You are on page 1of 518

T. C.

KLTR BAKANLIGI
ANITLAR VE MZELER GENEL MDRLG
No: 1811
XVii.
SONULARI
TOPLANTISI
II
29 MAYIS - 2 1995
ANKARA
KLTR BAKANLIGI / 1811
ve Mzeler Genel
Sempozyum Serisi: 47
HAZIRLAYANLAR
EROGLU
Nurhan LGEN
HandanEREN
Fahriye BAYRAM
Nuray TARLAN
Nurin
A.Hamdi ERGRER
MORKAYA
ISBN: 975-17-1615-2
975-17-1617-9 (Cilt)
ISSN: 1017-7655
Not:Bildiriler,
T.C.KLTR BAKANLlGI KTPHANE
ANKARA - 1996

Sayfa
mer
1994 Phokaia 1
Meral AKURGAL
1995 27
Recep ERSOY
1994 Metropolis 37
Juliette de LA GENIERE
Sanctuaire D' Apollon Claros, Fouilles de 1994 .47
Wolfgang RADT
Pergamon 1994 Raporu 57
Bericht Uber Die Kampagne 1994 63
KIaus TUCHELT
Didyma-Grabung Des Deutschen Archaologischen Instituts 75
Orhan
Magnesia Ad Meandrum (1994) 85
Daria de Bernardi FERRERO
Excavations And Restorations During 1994 in
Hierapolis of Phrygia 95
Halk ABBASOGLU
Perge 1 ve 1994 Y n Raporu 107
Haluk ABBASOGLU, Wolfram MARTINI
Perge Akropolisinde 1994 121
Cevdet BAYBURTLUOGLU
1994 Arykanda Raporu 129
Jrgen BORCHHARDT
Berich Der Grabungs Kampagne In Limyra 1994 135
Fahri
Patara 1994 159
R.R.R.SMITH
Aphrodisias 1994 185
Fede BERTI
Iasos En 1994 199
Ahmet TIRPAN
Lagina 1993-1994 209
Cengiz Mustafa BULBA
Kaunos On Raporu 1994 229
Poul PEDERSON
Excavations and Research In Halikarnassos 1994 241
Levent ZOROGLU
Tarsus Cumhuriyet 1994 245
Levent ZOROaLU
1994 Kelenderis ve 263
Dominique KASSAB TEZGR
Demirci-Sinop Anfora Atlyelerinin 277
Klaus RHEIDT
Die Ausgrabungen In Aizanoi 1994 293
Aizanoi, 1994 ve .300
Abdullah YAYLALI, Vecihi ZKAYA
1994 Kyzikos Arkeolojik 311
YALMAN
1994 Roma Tiyatrosu 337
Chris S.LIGHTFOOT
Amorium 1994 361
S. TKEN
1994 Demre Aziz Nikolaos Kilisesi 375
.
Alanya 1993 ve .389
Rhan, .
Kubad-Abd 1993 .393
1994 .401
Ara ALTUN, Oktay ASLANAPA
ini 1994 Mevsimi .411
Abdsselam ULUAM
Eski Kalesi ve Seluklu 1994 429
Nurettin
1994 Han'an 453

Aksaray-Melik Mahmud Gazi (Darphane) 1994 .469
Beyhan KARAMACARALI
1992 - 1994 Ani 493
1994 YILI PROKAlA
mer *
Foa'da son dnem ilk mevsimi ierisinde
(1989-1993) Roma Dnemi seramik plkleri, tiyatro, Arkaik Dnem
kent ve Arkaik Dnem Kybele Hava ortaya
yine Arkaikten Roma Dnemi'ne kadar sap-
tanarak Son dnem Phokaia
mevsimi olan 1994 10.05.1994-26.12.1994 tarihleri ara-
1994 Phokaia'da yerde
ve Yeni
2) Kybele Hava Dzenleme, ve Temizlik

3) ve Kulesi Temizleme
* Prof.Dr.mer Ege niversitesi. Edebiyat Fakltesi, Klasik Arkeoloji Anabilim

(1) ve Mzeler Genel temsilcisi olarak
Mzesi'nden Arkeolog Gngr Grkan grev daha sonra yine mzeden Hikmet
Ortakaya bu grevi 1994 giderleri Kltr
bulunan Denizcilik sahibi Levent Karaelik, Restoratr-
Yksek Mimar Ercment Kuyumcu, Gk, Yavuz Aykut Gsar, Servet Vural,
Genel Volkan Sucuku Foa Belediyesi de ortak
yrtlen Liman Kutsal dzenleme projesinin byk
destek Btn bu bulunan ve et-
meyi bor bilirim.
(2) 1994 arkeolog olarak Aynur ivelek, Mustafa Acar, Sabri H.Ertan
Aksoy, Esin Aksoy, Tayfun Seluk Y.Mimar-Restorasyon Ercment
Kuyumcu, Mimar Ezgi Turan, Bilge Tufan, Ahmet Aydemir, Emel Pekmez
ve Berrak Atalayman mimari izimler zerinde Restorasyon Ar-
keolog-Restoratr M.A.Suzan Sinan ve da
olarak Ege, Dokuz Eyll, Ankara,
lstanbul, Mimar Sinan, Bilkent ve Trakya Universitelerininkonuyla ilgili blmlerinden 35
nedeniyle herkese ederim.

4) Maltepe-Arkaik Dnem Kent ve Restorasyon a-



5)
1) ve Yeni
Bu 3. Derece Arkeolojik Sit
ama ierir. Szkonusu yks
oduka ilgintir. Phokaia antik kentinin nemli bir blmn
ve yeni kalan bu blge, 1
No.lu Koruma Kurulu'nun 16.7.1992 gn ve 3875
3.Derece Arkeolojik Sit ierisine Bu arkeolojik alan,
zamanda 1.0. 590-580 Herodotos'un szn
nl nemli bir blmn de Szkonusu
blgenin, Foa ilesinin arkeolojik sit ilgili 1 No.lu Ko-
ruma Kurulu'nun 9.9.1993 gn ve 4685 ekli
sit olarak bu ne-
denle bu alan yetkiler sitten olarak dikka-
te fakat bu sit ilgili herhangi
bir kurul da Foa'da sit
blgeler iin imar Ozel evre Koruma Kurumu
dan 24.2.1994 tarihinde sonra, Foa Belediyesi bu
alanda 10.3.1994 tarihinden itibaren ok
Konu 1 No lu Koruma Kurulu'nun 3.3.1994 ve 12.3.1994 gnk
fakat karara Koruma kuru-
lunun drt yeli 24.3.1994 gnk 3.Derece Arkeoelojik Sit
belediye temsilcisinin karara sehven
olarak gsterilmesi ve bu duruma belediyenin zerine karar ip-
tal ve durum Kurul 21.4.1994 gn ve 0544
ile"... iptaLedilen kurul konu olan yeterli ye
ilk kurul yeniden karara
nedeniyle, Arkeoloji Mzesi ve Foa
sondaj ve fiziki mdahalede
... ilgili makamlara Bu
haberdar olan mteahhitler, 22.4.1994-24.4.1994 tarihleri gece-
leri otomobil da Bu
alan i No lu Koruma Kurulu'nun 29.4.1994 gn ve 5015 ka-
yeniden 3.Derece Arkeolojik Sit ilan Yeniden 3.
Derece Arkeolojik Sit bu alanda Koruma Yksek Ku-
rulu'nun 338 ve i No lu Koruma Kurulu'nun son
ve ve Mzeler Genel izniyle bilim-
sel nitelikte sondaj 10.5.1994 gn
2
boyutlarda drt amada Arkaik Dnem'den Bi-
zans Dnemi'ne kadar buluntulara olarak rastla-
zerine mteahhitler finansman kesilerek dur-
zerine mteahhitlerin bir blm,
koruma kurulu karan subasmanlann zerinde birinci
etmeye i No lu Koruma Kurulu,
kan bu buluntular sz konusu 30.6.1994 gn ve
5185 l.Derece Arkeolojik Sit ilan
gn Foa Belediyesi de zerindeki birinci kata ait imalat-

parselde drt ama olarak 1178 ada, i parselde
Bu parseldeki ilk ama, subasmanlardan birinin do-
olup, 20 x 2 m llerindedir. Kuzey-gney ynndeki bu a-
mada yzeyden 1,5 - 2 m blmnde
olduka iyi bir durumda ele geen byk bir duvar, Maltepe
tmlsnden gelen Arkaik Dnem sur Sur
orta boy dikdrtgen arka blm ortaya
st tahrip iri bloklu n blm ise Ne
ki bu duvar, beton girmektedir.
da ise, sur paralel giden iki duvar ile bir knk
tur. 53 cm 30 cm toprak knklerden
su borusu duvar, Arkaik sur sklen tften
iri bloklarla malzemeyle bu duvar,
Roma Dnemi 'ne ait gneyinde ise, bir iki
bir blm ortaya Kk buluntulara gre bu
belki de Hellenistik Dnem'e ait bir seramik atlyesiydi. Bu amada Ar-
kaik Dnem'den Roma Dnemi'ne kadar her
Seramik buluntular oldukca zengindir. sikke,
ve terracottalar da ele
parselde arada 1 m ge-
bir kpr sonra 3,5 x 3,5 m llerinde daha kk
boyutta ikinci bir ama Birinci sondajdaki su knkleri ile ya-
bu amada da devam Kk bulun-
tular da karakterdedir.
sz edilen parselin kuzey
yer alan 1177 ada, 3 parselde kenanna paralelolarak
kuzey-gney ynnde 8 x 2 m llerinde nc bir ama Bu
a.rnada 45 cm derinlikte Roma Dnemi Daha
derinde yzeyden 1.20 m kadar i 1.10 m olan bir
3
yuvarlak alan Bunun iindeki tabakadan bir oinok-
hoe, iki adet tek kulplu testi ve bir adet de gve kap tam olarak ele ge-
Bu yuvarlak blmn bir seramik
Ne ki bu amada zerine mte-
ahhit son Seramik olabilecek yer de

Btn en kuzeyinde, 1177 ada, 2 parselde he-
men x 2 m lmerinde amada 2.30 m kadar derin-
Ust seviyelerde Roma Dnemi'ne ait olabilecek iki adet
duvara 2 m derinlikte ise, polygonal teknikte ve
ok gzel bir sahip Arkaik ait bir duvan orta-
ya .. 2:.80 m blm ortaya konan bu Arkaik
Dnem da bu iskan gs-
termektedir. Arkaik ait ok yerli ve keramik de

Mteahhitler izin verilme-
yen bu drt ama, ile yeni kalan ala-
nemli blmlerinden biri gstermektedir. Bu-
luntular, bu Arkaik Dnem'den Bizans Dnemi'ne kadar. srekli
gstermektedir; ancak kesin olmamakla birlikte
Hellenistik Dnem keramik atlyelerinin bir blmnn de bu blgede

2) Kybele Dzenleme, ve Temiz-
lik (izim:1-3)
1993 Athena kuzey ya-
blgede bir kutsal alan ortaya (Resim: 1)3.
Antik nedeniyle "Liman Kutsal ola-
rak bu Hava Kybele'ye ait 01-
Bu alanda evreleyen
yol ve denizin antik gibi kayalara kadar gelmesi
Bylelikle kutsal alan uzun bir sreden sonra yeniden deni-
ze Yolun ve sz konusu yerin mo-
dem nemli gezi yerlerinden biri nedeniyle
ivedi olarak dzenlenmesi ve evre dzenle-
mesi (izim.I-S)"; bu nedenle gre
(3) "1993 Phokaia XVI. I, Ankara
1995,426-432, iz. 1-4, Res. 1-6,
(4) lbid.430-431
(5) 445, Resim: 1 ve 447, Resim: 6
(6) Bu proje Y.Mimar Eser Gltekin
4
kk de projeye gre tek kemerli
bir kpryle (Resim.Z)". Kutsal denizden eviren be-
ton bloklar ve kpr Bu kprnn iki ve Kutsal ala-
evreleyen duvann stne demir korkuluklar (izim:3).
Korkuluklar palmet ve meander sslemeleriyle Bu motifler,
Kutsal Alan ilk tarihine uygun olarak Arkaik Dnem ssleme-
lerinden esinlenerek
Kutsal blmde oturma
da eserler (Resim:3). Bu alan, yol ve kpr, granit
parke Kutsal Alanla ilgili bilgi Trke
ve Ingilizce olarak uygun yerlere Aynca bulun-
zerinde yer alan sur drt evresi, yine
Trke ve Ingilizce levhalarla (Resim:4). Ote yandan
Kutsal Alan ve nndeki deniz renkli gzel bir
gece grnm elde
Liman Kutsal 25.6.1994 tarihinde Foa Belediyesi
dan dzenlenen treninden sonra..da bir temizlik ve dzenle-
me devam Ome n deniz ok
olan Kutsal Alan'a denizden merdiveni zgn durumuna
bir biimde (Resim:5). Bunun iin
uygun renkli tf ve tozuyla belli oranda Ote
yandan Kutsal Alan'daki bir kayalar da daha
iyi bir duruma
Foa'da gereken naiskos ierisinde
oturur biimde ve glmseyen pozda bir Kybele kabartma-
esinlenilerek daha byk boyutta bir Kybele
da Kutsal uygun bir (Resim.-Z)",
3) ve Kulesi Temizleme
Liman Kutsal hemen yer alan Dne-
mi'ne ait sur ilk kuleye kadar blm, 28.7.1994-8.8.1994 ta-
rihleri temizlenerek ortaya Bu ama,
(7) Liman Kutsal 'ndaki evre dzenlemesi nemli bir blm Foa Beledi-
yesi bu Metin Gke, Denizcilik
sahibi Levent Karaelik, Yavuz Gk'n de maddi
te yandan Kutsal gece Siemens Simko Tic. ve San. Ay-
kut Gsar
(8) 1,443, iz. 4.
(9) Kybele Sinan
5
Liman Kutsal daha dzenli bir biime getirmekti.
zere 1455
sonra, kale Kanuni Sultan Sleyman (1520-
1566) uunda
hanenin orta zerinde bulunan ve halen de yerinde korunan ya-
gre bu surlar, Kanuni Sultan 1533-
1541 Saruhan Sancak yapan Sultan Musta-
Oduncusu Silahtar 1538-1539 (Hicri 945)

Dnemi'ne ait bu surun blgede bugn
asfalt yolun yzeyine kadar korunan 5 m dir. ve
temizlik da asfalt yol dzeyine kadar daha derine, yani
surun temeline Bu surun 32 m uzunlu-
blm ve asfalt yolun zerinde 2 m
toprakla blmleri ortaya Sur ve i dolgusu,
orta byklkte keskin olmayan genellikle tf ve andezit
Duvar rgs ierisinde kk da
biribirlerine horasan
kulenin 4 m olarak
ca kulenin yznn yznden daha
ancak bu zgn asfalt yol iin tam
olarak Kulenin ierisinde Arkaik sur
na ait tften blok da Kulenin ge-
risinde zerinde st ste iki merdiven Alttaki
merdiven ele geen kulenin orijinal
dolgusu zerine Yani bu basamaklar kale-
den kulenin alt ilk evresine ait merdivene
aitti. Bu zerinde ele geen ikinci bir merdiven ise,
daha ge bir zamandan olup, belki de Her iki merdiven
toprak ele geen sera-
mik olup, Dnemi 'ndendir. bu t-
mnn ortaya ve sonra da bozulmaya-
cak biimde restorasyonu Foa'ya bir gzellik
4) Maltepe-Arkaik Dnem Kent ve Restorasyon
(izim:4-5)
Herodotos'tan kent ilk kez 1990
(lO) XVI. I, 427, dipnot 6 ; yazar, "The City Walls of
Phokaia", REA96,1994, nos. 1-2,79.
6
Hkmet temel ve bu nl
duvarlar 1992 Maltepe Tmls'nn dolgusu
ierisinde ok iyi olarak btn grkemiyle ortaya
Maltepe dolgu su ierisinde 1992
bu kent da bir sonucu tahrip bi-
imde ele Bu sonucunda Herodotos'tan bir nce
bu kent tarihleyici malzeme ve tarihi olaylar ile birlik-
te 1.0.590-580
1994 Maltepe tmlsndeki 8.8.1994-
6.9.1994 tarihleri Bu tarihten sonra da eyll ieri-
sinde restorasyon Maltepe
grupta toplayabiliriz:
A) Arkaik kent trnlsn dolgusu iinde

B) Payanda
C) Payanda restorasyonu
A) Arkaik kent tmlsn dolgusu iinde

1992 ortaya konan bu Arkaik surun yznde t-
mlsn i dolgusunda bulmak ama (i-
zim: 4). Amalar birer metre kprler Sur
duvan birinci ama, 1992
iin kenarlan tam boyut vermemektedir. amayla 1
m kprnn alt ve st ulan dzey 1,5 m
(16,62 - 15, 11 = 1,51 m). Bu durum da tmls ze-
rinde olduka bir konumda gstermektedir. Bu amada
seramikli toprak sonra, tmlsn dol-
gusuna 14,75 m seviyesinde iin daha derine
En ilgin ama ikinci (izim: 4), Resim: 8). 3x4,5 m boyut-
Bu ama da bir nceki amayla iin
dzeyine sahiptir. yani tmlsn
tepe stten 60 cm bir duvar ele Dz-
(11) "1992 Phokaia II, Ankara
1994, 11-36; REA96, 1994, nos. 1-2,79-109.
(l2) Phokaia sur tarihlenmesi zerine bkz. REA 96, 1994, nos. 1-2, 92-
94.
7
gn biime sahip olmayan orta boy olarak
bu kuru i m dir. Bu kuru duvar, bir du-
stne Ama iinde L biimine sahip bu alttaki duvar
da sttekiyle zelliklere sahip olup, nitelikli bir gsterme-
mektedir. Bu grlme ya-
pan st ste kuru duvar tekni-
bu duvarlann, tmlsn dolgusunun
engellemek set veya teras duvarlan
Grlmek zere tmlsn dolgusu ierisinde kalmak
zere Dikkati eken bir zellik ise, bu Arka-
ik sur zerine (Resim: 8 ve 9). L bii-
mindeki alttaki kuru saptanan metredir.
Arkaik sur ait in situ durumunda ele geen
st dzeyi denizden 12,03 m ykseklikte olup, st dzeyinden
3,5 - 4 m derinliktedir. Sur st blmnn tahrip ve
da en stnde 3-4 blok eksik
Bu ama, tmlsn dolgusunun konusunda bilgi
vermesi nem Yine bu ama, Arkaik sur
hangi ykseklikte ynnden de bizi bilgilendirmektedir.
nc ama ise bir nedeniyle daha dar
olup, 2 x 4,5 m (Resim: amadaki kuru duva-
burada da devam fakat bu amadaki
biraz daha kk Bu ama dar nedeniyle daha derinle-
re
anak-mlek
st blmleri, gstermektedir. En
stteki kahverengi renkli toprak olup, iinde ince
kaba seramik bu tabakalarda ke-
ramik gelen cruflar da ele ikinci taba-
ka ise, kll toprak olup, iinde bol ince keramik ve terracotta bu-
San topraktan nc tabaka, ok az ke-
ramik iermektedir. Bu ise tmlsn dol-
gusu bu dolgu ikinci amada gibi teras du-
ile bu iindeki toprak da bol keramik
iermektedir. Tm tabakalardan ele geen keramikler, nitelikte
olup, 1.0. 4. 1.0. 2. ilk kadar tarih-
lenmektedir. Keramiklerin ok bozuk retim rnekleri
ile cruflann ele bu malzemenin Erken Hellenistik D-
nem keramik atlyelerinin plklerinden gster-
8
mektedir. Bu keramik plkleri, tmlsn
3,5 - 4 m sahip ikinci amada d-
zeylerde ele geen keramiklerin nitelikte' dolgu
Bu amalarda ok kiremitleri, gve kaplar (i-
zim: 6), mlekler, tavalar, kapaklar, le-
kaneler, pithoslar gibi kaba malzeme ele bu kaba mal-
zemeyle birlikte Greko tipi amphoralar da Akde-
niz 'de retilen bu amphora tipinin bu malzemeyle birlikte ok bu-
nedeniyle Phokaia'da da grmekteyiz.
tabaka olan kll toprak iinden zellikle siyah firnisli keramikler ve ter-
racottalar Siyah firnisli Phokaia'ya
zg (izim: 7), tabaklar (izim: 8),
kaseler (izim: 9), ie dnk kaseler (izim: I), Megara di-
ye kaseler, keramik rnekleri bolca
tur. Ote yandan dokuma ve unguentarium formu da bolca ele
Unguentariumlar, 10. 4. ikinci 1.0. 2.
kadar bir kronoloji gstermektedir (izim: ll).
Erken Hellenistik Dnem'e ait kandiller de
Maltepe tmls zerinde ele geen tm keramik buluntular, p-
lklerden iin Phokaia retimi Tmlsn
tarihi, bu keramikler iin terminus ante quemdir . Yani bu kera-
mikler, tmlsn tarihinden daha neeye tarihlenmektedir.
B) Payanda (izim: 5)
1992 ile birlikte ortaya sur gr-
gstermek payanda nnde ya-
(Resim: ll). sonucunda drt
daha ortaya Ote yandan ucu tml-
sn iine takip Bylece ortaya
17 metreye Sur grnen
de (14.40-10.00 m) (Resim: 12). Yeni blmde payanda-
32-39 cm Bu yk-
seklikler, 1992 ortaya st blm ykseklikle-
rinden byk bir gstermemektedir. 1994 ortaya
69-229 cm
olduka uzun da ilgintir.
3-8 cm ve her tarafta dzgn gs-
termeyen anathyrosis ucundaki
yzeyinde baklava motifleri bir grnm arz
etmektedir (Resim: 13-14).
9
e) Payanda restorasyonu
tf olan sur yzeyi, tml-
sn olduka hasar ve sonra daha
fazla zarar grmemesi iin ivedi olarak restore edilmesi 1992
surun ortaya blmlerine 1993 ilk kez
restorasyon sonu bu da
yeni blmler zerine neden
tur (Resim: 14)13.
Maltepe Tmls ierisinde bulunan Arkaik Dnem kent
nemli blmnn ortaya restore edilmesi ve evre dzenle-
mesi ile birlikte sergilenmesi, tarihi iin nemli bir boyuttur. Ote
yandan Hellenistik Dnem tmlsnn mezar bu
evre dzenlemesini daha da
5)
Orta Teknik niversitesi
Grubu, Foa ve evresinde su kltrel zerin-
de incelemelerde Bu 5-15 1994 tarihleri

gneyde Deniz Kuvvetlerinin
(Leventler) kuzeyde Kartdere yresi
Askeri bir blge olan 2-3 mil
yresinde (Azaplar genellikle 19. ve 20. ait
malzemeler ele Daha kuzeyde Ceneviz Kalesi diye
Dnemi kalesinin Kaleburnu nnde
malarda deniz iinde ok mimari paralara kaleden 70 m
kadar Bu buluntular 8 m kadar Bu
alanda deniz ierisinde grlen adet iri glle, bir
da savunma kaleden Orak
da Siren yresinde kayalara 12
adet iskele olarak adlan-
blmnde deniz
kk havuzcuklar, birka nceki retme iftliklerinin bu
evrede getirmektedir.
(13) 437-439; REA 96 1994, Dos. 1-2,94-95
(14) ODTU Grubu'na Foa'da
ederim. Bu kendileri daha bir biimde

10
en kuzeyindeki Kartdere evresinde ya-
3-5 metre derinlikte, 50 - 100 m
2
alana
bulunan dzgn ve mimari elemanlara

mevsimlerinde olanaklann Phokaia'da daha
byk ve restorasyon ve nemli
bilimsel sonular elde edilebilecektir..
11
12
D"'IL-A>N. __
.>
>

o
LDL

.. D :zt
0"5".....
ATMEN'" T N... "'L"'NI
,(tf'
''-',,- O
O
O
El
B
''''....
.....
........
=
--

:; ---<-
--- --
LIIiIIIi 11IIl


PUL i'. \
_: -
..
--
USIT 1151
2: Liman Kutsal evre dzenlemesi (izen: V.Mimar E.Gltekin)
-w
......
+:>.
,11,'0<0

i

.....j.-- ...i...- . "'--._ ....- .11. __IL __


A lJJ>."D'"AYD 111'11
lt[ill

-i .. i
.. 11'2
i : L-ri

i 1_ ii ,
LJ -J"
i i '-l
n i .
_' .
...... 1v2
: .".. "..
..
LIIJ-. 1l..-1l([1l
izim 3: Liman Kutsal evreleyen korkuluk projesi (izen: Y.Mimar E.Gltekin)
lij'
i ~
o 1 2 3 4m
1 i i i
A.AYDEMiR.
FOC. 1994
."1,."
...
...
..
i--'
vl
izim 4: Maltepe'de Arkaik Dnem kent suru ve k a p s n n p l a n (izen: A.Aydemir)
- 0\
\ 1"- [
\ U .g,,:.'6;'
.
o 1 2 3 4m
I"'" i i i i
A.AYDEMiR,
FOCA 199.4
izim 5: Maltepe Arkaik Dnem kent cephe ( izen: A.Aydemir)
'{
L
/7
)
J
1
!
)
r
\ i
(
i
7
O 5 lOcm.
i , , , , i
, , i
izim 6: toprak gve kaplar. Maltepe Tmls dolgusu. Erken Hellenistik
Dnem (izen: A.Civelek)
q
i
)
,
q
1 :=J
,.
4
1

1
\
9 i i i i i i i i 19
c
m
izim 7: toprak Maltepe Tmls dolgusu. Erken Hellenis-
tik Dnem (izen: A.Civelek)
17
1

4
1
i
..

9, , , , 1, u.2?cm
izim 8: toprak tabaklar. Mal-
tepe Tmls dolgusu. Erken
Hellenistik Dnem (izen: A.Cive-
lek)
18

k7

o 5 mcm
i , , , , i , , , i i
izim 9: toprak kaseler. Maltepe
Tmls dolgusu. Erken Helle-
nistik Dnem (izen: A.Civelek)
j?
o 5
i , i , i i
izim toprak ie dnk kaseler.
MaItepe Tmls dolgusu. Erken Hel-
lenistik Dnem (izen: A.Civelek)

w
JI i
O 5
,9
cm
i i
izim toprak unguentaria. Maltepe Tmls dolgu-
su. t.0.4. ikinci t.0.2.
kadar (izen: A.Civelek)
19
20
Resim 1: Liman Kutsal genel t..580
Resim 2: Liman Kutsal kpr dzenlemesi
Resim 3: Liman Kutsal dzenleme
Resim 4: Liman Kutsal stndeki drt evreli kent ve

21
22
Resim 5: Liman Kutsal denizden mer-
divenlerin
Resim 6: Liman Kutsal dzenlemesi iin Kybele
. yapan Sinan
Resim 7: Sinan ..
dan orijinali 1.0.6. yz-
ait Kybele
Resim8: Maltepe Hellenistik Dnem tm-
lsnn dolgusunun
Arkaik Dnem kent du-
zerine destek du-

23
24
Resim 9: Maltepe Tmls'nn dolgu-destek Arkaik Dnem
kent
Resim lO:Maltepe'deki amalardan bir grnm. tmlsn dolgu-
destek grlmektedir.
Resim ll:MaItepe'deki Arkaik Dnem kent
nnn
Resim 12: Maltepe'de Arkaik Dnem kent
bir grnm
25
26
Resim 13: Maltepe'de Arkaik Dnem kent bir
Resim 14:Maltepe'de 1994 sonucunda yeni blmleriyle
grlen Arkaik Dnem kent Surda uzun sreli ve resto-
rasyon
BAYRAKLI KAZISi 995
Meral AKURGAL *
1995 17.7.1995 - 15.9.1995 tarihleri ara-
T.C.Kltr ve Mzeler Genel
ile kentin blgesinde, restoras-
yon olarak
Athena Caddesi'nin kuzeyinde, ifte Megaren'un nnde G 10-30 ve
B 20-30 yer alan M.O. 7. ikinci ait
byk megaronun tek temel
Megaronun, zellikle zamanla tahrip olan bir b-
lm mevcut bloklanyla eski orijinal haline Burada yer
alan (Resim: 1), Athena Oryantalizan Dnem
bloklar (Resim: 2) ile ve duvar ba-

Bu konusunu "Antik
gnmze bilinen en eski Bay-
1948-1951 olmamakla be-
* Do.Dr.Meral AKURGAL, Dokuz Eyll niversitesi. Gzel Sanatlar Fakltesi, Seramik
Blm,
(1) ve Mzeler Genel Leyla Ba-
temsilcisi olarak yer Ankara Universitesi Di] ve Tarih Fakltesi
Klasik Arkeoloji Blm'nden Kemerli, Aysel Ozlem Berkan Akyz,
Melih ve Dokuz Eyll Universitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi Seramik Blm'nden
Meral olarak
(2) Antik ve restorasyonu konusu, nce Yksek Mimar Kocagz
Konak Rotary Klbne dnem Ertan,
Ord.Prof.Dr.Ekrem Akurgal'a, Konak Rotary bu konuyu benimserne arzusunda
Bu Holding Artema, restorasyon pro-
jesinin Y.Mimar Kocagz'n
zamanda Konak Rotary Klb yeleri maddi manevi desteklenmekte-
dir.
27
raber byk lde ortaya Ancak bir eser
gz nnde tutularak btnyle ortaya ve
rilmesi ile sudan tecrit edilmesi sorunu, son ele
deniz seviyesinden 0.70 m, dereden 1.30 m
su iinde n yznde ve
arazi "penetrasyon" deneyleri Bu
neticesinde geirimli, temiz kumlu
zemin blmnde ise penetrasyona
imkan vermeyen iri bir dolgunun yer
Bazalt olan "isopata"5 tipinde edil-
(Resim: 3). 2.50 m olup, iten 1.35 m
ve arkaya 5.10 m (Resim: 4). ii
uzun bir dikdrtgen plana sahiptir 1). En arka suyun top-
bir hazne blm (c). 0.75 m bu haznenin
dibinde, suyunun ieriye gen biiminde bir delik yer
Su nce burada Su bu haznenin nndeki
(D) delikten, eni 0.46 m 3.30 m olan kanala (E) gelir.
Kanal boyunca akan su, daha sonra (A)
geerek nnde, akan suyu
ynlendiren, kuzeye bir yay yaparak bir kanal yer
su almaya gelenler, ierde, bulunan
zeminde (B) yryerek en arkadaki su haznesinden doldurur-
lar.
cephesinin her iki ve olan
duvarlardan ynelik bu kesin-
tisiz olarak 25 m uzunlukta ortaya devam
eden ise 4 m uzunlukta sona cephesine, her iki
dikine iki duvar Szkonusu duvarlar
taban seviyesinden yukarda yer ve biimi gsterme-
leri M.O.6. aittirler. M.O.7. ait
mevcut kent surunun bir blm zerinden, hazne hiza-
gemektedir. Kent gneye devam edip
ileride
(3) R.V.Nicholls, "The Iran Ages Fortifications"B.sA. s.58-64. ..
(4) ve evresinin zemin incelemeleri Prof.Dr.nal D.E.U.M-
hendislik Fakltesi nal Yksel Birsoy, Eski
da Su Antik Durumu Rapor, Dokuz
Eyll Universitesi, Mhendislik Fakltesi, 1995.
(5) Ekrem Akurgal, Arkaik ve Klasik Bel/elen 37, 1946, s.61 v.d.; ibid, Bay-
Trk Tarih Kurumu, Ankara 1950, s.35.
28
M.. 7. sonuna ait olan bu Ekrem Akur-
gibi Eski bir olsa gerektir'.
Anadolu'da dnemde daha byk merkezler olan Milet ve
Efes'te de byle Bununla beraber bu
kentlerde bir bulunsa bile, bu da hi
ile Nitekim Adalar'da ve Yunanistan'daki en erken r-
neklerin Syros ve Atina Asklepieionu'ndaki olduk-
lan grlr. Syros rnek, basamakla inilen bir koridorun so-
nunda yer alan bir kuyudur", biraz daha sonraya ta-
rihlenmektedir. Atina Asklepieionu'ndaki rnek ise, M.O. 6
ait bir kuyudur". Olympia'da bulunan
ve M.O. 7. tarihlenen kire bir
Ancak bu ait ile ilgili hibir yoktur'. Hi
hesiz iindeki su haznesi, iinde ve yer alan su
ve isopata tipinde ile dn-
bu tr gnmze kadar en erken
ve tek
bugn bile orijinal strktrne gre stn nitelikte bir i-
me suyu tazyikle Ancak, deniz ve dere seviyesinin
kalan blok atlaklardan kirli sular dol-
olagelen yer hareketlerinden, bindirme
edilen dengesi byk lde yerinden
ve byk atlaklar
ve evresindeki, ile ilgili olarak arkeolojik a-
evreleyen ve
ile nndeki bir blm, dzeniyle havuzlamaya hale ge-
tir".
Bir olarak Athena sunu eserlerinden man-
tar biimli A ve zerinde yer stunun
Sunu eser, modem dneme ait merdivenli dikil-
kk bir lde de olsa yeniden
zaman, sunu szkonusu
da yerlerine
(6) Ekrem Akurgal, da Ege ve 1993. s.47 21 Lev. 40, 41.
(7) F.Glaser, Antike Brunnenbauten in Griechenland, Wien 1983. s.22 Abb.38
(8) s.7, 8 Abb. 1,2.
(9) s.95, 96 Abb. 178, 179.
(LO) Szkonusu havuzlama aylan ierisinde MAK-IN (Hollanda) Fir-
Trkiye Temsilcisi Beton Koruma
(11) Takribi boyutlarda dikilen votiv stun ve orijinal ldeki masraflan Ticaret

29
Restorasyon srdrlen yeni
yer alan ve daha nceki M.O.570 tarih-
lerine ait 8 adet dikey voltl podyum ve ona ait do-
ya bakan duvardaki tf de-
vam Buradan, ilk defa, Athena geldikleri
hesiz olan toichobatlar (Resim: 5, 6), rektogonal duvar (Resim: 7,
8) ve st (Resim: 9) ele Ekrem Akurgal mantar
ve dikey voltl M.O.8. sonunda Zincirli, Tel Halaf ve
gibi Ge Hitit merkezlerinde Fenike etkisinde mi-
marinin henz kesinlikle bilinmeyen esinlenerek
ortaya Nitekim Hitit stilize yapraklardan
Erythrai bronz zere
daha M.O. 7. ilk Anadolu'da bilinmekteydi>. Bu yeni
paralar da gerekten Ge Hitit" ve Mezopotamya" rneklerine giden
zellikler gstermektedirler. szkonusu rnek-
leri ile olan Urartu eserleri bu grevini olabilir-
ler'". Hellenlerde, esinlenen Dor mimarisinin Fenike-
Ge Hitit rneklerinin etkisini en eski eserleri
bugne Eski da
Buradan daha nce Aiol stun ve Athena
dknts iinde bulunan kymation" ile (Resim: l O) beraber b-
tn bu M.O.575 tarihlerindeki Aiol dzeninin bt-
nne biimini ortaya Byk bir btn bu
elemanlar, Athena Arkaik Dnem ve
aittirler.
(l2) E.Akurgal, Ege ve 1993.1ev. 14a, b, 36c.
(13) E.Akurga1, Anadolu 1995, s.167, 123 s.168, 129-131;
Hani ve Hitit 1995. 140, 145, 151, 152, 155, 158. 160; ibid.
Griechische und rmische Kunst in der Turkei, Mnchen 1987.52 Abb. 60; ibid. Orient und
Okzident 1966.94, 55-57.
(14) Ekrem Akurga1, Griechische und rmische Kunst in der Turkei, Mnchen 1987. Lev. 60-
61a-c; ibid. Eski da Ege ve 1993. Lev. 4, 5, 87a.
(15) E.Akurga1, Hatti ve Hitit 1995. 143, 145, 151, 152, 155, 158, 160
Lev. 131; Felix von Luschan, Ionischen Saule, Leipzig 1912. Abb.6.
(16) Joachim Bretschneider, Architekturmodelle in Vorderasien und der stlichen Agais vom Ne-
olithikum bis in das 1Jahrtausend, 1991, 234 Abb. 81, 82. Taf.92; Erwin-Reinhold Wurz,
Die Emstehung der Saulen basen des Altertums unter Bercksichtigung Verwandter Kapitel-
le, Heide1berg 1925.26 Abb. 88, 38 Abb. 94,40 Abb. 102, 103.
(17) E.Akurga1, Urartaische und altiranische Kunstzentren, Ankara 1968. s.28 Abb.3, s.82 Abb.
55, 56, s.84 Abb. 62, 63, 64; s.85 Abb. 65, 68, 70; ibid. Griechische und rmische Kunst in
der Turkei, Mnchen 1987. 52 Abb. 61,62.
(L8) E.Akurgal, Eski I, Ankara 1983. Lev. 176; ibid. Aolisches Kymation, 39,
1989.8.11-15 Lev.1. Kymationun bitim ait bir para da antik nnde
bu Bu da bize szkonusu yerlerine da-
gstermektedir.
30
w
i
i
i i
/. /
'/
i
31
Resim 1: Oryantalizan megaronun duvar
Resim 2: Athena Oryantalizan eella gney
32
Resim 3: Antik M.: 7. son drtlk
Resim 4: Antik
33
34
Resim 5: Toichobat M.. 6.
Resim 6: Toichobat (tf M.. 6.
Resim 7: Rektogonal duvar t a (tr t a ) M.. 6. y z y l b a
Resim 8: Rektogonal duvar t a (tr t a ) M.. 6. y z y l b a
35
36
Resim 9: st (tr M.. 6.
Resim 10: Friz (tr M.. 570-560
1994 YILI KAZI
Recep *

1994 Metropolis 15 Temmuz-15 Ekim tarihleri
akropol, tiyatro ve stoa olmak zere sektrde toplam 32
ile
AKROPOL
5 1994 tarihinde akropol Hel1enis-
tik surun 1ve 2 no lu karelerdeki LO x 15 m boyutlanndaki
alanda (Resim: 1). Bu kareler ierisinde + 0.70 m ve
+0.25 mde Ge Bizans Dnemi'ne tarihlenen 2 halinde Bizans
malzemesi veren Bizans ortaya (Resim: 2).
Devameden 2 no lu karede Bizans 0.00
m de Hel1tnistik tabaka ele (Resim: 3,4). 2 nolu karede de-
sonucunda -1.90 m'de Geometrik-Arkaik
tarihlenen malzeme ele -2.10 m'de anakayaya

* Prof.Dr.Recep Dokuz Eyll niversitesi Fakltesi Restorasyon Anabilim
anabilim Uzman Arkeolog-Restcratr.
(1) Metropolis T.C.Kltr izin ve denekle, Dokuz Eyll
niversitesi, Belediyesi, Medoder, Balta Turizm ve byk lde Phil-SA
parasal geen ve
yneticilerine iten etmektedir. .
1994 Kurul Uyeleri Ersoy (D.E..) ve Dr.Binnur Grler
(D.E.U.) Arkeolog Meri, Arkeolog Gkhan Arkeolog Aygn Ekin, Ar-
keolog Tezel, Arkeolog Didem Tatar; Ege Universitesi Arkeoloji Engin
Ali ... Dilek ztrk, Deniz Blbl, Kuru, Elif Ozgr
Gkdemir; Trakya Universitesi Arkeoloji Serdar Aybek; Bilkent Universitesi Ar-
keoloji Ali Trkcan; D.E.U. Alper Dndaralp,
Ycel Kse, Nezihat Bilkent Universitesi Mimari Filiz Ultav
.
37
T1YATRO
1994 ikinci sektr olan tiyatroda 15 Tem-
muz' da blm ile sahne
nnde ve arka odalarda (Resim 5).
nceki A-6, B-6 ve A-7, B-7 plankareleri zerinde
olan dolgu ncelikle C-6, D-6,
E-6, F-6 ve C-7, D-7, E-7 plankarelerinde de seviye indirme
Szkonusu karelerde arazinin nedeniyle yzey
hemen Ge Bizans Dnemi ait duvarlar ele
irili bir araya getirilmesiyle
bu duvarlar genelde dzgn bir gstermeyip, nedeniyle
halinde ele Yine bu alandaki
malar tiyatronun oturma ait, anakayaya
yataklar ele Oturma ait mermer
Bizans temellerinde
Oturma bitiminde boydan boya dz bir
de kesilerek iki blm halinde meydana saptan-
tiyatronun yan (parados) kuzey

A-6 ve B-6 plankarelerinde S.B.IV'n n
ve hartan ince uzun bir duvar ele (Resim:
5). Bu tiyatrodaki Ge Roma Dnemi 'ne tarihlendirilen cam
atlyesine ait gneyindeki renk-
li ve kll olan toprak iinden ok miktarda cam cam ve yan-
seramik ile tahrip Ge Roma sikkeleri ele

A-6 ve B-6 plankarelerinde orkestra seviyesine sahne bi-
na yer alan S.B.IV'n ortaya
S.B.l'de ortaya ve bylece sahne cephesi-
nin tmyle (Resim: 6). Sahne arka tarafla-
da burada or-
taya (Resim: 7). Roma Dnemi'nde giyinme-soyunma
olarak bu 5 oda alfabetik olarak
Bu tesbit edilebilen lleri "A 4.80 x
5.60 m "D 4.35 m x 5.60 ve "E 4.55 m x-5.60 m.
Cephe ve Hellenistik kesme bl-
me ise orta byklkteki kaba giyin-
me-soyunma st rtsnn tonoz sistemiyle
38
tonoz ve miktardaki ve har ka-
Btn bu bulgular sahne Roma D-
nemi'nde yeniden ortaya
STOA
1994 son sektr
ortaya tarihi ile tarihsel sreci ve
belirlemek ilk
na C-J karelerinde (Resim: 8). Bu sonucunda, stoa
uzun paralel giden hol zerinde C karesinde ancak o-
D karesinde olan bir blm orijinal stoa zemini ele
-1.90 m'de ele geen bu zeminin mermer tozu ve
0.10 m Bu blmler
bu holn zerindeki J karesine kadar olan blmde zemine rast-
olmakla birlikte, E ve J kareleri kalan Bizans sur
bloklar ortaya

H karesi iyi olan drt adet
kire ve kp (Resim: 9).
Yerinde olan ve 1.00 m boyutlardaki bu kp-
ler Ge Bizans Dnemi'ne ait olup, bu blmn erzak depolama fonksi-
yonu Ancak bunun iin gerekli olabilecek
mimari unsurlara Zemin kodu olan -1.90 m koduna kadar
Ge Bizans/Roma M.S.1
tik (M.O.l ve 3. malzeme ele
orta stun Dor dzeninde ve 0.68
m 19 adet stunun temel tespit da
Buna gre daha nceki tespit edilen 1-3, 18ve 19 nolu
en st alt korunan 8 ve LO no.lu stunlar ile 5,
12-17 no.1u temel tespit
kuzey blm nnde i ve V no.lu karelerde srdrlen a-
sonucunda stoa teras tespit gibi, bu karelerde Ge
Bizans Dnemi 'ne ait yan yana mekanlar ortaya i ve II
no.1u karelerde ele geirilen birbirine 3 mekan, di-
karelerde ele geirilen mekanlardan kod olarak daha st seviyededir.
Bu mekanlarla ilgili ve izim srdrlmekte-
dir.
39
EVRE
Akropol, tiyatro ve stoada evre
da Kltr
lan Anadolu kltr envanterinin tespiti bu da devam
Metropolis'in 8 km kadar kynn
stndeki, Alarnan silsilesi iinde yer alan etrafa hakim bir tepe
zerinde (Resim: 10) Arkaik ait kale (Resim:
11) ve daha ge dnemlere ait mermer (Resim: 12).
40
Resim 1: Akropol genel
Resim 2: Kemik
41
42
Resim 3: Hellenistik tabaka
Resim 4: Lagynos (Akr. 94/35)
Resim 5: Tiyatro sahne ve Ge Roma Dnemi cam atlyesi
Resim 6: Orkestra ve sahne genel
43
44
Resim 7: Sahne b i n a s
Resim 8: Stoa, arka nef C, D, E kareleri
Resim 9: Stoa genel
Resim 10: st Kalesi'nden evreye
45
46
Resim 11: st Kalesi sur
Resim 12: st Kalesi mermer
...
SANCTUAIRE D'APOLLON A CLAROS,
FOUILLES DE 1994.
Juliette de LA GEN/ERE *
En preseniant ce bref bilan des travaux effectues il. Claros en 1994,
j' ai plaisir il. remercier les autories turques et il. rappeler que I' aide de nos
collegues des musees d'Ephese et ne nous a jamais manque, Je
n' oublie pas non plus que ces travaux ont ete possibles grace il. la
generesite de la Societe Lafarge-Aslan imento.
Nous avons poursuivi il. la fois les travaux de restauration et
l' enqute sur le terrain.
i. Au printemps 1994, pendant tout le mois de juin, une equipe de
douze restaurateurs, drigee par Michel Bourbon, a realise les moules des
fragments les plus importants des trois statues monumenta1es du temple
d' ApolIon (rappelons ici qu'une seule jambe d' Artemis pese sept tonnes).
On connait la composition de ce groupe statuaire par leur representation
sur plusieurs monnaies de Colophon, notamment celles qui ont ete
frappees sous l'empereur Commode. Une fois acheves, les precieux
moules ont ete transportes dans 1'usine de la Societe Aslan imento il.
Danca. En aot 1994 les restaurateurs ont prepare les moulages que
Michel Bourbon a mis en place.
Cette premiere restitution hypothetique des figures d' Apollon,
Artemis et Leto a ete le 15 octobre dans I'eglise de Sainte Irene
il. elley a ete exposee jusqu'au mois de mars 1995.
* Prof. Dr. Juliette De La GENlERE, Universite De Lille III V. F. R. Des Sciences Histo-
riques 5 Avenue de Bretteville 92200 Nevilly-Sur Seine- FRANCE
47
Depuis cette date, I'etude qu'a entreprise le professeur Jean Marcade
a partir des moulages a permis de eorriger la position de plusieurs
fragments importants. Cette methode d'utilisation de moulages legers
permet en effet des essais sueeessifs, et ainsi les fragments les plus
importants ont trouve leur position definitive. Bien sur, avant que ne
puisse tre erige sur le site I'ensemble des moulages du groupe statuaire,
il faudra eneore poursuivre les recherehes des petits fragments de marbre
lui appartenant, en realiser les moulages, et trouver leur plaee exaete dans
la composition.du groupe.
A l'origine la triade apollinienne etait placee dans la partie ouest du
temple d' Apollon, au-dessus de i'adyton et tournee vers l' autel,
c 'est-a-dire vers I'est. Une nouvelle etape du travail sera de placer la
restitution de i'ensemble sur le terrain, dans une orientation identique,
mais en arriere de la faade ouest du temple.
Quant aux autres travaux de restauration, rappelons que nous avons
remonte en 1993 la eolonne honorifique de Sextus Appuleius (Fig. 1). En
1994 nous avons prepare la restauration de la eolonne qui portait la
statue du celebre bienfaiteur de Colophon, Menippos, dont les merites,
ecrits sur la base voisine de l'angle SE du temple d' Apollon, ont ete
publies par madame Louis Robert.
Parallelement a ees travaux, la preparation des inventaires de tout le
matenel archeologique du dept de Claros a ete poursuivie et menee a
bien par .
II. Le deuxieme volet de notre activite a ete eelui des fouilles (voir le
plan). .
Nuran a poursuivi l'exploration du seeteur au sud de l'autel
d' Apollon (secteur 4. A + D). Elle a decouvert la plusieurs fondations
alignees en direetion N/S de monuments honorifiques arases; il semble
qu'ils aient constitue la bordure Est d'une voie sacree N/S et qu'on les ait
detruits lors de la mise en plaee du dispositif des hecatombes. En
consequence il apparait que ees fondations sont toutes anterieures au
testament d'Attale (133 av. J.C.), qui ouvrit l'ere de la Provinee romaine
d'Asie.
Du cte Ouest de la voie sacree, au Sud du monument de Sextus
Appuleius, St. Verger a ouvert un grand sondage (4, B + C). On y a mis
au jour deux voies de passage N/S superposees. La plus recente, qui
eontient des monnaies du Ille s. ap. lC., a livre des inseriptions, des
48
fragments de steles, de statues qui suivent evidemment une brutale
destruction. La fouille de ce secteur tres prometteur sera reprise en 1995.
Des maintenant les sondages du secteur 4 montrent clairement que la
voie sacree avait un tout autre aspect avant la phase romaine du
sanctuaire et que la topographie de ce dernier a subi de profonds
changements en echo des ruptures politiques dans la cite de Colophon.
Dans le secteur d'Artemis, c'est-a-dire dans la partie nord du
temenos, beaucoup de questions demeuraient sans repouse a la fin de
1933.
Les difficultes y sont nombreuses en effet: la, comme dans le reste
du sanctuaire, on doit lutter contre l'envahissement de 1'eau et de la
boue; mais le plus redoutable probleme dans le secteur d' Artemis est la
presence des colonnes ecroulees du cte nord du temple d' ApolIon qui le
recouvrent partiellement, interdisant toute vue d' ensemble. Toutefois
M.Dewailly et Z.izmeli ont obtenu la en 1994 des resultats importants.
Un edifice comportant une salle presque carree dont les mesures
interieures sont gn,50 m; al' ouest de celle-ci, une autre salle, plus
etroite (5,gO m) prolonge I'edifice; nous n'en connaissons pas encore la
longueur.
Une fibule coudee en bronze, datable vers les X-IXe siecles est
assurement un ex-voto, cequi confinne 1'impression, deja ressentie en
presence du mobilier le plus ancien proche des autels
d' Apollon, que l'espace etait sacre des les debuts de la presence
ionienne.
Par ailleurs la fouille des strates profondes anterieures a l'edifice a
livre une serie importante de terres cuites (Fig. 2) dont les plus anciennes
remontent au VIIe siecle av.
Le dispositif des hecatombes s'acheve devant, c'est-a-dire a I'ouest
de l'autel d' Artemis; il ne comporte la que trois rangees de blocs a
anneau de fer, la quatrieme (La plus a I'est) s'arrtant contre le petit cte
sud de I' autel de la deesse. Marquant la limite nord des trois rangees de
blocs, une serie de neuf petites steles fonne un angle droit avec I'autel
d' Artemis. La construction de ce dernier a fait partie du meme
programme que la mise en place des blocs, datable vers la fin du lle s.av.
J.e., comme le montre la situation stratigraphique de son assise de
fondation: plus tard I'autel a ete largement restaure avec des blocs
remployes. OU sacrifiait-on a Artemis auparavant ?
49
Al'ouest de l'autel d' Artemis, a six metres de distance, deux blocs
de marbre fragmentaires affleuraient au niveau du plan de marche de la
fin du lle s. av. J.e. Un petit sondage autour de ces blocs amontre qu'ils
appartenaient aune structure rectangulaire (Long: 3,75; larg: 1,75 m),
detruite au moment de la mise en place du dispositif des hecatombes. il
s'agit d'un autel d' Artemis, anterieur a celui que nous connaissons
depuis les fouilles de Louis Robert. Une datation vers le Ille s. av. J.C.
vraisemblable. En effet, contre la partie superieure de la fondation,
du cte est, on a recueilli un important dept de terres cuites
hellenistiques. Celles-ci se rapportent exclusivement a un monde
feminin: a cte de statuettes de femme (Fig. 3) on y trouve des petites
Nikes, des petites filles (Fig. 4), des supports en forme de sphinge de
coupelles miniatures qui evoquent des dinettes enfantines. Ces terres
cuites pourraient tre les ex-voto de fillettes accedant a 1'adolescence.
L' Artemis de Claros etait peut-tre, comme celle de Brauron et d' autres
sanctuaires grecs, la protectrice et en meme temps l'educatrice des
enfants, et notamment des petites filles.
Les fondations de ce premier autel hellenistique reposent sur une
structure legerement plus courte et plus etroite (long: 3,50; larg: I, 50 m),
faite de beaux blocs equarris. il s' agit la assurement de l' aute1
d'Artemis.
A la fin de la campagne de 1994, l' architecte J.Rougetet a pu dresser
le plan presente ici, sur lequel on peut voir, a 1'est du temple d'Apollon,
les autels successifs du dieuet, plus au nord, I' edifice
d'Artemis et ses deux autels hellenistiques.
Plan de la partie centrale du sanctuaire.
1) Autel monumental d'Apollon (fouilles Louis Robert).
2) Temple hellenistique d'Apollon (fouilles Luis Robert).
3) Autel d' Artemis (fouilles Louis Robert).
4) Monuments honorifiques (fouilles Louis Robert).
5) Fondation d'un autel hellenistique (1989).
6) Premier autel hellenistique d' Artemis sur un autel (1994).
7) Secteur H. (1991-1993).
8) Secteur 4. A+D (1994-1995).
9) Secteur 4. B+C (1994-1995).
50
10) Secteur d' Artemis: edifice (1990-1995).
11) Autel rectangulaire d'Apollon (1991-1993).
12) Autel rond recouvert par l'autel rectangulaire (1992).
13) Le dispositif des hecatombes: quatre rangees de blocs anneau de fer
(1988-1993).
BIBLIOGRAPHIE CONCERNANT LES FOUILLES RECENTES
de LA GENlERE, J.,Le sanctualre d'Apollon Claros, Anatolie Amique, 1989, p. 31-35.
EAD, 1988 Eyll Claros'da Raporu, Trk Arkeoloji Dergisi
XXVIII, Ankara, 1989, p.293-306. .
EAD., Le sanetuaire d'Apollon LL Claros, nouvelles decouvertes, REGCIII, 1990, pb. 95-110.
de LA GENlERE, J., AMANDRY M., DELATTRE, L., ROUGETET, J., N.,
SCHWALLER, M., Cahiers de Claros
de LA GENIERE, J., Le sanetuaire d'Apollon LL Claros, decouvertes recentes, CRAI 1992, p.
195-208.
EAD., L' inizio della romanizzazione a Claros, in Grandi santuari della Grecia e I'Occidente,
Congresso di Trento, 1991, Trento 1993, p. 69-79.
EAD., Claros 1992. Bilan provisoire des fouilles dans de sanetuaire d'Apollon, REA 95, 1993,
p.383-397.
EAD. Rapport annuel publie ehaque annee depuis 1989 aux
ROBERT, Renaud, Une tte classieisante inedite de Claros, Mon. Piot 74, 1995, p. 1-33.
51
+
1
1
L
CJ

G.
El
B-
EJ
O

8.
8
G
EI
8
+ D
\1
---------- -.-+.- --
+. \
L!
+
+
t
':; --_.':::='
L.; ri
------ '.'. traledu
Plan 1: Plande la cen
52
Figure 1: Monurnent de Sextus Appuleius restaure
53
Figure 2: Figurine fragmentaire de
terre euite; seeteur d' Ar-
temis; premlere motie du
Ve siecle av. J.C.
54
Figure 3: Figurine fragmentaire de terre euite; du
dept de terres euites decouvert eontre le
premier autel hellenistique d' Artemis.
Figure 4: Figurine fragmentaire de ferre cuite; du
dept de terres cuites decouvert contre le
premier autel hellenistique d' Artemis.
55
PERGAMON 1994 RAPORU
Wolfgang RADT *
1994 Trajan bitiril-
mesi ve Bergama 'nda lmler ve mimari belge-
lenmesi zerine
BERGAMA SUNAGI'NDA
Bergama tarihlendirilmesi ve rekonstrksiyonu, son
larda ok bir konu
gvenilir bir iin, 1994
da
Sunak temelinin tmnn temizlenmesi ve birer birer izi-
lip yeniden llmesi.
2. Temelin birka eldeki malzemeden tarihlerneye daha
(keramik) ve ncl (apsidal
ynelik
3. mermer mimarisine ait be1gelenmesinin srd-
rlmesi.
byk tf bloklardan birbirini dik
biimli bir temeli bir ekirdek bulunmak-
Bu ekirdek, yksek platformun iini, i avlunun taban seviyesine
dek tamamen dek in situ olarak korunagelen
tek orijinal ekirdek 4,5 m kadar ykselen ve
temel (Resim: 1).
* Dr.Wolfgang RADT, Alman Arkeoloji Enstits Camii Sok. 48
80090
57
Temizleme
Daha nce olan temel btn
lar doluydu. Her biri, dolgunun terniz bir yzeyolarak ortaya
kadar (en ok 20-30 cm) temizlendi. Ozgn Hellenistik dolgu andezit ta-
iken, dolgusu daha sonra tahrip olan
(Or.Bizans genellikle
Sunak Temelinin Daha nce
temel iki tanesi tamamen
1879 C.Humann temelin ortalanna olan birini E5
olarak bu (Plan: Resim: I) ele geen buluntu bilin-
memektedir.
bir daha bu
ancak A.Conze 1904 E3 olabi-
lir. Bu ele geen keramik buluntu taslak halinde Sis-
temli ilk 1961 ISchiifer, yine temelin bir
yerde E6 kayaya kadar Buluntu ve
Schafer
1994 (Resim: 3-4)
Tarihlendirme verecek keramik elde etmek midi Bergama
olan ncl (apsidal bugne kadar
bilinmeyen sorunu, temel bir daha kazma
niyetimizi ynlendiren
apsidal gney duvar in situ durumunda
midinden yola ilk nce F5, F6 ve F7) se-
ildi. ki bu Her da altta dzel-
kaya .
. ele geen keramiklerin
de, F5 malzemesi tamamen Hellenistik Dnem dolgusu) F7'de
dolgu sonradan iin, F6'da Bizans
Dnemi'nde tabana kadar sonradan yeniden
bu
bu sonularla bitince, apsidal ay-
iin, denemelerde bulunmaya karar verdik.
ile var gerekti-
ve bir apsis ile veya dz bir duvarla sona
58
D2, D3 ve E2 sonular venneyince,
B7 ve es da Apsidal hibir iz burada da yok-
tu. Bylece, bir btnyle ortadan sonu-
cu ortaya
Apsidal ayakta kalan olarak
iki (FS ve GS) daha Burada dikkatlice gzlem ve
mimari belgelerne ile yeni sonular elde edildi.
Gd'de apsidal kuzey (A-BI
S-I) gibi, ve kuzeydeki gibi,
bir temel ortaya
Apsidal ait hem kuzeyinde hem de gneyinde (FS
ve GSlde) kk drenaj Bu kanallar
apsidal nceki bir ait
Temelin btnnde temizleme G3
Bizans Dnemi'nde bir saptan-

Dolgu
Temel tm, sunak podyumu doldurul-
Doldurma ykseldikten sonra du-
paralelolarak
Dolgular, zenle bir araya getirilerek andezit
Bu dolgu blmeler, podyumun zerinde ykselen st
kmesi veya nlemekteydi. Bu bir dolgu ile
zmlemek, btn temeli yontma ile kademelendirmekten ok daha
ekonomikti.
Dzenlenmesi (Resim: 5-7)
Gerek daha nce gerekse sunak te-
mel ait btn sonunda toprakla doldu-
tf olan temeli hava koru-
mak ve olabilecek nne gemek iin- 4 m kadar de-
rindir- doldurma gerekliydi.
Bergama temel i m galva-
nizli demirden, alak bir itle evrildi. Ortama uyan ve bu it,
byk ziyareti ren yerine girerek son verdikleri zara-
n engelleyecektir.
59
ve hava ok park yeri
dan giden ziyareti yolu, bu kkl bir
de yeniden
Sonu
Sunak temelinin bir ok ncl
biimi zerine yeni bilgiler Onemli keramik
srmekte olup, Su-
nak temelinde lm ve mimari belgelerne gelecek
kampanyada bitirilecektir.
mermer llerek daha zaman
sonra, Bergama
bir nihai rekonstrksyonu iin ilk kez kesin ve bir belgelerne or-
taya
SOKAK SONDAJLARI (Resim: 8)
Antik kentin bir ve
Bergama olan yamata
sondajlar srdrld. Derin su bulunan ve yamaca giden (ku-
bir sokak bulunarak, byk bir orta-
ya Bu sokakta birok kanal
zerine olan "E" (Epsilon) yerine, yeni ka-
nal zerine "X" (Chi) yer Byk plaka
kanal rts yer yer mevcuttu. iyi bir
kuzeye ynelen su izle-
nerek yeni bilgiler edinilebilir.
Z
Son Hellenistik-Roma Dnemi peristilli ta-
lme ve mimari belgelerne Maske moza-
ikli kuzey olan renkli stuko bezemenin res-
torasyonu, verilerek srdrld.
(Resim: 9-10)
Traian Kutsal bu sona erdirilebil-
di. n alanda ok mimari para bir durumda di-
zildi. On gney teraslanarak Kutsal
da ve arazi dzenlenmesi ile to-
60
avlunun aynca basamaklar ve tekerlekli sandal-
ye kullananlar iin bir rampa Kutsal Alan' mimarisi, tarihi
ve ilgili ve grselolarak veren, Almanca, Trk-
e ve dillerinde pek ok yeni ziyaret-
ileri bilgilendirmektedir.
61
PEROAMON
BER DIE KAMPAONE 1994
Wolfgang RADT *
Die Arbeiten der Kampagne 1994 konzentrierten sich auf
Ausgrabungen, Vermessungen und Bauaufnahme am Pergamonaltar und
auf den AbschluB der Restaurierung des Trajaneums.
DIE ARBEITEN AM PERGAMONALTAR
Datierung und Rekonstruktion des Pergamonaltars sind in den
letzten Jahren immer wieder diskutierte Themen gewesen.
Um fr alle knftigen Errterungen eine sichere Grundlage zu
schaffen, wurden 1994folgende Arbeiten durchgefhrt:
1. Reinigung und steingerechte Bauaufnahme des gesamten
Altarfundaments, im Rahmen einer vlligen Neuvermessung.
2. Ausgrabung mehrerer Kammem des Fundaments, zur Gewinnung
von evtI. besser als bisher datierendem Fundmaterial (Keramik) und von
neuen Aufschlssen ber die Gestalt des Vorgangerbaus (Apsidenbau).
3. Fortsetzung der steingerechten Aufnahme von marmomen
Architekturteilen des Altars.
Das Altargebaude hatte ein rasterfrmig angelegtes Fundament
(besser gesagt: einen Kembau) aus rechtwinklig sich kreuzenden Mauem
von groBen Tuffsteinblcken. Dieser Kembau fllte das Innere der
gesamten hohen Plattform bis zum. FuBbodenniveau des lnnenhofes
vllig aus.
Die noch bis zu 4,5 m anstehenden Mauem des Kembaus mit den
dazwischenliegenden Fundamentkammem (Abb 1) sind die einzigen
originalen Reste des Pergamona1tars, die noch in situ vorhanden sind.
* Dr. Wolfgang RADT, Deutches Archaologisches Camii Sokak, No. 4880090 G-

63
Reinigungsarbeiten
AuBer den frher schon ausgegrabenen Fundamentkammem waren
al1e Kammem verfl1t und wurden jeweils so tief gereinigt (hchstens
20-30 cm), daB die Art der Verfl1ung deutlich als geputzte Oberflache
zum Vorschein kam. Bei originaler hel1enistischer Verfl1ung war dies
immer eine Packung aus Andesitgestein (Abb.2), bei Kammem, deren
Verfl1ung spater gestrt war (z.B.durch die byzantinische berbauung)
fand sich hauptsachlich Erde.
Frhere Ausgrabungen von Kammern des Altar-Fundaments .
Schon bei den ersten Ausgrabungen wurden zwei Fundamentkam-
mem ganzlich ausgeleert.
Eine davon hat C. Humann 1879- im mittleren Bereich des
Fundaments-ausgcgraben. Es handelt sich um die Kammer E5 (Plan:
Abb.l). Uber das Fundmaterial aus dieser Kammer ist nichts bekannt.
Da auBer der Humann schen nur noch eine weitere Kammer von
frher her ausgeleert gewesen ist, namlich Kammer E3, im westlichen
Bereich, kann es sich nur um die von A. Conze im Jahre 1904
ausgegrabene Kammer handeln. Die gefundene Keramik ist nur
skizzenhaft aufgenommen worden.
1961 hat ISchafer als erster eine systematische Grabung, wiederum
etwa in der Mitte des Fundaments, durchgefhrt. Er hat dabei die
Kammer E6 bis auf den Felsboden ausgegraben. Seine Funde und
Ergebnisse hat Schafer nur teilweise bekanntmachen knnen.
Ausgrabung1994 (Abb. 3-4)
Neben der Hoffnung auf datierende Keramik war die Frage nach bis-
her unbekannten Resten des unter dem Pergamonaltar verschwundenen
Vorgangerbaus ('Apsidenbau') eine treibende Kraft fr unser Vorhaben
der Ausgrabung von weiteren Fundamentkammem.
Ausgesucht wurden dafr zunachst die drei Kammem F5, F6 und F7
weil die begrndete Hoffnung bestand, am Grunde dieser Kammem noch
Reste der Sdmauer des Apsidenbaus in situ zu finden. Leider hat sich
die Hoffnung aber nicht erfllt. Al1e drei Kammem zeigten am Boden
nur den geglatteten Fels.
64
Fr die Keramikbearbeitung erbrachte die Ausgrabung der drei
Kammem die volle Verwertbarkeit des Materials aus Kammer F5 (rein
hellenistische Verfllung), eine teilweise Verwertbarkeit des Materials
aus F7, weil es dort eine spatere Strung gab, und die Unbrauchbarkeit
der Keramik aus F6, weil diese Kammer in byzantinischer Zeit bis auf
den Grund geleert und spater wieder aufgefllt worden war.
Nach Ausgrabung der drei Kammem mit diesen Ergebnissen
entschlossen wir uns, noch weitere Versuche zu machen, die bauliche
Gestalt des Apsidenbaus zu eruieren. Die berlegungen gingen davon
aus, daB die Lange des Baus in einem vemnftigen Verhalmis zur Breite
gestanden haben wird und daB er auf der Westseite entweder auch mit
einer Apsis endete oder aber eine gerade AbschluBmauer hatte.
Es wurden die Kammem D2, D3 und E2 ausgegraben, und, als dies
keine baulichen Ergebnisse brachte, noch die Kammem B7 und C8.
Spuren des Apsidenbaus wurden auch dort nicht gefunden. Man kann
daraus nur schlieBen, daB dieser Bau in seinem west1ichen Bereich
vollstandig beseitigt worden ist.
In zwei weiteren Kammem wurde im unmittelbaren Zusammenhang
mit den noch aufrecht stehenden Resten des Apsidenbaus gegraben, und
zwar in F8 und G8. Hier wurden durch genaue Beobachtung und
Bauaufnahme noch neue Ergebnisse gewonnen.
Es zeigte sich, daB in G8 der Fels auBerhalb des Apsidenbaus -wie
auf der Nordseite der Apsis (A-BI 9-10)- anstieg und daB, ebenfalls wie
im Norden, ein Fundamentgraben aus dem Felsen ausgearbeitet worden
war.
Sowohl nrdlich wie auch sdlich der Mauer des Apsidenbaus (in F8
und G8) sind Reste von kleinen Drainagekanalen vorhanden. Die
Kanalehen gehrten wohl zu einer Bebauung, die vor dem Apsidenbau
existierte.
Bei der Reinigung des gesamten Fundaments wurde festgestellt, daB
die Kammer G3 in byzantinischer Zeit ausgenommen und in eine
Zisteme umgewandelt worden war.
Steinfidlungen aus der Erbauungszeit
Ane Fundamentkammem sind sofort bei der Errichtung des
65
Altarpodiums mit Steinen gefllt worden, und zwar nicht erst, nachdem
die Kammerwande ganz hochgezogen waren, sondem schrittweise schon
w a h r e r d deren Erbauung.
Die Fllungen bestanden aus dicht und sorgfaltig gepackten
Andesitsteinen. Diese Packungen verhinderten, daB sich der ber dem
Sockelbau errichtete Oberbau senken oder setzen konnte. Es war
wesentlich wirtschaftlicher, mit solchen Fllungen zu arbeiten, als das
ganze Fundament aus Quadem durchzuschichten.
Herrichtung der Ruine (Abb. 5-7)
Alle schon frher geleerten und die von uns ausgegrabenen
Kammem des Altarfundamentbaus wurden am Ende der Kampagne mit
Erde verfllt, Die Fllung war notwendig, um die Verwitterung des
weichen Tuffundaments bis in groBe Tiefen zu verhindem und um die
Gefahr von Unfallen-die Kammem sind um 4 m tief-auszuschlieBen.
Rund um den gesamten Fundamentbau des Pergamonaltars wurde in
etwa i m Abstand ein niedriger Zaun aus feuerverzinktem Eisen errichtet.
Der mglichst zurckhaltend und ansprechend gestaltete Zaun sol1 vor
allem die zahlreichen Besuchergruppen daran hindem, frei ber die
Ruine zu streifen, denn diese hatte durch "Touristenerosion" in den
letzten Jahren betrachtlich zu leiden.
Der durch Witterung und Benutzung ebenfalls stark in
Mitleidenschaft gezogene FuBweg von der Parkplatzrampe zum Altar
wurde im Zuge dieser Arbeiten grndlich wiederhergerichtet.
Ergebnisse
Die Grabungen in mehreren Kammem des Altarfundaments haben
ber die Gestalt des Vorgangerbaus keine neuen Erkenntnisse erbracht.
Die Auswertung der beraus wichtigen Keramikfunde dauert an und wird
gesondert publiziert werden. Die Vermessungs-und Bauaufnahmearbei-
ten am Altarfundament sol1en in der nachsten Kampagne abgeschlossen
werden.
. Die Aufnahme von marmomen Bauteilen des Altars wird langer
dauem. Nach AbschluB der Arbeiten wird erstmals eine gesicherte,
umfassende Faktendokumentation fr eine endgltige Rekonstruktion des
Pergamonaltars vorliegen.
66
GASSENSONDAGEN (Abb.8)
Die Sondagen im unausgegrabenen Nordostteil der antiken
Wohnstadt, d.h. im Hangbereich sdstlich der Oberen Agora und des
Pergamonaltars, wurden fortgesetzt. Es wurde eine weitere hangabwarts
(NW-SO) fhrende Gasse mit tiefem Abwasserkanal gefunden und auf
eine groBe Strecke freigelegt. Statt der Bezeichnung E (Epsilon), die auf
mehreren Steinen der westlich davon verlaufenden Gasse eingemeiBelt
war, fand sich bei der neu entdeckten Gasse auf Kanal-Decksteinen
mehrmals das Zeichen X (Chi). Stellenweise war die Abdeckung mit
groBen Steinplatten noch vorhanden. Die Gasse enthalt ein gut erhaltenes
getrepptes Stck. Im Nordwesten biegt sie nach Norden ab. Dieser
Verlauf muB allerdings noch weiter verfolgt werden, um daraus Schlsse
ziehen zu knnen.
BAUZ
An dem in den letzten Jahren ausgegrabenen groBen hellenistisch-
rmischen Peristylgebaude fanden vervollstandigende Vermessungs-und
architektonische Aufnahmearbeiten statt.
Die Restaurierung der farbigen Stuckausstattung der Nordmauer des
Maskenmosaikraumes wurde intensiv fortgesetzt.
TRAJANEUM ( Abb. 9-10)
Die Restaurierungsarbeiten am Trajaneum konnten in diesem Jahr
abgeschlossen werden. Zahlreiche Architekturstcke wurden auf dem
stlichen Vorfeld geordnet gelagert. Der sdliche AbschluB des
Vorfeldes wurde abterrassiert und bepflanzt. Ebenso wurde der Bereich
westlich des Heiligtums durch Bepflanzung und Gelandegestaltung
abschlieBend hergerichtet. Auf der Ostseite des Osthofes wurden noch
Stufen verlegt und eine steineme Rampe fr Rollstuhlfahrer gebaut.
Mehrere neue. Schautafeln in deutscher, trkiseher und englischer
Sprache unterrichten die Besucher in Wort und Bild ber die
Baugeschichte und bauliche Gestalt des Heiligtums sowie ber viele
Aspekte seiner Restaurierung..
67
Abb.1: Plan des Pergamonaltar-Fundaments (nach .l.Schrammen), mit Koordinaten-
system zur Bezeichnung der Fundamentkammern. Ausgegrabene Kammern:
Schraffiert. B=Baum. Z=Zisterne (byzantinisch). Norden ist oben.
Resim 1: Bergama temelinin (J.Schwammen temel
gsteren koordinat sistemi (ile).
(Bizans Dnemi). Kuzey
68
Abb.2: Fundament Pergamonaltar. Nordwestbereich mit Kammern.
Resim 2: Bergama temeli.
Abb.3: Fundament Pergamonaltar. Sdostecke, mit Resten der Schutthalde.
Blick nach Nordwesten
Resim 3: Bergama temeli, moloz kalan-
lar.
69
70
Abb.4: Fundament Pergamonaltar. Sdostecke nach der Reinigung.
Resim 4: Bergama temeli. temizlendikten sonraki
durumu.
Abb.5: Fundament Pergamonaltar, Bau des neuen Zauns, Westseite von
Sden,
Resim 5: Bergama temeli. Yeni itin gneyden
Abb. 6: Fundament Pergamonaltar, Nordostecke mit dem neuen
Zaun.
Resim 6: Bergama temeli. Yeni itiyle
Abb.7: Neupflasterung des Besucherweges
zum Pergamonaltar.
Resim 7: Bergama giden ziyareti
yolunun yeni
71
72
Abb, 8: Gassensondagen. Treppengasse mit Deckplatten.
Resim 8: Sokak Merdivenli sokak, kapak
Abb. 9: Trajaneum. Schautafeln.
Resim 9: Tralaneum, Tabelalar.
-ci
= .
'lil8
== N ..
.. =
.2:"0
"<il
eo
....
== O
_LLL

.. -
ILIL"
.-
t:=


. 8
8=



.....

Eo-
0
o"';
';8
.c'-
.c'"

73
DiDYMA -GRABUNG DES DEUTSCHEN
ARCHAOLOGISCHEN INSTITUTS
Klaus TUCHELT *
Wahrend des Berichtsjahres wurde die Drucklegung des L Bandes
der neuen Didyma-Grabungen "Ein Kultbezirk an der Heiligen Strasse
von Mi/et nach Didyma" vorbereitet. In Didyma erfolgte die Bestimmung
und lnventarisierung der Keramik-und Steinfunde aus der diesjahrigen
Grabung von den Schnitt1eitern unter Leitung von Dr.Th.G.Schattner,
DAl Berlin. Dr. H.R. Baldus, AEK Mnchen, schloss die Bearbeitung
von fast 2000 Fundmnzen ab. Die fotografische Dokumentation
bernahm erstmals P.Grunwald, DAl Berlin. Geodatische Vermessungen
(TU Karlsruhe) erfolgten mit dem Aufbau eines Festpunktnetzes im
trkisehen Landessystem. Es wurde damit begonnen, das Gebiet der
Ausgrabung an der Heiligen Strasse topographisch mit Hhenlinien und
den Apollontempel mit seiner Umgebung lagemassig aufzunehmen.
i. AUSGRABUNGEN
!.l. Ein Quellbezirk an der Heiligen Strasse
Die Ergebnisse der seit 1979 Jahrlich durchgefhrten Surveys im
Norden und Nordwesten von Didyma boten Anlass, erstmals im Gebiet
einer Karstquelle an der Heiligen Strasse Untersuchungen vorzunehmen.
Die Frage galt der Lokalisierung einer Kultstatte der Nymphen, die die
jahrliche Prozession von Milet nach Didyma aufsuchte. Uber die in einer
lnschrift genannten Kultstatten, die an der Heiligen Strasse lagen, ist
bisher archaologisch nichts bekannt.
* Prof. Dr. Klaus TUCHELT, Deutsehes Archaologisches Institut, Zentrale Podbie1skial1ee
69/71 14191 Berlin/GERMANY
75
Die Quelle tritt unterhalb einer Kalkfelsterrasse hervor, auf der die
Trasse der Heiligen Strasse verlauft (Abb.l). Das Gelande ffnet sich
talwarts nach Osten bis zu einem Bachbett (heute Mersinetdere). Ein
Survey in der Umgebung der Quelle und anschliessende Testgrabungen
im Quellgebiet sowie im dort verlaufen den Abschnitt der Heiligen
Strasse erbrachten Befunde aus dem 6. Jh.v.Chr., darunter den Torso
einer weiblichen Gewandfigur im Tyus der Vogeltragerinnen (Abb.2),
und solche hellenistischer sowie rmisch-frhbyzantinischer Zeit.
Zahlreiche Dachziegelfunde aus vorhellenistischer bis byzantinischer
Zeit weisen auf Bebauung hin.
Baureste nrdlich der Quelle gehren zu einem am Hang errichteten
Gebaude (Abb.3). Tubuli, Tonrohre, Hypokausten, Malerei auf
Wandverputz und eine reiche Ausstattung mit mehrfarbiger
Marmorinkrustation weisen auf eine Badeeinrichtung hin, zu der
offenbar auch Skulpturen gehrten, von denen der Marmorkopf eines
Knaben erhalten ist (AbbA). Soweit freigelegt, wurde das Gebaude in der
mittleren Kaiserzeit errichtet und nach einer Zerstrung spater umgebaut.
Weiterer Aufschluss ber die Umgebung der Quelle ist von einer
Flachengrabung zu erwarten.
Der oberhalb des Quellgebiets vorbeifhrende Strassenabschnitt ist
hangseits im Westen durch eine Sttzmauer aus grossen
Kalkstein-blcken gefasst, deren untere erhaltene Schicht bis auf ca 80 m
verfolgt und anscheinend noch im 4. Jh.v.Chr.errichtet wurde (Abb.5).
Weitere Baureste im Strassenbereich wurden untersucht, die vermutlich
zu spateren, mehrfach wiederverwendeten Grabbauten gehrten. Das
Fundbild der Grabungen entsprach den Beobachtungen des Surveys auch
in dem unterhalb der Strasse gelegenen Bereich der Quelle. Die
Gefasskeramik besteht berwiegend aus Vorrats-gefassen sowie aus
Koch-und Kchengeschirr der aus Didyma bekannten lokalen
Gebrauchsware.
1.2. Untersuchungen des antiken Baubefundes unter der Moschee
von Yenihisar
Die Restaurierung der Moschee im Ortskern von Yenihisar bot uns
bei fortlaufendem Baubetrieb eine zeitlich ausserst knapp bemessene,
aber einmalige Gelegenheit, in Absprache mit dem Vakif und in
Abstimmung der Terminplanung mit dem Bauunternehmer inner-und
ausserhalb des Gebaudes Untersuchungen vorzunehmen.
Im Innem der Moschee wurden nach Entfernung des Fussbodens
76
altere Baureste sichtbar, die sich nach Freilegung als antikes Fundament
erwiesen (Abb.6). Das Fundament ist als geschlossene Steinlage mit
polygonalem Fugenschnitt verlegt und konnte im Innem der Moschee auf
einer Flache von 9.5 x 10.6m freigelegt werden.
Regelmassig gesetzte Stemm-und Dbellcher geben Aufschluss
ber die darber folgende Schicht.
Das Fundament befindet sich mit leichter Wendung nach Sdwesten
ca 80 m nrdlich des Apollontempels und besetzt den hchsten Punkt.
Zusammen mit der im Westen um 6 m tiefer gelegenen Heiligen Strasse
und dem Tempel im Sden schloss die Anlage ein auf drei Seiten
begrenztes Areal mit dem Festplatz ein. Die Anlage wurde in
frhbyzantinischer Zeit abgetragen und an ihrer Stelle eine Kirche
errichtet, auf deren Resten die im Jahre 1830 neuerbaute und heute als
Moschee genutzte Kirche grndet. Die Befunde konnten mit einem
Steinplan 1: 25 vor ihrer emeuten Versiegelung doku-mentiert werden.
ber die Bestimmung der antiken Anlage besteht noch keine
Klarheit. Ein vergleichbares Fundament befindet sich an der Heiligen
Strasse und wird dort als Altaranlage gedeutet. In beiden bildet die
Lage der Anlagen eine Casur in der Topographie vor Eintritt
in den Apollonbezirk.
Ausserhalb der Moschee kamen auf der .Sdseite in einem
Suchschnitt hellenistische Wandarchitrave mit einem
Lotos-Palmettenfries zutage, deren Zugehrigkeit zum sog. Naiskos zu
prfen ist und die in byzantinischer Zeit fr eine Sttzmauer
wiederbenutzt worden sind. Architrave dorischer Ordnung sind unter der
Nordwand der Moschee verbaut und einbetoniert; sie gehrten zu einer
Halle.
2. KONSERVIERENDE MASSNAHMEN AM APOLLON
TEMPEL
Die Konservierungsarbeiten am Apollontempel wurden an Saulen
des Dodekastylos, der stlichen Ringhalle (Abb.7-1O) und an der
SO-Ecke des Tempelstylobats (Abb.lI-12) von Steinmetzmeister
Chr.Kronewirth und dem technischen Bauleiter W. Hacker mit zwei
Steinmetzen des Trajaneum-Teams aus Bergama fortgesetzt. ber die
Ausfhrung der Konservierungsmassnahmen berat eine Kommission von
Bauforschem und aus der Denkmalpflege, die bisher die Restaurierung
des Trajaneum in Bergama begleitet hat. Die Arbeiten Tempel stehen
77
unter der wissenschaftlichen Leitung von Prof.Dr.Ing.L.Haselberger,
Philadelphia, Pennsylvania University.
Die Beseitigung der schaden erfolgt unter zwei Aspekten: 1.)
Identifizierung und Anpassung von verstreuten Fragmenten am Bau, und
2.) Sicherung schadhafter Bauteile.
Als besonders arbeitsintensiv erwies sich die Konservierung der
durch Steinschlag, Brand und Pflanzenbewuchs stark zerstrten
Sdostecke des Tempelstylobats (Abb.ll). Davon wurden vier Blcke der
beiden obersten Stufenreihen abgebaut, konserviert und neu versetzt
(Abb.12).
Bei den Konservierungsarbeiten wurden im antiken Verband
Mnzen gefunden, darunter ein Depot von 65 Mnzen hellenistischer
und rmischer Zeit, von denen Aufschlsse ber die Zeit der Nutzung zu
erwarten sind.
78
Abb, 1: D i d y n a . Quellbezirk (NegNr 94/00080)
Abb. 2: D i d y n a . Torso einer Kore (NegNr
94/00899)
79
80
Abb. 3: Didyma. Badehaus beim Quellbezirk (NegNr 94/00723)
Abb. 4: Didyma. Eroskopf (NegNr. 94/00819)
Abb. 5: Didyma, Heilige Strasse mit Sttzmauer (NegNr 94/00789)
Abb. 6: Didyma. Moschee, antikes Fundament im Innern (NegNr 94/00891)
81
Abb. 7: Didyma, Apollontempel. Sule E 5,
Schadensbild (NegNr 94/01006-07)
82
Abb. 8: Didyma, Apollontempel. Saule E 5,
Schadensbild (NegNr 94/01006.07)
Abb, 9:Didyma, AapoIlontempel. Saule E S,
Schadensbild (NegNr 94/01006-07)
Abb. 10: Didyma, AapoIlontempel. Saule E S, Schadensbild (NegNr 94/
01006-07)
83
Abb. 11: Stylobat, SO-Ecke vor und nach Konservierung
(NegNr 94/01004-05)
Abb. 12: Stylobat, SO-Ecke vor und nach Konservierung
(NegNr 94/01004-05)
84
AD MAEANDRUM (1994)
Orhan *
1.8.1993- 17.9.1994 tarihleri 48 gn sren 1994 Magnesia
Kltr ve Mzeler Genel Kltr ve
Tabiat Koruma Genel aynca
A.U. Dil ve Fakltesi ile Meslek Yksekokulu
ve Trk Tarih Kurumu'nun maddi Bu a-
nedeniyle maddi manevi desteklerini Valisi
Kadir Uysal'a, Germencik Kaymakam! Ergn Gngr'e.Ortaklar Beledi-
ye Gler Nalbant'a ve il Kltr Mdr Ozgen Karaca'ya
etmek isterim.
Kltr yetkili uzman olarak Bergama Mzesi arkeo-
loglanndan Tevhid Keke'in 1994 A..
Meslek Yksekokulu grevlilerinden Arkeolog-
Restoratr Bingl ve Arkeolog Hseyin Vural ile yine arkeolog ola-
rak Cengiz etin, Aykut Sultan Oya ve Hlya
Meral; A.U. Dil ve Fakltesi, Klasik Arkeoloji Anabilim
Ergn ve Wrzburg Universitesi Arkeoloji
Enstits Rudiger Splitter 1994 mimari a-
O.D.T.U. Fakltesi Grevlisi Restorasyon
U Yksek Mimar Emre Madran ile faklte master
Y.Mimar Ebru Bilgili geenlerin tmne
tr
ncelikle, .1993 it iine Artemision ve evresinin ge-
zilir grlr hale getirilmesini, gerek gerekse Bammer'in
ortaya daha ko-
* Prof.Dr.Orhan Ankara niversitesi Dil ve Tarih Fakltesi,
ANKARA
85
runma ve sergilenmelerini, geen ha-
linde ve bylece nmz-
deki Artemision' da bir ortam
amalayan bu
toplanabilir:
1) Artemis evre
2) Artemis cephesi
3) Propylon
4) kuzey ve duvan
5) Latrina
6) Dzenleme, sergileme, depolama
7) Planlar;izimler
8) Eser teslimi

i ARTEMis SUNAGI EVRE (Resim: 1)
1994 Artemis Humann
sonra 70 li ortaya sunak te-
melinin ve evre dzenlemesi it iine blmdeki
biridir. Geen bu amala d-
zeltme 1994 devam 1970
birbiri stne bir sonra
toprak, ya da bitki rts kalarak ortadan kaybolan
ait mimari elemanlardan 150kadar tyrachit blok, sunak ile propylon
na ekilerek sistematik bir biimde ve
Aralannda toplam 3 m yi geen ait
da yer 50 kadar mermer ise Bizans suru
nnde alana getirilerek
2 TAPINAGI BATI (Resim: 2)
Artemision evre Artemis
cephesinin da gndeme 1993 bu
tm' bulan ama bu
yani 4 m daha ve bylece
neredeyse ayakta gibi cephesinin si-
ma, geison, yatay geison ve bloklan ortaya
Burada ortaya buluntular cephesi-
ne bir friz ile ve sunak yer alan
heykellere ait kaideler 1970 li
yerIerden gney uzun 30
86
m ait blok
ait 50' blok daha ortaya Srdrlen so-
nucunda ne mevcut ortaya
sima ve geison da srdrlmektedir.
yzeyini tm buluntu plana geirilip,
sonra
nun
3- PROPYLON (Resim: 3-4)
1993 de ilk kez bu Artemision'un
yer alan, agoradan Artemis kutsal
layan ve Hermogenes'e ait propylondur. Propylon,
Karl Humann ve b-
lm gznne dzeninde stundan
her iki cephesinde de drder, orta iki stun yer al-
nde orta ve arka stunlar yanlarda fil ile
orta yer
alan stun dizisiyle eksen zerindedir. Propylon, Bizans surunun ya-
IS. 600 ve
Stunlardaki ve kaidelerdeki har izleri de bunu gstermektedir.
cephesinde yer alan fil kuzey ve gney yn-
lere Bizans ilk zerinden ge-
en 100 iinde, Lethaios mil ile
inen toprakla yeniden 1993
da i stun da cephesindeki basa-
iine alacak net) 1994
nefin kuzeye ve gneye propylon lma-
ise tm cephe nnde, g-
ney yer alan adak stununu iine alacak uzunlukta Artemis kutsal
bir
orta ve ait kaidelerden fil ve s-
tun alt tambum da dahil olmak zere in situ bir durumda ortaya
Bizans sonucu duvar kaplama blok-
lan ile i dolguda ve geen elemanla-
nefin gneyinde ama toplanarak taban fa-
kat zgn tahrip Tabanda sadece propylona
ait elemanlar ise kuzeyden gneye drt blm
halinde ve belki de tm ait mimari elemanlar ortaya
Bu elemanlar; kaideler, stun fil
friz geison, sima hemen
87
tabandaki mermer kaplamalarda byk bir yer grlmekte-
dir. kimi zgn bir grnmndeyken, kiminin Hu-
mann yerden
Kimi ise Humann in situ bulunduktan
sonra, propylonun yeniden toprak nce
Buna rnek olarak cephe yer alan iki s-
tunun kaide ve alt tamburu gsterilebilir. Humann hemen
sonraki durumunun yer bir kartpostalda Jupiter olarak ta-
olan propylonun in situ durumda grlen bu iki s-
tununa ait paralar, ait yerin hemen
nne olarak ve geici olarak yerlerine

4- KUZEY VE DOGU D-
ZENLEME
Artemision'un bulunan kuzey ve

larla Bu cephelerini amak iin
1993 ve kuzey 2,20 -
2,25 m, ise en az 41 m
1994 bu uzun toprak el-
den bu blmn amalan-
Buradaki dknt toprak seviyesinin ok fazla bu t-
myle ve gelecek kal-
trdeki kuzey
da ve bylece hi olmazsa bir uzun
ve bir Bu tamam-
sonunda tam olarak
iinde de arka duvara paralel ikinci
bir ortaya burada, diakonikon ya da prothesis ola-
bilecek bir mekan Bu ve ortaya yeni du-
bundan nceki blmlerin duvar
dnemlerde gstergesidir.
bu durumda Bizans Dne-
mi'nin anda bir zaman diliminde, kiliseye
-ki, bu da "Bizans Kilisesi" olarak ta-
gstermektedir.
5- (Resim: 5)
Artemision'un kuzeyinde kalan Bizans surunun, devam
88
ederken ani bir kuzeye yneldikten 2,5 m sonra yeniden
dnerek devam surun burada bir yerde geen
ortaya yeni bir bi-
linmeyen bu sonradan genel tuvalet "latrina" varsa-
1994 bu ve bylece Magne-
sia'daki bir de latrina ile duvarlara
sahip olan kuzeyde ve Bizans suruna ve do-
15,85 m, 8.40
m olan ve mekandan iki geen tmyle or-
taya (DI, DIl). Unc mekan B nin kuzey du-
sur cephesine birer
DIl ye duvan ile, DI ve DIl den
13.55 m, iten ie 7.28 m dir. Bu me-
kanda 1993 bulunan tonoz ve duvarlar bu

B kuzey ve gney boyunca
lerin nnden uzanan ve kenarda birbirlerine
dnen mermer bloklardan bir su ge-
en
bu menner kanal mevcut
Bu mermer latrinalara zg ve latrinalann iinde, ev-
re dibinde, boydan boya uzanan, bir yerde kanalizasyon g-
revini gren, derin ve bir gerekten bir latrina
ise, burada da yola devam edil-
B ynden; kuzey, gney ve evreleyen ve tuva-
letlerin gelen yerde bu kanalortaya Kanal, gneydo-
gney uzun duvar gney-
kenardan yeniden ku-
buradan dnerek, kuzey uzun duvar
boyunca daha da ilerleyerek kuzeyinden
bir delikle Byk bir
bu kanal Lethaios'a kadar Kuzey duvar nn-
deki iinde yine kuzey uzun duvar nndeki menner
temiz su ait 4 blok mermer kuzeydo-
nnden blmne blok gittike kuzeye,
yani iine taban zerinde ortaya
sonra temiz su menner geri kalan blmnn kanalizasyon ka-
olarak bulunmalan, menner bir yer ne-
deniyle bu duruma gstermektedir. Menner taban ze-
rinde bulunan blmyle, kanalizasyon iinde bulunan blm
bir blok eksiktir. gney mermer yan
89
na ait eksik bloklar da mermer ise tmyle
tur. Fakat da erevelerinin murla
bu blmnn taban mermerleri ise,
yer nce nk ta-
ban da opus sectile ile
kanalizasyon bulunan bu dekorasyona ait yzler-
ce paradan
Kuzey ve iinden yapan, ara-
bloklar yer Bu da
mermer oturak zerine ayaklar olduklan ke-
sinlik gelen sular, mermer kanallarla tuvalet-
lerde oturan nnden geerek gitmektedir. Byk bir
B da DIl deki gibi tonozlu mekanlar Lat-
bylece Mermer temiz su blokla-
n mekan geici olarak 1995 res-
torasyonu
6-DZENLEME, SERGtLEME, DEPOLAMA: (Resim: 6)
1994 Magnesia propylon ve latrina
da, yukanda da gibi 1993 it iine Artemision
ve evresini gezilir grlr bir hale getirerek bu blm turizme amak,
mimari elemanlan koruma almak ve onlan sergilemek amalan-
1984 neredeyse Artemis grlmez bir durumda
bir bitki rts bugn mesafesi Artemision kut-
sal Bu sonuca gerek bitki rtsnn te-
mizlenmesi gerekse eski ait alandan
Korumaya ve sergilemeye Artemis
ait iinden seilen on adedi 1970 li getirildik-
leri yerden zenle 1993 nne geti-
burada, alandan elden ok yararlanabilmek ama-
st ste konulduktan sonra,
Bylece Hermogenes'in nl on adedi
etkisinden ait kabartma ve mimari ele-
manlarla yine da sundurma tamamen

beri zlemi ekilen deponun 1993 sonucu
Magnesia daha emin bir depoya Artemis
ile olumsuz kritiklere hedef olan ve iin
cazip bir hedef eski deponun Artemision yeni ya-
datamamen ve yeni depo
90
7- PLANLAR
Y.Mimar Emre Madran ile Y.Mimar Ebru Bilgili 1994
propylon vaziyet Artemis cephesi vaziyet
latrina vaziyet aynca Artemis e1e-
izimleri Ebru Bilgili Arkeo-
log Cengiz etin Artemis ait tyrachit bloklarla merrner blokla-
envanter ve merrner izimlerini Aynca Arte-
mis ait stun lm byk lde ta-

8- ESER
1994 Magnesia ait on kk eser envanteri
hem kartoteks olarak hem de elektronik ortamda
Arkeoloji Mzesi 'ne son olarak bu 26 adet envanterlik 59 adet de
etdlk eser teslim Bu eserlerden standart olabilecek nitelikte,
kaplama, bir hayvana ait drt para ile bir erkek torsosu
zellikle
91
92
Resim 1: Artemis ye dzenlenen bloklar. Arka planda Artemis

Resim 2: Artemis cephesi (gneyden)
Resim 3: Propylon genel
Resim 4: Propylona ait sima
93
94
Resim 5: Latrina. Dzenleme
Resim 6: Sundurma ve koruma
EXCAVATIONS AND RESTORATIONS DURING
1994 IN HIERAPOLIS OF PHRYGIA
Daria de Bernardi FERRERO *
The exeavation and restoration campaign of the Italian archaeologi-
cal mission during 1994 in Hierapolis-Pamukkale was carried out from
July 19 th until October 13rd.
The following professors took part in the works of the Mission:
D.Ferrero De Bernardi, head of the Mission, Polytechnic of Turin; F.
D'Andria, archeologist, University of Lecce; T.Ritti, epigraphist, Univer-
sity of Naples; M.Rossignani, archeologist, Catholic University of Milan;
A.De Bernardi and P.Bertalotti, architects, Polytechnic of Turin;
A.Zaccaria Ruggio, archeologist, University of Venice. Took alsa part in
the works the following researchers: D.Ronchetta Bussolati, archeologist,
Polyteehnie of Turin; G.Semeraro, areheologist, University of Lecce;
F.Ceresa and M.L.De Bernardi, arehiteets, Polyteehnie of Turin;
P.Raymond Arthur, Naples; and besides A.Bruno, V.Cottino, c.Pagano,
arehiteets; RL.Bruno, M.P.Caggia, L.Campagna, A.D'Andria, M.D' Ar-
rigo, F.Longo, P.Favia, RGiuliani, D.Cottiea areheologists; A.Nielsen
and N.Serra, restorers; RRachini and F.Malineonieo draftsmen.
Had a stage at the Mission: C.Andreis, E.Bassi, S.Bologna,
R.Bonino, E.Bonomi, S.Ferrero, M.Garino, G.Gaseo, F.Ghio, C.Guiglia,
I.Mastronardi, G.Ponzano, C.Rigotti, M.Santueci L. Titone, students at
the Faeulty of Arehiteeture of the Polyteehnic of Turin: G.D'Elia and
E.Tripaldi who are studying Areheology at the University of Leeee and
Matera respeetively; and L.Cozzuto Faeehin, R'Trov, N.Zando students
at the University of Venice.
* Daria de Bernardi FERRERO, Palitecnico di Torino Dipartimento di Casa-Citta Via1e Mat-
tioli 39 10125 T o r i n o - T A L Y
95
Mr.A.Ceylan, assistant at the Denizli Museum, and Mrs. A. Aker,
from the General Direction of Ankara, represented the General Direction
of Antiquities and Museums. Mr.H.Soner, student from D.T.C.P. of An-
kara, had a stage.
The Mission worked in the northern suburban area (between Fronti-
no' s door and Commercial Agora) under the supervision of P.D' Andria;
in the central block between the Temple of Apollo and the Theatre
(A.Zaccaria Ruggiu e D.De Bernardi); in the northern necropolis under
the supervision of D.Ronchetta; and in the Theatre (D.De Bernardi, with
the participation of A.De Bernardi and P.Bertalotti); in the medieval Cas-
tle (P.Arthur).
i. Agora, west side
The survey of the medieval structures above the Roman stoa was
continued.
The exeavation was enlarged towards the square in front of the stoa,
particularly in the northern sector. Even in this area layers and structures
of classical date appeared seriously damaged or destroyed because of lat-
er activity, principally of the fifth and sixth centuries. Structures of this
date reused important architectural fragments of marble, including Corin-
thian capitals, some pieces of a freize with vegetal scrolls, and cornice
moulding from the trabeation of the stoa's faade.
A large pit cut through the surface of the square to contain a dump of
marble architectural fragments, particularly column drums coming from
the demolition of the stoa, was found. They had probably been collected
to be burnt in the lime-kilns.
A selection of the main architectural elements has been displayed in
this area so as to provide visitors with a clearer idea of the imposing na-
ture and rich decoration that characterised the porticoes of the agora.
2. Agora, south side
A new area of exeavation was opened along the eastern part so as to
examine the relationship between the Byzantine fortifications and the re-
mains of the Roman stoa.
In the central part exeavation of the bath bui1t against the Byzantine
fortifications was pursued (Fig.1). In particular the calidarium, with its
96
marble-faced niches and a pavement of marble slabs above the suspensu-
rae, was excavated. The furnace from with the entrance to praefurnium
was also brought to light. A medieval house, characterised by the large
scale reuse of earlier building material, was found to partially overlay the
baths.
3. Frontinus' street (Fig.2).
The objective of fully elearing Frontinus'street so as to create a route
for tourist was furthered this year by removing the thick ca1careous de-
posits at the entrance of the Byzantine Gate and from the road within the
fifth century fortifications.
4. Doric building
The exeavation within the building was continued down to its pav-
ing, lying at about one metre below the road surface. Access to the bui1d-
ing was provided by two steps from a sort of vestibule that opened out to
Frontinus street. The bui1ding was divided lengthwise by a row of mono-
lithic Doric columns. The presence of a channel along its inner perimetre
as well as asmaller parallel channel allowed us to identify it as a public
latrina, whose location appears to be linked to the presence of both the
large square and the principal road through the town.
In Iate times, between the fourth and the sixth century, the building
was radically transformed and divided into a series of rooms by thecon-
struction of small walls. Even those rooms were damaged by fires which
have left significant traces.
The anastylosis begun last year with the rear wall, proceeded with
the reconstruction of the faade and, in particular, the recomposition of
architectural elements that had snapped and collapsed by an earthquake
(Fig.3). .
5. Nymphaeum of the Tritons
Inside the Byzantine Gate the exeavation of the plateia brought to
light the monumental nymphaeum, some 70 metres long, whose back
wall was already visible along the eastern side of the street. The figures
of Tritons on the marble that decorated the faade gaye the name to the
bui1ding.
The plan of the collapsed masonry of the particularly well-preserved
marble faade has begun.
97
Particularly important are the architrave blocks that bear a dedicatory
inscription to Apollo Archeghetes and Alexander Severus that permit the
dating of the building.
Marble reliefs with representations of the Amazonomachy and per-
sonifications of rivers and springs, ten of which were recovered, belong
to the rich decoration of the building (Fig.4).
6.Block between the theatre and the Temple of Apollon
(House of lonic capitals)
The intervention in the House of lonic capitals was focused on the
anastylosis of the columns of the peristyle. They were restored using
stainless steeled pivots, and high temperature resistant glues (Fig.5).
Nearly all the columns were recovered, seven completely and one
partially (just half column). On four of these columns we put capital s dis-
covered during past exeavation campaigns. It will be possible to find
missing capitals in future excavations, towards north to the street. .
7. Northern Necropolis
The research and restoration program conceming the northem Ne-
cropolis, which extends along the road to Tripolis, was began in the 1993
campaign in 1 ~ 9 4 the second phase of this program was focused on the
area between tombs 171 and 175 of the General Plan.
The funerary building recently excavated consists of four tombs of
different architectural types, placed along the road on a continous line.
They were built or used for a long time, between the 2 nd and 3rd century
A.D. The most interesting tombs are a boms with flat roof supporting a
sarcophagus; a monumental building with walls made of square blocks,
with internal and external plaster and barrel vault; a most remarkable
bui1ding, structurally related to the "funerary cirele" with a marble gar-
land sarcophagus placed in the middle.
Several sarcophagi had to be placed in the same area of the funeral
building. In addition to numerous marble fragments of Sidamara type, we
found travertine sarcophagus with decorations and containing six skele-
tons placed in different times (Fig.6).
98
8. The Theatre
For about two months, works in the theatre consisted of the removal
of an enormous fall of travertine blocks, that constituted the back wall of
the back stage, south to the entrance of the orchestra. Besides, a huge
quantity of earth, due to the crumbling of blocks and to the hill erosion,
was eleared away (Fig.?).
Still standing blocks of the back stage wall were disassembled for a
length of 2,50 mt., together with the arch that connected this wall and the
frons-scaena supporting one. The arch was damaged in its quoins by the
rotation of the back wall.
The fall, and its following deformations, was caused by a violent
earthquake, probably occurred in the middle of the Vlth century (Fig.8).
More than 400 blocks (with a weight ranging from 2 to 6 'tons) were
removed, numbered and surveyed in their fall position. At the monument
theyare deposited in an opportune area. .
In a successive phase the exeavation of the back stage evidenced an-
cient walls, probably built in order to reinforce the columns at the side of
the doors in the back walls of the frons scaena.
Under the .first layer of blocks and earth, it was brought to light the
fall both of the arehes connecting the columns and the overstanding wall.
This structure, built inside the back stage, was the support for the archi-
tectural elements of the second order of thejrons -scaena (Fig.9). To pro-
gramme future restorations, the survey of the whole theatre and cavea
steps was carried on under the supervision of professors from the Poly-
technic of Turin. The blocks of the architectural decoration were meas-
ured so as to complete the survey, which is stilI partial because of high
difficulties found in the removal of the block, with the intention of meas-
uring all the decorated faces, ineluding the lines for junction cramps and
the signs for the column laying.
This work will engage the Mission in the next two campaigns, for
the col1ection of all the necessary specifications to produce an appopriate
restoring project.
9. Medieval Fortress
The survey of the architectural aspects of the fortress, sole wel1-
99
preserved medieval monument, was started in the 1994 season of excava-
tions.lt lies at the summit of the reknowned Pamukkale limestone basins,
overlooking the Lykos valley. The structure, largely built of reused ma-
sonry, including some inscriptions and columns used as tie-beams, has
three square towers. Given the absence of studies of the fortress and its
chronology, an excavations was conducted inside one of the towers.
Within final occupation layers, beneath a thick rubble collapse, was
found a bronze coin probably dating to the reign of Isa Bey, amir of
A y d n (1360-1390).
100
Fig.l: Byzantine bath
Fig. 2: Frontinus street
101
102
Fig. 3: Doric building
Fig. 4: Marble relief with Amazonomachy
Fig. 5: House of the Ionic capitals-Anastylosis
Fig. 6: Nord necropole, Travertine sarcophagus
103
104
Fig. 7: Theatre, fall of the travertine blocks
Fig. 8: Theatre, deformation of the wall
Fig. 9: Theatre the arehes connecting the columns.
105
PERGE KAZISI 1993 ve 1994 YILLARI
N RAPORU
Haluk ABBASOOLU *
1993 ve 1994 Perge ve Onanm T.C. Kltr
ve Mzeler Genel izniyle,
niversitesi Edebiyat Fakltesi "Antalya Blgesi Arkeoloji ..
Merkezi"
ekibi, bu Epigrafya Uz-
Prof.Dr.Sencer .. (Kln Universitesi), Arkeolog Yard.Do.
Dr.Inci Delemen (LU.E.F.), Arkeolog-Nmizmat Tekin
(ro.E.F.), arkeologlar Turgut Zeyrek..M.A. (t.E.F.), Nalan M.A.
(LU.E.F.), Selma Bulgurlu M.A. (I.U.E.!::), okay (tU.E.F.),
Resteratr Y.Mimar Sevim Silay (tT.U.), Mimarlar ..Nazan Ycel
(LT.U.) .prden Engiz (O.D.T.U.), Gliz Bilgin (O.D.T.U.), Figen
(Q.D.T.U.), Topograf Adnan akar, Teknisyen Akif Istanbul
Universitesi Edebiyat Fakltesi Klasik Arkeoloji Anabilim
leri Defne Tekay, Zeynep Saadet Berrin Ergin
* Prof.Dr.Haluk ABBASOLU, niversitesi Edebiyat Fakltesi Klasik Arkeoloji
Anabilim Fen P.T.T., 34459
(1) izin ve deneklerle yrtlenPerge ve
1993 ve 1994 devam etmesine olanak T.C.Kllr ve
Mzeler Genel tm yetkililerine bir borbilirim.
Universitesi Edebiyat Fakltesi ynden destek
Trk Tarih Kurumu ve Trkiye Turing ve Otomobil Kurumu para-
sal devam Antalya Ozel (1993 Antalya
Mzesi ve Turizmini Sevenler de (1994 parasal destek An-
talya Kltr Mdr Musa Seyirci ve Mze Mdr Kayhan Drtlk her hu-
susta Btn bu kurum ve yetkililerine arz ede-
rim. Aynca Ural Miran Divrikyan, Necati Gksu, Muhip Tolunay
Ber Yksel Onr, Refik Garo Nevruz, Nezihi Okan,
ve Oztrk ayni veya nakdi sembolik
geen tm bu arkeoloji iten
107
Demir, Tokean, Bora 1994
davetimiz zerine Almanya Giessen Universitesi Klasik Arkeoloji Bl-
m Prof.Dr.Wolfram Martini ve ekibi kurulumuza
"Roma Dnemi ncesi Perge", projemiz beraberce
T.C.Kltr Bursa Mzesi Arkeolog Mehmet
temsil
1993 ve 1994 drt ana grupta incelenebilir: (i-
zim: 1)
i.
AKONUTALANI
Kentin Hellenistik surlara alanda, 1988
konut 1993-1994 1992'de ortaya
24 no.lu (atrium) ve gneyindeki 25, 26, 27,
28, 29, 30, 31 ve 32 mekanlarda devam (izim: 2). 25 ve
26 no.lu mekanlar dikdrtgen kk mekanlar olup, zellik
27 no.lu mekana atriumun girilmektedir (Resim: 1).
bulunan in situ bir stun
Zemini toprak olan bu bir
yerde bol miktarda demir ivi Bu
Justinus II ve darp yeri Constantinopolis
olan, bir follis ile nde imparator arkada imparator elenk
koyan Nike'nin M.S. 4. ikinci ait bir sikke
ele
Atriumun bir 27 no.lu gneyinde-
ki 28 no.Iu mekana girilmektedir. Gnmze ok iyi durumda eksiksiz
gelen ve atriuma veren
mesiyle bu mekan, zel bir durumu arz etmektedir (Resim: 1).
nemli olan biri daha byke iki kk
Su, nce atriuma kuzeyden gelmekte ve bu
toprak knkle, nce b-
yk, sonra da nndeki kk (Resim: 2). Bura-
dan su ise nndeki kanalla tekrar geri dnerek
atrium 'un su Bu mekanda menner bir
(2) 1993 ve 1994 iin ngrlen kurulunun
tm yelerine zverili iin kalpten ederim.
(3) "Perge 1988 On Raporu", XI. 2, 1989,
211-227; "Perge 1991 On Raporu", XV. 2, 1993,597-
611.
108
yuvarlak masaya ait figrl bezemeli kenar (Re-
sim: 3). dnemi mitolojisi ile ilgili sahnelerin yer bu
masa da Theodosiuslar dnemine tarihlenmekte ve o dnem iin bir kon-
for ve lks Mimari konumlan,
ve zellikle bu triclinium , 27 no.lu da oecus
olarak mmkndr.
29 no.lu mekan dikdrtgen kk bir Atriumun gney
28 no.lu mekandan girilmektedir. Gneydeki ikinci bir
ise sonradan olup, kemer rg tekni-
Zemin Atriumlu kompleksi
bu mekan ile son
Apsisli tren salonu (17 no.lu mekan), atriumu,
ve oecus ile bu kompleks, ge antik dnem ev mimarisi iin G-
ney ve Anadolu'nun en iyi ve grkemli rneklerinden olup,
kk bu gnk haliyle M.SA. sonlan
ile 5. tarihlenmektedir.
1994 30, 31 ve 32 no.lu mekanlar bir eve aittir
(izim: 2). 32 no.lu mekan bu yeni evin merkezini (Re-
sim: 4). uzanan bir basamak ve iki stunla me-
kan ikiye Kuzeydeki blm ince uzun dikdrtgen
olup, zemini ucu ise mozaik (Resim: 5). st
bir avlu olabilir. Avlunun ve basamak
bir duvarla Bu duvann byk bir
presinin alt malzeme olarak
(Resim: 4) . avlunun ise bir su kuyusu
ve hemen drt bir merdiven ortaya Bu
merdiven evlerin iki eder (Resim:
6). Avlunun kuzey ve gneyinde henz bulunan s-
veler bu kesimlerde avluya gstermektedir.
B.TACITUS
nceki kuzeyinde yer
alan "Tacitus Caddesi", 1993 kadar tama-
men ortaya Bu caddede aynca kuzeyde yer alan Td 3, 4 ve
5 (izim: 1). Ge Antik Dnem'e ait bu
arka ve yan cephesine oranla gnmze daha kt
(4) masa iin bkz.; J.Dresken-Weiland, Reliefierte Tischplatten aus theo-
dosianischer Zeit, 1991.
109
bir durumda (Resim:"). Uzun sre bu
dkkanlarda bulunan anak-mlek, sikke ve madeni kck buluntular,
M.S.3. 6. kadar dnemlere tarihlenmektedir.
Bu caddede temizlik ve dzenleme ev-
velki paye1ere ilaveten yeni, zeri bir paye orta-
ya Bu payeler kuzeydeki dkkanlann nnde yer
Yeni daha nceki bir paye zerinde bu-
nleme ierik bir paraleli olup, dicticon
kaleme bir
"Eskiden beri Pamphylia yurdunun
idim
Zeus Tacitus ise metropol
bulunuyorum
nl hkmdarlardan biri beni
"kentlerin diye idi
ise Efes'i
ana (-kent) grnmndeyim
"Mstesna" diye beni
gl hkmdarlardan biri
Tacitus'un emriyle de
metropolis oldum
Antoninue beni, "dost ve
mttefik" olarak nledi
Severus'un idi o; ise
evet, metropolm
benim nezdimde oturan
tm

Tann Tacitus'un"
(5) 1.Kaygusuz, "Perge: Unter Kaiser Tacitus Mittelpunkt der Welt", EA 4, 1984, 1-4;
R.Merkelbach-S. "Die publizierten Inschrieften von Perge", EA 11, 1988, 115-116.
(6) Perge olan, Prof.Dr.Sencer bilgilerden ve
evirilerden ederim.
110
Tercmesi Perge kentinin bizzat kendisi-
nin yeni ele geen byk bir daha nce bulun-
nceki payede yer Bylece ilkin kent dile
gelerek kendini ve haldeki grkemli nvanlanyla
ve daha sonra ikinci paye zerindeki okuyucu sz alarak:
"Varol sen Perge! Tek dokunulmaz yurt sensin.
Varol sen Perge! Tacitus sen de .
Varol sen Perge! Vespasian verdi sana "Neokor"
Varol sen Perge! Kutsal sancakla kentsin sen.
Varol sen Perge! Efes Artemisi ile Perge Artemisi'nin temsil
sikkenin kentsin sen.
Varol sen Perge! Efendimiz (Tacitus'un) haznedar kentisin sen.
Varol sen Perge! Drdnc kez Neokor'sun sen.
Varol sen Perge! Agoralarm sen.
Varol sen Perge! Sende ne soylu senatrler.
Varol sen Perge! Sende dzenlerler soylu senatrler
lerini
Varol sen Perge! en yce kenti
Varol sen Perge! Asla sahtelik yoktur
nk btn bu haklara sen (Roma) Senatosu
nlemesiyle grkemli kenti vmektedir.
C.NEKROPOL
1994'te gn Nekropol'nde bir mezar
(Resim: 7) kaak haberi Mezar hemen
klineli bir lahidin ortaya Tekne
ancak, ok seneler evvel tekne-
nin ait ok heykel ve kabartma fragmanlan ele
ait bu paralardan, mezar en az iki la-
hidin yer
(7) Antalya Mzesi Ve Turizmini Sevenler parasal gerek-
olup, yetkililerine

II. VE KORUMA
KONUT
Daha nceki ve zamanla nedenlerle veya
mimari elemanlar ve kk
duvarlar abuk tahrip ve renkte har-
la, koruma rneklemeleri Bylece en ve uygun
renk ve har saptanarak, tm
konut evresi kafes telle evrilerek hay-
van ve insan faktrne gerekli nlem
TACITUS
1992 anastylosis 1993 da de-
vam postamentler zerlerine stun
kaideleri, stunlar ve ion dzenindeki paralar
krom-nikel paslanmaz elik ubuklar konarak aralditle
stun kaidesi ve postamentlerin eksik kalan
ise beyaz imento, mermer tozu ve beyaz tutkaldan harla
Bylece, 1993 5 stun ve 6 s-
tun da caddenin kuzeyinde
nnde yer alan payeler de yerlerinde bylece Tacitus
Caddesi'ndeki anastylosis projesine uygun olarak sonulan-
(Rresim: 8).
lll. YZEY
A.
Hellenistik ve Roma Dnemi Perge kentinin kuzeyinde, yksek bir
plato zerinde yer alan akropolisin Roma ncesi arkeolojik

B. EVREDE YAPILAN
Yksek Mhendisi Galip dek Perge'
nin bilinen su yolundan (Katarrhaktes)-
Perge Bu su yolu, e-
kentin kemeri gene
kentin gneyindeki Havuzlu kemere Bylece kentin sur du-
(8) Akropol ilgili bilgiler, bu raporun sonunda
(9) Antalya Blgesi Tarihi Su Ankara, 1994, 123-152
112
kalan gney su

n1GER
PLAN
Tm kenti kapsayan karelaj iin gerekli 100 metrelik rper
tesbitine Topograf Adnan devam Bylece bu
bu noktalardan ller ile kentin topog-
rafik ve yeri daha bir llerek saptana-
bilecektir.
1993 kentin Hellenistik yuvarlak kulelerle korunan avlulu ka-
kuzeyinde yer alan Hadrian rlvesi bir ye-
niden Bu gerekli olan Hellenistik
ve evresinin projesi iin bir n

1988-1994 ve Ge Roma Dnemi'ne
ait olan, anak-mlek tasnif, izim ve
devam mekanlara gre tasnif edilen keramikler formla-
gznne Form tasnifi gre ya-
olup, zellikle dikkate Buna gre
daki formlar tabak, anak, kase, depolama gveler
ve tavalar, amphoralar ve testiler, kapaklar, unguentaria. Keramikler
form tasnifinin hamur, renk, doku, ve bezekleri ba-
da incelenmektedir.
Perge keramiklerin benzerlerine M.S.l-3.
lar dnemde Sagalassos'ta, M.S. 4-7. d-
nemde Kilikya'da (Anemurium, Gzl Kule, Orontes
Suriye ve Filistin blgelerinde
Perge'de bugne kadar bir mleki
ya da atlyesi ele Bu nedenle keramiklerin Perge
yoksa ithal mi sorusunun henz bilemiyoruz. Bu so-
gereken kimyasal ve minerolojik
analizlerin gerekmektedir.
Pamphylia Blgesi ve Anadolu'da dek ok
az olan, Roma Dnemi keramiklerinin
mesine ve
113
C.CAM
1988-1994 ve Ge Roma Dnemi'ne
ait olan, cam eser tasnif, temizlik ve
devam bu kapsamda bir cam kandile ait birok para bir-
ve konservasyonu (Resim: 9).
renkte serbest fleme kulplu
kandil, M.S.S. tarihlenmektedir.

1988-1992 ortaya sikkelerin 1993
ve 1994 sikkelerin tasnif, temizlik ve
Tekin 1993 tm
bronz 44 sikke Bunlardan biri M.O. 4-3 ait Phase-
lis, biri M.S. 2-3. ait Roma Imparatorluk Dnemi sikkesi
(Termessos), 8 tanesi Ge Roma, 20 adeti Bizans (M.S.? sikkesi-
dir. 14adet sikke ise edilememektedir.
1994 ise akropolis hari ele geen 16 adet bronz
sikkenin iki tanesi edilemeyecek 14 sikkenin bir
adeti M.O.2-I. ait Side'nin otonom sikkesi, bir adeti Gordianus
Dnemine ait gene Side'nin sikkesi, 6 adeti Roma D-
nemi (S adeti Ge Roma) ve 6 tanesi Bizans (M.S.6-? sikkesidir.
A
1993 ortaya 1994 ise evre gezisinde gr-
lerek Perge'ye getirilen ve Perge'de dek bulunan tm ya-
Prof.Dr.Sencer tekrar etd edilerek,
devam
(10) Konservasyonun Bodrum Mzesi Mdr Alpzen'e

114
izim 1: Perge 1994 kent
PERGE :.1994
o 'il ro
i
A TIYAIRJ
B SWlJM
e lIllUlIS! i< KU" !wt'l
e' (Le ILJN[H
e Bdli
el LiLiJ WH
o 1AK
i OL IN<
IN<
.!J:Q [ \i:
YNl
NllSoI!. ([Sf.{

MITSIt.
rLANI ISIL. emo{
JJQD. G BdlillKd
Gl
G1liillS(
Gl KilIA
GL Blzm;
H dl.l1S1l. CiRis
i GutlV
11 i<\JZEV JW.W.4
J. 9JilN.U iK-GL
JWL lb 9JlltI.U UID:ID-BI
K di<1lJPIX.
l. f.{1ARlJ( lBAlil
lb dNlK ImJl
M SURlJR
H
o dNA
01
, dlt!
" n
5AQI1Nl
! \IJIW(
i

115
.....
.....
0"1
i f i i i i i i ? i
-+----,--- -1- ---1--- --t- --1-----,- ---1---- -t- - - --1--- -1---- -1-- --- +-- -
i , ' i i i i i i i i i , i i i i
i i i i i i i i , , i i i i i i
: i i i i i , i i i i i , i i :
- .... - - - -+ - - - - L - - - T -- - - + - - - _1_ - - _L- - - - ,-- -- -+ - -- - 1_ - - - -1---- -. -1- - - _1_ - -- t - - - _L -j- - - --t-
I 1 i i i i i i i i 1 i
i , i i '" , , 1 , ,.... i i i i i i i
i i i i : ' i , i i ,: i i i , i i
: i i i i .. r: :
l!lOT----..J.--- - r--- __ o - --
i 1 : i
i i i i LOOII i LM i: :
i , i i : i i: i
i i i i i i i: i
L
xxx 1 i
i '1" , ii ,r-+: i i i !____ xv Xlv i I' i
PH __ --; ---r----i----; - --l---- i ,
i i )cl)( i i ':
i i 1 )LLL_J, IlMIb xix i :
I i
----I- . \,-:1---+ -
J i JQLI XIILG i
, i i i i ,: i
i i i i , i i i LI .:
-1- -- ---- -j- --- -r -- --1- -- ----p L----+- ---0- --
, 'LI i i i i : i i i ::\ i :: :
- ----: --.- --; ---- ----1-- -- --- - ---I- . - -
Bl14 PW RiiJ,si : i :: =: x : : :
i i i , i '
i i i i i i i I i i : i i
-- -----r---- 1---=- :---
i i i
i i i i i - i i ,
i 'I i i i i i I'i i ,
i i i i i i i i i , .' ,
-1---- -r: --t - --r --- - -- - -, - -- T - -.. - -- -T- -:._. --1---: -- !:.;-=<- - - --:--
i \\..11.' " 1._.. 10 , i i i i: i n . :
i i i. 1 i i . , . ; i
i i i i i i i i i i i i i i i i
-t- --- +---- i' - - - -j---- -t- - - -+ - -- --1---.-- + - -- -1------1- -- - -i- - - - -+- ---1-----,- --- ,l'lJl
i i i i i i , i
izim 2: Perge 1994 konut rlvesi
Resim 1: Konutlardan 27 ve 28 nolu mekanlar
Resim 2: Konuttan 28 nolu mekandaki e m e
117
118
Resim 3: Konutlardan figrl bezemeli masa kenar
Resim 4: Konuttan 32 nolu mekan (zemini levha
avlu)
Resim s: Konuttan 32 nolu mekan (avlunun
Resim 6: Konuttan 32 nolu mekan (avlunun
Resim 7: Mezar (lahit ve geriye kalan lahit
119
Resim 8: Tacitus Caddesi'nin dzenleme durumu
Resim 9: Konutlarda M.S.s
tarihlenen cam kandil.
120
PERGE 1994
YAPILAN
Haluk ABBASOGLU *
Wolfram MARTINI
Perge Prof.Dr.Halk daveti ve Al-
man (DFG) ile 15.8.1994 tarih-
leri Perge Akropolisi'nde Istanbul ve Giessen Universiteleri'nin
ortak projesi olarak sondajlarla desteklenen
temsilcisi Mehmet ile
maya U sene srmesi planlanan projenin
Hellenistik ve Roma Dnemi Perge kentinin kuzeyinde, yksek bir plato
zerinde yer alan akropolisin Roma ncesi arkeolojik
(Resim: 1).
..200.000 m
2
alanda yzey
M.O. 5. ikinci M.S.6. kadar tarihlenen kera-
mik ele ok az miktarda Orta Bizans Dnemi bulun-
Keramik 65 adet sikke olup,
Tekin n byk bir
blm mmkn Akropolisten elde edilen
sikkelerin dnemlere gre Perge'de akropolis
da ele geen sikkelerin % Ge Imparatorluk, Erken Bizans dnemle-
* Prof.Dr.Halk ABBASOGLU, niversitesi Edebiyat Fakltesi Klasik Arkeoloji
Anabilim Fen-PTT
Prof.Dr.Wolfram MARTINI, Professur fr Klassische Archaologie-Universitat Giessen Otto
Behaghel lO/D D-35394 Giessen/ALMANYA .
(1) niversitesi ekibine, Kltr temsilcisi Mehmet (Bursa), ekibi
Dr.Norbert Eschbach, Ingrid Laube, Renate Martini. Matthias Recke (hepsi Gies-
sen Universitesi), Sedef okay ve Bora Universitesi) bor biliriz.
kadar lm iin Topograf Adnan da
ederiz.
121
rinden iken, akropolisten elde edilen sikkelerin % 20'si
Hellenistik, % 30'u Erken ve Orta dnemleri, % 50 Ge An-
tik. Buna gre keramik ve sikkeler, akropolisin M.O. 5. ile
Orta Bizans Dnemi'ne kadar bir ortaya
Bu tesbit Hellenistik, zellikle Roma Imparatorluk, Erken
Bizans dnemlerine ait mermer ve kire mimari bezerne ve rlyef
ve aynca ok kk ve byk duvar ile de
(Resim: 2) desteklenmektedir. Duvarlar kadar
dir ve 200.000 metrekarelik byk bir bir
ortaya koyarlar. Dikey bir stratigrafi ancak kaba ile
Akropolis ukurlukta yer alan Erken Bi-
zans Dnemi kilisesi ve iIe ykseltisi bulu-
nan alak tepenin ok duvar ve M.S.
5. ve M.S. 6. ait keramik ve daha ziyade kk blmler-
den mekan Buna akropoli-
sin byk, drtgen mekanlar ve bir
Hellenistik sikkeler ele sistematik
ancak ilave ve duvar
ile mmkn
Yzey daha nceki ait yzeyde
ve tesadfen gnmze tesbit edilebildi-
iin, desteklemek zere toplam dokuz sondaj Bu
sondajlar akropolisin hemen hemen yer alan tepenin
daki alanda Bunda ama, yatay stratigrafiyi, yani yzeyde
bulunan malzemeye ait tesbit etmekti. Tepenin
yer alan ana caddenin ve ana caddeden istikametinde tepeye
kan tesbiti iin sondaj (K 10, Kll, K12) Her son-
dajda da antik sokak tesbit (Resim: 3).
Keramik ve sikkelerin Ge Roma- Erken Bizans
sondajda (K6, K7, KlO). Imparatorluk Dnemi
da sondajda (KI, K2, K3, K5, K8) K4 ve K8 son-
dajlannda bina duvar tekniklerine gre Hellenis-
tik muhtemeldir; K9' daki ana iki
duvar, keramiklerle Erken Hellenistik Dneme tarihlenebilmektedir. B-
tn sondajlardaok Ge Roma-Erken Bizans Dnemi ve
Ge Roma sikkeleri (bunlardan bir tane K7'den Erken Bizans D-
nemineaittir) ele Bunun hepsi taraftaki tepenin
yer alan K5, K6, K7 ve K9 daha eski d-
nemlere ait keramik de Attik siyah figrl, figrl
ve siyah fimisli (Resim: 4) keramiklere ait kk fragmanlar M.O. 6., 5.,
122
ve 4. tarihlenirler, en erken M.. 575-550
tarihlenen Sina kaseleri Aynca, renk zemin
zerinde basit, kahverengi-siyah bezemeli Arkaik Dnem kaba ke-
ait pek ok fragman ortaya Bunlar akropoliste erken
6. beri bir Ancak, bu
Yunanistan'dan gelen ticaret olup veya Perge akropolisi-
nin iskan edilip hususu henz tam bir
kesinlikle sylenemez. Bunun iin akropolisin yerlerinde
olan sondajlara ihtiya K5'de 15 cm tahrip
Arkaik bir tabaka tesbit halde, kesin olarak Arkaik veya
Klasik diye duvarlar son-
dajlarda ise daha sonraki nedeni ile ana kayaya kadar
tahrip
K5, K6 ve K7 Arkaik hemen zemin ze-
rinde genellikle ukurlarda Kalkolitik ait muhte-
mel keramik ve aletler K6 ve KTde
birka tane halde keramik dilgi ve yonga bulunurken,
K5'de Ge Roma Dnemi duvan st rtl Prehistorik hoc-
ker mezar (Resim: 5) olduka iyi olup,
kolu tamamen eksiktir. Iskeletin zerinde ve elde
keramik paralan, alanda bir ok ucu (Re-
sim: 6) ve zerinde Kalkolitik tarihlenmesi ihti-
malini kuvvetlendiren bir ucu bu-
Bu gm akropolisin M.O. 2. binde ihtima-
lini ortaya koyar; fakat tabii ki akropolisin erken sorununun
iin, Prehistorik buluntulara da ihtiya
en nemli buluntusu, K2 bir Roma Dnemi
olarak aslan bir rtendir. Stilistik
Ge Arkaik-Erken Klasik M.O. 480-470'e tarihle-
nir (Resim: 7). 25 cm olup, yeleleri ile 40 cm
Bu byklkteki rten bir ait M.O.
5. ait bu da ancak bir
Gelecekteki yzey amalanndan biri de, 20 x
45 m muhtemel bir iin uygun olabilecek
aramak ve sondajlar ile mevcudiyetini
Bylelikle Perge akropolisinde gelecek
iin hedefler ve grevler En nemli grev, gneyde, ya-
mata yer alan savunma da ierecek akropolisteki btn
duvar genel Bunun sondajlar
ile;
123
Akropolisin anahat1anyla (sokaklar, evlerin bu-
parseller ve resmi tesbit etmeye,
2. akropolisin yerlerindeki alan-
larda da tesbit etmeye, merkezini veya bulma-
ya,
3. Arslan rten nedeni ile tahmin edilen lokali-
ze etmeye,
124
.....
N
u
Resim1: Perge Akropolisi, plan
1\
ii
126
Resim 2: Duvar (K4
Resim 3: Sokak (KI2 gneyden)
Resim 4: Keramik para-
(KS siyah
grl)
Resim 5: Hocker gm (K5 d o u d a n )
Resim 6: Ok ucu (K5)
Resim 7: Aslan b a l rten (K2A)
127
1994 ARYKANDA KAZISI RAPORU
Cevdet BAYBURTLUOGLU*
1994 Arykanda onanm ve koruma kamp
gibi n dikkate 15 Temmuz'da korumaya
ynelik olan ve kontrolumuz bitimi gz
nnde bulundurulursa Eyll 1994 sonunda
1994 ve koruma en byk destekisi her
yine Kltr ve Mzeler Genel Mdrl-
zellikle Prof.Dipl.Ing.Horst Ehringhaus'un 100 milyon liraya
ve Kltr Dner Sermaye'sinin 35
milyon koruma byk mesafe
Enflasyonun malum Yksel 25 mil-
yon; Ankara Universitesi'nin malzeme ynelik 13.650.000; An-
kara Turizmi Eski Eserleri ve Mzeleri Sevenler 10 milyon;
Trk Tarih Kurumu'nun 3,5 milyon ve ANTER'in (Antalya Tercman
Rehberler 2,5 milyon lira ile hizmetler aksamadan ger-
T.C.Garanti Genel geen
da gibi yine ve benzin giderleri
ara ve onanm ile
olan tm ve kurumlara ve ekibim
sunuyorum.
Arkeoloji Mzesi'nden Arkeolog Ltf
Arykanda sreli de olsa
Prof.Dr.Sencer Gr. Arkeolog Grkay; arkeolog-
lar A.Tolga Tek ve Berna Atak; Yk.Mimar Zeynep Yrekli, Mimar
Reyhan Panldak; arkeoloji Gksel Atalay, Adak, Tolga-
* Prof.Dr.Cevdet BAYBURTLUOGLU, Ankara niversitesi, Dil ve Tarih
Fakltesi, Klasik Arkeoloji Blm,
129
han Kirilen Bursa ve Fakltesi G-
ler geen gibi 1994
te de TTK'dan emekli M.Ali destek-
lerinin yelerine ve hale
gelen Kara geen herkese
lerimi sunuyorum.
1993' te Kltr odeondaki koru-
ma ve belirtebilirim.
1994
a- Genel temizlik

c- Korumaya ynelik faaliyetler
d-
e- ren yerine zetleyebilirim.
a- Genel Temizlik
olduka bir yama ve bugn-
k Arif kylsnn de tm yre gibi kei beslemek durumunda bu-
gz nnde tutulursa; yuvarlanan kaya
veya sabah istikametinde ren yerini kateden
kei srlerinin moloz birikiminin
boyutta kestirilebilir. Bu yzden ilk genellikle ka-
kesimlerin veya iri yerine
ve ren yeri ii tekrar rahat kulla-
duruma getirilmesi
b-
1994 te biri nceki sregelen, yeni iki alanda

Daha nceki bildirilerde k-
tphane olarak bu gre daha
eski podiumlu 'bir veya mezann gn
burada daha titiz bir ve tabaka tesbitini belge-
lerneyi zorunlu Bu sonucunda,
ktphane olma giderek azalmaya ve yeni bir
kimlik gney kot nedeniyle
130
terasta, uta bir ona mekanlarda herhalde
tuvalet bekisi veya benzer bulunan olabile-
cekleri mekanlar; bir st terastaki podiumlu ve evresindeki yn-
de duvarlara sahip ile Roma'daki Augustus
veya Traian formuna benzer bir veya mezar
bu sorunun kesin olmasa bile yksek
1995 sezonunda Genelde gibi ke-
simde de buluntu dikkat ekicidir. Ust seviyelerdeki mezarlardan
veya gelme birka heykel Ge Hellenistik-
Erken Roma ve olarak M.S.III. sikke ve seramikleri, cam-
lan etmektedir.
bu 150 m falezin
girinti iinde yer alan byk bir Bu iki b-
yk sonucunda bir
korunan, bir da teras gney ve bitimi dzgn
bloklarla bir cadde; bu caddenin ya olmak
zere tonozu kuzey ufak bir olan so-
bir mezar ortaya
Yer yer kayalardan da ve teras
de dzeltilen alanda; en son Trkmenler'in, ondan nce Bizans
ve ilk Roma Dnemi 'ne ait bir
gnmze bir ortaya
Ger yrklerin ilk dzene yneldikleri dnem, eski
zerine tam bir gecekondu aksettir-
mektedir. kesmek ve iine dolacak toprak nle-
mek bu ihtiyalar iin duvarlar; gerlikten
dzene girmeye Trkmenler iin de Arif'te
ilksomut rneklerdir. Bu tarih herhalde Fellows'un
zaman
Trkmenler'in ve buraya Roma
konut olarak kullanan ara kavim herhalde byk lde
gneyde atallar Mahallesi yani VI. yz-
ve hemen kentte Ge Roma-Erken Bizans Dnemi sa-
kinleri ve bir st tabakaya gre biraz daha zenli bir
ilik gsteren..bu dnemde, iz-
lenmektedir. oturma ve kullanma kuzeye geri-
daha nce yerli kayadan ve mozaik ta-
banlarla teras veya sebze veya meyva kurutulan
yerler byk bir
131
kentteki planlama evresinde ve
ok byk M.S.!. sonu, II. iinde Arykanda'da ve
belki evrede sz sahibi olan Roma bir yneticiye
veya yerel bir zengine ait kuvvetle muhtemeldir. 1995 te burada
yrtlecek kent sistemini,
belki bu sahibini ve grevini de olacak
bilgiler
c- Korumaya Ynelik Faaliyetler
1971 de Arykanda'da bu yana tekno-
lojiyi, yeni yntemleri bizzat veya yelerimiz ile izle-
mekteyiz. dek ve uzun vadeli bir zm
da zlerek ifade etmek isterim. yapan ve korumaya niyetli hafirler
iin bir bu yani de birok ye-
re uygulanabilir yeni yntemleri varsa iin bir
olan ve Arykanda' da malzeme zerindeki dene-
yimlerimizin bilgilerinize sunmak istiyorum.
1- Mozaik
I. Arykanda'da ortaya ilk byk mozaik taban-
devlet kuzeyini portiko ve o zaman
bunu gazete haberi yapmak isteyen gazete muhabiri bir hesap
yaparak 1km
2
zerinde bir alan olarak
nilen bu mozaik nce ince kum, sonra daha sonra naylon rt ve
tekrar ile 20 cm ve zeri
rt sorunu zmedi ve o kt hava ve
Arykanda iin ok seyrek olan don tm rty gibi don
mozaik tamamen zd. Bugn mozaik tabandan yer yer
korunan paralar mevcuttur.
11- Bu deneyimden sonra ortaya figrl ve zen-
gin bezekli mozaik sonra ortaya ve hemen her
yerde geometrik ve basit sslemeli bitki kklerinden
terk edildi. 15 sonu grnyordu.
Ancak 1985 ten sonra artan trafik ve kydeki ara sahibi
asitli sonucu erimesine yol
Arykanda gibi orman ii bir ren yerinde bile veya kar sula-
eritiyor geldi.
111- Bir deneyimli 1no.lu mezar ile 5 no.lu mezar Er-
ken Bizans Kilisesi'nin mozaikli stn
132
nefes incelikte bir lak ile yine
koyduk. yerdeki gzden
bir havaya terk ettik. Sonu rtlen ve laklanan
botanik bahesini bir bitki rts, tarafta ise birka iyi
korunuyor olan grnt yerini bu defa am grn-
tye
veya
zenerek ve birok iek veya
Arykanda ren yerinde toprakla belki
15-20 cm- olabilecek bir stnde veya duvardaki
bir 1-2 milimetrelik bir 5-6 ayda boyu 10 cm ye
bir am srgn-fidesi grrseniz nlem nedir? Zehirli
ilalarla bitki kklerini kurutma yntemini ta 1980 li Phaselis'te
denedik sonu ertesi bir aydaboyu 80 cm ye yeni srgnler-
oldu.
Tm bunlara zellikle mozaik tabanlar iin glge al-
kalan, etkilenmeyen ve bir btesi iin -
zellikle bir Trk bir harcayarak a-
rt sistemini denemeye karar verdik. bu yntem
olur ve siz de ortaya iin byk zen
erimeden olursunuz.
d-
1994'te, girmeden birka band halinde nihai
Ozellikle
lan ilgili yeni gzlemler ve bunu destekleyici bulgular ister
istemez ve bir daha erte-
lememize .neden oldu. Prof. Dr. Sencer 'in Arykanda ie-
ren ilk genel bize g gibi birok konuda belgelere de da-
yanarak daha bir yapma
e-ren Yerinin Sorunu
kadar grntsyle de etki-
leyici yrede birden bir ziyareti potansiyeli
Daha nce nerilerde halde karayolu-
renyeri Finike da nem nedeniyle
1995 in ilk daha bir zme
133
bir veya bir ren yerini ortaya
karmak ve zellikle Trkiye'de
ve da birok
da bir Bu ile yeleri-
ne-ki ileride herhalde onlar da yesi veya olacak-
tm sorunlan ile konuyu iin olanaklar l-
snde gezme ve irdeleme olanaklanna
134
DER GRABUNGSKAMPAGNE IN
LIMYRA1994
Jrgen BORCHHARDT*
Die Kampagne dauerte vom 15. August bis zum 26 September 1994.
Der Dank des Grabungsleiters gilt den Archaologen: Herrn Mag.
F.Blakolmer, Frau B. Bhmer, Frau Mag. U.Eisenmenger, Frau REray,
Frau M.Kntig, Herrn Dr. A. Konecny, Frau Mag.Z.Kuban, Frau S.
Kucher, Frau Mag. LMader, Herrn Dr.Th.Marksteiner, Frau Dr.A.
Pekridou, Frau A.Raslagg Herrn Frau RSchretzmayr,
Herrn J. Schultze, Herrn Mag. M.Seyer, Frau R Yener;den Byzantinisten:
Frau Dr.S.MlIers, Herrn Prof.Dr.U.Peschlow, Herrn Dr.A.P1z; dem
Epigraphiker Herrn Prof.Dr;M.Wrrle, dem Nurnismatiker Herrn Dr.
l.Gorecki; dem Zooarchaologen Herrn Ass.Prof.Dr.G. Forstenpointner;
dem Anthropologen Herrn Dr.K.GroBschmidt; den Architekten und
Bauforschern: Herrn Dipl.Ing.A.Berthold, Frau H.Canbilen, Herrn
A.Krickl, Herrn Dipl.Ing.G.Schartner, Herrn Dip1.Ing.K.Schulz, Herrn
Dr.G.Stanzl, Frau S.Stepanek; dem Metallurgen Herrn
dem Geodaten Herrn S.Atasu; den Restauratoren: Frau Mag. C.
Bohlmann, Herrn Mag.S.Daxner, Herrn E.Frank, Frau l.Kolar; dem
ModelIbauer Herrn F.Hnizdo sowie der Photografin Frau N.Sautner.
Fr die gute Zusammenarbeit gilt mein herzlicher Dank der
Regierungsvertreterin Frau EmelOrgen.
Die Durchfhrung der Kampagne wurde ermglicht dank der
Genehmigung 'durch die Generaldirektion fr Bauten und Museen im
Kultusministerium in Ankara.
* BRCHHARDT, Insitut fr Klassische Archiiologie, Universitat Wien,
Franz Klein-Gasse 1, A-1190 Wien.
135
Im Namen aller Mitarbeiter danke ich dem Fonds zur Frderung der
wissenschaftlichen Forschung, Wien fr die groBzgige Untersttzung.
Herzlicher Dank gilt auch Herrn Jng. Peter Olass von der Oeodimeter
Handelsgesellschaft Wien fr das Uberlassen geodatischer Geratschaften.
Die Grabungin der NW-Stadt
Martin SEYER
Die Kampagne 1994 diente v.a.dazu, die Eingangssituation von
Terrasse XI zu klareri und zu untersuchen, ob die Treppenanlage, die
westlich von Terrasse IX sichtbar ist, weiter hangabwarts fhrte und so
eine langere N-S Verbindung darstellte. Dazu wurde eine Flache von ca.
6 x 2,5 m west1ich von Terrasse XI freigelegt'.
Ca. 1,5 m sdlich des Eingangs zu dieser fanden sich Teile des
MrtelfuBbodens sowie Mauerreste eines weiteren Wohnraumes, der mit
Terrasse XIV bezeichnet wurde (Abb.I), Die ergrabene O-W Erstreckung
miBt 2,3 m; der Boden ist zu maximal 0,7 m Tiefe erhalten,sdlich davon
ist er abgebrochen. Auffallend ist, daB diese Terrasse nicht-wie alle
anderen- in den anstehenden Felsen geschlagen ist, sondem mit hartem,
steindurchsetzten Erdmaterial aufgeschttet wurde. Wahrend die
Ostwand, die aus zweischaligem Bruchsteinmauerwerk besteht, relativ
gut erhalten ist, sind von der Nordwand des Raumes nur noch wenige
Reste zu erkennen. Die Sdwand, die bereits 1987 freigelegt wurde, ist in
derselben Technik wie die Ostwand gearbeitet-. Wie andere Terrassen-
weist auch diese zwei verschiedene Bodenniveaus auf, wobei das untere
um ca. 0,8 m tiefer liegt. Die gesamte Raumtiefe betragt ungefahr 4,5 m,
die Terrasse wird nach ca. 2,5 m von einer O-W laufenden
Terrassierungsmauer durchschnitten. Direkt an der Ostgrenze des
Wohnbereichs tritt ein mit groBen Steinen, von denen sich noch fnf in
situ befinden, bedeckter, 0,3 m breiter Kanal zutage (Abb.2), der
geradlinig hangabwarts fhrt, bis er sich ca. 4 m sdlich von Terrasse
XIV mit einer O-Wlaufenden Kanalfhrung vereinigt'.Zwischen Terrasse
(1) Bei dieser Flache handelt es sieh um den in der Kampagne 1987 aus Zeitgrnden nieht er-
grabenen Bereieh. M. Seyer in: XK.S.T. II (1988) Abb. 4.
(2) ebd. 120f., dort als Terrassierungsmauer angegeben.
(3) so z.B Terrasse VII, M.Seyer in: XII. K.S.T. II (1990) 326, dort mit Raum 2 bezeiehnet; Ter-
rassen VIII und IX, ders. in: XV. K.S.T. (1993) (im Druck) sowie Terrasse XI. ders. in: XVI.
K.S.T. (1994) (im Dmek).
(4) M.Seyer in: X.K.S.T. II (1988) 120.
136
XIV und Kanalmndung ist der anstehende Felsen grob gespitzt, als ob
eine weitere Terrasse hatte angelegt werden sollen. Es ist aber weder die
Nordwand auch nur annahernd senkrecht gearbeitet noch die N-O Ecke
komplett herausgeschlagen, sodaB der Eindruck entsteht, daB der gesamte
Bereich unvollendet blieb (Abb.3).
Aus der Existenz von Terrasse XIV wird ersichtlich, daB der Zugang
zu Terrasse XI nur vom Westen her erfolgt sein kann, da der Weg vom
Sden verstellt war; demnach konnte auch die eingangs erwahnte
Treppenanlage keine Fortsetzung westlich dieser Terrasse finden. Die
Stiege fungierte lediglich als Verbindung zu den nrdlichsten
Wohnbereichen der NW-Stadt.
Die Keramikfunde, die aus der Terrassierungsschicht unterhalb des
abgebrochenen MrtelfuBbodens von Terrasse XIV stammen, datieren
bis etwa um die Zeitenwende und brechen dann abrupt ab>, Diese
Tatsache sowie der Umstand, daB dieser Raum nicht wie alle anderen aus
dem Felsen geschlagen, sondem auf einer knstlichen Aufschttung
errichtet wurde, machen es wahrscheinlich, daB er nicht dem
ursprnglichen Hausbestand angehrte. Mglicherweise entstand er in
einer Umbauphase grob um die Zeitenwende.
Untersuchungen in den Nekropolen um Limyra
Fritz BLAKOLMER
Zeynep KUBAN
Basierend auf Vorarbeiten von Herrn K.Schulz aus den 70er und 80
er lahren und geodatischen Aufnahmen von Herrn S.Atasu konnte die
Katalogisierung und detai11ierte Dokumentation der insgesamt 394
bislang bekannten Iykischen Felsgraber in den mehr als fnf Nekropolen
Limyras in dieser Kampagne abgeschlossen werden. Der Reichtum an
unterschiedlichsten Grabformen an dieser Statte erlaubt eine
typologische Gliederung in Kammergraber ohne Bauschmuck, Graber
mit p e t r i f z i e r t e r Holzarchitektur in Iykischem Stil, solche mit
griechischen Architekturelementen und Mischformen sowie
Hyposorionsarkophage, Sarkophagtheken und freistehende Grabhauser.
Deutliche Prioritaten der Typenauswahl sind erkennbar, wohingegen
etwa Kammergraber mit Fassadengestaltung in Form von Iykischen
(5) Diese Angabe verdanke ich Frau 1. Mader
137
Sarkophagen, aber auch Pfeilergraber in Limyra bislang ganzlich fehlen.
Baustilistische Beobachtungen lassen auf die Errichtung von
Fassadengrabern etwa bis um 300 v.Chr.schlieBen.
berraschend konnte an der Felswand neben einem Kammergrab
mit einfacher Fassadengestaltung in Nekropole II ein unvollendetes und
stark verwittertes Relief eines leicht unterlebensgroBen gersteten
Kriegers in Ausfallstellung (AbbA) wiederentdeckt werden. Diese und
weitere signifikante Grabanlagen wurden von Frau S.Stepanek
zeichnerisch dokumentiert.
Die Grabungsaktivitaten in Nekropole V von Limyra konzentrierten
sich in dieser Kampagne primar auf die Sicherung des im Westen,
Norden und Osten von Versturzblcken bedrohten Grabes Nr.88 (Abb.5),
deren Beseitigung eine Voraussetzung fr das Fortsetzen der system-
atischen Freilegung der imposanten Grabanlagen 88 und 89 darstellte.
Das freistehende Grabhaus 88 mit seiner einstmals pfeilergesttzten
Vorhalle weist an mindestens drei Seiten Iykische Baustilelemente auf
und wird mit seiner zweigeschoBigen und horizontal dreigliedrigen
Fassade von einem spitz zulaufenden Satteldach bekrnt. Seinem Typus
nach und mit seinen MaBen von 4,80 m Lange, 3,70 m
Breite und 4,70 m erhaltener Hhe besitzt Grab 88 eine beraus deutliche
Entsprechung in Grab 25 der Meemekropole von Myra 6. Ein markanter
Unterschied zwischen beiden Beispielen besteht jedoch in der
Wiedergabe der' das Dach tragenden' Balkenimitationen, welche beim
Beispiel in Nekropole V als Reihe vorkragender Balken in der typisch
gekrmmten Balkenkopfform gestaltet ist.
Da der Nordwestbereich dieses aus dem anstehenden Felsen
gewonnenen Grabhauses allem Anschein nach durch eine Felsspalte
gestrt war, behalfen sich die Iykischen Steinmetzen mit der
Andbelung, der Verklammerung sowie teils dem Bleiverguf angesetzter
Blcke. Die westliche Partie des Daches besteht aus einem ebenfalls
eingesetzten Monolithen, der im Bereich der westlichen Seitenterrasse
werden konnte. Die Fortsetzung der Grabungsarbeiten in
Nekropole V hat die Freilegung von Grab 88 sowie dessen Restaurierung
zum Zie1.
(6) s. Ch. Texier, Description de l'Asie Mineure III (1849) Taf.227; J.Borchhardt (Hrsg.), Myra.
Eine lykische Metropole in antiker und byzantinischer Zeit, /stForsch 30 (1975) 101 Taf.
59c.60a.
138
Die reliefierte Reiterbasis aus der Ost-Stadt
Jrgen BORCHHARDT
Als Spolien in der Sdmauer der Oststadt
in der Nahe des Tores wurden seit 1971 eine Reihe von reliefierten
Kalksteinblcken geborgen. Sechs Blcke wurden als Basis einer
vermutlich bronzenen Reiterstatue erkannt? Auf einer der beiden
Langeiten besteigt ein gepanzerter Krieger mit Baschlyk einen
einachsigen persischen Wagen, dessen Quadriga ein der
im Armelgewand weit nach vorn gebeugt im Wagenkorb steht, lenkt. Das
Fragment einer Quadriga und eines genageIten Wagenrades in
Gegenrichtung zeigt an, daB hier wie bei den Friesen des Heroons von
Limyra Motivverdopplung vorliegen knnte", Auf der rckwartigen
Schmalseite laBt sich eine Burgoder Stadtdarstellung feststellen.
Die neuen Reliefblcke, die bei der Restaurierung der sdlichen
Stadtmauer gefunden wurden, bestarigen die Rekonstruktion. Bei dem
Block Li 94/Sk 9 (Abb.6) handelt es sich um das vordere Wagenrad der
Westseite. Das rckwartige Rad ist leicht erhht hinter den Speichen
angegeben. Block Li 94/Sk 13 (Abb.7) gehrt zur Quadriga wie Block B
der alten Rekonstruktion. Vom Wagenbesteigenden wurden der Kopf mit
Baschlyk (Li 94/Sk 7 Ahb.8) und ein unreliefierter Block mit oberem
AbschluBprofil zugeordnet.
Zu den Blcken 1,2,5 und 6 der Ostseite krmen der neue Reliefblock
(Li 94/Sk 12 Abb.9) mit den Kpfen der beiden vorderen Gespannpferde
und Block 4 mit dem Wagenrad das Bild des wagenbesteigenden
Baschlytragers im Panzer erganzen.
Diese reliefierte Basis, die vielleicht an der Sdseite eine Inschrift
trug, darf auf Grund des oberen Profiles als Reiterbasis interpretiert
werden. Auf den Langseiten wird der Dynast in seiner Dependenz als
Vasall des persischen GroBknigs gezeigt. Leider wird man wohl darauf
verzichten mssen, die Bronzestatue des perikle zu bergen. Sie knnte
ihn als Knig von Limyra gezeigt haben.
(7) Vgl. zur Rekonstruktion J.Borehhardt - A.Pekridou-Goreeki, Zur Relietbasis eines Reiter-
standbildes des lykisehen Knigs perikle auf dem Staatsmarkt von Zemuri, Festsehrift fr
Th. Beran (im Druck),
(8) J.Borehhardt, Die Bauskulptur des Heroons von Limyra, IstPorseh 32 (1976) 76ff., ders.,
43, 1993, 35lff.
139
Untersuchungen zur rmischen Thermenanlage
Johannes SCHULTZE
Im Verlauf der Kampagne 1994 sollten im Bereich der
Thermenanlage in der byzantinischen ststadt von Limyra folgende
Fragen geklart werden: . Welchen Umfang hatte die Anlage zur Zeit
ihrer Verwendung?, 2. Aus wievielen Ranmen bestand sie? und 3.
Welche Funktion kann welchem Raum zugeordnet werden? Die
Ergebnisse dieses Projekts bildeten die Grundlage einer Studie, die im
Rahmen einer Diplomarbeit vorgelegt wurde.
Anhand der vorhandenen photogrammetrischen Aufnahmen von
S.Atasu wurde mit einer genauen Beschreibung der drei entlang einer
st-West Achse liegenden raumlichen Uberreste begonnen. Der
Erhaltungszustand der Raume (Abb.lO)- in weiterer Folge mit I, II und III
benannt-ist unterschiedlich zu bewerten. Wahrend die Raume I und II als
gut erhalten zu bezeichnen sind, fehlen bei Raum III sowohl die st-als
auch die Sdwand vllig. Auch von der Westwand ist nur ein
geringfgiger Teil erhalten. Von dem Gewlbe, das ursprnglich den
gesamten Komplex berspannte, sind nur mehr drei Blcke in situ
vorhanden. Ein GroBteil befindet sich in Versturzlage, wobei die einstige
Konstruktion jedoch durchaus nachzuvollziehen ist.
In den vor allem in Raum II und III noch in situ befindlichen
Gewlbeteilen kann man die berreste von tnemen Heizungsrohren
erkennen, wie auch an einem in Versturzlage befindlichen Block ein Teil
eines Abzugsrohres gefunden wurde.
Quadratische Einlassungen in die obersten Steinlage der liuBersten
Nord-und Westwand von Raum i lassen die Vermutung zu, daB sich
. entweder zusatzliche Raumgruppen nrdlich und westlich des
Komplexes anschlossen, oder daB jeweils mit Holzdachern berdeckte
Bereiche existierten, die vielleicht als Verkaufsladen genutzt wurden.
Von besonderem Interesse ist Raum II (Abb.ll): Der als Mittelraum
dieser Thermenanlage, die mit Sicherheit dem Reihentyp zugeordnet
werden kann, fungierende Bereich war im Sden mit einer Apsis
versehen, von der nur mehr der Ansatz mit einigen wenigen gerundeten
Steinen vorhanden ist. Die Ostwand ist nur zu einem geringen Teil
erhalten, so fehlt insbesondere der Ubergang zu Raum III. Die West-und
die Nordwand sind bersat mit einer Fl1e diverser Einlassungen in das
140
Mauerwerk, die sich in GrBe und auch Tiefe sehr voneinander
unterscheiden. Manche von ihnen knnen zu einem Wandheizungssytem
gezahlt werden, andere hingegen sind von vllig verschiedener Art, so
daB man durchaus davon ausgehen kann, daB sie in verschiedenen
zeitlichen Phasen entstanden sind. Insbesondere drften groBe
rechteckige Einlassungen in die Westwand von Raum II, die in mehreren
Ebenen festgestellt wurden, wohl in eine Periode fallen, in welcher die
Thermenanlage nicht mehr die ursprngliche Funktion erfllte.
.. Eine der grBten Schwierigkeiten bestand darin, die raumlichen
Uberreste in das funktionelle Konzept der Anlage zu integrieren. Als
grobe Unterscheidungsmerkmale zwischen Kalt-und Warmbadebereich
dienen die Einlassungen in das Mauerwerk, die eine Wandheizung
vermuten lassen, sowie die noch in den Gewlbeblcken sitzenden,
tnernen Abzugsrohre.
Deutet man Raum II als Caldarium, wofr etwa die Gestaltung der
Apsis, die Einlassungen in das Mauerwerk und die Reste der
Heizungsrohre sprechen, wrde sich mr Raum i die Zuweisung als
FrigidariumlApodyterium ergeben. Da jedoch auch Raum Ill-abgesehen
vom Fehlen einer Apsis-ahnliche Hinweise bietet, fallt eine funktionelle
Gliederung ohne eine systematische Ergrabung schwer.
Da jeglicher Inschriftenbefund fehlt und eine zeitliche Beschreibung
des Mauerwerks auBerst ungenau bleiben wrde, ist auch eine Datierung
der Therme zum jetzigen Zeitpunkt noch unmglich. Eine genaue
Katalogisierung der umliegenden Fundstcke und eine genaue
Eintragung derselben in einen Raster waren eine optimale Voraussetzung
mr die weitere Erforschung der Thermenanlage.
Die Grabung in der Bisehofskirehe
Urs PESCHLOW
In der Zeit vom 4. bis 16.9 wurde im Bereich westlich der
Bischofskirche eine Sondage angelegt, um eine bereits 1976 festgestellte
Steinsetzung genauer zu untersuchen. Da es bisher keinen Hinweis auf
einen Narthex oder andere im Westen der Kirche gelegene Vorbauten
gab, bestand die Mglichkeit, daB es sich bei dieser Steinsetzung um ein
zur Kirche gehriges Atrium handelte. '
141
Nach Absenkung des den gesamten Komplex durchflieBenden
Bachlaufs wurde von der Westwand aus ein ca. 2 m breiter Suchgraben
nach Nordwesten zu einer mit freiem Auge erkennbaren Mauerecke
gefhrt. Dieser wurde im Bereich des Mauerwinkels v e r g r l e r t .
Der dabei zutage getretene Befund zeigt eine im rechten Winkel
gesetzte Blockreihe (Abb.l2,13): Im Abstand von 0,4 m sind vor der
Westwand der Kirche hintereinanderliegend zwei, nach Westen
abknickend fnf Blcke erkennbar. Sie sind auf einer mindestens 30 cm
hohen Fundamentierung verlegt; ihre Hhe betragt durchschnittlich 40
cm, die Breite 50 cm. Die Lange ist unterschiedlich, wobei ein MaB von
110 cm mehrfach vorkommt. Reste eines 13 cm dicken Mrtelbettes im
Inneren gehren zweifellos zu einem Estrich, dessen Niveau etwa in
gleicher Hhe wie der Kirchenboden liegt. Stemm-und Zapflcher, ein
Soffittenstreifen und eine Profilleiste zeugen von der Herkunft der
Stcke aus einem anderen Zusammenhang.
Weitere um diese Steinsetzung liegende Blcke lassen vermuten, daf
sich ber dieser Schicht eine oder mehrere weitere Lagen erhoben, die
spater abgekippt sind. Diese "Mauer", die nur so breit wie die einzelnen
Blcke war, besall aber keinen Verband und kann daher nicht sehr hoch
gewesen sein.
Die Art des Steinmaterials und der Konstruktion weichen von der .
Mauerung der Kirche vollkommen ab. Diese Reste erlauben auch nicht,
hierin den Stylobat eines Atriums zu erkennen: Die "Mauer" reichte
dafr zu hoch, Saulenmaterial fehlt vollstandig. Es liegt daher die
Vermutung nahe, daB die Anlage in keiner Beziehung zur Kirche stand.
Eine Abweichung aus der Kirchenachse um etwa 4 knnte diese
Annahme noch erharten. Der Verzicht auf eine in das sdliche
Seitenschiff fhrende Tr lieBe sich zusatzlich als Rcksichtnahme auf
diese bereits bestehende Konstroktion deuten.
Obwohl Spolienverwendung auch hier auf eine spatantike Bentzung
weist, ist nicht erkennbar, daB der Befund in einen Zusammenhang mit
dem Kirchenbau gehrt. Eine nahere Untersuchung dieser Anlage ware
daher im Rahmen der Erforschung des weiteren Umfeldes der Kirche
erforderlich.
Neben den Arbeiten in dieser Sondage wurde begonnen, zunachst
die Westmauem der Kirche durch Restaurierungsmallnahmen zu sichem.
142
Die Grabung in der byzantinischen Oststadt
Andreas PLZ
PererRUGGENDORFER
Um weitere Aufschlsse ber die ehemalige Gestaltung des Areals
zwischen der Bischofskirche, dem Episkopion und der Saulenstrae in
der byzantinischen Oststadt zu gewinnen, wurde im Zuge der
Grabungskampagne 1994 eine ca. 30 x 4 m groBe Sondage (SO 18)
sdlich der Basilika und westIich des Bischofspalastes angelegt. Dabei
wurde ein West- Ost orientierter StraBenzug angeschnitten, dessen
Existenz zwar schon 1993 in der SO 16 zwischen Episkopion und
Bischofskirche nachgewiesen wurde", doch waren dessen monumentale
AusmaBe, wie die Breite der Pflasterung von 10,85 m und die daran
anschlieende,: flankierende Bebauung, bislang unbekannt. Die
StraBenpflasterung unterscheidet sich im Material, in der VerIegetechnik
sowie in ihrer Orientierung deutIich von jener der sorgfaltiger und
qualitatvoller ausgefhrten Saulenstralie'". Der neue, zum Teil freigelegte
StraBenkrper ist sowohl im Norden als auch im Sden von einem
einstufigen Unterbau mit darberIiegendem Stylobat eingefaBt; seine
rechteckigen, verschieden groBen Platten sind nicht orthogonal verIegt,
sondem weisen eine leichte Abweichung nach Sdwesten auf (Abb.I4).
Vor dem Sdstylobat ist die Pflasterung durch Mauerversturz, in dem
sich machtige Reste von Bauholz!' erhalten haben, erheblich beschadigt.
Dieser bedeckte auch die sdIiche, etwa 4,50 m tiefe Portikus, die, wie
zahlreiche Tegulaefragmente im Versturz nahelegen, mit Ziegeln
eingedeckt war. An die Saulenhalle schloB gegen Sden eine
Raumsituation an, von der sich der Eingang mit sekundar erhhtem
SchweIlstein und beide Trgewande in situ (Abb.I5) sowie mehrere
Innenmauem mit Resten von Feinverputz-teilweise mit polychromer
Malerei-erhalten haben. Interessant ist die Lage dieses Raumes fast
mittig in der gefluchteten Verlangerung der Saulenstralle nach Sdosten,
die mit dem neuen StraBenzug allem Anschein nach einen stumpfen
Winkel biIdete. ErIaubt dieser Befund die Annahme einer Kreuzung, an
der die Saulenstrabe ein wenig nach Sdwesten umschwenkte, um auf
das 1993 unweit des Sdostturmes festgestellte Tor in der Oststadtmauer
(9) XVI. K.S.T. 1994 (im Druck); A.Plz, MiFA6, 1994, 34f. 1987 wurde
auch westlich vom Ost-Tor und sdlich des Thermenkomplexes eine StraBenpflasterung von
4,15 m Breite freigelegt. VgI. J.Borchhardt, X. K.S.T. 1988, 151.
(10) A,Plz-P.Ruggendorfer, MiChA 1, 1995, 66ff. VgI. zur Saulenstralle W.Reiter, Die
Saulenstraen Kleinasiens (ungedr. Dip!. Wien 1992) 224ff.; ders., in: J.Borchhardt Die
von Zmuri (1993) 105ff.
(11) Die Ergebnisse der dendrochronologischen Untersuchungen liegen noch nicht vor.
143
zuzulaufen? Keramik-und Kleinfunde sowie ein Mnzhortfund aus dem
sdwestlichen Bereich der Sondage (SO 18) legen eine intensive Nutzung
der StraBe und ihrer benachbarten Raume vom 4. bis ins 7.
Jh.n.Chr.nahe.
AuBerdem wurden die Verrnessungsarbeiten arn Weststylobat und
die Befestigung der Uferbschung entlang der Saulenstrae fortgefhrt 12.
Nach der Reinigung auf einer Lange von ca. 6D m konnte mit der
bautechnischen Dokumentation des Oststylobats begonnen werden.
Analog zur Evidenz der Saulenstellung arn Weststylobat gelang es,
aufgrund der erhaltenen Aufschnrungen und Abwitterungsspuren die
Durchmesser von (ca.D,48m) und ihre Interkolumnien arn
Oststylobat zu errnitteln.
Erste Ergebnisse archaozoologischer Untersuchung in Limyra
Gerhard FORSTENPOINTNER
Archaozoologische Befundanalysen liegen bisher aus dem Gebiet
des alten Lykien nicht vor. Eine erste Sichtung der bei den Ausgrabungen
von Limyra geborgenen Tierknochenfunde konnte im Rahmen eines
einwchigen Aufenthaltes arn Grabungsort vorgenomrnen werden. Da
aus organisatorischen Grnden keine Vergleichssammlung zur
Untersttzung der Knochenbestimmung mitgefhrt werden konnte und
berdies ein Teil derzur Verfgung stehenden Arbeitszeit zur
zoologischen Interpretation theriomorpher Skulpturfragmente
werden muBte, konnte das bisher ergrabene Tierknochenmaterial nicht
zur Ganze durchgesehen werden. Die im folgenden vorgelegten
Ergebnisse mssen zudem als vorlaufig angesehen werden, da
problematische Deterrninierungen nicht berprfbar waren.
Insgesamt wurden 361 bestimrnbare Knochenfragmente tierischer
Herfkunft dokumentiert. 92 Fundstcke blieben unbestimmbar oder
mssen anhand einer Vergleichssammlung nachbestimmt werden.
GrBere Komplexe stammen von der Hanghaussiedlung (1992, 1993),der
Flache 4 (1982, 1983) und der Sondage 18 (1994). In der angeschlossenen
Tabelle werden die nachgewiesenen Tierarten getrennt nach Fundorten
aufgelistet. Das vorliegende Artenspektrum, die charakteristische
Zerlegungstechnik und der gleichmaliige Fossilierungsgrad laBt auch fr
die aus den Erosionsschichten der Hanghaussiedlung stammenden
(12) Vgl. P.Ruggendorfer, XV. KS.T. 1993 (in Druek).
144
Tierknochenfunde eine Datierung spatestens in byzantinische Zeit zu.
Der Nachweis von Damwildknochen, vor allem im Hanghausmaterial,
kann als Hinweis auf ein Landschaftsbild, das in der Antike von lichten
Waldgebieten gepragt war, verstanden werden.
Allerdings s t a n m t aus Sondage 16 (1993) auch eine Geweihstange
vom Maral. Das Vorkommen von Fischknochen und Muschelresten,
deren genaue Bestimmung noch aussteht, ist auf Grund der Kstennahe
nicht berraschend, ein sehr groBer Fischwirbel (vielleicht vom Thun)
und ein Fragment einer Riesenmuschel, die aus der Hanghaussiedlung
stammen, knnten aber auch als Weihegaben gedeutet werden. In
ahnlichern Sinn krinen auch zwei plangeschliffene Schafastragale der
gleichen Herkunft interpretiert werden, die als Opfergabe, Hinweis auf
ein Astragalorakel oder einfach nur als Beleg fr die Verbreitung des
Knchelspiels in der antiken Welt angesehen werden knnen. Die GrBe
der in Limyra gezchteten Rinder entspricht, soweit eine Aussage auf
Grund der wenigen osteometrischen Befunde schon mglich ist, der
Bauform des groBwchsigen, dem rmischen Zuchtstandard
entsprechenderi Rinderschlages, der seit rmischer Zeit auch im
mediterranen Raum nachweisbar ist.
Weitere Untersuchungen an Tierknochenfunden aus Lykien und den
angrenzenden Gebieten sind ein dringendes Desiderat, um den
literarischen und epigraphischen Ouellen zur Sozial und Wirtschafts-
geschichte einschlagige archaologische Befunde gegenberstellen zu
knnen.
164
22
21
76
60
4
3
10
1
361
Anzahl PtollW
(1992)
O
O
1
i
O
O
O
O
O
2
So.l8 Terr.III/2
(1994) (1972)
11 O
3 1
6 O
8 O
2 O
O O
O O
1 O
O O
31 1
So.l6
(1993)
O
O
O
1
O
2
O
O
1
4
Arten
Tabelle: Verteilung der Tierknochenfunde ber die Grabungsbezirke
Grabungsbereiche
Hangh. FL.4 So.5
(1992,93) (1982,83) (1985)
Schaf/Ziege 122 29 2
Schaf 13 5 o
Ziege II 2 i
Rind 50 16 O
Schwein 46 12 O
Equide 1 i O
Hund 3 O O
Damhirsch 8 1 O
Rothirsch O O O
Anzahl 254 66 3
145
Der Survey auf dem Bonda Tepesi
Andreas KONECNY
Thomas MARKSTEINER
In der Kampagne 1994 wurde die im vorausgegangenen Jahr
begonnene Prospektion im Gebiet des zwischen Finike und Beymelek
liegenden Berglandes des Bonda Tepesi weitergefhrt, wobei eine schon
im Jahr 1993 lokalisierte Siedlung sowie mehrere kleine, ebenfalls schon
bekannte Befunde genau dokumentiert wurden.
So konnte die antik-byzantinische Siedlung von Karakuyu zur Ganze
aufgenommen werden. Das ungefahr 1,5 ha groBe Dorf liegt in ca. 650 m
Seehhe auf einem von Nordwest nach Sdost streichenden
Hhenrcken etwa 1 km sdstlich der Der moderne
Name der Siedlung leitet sich von einer groBen, am Sdost-Rand des
Siedlungsareals liegenden, in den Fels gehauenen und noch heute in
Verwendung stehenden Zisteme her.
Im Norden wurde das Siedlungsgebiet durch eine in exaktem
Blockmauerwerk errichtete turmartige Struktur gegen den schmalen
Sattel abgeschirmt, ansonsten war das Areal unbefestigt. Die
Siedlungsdichte nahm zu den Randem des Ortes hin ab. In byzantinisc-
her Zeit erfuhr er eine Erweiterung in der Form von agglutinierend dem
vorhandenen Hausbestand angefgten Bauten.
Mehere Hanser des vorbyzantinischen Ortes, die teilweise noch bis
zu den Balkenauflagem der ErdgeschoBdecken erhalten sind, stechen
durch die besonders exakte Hausteintechnik ihrer Mauem ins Auge. Zum
Teil befinden .sich noch Trstrze und Fensterffnungen in situ und
bieten Anschauungsmaterial fr eine lebhafte, sich nach auBen ffnende
Fassadengliederung (Abb.l6). Die Hanser bestehen zumeist aus einem
oder zwei Raumen, grBere Strukturen begegnen kaum. Die Verwendung
von Trockenmauerwerk guter Qualitat HiBt auf eine Datierung die
Kaiserzeit schlieBen.
Auf einem Hgel nrdlich von Karakuyu liegt ein turmgehftartiger,
wohl ebenfal1s kaiserzeitlicher Komplex, der aufgenommen und
dokumentiert werden konnte. Auf dem Weg von nach
wurde ein weiteres Bauwerk, das sich durch eine
Olpresse als Turmgehft auswies, vermessen und gezeichnet (Abb.l7).
In frhbyzantinischer Zeit erfuhr Karakuyu eine fortdauemde
Nutzung, wie zahlreiche in Bruchsteintechnik unter sparsamer
146
Verwendung von Mrtel errichtete Hanser bezeugen. Die bedeutendsten
Reste dieser Epoche sind aber zweifellos eine fast am hchsten Punkt der
Siedlung gelegene groBe, vierfach berkuppelte Zisterne sowie eine mehr
als 20 m lange Kirche. Im Versturz dieser Basilika wurden die Reste
eines fein gearbeiteten Ciboriums oder einer Altarabschrankung aus dem
6. Jh.gefunden (Abb.l8).
An Neufunden waren 1994 folgende Komplexe zu verzeichnen:
-stlich der Nekropole von Y a l a k b a liegen auf einem Hgel die
Ruinen einer mehr als 1ha groBen Siedlung.
-Sdwestlich von Bonda-Y a y l a s befinden sich ebenfalls auf einer
Erhebung die architektonischen Uberreste einer weiteren kleinen
Ortschaft.
-Sdstlich von Karakuyu konnten die gut erhaltenen Ruinen eines
Turmgehftes geortet werden.
-Einen wichtigen Fund stellen sicherlich die Ruinen eines grBeren
Monuments auf dem Weg von Kaklik nach Bonda-Harabesi am
Westhang des Kakasrak-Tepesi dar. Die mit einer einfachen
Sockelgliederung versehene, durch eine Giebeldach bekrnte Stroktur in
der Form eines Naiskos ist arg verstrzt. Ihre Blcke tragen die etwa II
cm hohen Lettern einer kaiserzeitlichen Inschrift, in der ein
AYTOKRATOR Erwahnung findet.
147
148
Abb. 1: Terrasse XLV der NW-Stadt in Limyra (Photo: N.Sautner, Li 94/306)
Abb. 2: Kanalanlage auf Terrasse XLV (Photo: N.Sautner, Li 94/313)
Abb.3: Unvollendeter Wohnraum sdlich von Terrasse x V (Photo:
N.Sautner, Li 94/291)
Abb.4: Grab 154 mit Reliefdarstellung links neben dem Eingang in Nekropole
II von Limyra (Photo: N.Sautner, Li 94/347)
149
Abb. 5: Grabhaus 88 in Nekropole V von Limyra (Photo: N.Sautner, Li 94/547)
Abb. 6: Block der Reiterbasis (Photo: N.Sautner, Li 94)
150
Abb, 7: Block der Reiterbasis (Photo: N.Sautner, Li 94)
Abb. 8: B10ckder Reiterbasis (Photo: N.Sautner, Li 94)
151
Abb. 9: Block der Reiterbasis (Photo: N.Sautner, Li 94)
i
t
,
t
,



Abb. 10: Thermenanlage von Limyra (Plan: A.Konecny, Th. Marksteiner)
152
Abb.ll: Raum II der Thermenanlage von Limyra (Photo: N.Sautner, Li 94/183)
153
__i L
154
Abb, 12: Limyra, Sondage westlich vor der Bischofskirche,
Grabungsplan (U.Peschlow)
Abb. 13: Limyra, Sondage westlich vor der Bischofskirche von Sdosten
(Photo: U.Peschlow)
So 18/3
Li 94 So 18
So 18/4
So 18/5 So 18/6
,Il;
i i
i. __ .1 .... _ ... .. _
N-
.1 _
M 1:50
P.R.
Legende:
__ . __ .-1
umgeolagert.r Humus
Schutt u.Erde
tolrtel
Hol z
Grobungsgrenz4!'
Quodronten- 11_
m m
~
L::J
~
,....
vi
vi
Abb.14: Li 94, 8018, West-Ost-8tra6enzug in der byzantinischen Oststadt. Straenpflasterung und Stylobat (P.Ruggendorfer)
Abb. 15: Nordansicht des Trgewiindes (Photo: N.Sautner, Li 94/439)
Abb. 16: Karakuyu, Hausfassade (Photo: A.Konecny)
156
Abb. 17: Fragrnent aus der byzantinischen Kirche von Karakuyu
Abb, 18: Turmgehft bei (Photo: A.Konecny)
157
PATARA 1994

HURSAG
PAR-n Pa-tar pi-a/i (a)-ha 48a-nu-wa/i-ha 70 79
234-zi/a ali (a)-zi/a-ha
"Patar adaklar (ve) steller
diktim, (kutsal) mekanlar ettim".
Byle der Hitit IV. Tudhaliya, utkuyla Lukka seferine
olarak Yalburt Kaynak zerine re-
sim (Resim: 1) (M.Poetto, L'iscrizione Luvio-Geroglifica di
Yalburt 1993 33.34.75.80.92 Lev, 5 Blok 4; Epikorik Lik-
ya Like'nin zellikleri ve dok-
tora tezi, Istanbul 1994-19.20) (Resim: 1). Ve bu hem
Iskenderiyeli Hesychios'dan Like "Pttara"
ile tam uyumlu "Patar" Tun ve nemini
belgeler ve hem de Hitit Homer ile Xant-
hos-Vadisi' nde .. Bizlerin Patara iin 7 diretme nede-
ninde belgeler ki; 1992'de "protogeometrik emberli" anak-
mlek, 1993'de dip katmandan balta ka-
usuldan aralanmaya Tepecik Nekropol
glne ve egemen Yalburt bir tepe
nin Hitit Patar ve Lukka
o tam gizi
Giz, 1994 Yol gnyzne vuran "Trimili"
* Prof.Dr.Pahri Akdeniz niversitesi, Klasik Arkeoloji Anabilim
ANTALYA.
159
birarada tmden ki, Yalburt demeden
olmaz; "Stadiasmus Provinciae Lyciae" bloklanndan biri zerinde oku-
nan "Tlos-Oinioanda-Balbura" dan gelip "Trimili zerinden Kibyra'ya
varan yol (Resim: 2), Trimili'yi gnmz Dirmil 'iyle konumda ve adda
yoldur; hep "Biz Tirimiliyiz" diyen
anayurdu neredir, ilk bu buluntuyla Ve de Dirmil Yay-
Hitit ve Homer Xanthos Va-
disi'ne kuzeyden dipdibe ile ki, Likya-
"Girit'ten olamazlar, dilde akraba Luviler gibi en ge
Tun la birlikte bu bitek burada
Dnya'ya iin de Dirmil
vadiye ve Akdeniz'e ilk Patara Koyu'nda demir ol-
tarih boyunca Byk Kral Tudhali-
kutsal nnde Patar'da..)l.
Yzey ve Temizlik
Nevzat
'94 yzey kaynaklan ve bunlann kulla-
biimi ile yol belirlemede

sahip her iin, hemen
larak hem alan hem de malzemesi elde
bir prensibi olarak bellidir. evreleyen te-
peler de buna. en iyi biimde olanak ve bunlardan zellikle
Tepe'nin asal her izler-
den grlmektedir. salt
dnemlerde de Bu durum,
nekropol beklenen tepede neden ok az da
lar. st sert izleri
kaya lahit tekneleriyle iindedir. nk ana kayadan bir
(1) Bu da zveriyle emek verenlere: bildirileriyle rne
terleriyle hassada Akdeniz Universitesi'nden 26, Atatrk Universitesi'nden 3
temsilcimiz dost Fahriye Bayrama ve "ternsilcimiz"
dost Aysen Gnentur'a, Patara'ya "Dost" olanlara; parasal desteklerini de esirgemeyen,
ve Mzeler Genel ile KTV Koruma Genel
ve Universitemiz Likya Merkezi olmak zere, Akdeniz Universitesi
ve Mnster Tarihi ve Arkeoloji
Fethiye FEPAK-Paspatur'a, TTK'na borluyum.
160
lahit teknesinin drtbir az bir yarmayla
mur izleri bu konuda yeterli bilgi vermekte-
dir. alma bozulan Nekropol'nden bugn
ca birka rnek gzlemlenebilmektedir, hep Belli ki,
tiyatroyu da, bouleuterion gibi birok da ren,
sert, kalkeriyle ncelikle
Tepesinde akropol Tepe
kente nemli Ve
zellikle izler, bu kaynaktan bolca gs-
tennektedir.
belki de son
para'v'da bir (Resim: 3), tepenin
olarak gstermekle bilinenlerden ok da
olmayan yntemini de Kalker ara-
istenen boyut ve biimine gre seilen kaya ktlesi, kaba-
ca dzeltildikten sonra blok Kaba
sonra, ince de yerinde ve
Tm bunlan gsteren ktle, iki elde etmek
On yz alt silmeye kadar st d-
iki ortadan ve taraflarda
da kabaca Bu, Patara ocaklanndan bugne dek
bilinen en somut ve veridir.
Temizlik ikincisi, Mettius Modestus hemen
GD'sunda bilinmeyen, kare
(Resim: 4). ayakta kalan duvarlar tamamen
malzemedendir. Tarla ile tepeleme doldurulan ortalama 1 m
kadar ve evresi de tek blml
Ancak tasan, ve zellik-
le konumu, yeterince fikir vermektedir. Bizans
"yol kontrol kulesi".
YOL ANITI
Sleyman BULUT
Necdet
1993 kyller orman
iinde (Resim: 5), 100 m kadar apra-
Bizans rg malzemesi olarak
161
bloklann, nedeniyle geri dnlmesi zararlarla or-
taya bu benzersiz (Resim: 6).
grlebilen (Resim: 7) bir Sencer
Latince bir "'Stadiasmus
Provinciae Lyciae " yani "Yol " Cladi-
us'un emriyle ilk Genel Vali Quintus Veranius ve
Likya kentlerinin birbirlerine olan "stadion" lsnde ver-
bylece ortaya nemi nedeniyle 1994 et-
kinliklerinin ilk
bir burla ynelen 2.60 m
me Bizans (Resim: 8) ilk gzlemlenen, ierisinde 10,
duvar rgsnde ise 6 adet Burcun dibin-
deki 8.20 x 2.70 m'lik (Resim: 9), gney biti-
surun dibine 7.50 x 5.30 m'lik -0.80
m'sinde ve taban suyuyla birarada gnyzne vuran ait blok-
lar, burada daha etki-
siyle ve de ufalanabilen bir
olan (Resim: byk bir titizlikle yerlerinden top-
lanan birlikte koruma temizlik a-
sur yz nnde duvar
ierisinde, ok rg malzemesi ola-
rak birok mimari grkemli ya-
da izlenimini sonucunda 49 adet ya-
blok ortaya bunlardan 4l'inin Yol 8'inin ise su-
nak, mezar ve yontu ait olduklan 1.60 m uzunlu-
0.44 m dar yznde Patara Phellos-Kyneai'nin ya-
blok, en bir yznn lsn
vermesi nemlidir. Bunun 13 ift yz, 27 blo-
ise tek yzlerinin ve bunlardan l4'nn bir yzlerinin ince
ilikli da, yznn
podyumuna bir veriye henz Ancak
Bizans 55.00 m kadar bir sondaj, tiyatro ta-
gelip 'na uzanan caddenin buradan
Bu bulgu, bir bulvar gereken yeri-
nin sur duvanndan ok da uzak ortaya
Likya ve Pamphilya Eyaletleri yapan byle-
sine nemli bir bilim
en byk kazan "Tlos'dan, Oinoanda'ya, Balbura'ya, Trimili zerinden
Kibyra'ya" yazan blokta ilk kez gnyzne anayur-
du "nun
162
YAZIT
Sencer
1.60m x 2.35 m x yak.5.50 m boyutunda dikdrt-
gen bir prizma biiminde olup, 49'u toplam 53 bloktan
-sur iine rl de dahil -41 adeti bulun-
halde hala durumda olan 4 8 blok daha
bunlar
Blok-no Cephe Konumu
8 Sol Orta blok Her iki yan yz kaba
14 Sol Orta blok Her iki yan yz kaba
18 blok Sol yan kaba; yan
28 Orta blok Yan yzler kaba
31 Sol Orta blok Yan yzler kaba
35 blok Sol yan kaba; yan
41 blok Sol yan kaba; yan
47 blok Sol yan kaba; yan
Henz duvarda rl bulunanlar ise (Resim 9):
Blok no Cephe Konumu
blok
Orta blok 34
45 n dar
49
Yan yzler kaba
n yz sol ve
sol alt alta
... harfleri
Sol Orta blok Yan yzler kaba
Henz belirlenemeyen 5, 6, 52, 53 bloklardan bir veya
belki ancak iin mimari blokla-
nn olabilirler. Bu gelecek sezonunda bulur-
163
sak ve podyumu ortaya %99'a malzemesiyle yeni-
den mmkn
yz olan dar n yznde Tiberius Cladius'a Likya
Askeri Vali Quintus Veranius ile bir it-
haf Sol yzde en Cladius'un,
Askeri Eyalet Valisi Quntius Veranius ile
Bunun hemen Patara'dan ve kuzeye giden yol gzer-
kentler ve birbirinden mesafeleri verilmektedir. Bu
yzn en alt Podalion kentinden kadar gelinmek-
tedir. yzde kent devam edilmektedir. Bu yzdeki
sol yzenazaran bir blok Bunun nedeni,
kent isimlerinin imparator ismiyle hizaya gelmemesi ge-
Bu nedenle 4 yz,
5 (henz ve 6 (henz ise
Bu yzdeki ilk kent ismi Idebessos olup, buradan gneye ve
giden yollar Orta Patara tekrar
olarak ve buradan Phellos-Kyaneai-Myra-
Lmyra'ya giden yol kentler ve yer isimleri
zerinde byk bir Cladius'un heykeli ykselmek-
teydi. imparator ieren n yz ve heykel gney ya da
yani limana dnk Limandan karaya da kent merkezine
yryenler ilkin imparatorun heybetli heykelini
Bu durumda ya da kuzeye gidecek olanlar yani sol y-
zne gidecek olanlar ise yani
yzne ve gidecekleri kentin Patara'dan ne kadar mesa-
fede
ANACADDE

Fatih
Kentin kuzey-gney ana belirlenen caddenin
lan bu toplam 98.00 m'ye
Cadde, geen belirlenen 12.65 m'lik kesintisiz
srmektedir (Resim: 11). Ancak toprak ama-
amalar 10.00 m'lik bir
yolu olarak Anadolu'nun bilinen bu en
caddesinin nitelikli kanalizasyonuyla birlikte de-
vam etmektedir. Tali kanallann bu ana kanalizasyon, lagar ka-
164
paklan, ve ana cadde gibi niteliklidir. Mimari para-
lann ve nedeniyle, 85.00 m den
sonra cadde eni 5.00 m ye (Resim: 12). Cad-
denin stoa kesintisiz devam etmektedir (Resim: 13).
Bugne dek toplam II dkkan ortaya 5.50-6.00 m ara-
her biri 1.50 m ve basa-
(Resim: 14). Roma kent merkezindeki bu bel-
li ki, Bizans da (Resim: 15). Caddenin
ynnden gneye gelen ve bununla
caddede de gibi Gneyden kuzeye
kntsyle birlikte, 90.00 m de toplam 1.10 m lik bir kod
Buna olarak stoa da kademeli olarak yksel-
mektedir. Ortaya ok malzemesi
blok dikkati ekmektedir.
nmzdeki cadde ve ana tamamen
kent belirlenmeye ve cadde boyunca ilerleyen
da ortaya srekli ykselen "taban suyu" engeli
bilirse
HURMALIK HAMAMI
KIZGUT
Mehmet ZHANU
Bir yandan gney ve dibinde
geen eklenti zemine inilirken; te yandan bu yzn
44 m 4 m ileride hamama giden
duvar dzeyinde (Resim: 16). Yer yer 3.5 m'ye bu
dolguya verilen en zor ve kal-
Eklenti uzununda bir havuzcuk
ve alt kesimi caldarium ikincinin kuzey dibinde 0.90 m
iki ve 0.60 m bir kp; nenn
yine 0.90 m olan bir kp ile 0.52 m
bir su kuyusu; sonuncusunda ise duvanna
geen saptanan, bir Bunlar, odalarm dkkan ve
gstermektedir (Resim: 17). Her biri bu
mekanlara gneyden ortalama 1.60 m birer
ve zeminin, hamamdan
Nitelikli rgs ve tonoz
rr.
165
Gney ilkin 8 m uzun-
yuvarlak drdnc pencere
apsisin byk blok zerinde zafer simgesi
iki elenk ve bir palmiye
utaki pencereyi ve organik
btnlk iinde belli ki, nde 1.20 m'lik bir vur-
gulanan blm bir eklentidir, benzer nedeniyle
lmnden fazlaca ge tarihte Ust
ve nn Bizans gereksinimleriyle bu
blmde (Resim: 18) zgn olan, orta kesimlerde nitelikli alt duvara biti-
ve 2.00 m lik duvar bir yuvarlak mer-
divendir (Resim: 19). Bu merdiven 1.75 m bir
gnyzne daha gelen caddeye
tmden yok bir gelin-
ki, iinden ok nitelikli tonoz
Bu bloklar gney bitiminde, yatay tonoza dikeyle-
ri bir zengin revakla gstermektedir.
boyutlarda ve 0.30 m yivsiz stun ile
zerindeki bir ve bir Dor bir
Roma zde moloz "Ha-
mam Emek sonuta, gney hare-
ketli ve bir zgn Roma bilime ve
turizme ve daha
ve birarada, ilgi bile.

Havva YILMAZ
Gl
alanda "ilk"leriyle Patara arkeolojik bulgu
ve verileri yeterli dzeye da
5. iinde
Bu Tepecik Nekropol 1989'dan bu yana
srdren Havva geen "terra rosa" ya da yerlikaya ile
biten son kltr ara
nk gmtler mimari l
gmme ve l bilimsel Son kl-
tr iie emberli "protogeometrik" mlekler ve bir
balta en eski nk la-
166
hitler, bu trn Likya kkenini perinleyecek, biim verecek
Bizans ilerine
dek uzanan evrelerin rn tm rnekler, izimi ve katalog bil-
gileri yayma duruma
SOGENANNTE STADTKIRCHE INPATARA(Abb.20)
Max KUNZE
Ziel der durchgefhrten Arbeiten an der Stadtkirche waren die
Feststellung der durch die Raubgrabung 1993 im Sdschiff entstandenen
Seliaden und die Begradigung des Schnittes 1993 im Sdschiff. Dazu
wurde der Sdeingang zur Kirche geffnet, um Informationen ber die
eingestrzten Dach und Mauerkonstruktion zu erhalten. Der Bereich
ausserhalb der Sdwand wurde freigelegt, um ein sicheres Innen und
Aussenniveau der verschiedenen Perioden der Kirchennutzung zu
gewinnen.
Zur Sdwand und den dort freigelegten Grabern (Abb.Zl)
80 cm von der westlichen Ecke der Sdtr kam unter einem
Schuttberg (mit Dachschutt) eine grssere Grabanlage zum Vorschein,
die ber Generationen benutzt worden ist. Sie ist 3,50 m lang und knapp
1,50 breit. Diese Grabanlage lehnt sich gegen die Sdmauer und war
mit einem schrag Dach versehen gewesen sowie die sdlich
davon verlegten Bodenplatten, die wie die (Trauf) Platten stlich des
sdeingangs der Bodenbefestigung und dem Schutz gegen das vom Dach
ablaufende Regenwasser diente.
Bei einem Niveau von- 1,20 m bis 1,30 m wurde eine lockeren
Abdeckung mit flachen Steinen festgestellt, darunter eine
Mehrfachbestattung, belegbar durch mehrere erhalten gebliebene
SchadeL.
Darunter konnte ein erstes intaktes Skelett freigelegt werden (nr.2),
das in West-Ost-Ausrichtung (Kopf nach west) lag. Die Abdeckung
dieses Grabes war noch gut erhalten: Sie bestand u.a. aus einer 60 cm
lange quadratischen Strebe aus Tuffgestein -wie sonst nur in der
Deckenkonstruktion der Stadtkirche vorkommt-ein Hinweis, dass diese
Bestattung erst nach dem Einsturz der Kirche angelegt wurde. Die obere
167
Konstruktion der Stadtkirche erinnert an bekannte byzantinischen
Kastengraber. Allerdings fehlen den darunter liegenden Gdibem Nr.3-6
(bis-2,46 m) die Abdeckplatten. Eiserne Nagel weisen darauf hin, dass
statt steinerner Abdeckplatten eine Holzkonstruktion verwandt worden
ist, die sich auch bei den unteren Grabern fanden. Die folgenden Graber
Nr.3-6 unterscheiden sich kaum voneinander.
Die Graber Nr.7-gehren in die ursprngliche Konstruktion des
Grabhauses: Bei -2,46 m beginnt zu beiden Seiten eine Aufmauerung
-von ursprunglichen Niveau ca. 50 cm hoch und sorgfaltig mit weissem
Kalkmrtel verputzt. In dieser nur 40 cm breiten schachtartigen
Vertiefung lagen bereinender weitere vier Skelette (nr.7-l0).
Auffallig ist die Bestattung Nr.7: Zwischen den Unterschenkeln
einer Frau war ein Kind bestattet, das zwei Ohrringe (K4/94) trug. Aus
diesem Niveau (-2,45 bis 2,66 m) stammen auch zwei der aufgefundenen
kleinen Kreuze (K2-3/94).
Westlich der grossen Grabanlage wurden zwei weiter Kastengraber
freigelegt. Am schadel des einen Grabes fand sich ein kleinen
griechisches Kreuz mit Ose K 1/94 (zur Befestigung auf einem
Kopftuch), im Handbereich ein einfacher Ring aus Bronzedracht.
Stratigraphie und Datierung der Graber
Diese Grabanlage drftc eher dem Niveau entsprechen, das mit dem
Schhliessen des Zugangs an der Sdmauer entstanden war. Der
Sdeingang war durch zwei bereinandergeschichtete Schwellsteine
erhht und dann durch eine einfache Ziegelmauer geschlossen worden.
Diese Mauer strzte auf das bereits eingestrzte Dach der Kirche. Man
wird daraus schlussfolgern knnen, dass die grosse Grabanlage erst nach
dem (Teil-)
Einsturz der Dachkonstruktion der Kirche und aus diesem Grunde
erfolgten Schliessung des Sdeingangs errichtet worden ist.
Hinweise auf die Datierung knnen aus der Auswertung der
Beigaben aus dem Grab und dort gefundenen zahlreichen glasierten
Keramik erwartet werden. Das kleine griechische Kreuz (K 1/94) knnte
gute Hinweise auf die Datierung geben (15-16 Jh.-?)
Sdeingang der Kirche (Abb.22)
Der Sdeingang der Kirche ist in einer s p a t e r Phase zugemauert
worden. Die Schwelle des ursprunglichen Niveaus des Eingangs ist
168
jedoch noch in situ verhanden... Sie bindet nicht in das
Laibungsmauerwerk ein, flt aber die Offnung genau aus. Mit 1,25 m
gehrt sie zu den grsseren Typen der in byzantinischen Bauten
verwendeten Schwellen (Durchnitt: 0,70 m- 1,30 m). Auf der
Schwellenoberseite befinden sich jeweils aussen 3 cm tiefe
langrechteckige Einlassungen fr die Blendrahmen. Die Trbreite
demnach 1,03m.
Die Schwelle flt wie gewhnlich nur die aussere Halfte der
Trlaibung aus; zum Hausinneren ist heute eine ca. 40 cm tiefe Stufe aus
grob behauenen Steinen erkennbar, also nur die der
ursprnglich vorhandenen inneren Trittstufe, die nicht mehr vorhanden
ist. Im Kircheninneren wurde behelfsrnassig ein zu kleiner Block
(byzantinischer Soffittenblock) als dritte Stufe vor die Tr auf den
Fussboden verlegt.
WestIicher Teil des Sdschiffs (Abb 23)
Die Arbeiten im westlichen sdschiff beschrankten sich auf
Aufraumarbeiten und Schnittbegradigungen nach der Raubgrabung im
Herbst 1993. 1993 endeten die arbeiten unmittelbar ber dem Niveau der
an der Sdwand angelegten Graber. Holzreste wiesen auf Holzsarge hin,
von denen sich allerding 1994 nichts mehr fand. Die Zerstrung in Herbst
1993 umfasste fast den gesamten Bereich an der Sdmauer entlang bis
zum Sdeingang. Nur in der Sdwestecke konnte noch ein Skelett in situ
geborgen werden in gewhnlicher West-Ostausrichtung (Kastengrab
ohne Steinabdeckung). Uber diesem Grab mss sich mindestens ein,
vielleicht aber auch mehrere Graber befunden haben.
Ein Tiefschnitt unter dem Fussboden der Kirche erbrachte folgengen
Keramikbefund: Es kam ausschliesslich rmische und
spatrmische Keramik vor, keine der berall im Aussenniveau und in den
Grabern vertretenen byzantinischen Glasurkeramiken. Da eine breite
Typenanzahl geborgen werden konnte, fallt diesem Befund ein
besonderes Gewicht zu.
Bau-bzw, Zerstrungsphasen
Aus dem geschilderten Beobachtungen lassen sich bereits drei
Phasen erkennen:
Die Bauphase der Kirche mit Anlage der Schwelle und einer
Trittstufe nach Innen. Dem enspricht das angegrabene Aussenniveau und
die im Schwellenbereich aussen festgestellten verlegten Steinplatten. Die
169
Mauertechnik und der Keramikbefund sprechen fr eine zeitliche
Ansetzung noch in mittelbyzantinischer Zeit. Diese Hypothese muss
weiter geprft werden.
2. Die 2. Bauphase der Kirche: als man den Fussboden Innen um ca.
50 cm absenkte und an der westlichen Sdwand Innen Graber anlegte.
Zur Abtrennung der Graber vom brigen Innenraum verwendete man
diverse langliche Steinblcke bzw. Spolien, die fast parallel zur Sdwand
auf den abgesenkten Fussboden gelegt wurden. Die Abtrennung des
Grabbereichs nach Osten vor der Sdtr geschah durch die grosse
Reliefplatte mit der Pfauendarstellung (Abb.24), die hochkant mit der
Reliefseite nach Westen in Zweitverwendung 1993 angetroffen wurde.
3. Die 3. Phase ist uns greifbar durch die Zumauerung der Sdtr
und die Anlage der Graber ausserhalb der Kirche an der Sdmauer.
Mindestens die Anlage des grossen Grabes setzt den Einsturz eines Teils
des Daches der Kirche voraus, da Tuffsteinglieder aus der
Dachkonstruktion wiederverwandt wurden.
ARBEITEN AN DER GROSSEN KIRCHE 1994
Arne EFFENBERGER
Die Arbeiten an der Grossen Kirche beschrankten sich im
wesentlichen auf Sondagen, die der weiteren Klarung des Grundrisses
der frhbyzantinischen Basilika und ihrer mittelalterlichen An-und
Einbauten dienten. Daneben erfolgte die zeichnerische Aufnahme eines
grossen Teils der Bauplastik und die fotografische Dokumentation aller
Befunde. 1994 wurden insgesamt 17 Sondageschnitte (l/94-XVII/94)
angelegt.
Folgende Hauptergebnisse wurden erzielt: Feststellung der
Sdwest-und Nordwest-Ecke des Atriums und damit der westlichen
Ausdehnung der Kirchenanlage; Feststellung der Fundamente mitsamt
einer noch in situ (Nordseite) befindichen Basis der eingestellten Sauleri
vor den inneren Hauptpfeilern; Feststellung des Stylobats, der vom
sdlichen Aussenpfeiler zur Ostwand f h t : genau in der Mitte in situ
noch das Saulenpostament der zwischengeschalteten Saule. Damit ist es
jetzt mglich, den Gesamtgrundriss der Basilika zu rekonstruieren und
Uberlegungen zum aufriss anzustellen.
Im sdlich anschliessenden Steinfeld wurde eine Kammer
ausgehoben. Dort befand sich auf einem sehr tiefen Niveau (ca. 2,80 m
unter dem Fussbodenniveau der Basilika) ein mittelalterlicher Hof mit
170
gepflastertem Boden und einer Brunneneinfassung in situ (Abb.25).
Sdlich schliesst auf hherem Niveau eine vermutlich spatantike
HausanIage an. Angeschnitten wurde hier ein Fussbodenmosaik.
Die im nrdichen Seitenschiff eingebaute byzantinische Kapelle
wurde bis auf den Fussboden aus wiederverwendeten rmischen ZiegeIn
ausgeraumt (Abb.26). In spatmittelalterlicher Zeit war ausserhalb der
Kapelle ein christlieher Friedhof angelegt worden (ein Grab aufgedeckt).
171
172
Resim 1: Yalburt. Hitit resim Patar
Resim 2: Patara. Yol "...Trimili zerinden Kibyra'ya.;",
Resim 3: Patara. althklar.
Resim 4: Patara. Kent Bizans "Karakolu".
173
174
Resim 5: Patara. Bizans suruna Yol
Resim 6: Patara. Temizlik Bizans suru.
Resim 7: Patara. Bizans suru iinde

Resim8: Patara. Bizans suru dibinde ilk ama.
175
176
Resim 9: Patara. Bizans a suru dibinde ini-
len ikinci dzey.
Resim 10: Patara. Y a n g n a r t
Resim 11: Patara. Ana cadde. Bitki temizleme

Resim 12: Patara. Ana cadde. gneyden.
177
178
Resim 13: Patara. Ana cadde. kuzeyden.
Resim 14: Patara. Stoa'ya
Resim Patara. Stoa ve Bizans set
Resim 16: Patara. gney yz
179
Resim 17: Patara. g-
ney yz Bizans

180
Resim 18: Patara, g-
ney yz. Orta
Resim 19: Patara. gney yz. Roma
Resim 20: Patara. Surii Kilisesi,
181
182
Resim 21: Patara. Surii Kilisesi, gney yz. Bizans a
gmtleri,
Resim 22: Patara. Surii Kilisesi, gney g i r i i .
Resim 23: Patara. Surii Kilisesi, gney gemi.
Resim 24: Patara. Surii Kilisesi, paravan.
183
184
Resim 25: Patara. Byk kilise,
Resim 26: Patara. Byk Kilise,
APHRODISIAS 1994
R.R.R.SMITH *
New York University' s campaign at Aphrodisias in 1994 (14 June to
20 August) was the fourth season of archaeological work at the site since
the death (in 1990) of the former director Professor Kenan Erim. A range
of projects were pursued, including new survey, excavation, and sculp-
ture restoration. 'The major aims of the expedition's program remain to
document and publish the buildings and sculptures discovered by
Prof.Erim and to investigate the urban plan and street system of the an-
cient town.
New York University's expedition at Aphrodisias is sponsored by
the Institute of Fine Arts and the Faculty of Arts and Science of New
York University, with generous support from the National Endowment
for the Humanities in Washington, from the Friends of Aphrodisias in
London, and Paris, and from several private donors. The
expedition is most grateful to the Minister of Culture and the Director of
Monuments and Museums in Ankara for their kind permission and con-
tinuing support for this project. The expeditions's staff is made up of spe-
cialists from Austria, England, France, Turkey, and the U.S., and of stu-
dents from New York University, Pennsylvania University, Philade1phia,
and Ankara University. Unfailing and generous assistance was offered in
all aspects of work at the site by the govemment representative Mr.Sabri
Aydal (Antalya Museum).
Regional Survey
Continuing regional survey (as requested by the General Directorate
of Monuments and Museums in 1993) focused on the city of Antioch-on-
* Prof.Dr.R.R.R.SMITH, Ashmolean Museum, Oxford OXl 2PR.
185
the-Maeander (near modem The basic goal was to make a pre-
liminary plan of this important site of which no previous plan existed. A
plan was made at a scale of 1:500of the whole fortified hill, with its long,
Iate antique or medieval defensive circuit. The inner redoubt or small
castle within this circuit, which has extensive remains of well-planned
storage installations and barracks, was mapped at alarger scale (1:200).
In the lower city, lying to the north towards the Maeander valIey, the im-
pressive stadium (it has well preserved vaulted supports for seating on
one side) was surveyed and drawn at 1:200. An imposing terrace support-
ed by vaulted substructures was also located to the north of the stadium.
lt was perhaps a market building.
Several ancient stones were noted reused in a handsome trbe (called
the Hafza Hatun Trbesi) to the east of the site, including an inscription
used as a window sill, which records a list of cities of the region. Survey
work and study was also continued on the turnulus tombs in the Dandalaz
valley between Antioch and Aphrodisias, at Maltepe, just west of Yenice,
and at between Esenayand Gzelky. The survey was carried
out by C. Ratte, L.Bier, and S.Ayda!.
2. Exeavation and Site recording (Figs,l-2)
The program of exeavation and site recording, begun in 1993 and de-
signed to document old trenches and to study the urban plan of the site,
was pursued with work in four main areas under the direction of
A.Sculptors' Workshop and Bouleuterion (Figs.3-4).
The archaeological remains of ancient sculpture production at Aph-
rodisias are a current focus of research. The area behind the Bouleuterion
and the chambers of the Sculptors' Workshop were thoroughly cleanned
and drawn at a scale of 1:50. Shallow exeavation was carried out over a
wide area inside and in front of the workshops to c1arify the complex se-
quence of buildings. The East Bouleuterion area was thoroughly
cleanned and a new detailed plan of its buildings-it was probably a major
civic complex-was begun. A major new architectural study of the Bou-
leuterion itself was also begun (by L.Bier).
B.Temple ofAphrodite:Sanctuary and Forecourt (See Fig.2).
Further exeavation and study were carried out in the trench dug in
1993 that successfully located the northwest corner of the temenos colon-
nade that enclosed the Temple of Aphrodite. The cross-section of the
186
trench was drawn, and a drain of the medieval period was removed to al-
low better study of the foundations of the original temenos colonnade.
Further work was also conducted in an old trench, studied in 1993,
which revealed remains of a colonnade located at what was perhaps the
northwest corner of the broad Forecourt that lies between the Tetrapylon
and the sanctuary of Aphrodite. The Iate rubble walls that filled the inter-
columniations of this colonnade were removed and the stylobate beneath
studied and drawn.
On the south side of the Forecourt an in-situ doorway, excavated ear-
lier, was cleaned, excavated further, and drawn. The whole area of the
Forecourt, between Tetrapylon and sanctuary, was stripped of vegetation,
and severalold trenches in the middle of this area were added to the plan
of the area. A detailed study was made of the middle Byzantine burials
excavated earlier in the area of the Tetrapylon (by E.Ivison).
C.Southwest Complex (Figs.2 and 5).
The program of urban and architectural study in the Southwest Com-
plex, begun in 1993, was continued with several new projects. A long see-
tion drawing was made through the Triconch Church and the east-west
street examined in 1993. A detailed architectural study was made of the
great four-column monument of later imperial date that was incorporated
into and defined the square nave of the Triconch Church. All the surviv-
ing elements of this monument were drawn and a theoretical reconstruc-
tion made.
To test the hypothesis of a second arterial street at right angles to the
east-west street, running north from the Church, a trench was dug adja-
cent to the Basilica ca. 30 meters to the north of the Church. The trench
took in part of the west aisle of the basilica where it uncovered a seetion
of the patterned fourth-century mosaic (already known from earlier exca-
vation in the northern part of the building to have decorated this aisle).
The street was found at a lower level running north-south, as expected,
outside and parallel to the Basilica (see Fig.2). The street was flanked on
one side by a row of chambers built against the west wal1 of the Basilica,
and under the middle of the street ran a large drain.
Another seetion of the same street was also located further to the
north, at its point of entry into the South Agora (,Portico of Tiberius')
(Fig.5). A major find here was an inscribed slab found face up in the
street bearing the text of four imperial letters from the emperor Hadrian
187
to the Aphrodisians. Among matters discussed or referred to in the letters
are the tax on nails and the construction of baths in the city.
D.Stadium.
The project to studyand document the remarkably preserved stadi-
um, begun in 1993, was pursued by K.Welch and A. Leung. Control
points for a new survey were established. A preliminary plan at 1:500 was
made of the whole building and its surrounding contours. And the curved
axial wedge of seating at the west end of the building was drawn at a
scale of 1:50. The positions of all the seat inscriptions were also plotted
on the preliminary plan.
3. Sculpture Documentation
The program of sculpture documentation initiated in 1991 was pur-
sued under the direction of C.Hallett and R.Smith with further detailed
study of the exeavation notebooks and the recording of material in the
depots. New maps were made that plot the find positions of objects re-
covered from the Tetrapylon area, the North and East Bouleuterion areas,
and the South Wall excavations. Special study was made of the exeava-
tion records of the Sculptors' Workshop behind the Bouleuterion and was
carried out inconjunction with the archaeological recording of this area
mentioned above.
The inventory of sculptural fragments stored in Museum Depot 1was
brought to near-completion. And a further 51 new entries were added to
the site sarcophagus inventory-including complete sarcophagi excavat-
ed by the Aphrodisias Museum early in 1994 in the area of the east ne-
cropolis. Of these sarcophagi most are of standard garland design; two
are arcaded, one with figures of the deceased and his wife accompanied
by seven Muses. Another of the new sarcophagi features an unusual gen-
re scene of artisanal activity below the tabula ansata-two figures on either
side of an oven or furnace (Figs.6-7). One of them is blowing into a long
tube, and is engaged either in glass-blowing into a long tube, and is en-
gaged either in glass-blowing or more likely in blowing on the coals of
the furnace for his partner who works with tools-he would be a metal
worker. .
A further 75 new entries were added to the inventory of inscribed
statue bases begun in 1993. New reconstruction drawings were made
showing the placement of the satatues of L.Antonius Diogenes Dometei-
nos and his niece Tatiana on their inscribed bases, in their original posi-
188
tions outside the Bouleuterion. Detailed study of the following major
groups of material was pursued for publication: the figured pilaster capi-
tals from the Tetrapylon area (by S.Dillon), the statues from the East
Bouleuterion complex (by C. Hallett), and the mythological reliefs from
the Agora Oate (by P.Linant de Bellefonds) . Work was continued on the
drawings of the statue bases of the Sebasteion Propylon, and the series of
drawings of the Sebasteion reliefs for a graphic reconstruction of the
south portico was completed.
4. Restoration: the Zoilos Frieze (Fig.8)
The restoration of the Zoilos Frieze, begun in 1993, was completed
under the direction of T.Proudfoot in close collaboration with the Aphro-
disias Museum and its director Mr.Mahir A further seven major
panels and fragments belonging to the frieze not formerly displayed in
the Museum were installed. The lower parts of the panels were mounted
on blocks of black marble, and the upper fragments were sus-
pended on custom-made bronze brackets cast to fit the ancient breaks.
This work brought an important new join: a relief figure of a youthful
male in a himation was joined with an inscribed upper fragment of the
frieze which identifies the subject as another figure of Zoilos himself.
In addition, the finishing work on the main frieze installed in its cor-
rect sequence in 1993 was completed. The surface of the monument was
c1eaned and conserved, and the broken sections of the footing plinth of
the reliefs were restored in hand-carved Finike limestone. The new dis-
play now exhibits all that survives of the frieze, and it is completed by
five large printed panels that carry explanatory texts in Turkish and Eng-
lish, together with reconstruction drawings of the monument, which de-
seribe for the visitor the history, iconography, and restoration of the Zoi-
los monument.
5. Conservation Workshop-Depot (Fig.9)
The construction of the conservation workshop and storage depot for
marble sculpture, begun in 1993, was successfully completed under the
direction of O.Paul and T.Kaefer. The interior steel construction and run-
ning beam (crane) were mounted, and the roof, steel gates, and security
grills were installed.
All the important figured sculpture from the exeavation compound,
inc1uding six major statues and 90 reliefs from the Sebasteion, were lifted
by crane into the new depot. Before being put inside, all the sculptures
189
were re-photographed. The reliefs were arranged inside the new depot in
their probable original sequence, that is, in the sequence of their find po-
sitions in the Sebasteion complex.
Construction work was alsa begun on another sculpture depot, a long
stoa-like depot behind the museum (also planned in 1993), which is de-
signed to ease the congestion of sculptural fragments in the current de-
pots of the Aphrodisias Museum. Construction of this bui1ding will be
completed in 1995.
190
KEY
i. HOUSE
2. TEMPlE OF A P H R O D T E - CHURCH
3. 5CUlPTORS' WORKSHOP
4. BISHOP'S PAlACE
S aOUlEUTERION ANO NORTH AGORA
6. TETRAPYLON AND N-S STREET
7. WATER CHANNEl AREA
a. ATR1UM HOUSE
9. SEBASTEION
10. CRYPTOPORTICUS HOUSE
IL THEATER
12. TETRASTOON
13. THEATER 8ATHS
14. GAUOIN'S FOUNTArN AND E-W STREET
LS. GAUDIN'S GYMNASIUM
16. TRICONCH CHURCH
17.BASILlCA
LS. HADRIANIC BATHS
s PORTlCO OF TlBERIUS
20. AGORA GATE
21. WEST GATE
22. STADtUM
23. NYMPHA.EUM
APHRODISIAS
CITY PLAN
ep i
ep
SURVEYED, L.BIER A.lEUNG' S.AVDAL
(CONTDURINGADAPTED FROM GEYRE-
APHRODISIAS MAP, 1993, PREPAREDFOR
TI-lE OIRECTORATEOF CUlTURE OF
AYDiN PRQVINCE)
DRAWN, L.BlER-,1994
Fig. 1: Aphrodisias. City plan (1994)
191
.
\
+\"

'"=
TEMPlECWAPHROOITE-CHURCH
3
4 BISHO!"SPAlACI:

6
7 WAlERCHANNELIUIFA
8 AlRIUldltOlJSE
9SESASTEOCII'I

2;_ .
,


'" DAUD<N's ANDE'W smEET

18BATHSOl'HADRIAN
19POOlICOOFTlBERIUS


..
. i
or \ i
c;-c'i1',j.
.,
APHRODISIAS
CITY CENTERPLAN
192
Fig. 2: Aphrodisias. Center city plan (1994)
,.....
\o
W
Fig.3: Aphrodisias. Struetures to north of Bouleuterion, from southeast. (Open ehamber at right is later Seulptor's Work-
shop).
......
\o

m m m m m
*

* *

m m
o
6
+
+ + + + + +
m

+
+
+
+
r,':. ';, 'o,E i
_i +

,",,,'
,

'%r i
" 5:::' i +
' .. ('

+
+
o
m
m
tl,
+
+
+
m

+\
\.,
m
m
"
+
+



+ + +
1795 T
N810.+
NB05 +
Neoo +
N790 +
APHRODISIAS 1994
i
STRUCTURES N OF aOUlEUTERION
Fig. 4: Aphrodisias. Plan of structures to north of Bouleuterion (induding later Sculptor's Workshop).
,. ep

m
~
o
N590 +
N5B5 +
N5BO +
N575 +
N570 +
+
N565 +
+ + + +
+
APHRODISIAS1994
SWC 33
N-S STREETLEADING TO 5W
CORNER OF PORTICQ OF
TlBERIUS
DRAWN1:50
$URVEYEOANODRAWN, '-.EllER
CD
,
Fig.5: Aphrodisias. Plan of north-south street at point of entry into southwest corner of
South Agora ('Portico of Tiberius').
195
Fig.6: Aphrodisias. Sarcophagus from East Necropolis, with artisan scene be-
neath inscribed t a b l a .
196
Fig.7: Aphrodisias. Sarcophagus from East Necropolis, detail of artisan
scene: two workers at a furnace or oven.
Fig.8: Aphrodisias. Zoilos Frieze. Fragmentary relief p a r e l s mounted in
Aphrodisias Museurn in 1994.
Fig.9: Aphrodisias. Entrance to new \Vorkshop-Depot for sculpture, comp-
leted 1994.
197
IASOS EN 1994
FedeBERTI*
Les travaux de la Mission Archeologique Italienne se sont dereules
durant les mois de juin et d'asot et octobre. Y ont pris part les
Professeurs C1elia Laviosa, Simonetta Angioli11o, Luigi Donati, Werner
Johannowski, Luigi Leurini, Gianfranco Maddoli, les archeologues
Maddalena Andreussi, Danie1a Baldoni, Paola Desantis, Maria Adele
Ibba, Maurizio Landolfi, Massimo Nafissi, Roberta Fabiani, Francesco
Trotta, Raffaella Bonifacio, les architectes Elisabetta, Pagello, Paola
Belli, Maurizia Manara, Alessandro Viscogliosi, Maria Letizia Conforto,
Roberto Parapetti et les restaurateurs Mustafa Kulkul et Mauro Ricci, la
dessinatrice Mademoidelle Ozlem Cevik, \,Monsieur Costantino Meucci et
Monsieur Fikret Tek.
Nous tenons aremercier Madame la Commissaire Nuray Damlacik
du Musee de Milas ainsi que toute I'equipe du Musee pour I'etroite
collaboration, qui nous lie depuis de nombreuses anees avec son
Directeur, Monsieur Mehmet Cakici. Nous ne pouvions pas clre ces
remerciements sans y inclure la Direction Generale d'Ankara et les
Autorites Gouvemementales de et de Milas pour I'energie avec
laquelle ils se sont investis dans I'ardue operation du Pazari, dont
une des phases (la mise en place de i'Antiquarium) s' achemine avec
succes asa conclusion.
L'activite des foui11es s'est limitee a quelques interventions
ponctuelles de verification (Canacik Tepe, Agora, tombeau romain sur la
propriete de Monsieur par contre l'accent a ete mis en
particulier sur les oeuvres de restauration du Balik Pazari et sur
I'amenagement de l'Antiquarium, comme mes propos precedent
d' ai11eurs laisse entendre.
* Fede BERTl, Museo Archeologico Nazionale Via xxSettembre 124 44100 Ferrara ITALY
199
Tepe
En 1994 egalement, 1'intervention a ere menee en collaboration avec
le Professeur E.La Rocca. Dans la publication recente, consacree au
territoire de Iasos aux soins de la niversite de Pise, un espace
a ete reserve aux rapports qui tient compte des premieres
recherches sur l'important, bien qu'insolite, sanctuaire extraurbain qui
dominait la ville et le golfe depuis les hauteurs du Tepe
(A. VIscogliosi, il santuario sul Tepe, Annali della Scuola
Normale Superiore di Pisa, XXIII, 3-4, 1993. pp.920-927 et, ibidem,
D.Baldoni, Lo scavo nel santuario sul Canacik Tepe. Relazione
preliminare, pp.928-94l).
Les nouvelles fouilles ont concerne un secteur marginal de la
terrasse sur laquelle selressait le complexe.
Ont ete mis ii jour en efft l'aqes a l'esplanade ainsi qu'un edifice en
forme de L qui la limitait au Sud. L'edifice se composait d'une citerne et
d'un batiment qui avait probablement deux etages, Des travaux ont ete
effectues ii l' exterieur du sacellum triparti contenant la statue du culte
ainsi que sur l'escalier d'acces. De nombreux materiaux significatifs
(terres cuites votives, poterie, monnaies) confirment l'excusus
chronologique deja paru au cours des precedentes recherches.
Tombeau sur la proprlete de Monsieur Ahmet
Les premiers archeologues italiens qui ont visite lasos au debout des
annees vingt avaient deja juge digne d'observations la necropole eloignee
d'environ un kilometre de l'ancienne cite et qui se trouve sur les premiers
versants de la colline du CanacikTepe (G.Guidi, Viaggio di esplorazione
in Caria, Annuario della Regia Scuola Archeologica di Atene edelle
Missioni in Oriente, IV-V, 1921-22).
La necropole contient des typologies tombales qui different des
constructions deja repertoriees dans d'autres Icealites de l'arriere-pays de
lasos.
La donne, surement la plus singuliere est constituee par les
sepultures en forme de dolmen; l'ensamble dont les composantes se
distinguent ii peine parmi les eperons rocheux qui emergent est demine
par le mausolee ii deux etages appele l'Horologe.
Nous ne possedons pas encore un recensement de l'ensemble.
200
D'autre part, ponsses sans doute par d'autres necessites, nous n'estimions
pas urgent de proceder a ce releve, puisque cette zone n'etait pas amenee
a subir une expansion de constructions; les quelques habitations
presentes, en effet, sont placees en aval, sur la gauche de la route qui suit
la base de la montagne, en direction du Nord.
De recentes travaux de constructions effectues de l'autre core de la
route nous ont contraints a proceder toutefois a la reconnaissance d'une
des tombes, qui d'ailleurs etait deja partiellement visible.
Nous souhaitons qu'a cette premiere approche puisse suivre
rapidement une rechereche plus rigoureuse.
La chambre, plus ou moins carree c 3.18; L 3.65; h.I.63) est erensee
en partie dans la roche. Un chemin conduit a l'entrae, large d'I.IO,
dispose sur le cote Ouest et decentre. Le bloc parallelepipede de pierre
qui servait de porte et dont il ne reste que la partie infrieure (largeur i m
15) etait encore appuye contre le seuil.
Le sol, auquel on accedait grace a une marche haute de 53 cm, etait
recouvert de dalles de conglomerat, disposees en quatre rangees
regulieres, et reve tu d'une couche de chaux.Un banc de largeur
irreguliere (haut de 55 cm) est adosse aux parois meridionales, orientales
et septentrionales, o il s'interrompt pour laisser place ii. une niche (large
0.43 haute 0.83, profonde 0.43) partant du sol.
Des pierres de taille bien ouvragees y sont placees, Lesmurs,
constitues de materiaux irreguliers, contenant des fagments d'amphores
qui servent a drener a I'interieur d'une epaisse couche de mortier, nomt
revtus d'un erepide couleur jaune.
Les murs s'inclinent en hauteur. De la toiture ne reste en place
qu'une seule dalle de dimensions verirallement remarquables (2 m 70 de
long; Im 60 de large; 0.37 d'epaisseur). Une autre git a cte de l'entree.
Agora
L'intervention sur l'Agora a repris vers le Nord les fouilles du
portique oriental dans la partie partiellement mise a jour, qui contenait le
seuil de la porte monumentale raccordant la zone portuaire occidentale et
le centre politique et administratif aux quartiers urbains disposes sur 1'ile.
L'enqute a permis l'acquisition de nouvelles donnees relatives aux
201
phases chronologiques anterieures il la periode d' Adrien. Cette derniere,
comme chacum sait, a vu la realisation d'oeuvres imposantes de
reorganisation de l'agora meme; les inscriptions apposees sur l'architrave
de la colonnade le temoignent,
Ces donnees peuvent se resumer comme suit; du seuil long de 14m
50 on descendait vers une zone dallee qui lui faisait front. Le seuil servait
de base il huit colonnes distantes entre elles de 2m 25 . In situ on a
egalernent trouve la prerniere colonne a ft lisse (haute de Im 25) au
Nord.
L'empreinte de la deuxieme est visible dans la face posterieure d'une
base en marbre, de maniere qu'elle puisse y Par les
nombreux fragments de trabeation utilises en des structures plus recentes
et retrouves dans la zone, on peut supposer que i'ordre etait
Au Nord le seuil se termine contre une partie de mur oriente
Est-Ouest (long de 4m 60) d'appareil hellenistique (Fig.l). il forme un
angle et se poursuit vers le Nord, alors que de l'autre cte (extremite
occidentale) il est coupe par le mur de fond de la colonnade d' Adrien.
Ce demier bout de mur s'interrompt en deux points; le passage Sud
est encore revtu du giron de marbre, i' autre il un certain moment resulte
ferme.
Les ouvertures correspondent, meme si partiellement, au treisierne et
au cinquieme entre-colonnement de la porte monumentale, dont le
caractere fonctionnel resta inchange dans le temps.
L'usure des marches, sur lesquelles sont visibles de nombreuses
inscriptions, meme tardives, le montre la plus curieuse de ces
inscriptions represente la caricature d'un tel Fortunatos, flanquee d'une
tabula ansata qui contient le nom, une couronne et une branche de
palmier. A l'etat des choses, et en admettant qu'il sera necessaire
d'effectuer des essais pour acquerir des informations chronologiques sur
base de stratigraphie, nous ne pouvons que mettre en evidence la
complexite du secteur.
A fin d'introduire d'autres elemerus de reflexion, nous allons
concentrer notre attention sur d' autres details.
Le bloc contenant la retombee de la demiere colonne fut retire du
seuil au Sud et servit il couvrir, un peu plus loin, une partie des
202
canalisations des egouts qui traversait l'agora d'Est en Ouest pour
devetser dans la mer les eaux des hauts quartiers. il semble plausible que
cette oeuvre de drainage rentre plutt dans les mesures relatives ii la
periode qu'a celle d'Adrien, comme restime Monsieur
Doro Levi (Gli scavi de Iasos, Annuario della Scuola Archeologica di
Atene, XLV-XLVI, n.s.xXIX- XXX, 1967-1968, p.557, fig.22).
Non seulement: le du bloc contenant la demiere
colonne semblerait determinex par des operations liees ii l'amenagement
de l' accs monumental grace ii une exedre munie de bancs sur trois ctes,
ouverte au Nord; l'elevation de I'exedre prend appui au mur isodome
hellenistique,
La petit edifice a merite depuis longtemps le nom de heroon parce
qu'il domine une sepulture dejii pillee ab antiquo. Or, une seconde
sepulture a ete leealisee en 1994.
Le tombeau, oriente Nord-Sud comme le precedent, pille lui aussi,
contenait un grand nombre et peu d'objets: une lampe dont
le bec est recouvert de vemis rougeatre, un vase ii baume, achrome, en
forme de petite amphore et un aryballos decore de bandes horizontales et
de rayons sur l'epaule.
J'ignore si les materiaux sont tous de manufacture locale; s'il s'agit
d'importation, J'en ignore la provenance.
Si l' on fait abstraction des possibilites d'utilisation, ils sembleraient
datables de la fin du Ve siecle avant JVc. Au quel cas lls pourraient
accrediter la these d'un etat de faits non trop de la destruction
subie par la ville de la part de Lysandre et des operations successives de
reconstruction, qui, selon l'hypothese qui prevait largement, aurait mene
ii l' edification de l' agora hellenistique.
Quoi qu'il en soit, la des sepultures confere une importance
partienliere au lieu OU elles furent disloquees et les phases d'edification
du site semblent revetir une connotation de grande variete, comme on a
pu constater auparavant.
Or, pour en revenir aux premiers points de notre compte rendu, il
faut egalernent faire quelques remarques ii propos du type de pavage qui
recouvre partiellement le secteur des nouvelles fouilles entre le mur
au Nord, le seuil ii colonnade et le mur de fond du portique
de l' epoque d' Adrien.
203
il s' agit d' un pavement x en ecailles de marbre et de calcaire de
coupe irreguliere et de polychromie delicate; dans les interstices sont
disposees des rangees de tesselles blanches (Fig.2).
Decentre par rapport aux axes du site et des colonnes apparait un
carre dont le cte mesure Im 18. il est decore d'une dalle centrale de
couleur rougen, autour de laquelle sont disposes en guise de corniche une
bande formee d'un carre et de deux rhombes rouges entre des dalles
traiangulaires noires et blanches et une bande de tesselles noires a profil
blanc.
Le fond est d'un selide plan de petites pierres disposees en
arte de poisson.
Le pavement coincide avec le niveau de detache du mur au bel
apparat isodome aux blocs legerement bosses, mais la technique
d'execution semble temoigner d'une antiquite, relative.
Comme de recentes recherches ase sujet l' ont bien mis en evidence,
les scutulata pavimenta sont documentes aRome, aPompei, en Sicilie a
partir de la moitie du Ile siecle av.le., avec une serie de variations selon
lesquelles l' insertion des tesselles blanches a ctes d' ecailles
polychromes n'est pas anterieure au debut du ler siecle av.J.C.
(M.L.Matini Morricone, Scutulata Pavimenta, Roma 1980 et Aspetti del
repertorio decorativo dei mosaici repubblicani di Roma, Marmi Antichi.
Problemi d'impiego, di restauro e di identificazione, Studi Miscellanei
26, Roma 1985, pp. 135-143).
Mais tout cela se produit en milieu italique. A l'etat actuel des
choses, la situation n' est pas aussi claire en ce qui concerne le milieu
microasiatique, o cette forme de decoration de pavage, qui est
consideree comme l'antecedent de l'opus sectile ou lithostroton, n'a pas
semble-t-il, laisse beaucoup de traces.
En bref, il ressort de la presentation sommaire des donnees
acquises comment le probleme de la chronologie des phases
de l' agora de lasos ne soit pas resolu.
Pour ce qui conceme les vicissitudes successives documentees dans
la zone, il suffira d'observer qu'an Nord et aI'Est du mur hellenistique,
I'extension modeste du nouveau chantier ne permet pas d'analyser
pleinement le fractionnement multiple et varie des espaces.
204
Au cours du IVe siecle apres J.e. deux petits locaux devaient tre
surement utilises, dates par les materiaux retrouves au niveau du sol,
parmi lesquels deux lampes ahufle (Fig.3) (repertoriees 6568 et 6569);
les temoignages les plus recents sont relies par contre a une piece de
monnaie de la fin du Xi siecle apres J.e. (un follis avec un Christ
Pantochrator de Nicephorus Basilikaios) et aune boucle en bronze avec
un lion (inv.6573).

Le chantier s'est mis en route en decembre 1993. Les oeuvres de
construction ont ete gerees par la Direction Generale des Antiquites
d' Ankara. Du cte italien, on a pourvu aux demolitions, aI'amenagement
des pavages, ala restauration et a la preparation des materiaux.
Au moment de notre arrivee, au mois d'aot, la volumetrie d'origine
des ailes orientale et meridionale du portique avait ete pratiquement
retablie. Les deux chantier se sont superposes et erolses et lorsque nous
avons quitte lasos en octobre, nous pouvions considerer comme concluse
plus de la moitie du projet qui nous concernait.
L'oeuvre a ete poursuivie en ce qui concerne les murs sur le cte
Nord jusqu' au' raccord avec le cte occidental, le seul qui conserve
l' ancienne couverture en berceau.
L'Antiquarium abrite (et il abritera dans les parties a qui
comprendront quelques pieces exterieures au Mausolee) essentiellement
le lapidaire.
Les pieces sont exposees selon un choix thematique OU l'element
recourant est la donnce epigraphique. Une premiere seetion (moitie du
cte oriental) comprend la statuaire et les bas-reliefs, une seconde (Le
cte les documents relatifs a I'ideologie funeraire. La
treisierne section, disposee dans la partie occidentale, est consacree
uniquement aux epigraphes, regroupees selon leur provenance
topographique et selon la nature du texte.
La liaison entre les sections est confiee, entre les deux espaces
angulaires, ades categories encore plus restreintes, tels que les grands
pithoi geometriques et les autels cylindriques, parmi lesquels trouvent
place les monuments et les documents funeraires.
Les arcades aveugles des murs de fond du portique ont represente le
205
cadre ideal pour tous les ouvrages, pour lesquels on a choisi, selon le cas,
des bases ou des plinthes de ciment et des supports modulaires en metal.
La mise en valeur de quelques elements en souligne la signification
particuliere; pour d'autres objets on a simplement adopte un systeme de
fixation aux murs.
Le travail, repris cette annee depuis deja un certain temps, pennettra,
comme nous le souhaitons, au public de profiter bientt de tout le
portique a quatre arcades.
A present, nous procedond a de l'aile Nord ainsi que
de l'autre moitie de l'aile orientale. El1es contiendront les elements
architecturaux et les marbres travailles de i'epoque byzantine.
Le cadre qui en resulte sera suffisamment articule et varie. Toutefois,
certaines oeuvres importantes ne feront pas partie de la col1ection, ayant
deja ete a d'autres sieges (les musees de et de Milas).
Nous garderons l'espoir que ces pieces reviennenta maintenant
que ce site possede une structure d'exposition adequate; nous adressons
encore une fois a la Direction Generale la demande d' examiner une telle
proposition, convincus d' tre animes par des motifs valables.
206
Fig. 1: Iasos, agora, portique orientale: le mur hellenistique qui longe, au Nord, la
porte monumentale.
Fig. 2: Iasos, agora, portique orientale:
le mur hellenistique avec la mo-
saique
Fig. 3: Iasos, agora portique orientale:
lampe du IV siecle apres J.e.
207
KAZISI 1993-1994
Ahmet TIRPAN *
1978 bugne Prof.Dr.Yusuf Boysal yrtl-
mekte olan Stratonikeia 1981 heyet yesi olarak
Stratonikeia'ya 9 km lik kutsal yol ile olan dini mer-
kez Lagina antik kenti ile zaman zaman kaak bakmak
veya yapmak ilgilenmekte idik'. Bu
nedeniyle mahalli ynetici ve burada ve restorasyon
konusunda teklifler geliyordu. Lagina hara-
beleri Turgut beldesine 1km mesafede baheler
karayolu yoktu. Bu nedenle burada sistem-
li bir Klasik Devir yrtmek olduka zordu. Bizde bir yol
dan burada Arkeolojik ileri srerek teklif-
leri geri evirmekteydik.
Yrenin kltrel ve olan
Turgut Belediye Muammer Baheli olmak zere, Milas
Mzesi Haluk ve Gney Ege Linyit1eri
destekleri ile Lagina'mn ana yola Eyll 1992
tarihinde ok tarla ve bahe ierisinden geen bu yo-
lun hi bir istimlak bedeli talep etmeden yola
terk eden btn bu zverili taktirle
Uzun seneler bu yolun arzu eden idari ve sivil toplum
* Do.Dr.Ahmet TIRPAN, Seluk niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji ve Sanat
Tarihi Blm, Klasik Arkeoloji Anabilim Uyesi
(1) Prof.Dr.Yusuf Boysal Lagina nekropolnde (Bkz.Y.Boysal, "Turgut
1969 raporu", Anatolia XII, 1970, s.63 vd.; Y.Boysal, "Turgut VIII. Trk
Tarih Kongresi, (Ankara, 1979), s.389 vd.); Do.Dr.Ahmet ise Lagina
zerinde (Bkz. Kuzey Karia Konya, 1985
Doktora Tezi.)
209
byk emekleri geen hocam Yusuf Boysal
daima gibi bu konuda da nderlik
Lagina'ya anayol ile
sz Kltr ve Mzeler Genel Mdrl-
kurtarma iin bulunduk ve izni
1993
1993 19 Temmuz- 26 1993 tarihleri
Faaliyetlerimizi durum tesbit, arazi temizlik ve
dzenleme evi tahsisi ve Propylon ve
toplayabilirize.
DurumTesbit
Lagina antik kenti Hekate temenosunda yer
alan Propylon, Stoa, Altar ve Hekate
durumunun tesbiti ile Temenos duvan ve onun alan
iin kalan kk temizlik ve sondajlarla ltk ve bir vaziyet pla-
Bu vaziyet kadastral plana ederek parsellerin
ve mlkiyet dkmn Temenosun byk bir
zel mlkiyette tesbit ettik'. dnk
lanna sorun temenos parsellerin
yolunda ilgili kurumlara resmi bulunduk.
baz olan Hekate temenosu iinde zeytin, badem, el-
ma, menengi, incir ile en st kadar
uzanan asmalar Bu genelde ekim stoa bo-
yunca altar ve ile parsel
makta, alanlarda ise ve ttn
Temenosun yer arazi ya meyillidir. Bu ne-
denle gl erozyon temenosu altan,
(2) izni konusunda esirgemeyen Kltr ve Mzeler Genel
Mdr Prof.Dr.Engin zgen ve personeline ederim.
Milas Mze "Bilimsel olarak bu
Mze Mdr Mehmet ve harabe bekisi Mehmet
Unal'a da ederim.
(3) 1993 ekibine Prof.Dr.Yusuf Boysal, Arkeolog Bilal Arkeolog Haluk
Sanat Tarihi Behet Szen ve arkeoloji Tlay Dursune
Meri, Erdem Fehmi Bor ve Gk
(4) Temenosta yer alan 297, 298, 299 ve 300 nolu parseller ile temenosun arka
yzndeki 287 nolu parseller zel mlkiyette iin sahiplerinden zel ilin alarak
srdrdk.
210
propylonu ve tamamen cella Tripylon
temenos ortadaki svelerinin 1/3 ve
lentosu ile byk bir toprak olan mimari elemanlar yzeyde
grlen Peribolosun bitki rts
len, asma vb.) ile peribolos bir istinad grevi
ve yz erozyon ile tamamen Buradaki
kod yer yer iki metreyi
Arazi Temizlik ve Dzenleme
Yrtlecek organizasyonu ve mevcut
ncesi ve izimlerle belirlenmesi
lan rten bitki rtsnn temizlenmesi gerekiyordu. Altar ve
Propylonda LO gn sren bir ile istenmeyen bitki rts
temizlenerek hali ortaya izim ve fo-
gerekli olan ilk tesbitler (Resim: 1-2).
Temenos yer alan Hekate mimari
kamu mlkiyetinde olan 309 nolu parsele tasnif etmek ile
60 m bir ray Mimari alan
temizlenerek dzeltildi. ortaya veya bahe duvarla-
nnda olan mermer ve moloz ayn ayn
alanlar tesbit edildi'. Hafriyat uzun
lan ,engellememesi yeni yola
bir araziye dklmesi ve bu noktada bir otopark dnk
planlama ve dzenlememiz uygulamaya konuldu.
heyetinin her trl gereksinimini bir evi-
nin tahsisi ve tamamlanabilmesi iin kurum ve kuru-
temaslar sonucunda 15 sene bir
evinin tahsisi

A-Propylon : Propylon temenosun yer al-
Tripylon bilinen sadece ortadaki tek
(5) Bu konunun her trl Termik Santali Mdr
Mehmet 'na ekibimiz ve Trk Arkeolojisi ederim.
(6) Mermer olanlan olarak tasnif edildi. Bunlar friz kabart-
malanna ait kuvvetle muhtemelolan paralan da bulundu.
(7) Turgut beldesi belediyesine ait olan otelin 2. 15 ekibine bele-
diye encmeni tahsis edildi. Termik Santrali
Gney Ege Linyitleri .. Orman
Kltr n zel ve Turgut Belediyesi
byk lde Btn bu kurum ve ederiz.
211
na (Resim: 2). hemen n bahenin teras
ile 3,35 m kot Bu
1,65 m ok mimari
bir ile (Kavisli sve
ve stun mermer
sahip iin buradaki durdurmak zorunda
altar istikametinde l8x27 m ebatlannda bir amada
verdik. Yzeyden ortalama 0,80 m derinlikte
yolun orjinal ortaya Bu yol 8,20 m
ve her iki yandan orthostat (h 1,42 m), blok
duvarlar ile Bu duvar bloklan orjinal yerlerinde
olarak bulundu. Yol mermer bloklarla
tur. Bu orta kenarlara gre daha yksektir.
itibaren istikametinde "Altara devam
miz 7,30 m yol bu me-
safede bir merdiven (Resim: 3,4,5). Altar
istikametinde devam merdiven sadece
tanesini Bu basamaklar ortalama 0,29 m ykseklikte
ve 0,55-0,60 m
Byk mimari ile
bir halindeki bitki rtsnden temizlendi (Resim:
6). Mimari mevcut plana geirilmesi
her paraya ayn envanter verildi.
iin gerekli grlen yerlerde sondaj (Resim: 7,8).
1994 Mevsimi
1994 sezonu 25 Temmuz- 1 Eyll 1994 tarihleri ara-
Bu propylon, stoa ve kutsal havuzda
devam edildi.
Propylon : 1993 sezonunda merdiven-
lerin bulmak altar istikametinde 10 x 20
m lik amada devam ettik. ilerledike bu byk
mimari st ste ve merdiven
tamamen grdk (Resim: 9,10,11). mimari
buradan merdiven mmkn de-
(8) 1994 heyetinde Prof.Dr.Yusuf Boysal, Prof.Dr.etin Arkeolog Bilal
Arkeolog Haluk Arkeolog Abuzer ile arkeoloji Tlay
Mine Nergiz Ycekaya, Glen Faruk Belgin
Okuducu, Meral ve Birsen lge yer
212
Merdivenlerin mermer yol zerinde mimari
buradaki merdivenler zerine

Yolu orthostatlann profillerini g-
ney 4x8 m bir amada Bu
da 0,50 m indik ve burada da ok mimari ele-
mana
hemen nnde yer alan ve 3 m yi
bulan toprak ile buradaki bahe nnde-
ki mimariyi ortaya Bahe duvanndaki
yaparak (Mermer, mermer, moloz ayn gruplar
halinde Ortaya mimari paralan bula-
iin buradaki durdurduk.
propylon nnde apsis formunda ion stunlanndan bir
mimari
Stoa Propylonun pribolos boyunca uza-
nan mevcut mimari ile kendini gstermekte idilO.
1994 stoa ile propylon ve peribolosun ya-
durumunu belirlemeyi Bu propylon
ile kuzey istikametinde 12x LO m lik bir amada
Propylon yolun bitiminde, altara
devam eden merdiven ile kot ve
stoaya bir (Resim: 9,10). Bylece
stoa ile propylon oldu. Stoa tesbit etmek ama-
dolgu sonra, mermer
yongalanyla kkrt renkli bir toprak ortaya
zemini Lakin propylonu stoaya
bu tabandan 0,60 m yksekte Bu nedenle
nnde bir merdiven veya stoa bir
me yer
arka pribolosun stoaya bakan yznn
rgsnde orthostat biimi dikdrtgen mermer ve kalker bloklar
Bu bloklar orjinal yerlerinde Peribolosun i yznden
(9) Propylon ortaya mimari stnde ok kitabe yer al-
Prof.Dr.etin katalog haline bu kitabelerden
olanlara, katalog Bylece kita-
beler kolayca tesbit edilebilmektedir. .
(I) 19. burada nnde basamaklar olan, arka temenos duvar-
dorik vaziyet
213
7 m mesafede ve peribolosa paralelolarak devam eden 1,5- 2 m
ve cins kayrak bir duvar ortaya
Bu duvar stoa ve muhtemelen nn-
deki stunlara bir temel grevi ilerleyen
bu tesbitler
Havuz ve Restorasyon
Propylonun 150 m ve yeni
yolun bir su suyu bura-
ya 50 m gneyde yeralan ve mermer bloklarla evresi
bir kaynaktan gelmektedir. Yol
yerde mimari elemanlar ve Ge Hellenik Devre tarihle-
nen ve zerinde muza bulunan silindirik bir sunak ele ge-
(Resim: 12, 13). Bu buluntular nedeniyle burada bir sondaj

Rezervuarkuzey ve duyar izleri tamamiyle
ve moloz ile doluydu (Resim: 14). Ilerleyen bir ha-
vuz bu temizlenmesi bilhassa duvarlan saran in-
cir ve 1,50 m gvdesi bir par-
alanarak bizi olduka
Temizlik ve 9,55 - 10,40 m ara-
oval bir havuz ortaya Havuz duvarlan 0,50 - 0,70 m
kaba yonu, cinste ha-
vuz iine bakan yzeyi iinde ince kiremit bulunan kire
bir ile Bu havuz zerinde de yakla-
0,10 m kadar devam etmektedir. Ortaya duvarlar, ve
gney 1,10- 1,20 m ye kadar ykseklikte ve orjinal durumda-
Havuzun suyun havuza ise bu yk-
seklik 2,15 m ye kadar Bu in situ zeri
havuz kadar sarkan travertenlerle (Resim: 15).
Havuz yumruk veya da-
ha kk ok muntazam bir
(Resim: 16). Bu blokaj 0,05-0,10
kumlu bir kil yer Blokaj bu kumlu kil
zerine Tabanda sondajlarda daha alt
seviyede herhangi bir tabana suyun havuza ak-
traverten zerini bir
tesbit ettik. Bu blokaj 0,48 m zerinde 0,70 x 0,75 x
0,10 m llerinde mermer bloklardan Travertenlerin kap-
214
1,90 x 0,95 bir alanda olan mermer
0,15 m gri bir kil yer Bu bulun-
tulara gre havuzun orjinal kil zerine
merrner bloklar ikinci ise zeminin
kk blokajla
Havuz in situ koruyup, suyun havuza
noktadaki travertenin orjinal baz alarak
da terazide rrnek suretiyle havuzun restore edilme-
sine karar verdik. Bu restorasyon imento kul-
ve orjinal duvar rgsne derzleri (Resim:
17,18). in situ duvarlara hi bir mdahalede
Havuzun iinde bir stun tamburu ile dikdrtgen iki blok
orjinal yerlerinde Tabandaki bozulan
yerleri dzeltildi (Resim: 16).
Havuzun gney bulunan mimari
ve havuz bir dzenleme yapmak devam et-
tik. mermer herhangi bir mimariye ol-
mayan grdk11 (Resim: 20). Bu
havuza su getiren bir kanal Traver-
tenlerin noktada havuza kanal istikame-
tinde ana su devam etmektedir. 4,60 m lik bir
Olduka bir durumda olup ii toprak
0,90 m kanal, iten ie 0,20 - 0,24 m
olup, 0,14m sahiptir. iini temizleyip tekrar ka-
(Resim: 19). Kaynaktan gelen suyu zel bir boru ile bu kanala
havuza noktada 0,84 x 1,68 x 0,40 m ebatla-
nnda bir yalak ve kanaldan gelen suyun bu yalakta birikerek
travertenler zerinden havuza akacak dzenlenmesini
(Resim: 20).
Restore edilen havuza nlemek havu-
zun araziyi burada bulunan mimari blok ve moloz
lan kullanarak kuru duvarlar
(11) Bunlar 0,70 x 0,42 x 0,44 m llerinde alt ve st profilli bir mermer blok
zerinde "Titus Flavius Sabianus Diomedes Menippos'un bir
adak" 11 bir kitabe ile Ox,40 x 0,50 x 0,17 m bir mermer blok
zerindeki Tabula Ansata iinde "Tiberius Claudius Aeneas Aelianus ve rahibe
Claudia Nikolais'in" rahiplik ile ilgili bir kitabe kk bir heykelin
diz ve bir triglif-metop ele geen
215
Genel ve Sonu
1993-1994 sezonu ve mevcut buluntularla so-
nulara derlenen Lagina kitabelerinde bir
kutsal havuzdan sz edilmekte idi. Byk bir res-
tore havuz bu kutsal havuz Orjinalinde mermer
meli su suyun havuza yer-
de traverten bu havuzun
bir Tarihlernemize esas olacak kk ele ge-
memesi havuz iindeki malzemenin ikinci ve tamir
Havuz bulunan zeri Muza r-
liyefli Ge Hellenistik Devir havuz ile ilgisini tam olarak
mak mmkn
Propylonun zgn
tama bir mmkndr. Kitabelerde geen
"propylon ve ifadeler, bu mimari ile
Bu gnk verilerle M.O. 2. yy sonuna ion
ve efes-ion kaideler ile anteler attik-ion kaideli bir
ift stun, yeni
propylona bir ile stoa ve zemin
yeni tesbitierirniz yer Bylece stoa ve propylon ya-
beraberce
216
Resim 1: 19 Temmuz 1993 Lagina ilk
gn propylon nnde ekibi ve
iler.
Resim 2: Propylonda ilk temizlik
217
Resim 3: Propylon 1993 sonu grnts
Resim 4: 1993 propylon
218
QO 1
LAGlNA LI]
PPOPYLoN
.'
Resim 5: Altar temizlendikten sonra
Resim 6: T a p n a k (temizlik s o n r a s grnm)
219
220
Resim 7: Hekate in-situ stun kaideleri
Resim 8: Hekate bezemesi
wl

" J ,
LAGtNA 94 PPOPYLON-STOA
Resim 9: 1994 Propylonve stoa
Resim 10: 1994 Propylon ve stoa sonu grnts
221
222
Resim 11: Propylon bezemesi
Resim 12: Silindirik altar (Ge Hellenistik)
Resim 13: Silindirik altar (Ge
Resim 14: Havuz temizlik
223
Resim 15: Havuzun suyun yerdeki traverten ve orijinal

Resim 16: Havuzun orijinal ve 2. taban
224
Resim 17: Havuz restorasyon a l m a l a r
Resim 18: Restorasyondan sonra havuz ve evresi
225
226
Resim 19: Havuza su getiren kanal
Resim 20: Havuz kenannda bulunan kitabe
,-
,
!
,
.:
-'
J:)
/
3m o J
94 HAVUZ
..

. 21 Havuzun .
227
KAUNOS N RAPORU 1994
Cengiz *
Mustafa BULBA
Protogenes ve evresi
Kaunoslu nl ressam ve Protogenes'in kendisi, annesi ve
ile iki iin, bronzdan heykellerini kendisinin dk-
bir adak bir geen ze-
anlamak, temel
iinde ve belki de en nemlisiydi. nk, exedra
oturma biri tamamen eksik, yoktu ve
nk, "kesinlikle diye podyumuna ait blok-
lardan olabilecek kk bir para bile
byk bloklardan ait
da
ynelik nnde ve
da bir Bizans evinin
ayn dnem taban ve yan duvarlann belli
ki, ok uzun bir zaman Alttaki taban dzleminden gelen
l Hekate ile Artemis heykelcikleri buradaki daha Helle-
nistik 'da
gneyine, stoa ynne devam
anakaya dzlemine kadar Dolgu malzemesi iinden gelen mi-
mari paralann hepsinin Protogenes ait gerekten de se-
vindiriciydi. Bunlar en nemlisi eksik olan oturma ait
Bylece bloklardan-cephe kapama
* Cengiz Akdeniz niversitesi, Klasik Arkeoloji Anabilim Topular-ANTALYA
Mustafa BULBA, Akdeniz Universitesi, Klasik Arkeoloji Anabilim Topular-
ANTALYA
229
hari- hemen hepsine sahibiz. srpriz buluntumuz Klasik yr-
me zemini zerinde ele geen bir Bunun bizim iin nemi,
Klasik Roma ilerine kadar "sakral" bir
mekan nk bu, 1.0. 4.
normalden byk bir Aphrodite heykelinin Augustus
dneminden ait
Alanda gneye bu kez, ve kuzey
Protogenes anatheminin iin geen mev-
siminde bir Bizans evi
ve kadar Taban anakaya yzeyinin dol-
gu ile gney ve duvarla-
anathernin paralar hemen kuze-
yindeki euthynteriadan sklen byk kire bloklar da
Bunlarla birlikte duvar iinde rlen 0.25 m dik-
drtgen bir blok ve blok teknik uyumdan belli ki
yerden, belli bir kompleksten ve getirilip
tahrip zellikle st yzeyindeki
ve kaynaklanan izleri ok Arka ve
kenet sylenebilir ki blok arka ve yanla-
bloklarla kenetlenmektedir, yan yzler de anathyros-
sislidir, sol al] kenardaki dbel da blok, alttaki bloklarla
Ust yzeyindeki bir bunun zerine bir
blok ve bununla da birbirlerine arkeolojik
bir belgesidir, hemen bir Btn bu
teknik yzey sivri ulu kalemle ve bu
blm dairesel bir ndeki yzeyden Belli ki
arkadaki kapanan yz, ndeki yz ise grnen
yzdr. Bu Protogenes podyumdan ve hatta
exedra bloklardan biri yoktur.
nk yay, ayak dairesine uygundur ve n g-
rnen yzdr. bu n kenarda kenet nedeni de bu-
dur ve nk ile dairesel 18 cm.dir
ve bu l postament tek yan dbel ile
ayak
Geen ve anathernin euthynteria-
tahmin iri bloklardan platform
2.35 m Bloklar anakaya kesilerek elde edilen yuvaya
ya da anakaya yzeyindeki yine
bir dzleme Daha ok
ortadaki n zerinde dbel ve arka
230
orta blok arkada yuvarlak ve bunun her iki eklenen
yzeyinde bu yuvarlak yi devam ettiren yuva Ar-
kadaki bu dairesel anathernin
gelmektedir. Aradaki fark podyumun olarak hesaplanma-
ve kabul edilmelidir ki, bloklan yan alt dbelle
platform podyum, arkada yuvarlak dnmektedir.
Platformun hemen anakaya zerinde n
sikkesi, bunun Protogenes anathemi iin bir euthynteria


Cengiz IJIK
Fatih BABAOGLU
1968 ucunda iki kai-
desi, bir ve nlerindeki 1.04 x 1.53 x 0.45 cm llerindeki
blok, zerindeki ayak ve zellikle ile
de yeniden
ve olarak
Kaunos
bu heykeli Roma temsilen
dilimize uyarlanan Helence tam bir paraleli Samos'ta
ele geen bir blok zerindedir ve 1.0.2. ilk dikilen 7.30
m bir dikme aittir. Metin paralellik ve
Kaunos harf karakteri bu da dnemde, hatta Ro-
Rhodos'un hemen ar-
LO.l68n belgesidir.
Kaunos da Samos'taki gibi yksek bir dikme zerinde duruyor
nk bu muazzam blok zerindeki ayak ls,
normal en az bronzdan dev bir heykele
etmektedir ve nk blok, olan 0.45 m de, altta 1cm ge-
ve harfler byktr, derin Roma temsil
eden heykelin dz ve hafif
paralel yndeki sol ayak ise geriye ve ayak ucuyla
koluyla da bir Bu bir heykelin
zerinde dikmesi ok byk ihtimalle.. g-
ucuna kaide zerinde ykselmektedir. U kademeli
231
kaide gerekten de stoa ile gneydeki kk bir kaide zor-
lukla bu utaki iki basamak kaideye ait
euthynteria zerine Bu, hemen ilk
daha sonraki bir tarihte belgesi Ama
basamak euthynteria bloklan zerine bas-
euthynteria nde
Belli ki, euthynteria iin yer Ona arkada,
bu defa ait euthynteria ve sonraki blok ok kk
D4 D5 ile olan derzi, stoa krepisinin denk
gelmesi nedeniyle ie Btn bu detaylardan belli ki, stoadan
nce sonra Ve stoaya bu daha hala cepheden, s-
tunlar giriliyor ki, stoaya girrnek isteyenler
iki kezlerce ve iine utan
nk krepisin gney utaki kadar
ve nk cephenin ucundaki ilk iki stun kalan
stylobat st kaidesinin buraya
zorlanarak nedeni bylesine ve nemli
bir iin kent iinde seilebilecek o andaki tek
Geri hemen gneyindeki, Listesi
ile kalan bir ait kaide, zelliklerine gre
daha ge ama bu spolyen malzemeden tek temeli
daha bir temel, burada "Kur-
zora sokan ve zaman iinde herhangi bir neden-
le ya ya da nceki bir et-
mektedir.
temeli bugnk temelsuyu dzeyine kadar toplam 0.40 m
iki, bazan bloklarla Gney
tm euthynteria belli ki bloklar birbirinden
bir hatla aynlan iki arka alandaki sivri mur jzleri n
alanda yoktur. Ve krepis bu arka alana U kade-
meli kaideyi meydana getiren bloklar mennerdir ve yeniden
spolyen malzemedir. alt ok ince bir
ereve daha hala ve ikinci her iki arka
len zerinde kenet Euthynteria zeri-
ne oturan bloklar 4.33 x 3.75 m lsnde ve 0.25 cm bir
alt krepis meydana getirmektedir. Bunun zerine gelen ikinci krepisin
kaidenin cepheden ve iki yandan 0.35
bir merdiveni Unc
gerek korunan ve gerekse ikinci bloklar zerindeki
bu ait de
0.35 cm lik bir basamak sisteminin Bylece arkada,
232
kenar kalan moloz malzeme ile
bir podyum nde ise cepheden ve her iki yandan bir platform ya-
Podyum zerine 8 Ql yi bulan ve darala-
rak ykselen bir ayak Ondeki platforma ise byk bir ih-
timalle bir altar
Palaestra Yuvarlak
B.SCHMALTZ
1994 en nemli blmnn
tamamen Ama; form, fonksiyon ve tarihesini
belirlemekti. Sonuta, iki temel iki fonksiyona

anakaya zerine euthynteria bloklan da dahil
lokal edilen antik yrme dzleminden yuka-
1.20 m ykseklikte, 3 bir yuvarlak ncesinde. Basa-
klmektedir. Alt basamakta
16.08 m st basamakta ise 12.60 . Son ait menner st
yz tmyle ne anathyrosis ne dbel ve ne de
kenet yuvalan Btn bunlar ortaya ki, bu mo-
numental basamak zerinde bir daha ykselmemektedir ve
hatta bile. iinde ve evresinde bir monopte-
ros ya da bir tholos olabilecek bir malzemenin
nedeni de budur.
Korunan st bloklan zerinde dikkati eken nemli zel-
lik ile 3 dairedir, bunlar 22.5 geen rad-
yallere ve radialler iteki daire ile birlikte dik
izgilerle kesme bu geometrik izgi bile
st basamak zerinde hibir malzemesinin bel-
gelernektedir. Aksi, bir ama iin zellikle bu izgilerin kapana-

izgi fonnundan kaynaklanan akla gelebilecek iki
fonksiyon ihtimalini de rtmektedir. Bir altar bir tm1sn (heroon)
alt olma durumunda bu izgilerin bir yoktur
nk. Oysa bu izgilerin zel anlamlan ve belli bir ama iin ka-
nk alttaki korunan zerinde, radial-
lere uyumlu blok derzleri ve ilgisi olma-
yan izgiler Aynca euthynteria bloklan ze-
rinde kk ha de
233
yine bu radiallerle uyumludur. Btn bu lmnden.
daha euthynteria itibaren dairenin 16 sektre
kesinlikle syleyebiliriz ki, izgiler-
deki bu belirgin geometri bilinli ve bu bilin de kesin kez ya-
fonksiyonu ile Bununla bir heroon veya bir al-
tar platformu, veya bir tholos olma ihtimali
sonu iinde daha
nk ok az da olsa Arkaik
Hellenistik ilerine kadar tarihlenebilen anak mlekten
hibiri herhangi bir klt aktivitesine etmemektedir ve nk iteki
daire formlu bir mimari ile olabilecek bir temel eksiktir.
bir duvar, dairenin iini bir biimde apraz ge-
mektedir ve denizkalkeri bloklanndan bu tek duvar da mermer
dan daha sonra Bu yuvarlak ii
0.60 m bir homojen Ve dolgu
spolyen mermerden bir
Dairenin 16 sektre ve platformundaki kalite, Vit-
ruv'daki bir sistemin akla getirmektedir. Bir kentin ana hatla-
belirlemek iin 16 sektre dz bir platform. lm
aletinin (Chorobates) Vitruv'da verilen 5.90 m da bi-
zim yuvarlak boyutuna derecede btn bu
arkeolojik belge ve gzlemlerimizin
daha kesin olarak koyabiliriz. Olm platformu. Temelde
bir amphora kulpuna dayanarak da i..2.
syleyebiliriz.
evresinde deniz kalkerinden mimari sa-
dolgu iinden gelenlerle dikkatimizi zerinde
kadar kesen temelin de
malzemeden bunlar bir akla
getirmektedir. Bulunan mimari ya da kanal-
stun kaide ve paralan ile birlikte
bir stun Korinth da ele Denizkalkerinin
kalitesizlik nedeniyle malzemenin
ama belli ki, bu mimari malzemenin hepsi bir
ile ve bylece l en aza ol-
edilmemelidir. Yuvarlak st zerinde
ancak uygun anlarda, iki noktada gzlenebilen
kire yuvarlak ereve yorumunu
Buraya denizkalkerinden kaide bun-
234
lar da zerlerine malzemeden
ise kavisli duvar
Korinth zerine ise
Bylece lm platformu, gerek kaide profili ve gerekse Korinth
formuna gre 1.5.2. bir Muhteme-


yanm stunlu bir tholos.
...... Bu etkileyici tholos ok az bir zaman dilimi iinde hizmet
ve muhtemelen bir yer 1.5.3. veya 4.
yuvarlak olan bir su deposu, byk
ihtimalle 2 ya da 3 generasyon sonra ynde byk bir
Bizans ile tahrip Duvar fonksiyonunu ve
mermer ilk kez ve ya-
zerinde kurulan 4 bir bina iin Bu bina muhteme-
len palaestra zerindeki Bizans Kilisesi'nin sonra ya-
1.5.5. nk bu binada yuvarlak
hibir menner blok ve nk zerin-
deki bu dinsel hibir fonksiyonu yoktur. Bu da
fonksiyonuna tamamen uygun
Liman

kalan ve liman boyunca uzanan dzlkte, nceki
yzey zellikle mleki Tepe'nin
hemen nndeki alanda ok mimari para hemen her
dikkatimizi Ve bunlann hepsinin kompleksten
dan da yoktu. kez 1987 bu alanda te-
mizlik ve ok kk de olsa sonunda izimi ta-
ve burada, Roma bir kemerli
fikrine
Liman ve evresinde bir de-
olarak bu nemli ve grkemli tasar ve
iin bu Alana 300'e mima-
ri para ve burada gre
ynnde, in-situ bir zerinde
ve burada dneminin yrme zeminine kadar 2.85 x 2.14
lsnde bir ha formundaki ayak monolit iki bloktan ve ko-
runan 0.58 m dir, 1.25 m yi bulan iri temel bloklar
zerine bir ayak kuzeydedir ve ikisi uzak-
235
2.77 m llmektedir. 1.15 x 2.14m lsnde ve 0.58 m ykseklikteki
ayak, ynnde uzanan duvann
1.15 m lik kuzey blm ynndeki ierisinde ve 0.85
m blm ise nceki ekseni zerine
aks zerinde gneye 6.57 m yine ha formunda bir
ayak daha korunan daha 0.27 m. Alan
yrme zeminine kadar Bunun 2.00 m kadar gneyinde orta-
ya alt ve st temel bloklan seviye ve plana gre, bu-
rada da kuzeydeki benzer bir syleyebi-
liriz.
ortada daha (6.57 m) ve yanlarda daha dar
(2.77 m) belirleyen bu ynnde uzanan
duvarlarla olan ve anlamak iin kuzey ayakla
"L" kuzey duvan zerinde, izleyerek
devam yer yer 1.00 m yi bulan duvar
lam bir temel zerine iki yz de grnen yzdr. nk
kesme dz yzleri bakmakta-
ve moloz 1.20 m dir.
itibaren yne 16.60 m dir ve 90 lik
gneye, limana dner, ayaklara paralelolarak 4.70 m devam eder,
karakteri ve burada da Duvann zerine
da ve karakterde bir duvar Harla birbirlerine
moloz ve aralannda spolyen malzeme. 0.59 m ve korunan
0.70 m llmektedir,
de ki, moloz har 1.50 m ge-
nitelikli bir duvar 4.00 m bir apsisle dnmektedir.
Bugnk yrme zemininden 1.90 m bu apsidal duvar 0.15 m
bir temel zerine Ve bu derinlik ndeki
yrme hayli Bu da apsidal
ve iki ayaktan cephe ile ilgisinin
en gelecek kadar glendirmekte-
dir.
Heroonu
.KAYNAK
zerindeki Karca daha 1950'li bu
yana bilim bilinen ve evresi, geen bu yana da 1.
derece sit Buna daha henz yaz gnlerinin
da yol aan bir dozerin sorumsuz kepesinden nasibini tek para
236
! olanlarla iki, iki para olanlar -drt paraya Tek kal-
bize O da son hep yapar geri ekil-
mek. Bu bir "Magister tezi" .
ve nemli mimari bir alana, hamam

zerindeki Gedik'te, Cemil zeytin-
lik iindedir, yamaca ve gneye, denize yneliktir. Ya-
evresine mimari paralar elimize geenler, bina-
restitsyonu tamamlamaya yeterlidir. Ovola ve lesbos kymationlu ka-
lentosu, saaktan ve paralar.
kk sondajlarla bugn arkada
6.30 m ve nnde 0.35 m ykseklik ve 0.50 m ge-
bir sekinin Taban, 1.60 x 1.30 x 0.35 m llerine
varan iri plaka bloklarla Yan duvarlar 2.10 m
ise 4.30 m kadar Cepheye ait duvar ve temel-
den gnmze
. .. Lento zerinde lesbos kymationu ve yumurta
LO.ge 5. veya erken 4. zelliklidir. Buna gre diyebiliriz ki,
bugne kadar Kaunos ve evresinde bugne kadar
belki de en eski Ozellikle arka ve en
bu duvar nndeki sekisi ile bir ok, bir heroondur bu. D-
bugn "kurumama" veren hemen bir kaynak-
la da desteklenmektedir.
Epigrafi
Ch.MAREK
Bu mevsim geen mevsiminde
Protogenes postamentlerinin epigramlar ve
raf ekimi yeniden Ha-
mam iine ve orada yeniden kurulan al-

gn bir heykel kaidesi zerinde-
ki yenidir. Kendini serbest iin Kaiser Tiberius'un onuruna
Bunun Roma adak daha
nceki tercmeleri gzden ve
237
SeramikDeposunun Dzenlenmesi

MDOYRAN

mevsimi sresince bir ve
bir daha yerine getirmenin huzurunu ve
yoruz da. 1966 bu yana bilimsel iin
toplanan anak-mlek bugn zel kasalara sistemi iinde yer-
ve emniyeti evi deposundaki yeni dzenlemeyle
tm hizmetine
Hamam Dzenleme
Ekip yeleri
Ekip olarak son bizleri buran ve de kltrl ziyaretilere kar-
hep mahup renyerinin ve bunun onul-
Kyllerin antik kenti bir "mera" olarak kabul et-
ve gnl srmektedirler. da
gereken "lezzetli bir pasta" gzyle Kau-
nos' a. Btn sonunda da, zellikle son 7-8 bu yana bir
"ekirge srs" gibidir Kaunos'un zerinden.
mimari paralar, heykel kaideleri,
muz stunlar ya devrilmekte ve paralanmakta ya da zerleri
bezekli paralar bezeklerinden beraberinde g-
trlmektedir. Bunun tek ve
kolay tahribe malzemeyi yerinde tekrar gmmekti. Ve son iki mev-
sim onu da
Bu geen hamam t-
myle byk birinin drt kaya mezarla-
esinlenerek formunu demir ka-
Bununla ok bir mekana sahip
olduk renyerinde. Ve ileriye dnk olarak da tm
dolgudan ve formda kapatarak bu me-
Ama ise, renyeri iinde olan ve
bekleyen mimari ve kapa-
bu mekanlara ve burada emniyete
Nitekim bu geen Kaunos'un gururu
Protogenes burada yeniden Mezar hero-
238
ondan, dozer kepesinin ucundan kurtulan mimari paralar burada emni-
yete ve yuvarlak sunak "sergi" buraya

Ve umut, amtsal hamam ilerde "Yre Mzesi" ge-
tirmektir Kaunos 'un selameti iin.
239
EXCAVATIONS AND RESEARCH IN
HALIKARNASSOS 1994
Poul PEDERSEN *
The Halikarnassos-campaign of 1994 was a continuation of the pro-
ject that was initiated in 1990 with the kind permission of the General Di-
rectorate of Monuments and Museums. As in previous years the work is
carried out on behalf of the Bodrum Museum of Underwater Archeology
and in a close co-operation between this Museum and the University of
Odense in Denmark. In this collaboration rescue excavations have been
carried out on three sites since 1990: The Late Roman Villa in Coban
Sokak, 2. Remains of a Hellenistic House west of the Maussollei-
on terrace, and 3. Remains of an ancient building inside the Castle of
St.Peter. The Turkish team is lead by the Director Alpzen and
Dr.Aykut Ozet from the museum of Bodrum, while I myself have been in
charge of the Danish team. Dr.Birte Poulsen was supervisor of the work
in the Late-Roman villa'.
The campaign of 1994took place in the period from the 24th of July
to the 30th of September. The main part of our work was devoted to the
conservation, photographing and studying of pottery and other material
from previous years excavations. The work was carried out in the Maus-
solleion Open air Museum, where a new exeavation depot was erected to
improve storing and studying facilities. Part of the city-wall and some re-
* Poul PEDERSEN, Department of Greek and Roman Studies, University of Odense, Cam-
pusvej 55, DK-5230 Odense M. DANIMARKA
(1) In addition Professor Kristian Jeppesen and Mrs.Lotte Jeppesen participated. Benni Berg
from the National Museum of Denmark directed the conservation work. Signe Isager carried
out epigraphical studies and Jacob Isager directed the photographic documentation. The
team consisted of the fol1owingparticipants: Berkaya, Aynur zet, Se-
rap Yakar, Zuhal Ekren, Grsans Kabacam, Maria Berg, Lars Karlsson, Stina Wedman, Erik
Falsig, Mie Jacobsen, Suat Sanne Lind Troels Munk-Olsen,
241
mains in the Trkkuyusu district of Bodrum were briefly inspected and
photographed for future studies. The conservator made a cast from a
sman and much damaged relief identified by the museum-staff in the
Castle. it shows a wildboar-hunt, and is probably of the Classical period.
In addition to this, some supplementary conservation work was done in
the Late Roman villa in Coban Sokak and a new wall and fence
was erected on the north side of the site.
As the 1994-campaign was devoted to studyand preparation for the
publications, I shall make this years report comparatively brief.
Work on the preparation for publication
6 members of the team are presently working on the preparation of
the exeavation material for publication.
Poulsen will be in charge of the entire publication of the
Iate-Roman villa. This will also include a re-publication of much of the
old material from the British excavations in the 19th century, now kept in
the British Museum, where Dr.Poulsen has done extensive studies al-
ready. The inscriptions will be published by professor Signe Isager. The
pottery, roof-tiles, terracottas and other findings will be published mainly
by Sanne L.Hansen, Hanne Teglhus and Maria Berg. On the basis of the
Amphora-material Maria Berg has just initiated a ph.d.-project on am-
phoras in this region.
The publication of the test trenches in the presumed "Palace of
Maussollos" inside the Castle and the rescue exeavation of some remains
of a HelIenistic house, will be carried out by the same team and myself.
Much labour has been devoted to this work, which we expect to con-
tinue in 1995, so that it will hopefully be possible to finish the publication
in 1996. The results of these studies are planned to appear in the new
journal "Halikarnassian Studies".
Halikarnassian Studies
The first volume of "Halikarnassian Studies" edited by Jacob Isager,
appeared in 1994. It contains the lectures given at the Symposium entitled
"The lonian Renaissance" held in Denmark in December 1991. In addition
to contributions on 4th cent. RC. architecture, sculpture and town-
planning it contains articles relating to the rich "Tomb of a Carian Prin-
cess" excavated by Bodrum Museum in 1989, and suggested to be the
tomb of Maussollos' sister Ada. The volume also has a preliminary re-
242
port concerning the first two years of the present excavations.
The site of the Late-Roman villa in oban sokak
In 1993 the mosaies had been restored and protected with walls and
sand. In 1994 the mosaic excavated in Room O by the end of the 1993
season was cleared again, and the mosaic was eleanned and restored by
our conservator Benni Berg. After the finishing of this work it was possi-
ble to get a much better impression of this mosaic. It proved to be in a
comparatively good state of preservation and it showed to have a nice
picture of a nymphe riding on the back of a marine centaur, who is play-
ing the lyra.
A low wall carrying an iron fence was erected on the north side of
the site, separating the site from smaIl public passage, which runs east-
west on this side.
The new exeavation depot on the Mausolleion museum site
The storing and working facilities have long been insufficient, but
this was much improved in 1994. In accordance with a permission given
by the Turkish authorities in 1993 a new exeavation store-room was built
in the north-western corner of the area next to the MaussoIleion excava-
tion, and outside the area of the MaussoIleion terrace. The building has
been designed by Professor Kristian Jeppesen and the Turkish Museum
Authorities in In spite of its small dimensions the building consti-
tutes an important improvement of our facilities.
The remains on the Zephyrion peninsula inside the castle
Although we did not carry out any exeavation ourselves, a chance
find made by the Museum inside the Castle of Bodrum shows a small
piece of wall that may relate to the remains found in our smaIl test-
trenches of 1992 and 1993. A preliminary report of this finding has al-
ready been published by Alpzen, Stefan Claesson and Frederick
Hocker in the INA Quartorly this winter. The remains are planned to be
published in more detail in the "Halikarnassian Studies" in relation to the
remains found in the test-trenches of 1992 and 1993.
243
TARSUS ALANI 1994 YILI

Levent ZOROGLU*
1993 Tarsus Belediyesi, koruma imar
da kentsel sit ierisinde bulunan ve bir 1. derece sit olan
Cumhuriyet (Plan: 1,2; Resim: 1,9) gerekli tamamlan-
sonra bir otopark projesini uygulamaya
malar bir sre sonra yerlerinde ve kot-
larda ortaya
sonucu, Adana Kltr ve Tabiat Koruma Kurulu'nun
bir kararla 11.12.1993 tarihinden itibaren bilimsel bu-
rada arkeolojik
Cumhuriyet Tarsus ilesinin merkezini (Plan
:1,2). ve gneyini Atatrk Caddesi Adliye
kuzey ve ise, olarak Eski
Hal (Tescilli) Belediyenin
* Prof.Dr.Levent ZOROGLU, S..Fen-Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji ve Sanat Tarihi Blm,
42079 Konya-TR.
(1) yksek lisans S.Tekdemir ve Mehmet Tekocak ve Adana
Mzesi'nden Tosun ve Tarsus Mzesi'nden Zeki Kaan 'dan bir ekiple
Ark.M.Sylemez, bir sre bulundular. An-
talya Mzesi arkeologlanndan S.Aydal plankareleme yrtt. Seluk, Atatrk, An-
kara ve Hacettepe Universitelerine mensup ok 1994
Trakya Universitesi M.Y.O.Restorasyon ve Konservasyon Blm Yrd.Do.-
Dr.Hseyin ve drt ve tamamlama yrttler. ortaya
mimari Y.Mim.P.Bilgen, plana geirildi.
zel Tarsus Belediyesi'nin ve Tarsus Rotary ve Lions, Sanat
Klpleri'nin, TUSEV ve dernek ve maddi,
manevi ve srdrld. Bu bulunan
ve kurumlara
(2) Burada 1946 temel Orpheus Bu
eser Antakya Mzesi'nde sergilenmektedir.
245
proje ncesinde Cumhuriyet zamanda gezinti
olarak ve halk "Bayram yeri" olarak
yerde, bir kaide zerinde, 1942 di-
kilen bir Atatrk heykeli yer ise,
olan Ziraat 'na ait bina Tarsus Koruma
Cumhuriyet park olarak buna
bulunan ve ykseltisi yok bulu-
nan bir hyk (Tarsus Hyk)' I.Derece Sit olarak tescil
deniz seviyesinden ortalama 25 metredir.
BULGULAR VE BU
LUNTULAR
ilk iki daha nce yerle-
rine, topraklar (Resim: 2). Aynca
iinde, daha nce, makina ile bulunan mimari
paralar, i. Derece Sit iinde toplan-

Tarsus Mzesi denetiminde
kuzey blmnde -2.50 m kotunda ilk mimari seviyeye
iin bu seviyede daha sonra biraz daha
kalan alanda Bu da -5.00 m dolayla-
nnda bir cadde ile bunun bir zemin
tur.
Plankareleme sonra, caddenin kuzeydo-
FGHIJ/7-12 plankarelerine isabet eden -2.50 m kotundaki ilk
alan i. Blge, caddenin -3.50, -5.00 m kotundaki
alan da II. Blge olarak Kareleme sistemine gre, antik cad-
de FGHIJ/6-9 plankarelerinin belli blmlerini iine (Plan:2
Resim: 1). Bu kotlar dikkate szn i.
Blge'nin caddenin kuzey uzanan bir teras grnmnde oldu-
Bu istinat duvan ve stun gvdeleriyle
ve caddenin zemininde 0.50 m ykseklikte bir toprak dolgu ze-
rine F/lO, G/9 plankarelerine isabet etmektedir.
ncesinde, caddenin E/2-6, F/2-6, H/2-6
(3) Bu heykel belediye nne kaidesi ise, gneyine bir yerde
yan bir durumda beklemektedir. Biz Cumhuriyet ile ilgili
taslak projede, bu kaideyi paralamadan gneyine heykel ile
birlikte yeniden
(4) Bu hyk iin bak.: W.S.Williams. Anat. Stud. 4, 1954, 170.
246
plankarelerine isabet eden alanda, burada herhangi bir mimari
olup saptamak ancak makina ile
olan her biri 2 m derinlikteki 6 ukur, olan
manevra yapacak kamyonlara diye, biri
yeniden toprakla dolduruldu. Yine ilk gnlerin-
de, antik caddenin bulunan ve Adana Koruma Kuru-
iletilen raporlarda "mozaikli zemin" olarak ifade edilen da,
mevsim ve uygun nedeniyle, zerini top-
rakla Buna mozaik avlunun alan
bulduk ve ortaya Mozaik zemin ise, an-
cak haziran sonlannda ve
A-I. BLGEDE YRTLEN
Buradaki yerine intikalimizin ilk gnlerinden itiba-
ren Bu yzden daha ok yzeyde grlen duvar
evresinin temizlenmesi ve var olan mimarinin n-
sonunda, st seviyelerde yer alan ge
Antik ve Orta ait temelleri ve bunun al-
bir stunlu stylobat ve stun gvdeleri orta-
ya Burada nce bu mekanlar, daha sonrada stunlu revak

[-MEKANLAR
1. Blge'nin bir cadde zerine edilen bir teras duvanyla
Bu teras duvan durumda
19 m uzunlukta olup, stun gvdeleri ve kesme blok
(Resim: 3,4). Bu duvann cadde zemininden yksekli-
ortalama 2 m Szkonusu bu teras zerindeki G 9 karesin-
de, yne uzanan A duvan zeminde grlmekteydi.
LO metrelik temizlenen bu duvarm ucu cadde
zerindeki istinat (Resim: 4). ucunda
ise, 9 metrekarelik bir kaplayan bir ve bir
kuyu A seviyesinden 0.30 m altta ortaya
lan B 1.50 m mesafede ve bundan biraz da-
ha yksek bir seviyede, rg yerine, granit bir stun gvdesi
ortaya 2.70 m uzunluktaki bu
kuzey ucuna yerde C da ikinci
bir granit stun gvdesi bulundu. Bu yakla-
i m kadar kuzeyinde ise, duvarlan kiremidi paralan ile rlen
0.86 x 1.680m llerinde bir havuz ortaya (Resim: 5). Havuzun
247
0.40 m dir. Destek ile B mekanda ise,
kayda herhangi bir ortaya
i. mekandaki B zerindeki granit stu-
nun ucunun kire bir stun kaidesinin zerine
grdk (Resim: 4). Kaidenin ya da zellikle
iin, neredeyse silindir biimini Aynca bu kaide, is-
.tinat stun gvdeleri gibi, kire
iin, belli bir mimari hemen dikkati ekmekte-
dir.
gney, yne ve de-
zere, plana geirilen ve resimleri B ve A
B ile istinat blmn te-
mel -4 metreye kadar indirdik. sonunda, ka-
iinde, yola paralelolarak uzanan ve bir bi-
imde bir blm ortaya
A istinat itibaren hemen hemen drdnc met-
resinde, 4.50 m kadar gney yne uzanan D duvan ile, a-
gney kesitine yerde uzanan E
i. gneyinde yer alan II. mekan ortaya E du-
ynelen blm 3 m uzanan
ise, iyice Buradaki duvarda olarak
mermer bir Korint ele geti. Ters olarak olan bu
szn granit stunlardan birinin zerinde
duruyor
amada ortaya i.
mimari seviyedeki Buna gre burada en az 3
kuzey bir avlusu ve kuyusu bulunan,
tek bir ev i. mekan ile ne
konusunda fazla bir bilgi sahibi kiremit ha-
vuz ve birka duvar ilk mimarinin
Yer yer stun gvdelerinin
bu tabaka, Ge Antik ile Orta erken d-
nemlerini de iine alan bir zaman dilimi iinde Bu
mimariye olarak, yine Orta ait ok kap kacak

Bu evin ikinci
3.20 metrede ters halde duran, mermer bir kompozit
bulundu. Bu kuzey kesiminde bir duvar ile,
248
bunun zeri tek bir kanalortaya Sonraki
Orta ait olan bu ele
ilk geerek, caddenin ana kanala
Bylece, da gibi, ken-
tin Orta sakinleri hem caddenin, hem de far-
ve bu kanala
II. mekanda da, hemen hemen seviyede, bir ucu istinat
dayanan, 0.80 m 1.70 m uzunlukta ve 0.40 m yksek-
likte ynl bir duvar daha ortaya Bu duvar,
III. mekandaki duvarla hemen hemen aks zerindedir.
Bunun gibi, D hemen 4.50 m uzunlukta ortalama i m
bir duvar temeli D bu temeli
dikkate bu temel ve duvar ait
bir sonraki safhaya ait dneminde de an-
Bu I. mimari kata ait evin iki saf-
bir
0/9 plankaresinde bulunan istinat bir blmnn caddenin
Stylobat ile bu duvar
toprak dolguyu, I. seviyesinin tesfiyesi
stylobat seviyesine kadar indirerek, bu istinat zamanda
szkonusu temelini Bu
blmde de yine Orta ve ait olabilecek kap ele
.
II. mekanda, -4.25 - 4.34 m caddeye bakan ba-
yz ortaya Cadde ile
tam olarak ortaya zere, II. mekanla III. birbi-
rinden D ve -4.25 metrede, i. mekanda bir bl-
mn st yzeyini ortaya III. mekandaki
A kesitine yerden 6
m kadar ve 3.29 m kotunda, kuzey-gney ynl bir duvar daha or-
taya F olarak bu duvar en fazla 0.78 m yk-
seklikte olup, ilk iki rgden sonra, 0.50 m kesme
larla rlen bu duvar blmlerine hemen he-
men paralel bir biimde F olarak bu
duvann henz ortaya iin ve bu duvarlara
kesitine yerde her-
hangi bir yorum bu blgede ortaya en
(5) Bu durum bugn de geerlidir ve Tarsus'un evinin saptanan
antik kuyu ve kanallara
249
nemli stylobat iin, bundan sonraki b-
lmn cadde boyunca tamamen ve cadde ile styloba-
konusuna ynelttik.
2- STYLOBATve STUNLU REVAK
Cumhuriyet ortaya en
nemli sonu, caddenin ynnde bir ve bunun zerinde
yer alan bir stunlu Bu sonu, za-
manda, szkonusu caddenin daha iyi da
Kire ile edilen st 2 m
olup, yola bakan yz ise, rgy
llerine gre iin, tam dzgn (Resim:
6). Bu durum, gerisindeki zeminin, yksek-
0.60 m olan st blokunun fazla gster-
mektedir. Zaten, yukanda szn Orta havuzunun nnde,
-4,41 m kotunda, kk ile bir zemin
ki, belki de gerisindeki ve
nn st 0.60 m
ile 1.70 m temelleriyle birlikte yksek-
1.80 m yi Caddeye bakan yzndeki ge-
ortalama 0.40 m olup, bu toplam 10 m

Birinci zerinde, kire ile bir su knk or-
taya ki, bu daha ge devirlerde, caddenin ve stunlu reva-
toprak dnemlerde Benzer bir
ka knk ise, ikinci krepisin hemen ve krepis boyunca uzan-
Her iki knk da, cadde boyunca tm alan iinde izlene-
bilmektedir.
ynde izledik
ve dar bir halinde bu blmleri (Resim: 7,8). Stylobat zerinde
in-situ durumda tane stun kaidesi ortaya iin, stunlu revak
da bir bilgi edinmek mmkn oldu. Buna gre, revaka ait s-
tunlann tipi stun kaidelerinin 1.36 m olup, bunlar da
kire In-situ durumda bulunan iki stunun
merkezleri mesafe 2.36 metredir ve bylece
iine rastlayan blmnde stun kaidesi hesapla-
Ele geen paralardan, kaidelerin zerinde bulunan stun gvdeleri-
(6) Tarsus su ve su sistemi S.Tekdemir
250
nin de kire biimi ve yk-
kesin veriler yoksa da, ncesinde, bu-
stun gvdesi da bu
zerinde yer alt blmlerinin yiv-
siz zerlerinde yine kire Korinth tipi
Ele geen stun iki tanesinin yz-
leri iyice Bunlardan birinin 0.90 m alt 0.88-89
m, st ise, 1.32 metredir. Bu kire stunlardan zaman iinde
yerine, mermerden kaideler zerine oturan gra-
nit ki, 1. kata ait mekan-
Korinth ve Kompozit tipindeki stun
da bu granit zerinde yer sylemek
isteriz. bu ise, o zaman kire da yk-
sekliklerinin hemen hemen granit stunlar kadar gerekmektedir".
Bu bir gsteren herhangi bir
ortaya bunlar da, en merkez olan Pompeipo-
lis'teki stunlu yol gibi, bir stun
ve stunlu ne zaman konusunda her-
hangi bir kesin delil Ge Antik 'da, bu zemin ze-
rine ge dnem edilmeden nce, bura-
daki kaide ve gvdeleri yeni uygun biimlere soku-
lup, amalar iin grlmektedir. Bundan
ka, birinci ile yolun konglomera n
1.80 metredir. st kodu ise, ortalama
-4.25 m olup, bu kot, l noktadaki -4.85 m yol
kotuna gre daha yksektedir. Bylece, burada stunlu revak
caddeye gre ok daha da yksek bir seviyede Bu durum
cadde ile zamanda bir
caddenin stunlu henz
gstermektedir. Bu konu ile ilgili bulgular da gznne
da, cadde ile stylobat belli bir dnemi orta-
ya
CADDE HAKKINDA GENEL
birka kez gibi, Cumhuriyet
(7) Ele iki para halindeki bir granit stun bizde bu fikri
(8) Pompeipolis stunlu yolu iin bk. A.Peschlow, Ist.Mitt. 1975, 373 vd.
(9) Kesin bir tarih vermek iin zaman henz erken ise de, caddenin Augustus tam-
stunlu revalan ise, Pompeipolis'deki gibi, M.S.2. ilk Tar-
sus'un Hadrian ziyareti caddeye
251
en grkemli 68 m ortaya bulunan
caddedir. Anadolu'da pek ok antik kent bu tr sahip olmakla
birlikte, Tarsus Caddesi onlardan (Resim:
9).
Cadde ynnde Biz de bu yzden ve gele-
cekte ynlere giden caddelerin bu
caddeye Caddesi" verdik-', iinde 68 met-
relik biimindeki st yzeyi bir 2
m sahip olan bazalt ile (Resim: 10).
daha nceden kum zerine ve alt y-
zeylerinin dz grlmektedir. Tarsus gibi
bol alan bir kent iin caddenin her iki
bazalt biiminde olan, konglomera oluk-
lar Belli bir sre bu oluklarda seyreden
yer yer bir set ile kesilerek, sular nce oluklara, buradan da caddenin
yer alan ana kanalizasyona Caddenin
0.40 x 0.40 m llerinde ve alttaki kanala
tanesi Buradan 1.50 m altta bulunan ana kanal
hemen hemen caddenin uygun biimde ve % 5
gneye
Caddenin st yzeyinin sert bazalt kar-
zerinden geen tekerlek izleri yer yer grlebilmektedir.
caddenin kentii ve ve
nemli ortaya Ancak durumda, bu caddeye
yan sokak, ya da caddelerin izlerine belirtmemiz
gerekir. kuzey stunlu revak ile zamanda
bu caddenin ilk verileri n-
mzdeki sezonunda (bak.not 6).
II. BLGEDE YAPILAN
ncesi genel durum bilgi verirken de
gibi, ncesinde, zellikle makina' ile
alandaki HI/4,5,6 plankareleri iinde, bir zemin hatta
Adana K.T.V. Koruma Kurulu bu uy-
(I) ilk bu ortaya semtinde bizim
caddenin benzeri bir mimari gsteren bir caddenin st yzeyi bir temel
ortaya Ancak sorumlu mevkidekilerin yznden, bu caddenin
zerine planlanan
(ll) Szkonusu ile gneye bunlann Rhegma lagnne
gstermektedir.
252
gun biimde" Cumhuriyet 'ndaki
gnlerinde durumu ve
yznden szkonusu mozaik zeminin zerini, faz-
la bir inceleme yapmadan yeniden toprakla yukanda ifade
Mozaik zemin denilen alan ancak temmuz res-
torasyon ekibi sonra buna
suz havalarda cadde ile mozaik zemin toprak dolgu temizlen-

Buradaki ilk ve en nemli sonucu, cadde ile mozaik
zemin benzer bir stunlu
Aynca, buradaki sonucunda mozaik zemin olarak adlan-
Caddesi'nin bulunan bir evin avlusu oldu-
ve bu eve ait bir oda ile koridorun ortaya bulunu-
yoruz. Hatta bu avlunun zemini opus sectile kaplan-
bir de havuz (Resim: ll).
Szkonusu evin ilk caddeden 4.50 m mesafededir. Hemen he-
men kare biimli olan bu oda 4.50 m olup zemini ve
bunun zeri ince bir ile ve ze-
minin zerine rlen bir duvar ve bunun 1.50 m ge-
bir koridor Koridorun
0.20 m ok ince bir duvarla ve bu-
nun i ve yzeyleri dzgn bir biimde ve zeri
Ne ki, ncesinde bu oda ve duvarlan tah-
. rip biz ancak bu tahribin toplayabildik. Kori-
dorun ise, 0.45 m, uzunluklan 0.70-0.90 m
bir kapak ortaya
bu kanal avludaki havuzun ve evin
caddenin ana kanalizasyona iletmek zere
Evin ya da mekanlan bilgi edinilmek iin a-
gerekmektedir ki, bunu gelecek sezonlar-
da
Mozaikli avlu m llerindedir ve 2x3 m l-
lerinde bir havuz (Plan: 2; Resim: 12). Yukanda belirtti-
gibi, havuzun zemini opus sectile gen ve drtgen bi-
imli renkli mermer levhalarla Makine ile
da, havuzun 0.40 metreyi bulan yan duvarlan Ancak
burada ele geen havuz
gstermektedir. Biz sadece zeminin ve
kaplama restorasyon ekibirnizin zverili ile yerle-
rine
253
Avlunun havuz kalan ise
(tessera) mozaikle Avlunun opus sectile ha-
vuz erime yznden ve biraz da
mozaikli blm daha yksekte ve yine stteki
yznden zeminde bezek-
leri testere ve dalga ssnden .:
kuzey kesitine yerde ise, i. Blge'deki Orta
mimari zelliklerini gsteren bir duvar ile kuzey-gney ynl
bir knk ortaya Duvar 1.40 m ve 5 m kadar uzunluk-
ve caddeye dik olarak caddenin zerinden do-
ynelip, saptamak gtr. Byle bir durum
szkonusu olsa bile bu duvar caddenin zerindeki
olabilir.
II. Blge'de bu sonra ortaya
sonular Her nce caddenin stunlu re-
vak yoktur. ile cadde 4 m
de bir alan Kesin olmamakla birlikte bu bir
olarak olabilir. Ancak
nu gsteren bir Ortaya
merkezi avlulu bir plana sahipti. haliyle peristillere rastlanma-
Ancak avlunun havuz, fresk gibi unsurlar,
Roma ge evrelerine, belki M.S. 2-3. tarih-
lenmesini
Tarsus Cumhuriyet bir sonucu ol-
makla birlikte, sahip arkeolojik potansiyel ok
nemli bilgileri gzlerimiz nne sermektedir. Her dnemde yresinin
ya da en nemli kentlerinden biri olma Tar-
sus' un Ge Hellenistik ve Roma ait hemen hemen
hibir mimari bilinmezken, bir stunlu caddesinin hak-
hibir yokken ve bu dnemlere ait bir kent konu-
sunda veriler yokken, bu konular bilgi edin-
me Umuyoruz ki, gelecek dnemlerde sadece Gzl
Kule ve elde edilen bilgilerle Tar-
sus'ta, kentin grkemini ortaya koyan daha doyurucu bilgiler
elde
Son sz olarak, Tarsus Cumhuriyet nemini kavra-
yan ve bu konuda her trl ancak bir biimde
an Osman Ozbek'i rahmetle
254
255
10
9
s
3
2
D E F G H
J
0246810
Plan 2: Cumhuriyet A l a n k a z s genel p l a n
256
Resim 1: Cumhuriyet genel
Resim 2: ncesi genel
257
Resim 3: I.Blge'de yrtlen
T .BLGE

, 2m

C A
Resim 4: I.Blge'de ortaya Orta mimari
258
Resim 5: Lkata ait mekanlarda bulunan havuz (?)
Resim 6: i. arka yz
259
Resim 7: Stylobat ve cadde
Resim 8: st izimi
260
Resim 9: Cadde ve evresi
Resim 10: Caddenin zemin
261
Resim 11: Mozaik avlulu evin kuzeyden g r n
Resim 12: Mozaik avlulu ev tamir edildikten sonra
262
1994YILI ve

Levent ZOROOLU*
Kltr Seluk niversitesi, zel Mdrl-
maddi yrtlmekte olan Kelenderis 1994
15 Temmuz-3 Eyll tarihleri ve progra-
ma uygun biimde
1- Zemin ve
2- Dnemi ve evre dzenlemesi

sergileme
1- ZEMiN AIGA IKARILMASI VE ONA-

nceki ait gibi, 1992
1989 beri sondaj bir zemin bul-
1992 sezonunun sonuna yznden,
zerinde fazlaca bir zemin bulundu-
alanda, 1993 da nemli bir ve sadece
blmnde 9 metrekarelik bir (Resim: 1).
* Prof.Dr.Levent ZOROaLU, Seluk niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji ve Sa-
nat Tarihi Blm, 42079 KONYA.
Kelenderis Kltr B temsilcisi
Y.Unl (Mersin Mz.Ar.), Restoratr (Trakya Un) ve
Restcratr-Arkeolog Arkeoloji Mzesi) ve ekibi, S.U.Klasik Arkeoloji
Anabilim yksek lisans M.Tekocak, S.Tekdemir ile drt
lisans
263
nedeni, zellikle restorasyon iin gerekli ekibin
ve bu iin kayda bir
1994 konusunda nemli
yznden ve koruyucu nlemleri alabilecek bir ekip
ve zel btesinden az da olsa maddi bir destek elde edince,
sondaj evreleyen duvar iinde kalan zemin tama-
ortaya
Zemin ynnde ve ucu
evreleyen bahe baheye
iin, yine de ama elde belirt-
rnek isteriz. buradaki durumu ve
bu konuda hala bir ncelikle
Kltr ait yoktur. Her bu konu-
da umudumuzu en srede
denerek, planlamalar ve bunlan
zaman tahamml her ne olursa olsun tm
olan bu eserin tam olarak gn ge-
belirtmek isterim-.
zerinde 40-50 cm bir toprak bu-
1994 sezonunda, daha nceki bu
st rtnn geri kalan da zeminin ortaya
1993 uca yerde bulunan bir zeytin kal-
kklerin mozaike herhangi bir zarar daha da
nemlisi, bir anlamda onu kesin olarak syleyebiliriz. By-
lece, en nemli blmn manzara betimlernesi,
onun grntsn bozacak hemen hemen hibir zarar grmeden gn-
mze zerindeki zeminin
kmeye neden da belirtmek isterim.
ynde, 60 cm bir blm bir p kuyusu, ya
da olan bir yeri ki, tamamen yok
sonunda tam llerini ve ne durumda
nu ortaya koyduk. Buna gre mozaik 3.10 m ve 11.80 m uzun-
lukta olup hemen hemen gney-kuzey ynl, yani antik kent merkezin-
(2) Bu 1995 sonuna bu
ise de, deme iin ve hala mal sahibi mozaik zeminin
bahede Korkumuz, burada arazi sahibinin
mozaiki 1995 mozaikin alanda, iki yerde kaak
da eserin kendisinin ve tahrip konusundaki
Uzc olan bir husus da, Kltr arazi
sahiplerinin, arazilerinin iin siyasi yeltenmeleridir.
264
den limana Bu zemin bir ve yksek olmayan bir du-
varla 1994 sezonunda bu temellerini dikkate
alarak ve korumak yerine gre bir ya da
iki ile ykselttik (Resim: 2-3). Kuzey blmnde ise,
herhangi bir mimari iin, burada sa-
dece alt koruyacak bir duruma getirdik. zerindeki
manzara ve betimlemelere 1993 raporunda bir bi-
imde iin burada bir yapmakla yetinece-
Burada hemen hemen U biimli olarak betimlenen kuzeyin-
de kiremit uzun bir grlmektedir. 4 merdivenle
ana gneye Bugn herhangi bir
bile olsa, bu limana ait antrepo veya oldu-
syleyebiliriz. blmn gerisinde, kafesli yk-
sek pencereli, renkli tesseralarla cephesi bulunan,
zeri kubbe ve tonozla rtl bir grlmektedir. Bu
beri,
Liman olarak ki, bugnk konumu ile
mozaik zerindeki konumu birbirine ok Liman Hama-
yksek pencereli da bu mozaik zerindeki ile
duruma getirmektedir.
Limanda bir yelkenli ki, bu bir yk gemisi
ise, bu byk ve yelkenlinin iin daha kk
ve manevra fazla olan bir koruma yelkenlisi ile, bir bulun-

Mozaik zeminin blmnde, yani,
tam bir zerinde, b-
lme gre ters olarak surlar, kuleler, ve gerisinde
bir kent Gney ynden itibaren, sur
hemen zeri kiremit rtl iki ikiz pence-
reli bir grlmektedir. Bunun silindir biimli bir kule gr-
lr. stten gvdenin silindirik
glge etkisi verilmek zere, koyu gri ve beyaz
Bu kuleden sonra sur ikiz kent g-
rlr. Daha sonra yeniden bir gelir. Bunun gerisinde grlen
ve yuvarlak pencere bulunan
kentteki kiliselerden biri Bu son da
yksek kemerli olup, belki de bir tersanedir'.
(3) XV, 1992. bk.1993 Anadolu Medeniyetleri
Mzesi Ankara 1994, 31-40, Lev. I-V.
(4) Bu Alanya bulunan ve tersane olarak identife edilen ile

265
Mozaik zeminin bu manzara betimlemesi kalan ge-
ometrik bezeklerin Bu bezekler genelolarak
genler ve birbiri ile uyumlu bir biimde ile
ve bu ile, bu yrede hala olan yrk ki-
limlerinin desenlerini Geometrik motiflerin
renkli tesseralar onlara derinlik Ben-
zer uygulamayi manzara betimlemesinde de grmekteyiz.
Burada betimlenen Kelenderis
ruzs, Bu yzden, zemin mozaiki ve Kilikya Blge-
si'nin en gzde eserlerinden biri fakat zamanda tm arkeoloji
iin nemli bir rnek yoktur. Bu biz
istimlakinin derhal bu eser iin ol-
koruma ve sergileme projesine destek bekliyoruz.
taraftan, bu betimleme biz antik ve Kelenderis
kentinin liman evresinde, zellikle buradaki zeline
Pir-i Reis Bahriye'de, Kelenderis
Kalesi'ni bu 19. W.H.Bar1ett tara-
bir gravrde, Kelenderis'in kuleleri ve
yine gneyde zelinde Bu-
gn grlen sur ise, Orta olup, mozaik ze-
rindeki surlarla sadece zerine eklerdir. Bu yzdendir ki,
biz bu mozaik Kelenderis'in bilinen en eski betimlemesi ile
yinelernek isteriz. Kelenderis be-
timlerne zellikleri, bordr ssn lotus stili
ve geometrik bezekler yznden, M.S. 5. ikinci ile, 6. yz-
ilk tarihlernek istiyoruz.
ve ynlerde her iki
0.50 m kadar ve ait ile ilgili
mimari belgeler iki adet ge slupta
Korint (Resim: 4). blmde (Resim: 2,3)
yapan ve bu blmde biraz olan
zemin zerinde mozaik blmlerde yerinden ya da
bordr ss olan lotus kenara
isabet eden yerlerinde de yer yer dklmeler szkonusuydu (Resim: 5).
(5) Buradaki kompozisyonun bir btn olarak benzerlerini An-
cak, tek tek ele birok malzemesi
D.Levi, Antioch Mosaic Pavements, Princeton 1947, Lev, 108 a, f.
(6) Kuzey Afrika'da bulunan manzara mozaikleri iin bk. K.M.Dunbabin, The Mosaics of Ro-
man Africa, Oxford 1978, Lev. 123-129. Jarusalern'i gsteren bir mozaik
bk. D.Levi, a.g.e., not. 29, Resim: 227.
(7) Pir-i Reis, Bahriyye (Denizcilik edit. E.Z.kte), 1591 (378/b).
(8) Bk. J.Came, Syria, the llolly Land and Asia Minor Illustrated, London 1838,71.
266
Geometrik bezekli blmde ise, benzeri tahribat sz-
n eksiklikler (Resim: 6).
Talebimiz zerine ve ekibi moza-
ik: zerinde restorasyon faaliyetleri Bu amala ilk olarak moza-
tm yzeyindeki kire temizlendi. Mozaikte oynayan veya
(tesserae) ve sonradan dolan toprak te-
mizlenerek kire kum ile dolduruldu, uygun yerlere eksik
yeniden kondu. Bu arada bitkiler temizlendi. Bu
temizlik ve eksikliklerinin tm sezonu
boyunca devam etti. Sonunda ve tozdan et-
kilenmemesi iin, zerini yeniden kum ve toprakla
2 YAPI KALINTISININ
VE EVRE
1989 sondaj g-
ney, blmnde, Orta hemen nne edi-
len Dnemi'ne ait ok iine dolan moloz-
zaman ve olanak bulduka temizlemekteydik. Bu szkonusu bu
ve tam bir ve rlvesinin
(Plan.I).
enine ve cephesi ve yne
bu avlusunu
Avlu ynden olduka duvarlarla Buraya kuzey
ynde bulunan bir girilmektedir. sonra, sola yani
gneye birka metre
Zemin opus sectile ve levhalarla
rlerek bir su kuyusu
Burada zemin kata ait ilk oda ierisinde, sol ve
duvarlarda Tam ise bir ocak gr-
lr (Resim: 7).
Zemindeki ikinci odaya gemeden nce gneye bakan y-
zne 3 bir merdiven ile zerinde st kata
merdivenin izi grlmektedir. zemi-
ni yine opus sectile ve levhalarla kk
sofa nnde bir
ca bu sofaya oda ile ikinci zerine isabet eden yerlerdeki kat
Burada odala-
stne gelecek yerlerde birer tane olmak zere, 3
nu, bu kat seviyesinde yer alan oda ii anlamak mmkndr
i}.
267
Zemin katta, ortada yer alan ve gre daha byk olan 2.
de Burada ilgin olan husus, bu
n sadece 0.60 m temel
seviyesi bu ykseklik zerinde desteklerle bir
ardak bir oda olmaktan ok, stteki
Hem ardak hem de
gney yine
Zemin gneye uzanan koridorunun sonunda bir daha bu-
amur har duvarda her iki
da birer bulunan bir ocak yer 2. bulun-
yerde yer alan 3. oda gerisi de opus sectile
olmak zere levhalarla Bu zemininin
zemindeki izlerinden anla-
nnde bir sedirin
ise yine bir ocak du-
iki mevcuttur (Resim.?).
Szkonusu btnyle liman olan duvara
(Resim: ll). bazen moloz ba-
zan da antik bloklar ki, bu odalardan birinde ze-
ri bir blok ele burada isteriz.
da zere, szkonusu kapla-
350 m- lik alan ve ok bir konut daha ok umu-
ma bir bina halk "han
yeri" ya da "han olarak iin, plan zelliklerini dik-
kate alarak bir olarak nitelemek istiyoruz. Gilindi-
re' de Dnemi daha ok iki
odadan ibaret olan tek olup, bunun rnekleri hala gr1ebile-
cek bizim hemen her yani
da bu Gilindire'ye ge-
len 19. bir gecelediklerini bildirme-
leri de burada bir etmektedir ki, dek bu ya-
han olma gsteren bir
3. VE
kalan
yeni avlunun yksek duvarla evrili bize burada
kadar ortaya dnemlere ait bir arada
sergileme Bu nedenle ncelikle evre elden
geirildi ve gsteren Duvar rmenin
268
mmkn yerlere kafes teli gerilerek, koru-
maya kontrol tutmak iki
demir bir (Resim:9). Ziyaretilerin sondaj ve mo-
zaik zerinde gezmelerini nlemek zere nndeki ke-
0.30 m ve 0.40 m bir kuru duvarla
Daha nce de gibi bu alandaki tahrip olan
yenilendi ve eksikler ziyaretilerin ala-
bir n avlu haline getirildi. Bylece zeminden 1 m yk-
gezi yolu ziyareti hem
hem de mozaik ile sondaj gezebilmektedir
(Plan: 1, Resim: 10).
ve dzenleme kentte yerlerdeki
antik mimari paralar ve envanterleri bir blm
sondaj iinde bir blm de tiyatro bulunan eski kilisede
evinde denetiminde
1993 sezonunda LV sondaj ele olan Finike
(?) tipi depo kplerinden ikisinin (Resim: ll).
269
1: genel
,.
:i
:1
",tp
.ii r , .d
i_I:


270
Resim 1: 1993
Resim 2: Zemin sonra
271
Resim 3: Zemin sonra
Resim 4:
272
Resim 5: Bordr ssndaki bozulma
Resim 6: Geometrik bezeklerdeki bozulma
273
Resim 7: han
Resim 8: genel
274
Resim 9:
Resim 10: genel
275
276
Resim 11: Fenike(?) tipi depo kp
ANFORA ATL
KAZISI
Dominique KASSAB TEZCR*
1993'te Sinop'un IS km gne-
yinde bulunan Demirci Koyu boyunca anfora atlyelerinin gtr-
mez izlerini
Trk Hkmeti Demirci Koyu'nda liman projesine
Bunun zerine Sinop Mzesi'yle birlikte kurtanna yapabil-
mek iin Kltr Eski Eserler Genel bizlere grev
verdi. iyi iin, liman sekiz ara
verildi; bylece 1994'den bu yana Demirci atlyesinde
bulunuyoruz',
1994'te A.Hesse, M.Drahor ve A'Kaya manyetik
adet kuvvetli belirti (anomalie) ve birka daha nemsiz belirti yerlerinin
olanak verdi-, Temmuz 1994 ilk bir he-
yelan bulunan ve byle olunca da kaybolma tehdidi
olan bu belirtilerden birinde karar
verdik.
Sinop Mzesi Mdr mzeden Arkeolog Fuat
Dereli ve Sanat Tarihisi Hale Ozen ile beraber Bilkent Univer-
sitesi Arkeoloji Blm'nden Rana Aksoy ve
* Dominique KASSAB TEZGR, Bilkent niversitesi, Fakltesi,Arkeoloji
ve Sanat Tarihi Blm, 06533 Bilkent ANKARA.
(1) Prof. Dr. Engin ediyor ve Dairesi Mdr
mteveffa Osman Ozbek'i
(2) M. G. Drahor, A. Hesse, ev M.A. Kaya, "Magnetic Studies on Amphorae Workshop sites at
Sinop", leofizik 9 (1995), s. 7-12; id. "Magnetic Research on the Pottery Workshop Sites at
the Sinop Region", Nezihi Sempozyumu, 12-14 Nisan 1995
277
byk oldu. IFEA ve CNRS finanse ettiler. zamanda Si-
nop Mzesi etti. Demirci'deki Sksal bizi hergn
davet ettikleri iin ediyoruz.
AIAA 101 VE
nce, heyelan 20 metre kadar temizledik. 2 metre
bir kesit elde ettik. Kesitte ok kil, toprak,
kmr, seramik ve grebiliriz (Resim: 1).
6 x 6 m kare (AA 100-102,
(Resim: 2 ve 3).
lfa-al
en eski ve en iyi oval bir bunun
2,40 m ve 2 m iki orta stun
(90 x 26 x 90 cm) ve bir bulunmakta ve topraktan her
da iki adet kemer ile (Resim: 4, 5a, 7 ve 8). Yer-
den 50 cm lik bir ykseklikte, birbirini bir zemin bulun-
gre, bu iki dnemi mmkn-
dr. btn 15 cm bir
ve en fazla 60 cm kiremit par-
alan halinde devam ediyordu. orta stunlara
destek kemerlerine dayanak grevi
iinde, ya da oda-
stn yarayan 30 dan fazla boru (Resim: 9)3 ve he-
nz bilinmeyen tipte kahverengi hamurdan birka anfora boyunu bulundu
(ResimJO).
2/bKuyusu
Bu olduktan sonra, derenin kil ve dzensiz bir
kilde birbirine bir kuyu
2.30 m) (Resim: 4, 5b ve 6). Bir nceki duvan ve stunu g-
ney duvara destek olarak 1.40 m
Hibir bu kuyunun su toplamak iin mi yoksa kil saklamak
iin mi olanak vermiyor.
(3) Les potiers gaulois, Les Dossiers de l'Archeologie 6. (Eyll-Ekim 1974), s. 133; N. Cuomo
di Caprio, la Ceramica in Archeologia, 1985, s. 145.
278
Bu kuyunun zemininde, ters olarak
anforalar Bunlardan yerlerine ile tutturul-
yedi adet tam boyun bulundu. ve yu-
varlak kesitli byk mhrsz kulp, Hellenistik ve Erken Roma
Dnemi'nden kalma tiplerin sz konusu gsteriyor' (Resim: ll).
Bylece kuyunun bir tarih ve a ile iin-
deki anforalar iin terminus ante quemverebiliriz.
31e
b kuyusunun yerine daha bir (Resim: 4,
Sc ve 6). Bu ilkelere gre ilk ile 7-8 cm ve
15 cm dzenli 2.30 50
cm zerinde, kemerleri-
ni desteklemek zere 25 cm bir ve takiben
iyi 70 cm gelmektedir; bu du-
vann kiremitten 35 cm
bir kk duvar
Zeminin olan b kuyusunun kadar
yor (Resim: 12). gnlk seramik ve mutfak dz
ve ya da ift anfora bunuyor",
bu zemin mkemmele bir durumda ift ve
"havu" kaideli bir anfora bulduk (Resim: 13). Bu anfora
M.SA. terminus post quemolarak vermektedirs,
duvar bu ilgili 55 cm
duvar, anfora, gnlk seramik ve pithoi
dan ve bir olduka dzgn dere

41d
c bir zarar
(Resim: 4, 5d, 6 ve 14). Bu yeni tahmin
edilen 2 m ve 20 ile 50 cm ykseklikte bir
duvar Dzensiz duvar toprakla
Bu b kuyusuyla ve apta (2.30 m)
bunun zerinde
(4) Bkz. Sonulan XVI, s. 180 ve s.187 res. 4.
(5) s. 180 ve 181, s. 184, izim 1 ve s. 185, izim 2.
(6) Bkz. Ci Malzemenin incelenmesi
279
c ve d korumak iin ile doldu-
(Resim: 14ve 15).
5/e Kuyusu
d e kuyusunun edilmesi lde tahrip ol-
Bunun dere alan kille tutturulup ya-
(st 2.44 m- alt 1.97 m) (Resim: 4, 5e ve 6). Duvarla-
1.05 m ile 1.65 m Kuyunun kuzey du-
van ile en son beyaz anfora ile doldurdular. Bu anforalar
M.S.4. veya 5. aittir ve terminus post quem veriyor? (Re-
sim: 14).
Daha sonra da, kendisi bilinli bir genel-
likle benzeri bir malzeme ile
Bi AA 102 PITHOt'LERt
iki duvar ve
tarihlere de aittir. 7,25 m ortaya
sekiz ara olup 80 cm Burada kk
larla ii ve imento ile iki duvar mevcuttur
(Resim: 16).
Duvara dere daire bir ze-
min bulunuyordu (uzunluk:5,40 3 m-ykseklik: 55 cm) (Re-
sim: 17). Zeminin geri kalan heyelan
Altta drt adet byk pithoi bulduk. Bunlardan merkezde bulunan
sadece bir tanesi eksiksizdi (ykseklik: 1.75 m-ap: 1.50m) (Resim: 18).
Aradaki mesafe bilinli bir toprak ve Bunla-
seviyesi, sitin son durumu ile gsteriyor
(yani e 4,..5. aittir).
Bu pithoilerin ne amala anlayabilecek durumda de-
atlye ile
dryor: Fakat pekala birimleri ile de olabilirler
(bu birimler bilmiyoruz). Blgenin atlye ola-
rak veya yeniden dzenlenmesinden sonra ve
seramik ile
(7) Bkz. loc. cit., s. 182ve izim3.
280

En iyi temsil edilen ve atlyenin ana retimini anfora tiple-
rinin 1993'teki sayesinde biliniyordu; burada da turuncu.
ya da renkte iki tip hamur sz konusudur.
Renkli hamurdan, dz ya da ift
havu tipi anfora yerde iin
tarihlerde 1995'deki bulunan Teodosius sik-
kelerine dayanarak M.S. 4. ait syleyebiliriz.
Ancak retimleri ok nceden olabilir.
"Demirei" verilen tip (M.S.4-S renk kildir. Bir mik-
tar son bulan dar ve yksek boyun, yuvarlak diple
tamamlanan evresi kann, yandan kulp. da-
ha byk ve bir anfora daha bulduk (Resim.l9).
Bu atlyede, anfora btn dnemlerde ok miktarda kiremit
ve mutfak kaplan (Resim: 20) ve bir miktar gnlk seramik imal
kandil da yoktur, nk para-
btn kandil ve daha da nemlisi iki adet bulduk (Re-
sim: 21).
281
N
00
N
AA lQO
i

,00
Resim 1: Karelerin nndeki kesiti.
AA 101


/ ii


LJ:
o 0.5
Resim 2: Sitin
Resim 3: Sitin genel grnm
. .

13,,'
[Qll.



[gJ
IQJ
_._._ I. temllE
1m 0.5

, .
l '
,
i
i
i

, :
L i ..
L_- u_d
j:>- - R :
.._---_._--------J:
- - - - :.. '- _:- - -' - '- e- .: - . .-: .: .
sol
"--
1 ..
Cd)
(e)
!1
rp
f\

.. "'f.
.-
n
v
f1\u
1\
v
-1.
V
'v
.ri\,
r,..
f7J,
'v
<r-.
'0
,Pj.
;rq- Q'I
-.J
. F9Cb)
'v
.
J. >'0
>;>
"-
Resim 4: ve kuyu kesitleri
283
c
+ dl- c =:;-
_ _ _--4-
" ---=-1-:;-
, ci () ip :.---;:
, H H"':' 'r
, C 'f" -"=--
, ',' e - "
, ()C " , () >" '
, ,,' =:-=>_"y' c.r ".J' >, , "
.' II .,.: <
, " LV) ",,,,.'.,: ,.-, r'',',
ei

bi'
,-)::.,
<::"'\ d
ii
""',-1
",'" ,
...i>':,''b( rF
,I\jdi 0:>
d
a
." ..
.:,.II;...I!
t--)
00

Resim5: ve kesitleri.
Resim 6: ve kuyu a stunu, b kuyusu, c d ve e ku-
yusu
Resim 7: a-al
285
Resim 8: a-a1
Resim 10: a-a1 anfora boyunu
286
Resim 9: borular
Resim 11: zemininde
anfora boynu
Resim 12: c zemini
Resim 13: c zemininin havu anfora
287
288
Resim 14: doldurmalar
Resim 15: c ve d ile doldu-

Resim 16: AA 102 karenin
Resim 17: zemin
289
Resim 18: Pithoi
Resim 19: A k renk anfora
290
Resim 20: Gve
Resim 21: Kandil
291
DIE AUSGRABUNGEN IN AIZANGI 1994
Klaus RHEIDT *
Die Ausgrabungskampagne des Jahres 1994 begann am 25.7.und
endete am 12.9.1994 mit der Abreise der 1etzten Mitarbeiter und der
bergabe der- Funde an das Museum Ktahya', Als Vertreter der
Antikenbehrde nahm vom Archaologischen Museum Istanbul
an den Arbeiten teil und beteiligte sich mit groBem Einsatz an den
umfangreichen Restaurierungs-und Grabungsarbeiten dieser Kampagne.
Darber hinaus stand er der Grabung bei wissenschaftlichen und
organisatorischen Fragen tatkraftig und fachkundig zur Seite.
Grabung im Hof der ehemaligen Volksschule von avdarhisar
(Abb.I). Die in den Jahren 1992 und 1993 auf dem Grundstck der
ehemaligen Vo1ksschu1e von avdarhisar gefundene spatantike
Saulenstralie mit ihrer ausgesprochen gut erha1tenen Marmorarchitektur-
bildete auch 1994 den Schwerpunkt der Ausgrabungsaktivitaten in
Aizanoi. Zur Klarung der Bauphasen der Strae wurden hinter der
NordosthalIe zwei weitere Kammem freige1egt. Dabei 1ieB sich
bestatigen, daB die Siedlung, die in diesem Bereich, ber 2 m unter dem
StraBenniveau bestand, nach den Mnz-und Keramikfunden
* Dr. Ing. Klaus RHEIDT, Deutsches Archaologisches Institut, Podbielskiallee 69-71, 14195
Berlin-GERMANY
(1) An den Arbeiten waren folgende Mitarbeiter beteiligt: K. Rheidt (Architekt und Grabung-
sleiter), U. Wulf-Rheidt, J. Rieser (Architekten), N. Atik, G. Chr. v. Mosch, A. Ozkan
M. Wrrle (Epigraphiker), F. Kuster, F. Winiger H.
Kkten, S. (Restauratoren), J. Steiner (Bauingenieur), A. Atila (Techniker), D. Jo-
hannes (photograph), F. Dohna, K. Jes (Archaologiestudenten), R. Tschunko (Architektur-
student), S. Akyol, F. Grdal, Nergis (Studenten der Meslek Yksekokulu der
Ankara Universitat)
(2) Vgl. K. Rheidt, XV. 1993 I, 516 tt- Zum Beginn der Grabung an
dieser Stelle s. K. Rheidt, AA 1993,493 ff. u. Abb. 21-23.
293
in der Halfte des ersten Jhs. n.Chr.zerstrt wurde. Nach der Aufgabe
dieser Siedlung wurden das gesamte Gebiet unregelmalsig hoch mit
Schutt verfllt und Graben fr die Fundamente einer Reihe von
Kammem eingetieft, auf denen sich das aufgehende, sorgfaltig verfugte
Mrtelmauerwerk erhob. Innerhalb dieser Mauem wurde weiter Schutt
eingefllt, so daf das frheste FuBbodenniveau der Kammem nochma1s
erheblich ber der Fundamentoberkante liegt (Abb.2). Die Funde in der
Auffllung unter dem ersten FuBboden der Kammem legen einen
terminus post quem um die Mitte des Jhs.fr die Errichtung der Anlage
nahe,
Die Tren der ersten Nutzungsphase der Kammem sind nicht
erhalten. Erst in einer spateren Phase wurde in die Sdwestwand der
sdst1ichen der drei freigelegten Kammem eine groBe Marmorschwelle
eingebaut, bei der sich noch eine kraftige Bronzeangel mit BleiverguB
erhalten hat. Vor der Kammer befand sich ein Pflaster aus dnnen
Marmorplatten, die in rtlichen Ziegelsplittmrtel verlegt waren.
Spatestens im Zuge der Errichtung der spatantiken Saulenstralie im
ausgehenden 4. oder frhen 5.Jh.wurde die sdst1iche der drei
ausgegrabenen Kammem hinter der Nordosthalle (Abb.l:Sondage 21) als
Durchgangsraum verwendet. Die ehemalige Rckwand der Kammer
wurde niedergelegt und der Wandverputz bis zur AuBenkante der
Nordostmauer vorgezogen. Erst viel spater wurde dieser Durchgang mit
einer einfachen Mauer wieder verschlossen.
In einer weiteren Sondage (Abb.l: Sondage 22) hinter dem Stylobat
der Sdwesthalle fanden sich ebenfalls Reste der schon beobachteten
frhen Siedlung, die vollstandig niedergelegt und berbaut worden war.
Auch hier konnte eine planmallige und fundreiche Auffllung ber
diesen Schichten beobachtet werden, in die die Fundamentgraben
der Mrtelmauem der nachfolgenden Bauphase eingetieft sind. Die
Funde innerhalb der Reste der frhen Siedlung legen deren Aufgabe
spatestens um die Mitte des Jhs.n.Chr.nahe und so den
Befund hinter der Nordosthalle.
Unter dem Niveau der Sdwesthalle haben sich kraftige
Mrtelmauem erhalten, die nach den Funden wahrscheinlich in der Mitte
oder spatestens in der 2. Halfte des Jhs.n.Chr.errichtet worden..sind. Im
Gegensatz zur Nordosthalle wurden bei der Sdwesthalle die Uberreste
der Mrtelmauem nicht in die Architektur der Hallen einbezogen,
sondern offensichtlich bis auf das Niveau des HallenfuBbodens gekappt.
294
Die zahlreichen Mnzen aus den Schichten unterhalb des Hallenniveaus
s t a m m e r einheitlich aus den letzten Jahrzehnten des 4. und aus den
ersten Jahren des 5. Jhs.n.Chr.
Fundbearbeitung. Chr.v.Mosch bearbeitete, wie in den
vergangenen Jahren, die Fundmnzen aus der laufenden Grabung und
Streufunde aus dem Dorf. Er begann mit einer grBeren Forschungsarbeit
ber die Stadtpragungen von Aizanoi und sichtete zu diesem Zweck den
gesamten Bestand an antiken Mnzen im Museum Ktahya, dessen
Mitarbeiter diese Arbeit in jeder Beziehung untersttzten. Die Sammlung
des Museums umfaBt ca. 7000 inventarisierte Mnzen, die einen
reprasentativen Querschnitt des Geldumlaufs im naheren Umkreis von
Aizanoi darstellen. Mit insgesamt 157 Stadtpragungen von Aizanoi ist
dies die umfangreichste Sammlung aizanitischer Pragungen. Durch die
ErschlieBung dieser Sammlung konnten neue Typen, Varianten und
Mnzmagistrate festgestellt werden, die das Spektrum des bisher
publizierten Materials wesentlich erweitern.
N.Atik konnte die Aufnahme der Keramik aus den alteren
Grabungen am Dorischen Saulenhof und der Keramikfunde der
Kampagnen 1991 bis 1993 abschlieen>. Fr die frhkaiserzeitlichen
einheimischen Produktionen, die durch Fehlbrande und Glasurschlacken
zu belegen sind, wurde ein detaillierter Formenkatalog fr verschiedene
Gattungen erarbeitet. Verglichen mit den bisher bekannten Herstellung-
sorten fr bleiglasierte Keramik (Tarsus,Pergamon, Perge) kommen
Scherben dieser Gattung in Aizanoi in groBer Anzahl vor. Die
Besonderheiten der einheimischen bleiglasierten Ware sind vor allem der
graue Ton im Bruch und die braungrne Farbe der Glasur. Bei der grauen
Ware und der Sigillata konnten typische Merkmale der aizanitischen
Produktionen festgestellt werden: eingeritzte Wellenmuster im
Gefallinneren und Kerbschnittdekor am Gefallrand. Bei der Reliefke-
ramik belegen mehrere Formschsselfragmente, daB auch diese Gattung
in Aizanoi hergestellt wurde. Die einheimischen Produktionen sind
jedoch nich von hoher Qualitat und oft nur teilweise berzogen. Daneben
wurden unter den Keramikfunden der Kampagnen 1993 und 1994 neben
einheimisch produzierter Westabhang-und Barbotine-Keramik auch
interessante Importe, wie hellenistische weiBgrundige Lagynoskeramik
und Applikekeramik beobachtet. Insgesamt lieB sich bestatigen, daB
Aizanoi im Spathellenismus und in der frhen Kaiserzeit vielfaltige
(3) Sie wurde dabei untersttzt von G. A t e und A. zkan
295
Beziehungen zu den bedeutenden Zentren in Kleinasien hatte. Die
zahlreichen einheimischen Nachahmungen dieser lmporte bilden den Ha-
uptanteil der umfangreichen und hochentwickelten Keramikproduktion
Aizanois.
K.Jes beschaftigte sich mit der Bauornamentik des
Im Mittelpunkt stand dabei zunachst die
lnventarisierung und fotografische Dokumentation der oberirdisch
sichtbaren Architekturteile der scenae frons (Abb.3). Eine erste
stilistische Analyse bestatigt die gangige Datierung ins 2.
Jh.n.Chr.Allerdings konnten erhebliche Unterschiede zwischen der
Ornamentik der beiden Bhnenfrontgeschosse festgestellt werden.
Wahrend die Ornamentik des Obergeschosses wohl in spatantoninisch
-severische Zeit zu datieren ist, finden sich am UntergeschoB Elemente,
die eine frhere Entstehungszeit im 2.Jh.nahelegen. Zur Erarbeitung
einer relativen Chronologie der aizanitischen Architekturdekoration
wurde zusatzlich mit der fotografischen Dokumentation der
Bauornamentik der brigen bekannten Bauten Aizanois begonnen:
M.Wrrle setzte seine Arbeit an den losehrirten von Aizanoi weiter
fort. Er berprfte altere Lesungen einiger wichtiger Dokumente und
nahm mehrere neugefundene losehrirten aus Aizanoi und aus der naheren
Umgebung auf'. Daneben untersttzte er die Aizanoi-Grabung durch
seinen Rat .bei der Neuordnung der Monumente aus der
Freilichtausstellung hinter dem Tempel, die 1993 durch das Museum
Ktahya aufgelst und zu einem groBen Teil in den Hof des
Grabungshauses gebracht worden war.
Restaurierungs-und Herrichtungsarbeiten. Der weitaus grBte
Teil des Finanzbudgets und der eingesetzten Arbeitskraft wurde fr die
Restaurierung und Herrichtung der antiken Bauten in Aizanoi
aufgewendet.
Das qualitatvolle Mosaik aus dem spaten 2. oder frhen 3.Jh.n.Chr.in
der Thermenanlage im Nordosten des Ortes", das in den vergangenen
(4) Darunter befindet sieh eines der iiu13erst seltenen Fundsteke aus hellenistiseher Zeit: Die
Stele mit Giebel und Efeukranz wurde aus einem Bauernhaus der Kk-Mahalle geborgen
(s. Abb. 1). Die in der Insehrift genannten Personen sind wahrseheinlieh Angehrige einer
makedonisehen MiIitiirkolonie, die in Aizanoi angesiedelt worden war. M. Wrrle, Chiron
1995.
(5) Zum Mosaik s. F. Naumann,AA 1984,475 ff.
296
Jahren zunehmend Seliaden durch Feuchtigkeitseinwirkung zeigte, wurde
von Fachleuten der Restaurierungsabteilung der Meslek Yksek
Okulu der Ankara Universitat restauriert-. Zunachst wurde das Mosaik
gereinigt und die originale Oberflache freigelegt, um die in jngster Zeit
aufgetretenen Schaden zu untersuchen und zu dokumentieren. Es zeigte
sich, daB das Mittelfeld mit der Daste11ung des Satyrs und der Manade
am schwersten geschadigt war. Die alteren F11ungen aus Zement und
Mrtel, sowie die teilweise vorhandene Unterkonstruktion aus Beton
wurden weitgehend entfernt. Die Kanten der Tesserae wurden mit
Kalkmrtel gesichert und die Fehlste11en im Mosaik mit einer dnnen
Kalkmrtelschicht auf gewaschenem und gesiebtem Sand erganzt. Das
originale Mrtelbett wurde durch Injektionen gefestigt. GrBere
Lufttaschen unter der Mosaikoberflache wurden mit einem dnnen
Kalkmrtel ausgef11t, so daB nun die Verbindung der Tesserae zum
Mrtelbett wiederhergeste11t Nach AbschluB der
Restaurierungsarbeiten erfolgte eine grndliche Reinigung der
Oberflache mit einem nicht ionischen Reinigungsmittel, heiBem Wasser
und Brsten, Die Fehlste11en im Bereich des Satyrkopfes wurden unter
Verwendung der erhaltenen Originalsteine anhand von Photographien
erganzt (AbbA). Um neue Schaden am restaurierten und gereinigten
Mosaik zu verhindern, wurden das Dach des Schutzbaues neu gedeckt
und ein neuer Steg fr Besucher angefertigt, der das Betreten des
Mosaiks verhindem und seine regelmaliige Reinigung erleichtern sol1
(Abb.5). Als erganzende MaBnahmen und zur Herrichtung der gesamten
Thermenanlage fr Besucher wurden die Mauem der Thermensale und
die Uberreste der Heizkanale durch Aufmauern und Mrtelabdeckungen
gesichert. Zum Schutz der Reste der Hypokaustenziegel wurde in die
Thermensale Grabungsschutt eingef11t und mit einer dnnen Schicht aus
Schotter abgedeckt'. Zur Verbesserung des Gesamteindrucks wurden die
Grabungsschutthalden im Osten und im Westen der Anlage beseitigt und
die. Stacheldrahtumfriedung des entfemt. Damit keine Tiere in
die Therrnensale eindringen, wurden die ffnungen der Thermensale an
der AuBenseite der Anlage statt dessen mit unauffalligen Meta11gittern
verschlossen, so daB die Thermenanlage nun nach der Art eines
archaologischen Parks fr den Besucherverkehr offensteht (Abb.6).
Die 1993 begonnene Anastylose eines Teiles der Marmorarchitektur
(6) Die Arbeiten standen unter der Leitung von H. Kkten. Sie wurde von S. A.
und den Studentinnen S. Akyol, F. Grdal und Nergiz untersttzt.
(7) Der Schotter wurde dankenswerterweise von der trkisehen StraBenbaubehrde zur
Verfgung gestel1t.
297
der spatantiken Saulenstralle, die auf dem Gelnde der ehemaligen
Volksschule von avdarhisar freigelegt worden war, wurde auch 1994
mit groBem personelIem und materielIem Einsatz fortgesetzt (Abb.7).
Die Steinrestauratoren. F.Kuster und F.Winiger bearbeiteten drei neue
Stylobatblcke fr die NordosthalIe, die auf die erhaltenen Fundamente
in ein Mrtelbett verlegt wurden. Die Restaurierung von drei Sauleri der
SdwesthalIe, deren untere Fragmente 1993 auf den Stylobat aufgestelIt
worden waren, wurde durch das Aufsetzen, Verdbeln und Verkleben
der erhaltenen oberen Fragmente abgeschlossen, so daB nach AbschluB
der Arbeiten vier vollstandige Sauleri der SdwesthalIe aufgerichtet sind.
Zusatzlich zu den 1993 aufgestelIten beiden vollstandigen Sauleri der
NordosthalIe konnte eine weitere Saule aus den vorhandenen Einzelteilen
zusammengesetzt werden. Da bei dieser Saule vor allern im Bereich der
Standflache zahlreiche Vertikalrisse und Abplatzungen vorhanden waren,
muBte der gesamte untere Teil durch mehrere Edelstahlnadeln stabilisiert
werden (Abb.8). Die Saule wurde danach an ihrem ursprnglichen Platz
aufgerichtet und das zugehrige KapitelI aufgelegt. Zeitlich sehr
aufwendig war die Erganzung der vierten Saule der NordosthalIe, die fr
die geplante Anastylose mit drei Architraven und darberliegendem
Gebalk ntig ist. Bei dieser Saule fehlt fast die gesamte untere Halfte,
die, wie alle anderen Erganzungen, in Originalmarmor hergestelIt werden
muBte. Die Hauptarbeit der Steinrestauratoren bestand in der Bearbeitung
dieser Saule, die in der nachsten Kampagne abgeschlossen werden soll.
Daneben wurden die Arbeiten an dem neuen Mittelarchitrav, der, da das
Originalbauteil fehlt, in der Anastylose verwendet werden soll, mit dem
Einarbeiten der Profile abgeschlossen (Abb.9).
Die Nordecke des Tempels, die durch Erdbebenschaden stark
gefahrdet ist, wurde mit einem eingerstet, das die
Pergamongrabung leihweise zur Verfgung stelIte. J. Steiner, der die
Planung der SicherungsmaBnahmen am Tempel durchfhrt, untersuchte
die im Bereich der Architrave von diesem Gerst aus. Er plante
die fr diese Arbeiten notwendige AufstelIung der Gerste und des Drei-
bocks, mit dem die gefahrdete Saule wahrend der SicherungsmaBnahmen
gehalten werden soll und entwarf Edelstahlverbindungen, mit denen die
Architrave nach dem Geradestellen der Saule verklammert werden sol-
len. Die Beschaffung der fr die Sicherungsarbeiten ntigen Materialien
und Gerste soll innerhalb der nachsten Kampagne in Angriff genommen
werden.
Die bis 1993 in einer FreilichtausstelIung hinter dem Tempel
298
aufgestellten Bauteile, Inschriften und Grabsteine" waren wegen
Diebstahlgefahr durch das Museum Ktahya im vergangenen Jahr zum
grBten Teil in den Hof des Grabungshauses gebracht worden, so daB
jetzt nur noch wenige Steine auf dem Tempelplateau lagern. Daneben
hat das Museum weitere Grabsteine, die bei Bau-und
Ausschachtungsarbeiten in der Umgebung von avdarhisar und in den
Nachbardrfern gefunden worden waren, im Hof des Grabungshauses
gelagert. Die ins Grabungshaus transportierten Stcke wurderi nach
Sachgruppen geordnet aufgestellt (Abb.lO). Besonders wichtige
Dokumente wurden unter ein Schutzdach neben dem Grabungshaus
gestellt. Eine Besichtigung der Monumente ist nun nur noch in
Absprache mit der Grabungsleitung wahrend der laufenden Kampagne
mglich.
Publikationen. M.Wrrle verffent1ichte zusammen mit
M.Trktzn einen Aufsatz ber einen im Museum Ktahya
aufbewahrten Grabstein aus der Gegend von Er verfasste
einen Bericht ber die Inschriften von der Saulenstralle, der als Beitrag
zum Vorbericht ber die Kampagnen 1992 und 1993 von KRheidt und
zusammen mit der Publikation der 1992 gefundenen Satyrstatue durch
Chr.v.Mosch'" und einem Vorbericht ber die Arbeiten zur Keramik von
Aizanoi von N.Atik im Archaologischen Anzeiger 1995 erscheinen sol1.
(8) Vgl. R. Naumann, RM86,1979,331; Ders., M 1980, 135.
(9) M. Trktzn-M. Wrrle, 24,1994,95 ff.
Vgl. K. Rheidt, XV. 1993, I, 518. 535 Abb. 8
299
AlzANOl
1994YILI VE
1994 25 Temmuz'da 13 Eyll'de sona
tir. K.Rheidt U.Wulf-
Rheidt, IRieser, N.Atik, Ch.v.Mosch, A.Ozkan, M.Wrrle,
F.Kuster, F.Winiger, H.Kkten, J.Steiner, A.Atila, D.Johannes,
F.Dohna, K.Jes, R.Tschunko, S.Akyol, FcGrdal, ve
Mzeler Genel temsilen byk gay-
retle ve gerek bilimsel, gerek organizasyonla ilgili z-
mekte byk bir aba
avdarhisar Eski ilkokulun Avlusunda (Resim: 1):
1992 ve 1993 Ge Antik dneme ait stunlu caddenin evre-
lerini 1994 da srdrle-
rek galerisinin iki mekan daha ortaya Bu-
rada, cadde kotunun 2 m kadar gre en az M.S.I.
kadar ncl bir
Bu terk edildikten sonra btn alan doldurularak bir mekan dizi-
sinin temelleri (Resim: 2). Dolguda ele geen buluntular
iin i. tarihlenen bir terminus post quem verir-
ler.
ilk dnemine ait Ancak
daha sonraki bir dnemde, zerinde bronz bir yuva dili byk bir
mermer nnde, ince mermer plakalardan olu-
bir caddenin
nnde evresine aittir. Ge Antik Dnem stunlu gale-
rileri edilirken, eski arka
bir olarak Ancak daha sonraki bir
evrede bu basit bir duvarla yeniden
galerisinin da, tamamen zerine
erken ele Erken
zerindeki dolgu iine, onu izleyen yeni evresinin temelleri
(bk.Resim: 1). Ele geen buluntular, erken en ge M.S.I.
terk ve bylece galerisinin
buluntuyu da galerisinin
ki duvarlar M.S.l. ya da en ge ikinci edil-
Bu duvarlara dahil edilmeyen galeri, ele geen ok sikke-
lere gre M.SA. son ve 5. ilk aittir.
300
Buluntularm Geen gibi sikke-
ler zerine Ch.v.Mosch, Aizanoi kent konu alan bir
Ktahya Mzesi'ndeki antik sikke kolleksiyonunu
7000 sikkeden mzenin kolleksiyonunda 157 adet
Aizanoi kent bulundu. incelenmesiyle yeni tipler, varyas-
yonlar ve sikke sorumlu memurlar
N.Atik, ve eski ve 1991-
1993 ele geen keramik buluntular ze-
rindeki belgelerne ve c-
ile Erken imparatorluk Dnemi yerli retimleri iin
trleri iine alan bir katalog
bilinen retim yerleri ile Aizanoi' da bu tr
anak-mlek ok Bu zelliklerin-
den biri gri hamur ve renkli Gri mal-
zemelerde ve sigillatalarda Aizanoi keramiklerinin tipik zellikleri sapta-
nabilir; bunlar iindeki entik dalga motifleri ve ke-
narlardaki entik bezemedir. gelince, ok
bu tipin Aizanoi' de gsterir. Ancak
yerli keramik yksek kaliteli ve ender olarak
1993 ve 1994 ele geen keramik yerli retim
olan Westabhang ve Barbotin keramikleri beyaz zeminli Lagy-
nos ve aplik gibi ilgin ithal da
tir. ithal Aizanoi'nin, Ge Hellenistik Dnem ile impa-
ratorluk Dnemi'nde Kk Asya'daki nemli merkezlerle bu-
Bu ithal ok yerli taklit-
leri, Aizanoi'in zengin ve keramik retiminde nemli bir yer tut-

K.Jes, tiyatronun sahne scaenae frons'un toprak zerinde
grlebilen mimari zerinde (Resim: 3). Stilistik
analiz, M.S.2. tarihlendirmenin olup, yine de sahne cephe-
sine ait olan heriki bezemeleri nemli farklar
gstermektedir. Ust bezemesi Ge Antoninus-Severuslar
dnemine tarihlendirilirken, alt katta daha erken bir dneme ait mimari
elemanlara M.Wrrle, Aizanoi ile evresinde yeni bulun-
ok ve nemli belgelerin daha
nce olan kontrol
ve Dzenleme btesinin ve
nemli bir Aizanoi'daki antik ve dzenlenmesi
iin Kentin Roma Dnemi'ne ait ha-
301
bulunan temizleme ve H.Kkten ve
Yksek Meslek Okulu'ndan bir grup uzman ve ta-
Eski dnemlere ait dolgular ile mev-
cut olan beton nemli lde ve Tesserae'nin
leri korumaya Eksik yerleri kum dolgusu zerindeki ince kire
ile Orijinal har enjeksiyon meto-
duyla Onanmdan sonra yzey en fazla
tahribat gren Satyr ve Menad betimli orta alandaki eksik ko-
orijinal (Resim: 4). Yeni tahri-
batlan nlemek iin, koruyucu yenilenip, ziyaretiler iin
yeni bir platform (Resim: 5). Ek nlem olarak ve hamam
kompleksini ziyaretiler iin dzenlemek duvar ka-
gerekli yerlerde zerine orijinal uygun bir miktar yeni
duvar rlerek, har ile Hypocaustum
korumak iin hamam salonlan T.C. Karayollan'ndan beyaz
bir tabaka ile Genel grnmn
eski moloz ve evreleyen dikenli tel
hayvan girmesini nlemek iin, ya-
mimarisine zarar vermiyecek demir
larla Bylece hamam kompleksi, ziyaretilere bir arkeolo-
jik park grnm vermektedir (Resim: 6).
Yeni ortaya stunlu caddenin 1993'de
olan anastylosisi, 1994 da btenin nemli bir
ve bir ekip ile restoratrleri,
galerisi iin, yeni stylobat temellerin ze-
rine 1993 galerisine ait
stunun paslanmaz elik dbellerin ve
ile (Resim: 7). galerisinin, 1993
iki tam stununa ek olarak, bir stun daha
tir. Bu stunun zellikle zemine ok dikey atlak-
lar ve bu yer elik ubuklarla
(Resim: 8). Stun daha sonra orijinal yerinde zerine
stun (Resim: 7). Anastylosis iin gerekli olan dr-
dnc stunun ok zaman Eksik olan stunun alt
yeni gibi orijinal mermerden resto-
ratrlerin bu stunun olup, bu gelecek sezo-
nunda bitirilmesi ngrlmektedir. Aynca, yeni bir ara ori-
jinal mermer yeniden imal (Resim: 9).
Zeus kuzey Bergama dn
nan bir iskele emniyete iin gerekli n-
302
lemlerin yrten J.Steiner, incele-
ve gerekli emniyet nlemleri iin bir plan Bu
gerekli olan iskelenin ve elik
Emniyete alma iin gerekli malzeme-
lerin ve iskelenin gelecek sezon
Ktahya Mzesi 'nde envanterlenen ve 1993 kadar ar-
hava sergisinde bulunan ve aynca avdarhisar evresinde
ve kylerde ele olan mimari paralar, ve mezar
byk bir blm, tehlikesine Ktahya Mze-
si'nce evinin bahesine Aizanoi ekibi, avlunun or-
bu yeniden dzenlemek zorunda (Resim:
10). Eserlerin, sresince grlebilmeleri ancak ynetimine dam-

303
29600
AIZANOI 1994

,


..
co
8
spiithellenistisch
frhkaiserzeitlich
Ende 4.1Anf. 5. Jh.
5. Jh.
6. Jh.
neuzeitlich
Feuerstelle
Pithos
Kanal
Grabungsgrenze
o
EB
10 20m
Abb. 1: Aizanoi 1994. Saulenstralle und Umgebung. Phasenplan,
Resim 1: Aizanoi 1994. Stunlu cadde ve evresi. evrelerini gsteren plan
304
Abb.2: Aizanoi 1994. Sondage 21, fr-
he Baureste unter den Funda
mentmauern der Kammem der
Nordosthalle.
Resim 2: Aizanoi 1994. Sondaj 21, kuzey
temelleri
daki erken
Abb. 3: Aizanoi 1994. Theater mit verstrzten Bauteilen der scaenae
frons
Resim 3: Aizanoi 1994. Scaenaefrons'a ait mimari elemanlarla
birlikte tiyotro
305
Abb.4: Aizanoi 1994. Mosaik in der Nordosttherme wiihrend
der Restauriening
Resim 4: Aizanoi 1994. Restorasyon kuzey
Roma ait mozaik.
Abb.5: Aizanoi 1994. Mosaik in der Nordosttherme mit erneu-
ertem Schutzdach und Besuchersteg.
Resim 5: Aizanoi 1994. Roma
yeni koruyucu ve ziyareti platformu.
306
Abb. 6: Aizanoi 1994. Nordosttherme nach Abschlu6 der Herichtungsarbeiten
Resim 6: Aizanoi 1994. Dzenleme sonra Roma

Abb. 7: Aizanoi 1994. Saulenstrafle nach Abselu6 der Restaurierungsarbeiten
Resim 7: Aizanoi 1994.1994 restorasyon sonra stunlu cadde
307
Abb.8: Aizanoi 1994. Saulenstra8e,
Restaurierungsarbeiten
Resim 8: Aizanoi 1994. Stunlu cad-
de, restorasyon
308
Abb, 9: Aizanoi 1994. Saulenstralle, Herstellung neuer Bauteile fr die
Anastylose
Resim 9: Aizanoi 1994. Stunlu cadde, Anastylosis iin gerekli yeni

w
o
\o
Abb. 10: Aizanoi 1994. Grabsteine nach der Neuordnung imHor des Grabungshauses
Resim 10: Aizanoi 1994. evinin bahesindeki dzenleme sonra.
1994 KAZISI
Abdullah YAYLAU *
Vecihi ZKAYA
Kltr ve Mzeler Genel izinleri
ve parasal ile Bursa Mzesi Kyzikos
antik kenti arkeolojik 01-21 1994 tarihleri
da
1994 mevsimi etkinliklerimiz genel olarak ana alanda

- Hadrian
-Antik kentin belirlenmesini amalayan yzey

-Metroon ileriye ynelik
Antik kent belirlenmesine ynelik
yzeydeki llerek 1/1000 lekli kadastral paftalara
mesine ynelik verildi; gnmze kadar
envanterlerinin ynelik nemli
* Prof. Dr. Abdullah YAYLALI, Adnan Menderes niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi Arke-
oloji ve Sanat Tarihi Blm, AYDIN. ..
Yrd. Do. Dr. Vecihi OZKAYA, Adnan Menderes Universitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Ar-
keoloji ve Sanat Tarihi Blm, AYDIN. ..
(l) srdrlen Yrd. Do...Dr. V. Ozkaya, Yrd. Do. Dr. N. Kohan, Yrd.
Do. Dr. M. Gr. N. Oztrk, Gr. A. mze temsilcisi
F. ile Atatrk niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Blm
K. A. O. Aras, S. T. Tan, H. Gztok, H. Uzun,
V. B. Can, H. M. T. Ceylan, K. Z. Demirkol, Y. K-
kartun, N. Alkan, A. Ayhan, A. O. Bilgin, L.
nyla hepsine ederim.
311
ilerlemeler belirleyecek y-
zey gelecekte zere,
derlendi.
Yzey ile dikkati eken, kaak
nan ve bir zamanlarki grkeminin izlerini 'Metro-
on'2 yzey uygun ya-
alt zere plan ve rlve y-
rt1d. Gerek boyu sren gerekse definecilerin
kaak frizlere ait paralar toplanarak depoya
Bunlar belirli bir zgn ya-
ve konusunda bilgi verebilecek zelliklere sahip
bulgular
Hadrian
1994 etkinliklerimizin Hadrian sistemli
Onceki mevsim gibi,
gney plankarelerin b-
lme denk gelen Lll-IV, lll-IV, K.III-V ve de 1993'te
H.I1 ve H.I11 plankarelerde ama, k-
bulmak ve cephe srdrmekti.
Amalanan yere J.III ve K.I11 plankarelerinde ve yze
(izim: I).
. alanda yer yer 2.50 - 3.00 m ye
dnem belirleyici zgn bir
cek bir gzlemleyemedik. Ustte daha ok gnmz
ve dolgunun her
zere, mermerlerin kire
geriye kalan kk mermer byk Ancak 1.00 m
kadar Bizans ait byk
mermer bloklara zaman dikkate ka-
alanda ortaya bulgular iki dnemi ilgilendirmektedir: Bi-
zans ve Roma.
1994 Orta ait H.I1, I.I1 ve III plankarele-
(2) bouleuterion olarak (F. W. Hasluck, Cyzicus, 1910, 7 vd.), ancak Ch.
Picard-Th. Macridy'nin ("Attis d'un de Cyzique", BCH 45, 1920, 436 vdd.)
grmeden Attisli bir payeye bir Metroon'a ait olabilecekleri yolun-
daki 1993 mevsimi (A. Ozkaya, "1993 Kyzikos Etkinlikleri",
XVI. 1995, 107) ve bu
312
rinde ortaya adet sivri dipli depolama kp (pithos) ve
H.I1' de belirlenen kiremit rgl mezardan 1.00
m 1.00 m ve 1.10 m sahip du-
pitoslar tamamen toprakla dolu olup, stteki dolgunun
(Resim: 2). tamamen bulunan bir rnek,
onarmak ve tamamlamak deposuna gk
tehlikesi nedeniyle, gelecek toprak

nceki ok rneklerini ortaya
tipik Bizans kiremit rgl bir tane daha ortaya
(Resim: 3-4). Dnemini belirleyici bulgulardan yoksun olmakla
birlikte, retim belirleyen bir iermesiyle (Resim:
4) hem dnemi konusunda hem de retim konusunda kesin bir
ki, daha nceki benzeri mezarlar iin
de
Orta ilgilendiren hareketle evresinin bu
dnemde de ve depremlerin
da etkili Ancak
da kesin belirlemeler yapmak zordur. Bilinen, bir zamanlar kili-
se olarak ve 1.S.15. ayakta 6.
Roma Dnemi'ni ilgilendiren
nedeniyle kesin zgn
ait mimari Bu mevsim kaydedilen en
nemli J.II1 ve K.I11 plankarelerinde
sonucunda nyze Bu alanda
lan KJII.ten KJV'e krepis
noktadan itibaren yatay 2.10 x 2.96 m llerinde,
taban yekpare mermer bloklara (Re-
(3) A. "Kyzikos 1989 XII. (1990), Res. 4; A.
zkaya, "Kyzikos Arkeolojik 1991", XIV.
(1992), 224; "1993 Kyzikos Etkinlikleri", XVI.
(1995), Res. 3.
(4) Benzeri zelliklere sahip mezarlardan daha nceki mevsim
dar boyunlu oinochoe tr bir vazo ve metal nesneler bu Bi-
zans Dnemi'ne ait yolundaki bylece bkz.
"'Kyzikos 1993", 109, Res. 3-4.
(5) iin 'Koca Kilise' isminin ve bu ynde bulgular iin bkz. A.
"Kyzikos 1992 XV.
(1995),542, Dn. 12, Res. 7.
(6) Kenti 1431 ve 1444 iki kez ziyaret eden Cyriacus'un bu yndeki bilgile- .
ri iin bkz., E. Bodnar-C.Mitchell, Cyriacus of Ancona's Journey in the Propontis and'
Northern Aegean 1444-1445 (1976), 27 vdd.; "Kyzikos 1989", 171-172, Dn. 7.
313
sim: I). K.IV plankarede olmamakla birlikte, K.V'te ortaya
lan bu mermer gney dar dzensiz ve bu alan-
da kesici alet izlerinin tabanda da
ve bu da gstermektedir. silme-
li, yzeyi bu mermer bloklann, yan yana olarak
evresini belirtilerden birlikte,
leri ve konusunda getirilecek gelecek mevsim
lanna
beraberinde st ait ok
mimari ortaya Bunlar Korinth tipi stun
ait paralar, ilk RIlI plankaresinde ortaya
lotus ve kenger stun
ait para (Resim: 5), btnne tutabilecek llerde ve
zelliktedir. izimi de bu ve benzeri ncelikle rlvesi
ileride restorasyon
nemli zelliklere sahiptirler. zenli ya-
olarak henz ve fazla bezekleriy-
le Hadrian dnemi zelliklerini
nceki mevsim benzeri ok
abakus ortaya Bu sezon ise, aba-
kusun birlikte plankare I.IIl'te bulundu (Resim:
6). stun bir
ibkey ve altta lesbos kyma, stte yumurta dizileriyle bezeli r-
stun ve abakus tasan konusunda
bilgiler Daha nce bulunan rneklerin? Lmyra Ti-
yatrosu'" bezemeleriyle stilistik benzerlikler iermesi onlarla dnem-
den, yani tS.II. ilk gstermektedir. ynl
volt ve tomurcuklarla bezeli stun (Resim: 7),
yer yer matkap izleri iermesiyle stilistik ilk g-
. rnmekle birlikte, zamansalolarak rnekten fazla
Altta stte yumurta dizilerinin (Resim:
8), dnemini belirlemede Ke-
narlara derin anaklardan altta ve stte
(7) "Kyzikos 1993", 109, Dn:. Res. 5.
(8) Bkz. "Kyzikos 1989", Res. 9; "Kyzikos 1991", Res.
zkaya, "Kyzikos 1993", Res. 8,
(9) A. Schulz-E. Winter, "Historisch-archaeologische Untersuchungen zum Hadrianstem-
pel von Kyzikos", Asia Minor Studien i (1990), 79-80, Taf. 7, 1-4; "Kyzi-
kos 1991",226, Res. "Kzyikos 19.93, 110 Dn. 16, 17, 18, Res. 8.
A. Dinst!, "Bauornamentik am Theater von Lmyra", Olh 57 (1986/87) Abb. 27.
314
ipiklerle oval yumurta ve aralanndaki hantal ok II.
zelliklerini
Bombeli uta iki yana merkezi palmet ve yanlardaki
palmetlerle bezeli yanal sima (Resim: 9) zenle
ve st ve bezemeleri konusunda yol gsterici
unsurlar iermektedir. bir bitkisel bezek bir mimari
(Resim: 10). ve stil zellikler
gsteren bu para, rneklerden matkap izleri iermesiyle ay-
Bu zellikleriyle Hadrian dnemi
ma evresine ait yol gstermektedir ki, bu da Caracalla dne-
mine etmektedir. zere, Roma'ya
Kyzikos'un Roma zerine Caracalla dneminde ikinci
neokoria nvan ve ve Sep-
timius Severus yeniden ki, bulgumuz bu dnemin iz-
lerini
1995 dnemi bulunan ok plas-
tik sanat eserleri aslan bir rten btn
durumuyla dikkati eker (Resim: 11). dinamik her ne kadar
yzeysel ile ise de, 1989
da bulunan benzeriyle" stilistik iermektedir. Hadri-
an dnemi ait bir b-
yk frize ait aslan (Resim: 12). Yumuk gz-
leri ile daha ok bir aslan postu izlenimi vermektedir ki,
bu da frizde bir Herakles betimini
YZEY
Nurettin KOHAN*
1994 mevsiminde kentin ve kuzey srdrlen
incelenen nemli
Kentin kuzey sur ve Ha-
kyleri akan Kleite Deresi zerine olan
amphiteatr, kentte yer alan gibi fazlaca tahrip
* Ydr. Do. Dr. N. Kohan, Atatrk niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Arkeoloji ve Sanat
Tarihi Blm, ERZURUM.
(11) "Kyzikos 1993", 111, Res. 10
(12) F. W. Hasluck, Cyzicus (1910), 189.
(13) "Kyzikos 1989", Res. 5.
315
(Resim: 13). Bugn kemer grmek ola-
Amphiteatr, iki dik bir dere oturma
yerlerinin byk bir toprak bir zemine Elips
bu lleri 180 x 155 m dir. Tonoz 6-8
m Bu tonoz ayaklanndan en iyi gney-
olup, 25 m
Gnmze gelebilen bu ayaktan bu en az iki
gibi bu da byk bir s-
Ancak, stl iki tonozun kesimleri belirgin
kilde grlebilmektedir. Gnmze gelen
malzemeler dikkati ekmektedir.
R. de Rustafjaell, bu ancak 6-7 tonoz
ni belirtir, ancak tonoz -bugn de
ve nedeniyle gnmze gelebilen daha fazla
(izim: 2). C. Texier ise amphiteatnn 32
bunlann temel
ise zere zen gste-
rilmeden nedeniyle Kyzikos kentinin nne ol-
belirtirv. Fakat Anadolu'da kentte; Kyzikos, Bergama
ve amphiteatr ancak Kyzikos ve Berga-
ma' dakinin gz nne nemi
den ortaya
tarihi bir bilgiye sahip Texier
amphiteatnn Antoninler dneminden ok, Gallienus dne-
mi belirtir". F.W. Hasluck ise cephe
da tS.2. ait bir ve bu ge Antoninler d-
nemine ileri srer". Fakat, Bergama Trayan
ve Asklepion' da grlen Opus Caementicus duvar burada, g-
tonoz ayaklannda da grlmesi nedeniyle Had-
rian dneminde syleyebiliriz",
Kentin nemli birisi l-
de tahrip (izim: 3). Texier, basamaklardan iki- hari ya-
tahrip Anadolu'daki tiyatrolarla
(14) R. de Rustafjaell, JHS 22, 1902, 186.
(15) C. Texier, Kk Asya (1862) ev. Ali Suat, 1339),8.303.
(16) Texier, A.g.e., 8.303.
(17) F. W. Hasluck, Cyzicus (1910) 15. Ancak bu tiyatroya amphiteatra ait
Texier'de Bkz. Texier, A. g. e. 8. 304.
(18) W. Radt., i. Kyzikos Paneli (1988) 20.
316
byklk ve bezemelerinin ile nemli bir yere
sahip vurgular". Ancak bugn tiyatronun ve
orkestra belirlenebilmektedir. Bu da daha ok
bir alana 145 m
tiyatronun orkestra 55 m Oturma st seviye-
sinin orkestradan 20 m dir.
Tiyatro, Grek gibi, tepenin olup, g-
nmze gelen bir skene
na sahip
Tiyatro, tamamen defne ve bodur iin
bir Ancak, kuzey yer
alan duvar bunlar da moloz ve hartan iba-
rettir. 1.70 m ile 2.70 m ve
yer yer 1-2 m Kaplamalan tamamen s-
olan bu bir analemma ait
20 000 kapasiteli bir tiyatrodan elimize tarihlernede yar-
olabilecek bir malzeme tarihlerne bu-
gn iin olduka gtr. .
Panormos bugn
yne bakan ait grebilen prytaneionun
olsa da bir (izim: 4; Resim: 14). ku-
zey ve gney ynlerinde uzanan kalan i
kesin saptamak temel izleri takibedilebilmekte-
dir. 75 x 75 m llerinde kare bu 4 m ge-
geildikten sonra 6.80 m yolu-
nun sonunda 4.00 x 7.50 m llerinde bir alana ve buradan 2.75 m ge-
ikinci ile i girilmektedir.
Prytaneionun 4.40 m ve ancak
12.00 m korunan basit bir tonoz alt
konusunda bize bilgi vermektedir (Resim: 15). Tonozun ii moloz ile dol-
llebilen tonoz itibaren 2.00 m dir.
SULUBODRUM: Halk bu isimle ve tam olarak
bilinmeyen, ile olan ve toprak seviyesinin yer
alan bu gnmze gelebilen
ilk ynnde uzanan bir tonozdan ibarettir.
(19) Texier, a. g. e., 8. 304.
317
byk lde moloz ile 4.000 m bu
50.000 m bu blm bir grmek ola-
(Resim: 16). ynne ne kadar devam ve
blmlerle
tonoz bu iki adet yer al-
makta, bunlardan gneyinde yer alan ikinci iki
grlmesine nereye
Ileri molozIa dolu olan bu 1.00 m ge-
sahiptir. ise 180 m, derinlikleri 0.50 m dir.
dzdr. kuzey ynndeki ikinci iinde
kuzeye ancak devam eden 0.50 x 0.50
m llerinde "bir dehliz yer almakta, bunun kuzeye ancak
3.50 m lik fakat
ancak dikdrtgen olmayan ve
iinde kiremit olan har Ust rt ise ince kiremit
ve hartan
Gnmze gelebilen bu yetersiz
vi ve tarihi konusunda ileri srebilmemiz
tiyatronun
nemli bir ait stundan kemere
na ait iki adet mermer kemer
1.72 m, 1.45 m olan bu kemer kemeri
silmeler yer Iki taraftaki siIrnelerin orta
da ise, alt ve st ibkey sonlanan kabartma bir daire ve zerin-
de birbirinden siIrnelerle bezerneler kabartma olarak
Bu bezemelerin orta siIrnede KAICAPEIAN altta ise
IlANKPATIN yer (Resim: 17). Bunun st ise
birer Bu kemer stuna oturtulan
5.5 x 5.5 cm llerinde ve 5.5 cm birer dbel de-
li
Bu eserlerin duvar tespit
bu buluntulardan burada nemli bir
yer sylenebilir.
SUR DUVARLARI: Kentin kuzey ve sur sap-
bu devam Ancak k-
k paralar halinde saptanabilen sur izlenerek kent pla-
(Resim: 18). Bu sonucu son kadar,
318
Thrakikos sur iinde yer al-
tersanenin, sur ortaya kon-
Ancak tersaneye ait herhangi bir tesbit
Bu sur genelde ite har ve moloz
da ise 1.50 x 0.50- 0.45 m llerinde kaplamalarla Duvar
ise 2.50 - 3.50 m arasmda sur
i dolgu 6.00 m
mimari
da heykel ve stel ile mermer su knklerine ait da

METROON
Nurettin ZTRK*
Hadrian kentteki antik
belirlemeye ynelik Metroon
nemli bir yer Kentin Panormos ya-
bir yerde konumlanan ve nedeniyle Metroon gere-
ken gnmzde bir alana ykseke bir tepe g-
rnmndedir.. Burada srdrlen zellikle kaak ve
bu alanda zeri ta-
mamen dikenli bugn bile ziyaretileri
grkemi, antik dnemdeki durumu konusunda ok syler gibidir.
120 x 40 m lik bir kapsamakta
olup, evresi 5 m kadar duvar ev-
rilidir.
Metroon' daki btn halinde ve
ok nedeniyle kaak ve par-
durumda mimari serbest yontular ve kabartmalar
bulundu. Bu sonucu amalardan birinde, olduka tahrip
Attis
betimli bir karyatid (Resim: 20) ve yine yerde 0.27
x 0.76 m llerinde bir ile bu trden karyatidlerin ze-
rinde unsur durumundaki Korinth tipi bir stun bulundu
* Gr. N. ztrk, Atatrk niversitesi. Fen-Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji ve Sanat Tari-
hi Blm, ERZURUM.
(20) A. XII. II (1990) iz. 1.
(21) Macridy-Picard, 'Metroon', 436 vd.
319
(Resim: 19). Bulgular Attisli karyatidlerin konusunda
ipulan vermekle beraber, henz tamamlanabilir dzeyde 22.
bugne srekli ve Metro-
on bu kaak yer yer mermer d-
tabana gzlemlendi. Taban
sklmesi ve niteliklerinin belirlenmesine olanak vermedi,
ancak kadanyla sz konusu Attisli karyatidler bu mermer
taban zerinde dizili
Alanda incelemelerde bulunan ok mimari bezeme-
ler daha nce benzeri trnde Nike bir friz par-
bulundu (Resim: 21). nedeniyle ve stili konu-
sunda yorum yapabilecek zelliklerden yoksun yksek kabartma tekni-
Nike'nin yz ol-
nk izler olduka yeniydi. Bu en nemli-
si, belki de belirlenmesinde ve
nemli gvdesi korun-
bir yontu (Resim: 22). 0.63 x 0.55 m llerindeki
gvdesindeki benzeri bunun Artemis et-
mektedir ki, bu bulgu nemdedir ve
Metroon konusunda bizi bir daha teye
(22) Karyatidlerin konusunda yorumlar iin bkz. Macridy-Picard, a. g.
y., 436 vdd.; N. Oztrk, Kyzikos Kutsal Metroon. Plastik, Mimari ve Bezemeleri (A.
U. 50s. BiL. Enst. Master Tezi, Erzurum, 1993.)
320
]
=
>
'>
/1
=====
j
r>.
-+------+---'"
321
/ i
/ i
i i
/ i
i
/
i
i
i
izim 2: Amphiteatr
322
o
i
25 50 75
-- ------------
----------
._------------- - -- -----------
\
i ->;;
i
i / /-
i // / .
i / r-
i / ./
i
i / '
, / /
L / .:
II i ,,/ /
il v/ //
:: /
(
,f
"
" i
--------- /
_------.l
.-----
.; ...,
'" "
/ ,
/ ,
i \
i \
i \
\
-------------
,.,rrf" ............
/ ' ......
/$ "
/-- "
,
i '
i '
i \
/ \
t \
\
i i
i i
1 __- -- --_
----- ----,
........... ", ----------- -- -----
........ '- ,. -e-,
-- -- --. ,./ ,,/"',..........
................. // -, "<,
,---------------,,/ ", <.
, '
, ,
" "
-. ",

-. "
" '-
,
"-
------- --------
izim 3: Tiyatro
323
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i i
~
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
L. OJ
i
i
i
'- .J
r----------, r-----
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
:
i
i
i
~ L - - " l
i
L. -l
,---------,
r---------., r-----------f
i : i
i i i
i 11
i i i
i i i
i i i
i i i
L i i
i i i
i i i
i i i
i i i
i i i L. ..J L J
r - - - - - - - - -
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i L J
.-------...,
i i
i i
i i
i i
i i
1 i
i i
i i
i i
i i L. . . . .
i
i
i
----------------- ----- -- -- --------- - - - - - - - ~
i
II
; . . ~ _
r----' ,--------..
i i i i
i i i i
i i i i
i i i
r----,
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i
i i L J
r---"
i i
i i
i i
i
i :
i i
i i
i i L -A
r----------------------- ------ -- ----- --- --- - ---- ----.,
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
i
t
r

o 'X) m
izim 4: Prytaneion
324
Resim1
Resim2
325
Resim 3
Resim 4
326
Resim 5
Resim 6
327
Resim 7
Resim 8
328
Resim 9
Resim 10
329
Resim 11
Resim 12
330
Resim 13
Resim 14
331
Resim 15
Resim 16
332
Resim 17
Resim 18
333
334
Resim 19
Resim 20
Resim 21
Resim 22
335
1994 ROMA ATROSU KAZISI
Bedri YALMAN *
Bursa ilinin 86 km (Nikaia) ilesi (Harita:
1) Seluk Mahallesi Saraybahe mevkiindeki Roma tiyatrosu
da Kltr ve Mzeler Genel 18.4.1994
gn ve 710.2(16)-2575 ile 18.7.1994 gn
XV.dnem arkeolojik 37 gn devam ederek 23.8.1994 ta-
rihinde sona erdirildi'- 2.
* Dr. Bedri YALMAN, Bursa LL Kltr Mdr, Darphane Mah. Osmangazi Cad. No. 6,
Tophane-BURSA.
(1) 1994 ilgi, ve Mzesi
Mdr Arkeolog Taylan Sevil, Arkeolog Glin ile Mze Memuru
ederim. ".,
(2) Bursa LL Kltr Mdr, .. Grevlisi Arkeolog Dr. Bedri Yal-
bilimsel Hacettepe Universitesi Edebiyat Fakltesi Antropoloji
Blm Prof. Dr. Metin Ozbek, Grevlisi Selim Erdal,
niversitenin Protohistoria Arkeolojisi Blm Sleyman Ya-
semin 18 Mart Universitesi Arkeoloji Blm Aylin Ozkaya, toplu
ve iskeletlerin konservasyon ve
18 Mart niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Arkeoloji Blm'nde Okutman
Arkeolog Veysel Tolun, Hacettepe Universitesi Sanat Tarihi Blm doktora
Pelin Protohistoria Arkeolojisi Blm Serkan Fa-
tih Engin Yahya Trakya niversitesi Arkeolojii Blm Fah-
riye Yksel, Glbin 18 Mart Universitesi Arkeoloji Blm
Hacettepe Universitesi Sanat Tarihi Blm Ha-
kan Demir, Gzel Sanatlar Fakltesi Seramik Blm
takibi, bulunan eserlerin ve
ve koruma tedbirlerinin Hacettepe Universitesi Edebiyat Fakltesi An-
tropoloji Blm Grevlisi Suavi Ankara,Meslek Yksek Okulu Restoras-
yon Blm Aya Erhan, Sanat Tarihisi Bahar ztrk, mimari temiz-
izimi ve tiyatro ana geirilmesini; Gazi Universitesi Grevlisi
Ozkul, Sanat Tarihi Mevhibe Ankara Universitesi DTCF Arkeoloji Blm
Arzu Surii izim, envanter, depolama ve kamp yeri
.
1994 Tiyatro grevalan tm yelerine XV. dnem
zverili, ederim.
337
Dz alana edilmesinden ender bir alt
ya sahip olan Roma tiyatrosunda 12 adet st yksek
tonozlu mekan, 12 adet kalan tonozlu me-
kan, alt 7 adet trapozeide tonozlu mekan ile
iin kuzey gney iki, iki uzun, iki
ve dar tonozlu galeri, seyircilerin iin ikisi ku-
zey-gney, ikisi olmak zere toplam 41 adet, za-
manda mekan olan sistemler Bunlardan tali
olarak grev yapan tonozlu galeriler de
1994 V. trapozeide tonozlu mekan ile nndeki
tonozlu mekanlarda, alt cavea zerindeki toplu ve scae-
niumun tmn zere orta kesimde amalar-
da devam
Amalar ve Elde Edilen Sonular:
47. Ama: nemli olan V. trapozeide tonozlu mekan
ile nndeki VIII. ve iX. tonozlu iinde
temizlik ve sonunda 12 x 12 m boyutlu 2
m kadarki blmnde kiremit, mermer levha
tiyatroya ait mimari paralar, Bizans ve dnemlerine ait tek
renkli, sigraffito desenli, boya, slip, ensze, Milet ve
Rodos seramik paralan seramik ait mal-
zemeler ayaklar, karpuz dilimleri, simitler ve destek
na
amada hamurlu beyaz lacivert, kobalt mavisi
renklerle dekore Milet seramik rnekleri dikkat ekicidir. Bit-
ki, rozet, vertikal ve ile bezemelidir. Nadiren renk grl-
mektedir.
Amada olarak 0,75 m yer yer 2 m
moloz ve amur olan duvar
niteliksizdir. Bunun Dnemi 'nde tiyatroda olan sera-
mik atlyesi ile diazoma ve alt cavea zerinde rastla-
nan duvarlarla nitelikte
47. amada bu malzeme hayvan kemikleri ile az
miktarda insan kemiklerine ait paralar
(3) Bedri XV. II. Tiyatro 1992 Ankara, 1993 s.
427.
338
Daha monocrome seramikler limon
kf renkli olanlar Sigraffito i ie
emberler, emberlerin alanda palmet motifleri, beyaz,
pembe hamurlu, bitki ve hayvan desenleri ka-
bartma olarak Bunlarda hakim olan renk ve
Bunlar ince bir ile
68. Ama: 8 x 4 m olarak alt cavea zerinde
bu gneyinde 35, 32. amalar yer
1993 bu amada bu
yzeyde 94-68/1 nolu iskelete bacak,
ayak, sacrum, vertebralis, kaburgalar korunarak gnmze kal-

Bu amada 0,70 m kadar inilmesine koyu siyah-
kahverengi toprak iinde ok az hayvan kemiklerine ve kaba se-
ramik Bu tabaka sonra yeniden insan
iskeletlerinin tabakaya
da dikkat eken ve iinde iskelete
rastlanmayan bu tabakadan sonra insan iskeletlerinin
iki evreli bir toplu ortaya Ustteki tabakadaki
iskeletlerin tiyatronun 1986 kilise
iinde ve evresinde mezarlarla alttaki ta-
bakada ise Theodor Laskaris'in, len as-
kerlerine ait iskeletler
Bu toplu 68. amada
Bulunan 22 bireye ait iskeletlerin zellikleri
.
1- Birbiri zerine olan cesetlerin ynleri genelde
olmakla birlikte, ikinci gruptakiler kuzey gney Na-
diren ynnde olanlar (Resim: 1).
2- olanlarda kuzey gney uzan-
ise gneyde yer
(4) Bedri Yalman, IX. II, Tiyatro 1986 Ankara, 1987, s.
304-305.
(5) Prof. Dr. Metin zbek, Ge Bizans Iskeletlerinde ve Yaralanma
Bel/eten, C. LlV, 209, ayn TTK, Ankara, 1990, s. 39-44.
(6) Selim Erdal, Ge Bizans Dnemi Paleoantropolojik
celenrnesi, YLT, Ankara, 1991 s. 25-36
339
3- Cesetler st olup, yz dnk-
tr (Resim: 2).
4- Kollar ya bel zerinde ya zerinde apraz
veya nadiren eller cinsiyet uzvu zerindedir.
5- Bacaklar birbirine paralel ok dizden
hafif ekilme olanlar veya hocker tipini
(Resim: 3).
6- Bulunan iskeletlerin tmnn cinsiyeti erkektir. Orta guru-
buna girmektedir.
7- belirlenen genelde iyi rk
ise hafiftir. Bireylerin beslenmelerini tavuk, et,
salyangoz, istiridye tr yiyeceklere vererek
(Resim: 2).
8- Tiyatroda ortama iskeletlerin gnmze dek
orta derecede korunarak olduklan gzlenmektedir. ilerinden bir
nemli lde tahribat (Resim: 4).
. 9- Bu amada belirlenen iskeletlerin 1,52m ile 1,78m uzun-

10- Btn bireylere ait iskeletlerin izole olarak humerus, ti-
bia, coxae, femur'lara
sonra, gelecek
devam edilmek zere ara verildi.
71. Ama: Tiyatronun kuzeyinde, sahne orta kesimini
rten 5 x LO m kuzey gney 50 m
2
lik alanda
st olduka sert koyu gri renkli toprak iinde moloz
kiremit hayvan boynuzlar, cam ve seramik
Son derece olan bu kesimin iinde 0,25 m
da tabakalar grlmektedir. Belli ki yerde
nn klleri buraya
2,15 m derinde rekristalize kalkerden
rektogona1 kiklopik bloklar in situ olup tiyatronun scaeniumuna aittir.
kire kum ile
Bunlar iinde 0,073m ile 0,03 m

340
Grlen o ki, tiyatro ile olmayan bu duvar sisteminin Bizans
Dnemi'nde sonradan ihtiya
temizlenerek, birlikte buraya ve bir taba-

Gneyde 4,40 m derine amada 0,55 m eninde ve 0,45 m
kire kum ile
dolgulu duvar (Resim: 5). 1,5 m gneyindeki
duvar ile bunun
lan kare l ve renklere sahip
me ortaya (Resim: 6). Bunun 1,32 m kuzeyinde
iki merdivenle (Resim:
7). basamak pembe mermerdendir". Uzun sre basa-
maklar 2,23 m, eni 0,52 m, 0,30 m dir.
0,28 m 2,40 m ve 1,20 m enindedir.
ykselen lento paralanndan biri yerinden ve basama-
nnde devrik halde (Resim: 8). lento
in situdur. Seyirciye bakan yznde dikeyolarak grlen inci, kymation
ve faskiye dikkat ekicidir. Benzer motifler ve kuzey-
analemma duvarlanndaki merdivenli iki lento cep-
helerinde de aynen (Resim: 9).
Sahnenin 2. mermer sprgeliklerin
0,30 m dir. Altta dz hatla l defne lotus-palmet di-
zisi, inci dizisi mkemmel ve bir (Resim:
.
Gneydeki 0,80 m lik duvar ile sprgelik 1,25 m
zemin dz blok Sprgelik zerin-
deki rekristalize kalker kt yontulu 0,58 m ykseklikli kesme du-
var yer (Resim: ll).
Bu kesimin duvar 0,92 x 0,73 m boyutlu ve grlen
0,85 m paradan Kaba
dur. cephesinde II harfi grlyor (Resim: 12). Bunun 1,85m kuze-
yinde 1,30 m 0,44 m eni ve 0,73 m olan kesme
bir 2,73 m ince kesme duvar yer al-
Burada kire kum ele tabaka
zerine blok ve amur ile kaba bir duvar
(7) Bedri IX. II, Tiyatro 1986, Ankara 1987, s.
301-302, R. 5-6.
(8) Bedri VIII. II, Tiyotra 1985, Ankara 1986,
s. 237, R. 8-9.
341
1,90 m 1,23 m dir. birbirine
demir kenetlerle 0,155 m hay-
van iin bir delik (Resim: 13). Benzer deliklere tiyat-
ronun kesimlerinde hatta motifli mermer bloklarda da
(Resim: 14).
Amada belirlenen beyaz mermerden mimari ti-
yatronun scaeniumuna ait
A7l-E.39: Sprgelikveya ait olup 0,295 m uzunlu-
0,25 m ene ve 0,19 m sahiptir. Uzerinde inci, kymation ve
lotus -palmet dizisi yer
A7l-E,4l: Mimari 0,35 m, eni 0,16 m ve
0,16 m dir. Dz 0,02 m bir inci di-
zisi Bunun basamaklarla kenarla-
yer alan lentolara ait para
A7l-E,42: Mimari 0,45 m eni, 0,30 m ve
0,15 m dir. yzeyinde dz hatlar 0,06 m
ortada bir sola, dnk er
yaprak motifli bezeme ince sahiptir.
72. Ama: Tiyatro scaeniumunun yer kuzey blmnn orta
kesiminde 71. 2 m kuzey gney LO
m, 5 m olmak zere 50 m
2
lik ama, sahnenin
blmleri ile bu entegrasyonunun

0,50 m kuzeyinde 0,40 m ve 0,30 m
de kire kum ile bir duvar belirlen-
di. yay dnen duvar 1,30 m kuzeyinde kalan
0,70 m (Resim: 15). Tiyatronun scaeniumuna ait
n rekristalize kalkerden Ge Bizans Dne-
mi'nde kire kum ile rlerek ve zerinde 0,80
m duvar devam 71. amada da
grlen bu evredeki amalarda dnemle-
rinde ortaya blmleri ile birlikte, 23,5 m sap-
(Resim: 8-15-16-25). Duvarda
0,33 m dir. 0,03 -0,04 m Har ise 0,04
ile 0,06 m gstermektedir. Bu nnde
de devam 1,75 m nn 0,35 m rtt-
(Resim: 17). 3 nolu 0,70 m dir. Beyaz
342
mermerden iki ucunu ve yan evirmektedir. Spr-
gelik 0,30 m olup, altta dz hat 0,07 m yanm silindi-
rik bombeli 0,08 m hat zerinde defne yaprak dizisi
bir uzan-
Bunun zerinde 0,07 m lotus palmet motif dizisi
yer Sonra inci dizisi 0,06 m dz bir hat ile
Bu zerinde re kristalize kalkerden kaba yontulu
0,58 m bir duvar yer Bunun yzeyinde ince fi-
rizin demir kama yuvalan gzlenmektedir. Bu yuvala-
bir demir kama ve in situ olarak dur-
(Resim: 18-24).
kire kum ile belgelenen duvar
malzemesi siyah, san, beyaz ve mavi renkle-
rin fresk dnemle-
rinde de benzer duvar fresk
Ge Bizans Dnemi 'ne ait yan stun
tamburu (Resim: 19). 0,59 m, 0,75 m olan
stun 0,065 m kare demir kama
0,07 m dir. Taban veya ait olan bu
0,045 m lik bir yer Uzerinde
MAPTYPIOY kelimesi olup .
(Resim: 20).
Stun 0,60 m gneyinde kire kum taba-
ka iinde 0,75 m eninde, 0,60 m boyunda ve 0,32 m plaster
kaidesi ters olarak Beyaz mermerden bir
le (Resim: 21)1.
Burada bir daha nce iki t-
m Birincisi 0,30 m 2,15 m eninde ve 0,44
m ikincisinin olup, eni 2,16 m ,
vazifesi iin 1,12 m dir. Bunun iki birer lentonun
kalan izlerden ve 71. amadaki simetrisinden
(Resim: 22).
ve merdiven nnde, gneyde 2,10m
eninde kesme iki yan uzanan 6,70 x
(9) Bedri XL. ll, Tiyatro Antalya 1989, s;
307, R. 11
(10) Bedri Yalman, Tiyatro 1984, Ankara 1985, s.
585, R. 13.
343
2,10 m lik dikdrtgen platformda (Resim: 23), basamaktan 0,75 m gney-
de birbiri ile 1,75 m iki ok postamentin anla-
iki zemin grlmektedir. Bunlarda iki demir
izlenmektedir.
3 nolu amada 2,28 m,
kuzey gney 2,30 m dir. Sprgelik zerindeki kesme bl-
mn 0,58 m dir. Bu kama
demir kenetleri grlmektedir. Bunun zerindeki 4. grl-
gibi beyaz mermerden gnmze kadar (Re-
sim: 25).
Bu amada bulunan nemli mimari paralar
plaster kaidesi daha nce bulunanlarla paralellik
0,75 m, eni 0,59 m, 0,32 m dir. Enine dikdrtgen olup,
n yznde akhantus geme rg motifi ve defne yaprak dizi-
leri ile son derece mkemmel bir sahiptir.
amada bulunan postament ok cephelidir. Taban
daireseldir. Alt torus, trochylus ile kymation, boncuk dizisi
Buradan bir ember ile sekiz yzeyli gvdeye geilmekte
olup, yzeyler dikine dikdrtgen ince bir ereve
ile kymation yer Benzer stun kaidesi 1984
dneminde
etdlerde tiyatro scaeniumunda benzer 8 postament yer al-
makta idi. Bunlar pembe yivsiz stunlar kalan temel
izleri, postament ve stun bulunan
Korint stun stilini ortaya koy-
.
1,70 m Buradan merdi-
ven kadar cephe 2,45 m dir. ve
kiklopik bloklar birbirine demir kenetlerle
Uzerinde 0,33 x 0,33 m boyutlu, 0,065 m iki kare
Ge Bizans duvar belirlen-
Har 0,03 ile 0,07 m gstermektedir.
Gnmze sadece tek kalan bir har yze-
yinde izleri
(11) Bedri Yalman, VII. Tiyatro 1984, Ankara 1985, s.
582, R. 5-6.
344
Sahnenin bu 0,92 x 0,86 m; 0,66 x 0,65 m boyutlu kaba yon-
tulu bloklarla desteklenmektedir. da de-
mir kenetler Aynca tip
0,62 x 0,66 m boyutlu bir destek yer
Bu kesimde tiyatronun sahne ait mermer mi-
mari plastik paralar, bitki, hayvan, insan figrlerine ait yzlerce
mermer para Bunlann ana sklmeleri
veya bir zere. buradan kolayca
ile geriye ise bir mer-
mer
73. Ama: 68. amaya kuzeyden olarak 1,30 m
derinde kuzey gney iskeletleriri nemli bu amaya
ITK94 A68-5, ITK94 A68-6, ITK94
A68-7 ve A 68-8 nolu iskeletlerin bulmak, toplu me-
kuzey belirlemek ile bu ama
5 x 5 m boyutlu ilk Ge Bizans Dnemi'ne ait
seramik, cam ve izole insan kemiklerine
1994 Roma, Bizans ve dnemlerine
ait seramik, ini, maden, mermer ve kemikten imal eserler ele ge-
haricinde cam, bronz, olanlara da rastlan-

Etdlk zellik eserler 44 adet olup, 21 adet envanterlik eser,
46 binlerce etdlk para ile 54 torbaya insan is-
keletleri Mzesi teslim
Buluntulardan rnekler:
Plaster Kaidesi- Roma Dnemi'ne ait olup, 72.
amada Beyaz mermerdendir. Uzun: 0,75 m, eni: 0,59 m,
yk:0,32 m dir. Dikdrtgen Arka hari cepheleri
motiflidir. Alt dikdrtgen ereveli sahalarda ortada akhanthus
iki simetrik olarak dizile-
ri, st geme rg motifli, yuvarlak ve hatlardan sonra er
dizili yaprak motifleri
st tablada ortada dikdrtgen demir

Postament Roma Dnemi'ne ait olup,
345
72. amada Beyaz mermerdendir. daireselolan to-
rus, trokhiloslu kaide sonra kymation ve boncuk dizi motifleri
ile ibkey alandan ok ana gvdeye geilmektedir. Bura-
da dikine dikdrtgen alanlar birbirinden dz hatlarla
kymation ile
para halinde ele
Bizans Dnemi 'ne aittir. 71. amada bulun-
Yk: 0,061 m, sap uzun: 0,024 m, a: 0,033 m dir.
. Oval tipli kesik konik gvdesi, gvde zerinde bir emberden
sarkan yuvarlaklar Gvde hafife
sallanan dili yoktur.
Spatula- Bizans Dnemi'ne aittir. 72. amada Uzun:
0,083 m, sap eni: 0,009 m, eni: 0,024 m dir. Dikdrtgen prizmatik
ucu hafif Sap
entikler
Sap: Bizans Dnemi'ne aittir. 72. amada
tur. Uzun: 0,047 m, sap 0,009 m, 0,012 m dir.
linde olup, ince silindirik sonra ince
bir hat ve bir delik ve
bir yer
Yzk: Bizans Dnemi'ne aittir. 72. amada uzun:
0,022 m, eni: 0,013 m, 0,023 m dir. oval olup,
ince bir hatla, ortada iki ince izgi ile ikiye ve
lankavi hatlarla
ember olup, ince ke-

346
Harita
iZNiK
.
i
i/:Co.OOO
iLESi
347
348
Resim 1: 68. amada iskeletlerin genel
Resim 2: tTK94 A68-2no lu iskeletin
ve konumu
Resim 3: Hacker ele geen bir is-
kelet
Resim 4: 68. amadaki iskeletler
tahrip
349
Resim 5: ve dolgulu duvar
Resim 6: 71. sahne ve tiyatro
350
Resim 7: 71.
Resim 8: 71. amada sahne
351
Resim 9: Tiyatro
Resim 10: Sahnenin mermer bir para
352
Resim 11: Sahne
zemin
Resim 12: blok yzeylerindeki II harfleri
353
Resim 13: hayvan
Resim 14: Motifli mimari paralara delikler
354
Resim 15: Sahne Bizans Dne-
mi'ne ait duvar
Resim 16: 23.5 m Bizans
ve sahnenin
355
356
Resim 17: 3 no lu ve nndeki Bizans
Resim 18: 3 ve 4 no lu ve evrelerinin
genel
Resim 19: Sahne nndeki Bizans
stun tamburu
Resim 20: Tiyatroya ait stun ve zerindeki
357
358
Resim 21: Stun ile plaster kaidesinin
buluntu durumu
Resim 22: 72. amadaki basamaklar ve
Resim 23: Sahnenin genel
Resim 24: Sahnenin mermer firizlerinin yuvalar
359
Resim 25: ve 2. sahnedeki genel
360
KAZISI 1994
Chris.S.UGHTPOOT*
Amorium'daki yedinci sezonu 7 Temmuz- 20
tarihleri kilisesi ve sur-
iki ve kuzey
iki olmak zere toplam drt noktada amalara devam edil-
Bunlara ek olarak ve evresindeki tepelerin kuzey etekle-
rinde yzey ilgin ve
Btn bu izler Roma ve Bizans dnemlerinde yo-
olarak iskan Amorium'un yeni bilgiler

Ekibimiz Dr.Chris S.Lightfoot, Dr.Eric Ivison, Karen Barker, John
Giorgi, Dr.Haride Gnyol, Kate Hughes, Lynda Mulvin, Simon Morti-
mer, Paola Pugsley, Simon Young, Claudia Wagner ve Osman
Bilkent Universitesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi
Blm Akkiprik, Ramazan Alkan, Mercan Aray-
Deniz Atilla, Mustafa Eren, Grkem Tanyeri ve
Ipek Ycel de ekibinde yer Alanya Mzesi'nden Glcan
Kkkaraaslan ise temsilcisi olarak
sezonu boyunca yirmi iki Hisarky'den temin
Bu British Academy, Ankara Arkeoloji Enstits,
Oxford Universitesi Craven Komitesi, Seven Pillars of Wisdom Trust ve
Society for the- Promotion of Byzantine Studies, Bilkent niversitesi,
'Amorium ve Ko byk bir nezaketle
lanan maddi Projemize verdikleri destekle-
* Dr. C.S. LIGHTFOOT, Arkeoloji Enstits, 24, Tahran Caddesi, TR-
06700, ANKARA.
Bu metnin Trkesi Anadolu niversitesi A. Tolga Tek
361
rinden Prof.Dr.Engin zgen ve ve Mzeler Genel Mdr-
Prof.Cyril Mango, Dr. M. H. Ballance, Dr. Peter Kuni-
holm, Richard Ashton, Dr. David Shankland, Gina Coulthard ve Bilkent
niversitesi Arkeoloji Blm'nde bulunan tm aym za-
manda A Gler
Belediye Hseyin Piribeyli
Belediye ve Afyon Mzesi
i Kilise (Bazilika)
Kilisede bu seneki orta nefin zemin ortaya
ve hemekadar henz tamamlanma-
da, tarihesini olduka fazla
yeni deliller ele Buna ek olarak konservasyon ihtiya-
tespit ve ayakta mevcut
sonucunda, daha nceden ileri
gibi ama sadece iki adet -(ilki
Ge Antik Dnem'de yan nefli bazilika olarak ikincisi ise ha
kubbeli bazilika kilisesi tipine evrilmesi). Ikinci plan evresi yak-
olarak 9. ikinci tarihlendirilmektedir. Bu safhada
kiliseye, kubbeyi ktlesel i ya-
m orijinal dekoratif byk bir

Bernadaki zemin da iki belirgin safha grl-
mektedir. Opus sectile tipindeki yeni zemin, altta yer alan ve iri, dikdrt-
gen plakalardan daha eski bir zeline
yeri tespit ve kaidesine ait para-
in situ olarak I). kuzey ve
templon temellerinin daha ge d-
nemlerine ait yeni veriler elde yitir-
mesine neden olan olaylar sonucunda apsis ve da-
ha olarak nedeniyle bu tr izlerin kilisenin
da grlmektedir. Toplanan arkeo-botanik numuneler, bu
bir iftlik evi ve avlusu olarak hizmet etmektedir.
Ornekler sonucu ortaya ile karbonize
koyun trndedir. Kiliseden ele geen sikkeyi incele-
yen Bay Tahsin Saati, 13. ilk ait Anadolu Sel-
bildirerek, bu evresinin
olarak tarihlenmesine
(1) Moneta 3 (1995), s. 1; Anatolian Studies XLV (1995), s. 137-8
362
Orta nefin zemin gnmze olduka iyi
bir durumda bunlar berna kadar zenli
(Resim: 1). Kaplama, burada, iri dikdrtgen etrafla-
kare ve karolarla erevelenmesi ve daire ereveli
menner disklerin ibarettir. Ambona
1993 ele geen cam mozaik zemin Ze-
min ana ambon, solea, templon ve
sunak ile aks zerinde kateden grsel ve belki
trensel bir Ne ki naosun kuzey ge
dneme ait moloz bir kuzey
hemen nnn Bu gneyindeki ze-
min ise menner disklerin basit erevelerle, yerler-
de sekizgen karolarla evrilmesiyle
Kilisenin Orta Bizans Dnemi'nde tekrar boyut-
ve ssleme duvar ve zeminlerdeki menner ele-
manlarla birlikte tekrar sklrnek zorunda bi-
ze, eski harap eden gc bir fikir vermekte-
dir. Onun yerini alan ha ve kubbeli bazilika kilisesi olarak
lanabilecek yeni yerel bir kilise iin olduka dikkat ekici
ana kadar ele en nemli opus sectile rneklerin-
den biriyle ve alt yer freskolar ile kemerler
ve kubbede polikrom cam mozaiklerle dinamik mimarisi ss-
lenen bu yeni zamanda olduka dikkat ekici bir
dzenlemesi ile de ana kadar kiliseden ele geen envan-
Bizans Dnemi 500'e
bu haliyle, Amorium bu konuda Trkiye'de ele geen
en nemli Bizans duvar ssleme
en olan mozaik tessera bemada
ele gemesi grnmne bir delildir. Bu fragmansal de-
liller bir arada kilisenin ikinci evresinin bilinmeyen
hami veya hamilerinin sosyal statlerinin nemine ve zenginliklerine
ret eder.
Arkeolojik, mimari ve sanatsal deliller kilisenin ikinci ev-
resinin kesin olarak tarihlendirilmesi ynnde
iinde figrl fresk bizi ilk etapta, bir termi-
nus post quem olarak ikonolast dnemin 843 itibaren
gtrmektedir. ve fresko ya-
lL. yeniden gstermektedir.
(2) XVI. II. Ankara, 30 Haziran 1994 (Ankara 1995), s. 135
ve resim 6; Anatolian Studies XLV (1995), s. 122-4.
363
2-
bu sene gen kulenin ba-
yer alan kuzey ieriden
kaba sonradan Bu duvarda bloklar
da Bunlardan bir tanesi, zerine rlyef olarak ha madal-
yon bir kilit Bu duvar ile ortaya
ll. ait tahmin edilmektedir.
bir halinde, gibi lento
(Resim: 2). Bu yatay lento, birbirlerine kilitle-
nen bloklardan ki bu ile 1836'da Amorium kentini
seyyah W.J. Hamilton'un, akropolisin kuzey ayakta
bugn varolmayan kemerin mimari zelliklerinin benzer tasvi-
rini
3-
hyk zerinde amakta "step-
trench"deki yeni ilk olarak 1993'de bulunan izleri-
nin kronoloji ve stratigrafisini byk lde Geen se-
ne, ierisinde grebilme
iri ge bir dnemde
ama bunun gney ucunu savunma
nce Bu ge dnem savunma
nce, hyk duvar nnde yer
alan dik bir yama ile ek savunma tedbirlerinin grlmekte-
dir.
30 metre yeni bir amaya
i da incelemekle beraber,
stratigrafisi zerine yeni veriler elde etmektir (Resim: 3). bu
alanda, Ge Seluklu, Erken dnemlerine ait bir dizi izi ve
zemin ki, iine
bir oda da Bu katmanlar, Amorium'daki en ge
iskan evrelerini saptamak (Resim: 4). Arkeo-
lojik veriler, kentin nemli bir Bizans kale Seluklular ve Er-
ken Dnemi 'nde nemini sre olarak belgele-
meye Bu ileride tarihi demog-
(3) Bk. AnatolianStudiesXLV (1995), resim xv (a).
(4) WJ. Hamilton, InAsiaMinor, I, London 1842, B,
364
rafik: evre analizleri ile beraber ile Ge Or- -
ta Orta Anadolu'nun ufak sosyal zelliklerinin

5-
a- Antropolojik
yer alan L 1993
bulunan iki adet iskelet Kate Hughes birey
(konteks 340) st, dnk
ve pelvisin zellikleri bireyin gstermektedir.
kemikler lmn erken
eder. sternal bireyin 25-30 gs-
terir. kol kemikleri soldakilere gre 5 mm daha uzun iin bi-
reyin daha ok elini Boyu 1.64 m dir.
olduka kt Kemiklerdeki deformasyonlar bireyde
ileri safhada periodontal eder.
mezar, (konteks 351) Bireyin sol ve kafa-
eksik olarak ele Buna pelvis zellikleri bireyin er-
kek gsterir. sternel lm 50+ civa-
belirtmektedir. Boyu 1.73 m olarak Patolojik
zellikleri bireyin fel gsteren dirsek eklemindeki
degenarative arthritistir. Her iki iskeletinde kemik d-
nemde gstermektedir.
Bu iki tarihlerini kesin olarak saptamak mmkn
biimleri kltrel gruba ait gsterir.
yzey toprak iinde ele gemesi, bu grnnn
geen gstermez. Hisarky 1892'de ve me-
olarak sit bir
yzey elde edilen verilere gre 16. ikinci
na tarihlenmektedir". Bu bu dneme tarihlendirmek mmkn-
dr. Bu durumda L elde edilen verilere gre gebe
Trkmen geici kamp yeri olarak bir
dneme aittirler.
b-
Bu senenin en ilgin buluntusu, an Afyon Mzesi'nde bulunan bir
(5) XVI. II, 30 Haziran 1994, Ankara 1995, s. 148, resim: 6.
(6) Bkz. Studies XLIV (1994), s. 127.
365
mimari Bu eser (T614, Resim: 5). Kilisesi'nde ne-
fin ucuna opus sectile zerindeki dkntnn iinden ele
Bu parapet ait paralara henz
Mevcut para, kaliteli beyaz mermerden, zenli bir iki
da Bir yznde yksek rlyef olarak bir kartala ait
gvde alt mevcuttur. Dz zemin zerine frontal olarak stilize bir
Peneleri ile, ne kuyruklu ve
uzun ufak bir Orta Bizans Dnemi'nde kar-
tal rlyefleri nadir Amorium stili, zellikle yksek
rlyef ve tylerinin Constantinopolis Lips
Kuzey Kilisesi'nden (907 ele geen r-
neklere benzer", Bu, arka yznde alak rlyef olarak stilize bir
akanthus
c- Cam Mozaikler
1988 beri depoda biriken mozaik ve oka tessera
taneleri Hande Gnyol (Istanbul Restorasyon ve Konservasyon Merkez
Ky Osman Aldemir ta-
17800 tessera Bu malzemenin % 99'u
Kilisesi'nden 1992, 1993 ve 1994 sezonlannda kilisenin do-
ucunda Bizans katmanlardan ele gemektediriers. Tek tek tes-
sera hala duran mozaik
na da Bunlar stndeki tonozlarda
ikinci evresinde yer sonular, opak rengin
tesseralarda hakim gsterir. Bunun tessara-
sslemenin eder. 1993 ve 1994'de ele ge-
en paralarda, zemin zerinde mavi ve oldu-
ve belki arka plan ve figr eder.
paralarda stilize bitkisel bezemelere de
d- ve Kiremitler
192 rnekten bir ve kiremit Karen Barker tara-
(7) G. Mendel, Cataloague des sclptures grecques, romaines et byzantines, cilt 2,
1914, s. 511-2 no, 712; A. Grabar, Sculptures Byzantines du Moyen Age II: Xle-XIVe siecle,
Paris 1976, s. 66-7 no. 55-6 ve resim XXXV (a)-(b); s. 68-9 no. 62 ve resim XXXIX (a); ve
resim LXVIII (a); D. Buckton (ed)., Treasures of Byzanitne art and culture,
London f994, s. 140 no. 151.
(8) T. Macridy, A. H. S. Megaw, C. Manga, E. J. W. Hawkins, The monastery of Lips (Fenari
Camii) at Oaks Papers XVIII (1964), s. 262, resim 17 ve zellikle
31. bir para iin bk, N. La sculpture byzantine figuree au Musee
archeologique d' Istanbul. Paris 1990, s. 192 no. 413.
(9) Anatelian Studies XLIV (1994), s. 108.
366
Bunlar tipolojik grup
rneklerde yer alan damga ve ile hayvan
ve insan ayak izleri ilgintir.
e- Yzey
Hisarky gneyinde, yeni formlarda
olan ve bol miktarda Frig tipi Or-
Ozbekli Mahallesi Demireili kynde iki yeni rnek
buradan bir nenn Mzesi'ne
Tezky'de de iki gzel rnek daha Bura-
da bize, bir bahede gsterilen bir ise Apolla
Julia Domna iin bir sunak veya heykel kaidesidir (Resim: 6).
Mezar malzemesinin kalitesi ve Roma Dnemi'nde
evre iinde gstermektedir.
aydere'de bulunan bir yeri yzey seramiklerine gre Ro-
ma-Ge Antik Dnem'e ait bir iftliktir.
Daha eski biri Tezky'n
seramikleri ile M.O.2. bine ait nemli bir Hitit ol-
gereken Tezky Hyk'tr!'. bol miktar-
da M.O. 1. bin Frig tipi seramik bulunan Hyk'tr.
Bizans ise dikkat ekicidir. Bunlar tane kaya
kilisesi (Akam, ve Bykkale 2) Iki
yerde daha kilise mmkn izlere (biri Manas-
Tepe, ise trbesinde templon paralan olan
7). Asan) ok ilgin bir ve
Boztepe zirvesinde Amorium ve hakim bir pozisyonda
kale/gzetleme kulesi de muhtelif tr1erde Bizans sa-
Hemen hemen her yerde mimari paralar bina ve
tekrar olarak grlmektedir (Resim: 8). Bu izler kentin bir
Bizans dnemdeki nemini gsterir.
evre tepelere Leo III, henz Anatelikon the-
iken kentin piskoposunu 716
hikayesini
(lO) Bk. MAMA Vol. VII, ed. W. M. Calder, Manchester 1956; M. Waelkens, Die kleinasiatisc-
hen I-II, Mainz 1980.
(11) D. Mennerci, Afyon Blgesi ve Hinterlandmda M. . II. Bin Birimleri, VIII. Trk
Tarih Kongresi, Ankara-ll-IS Ekim 1976. Kongreye Sunulan Bildiriler, cilt I, Ankara 1979,
s. 161-2.
(l2) Bkz. J. B. Bury, A History of the Later Roman Empirefrom Arcadius to Irene (395 A. D. to
800 A. D.) cilt II, Amsterdam 1966, s. 378.
367
, "
AM 94 CHURCH PLAN 5
ALTAR FOUNDATION AND
ENVlRONS TRENCH A3-1
N
6
o
i
25m 5m
Kilisedeki bulunan yeri.
368
to seeord
cricmber-
II 1..J J
BUYUKKAlE
ROCK-eUT CHURCH
,
__ "modern

BEMA
ooor- oestr-oyed
,
,
/
i
i
i
i
i
i
i
erebed
NARTHEX
-<c .t- - -'- - - - - - - - --
i
,
i i
, i

orcosouum j \
-,
,
,
\
\
\
\
\
\
\
\
i NAOS
i
i
i
i
2: Bykkale kaya kilisesi
369
370
Resim 1: Kilise, orta nefin zemin (Neg.
AM94/12/32)
Resim 2: (Neg. AM94/13/13A)
Resim 3: son Bizans (Neg. AM94/17/25A)
Resim 4: TT genel
(Neg. AM94/10/32)
371
372
Resim S: Kartal, T614, yk. 0.17 m (Neg .AM94/1S/3)
Resim 6: Tezky'de bulunan y a z t (Neg, AM94/
02/28A)
Resim 7: HacIlar Trbesi, Bizans Dnemi'ne ait olan bir p a r a s (Neg. AM/Ol/I7A)
Resim 8: Boztepe'de bulunan Bizans gzetme b i n a s (Neg. AM94/02/29A)
373
1994 YILI DEMRE
KAZISI
rKEN*
8-28 ve 5-18 Eyll 1994 tarihleri Kltr
ve Hacettepe Universitesi yrtlen Demre'deki Aziz Nikolaos Ki-
lisesi'nde temsilcisi
olarak Sanat Tarihisi Hacettepe
Sanat Tarihi Anabilim yelerinden Yksek Mi-
mar Dr. Mustafa Akpolat, Grevlisi Sema Alpaslan, Meryem
Acara, mezuniyet Mim. Burcu Ceylan, Nilay o-
lisans Nilfer Peker, Hanife Hakan Tekin,
Burak Kanat, Ebru Ozg ve Anadolu Uni-
versitesi Arkeoloji-Sanat Tarihi Blm'nden Grevlisi Yelda
Olcay .
iznini ve veren Kltr ve Mzeler
Genel 'ne, maddi destek Turizm ve
M. Rahmi Ko'a, Kltr temsilcisine, ekibine ve
mize ederim1.
1.
a. C ve Merdivenli Podyum
1993 kilisenin C ek 7.40 m
ve st katta birbirine bir ile
* Prof. Dr. S. TKEN, Hacettepe niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji ve
Sanat Tarihi Blm, Beytepe- ANKARA.
(1) gsterdikleri ilgi ve iin Demre Ali Uslanmaz, Belediye
Sleyman Mal Mdr Ulk Emniyet Mdr Korkmaz
Gven'e ekip ederim. 1994 iki ancak tahsis edi-
len denek 33 gnlk bir kampanya iin yeterli
375
ve mekanlan 1994 ama 4.50 m
ve 5.00x5.30 m dzensiz kare
tmyle ortaya (izim:l). 0.94-0.20
m kadar mevcut yuvarlak bir g-
rlr. C gney cephesini tmyle amak ve
ni tesbit edebilmek ile gneyde 5.70 m toprak kal-
1994 sonunda ek (C, Cl ve C2)
kiliseden itibaren 27.50 m ye (Resim: 1). _
C podyuma kuzey ortaya aynca
podyumun belirleyebilmek ile amada C ye dik
ile kuzey-gney ve ynlerinde iki duvar ortaya
1995 de yeni amalarla bu mekanlarla

b. Al-A2-A3
1993 de Al kuzey cephesini topraktan iin
ve 4.00-2.60 m kodda amalar zemine kadar
bu amalar ynnde 14.00 m Al, A2 ve A3
kuzey cepheleri ortaya
1992 de temizlenen Al tesbit edilen
1994 Al zeminde devam etmek-
tedir. Zemin i ve dzenli bir levhalarla
ise levhalar rt-
mektedir. Muhtemelen insan eli ile tahrip edilen Al zemini i ve
2.5-5.5 cm har ile kabaca hemyz
(Resim: 2). Benzer tahribat podyum ve CL dikkatimizi

Al ile 1992 sonucunda
ileri bir veri Podyum merdiveni ku-
zeyinde devam etmektedir; arkad nceden varolan podyum merdivenleri
zerine
zenli duvar ve bezemeleri ile dikkati eker. 1994
(2) Bkz. S.Y. tken, 1993 Demre, Aziz Nikolaos Kilisesi XVI .KST (Ankara
1994), Ankara 1995, II, 361-376, biL. 363,
(3) A 1 zeminindeki har tabaka iin bkz. S. Y. Otken, 1989 Demre
sindeki Aziz Nikolaos Kilisesi'nde VIII. AST (Ankara 1990), Ankara
1991,179-192, biL. 293.
(4) Bkz. S. Y. tken, 1992 Demre Aziz Nikolaos Kilisesi'nde
XV, KST(Ankara 1993), Ankara 1995, II, 475-486, biL. 477.
376
de ha Korint (5. (Resim: 3),
payenin stnn mala ile izgilerle paye
yer alan zikzak ve dalga motifli kemer
kabartma ha motifi, aynca kemer genlerindeki bezemeler,
ek nndeki estetik
gstermektedir'.
c. C2
Geen CL iten Bu ise C2 kubbeli
iten topraktan ve 3.40 m yksekli-
kadar toprak Mekan L biiminde drt duvan ze-
rinde pandantiflerle geilen 3.70 m bir kubbe ile rtldr.
Kubbeyi payeler ge dnemde Cl da gibi
tan duvarlar rlmek suretiyle Kesme
kubbenin i yzeyi, pandantifler ve kubbe kemerleri dzgn bir
Kubbe yzeyi kilisenin hibir grlmeyen ka-
bartma sslemeler iermektedir: Merkezi evreleyen dairesel silmeden
inen yuvarlak silmeler drt dilim
dilimin ekseninde yksek kabartma bir ha tas-
viri yer
II. KK BULUNTULAR
Sema ALPASLAN
Ni/ay ORAGAN
a. ve Mermer Buluntular
1994 413 adet ve mermer buluntu ele
bunlann 4 in situdur. Buluntulann 376 tr tesbit bun-
lardan 62 si mimari geler; 224 opus sectile yer 40 iki y-
z levhalar; 19 u bir yz paralar; 18 i liturjik geler; 5 i
kitabedir; 45 eserin tr
alvyonla kaplayan sel felaketini incelerken btn olarak g-
nmze gelebilen birok eserin korunma setlerde
tesbit Setlerde Myra'dan getirilen ok ese-
rin kilisenin ilk dneminin geleri
A3 sette Roma Dnemi'ne ait mermer spiral
(5) iin bkz. tken.XlII. KST (anakkale 1991), Ankara 1992, 291-303, res. 5,1989
A 2 k cephesinde derz zerinde bezemeler tesbit bkz. t-
ken, a. g. e. (1990), 184-185. Cephedeki sslemeler iin bkz. Otken, a. g. e.
(1994),362-363.
377
r.
yivli stunce biim, boyut, malzeme zellikleri ile bu gn kilisenin gney
yan nefindeki veya Antalya Mzesi ve kilisenin galerisinde-
ki, 2. tarihlenen stunlu Sidemara sarkofag tipine uygundur'.
Ana toprakta ele geen liturjik ajour ve
templon payesi kaliteli ile dikkati eker. Paye, Orta
Bizans Dnemi 'nde olan antrolak motifi ile erken dneme zg
ajour birarada nik bir rnektir. Ben-
zerleri Likya Blgesi 'nde 6. eser kilisenin ilk
dnemine ait liturjik gelerden biridir?
1994 de bulunan soffit motifli ve topuzlu iki templon payesinden bi-
ri, avluda yer alan bir paye ile boyut, malzeme, motif ve tipte benzere.
5.6. topuzlu ve soffit motifli payeli-
rin paralelleri Suriye'deki Huarte mezar grl-
mektedir". ele geen ok topuz paralan (restitsyon
9.5-20.5) bu tipin Myra'da ok gstermektedir.
Geen ve altar rlikerine ait
mz bir grup delikli levhada drt sivri yaprak, zikzak ve geme motifle-
rinin kombinasyonu dikkati eker". Delikli zikzak motifinin teknik ve
motif erken dnem sepet tipi stun grlmesi bu
eserleri kilisenin ilk dnemine tarihlernemizi destekleru. Bu ilk
kez bu grubun restitsyon denemeleri
Ana toprak yuvarlak silmenin, boyut 63-66
cm) ve biim nedeniyle bir iinde
(6) Kilisede stunee ile Myra'daki sarkofaga ait stunceler cm ve
7-9 yivlidir; bkz. H. Wiegartz, ReliefSarkophage in der 1.
Borehhardt (ed.). Myra, Eine Lykisehe Metropole in antiker und byzantinischer Zeit, Berlin
1975,222, res. 37.
(7) Geen ait ajour1u levhalar ve templon payesi teknik, motif ve slup gste-
rir; bkz. tken, a. g. e. (1993), S. Alpaslan, Kk Buluniular 479,dn. 14.
(8) Avludaki paye iin bkz. O. Feld, Die lnnenausstattung der Nikolaoskirehe in Myra, 369,
kat. no. 29, lev. 119A, Borehhardt, a. g. e. (1975), dn. 6. Her iki payenin malzemesi beyaz
mermer; en ve O.25xO.26 m dir.
(9) P.-M. T. Canivet, HuarteSanctuaire d'Apamene siecle), Paris 1987,
55, Lev. LlV,
(l) Bkz. tken, a. g. e.(1994), S. Alpaslan, Kk Buluntular 367, dn. 25.
(11) Sepet tipi stun iin bkz. J. Kramer-Ll.Peschlow-F, W. Deiehmann, Corpus Der
Kapitelle Der Kirche Von San Mareo Zu Venedig, Wiesbaden 1981, kat. no. 167, 168,299,
323,434,436;592,593.
378
nlmektedir. n yzdeki ha ve palmet motifleri, kiliseye ait 1
tarihlenen iki templon ile slup ve motif gsterir,
Ana toprakta 1994 te 32 adet geometrik opus sectile ve harla-
n ile birlikte opus sectile para Pembe har,
geen rnekleri gibi 8.-9. tarihlenen kubbeli bazilika-
benzer". Bir rnek boyut, malzeme ve motif kilise-
nin in situ panonun ile benzerlik gs-
termektedir.
b. Cam Buluntular
Yelda OLCAY*
1994 ana toprakta 647 Bizans ve yzeyde 72 Bizans
dneme ait cam para bunlardan 74 111 i pencere
33 kaide, 16 kulp, 9 u kandil 402 si gvde 1 i
ve 1 i bileziktir.
Genel zellikleri ile geen rneklerle btnlk gsteren
camlar kulp ve lif bezemelerdeki mavi renk bu kez saydam gv-
de Renklerden ve
renksiz camlar izler, pembe camlar ok
Buluntular bu amalara gre ve C 1 evre-
sinde artan
Geen tesbit edilen drt ubuklu kandil tipine 1994 ile
yeni kadeh tipi kandillerde iki
me mevcuttur; masif hemyz kaideli ve ii ibkey kai-
deliler. Her iki tipte 8- 10 cm dnk
(12) Kilisedeki iin bkz. Feld, a. g. e. (1975), kat. no. 25a, 25b, 367, lev. 117E, F. Ben-
zer rnekler 9-13. grlmektedir; bkz. T. Macridy, The Monas-
tery of Lips and the Burials of the Paleologi, DOP 18 (1964), 304-310, res. 50-51.
(13) Ankara, Maden Tetkik Arama Enstits'nde, Maden Mh. Dr. Ali
analize gre, kubbeli bazilika ile opus sectile harlanndan sonu; %50 kalsit, %30
kuvars, plajioklas, %5 dolarnit, %5 klorit. Yer tarihlendinne sorunlan
iin bkz. Otken, a. g. e" (1994), N. Kk Buluntular 367, dn. 21.
(14) Cam renkleri iin bkz, tken, a. g. e. (1991), 297, Munsell gre renkler: Mavi,
2.5 BG 6/4; 7.5 GY 8/8 ve 2.5 GY 7/8; 2.5; G 6/8 pembe: 2.5 RP 6/4
ve 2.5 RP 4/4; mavi: 10 B 2/4, 10 B 4/6 ve 5 B 3/4.
(15) Bkz. tken, a. g. e. (1994), Y. Olcay, Kk Buluntular (cam), 368.
379
gvdeye S Ayak ve kaide tipi dikkate her
iki iin benzer rneklere dayanarak 11.-12. tarihini ne-
rebiliriz's.
1994 de ana toprakta bulunan bronz kandil zinciri ve cam kandil par-
alan birlikte restite Iki blml, engel biiminde
olan zincir tipi Orta ve Ge Bizans rneklerinde
Geen gibi en zengin buluntu grubu pencere
olarak C 1 bulunan paralar dz
veya bombeli pencere camlanna aittir" (Resim: 4).
1994 de yzey cam buluntulan renkle-
rine ve tekniklerine gre Ilk camlar,
sekiz; mat camlar drt ana renk grubu Ufleme tekni-
dkme eserlerde yivli, okgen
gvdeli kaplara ait paralar rneklerde renkte boyama
Tm olarak ele geen kk mezar
c. Seramik
Meryem ACARA*
1994 de bulunan 2614 seramikten Bizans Dnemi'ne ait 1573
77 seramik ana topraktan 3. dnemine tarihlenen
ana toprak Orta seramiklerinin ilk d-
nemlerine tutabilecek seramikler de en
nemli grubu ana eksi koddan 176 adet
Ge Roma
Kap formlan, hamur, astar ve bezemelere gre ilk
dirmelerde Demre'de grubunun tesbit
Foa seramiklerinin rnekleri ise daha Her iki grup
Akdeniz merkezlerde 5.
(16) Bkz. J. W Hayes, Exeavation at Sarahane in Istanbul, II, Princeton 1992,403-404, Kat.
No. 44,47, 49, 61, res. 152-44,47,49, 61,; G. D. R. Weinberg, Corinth XII. The Minor
jects, Princeton 1952, llO-lll, res. 57, iz. 12-711, 720; M. A. Bezborodov, Newly Exeava-
ted Glassworks in the USSR, 3rd-14th Centuries A.D., LCS 6 (1964), 66, iz. 4
(17) Asma kandil zinciri iin D. C. Baramki, A Nestorian Hermitage between Jericho and
the Jordan, The Quarterly of the Department of Antiquities in Palestine IV (1934), 82, res.
III-I (9 ..
(18) C 1 iin bkz. Otken, a. g. e. (1994), 364, pencere iin A. Engle, Light,
Lamps and Windows in Readings in Class History No. 20, Jerusalem 1987, 80,
iz.24
380
grubunun hamurlan ve
rnekleri Genelolarak derin kaselere ait par-
tiplerine gre 4 gruba kaplarda Hayes'in
grubunun 7-S ve 9 no lu formlan
Foa seramiklerinde 3 no lu formun olan
ve bunlar "mortarium" tipi kaplarla boyut ve
form benzerlik gsterirler. seramikleri
gruba gen biimli dz veya yivlidir. r-
neklerde tm gvde veya ile dikey veya
izgilerle bezelidir.Bu seramikler yivli, yuvarlak ve
sslemesi ile bir rnek grubunun emitasyon
rneklerine benzcmektedir-". grupta gen, yzeyli, dz ve
yzeyi ve bezemelidir. Bu gruptaki bir rnek
yzeyli ve ile ender g-
rlen bir tipe benzerlik gsterir". Formu ikinci grup ile olan nc
grubun tm rneklerinde yzeyi yivlidir.
Demre seramikleri olarak birok Anadolu yer-
Yunanistan, Ege adalan, Akdeniz Filistin
ve Kuzey bulunan ve ile 7. sonuna tarih-
lenen seramiklerle benzerlik gstermektedir.
Ana toprak seramiklerinde bu da kase, kupa, kk kp,
amphora, testi, unguentaria gibi gnlk kaplanna ait paralar
tesbit Geen bir ibkey kaideli bir
testinin bu benzerleri Karakteristik kaidesi ile dikkati
eken testiler ve Sarahane bulunan (7.-S.
ve Korint'deki (10. ilk
testilerle benzerlik gsterir-'. Demre'de az bulunan bu testilerin
dan ithal veya
ruz.
(19) Formlar iin 1. W. Hayes, Late Roman Pottery, London 1972, iz. 81-82.
(20) C. Williams, Amemurium, The Roman and Early Byzantine Pottery, Toronto 1989, iz.
24/91.
(21) M. Rodziewicz, Alexandre i: La ceramique Romaine Tardive d'Alexandrie, Varsaw
1976, lev. 10 D4a, 11 D4b.
(22) Benzer rnekler iin bkz. Williams, a. g. e (1989), iz. 42/448, 13/179,; C. Diederichs, Sala-
mine de Cyphre iX, Paris 1980, lev. 24/292-295; F. O Waage, Antioch-on-the Orontes IV.I:
Ceramics and lslamic Coins, Princeton 1948, lev. XI.
(23) Bkz. H. W. Catling-A.I. Dikigoropoulos, The Kornos Cave: An Early Byzantine Site in
Cyprus, Levant 2 (1970), iz. 3, 7; M. Excavations at in Is-
tanbul: Fifth Preliminary Report with a Contribution on A Seventh Century Pottery Group,
By John Hayes, DOP 22 (1968), iz. C.6, D.26; T.S. MacKay, More Byzantine and Fran-
kish Pottery from Corinth, Hesperia 36 (1967), 272-274,iz. 34.
381
Demre'de sgraffito ile kaseler olarak
Ana toprakta az bulunan "ince sgraffito"
ile 1 sonu-12. tarihlendirilen sera-
mikler dal,. stilize yaprak, palmet gibi tipik motifler ile
tir. Benzerlerine Anadolu'da, Yunanistan ve Akdeniz'deki
bu grup veya Yunanistan'dan
ithal olabilire.
"Beyaz hamurlu seramikler" koyu ve Hamur
nitelikleri, ince ve renkleri Hayes'in ikinci ve be-
benzerlik gsteren bu seramikler zelliklerine gre
1 -12, tarihlendirilebilir-s,
Ana toprakta bulunan ithal seramikler lster
bir kasenin dikkat eker. Ite beyaz zerine kahverengi pal-
met, izgi ve benekler ile bezeli grimsi seramikler 12,-13. yz-
tarihlenen rneklerine benzemektedir-".
d. Freskolar
Ni/ay ORAGAN*
Kilisede incelemelerde, geen tesbit edilen freskolara
ek olarak 63 tek figr Geen III, ve
mezar tesbit edilen sahnelerden Mjde, Gol-
gota Yolu, Isa sahneleri Koimesis ve Anastasis ise apok-
rif dini bayram sahneleridir. Aziz Nikolaos'un ieren
siklusa ait, yeni sahne tesbit Deesis sahnesinde
proskynes (secde) bir figr
slup, ikonografi ve inceledik.
freskolarda iki, bazen tabaka tesbit edildi. Gneydeki mezar me-
(24) Teknik ve motifler iin bkz. tken, a. g. e (1993). M. Acara, Kk buluntular (seramik),
482., 1993-94 bulunan seramikler Hacettepe Universitesi
den lisans tezi olarak
(25) Tarihlendirme iin bkz. C. Vogt, Technologie des byzantines a glaure d'epoque
Commene, Cah. Arch. 41 (1993),99; ve Yunanistan'daki benzer rnekler iin bkz.
J. W Hayes, a. g. e. (1992) 44; P. Armstrong Some Byzantine and Later Settlements in Eas-
tem PhokisABSA 84 (1989), iz. 4/31,11/25, lev. 4,6,7.
(26) Hayes, a. g. e (1992), 18-19.
(27) Benzer rnek iin bkz. e. J. Grube, Pottery of the Eighth to the Fifteenth Century in
the Keir Collection, London 1976, 221, no. 160.
(28) Deesis sahnesi iin bkz. Feld, a. g. e. (1975), 389, H. Sophia (10; ve
Palermo, Martorano kiliselerinin (1151) mozaiklerindeki secde eden figrler
Demre'deki Deesis sahnesindeki figrn bani N. Oikono-
mides, Leo VI and the Narthex Mosaic of Saint Sophia, DOP30 (1976), res. 1; Ch. Walter,
Two Notes on the Deesis, REB 26 (1968), 320, res. 7.
382
lm ve lm ile ilgili sahneler vur-
gulamakta ve liturjiye bir resim Bura-
da yer alan Aziz Nikolaos'un siklusunda gibi Bizans kilisele-
rinin ek kilisenin ithaf azizin tasvir edil-
mesi gelcnekseldir. Mezar ikonografik verileri
ve slup zellikleri ile ve tarihlernek mm-
kndr.
Kilisenin nem, amur ve tahribat nedeni ile harap
tur. ilk bu yana byk bir blm yok olan
eserlerin ivedilikle korunmaya gerekmektedir". iyi du-
rumdaki III. konservasyonu ncelik ta-
Havari Komnyonu
sahnesinde de gibi freskolarda mimari restorasyondan sonra
konservasyon gerekmektedir. 994 durum tesbiti ya-
ve bu konuda bir rapor bu rapor
sunda 1995 konservasyon
III.SONULAR: KUZEYDOGU EK YAPILARI VE E-
YAPI
Kilisenin dnemlerine tutacak kk de-
sonucunda zemin st ana topraktaki seramik ve
daha nceki gibi 1 sonu-12. tarihlendi-
grdk. seramikler tesbit edilen ince
sgraffito rnekler, beyaz hamurlu ve lster seramik-
ler de dneme aittir.
Tarih veren sikkelerimiz C ana
ele 994 de bulunan bronz sikkelerden birincisi 1993 de bulu-
ve VII. Mikael dneminde ikinci bir ile ano-
nim sikkelerin G aittirv. ikincisinin n yznde isa Pantok-
(29) 5.-14. tarihlenen ek resim iin bkz. G. Babic, les Cha-
pelles Annexes des Eglises Byzantines, Fonction Liturgique et Programmes Iconographiqu-
es, Paris, 1969.
(30) zellikle II. asker aziz figrnn tm tahrip Bkz.
Feld, a. g. e. (1975), 388, 1ev. II. 1.
(31) 24.4.1994-29.4.1994 tarihleri Kltr Restorasyon ve Konservas-
yon Merkezi Mdr Ulk Restoratr Glseren Diki-
Celalettin Kk ve Arkeolog
ve durumu konservasyonda
cak tedbirler Restorasyon ve konservasyon ekibine ve nedeniyle
Avusturya Bilimler Akademisi Uyesi Prof, W Jobst'a ederiz.
(32) 1993 pulunan sikke iin bkz. Otken, a g. e. (1994), M. Acara, Kk Buluntular
(maden),371.
383
rator, arka yznde ift kollu patrik grlmektedir; ha inci
ile bezelidir; alt ucundan iki yana dallar Bu sikke X.
Konstantin (1059-1067) dneminde ve VII. Mikael dneminde
ikinci bir ile anonim sikkelerin H
olup 1070-1075 tarihlenir",
Ana toprak genelinde 1 sonu -12.
na seramiklerle birlikte ortaya daha nceki dnemle-
re ait 423 1993 itibaren
Bu grup CL eksi kodda ele geen 111 par-
da ierir. Kilisenin ve 2. dnemlerini ile
lan bu geen "Anadolu tipi kandilleri"
ve 5-6.
Ana toprak ve eksi kodda bulunan nemli bir grup ise Ge Ro-
ma Dnemi'ne ait seramiklerdir. C 1 eksi
kodda (32 adet) rnekler, podyumda (49 adet), C 1 ve C ya-
gneyinde (54 adet) ve st kat zemininde (18 adet) A
3, A 2 ve A 1 blmleri iinde ve bu-
luntu (23 adet). Erken rnekler (Form 9A) 5. sonu-6.
ge rnekler (Form 9B, C) 6. sonu tarihle-
nil'. Demre'deki seramiklerin genelinde 6.
sonuna ait dikkati eker.
1993 itibaren sel felaketinden sonraki dneme tutacak
olan alvyon st (+4.50-5.80 m) yzey topraktaki kk
4.50-4.70 m koddaki ilk tabaka Ge Bi-
zans Dnemi'ne ait kahverengi) ve seramikler ier-
mektedir. Daha st tabalardaki rneklerden biri 16. mavi-beyaz
Ktahya seramiklerinden beyaz hamurlu, beyaz zemin zerine siyah kon-
turlu mavi icek motifleri ile bezeli fincan gvdesi ve Arapa "ceyran"
kaidedir> (Resim: 5). 17.18. beyaz zemin
zerindeki ve kahverengi bezemeli mayolika tabak, 19.-20
pipo ve gmlerle birlikte Avrupa kkenli
"lrdenware" eserler dikkati ekrnektedir".
(33) P. Grierson, Catalogue of the Byzantine Coins in the D'O, Collection and in the WhiUe-
more Collection, III-2, Washington D.C. 1973,694-695, Lev. LXVIII. H 5. Sikkeleri temiz-
leyen Ankara Anadolu Medeniyetleri Mzesi Laboratuvar grevlilerine ederiz.
(34) Seramik kandiller iin bkz. Otken, a. g. e. (1994), 365.
(35) Bkz. F. Ktahya ini Keramik ve Tarihinin Yeni Buluntular
lendirilmesi, STY9-1O(1980), 266, res. 32.
(36) Mayolika tabak iin C. H. Morgan, Corinth, XI, The Byzantine Pottery. Harvard 1942,
171. res. 152.
384
385
386
Resim I: C ve Al in grnm
Resim 2: Al grnm.
Resim 3: Al Korinth stun
Resim 4: Pencere
Resim S: Mavi-beyaz Ktahya
387
ALANYA iKALESi 1993 YILI VE

M. *
13 1993-15 Eyll 1993 tarihleri a-
ve konservasyon olmak zere iki
ilk blmn 1992 plankarelerin
kalan Bu sonucunda IX-J
plankaresi iinde ynnde devam eden
VIII-J plankaresi iinde kalan ve ynnde devam
eden duvarla VIII-J plankaresi iindeki
cephesinde dolgu toprak seviyesinden 0.80 m derin-
likte in-situ durumda turkuaz ini plakalara durumda
Bu inilerin yerinde
VIII-J ve VIII-K plankareleri iinde ortaya
har izlerinden hareketle yer ancak
me sklmesi nedeniyle gnmze orijinal haliyle gelemedi-
yerde stste iki taban
da iki ayn dnem ya da akla getirmektedir.
VIII-JNII-I, VII-I/VII-J, VI-I/VII-I ve VI-HNI-I plankareleri ara-
sonucunda ise avluyu
ynnde sur duvanna 3 m ve
ynnde 6 m - 6.30 m ardarda
drt ayak ortaya malzeme ile rlen bu ayaklar yak-
1.06 m x 1.28 m boyutunda olup, uta yer ancak ze-
min seviyesindeki har izlerinden tespit edilebilmektedir.
ynnde uzanarak
sur VIII-L plankaresi iine rastlayan cephesi st b-
* Prof. Dr. M. ARIK, Ankara niversitesi, Dil ve Fakltesi, Sanat Tarihi
Anabilim AKARA
389
lmnde, gnmze kadar kalabilen tonoz izi gz nne
sonucu ortaya ve vaktiyle sur
cephesi boyunca uzanan bir tonozu destekledikleri

daha sonra avlunun blmlerine
V-H, VI-G, VI-H, VII-F, VII-G, VII-H, VIII-G, VIII-H, IX-H plankare-
leri
Plankarelerde herhangi bir mimari veri ya da zemin sap-
bu nedenle de zellikle VIII-J ve VIII-K plankarelerinde tespit
edilen seviyesinde ve tesviye edilerek

1993 en nemli malzemeyi sikkeler
Toplam 41 etdlk sikke ele Ele geen
buluntular ise ini mozayik ve seramik ile
boylarda ivilerdir.
Bu yrtlen zellikle seramikler ile in-
situ inilerin restorasyon ve T.C. Kltr
ve Mzeler Genel Istanbul'daki Merkez Resto-
rasyon gelen iki uzman
1991 ortaya ve 1992 iindeki
moloz toprak dolgu X-K plankaresindeki st Antalya
zel Idare maddi ile demir bir konstrksiyonla

ALANYA tKALESt 1994 YILI VE
MALARI
Alanya ve bu blm
2-14Eyll 1994tarihleri
1993
avlu bu da devam avlunun uza-
nan blmnde 1993 belli bir derin-
kadar tesviye edilen bu sahada, ncelikle plankarelerinin
kalan yollar ve alt kottaki yeni durumuyla tesbiti
Geri kalan sahada sonucunda, Seluklu
byk lde hale eski ve yeni ka-
plan ve cephe rlveleri iin ge-
390
bir etd ortaya da
larla olarak
sonucunda, 1993 ortaya ve
avlunun cephesine paralelolarak y-
nnde uzanan 4 adet revak temel seviyesinde izlere da-
yanarak, avlunun cephesi boyunca da tesbit
tir. Bylelikle, kabul salonu fonksiyonu gren avlusunun kuzey-
ve cephelerinden revaklarla
Aynca, avlunun cephesini orta-
ya avlunun bu ynde de kemer gzyle
muhtemeldir.
Btn bu veriler Seluklu tek ve
ynden revaklarla evrili bir avluya sahip iki
revaklara birer ve gerideki muhtemelen sulta-
ikametine tahsis blmlerle da bu mekanlarla
Sz konusu mekanlar ierisindeki muhdes
edildikten sonra elden etmektedir.
daha nceki gibi,
halinde bol ini, ini mozaik, ve seramik, metal
buluntu ve cam ele aynca ok bozuk halde sik-
keler de
avlunun zemin seviyesinde in si-
tu olarak ortaya ini mozaik kaplama konsolidasyonu,
Kltr ve Mzeler Genel
Merkez Restorasyon gelen uzman gerek-

391
KUBAD-A.BA.D 1993 YILI
Rhan *
her mevsimlik olarak Kubad-Abad
bu blm ve eyll aylannda
tir. benimle birlikte heyet yesi olarak Grevlisi Cebe
Ozer, Dr.Mehmet Ibrahimi, erkez,
Ozer, Uzm.Y.Seluk bir grup ve bir sre iin
Do.Dr.A.Osman Uysal, ise
ve Yard.Do.Dr.Rstem Bozer tem-
silcisi olarak Afyon Mzesi'nden Arkeolog Mevlt Uymez

Bu mevsim, Kubad-Abad Saray Klliyesi iindeki Kk
gney ve XXXVII-II, XXXVII-JJ, XXXVIII-II,
XXXVIII-JJ, XXXIX-II, XXXIX-H, XL-DD, XL-EE, XL-FF, XL-GG,
XL-HH, XL-II,XL-JJ, XLI-HH, XLI-II, XLI-JJ, XLJI-HH plankareleri
ile ilerleyen gnlerinde Kk Saray ile Byk
kalan sahadaki XXVIII-A, XXVIII-B, xxvrn-c, XXIX-A ve XXIX-B
olmak zere toplam 22 plankare .
Bu ilk nce geen kalan ama

Kk sahada bulunan XXXVII-DD, XXXVIII-
DD, XXXIX-DD, XL-DD, XXXV-EE, XXXVI-EE, XXXVII-EE,
XXXVIII-EE, XXXVI-FF, XXXVII-FF, XXXVIII-FF, XXXIX-FF,
XXXV-GG, XXXVI-GG, XXXVII-GG, XXXVIII-GG, XXXIX-GG,
XXXVIII-HH, XXXIX-HH. XXXVII-II, XXXVIII-II, XXXVII-JJ,
XXXVIII-JJ, XXXIX-II, XXXIX-JJ, XL-JJ, XLI-JJ, XL-II, XLI-II, XLI-
* Prof.Dr.Rhan ARIK,Ankara niversitesi, Dil ve Fakltesi, Sanat Tarihi
Anabilim ANKARA.
393
HH,XLII-HH, XL-KK, XXXIX-KK plankarelerini ama du-
amalarla seviyede olacak
XXXVI-EEfXXXVII-EE ama
ladan olduka basit bir ocak tespit Dairesel
olan dikeyolarak ve tek
halindedir. Ama duvarlan sonra; nceki orta-
ya Kk ihata hemen buna
paralelolarak devam eden su sistemine ait duvar

Ama Seluklu
Eski ait ok seramik ile obsidienler ele
etdlk nitelikte olan bu buluntular; eski
da olarak gsteren
XXXVII-EE ile FF ama ortaya
dan bir ocak ise koruma ile tam olarak
XXXVI-EE ile XXXVII-EE ama du-
vannda benzer yine dairesel planh
lan bu olduka tahrip ve haldedir. Her iki
ocak da, byk bir ihtimalle Seluklu Devri ait n-
k, her iki ocak da basit zensiz
nceki fakat hem zaman ve hem de tahrip
nlemek belli seviyelerde XXXVI-EE,
XXXVI-FF, XXXVI-GG, XXXVII-EE, XXXVII-FF, XXXVII-GG,
XXXVII-II, XXXVIII-II, XXXIX-II ve XL-II plankarelerinde tesviye ve
mahiyetlerinin yoluna gidildi. XXXVII-FF
olduka sert bir har Bu har
kuzey kenanna kesimde daha derinlere
incelemelerden
XXXVII-lIf XXXVII-JJ ama sonra; nceki
seviyeye bulunan knk sistemine ait knklerden iki tane-
si ile bu knk sisteminin hemen daire-
sel bir ocak
XXXVIII-II kuzey-gney
uzanan ve Eski ait olan bir dizisi plankareyi ikiye blmek-
tedir. Yine bu ile XXXVII-II ve XXXVIII-JJ plan-
karelerinde harh ve bir zemin ortaya XXXVIII-JJ
plankaresinin gney ortaya nnde
394
dzgn kesme bir (iki adet dzgn kesme
tespit
XXXIX-II plankaresinde biraz daha -5,39 m ye kadar
inildi ve bu seviyede sert bir tabakaya
XXXIX-JJ da yine tam olarak bitiri-
lemeden belli bir seviyede Bu plankarede bol miktarda ve
kiremit ile Kubad-Abad buluntusu
olan ve lster ini bulundu. Yine bu amada,
olduka bozuk, okunamayan bir sikke bulundu. Buluntular
tek renk seramik fragmanlar da yer
XL-DD plankaresinde -3,69 m kodunda, bl-
mnde dikey bir knk ve meydana bir
ktle, muhtemelen bir su
sineait bir sistemin ya da bir n-
k, buradaki dikey knkn XXXIX-DD gney kena-
-3.84 m kodunda yine dikey Kk
kuzey-gney ynnde devam eden ihata pa-
ralel olarak uzanan ve iinde knk sisteminin duvar ktlesi ile
de bu knklerin mevcuttur. Ancak, XXXIX-DD plankaresine
kadar devam eden ihata ile
knk sistemi; bu plankarede gneye biraz saparak
devam etmektedir. .
XL-DD -4.28 m kodunda,
bir yerde; hoker durumunda bir biimde gml-
bir iskeleti Ayak sonraki ihata
tahrip ancak hi da-
her bir ait kemikler yerli yerinde
tin zerinde ve ait Buluntular; is-
keletin kulak olabilecek yerine bir yerde 21 adet daire-
sel forml kk halka; yine n yznde, bir
yerde bronz bir fibula; ile vcudu, gvdeyi
boyun bol miktarda ebatta hangi malzemeden
henz tesbit boncuk: el bileklerine vaziyette iki bi-
lezikten Iskeletin Eski (M.O.2500-4000
tarihlenebilecek hareketle; iskelet ve dola-
zerinde buluntular, Eski Tun muhtemelen M.O.
2500 tarihlendirilmektedir.
XL-EE zemin seviyeye kadar
395
Plankarede, gerek mimari ve gerekse kk buluntu olarak pek
fazla bir Elde edilen buluntular ok az
seramik ile etdlk mahiyette inileri
syleyebiliriz.
XL-FF, XL-GG ve XL-HH plankarelerinde; mimari ve kk bulun-
tu hemen hemen yok gibidir. Etdlk nitelikteki seramik ile metal
ve ok az tek renk ve geometrik ve bit-
kisel desenli ini fragmanlar
XL-II plankaresinde nceki seviyeden yeniden
ya ve -S.SO m koduna kadar
boyunca, kuzey-gney devam eden duvar iyice
Bu belli bir yerden sonra ve yaparak
iki yne ve bu devam
XL-II plankaresinin kuzey -S.35 ile -S.46 m de
ait har iinde izler ile -S.33 m kodunda yine
menin alt bir ortaya gney-
diagonal bir
devam eden szkonusu be-
lirgindir. kesiminde izleri bir biim-
de grlmektedir. Bu amada bol miktarda kiremit ve ile
iviler ele geirildi. Aynca, yine bu plankarede, bir sevi-
yede barbutin ile krem renk hamurlu bir seramik
bulundu. zelinde ve dairesel formlar mevcuttur.
XL-JJ plankaresinde nceki seviyeden
ve yine zaman nedeniyle -6.90 m kodunda
Bu ama ile iine alan kuzey-gney
dikdrtgene bir mekan Bu
bu -6.14 m kodunda, ynnde ikiye
blen bir seki tespit Yine bu ve
durumda bir tespit edildi. Ancak, szkonusu ah-
yoksa direklerden bilisi mi
hususunda henz bir ipucuna bir sonuca
bu nedenle mesele
den hareketle korumaya
XL-JJ kesiminde ve olduka sert bir
toprak Yine bu amada, yer yer toprak, kiremit ve
bir vaziyette bir tabakaya
Olduka nemli olan toprak ok az buluntu Bunlar tek renk
396
ini fragmanlar ile lster
seramik ile bol miktarda renklerde cam ve ko-
rozyona iki adet sikke de buluntular Sikkeler-
den birisi tamamen tahrip de bir yznde "Es-
Sultan.." okunabilmektedir.
XLI-II plankaresinde gneye me-
yilli durumdaki ait ile XL-JJ
devam eden alt ait ve bunu
duvar zerinde in-situ iviler tespit
Bu iviler duvardaki tutturmak iin Ancak,
zamanla bu ryp yok nedeniyle, geriye sade-
ce yerleri ve izleri ile iviler Bu plankarede
buluntular mermer ile kiremit ve
dan bir tabaka
XLI-JJ plankaresinde; XXXVIII-JJ ve XXXIX-JJ ile XL-JJ amala-
iinde yer alan kuzey-gney uzanan dikdrtgen plan-
bir durum, belirlemek
Kk ve gneyini
gln hemen bitiminden itibaren sur bir yn iz-
ve tespit bu mekanlara ait duvar-
larla da
XLI-JJ bol miktarda Seluklu ncesi dneme ait se-
ramik ile Seluklu Dnemi'ne ait firuze bir tane ini bulun-

Bu sezonunda plankarelerden
XXVIII-A, XXVIII-B, XXVm-c, XXIX-A ve XXIX-B'de; mimari ola-
rak -1.50 m kodunda Kk de-
vam eden ihata ile knk sisteminin
knk sisteminin amalarda yerli kadar inilerek -2.43 m
de Szkonusu plankarelerde kk buluntu
makla birlikte ve Eski tarihlenen etdlk nitelikte seramik
ele XXVIII-A karesinin kenanndan
XXVIII-B karesinin kadar uzanan -2.10
m kodunda kiremit adeta patika yolunu bir
sistem tesbit ancak ne
1993 sezonunda buluntu olarak, XL-DD plankaresinde
iskelet ve ona ait kpeler, bronz bilezikler, fibula ve boyutlar-
daki ok boncuk nemli bir grubu etmektedir: M.O.2500-
397
4000 tarihlenen iskelet ve buluntular, bu blgede Es-
ki Tun ait bir gstermektedir.
Bu da,' nceki gibi Seluklu Devri 'ne ait ini ve
ini mozayiklerle birlikte, lster, barbutin ve seramik paralar
ile obsidyen, jips, metal objeler, cam sikkeler, mer-
mer paralar, kemik, ini vd. trden buluntular ele
kk temizlik ve restorasyon
birok seramik ve ini veya
ekilip, izimleri envanterlik ve etdlk eser listesi
mzelik bulunan buluntular temsilcisi tara-
bir tutanakla birlikte Konya Mze teslim
Yine bu ilk defa; nceki ha kolu ve formlu
inilerin ve malzemeler tmlenmesi ya-

Bu buluntular nceki benzerleri bulunan Sel-
uklu Devri'ne ait ve lster ile ini ve seramikler yer alma-
seramikler ile metal ve madeni eserlerin
sylenebilir. Bunlardan en dikkati ekenleri daha nce de be-
gibi iskeletin zeri ile ele geenleridir.
XLI-JJ plankaresinde kadar pek rastlanma-
yan buluntulardan dikkati eker.
XL-II plankaresinden barbutin seramik
ise Kubad-Abad pek fazla bir tr

XXXVII-EE ile XXXVIII-II plankarelerinde ele geen, zerlerinde
Seluklu slubunda geometrik gemelerden ssleme bu-
lunan da muhtemelen Kk Saray'a aittirler.
1993 bir muhtemelen
pencere ait Buna mukabil renksiz
ait gerekir.
Metal buluntular iviler byk bir yekn tutar.
rak ucu, ait paralar, nal ile mahiyetleri anla-
sayabiliriz.
Az sikkenin ve mahiyetleri ile zerle-
398
rindeki Sadece zerinde, fazla
olmayan
sonunda; mimari buluntular izim ve
raflarla belgelendikten sonra ve insan korumaya
ve kum duvar ve zerleri
rlerek temizlik ve restorasyonlan tamamlanan kk bu-
luntular-mzeye gidenler hari-ileriki buluntular da dik-
kate zere, evindeki buluntular iin
nan uygun bir depoda dzenli bir
399
KUBAD-A.BA.D 1994 YILI
Rhan *
her mevsimlik olarak yrtlen Kubad-Abad
ve Onanm bu blm 2.801994-22.8.1994 ta-
rihleri benimle birlikte heyet yesi
olarak Do.Dr.A.Osman Uysal, Yard.Do.Dr. Rs-
tem Bozer, Yard.Do.Dr.Z.Kenan Bilici,
Gr. Murat erkez, ve bir grup bir-
likte temsilcisi olarak Ekrem Ana
Sanat Tarihi Michael Kiel, ekibirnizi ziyaret ederek bilgi

denek nedeniyle sren 1994
Kk gneyindeki XXXVII-EE, XXXVII-FF, XXXVIII-EE,
XXXVIII-FF, XXXVIII-KK, XXXIX-HH, XXXIX-KK, XL-CC, XL-
KK, XL-II, XLI-GG, XLII-GG plankarelerinde
kil: 1).
Bu XXXIX-KK ve XL-KK plankarelerinde,
Kk gneyden sur dayanan bir mekan tes-
pit Bu mekan, Kk gneyinde bulunan dikdrtgen
(Resim: 1). Bu
paralelolarak gneydeki sur duvanna dayanan szkonusu mekan dar ve
uzun bir koridor Koridorun zemini
sur belirgin bir Koridorun nihaye-
tinde sur bir Bu saray-
dan inen koridoru aarak tersane binaya
ru geit vermektedir. Dik bir gsteren koridorun, bir zamanlar
olan zemininin kare olan pis su ka-
yer Kanal, Kk gney
iine vaziyetteki, st suyunu knk kurulu-
Ancak muhtelif devirlerdeki tadilat ve tahribatlar
neticesinde saray ile koridordaki kanal ortadan
Bununla birlikte, szkonusu sur
yer alan knklere mevcut

401
XLI-GG ve XLII-GG plankarelerinde, daha nceki
kanlan ve Byk Saray ile Kk (Resim:
2), seki biiminde zemini galerinin bu-
(Resim: 3). uygun olarak kademeli bir bi-
imde devam eden bu amalardaki blmnde seki yapan du-
var Ancak burada durum, bu bl-
mn veya gstermektedir. Bu olaydan sonra galeri-
nin bu blm, nndeki zemini ile dzlemde olacak
yeniden Bu arada XXXIX-HH ama-
gze arpan knt nedeniyle burada bir sondaj (Resim:
4), sondaj sonucunda, Kk Saray ile sur
ki kaynaklanan kod toprak, moloz ve sa-
ray sslemesinde ini ve doldurulup
tesviye
Amalarda ok ini ve ini-mozayik cam
ve seramikler ele XXXVII-EE, XXXVII-FF,
XXXVIII-EE ve plankarelerinde Seluklu he-
men yer alan M.O.3. bin muhtelif boy ve formda
seramik paralan bulunarak konservasyon ve restorasyonlan
Seluklu buluntulan, nceki sezonlannda ele geen bu-
luntular bir yenilik getirmemektedir. ini ze-
rindeki figr ve motif ile teknikler zellikleri tekrarla-
(Resim: 5,6,7,8,9). M.O. 3. bin seramikleri ise hissi
kan renk tonunda ve kaba saba
(Resim: l), Bunlar dz dairesel kaideli ve tam kreselolmayan yuvarlak
gvdelidir. Kaplar dairesel bir sonra
hafife Unc bin
da, kt yuvarlak kulp kemik-
ten ve obsidienler de yer (Resim: 11,
12).
sonunda rlveleri hem hem
de ve envanter Mimari
geici korumaya 22.8.1994 tarihinde son veril-

402
) ':
_______ i i
i ~ t - ~
~ =
, ~
403
404
Resim 1
Resim 2
Resim 3
Resim 4
405
Resim 5
Resim 6
406
Resim 7
Resim 8
407
Resim 9
Resim 10
408
Resim 11
Resim 12
409
FIRINLARI KAZISI 1994

AraALTUN *
Oktay ASLANAPA*
ini 1994 mevsimi Bursa
Merkezindeki ve sondaj 01.08.1994 tarihinde,
ekibin gelip Merkez Seluk dzenlenen
ile 05.09.1994 gn
ile sona Onc ekibin ilkokul ekibin
ve dnem iinde okul idaresinin olum-
suz gerek gerekse Be-
lediye her zamanki ilgi ve ile ko-
Bu durum da, uzun sreli ve kendi gelenek-
leri bulunan bir bir evi 'ne sahip ile
daha verimli Nitekim, sadece
ve sondajlar ile olmayan, tarihi kltr t-
mn bir perspektifle ele alma sahip olan ve yzey
bir binada merkezi ve etd-
lk deposu ile hizmet vermesi, kuvvetlendirecektir.
Mzesi ve personeli, beri ekibi ile
uyumlu bir sergilemektedir. Ancak, Mze'nin etdlk deposu ar-
gereksinimi duruma 1994 mevsimi
etdlk belirli bir
tasnife imkan biimde kalan son
tir. tasnifleri ve
olan etdlk buluntular, mevsimlerde de
zerinde gereken bir tasnifle Oysa, mevcut
depo durumu ile bunu hale ve
acil bir zm
* Prof.Dr.Ara ALTUN, niversitesi Edebiyat Fakltesi 34459 PTT-Fen
Prof.Dr.Oktay ASLANAPA, Universitesi Edebiyat Fakltesi 34459 PTT-Fen

411
1994 deneklerinin Genel ve te-
ek denek ve n raporumuzda belirtilen kk
desteklerle giderilmeye ve buna gre planlamada
hedeflenen sonulara Buna
konsolidasyonu iin 13.10.1993 gn ve iZN/93-0l.l2
cevaben 22.11.93 gn ve 08243 olumlu ol-
makla birlikte, buna ait beklenen denek planlanan
feragat etmek
Mevcut olanaklar lsnde 1994 mevsimi Merke-
zindeki BHD kodu olan Hamam Sokak ile Maltepe Caddesi k-
drt parsel alanda Koruma
imar ekinde A}6 tescilli Sokak
ile ilgili II Mart 1994 gn ve AA tescilli BAG i Son-
ilgili II Mart 1994 gn ve ta-
leplerimiz devam etmektedir. Bu ve kaak
ma tehdidindeki alanlarda
mesi ile kazanabilecektir. Bu tamamlanmadan, ancak te-
mizlik ve yaparak mevcudun tahribini nleyici
larla
Mevcut denekler yeterli sre ile
ekibin zverili Gerekten de gerek
gerekse ve bu bilinle ve uyumla Bursa
Mzesinden Yetkili Asuman Gngr de bu uyuma ka-
ve zellikle madeni buluntular ile sikkelerin tasnif ve temizlik a-

BHD bu ve stratigrafiyi
dahaiyi izleme F.l4, F.l3 ve F.l2 planka-
relerinde Ancak, bu plankarenin kademeli sa-
dece kuzey ara korunarak ve kesit ana-
lizleri
kesiminde F.ll plankaresinin alak ok
keramik buluntu vererek, ekibi E.11 plankaresinin
gney elevasyonundan ve kesit Bu
1994 mevsimi iin F.ll plankaresinin sadece st
ge dnem molozunun ile
1995 mevsiminde olanaklar lsnde, depolama da dikka-
te bu plankarenin srdrlecektir.
412
E.l2 plankaresinin ise, sonu olarak genel kotu olan
-4.00 m seviyesine kadar E.l2 plankaresinin hemen gne-
yinde daha nceki olan rgl diagonal duvann
st izinde, -1.50 m de beliren moloz rgl duvar, evresi
kuru toprak zerinde grlmekle birlikte, gelecek mevsimde de-
zere, tabaka izimlerine F.l2
plankaresinin kesiti ise, aradaki 1m tampona Rll plankaresi-
nin alt kotundaki seramik ile ortaya Bu-
na gney kesitinde ge dnem da
tir ve bu tabaka E.l3 plankaresinde de iki olarak izlenebilmekte-
dir.
E.l3 plankaresinin gney kesimindeki rgler geen
mevsim belirlenen dikdrtgen kesitli dikey he-
men gneyinden itibaren, F.l3 plankaresinin kuzey kesimi de benzer ve
bir moloz Buradaki ve ara-
daki kil da dikkatle ve amak gerek-
ve buna yeterince zen Ancak, plankarenin tm ile
ara tampon buradan bir sonuca varmak, mmkn ol-
evresinde, toprak ie bir
destek eperi dikkate buna gre yrtle-
cektir.
F.l4 plankaresinin parseli uydurma briket duva-
tehlikesi yznden tehlike arzetmektedir. Buna bura-
da ok dikkatle beklenen sonu elde Geen E.l4
plankaresinin gneyinde saptanan 20 cm/m gney-kuzey
mindeki knk F.l4 plankaresinde gney
kesiminde bunun drt knk dizisinden bir par-
da ortaya Bunun E.l4 plankaresin-
de bir beliren ve kuzey-gney ynnde dzenli olarak devam eden
moloz rgl, kollosal yek-
pare da ortaya ve da belirlen-
Ancak, kitle iki yerden derin Gneydeki men-
kuzeye dzensiz bir kanal Bunun
tam zaman iinde Geen E.l4 plankaresin-
de gibi, knk dizisinin tahribini nlemek zere, elen-
kendi ile rtlerek plankarenin son
Bylece, BHD nce oldu-
kafes telli ve itin hemen kuzeyindeki F. dizisi plankarele-
rinden nn genel alan kademe 1994 mev-
413
siminde Gelecek mevsimde plankare-
lerin biimde sonra, kademelerinin, it
larak
Tm buluntular, su ile ilk mekanik temizlikleri
sonra kurutulup tasnifleri Bu arada, plankare-
lerin kmeler halinde dklen da elenmektedir. Alan
parselde iki kerpi evin malikleri, de-
rece arkeolojik sit iinde isteklerini
Geen evin bahede bulunan kk
mavi-beyaz kapak envanterimize dahil ve sit tesbi-
tinde isabetli raporumuzda da
bu evin bahesinde sondajlar izler belirlenmesine neden
Evin zemin da direklerden birisi antik bir
kaide olarak 30 L III d 3 pafta, 148 ada, 17 par-
sel yerde ve 357.55 m- alana sahip bu arsa ve ev
Evin basit
depo ve beki evi olarak da geici olarak mm-
kndr. teklifimize bugne kadar cevap
tm alandaki temizlik ve tasniften sonra,
istasyonunda yeniden ve seime
tabi tutulmakta, bu arada etdlk envanter ve tmleme

Teslim ekindeki listelerde de gibi; 1994 bu-
ilgi ekicidir. Buna seramik buluntu-
dan fazla mitli olmamakla birlikte, teknik ok ilgi ekici iki frag-
man 7 envanterli buluntu, 92 envanterli etd-
lk buluntu ve tasnifli 127 torba etdlk stratig-
rafiye genelde uygun 31 de etdlk sikke Ust tabakalardan iki ba-
fon yzk, olta si olarak nitelendirilebilen kk bir engel,
dikkatli bir tarama sonucu belirlenebilen az cam mozaik kp par-
eser miktarda har (fresko), tasnifleri ve
olarak depoya teslim Etdlk buluntular ara-
bekler halinde rastlanan temiz ve dzgn ama hibir har vs.izi
grlmeyen beyaz istiridye dikkati ancak kesin bir so-
nuca Buluntulardan seramik tmlemeleri
Bu gibi,
hamurlu ve bir ham seramiktir. Bununla
birlikte malzemesi ve olarak nitelendirilen bezerne-
li ayaklar; tek renk hamurlu fragmanlar, az miktarda ok
414
renkli ini da dikkati ekmektedir.
Az miktarda cam ok miktarda seramik,
boyda cruf ve meydana getirmektedir ve
buluntu yerlerine gre
Envanterli buluntular sgrafitto tabak,
yayvan formu ve zemin deseni ile ilgin bir rnektir.F.13 plankaresinden
elde edilen F.13 RS 1) envanter fragman, bozuk
bir renkli da bulunan parada hamur beya-
ve desen yz ve
Benekli gvdesi ile hareket halinde tam belirlenemeyen bir
hayvan (?) seilmektedir. bir kk dip (IZN 94-BHD
F.14 RS 1) Pembemsi hamuru figr ile renkli boyama
tesbit ayak tamamen
teknik dikkat ekicidir.
Alan ve son gn 31.08.1994 mze
teslimi ve dzenleme ile depo sonra mevsim
05.09.1994 gn duvar ve ile evrili
blmde de kafes telli it ve
alana sahip birlikte, iinde
ve blgesinde yer ve p
engelleyememektedir. Ancak, sratle ot sre sonra
denlemelerin ve da etkisini silmektedir. Bu konuda
Restorasyon ve Konservasyon ve mahalli ziraat
da sonu elde edilememektedir. Zaman za-
man temizlik ve iin mze denetiminde mahalli kulla-
da zm getirmemektedir. Ancak bir evi ve bekisi
srekli mmkn grnmektedir. ok
ziyaret edilen bir konumda da bunu gerektirmektedir.
1994 olan evre
devam olmakla birlikte, merkezindeki
ekip ve ziyaretlerinde de kendilerine

415
'-
o
n
OJ
izim 1: BHD konumu
416
E
G 14
F


-, ,
"
,
,
11
/
G
E

.....

izim 2: 1994 BHD alam F.ll, F,12, F.13, F.14 plankareleri plan ve kesitleri
418
Resim 1: BAG-I sondaj 1994 mevsiminde durumu
Resim 2: BHD genel grnm iinde 1994
F.12, F.13, F.14 plankareleri plan kesitleri
Resim 3: BHD/F.11 ve F.!2 plankarelerinin kuzeyden kesit grnm
Resim 4: BHD/ F.11 ve F.!2 plankarelerinin t a b a k a l a m a s
419
420
Resim 5: BHD / F.13 ve E.13 plankarelerinin grnm
Resim 6: BHD / F.14 plankaresi zemininde F.14 karesi knk dizisi
Resim 7: BHD talep edilen ev.
Resim 8: Envanter istasyonu
421
422
Resim 9: lZN/94-BHD F.12 Sg4 envanterli buluntu
Resim 10: lZN/94 BHD F.12 Sg7 envanterli buluntu
Resim 11: lZN/94 BHD F.12 M9 envarterli buluntu
Resiml2: lZN/94 BHD F.12 MIO envanterli buluntu
423
424
Resim 13: Z N / 9 4 BHD F.13 M3 envanterli buluntu
Resim 14: Z N / 9 4 BHD F.13 RS1 envanterli buluntu
Resim s : tZN/94 BHD F.14 RSl envanterli buluntu
Resim 16: Stratigrafi belirlenmesinde ipucu olan e i t l i etdlk sikkeler
425
426
Resim 17: Stratigrafi belirlenmesinde ipucu olan e i t l i etdlk sikkeler
Resim 18: BHDa l a n n d a n e i t l i cam kp mozaik rnekleri
Resim 19: BHD F.12 plankaresinden desenli ayak
Resim 20: BHD F.12 plankaresinden hamrl (Milet denilen) etd-
lk fragmanlar
427
428
Resim 21: BHD F.13 plankaresinden k r m z hamurlu (Milet i i denilen) etd-
lk fragmanlar
Resim 22: BHD F.12 plankaresinden beyaz hamurlu (ok renkli) Rodos i i de-
nilen fragmanlar

SELUKLU MEZARLIGI KAZISI 1994
Abdsselam ULUAM*
1994 Kalesi ve Seluklu 8
Eyll 1994 tarihleri Van Mzesi Mdr-
ve bilimsel a-
izinlerini esirgemeyen ve Mzeler Genel Mdrl-
giderlerinin Yznc niversitesi
olmak zere VASTAM ve Fonu
zverili geen Arkeoloji ve
Sanat Tarihi Blm, VASTAM ve Ahlat Meslek Yksekokulu Resto-
rasyon ederim.
1993 itibaren ykselmeye Van Gl sulan, birka
para sur Eski tamamen haritadan silerken, bugn-
k gl seviyesinden 7-8 m daha yksek olan da tam bir
durumuna Bu yzden ve elebiba-
mesafe ancak kat (Resim: 1-2). Me-
ot tarih ve mimari olan
grup yeni alanla 1993 temeli ortaya
kuzey-II Aynca tepenin
munu anlamak 2 sondaj blgelerdeki
mezarlarm Su muhtemel
nitelikli mezar bir alanlara 1992 ve 1993
geici mezarlar yeniden elden geiril-

* Prof.Dr.Abdsselam ULUAM, Yznc niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi 65080-
VAN
429
i M94 DOGUII
1993 mevsiminde bir
alanda st toprak al-
mezarlara Kk sondajlarla rneklerin
tarihi gr1nce ortaya

Bu amala 10 x 15 m. lle-
rinde 1/50 in-situ iinde bulu-
nan 17 mezar ve (izim: I). En d-
kottaki F plan karesi ( O) baz 60 cm lik katmanla B,C,E,F
kareleri seviyeye C karedeki ge dnem g-
rlen ve kuzey trbeye ait bilinen kesme
zere
B,C ve E plankarelerinde bulunan 2,3,4,5,6,
7,11,13 ve 17 A
rak zemin tesviyesi in-situ durumdaki dzensiz
alan Platform (bu zamanda lahit ka-
grevini de ile sanduka ve gen mezarlar
caraskal uygun bir (Re-
sim: 4-5). Alan bulunan ve su muhtemel mezar-
lardan tarihleri mezarlara olan 16,17,18,19 ve
20 nolu rnekler C,F ve E karelerine
gre daha yksek ve
meyilli bir alanda bulunan A ve D karelerindeki 1,9, 10, 14, 15 ve 21 no-
lu mezarlar yerlerinde dzeltilerek restore (izim: 2).
2 KUZEY II
1993 ortaya kuzey-II
duvan boyunca iten ve temel ta-
seviyesinde zemine blm tahrip
dan, bu ancak
iinde ve gnmz bulundu-
sistematik bir ok, tahmine sondajlarla srdrlen
sonucu genel plan bilgi verebilecek ortaya
M-94/K-II koduyla isimlenen I ve H kareleri
Lkatmanda 3 eski mezara iki mezar
8-10 cm ve 10-22 cm 2 bulun-
430
Tamamen olan paralar yerinde resimlenip incelenmek
zere laboratuvara
gney nnde definecilerin veya yeni mezar yapanla-
tahribine lahitlerin kapak ve F karede
O-H karelerinde yaparak uzanan 1.25 m ka-
dzgn bir duvar ortaya
boyunca kl tesbit
Ek mekanlarla da kuzey-II orta-
ya daha nce ve mo-
Ahlat Meslek Yksekokulu Restorasyon
(izim:3, Resim: 6-7).
lan 2 cm yapan temel itibaren eksik olan yer-
ler iki halinde zerine semer
de toprak rtlerek geici korunmalan
3- TUGLA MEZAR
M-94fK-II gneyinde bulunan stun biimli
zeminden -72 cm derinlikte
alan bu iinden stunun bir
duvara ait yznden takip edilerek duvar
iki ynden de yaparak ynelince, mimarinin zeri tonoz r-
tl bir mezar ilk defa rastlanan
kalan bozulmadan ortaya K-II ban-
5x5 m lik bir blm eklenerek ve in-situ
Tonozu ve st tahrip olan mezar iten 2.20 x 0.65
m. llerindedir (Resim: 9-10). Zeminden tonoza kadar ise
110 cm.dir. Alttan itibaren iki kesme 8 duva-
zeri, rlen sivri kemerli muntazam bir to-
nozla (izim: 4). Mezann, toprak i mimarisine,
toprak stnde ise zemin seviyesinden mimarisine nem ve-
U ieriden ayak
ucuna gelen cenazenin de buradan konul-
nk daha malzeme ile son-
radan lahitlerde grlmeyen bir zellik
de, cenazenin zemine serilen 10 cm beyaz a-
zeline ancak tonozu g-
nce toprakla dolan mezar, lm ve resimleme
den sonra muhtemel nlemek ve restorasyona kadar korumak
toprakla Stun biimindeki si yeline yer-
431
sonra grnmeyecek zerine yine toprak
yeni bir mezar grnts (Resim: 11).
1992 sekizgen iinden ve
ge dnemde bir ocuk i bkey
bu tonozundan sklp
Sekiz ve tek mukarnas bulunan stun bii-
mindeki drt yznde kfi harflerle Al-i Sresi
18. ayeti ile "bu kabir.." ancak okunamayacak derece-
de bozulan kimlik kitabesi
4 SONDAJ
(?) tepenin ama-
tarafta alanda iki sondaj
(Resim: 12).
3xS m llerinde M-94/S-1 II. kat-
mandan itibaren siyah seramik ancak LV. kat-
manda (-120 cm) biimde Mslman
sondaj ukuru doldurularak
i. 11 m. kuzeyinde, yine byk alanda SxS
m lik karolajla M-94/S-II (izim: S). 30 cm lik kat-
manlar halinde ve -210 cm ye inilen
katmanda A karede Orta
2-3. katmanlarda siyah ve seramik ile S adet
Mslman (iskeleti),
4. katmanda 3 adet Mslman is-
keleti,
S. katmanda
6. katmanda dzensiz mezarlarla i-
lerinde ceset klleri (Resim: 13),
7. katmanda ii kemik kl dolu urne,
el ve ortaya (izim: 4, Resim: 14).
S. katmandan itibaren grlen ge dnem tahrip
alt katmanlara bir duvar
432
Cesetlerin topluca ocak dokusuna nfuz
eden gl suyu sebebiyle amur
mmkn
st katmanlardaki Mslman iskeletleri zenle yerlerinden toplana-
rak bir alana kremasyon mezarlanna ait seramikler de
onanlmak ve incelenmek zere nce laboratuvara daha sonra
Van Mzesi'ne teslim
Sondaj nne ileriki gln dalgala-
tekrar 0.50 m blok
bir evre (Resim: 15).
5- ALAN
bandlar alanlarm da
ve restorasyon M-94/DOGU III
4x5 m lik alanda bulunan 9,10,11
platform, sanduka ve tamir M-94/K-II A karedeki
stun 13 nolu mezar ukuruna zemin
seviyesine ykseltilerek birlikte (Resim: 8).
Seluklu yeni yama-
ta, kabir ukuruna 2 sandukaya AD-21 ve
AD-22 caraskal 1,5m derinlikte-
ki gkten 3 m kuzeyde platform zerine yeni-
den M-93/DOGU I'in gneyindeki M-94/AD-l,5,6 nolu
mezarlar; AD-13,14,15 san-
dukalar restore edilerek evre dzenlemeleri
6- .. ORTAYA VE ONARILAN ESER-
LERDEN ORNEKLER
l- M-94/K-II-A l3 Nolu Mezar
Dikdrtgen prizmal bir sanduka ile ucuna dikilen bir
den Yalmz st yznde bulunan gney
ucu 40 cm kadar Kalan LO cm
kfi harflerle kimlik kitabesi mecuttur. Trke olarak,
rahmetine muhta, said, merhum Zahid Esad.
1191 Eyll vefat etti. Allah denilmektedir.
Sandukamn III x 17 cm lik dikdrtgen bir ereve bulun-
34 x 17 cm llerinde iekli kfi harflerle "Al-
lah"
433
tam bir stun grnmndedir. Kare bir zerine sekiz-
gen olarak ykselen gvde, mukamas yine kare bir sonu-
sandukaya bakan yznde okunamayan bir
ile sathi Bursa kemeri iine kandil motifi mevcuttur.
yze Ayet-el Krsi
siyle birlikte bir grup (Resim: 8).
2- M-93/DOGU 1-8 Nolu Mezar
1993 ancak yzeylerindeki yosun bu ta-
mamlanan bu mezar da dikdrtgen prizmal bir sanduka ile ucuna di-
kilen bir Olleri en
byk mezar
Platform zerine sanduka ile U biiminde
bir kenetle birbirine Sandukada, st yzndeki plastik l-
de bir (?) motifi ssleme ve yer ve-

bakan yz En stte, 43x13
cm llerinde, yzeysel bir ereve iine kfi karakterli harflerle
"Besmele" yer Altta yine yzeysel bir ereve iinde is-
kitabe "Ya "Ya Sabur"; orta-
da "Ya Brhan", "Ya Gaffur"; solda ise "Ya Sbhan", "Ya Sultan" ismi
biimindeki bu derin
iki er makamas mevcuttur. Ugen
"Ya Allah", "Ya Muhammed" ve "Ya Ali" isimleri Mukar-
nas dizileri yzeysel iine iki adet kandil motifi

gvdesini cm istifli kitabede ise
Zmer Suresi 'nin 53. ayeti yer En ortada, altta kabartma bir
kandil motifi ile zerine geometrik-bitki dzensiz bir ssleme
panosu mevcuttur.
3-M-93/DOGU-I-22 Nolu Mezar
8 no'lu nnde bulunan bu mezar da mezarlar gru-
bunda yer kuzey, gney ve yzlerine ta-
palmet motifleri Ust yzeyde, bir blm okuna-
(1) Zmer Suresi, 53. Ayeti'nin Trke "De ki: Ey nefislerine giden kulla-
rahmetinden mit kesmeyin. Allah btn nk o ok ba-
ok esirgeyendir"
434
mayacak derecede kimlik kitabesi mevcuttur. Kalan
bu "zilhicce dokuzunda len" Sultan Seyyid Ah-
med'e ait
Mukamas en st kenannda, kfi harflerle
Besmele; rumiler iki kandil ve ortada hilal motifleri yer
iki uzun nesih kitabeye yine Zmer
Suresi 53. ayeti Ortadaki alanda girift-rumi palmet yap-
stilize bir kandil motifi mevcuttur (Resim: 18). Bu mezar-
lar Karakoyunlu dnemine aittir.
4- CM-94/S-l/ K7 Urnesi
M-94/S-II 7. katmanda ortaya urne gk
yerinden sanlarak laboratu-
vara
Laboratuvar sonucunda btnlenen urne niver-
sitesi Tarihi Anabilim Uzman Aynur z-
Ilk Tun (M.O.2800)
Kiremit rengi bir hamur dokusuna sahip urne' de hibir mad-
desi Uzeri olan urne el 18 cm a-
sahip urne, 42 cm
kulpu" verilen tane kulpa sahiptir. Dip sivri biterek kk
bir ukurla
1994 ve restorasyon ye-
ni bir ehre 1992 beri sren Seluklu
son verilerek evre dzenlemesi (Resim: 16),
i Karakoyunlu yosun ta-
mamlanarak ve ssleme rnekleri ortaya (Resim: 17-18).
Daha nce trbe kare ve sekizgen mezar
i mekanlan temizlenirken, rt sistemine eden hibir bulguya
bu kmbet ve trbe formlanndan
bir sahip ortaya
Seluklu Dnemi'ne ait mezar, stun biimindeki ve
tonozlu mimarisiyle, yrede henz bilinmeyen nik bir eser
Seluklu Dnemi iekli kfi kitabelerin
Celayirli ve Karakoyunlu mezarlannda grlen geometrik, bitki
ve kandil motiflerinin, mimari ssleme rnekle-
riyle karakter ve slup sahip olduklan grlmektedir.
Sondajlarda seramik rnekleri, Prof. Dr. Veli Sevin'e gre Eski
435
Tun ait olup, kremasyon tipi mezar Urartu dnemi-
ne kadar gstermektedir. Ust ste, katmanlar halindeki mezar-
larla ume ve sunu mezar seramikleri, bu
boyu kltr evrelerince "Kutsal alan"
bir "nekropol" kanaatine
436
GI':'J
o
o
' ....'.:
i
\Lj
i
z
<r
-l
Q.
::>
l-
l/)
Z
.-
~
en c
i z
: : <r
<..rm
i
: :
i
:::>
i(!)
o
c
~
ii
::c
w
<>
-l
:0
.
;:>
1 ~
q ~
:
.5
.!::!
l u>
437
.j:::.
w
00
:>
W
S+-N
O
CD
rm O
D

"1" i!! .
ii il:

6> .
n

'"
ii

" \ -
"
b
._.--
o:::
0
.' li n"
W-J
cr ()
e
dO'\)
J'
.... U
it
m
!
il

li
irFDIT'
:;j Il


"
.------..------------ ..-_1-. _
,
o
O


o '-'..-: ,
.... W 9, "e', ;'1 i! i,
" 1 '"" "Al.; i '"' ,,' ; , ,
mf!\TIf 11 r :/ifr: iii!! -ID--

- @ D<;;?", s il i!:
10
EO o _
!ffi
m ,
"" 11'1
::.1: tti i
'i;' i
Ei A
i>
K:':.P .


M-94
DOGU-ll-BANDI . PLANI
LEK:V50
"'li .... AP
;... 1" ;.... ?...
SAM.... Brni"
n.ee.199-:
izim2: M-94/DOGUII
.,
,,,, c:.

i
i

Z
<!
-'
o,
ii';
<!

Z
O
vl


ol
IZ

t>
c5
Z
<!
ro
i
l::l
>-
LU
N

'L.-
... J ,;',.
a

-;
=
>-
.!.

N

.!

.,
ol
i. i
"
a

'"
E
:8
e-
439
A
A.
i-
.-
tn
UJ

A.A
'
Q
o" ..... :
eo _.
M-94
KESiTi
, '
:_'-0 ..
'<3:' ' '
tr
KUZEY-lI- BANDI-28-i
PLANI
, J OL! , ? l"

izim 4: mezann plan ve kesitleri
440
..iMAR

15.0'.'"''
~
~
eu
i
= ,-
o
"
< l
~
=;l
>-;
~
~
.;;
8
e : " ~
j ..
~
o-
L
iii
.lS
.!::l
c-
441
442
Resim 1: 1994
Resim 2: Ada haline gelen ekibin
443
Resim 3: Sular kalan mezarlardan rnekler
Resim 4: M-94IDOGU II in-situ ve i. katman
444
Resim 5: M-94/DOGUII
Resim 6: KUZEYIII
445
446
Resim 7: KUZEYIII geici
Resim 8: M-94/KII A-13 nolu Seluklu
Resim 9: Seluklu
Resim 10: mezarda
447
Resim 11: mezar ve
Resim 12: M-94(S II
448
Resim 13: M-94/S II 6-7. katmanlar ve kremasyon
Resim 14: Kremasyon mezarda urne ve
449
Resim M-94/S n ve nndeki koruma
Resim 16: Restorasyonu tamamlanan Seluklu
450
Resim 17: Restorasyonu ve yosun tamamlanan DO-
GU-I Karakoyunlu
Resim 18: Karakoyunlu
rnekleri
451
1994 YILI HARRAN
Nurettin YARDIMCI*
Harran 16 Ekim 1994 tarihinde
Mzesi Mdr M. Akif Antalya
Mzesi'nden Arkeolog, Topograf Sabri Aydal, Istanbul Restorasyon ve
Konservasyon Merkez Arkeolog Ozkan

1994 Halep i asfalt
yolun kmesi sonucu, burada acil bir kurtarma ge-
bu da dahil ettik.

1- Surlar stndeki Halep i kalan hyk
de,
2- tepe da, geen
yerde,
3- Kale' de
4- Sur stndeHalep iki olmak zere drt
yerde
1- Sur (Plan:
1,2).
Harran eviren 4 km sur
stnde yer alan biri olan ve halen ayakta kal-
olan Halep i gelen asfalt yolun
* Dr. Nurettin 4. Cad. Emek-ANKARA.
453
nedeniyle kmesi sonucu bu bu acil bir kurtar-
ma gerektirdi. tepesinden bu
akan ve burada sur dibinde biriken ve sel asfalt
yolun bu blmnde byk hasara ve yolun kmesine neden bu-
radan geen okul iin tehlike Bu durum nedeniyle
buradan geen asfalt yol sur restore edilerek ve
yolun
Bu plan: i de gibi, 36 ve 37
F plankareleri ile 36 G plankaresinde amalarda
tr. 37 F ve daha 36 F ve
36 G ile devam 37 F bir tonoz
(Plan: 2, Resim: 1), daha sonra 36 F
daha kk bir tonoz (Plan: 2, Resim: 2). 37 F deki ilk
amadaki byk tonozun kemerin 2.90 m,
ise, 3.50 m tesbit kemeri
olup, kemerin tepesindeki kilit 40 cm yk-
50 cm tesbit tonozun g-
ikinci kk tonozun
ebatlardaki kemerinin
1.50, ise 2.70 m dir. Iki tonozun kemer
mesafe ise 2.10 m dir. tonozun hemen 2 m
bir rl duvar ve gneyinde ve he-
men 3.45 m 1.74 m, dar 1.45 m
olan dzgn kesme rl, i dz ve elips
bir hububat deposu (Plan: 2, Resim: 3). Bu
bir duvar ve ince bir koridora dzgn
yandaki amaya devam eden
bir duvar (Resim: 3). Ama gney istika-
metinde ilerledike, byk il-
gin mutfak grmnnde bir oda
(Plan: 2, Resim: 4). Normal byklkte olmayan bu byk ocakla-
ocak birisinin 100 cm, yk-
ise 68 cm dir. Byk ve dzensiz byk
ocakta ok miktarda
yemeklerin byk kazanlar Bu da bu
yerde Halep
askerler akla getirmektedir. mimari buluntular da bu fik-
rimizi desteklemektedirler. bir blm
bir koridora
37 F elips hububat deposunun hemen
454
sunda ve uzanan 3.40 m 2.42 m
de, bir duvar Burada 4.80 x 5.80 bir
kuzeyinde yer alan ve istikametinde uzanan bu duvar
devam etmekte halde, bu
daki iin, bu mimari nmzdeki
tam olarak Bu
dan birisinin 24 cm ise 73 cm gzlen-
Bu zemine inen yer alan ve
devrinin ilk evresine ait bir su kuyusuna rast-
olan kuyunun 76 cm dir. Byk du-
ve gneyinde bulunan bir duvardan
yaparak, bu dnp giden, bir
kanalizasyon borusu knke (plan: 2, Resim: 5).
Bu kanalizasyon borusunun ok yksek derecede
gibi Bunun da su kuyusu gibi
lam devrinin ilk evresine ait 36 F ve 37 F plan-
karelerinde 37 G plankaresinde yer alan
ortaya Eyyubi Devri 'ne bronz sikkeler ve
lam devri anak mlek ve mimari
nitelikleri bu yerin Eyyubiler dair kesin bil-
giler Bir de mekanlardan
da kesinlik nk tonozIarda gvenlik g-
revlilerinin yarayan duvarlara gml
(Resim: 6), bu mekanlarda asker-
lerin mevcudiyetini yine, bulunan ok
byk kk ailelerin tesinde ok
iin ve Halep hemen
ve solunda iki kuyunun mevcudiyeti ve bu
blgedeki tm
gre daha byk bu desteklemektedir
(Resim:7).
2- Harran Tepe
(Plan: 3,4).
Bu 34 BB plankaresine tekabl eden alan-
da iki amada stte eski jandarma karakolu-
nun temel bunlar temizlendikten sonra, devrine ait
kk bir bir p ukuru ve 34
BB deki ilk olan Islam devri-
ne ait kk bir duvar temel (Resim:
455
8). Bu amada bir de bazalttan bir dvme (havaneli) bulun-
9 cm 5.2 cm olan bu dvme daha
eski ve Islam devrinde de Ikinci a-
olan, bir
nu bir ukur (Resim: 9), ise, bir taba-
ve plk olarak bir yere
LLO cm x 150cm 13 cm yksek-
evrili, kare kk bir mi-
mari devrine bu ne
(Resim: 10). Bu 8.8 cm uzunlu-
5.3 cm ve 0.8 cm dikdrtgen si-
yah bir perdah ile, muhtemelen hayvan
yarayan bir (Resim: ll). Perdah daha
eski olup, Islam devrinde de ise Is-
lam devrine, Eyyubi Dnemi'ne aittir.
3-1 Kale'de
temizlik
kulesinde kulesinin zellikle,
kuleye merdiven ve solundaki mekan tamamen (Re-
sim: 12).
4- Sur stnde (Plan: 1, Resim: 13)
Sur stnde Halep iki
kuzey ve gney istikametinde uzayan sur
32-36, 38 E ve 35-38 F plankarelerine tekabl eden sur duvarla-
ve temizlik sonucu, bu bulunan sur
tamamen (Plan: 1, Resim: 14). Halep
gney burada
mesafelerin tesbit Bu
mesafeler 10.30 m, 15.30m , 13.30 m gibi dzensiz
(Resim: 15). Sur ile birlikte payandalar sur du-
byk destek ve bugne kadar
ayakta bir payanda-
5 m, 4.60 m, sur
ise 4.20 m dir. Halep 20 m kadar sur 2.50
m dir (Resim: 16).
1994 4 1994 tarihinde sona ve
bulunan kk buluntular, envanterli olarak, Mzesi Mdrl-
etdlk eser listesiyle birlikte teslim
456
za heyet yelerimize ederim. ilgili me-
tini zaman, olan ok ve sevgili
ve Mzeler Genel Mdr
merhum Osman OZBEK'i burada ile anmak istiyorum.
457
: :
w
o
o
458
Imn
~ R l i l l
. . ~
~
' ~ ...--....
~
~
~
co
('t)
o
M
=
S
_ : : . . .
459
460
i mj -1990 8 1991 CJ 1992 ru 1994
HARRAN
Plan 3

Plan 4
Resim 1: 37 F tonoz
Resim 2: 36 F 2. kk tonoz ve
461
462
Resim 3: Elips hububat deposu
Resim 4: Byk mutfak
Resim 5: Su kuyusu ve kanalizasyon borusu
(knk)
Resim 6: iin
463
Resim 7: Byk yer genel bir
Resim 8: tepesinde 34 BB bir
464
Resim 9: 34, BB, bir ukur
Resim 10: 34 BB,
465
Resim 11: 34 BB, bulunan hayvan
Resim 12: Kale, kulesi temizlik
466
Resim 13: Sur stnde bir
Resim 14: Sur stnde
467
Resim 15: Sur stnde genel
Resim 16: Sur ve payandalardan bir grnm
468
AKSARAY- MAHMUD HANGAHI
(DARPHANE) KAZISI 1994
Bekir
Hamid Mahallesi Gzel Baba sokakta, ile
Abdurrahman Gzel'in evi Baba Yusuf Hakiki Trbesi
Kaynaklarda Melik Mahmud Gazi ve Darphane-, halk
ise darphane ismiyle (Resim: 1).
Aksaray tapu idaresinde pafta 13, ada 517, 599 m', parsel14'-de Melik
Mahmud Gazi Tzel cami ismiyle bulunan eser,
Konya Blge da kargir mescit
tescillidir 1).
Gnmzde dz bir alanda gibi grnen eser toprak seviyesin-
den 3 ve sel toprak1anyla
kerpi. evin 1974 evin adeta
bir hyk halinde
* Do, Dr..Bekir Ege niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Sanat Tarihi Anabilim
Uyesi.
(1) Bkz. M. "Aksaray'daki Tarihi Yerler", Gazetesi, 1966, s. 28
(2) H. Aksaray Tarihi, C. I, s. 1400 de darphane yazar. Bu konuda M.
"Aksaray'daki Tarih Yerler", s. 28 de "II.
Keyhsrev (1204-1211) ve onun 1. Keykavus (1211-1219) devirlerinde
grevlerde 1210 da Aksaray emirli olan
Bey'in Muzafferriddin Melik Mahmud Gazi ta-
syler. konuda H. Aksaray Tarihi, C. 1.
1974, s. 1400-1402 de" bu Melik Mahmud Gazi
darphanenin bulunan Hamid Veli Klliyesi (Baba Yusuf Hakiki Klliyesi)
da bir mektebinin syler. H. Kon-
a. g. e. C. I, s. 983-987 de darphane oldugunu, s. 994-997 de de burada,
Seluklu II. Sleyman Mehmed,
Gazan Mahmud ve Hdabende Mehmed, Mehmed ve
paralar iddia eder.
469
ynndeki (85 m-), alanlar, ev-
resindeki baheler ve Cumhuriyet
Genel bugnk evlerin sahibi 1992 da
nnde bulunan 5 m
2
'lik alan, hususundaki
dnemin belediyesince 28 parsel sahibine sa-
Gnmzde sadece eserin orta kubbesinin alan, g-
ney ve ynndeki eyvan ile ynndeki kk oda
Genel 1; Resim: 1).
kadar, iten ve kesme ierisi
ve moloz dolgulu, kuzey ynndeki iki cephesi ile, kubbe,
tonoz gibi rtleri ile bina bir eserdi. kaplamala-
dnemin belediyesince durumdaki
kubbesi de balyozla malzemesi
zere (Resim: 1-2).
Eserin kuzey cephesindedir. Ancak, toprak
belli Gnmzde svesine ait ta
ge dnemde iten rlerek ve n toprakla dol-
Bu nedenle bu ynden tek gibi grnmektedir.
Bugnk zerinde yer alan ikinci kata aittir (Re-
sim: 2; 2-3): Kuzey cephesinin ikinci malze-
meyle biri iki mevcuttur. Bunlardan
ndeki kubbeyle bellidir. Arkadaki oda
tonoz rtldr 2-3). iki bugn sol yan-
dakiler toprak kalan, zeri tonoz
rtl iki dehliz Bu gerisinde, yine ortadaki
iki iki simetrik zerleri kubbeyle r-
tl, oda mevcuttur. Sol yandakiler, st rtleri
yandakiler ve ileri toprakla doludur, oda daha
kktr. malzemeli ve tonozla rtldr. Uzerinde kubbey-
le rtl ikinci bir kat yer 2).
yn dz duyar halindedir. Gneyinde b-
yk bir eyvan yer Uzerinin kubbeyle pandantif iz-
bellidir. ve gnmzde vazi-
yette, sivri kemerli bir pencere izi mevcuttur
2).
zaviyeli cami tipindedir: Ortada, ykseke bir kasnak zerine
oturan, kertmeli pandantiflerle kubbeyle rtl bir
ana mekan yer Kasnakta, her ynde byk birer pencere mecuttur.
470
Gnmzde bulunan kubbe hakimdir (Resim: 1;
2-3).
Ana bir oda yer Bu dne-
minde Trk genleriyle bir kubbeyle grl-
mektedir. Kubbesi bugn Bunun hemen de, zeri be-
tonoz rtl bir eyvan 2).
ynnde, gerisindeki iki odaya
lan iki izi mevcuttur. duvara bir
merdiven yer zerindeki ikinci kat
bu merdiven 1980 kadar haldeydi. Gnmzde
2).
kuzey sivri kemerli bir yer Buradan
temin eden ve n cephedeki mekanlara ey-
vana girilir: Anamekandan simetrik birer mev-
cuttur. Bu ve odalar bugn toprakla doludur. Yine bu
dehlizin birer da, toprak
grlen tonoz rtl hacimlere geilmektedir 2).
Eserin sslemeleri zemin kattaki
1): Tonozun zeri, firuze renkli ini ve ssl-
dr": 1972-1992 tarihlerde halde i-
nilerin, sonradan tahrip 1993 Mart ziyaretimizde
de, dehlizin ieride
isle grdk.
kitabesi yoktur. Tarihi kaynaklarla-, inilerine dayanarak ta-
rihleme yapan sanat tarihilere gre XIII. aittir", eserlerde
de, yine ini sslemelerine XV. tarihlenmektedirs.
(3) H. Aksaray Tarihi, C. I, s. 987 de" ... dehlizin tonoz kubbesindeki yuvarlak
madalyonu domates, mavi ve renkli iniler sslyor" diye yazarsa da , firuze
renk yoktur. Domates renk de rengi
(4) Bkz. M. "Aksaray'daki Tarihi Yerler", Gazetesi, 1966, s. 28, 1. H.
Aksaray Tarihi, C. 1. s. 987 de H. 593 (M. 1196) burada
dayanarak, II. Sleyman (H. 1193-1204) be-
lirtir.
(5) Yetkin, Anadolu Trk ini 1972, s. 43, G. ney, Trk ini
Turkish Tile Art, 1976, s. 21-22.
(6) M. Mainecke, Fayencedekorationen Seldschukischer Sakralbauten in Kleinasien, Teil II,
Tbingen 1976, s. 23
471
bir ve dokuz mridinin Fatih Sultan
Mehmed, IlBayezid, Kanuni Sultan Sleyman ve III Murad devrinde va-
II. Mustafa ile Sultan Abdlaziz ait be-
ratlardan da devam ve yinebir ve
dokuz mridinin Fatih Sultan Mehmed dev-
rinde HzBbii Yusuf idare yine bu d-
nemde ait yedi maldan senelik gelirin 8500 ake
nu, III. Murad da Kanuni dnemindeki
nu, ait Gazicik ky ve Kavak ky gelirlerinin Hamid Za-
de Baba Yusuf Evhad-n-din tasarrufunda bu
kylere daha sonra Baba tasarruf yine III. Murad za-
Hamid Veli Mehmed ve
kaynaklardan
ynndeki avlu ait ol-
ileri srdkleri", iki mermer mevcuttur: Bunlardan stte-
kinde, iki birer glbezekle ssl, takip eden iki yer
Burada, 16. ayeti Bu ayet ile kitabenin
ve
oJI
2- \ Ac . L:.. ."j' l:;

Trkesi:
1- Bugn gn) mlk kimindir'l
2- Bir olan, kahhar olan 1085 (M.l674)

lentosu gibi grnen, alttaki ikinci bir hadistir.
eksik veya olan bu hadisin ve Trkesi
(7) M. "Aksaray'daki Tarihi Yerler", s. 28, 1. H. Akasaray Tarihi, C. i,
1299.
(8) F. N. Uzluk, Fatih Devri Karaman Eyaleti Fihristi, Ankara, 1958, s.56, 1. H. Kon-
Aksaray Ulu Camii", Dergisi, C. X, s. 286, H. Aksaray Tarihi, C. i.
s. 523, 638, 1292-1301, 1400-1404 de ve vakfiyelerini verir.
(9) Bkz. H. a. g. e. C. I...s. 894.
Kitabe Prof Dr. Onkal ve Prof Dr. Ali ile bir vesileyle birlikte
yerinde Do. Dr. Mikail Bayram Kendilerine
ederim.
472
Trkesi:
1- Peygamber S.AY. buyurdu: Dnya ahiretin Peygamber
Aleyhisselam buyurdu: Dnya onu taatle geir.
ifadesine gre, ortadaki kubbe rtl mekan ile, eyvan ve
ynndeki kk oda 1940-50 kadar cami halinde
bu tarihlerden sonra terk 1974 da Ge-
nel ii ve ana eyvan ile ynndeki
blmleri

Eser plan zaviyeli cami/ere benzer: kasaba ve ky-
lerde veya yollar zerinde iinde belli bir tarikata mensup
ve dini ibadet ve ayin ve gelip geen yol-
culan bedava misafir ettikleri zaviye diye bilinir. Zaviyeler XIV-
XV. kadar, zaviye, ribat, hangah (hangah) buka, savama, dvey-
re, medrese, bu sonra imaret, tekke, dergah, asitane gibi, za-
man ve mekana gre isimler kolonizatr
.Trk zaviyelere daha bakarak
Ters (T) Tipi cami/er, Bursa Tipi cami/er, apraz-Mihverli cami/er ve
nihayet zaviyeli cami/er gibi isimler ve daha ok zaviyeli
camiler
Szkonusu bu zeri kubbeyle rtl bir ana mekan, bunun
iki bu mekana, daha ge rneklerde ana mekana ve
lan birer tabhane grlr. Turhal (Tokat) Dazya Ky Zaviyeli Ca-
mii (1375), Bursa Camii (1400), Bursa Camii (1419-
20), Amasya Bayezid Camii (1414-19) gibi rneklere benzer
(ll) Zaviye bkz. A. Ocak, "Zaviyeler", Dergisi, S. XII, Ankara, 1978, s. 247-
269.
(12) . L. Barkan, Bir ve Kolonizasyon Medodu Olarak
ve Temlikier, Devirlerinin Kolonizatr Trk ve Zaviyeler",
Dergisi. C. II, Ankara 1942. s. 279-386, S. Eyice, Zaviyeli Camiier, s. 23-29, A.
Ocak, a. g. e.; s. 254-261 ,
(13) S. Eyice, Devrinin Bir Messesi Zaviyeler ve zaviyeli Camiler",
Iktisat Fakltesi C. XXIII, 1962-63, s. 1-2, S. 1-80, A. Kuran, Ilk Devir
Mimarisinde Cami, Ank. 1964, s. 64, A. Mimarisende Tarikat
Tekkeler, Zaviyeler ve Benzer Nitelikte Futuvvet 1977.
473
bazen tabhanelerde ocaklar bulunabilir'<. Klasik rnek-
lerde, nnde zeri kubbelerle rtl bir son cemaat mahalli g-
rlr.
plan daha ok Konya Sahip Ata Han-
(1279), Baba (1210)15 orum-
Mecitz Elvan elebi Tekkesi (1282-83) ile benzerlikler ge-
en her da zaviyeli camiIerin ncs erken tarihli eserler-
dir. Ancak, Baba
Melik Mahmud Gazi gibi, ikinci kat yoktur. Bu ynyle
szkonusu eserlerden
Anadolu' da panoya blnerek ss-
lenen szkonusu eserin sslemeleri malzeme,
teknik ve desen klasik Seluklu ini sslemelerinin
ni Benzerlerini Aksaray'daki, Mescid (XIII. ilk
Sivas Keykavus Trbesi'nin (1219-20) ini
sslemeleri, Konya Medrese ve Tokat Gk Medrese'nin ana eyva-
yan bordrleri zerinde de bulmak mmkndr!". Plan
benzer rneklerine ve dayanarak tarihleme yapan
Yetkin ve Gnl Oney'in fikirlerine XIII.
kabul ediyoruz.
(14) A. Gabriel, Monumenis Turcs d'Anatolie, Paris, 1934, C. II, s. 25-31, E. H. Ayverdi, Os-
Mimarisinde elebi ve II. Sultan Murad Devri, 806-855 (1403-1451), C. II,
1972, s. 4-25, 46-94, E. H. Ayverdi, Istanbul Mimari Mimarisinin
IlkDevri (630-805) (1230-1402), 1966, s. 419-440, A. Kuran, a. g. e. s. 80, E. Yur-
dakul, "Tokat Vilayetinin (Dazya) Ky'ndeki XIV. ait Eski Eserler",
Dergisi, S. VIII, Ankara, 1969, s. 243-248.
(15) M. Akok, "Konya'da Sahip-Ata Hangah, Camii'nin Rlve ve Mirnarisi", Trk Arkeoloji
Dergisi, S. XIX-II, 1970, Ankara, 1972, s. 5-38, Bilgin, "Uber Die Tekke-Arehitektur Des
13. Jahrhunderts In Anatolien", Fifth International Congress of Turkish Art, Budapest 1978,
s. 183-190, S. Eyice, "Anadolu'da Orta Asya Sanat Geleneklerinin Temsilcisi Olan Bir
Eser: Trkiyat C. XVI, 1971, s. 39-56, O.Aslanapa, Trk
C. II, 1972, s. 83. Bilgin, a. g. e, s. 183-190, Trkiye' de Abideler ve
Eski Eserler, C. i. Ankara, 1972, s. 146-150, E. Madran,
Grubu" ,Rlve ve Restorasyon Dergisi, C. I, Ankara, 1974, s. 145-166.
(16) S. Eyiee, "orum'un Mecidz'nde Elvan elebi Zaviyesi", Trkiyai Mec-
C. XV, 1968, s. 211-244 (Alm. Die Zaviye des Elvan elebi, Sohn Von in
Meeidz Bei orum", 245-246). ..
(17) B. Deniz, "Aksaray ve evresindeki Trk Devri Rehberi, A. U. Dil ve Tarih-
Fakltesi, Sanat Tarihi Blm, Lisans Tezi, Ank. 1976, s. 13-16,41-
44, G. ney, Trk ini ..Art, 1976, s. 21, Yetkin, Anadolu'da
Trk ini 1972, s. 35. O. "Aksaray Mesicd On Yz
Dzeni Bir Deneme", SuutKernal Yetkin'e Ankara, 184, s. 90, O.
"Aksaray Mesicidi'in On Yzndeki Geometrik Org Dzenlemelerinin
Bir Deneme", IX. Ank. 1992, s. 213-226.
474
1994
evre bilimsel yapmak ve
rleve projesini zere? 10.05.1993 mal sahibi
Genel Ilgili son-
ra, Aksaray Mzesi ve bilimsel yap-
mak zere Aksaray Mzesi'ne mracat ettik: Kltr ve
Mzeler Genel 21.07.1994 tarih ve B.16.0.AMG.0.10.-
00.02.710.2(68)/5306 izin verildi".
1994 22.07.1994-03.09.1994 tarihleri
lO'ar gruplarla iki, devre halinde srdrdk'": Bilimsel
ekibinde Grevlisi Restoratr Mimar R.Eser
tekin (Dokuz Eyll Universitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi), Mimar Mus-
tafa Gner Belediyesi), Krm (Ad-
nan Menderes Universitesi, Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji-Sanat Tarihi
Blm), Urer (E.U.Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji-Sanat
Tarihi Blm) ve Ege Universitesi Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji-Sanat
Tarihi Blm, Sanat Tarihi Anabilim Kahraman,
S.Tayfun zgr, Ozan Candan Omay, Serter
Yusuf Ahmet Gedikli, Hseyin Ozifti, Se-
rap ve Nuray grev
(18) Kltr izni hususunda Aksaray
Kltr Mdr Pamuk, Mze Mdr Muhsin Mze
Fariz Demir ve ve Mzeler Genel Genel Mdr
Kenan Yurttagl'e ederim,
(19) Szkonusu iin ne Genel ne de Kltr hi bir
Tm giderlerimiz mahalli idare ve halktan
Aksaray yiyecek giderleri iin 20 milyon lira verdi. Hasan
Perek yemeklerimizi temin etti. Aksaray Belediyesi ara ve gerelerimizi
tki verdi. yere zere bir minbs temin
etti. hafriyattan kuzey arazisi duru-
mundaki alanda yapabilmemiz iin mal sahiplerinden izni Aksaray ge-
rekli temin etti. Aksaray Mhendislik Fakltesi yurdunda
gerekli Tm bu Aksaray
Valisi M. Cahit Aksaray Belediyesi Ahmet Er, Aksaray
Mhendislik Fakltesi Prof. Dr. Halil Hasan Perek
Cemalettin Perek ile bize olan Aksaray yetkililerine ve halktan
Yusuf Kse, Yasin Kse ve sunuyorum.
gitmeden evvel sabun, deterjan gibi te-
mizlik maddeleri ile maddeleri boyunca bu giderler iin para demedik:
bulunan A. Dalan Kimya Endstrisi Sa-
bun-Deterjan San. Orkide Kartal Makarna ve Piyale Makarna ne
ediyorum.
(20) grevalan ve zveriyle tm ediyorum.
475
gney ve sulama gemektedir. yap-
halinde su ieriye bu ynlerine
ve kuzey yn durumunda iin bu blmde de
mmkn Mecburen, belediyeye ait
yetkililerden izin alarak, ynnde yapmaya karar verdik
1-4).
evresinde bulunan temizlemekle
5 x 5 m
2
lik karelere ynndeki 7-C-D-E kareleri-
nin yznde kalan daha sonra 8-C,D,E kareleri ile,
bunlara gney 6-B ve 7-B karelerini kazmaya
karar verdik. Once 8 nolu kareleri, daha sonra da buna 7 nolu ka-
releri, 6-B ve 7-B karelerini 40 cm amaya Henz
ilk tabakadan itibaren ok amorf nitelikte, ve seramik
ve firuze renk ini elek gzn-
den geecek kadar ufak paralar seramikler genellikle tek
renk ini rnekler ise teknikliydi. tek-
nikli rnekler de mevcuttu.
8-E karesinden, ilk 40 cm lik tabakada elenmesi 2
adet paraya benzer metal ile 3 tanesi firuze renkli ve tek-
nikli ini ile, 27 adet tek renk seramik 1adet
seramik, 20 tane teknikli seramik ve ok
kilde, toplu halde, sonradan buraya 6 insan kafa-
ve muhtelif kemik Aynca, 4/3' eksik, mer-
mer bir kitabe bulduk (Resim: 3; 5-6): Pul halinde dklen
ok kt bir mermerden (Env. no: Darphane 94/1). U
kitabenin sadece her son cmleri mevcuttur. Okunabilen ve g-
nmz Trkesine (Resim: 4):
01...0.J - '\
ii .. <> Q: "'''' t"'"'..J i Y.'J - '\
1-........... (e) 1- mubareket'l-emir el-e
(21) Kitabe Prof. Dr. nkal, Gr. Demir ve Gr. Refat Y. Bala-
ta ve gnmz Trkesine kendile-
rine ederim.
476
2- el din ..
3- fi tahrir sene erbaa sebamiye.
Trkesi:
1- (bu) mbarek emir /2- el din (ile biten bir isim)
3- 714 (M.l314-15) senesinde
Mbareket'l ibaresi genellikle trbe veya tekke tr bir kul-
bu tr bir ait Ancak,
alanda h-er iki da hangi ait
belli ..Ustelik kitabenin kitabesi mi da
belli dnemine ait ise XIV.
gsterir. Onanm ise, muhtemelen 50-100 sene sonra

8-D karesinden ok kt durumda iki para, 5 adet teknikli, fi-
ruze renkli ini, 40 adet tek renk seramik bir me-
zar muhtemelen 1974 Genel
ve
ait kire paralan ve
har
.. Mezar muhtemelen Baba Yusuf Hakiki Trbesi'nin
Uler diye bilinen, Somuncu aile ge-
tirilip buradakapak olarak 7) (Env.no: Darpha-
ne 94/2): n ve arka yznde stte rumi'den birer bitkisel
ssleme yer ve Trke
n yz:
4JI -' _,
(22) okuyan ve gnmz Trkesine eviren Gr. Refet Balata'ya ederim.
477
...... _,
l-Taala Mustafa .
2-.. ve cale'l cenneti mesva
3-..
Trkesi:
1- Mustafa burada .. Allah cennet
etsin
Arka yz:
..... 0-<>
1- Tahriren fi zi'
2- 1-kade min sene erbaa...
Trkesi:
l-zilkade (?) /2- .. senesinin
8-C karesinden 30 adet tek renk seramik bir tane
paraya benzer metal Yzeyin 40 cm
yan dzensiz ama, birbirlerine harla iri ve kaba
lar ve bunlar, daha sonra zere gibi

7- B karesinde bir adet para, 7-C karesinden 8 adet firuze renkli ini,
37 adet tek renk ini bir adet para, 7-E karesinden 12
adet tek renk 2 adet seramik bir adet para, 6-B
karesinden 1adet 4 adet renk seramik ve bir para bu-

7 ve 8-C,D,E karelerinin ikinci tabaka da, ok insan
biraz daha derin her tabaka, 6-B ve 7-B
hari 1m. (Resim: 15-16):
478
mn bu blmnde 40 cm.1ik bir tabakadan sonra, insan kemiklerine rast-
derinlik ve adeta
uvallara doldurulup buraya defnedildiklerini akla getirmektedir: evre-
deki 1930-40 Aksaray'da birok
sahipsiz bu en neredeyse oraya
nu sylediler. Yine kimseler, zellikle gnlerinde, Ervah kabris-
gidemeyen llerini buraya defnettiklerini, hastane,
hapishane gibi yerlerde len kimsesiz ve gariplerin de buraya gmld-
bu nedenle de buraya garipler sylemektedir-
ler
23

Bir ihtimal, buradaki cesetlerin, bulunan ve


Beylikler Dnemi 'nden eserin kadar sren za-
man iinde yneten Hamid-i Veli (Somuncu Ba-
ba) slalesine ait getirilip buraya defnedilmesidir: H.1412
lannda kabul edilen Somuncu Baba Bayram Veli ve Molla
Fenari gibi nllerin 1993 Darphane'nin
Somuncu Baba Yusuf Hakiki' ye ait trbenin
da bir Konya Kltr ve Tabiat Koru-
ma Kurulu'ndan 14.7.1993 tarih ve KKTVK/42.720/478
izin burada evre Somuncu Ba-
ba soyundan nc Evhadii