyazi ı ş ait olan (N. ı i. derece sit ı içinde
kalan ş evinin avlusunda 1986 ve 1987 ı ı ı ı 'opus see-
tile' zemine ait ğ ı ş ı bkz. 5. ş
ı ı ı ı s. 412 ve LO. ı ı ı ı s. 138).
bu alanda 1989 mevsiminde toplam 1.95 metreye ş ı ı ş ve ilk mimari
tabaka ı ş ı
Çukurun -0.85 rnetreye kadar olan ilk seviyesinde herhangi bir mimari
seviyeye ı ş ı ı bol ı ve ş devirlere ait seramik
ı ş 'Çukurun güney kesitine ı yerlerde ise, ğ kül
ı ı ş ı Bu seviyeden itibaren -1.20 metreye kadar yine
ı ş ı çanak çömlek ı bulunmakla birlikte, ı ı ş ı ı
zamanda toprak rengi ğ ş ş ğ ş ı ş ı Bu seviyede ı
kesitinde düzgün ş örgü ğ ş ı ş ı -1.45 metreden itibaren tü-
müyle ortaya ı bu duvar ğ ı yönlü olarak ı ve tara-
ı ı A ı olarak ı ı ı ş ı Bu ı çukurun ğ kesiti-
ne ş ı ,1 m ı kadar ı ğ ı ı ve bu ı ı kuzey-güney yön-
lü ikinci bir duvarla (B ı ş ğ ı ş ı B ı kuzey kesi-
tine girmekte, böylece bir oda ş ı A ve B ı heriki yanla-
ı ı ı ı ı zeminine 0.45 m de ş ı ı ş ı ş
ş ı ile örülen duvarlardan ilki (A ı 0.65 m ı ı
ta Ve ı 4.50 m lik ğ sahiptir. B ı ise, 0.60 m lik ka-
ı ı ğ sahiptir. Her iki ı ş ğ ı ı hemen hemen ı
elimize geçen ğ blokaj ı ı ş ı bir zemin
tespit ettik.' Oda içinde kalan bu zemine ı ş ğ bir kanal bulun-
ı 0.45 ı ş olan bu kanal ğ yöne ğ kavis ya-
parak ve kot kaybederek ı Zemine ş ı ğ ı yerde, çukuru-
muzun ğ ş hemen hemen kuzey-güney yönlü olarak uza-
nan bir ş kanal bulundu. İ ı A ı ğ ı ı ze-
mini 0.25 x 0.40 m ölçülerinde ş ı ş toprak iki ı ile ı ş ı Daha
sonra üstü ı ş ı ı ş olarak, ana kanala ğ ı
Ana ı üzeri de yine ş levhalarla ı ş ı
ı ğ ı ı bu ı içindeki ve kanallar ı dolgu ğ ı
ı ğ ı ş ı Bu temizlik ı ı oda içinde, ş kaplama
zemine ı yerde, çok az ı ı ı ş olarak ş ş toprak ı iki kadeh
ile, kesite ı yerde ı de kesit içinde) büyük bir küpe ait parçalar
ı ş ı ı ı ş ı ise, ş ş toprak bir ğ ı ı toplan-
ı ş ı Tüm bu ı ı yerde ı ı ı ş ı dikkat çeki-
cidir. Bunlar, ı herhangi bir nedenle (deprem veya ş gibi) ı ı ı
sonra geride kalan ş ı ı ğ ı ı ı bu bölümünün mutfak ş
levi ğ söylenebilir. Bu konudaki kesin bilgileri 1990mevsimi ı ş
ı elde ğ ı Ancak, ı ı Geç Antik-Erken
ı devrine ait ğ ş söylenebilir.
1989 ı ş ı ı ı
i 989 ı ı ı ş ı ait elde edilen ana sonuçlar ve i 990 ı ı ı ş
ı için tasarlanan ı ş ı ş ş ı ş ı
i - Kareleme ı ş ı ı ı ve halen ayakta ı
ı ı ı ortaya ı ğ ı ı ı ı ş ölçeklerde haritalara
ş sayesinde, antik Kelenderis'in kent ı ı ş ı ş
ı ş 1990 mevsiminde Kelenderis'e ait ı ı harita üzerine
ş ı ş ı sürecektir.
2- ı ş ı ı ı en önemli ı ı ı ş ı nekropolün-
de bu ı da dahil olmak üzere ı ğ ı ı mezarlar, ı M.Ö. 5. ı
dan ş M.S. 3. ı ı kadar ı ı ğ ı ı ş
ı nekropolünde bilinen dromoslu mezarlara ek olarak, bu ı ilk kez yeni
bir tip, 'çukur mezar' tipi ı ş ı Hellenistik ğ siyasi ve sosyal
ı ı Kelenderis'deki ş ı da ğ bu tarihlere ğ
çukur mezarlara ait fakir buluntulardan ş ı ı Augustus zama-
ı itibaren girilen ı ş döneminde, kentin yeniden ş ğ ş
ı ğ ı da bu ı elde ğ ve bu ğ ı simgeleyen buluntulardan ş ı
ı 1990 ve sonraki ı da, hem kaçak ı ı az da olsa
ı ş olan mezar ğ ı ı ortaya ı hem de kronolojideki
ş ı tamamlamak ı ı nekropolünde ı ş ı ı ı sür-
3- Liman ı ğ ve daha çok ı ı ı ı
ortaya ı yönelik ı ş ı ı ilk iki mekan için ı ş ı
Burada bundan sonra, daha çok ı projeleri yürütülecek, temizlik ça-
ı ş ı ise III. mekana ı ı ı Her ne kadar bu güne ğ ha-
mam arazisinin ş ı tapusunda ı yüzünden bir sorun ile ş ı ş
ı ş da, bu konunun ileride gündeme ğ hesaba ı gereke-
cektir. Bu nedenle hamam ve çevresinin ş ı ı ş ı ı ş
ı zorunludur. Bu, ı zamanda, ş bir zamanlar devlet ı
ı ı ş bu arazilerin ş sit ı içinde ı ş ı ı ğ ı
ğ ı ğ önleme ı yönelik bir ğ ş ı ı 1990 ı ı ha-
ı rölövelerinin ı ı ı da ı ş ı
4- Bu ı ilk kez ş ı ğ ı ı sondaj sayesinde ı ı ı ı ş ı
KiIindra-Gilindire (hatta Gülnar) olarak ı ı antik Kelenderis'in
ş ı halen ı ı ı görülen 18. ve 19. ı ı ı eski
olan ilk tabakaya ş ı ı ş ı ı ş ı ı ı ğ ş ı ı elde
edilen sonuçlar sevindiricidir. Bu nedenle, 1990 ı ı buradaki ı ş
ı ı ı ı ı ı Ancak burada da sorun yine 1. derece sit
ı içinde bulunan bu yerin özel mülkiyette ı ı ı ki, burada
da ş ı önerilerimiz dikkate ı ı
Resim: 1- Kelenderis genel ~ e n t p l a n ı

Resim: 2- B a t ı nekropolü, genel
- -,
, ,
• :?,
, ,
Resim: 3- KB 103 plilnkaresindeki ı ğ ı ı ı
Resim: 4- KB 103 E3 mezan buluntu ı
------ - - --- -
Resim: 5- KB 103 E3 ı ı
Resim: 6- KB 103 E3 ı bulunan amphora
Resim: 7- ICE 103E3 ı bulunanshyphos
Resim: 8- KB103NI ı plan ve kesitleri
""""" ...

Resim: 9- KB 103 NI ı bulunan
ı ş ı ş ş
B-e KE-103 on
Resim: LO- KB 103 03 ı ı kesiti
Resim: 11- KE 103 03 m e z a r ı n d a bulunan p.r. kaplar
Resim: 12- KB 103 83 m e z a r ı plünve kesiti
_ ..._ ... _--
Resim: 13- KE 103 83 m e z a r ı buluntu d a ğ ı l ı m ı
Resim: 14- KB 103 83 m e z a r ı n d a ele geçen p.t. lagynos ve camlar
A k..1>JZ.A! iz..
Resim: 15- Kelenderis kentmerkezi
- - - ~
Resim: 16- Liman h a m a m ı n ı n sonp l a n ı
Resim: 17- Liman ı ı mekan, ğ
Resim: 18- Liman ı II. mekan, ğ
Resim: 19- KI-KI III ı sondaj ı
(1 1# J# l/fJ')0ii
, , , , ,
i 119
4 ı SoNJJA:/
Resim: 20- KI-KJ111 plankaresinde bulunan mimari
UMYRA 1989
In der Kampagne, die vom 24. Juli bis zum 6. Oktober 1989 dauerte,
ı unter meiner Leitung folgende Mitarbeiter teil: als Bauforscher
Herr Dip!. -Ing. Klaus Schulz, Herr Dr. Günther Stanzl, Herr Dip!. -Ing.
Ahmet ı ğ Frau Claudia Haberi und Herr Friedrich Randl, als Ar-
chaologen Frau Banu Eray, Frau Mag, Zeynep Kuban, Frau Mag. Ingrid
Mader, Frau Dr. Anastasia Pekridou-Gorecki, Frau Mag. Karoline ı ı
Okrog sowie Herr Fritz Blakolmer, Herr Mag, Andreas Konecny, Herr Mag.
Thomas Marksteiner, Herr Peter Ruggendorfer, Herr Martin Seyer, als
Byzantinist Herr Mag. Roman Jacobek, als Epigraphiker Herr Prof. Dr.
Michael Wörrle, als Numismatiker Herr Dr. Joachim Gorecki, als Graphi-
kerin Frau Iris Borchardt, als Photographen Herr Wolfgang Reiter und
Herr Harald Seebacher, als Restauratoren Frau Carolin Bohlmann und
Herr Abdulrahman Gökman. Ein archaometrisches Projeckt führte Herr
Samim Ş ş ğ durch.
Die Aufgaben des Regierungsvertreters nahm Herr Mustafa Karahan
vom Archaologischen Museum in İ wahr. Für die Genehmigung dieser
Kampagne danke ich der Generaldirektion der Antiken und Museen im
Kulturministeriumin Ankara, für die Finanzierung dem Fonds zur Förderung
der wissenschaftlichen Forschung in Wien. Um die Transportprobleme zwisch-
en dcr Grabungsinsel und den Grabungsplatzen zu lösen, war der Bau einer
zweiten Holzbrücke vonnöten, die wie die erste Brücke nach alt1ykischen
Konstruktionsprinzipien von Herrn Dip!. -Ing. Ahmet ğ errichtet
wurde. Für die ausgezeichnete Kooperation mit dem Archaologischen Mu-
seum in Antalya zur Vorbereitung der Ausstel1ung "Götter, Heroen und
(*) Prof.Dr. Jürgen BORCHHARDT, Institut für Klassiche Archüologie, Univershat Wien,
Franz KJein-Oasse I, A·l190 ı
Herrscher in Lykien" danke ich besonders dem Direktor, Herrn Kayhan
Dörtlük, sehr herzlich.
i - Die Grabung in der Weststadt Thomas Marksteiner
Es wurde in diesem Jahr im Bereich S09, welcher bereits 1987 ausge-
steckt worden war, weitergearbeitet'. Das Ziel der heurigen Kampagne war
es, die 1987 in einem Suchschnitt erfasste, bis in archaische Zeit reichende
Schichtung zu differenzieren und stratifiziertes keramisches Material zu
gewinnen. Dm in der Flache arbeiten zu können, wurde der Grabungsbereich
SO 9 S VQn Laufmeter 9, 30 bis ll, SO nach Norden hin erweitert. Die
Erweiterung stand bei Grabungsbeginn als Terrassenkante an und lag rund
1,70 Meter höher als die restliche Flache. Sie wurde unter der Bezeichnung
SO 9 NW abgetragen.
Unter der Oberf'lache lag M12, die am W-Profil als Eck anstand und
bis zu drei Scharen hoch erhalten war. Eine paranele Steinreihe etwas süd-
lich könnte zu einer alteren Mauer gehört haben, welche, wie auch eine am
N-Profil erfasste, etwa im rechten Winkel verlaufende Mauer, von MI2 ge-
stört worden war. Darunter aufgefundene Glasurkeramik bietet einen Datie-
ı ı ı MI2 lag auf einer etwas verschoben verlaufenden, ein bis zwei
Scharen hoch erhaltenen Bruchsteinmauer (Mi 8) auf. Diese war in lehmi-
gen Boden eingetieft ı ; das jüngste darunter gefundene Material ge-
hört in das 4. Jh. v. Chr. Die lehmigen Straten bildeten ein 60-80 Zentimeter
starkes Paket, in dem viel Keramik, zahlreiche Knochen, Dachziegel und
Brocken bemalten Lehmverputzes lagen. Es dürfte in das spate 4. Jh, v. Chr.
datieren-, Die im Profil erfasseten Bruchsteinmauern MB und 22 sind da-
rin eingetieft, könnten jedoch damit etwa zeitgleich sein. Die ı SO
9 NW hatte damit das Niveau von SO 9 S erreicht, und es konnte auf grös-
serer Flache unter der Bezeichnung SO 9 B weitergearbeitet werden.
Unter der ı Schüttung lagen die ı ı in Funda-
mentgraben mit schottriger Füllung versetzten ı 19 und 20
(Abb, 2-3). In relevantem Bereich waren M19 und MS von einer ı er-
fasst worden, welche ihren Bauzusammenhang verunklarte. Mauer S, dahin-
ter anstehende Schüttstraten und an M19 liegende Schotterpakete scheinen
(1) VgL.den Vorberieht der Grabung 1987 in: X Kazi-Sonuçlart ı ı II (1988) 113ff.
Abb. 1, 2. im Jahr 1988 konnte in der Weststadt nicht gearbcitet werden.
(2) Die ı Datierungen sind vorlauffg, nach einer ersten Sichtung dcs keramischen
Materiales, ertcllt worden.
jedoch aus stratigraphischen Gründen einer Bauphase anzugehören, die in
die erste Halfte des 4. Jhr. datiert.
Beim Bau von M2ü wurden die ı 24 und 25 gestört. Sie liegen et-
wa auf der Höhe von M6 (1987) und gehören einem Bauhorizont, der viell-
eicht in das spate. 5. Jh. zu datieren ist, an. Weiters fanden sich die in das 5.
Jh, gehörige Grube i sowie eine etwas tiefer gelegene flache Grube, welche
ineine Schichte aus der zweiten Halfte des 6. Jhs. cingetieft worden war.
Darunter lag eine aus heterogenen Bruchsteinen gesetzte, teils gesch-
wungen verlaufende Mauer (23). Sie war in schottriges, geometrisierende
Keramik enthaltendes Material eingebettet.
Der Besiedlungsablauf in SO 9 stellt sich folgendermassen dar. In das
7. Jh. v. Chr. gehören schottrige Straten und wahrscheinlich M23. Besied-
lung und Bautatigkeit im 6. und 5. Jh. belegen Gruben und ı ein
grösserer Zusammenhang war jedoch nicht auszumachen. M5, Ml9 und
M2ü gehören einer Ausbauphase der ersten Halfte des 4. Jhs. an, in die auch
die Anlage des Tores in SO 5 fallt>, Die darüber liegenden Straten scheinen
einem Planierungshorizont des spaten 4. Jhr. zu entsprechen, zu dem viell-
eicht M13 und M22 zahlen. ln den Hellenismus datiert die pseudoisodome
Quadermauer ll, die südlich vol' M5 geblendet wurde. Die höher gelegenen
meist knapp unter der Oberf'lache befindlichen Mauerreste sind wesentlich
jünger und könnten bis in seldjukische Zeit führen.
2- Zur Grabuug ı ı deli Hanghausern
ı ı Seyer
Die Kampagne 1989 sollte dazu dienen, den Bereich der sog. Wohnan-
lage A4 zu klareri. Es wurde eine Flache von 15 x 6 ı ausgesteckt und als
Sondage 13 bezeichnet, Sie umfüte das sog, Andron, .den Bereich ı
davon, in dem sich der Hof und die ı Raume der Gynaikonitis be-
finden sollten> (Abb. 4-5a), sowie den nördlichen Teil der angenommenen
O-W Straôe,
Bevor mit der ı Grabnng begonnen werden ı ı ı ı muüte
Grabungsschutt der GrabungenI971-74
, der an dieser Stelle gelagert wur-
de, abtransportiert werden.
(3) S. IX ı ı ı ı II (1986) 2r. sowie Th. Marksteiner, ÖJHh Beih. 59 (in Ver-
(4) V. Pölzleitner, VII. ı ı ı ı 1985, 456 Abb, 10.
(5) V. Pölzleitner, a.a.o. 457.
(6) E. Specht in: J. Borchhardt und Mitarbeiter, Limyra: Berieht über die Grabungskdmpag-
ne 1973, Türk Arkeoloji Dergisi 1975, 42f.
-- Architektonischer Befnnd
Das scg. Andron wird im Westen dureli natürlichen Felsen begrenzt,
in dem sich rnehrere unregelmaôige, verschieden gralle Auflager für aufge-
hendes Mauerwerk befinden. Ca. 0,8 ı westlich des Androns befindet sich
die Ecke eines weiteren Raumes (Raum 2), dessen Breite zwischen 4,5 und
5 m betragen dürfte. Da aber sowohl der Fuücden als auch die aus dem Fel-
sen geschlagenen Wande z.T. abgerutscht sind, kann die Breite nicht genau
bestimnit werden. Die N-Wand dieses Raumes liegt nicht in einer Flucht
mit der des Androns, sondem 0,8 m weiter südlich, Sie ist grob gespitzt, die
erhaltene Höhe schwankt zwischen 0,2 und 0,9 LLL. Es sind Reste von Aufla-
gem zn erkennen. Der Fuüboden ist ebenfalls grob gespitzt, allerdings nur
bruchstückhaft erhalten, Die N-S-Erstreckung des Raumes Iallt sich zunachst
nur 1,2 m verfoIgen. Danaeli verlauft in O-W-Richtung eine Bruchsteinma-
uer (Ml), die sich am westlichen Ende an einen herabgefallenen Felsen an-
lehnt, im Osten auf eines der Auflager der ı zwischen den beiden
Raumen aufgeIegt ist. Die Breite schwankt zwischen 0,9 m am westIichen
und 0,4 m am ı Ende. Südlich dieser Mauer befindet sich teilweise
gebrochener Felsen, bis ca. 1,5 m tiefer Rcste einer neuerIichen Mauer (M2)
in O-W-Richtung verlaufen. Südlich davon sind Fuübodenreste erahlten,
und ganz im östlichen Bereich des Raurnes ist in den Felsen ein Wasserbe-
eken von 0,9 x 0,73 m geschlagen (Abb. 56). Im Boden befindet sich ein Loch
mit Wasserabfluü. Zwischen M2 und Fuüboden vcrlauft ein Kanal, der
westlich des Beckens nach ı abzweigt und sich mit dem Anf'Iuf ver-
Obwohl die erhaltencn Fuüodenreste nördlich von MI bzw. südlich von
M2 einen Niveauunterschied von ca. 0,8 m aufweisen, scheinen sie zu ei-
nem einzigen Raumkornplex zn gehören, wobei der höher gelgene Teil wahr-
scheinlich über Stufen zu erreichen war.
Im Westen schlieüt an Raum 2 ein weiterer Raum ı ı 3) an, der
ursprünglich ebenfalls durch natürlichen Felsen getrennt war, nach dessen
Abrutschen ı Erosion jedoch eine Trennmauer (M3) errichtet wnrde.
Reste des trenuenden Felsens sind in der NO-Ecke erhalten. Bis auf die N-
Wand und einen kleinen Rest des Fuübodens befinden sich im ı die-
ses Raumes nur unbearbeitete Felspartien. Raum 3 ist um einen weiteren
Meter nach Süden verschoben, die O-W-Erstreckung innerhalb der Sondage
betragt 3, 1 m.
Bei Ml handelt es sich um cine Terrassierungsmauer, ı ı Bereich nörd-
lich ı fand sich eine Aufschüttung mit zahllosen Dachziegeln und mit-
telgroüen Steinen, Eine genauere ı ı zn geben ist nicht möglich, auf
jeden Fall wurde die ursprüngliche Raumstruktur mit der Errichtung dieser
Mauer ı da sie mitten durch den Raum führt.
M2 bildet die Verlangerung des ı Felsens und lauft bis zur
Trennmauer zwischen Raum 2 und 3. Sie dürfte die Südwand eines Raumes
gewesen ı ı der jedoch einer Bauphase zugehörig ist, die sich nicht naher
bestimmen laBt.
Die Sondage wurde südIich von Raum 2 um 3 m erwcitert. ZieI war
es, Klarheit über die Situation im Süden des Komplexes zu gewinnen, Reste
einer möglichen StraBe bzw. einen Eingang in Raum 2 zu finden, Es kamen
jedoch nur unbearbeitete Felspartien zutage. Der Bereich ist entweder durch
Erosion abgerutscht, oder er war schon in der ersten Bauphase terrassiert,
Der dürftige Befund laBt keine naheren Schlüsse zu.
- Funde
An Keramik fand sich hauptsachiich dickwandige Gebrauchsware,
daneben Fragmente von hellenistischen Reliefbechern, aber auch Schwarz-
firnis- sowie Sigillataware, letztere aus dem 2. Jh. n. Chr. Die numismatische
Evidenz- es wurden 30 Münzen gefunden, deren alteste eine Silberpra-
gung unter Mithrapata ist-reicht nur bis in hellenistische Zeit, steht ı o
im Gegensatz zum keramischen Befund.
Durch ein Fragment von roter WandverkIeidung wurde neben GeIb
zum ersten Mal eine zweite Farbe nachgewiesen.
Das übrige Fundbild ı ı ı v.a, Dinge des taglichen Bedarfs, wie
es in ı nicht anders zu erwarten ist und bezeugt eine Besiedlung zu-
mindest bis ins 3. Jh. n. ı
Zur Rekonstruktion des Wohnbereichs W3t sich aufgrund des eher dürf-
tigen architektonischen Befundes nicht allzuvieI sagen.
3- Die Grabung ı ı der Nekropole V
Fritz Blakolmer
Die Grabungstatigkeit in dieser Kampagne diente ı der Klarung al-
terer Befunde, 2. der Fortführung der Sondage und 3. der ı ı des
Grabes des Xntlapa, des mahinaza des Perikles.
ı - Bei der Reinigung der W-Kante des S- Abschnitts der ı
wurden weitere Spuren der Steinbruchtatigkeit sowie der Stufenunterbau
des Sarkophaggrabes Nr. 4 sichtbar. Die Sauberung der Felsoberf'lachc um
die Öffnung in der Decke des ı ı Grabes 113 verdetulicht, daB
auch diese Beschadigung im Zuge des Quaderbruches entstanden ist. Auch
die Fortsetzung der Freilegung des Areals nordwestlich des ı Plat-
zes" erbrachte weitere Steinbruchspuren, ı dcutlich sichtbare Rei-
hen von Keillöchern.
2- Die ı N-S-ausgerichtete "Sondage" wurde westlich des im
Vorjahr freigelegten Bereiches nach N hin erweitert (Abb. 6-7a) Die Fel-
sobcrf'lache weist auch hier nahezu durchgehcnd ı von Block bruchta-
tigkeit auf. Die nicht immer streng horizontal verlaufendcn Quaderabbau-
terrassen ı yon der ı ı Nutzung des Nekropolenare-
als als Steinbruch, der aller Wahrscheinlichkcit nach in keinem kausalen
Zusammenhang mit der Iykischen Sepulkralarchitektur steht.
3- Das Grab des Xntlapa (Grab Nr. 68) mit der lykischen lnschrift
TAM I, 133 besitzt gemcinsam mit Grab 31 eine ca. 22 m
Vorterrasse (Abb. 7b). Bei deren Befreiung vorn Erosionsmaterial kam i.m
südlichen Bereich der Flache der darin eingetiefte Kasten des Sarkophagg-
rabes 115 sowie wiederum Spuren des Quaderbruchs ı Vorschein. Un-
mittelbar vor der Fassade von Grab 68 befanden sich nicht nur die bei der
antiken Plünderung aus dem Grabinneren ı Keramikbeigaben, son-
dern auch die des knapp dariiber gelegenen Fassadengrabcs Nr. 69, wie man
aus der auffallend groüen Fundmcnge schlieüen wird dürfen.
Aus dem Inneren von Grab 68 ı nicht nur weitere ı und
Knochenklein geborgen werden, sondem auch das Fragment eines Sarkop-
hagdeckels und das Giebclstiick einer Reliefstele, die beide sicherlich erst
nachtraglich hierher gelangten. Das Relieffragment zeigt den Kopf einer
mannlichen Figur in bewegter Pose mit Tiara, Einige Konstruktionsteile der
Fassade konnten restauriert werden.
Dank der Versetzung eines Telephonmastens durch das Post- und Te-
legraphenamt von Hasköy ı die "Sondage" in den ı Kampag-
nen nach N zu dem ı ı ı Grab 88 erweitert werden.
4- Die Arbeiten am Ptolemaion
Günther Stanzl
An der Westseite des Ptolemaions ı ı ı ı über ein gutes Stück der "Bi-
ographie" des Bauwerks Klarheit gewonnen werden, erreichten wir doch
die Unterste Schicht des Versturzes und des Primarschutts, die noch einrnal
durch gesondcrte ı an der Nordseite und Palnaufnahrncn
dokumentiert wurde.
Der Ptolemaion-Bezirk wurde bis in römische Zeit durch Saulenhallcn
bereichert, und diese stadtebauliche Dorninante stellte für den Architekten
des Kenotaphs eine baukünstlerische Herausforderung dar. Wc1chen Um-
fang die 165 n. Chr. erfolgte Erdebebenzerstörung hatte, laBt sich noch
nicht ı abschatzen. In byzantinischer Zeit, als die hydrogeoIogischen
verhaltnissc schon groüe Veranderungen erfuhren, umzog man die West-
stadt mit einem ersten Mauerring, in den das umfunktionierte Ptolemaion
als eine Art TorkasteJl eines nördlich gelegenen Stadttores einbezogen war.
Das Gelünde wurde ı als Filterschicht mit Keramikschutt aus
verschiedenen Halden vom Osten des Stadtgebiets aufgefüllt; Mauern neh-
men bereits auf entstehende Quellaustritte Bezug. Die oberste Schicht dieser
mehrlagigen Mafsnahme ist als ı anzusprechen. In der Folge kam
es ı zu einem groüen Erdeben, bei dem, verbunden mit starker Quellent-
stehung, das ganze Bauwerk nach der SW-Ecke mn 20 cm absinkt. Bei dieser
Katastrophe wird auch die ı ı ı betrachtlich ı Mitleidenschaft
gezogcn, groüe TeiIe des Ptolemaion stürzen über dieser Mauer zusammen.
Danach, wahrscheinlich in der ersten Halfte des 7. Jh. n. Chr., erbaute man
den heute noch sichtbaren 2. Mauerringteilweise auf dem Zerstörungsschutt ;
dafür werden im groüen Stil neden anderen Bauwerken der Stadt die Ostseite
des Tempels und vor aJlem die Cella abgebaut. Die Laufniveaus werden
erneut kraftig angehoben.
Die unterste Verstruzlage erbrachte eine AnzahI wichtiger neuer Blöc-
ke für die Rekonstruktion des Aufbaus, besonders hinsichtlich des Akroters
(Abb. 8) Dabei wurde klar, daB nicht nur die explizit agyptisierenden Züge
(mit 2 Schlangen) der Krönung ein höchst pittoreskes Aussehen gegeben
haben müssen, sondern auch, inwieweit dennoch griechisches Ordnungs-
denken den Bau mit seiner verblüffenden stilistisehen Kombination durch-
gegliedert hat. Der dorische Sockel fand in der jonisch leichten Architektur
der. Tholos seine Fortsetzung und klang in der barocken Gestaltung der
wie ein korinthisches KapiteJl dreistufig proportionierten Akroterform
wirkungswoll. aus.
Der überraschendste Fund war der eines reiterlosen Pferdetorsos aus
weiüem Marmor (Abb 9a). Das leicht überlebensgroüe SchlachtoB war
prachtig gesattelt und gezaumt und gehörte vermutlich zu einem Weihege-
schenk, das an der Südseite des Tempels aufgestellt war. Teile des südwe-
stlichen Eckgeisons scheinen nunmehr doch nur vier freiplastisch gearbeitete
Löwenskulpturen auf dem Sockel zu belegen; dafür war aber die gesamte
untere Dachpartieüber dem Pteron mit Steinvasen oder abnlichem Bausch-
muck bestanden.
Die Grabung im Osten des Ptolemaion - SO 14
Peter Ruggendorfer
Im Zuge der Grabungskampagne 1989 bestand erstmals die Möglich-
keit, das Gelünde östlich des Ptolemaion einer archaologischen Untersuch-
ung zuzuführen. Das mr die Sondage So 14 ausgewahlte Terrain liegt in
der Flucht der bis auf etwa 35 m direkt auf den Naos zulaufenden, 8,20 m
breiten röm. Straüe und dem Monument selbst (Abb. 9b, LO). Das heutige
Fluübett folgt dem Verlauf der antiken Straüenpf'lasterung.
Die Erstellung einer detaillierten Stratigraphie wurde durch den hohen
Grundwasserspiegel und eine in der Ecke byzantinische Stadtmauer und
Ptolemaion entspringende Quelle verhindert. Die Arbeiten förderten die Res-
te einer byzantinischen Kirche zutage, deren Apsis nach Südosten orientiert
war, Ein Stratum aus Steinsplitt, zum Teil rezenten Ursprungs, Architektur-
und Keramikschutt bedeckte die Anlage. Daraus konnten zahlreiche Bau-
plastikfragmente des Ptolemaion geborgen werden; besonders hervorzuhe-
ben ist hier ein Fragment des Wagenrennenfrieses, das eine individuell ges-
taltete Konzeption des Themas, ein Überholmanöver, zeigt. Vol' einem Wa-
genrad ist die Hinterhand eines der überholenden Gespannpferde zu erkennen
(Abb. i la).
Der Narthex der Kirche war direkt an den Sockel des Ptolemaion heran-
geschoben und vereinnahmte diesen wohl noch zum Teil, wie Reste byzan-
tinischen Mörtels am dreistufigen Unterbau belegen. Den Fuübcden ·bil-
deten in Platten zersagte Podiumsblöcke des Ptolemaion. Dieser Spolien-
belag war in einem 12 cm dicken mörtelestrich verlegt, der seinerseits
auf einer machtigen Kiespackung ruhte. Solche Kies- bzw. Schuttauffül-
lungen byzantinischer Zeit -infolge hydrogeologischer Veranderunden-Iassen
sich auch im Westen des Naos beobachten.
Der Zugang zum Narthex erfolgte von Südosten durch das Mittelschfif,
dessen weiüe Marmorsaulen Kalksteinkapitelle bekrönten. Eines dieser
Kapitelle tragt an seiner -vermutlich dem Mittelschiff zugewandten- Stirn-
seite ein freiplastisch gearbeitetes Malteserkreuz (Abb lIb). Die hohe Qu-
alitat der Ausstattung dokumentiert eine zu zwie Drittel ihrer ehemaligen
Gröüe rekonstruierbare Schrankenplatte mit einer im flachen Relief dar-
gestellten bukolischen Szene: Ziegen, Vögel, ein Hund und ein Hase weiden
an den Blattern eines Weinstockes. Eine weitere, weniger vollstandig erhal-
tene Schrankenplatte gibt als Motiv vier, in ı Kreuz eingeschriebene Delp-
hine wieder (Abb 12a). .Anhand der Mauertechnik und der ı
ist die Kapelle Ende 5. / Anfang 6. Jahrhundert n. Chr. zu datieren?
Unter der Apsis wurde der ı m breite Stylobat, wohl eines Propylon
aufgedeckt (Abb 10). An dieses Fundament schob sich von Südosten eine
Pflasterung, die auf Grund ihrer Abmessungen zur 8,20 m breiten Prachtst-
raüe zu zahlen ist. Wie Nivellements belegen. stehen ı und Propy-
lonpflasterung in direktem Bezug zueinender. Den Durchgang des Temenos-
einganges gliederten Dreifachsaulen mit ansetzenden Zungenmauern (Abb.
6- Die Grabung an der Saulenstraüe
Jürgen Borchhardt
Die im letzten Bericht als römisch bezeichnete Hauptstraüe, die vom
Ptolemaion in südöstlicher Richtung verlauft, ı ı ca. 60 m Lange
im Grundwasserbereich zum Teil freigelegt werden (Abb. 13a).
Nach den Erkenntnissen der Ost-Sondage am Naos des Ptolemaions
führte sie zu dem Propylon der Temenos-Mauer des Ptolemaions. Die wei-
tere Klarung der Saulanstraüe und der sie kreuzenden Seiten und Hauptst-
ra soll im nachsten Jahr ı der Srhnittleitung von Herrn Wolfgang
Reiter fortgesetzt werden.
7- ı Aktivitiiten
ı ı Jaeobek
Ziel der Kampagne 1989 war es, die Ruinen des sog. "Bischofspalastes"
in der Oststadt zu untersuchen und die Entstehnugszeit und den Verwen-
dungszweck dieses Baues zu klarert (Abb. 13b). Eine Sondage erbrachte viel
Keramikschutt (Baukeramik wie z, B. Dachziegel, Tonröhren, Tonzapfen),
Wandverkleidungsplatten und Sockelprofile aus Marmor. Es konnte kein
Hinweis auf eine christliche Verwendung dieses Baus gefunden werden. Die
groüe Anzahl der Keramikzapfen, die dazu bestimmt waren, die Wandverk-
leidung aus Marmor ı einem bestimmten Abstand von der Mauer zu hal-
(7) Vgl. R. Jacobek, Die Arbeiten an der Kirche am Burgberg von Limyra, IX. ı Sonuc-
ı ı ı II, 1987, 10ff.
(8) Vgl. das Propylon, das Ptolcmaios II. 285-281 v. in Samothrake stiffete. Auch hier erführt
der Innenraum cine Unterteilung durch zwei normal auf die Aulsenwande stehende und
vorspringende Zungenmauern. H. Lauter, Die Architektur des Hellenismus (1986) 202
ten, spreehen für eine Verwendnng als Therme: Zwisehen der Mauer nnd
den Verkelidnngsplatten konnte die warme Lnft ans dem Heizraum dnreh-
strömen nnd den Ranm erwarmen.
Die Bauweise der Manern ans Brnehsteinmanerwerk mit Ziegeldurchsch-
üssen findet sich aneh in Istanbnl an der Stadtmaner Theodosios' Il. aus
dem 5. Jh. n. Chr. Eine Datiernng der Therrne in spütantik-frühbyzantinische
Zeit erscheint durehans möglieh. Da dieses Gcbaude sehr nahe an der
Bisehofskirehe liegt, ist anznnehmen, daf es in spaterer Zeit als Bisehofs-
palast Verwendung fand.
8- Vermessungstatigkeit
Andreas Konecny
Aneh in dieser Kampagne ı dank der groüzügigen Unters-
tütznng Herrn Ing. P. Glass' von der Geodimeter Handelsges. Wien
die Nenvermessnng des Stadtgebiets fortgesetzt werden. Behandelt
wnrden der Bereieh der Oberbnrg, welcher von Th, Marksteiner im
Rahmen einer Dissertation bearbeitet wird, die Oststadt, teilweise die
W-Stadt nnd Nekropole V (Abb. I).
9- Bericht iiber die Keramik
Ingrid Mader
1989 waren die Fnnde in Limyra besonders ergiebig, daher sahen wir
nns gezwungen, Akzente in der Aufnahme der Keramik zu setzen. Unser
Hauptaugenmerk riehtete sieh auf die archaischen, klassisehen nnd hellenis-
tisehen Funde der Sondage 9 / NW nnd SO 9 / B, der sog. "Palastgrabung",
die in der Weststadt von Limyra liegt. Zn den typisehen Formen des areha-
isehen Konvnltns gehören: Sehalen, Kniekwandsehalen, Sehüsseln, Kratere
und Hydrien. Eine auüerst beliebte Verziernngsart in dieser Zeit ist das sog.
"Brillenmotiv", das zum Beispiel die Sehnlter einer Hydria zieren ı
(Abb. 14a) Einige Stücke ragen wegen ihrer hoehstehenden Qualitat hervor.
Zn den bedeutendsten Funden ans der klassisehen Zeit gehört die·fast ganz-
lieh erhaltene sehwarzfignrige Lekythos, die in die Mitte des 5. Jhs. v. Chr.
datiert werden kann und der Werkstatt des Beldam Painter nahesteht'".
Ein hellenistisehes Westabhangfragment, das mit einer Efeuranke an
der Innenseite dekoriert ist, ist als Importstüek anznsehen (Abb. 14b). Ke-
(9) Diese Hydria wurde aus mchrerenTeilen von C. Bohlmann und T. Marksteiner zusamrnen-
(10) B. ı AM 81, 1966, 33.
ramikfragmente, die im Westabhangstil dekoriert sind, kommen in Limyra
in sehr geringen Mengen vol', ebenso die Reliefbecher, deren Produktion
in Kleinasien nach dem 2. Jh. v. Chr. anzunehmen ist!',
SO 13 i Hanghüuser:
In den Erosionsschichten der Hanghanser fanden sich ı
te aus der spatklassischen (Abb. ISa), hellenistischen und ı Zeit.
so Ptolemaion und SO 14 i Ptolemaion Ost:
Die Keramik, die im Osten und im Westen des Ptolemaions ergraben
worden ist, kann der spatrömischen und byzantinischen Zeit zugeordnet
werden Zutage kalmen vol' allemrömische Amphorenfragmente, Krüge (Abb.
ISb), "Late Roman C "/Fabrikate und "African Red Slip" -Fabrikate.
SO i Oi Nekropole V:
Wie auch in den vorangegangenen Grabungskampagnenı setzt sich
das Fundkontingent hauptsachlich aus Unguentarien, spatroftigurigen
Kalyxkraterfragmenten und ı von Reliefbechern zusammen.
ı A.V. Kossatz, Istlvlitt Beih. 31, 1986, 149.
(12) 1. Mader İ ı ı ı ı XI; 1989.
Abb. 1- Plan von Limyra, i: i ()()(), Aufnabme A. Konecny
-- -
- =i'
L1MYR4 89
SO 98 PIo....
, ,50



, i
Abb. 2- SO9B, Planum, i: 50, Zeichnuug Th. ş
. 'DO - -."'"
_500 - - -sn
-6.00 - - ..6.00
M= 1 ,20
Lm o

SO 98
.. ': :;'. .. _
Abb. 3- SO9B, N- ı 1: 20, Zeichnung Th. Marksteiner
~ ~ r ' ,"'
:"\...... (
:--..-' -'
'" -- : c-' .......
:-<' (' ~ ,
: <' ..............
: : ı
o ~
" ' ~ EO
: ı r :
Abb. 5a- SO13, Luftaufnabme (Neg. Nr.: Li 89/2, R. Jacobek)
Abb. 5b- SO 13, Wasserbecken in Raum 2 (Neg. Nr.: Li 89/689, W. Reiter}
ı ı ı ı ll1t
ı ı ı V
ı ı
Abb. 6- Nekropole. V, Plan der Sondage, i: 50, Zeichnung F. Blakolmer
Abb. 7a- Nekropole V, A r ı s i c t ı r der Sondage von 5 (Neg. Nr.: Li 89/888, W. Reiter)
Abb-.?b- Nekropole V, Vorterrasse von Grab 68 und 72 (Neg. Nr.: Li 89/1072, W. Reiter)
Abb. 8- Zeichoerische Rekonstrukdon des Naos des PtolemaionsnachM. Weese
Abb. 9_- ı dem
Westen des Ptolemaions
(Neg. Nr.: Li 89/1316, W.
Abb. 9b- Ansicht von SO 14vomPodiumdes Ptclemaion (Neg.
Nr.: Li 89/358, W:-Reiter)
-I -.
i i
i - ~
~ - '
i i
, i
.L L
i i
.j 1
~ i
Abb. 11a- Überholszene vom Fries des Naos des Plolemaion (Neg. Nr.: Li 89/1193. W. Reiter)
Abb. 11b- Byzaotinisches Kepitell aus SO14 (Neg. Nr.: Li 897/1305,
W. Reiter)
Abb. 12a- Fragmente einer Schrankenplatte aus SO14 (Neg. Nr.: Li 89/1073, W. Reiter)
Abb. 12b- Dreifachsiiu1e mit ansetzender. Zungenmauer aus SO14 (Neg. Nr.: Li 89/1345,
W. Reiter)
Abb. 13a- Luftansichl des NW. Teils der ı (Neg. Nr.: Li 89/37 R.
Ahb. 13b- Sondage beim sog. "Bischofspalast" (Neg. Nr.: Li 89/1171, W. Reiler)
Abb. 140- Cbiotisehe Hydria (Neg. Nr.: Li 89/1328, W. Reiter)
Abb. 14b- Sebale im Westabhangsti1 (Neg. Nr.: Li 89/1748, W. Reiter)
Abb. 15a- ı Napf (Neg. Nr.: Li 89/1824, W. ı
Abb. 15b- Römischer Krug (Neg. Nr.: Li 89/1772, W. Reiter}
La campagne de fouille it dure du 3 au 22 jui1Iet 1989. Ont participe
aux travaux: Alain Davesne; responsable de la mission, Pierre Leriche,
archeologue, Jean-Claude Bessac, specialiste de la pierre, Olivier Casabonne,
archeologue, Nuran Özal-Davesne, Uzay Yergün et Gül ı archi-
tectes, Dominique Kuster, speleologue, et son equipe, Serpil Yasa, assis-
tante du musee ı ı ı representante du gouvernement.
'Les visees etaient de trois ordres: 1) Continuer la preparation des pub-
lications en cours, 2) Poursuivre l'etude urbaine du site, 3) Mettre en p1ace
une nouvelle equipe,
Prôparation des publications:
L'ouvrage consacre par .Georges Le Rider et moi-môrne au tresor de
5215 pieces d'argent trouve Et Meydancikkale vient de paraitre sous le it titre:
Gülnar II, le tresor de. Meydancikkale. il est done le second d'une serie de
publications consacrees Et ce site. En fait, le tome I, qui traitera des fouilles
effectuees entre i 970 et 1985, est en fin de preparation et devrait ôtre mis
en oeuvre assez rapidement
L'etude urbaine du site:
Le ı
La ı du site de Meydancikkale ne concerne qu'une petite
part de sa surface: l'entree it ete entierement fouillee et e l'autre extremite
du site, soit Et 500 mde distance environ, quelques structures architecturales
ont ete degagees (un batiment monurnental, une citerne et, partiellement, une
f9sse): en outre, Et l'exterieur du site,plusieurs tombes ont eti: explorees,
(*) Alain DAVESNE, Üniversite de Paris-Satbonne Iô Rue.La Sarbonne 75005 -Paris/FRANSA.
C'est dire que nous ne savons presque rien de la structure urbaine de l'Antiqu-
ite. Nos dcux premiers objectifs etaient de comprendre la liaison entre
l'entree du site et l'interieur, et d'examiner le rempart et sa relation avec les
acces principaux et secondaires. L'etude de ces circulations servirait il de-
gager I'organisation progressive de la ville ainsi que les grandes etapes de
son histoire.
ı du site, placee il son extremite nord, se presente comme un en-
semble fortif'ie, presque independant: apres avoir gravi la rampe d'acces,
on franchissait une porte monumentale de six metres de haut; un chemine-
ment en ı conduisait vers l'interieur, entre d'epaisses murailles.
Le secteur etait entoure par le rempart, de sorte que cette espeec de solide
bastion paraissait infranchissable. Mais on se demande comment on passait
de cette zone il l'interieur de site, marque aujourd'hui par une rupture de
terrain de 2m environ, et si une route ou un systeme de rues desservait la
ville. Pour ces raisons, il avait ete decide d'ouvrir un secteur de fouille juste
au sud du secteur de l'entree.
Huit carres de 5m sur 5m ont ete ouverts (appeles Cl il C4 et S5 il S8).
La hauteur de terre ne depassait pas 1,20 m et nous avons pu effacer la plu-
part des bermes en fin de fouille. La stratigraphie degagee en 88 a ete comp-
letee et precisee, une serie de murs a ete mise aujour et quelques objets rernar-
quables ont ete decouverts, Nous exposerons ici succinctement les principaux
resultats provisoires:
i) Un mur Est-Ouest, long ele plus de vingt metres, construit en petit
appareil, forme 1'axeprincipal des constructions du secteur. Sur lui s'appuient
plusieurs murs perpendiculaires, se dirigeant vers le sud. L'ensemble reflete
plusieurs etats qui s'etagent de la perioda c1assique (V-IVe s. av.) au Bas-
Empire (IV-Ve s. ap.).
La perception des structures est encore ı ı et il sera necessaire
de poursuivre I'exploration de ce secteur bouleverse, Neanmoins, il apparait
que I'acces au coeur du site se fatsait de ı progressive et protegee: apres
avoir franchi la porte monumentale, on atteignait un large couloir il angle
droit, tres renforce, Celui-ci etait en legere pente vers l'interieur du site et
debouchait sur un plan ineline (ou un escalier) il angle droit. Celui-ci longeait
le longmur Est-Ouest evoque plus haut. ı devait ı de nouveau
vers le Sud et descendre quelques marches pour atteindre le niveau des
premieres constructions.
Le dispositif general de l'entree du site, qui presenta plusieurs aspects
successifs, etonne par son aspect complexe, avec une serie de chicanes et de
plans inclines, et son caractere defensif,
2) La stratigraphie a permis de distinguer 9 couches principales, sur les-
quelles nous ferons ici les observations essentielles. Nous avons rencontre
une couche vierge au contact du rochernaturel. Au-dessus d'elle,unremblai
soutient un sol prehellenistique auquel sont associes quelques murs de gros
blocs perturbes; I'image de ı ı perse it cet ı ı du site est encore
trop fragmentaire pour essayer de la definir.
Sur ce niveau d'epoque classique, un nouveau remblai est recouvert
d'un sol de chaux sur lequel repose un materiel abondant, souvent brise
sur place et brüle, Des cornes et des ossements de caprides se môlent it du
charbon de bois et des vases entiers plus ou moins ecrases. Les monnaies
associees permettent de dire qu'une occupation de la premiere moitie du
Ille s. av. J-c. doit correspondre iL une configuration nouvelle du secteur,
avec le systeme de cheminement def'ini ci-dessus. Une serie de pieces ouvertes
vers le Sud contenait un riche materiel ceramique: it côte d'une boune
dizaine d'amphores, des marmites de formes et de dimensions differentes,
des assiettes ou des boIs de fabrication plus fine constituent de bons exemples
de la ı du me s.
Une autre periode d'occupation est marquee par un Ieger rehaussement
du niveau du sol et de petites modifications de structures. Le materiel asso-
cie est moins riche que precedement, mais il permet de situer cette couche
it la fin du IIIe s. ou. au debut du Ile s. av. J-c.
il est particulierement remarquable que les traces posterieures it l'epoque
hellenistique soient presque inexistantes. il parait clair que le secteur
n'etait devenu qu'un Iieu de passage ayant perdu son caractere fortifie, ce
qui est en accord avec ce que nous pensons savoir de l'histoire du site.
Le Rempart:
Le rempart entoirait entierement l'eperon de Meydancikkale. il repre
sentait done une eonstruction de pres de deux kilometres de long. Apres
l'abandon du site, les pans de rempart subsistant ont ete bascules peu it
peu dans le vide pour la recuperation des blocs dans les villages it l'entour.
il reste toutefois quelques secteurs preserves, suffisamment pour permentre
une etude de la fortificatilon, de son systeme et des acces, pas trop pour
prevoir un travail de moyen terme.
Afin de preparer celui-ci, nous avait fait le releve du trace du rempart.
Les architectes se sont attaches it dessiner non seulement le double mur
d'eneeinte, lorsqu'il etait visible, mais aussi les encastrements amenages dans
le roeher pour la mise en plaee des bloes. Par ailleurs, nous avons examine
soigneusernent les problemes de construction et d'etude de ce rempart, Celui-
ci s'avere d'autant plus interessant que quelques seeteurs sont bien conser-
ves et de belle faeture, que les entrees sont pereeptibles et que l'on devrait,
sans trop de moyens, venir it bout d'une telle etude,
La tatlle de la plerre:
On a observe en detail les teehniques de la pierre it Meydancik-
kale, Des indieations ehronologiques sernblent pouvoir en ôtre degagees
pour detcrmincr les periodes de eonstruetion. il a pu eonstater que le büti-
ment "A" (a l'interieur duquel fut decouvert le grand tresor hcllenistique)
etait ı inacheve pour son etat principal.Cette donnce ı avee
l'idee que nous nous faisions du debut de la eonstruetion de l'edifice apres
246 et de son abandon provisoire vers 240 av. J-c. Nous reprendrons eette
etude techniquc: les carrieres sont eneore visibles sur le site, eertaines ı
tant assurement it l'epoque perse, et les differences de teehnique dans la pre-
paration des bloc sont assez sensibles pour fournir un eritere de separation.
Antres operations:
La fosse ı
Nous avons ete dans l'impossibilite materielle eette ı de poursuivre
ledegagement de la profonde fosse rupestre erensee de main d'homme. Nous
rappellerons iei qu'il s'agit d'un puits artificiel s'enfonçant dans le rocher au
sud du batiment A. Les parois orthogonales taillees avee grand soin sug-
gerent l'execution d'un grand projet antique dont la slgnificariorrnous
echappera tant que nous n'auronspas atteint le fond. Nous ı pour le
ı au niveau -29 m et les parois vertieales gardent le meme aspeet.
Lors du degagement du combIement du puits, nous avions rencontre
it -Bm une grotte aux concretions speetaeulaires. Une equipe de speleolo-
gues.français etait de passage dans notre region. Profitant de eette oeeasion,
nous avons explore de nouveau avee eux la grotte et il nous ont fait bene-
fieier de leurs eonnaissanees. Outre les observations d'ordre geomorpholo-
gique, les indiees historiques retiennent notre attention: des fragments de
eharbon de bois pris dans la calcite et des concretions teintees par la fumee
attestent de la presence antique de I'homme it I'entree de la grotte. Aueune
installation toutefois n'a ete reperee it l'intcrieur. Les ossements de petits
rongeurs indiquent que la grotte cornmuniquait vraisernblablemerit avee
l'exterieur jusqu'a une epoque pas trop eloignee, Enfin le puits ereuse par
ı ı ı ı est sans doute l'elargissement d'un puits naturel preexistant, Tou-
tes ees observations prouvent que les Anciens ne se sont pas detournes, en
reneontrant eette cavite horizontale, de leur but principal qui etait d'amena-
ger une tres profonde fosse avee une intention qui nous echappe eneore.
Les tombes:
Nous avons aussi profite de la presence de plusieurs architectes pour
nettoyer et relever deux ı situees sur le versant oriental du site. CelIes-
ci avaient ete pillees de longue date, mais elIes permettront de completer
l'etude ı des tombes de Meydancikkale: eelIes qui sont eonnues
sont au nombre de einq, quatre taillees dans le roe, une construite et hypo-
gee. il est evident que si nous disposions de moyens materiels suffisants
pour utiliser des teehniques de detection presentes en Turquie, nous pourri-
ons loealiser, puis ı it jour, de nouvelles tombes sur ce versant oriental.
Rüçhan ı *
ş ı ğ ı ı ı her ı ı tahsis edilen ödenekle sürdürü-
len "Kuhad-Abad ı ve ı ı ş ı ı bu ı bölümü için 5
ğ 1989 tarihinde ı ş ş ı ş 24.9.1989'da ş ı ş ı ı
ı son ş ancak, ören yerindeki düzenleme faaliyetleri nedeniyle
ı ı 0.1989 tarihine kadar ı ı ş Bu süre içerisinde
ı tasnifi ve resimlerinin çekilmesi ş de ı ı ş ı
Bu seneki ı ş ı ı da, Küçük ı verilen ı ı kuzeyin-
deki sahada ş ş ve burada XXX-A, XXX-AA, XXXcBB, XXX-
FF; XXXIV-EE ve XXXIV-FP kodlu plankareler ı ı ş ı (Resim: i).
EE ve XXXIII-FF plankarelerinde geçen ı da ı ş ı ı ı ş ı Bu sezon, XXXI-
EE veXXXII-DD'de biraz daha iniidi. XXXI-FF karesinde ise, önceki ı
larda ortaya ı ı su sisteminin ı ı bulabilmek için -3.37m ye
kadar. ı ı ı
1989 ı ı ı ı ı ı geçen ı ı ı ı ı ı ğ
ı ş sürdürülerek, Büyük Saray'a ğ devam ediyor görünen ihata du-
ı ş ı ı bir ı ı daha ortaya ı ı ı ş ı
ı bu ı ğ ı boyunca uzanarak, belli bir ğ
Küçük Saray'a ğ devam eden ikinci bir su sistemi tespit ş Söz
konusu ş XXXII-DD karesinde geçen ı gün ı ş ı ğ ı ı ı su
(") Prof. Dr. ı ARIK, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih ğ Fakültesi ı
sisteminin ı geçmekte ve ğ ğ gitmektedir. Öyle anla-
ş ı ı ki, künkü geçirebilmek için, XXXIII-EE plankaresinin içinde yer
alan -2.50 m kodundaki kireç ı ı bir ı ı ı ı ı ş ı 1988 ı ı
raporunda, Selçuklu ğ ı ı ş ı seviyesinin ı ı ğ ı ı söyledi-
ğ bu ı dönemi tam belli olmamakla birlikte; bunun, Selçuklu
Devri ş ı ı ı mevcut bir ı ı durumunda ğ söylenebilir
(Resim: 2, 3).
Su sisteminin özelliklerini anlayabilmek için, ş XXXIII-EE
ı geçen bölümünde bir sondaj ı ı ş ı ş üstünü ör-
ten kiremitler ı ı ı ğ tek ı ş eden künklerin, ş ş
ş bir yatak içerisine, çevresine ince kurnlar doldurulmak suretiyle
ş ve oldukça ğ bir ı ile ğ ı yerlerinin ı ı
ğ ı ş
ı ı sonunda, geçen ı ı ı Küçük Saray ile ihata ı ı
birbirine ğ ı ı kalan ve adeta bir payanda gibi görünen
ğ ş ı Küçük Saray'a ğ yönelen bir duvar ğ
ihata ı boyunca yer alan dar-uzun ı ğ ğ biraz
daha devam ederek; Küçük Saray ile ihata ı ı ş ı bulu-
nan duvarla ş ğ tespit ş Fakat, bu duvar ile söz konusu mekan
ı ı bir dilatasyon ı Bunlardan hangisinin ı
ı ğ ı hususu ise, ancak önümüzdeki ı ı ı ş kesinlik
ı Bu duvar ile ı ğ ğ duvar ı
Iiacimde -3.17 m ğ kadar ş ve hiçbir ı ı ş yeri olmayan hacmin
zemininde ı ı ş ı Bunlardan ş XXXIII"FF ı
Küçük ı ı ş ş (L) biçimli duvar ile ğ duvar ı
da, yine bir ğ duvar ı ı ı ı ı ı ş ı ğ ı ı ı ş ı
Lakin ı ğ tam ş ı ı ş ı f'Resim: 4).
1989 ı ı ı ğ ı ı ve bilhassa Küçük Saray ile Bü-
yük Saray'a ğ giden dar-uzun ı ı kalan sahada ı
EE, XXX-FF plankarelerinde ğ ş kodlarda çamur ı Eski ğ
duvar ı ı ı xxx-cc ye XXX-EE ı ğ ı ı ren-
ginde bir tabakayla ş ı ş ı ı ı ş ı ı XXXI-EE karesinde, güneye
ğ uzanan Eski ğ ı ı ğ ı ş ı renkte ı ı
muhtemelen bir ocak ı ı ı (-3.18 m kodunda) ş
(1) Bu ş hemen üst ı ş ğ ı üst ı ı ı ı ı
çizgisel karakterli, ı ı ı bir süslcme tespit ş
XXX-HI:-! plankaresinde, ı ı ş ı bir yerde,
-3.72 ı kodunda, ı ı küle ı ş ı Kül, bugünkü top:
rak seviyesinin 35 cm ı ı ı ı ş ba-
sit bir ocak ğ ş bu ş ı iki ğ ı
ğ ı ı ı Bunlardan birisinin ı ı ğ ı 5,5 ı ğ ı ı ise 4,5 cm dir. ı
ca iki adet küçük boyutlu kiremit ı ı bu ı ğ birlikteoca-
ğ ı ı ı ş ettikleri ş ı ı
XXX-JJ plankaresinde, geçen ı merdiven ş önünde-
ki sahada tespit edilen ş ş mimar! ı ı kuzeye ğ giden kar-
gir bir ı ı ortaya ı ı ı XXX-KK'da -4.92 m de bir ı tabaka-
ı ş ı ş ı ı ş ı Bu ı ğ saha, ı ile göle ğ
alçalan ı zemin ı ı ğ ı ı ı ve tek-tük çini, çini-
mozayik ı .Eski ğ seramik ı ı ı ş ı bir vaziyette
ı ı duvarla ı zemin ı ka.lan derin ş ğ Selçuklu
Devrinde ş ı ihtimalini akla getiriyor.
"..,. .
,. ı ş ı ı XXXI-EE karesinde Eski ğ ı ı üs-
tünde bulunan (-3.16om) Selçuklu ğ ı ı ı 20x21x4.5 cm ı ol-
ğ ş XXXIII-EE'de ı ı bölerek devam eden su sis-
teminiuüstündeki ğ ise20x22.5x6.5 cm ve 22x21x6 cm ı
sahiptiler. Bukarede, ğ ı ı bir de profilli ı ı bu-
ş .
Bu ı ı ı ş ı ı Selçuklu Devri ı ı ı pek
verimli ğ söylenemez. Söz konusu devre ait buluntularla, daha ziyade
Küçük Saray'la ihata ı ı birbirine ğ ı ı ı
ş ı ş ı ı ş ı
Bu sahada kalan XXXIlI-FF, XXXIV-EE ve XXXIV-FF plankarele-
rinin, ı güney ı dibindeki ı ı ı önce kiremit ve ğ
ı ı ş ı ş ı harç ve ı döküntülerinden olu,
ş ı içinde Selçuklu çini ve çini-mozayik ı ş
Buluntular, XXXIlI-FF ı ı ğ ş ı ı -2.35 m den
sonra ortaya ı XXXIV-EE ve XXXIV-FF ı -2.42 m
den itibaren görülmeye ş ı ş ı (Resim: 5). XXXIII-FF'de son olarak
-2.47 m de adeta tabaka halinde ı turkuaz renkli ı
ı tabakayla birlikte .buluntular da sona ş ı ı
ğ ı üzerlerinde ş ı izleri belli olan mimar! ı ı
ı ı ş ı ı ı tespit ş
,Selçuklu.Devri ı .içerisinde en dikkati çeken, 1. İ Key-
kavus devrine ait bir ı sikke ş Sikke, bu ı ı ı ğ ı ı
su sisteminin XXXIII-EE plankaresinin içinde kalan ı ı -3.20 m. de
cl-din Allah
ğ yüzünde;
ele ş Burada, üzeri kiremitle örtülü su sisteminin ı bir kuru-
ş ğ belirlemek için ı ğ ı ı sondaj ı ı ı ı kiremit-
lerden birisinin ı ı ı ı ı ş ı ı ş sikke oldukça ğ ı
ı 23.5 mm ı 1.5 mm ı ı ğ ı sikkenin bir yüzünde;
El-imam el-nil
sr el-din Allah
EmIr el-müminin
ğ yüzünde;
el-Galib Keykavus
bin Keyhüsrev
ı ı okunabilrnektedir. Sikkede ı geçen hükümdar, i. Alaeddin Key-
ı selefi ve ş i. İ Keykavus ı ı Çünkü, onun,
kataloglarda ş sikkelerinde de yer alan ı "sultanü'l-galib'tdir.
Sikkcde darp tarihi görülemiyorsa da, 1. İ ı hükümdar-
ı ı ı H. 607-616/ M. 1210-1219 ğ göre, sikkeyi bu tarihler ara-
ı vermek gerekir.
Su sisteminin, 1. İ Keykavus sikkesinin ğ ı ı ı
hemen üst ı -2.90 m de bulunan bir ğ ı sikkenin ı 23
mm, ı ı ğ ı 1.5 rnm dir. (r,:W>
Sikkenin bir yüzünde; J""W i f l"\(i
El-müminin djJJ \.TT.->..l1
el -imam el-nasr ,.,nl
el-mu'azzam Keykubad
bin Keyhüsrev
ibareleri ı Bu sikke ise, 1. İ Keykavus'un halefi ve ş 1.
Alaeddin Keykubad'a aittir.
ğ sikkelerden XXX-BB, XXX-DD ve XXX-KK plankarelerinin
elenen ı sikkelerin İ olduklan ş ı ı Fakat çok
ş ı Bu yüzden hangi devre ve kime ait ı ş
tir. Buna ş ı ı XXXIII-DO plankaresinde elegeçen 225 mm ı ve.
1.5 mm ı ı ğ ı ı sikkenin bir yüzünde ı bir ı f'igürü,
ğ yüzünde;
... Arslan
ı ı görülmektedir.
XXXIV-FF karesinin ğ ı ı elenmesi ı ı bulunan 29 nun
ı 2 mm ı ı ğ ı ı sikkenin ı ı ancak iyice temizlendik-
ten sonra okunabilir. Ama yine de, bir yüzünde
(Emir -el-müminin i ı ı ı
ğ yüzünde;
....... tan
- - - ..
Keyhüsrev ...
ibareleri seçilebiliyor.
1989 ı ı ı ş ı ı ğ Eski ğ maledilen ob-
jelerden ş ı Özellikle XXX serisindeki plankarelerde, çamur
ı moloz ş duvarlarm ı ı çok miktarda ı ı seramik ı ve
obsidiyenler gün ı ş ı ğ ı ı ı ı ş ı (Resim: 6).
Bunlar ı XXX-EE karesinin ğ ş ı ı -3.40
m de bulunan iri çömlek ya da kap ı XXX-GG ı ı ı
ş ı bir yerinde -3.48 m de ı bir el ğ ı ı ğ ı
XXX-EE'deki ş XXX-FF'de -3.60 m kcdunda, ı ortaya
ı bir yerinde ş ı ş ı ğ ı ı tek kulpu belli çömlek ı
XXX-FF'de, ı kodda ı ı seramik ı ve bir kulp da bulun-
ş Buradaki buluntular -3.50 m den itibaren ş ortalama 10 cm
ı ı ğ ı bir ı ı ı ı ı ı
Bu açmalarda, Eski ğ ı genelolarak M.Ö. III. bin kültür-
Ierine, Eski Tunç ve Geç Kalkolitik devirlere ı ı
inceleyen Prof. Dr. Kutlu Emre'nin tespitlerine göre; XXX-FF karesinden
ı çömlek Eski Tunç ğ ı aittir. Tek kulplu ş muhtemelen
Geç Kalkolitik'ten ı ı Obsidienler ise IV. binin sonu- III. binin ş
ı verilebilirler.
ı ı ş XXX-DD ve XXX-KK ı
geçen ı ait ğ ı elenmesi ı birer yüzük ş Bunlar-
dan özellikle XXX-KK'da ele geçen yüzük, üzerindeki stilize keçi figürüyle
dikkati çekmektedir.
Resim: 1
Resim: 2
Resim: 3
Resim: 4
Resim: 5

I' ı it
1.1 i ı ı

, i
Resim: 6
1989 YILI HARRAl.... ı ı
Nurettin ı ı
Bu ı ı ş ı 25 Eylül 1989 tarihinde ş ı Ekibimiz İ
tanbnl ArkeolojiMüzeleri'nden Arkeolog Sabri ı ı İ Konser-
vasyon ve Restorasyon Merkez ı ğ Arkeolog
ş Özkan, Restoratör Behçet Erdal, Antalya Müzesi ğ
Arkeolog-Topograf Sabri Aydal, Arkeolog ı ğ O.D.T. Üniver-
sitesrnden MimarBurcu Ceylan, Arkeolog Mustafa Arslan ve Arkeoloji
ve Sanat Tarihi ğ ş ş
ı ş ı ı ı her ı büyük bir özveri ile ı ş tüm ekip
üyesi ş ı ş ediyorum. ı ı ş ı ı gösterdikleri
ı ilgi ve ı ı ı Ş ı ğ Akçakale Kayma-
ı Gürbüz ş İ Kültür ğ Ş ı Müze Müdürü
Adnan ı ı ve Müze ı ş ı özellikle ş ederim.
Höyükte sürdürülen ı ş ı ı daha önceki ı ı ş ol-
ğ A ve B ı ı büyük ı ş için 35 DD,
EE, 37 DD, EE ve 33 DD plankarelerinde olmak üzere ı ve ğ
ğ ğ Ulu Cami ı ı ı ı ğ bir olmak üzere,
toplam yedi açma üzerinde ı ş ş ı ş ve geçen ı ı ş
ı ğ ı ı ş açmalarda temizlik ı ş ı ı ı ş ı
Höyükte A ve B ı ı arasmdaki büyük ı ş için,
37DD, EE ve 38 OD plankarelerinde ı ğ ı ı açmalarda höyükte ı
olan İ ait ı kat mimari ı ı ı ğ ı ı ı ş ı
(Plan 2, 3, 4). Burada büyük avlulu bir ev (Plan: 2), küçük avlulu evler ve
bunlara ı oturma ı misafir ı oda ş kiler, depo, tu-
valet gibi ş fonksiyonlar verilerek ı ı ş mekanlar (Resim: 5, 6,
7) güvercin ı ı avlu ş üzerine ş ş matra
(*) Dr. ı ı Kültür ı ğ ı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürü,
(Resim: I, 2) kanalizasyon sistemlerini gösteren buluntular, künkler (Re-
sim: 7) ve hayvan yemlikleri (Resim: 4), ı zahire küpleri ve irili, ufak-
ı İ döneme ı çanak çömlek ı ile mimari ı ı
lar tamamen ı ğ ı ı ı ş ı
ğ tepesindeki eski karakol ı ı ı daha önceki ı
larda ı ı tablet vc çivi ı ı mimari ğ ı ğ ı ı
ı olan yerde, ı ı ı belgelerin ı ı ğ ihtimali
ş bir açma daha ı ı ş ı (Plün : ı 35 DD, EE plankaresi,
Plan: 5, 6).
ğ güneyinde eski karakol binasma ğ ı açmada, Erne-
vi, Abbasi, Eyyübi ve Selçuklular döneminde ı gören İ devrine ait
bir ı ğ duvar ve ş ş ğ ı çokmik-
tarda ı çivi ı ı ş ş ğ adak .kitabelcrine ı ş ı (Plan:
5, Resim: 9,10, ll, 12). ş ş ğ özellikle ı ı yüzleri
alta gelecek ş ş ş olarak ş (Plan: 6, Resim: 10).
Ekibimize sonradan ı Sümerolog Veysel Donbaz ğ bu adak
kitabeleri üzerinde ı ş tercümesini ı ş ı
Önceki ı ğ ş ş toprak çivi ı ı tablet ve çivi ya-
ı ı ş ş ğ mimari parça gibi, bu ı çivi ı ı adak kitabeleri de
M.Ö. Vi. ı ş Yeni Babil Devri'nde Kral Nabonid'e (M.Ö.
555-539), ay ı ı ı ı ı İ ı ğ ı ı
bulunan ve en önemlisi bu ı ğ ı yerini belirten bu adak kitabeleribü-
yük bir önem arzetmektedir. Bu ı çivi ı ı ş ş ğ adak kitabele-
rinden Sin mabedinin ı içine ş ğ kral Nabonid'in ğ
ı ğ ş vemabedin orijinal mimari ğ ı ı ş
Büyüklü, küçüklü 52 parça halinde ı ı ğ ı ı bu çivi ı ı ş ş
ğ sin mabedinin ş ı ı ı ı '
İ dönemde ı bir evin ı ı birinde, duvar ve ş
ş ğ ı bulunan ve Sin mabedi'nden sökülen bu' ş ş
ğ adak kitabelerinden birisinin transkripsiyonu, tercümesi ve metni
ş ğ ı ş
Kitabe 4 ı ı ı
i) rndpA (Nabüj-na-ü-id LUGAL-TIN-TIR-KI ı ı e-sag-ila
2) U e-zi-da DUMU rndPA-KU-TIN-su·ig-bi NUN glt-ma-Iu4
3) E-:t!UL-lIULE dsln sa ge-rob URU :t!ar-ra-na e-na dsin
4) "NIN-GAL "PA-KU UdSa-dar-nun-na EN-MES a-luDU-US
İ i) Babil ı Nabonid Esa gila 2) ve Ezida (mabetle-
rinin) kurucusu, Nusku-Balatsu-igbi'nin ğ ğ prens. 3) Ehulhul sin
mabedini ı içine, ı Sin, 4) ı Ningal, ı Nusku ve
Sadarnunna'ya beylerime bizzat ben ı ı

»f ı ı
35 DD plankaresinde gösterilen açmada ğ 52 adet adak ki-
tabesi envarterlenerek Ş ı Müzesi ğ teslim ş
ğ ğ ı sondaj çukurunda höyükteki mimariden ve
ı ı malzemesinden ı düzgün ve büyük, beyaz dikdörtgen
kesme ş ı ı ş resmi bir ı ı ı ı ş ı Bu
ı höyükle cami ı bu ı ı ı ş ı ş bir
mimarinin ş ı ğ ı ı ş Önümüzdeki ı ğ ı ı ı ş
larda bu ı ı daha ı bilgiler edinilebilecektir.
ı ş ı ğ ı ı açmalar ve ı ğ ı ı mimari ile ilgili planlar
ş elde edilen küçük buluntular ve etüdlük malzemeler Ş ı Mü-
zesi ğ teslim ş ve bu ı ı ı ş ı ı 13 ı
1989 tarihinde sona ş
(1) Transkripsiyon, tercüme ve metin; Veysel Donbaz, Sümerolog, İ Arkeoloji Mü-
zeleri ğ ı
HH ii
3li . .
35 .
• "t

PHin: 1- 1983-1989 ı ı ı ı ş ı ı ı ı ğ ı açmalan gösteren ı
ı i··
•• ı

rf /J
···.. ···,·,··:·;
.; . .;L,, _
.....__ ı
Plan: 3- 37 EE ı ı mimari ı ş ı ş ı ğ ev
ve önünden geçen ğ ı ı

" .
., 0IçQ ... ı ı KlZLTM
Plan: 4- 38 DD plankaresindeki açrnalann'rnimari ı (Antre, oturma ve ı odalanndan
ş ev ile, ortak bir duvarla aynlan, antre odalar ve ı ğ ğ
ş evin ı


PlAn: 5· 35 DDve BE ı ı mimari ı (Sin Mabedi'ne ait ı çivi ı ı ş ş ğ
mimari ı ı ı ı ı açma)

. .."".• ı
Plan: 6- 35 CC, DD ve EE ı açma ile 36 CC, DD ve EE plilnkarelerindeki
açmalarm ı
Resim: 1- KIIf ı laf ı ğ açma ve höyükten Ulu Cami'nin genel görünümü
İ İ Devri)
Resim: 2- ş ı ı ş ş matrasnun yandan ve üstten ş
Resim: 3- ı ş ş duvarlan ğ ve ş öriilü olan evin odalannm ş İ
Resim: 4- ı evde ş ğ ortada da yemlerin muhafaza ğ yuvarlak ı
deponun ğ ı ı bir ş
Resim: 5- Ön cephede antre, soldaki ı ı ı ş ı ı ı ı
yiyeceklerin muhafaza ğ maskan denilen odaj'a ı ı ve maskan
ı küplerden bir görü,nüm(Islam Devri).
Resim: 6- ı evin bir ı ş bir ş
Resim: 7- ı evin tuvaletinde bulunan ş ş ğ
dan ı ı ş kanalizasyon sisteminden bir
Resim: 8- ğ güney ğ ı ğ ı ı sondaj çukurunda bulunan, büyükkesme
ş örülü bir duvar ı ı ı (M.S. 8. ı
Resim: 9- 35 DD ı ı çivi ı ı ş ş ğ ı geldigi yer (I. Kat İ
Resim: 10- Sin Mabedi'ne ait. M.Ö. VI. ı tarihle-
nen ı çivi ı ı ğ ı sökülerek.
İ Devir'de ı ı ğ ı oda ş ı ı
denbir ş Y ı ı ı alta .
gelecek ş ş ş
Resim: 11- SinMabedi'ne ait ı çivi ı ı ş ş ğ adak kitabesi
Resim: 12- M.Ö. VI. ı tarihlenen Yeni Babilbevri'nde Kral Nobonid'e, Ay ı ı ı
ı ı E-HUL-HUL-s1N ı ğ ı ı bulunan çivi ı ı adak kitabe/eri
Resim: 13- ı evi ı çivi ı ı adak kirabelerinden bir ş
Resim: 14- Bulunan çivi ı ı adak kitabeleri ve ğ ı ı üzerinde ı evi
ı ı ı ş bir görünüm
Bursa ili İ ilçesindeki ı hava tiyatrosu ı ı ı Kültür Ba-
ı ğ ı Kültür ve Tabiat ı ı ı Koruma ş ı ğ ı ı 21.4.1989
tarih ve 680/ 3717 ı ı ı ruhsatnamesi ile 17.7. 1989 tarihinde ş
arkeolojik ı ı ş ı 1.9. i 989 günü ı ı ş ı
1980 ı ı itibaren kesintisiz olarak devam etmekte olan ı ş
larda X. ı dönemine ş ı ı ş ı tiyatro ı ı ı ı 2500 m
ı ı ı ş İ tarihinin VIII.-XVII. ı ara-
ı bölümünü ı nitelikte arkeolojik, sanat tarihi, antropolo-
jik ve mimari belgeler elde edilmesi ı ğ ı ı
(*) Bedri YALMAN, Kültür ğ Fevzi Çakmak Cad. 76 Fomara Han K.G. BURSA.
(l) Bursa Kültür Müdür Yrd. Arkeolog Bedri ı ı bilimsel ş ı ğ ı Hacettepe
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Antropoloji bölümünden Prof.Dr. Metin Özbek, ğ
Üyesi Suavi ı S. Antrapolog Hüma Erk, tiyatroda ı ğ ı ı toplu mezarhklar-
daki ı ı yürütülmesinde ve İ ı
Arkeolog Veysel Tolun, Hacettepe Üniversitesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi bölümü master
ğ Avni R.Kuluoyac, ş Pelin Ş Sanat Tarihçi ı Öncel, Sanat Tarihçi
ı Erdal, ı üniversitenin Arkeoloji ve Sanat Tarihi bölümü ğ Orkun
Kanbak, R. Semih Uluocak. Selda Ekici, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi
ğ Özlem Onat, ODTÜ ğ Gül Çavdar ı ı ı
yönetiminde, bulunan eserlerin ı ve ı ı ğ ı
Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi ğ Üyesi ı ı Sanat Tarihçi Mel-
tem Öcal, Mimar Sedat Dinç ı bölümlerde gün ı ş ı ğ ı ı mimari bölümlerin
ı çizilmesinde ve tiyatro ı geçirilmeside ;
Seramikci Turgut Tuna .Seramikci ve Desinatör Meliha ş Tuna, Hacettepe Üniver-
sitesi Sanat Tarihi Master ğ ş Özkul, ğ Üniversitesi ğ Fakültesi
Resim Bölümü ğ Nuray Türk, ı ğ ı ı eserlerin, çini ve seramiklerin ı
ve ı Sanat Tarihçi Desinatör Kaya Zengin buluntularm çizim, depolama ve
erivanterleme ı ş ı ı ş
(2) ı süresince gösterdikleri ilgi ve ı ı İ ı Ümit Oltulu'
ya, Belediye ş ı .Mehmet Kaman'a ve Müze Müdürü Ali Zafer ı ş
kür ederim.
Proconsul Plinius'un lL. ı ş ı Roma İ Trajanus'
un ğ ile Bithynia bölgesinin en görkemli ı hava tiyatrosunu mali
ı ı ı ğ Nikaia İ ı ı ı ı ş ş
41-43 Nolu ı : 1989 ı ı ı ı 1987-1988 ı ı ı ş
ı ı ş bu açmalarda 7 x 12 m kuzey-güney ı ı
olan ve ı ğ oturma basamak temellerinin bir ı ı ı içine
alan ı ı ı ş ğ ı
Tiyatronun ğ ı ğ ı ı kilise bahçesindeki mezarlar
ile-, XLLI. ı da ş ı ı ölenlerin ş ğ toplu ı
ı bir bölümü burada ı ş ı ş olup, bulunan iskeletler ile seramikler
bunu ı
2,60 m ğ ş ı ve sadece ı ğ toprak ı
daralarak ş olan açmalarm ğ kesiminde, 12,30 m ğ
0,65 m eni ve 0,30 m ğ olan cavea oturma basamak temelleri ı ğ
ı ı ı ş ı
ı monocrome ş limon ve hardal ı ı beyaz hamurlu ve
ı ı ı bir ı ı ı ı ı ş bitki ve hayvan
figür ı bulunan Geç Bizans dönemine ait kase ve tabak ı
yer alan 8 insan iskeleti ı ğ ı ı ı ı bir ı ı cavea temelleri
üzerine ı üsttü ı ı ı ş bacaklar birbirine paralel, kollar bel üzerinde
ş ş veya eller cinsiyet uzvu üzerine ş Genelde ş
kinlere ait olup, cinsiyetieri erkektir. En uzun iskelet 1,75 m'dir,
41/5 nolu iskelet 6-7 ş ı bir ğ ait olup, yüzü koyun
ı ı ı ı ş ı
41 / 7 nolu iskelette kollar ğ ı 23. omurunda bir ı ı
darbe izinin görülmesi ilginçtir.
47. Açma: ı ğ tiyatro ğ ı ı ı yer alan
ve 1987-1988 ı ı ı ı bu açmada ş ı ş
ı ş ı ı ı ğ ş ele geçen ı ı ı malzemelerine
yenileri ş ı ı yüzlerle ifade edilecek üç ayaklar, makaralar,
(3) A.M. Schneider, Die Römisohen und Byzantinischen Denkmaler von İ (Nlcaea) 1943.
s. 8.
(4) Bedri Yalman, VII. ı ı ı ı İ Tiyatro ı ı 1986 Ankara 1987
s. 304--313.
(5) Bedri Yalman, VIII. ı ı ı ı II. İ Tiyatro ı ı 1985 Ankara 1986
s. 242-243.
(6) Doç.Dr. Metin ÖZbek, H. Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi, Roma ı hava tiyatrosundan
İ ı ı Bizans iskeletleri 1984 eilt 2 s. 1 sayfa S1.
kasetler, simitler, destek ı ı ı ı gözetleme ı ı ı da-
ğ ı ı ı ş bölümünü kapatan ğ ve çamur ı ı ait
örnekler ile ı üç ayaklar ve ı ı son derece önemlidir.
ı dönemine ait tabak, kase ve kupalar ile erken ı devrine
ait (Milet ş ı ı ı hamurlu, beyaz ı lacivert, kobalt mavisi ve pat-
ı moru renklerle ş seramik örnekleri ile XVI ı dünyada
üne ş çok renkli beyaz hamurlu seramikler ş
Bunlar ı ı XV. ı özellikleri ş ı Ş gurubu
olarak ı ı çiçek, yaprak ve rozetlerin etrafmda XVI. ı özellik-
leri ş ı polycrome Rodos ş olarak ı ı dal, yaprak ve mercan
ı ı ı ı ile ı ı ş ufak meyva ı İ ı ı özel-
liklerinin birlikte ğ bu seramik son derece ı ve nadir bir bu"
ı ı ı ş olan VIII. ve IX. ş tonozlu mekanlar ile V. trapozaidal
tonozlu mekan içinde (Resim: 1) ş ı ş 7 m uzunlu-
ğ 0,70 m ı ı ğ ı 5 m ı birbirine paralel uzanan iki duvar
ı ı ş
49. Açma: Tiyatronun güneyinde 48. açmaya ğ ş ş
ı 6x6 m boyutlu açmada, kuzey-güney ı ı kiklopien rektogonal rek-
ristalize kalker bloklarla ş iki paralel ı (Resim: 2) ı
ı ı 0,70 m 'dir. Günümüze üçer ı ı kalan ve üzerini örten ş tonoz
ş ı ı ş surlarmda ı üzere yerlerinden ğ anla-
ş ı ı .9
ı içe bakan yüzeyleri kaba ş ı ş ı
4 m ş ğ bölümde merdiven temel izleri günümüze ş ı ş ı (Re-
sim: Ş 1-2).
Düz platformdan ş ve ı basamak ile diazamaya ı ı
ğ gösteren izler gerek temeller üzerinde ve gerekse kesme ş ı yan
duvarlar yüzeylerinde belirlenen kesme ş basamak izlerinden ş ı
ı Basamak izleri ğ 4, ı 5'tir. ı ı ş adet ğ
ı kod ı ile ı ı ı ş ğ 0,35,
ğ 0,32 dir. Tiyatronun III nolu vomitoriumu olarak plana geçiril-
(7) Katharina Otto-Dorn, Das IsIamische İ "Untersuchungen zur Iznik-Keramik" Ber-
lin ı s. ı ı
(8) Bedri Yalman, VI. ı ı ı ı İ Tiyatro ı ı 1983 Ankara 1984,
s. 460.
(9) T. Fikret Sezen, Hacettepe Üniversitesi Jeoloji Bölümü ş ı görevlisi. XRD analiz
ve mikroskop İ raporu 1984.
51. Açma ı IV. vomitoriumu içine alan, tiyatronun ı ı
12x8 m boyutlu ve ğ ı ı ı olarak ş ı bu ı ı 1986
ı ı kazdan i nolu ş tonozlu vomitoriumun ğ ait ı ı ı
ı ğ ı ı ı ı ş ı 4 m ş ğ temellere sahip olan bu
ı ı %33 ğ merdiven ı ile ı olan ve güneydeki kesme
ş ı duvar yüzeyinde izleri bulunan 13 basamaktan hiçbir örnek günümüze
ş ı ş ı (Resim: 4).
Mcrdivenin iki ı 0,70 m ş ğ kolosal, rekristalize kalker-
den ş yer ı ı yüzeyleri ince ş tarak-
ı ş ı ı meyilli ğ 8 m güneydeki ı günümüze
kalan. ı ı ı ğ 2,70 m'dir. Kuzeydeki duvardan 7 m ğ
da vel,35.m ğ ı ı günümüze ı ş ı Bunun da yüzeyinde
basamak izleri ve ı ı yer ı Alt ı yekpare ş
ş ı ı 0,40 ı eni, 0,30 m ğ ve 0,15 m ı ş ı ı
ı .
. Vomitoriumun kesme ş ş ş tonozla örtülü ğ gü-
nümüze kalan moloz ş harç ı ı ı ş blok izlerinden ve kuzey"
ğ ı ı günümüze ş ı ş kesme ş tonoz ı ı ı an-
ş ı ı
Güney ı ı ı ı 0,30 ı ğ 2.10 m ş ğ
bir merdiven ğ ı ı 0,35 m ı ı ğ ı kesme ş
la örülü .zeminden sonra gelen bu ğ ı kuzeye bakan yüzünde iki en-
süze ı harfi 0,10 x O, II ı boyutlu ş ş ğ ı iki ı 2,05
m ğ ı ı ı ı kalankesme ş ı ı ş tonozu ş ı
ı ı ğ ı ğ ş ı ı
Merdiven ş ğ ğ 3 m ğ ve 0,55 m ı ı ğ ı
olan duvar i ı ş tonozlu ı ğ ı ı ı ile ş
Üzerinde ı harfleri bulunan basamak 0,60 ı ı ı sonra
'dik bir ı ile kuzeye uzanan 10,40 m ğ ve 0,65 m ı ı ğ ı
kesme ş ş duvara ğ ı (Resim: 5). Bunun 4,15 m
ğ paralel uzanan kesme ş ı duvar 6,70 m ğ ı Bu du-
ı ğ ve üzerindekesme ş ı ş k tonozun ğ ka-
lan izlerden ş ı ı
Kuzeyden giren ve ı ı bölümden geçen seyircilerin IV. va-
miteriuma veya güneydeki 2,10 m ş ğ merdivenlere ş ı bu
sistem, IV. vomitoriumun ğ ı ı ı tonozu ile ı
ı ş bölümünü örten tonozun 45° ı ile birbirine ğ ı ğ ı ş ı
52. Açma: Tiyatronun ğ 41. ve 47. ı ş ş
ı ı ş ı ğ 1,55 m ğ 0,85 m ı ı ğ ı ve 8,20 m
ğ kalan bir duvar ı ğ ı ı ı Bunun 1986 ı ı bulunan duva-
ı ı ı ğ ş ı ı ş ı
Açmada ı bloklarla ş 1,90 m ğ 0,78 m
eni ve 0,90 m ğ tiyatroya ait duvar ı ı ı ı ı ş
ı merdivenle ı ı kalan izlerden 3,5 m ğ 4 m ş ğ
deki zemini 0,35 m ı ı ğ ı ve düz ş ı bir platforma, oradan
darnerdivenlc diazomaya ş ı bu ı 49. açmada ı ğ ı ı III
nolu vomitoriumun ğ ş (Resim: 6-7).
53. Açma: 51. ı kuzeyindel8x6 ı boyutlu olarak ş ı ş ı
Tiyatronun ı ı ı ı ı kesme rekristalize kalkerden ş
olan ı ş duvar 0,30 m sonra dik ı ile içe, sonra ı ş ı ı ve 3,75 m
güneye ı ı bu kesimde hafif bir yay ğ gözlenmek-
tedir. ı duvar 4,65 m ğ devam etmektedir. ğ ş
0,53xO,53 m lik ı ı ana duvardan 0,03 m ı ş ı ı ş ş ı
kesme ş ı 1,65 ı lik ı ı moloz ş duvar ı ı ı ile 3,5 ı yük-
ğ ı ı ş
ı bu ı ı kireç kum ı ve ı ı ş ı ı ğ
ş ı ğ ı tabakada çok ı iskelete ı ş ı Bunlar tiyatro ı
bir ş ı ğ ı ı ğ ı ı ortaya ı
1. Toplu ı ı orta kesiminde 50x25 m ğ ı ı ı
olup, Bizans İ Theodor Laskaris dönemine ait ş ı ı üst
üste ı ı ş cesetlerinden ş ı u,
2. ı tiyatronun i. vomitoriumunun güneyinde ı ı ı
ş ş olan üç nefli kilisenin içinde ve çevresinde ş ş
3. ı olarak ğ bu ı ı 41 iskelet ı ğ ı ı ı
ı genel özellikleri, ı ı ı ı ş ı ğ ı
ı ı ı ı ı ı ı Bacaklar birbirine paralel uzanmak-
ta olup, bir eli cinsiyetuzvu üzerinde ğ gövdenin ı ı
Bu ı ş ı ş ı ş bebek iskeletleri ı 4--5 ş ı
da çocuk iskeletleri (Resim: 8)ile 20-30 ş ı ş ı ait iskeletler,
sadece ı veya ı ı ters ş (Resim: 9) iskeletler ı
ğ ı ı olan insan kemiklerine de ı Bunlar daha ziya-
de tiyatronun kesme ş ı ı ı ğ ş ı
(lO) BedriYalman, ı ı ı İ Tiyatro ı ı Ankara" 1988 s. 340.
(ll) ı IV. ı ı ı ı İ Tiyatro ı ı 1981 Ankara 1982 s.
· ı ı cesetlerin tahtadan ı ı ş teskerelerle birlikte
gömüldüklerini gösterir ş ı ı ile dövme çiviler bulunmak-
ı 53/3, 531 4 nolu iskeletlerin ı ve ı bu parçalar daha
İ ı kemer ı ı kesici aletler ile üzerinde
bitki ve ı motiflerinin ş ğ kemik obje ş
ş ve cinsiyet yönünden oldukça ı ş ı olan ve normal gömülme
özellikleri gösteren bu ı bebek ve çocuk ş ı ı fazla-
ı ğ ı dikkat çekicidir (Resim: 10). ı bir ı ı sonucu ölen-
lere ait ı ş ı Bu konuyu H.Ü. Antropoloji bölümünde
ı olan ş ı ı ı
Analemma ı ı ı ı paradosa ı ve 10,40 m ve 6,70
m ğ olan kesme ş duvarlarm kuzeyindeki bölüm 4,15 m uzun-
ğ 1 m ı ı ğ ı ğ ı ı ı moloz ş ve çamur ı kulla-
ı ş bir duvarla ı ı ş ı Duvann güney yüzündeki derzler
kireç ile ı ı ş ve ı ı ı boya ile ı ı Bu ı ı ı 1.10 m yüksek-
ğ ı ı günümüze ı ş ı
Bu bölümde iki ı ortaya ı ı ı ş ı
i. ı ı ı i ,30 m ğ zeminden 0,50 m ı
yüzeyden 1,15 m derinde ş Büyük boyutlu kiremitlerden ş
hava ı ı ğ 0,70 m 0,25 m ş ğ ve 0,20 m ğ
dedir (Resim: Il).
ı ı ı hamurlu bir küpün ı ı ı enine ş ve 0,62 m ı
daki bu bölümü alta, dip ı ı üstte gelecek ş ş ş Üstte
0,45 m ı bir ğ ı meydana gelecek ş ş altta 0,14 m ça-
ı ı bir delik hava ı ğ ı ş ı Küpün çevresi altta moloz
ş yanlarda kiremit ı ve killi çamur ile ı ş
tir. Çevresinde daha sonra ğ ş ı mezarlarda, ğ iskelet-
ler ı ı (Resim: 12).
Bu ı ı uzun süre ı ı ş ğ belgeleyen kül, kömür ve
alevlerin ı ş izler ile tavuk, koyun, keçi kemik ı
Geç Bizans dönemine ait tek renkli ve sigraffito ğ ile ı ı ş seramik-
ler ı .
(12) Kültür ı Kültür ve Tabiat ı ı ı Koruma ş ı ğ ı ı 11.5.1989 tarih
ve 680(16)/ 4570 ı ı ı ı ile Hacettepe Üni. Edebiyat Fak. Antropoloji bölümü labo-
ı incelemeye ı ı ş ı
II. ı i. ı ı 1,20 m kuzeyinde ve daha ufak boyutlu olarak
ı ı ş ı ı teknik ile ı ı ş olup taban ı 0,40 m ğ 0,35
m dir (Resim: 13).
ı ğ 6,70 m kuzey-güney ı ı ı 3,25 m
ş ğ kiklopik bloklarla ğ belirlendi (Resim: 14). 6.70 m,
ğ ı ğ bakan yüzeyi 4,05 m, güneyi 3,90 m ş
ğ ğ ise 4,75 m ğ ve kuzeye bakan ı ı ı ı ı ğ ı
3,80 m olan bir bölüm (Çizim: 3) üzerinde III. ı ı ı ı ı ğ ı ı ı
ni. ı 0,50 m ı küpten kesilerek ı bu ı ı da ben-
zerleri gibi ı ş ı ı ı moloz ş kiremit ve ğ ı ile desteklendi-
ğ ve ı ğ 0,35 m ğ iki künk ile ı ğ uzan-
ı ğ ı ı ise ş ş gurubundan iskeletlerin ğ (Resim:
15) te görülmektedir.
Bu ı ı ş ş ı ş ı sonunda üç ı
kesme ş ş duvarlardan güneydekinde 4,20 m derinde güney
ı 0,40 m ı ı ğ ı ve 0,03 m ı ş ı ı bir set yer ı
Bu kesimde 5,40 m ğ ş ı ğ zemine ş ı
ı ş ı
ğ duvarda 2,60 m ş ğ kesme ş ş ş
tonozlu ı ğ ı ı ı ı ğ ı ı ı 2,30 m ğ inilen bu ı ı
dan içine girilen ş tonozlu ı güneyinden ı 0,90 m ş
ğ ı ş ğ ı trapozaidal tonozlu mekana geçilmektedir.
Tiyatro ı orchestra ı gladyatörler buradan pros-
caeniuma ve orchestra'ya ş ı ı ş ı
Günümüzde ortalama 2 m ı ı ğ ı moloz ş ğ kiremit ve sera-
mik ı ile dolu olan bu ı ı teknik imkanlar temin ğ zaman
ş ı ı
Burada ş ı 5,40 m derinlikte Roma dönemine ait beyaz mermerden
korint sütun ş ı ğ ı architrav ve heykel ı ı ş ı
54. Açma: 50. açmaya ğ ş ve 4x8 m boyutlu, kuzey-güney
ı ı olarak ş ı ı ş ı Üstteki kireç kum ı renkli fresk ı
ile, ı ı ı ı ğ ı ğ tabaka ı ı ı sonra
3 nolu ş ğ ı ı ile ı yöne uzanan merdivenli bölümü ı ğ ı
ı ı ş cephesinde süpürgelik bölümü düz hatlar ile ş ı 0,075 m
ş ğ defne yaprak dizisi, 0,075 m ş ğ lotus-palmet dizisi ile
ş Üstteki ş ı ı 0,058 m ş ğ düz hat, 0,045 m
ş ğ kymation ve inci dizisi, 0,065 m ş ğ lotus-palmet dizisi
ile ı ş ı Her iki mermer ı ı ı ı ğ ı 0,57 m ş ğ
arada beyaz mermerden ş ş levhalardan ş friz üzerinde Roma
askerlerinin ı ı ş malzemesi kabartma olarak ş ş
(Resim: 16). Bunlar ğ ı pazumentler, ğ ı ı ka-
malar ve ı ı ı
ş ğ 2,40 m lik bölümde i ,85 ı ş ğ 0,30 m ğ
olan iki ı merdiven ı ı ı ğ ı ı ş ı ı mükemmel
ş ğ sahip plaster kaidesi ş 0,75 m ğ 0,60 m eni ve
0,32 m ı ı ğ ı olan bu kaidenin ön ve iki ı yatay dikdörtgen çerçeve-
li ı ı merkezde bir lotus motifinin iki ı ş ı motifleri,
üstte ise ı silindirik bölümde ğ motif dizisi ile silmelerden
sonra defne yaprak ı ı ş ş
ı ğ ı ı ufak buluntular:
1989 ı ı Hellenistik, Roma, Bizans ve ı dönemine ait etüdlük
ş ş toprak, seramik, maden, cam, çini, kemik eserler 142 ı nolu liste
ile; incelemeye ı ğ etüdlük malzemeler ise 78 ı ile; buluan
insan iskeletleri ise naylon torbalar içinde depolanarak korumaya ı
üzere İ Müzesi'ne teslim ş .
Kase: ş ş ı 51. açmada ş Yük. 0,08 m,
ğ Ça, 0,31 m, KaL Ça. 0,09 m dir.
ı ı ı hamurlu, türkuaz renkli ve ı Dudak kenan ı ş ı ı ı
ı üç ayak izleri görülmektedir. ı ş ı ı halka kaldelidir.. ı ş ı
ı ş ve kahverengidir.
Kase: ş ş ı 51. açrnada ş Yük. 0,078 m,
ğ ça, 0,31 m, KaL Ça, 0,09 m dir.
ı ı ı hamurlu, ğ ş ı renkli ve ı ı ı ğ ı ı ı ş
ı ı ve hafif ı ı Ortada bir çemberin ı ı ı ğ ı sahada üç ayak izleri
ı ı ve ı ı dökülmeler ı ı ş ı ı halka kaideli-
Kase: ş ş ı 47. açmada ş Yük. 0,098 m,
ğ Ça. 0,238 m, KaL Ça. 0,078 m'dir,
ı ı ı ı koyu ş renkli ve ı ı Derin olan iç ı ı ı ş
turan yan ı hafif ı ş ğ ı Bir çemberden sonra derinIe-
ş merkezde üç ayak izleri ile dökülen boya ı ı ı yer ı ı ş
çekik halka kaidelidir.
Kase: ş ş ı 47. ı ş Yük. 0,65 m,
ğ ça. 0,142 m, Kai. ça. 0,058 rn'dir.
. ı ı ı hamurlu hardal ı ı renkli ve ı ı ı Hafif yayvan ş
kenarlar ğ ı ı ğ ş ı ş çekik ı kaldelidir.
ğ Kandili: ş ş ı 53. ı ş Uzun.
0,145 m, eni 0,078 m, kaL. 0,082 m, kai. ça. 0,046 ı ı dönemine
aittir. ı ı ı harnurlu, ş renkli ve ı ı ı ı ş ı ı ğ ğ ya-
ı kulp boyuna paralel yükselerek, dudak ı ı ğ ı
ğ uzun ve ovaldir. Üstte ortada bir ğ ve iki yanmda birer Çl-.
ı ı yer ı Dairesel ı ı
ğ Kandili: ş ş ı 47. ı ş Uzun.
0,105 m, eni 0,064 m, kaL. 0,053m'dir. Geç Bizans devrine. aittir.
ı ı ı hamurludur. İ ı koç ş ı ş kulbu, ğ ğ
nin iki yanma uzanan ı barizdir. Fitil ğ ı ı ı Oval kai-
delidir. '
Tabak ı ş ş ı 47. açmada ı ı ş Uzun.
0,3"05 m, eni. 0,24 m, KaL. 0,008 m'dir.
Beyaz ı olup, dudak ı girintili ı ı ı hatlar bulun-
ı ı ş ı ı dudak ı Çin ı ı ı ı
da ise çok renkli karanfil, dal ve ı ş ş (Resim: i 7).XVt
ı ı dönemi İ ı ı seramik örneklerindendir.
Tabak ı ş ş ı 47. ı ş ı
0,183 m, eni. 0,142 m kaL. 0,009 m'dir. ..
Beyaz hamurlu olup, ortada Ş gurubu" ğ belirtilen bitki, yap-
rak ve rozetlerin ı ş ı "Rodos İ ş olarak belirtilen yaprak, dal ve mercan
ı ı ı ile ş ş meyvalar ı Bu ı ğ XV. ve XVI.
ı özelliklerinin aym tabakta ş ş ı ı (Resim: 18).
Çini ı ş ş ı 47. ı ş Uzun.
0,142 m, eni, 0,11 ı kaL. 0,022 m'dir. XVI. ı ı dönemindendir.
ı pembe hamurludur. Yüzeyinde mavi, türkuvaz, siyah, ı ı
renkler ı ş ş iri rozetler, bahar ı ı ı ş veya tomur-
cuk çiçekler ş ş (Resim: 19).' ..
Üç Ayak ı ı ş ş ı 47. ı ş Uzun,
0,102 m, eni 0,065 m, kaL. 0,053 m'dir.
ı ı ı hamurludur. Üç ğ ı ş ı ı ğ ı ş ı ı olup,
merkezde bitki motif'li kabartmalar yer ı ı ı ğ ı
gelen ş ı ş ı ı .
. Saç ğ Kemiktendir. Uzun. 0,104 m, KaL. 0,006 m'dir.. 5L açmada
ş Bizans dönemindendir. '.
ı krem renkli olup üzeri perdahh, inee uzun, ş ı ı ğ üç
gurup halinde ı ş birbirine paralel ensüze hatlar yer ı ş ı
ı topuz ş uç ı ı inceltilip ş
Büyü aleti: Kemiktendir. Uzun. 0,059 m, eni. 0,014 m, kaL. 0,004m'dir.
53. açmada ş Geç Bizans dönemine aittir. Dikdörtgen ı ş
li olup, uçlardan biri hafif ş ğ ı ı ise ı dairesel ş
ş Düz yüzeyinde bir ı bitki dokusu içinde ş ş ı bir ok
veya ı ı Çocuk iskeleti üzerindendir.
ş ı Yüzük: ı Eni. 0,017 m, boyu. 0,014 m, yüzük ş ı
uzun. 0,01 m, eni. 0,008 m'dir. 53. açmada çocuk iskeleti ı ş
tur. Ufak parmak ölçülerine uygun ı ğ halka ı ı ş
tur. İ ş halka ş ğ ş ı ı ı renkli ş ı
üzerinde ensüze olarak ş ş ayakta giyimli bir ı elinde ş ş kozala-
ı ğ ise Nike ı
Kolye: Cam ve ş ı ı 0,006 m, 53. açmada çocuk iskeleti üze-
rinde ş Geç Bizans dönemine aittir. Mavi, gri ve beyaz boncuk
tanelerinden ş ş Gri renkliler ş olup, ğ kürevidir. Ara-
ı ufak olan boneuklar ı (Resim: 20).
ı ı ş ı ı ı İ içindeki gezilerde Beyler Mah. Derman
Sok. 8'de Zekeriya ğ ı evinin bahçesinde Bizans dönemine ait mer-
mer levhalar ı ı belirlenerek, İ Müzesi'ne nakilleri ğ ı ş ı
ı levha: Eni. 0,84, yük. 0,96, m, kaL. 0,10 m'dir. mermerdendir.
Birbirine geçme hatlar ş bitki motifleri, ortadaki çemberin ı ı ı
ğ ı alanda pençelerinde ş tutan, ı ı bir kartal motifi kabart-
ma olarak ş ş (Resim: 21).
ı levha: Eni. 0,98 m, yük. 0,84 m, kal, O,LL m'dir. ı
Kare çerçeveli alanda ortada iç içe iki çember, içinde haç olan dört ı
yonca, ş içinde ı ı motifli ufak çembereikler ş ş (Resim:
22/ A)
ı levha: Eni. 0,725 m, yük. 0,54 m, kaL. 0,135 m'dir. Mermerdendir.
ş çerçeve içinde ortada haç, çevresinde dört ı yonca
ş ş (Resim: 22/ B)
Levha: Eni 0,855 m, yük. 0,975 m, kaL. 0,125 m'dir. Mermerdendir. İ
kare ile çerçevelenen ı ı iç içe iki ş ş
lotus motif'li üçgenler, merkezde sekiz ı rozet ş (Resim: 22/ C).
Levha: Eni. 0,65 m, yük. 0,92 m, kaL. 0,09 m. Bir ı ı ı ı İ içe üç
ş dörtgen, merkezinde dört dilimli rozet motiflidir (Resim: 22/ D).
, i
GÜNEY ı ı ı

: ş
:: lLZL:-Sl'Iinsl
r i i

( )
i i
: i
i )
, i

[ i
i i
i i
i i
i i
i ;1 ı
1 [
rJ i .J
'.'" . ı
iL i ı i ı i .
tt ı '"
r ,---- PLAN Ö' ı ı ı
eg Ş 1- 3 nolu ı ı pldrnve cephe ş
(1/20 ölçekten ş
iZNiK TiYATRo' ı ı 8\
" '

Ş 2- 3 noluvomitorium'un restitüsyonu
ı ı

..-.............. .........•

.q ,

Ş 3- 5i ve 53. Açmalarda ı ğ ı tiyatro ı ı ve iskeletler
(1150 ölçekten ş
..n"O 11959
Resim: 1- V. Trapazoidal tonozlu galeriye ait ı ı
Resim: 2- ID. nolu vomitorium'un ı duvanndan ş
Resim: 3- Ill. nolu vomitorium'un ğ duvanndan ş
Resim: 4- IV. nolu vomitorium'a ait basamak
temel ve duvar ı ı
Resim: 5- N. Vomitorium, ı ş ğ ve kesme ş duvar ı ı
Resim: 6- II. Vomitorium'dan günümüze kalan ı ı
Resim: 7- II. Vomitorium ile duvar ı ı ı genel ş
Resim: 8- 3 nolu ı bulunan çocuk iske1eti
Resim: 9- ı ters ş ş iske1eti
Resim: 10- 53. Açmada ı ğ ı iskelet grubu
Resim: 11- i nolu t a n d ı r ve hava k a n a l ı
Resim: 12- T a n d ı r l a r ı n çevresinde bulunan iskeletler
Resim: 13- 1. ve II. ı ı genel ş
Resim: 14- 53. Açmada bulunan rnekanlara ait kesme ş duvarlar
Resim: 15- III. ı ve çevresinde bulunan iskelerlerin genel ş
Resim: 16- 54. Açmadaki III nolu ş detay ş
Resim: 17- XVI. ı ait ı ı ı
Resim: 18- XV ve XVI. ı özelliklerine sahip İ imlli tabak ı
Resitn: 19- İ çini ı
Resim: 20- Çocukiskeleti üzerinde ş boncukdizisi
Resim: 21- Karta! motifli levha
Resim: 22a- İ z n i k Müzesi'ne k a z a n d ı n l a n menner levha
Resim: 22b- İ z n i k Müzesi'ne k a z a n d ı n l a n mermer levha
Resim: 22c- İ ı ı mermer levha
Resim: 22d- İ Müzesi'ne ı ı mermer levha
.. ı VE ÇEVRE İ Ş - 1989
M. Taner TARHAN*
Veli SEviN
M. ş Ş
1989 ı ı ı ş ı Van Müze ğ ş ı ğ ı ı Prof.
Dr. M. Taner Tarhan ile Prof. Dr. Veli Sevin'in bilimsel ş ı ve sorum-
ğ 6.7.1989 - 10.8.1989tarihleri ı ş ş
ı ğ ı ı bilim kurulunda, Yüksek Mimar Ümit Sirel, saha yürütücü-
sü olarak ı Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi'nden uzman M. ş
ş İ Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden Uzman-Restcratör
Hüseyin ı ı Mimar Nuray ğ ile Marmara Üniversitesi Fen-Ede-
biyat Fakültesi ğ Fehmi ı görev ı ş ı ı
ş ı Merkezimiz ve Fakültemizde sürdürülen, ı ile ilgili desinatör-
lük ı ş ı (M.A.) Aynur ı Yüksek Lisansiyer Hakan Karadöl
ve ğ Sema ı ile İ ğ ı yürütül-
ı ş ı ı ı ğ ı Kültür ve Tabiat ı ı ı Koru-
ma ş ı ğ ı ı İ Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin ve T,jrk Ta-
rih Kurumu'nun maddi ve manevi ı ı ş ş ı
1.1.1989 tarihinden itibaren geçerli olan protokol ğ Van İ Özel
İ ğ ı özellikle malzeme ı ı ve servis ı teminine
yönelik büyük çapta maddi destek ğ ı ş ı Bunun ı Kültür Ba-
(*) Prof.Dr. M. Taner TARHAN, İ Üniversitesi Edebiyat Fakültesi ğ Tarihi
Anabilim ı / Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji ş ı ı Merkezi Müdürü 34459
Prof.Dr. Veli SEViN, İ Üniversitesi Edebiyat Fakültesi ğ Tarihi Anabilim
ı 34459 iSTANBUL
Uzman M. ş Ş ı Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, ELA-
ı ğ ı Döner Sermaye M ğ ı ş ı ı ı bitimine ğ
Van Kalesi ve ş ı ı için ı bir destek ğ daha gönderil-
ı geçen kurum ve ş özverili ı ş ı yürüten ı eki-
bimizin üyelerine, Van ğ Van İ Özel İ ğ Van
ili Muhasebe ğ Van Müze ğ ş Kaymakam-
ı ğ ı ve ş ı ğ ı ile ı ı ı esirgemeyen bütün ilgili ve
yetkililere ş etmeyi bir görev addederiz. ı ı ş ı ı ı
ı hemen sonra ı ı ı ı ziyaret ederek, takdirlerini
bildiren Kültür ı ı ı Kemal Zeybek'e ve ğ konuklara
ş zevkli bir görev ı
Bu sezonki ı ş ı ı dört ı yönelik olarak ş
1- ı ı ş ı
ı ı ş ı ı kümbetin kuzey ve ı yer alan F6, F7, G7,
G8 ve G9 plankarelerinde ş ş (Resim: i, 18). Kümbetin
kuzeyindeki F6, F7 ve F8 plankarelerinin ı ı alanlarmda temizlik ı ş
ı ı ı ş ı Bu alan içersinde yer alan ı çamur takviyeli mo-
laz ş örülü- hazire bütünüyle ortaya ı ı ı ş ı
Geçen ı pilot alan olarak belirlenen G 7, G8 ve G9 plankarelerini kap-
sayan kesim, güney yönde ş daha ş bir alan elde ş
ı ş ı ı bn kesimde, ı ğ ı özgün dokusunun ı olan
13 adet mezar ı tespit ş (Resim: I).
Bu mezarlardan ı ı ı ı ı ı tarihlenebilmektedir, me-
sela G 51 no 'lu ı ş ş üzerinde, silik olmakla birlikte, " ...
Seb'e Mie... (H. 700/ M. i 300) tarihi okunabilmektedir.
ı G8 plankaresinde ı ğ ı özgün dokusuna renk katan
çocuk mezarlarma ait iki sanduka ş (Resim: 2-5). Bunlardan bi-
rinin (No. G 065) uzun ı üzerinde:
"Bu çocuk ı emir Hüsameddin Musa EI-Fakih'in ğ masum İ
ı aittir" ı ı Arapça kitabe yer ı Sanduka, ş ş ı
ile birlikte monoblok olarak ş ş
Bu ğ parça merkezimiz ı ı ı temizlendikten
sonra, ün ik bir eser ı ve güvenlik ı ı -"Beyler ı ğ ı
denen ı alanda bulunan- ğ çocuk ı birlikte Van
Müzesi'ne ı ı ş ş (Resim: 6).
Bu ı ı ğ ı kuzey ı da ı ve temizlik ı ş ı
ş ı ş ı Pilot alan olarak ı ğ ı ı kesimde sekiz adet ı
temizlik ve düzenlemesi ş ı ı ş ı (Resim: 8). Bunlardan üç tanesi ı
ı olup, ğ ı ı ise oldukça silik bir ı Gerek ş
leri ve gerekse ı geometrik ve bitkisel motiflerle tezyin ı bu
eserler, ı öncesi Türk ı ı karakteristik özelliklerini ı
ı Bunlardan ikisi hatun ı ı Gg 029 No'lu ı ayak ş
"Bu mezar Bekir'in ı merhum Seyfeddin ğ Halil'iu ğ Suca-
eddin'in ı ı Zuhar Hatuu'a aittir" künyesi Arapça olarak yer ı
Gg 091 No'lu ı künyesinde ise:
"Bu mezar Ş ı ı merhume, ş Devlet Hatuu'a aittir."
ı ı ı ş ı ş ı ı
Sondaj ı ş ı
ı ğ ı güney ı kümbetin ğ yönünde yer alan büyük
tümselti 1988'deki ş ı ı ı dikkatimizi ş Bunun ğ
ni saptamak üzere sondaj ı ş ı ş ı ş ı ş ı ı ı D6,
C6 ve D7 plankarelerine ı iki açma ile ş (Resim: I, 19).
Açmalardan biri tümseltinin kuzey ucunda olup 10.00x4.00 m ı
ı 1.00 m kadar ş bu alanda birbirine paralel ı ı
ı ğ ı meydana ı ı ı ş ı Duvarlar çamur takviyeli moloz ş örü-
Iüdür, Ara duvar ı ı ı 0.70 m ı ı ı horasan
ı ğ ı ı ı ı tespit ş ı kubbc ya da tonoza ait ola-
bileceklerini ş Duvarlarda yer yer beyaz renkli kireç ı ka-
ı ı ı görülmektedir,
İ ı ı ise tümseltinin ı yönünde olup 7.00 x 2.00 m boyut-
ı ı Burada da 1.00 m kadar ğ inilerek ı ı ı ı ı
men ortaya ı ı ı ş ı
ı içinde ilginç bir konumu olan ve ı ş ı ı ör-
ğ ş bulunan kümbetle tezat ş eden bu ı kompleksinin
fonksiyonu ı kesin bir fikre sahip olmamakla birlikte, bir avlu ve
çevresindeki odalardan ş bir ğ ş
II- Tespit ve ğ ı ş ı
Geçen ı ğ gibi 1989'da da güney kanatta ğ ı ş ı
ı devam ş İ iki ğ künyeleri ş
(No. G 023) "Bu mezar ı ı mutlu, fakih Yusuf'un
ğ İ ı ı Türkan Melek'e aittir. H. 750/ M. 1349 ı ı ı
Receb ı vefat etti."
(No. G 050) "Bu mezar ahiretini ı ı mutlu, ş ı
rahmetine muhtaç, Emir Mecdüddin ı ı ı ş Hatun'undur,
H. 762/ M. 1360 ı ı ı Rebiü'l evvel ı vefat etti."
Geçen ı raporumuzda tarihin ş ğ ğ
miz G 033 No'lu ş ı künyesi üzerinde ı ı ş
sonucu H. 771/ M. 1369 tarihi ı ş ı (Resim: i I).
Bu ı ı ş ı ı ı ğ ı ı ğ ı ı kuzey kanat ş ş Geçen
ı raporumuzda da ğ üzere, bu bölümün ı koruma duva-
ı yoktur. Buna ş ı ı mezarlar hemen hemen bütünüyle ı ve
bu alana yeni görnü ı ı ş sonucu ğ
ş itibaren -Ahlat ş ı ı çevre ı ı ş ı ş
ı ş ı Ümit ederiz ki, yetkililer ihale ş ı vererek bu ş ı
ı ı ğ ı ..
ı ş ı ı 125 adet ı ı ı ı üzerindeki tespit ş
ş ı ş ve bunlar geçici olarak (Gg 001) kodundan ş numaralan-
ı ı ı ş ı ğ ş de buna paralelolarak ı ş
Bu arada çok önemli ı ş Bunlar milli tarihimizin veOr-
ta ğ ı ı kalan birçok yönünü ı tarihi bilgileri içere
mektedir. Sözgelimi Gg 128 No'lu ı ayak ş (Resim: 9):
"H. 762/ M. 1360 ı ı ı ı ı ı ı ı Hosper
ı ş oldu" ı ı ı ı geçen yer ı
nedeniyle bu belgeler tarihi ğ ı ş ı ı ı ı ı da birinci elden
kaynak olarak önem ş ı ı
Ahlat'ta ı ş ı ı bilinen, bölgenin ünlü ş ı Yusuf bin
Miran ve Üstad Esed'in- bu kesimdeki pek çok ş de ı ı bu-
ğ tespit ş Mesela bunlardan Yusuf bin ı cseri fGg
109) H. nO/M. 1310 tarihini ş ı Üstad Esed'in eseri ise (Gg 1l0)
H. 744/ M. 1343 tarihini vermektedir.
Tespit ı ş ı ı kümbet ş ı ı da yeniden ele ı ince-
ş ğ gibi kitabede ı geçen ı Halime ya da Celime-
ı ğ ı ğ ş okuma tekliflerinde ş
(1) M.T. Tarhan, V. Sevin, M.B. ş VLI. ş ı ı ı ı s. 38, res. 21.
(2) B., ğ ı ı Mezar ş 1971, s. 25, 99.
(3) O., Aslanapa, ı ı ş Dergisi 1 (1956), 1957, 106 vd.; ILR., Ünal, ı
Dergisi XL (1976), 138 vdd.; M.T. Tarhan, V. Sevin- M.B. ş ı eser, s.20 vd. ve
ilgili dipnotlar.
ş ş ı son ğ göre' hatunun ı Celme'dir. Ahter-i
Keblr'e göre Celme "ululuk" ı gelmektedir-. Buna göre Celme Ha-
tun - Ulu Hatun'dur, ı yer alan ğ hatun ı Devlet
Hatun, Türkan Hatun, Aymelek Hatun ve Cihan Harun gibi Türk kültürüne
ait özgün isimlerin daha fazla ı söz konusu kelimenin morfolojik
ğ kadar, anlam yönünden de Celme Hatun olarak ğ
Geçen ı ğ gibi bu sezonda da ı sözünü ğ ı
seçkingörünümlü ı rölöve ı ş ı da ş (Resim:
III- Restorasyon ve Çevre Düzeni ı ş ı
Restorasyon ı ş ı G7, G8 ve G9 plankarelerinde ortaya ı ı
ı ı ş ı ı ş uzman-restoratör Hüseyin ı ı tara-
ı ş Ancak ı ı geç devir ı sonu-
cunda paramparça ı nedeniyle restorasyon ı ş ı bir hayli ğ ı
ve zahmetli ş (Resim: 12). Bütün bu olumsuz ş ğ bu san-
ı tümü araldit ı ğ ölçüde ı ı ş ı
ı ğ ı ş ve sanduka ı -G 038 ve G 047 No'lu ı
larda ğ gibi- yerlerine monte edilerek özgün ı getirilmeye
ı ş ı ı ş ı (Resim: 13). Bu arada; G 7 plankaresindeki G 057 no'lu ve G 8
plankarcsindek! G 059 No'lu mezarlara ait platformlar restore ş
(Resim: 14--15).
Geçen ı pilot alana ğ ı ı büyük ölçüde ot ve ğ
ı bitkilerin ş ğ gözlemlenince, bu ı da yine -ge-
çici bir önlem olarak- ı uygulama ş (Resim: 13-15, 18).
Benzer ı İ Süleymaniye Camii'nin haziresinde de tat-
bik ğ ifade etmek isteriz.
(4) ı ı detay ğ ı bk. M.T. Tarhan, V. Sevin, M.B. ş ı eser, s. 30,
res. 6; ı ı Halime olarak okuyanlar ş (ha) harfinin ı ı
(.) görmezlikten geldikleri gibi, (/dm) harfi ile (mim) harfi ı ı gereken
(ye) harfinin tahrip ğ ileri sürmektedirler. Hatunun ı ı Celme olarak okuyan-
lar ş (ha) harfinin ı ı bir biçimde görülen- ı (.) ğ
rek bunu "cim" harfi olarak ı (Mm) ile (mim) harfi ı "ye" harfinin
ı ğ ı ı belirtmektedirler. Oysa ş "ha" harfinin ı nokta C.) çok belir-
gin olarak görülmekte, buna ş ı ı (/!im) ile (mim) ı "ye" harfini gösteren her-
hangi bir _ nokta ı
(5)- Ahterl Mustafa bin Ş Karahlsarl, Ahter-i Kebtr ı İ ş A. Dede-
ğ İ 1978, s. ı
ı ğ ı ı ı öncesi Türk ı ı en zarif ğ
durumundaki Celme Hatun Kümbeti'nin kaidesi, ne ı ı ki, defineciler
ı -kaplama ş ı sökülerek- ğ ı bir biçimde tahrip ş
(Resim: 16). Bu tahribat statik ı kümbetin ı ş ğ
rultuda derin ı ş ı yol ı ş ı ı külah örtüsünü
ş geçmeli ş kiremitlerinin ı ı ı yerinden ı
ve ı da ş ğ ı ş zayiine neden ş Buna paralelolarak
bu ı ı içeri ı ğ ı ve kar ı ile bölgedeki ı ı ı
dan kaynaklanan don ı ı özlü çekirdek dokuda da ı
lara yol ı ş ı 1988 ı ı ı ğ Bitlis'teki
Bölge ğ ı ı ı bu konuda ı ı ş ve acil
önlemler ı ı önemle ı ı ş ı Bu ı kadar herhangi bir ön-
lem ı ı ğ ı ı ğ ğ ğ ı ı hiç olmazsa en
tehlikeli bir bölümünü giderebilmek ı kaidenin ğ ş
de restorasyona yönelik acil ı ş hususunda kendimizi sorumlu his-
ğ ifade etmek isteriz. Mevcut özgün ş yerlerine monte edilme-
den önce, ğ ğ yüz ş olan horasan ı öz, yüksek doz-
lu ve sulu ı ı harçla takviye ş ı ş ı derin ı
içine de ı ı ı ş ı (Resim: 17). ı ş Yüksek Mimar O. ümit
Sirel ı ş
ş ş Kalesi, Tarihi Türk ı ı ve Çevresi Koruma-
ş Projesi
Geçen ı raporumuzda ş tarihi Türk ı ı ı ı -mad-
di ve manevi yönleriyle- önemlerini ı ı ı ş ı bütü-
nüyle koruma ı alabilme hedefine yönelik olarak çok ı ve ı
ı ı bir proje ı ş ı ı da ı ş ı Proje, koruma ve
ğ yönleriyle bilimsel ve turistik ı ı Bunu iki ana ş ı
ı özetlemek mümkündür: A) ı / 2000 ölçekli master plan önerisi.
ş çevre ile birlikte turizrne yönelik olarak koruma ve ğ
içermektedir; B) Celme Hatnn Kümbeti çevre düzeni önerisi. Ana ı ola- .
rak ı ğ ğ ı ı ı ı ı ortaya ı ı restore edil-
mesi ve ğ kapsayan önerilerimizi içermektedir (Resim: 20).
Burada "Kurgandan Kümbete TürkMezar Gelenekleri Daimi Sergisi" ı
ı ğ bir serginin ı ı ş (Resim: 21-22).
Benzeri olmayan bu tür ı ı ve ı ş Türk kültürünü ı ı
ı ne denli önem ş ı ğ ı ı ş ı ı ı ı geçen proje,
9.2.1990 tarihli ön ı ı birlikte Kültür ı ı ı Kemal:
Zeybek'e ve ilgili Genel Müdürlüklere ş
ı ş ı ı
1989sezonunda yöreyi daha iyi bir biçimde tanuna ı sürdürdü-
ğ geziler ı geçen ı ğ "Beyler ğ
ek olarak, ilçe merkezinin ı ı denilen yeni bir ı
ı ile bunun güneyinde yer alan küçük bir hazirenin ı ğ ı ı ş ı
ş bir ı kaplayan ı ı ğ ı ı Hatun ı ğ ı
dakilere benzer ş ı
ı ğ ğ hazirede bulunan stilize insan yüzü tasvirli,
son derecede ilginç ve ş ünik nitelikteki bir ş Van Müzesi'ne
ş müze bahçesinde ş ş (Resim: 7). Beyler Mezar-
ı ğ ı -geçen ı ğ gibi- bu ı ı ve çevredüzenine ş
kimi ön belirleme ı ş ı ş ş bu arada, ı tahrip
edilebilecek ya da ş durumda olan iki çocuk ı Van Mü-
zesi'ne nakledilerek ğ birlikte orta salonda ş ş
(Resim: 6).
Geçen ı raporumuzda da ş ğ üzere, Celme Hatun
ı ğ ı ş ı ortasmdan geçirilen ş bir yolla tahrip edil-
ş ve yerlerinden sökülen ş ve sandukalarla, o tarihlerdeki ş
vapur iskelesi ş ş İ kesin tespit Prof. Dr. Veli Sevin tarafmdan
-göle dalmak suretiyle- ı ı ş ve sözü edilen eserlerin ı ğ ı ş
Bunu müteakip, ı komando ş Kadir ı ı tüplü ve
tam ı ı ı ı ı ş ı tarafrrmza ı ı ı bilgi ı ı ş ı İ
kele ş ı olarak 1.50m eninde 25 m ı ğ ı
mevcut ğ dört ş ı ş ı Altta ı Hi-
ş Kale orijinli- iri kalker bloklar yer almakta, üzerlerinde ise ş ve
sandukalardan ş kesim yükselmektedir. ı göl suyunun kimyasal
reaksiyonu ile ş ı yüzeyi ş ı ş ı Ancak ı ve bezemeleri ı
ça görülebilmektedir. Maddi ve teknik imkanlar ğ takdirde, ileriki
ı bu ş ı göl dibinden ı ı ı ı ı ı nakli
ile, gerekli ı ı ş ı
ş ilçesinin kuzeyinde yer alan ş Kale'de de ş ı ı
ı ı ş ı ı ı ı birbirine ğ ı iki tepeden ş bir Urartu kalesi
ğ bilinmektedir". Özellikle ğ yamaçlarda yer alan, Urar-
tu dönemine ait anakayaya ş kademeli temel ı sur duvarla-
rmm belirlenmesine ı ı ı Kalenin yüzeyinde Biainili kera-
ğ ğ türde, parlak ı ı ı ı Urartu ı bol miktada
(6) M.T. Tarhan, V. Sevin, M.B. ş ı eser, s. 26 vd.
(7) M.T. Turhan, V. Sevin, M.B. ş ı eser, S. 19, not i
ı ı ş Kalesi ı Urartular döneminde ğ büyük bir
bir ı ı ş ğ ı da önemli bir iskana sahne ş
Nitekim ğ ğ uzanan, kaledeki Orta ğ Türk ı ı
ayakta kalabilen ı ı ı ı rastlanan ş ş dikkatimizi
ş Sur ı temelden itibaren düzgün kesme ş yükseltil-
ş olup, dolgu malzemesi olarak horasan harç ve moloz ş ı ı ş ı
Kalenin ğ kesiminde Orta ğ ait ğ ı ğ ı ı dikdörtgen plan-
ı büyük bir ı ı izleri görülebilmektedir. Nitekim bu devrin karakteris-
ğ ı -geçen ı kale eteklerinden ı ğ ı ı parçalar türünde-
keramik ı tüm alana ı ı ş ı ı ğ ı ı ön ğ
lendinneye göre, bu malzemeler, kalede, ı ğ ş bir ı var-
ı ğ ı ş etmektedir.
.§ ~
jO N
. ~ ~
• O

: ·-·-i
i \.
'-- . --1---
. i
\ i
Resim: 2- G 065 ve G 061 no'lu çocuk ı
Resim: 3- G061 00'10 çocuk ı düzenlemeden sonra
~ ~ IIII
ı : :
Resim: 4- G065 no'lu çocuks a n d u k a s ı n ı n rölövesl
o 10 20 lOcm
i i

1"1' l1"IT T LI

nIT 1'.


Resim: 5- 061 no'lu çocuk ı ı rölövesi
o LO 20 30cm
i i
Resim: 6- Çocuk ı ı Van Müzesi'ndeki ş
Resim: 7- Stilize insan yüzlü mezar ş
Resim: 8- Kuzey kanat pilot a l a n ı n d a n bir görünüm
Resim: 9- Gg 128 no'lu mezar
Resim: lO- G034 no'lu mezannrölövcsi
i i
L r
i i
"" ......
..... -

Resim: 11- G 033 ı ı rölövesi
... -
Resim: 12- Restorasyon ç a l ı ş m a l a r ı n d a n bir görünüm
Resim: 13- G060no'lu sanduka. Restorasyon ve çevredüzeninden sonra
Resim: 14- Restorasyon ve çevre düzeni s o n r a s ı
Resim: 15- Restorasyon ve çevre düzeni s o n r a s ı
Resim: 16- Kümbet kaidesinin restorasyon öncesi görünümü
Resim: 17- ı ı
Resim: 18- ı ş ı ı genel görünümü. ğ
Resim: 19- Medrese (?) kuzey kanat ı
Türk Mezar Gelenekleri
Daimi Sergisi

Resim: 20- Proje: Çevre düzeni ı
i \ "


Resim: 21- Proje: Daimi sergiden birkanat
MEZAR AÇiKLAMA ı IIürkçe, ingilizce)
Resim: 22- Proje: Mezar kürtyesi ğ
VAN İ VE İ VAN ş ı İ - 1989
M. Taner TARHAN*
Veli İ
Müdürlük görevini ğ İ üniversitesi Edebiyat Fa-
kültesi Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji ş ı Merkezi ı 3.7.1989
-20.8.1989 tarihleri ı sürdürülen Van Kalesi ve Eski Van Ş
ı ı ikinci ş olarak Prof. Dr. Veli Sevin, Yüksek Mimar O.
ümit Sirel, Topograf Adnan Ş Marmara üniversitesi Fen-Edebiyat
Fakültesi'nden Ar. Gör. (M.A.) Kemalettin ğ ı üniversitesi
Fen-Edebiyat Fakültesi'nden Uzman (M.A.) M. ş ş İ üni-
versitesi Edebiyat Fakültesi ı (M.A.) Aynur ı
İ üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden Uzman Restoratör (M.A.)
Hüseyin ı ı Yüksek Lisansiyer Hakan Karadöl, Mimar Nuray ğ
lu, Arkeolog Defne Olgaç ve Hititolog Margareth Payne'in ı ı ğ
ci olarak ı Sema ı İ ğ Ş Dönmez,
Murat Sabuncu, ı ı ı Marmara üniversitesi Fen-Edebiyat Fa-
kültesi'nden Fehmi ı kamp müdiresi olarak da Aysel Tarhan ı ı ş
ı ğ görevini ise Samsun Müzesi ş ı ı ı
Necati Kodalak ı ş ı
ı restorasyon, çevre düzeni, projelendirme ve ş ı ı ı
Kültür ı ğ ı Kültür ve Tabiat ı ı Koruma ş ı ğ ı ı
İ üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nin; Türk Tarih Kurumu'nun ve
az da olsa Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu'nun maddi ı ı ile
ş ş ı ı 1.1989 tarihinden itibaren geçerli olan protokol
(*) Prof.Dr. M. Taner TARHAN, İ Üniversitesi Edebiyat Fakültesi ğ Tarihi
Anabilim ı i Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji ş ı Merkezi Müdürü. 34459
Prof.Dr. Veli İ İ üniversitesi Edebiyat Fakültesi ğ Tarihi Anabilim
ı i Van Bölgesi Tarih ve Arkeoloji ş ı Merkezi Müdür Yrd. 34459
ğ Van ili Özel İ ğ ı da büyük çapta maddi des-
tek ğ ı ş ı ı geçen kurum ve ş ı özverili ı ş ı
yürüten ı ekibi üyelerine, Van Valisi ı Adnan Darendeliler'e, Özel
İ Müdürü ı ğ ı ve İ Muhasebe ğ Van Mü-
ze ğ ile ı ı ı esirgemeyen tüm ilgili ve yetkililere ş
etmeyi bir görev addedcriz, ı ı ş ı ı ı ı
hemen sonra ı ı ı ziyaret eden Kültür ı ı ı Kemal Zey-
bek'e ve öteki konuklara ş zevkli bir görev ı
Tarihi Milli Park Projesi'ne yönelik ı ş ı ı 1989 sezonunda
dört ana bölümdeki pilot alanlarda ş ş
I-VAN İ ı Ş ı
A) İ Saray"
1988 döneminde ğ gibi, Yeni ı kuzeyinde ş ı iki alan-
da ı ş ı ı ş ı
1-' ı Alan ı ş ı 12 no'lu ı kuzeyiriden ş ğ ı ala-
na uzanan, 2.80 x 15.50 m ı bir tarama ı ı ş
ş (Resim: i). ı güney ucunda ı kuzey duvar-
ı ait temel ı ı alt kademeleri ortaya ı ı ı ş Urartu döne-
mine ait dolgu ı ı bile ğ ş ı ı ş ı ı .
11 no'lu ı kuzeyinde ğ ı ğ 3.50 x
11.00 m ı ikinci açmada da temel ı ı devam ğ
2- ş ğ ı Alan ı ş ı "Yeni Saray" ı ı ı ı kuzey
ı ş teras destek ı görünümündeki kaya ı
ğ ı ı ğ ve ı uç kesimlerinde ı ş ı ı ş ı (Resim: i). ı kesiminde
3.50 x 6.00 m; ğ kesiminde ise 20.00 m'lik bir kontur ı incelen-
"Yeni Saray" ı ve ş ı ı ı açma ş ı olarak Ar. Gör.
(M.A.) Kemalettin ğ görev ı ş ı
(1) Ek. M.T., Tarhnn, XI. ı ı ı ı s. 378.
B) ı Sitadel ı
ı ı 1988 ı ı ş ı ğ ı ı ve arka arkaya iki odadau ş
Urartu kaya ı ğ ı ı ı ı ı belirlemek ı ı ş ala-
ı ş ş
ı Menua ş
Van ı ğ ı ı kuzey ı büyük bir ğ terasa ı bu
ı kaya mimarisi, ı nedeniyle kesinlikle tarihlenebilen krali ı
lardan biridir (Resime 2-4). Bütünüyle anakaya içine ş 2.60 m
ğ ve 2.25 x 7.60 m ı bir ı ş kuzeye
ı ve ı ı ş yer ı 2.80 m ş
ğ bu ı ı ğ ı ı ı üzerinde, Urartu ı ı (yak!.
olarak İ 810-785/80) -anakayaya ş ş ı ı ı ı
bilimselolarak ilk kez 1828'de F.E. Schultz ı kopya edilerek in-
ş bunu ilgili öteki bilim ı ı etütleri ş Bütün
bunlara ğ ı ş olarak nitelenen bu ı ı ş ı
ı ı ı bir yorumda ı ş ve "Menna Salonu" ı ı
ı ş ı Son olarak G.A. ş çevirisine ı bulunan M. Sal-
vini' ş ı ı ğ ı olarak yorumla-
ı ş ı
ı ı ı ş önünü bütünüyle kapatan moloz dolgunun ı
ı ı ş 1.80 m ğ 4.50 m ş ğ bir alan
ş Anakayadan oyulan ş zemininin kuzeye, yani ı ş ğ
meyilli ğ görülmektedir. Moloz dolgu içinde ş devirlere ait bulun-.
tular ele ş Urartu dönemine ş ğ ş ı biçimli bir tutamak
(Ktg.No. 36; Resim: 5) ve çok iri depo kaplarma ait ı motifli gövde
ı özellikle dikkat çekicidir. ı barbotin ğ Selçuklu
devri keramik ı da bir hayli zengindir (Ktg. No. 37-41; Resim: 61
1-5). ı ı ı bezemeli porselenler (Ktg. No. 42; Resim: 616);
ı bezemeli ve ı ı ı lüle ı (Ktg, No. 43-45; Resim: 61
7-9) ve bir kapak (Ktg. No. 46; Resim: 61 l O) belli ş ı ı ş
(2) Bu ı ve ı ilgili ı için bk. ı ı Annenle1l II /1,
s. 31 ve BI'de ş "kayaya oyulan oda" olarak okunur. F.W., König, Handbuch der
Cha/dischen Inschriften, s. 12, no. 60, 76, not 10; B. Piotrovskii, Il Regno di Van, s. 310, f'ig.
64; G. ş Urartslde Klinoobraznye Nadpist, No. 63; ı 19. ı beri ı
ı ş olan kopyalanyla ş ı ş ı ı ı ş tarihlerden günümüze kadar olan sürede bir hayli
tahrip ğ ve kimi hecelerin tümüyle ğ ı ş ı ı gösterilen ı
larda mekanla ilgili ı ı ğ
(3) Xenia l7 (1980) s. 36 vd.
Van Kalesi'nin 70 m kadar kuzeyinde, ğ ı yönünde, ı ğ
paralelolarak uzanan alçak ı ı ı tabakalanma veren bir höyük
ğ 1939'da Kirsopp ve Silva Lake'in ı ı ş ı ı ş Höyü-
ğ orta kesiminde bir deneme çukuru (trial trench) ı ı ş ı ı
Prehistorik ğ ile Urartu ı ş ğ dolduracak ı sap-
tamaya yönelikti.
1956 ı ı C.A. Burneys ğ Anadolu'da ş ğ ş
ı surveyde Van Kalesi ilebirlikte ı da ziyaret ş ve "Van
Kale ğ olarak ı ı ş ı
Höyük J959'da A. Erzen, E. Bilgiç, Y. Boysal ve B. ğ ı
incelenerek, önem ş ı bir "iskün ı olarak ı ı ş ı ı
ekip J963'te ı ğ ı ve muhtemelen Urartu ı bulmaya yönelik küçük
ı ı ise "2.30 m derinlikte Urartu bina temelleri ve Urartu keramik
ı ı ı ğ ı rapor ş
İ kez ı ı ş ı ş ı günümüzde Van Kalesi ğ ı
ı bilinenler yok denecek kadar ı Lake'lerin ı ı tepede "mo-
dern mezarlar, modern ve ğ keramik ı ı ı ı ı ı
ı Urartu ğ (Vannic sherds)" ile o zamanlar "pre-Vannic" olarak
ı ı parlak siyah İ Tunç ğ keramiklerinin ğ rapor
ş Türk ı ı ise ı Urartu temellerine ğ ş
Van ı ı Tilkitepe'den sonra en önemli ğ olan bu ı
ı ı ı ki- son ı çok ğ ı tahribat ş Bu nedenle
ı incelenmesinin bir zorunluluk ğ sonucuna ı ı ş
lara ş ı ş ı (Resim: 7-9).
Kuzey-güney yönünde ortalama 70 m ş ğ ğ uzunlu-
ğ henüz ş ğ Çünkü bu ı gittikçe ı Van Ka-
lesi ı ğ ı ı ğ ucuna ğ i km kadar ı En yüksek ı
ı ı ı ve bu kesimde yükseklik 7.00 m'yi ı
(4) ş bilgi için bk. M., Korfmann, Tilkitepe, Istanbuler ı ı -Beiheft 26 (1982),
s. 195 vd.
(5) Anatolian Studies 8 (1958), s. 178; ı ı H.P. Russel, Pre Classieal Pottery of Eastem
Anatolia, BAR Int. Series 85 (1980), s. lZ6, no. 195.
(6) Türk Arkeoloji Dergisi, X-2 (1960), 1961, s. 20.
(7) Türk Arkeoloij Dergisi XII-Z (1963), ı s. 35.
İ ı ş ı ı ı uçtaki LO x LO rn'Iik L LO plankaresinde gerçek-
ş ş (Resim: 7). Bu alan, Erzen ve ş ı ı ı ı ı ş
olan çukurun hemen güneyindedir. Bu kesimde ortalama 1.70 m kadar ka"
ı ı ğ ı ilk ı ı ı 5 evreli bir ı ğ ğ ortaya
ı ı ı ş ı (Resim: 10-13). Genelolarak iki ı gömü söz konusudur.
İ türe giren cesetler, İ ı ğ ı ğ ı
ı ı ı ş ı ve ı ş ı yönüne (güney) ı ı İ
türde ise ş yine ı ı ve cesetler ğ ı ğ ı ı ı ş ı
Ancak, ş ı ı ve genellikle ceset tümüyle ince bir çamur
ı ı ı ş ı Az ı örnek hariç, ı hediye deni-
lebilecek buluntulara ı ı ı ş ı Tipolojik ı ı ı göre ı
ı 104'ü bulan bu mezarlar: l- Toprak Mezarlar (A- Kapak ş ı B-
Kapak ş ı C- Kapak ş ı çift çukurlu) ve II- ı mezarlar (A- ş
ı B- Kerpiç ı olmak üzere ana ve alt guruplara ı ı
Stratigrafik yönden ı ı (Resim: 14) hemen Urartu
mimarisi üzerine ı ı ğ ı hatta bazen Urartu ı ı ı tahrip ettiklerini
ı ş ı
ş ı -1.70 ı derinlikte sona eren ı hemen ı Urar-
tu kültürüne ait ş iki ı ı ş Stratigrafik olarak, en
eski gömü seviyesi ile Urartu ı arasmda ı gereken Geç Demir
ğ (Med-Pers-Part) dönemine ait kültür izlerine ı ı ş ı Ancak
ı ş ı durumda bir Part keramik ı ele ş (Ktg. No. 21;
Resim: 15)9.
Urarlu Dönemi ı ı
Geç evreyi temsil eden üstteki ı ı ı ı oldukça si-
liktir ve ı ı de mezar ı ı ı ı ş ı ı ı tahrip ş
ı ı plan vermeyen kimi ş duvar ı ı ı ile toprak taban izleri, bu
ı ı ı ş mimari yönden ı ı imkan vermemekte-
dir. Ancak, küçük buluntu yönünden bu tabaka oldukça zengindir.
Buluntular: Biainili ğ ğ türde çanak (Ktg, No. 8-13;
Resim: 19/1-6), testi (Ktg. No. 14; Resim: 20/1), çömlek türleri (Ktg.
No. 15-17; Resim: 20/2-4) ile iri depo ı (Ktg. No. 19-20; Resim:
21 / 2-3), at biçimli bir riton, ikiz kaplar ve bir askos, kemik mühür (Ktg,
No. 25), ş amulet (Ktg, No. 22), ı ş bir küpe (Ktg. No. 34; Resim:
(8) İ incelenmek üzere Ankara Üniversitesi Dil ve ğ Fakültesi Al1trOPO-
loji Bölümü ğ Üyesi ı Doç. Dr. Erksin Güleç'e ş
(9) ş M.T. Tarhan, X. ı ı ı ı I, s. 416, res. 37/3-4.
---- ------ -------------
22/2), tunç fibula (Ktg. No. 26; Resim: 22/ i), ı ı (Ktg. No. 27;
Resim: 22/ 4), tunçtan mahmuzlu bir okucu (Ktg. No. 28; Resim: 22/ 8)
ve demirden ğ ğ ı biçimli ı (Ktg. No. 32-33; Resim: 22 /
6-7) ve bir ş ğ (Ktg. No. 35; Resim: 22/3) bu ı ı ı dikkat
çekici buluntu ğ ş Yeni tiplerle birlikte, ğ
zengin ş ğ ve ı ı ı iki evreli ş Urartu ğ ş
ı bilgilerimize yeni boyutlar getirecektir.
Erken evreyi temsil eden alttaki yap' ı ise büyük ve önemli bir
mimari kompleks söz konusudur. Yapmm ş temelleri 0.95 m ş ğ
olup. kerpiç bedenden günümüze fazla ı ş Ş ı
ı ı ortaya ı ı ı ş olan ı ı L 10 plankaresinin güney
ı rastlayan kesimi geç devir ı ı ş ı ı ı oldukça
hasar ş ı ı ı ı tavan destek ı ı
ı ı ş ğ In-situ durumda ı ğ ı ı bir bazalt ı ş ı
ı (Resim: 16). ı mekanlarda (Bl) taban 40 x 40 cm ı
kerpiç bloklarla ş ı alanda tabana gömülü iki adet zahire küpü
ise bu ı depo olarak ı ı ş ğ ş etmektedir.
ı mekanlarda ise (B2) taban ş ş ş (Resim: 16). B3 ı
da ise tabana gömülü durumda orta boy bir küp (Ktg. No. 18; Resim: 21/ i)
ile demir bir ı (Ktg. No. 31; Resim: 22/5) in situ durumda ş
84 plankaresi içinde küçük bir sondaj ı ş ı ı ı ş ğ ı fazla
nemli olan, kuzey uçtaki bu açmada herhangi bir mimari ize ı ı ş
ı Burada özellikle ı ve kül ı içinde Biainili türünde keramik
ı ve kimi tunç eserler ele ş
Höyükteki bu ı ş Urartu ş ş ı ı tarihine ı ş ı
ı ı ı ı ı bir önem ş ı ı En ı Urartu ş ğ ı
ş ı ı ı ı ı Van ı ğ ı ı güneyindeki saha ile
ı ı ı ı kuzeyi de ı içine ı ş ğ ı ı ş bulun-
Van Kalesi ğ Van bölgesinin ı tarihinin ı ı
ğ ı ı ı ı son derece umut vericidir. Tilkitepe, Kalecik
ve Dilkaya'dan sonra buradan elde edilecek ı ı ı ş
ı ı ı önemli bir rolü ğ ı ş Nitekim,
herhangi bir ı ı ğ ı ı ı L 10 plankaresindeki ı ş
ı ı ş toprak içinde bulunan ı bir keramik ı "Ur-
(LO) Höyükte bulunan maden eserlerin metallografik analizleri ı Üniversitesi ğ üye-
lerinden ı Prof.Dr. Ş Kunç ı ı ı
mia Ware" olarak ı türdeki tipik özellikleriyle 2. ı ı ğ
müzdeki müjdecisidir (Ktg. No. 7; Resim: 23/7).
Yüzey malzemesine ı olursa höyük -C, Burney'in de vurgula-
ı ğ ı gibi- İ Tunç ğ ı ğ bir iskana sahne ş Bu konuya
ı ı getirmek üzere, ğ fazlaca tahrip ş olan ı ucun-
daki i i i plankaresinde 5x5 m ı bir sondaj ı Prehisto-
rik ı ı ı ğ ı ı saptamaya ı ş ş ı ş ı (Re-
sim: 7-9). Buradaki ı ı biri de, İ Tunç ğ ı kültürünün al-
ı Kalkolitik ı ı ı olup ı ğ ı ı belirlemektir., Henüz İ
ye ait mimari izlere ı ş ğ . .Keramiklerin tümü Karazya da Erken
Transkafkasya denen türdendir. Özelliklekabartma bezek olarak insan yüzlü
parçalarla, ı bezemeli yüksek boyunlu çömlek ı dikkat çekici-
dir (Ktg. No. 1-(5; Resim: 23/1-6). Höyük ı ş ı açma ş ı
olarak Uzman (M.A.) Aynur ı görev ı ş ı
İ .
Sardur Burcu-Van Kalesi ğ ş ı arasmdaki sahada çevre
ı ş ı ş ı ş ı Dinlenme-Hizmet tesisleri, W;Cc, ş
ve ş Kontrolünitesi ı ş ş ve hizmete ı ı ş ı
Eski Van Ş yer alan ve günümüze ğ ı gelebilen ı ı
Minare, ı Türk ı ı ı ı ı biridir-. 13. yüz-
ı tarihlenen bu ı ı özgün ana ı hiçbir iz yoktur; Günü-
müzdeki ı daha geç bir dönemde ş ş Minare ise Selçuklu
ğ ş ğ tipik örneklerindendir. Kaidesi kesme ş bloklarla ş
tür; Ne ı ki, son ı gittikçe artan tahribat bu ı eseri ı ı teh-
likesiyle yüz yüze ı ı ş ı (Resim: 25A). Minareyi restorasyon öncesinde
ı merdiven salyangozu ayakta ı ı ş kaplama hemen he-
men tümüyle ş horasan ı dolgu ı ı da ğ ş
Bu nedenle minare kaidesinin restorasyonn acil programa ı ı ş rölöve
ı ş ı ı ş özgün kaplama ş ı renk uyumu ve doku
yönünden benzer kalker ş ı Ahlat'taki ocaklardan getirilerek .kaide
restore ş (Resim: 24, 25 B). ı ş Yüksek Mimar O. Ümit
Sirel ı ş
(ll) M.T. Tarhan, III. ş ı ı ı ı ı '29"7-vO..
Van Kalesi ğ
1- (Resim: 231 1) Çömlek ».! çap 26 cm i el ı ı j koyu devetüyü renk-
te hamurlu i hamurunun renginde ı r orta ş ş i orta kum
ı ı i içi ve ı ş ı ı ı i İ i AGC.
2- (Resim: 23/2) Çömlek ».] çap 24 cm i el ı ı j kahverengi renkte
hamurlu i hamurunun renginde ı i orta ş ş i orta kum ı ı
i ı ş ı ı ı i İ i AGC.
3- (Resim: 231 3) Çömlek p.1 çap 16 cm i el ı ı kahverengi renkte
hamurlu i hamurunun renginde ı ' kötü ş ş i iri kum ı ı
4- (Resim: 23/4) Çömlek s.l çap 10 cm i el ı ı i koyu devetüyü renk-
te hamurlu i hamurunun renginde ı j iyi ş ş i orta kum kat-
ı ı i ı ş ı ı ı i İ i AGC.
5- (Resim: 2315) Çömlek p. i çap 8 cm i el ı ı i siyah renkte hamurlu i
hamurunun renginde ı i kötü ş ş i orta kum ı ı i içi ve
ı ş ı ı ı i İ i AGC.
6- (Resim: 231 6) Çömlek v.l çap 16 cm i el ı ı i siyah renkte hamur-
lu i hamurunun renginde ı i kötü ş ş i orta kum ı ı i
içi ve ı ş ı ı ı i İ i AFS.
7- (Resim: 23/7) Gövde ».l çark ı ı Ikiremit renkte hamurlu i içi
hamurunun ı ş ı krem renkte ı j iyi ş ş i orta kum
ı ı i ı ş ı ı ı i ı ve koyu kahverengi renkte ı i İ II.
ı i AFP.
8- (Resim: 19/1) Çanak v.l çap 18 cm i çark ı ı i kiremit renkte ha-
murlu i ı ı kiremit renkte ı i iyi ş ş i orta kum ı ı i
içi ve ı ş ı ı ı i Biainili ğ i AFG.
9- (Resim: 19/2) Çanak v.l çap 16 cm i çark ı ı i pembe renkte ha-
murlu i krem renkte ı r iyi ş ş i orta kum ı ı i Urartu
ı ğ i AFG.
10- (Resim: 19i 3) Çanak p.1 çap 18 cm i çark ı ı kiremit renkte
hamurlu i ı ı kiremit renkte ı r iyi ş ş i ince kum ı ı i
içi ve ı ş ı ı ı i Biainili ğ i ADE.
11- (Resim: 19/4) Çanak p.1 çap 20 ı ] çark ı ı j kahverengi renkte
hamurlu i ı ı kiremit renkte ı i iyi ş ş i ince kum ı ı i
içi ve ı ş ı ı ı i Biainili ı ğ i AHK.
12- (Resim: 19/5) Çanak vt çap 26 cm i çark ı ı i kiremit renkte ha-
murlu i ı ı kiremit renkte ı i iyi ş ş i orta kum ı ı /
içi ve ı ş ı ı ı i Biainili ı ğ i AFG.
13- (Resim: 19/6) Çanak p.1 çap 18 cm i çark ı ı i kahverengi renkte
hamurlu i hamurunun renginde ı i iyi ş ş i orta kum ı ı i
içi ve ı ş ı ı ı i Urarlu ğ i ACU.
14-- (Resim: 20/1) Testi v.t çap 4 cmi çark ı ı i kiremit renkte hamurlu
i ı ı kiremit renkte ı i iyi ş ı ş i ince kum ı ı i ı ş ı ı ı i
Biainili ğ i AFG.
15- (Resim: 20/2) Çömlekçik j çap 4 cm/çark ı ı j ı kahverengi
renkte hamurlu i hamurunun renginde ı i orta ş ş i orta
kum ı ı i ı ş ı hafif ı ı i Urartu ı ğ i AEU.
16- (Resim: 20 i 3) Çömlekcik i çap 7 cmi çark ı ı i kahverengi renkte
hamurlu i hamurunun renginde ı i iyi ş ş i orta kum ı ı i
ı ş ı hafif ı ı i Urartu ğ i AFG.
17- (Resim: 20/4) Çömlek i çap 19 cmi çark ı ı i kiremit renkte ha-
murlu i hamurunun renginde ı i orta ş ş i orta kum ı ı i
ı ş ı ı ı i Urartu ğ i AFG.
18- (Resim: 21 11) İ çömlek i çap 30 cmi çark ı ı i kiremit renkte
hamurlu i hamurunun renginde ı i iyi ş ş i orta kum ı ı i
ı ş ı hafif ı ı i Urartu ı ğ i AER.
19- (Resim: 21/2) İ çömlek i çap 12 cmi çark ı ı i pembemsi deve-
tüyü renkte hamurlu i içi hamurunun ı ş ı krem renkte ı i
i iyi ş ş i ince kum ı ı i ı ş ı hafif ı ı i Urarlu ı ğ i
20- (Resim: 21/3) İ çömlek i çap 13 cmi çark ı ı i devetüyü renkte
hamurlu i hamurunun renginde ı i iyi ş ş i ince kum ı ı i
içi hamurunun ı ş ı krem renkte ı i Urartu ğ i
21- (Resim: 15) Çanak v.t çap 24 ctn ] çark ı ı j devetüyü renkte ha-
murlu i hamurunun renginde ı i iyi ş ş i ince kum ı ı i
içi ve ı ş ı hafif ı ı i kiremit renkte ı i Part ı ğ i ABO.
22- Amulet / ş 1.7 cm / ı ı / ş Urartu / AFG.
23- ı p. / ş 2.7 cm / koyu ı ı ı ş / Urartu / AFG.
24- Boncuk / çap 1.6 cm / siyah ş / ı
25- Mühür / ş 1.8 cm / Urartu / AFG.
26- (Resim: 22/ i) Fibula / tunç / Urartu / ADM.
27- (Resim: 22 / 4) ı pulu v.l ı ı 4 mm./ tunç / Urartu / AEU.
28- (Resim: 22/ 8) Okucu / boy 5 cm. / tunç IUrartu / AEU.
29- Bilezik / çap 0.5 cm / tunç / ı
30- Yüzük / çap 4 mm / tunç ğ / ACY.
3i - (Resim: 22/ 5) ı / boy 19 cm. / demir / Urartu / AER.
32- (Resim: 22/6) Okucu / boy 8.7 cm. / demir / Urartu / AEU.
33- (Resim: 22/7) Okucu / demir / Urartu / ACV.
34- (Resim: 22/2) Küpe / çap 3 mm / ş / Urartu / ADM.
35- (Resim: 22/3) ğ 9.3 ş
36- (Resim: 5) ğ ş ı / yükseklik 9 cm lkiremit renkte hamurlu / ı ı
kiremit renkte ı / orta ş ş / ince kum ı ı / ı ı /
Urartu / (Meuua sirsini'si: ABM)
37- (Resim: 6/ i) Gövde p./ çark ı ı ş gri renkte hamurlu/
hamurunun renginde ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / Selçuklu,
12-13. yy. / (Menua sirsini'si. ABM)
38- (Resim: 6/2) Gövde p. / çark ı ı / ş gri renkte hamurlu /
hamurunun renginde astarli / iyi ş ı ş / ince kum ı ı / Selçuklu,
12-13. yy. / (Menua sirsini'si. ABM)
39- ı 6 / 3) Gövde p. / çark ı ı / ş gri renkte hamurlu /
hamurunun renginde ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / Sel-
çuklu, 12-13. yy. / (Menua slrsini'si: ABM)
40- (Resim: 6/4) Gövde p. / çark ı ı / ş gri renkte hamurlu /
hamurunun renginde ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / Sel-
çuklu, 12-13. yy. / (Menua sirsini'si. ABM)
41- (Resim: 6/5) Gövde p.j çark ı ı ı gri renkte hamurlu/ha-
murunun renginde ı iyi ş ş / ince kum ı ı / Selçuklu,
12-13. yy. / (Menua sirsinl'sl: ABM)
42- (Resim: 6/6) Gövde p. / çark ı ı / devetüyü renkte hamurlu / be-
yaz renkte ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / ı ı / insan yüzü
tasvirli / Selçuklu / (Menua sirSini'si: ABM)
43- (Resim: 6 / 7) Lüle p. / el ı ı / kiremit renkte hamurlu / ı ı kire-
mit renkte ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / ı / ı ı
sirsinl'si; ABM)
44- (Resim: 6 / 8) Lüle p. / el ı ı / kiremit renkte hamurlu / ı ı kire-
mit renkte ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / hafif ı ı / Os-
ı / (Menna sirsini'si. ABM)
45- (Resim: 6/9) Lüle p. / el ı ı / gri renkte hamurlu / hamurunun ren-
ginde ı / iyi ş ş / ince kum ı ı / ı / (Menna sir-
sini'si: ABM)
46- (Resim: 6/ 10) Kapak / çap 22 cm / çark ı ı kahverengi renkte ha-
murlu / hamurunun renginde ı / kötü ş ş / orta kum ı ı /
ı /(Menua sirsini'sit ABM)
Resim: 2- Menna sirsini'si ş ı
Resim: 3- İ görünüm
1<1 I ~ A
o i • :i 4

Resim: 4. Menua sirsini'sinin plün ve kesiti
Resim: 5- ğ ş ı tutamak. Urartu -
// 1

LI 3
'I 5 i i 6

K -L 10(- N o P
u V Y c
LL...L--'_-'--I---l __1-'-.--'------'-
Resim: 7- Van Kalesi ğ ı ı
Resim: 8- ğ ı güneyden görünümü
Resim: 9- ğ güneyden görünümü
Resim: 10- L LO ı ğ
i'i1iFf&<1@J i
! . i
@b i
i ( "'4'"f't> ı
i :
, ....'" :

i ...."., GI!i'§!:>
i, ı i
i i 2. . __ ı
-1989 .__.- i
Resim: 11- L LO 2. SEVIYE
ı 1.-2 se . . ı mezarlar!
-"- - _.- ---:. - --- - -.-.-'---._._._"-'-.---


Resim: 12- L 10 ı 3.-4. seviye ı


ro lf 2m.


Resim: 13- L 10 ı
5. seviye ı
Resim: 14- 63 no'lu mezar
Resim: 15- Part ğ ı

Resim: 16- L 10 ı Urartu ı ı
_ •..-","_.
Resim: 17- Urartu ı kompleksinden görünüm
1663.27...... ı ı

A 166223
Geç Ur rtu
Eski ı ı ı ı ı ı
Resim: 18- L 10 ı ı ve ğ kesitleri
Resim: 19- Urartu çanaklan 451
_-===--===-....... 10
Resim: 20- Urarlu testi ve çömlekleri

Resim: 2 ı - Urartu depo ı
i ı
"" ."
e- '.!-
.. 5
~ -
Resim- 22 U . - rartu madenibuluntulan
i /
.,. o,. '"'""" .
i i
i /
i ,
i i

i , 4
i \
! i
o 1Dcm.
Resim: 23- ı Tunç ğ kcramikleri (1-6) ve 2. ı ı ı (7)
IEsod \f.6\N_KG1Il
ı ı
. ,'{" ..

Resim: 24- ı ı Cami
minare kaidcsi
restorasyon projesi
Resim: 25- A-B Restorasyon öncesi ve ı

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful