6th International Advanced Technologies Symposium (IATS’11), 16-18 May 2011, Elazığ, Turkey

Güneş Hidrojen Üretim Metotlarının İncelenmesi
M. Öztürk1, A. Elbir2, N. Özek3, A. K. Yakut4
Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta/Türkiye, mozturk@sdu.edu.tr 2 Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta/Türkiye, aelbir@sdu.edu.tr 3 Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta/Türkiye, nozek@fef.sdu.edu.tr 4 Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta/Türkiye, akyakut@tef.sdu.edu.tr yoğunlaştırılmış güneş enerjisini kullanarak 2300 K’de ZnO(s)’nın Zn(g) ve O2’ne dönüştüğü endotermik adım 2-) Zn(1)’nin 700 K’de hidroliziyle H2 ve ZnO(s)’nın üretildiği güneşsiz ekzotermik adım. İkinci adımdaki ZnO(s) doğal olarak ayrışır ve ilk adımdaki çevrimde tekrar kullanılır. Hidrojen ve Oksijen farklı adımlarda üretildikleri için yüksek sıcaklık gaz ayrıştırma ihtiyacına gerek yoktur. Z’Graggen ve diğer araştırmacılar [2] yoğunlaştırılmış güneş enerjisi kullanarak petrol atıklarının gazlaştırılması ile hidrojen üretimini analiz etmişler ve güneş enerjisi dönüşüm verimini %17 olarak bulmuşlardır. Charvin ve diğer araştırmacılar [3] ZnO/Zn, Fe3O4/FeO ve Fe2O3/Fe3O4 termokimyasal çevrimlerin proses analizlerini yapmışlar ve 2000 K’e kadar sıcaklıkta işletilen yoğunlaştırılmış güneş termal enerjisi ile hidrojen üretimi için bu çevrimlerin yüksek verimli, büyük ölçekli ve çevresel açıdan uygun olduklarını bulmuşlardır. Aynı zamanda yukarda belirtilen çevrimler için gerçek enerji verimliliğini sırasıyla %25.2, 28.4 ve 22.6 olarak bulmuşlardır. Joshi ve diğerleri, güneş enerjisinden hidrojen üretim yöntemlerini yüksek ve düşük sıcaklık üretimleri olarak sınıflandırmış, bu hidrojen üretim yöntemlerinin ekserjetik değerlendirmesini ekserji verimliliğinine bağlı olarak önerdiği sürdürülebilirlik indeksini kullanarak sunmuşlardır [4]. Hidrojenin güneş enerjisi kullanımı ile üretilmesi, hem çevre hem de ekonomik yönden büyük bir avantaj sağlamaktadır. Fosil yakıtların zaten yakın bir gelecekte tükeneceği gerçeği de göz önüne alındığında, son yıllarda çalışmalar güneş-hidrojen sistemi üzerinde yoğunlaşmıştır. Güneş-hidrojen sistemi son derece temiz ve güvenli bir enerji üretim yoludur. Güneş enerjisinden yararlanarak hidrojen elde etmek için bugüne kadar çeşitli yöntemler ortaya atılmış ve bu alandaki çalışmalar halen devam etmektedir. Bu çalışmada güneş hidrojen üretim sistemleri enerji girdisine bağlı olarak güneş- elektrik olarak ve güneş-termal başlıkları altında sınıflandırılmış ve elektroliz, reformasyon, gazlaştırma, kraking gibi farklı hidrojen üretim prosesleri incelenmiştir. II. GÜNEŞ ENERJİSİNDEN HİDROJEN ÜRETİMİNİN SINIFLANDIRILMASI Güneş enerjisinden hidrojen üretimi dört ana grupta toplanabilir; 1-) Fotovoltik (PV) 2-) Fotoelektrokimyasal 3-) Fotobiyolojiksel ve 4-) Güneş termal enerji. Güneş enerjisinden sağlanan termal enerji iki farklı yolla
1

Examination of Solar Hydrogen Production Methods
Abstract—Hydrogen is an efficiently energy carrier and one of the potential solutions for the world’s current energy and environmental problems. Currently, hydrogen mainly produced by fossil fuels, which release greenhouse gases and other climatechanging emissions. Solar energy systems are the most promising processes for environmentally benign hydrogen production. In this paper, various types of hydrogen production methods such as solar thermal, photovoltaic, photoelectrochemical, photobiological are investigated according near and next perspective. Keywords—Solar energy, processes, renewable energy. hydrogen, sustainable energy

I. GİRİŞ Hidrojen geleceğin enerji taşıyıcısı olarak görülmektedir. İçten yanmalı motorlarda veya yakıt pillerinde direkt enerji üretmede kullanılabileceği gibi aynı zamanda enerjinin depolandığı (mesela, metal hidritler) form olarak da karşımıza çıkmaktadır. Hidrojen günümüzde büyük miktarlarda fosil yakıt olan doğalgazdan üretilmekte, çevreye sera gazı ve diğer iklim değiştirici emisyonların yayılmasına neden olunmaktadır. Diğer tarafta ise üretimi fosil kaynağa bağlı olduğu için sürdürülebilir yakıt olma opsiyonundan uzaklaşılmaktadır. Termokimyasal çevrimler ve suyun elektrolizi gelecek için çevreye karşı zararsız hidrojen üretiminde en çok arzu edilen proseslerdir. Aynı zamanda hidrojen farklı yollarda güneş enerjisini güneş elektrik ve güneş termal enerji kullanarak üretilebilir. Güneşten üretilen elektrik elektrolizde kullanılarak su, hidrojen ve oksijene ayrıştırılabilir. Güneşten üretilen termal enerji iki alt başlığa ayrılabilir 1-) düşük sıcaklık 2-) yüksek sıcaklık uygulamaları. Güneş enerjisinin hidrojen üretiminde kullanılması fikri çevreyi istenmeyen sera gazı salınımlarından korumaktadır. Steinfeld güneş enerjisini kullanarak sudan hidrojen üretimi için iki adımdan oluşan termokimyasal çevrimi analiz etmiş ve sırasıyla 5.000 ve 10.000 güneş yoğunlaştırma oranları için ekserji verimliliklerini %29 ve 36 olarak bulmuştur [1]. Çevrimin iki adımı şöyledir: 1-) Proses ısısı olarak

231

güneş reformasyon ve güneşli kraklama yoğunlaştırılmış güneş enerjisinin yüksek sıcaklık uygulamasıdır. Deneysel çalışmalarda. Fotovoltaik. Güneş gözelerinin verimi. 4H2O + 4e. 2H2 + 4OH.13] olmak üzere çeşitli çalışmalar vardır. Yakut kullanılabilir. bir elektroliz hücresi içinde. Elektroliz yoluyla hidrojen üretim verimi sadece elektrik düşünüldüğünde %80’dir. genelde silisyumdan yapılan güneş pili vasıtasıyla doğru akım elde edilir daha sonra bu akım. Hidrojen üretiminin ekonomikliği kullanılan metodun verimliliğine bağlı olup.(katottaki kimyasal değişme) 4OH. negatif elektroda (katot) doğru akacaktır. Paneller birçok fotovoltaik (PV) hücreden meydana gelir ve bu sistemler bazen tek başlarına bazen de diğer konvansiyonel kaynaklarla beraber kullanılabilirler. 2H2O + O2 + 4e. ortalama % 18. Üretilen hibrit güneş termal-elektrik sistemi ile üretilen elektrik elektroliz ile hidrojen üretiminde kullanılabilir. A. Literatürde fotovoltaik-elektrolizör sistemleri üzerine deneysel [8-11] ve teoriksel [12.M. Bazı diğer durumlar için fotovoltaik ve elektrolizör yardımcı sistemlerin genellikle optimize edilmiş işletimleri ve gerçek çalışmalardaki güneş-hidrojenin maliyeti bildirilmiştir. seçilen şartlar için toplam sistem performansı değerlendirilerek. su iyi bir iletken olmadığı için elektrolitin içine iletkenliği arttırıcı olarak genelde potasyum hidroksit gibi bir madde ilave edilir. Hidrojenin Elektroliz Yöntemi ile Üretimi Hidrojen üretimi için en basit yöntem doğru akım kullanılarak suyun. Güneş-hidrojen üretim sistemleri [4-6] III. gözenekli nikel şeritleri bir tel örgü üzerine yerleştirmekle arttırılır. Fakat platinin çok pahalı bir metal olması nedeniyle. Pratikte kullanılan elektroliz hücrelerinde. Araştırmalar.7] Elektroliz için gerekli olan elektrik enerjisi genellikle güneş enerjisinden doğrudan elektrik üreten fotovoltaik gözelerden sağlanmaktadır. Endüstriyel elektroliz hücrelerinde genellikle. Şekil 2’de fotovoltaik teknolojiyi kullanarak hidrojen üretiminin şematik sunumu verilmiştir. iletken sıvı içinde. tank tipi ve süzgeçli pres olmak üzere iki tür elektrot düzenlemesi yapılmaktadır. hidrojendeki enerji çıktısının girdiye oranı olarak ifade edilebilir. ince toz haline getirilmiş platin parçalarının herhangi bir metal taban üzerine kaplanmasıdır. katottan çıkan hidrojen ve anottan çıkan oksijene ayrışacaktır. Burada önemli olan yüksek çevrim verimi ve düşük maliyettir. Voltaj düşürme işlemi ise elektrot yüzeyi elektroliz işlemini hızlandıracak şekilde ayarlanmalıdır. yoğunlaştırılmış güneş enerjisi ile önce buhar elde etmek ve buhar türbinleri ile üretilen elektriğin yine elektroliz hücrelerinde kullanılması mümkündür. Doğru akım kaynağı bu elektrotlara bağlandığında akım. iki elektrot ve bunların içine daldırıldığı. düşük sıcaklık ve yüksek sıcaklık (aynı zamanda yoğunlaştırılmış güneş enerjisi olarak da adlandırılabilir). nikel kaplı çelik elektrotlar kullanılmaktadır [15]. hidrojenin üretim maliyetinin Fotovoltaik-elektrolizör sistemlerde güneş enerjisi ile hidrojen üretimi iki basamaklı olarak gerçekleştirilir. Güneş gözeleri güneş enerjisini doğrudan elektrik enerjisine dönüştüren yarı-iletken sistemlerdir. pozitif elektrottan (anot). A. Teoriksel çalışmalarda. şimdiki ve gelecek teknolojiler için tahmin edilmiştir. Geliştirilen yöntemlerden bir tanesi. gerçek durumlardaki sistem performansları çalışılmış ve güvenlik durumları verilmiştir. diğer elektrot yüzeyleri de kullanılabilir. Elektrokimyasal reaksiyonlar şu şekilde verilmektedir [14]. Öztürk. Elektrotların etkin alanları ve dolaysıyla elektroliz işlem hızı. Elektroliz hücresi için gerekli elektrik fotovoltaik panellerden sağlanabildiği gibi. güneş termokimyasal çevrimler. Prensip olarak. Burada ilk basamakta. verilen bir akım değeri için ayrışma voltajını düşürmekle arttırılabilir. elektrolit olarak adlandırılan iletken bir sıvı bulunmaktadır. Yoğunlaştırılmış güneş enerjisi buhar üretmekte kullanılabilir. fotoelektrokimyasal ve fotobiyolojik hidrojen üretim sistemleri düşük sıcaklık uygulamaları olarak verilirken güneş termoliz. Fakat bu elektrik üretiminin ısı verimi hafif su reaktörlerinde 232 . hidrojen ve oksijene ayrılması işlemi olan elektroliz yöntemidir. Güneş-hidrojen enerjisi sistemi üretimden uygulamaya kadar işletim prosesleri Şekil 1’de verilmiştir. elektrolit içindeki su. çeşitli teknolojiler test edilmiş.(Anottaki kimyasal değişme) H2O + elektrik  H2 + ½O2 + ısı (Toplam reaksiyon) (1) (2) (3) Şekil 1. bir elektroliz hücresinin elektrotlarına verilerek suyun oksijen ve hidrojene ayrıştırılması gerçekleşir. elektroliz işleminden daha yüksek verim elde etmek için elektrot yapılarını ve yerleştirme düzenekleri üzerinde devam etmektedir. Bunun sonucu olarak da. Daha sonra buharın gücü kullanılarak elektrik üretilebilir. Burada yalnız suyun ayrışmasına karşılık. elektroliz hücresi verimleri ise % 75-80 arasında alınabilir. Elektrolizin verimi. Elbir. Özek. Şekil 2. GÜNEŞ ENERJISI DESTEKLI DÜŞÜK SICAKLIK HIDROJEN ÜRETIMI A. güneş enerjili gazlaştırma. Fotovoltaik hidrojen üretim sistemi [4.K. genelde düzlem bir metal veya karbon plakalar olan. N.

B. Bu tip yapılarda ışık absorplayıcı yarıiletkenin anot veya katodu ya da her ikisi birden elektrokimyasal hücrenin içinde yer alabilir. a) n-tipi yarıiletken anot. Yinede. 1-) Foto-oluşturulan elektron-boşluk çiftinin yeniden birleşimi. Fotosentetik organizmalar. TiO2 fotokatalitik su parçalama ile güneş destekli hidrojen üretiminin enerji dönüşüm verimi hala düşüktür. Günümüzde. 2-) Hızlı geriye dönük reaksiyon: suyun hidrojen ve oksijene dönüşümü enerjiyi arttıran prosestir. TiO2’din bant boşluğu yaklaşık olarak 3. İlk proses direkt veya indirekt biyofotolizi ve fotofermantasyonu içermekte iken. Hidrogenaz sentezlenip aktif hale getirme süresi boyunca. Yarıiletkenin elektronik yapısı yarıiletken fotokatalizlerde anahtar rol oynamaktadır. Fotosentetik sistemler normalde CO2’di karbon hidratlara indirgerken. Foto-üretilen elektronlar ve boşluklar ısı veya fotonların formundaki ilişkili enerji ile çok kısa zamanda yarıiletkenlerin yüzeylerinde veya hacminde yeniden birleşebilir. Günümüzde. hidrogenaz veya nitrognaz gibi hidrojen içeren enzimleri birleştiren fotosentetik prosesin sonunda indirgeme gibi değiştirme şartlarını barındırması muhtemeldir [25]. anorobik şartlar altında kuluçkadan sonra yeşil algler hidrojen üretmeye başlar [25]. Yarıiletkenler band boşluk seviyelerine eşit veya daha fazla enerji içeren fotonlarla etkileştiğinde. Bu sistemler. güneş enerjisini bütün dünyada çok büyük miktarlarda depolayan bir enerji depolama mekanizması oluşturmaktadır. Fotokatalitik reaksiyonları içeren her iki yüzey adsorbsiyonu reaktif yüzey alanı daha kullanılabilir olduğu için nanoboyutlu yarı iletkenlerle arttırılabilir. elektrotların cinsine göre üç şekilde hazırlanır. p tipi yarıiletken katot. Bu iki seviye arasındaki enerji farkı band boşluğu (Eg) olarak adlandırılır. Biyolojiksel hidrojen üretimi iki gruba ayrılabilir: 1-) Işığa bağlı proses 2-) Işıktan bağımsız proses. Fotobiyolojiksel Hidrojen Üretimi Fotobiyolojiksek Hidrojen üretiminde bitki ve alg fotosentezi olarak aynı proses kullanılmaktadır. Bundan dolayı geri dönüşüm reaksiyonu (hidrojen ve oksijenin yeniden birleşip suyu oluşturması) kolayca sürdürülebilir. n-CdS. p-InP üzerine küçük Pt alanlar kaplanmış fotokatotlu hücreler %13 gibi yüksek verim vermektedirler. Fujishima ve Honda'nın [17] 1972 yılında ilk olarak geliştirdiği ve titanyumdioksit elektrot (TiO2) kullanılan hücrede. gelişmiş sistemlerde %50’ye kadar değişir ve ortalama olarak %25–40 civarındadır [16]. H 2 O  ışık  H 2  1 2 O2 H 2  CO2  ışık  BitkiDokusu CH 3COOH  2H 2 O  ışık  4H 2  2CO2 (5) (6) (7) Katalistik ve mühendislik sistemlerinin uygulanmasıyla hidrojen üretim verimi %24’de ulaşabilir [26]. yarıiletken değerlik ve valans bandından oluşmaktadır. İndirgenme ve yükseltgenme reaksiyonları sırası ile fotokatalitik hidrojen üretiminin temel mekanizmasıdır. İletkenden farklı olarak. Görünür ışık yaklaşık %50 oranında katkıda bulunurken UV yalnızca güneş radyasyon enerjisinin yaklaşık %4 içinde bulunduğu için. Yeniden birleşme olmadan yarıiletkenlerin yüzeyine giden elektronlar ve boşluklar sırasıyla yarıiletken tarafından absorbe edilen reaktanlar indirgenmeli ve yükseltgenmelidir. n-TiO2 veya SrTiO3’un foto-anot olarak kullanıldığı hücrelerden yaklaşık % 10 verim sağlanmaktadır. Fotoelektrokimyasal piller. Yukarıda bahsedilen gereksinimleri karşılanmış yarıiletken tiplerinin hepsi hidrojen üretimi için fotokataliz olarak kullanılabilir. c) n tipi yarıiletken anot. Fotoelektrokimyasal hidrojen üretimi için toplam hücre reaksiyonu aşağıda verilmiştir [23].Güneş Hidrojen Üretim Metotlarının İncelenmesi yaklaşık %34’den. bu alanda büyük bir gelişme yaşanmıştır [18-21]. Bu arada diğer elektrot ise genellikle metal olmaktadır [22]. güneş fotokatalitik hidrojen üretiminin verimini görünür ışığın yetersiz kullanımını sınırlar. Uyarma olmadan hem elektronlar ve hem de boşluklar valans bandında bulunur. Hidrojen üretimi için en etkili fotobiyolojiksel sistemler yeşil alg ve siyano bakteri gibi mikro alglere bağlıdır. düşük verimlerine karşın. Bunun ana sebepleri aşağıda verilmiştir. Hidrojen üretimi için biyolojiksel proseslerinin kullanımı teknik sistemlerin geliştirilmesi aşamasında olup ve cevapları yanıtlanmamış birçok temel sorun bulunmaktadır. elektronlar fotonlardan enerji alırlar ve eğer enerji kazancı bant boşluğu enerji seviyesinden daha yüksekse elektronlar valans bandından iletkenlik bandına yükseltilirler. 2hv  H 2 O(l )  1 2 O2 ( g )  H 2 ( g ) (4) Burada h Planck sabiti ve  ise frekanstır. iletkenlik bandı elektronları değerlik bandı boşlukları ile çok hızlı olarak yeniden birleşebilir ve verimsiz ısı veya fotonların formundaki enerjiyi serbest bırakır. Güçlü katalitik aktiviteye sahip yüksek kimyasal karalılığa ve elektron boşluk çiftlerinin uzun hayatta kalma zamanı göz önüne alındığında TiO2 fotokataliz olarak en geniş kullanıma sahiptir. b) inert metal anot. hidrojen ve oksijen elde edilmesinden sonra. Fotosentez reaksiyonları aşağıdaki gibi verilebilir. Fotokataliz ile sudan verimli hidrojen üretimi için valans bandı su yükseltgenme seviyesinden daha pozitifken iletkenlik bandı seviyesi hidrojen üretim seviyesinden daha negatif olmalıdır.2 eV’dur ve yalnız UV ışık hidrojen üretimi için kullanılabilir. C. Homojen elektrolit içine yerleştirilmiş yarıiletken fotoelektrot (anot veya katot) güneş enerjisi ile aydınlatılmaya başlandığında PEC su moleküllerine ayrıştırmaya yetecek voltajı üretmeye başlar. çevre üzerine olumsuz hiçbir etkisinin olmaması ve güneş enerjisi kullandığı için son derece önem taşımaktadırlar. CdS ve SiC gibi yarıiletkenlerin çoğu fotokorozyondan dolayı su parçalama için uygun değildir. inert metal katot. p tipi yarıiletken katot. Fotoelektrokimyasal Hidrojen Üretimi Güneş ışığını kullanarak hidrojen üretiminin diğer bir yolu da suyun elektrolizi için gerekli olan gücü üreten fotoelektrokimyasal hücre (PEC) adı verilen ışık toplama sistemleridir. ikinci proses karanlık fermantasyonu kapsamaktadır [24]. 3-) Görünür ışıkta dönüşüm: yapılmasındaki yetersizlik. Genel olarak fotobiyolojiksel sistemler hidrojen üretmede bakterilerin doğal fotosentetik aktivitesini ve yeşil algleri kullanırlar. Karanlığa adapte edilmiş algler ışığa maruz 233 .

A. Yeni geliştirilen bir sistem. tesisin yıllık verimini optimize edecek şekilde düzenlenir. Siyano bakteri veya alglerden farklı olarak. GÜNEŞ ENERJİSİ DESTEKLİ YÜKSEK SICAKLIK HİDROJEN ÜRETİMİ A. işletim sıcaklığının 600 oC’den daha az olduğu görülmektedir.03 güneş sabitinin üzerinde tutmak için gerekli olan genetik mühendislik ile antenna krolofillerinin daha yüksek güneşlenmeyi sağlamak için boyutlarının küçültülmesidir. Güneş Termokimyasal Çevrimler Termokimyasal çevrimlerde H2/O2 ayrışım problemleri olmadığı için ve daha düşük çalışma sıcaklıklarına (1000 oC’ye kadar) oldukları için gelecek açısından güneş termoliz yönteminden daha fazla uygumla alanı bulacaktır. Bu proses kimyasal olarak [27] aşağıdaki gibi verilmektedir. fotosentetik büyüme fazı ve hidrojen üretim fazı arasında alg hücrelerine metabolik değiştirmeyi (kükürt eksikliği) denemektedir [26]. Tablo 1: Bazı termokimyasal çevrimler ve maksimum işletim sıcaklıkları Termokimyasal çevrimler Cerium-chlorine (Ce-Cl) Hybrid copper-chlorine (Cu-Cl) Hybrid copper-sulfate (Cu-SO4) Iron-chlorine (Fe-Cl) Hybrid chlorine (Cl2) Magnesium -iodine (Mg-I) Vanadium-chlorine (V-Cl) Brom-kalsiyum-demir (Br-Ca-Fe) Maksimum sıcaklık oC 850 550 850 925 850 600 850 725 Tablo incelendiğinde iki çevrimin. Bu bakteriler hidrojen üretmede birkaç çeşit enzimatik mekanizmaları kullanırlar. güneş ışınlarını kule tepesine monte edilmiş olan ısı değiştiricisine (alıcı) odaklama ile yoğunlaştırarak ısı üretirler. fotosentetik bakteriler suyu oksidize etmez. H2O + ısı  aH2O + bH2 + cO2 (8) oksijen ve hidrojenin hemen birbirlerinden izole edilmesinin gerekli olduğudur.K. B. su ve bir veya birkaç reaktan yüksek sıcaklıklarda kimyasal değişime uğratılırlar. Aynı durum buhar basıncı düşürülerek de elde edilebilir. Bu yöntem ile hidrojen elde edilmesinde. Bu da hidrojendeğiştirme enzim sistemlerine zarar verir. Sistemde. bunun yerine hidrojeni biyokütleden elde eder. Alan ve alıcının boyutları işletmenin ihtiyaçlarına da bağlı olarak değişir. başlangıç olarak %12’ye ulaşan verimliliklerle H2 ve O2 üretirler. Endüstriyel kullanımı karşılayacak ölçüde hidrojen üretmek için sıcaklık 2500–3000 o C’ye yükseltilmelidir. Diğer yöntemlerin arasından efüzyon ayrıştırma [28-30] ve elektrolitik ayrıştırma [31-32] ürünlerden hidrojenin ayrıştırmasında kullanılan en başarılı yöntemlerden iki tanesidir. Gerekli olan bu enerjiyi temin etmenin en temiz yolu güneş ışığını toplayacak ve küçük bir alanda yoğunlaştıracak güneş kulesi sistemidir. b ve c mol kesirleridir. Bu değişimlerde kullanılan reaktanlar tekrar tekrar kullanılabilirler. ısı ve elektrik üretimi. A. hidrojen üretimi ve kullanılan materyallerin yeniden kazanılması şeklindedir. Araştırmacılar oksijenin varlığını daha da fazla katlanan doğal yolla oluşturulan organizmalar üzerine çalışmakta ve genetik açıdan organizmanın yeni formunu oluşturarak oksijenin varlığında kararlı hidrojen üretimi üzerine çalışmaktadırlar. IV. Karşımıza çıkan en büyük zorluk alg sistemini 0. Özek. Azot-bağı bulunan siyano bakteriler nitrogenaz enziminin varlığında hidrojen üretebilirler.M. gelen güneş ışınlarını yansıtan ve helyostat diye adlandırılan.6H 2 O  MgO  5H 2 O  2HI 2HI  I 2  H 2 (120 oC) (11) (450 oC) (12) (500 oC) (13) South Carolina Üniversitesi tarafından geliştirilen Mg-I çevrimi ise aşağıda verilmiştir. Aşağıda Mg-I çevrimi için kullanılan çevrim adımları sıcaklıkları ile birlikte verilmiştir. Termo-kimyasal olarak suyun bozunması genel olarak üç basamakta gerçekleşir. Bu yöntemde sıcaklık 1400 oC veya daha yüksek sıcaklıklara çıkarıldığında buhar molekülleri hidrojen ve oksijen gazlarına ayrışacak şekilde parçalanmaya başlar. Proses oldukça yüksek verime sahiptir ve üretiminde ara kimyasal maddelere ihtiyaç olmadığından çevresel kirliliği çok azdır. yüzlerce ya da binlerce güneş izleme aynaları kullanılır. Burada dikkat edilmesi gereken. N. oksijen üretimi. Cu-CI ve Mg-I. Tekniksel açıdan öne çıkan engel ise hidrojen üretimi boyunca oksijenin de üretilmesidir. termo-kimyasal olarak suyun bozunması. Böyle bir sıcaklığı noktasal güneş yoğunlaştırıcılarından kolaylıkla üretmek mümkündür. Değişim sonucunda bazı kimyasal bileşiklerle birlikte hidrojen ve oksijen gazları da elde edilir [33]. Yakut bırakıldığında. Güneş güç kuleleri. Öztürk. Bu proseste ideal verimlilikler %10’na ulaşır. üretilen hidrojen ve oksijenin saflaştırılmasıdır. Fakat ürünler fotosentezden ayrı olarak ölçülemezler. Sıcaklık arttıkça buhar moleküllerinin parçalanma oranı da artar. (150oC) (14) a.6H 2 O MgI 2 . Güneş Termoliz Suyun yüksek sıcaklıkta termal olarak parçalanması sonucu hidrojen üretilmesi işlemine termoliz denilmektedir. 6 5 MgO  6 5 I 2  1 5 Mg ( IO3 ) 2  MgI 2 (120oC) (9) 1 5 Mg ( IO3 ) 2  1 5 MgO  1 5 I 2  1 2O2 (600oC) (10) MgI 2  6H 2 O  MgI 2 . yüksek sıcaklık altında birbirinden ayrılıp gaz formuna geçen 6MgO  I 2  Mg ( IO3 ) 2  5MgI 2 234 . Literatürde mevcut olan ve en yaygın kullanılan bazı termokimyasal çevrimler ve gerekli maksimum sıcaklıklar Tablo 1’de verilmiştir. Proses süresince çok yüksek sıcaklıklara gereksinim duyulduğu için bazı materyal problemleri ortaya çıkmakta aynı zamanda absorbsiyon veriminin düşmesine neden olan güneş ışığının önemli miktarda reaktörden geri yansıması problemi bulunmaktadır. Bununla birlikte çok yüksek sıcaklığın ticari olarak maliyeti arttırması ve oldukça hafif olan hidrojenin yüksek sıcaklıklarda diğer gazlardan ayrılarak saflaştırma zorlukları bu yöntemin dezavantajları olarak görülmektedir. Elbir. Helyostat kuleyi çevreleyen alan. Bu proses için temel basamaklar.

Bakır klor çevrimi üç termal reaksiyon ve bir tanede elektrokimyasal reaksiyon adımından oluşmaktadır. reformasyon ve gazlaştırma ile hidrojen üretiminin şematik görünüşü sunulmuştur. C. (3) bakır (Cu) üretim adımı. vb. Hidrokarbonların (doğalgaz. Yüksek sıcaklık prosesi ihtiva etmesine rağmen gelecek vadeden brom-kalsiyum-demir (Br-Ca-Fe) çevriminin reaksiyon adımları ve anahtar proses parametreleri aşağıda verilmiştir. kimyasal reaksiyon her adımda gerçekleşmektedir. Güneş kraklama prosesi hidrokarbonların (doğalgaz. Güneş kraklama prosesi kısaca aşağıdaki net reaksiyon ile verilebilir.) buhar reformasyonu 235 . (1) akışkan yatak gibi cihazı kullanarak HCI(g) üretim adımı. Yoğunlaştırılmış güneş enerjisinden üretilen elektrik elektroliz ile hidrojen üretimi için kullanılabilir. Güneş termokimyasal prosesler üç alt başlık altında toplanabilir 1-) Güneş kraklama 2-) Güneş Reformasyon 3-) Güneş gazlaştırma.Güneş Hidrojen Üretim Metotlarının İncelenmesi Mg ( IO3 ) 2  MgO  I 2 (600oC) (15) (400oC) (16) (500oC) (17) 5MgI 2  5H 2 O  5MgO  10HI 10HI  5H 2  5I 2 ve katı karbonların (taşkömürü. Karbon yapılı katı ürün materyal endüstrisinde kullanılabilir. Bu çevrim beş adımdan oluşmaktadır. Reaksiyon materyallerine ve ham materyallerdeki saf olmayan materyallerin varlığına bağlı olarak diğer birleşenlerde üretilebilir. (2) oksijen üretim adımı. Kimyasal reaksiyonlar devamlı olarak bakır-klor bileşiklerinin kapalı bir iç döngü formu oluşturduğu için atmosfere herhangi bir sera gazı yayılımı olmamaktadır. Güneş kraklama. CaBr2  H 2 O  CaO  2HBr CaO  Br2  CaBr2  1 2 O2 Fe3O4  8HBr  3FeBr2  6HBr  H 2 3FeBr2  4H 2 O  Fe3O4  6HBr  H 2 (725oC) (23) (550oC) (24) (250oC) (25) (575oC) (26) Şekil 3. Kurutma adımı hariç. Reaksiyon (28)’in ürünleri sentez gazdır. petrol. buhar (28) C x H y  xH 2 O  ( y 2  x) H 2  xCO2 Mg-I çevriminin avantajı reaksiyon sıcaklığını düşük olması. vb. Faz değiştirici materyaller veya molden tuz karışımları termal enerjiyi yaklaşık 500 oC’de depolayabilirler. ürünlerin kolay ayrıştırılabilmesi (çoğunlukla filitrasyonla veya iyodun katılaştırılması ile) ve kimyasal türlerin birçoğu için termodinamik verilere ulaşılabilir. (5) hidrojen üretim adımı. Güneş Termal Esaslı Elektrolizör Yoğunlaştırılmış güneş radyasyonlarının termal enerjisi orta ve yüksek sıcaklıklarda özel bir akışkana (faz değiştirici materyaller veya molden tuz karışımları [35]) ısı olarak verilebilir ve bu akışkan kullanılarak buhar ve eş zamanlı olarak elektrik üretilebilir.) termal ayrıştırması ile açıklanabilir.) gazlaştırılması aşağıdaki net reaksiyon ile verilebilir. (4) kurutma adımı. CO  H 2 O  H 2  CO2 (29) 2CuCl 2  H 2 O  CuO  CuCl 2  2HCI CuO  CuCl 2  2CuCl  1 2 O2 4CuCl  H 2 O  2CuCl 2  2Cu CuCl 2  CuCl 2 2Cu  2HCI  2CuCI  H 2 (400oC) (18) (550oC) (19) (80oC) (20) (100oC) (21) (475oC) (22) Yukarıda verilen reaksiyon kullanılan katalizöre bağlı olarak düşük ve yüksek sıcaklık su gaz değişim reaksiyonu olarak kullanılmaktadır. Şekil 3’de güneş kraklama. Güneş Karbonsuzlaştırma Güneş termokimyasal prosesler kullanılarak fosil yakıtlardan hidrojen üretilebilir. Bu reaksiyonda üretilen CO2 gazı basınçlı salınım adsorbsiyon tekniği kullanılarak hidrojenden ayrıştırılabilir. Sentez gazda bulunan CO aşağıda verilen katalitik sugaz değişim reaksiyonu ile hidrojen üretmede kullanılabilir. Şekil 4’de güneş termal esaslı elektroliz ile hidrojen üretiminin şematik gösterimi sunulmuştur. reformasyon ve gazlaştırma ile fosil yakıtlardan hidrojen üretiminin şematik diyagramı D. Beş adımda gerçekleşen bakır-klor çevrimi aşağıda verilmiştir [34]. petrol vb.linyit. C x H y  xC ( gr )  y 2 H 2 (27) Yukarıdaki reaksiyon karbonca zengin yoğunlaştırılmış faz ve hidrojence zengin gazın fazını ihtiva eder.

197204. pp.S. Doktora Tezi. 2005. A. Bu çalışmada farklı güneş hidrojen üretim metotları. 51p.M.html [24] O. 236 .K. 32. Hyd. 1-4. Güneş termal elektroliz hidrojen üretimi [13] V. Orta ve Uzun Vadede Optimizasyonuna Yönelik Bir Deneme”. Renew Sustain Energy Rev vol 13. “Hydrogen Production and Delivery: Photolytic”.V. Mech. 1050–1056. Fotoelektrokimyasal ve fotobiyolojiksel hidrojen üretimlerinin ise teknolojiksel olgunluğa ulaşmadığı. Lachal. J. pp. fotoelektrokimyasal ve fotobiyolojiksel yöntemlere bakıldığında en rasyonel çözümü elektroliz yönteminin sunduğu görülmektedir. 1998. P. Eng. A. 2009. Fen Bilimleri Enstitüsü. 2001.. pp. Industrial & Engineering Chemistry Research. “Ten years of solar hydrogen demonstration project at Neunburg Vorm Wald. vol 37. 1977. “Exergetic assessment of solar hydrogen production methods”. vb. [22] J. “Survey and prognosis for present and future approaches to hydrogen Production”. [31] S. 2000. Solar Energy vol 78. pp. 1884–1897. M. [20] A. “A photovoltaic solar-hydrogen power plant for rural electrification in India. Joshi. Less-Common Meta1s. International Journal of Hydrogen Energy vol. “Photoelectrochemical and photocatalytic methods of hydrogen production: a short review”. pp. 2005.K. pp. Fletcher. B.S. 1980. M. Energy Convers. I. Öztürk. Steinfeld. 2002. J. 1994. Int. Hydrogen Energy vol 19. Ekolojik açıdan çevre ile dost güneş enerjili hidrojen üretimi. 1993. www. pp. I. Kogan. Çağlar. pp. KAYNAKLAR [1] A. Reddy.M. 2000. A.W. R. 1984.lbl. 407-417. Int. [29] E.) yardımıyla olabildiği gibi güneş enerjisi kullanılarakta üretilebilir.html. 992– 996. Charvin. 1547–1556. G. International Journal of Hydrogen Energy. International Journal of Hydrogen Energy. Abanades. 27. [25] J. vol 121. International Journal of Hydrogen Energy. vol 103. “Analysis of solar chemical processes for hydrogen production from water splitting thermochemical cycles”.A. J. II. Hollmuller. Honda. Reddy. pp. Science. 1984. Hydrogen Energy vol 18(10). “Hidrojen üretim metotlarının incelenmesi”. SONUÇ Hidrojen sentetik bir yakıt olup üretim kaynakları son derece bol ve çeşitlidir. Yvon. Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kaynakları Enerji Yönetimi Sempozyumu.L. [28] E. [27] J. G. “Solar hydrogen production via a two-step water splitting thermochemical cycle based on Zn/ZnO redox reactions”. pp 603–615. Progress in Energy and Combustion Science vol 3.A. A. Daous. Ihara. Haueter. vol 233.R. 2005. Department of Energy. 1047–1057. M. Nowotny. Lawrence Berkeley National Laboratory. [18] H.D. http://emat-solar. F. Dincer. A. A. [21] N. Fujishima. Z’Graggen.S. W. Heller. International Journal of Hydrogen Energy vol 35. “On the study of hydrogen production from water using solar thermal energy”. 1981. Bak. SDÜ Fen Bilimleri Enstitüsü. vol 9. 557–61. K. Nozik. Energy Conversion and Management vol. Nature. H. “Hydrogen production by steam-gasification of petroleum coke using concentrated solar power-III. Yakut [8] M. A. pp. “Entegre Bir Hidrojen ekonomisi İçin Hidrojen Üretiminin Kısa. J.energy. Maag. pp 53–58. vol 78. Tomorrow and Beyond”. 1996. B. Joshi. A. pp. 46–49. Dincer. Solar Energy. 849–860. doğalgaz. vol 197.S. Int. Öztürk. 1998. “Solar Photoproduction of Hydrogen”. Steinfeld. “Hydrogen and oxygen from water”. A. 4901–4908. Hydrogen Energy vol 23. El-Naggar. U. A. Bilgen. Friberg. Szyszka. Hydrogen Energy. 11411148.A. “Direct solar thermal splitting of water and onsite separation of the products. vol 38. [33] M. 649-668. 2275–2282. pp. J. Romero. Trabzon. vol 23. 441–445. 853–882. C. Warner. Güneşli bir kuşakta yer alan ülkemiz açısından güneş enerjisi destekli hidrojen üretiminin gelişen teknoloji ile birlikte uygulama alanlarının artacağı beklenmektedir. [32] E. “Solar-hydrogen: unresolved problems in solid-state science”. B. Düşük sıcaklık güneş enerjisi destekli hidrojen üretim metotları içerisinde yer alan elektroliz. Berry. P. JO’M Bockris. J. Sheppard. P. pp. Energy. R. 2009. Kayseri. “Solar hydrogen production by direct water decomposition process: a preliminary engineering assessment”. pp. Flamant. “Hydrogen Seperation and Direct HighTemperature Splitting of Water”. 2008. 2004. pp. vol 15. Int.J. Steinfeld. 97–109. “Solar thermal and solar quasi-electrolytic processing and separations: zinc from zinc oxide as an example”. Noyan. pp. Part 1: a general survey of technologies applicable within the solar-hydrogen concept”. 2010. vol 9. 1972 . “Experience with the safe operation of a 2 kWh solar hydrogen plant”. [26] HFCIT. Science. S.C.A. pp. “Evaluation of a 5 kWp photovoltaic hydrogen production and storage installation for a residential home in Switzerland”. Materials Sciences Division. Hidrojen fosil yakıtlar (kömür. Photovoltaic and photoelectrochemical solar energy. 2008. J. 89–98. Özek. Balthasar. hiçbir zararlı emisyon atığı içermemesi ve alternatif enerji üretim opsiyonları içinde sürdürülebilir çözüm sunması açısından önemi her geçen gün artmaktadır. P. Bilgen. “The principles ofphotoe1ectrochemical energy conversion”. Vol 42. & Manage. [19] A. 1984. Int. Hydrogen Energy vol 25. Lemort. Doktora Tezi. Solar Energy Materials Research Group. Moel. Int. 527–534. K. “Hydrogen Production and Technology: Today. J. [9] [10] [11] [12] Şekil 4. pp. Elbir. Vidal. 1999. 2007. Int. 1984. [23] Photoelectrochemical Cell (PEC).gov/hydrogenandfuelcells/production/photolytic. “Performance analysis of photovoltaic systems: a review”. “Photovoltaic electrolysis: hydrogen and electricity from water and light”.M. vol 9(7). Murphy. I.K. T. R. Experimental feasibility study”. pratiksel kullanım ve verimlilik potansiyelinin yükseltilmesi sorunun henüz çözülmediği görülmektedir. pp. günümüzdeki ve yakın gelecekteki durumları göz önünde bulundurularak incelenmiştir.J. vol 5. “A review on solar-hydrogen/fuel cell hybrid energy systems for stationary applications”. L. Sorrell. Karadeniz Teknik Üniversitesi. Gerischer. Bashir. International Journal of Hydrogen Energy vol. Yilanci. Ö. “Solar hydrogen from photovoltaic-electrolyzer systems”.gov/research/PEC.eere. Dincer. [30] A. pp 231–244. 611–619. 1999. “Hydrogen-evolving solar cells”. “Solar thermochemical production of hydrogena review”. Yüksek sıcaklık güneş enerjisi destekli hidrojen üretim metotlarının güneş termal hidrojen üretimi için yüksek sıcaklık mebranlarına ve ısı değiştiricilerine ihtiyaç duyulmaktadır. Ozturk. Fletcher. pp. pp. Reactor experimentation with slurry feeding”.A. 593–602. Germany”. IEA Technical Report. Getoff. vol 9. “Fueling the cells”. F. “Piroliz yöntemi ile biyokütle materyallerinin hidrojen muhtevası yüksek gaz ürünlere dönüştürülmesi ve katalizörün ürün verimine etkisinin araştırılması”. Sharke. [14] [15] [16] [2] [3] [4] [5] [6] [7] [17] A. 1984. International Journal of Hydrogen Energy. pp. N. Joubert. Hydrogen Energy. A. E.V. 49. 1984. Bolton. J. 1990.

F. 2008. “Energy. pp. vol 223. 2003. University of Ontario Institute of Technology. [35] B.F.Güneş Hidrojen Üretim Metotlarının İncelenmesi [34] M. Cabeza. J.M. “Mehling H. Orhan. Exergy and Cost Analyses of Nuclear-Based Hydrogen Production via Thermochemical Water Decomposition Using a Copper-Chlorine (Cu-Cl) Cycle”. Applied Thermal Engineering. 237 . Master thesis. L. Review on thermal energy storage with phase change: materials. 251–283. Marın. Zalba. heat transfer analysis and applications”.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful