You are on page 1of 81

T.C.

MLL ETM BAKANLII

TESSAT TEKNOLOJS VE KLMLENDRME

BAST ELEKTRK DEVRELER


522EE0001

Ankara, 2011

Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme materyalidir. Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir. PARA LE SATILMAZ.

NDEKLER

AIKLAMALAR ................................................................................................................... iii GR ....................................................................................................................................... 1 RENME FAALYET- 1 .................................................................................................... 3 1. ELEKTRK VE DEVRE KAVRAMI .................................................................................. 3 1.1. Elektriin Gerei ve nemi .......................................................................................... 3 1.1.1. Elektrik Enerjisinin Tantm ................................................................................. 4 1.1.2. Elektrik Enerjisi Kaynaklar .................................................................................. 5 1.2. Elektrik Devresi Tantm .............................................................................................. 7 1.2.1. Elektrik Devresinin Tanm ................................................................................... 7 1.2.2. Elektrik Devresi eitleri ...................................................................................... 8 1.2.3. Almala retecin Balant ekline Gre Devreler ................................................ 8 UYGULAMA FAALYET ............................................................................................... 13 LME VE DEERLENDRME..................................................................................... 19 RENME FAALYET2 .................................................................................................. 21 2. GERLM, AKIM, DREN VE LME......................................................................... 21 2.1. Gerilim, Akm ve Diren ............................................................................................. 21 2.1.1. Gerilim, Potansiyel Fark ve Elektromotor Kuvvet ............................................. 21 2.1.2. Gerilimin ve EMKnin lm ........................................................................... 23 2.1.3. Akm ve Akm iddeti ......................................................................................... 23 2.1.4. Akm iddetinin llmesi ................................................................................. 24 2.1.5. Diren .................................................................................................................. 24 2.2. Ohm Kanunu ............................................................................................................... 25 2.3. Elektriksel lmede Kullanlan Aletler ...................................................................... 27 2.3.1. Voltmetre ve Gerilim lme ............................................................................... 28 2.3.2. Ampermetre ve Akm iddeti lme .................................................................. 29 2.3.3. Ohmmetre ve Diren lme ................................................................................ 30 UYGULAMA FAALYET ............................................................................................... 31 LME VE DEERLENDRME..................................................................................... 36 RENME FAALYET3 .................................................................................................. 38 3. DORU AKIM VE ALTERNATF AKIM....................................................................... 38 3.1. Doru Akm ................................................................................................................ 38 3.2. Alternatif Akm ........................................................................................................... 44 3.2.1. Alternatif Akm Kullanm Alanlar ..................................................................... 45 3.2.2. Transformatrler .................................................................................................. 46 UYGULAMA FAALYET ............................................................................................... 48 LME VE DEERLENDRME..................................................................................... 50 RENME FAALYET4 .................................................................................................. 52 4. ELEKTRK TESSATI ...................................................................................................... 52 4.1. Elektrik Tesisat ile lgili Genel Tanmlar ................................................................... 53 4.2. Elektrik Tesisatnda Kullanlan Ara ve Gereler ....................................................... 53 4.3. Aydnlatma Tesisat..................................................................................................... 54

4.3.1. Floresan Lamba Tesisat .................................................................................... 54 4.3.2. Merdiven Otomatii Tesisat (Merdivenlerin Aydnlatlmas) ............................ 55 4.3.3. arma ve Zil Tesisat........................................................................................ 56 4.3.4. Sigorta ve Koruma Anahtar ................................................................................ 57 UYGULAMA FAALYET ............................................................................................... 59 LME VE DEERLENDRME..................................................................................... 61 RENME FAALYET5 .................................................................................................. 63 5. ELEKTRKSEL G VE ISI ETKS .............................................................................. 63 5.1. Elektriksel G ............................................................................................................ 63 5.1.1. Doru Akmda G.............................................................................................. 64 5.1.2. Alternatif Akmda G ........................................................................................ 65 5.2. Elektrik Enerjisinin Is Etkisi ...................................................................................... 67 UYGULAMA FAALYET ............................................................................................... 69 LME VE DEERLENDRME..................................................................................... 71 MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 72 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 74 KAYNAKA ......................................................................................................................... 76

ii

AIKLAMALAR AIKLAMALAR
KOD ALAN DAL/MESLEK MODLN ADI MODLN TANIMI SRE N KOUL YETERLK 522EE0001 Tesisat Teknolojisi ve klimlendirme Alan Ortak Basit Elektrik Devreleri Temel elektrik bilgileri, elektrik devresi kavram, elektriksel lme ve otomatik kumanda teknikleri ile ilgili bilgilerin verildii bir renme materyalidir. 40/32 n koulu yoktur. Devre lmleri yapmak Genel ama Bu modl ile basit elektrik devrelerini kurabilecek, devreler zerinde gerekli lmleri yaparak devre iin gerekli otomatik kontrol ve kumanda elemanlarn seebileceksiniz. Amalar 1. Gerekli donanm kullanarak basit elektrik devrelerini kurabileceksiniz. 2. Avometre, pens ampermetre kullanarak devre zerinde gerilim, akm ve diren lm yapacak; bu lmleri eitli hesaplamalarda kullanabileceksiniz. 3. Doru ve alternatif akm kaynaklarn eitli devreler zerinde kullanabileceksiniz. 4. Elektrik tesisat bileenlerini kullanarak basit tesisatlar kurabileceksiniz. 5. Elektrik devrelerinde g ve s hesaplamalarn yapabileceksiniz. Ortam: Snf, atlye, laboratuvar, ktphane, ev vb. alma alanlar Donanm: Bilgisayar; internet; eitli katalog ve teknik dokmanlar; ak ve kapal devre vb. tesisat emalar; anahtar, iletken, sigorta, lamba, duy, bobin, motor vb. devre elemanlar; ampermetre, voltmetre, ohmmetre, avometre ve vatmetre vb. lme aralar; pil, akmlatr, dinamo vb. g kaynaklar; pense, kontrol kalemi, elektrik band vb. el takmlar Modl iinde yer alan her renme faaliyetinden sonra verilen lme aralar ile kendinizi deerlendireceksiniz. retmen modl sonunda lme arac (oktan semeli test, doru-yanl testi, boluk doldurma, eletirme vb.) kullanarak modl uygulamalar ile kazandnz bilgi ve becerileri lerek sizi deerlendirecektir.

MODLN AMACI

ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI

LME VE DEERLENDRME

iii

GR GR
Sevgili renci nsanolu var olduka vazgeilmez ihtiyalarnn karlanmasnda mesleimizin nemi hem akkanlarn artlandrlmasna ynelik uygulamalarla (shhi tesisat, stma, iklimlendirme vb.) hem de gda ve tbbi maddelerinin soukta muhafazas vb. uygulamalarda gn getike artmaktadr. Her geen gn gelien teknolojiye ayak uydurmak durumundayz. zellikle teknik bir alanda alacak bireyin bu konuda daha hassas olmas gerekmektedir. Tesisat ve iklimlendirmede bilgi ve beceriye dayal uygulamalarda elektrik bilgisinin temelini oluturan bu modlle elektrikte devre kavram, elektriksel lme, alternatif ve doru akm, motorlar ve elektrik otomatik kumanda vb. konularda temel bilgi sahibi olacaksnz. Buradaki konular, mesleki geliiminizin temelinin salam atlmasn salayacak ekilde hazrlanmtr. Ancak unutulmamaldr ki mesleinizde ilerlemek, teknolojik gelimeleri yakndan takip ederek kavramak ve uygulamalarnzla yeni ufuklar amak ancak temeli salam atlm birikimlerle olur. Bu modlde yer alan faaliyetler sizlere uygulama yaparak renmeyi ve kullanlabilir bilginin sahibi olmanz salayacaktr. Bu noktadan hareketle modlde yer alan konu ve uygulamalar sindirerek renmeniz gerekmektedir. renme konusunda gstereceiniz zen ayn zamanda uygulamalarn daha zevkli hle gelmesini de salayacaktr. En detayl iklimlendirme sistemi ile en basit soutma cihaznn soutma (evrimi zerine kurulu temel) prensipleri ayndr. Bunlar birbirinden farkl klan, fonksiyonel bir yapya sahip olan elektrik devresi ile devre zerinde kullanlan elemanlardr. Bu adan elektrik, elektromekanik ve basamak oluturacak elektronik konularna ait temel esaslarn iyi renilmesi gerekir. Bu tespitle modlde yer alan faaliyetlerin dikkatlice, sindirilerek ve neden sonu ilikisine dayal bir muhakeme yrtlerek renilmesi; kullanlacak bilginin kalc ve kullanlabilir olmas asndan ok nemlidir.

RENME FAALYET- 1
AMA

RENME FAALYET- 1

Elektriin temel prensiplerini renerek eitli elektrik devrelerini doru ekilde kurup altrabileceksiniz.

ARATIRMA
evrenizdeki byklerden elektriksiz yaantlar hakknda bilgi alnz. Balca elektrik enerjisi kaynaklarn internet ortamnda aratrnz. evrenizdeki elektrikle alan aygtlarn elektrikle ilgili etiket bilgilerini not ediniz. Evlerimizde kullandmz basit elektrik aygtlarnn el feneri, t, su stc, fn makinesi, vantilatr vb. cihazlarn elektrik devre emalarn inceleyiniz.

1. ELEKTRK VE DEVRE KAVRAMI


1.1. Elektriin Gerei ve nemi
Gnlk hayatmzda su, hava gibi altmz ancak yokluunda nemini anladmz elektrik; kullanm en kolay ve en temiz enerji kaynadr. evrenize bir bakn; elektriin kullanlmad ara-gere ve makine hemen hemen yok gibidir. Gnmzde tornavidada, daktiloda, buzdolabnda, klimada, hassas lmenin arand lme aralarnda, elektrik enerjisi kullanlmaktadr. oumuzun kolundaki saat bile elektrik enerjisiyle almakta ve daha gvenilir bir lme yapmaktadr. Bu rnekleri oaltmak mmkndr. Bir an iin elektrik enerjisinin hi var olmadn dnn. Gelinen nokta, ilkel bir yaant olacaktr.

1.1.1. Elektrik Enerjisinin Tantm


Elektrik enerjisi, bir atomun elektronlarnn yer deitirilmesiyle oluan ynl bir hareketin dourduu sonutur. Bunu aklayalm: zellikle iletken maddelerde ok sayda serbest elektron bulunduunu ve bir elektronun bir kuvvet etkisi ile kendi yrngesinden kp dier komu atomun yrngesine girdiini sylemitik. yi iletkenlerde atomlar birbirine o kadar yanak durumdadr ki atomlarn d yrngeleri birbirini rter ve bir atomun d yrngesindeki elektron, dier atomlarn da etkisi ile kendi yrngesinden kp komu atomun d yrngesine girer. Komu atomun d yrngesine giren elektron, bu atomun d yrngesindeki atoma arpar ve onu yrngesinden dar iter. Bylece serbest elektronlar iletken iinde srekli olarak dolar. Ancak elektronlarn bu hareketleri belirli bir ynde deildir, rastgeledir, bir ar kovanndaki arlarn hareketine benzer.

Eer bir iletkenin bir ucuna pozitif dier ucuna negatif elektrik yk uygulanrsa negatif ykler elektronlar iter, pozitif ykler elektronlar eker. Bu yzden elektronlarn hareketi rastgelelikten kar ve belirli bir yn alr. Bir iletkende pek ok sayda atom bulunduundan ok sayda da serbest elektron bulunur. Bu serbest elektronlarn dardan verilecek bir etkiyle bir ynde hareket etmelerinden dzenli bir elektron ak meydana gelir. Her elektron enerji tar. Bir elektron kendi yrngesinden kp dier komu atomun yrngesine girdiinde tad enerjiyi komu atomun en d yrngesindeki elektronuna aktarr ve onu kendi yrngesinden dar iter. Bu elektron ve bu elektronun etkileyecei dier elektronlar ayn ilemi tekrarlar. Bylece vurgu, teknik deyimi ile (impuls) itki biimindeki enerji aktarl, btn iletken boyunca itkiler (itici g) hlinde srer gider. Anlalaca zere bir elektron tad enerjiyi, iletkenin bir ucundan dier ucuna kendi bana tamamaktadr. Elektrik enerjisinin iletimi, elektrik yknn elektrondan elektrona aktarlmas yolu ile gereklemektedir. Bu nedenle elektrik akmnn hz ok byktr. Bunu basit bir rnekle aklayabiliriz. ok sayda ayn apl bilyeleri veya misketleri, yan yana (temas hlinde) bir dizi oluturacak ekilde sralayalm (ekil 1.2). Bu dizinin bir ucundaki bilyeye baka bir bilyeyi arptralm. Bilyenin arpmas ile dizinin dier ucundaki bilye, hemen hemen o anda diziden ayrlr. Fakat arada kalan dier bilyelerin ok az yer deitirdikleri grlr. Bir iletkende de elektrik enerjisi, iletkenin ularna uygulanan pozitif ve negatif elektrik yklerinin etkisi ile elektrondan elektrona aktarlarak iletilmektedir. Burada da

yukardaki rnekte olduu gibi elektronlar daha az bir hzla hareket ettikleri hlde elektrik akmnn iletimi saniyede 300.000 kilometrelik byk bir hzla olumaktadr.

1.1.2. Elektrik Enerjisi Kaynaklar


Elektrik enerjisini meydana getirmenin yolunun ynl bir elektron hareketi olduunu rendik. O hlde elektrik akmn veya elektrik enerjisini elde edebilmek iin elektronlar harekete geirmemiz gerekir. Bunun iin bir kuvvet kaynana ihtiya vardr. 1. Kimyasal yolla elektrik enerjisi elde edilebilir: Tatlarda kullanlan akmlatrlerle hesap makinelerinde, radyo, el feneri ve test cihazlarnda kullanlan piller depo ettikleri kimyasal enerjiyi istendiinde elektrik enerjisine evirir.

2. Is etkisi ile elektrik enerjisi elde edilebilir: Malzemeleri farkl iki metal tel, ularndan kaynakla birletirildiinde basit anlamda bir bi-metal (termokupl) elde edilir. Bu birleme noktasnn stlmasyla ular arasnda bir scaklk fark oluturulduunda scak ve souk ular arasnda ynl bir elektron hareketi ile sonulanan elektriki bir voltaj (gerilim) elde edilir. Bu ular arasndaki scaklk fark korunduu srece enerji ak devam eder. Ular arasndaki scaklk fark (T C) ne kadar bykse elektriki gerilim yani voltaj da o kadar yksek olur. Bu olaya termoelektrik (scak) etki, bu ilemde kullanlan bir ift tele de termokupl denir. Endstride birok yerde kullanlr. zellikle evlerimizde scak su retiminde kullanlan gazl ofben ve kombilerin gaz yolu valflerinin kumandasnda ve emniyet tertibatnda gvenle kullanlmaktadr.

3. Basn etkisi ile elektrik enerjisi elde edilebilir: Kristal yapl baz maddeler (rnein, kuvartz veya baryum titanat gibi) mekanik basn etkisi altnda brakld zaman maddenin iindeki elektronlar kayarak maddenin iki yzeyi arasnda bir potansiyel farka (gerilime) neden olacaktr. Bu olaya piezzo elektrik denir. Oluturulan gerilim miktar, uygulanan basntaki deimeye ve uygulama sresine baldr. Basn ne kadar yksek ve bu sre ne kadar ksa olursa retilen gerilim miktar o kadar byk olacaktr. Bu zellikten yararlanlarak eitli yanc gaz ateleme sistemleri gelitirilmitir.

4.Manyetik etki ile elektrik enerjisi retilebilir: Yukardaki konularda ayn cins elektrik yklerinin birbirlerini ittiini, zt yklerin ise ektiini belirtmitik. Bir doal mknats da yapsal olarak (farkl elektrik yklerini andran) bir ucu gney (S), dier ucu kuzey (N) olmak zere iki kutba sahiptir. Mknatsn bu iki kutbu arsnda oluan kuvvet izgileri, manyetik alan olarak ifade edilir. Eer bu mknats ubuk, bir bakr tel bobin iinden geirilecek olursa bobinin iki ucunda bir gerilim indklenmesine yani ynl bir elektron akmna neden olur. Burada mknatsn bobin iindeki hareketi ayn zamanda mekanik bir hareketi gerektirdiinden mekanik etkiden elektrik enerjisi elde edilmi gibi de deerlendirilebilir.

5.Ik etkisi ile elektrik elde edilebilir: zerine k enerjisi den baz maddeler, madde atomlarndaki serbest elektronlar harekete geirerek maddenin u noktalarnda bir gerilim meydana getirir. Bu olaya fotoelektrik ad verilir. Ik da bir enerji kaynadr ve foton ad verilen taneciklerin hareketiyle yaylr. Fotonlar elektronlara arparak sahip olduu enerjinin bir ksmn brakr. Bunun sonucunda elektronlar ynl bir hareket kazanarak elektrik akmnn olumasna neden olur. Foto-transistrler, fotoseller, gne pilleri buna rnek verilebilir.

6.Srtnme ile elektrik enerjisi elde edilebilir: Biroumuz ynl giysilerimizi zerimizden karrken bir trtnn olutuunu fark etmiizdir. Eer bu olay karanlk bir ortamda yaarsanz trtyla beraber kvlcmlar da grmeniz mmkn olacaktr. Burada bir srtnme eylemi ve bunun sonucu olumu elektriklenme sz konusudur. Srtnme sonucu cisimler malzeme zelliklerine gre negatif (-) ya da pozitif elektrik ykleri kazanr.

1.2. Elektrik Devresi Tantm


Elektrik devresinin tanmn yapmadan nce devreyi oluturan bileenleri ve devre zerindeki grevlerini renmek faydal olacaktr.

a.rete: Elektrik enerjisini reten alet ve makinelere ksaca rete denir. Piller, akmlatrler depoladklar kimyasal enerjiyi, istendiinde elektrik enerjisine eviren retelerdir. Dinamo ve jeneratrler ise kullandklar mekanik enerjiyi manyetik etki ile elektrik enerjisine eviren retelerdir. b.Alma: Elektrik enerjisini zerinde baka enerjilere eviren alet veya makinelere alma denir. Ampul, t, buzdolab, radyo vb. c.letken: Yksek elektrik iletme kabiliyeti olan ve zellikle tel hlinde ekillendirilmi malzemelere iletken ad verilir. Bakr teller, kablolar ve alminyum teller buna rnek verilebilir. .Anahtar: Basit anlamda ama ve kapama ileviyle elektrik akmnn geiini kontrol altnda tutan aratr. Aldnda devre akmn keser; kapandnda ise akmn gemesini salar. d.Sigorta: Devreyi ve devrede bulunan almac ve reteci, ar akmdan koruyan bir gvenlik aracdr. Bu ar akm, zerindeki akm geilerinde alma, rete ve iletkenler arzalanabilir. Bunu nlemek iin ar akmda devreyi kesen sigorta kullanlr.

1.2.1. Elektrik Devresinin Tanm


Basit manada elektrik akmnn izledii yola devre ad verilir. Devre zerinde birok bileen olabilecei gibi sadece bir rete, alma ve iletkenden kurulu yap da elektrik devresi olarak kabul edilebilir. Asl nemlisi devre zerinde bir elektrik akmnn varl, yani devrenin bir ii gerekletirebiliyor olmasdr.

1.2.2. Elektrik Devresi eitleri


Elektrik devreleri; eittir. 1.Ak devre: Bir elektrik devresindeki anahtar ak duruma getirilirse devre akm kesilir. Bu durumda akm almatan gemez, dolaysyla alma almaz (ekil 1.7). Akm yolunun ak olduunu belirtmek iin bu ekildeki elektrik devrelerine ak devre ad verilir.

2.Kapal devre: Elektrik devresini kumanda eden anahtar kapal duruma getirilirse devreden akm geer ve alma alr (ekil 1.8). Anahtar kapal tuttuunuz srece rete akm verebiliyorsa alma almasna devam eder. Ancak anahtar kapal ve alma salam olduu hlde almyorsa rete veya alma balantlarnda bir temasszlk veya kopma var demektir. Bu arzalar giderilmedike devrenin kapal oluundan sz edilemez, devre ak saylr.

3.Ksa devre: Herhangi bir nedenle iletkenler almatan nce kesiir veya birleirse meydana gelen bu devre eidine ksa devre denir. Ksa devre hlinde akm, direnci byk olan almatan gemez. Direnci az olan en ksa yoldan devresini tamamlamak ister. Bu tip devre, bir arzann varln da ifade etmek amacyla ksa devre olarak tanmlanr. Eer devrede sigorta varsa ksa devre sonucu oluacak yksek akm, sigorta telini ergiterek devreyi ak konuma getirir. Bylece ksa devre sonucu iletkenler zerinde oluan yksek snn oluturaca tehlike nlenmi ve rete de korunmu olur.

1.2.3. Almala retecin Balant ekline Gre Devreler


Bir devre zerine birden fazla alma yerletirildiinde akm, reteten kp tekrar retece dnerken devre zerinde birden fazla hat zerinden geme imkn bulur. Tasarmna bal olarak devreler ayr trde incelenebilir. Bunlar; seri, paralel ve seri-paralel devrelerdir.

1.Seri devreler: Anlalmas en kolay seri devrelerdir. nk devre zerindeki btn elemanlar, iletkenler birbirlerinin ard sra kullanlarak seri olarak balanmlardr. Devre zerindeki herhangi bir elemann (rnein, bir ampuln) karlmasnda veya arzasnda akm kesilir. nk artk devre kapal deildir. ekil 1.9da grld gibi arzal ampuln evresinden bir atlama teli geirildiinde dier ampuller k verecektir.

Dier taraftan btn anahtarlar, kontrol ettikleri cihazlarla seri bal olmaldr. Sigortalar ve ar yk koruyucular gibi emniyet cihazlar da seri olarak balanr bylece sigorta herhangi bir nedenle elektriki olarak aldnda cihaz almaya devam edemez. Seri devrelerde devre zerinde bulunan her alma, gerilim dmne neden olur. Her alma zerindeki gerilim dm, almacn direnci ile devre akmnn arpmna eittir. ekil 1.10da iki almal bir devrede her alma zerindeki gerilim dm grlmektedir.

2. Paralel devreler: Seri devrede direnler nasl ucu ucuna balanyorsa paralel bir devrede de direnler, retecin iki ucu arasnda olacak ekilde yan yana yerletirilir. ekil 1.11deki ampuller paralel baldr. Byle bir devrenin hat balantlarn klasik gsterimle sunan bu ekil, direnlerin yan yana yerletirilme dzenini de aka vurguluyor. Paralel devrenin birok zellii pratik uygulamalarda nemini hemen ortaya koyar. Ayn gce sahip (rnein, 40 wattlk) ampul hem seri hem de paralel balayalm. Paralel

balantda ampullerin hepsi parlak k verirken seri balantlarnda snk bir k verdikleri grlr.

ekil 1.11de yedi almacn birbirine paralel baland devreyi inceleyelim. Bu devrede akm g kaynandan ktktan sonra tekrar g kaynana dnerken birden fazla hat zerinden gemektedir. Yani toplam akm yedi diren tarafndan paylalmaktadr. Eer her almacn direnci ayn ise her birinden geen akm da ayn olacaktr. Eer direnler birbirine eit deilse her birinden geen akm da farkl olacaktr. Her iki durumda da toplam devre akm, paralel devrenin her bir hattndaki veya kolundaki tek tek akmlarn toplamna eit olacaktr. Paralel devrede her bir direnteki voltaj (gerilim) dm, (direnler farkl olsa da) her bir direnteki gerilim dm ayndr. ekil 1.12de paralel balanm iki almal devrede gerilim dm grlmektedir.

10

3.Seri-paralel devreler: Devre zerindeki elemanlarn (alma, iletken, anahtar vb.) retecin durumuna gre bazlarnn paralel bazlarnn da seri olarak baland devre eididir. Birok uygulamasna rastlamak mmkndr. rnein, no-frost soutucularn elektrik devrelerinde termostat, rle ve termik devrede seri; defrost rezistans, fan motoru vb. ise paralel balanmtr. Dier bir rnek sv yaktl kazanlardan verilebilir. Kazanlarda su pompas devreye paralel bal iken yakt pompas termostat zerinden seri balantldr. ekil 1.14te verilen seri, paralel (kark) devreyi rnek olarak inceleyelim ve bu devrede devre akmn, direncini, her bir direnteki gerilim dmn ve her bir direnten geen akm bulalm. ncelikle devrenin direncini bulalm. Paralel bal direnlerin toplam direncini u ekilde hesaplayabiliriz. lk nce ikisinin R1 ve R2nin toplam direnci bulunur. Sonra bu toplam direnle ncsnn toplam direnci bulunur.

R1 x R2 20 x 20 RToplam = = = 10 ? bulunur. Bu toplam direnle nc diren ayn R1 + R2 20 + 20 ekilde hesaplanrsa paralel devrenin toplam direnci; RT x R3 10 x 10 R paralel toplam = = = 5 ? bulunur. RT + R3 10 + 10 Devre direnci ise Rtoplam = R paralel toplam + Rseri = 5 ? + 10 ? = 15 ? bulunmu olur. E 150 Devre akm ise I = = = 10 A bulunur. R 15

11

Seri 10 ? direnteki gerilim dm U = 10 A x 10 ? = 100 volt bulunur. Paralel devredeki gerilim dm ise 150 V - 100 V = 50 V bulunur. imdi sras ile paralel direnler zerinden geen akm bulalm. Direnlerin paralel olduu devrelerde gerilim dm eittir ve bu devrede 50 V bulunur. Buna gre 10 ohmluk diren zerinden geen akm I = 50/10 = 5 A, 20 ohmluk diren zerinden geen akm ise I = 50/20 = 2,5 A ve dier 20 ohmluk direnten geen akmda 2,5 A olacaktr.

12

UYGULAMA FAALYET

UYGULAMA FAALYET
ki almal basit elektrik devresi kurunuz. lem Basamaklar neriler Aada listesi verilen malzemeleri Aada devre emas verilen basit ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. elektrik devresini kullanabilirsiniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 40 cm) sunta, suntalam vb. 2 adet pil; 1,5 V, orta boy Kablo; 0,50 veya 0,75 2 m Duy; 2 adet, minyatr fener ampulne uygun Ampul; minyatr, 3,6 volt, 2 adet Anahtar; minyatr, 2 adet Devre elemanlarn montaja hazrlaynz. Planete zerine yerletireceiniz devre elemanlarnn (pil, duy ve anahtarlar) montaj yerlerini iaretleyiniz. Devre elemanlarn planete zerine Devre elemanlarnn planeteye montaj aa vidas vb. malzemeler kullanarak srasnda hasar grmemesi iin dikkatli sabitleyiniz. almal ve uygun takm kullanmalsnz. letkenleri uygun llerde kesip letkenleri hazrlarken balant iin hazrlaynz. gerekli paylar hesaplaynz. letken balantlarn yapnz. Devre elemanlarnn iletken balantlarnda letken Birletirme Teknikleri modlndeki uygulamalardan yararlannz. Devrenizi, anahtarlar kullanarak Devrenizde srasyla nce I. lamba altrnz. Her iki anahtarn kapal anahtarn kapatarak alma durumunu olduu durumu gzlemleyerek not gzlemleyiniz. Eer lamba k alnz. vermiyorsa iletken balantlarn, lamba Bu gzleminizi arkadalarnzla duy temasn ve anahtarn salamln paylanz. kontrol ediniz. Lambann k vermesi durumunda anahtar aarak lambay sndrnz. Daha sonra dier lambaya ait II. anahtar kapatarak II. lambay devreye alnz. Sonra I. anahtar da kapatarak her iki lambann durumunu gzlemleyiniz.

13

KONTROL LTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. 1 2 3 4 5 6 7 Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? Devre elemanlarn montaja hazrlayabildiniz mi? Devre elemanlarn planeteye sabitleyebildiniz mi? letkenleri uygun lde kesip hazrlayabildiniz mi? letken balantlarn yapabildiniz mi? Devreye enerji verip anahtarla altrabildiniz mi? Her iki anahtarn ak-kapal durumuna gre altrabildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise bir sonraki uygulama faaliyetine geiniz.

14

UYGULAMA FAALYET

Seri elektrik devresi kurunuz.

lem Basamaklar

neriler

Aada listesi verilen malzemeleri Aada devre emas verilen basit ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. elektrik devresini kullanabilirsiniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 40 cm) sunta, suntalam vb. Pil; 2 adet, 1,5 V, orta boy Kablo 0,50 veya 0,75 2 m Duy; 3 adet, minyatr, fener ampulne uygun Ampul; minyatr, 2,4 volt, 3 adet Anahtar; minyatr, 1 adet Devre elemanlarn montaja hazrlaynz. Devre elemanlarn planete zerine aa vidas vb. malzemeler kullanarak sabitleyiniz Devrenizi, anahtarlar kullanarak altrnz. Bu gzleminizi arkadalarnzla paylanz. Devre elemanlarnn planeteye montaj srasnda hasar grmemesi iin dikkatli almal ve uygun takm kullanmalsnz.

Devrenizde ekildeki gibi bir atlama teli kullannz. Anahtarlar kullanarak altrnz. Bu gzleminizi arkadalarnzla paylanz. Lambalarn bir nceki duruma gre parlaklk durumunu aklaynz.

15

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. 1 2 3 4 5 6 7 Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? Devre elemanlarn montaja hazrlayabildiniz mi? Devre elemanlarn planeteye sabitleyebildiniz mi? letkenleri uygun lde kesip hazrlayabildiniz mi? letken balantlarn yapabildiniz mi? Devreye enerji verip anahtarla altrabildiniz mi? Atlama teli kullanarak devreyi altrabildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise bir sonraki uygulama faaliyetine geiniz.

16

UYGULAMA FAALYET
Paralel elektrik devresi kurunuz. lem Basamaklar neriler Aada devre emas verilen basit elektrik devresini kullanabilirsiniz.

Aada listesi verilen malzemeleri ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 40 cm) sunta, suntalam vb. Pil; 2 adet, 1,5 V, orta boy Kablo; 0,50 veya 0,75 2 m Duy; 3 adet, minyatr, fener ampulne uygun Ampul; minyatr, 3,6 volt, 3 adet Anahtar, minyatr, 2 adet

Devre elemanlarn montaja hazrlaynz. Devre elemanlarn planete zerine aa vidas vb. malzemeler kullanarak sabitleyiniz. Devrenizi, anahtarlar kullanarak altrnz. Bu gzleminizi arkadalarnzla paylanz.

Devre elemanlarnn planeteye montaj srasnda hasar grmemesi iin dikkatli almal ve uygun takm kullanmalsnz.

Devrenizde ekildeki gibi II. anahtar kullanarak devre zerindeki deiimi irdeleyiniz. Lambann parlaklk durumunu aklaynz. Bu gzleminizi arkadalarnzla paylanz.

17

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. 1 2 3 4 5 6 7 Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? Devre elemanlarn montaja hazrlayabildiniz mi? Devre elemanlarn planeteye sabitleyebildiniz mi? letkenleri uygun lde kesip hazrlayabildiniz mi? letken balantlarn yapabildiniz mi? Devreye enerji verip anahtarla altrabildiniz mi? II. anahtar aarak devrenin alma durumunu aklayabildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise lme ve Deerlendirme ye geiniz.

18

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1 Aadakilerden hangisi basit bir elektrik devresinde bulunur? A) Duy B) Anahtar C) letken D) rete E) Hepsi Aadakilerden hangisi elektrik devresinde alma olarak kullanlr? A) Anahtar B) Duy C) Pil D) Ampul E) Hibiri Aadakilerden hangisi elektrik devresinde rete olarak kullanlr? A) letken B) Sigorta C) Pil D) Ampul E) Duy Aadakilerden hangisi elektrik devresinde devreyi kapatma ve ama eleman olarak kullanlr? A) Anahtar B) Sigorta C) Pil D) Duy E) Hepsi Aadakilerden hangisi almalar seri balanm elektrik devresini tarif etmektedir? A) Duy, pil ve anahtar B) Duy, anahtar, pil, pil C) Ampul, duy, anahtar D) Ampul, ampul, anahtar, pil E) Hepsi

19

Aadakilerden hangisi gerilimi ykseltmek amacyla kullanlr? A) B) C) D) E) Pil ve almalar seri balanr. Almalar seri balanr. reteler seri balanr. reteler paralel balanr. Anahtarla rete seri balanr.

Aadakilerden hangisi ksa devre koruma eleman olarak kullanlr? A) Sigorta B) Duy C) Anahtar D) letken E) Hepsi Aadakilerden hangisi almalarla devre akmn artrmak iin kullanlr? A) Seri B) Paralel C) Ksa devre D) Ak devre E) Hepsi

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

20

RENME FAALYET2
AMA

RENME FAALYET2

Avometre, pens ampermetre kullanarak devre zerinde gerilim, akm ve diren lm yapacak; bu lmleri eitli hesaplamalarda kullanabileceksiniz.

ARATIRMA
Ev ve atlye ortamnda kullandnz el feneri, radyo, t, su stcs, fn makinesi, vantilatr, el breyzi, plastik boru kaynak makinesi, bakr boru kaynak makinesi, stunlu matkap tezgh vb. cihazlarn elektriki devre elemanlarn her cihaz iin ayr ayr tespit ederek not alnz. Her devre elemannn devre iindeki grevini aratrnz. Elektriksel lmede kullanlan eitli lme aletlerini (voltmetre, ampermetre, pens ampermetre, avometre, vatmetre vb.) piyasada ve internet ortamnda aratrarak fiyat ve teknik zelliklerini not alnz. Cihazlarn alma gerilimlerini, ektikleri akm ve diren deerlerini lerek not ediniz. Ohm kanununu kullanarak lemediiniz dier deerleri ve glerini hesaplaynz. karlatrnz. Elde ettiiniz deerleri cihazlarn etiket deerleriyle

2. GERLM, AKIM, DREN VE LME


2.1. Gerilim, Akm ve Diren
rete, alma ve iletkenlerden kurulu bir elektrik devresinde elektrik enerjisinin yapt i, devre zerinde kullanlan retecin potansiyel gcyle alma ya da almalarn tketebilecei elektrik enerjisiyle snrldr. Bu deerlerin matematiksel olarak ifadesi, aada tanmlar verilen gerilim, akm ve diren gibi kavramlar kullanmak suretiyle yaplabilir.

2.1.1. Gerilim, Potansiyel Fark ve Elektromotor Kuvvet


leride greceimiz konular ve mesleinizle ilgili elektrik ilerinde, kavram karmaasn nlemek ve konunun daha anlalabilir olmasn salamak amacyla gerilim, potansiyel fark ve elektromotor kuvvet gibi elektrik kavramlarnn birlikte renilmesinde fayda vardr. Hepsinin birimi volttur. Bunlar birbirinden farkl klan, kullanldklar yerde ifade bulduklar anlamlarndan ileri gelir.

21

Bu kavramlar su dolu bir kap rneiyle aklayalm.

Bir kab, su ile dolduralm ve yan cidarndan ayn apl, farkl ykseklikte delik aalm (ekil 2.1). Sonra deliklerden kan suyun hareketini inceleyelim. Kap tabanna, yakn delikten kan suyun dierlerine gre daha ileriye doru akt grlr. Bu bize su seviyesi arttka kap tabanna uygulanan basn kuvvetinin de arttn gstermektedir. Verilen bu rnekte suyun kap tabanndan ykseklii potansiyel fark olarak ifade edilir. Bir retecin de iki kutbu arasnda, elektronlar harekete geiren bir elektron fazlal fark, yani bir potansiyel fark vardr. Bu potansiyel farkn i yapabilme etkisine yani dier bir deyile basncna gerilim veya elektromotor kuvvet ad verilir. Gerilim ile elektromotor kuvvet (EMK) arasnda u fark vardr: Elektromotor kuvvet (EMK): Bir retecin devre dnda, ular arasnda llen deere EMK denir ve EMK E harfi ile belirtilir. Birimi volttur. Gerilim: retecin ularna bir alma balandnda retecin ular arasnda llen deere gerilim ad verilir ve U harfi ile gsterilir. Gerilimde alma zerinde bir enerji harcanacandan bir gerilim dmesi olur. Bu nedenle elektromotor kuvvet E, daima gerilim Udan byktr. Gerilimin ve EMKnin birimi volttur ve V harfi ile belirtilir.

22

2.1.2. Gerilimin ve EMKnin lm


Bir elektrik devresinde iki nokta arasndaki gerilimi lmeye yarayan cihaza voltmetre denir. Voltmetre, elektrik devresine paralel balanarak lme yaplr.

Voltun katlar ve askatlar mevcuttur. st katlar: Kilovolt = 1000 V = 1 kV Askatlar: Milivolt = 1/1000 V = 1 mV tur.

2.1.3. Akm ve Akm iddeti


Akm: Su dolu kap rneimizde deliklerden akan suyu akma benzetebiliriz. Basit manada dardan uygulanan bir kuvvet etkisiyle oluan, ynl vurgu, itki (impuls) eklinde iletilen elektron hareketinin sonucudur diyebiliriz. Elektrikte daha ok akm iddeti ifadesi ile karlarz.

Akm iddeti: Su dolu kap rneimizde bu kez kap zerinde tabandan ayn ykseklikte fakat farkl aplarda delii yan yana delelim. Sonra deliklerden akan suyu kaplarda toplayarak durumunu inceleyelim (ekil 2.4). Potansiyel fark her delik iin ayn olduundan sularn ileriye doru hareketlerinin eit mesafede olduu fakat byk apl deliin aktt toplam su miktarnn daha fazla olduu grlr. Bu rnek ayn malzeme yapsnda fakat farkl kesitlerdeki iki iletkenden geen elektronlara benzetilebilir. O hlde bir iletkenin belirli bir kesitinden belirli bir zaman iinde geen toplam elektron saysna akm iddeti ad verilir ve I harfi ile gsterilir. Akm iddetinin birimi amperdir. A harfi ile belirtilir.

23

Amperin daha ok askatlar kullanlr. 1 Amper = 1000 mA (miliamper) = 1.000.000 A (mikroamper) dir.

2.1.4. Akm iddetinin llmesi


Elektrik devresi kapal iken devrenin ektii akm iddeti, devre zerine seri olarak balanan ampermetre ile llr. Ampermetre, devre zerindeki herhangi bir devre bileeni arasna seri olarak balanabilir.

2.1.5. Diren
Bir iletkenin elektrik akmna kar gsterdii zorlua diren denir. Elektrik akmna kar gsterilen bu diren, rezistans kelimesinin ba harfi R ile belirtilir. Direncin birimi ohm (om) dur ve ? (omega) sembol ile gsterilir. ekil 2.6daki su dolu kap rneinde kap zerindeki farkl aplardaki deliklerin suyun akna kar gsterdikleri direnler de farkldr. Byk apl delik, su akna daha az diren gstermektedir. Bu noktadan hareketle elektrikte u benzetme yaplabilir. letken kesiti bydke elektrik akmna kar gsterdii diren azalacaktr.

Bir iletkenin direnci aadaki zelliklere baldr. 1.letken, maddenin yapsna baldr. Atom yaps kararl olan maddelerde serbest hle geebilecek elektron says ok az olduu iin akmn izleyecei yol olduka snrldr. Madde bu yaps itibaryla diren zellii gsterecektir.

24

2.letken telin kesitine baldr. Kesit kldke diren artar. 3.letken telin uzunluuna baldr. letken uzunluu arttka iletken iinde elektrik akmn ileten elektronlarn srtnmesi artacak ve diren de bu uzunlua bal olarak artacaktr. 4.letkenin scaklna baldr. Scaklk arttka diren artar. rnein, tungsten telli 40 wattlk bir ampuln direnci 20Cde 110 ? iken ampul enerjilendiinde tungsten telin scakl 2400Cye, direnci 1100 ? (ohm)a ykselmektedir. Bir elektrik devresinde birden fazla alma olabilir. Bu almalarn devre zerindeki balantlar seri veya paralel olabilecei gibi karmak yani seri ve paralel balantlar da bir arada bulunabilir. Byle bir devrede devrenin toplam direncini bulmak iin; a. Direnlerin ( R1 , R2 , R3 , R4 , ............ Rn ) seri balanmasnda devrenin toplam direnci, RT , RT = R1 + R2 + R3 + R4 , .......... + Rndir. b. Direnlerin ( R1 , R2 , R3 , R4 , ............ Rn ) paralel balanmasnda toplam devre direnci, 1 RT = eklinde hesaplanr. 1 1 1 1 1 + + + + , + R1 R2 R3 R4 Rn

2.2. Ohm Kanunu


Bir elektrik devresinde akm iddeti, gerilim ve diren arasndaki banty ifade eden, elektriin temel kanunudur. Btn hareketlerde olduu gibi elektronlar iletken iindeki hareketlerinde srtnmeyle karlarlar. Elektron akna gsterilen bu zorlua diren ad verilir. Elektrik direnci lme birimi ohmdur. Diren bydke devreden geen elektron says azalr. Yani bir ters orant sz konusudur. Diren kldke de devre akm artacaktr. Bu oran, ismini 1827 ylnda bu banty bulan nl Alman fizikisi George S. OHM`dan alr ve OHM kanunu olarak ifade edilir. Kanuna gre bir elektrik devresinde akm iddeti, gerilimle doru; direnle ters orantldr. Matematiksel olarak bant u ekilde ifade edilir.

25

Akm (I), gerilimin (E) dirence (R) oranna eittir ve I = E/R eklinde ifade edilir. Bu bilgileri zetlersek; Elektromotor kuvvet (EMK) volt olarak ifade edilir. E ile gsterilir. Elektrik direnci ohm olarak ifade edilir ve (omega) sembol ile gsterilir. Akm, elektrik ak oran, amper olarak ifade edilir. Akm iddeti I ile gsterilir. Bu edindiimiz bilgiyi ekil 2.8deki basit elektrik devresine uygulayalm. Devredeki voltmetre 12 voltu, ampermetre de 0,8 amperi gstermektedir. Bu devrenin direncini bulalm.

Ohm kanununa gre; E 12 I = ; 0,8 = , R= 12/0,8 = 15 bulunur. R R Gerilim (E, volt) Akm iddeti (I) amper = Diren (R, ohm) Bu formlden hareketle akm, gerilim ve diren arasndaki bantlar; E I = dir. E = I R veya R = eklinde de kullanlabilir. R I rnek Problemler 1.Direnci 22 ? olan bir devreye 220 voltluk bir gerilim uygulanmtr. Bu devreden geen akm bulunuz. zm: E 220 I = = = 10 A bulunur. R 22

26

2.Besleme gerilimi 110 volt olan bir devrede ampermetre zerinde 2 amperlik bir deer okunmaktadr. Devre direncini bulunuz. zm: E 110 R = = = 55 ? bulunur. I 2

3.Deerleri 4 ? ve 8 ?luk iki diren devrede seri olarak baldr. Bu devreden 2 amperlik bir akm geirebilmek iin uygulanmas gereken gerilimi bulunuz. zm: Devredeki seri bal direnlerin toplam RT = R1 + R2 = 4 ? + 8 ? = 12 ?dur. 2 amperlik akm getiine gre E = I RT = 2 A 12 ? = 24 V bulunur. 4.Bir el radyosu 4 adet seri bal 1,5 voltluk pille almaktadr. Devre direnci 48 ? olduuna gre devre akmn bulunuz. zm: 4 adet seri bal 1,5 V pilin toplam EMKsi E = 4 x 1,5 volt = 6 volt bulunur. Buradan devre akm I = E/R = 6/48 = 0,125 A = 125 mA olur. 5.Bir t 220 voltluk tesisatta kademeli stma yapmaktadr. 1.kademede 2 A akm , 2.kademede 4 A akm , 3.kademede 6 A akm ekmektedir. Buna gre tnn 1, 2 ve 3. kademe direnleri ka ohmdur ? Hesaplaynz. zm: R = E/I olduuna gre; 1.kademe R1 = 220 / 2 = 110 ?, 2.kademe R2 = 220 / 4 = 55 ?, 3.kademe R3 = 220 / 6 = 36,66 ? bulunur.

2.3. Elektriksel lmede Kullanlan Aletler


lme; bir bykln kendi cinsinden bir birimle karlatrlmasdr. Elektriksel lmede de eitli lme birimleri vardr ve bu deerleri lmede eitli l aletlerinden yararlanlr. Bunlardan bazlar, ampermetre, voltmetre, ohmmetre, elektromekanik avometre (anolog avometre), dijital avometredir. Teknikte her alanda olduu gibi elektrikte de lme byk nem tamaktadr. Bir devrenin doru analizi, varsa arzasnn bulunmas veya bu devreyi oluturan paralarn salamlnn kontrol de lme ile yaplabilir.

27

Teknikte akm, gerilim ve diren deerlerinin bir l aleti zerinden blm (I, V, R) ve kademe deiiklii yaplarak llebildii cihazlar kullanlr. Bunlar analog (ibreli) veya dijital (saysal) avometrelerdir.

2.3.1. Voltmetre ve Gerilim lme


Bir elektrik devresinde iki nokta arasndaki gerilimi lmeye yarayan alete voltmetre denir. Voltmetrenin almasn salayan bobin teli ince ve ok sarmldr. Bu nedenle voltmetre ok az akm eker. Bir elektrik devresinin herhangi iki ucu arasndaki gerilimi lmek iin voltmetre bu iki nokta arasna balanr. Bu balama ekline paralel balama denir.

Voltmetre yanllkla devreye seri balanacak olursa devrenin direncini ykseltir, devreden geen akm azaltr. O zaman almacn normal almasna engel olur. Devrede elektrik lambas varsa lamba ok snk yanar veya hi yanmaz. Onun iin voltmetreyi devreye paralel balamak gerekir.

28

Kullanlacak yere gre l aletini doru ayarlamak yani llecek gerilim deerine gre kademe ayar yapmak gerekir. Voltmetreyle 10 V kademesinde 10 volta kadar olan lmleri yapabiliriz. Bu kademede eer 220 voltluk bir gerilimi lmeye kalkarsak aletin bobini yanarak kullanlmayacak duruma gelir. Eer 10 voltu 250 volt kademesinde lmeye kalkarsak bu defa da hassas bir lm yapamayz.

2.3.2. Ampermetre ve Akm iddeti lme


Akm iddeti lmede kullanlan aletlere ampermetre ad verilir. Ampermetrenin almasn salayan bobinin teli kalndr ve sarm says azdr. Bu nedenle ampermetre hibir zaman devreye paralel balanmaz. Aksi hlde ksa devre meydana gelir ve ampermetrenin bobini yanar. Ampermetre alma ile arka arkaya yani seri balanr.

29

Doru akm lmede kullanlan ampermetrelerde + ve ular doru balanmaldr. Aksi takdirde ibre ters tarafa sapma yapar, ampermetre zarar grebilir. Dier bir ampermetre tipi pens ampermetredir. Pens ampermetre akm iddeti lmede devreye elektriki olarak balanmaz. inden akm geen iletkenin yaratt manyetik akm prensibine gre alr. inden akm geen iletken pens, ampermetrenin eneleri arasna alnr ve geen akm pens ampermetre zerinden okunur.

2.3.3. Ohmmetre ve Diren lme


Diren lmek iin kullanlan aletlere ohmmetre ad verilir. Deeri bilinmeyen devre elemannn direnci, ohmmetre zerindeki Rx ularna balanr. Ohmmetre iinde pil bulunduu iin lme annda baka bir akm kaynana ihtiya yoktur. Alet, diren deerini dorudan doruya ohm olarak gsterir. Elektrik ve elektronikte yer alan devre elemanlarnn direnci dorudan ohmmetreyle llebilir. Ohmmetre ile lmde devre enerjisiz ve devre elemannn bir ucu devreden ayrlm olmaldr.

Dier dolayl bir ekilde ohm kanununu kullanarak ampermetre ve voltmetre yardmyla da diren llebilir.

30

UYGULAMA FAALYET

UYGULAMA FAALYET
Gerilim, akm ve diren lnz. lem Basamaklar Aada listesi verilen malzemeleri ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 40 cm) sunta, suntalam vb. Pil; 3 adet, 1,5 V orta boy Kablo; 0,50 veya 0,75 2 m Duy; 3 adet, minyatr, fener ampulne uygun Ampul; minyatr, 3,6 volt, 3 adet Anahtar; minyatr, 2 adet Devrenin montajn yapmadan nce devre elemanlarnn salamlk kontroln yapabilirsiniz. Not: Enerji altnda ve devre zerinde diren lm veya salamlk kontrol yaplmaz. I. ve II. anahtarn srasyla kapal ve ak olma durumlarna gre devrenin gerilimini lerek not ediniz. neriler Aada devre emas verilen basit elektrik devresini kullanabilirsiniz.

Salamlk kontroln l aletinizin diren lme kademesinde yapnz. Devre elemanlarnn planeteye montaj srasnda hasar grmemesi iin dikkatli almal ve uygun takm kullanmalsnz. Devreye paralel balayacanz l aletinizi uygun gerilim kademesine ayarlaynz. ki anahtarn da ak olma durumunda devrenin gerilimini (A ve C noktalarndan) lerek not ediniz. Anahtar I kapal konumda devrenin gerilimini (A ve C noktalarndan) lnz. Anahtar I ak, anahtar II kapal konumda olmak zere devrenin gerilimini (A ve C noktalarndan) lnz.

31

I. ve II. anahtarn srasyla kapal ve ak olma durumlarna gre devrenin akmn lerek not ediniz.

Devreye seri balayacanz l aletinizi uygun akm kademesine ayarlaynz. Pens ampermetre de kullanabilirsiniz. ki anahtarn da ak olma durumunda devrenin akmn lerek not ediniz. Anahtar I kapal konumda devrenin akmn lnz. Ampermetrenizi A ve B noktalar arasna seri olarak balamalsnz. Anahtar I ak, anahtar II kapal konumda olmak zere devrenin akmn lnz. Ampermetrenizi A ve D noktalar arasna seri olarak balaynz. Her iki anahtarn da kapal olma durumunda devre akmn lnz.

32

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? Devre elemanlarnn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Enerji altnda alrken gerekli gvenlik nlemlerini aldnz m? Devre elemanlarnn planete zerine montajn yapabildiniz mi? Devreyi her iki anahtar kullanarak altrabildiniz mi? Anahtar I kapal konumda gerilim lm yapabildiniz mi? I. ve II. anahtarn srasyla kapal ve ak olma durumlarna gre devrenin gerilimini lebildiniz mi? 8. I. ve II. anahtarn srasyla kapal ve ak olma durumlarna gre devrenin akmn lebildiniz mi? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise bir sonraki uygulama faaliyetine geiniz.

33

UYGULAMA FAALYET

Akm, gerilimi lnz ve devre analizi yapnz. lem Basamaklar neriler Aada listesi verilen malzemeleri Aada devre emas verilen basit ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. elektrik devresini kullanabilirsiniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 40 cm) sunta, suntalam vb. Pil; 3 adet, 1,5 V, orta boy Kablo; 0,50 veya 0,75 2 m Duy; 3 adet, minyatr, fener ampulne uygun Ampul; minyatr, 3 volt, 3 adet Anahtar; minyatr, 3 adet Devrenin montajn gerekletiriniz. Devre elemanlarnn planeteye montaj srasnda hasar grmemesi iin dikkatli almal ve uygun takm kullanmalsnz. I. anahtarn kapal, II. ve III. nn ak Devre gerilimini lmek iin l olma durumlarna gre devrenin gerilim aletinizi uygun kademeye ayarlaynz. ve akm deerlerini lerek lambalarn Devre akmn lmek iin l aletinizi durumunu not ediniz. uygun kademeye ayarlaynz. I. anahtarn ak, II. ve III. nn kapal Devre gerilimini lmek iin l olma durumlarna gre devrenin gerilim aletinizi uygun kademeye ayarlaynz. ve akm deerlerini lerek lambalarn Devre akmn lmek iin l aletinizi durumunu not ediniz. uygun kademeye ayarlaynz. I. ve III. anahtarn ak, II. nin kapal Devre gerilimini lmek iin l olma durumlarna gre devrenin gerilim aletinizi uygun kademeye ayarlaynz. ve akm deerlerini lerek lambalarn Devre akmn lmek iin l aletinizi durumunu not ediniz. uygun kademeye ayarlaynz I, II ve III. anahtarn kapal olama Devre gerilimini lmek iin l durumlarna gre devrenin gerilim ve aletinizi uygun kademeye ayarlaynz. akm deerlerini lerek lambalarn Devre akmn lmek iin l aletinizi durumunu not ediniz. uygun kademeye ayarlaynz

34

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? Devre elemanlarnn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Enerji altnda alrken gerekli gvenlik nlemlerini aldnz m? Devre elemanlarnn planete zerine montajn yapabildiniz mi? Devreyi altrabildiniz mi? l aletinizi gerilim lme konumuna uygun ayarlayabildiniz mi? I. anahtarn kapal, II. ve III. nn ak olma durumlarna gre lamba/lambalar altrabildiniz mi? I anahtarn kapal, II. ve III. nn ak olma durumlarna gre devre gerilimini lebildiniz mi? l aletinizi akm lme konumuna uygun ayarlayabildiniz mi? I. anahtarn kapal, II. ve III. nn ak olma durumlarna gre devre akmn lebildiniz mi? I. ve III. anahtarn ak, II. nin kapal olma durumlarna gre devrenin akm deerini lebildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise lme ve Deerlendirme ye geiniz.

35

LME VE DEERLENDRME

LME VE DEERLENDRME
Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1. Aadakilerden hangisi gerilim lmede kullanlr? A) Ampermetre B) Vatmetre C) Milimetre D) rete E) Voltmetre Aadakilerden hangisi bir retecin ular arasndaki gerilimi ifade eder? A) Alma B) Amper C) Volt D) E.M.K E) Hibiri Aadakilerden hangisi ile bir devre elemannn salaml kontrol edilebilir? A) lme ile B) Avometre C) Pil D) Ampul E) Duy Aadakilerden hangisi elektrik devresinde ekilen akm lmede kullanlr? A) Anahtar B) Sigorta C) Pil D) Ampermetre E) Hepsi Aadakilerden hangisi seri balanm retelerin EMK deerini lmede kullanlr? A) Vatmetre B) Ampermetre C) Metre D) Voltmetre E) Ohm Aadakilerden hangisi elektrik devrelerinde diren, akm ve gerilim deerlerini hesaplamalarda kullanlr? A) Pens ampermetre B) Ohm kanunu C) Joule kanunu D) EMK E) Voltmetre

2.

3.

4.

5.

6.

36

Aadaki problemleri znz. 7. Besleme gerilimi 12 V olan elektrik devresinde 3 adet 2 ? diren seri olarak baldr. Buna gre devre akmn ve bir diren zerindeki gerilim dmn hesaplaynz. Besleme gerilimi 220 V olan elektrik devresinde birbirine paralel bal 2 adet 20 ? ve

8.

bir adet 10 ? diren bulunmaktadr. Devre akmn hesaplaynz.


9. 10. Bir el radyosu 4 adet 1,5 V pille almakta ve 250 mA ekmektedir. Buna gre devre direncini hesaplaynz. Bir elektrik devresinde 3 adet 6 ?luk diren paralel ve 2 adet 4 ?luk diren seri

olarak bal ve devre akm 0,5 Adir. Buna gre devre gerilimini hesaplaynz. DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

37

RENME FAALYET3
AMA

RENME FAALYET3

Doru ve alternatif akm kaynaklarn eitli devreler zerinde kullanabileceksiniz.

ARATIRMA
Ev ve atlye ortamnda kullandnz elektrikli aygtlarda hangi tr akmn kullanldn aratrarak her aygt iin not alnz. Doru akm kaynaklarn (eitli piller, akmlatrler, dinamolar vb.) aratrarak nerede hangi amala kullanldklarn aratrnz. Pillerin yapsn aratrarak nasl elektrik enerjisi saladklarn aratrnz. G devrelerinde kullanlan transformatrlerin kullanm amalarn aratrnz.

3. DORU AKIM VE ALTERNATF AKIM


3.1. Doru Akm
Elektronlarn bir iletken iindeki ynl ve vurgulu (impuls) hareketi, elektrik akmn meydana getirir. Eer birim zaman iinde bu akmn yn (elektron ak yn) ve iddeti deimiyorsa bu akma doru akm denir. Akmn yn daima retecin bir kutbundan (+ kutbundan), dier kutbuna (- kutba) dorudur.

Kimyasal yolla elektrik enerjisi reten pil ve akmlatrler, s enerjisini elektrik enerjisine eviren termokupllar, k enerjisini elektrik enerjisine eviren fotoseller doru akm kaynaklardr. Dier taraftan mekanik etkiyle manyetik yoldan elektrik enerjisi reten dinamolar da doru akm kayna olarak saylabilir.

38

3.1.1. Doru Akm Enerji Kaynaklar


Piller, akmlatrler ve dinamolar balca doru akm kaynaklardr. Piller Piller, depo ettikleri kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine eviren aralardr. Basit olarak pilin yaps, akm geirmeyen bir kap, elektrolit ve kaptaki elektrolit iine daldrlm ve birer ularna iletken balanm cinsleri farkl iki ayr metalden oluur. Elektrolit iindeki cinsleri farkl iki metal para bir iletkenle birletirildiinde paralar arasnda bir potansiyel fark EMK (gerilim) meydana geldii ve araya bir voltmetre balanacak olursa voltmetrenin de sapt grlr.

ekil 3.2de grld gibi bir inko kabn iinde etkin kimyasal madde olarak amonyum klorr (nadr) bulunur. inko kabn ortasnda bir karbon ubuu vardr. Kmr ubuun etrafnda magnezyum oksit, inko klorr ve karbon tozlarndan oluan kimyasal karm bulunur. inko kabn st yaltkan bir kapak ile kapatlmtr. Bu yapda bir pilin d inko kab ile kmr ubuu arasnda yaklak olarak 1,5 voltluk bir elektromotor kuvvet meydana gelir. Birok deiik yap ve zellikte piller retilmitir (Volta pili, Lklane pili gibi). Akmlatrler Piller gibi kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine eviren ayn zamanda elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depo edebilen ve pillere gre daha yksek akm verme zelliine sahip doru akm kaynaklardr. Akmlatrlerin arj edilebilme zellii yannda uzun mrl olmas ve istenilen sreli yksek akmlar karlayabilmesi, onlarn ok geni bir alanda kullanlmasn salamtr. zellikle btn ulatrma aralarnda, otomasyon gerektiren sistemlerde, gvenlik sistemlerinde ve haberleme hizmetlerinde kullanlan doru akm kaynaklardr.

39

Basit olarak akmlatr; elektrolit, elektrotlar ve elektrotlar birbirinden ayran separatrlerden oluur. ekil 3.3te kurun akmlatrn i yaps grlmektedir. Elektrolit: Deriimi (younluu) % 10 olan slfrik asit zeltisidir. Genelde bu deriim bome derecesi ile llr. Kurunlu akmlatrlerde bome derecesi 25, younluu ise 1,21 g/cm3 civarndadr. Elektrotlar: Kurun plakalardan yaplmtr. Plakalar zerine kafes eklinde delikler almtr. Pozitif plakann bu deliklerine kurun dioksit (PbO2) svanarak preslenmitir. Negatif plakalara da ayn ekilde saf kurun plakalar preslenmitir. Bir akmlatrde bir gz, yaklak olarak 2 volt civarnda bir EMK retir. rnein, 6 gz seri bal bir akmlatr, 6 x 2 = 12 voltluk bir EMK (elektromotor kuvvet) retir. Dinamolar Elektrik enerjisi kaynaklarn incelerken bunlardan bir tanesinin de manyetik alan iine sokulmu bir iletkende bir gerilimin indklendii ve elektrik akmnn olutuunu sylemitik. Dinamo ve jeneratrler mekanik etki, yani dndrme hareketiyle manyetik yoldan elektrik enerjisi reten makinelerdir. Doru gerilim veren jeneratrlere dinamo, alternatif akm veren jeneratrlere alternatr denir. Temel alma prensipleri ayn olmakla beraber dinamolar; zel bir dzenle alternatif gerilimi, doru gerilime evirir. ekil 3.4te grld gibi iyi bir iletken, bir manyetik alan iine sokulur veya karlrsa manyetik alann etkisi iletken atomlarnn d elektronlarn serbest duruma sokar ve bunlar belirli bir ynde hareket etmee zorlar. Bylece iletkenin iki ucu arasnda bir potansiyel fark meydana gelir. Bu ekilde kk bir mknats ve bir iletkenle ie yarar bir elektromotor kuvvet (elektrik enerjisi) elde edilemez. Bunun iin ok miktardaki iletkenin bobin hlini ald kangallar, belirli zellikteki sacdan yaplm bir rotorun oyuklarna yerletirilir. Bir gvde iine yerletirilmi mknatslar sabittir. Her iki ucundan yataklanm rotorun mknatslarn oluturduu manyetik alan iinde dndrlmesiyle ie yarar bir EMK elde edilir.

40

zel hazrlanm bir bobin dzenei (ekil 3.5), kuzey (N) ve gney (S) kutuplarndan oluan daim bir manyetik (mknats) alan iinde bir ynde dndrlecek olursa bobinin ular arasnda bir gerilimin indklendii ve elektrik akmnn meydana geldii grlr. Bu endksiyon akm, dzenekteki fralar yardmyla d devreye alnr. D devreye alnan bu akm, devrenin manyetik alan iddeti ve bobinin dnme hz deimedii srece hep ayn yn ve iddette, doru akm olacaktr. Bu nedenle dinamo bir doru akm kaynadr. Bir dinamodaki gerilimin deeri; bobindeki sarm saysna (spir), bobin devir saysna (dev/dk.) ve bobine uygulanan manyetik alan iddeti ile orantsal olarak artar veya azalr.

Bir dinamo drt ksmdan oluur. 1.Endktr: Manyetik alan oluturan bobin ksm (endksiyon bobini) 2.Endvi: Bobinlerin sarl olduu dner hareketli ksm 3.Fralar: Endksiyon yoluyla oluan akm d devreye ileten paralar 4.Kapaklar ve yataklar: Endksiyon bobini ve endvinin ayn merkezli yataklanmasn salar. Bu gerilim rotor zerindeki bobin ularnn bal olduu kolektr tarafndan fralara iletilerek d devreye alnr. Bu akm, d devrede her zaman bir yndedir ve iddeti de sabittir. nk endksiyon akm yn deitirince fralar da (komtatr yaps ile) dilim deimesi yapar, akm tek ynde doar. Yn ve iddeti belli olan bu akm doru akmdr. Bu nedenle dinamolar doru akm reteci, yani doru akm jeneratrdr (ekil 3.5).

41

3.1.2. Pil ve Akmlatr Balantlar


Pil ve akmlatrler bir elektrik devresindeki balantlar; seri, paralel ve kark devre (seri, paralel) olarak balanabilir. Bu balantlarda ama, istenilen gerilim ve akm deerlerinin elde edilmesidir. Pil ve akmlatrlerin seri balanmas Bu balant gerilimi artrmak amacyla yaplr. Seri balamada iki veya daha fazla rete (akm kayna) birincisinin negatif (-) ucuna dierinin pozitif (+) ucu temas salayacak ekilde bir sra hlinde balanr. Seri balantda gerilim, seri balanan her retecin geriliminin toplanmasyla bulunur. ET = E1 + E2 + E3 + E4 + ...........+ En eklinde hesaplanr.

rnek problem 1. Bir el radyosu 4 adet 1,5 voltluk seri bal pilin gerilimiyle beslenmektedir. Toplam besleme gerilimi bulunuz. ET = E1 + E2 + E3 + E4= 1,5 + 1,5 + 1,5 + 1,5 = 6 V veya ET = 4 x 1,5 = 6 V bulunur. Pil ve akmlatrlerin paralel balanmas Bir elektrik devresinde akm deerini artrmak iin devre zerindeki pil veya akmlatrler devreye paralel balanr. Byle bir balantda retelerin gerilimlerinin eit olmas aranr. Aksi takdirde dk gerilimli pil veya akmlatr devrede alma gibi grev yapacaktr. Paralel balant iin her retecin pozitif (+) ular birbirine, negatif ular da birbirine balanr.

42

Paralel balanm bir bataryada bataryay oluturan rete gerilimleri eit olmak kaydyla; 1. batarya gerilimi bir retecin gerilimine eit olur. ET = E1 = E2 = E3 = E4 = ........ = En 2. batarya akm devreye bal rete says kadar artar. IT = I1 + I2 + I3 + I4 + ....+ = In rnek problem 2. 12V, 55Alik 3 adet akmlatr paralel balanmtr. Bataryann gerilimi ve akmn bulunuz. ET= E1=E2=E3= 12V, IT = I1 + I2+ I3 = 55 + 55 + 55 = 165A bulunur. Pil ve akmlatrlerin seri-paralel, kark balanmas Hem gerilimin hem de akmn artmas istendii durumlarda reteler seri, paralel gruplar hlinde balanr. Pratikte nadiren seri-paralel balant uygulamas grlr. nk bu yntemde retelerdeki bir miktar enerji retelerin i direnci zerinde tketilir ki bu kayp enerjidir. Bu nedenle bu balant ekli pek kullanlmaz. Dier taraftan paralel balanan retelerin EMKlerinin de eit olma zorunluluu vardr. Aksi takdirde EMKsi byk olan dier rete zerinde boalr.

43

rnek problem 3. ekil 3.11de her retecin EMK = 1,5 V ve akm deeri I = 0,5 A eit olduuna gre devrenin toplam EMK ve devrenin toplam akm deerini hesaplaynz. Paralel balanan almalarn gerilim deeri deimeyeceinden ve ayn zamanda bir retecin gerilim deerine eit olacandan o da 1,5 V olur. Devrenin gerilim deeri ise birbirine seri bal iki paralel grup iin; EMK, = 1,5 V + 1,5 V = 3 V olur. Akm iddeti ise paralel balamada her bir retecin akm deeri toplanacandan; IT = I1 + I2 + I3 + I4 = 0,5 A + 0,5 A + 0,5 A + 0,5 A = 2 A bulunur.

3.2. Alternatif Akm


Dier taraftan bir elektrik devresindeki retecin pozitif (+) ve negatif (-) kutuplarnn art arda srekli yer deitirdii (pozitif-negatif, negatif-pozitif) bir devre dnelim. Her kutup yn deiiminde (pozitif-negatif-pozitif....n), akmn yn de deiecektir (ekil 3.9) Bu olay inceleyelim:

1. Ters kutuplama annda elektronlar ters ynde itilecekler ve elektron hareketinde bir duraklama olacak, devreden hibir akm gemeyecek ve akm iddeti sfr olacaktr. 2. Bu noktadan sonra elektronlar tekrar harekete geecekler ve devreden yine bir akm geecek fakat bu akm nceki akma gre ters ynde olacaktr. 3. Bu kutup deiiklii art arda yaplrsa devreden bir, bir ynde, bir dier ynde akm geecektir. Sonu olarak bu ekilde srekli yn deitiren akma alternatif akm denir. AC eklinde gsterilir. Alternatif akm bu yn deiimini ok ksa sreler iinde defalarca tekrarlar. Burada endstriyel uygulamalarda en ok kullanlan trifaze ( fazl) akmn elde edilmesini aklayalm.

44

ekil 3.10da grld gibi B1, B2 ve B3 bobinleri, bobin eksenleri arasnda 120er derece a bulunacak ekilde yerletirilir. Bobin eksenlerinin kesime noktasna bir mknats yerletirerek bu mknats dndrlr. Mknats kutuplar bobinlerin nnden geerken bobinin ular arasnda bir endksiyon, elektromotor kuvveti meydana getirir. Bobin ular arasna konacak bir miliampermetre indklenen akm gsterecektir. Mknatsn bir tam devrinde devreye 120 lik a farkyla bal olan bobinlerde birbirini bu a farkyla takip eden faz farkl, trifaze akm oluur. Birim zaman iindeki bu tekrarlar alternatif akmn frekansn belirler. Frekans: Bir saniyedeki tam sins dalgas saysdr. Periyot: Bir tam sins dalgas iin geen sredir. Alternatif akm enerji kaynaklarnn banda alternatrler gelir. ekil 3.11de trifaze akma ait gerilim - zaman grafii grlmektedir.

3.2.1. Alternatif Akm Kullanm Alanlar


Alternatif akm; endstride, i ve ev ortamnda aydnlatmadan tutun da stma ve elektromanyetik gcn mekanik enerjiye evrildii elektrik motorlarnda ok geni kullanm alan bulur. Teknoloji ve konforun en temel enerjisidir.

45

Alternatif akm retiminden kullanm yerine kadar birok teknolojinin kullanld eitli ara ve makinelerde cihazlarmz iin uygun frekans ve gerileme dntrlr. Alternatif akmn retim yerlerinden (hidroelektrik santrali, termik santral, gaz evrim santrali vb.) kullanm alanlarna iletken zerindeki enerji kaybn azaltmak amacyla ok yksek gerilimle aktarlr. Bu gerilim ev, i ve endstride kullanlan gerilimden ok yksektir. te bu noktada cihaz ve makinelerimizi altrmada ihtiya duyduumuz gerilimi elde etmede transformatr adn verdiimiz aralar kullanlr.

3.2.2. Transformatrler
Alternatif akmn frekansn ve gcn deitirmeden gerilim ve akm deitirmeye (azaltmaya veya ykseltmeye) yarayan aralara transformatr denir. Transformatrler akm ykseltirken gerilimi dren, gerilimi ykseltirken akm dren cihazlardr. ehir ebeke gerilimi sabittir, evlerimizde 220 V ve sanayide 380 Vtur. Birok cihazn grevini yerine getirmede bu deerlerinin dnda ok farkl alt ve st deerlerde gerilimlere ihtiya duyulur. Bu gerilimler, cihazlarn ilerine yerletirilmi transformatrler araclyla istenilen deerde elde edilir. rnein, hem pille hem de ehir ebeke gerilimi ile alan bir radyoyu ele alalm. Pil saysna gre bu gerilim 3 ile 9 V arasnda deiir. Oysa ebeke gerilimi 220 Vtur. Ayn ekilde kap zilleri, kap otomatikleri, arma tesisatlar vb. birok cihazda transformatre ihtiya duyulur. Transformatr, akm ve gerilim deitirme ilemlerini ok kk kayplarla gerekletirir. Bunun iin endstride ok geni bir kullanm alan bulur. Yksek gerilim hatlarndaki enerji bin voltlarla ifade edilen deerdedir. Bu deer, transformatrler araclyla sanayide 380 volta ve evlerde kullanlan 220 volta drlr. Transformatrn yaps Bir transformatr yap itibaryla iki ksmdan meydana gelir (ekil 3.12). 1.Sac gbek (ekirdek) Sac gbek silisyumlu saclardan yaplr. Sac levhalar arasnda istenmeyen fuko akmlar domamas iin levhalar birbiri ile yaltlr. Trafolarda sac gbek, bobinler vastasyla manyetik alan oluturur. Bu manyetik devrenin bykl, trafonun gcn belirler.

46

2.Bobinler (Sarglar) Transformatrlerin zerinde genel olarak iki bamsz sarg, bobin grubu bulunur. ebeke geriliminin uyguland bobin grubuna primer (birinci sarg), uygulama akmnn alnd ikinci gruba sekonder (ikinci sarg) denir. Transformatrlerde istenilen akm, gerilim ve g deerleri aada verilen zelliklere baldr. 1.Primer ve sekonder sargda kullanlan iletkenlerin kesitine 2.Primer ve sekonder sarglardaki spir saylarna 3.Primer sargdaki spir saysnn sekonder sarg spir saysna oranna 4.Manyetik alan oluturan ekirdein yzey alanna 5.ekirdekte kullanlan silisyum saclarn kalitesine ve yaltmna deal bir transformatr yapmak, yani giri gcn kta kaypsz olarak elde etmek imknszdr. Fakat ok az kaypla bunu salamak mmkndr. Bunun iin manyetik kayplarn minimum tutulduu transformatrlerin kullanlmasnda fayda vardr.

47

UYGULAMA FAALYET

UYGULAMA FAALYET
Transformatrle gerilimi drnz. lem Basamaklar neriler Aada listesi verilen malzemeleri Aada verilen basit elektrik devresini ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. kullanabilirsiniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 40 cm) sunta, suntalam vb. Transformatr (zil trafosu); 1 adet ebeke gerilimi; 220 V Kablo; 0,50 veya 0,75 1 m

Devrenin montajn yapmadan nce devre elemanlarnn salamlk kontroln yapabilirsiniz. Not: ebeke gerilimi 220 V altnda alrken elektrikte gvenli alma kurallarna uyunuz ve retmeninizden yardm alnz. Anahtarlarn srasyla kapal ve ak olma durumlarna gre devrenin gerilimini trafonun hem primer sarg hem de sekonder sarg tarafndan l aletinizin alternatif gerilimi lme kademelerini kullanarak lnz ve not ediniz. Not: retmeninizden yardm alnz. Trafonun sekonder tarafnda elde edilen dk AC gerilimi bu gerilime uygun bir almac (AC motor veya ampul) besleyerek kullanabilirsiniz. Eer bulduunuz almalarn alma gerilimleri, trafonun k geriliminden dkse iki veya daha fazla almac seri balayarak bu gerilimi kullanabilirsiniz.

Salamlk kontroln l aletinizin (avometre veya ohmmetre vb.) diren kademesinde yapnz. Devre elemanlarnn planeteye montaj srasnda hasar grmemesi iin dikkatli almal ve uygun takm kullanmalsnz. Alternatif akmda gerilim lm yaparken l aletinizi AC konumunda uygun lme kademesine almalsnz. l aletlerinde gerilim ve akm lme durumunda bilinmeyen akn ve gerilim deerleri iin l aletinizin yksek kademelerinde lme yaparak balamanz alete zarar gelmemesi asndan nemlidir. Almalarn alma gerilimi, besleme geriliminden dk kalyorsa alma zarar grebilir. Seri bal almalarda salamlk kontrol yapnz. Eer bir alma arzal veya gerekli iletimi salayamyorsa devreden akm gemeyecei iin devre almaz. Farkl alma gerilimine sahip yani diren deerleri farkl almalarn seri balanmasnda da devre almayabilir.

48

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri 1. ebeke gerilimi 220 V altnda alrken elektrikte gvenli alma kurallarna uydunuz mu? 2. Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? 3. Devre elemanlarnn salamlk kontroln yaptnz m? 4. Devre elemanlarnn planeteye montajn yapabildiniz mi? 5. letken balantlarn yapabildiniz mi? 6. Devreyi anahtar yardmyla altrabildiniz mi? 7. Alternatif akmda gerilim lm yaparken l aletinizi AC konumunda uygun lme kademesine alabildiniz mi? 8. Trafonun primer sargs gerilim deerini lebildiniz mi? 9. Trafonun sekonder sargs gerilim deerini lebildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise lme ve Deerlendirme ye geiniz.

49

LME VE DEERLENDRME

LME VE DEERLENDRME
Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1. Aadakilerden hangisi doru akm kayna deildir? A) Alternatr B) Fotosel C) Akmlatr D) Pil E) Dinamo Aadakilerden hangisi kuru pilin yapsnda bulunmaz? A) inko elektrot B) Karbon ubuk (Elektrot) C) Amonyum klorr (Elektrolit) D) Szdrmaz eleman E) Su Aadakilerden hangisi ile pil ve akmlatrlerde gerilim ykseltilebilir? A) Akmlatrlerin paralel balanmasyla B) Pillerin paralel balanmasyla C) Ksa devre yaplarak D) Seri balanarak E) Hepsi Aadakilerden hangisi alternatif akm kaynaklarndandr? A) Piller B) Dinamolar C) Transformatrler D) Jeneratrler E) Hepsi Piller kimyasal enerjiyi .............. enerjisine eviren retelerdir. cmlesinde bo braklan yere aadakilerden hangisi gelmelidir? A) Karbon B) Mekanik C) Elektrik D) Potansiyel E) Kinetik

2.

3.

4.

5.

50

6.

Akmlatrler elektrik enerjisini ........... enerji olarak ....... edebilen retelerdir. cmlesinde bo braklan yerlere aadakilerden hangisi gelmelidir? A) arj, depo B) Depo, ayar C) Alternatif, depo D) Kimyasal, depo E) Mekanik, depo Transformatrler .............. akm drmede hem de ............. kullanlan aralardr. cmlesinde bo braklan yerlere aadakilerden hangisi gelmelidir? A) Doru, ykseltmede B) Alternatif, ykselteme C) Yksek, depolamakta D) Zararl, depolamakta E) Devre, depolamakta

7.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

51

RENME FAALYET4
AMA

RENME FAALYET4

Elektrik tesisat bileenlerini kullanarak basit tesisatlar kurabileceksiniz.

ARATIRMA
Elektrik tesisatnda kullanlan malzemelerin fiyat ve zelliklerini piyasada ve internet ortamnda aratrarak not alnz. Aydnlatma tesisatlarnn temel yapsn oluturan aydnlatma armatrlerinin eitlerini ve kullanm alanlarn aratrnz. Aydnlatmada kullanlan armatrlerinin enerji tketiminde tasarruf salama zelliini aratrnz. Sigorta ve koruma anahtarlarnn piyasadaki eitlerini aratrnz.

4. ELEKTRK TESSATI
Elektrik enerjisinin kullanlaca bir yerde (ev, i yeri, atlye ve fabrika gibi) yerin ve tesisatta kullanlmas dnlen almalarn (floresan lamba, amar makinesi, t, elektrikli diki makinesi, torna tezgh vb.) zelliklerine gre eitli iletkenler, sigortalar, prizler, anahtar ve dier elektrik altyap malzemeleri (borular, buatlar, klemensler vb.) kullanlarak hazrlanm donanma elektrik tesisat ad verilir (ekil 4.1).

Elektrik tesisatlar fenn ve idari olmak zere ynetmeliklere tabidir, onay alndktan sonra kullanlabilir. Tesisatn yaplmasnda nelere uyulmas gerektii Elektrik Tesisat Ynetmeliinde ayrntl olarak belirtilmitir.

52

4.1. Elektrik Tesisat ile lgili Genel Tanmlar

Kolon hatt: Elektrik direi veya trafodan sayaca kadar gelen iletkenlere denir. Linye: zerinde btn buatlarn bulunduu, tesisat bir batan bir baa dolaan iletkenlere denir. Sorti: Buattan bir lambaya veya bir prize giden iletkenlere denir. Bir lamba bu iletkenle beraber lamba sortisi, bir priz bu iletkenlerle birlikte priz sortisi olur.

4.2. Elektrik Tesisatnda Kullanlan Ara ve Gereler


Kablolar: Elektrik tesisatlarnda enerjinin almalara iletimi kablolar aracl ile olur. Kablolar, elektrolitik bakr iletkeni yaltkan bir madde ile klflayarak yaplr. Ev ii tesisatta hemen hemen yalnz termoplastik yaltkanl NV kablolar kullanlr. Kablolarn iletken kesitleri, zerlerinden aktlacak gce gre deiir. Ev ii elektrik aydnlatma tesisat iin 1,5 mm2 kesitli, priz devreleri iin de 2,5 mm2 kesitli bakr kablolar kullanlr. Borular ve paralar: Borular, iletkenleri d etkilerin zellikle mekanik arpmalarn ve su ile temasnn nlenmesinde kullanlr. Borular eklemek veya bu borularla ke dnmek iin ek paralar kullanlr. Bunlar; T-paras, muf ve dirsekten oluur. Buatlar: Boru iinden ekilen iletkenlerin gereken yerlerde birbirlerine eklenmeleri klemensler kullanlarak buatlar iinde yaplr. Anahtarlar: Elektrik devresini amak ya da kapamak amacyla kullanlan tesisat malzemesidir. Birok tip ve yapda olanlar vardr. Anahtarlar yaplarna gre sva alt ve sva st olarak kullanlr. Prizler ve filer: Prizler tanr almalar ebekeye balamada kullanlr. Filer almalara kablolarla balanm, prizlerden almaca enerji iletimini salayan paralardr. Klemensler: letkenlerin birbirlerine gvenli ve standartlara uygun balanmasn salayan paralardr.

53

4.3. Aydnlatma Tesisat


Aydnlatma ihtiyacnn elektrik enerjisinin kullanmna gerekletirildii tesisata aydnlatma tesisat ad verilir. uygun almalarla

Birok deiik yapda almacn bulunduu aydnlatma tesisatlarnda en ok akkor flamanl lambalar ile floresan lambalar kullanlr.

4.3.1. Floresan Lamba Tesisat


Floresan (flouresant) lambalarn yayd k, gne na yakn aydnlatma salayan bir ktr. Floresan lambalarn flamanl (akkor) tip ampullere gre birim enerji bana aydnlatma iddetleri (k aklar) daha yksektir yani daha ekonomik bir aydnlatma salar. Gnmzde retilen floresan lambalar, flamanl (akkor) tip ampullere gre , drt kat daha fazla aydnlatma salamaktadr. Bu nedenle zellikle ehirlerin park, sokak ve caddelerinin aydnlatlmasnda byk bina, i merkezi, fabrika, okul, hastane vb. yerlerin aydnlatmasnda tercih edilir.

Gnmzde floresan lambalar aydnlatlacak yerin zellii dikkate alnarak kendinden balastl, deiik ekil ve glerde (7 W, 12 W, 15 W, 21 W, 23 W) retilmekle olup genellikle 18, 20 ve 36, 40 W glerinde, cam boru eklinde olan tipleri ok kullanlmaktadr. Cam borunun iinde basnc drlm cva buhar bulunur. Cam borunun i yzeyi ise bir floresan madde ile svanmtr. Cam borunun iki ucunda madensel balklar bulunur. Balklarda flamanlar yer almaktadr. Floresan lambalarn normal aydnlatma iin beyaz ve gn tonlar kullanlr. Ak maviden sarya, krmzdan

54

yeile kadar eitli renk tonlarnda reklam ve panolarn sslenmesinde kullanlr. Bu lambalarn k aklar fazla olup mrleri uzundur. Fakat yardmc devre elemanlarna (balast, starter ve soketlere) ihtiya duyulduu iin ilk tesisleri pahaldr. ekil 4.4te floresan lambaya ait elektrik devre balants grlmektedir. Devre zerinde bulunan balast yardmyla enerji tasarrufu salayan endktif etki yaratlr. Floresan lamba iinde bulunan cva buhar, balast yardm ve starterin ilk atelemesiyle alternatif gerilimde iletken hle geer ve lamba yanar. Devre zerindeki kondansatr (kapasitif diren) g kat saysn dzeltmek amal kullanlmtr.

4.3.2. Merdiven Otomatii Tesisat (Merdivenlerin Aydnlatlmas)


Merdiven otomatii tesisleri, ok katl binalarn merdiven sahanlnda bulunan lambalarnn belirli srelerde yanp snmesini salar. Katlarda bulunan butonlarn herhangi birine basldnda btn lambalar yanar. Belirli bir sre lambalar yanar ve ayarl sre sonunda merdiven otomatii enerjiyi keserek lambalar sndrr. Merdiven otomatiine bal lambalarn yanma sresi, merdiven otomatii zerinde bulunan bir ayar dmesinden (potansiyometre ile yanma sresi ayar) yaplabilir. Bu sre; butona basldktan sonra devre zerindeki kondansatrn dearj olmas iin geen sre eklindedir. Bu da kondansatre bal diren deeri ayarlanabilen potansiyometrenin ayar ile yaplabilir. ekil 4.6da katl bir binaya ait merdiven otomatii tesisat verilmitir. Merdiven otomatii enerjisini bina giriinde bulunan bir sigorta zerinden ehir ebekesinden alr. Tesisatta her katta bir buton ve lamba bulunmaktadr.

55

4.3.3. arma ve Zil Tesisat


Basit anlamda ses kararak haberlemenin saland elektrik devre tesisatdr. ou zaman bir zil kullanlr. Zil tesisatnda birden fazla buton kullanlrsa zil ald zaman hangi blmden zilin aldn anlamaya imkn yoktur. Bunu anlalr klmak iin devreye buton says kadar numaratr eklenir. Numaratrn iinde bobinler ve bu bobinlerin idare ettii aboneli (1, 2 ve 3 numaral) arma tesisat vardr (ekil 4.7). Hangi butona baslrsa o numaratrde bu abonenin numaras der. Bylece abonenin kim olduu anlalr.

56

arma ve zil tesisatlarnda eitli ara ve gerelerden yararlanlr. Bunlardan bazlar transformatr, zil ve numaratrdr. Binann tesisat gerilimi 220 volttur. 220 voltu 3, 6, 9 veya 12 volta drmede zil transformatrlerinden yararlanlr. Zil transformatr bir alaltc transformatrdr. Zil, basit bir arma aracdr. Bir zilde elektromknats, tokmak, an ve ayar vidas bulunur. Zil tesisatlar birden fazla abone tarafndan kullanlrsa zil ald zaman hangi abonenin zili ald anlalamaz. Bunun iin devrede elektromekanik olarak alan bir numaratr kullanlr.

4.3.4. Sigorta ve Koruma Anahtar


Sigorta Bir iletkenden nceden belirlenmi deerin zerinde bir akm geerse geen akm tesis iin tehlikeli olabilir. Bunun iin elektrik devresini, ar akmda kendiliinden aan bir arala desteklemek gerekir. Devreye seri olarak (faz hattna) balanan, ar akmda ergiyerek manyetik olarak (mknatslanarak) veya snarak devreyi amaya yarayan bu dzenee sigorta ad verilir. Sigorta szc gerekte devreden belirli bir akmdan fazla akm ekildiinde ergiyebilen tel, anlamna gelir. Ergiyen tel, buon ad verilen gvde zerindedir. Her buonun zerinde bulundurduu telin kesitine gre geirebilecei maksimum bir akm deeri vardr. Bu deer, ald zaman tel ergir (ekil 4.9). Ayn prensiple alan, yaplar kullanldklar cihaza gre tasarlanm cam vb. sigortalar da eitli cihazlarn (tat aralarnn aydnlatma ve elektromekanik devreleri, mzik setleri, televizyon vb.) ar akmdan korunmasnda kullanlr.

Tesis arzas giderildikten sonra ayn deerdeki buon, buon gvdesine yerletirilerek tesis yeniden devreye alnabilir. Evlerde kullanlan buon tipi sigortalar gnmzde yerlerini daha gvenilir koruma yapan otomatik sigortalara (koruma anahtarlarna) brakmtr.

57

Koruma anahtarlar (otomatik sigorta) Otomatik sigortalar, her sigorta atmada (devreyi amada) buon deitirme klfetini ortadan kaldrmtr. Kullan kolaydr. Otomatik sigorta bozulmad srece kullanlabilir. Otomatik sigortaya koruma anahtar da denir. Tablo ve duvar tipi sigorta gvdelerine taklabilir. Termik ve manyetik bir dzenekle ar akmlarda devreyi aar. Her otomatik sigortann zerinde devreyi kesme akm yazldr. Piyasada ok kullanlan otomatik sigortalar 6 A, 10 A, 16 A, 20 A, 25 amperliktir.

58

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Floresan lamba tesisat yapnz. lem Basamaklar Aada listesi verilen malzemeleri ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 50 cm) sunta, suntalam vb. Floresan lamba; 18 veya 20 W 20 W balast; 1 adet Starter; 1 adet Floresan lamba soketi; 2 adet Kablo; 0,50 veya 0,75 1 m ebeke gerilimi; 220 V Devrenin montajn yapmadan nce devre elemanlarnn salamlk kontroln yapabilirsiniz (Floresan lambann ve starterin salamlk kontroln bir devre zerinde yapabilirsiniz.). Not: ebeke gerilimi 220 V altnda alrken elektrikte gvenli alma kurallarna uyunuz ve retmeninizden yardm alnz. neriler Aada verilen elektrik devresini kullanabilirsiniz.

Salamlk kontroln l aletinizin (Avometre veya ohmmetre vb.) diren kademesinde yapnz. Devre elemanlarnn planeteye montaj srasnda hasar grmemesi iin dikkatli almal ve uygun takm kullanmalsnz. Planete zerine yerletireceiniz devre elemanlarnn (balast, soket, anahtarlar vb.) montaj yerlerini iaretleyiniz. letkenleri hazrlarken balant iin gerekli paylar hesaplaynz. Devre elemanlarnn iletken balantlarnda letken Birletirme Teknikleri modlndeki uygulamalardan yararlannz. Eer lamba yanmyorsa lambay soket zerinde hafife dndrerek soket ve lamba kontaklarnn temasn salaynz. Starteri yuvasnda evirerek kontak temasn salaynz. letken balantlarn gzden geiriniz.

Devre elemanlarnn montajn yapnz.

Montajn yaptnz floresan lamba tesisatn yukarda verilen elektrik devresi ile tekrar karlatrnz. Gzden kaan eksiklik veya hatalar giderdikten sonra anahtara basarak devrenizi altrnz. Not: retmeninizden yardm alnz.

59

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri 1. ebeke gerilimi 220 V altnda alrken elektrikte gvenli alma kurallarna uydunuz mu? 2. Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? 3. Devre elemanlarnn salamlk kontroln yaptnz m? 4. Devre elemanlarnn planeteye montajn yapabildiniz mi? 5. letken balantlarn yapabildiniz mi? 6. Devreyi anahtar yardmyla altrabildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise lme ve Deerlendirme ye geiniz.

60

LME VE DEERLENDRME

LME VE DEERLENDRME
Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. 1. Aadakilerden hangisi elektrik tesisatnn elemanlarndandr? A) Kablo B) Anahtar C) Priz D) Duy E) Hepsi Aadakilerden hangisi elektrik tesisatn ve devre elemanlarnn zarar grmesini nlemek iin kullanlmtr? A) Kablolar ve linye hatt B) Sorti hatt C) Sigorta D) Kolon hatt ve linye hatt E) Anahtar ve fi Aadakilerden hangisi boru iinden ekilen iletkenlerin gereken yerlerde birbirlerine eklenmelerinde kullanlr? A) Anahtar B) Priz C) Buat D) tesisat E) Hepsi Aadakilerden hangisi elektrik devresini amak ya da kapamak iin kullanlan tesisat malzemesidir? A) Sigorta B) Fi C) Klemens D) Anahtar E) Hepsi Aadakilerden hangisi tanr almalar ebekeye balamada kullanlr? A) Kablolar B) Fi ve prizler C) Klemens D) Sigorta E) Anahtar

2.

3.

4.

5.

61

6.

Aadakilerden hangisi iletkenlerin birbirlerine gvenli ve standartlara uygun balanmasn salayan paralardr? A) Filer B) Prizler C) Klemensler D) Sigortalar E) Anahtarlar Aadakilerden hangisi devreye seri olarak (faz hattna) balanan, ar akmda ergiyerek manyetik olarak (mknatslanarak) veya snarak devreyi amaya yarayan aratr? A) Karbon ubuk B) Mekanik kesici C) Elektrik sayac D) Sigorta E) Hepsi Ev ii priz tesisatnda ............ kesitli bakr iletkenli kablolar kullanlr. cmlesinde bo braklan yere aadakilerden hangisi gelmelidir? A) 2 mm2 B) 3 mm2 C) 4 mm2 D) 2,5 mm2 E) 3,5 mm2

7.

8.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

62

RENME FAALYET5
AMA

RENME FAALYET5

Elektrik devrelerinde g ve s hesaplamalarn yapabileceksiniz.

ARATIRMA
Doru akmla alan cihazlarda elektriksel lmler yaparak ekilen g deerlerini hesaplaynz. Alternatif akmla alan cihazlarda elektriksel lmler yaparak ekilen g deerlerini hesaplaynz ve doru akm cihazlaryla karlatrnz. Elektrik akmnn s etkisi olarak kullanld cihazlar aratrnz. Bunlarn g deerlerini etiketlerinden okuyup not alnz. Cihazlarn ektii akm deerlerini lerek g hesaplamalarn yapnz. Bulduunuz deerleri etiket deerleriyle karlatrnz.

5. ELEKTRKSEL G VE ISI ETKS


5.1. Elektriksel G
Elektriksel g, bir retecin besledii alma zerinde birim zamanda tketilen enerjiyi veya enerji dnmn ifade etmekte kullanlr. evremizdeki birok ara gere ve makine, elektrik enerjisi ile almakta ve bir i yapmaktadr. Yaplan i, tketilen enerjiyle orantldr. Bu, elektriksel g olarak da ifade edilebilir.

Elektriksel g, elektrik enerjisinin kullanld eitli almalarda farkl ekilde karmza kar. rnein; bir elektrik motorunda mekanik enerji olarak kullanlrken bir tost makinesinde s enerjisi olarak kullanlr. Neticede tketilen enerji elektrik enerjisidir. Birim zamandaki tketim, alma ne olursa olsun o almaca ait elektriksel g olarak ifade edilir. Elektriksel g birimi watttr. Watt, W harfi ile gsterilir. Watt birka ekilde tanmlayabiliriz.

63

1 watt, 1 amper iddetindeki bir elektrik akmnn 1 voltluk bir gerilim altnda yapt itir. 1 watt, saniyede yaplan 1 joulelk itir. 1 joule, 1 kulonluk elektrik yknn 1 voltluk gerilim altnda yapt itir. Elektriksel gcn mekanik edeeri watt cinsinden, 1 buhar beygiri, (HP) = 736 Wtr.

5.1.1. Doru Akmda G


Bilindii gibi elektrik enerjisi harcayan her alet veya makine bir almatr. Bu almalarn bir ksm doru akmla alrken dier bir ksm da alternatif akmla alr. Doru akm; farkl uygulamalarda kimyasal, k, s ve mekanik enerjiye dnr. rnein, doru akm motorunda elektrik enerjisi, mekanik enerjiye dnr ve bir i yapar. Burada doru akm reteci, bir alma olan doru akm motoruna her saniye belirli bir enerji verir. Motor da bu enerjiyi ie evirir. te birim zamanda yaplan ie g ad verilir. Doru akmda g, iki bykle baldr. Bunlar; devreye uygulanan gerilim ve ekilen akmdr. Devrede gerilim arttka g artar. Gerilim azaldka g azalr. Bunun iin g, gerilim ile doru orantldr. Dier taraftan almacn gc, almacn devreden ektii akma da baldr. Akm iddeti arttka g artar, akm iddeti azaldka g azalr. Benzer ekilde gerilimde olduu gibi akm iddeti g ile doru orantldr. Bir almacn gc; akm iddeti ve gerilimle doru orantl olduuna gre ekilen g; akm iddeti ile gerilimin arpm eklinde ifade edilebilir. O hlde elektriksel g; Matematiksel olarak P = I x E olup birimi watt (W) olarak ifade edilir. Burada P = Elektriksel g (watt), E = Gerilim ve I = Akm iddetidir. Formlde V yerine I x R koyarsak P = I2 x R olarak da kullanlabilir. G birimi watt kullanlmakla beraber, wattn katlar ve askatlar da kullanlr. Ad Sembol Ana birim Watt W Katlar Kilowatt KW 103 W 1000 W Megawatt MW 106 W 1000000 Askatlar Miliwatt mW 10-3 W 1/1000 W Mikrowatt W 10-6 W 1/1000000 W

Watt olarak karlklar

Pratikte daha ok wattn katlar kullanlr. rnein, bir motorun gc 2 KW, Hirfanl hidroelektrik santralinin gc 96 MW eklinde ifade edilir.

64

rnek problem: 3 adet seri bal 1,5 voltluk pille alan bir el fenerinin ampul direnci 9 ?dur. Buna gre devrenin gcn hesaplaynz. zm : Gc hesaplamadan nce devre akmn bulmamz gerekir. O hlde I = E/Rdir. Buradan; I = (3 x 1,5) / 9, I = 4,5 / 9 = 0,5 amper bulunur. Devrenin gc ise P = E x I, P = 4,5 x 0,5 = 2,25 W bulunur.

5.1.2. Alternatif Akmda G


Bir doru akm devresinde kullanlan gcn bu devreye uygulanan gerilimle devreden geen akm iddetinin arpmna eit olduunu nceki konuda grmtk. Alternatif akmda ise gerek devreye uygulanan gerilim gerekse devreden geen akm, zamana bal olarak deiir. Akm ve gerilimin arpmna eit olan g de zamana bal olarak deiik deerler alacaktr. Doru akm devrelerinde olduu gibi alternatif akmda g P her zaman I x V deildir. Alternatif akm devrelerinde g, doru akm devrelerinde olduu gibi akmla gerilimin arpmna eittir. Ancak alternatif akmda akm iddeti ve gerilim, zamann fonksiyonu olarak deitiine gre g de zamana bal olarak deiecektir.

Dier taraftan alternatif akmda g birimlerini bir ve fazl alternatif akm iin ayr ayr incelememiz gerekir. 5.1.2.1. Bir Fazl Alternatif Akmda G ve G Formlleri Alternatif akmda alan almalar grupta toplayabiliriz. a.Omik almalar: Elektrik havyas, elektrik oca, elektrik sobas, t gibi bobinsiz almalara omik almalar, byle devrelere de omik devreler denir. Omik almalarn gcn hesaplamada doru akm formllerini aynen kullanabiliriz. Bu durumda omik almalarn gleri, devre gerilimi ile akm iddetinin arpmna eittir. Yani g; P = V x I forml ile bulunur. b.Endktif almalar: Alternatif akm motorlar, transformatrler ve rle gibi bobinli almalara endktif almalar, byle devrelere de endktif devreler denir. Endktif

65

devrelerde almalarn ektii akm ile gerilim arasnda bir a vardr. Buna faz fark ve bu ann kosinsne de g katsays denir. Endktif bir fazl almalarn gc; gerilim, akm iddeti ve bir g katsays olan kosins fi ile orantldr. Yani g; P = V x I Cos forml ile bulunur. 5.1.2.2. Fazl Alternatif Akmda G ve G Formlleri fazl alternatif akmda alan almalar da iki grupta toplayabiliriz. a.Omik almalar (omik devreler): fazl tav frnlar, fazl elektrik sobalar, fazl ergitme potalar gibi almalara omik alma denir. fazl omik almalarn gc; devre gerilimi, akm iddeti ve 3 ile doru orantldr. Yani g; P = 3 V x I 3 = 1,73tr.

b.Endktif almalar (endktif devreler) : fazl, dier bir ifadeyle trifaze elektrik motorlar birer endktif alma, bu devreler de endktif devredir. fazl endktif devrelerde g; P = 3 V x I x Cos forml ile bulunur. 5.1.2.3. Alternatif Akmda G Problemleri rnek problem: Trifaze bir elektrik motoru 380 V gerilim altnda 50 amper ekmektedir. G katsays Cos = 0,80 olduuna gre motorun gcn bulunuz. zm : fazl endktif devrede g forml P = 3 V x I x Cos olduuna gre verileri formlde kullanarak g; P = 3 V x I x Cos , P = 1,73 x 380 x 50 = 32870 W ~ 33 KW bulunur. rnek problem: Bir fazl bir buzdolab kompresr elektrik motoru 220 V gerilim altnda 1,3 amper ekmektedir. G katsays, Cos = 0,85 olduuna gre ekilen elektriksel gc mekanik g birimi cinsinden hesaplaynz. zm: Bir fazl endktif almacn kullanld bir devrede g forml, P = V x I x Cos kullanarak devrenin gcn hesaplayalm. P = V x I x Cos , P = 220 x 1,3 x 0,85 = 243,1 W bulunur. Buradan elektriksel gcn mekanik karl 243,1 W / 736 = 0,33 HP bulunur.

66

rnek problem: 220 V gerilim altnda alan bir omik direnli elektrik stc 10 amper ekmektedir. Istcnn gcn hesaplaynz. zm: Istc omik alma olduuna gre P = V x I, P = 220 x 10 = 2200 W = 2,2 KW bulunur.

5.2. Elektrik Enerjisinin Is Etkisi


inden elektrik akm geen bir iletken snr. Elektrik tleri, elektrik ocaklar, elektrik frnlar, elektrikli havyalar ve elektrikli sa kurutma makineleri bu uygulamalarn rneklerindendir. Bir stcda elektrik enerjisini s enerjisine eviren direnci byk iletkene rezistans denir. Rezistansn boyu ve kesiti, almacn gcne gre deiir. Rezistanslar kromnikelli tellerden seilir. Bu tellerin direnleri byktr.

Direnci R () olan bir iletkenden t saniye srece I amperlik akm geerse meydana gelen s miktar Q, joule kanununa ait formlle hesaplanabilir. Q = 0,24 x I2 x R x t = kalori (cal) bu bantya Joule kanunu denir. Bu formlde 0,24 arpan, joulen kalori cinsinden hesaplanmas iin kullanlmtr. Bu formlle stc bir almacn meydana getirdii s kolayca hesaplanabilir. rnek problem: Direnci 50 olan bir elektrik ocann stc telinden 4 Alik bir akm, 30 dakika geirilirse ocak bu sre ierisinde ka kalorilik s verir? zm : R = 50 I = 4A t = 30 dk Q = 0,24 x I2 x R x t = 0,24 x 42 x 50 x (30 x 60) = 345600 cal = 345,6 kcal bulunur.

67

rnek problem: Bir odann scakln artrmak iin 1,5 kilowatt bir elektrik sobas 4 saat altrlrsa ne kadar s (ka kalori) yayar? zm : Q = 0,24 x I2 x R x t formlde I2 x R = W tr. (Gc ifade eder ve N harfi ile gsterilir.) N = 1500 W T = 4 (60 x 60) s Bu ekilde formlde kullanarak, Q = 0,24 x I2 x R x t = 0,24 x 1500 W x 4(60 x 60) = 0,24 x 1500 x 14400 = 5184000 kalori = 5184 kcal bulunur. rnek problem: Bir t 220 voltluk gerilimde 10 dakika altrlmaktadr. Devreden geen akm iddeti 5 amper olduuna gre devrenin harcad elektrik enerjisini joule ve kilowatt-saat cinsinden hesaplaynz? zm: W=VxIxt 3.600.000 joule 660000 joule W= 5.220.600 W= 660000 joule bulunur. 1kWh olursa ka kWh eder. X=0,183 kWh bulunur.

X= 660000/3600000 kWh

68

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYET


Elektrik akmnn s etkisi hesaplamas yapnz. lem Basamaklar neriler Aada listesi verilen malzemeleri Aada verilen elektrik devresini ev, i, atlye veya piyasadan temin ediniz. kullanabilirsiniz. Malzemeler Istc 1000 W Ampermetre Su dolu kap Termometre Not: Farkl gteki stc ve farkl Saat miktardaki su iin benzer yntemi Besleme gerilimi 220 V AC uygulayarak kullanabilirsiniz. ekildeki dzenei kurup kullandnz Salamlk kontroln l aletinizin rezistansn direncini elektriksel g ve (avometre veya ohmmetre vb.) diren ohm kanununu kullanarak hesaplaynz. kademesinde yapabilirsiniz. Not: Istcnn (rezistansn) salamlk G P = I2 x R, = I x V ve Ohm E = I x R kontrol yaplmal, d gvdeye kaak varsa kullanlmamaldr. ebeke gerilimi 220 V altnda alrken elektrikte gvenli alma kurallarna uyunuz ve retmeninizden yardm alnz. Rezistans asla su dnda altrlmamaldr.

Termometre ile yaplan scaklk lmlerini not alarak 3 dakikalk ayr fasla iin aadaki forml kullanarak suya kazandrlan s miktarn kalori cinsinden hesaplaynz. Q = m x c x t Is yk formlnde; Q (kal), m suyun ktlesi g, C suyun snma ss = 1 cal/g t scaklk farkdr. t = t2 t1 Uygulamay 3 dakikalk ayr fasla iin ayr ayr aadaki Joule formln kullanarak hesaplaynz ve sonular daha nce elde edilen deerlerle karlatrnz. Q = 0,24 x I2 x R x t

Devreye akm vermeden nce kaba konan su miktarn hacim veya arlk olarak lnz. Su scakl, ortam scaklna eritiinde uygulamaya balamak daha doru olur. Balama zamann ve 3 dakikalk fasladaki scaklk lmlerini termometre zerinden okuyarak not alnz. Devre akmn lerek not alnz. Her fasla iin elektrik enerjisinin sya dnm hesaplaynz. Toplam sre iin elektrik enerjisinin sya dnmn hesaplaynz. Sonular karlatrnz.

69

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz bulabildiniz mi? Kap iine doldurulan su miktarn doru lebildiniz mi? Kullandnz stcnn gcn cihaz zerinden okuyabildiniz mi? Istcnn salamlk kontroln yapabildiniz mi? Suyun oda scaklna erimesini beklediniz mi? Enerji beslemesinde devre akmn ltnz m? Her 3 dakika sonunda gerekli scaklk lmn alabildiniz mi? Her 3 dakikalk faslalar iin elde ettiiniz deerlerle Q = m x c x t formln kullanarak s miktarn hesaplayabildiniz mi? 9. Her 3 dakikalk faslalar iin elde ettiiniz deerlerle Joule forml 10. Q = 0,24 x I2 x R x t kullanarak s miktarn hesaplayabildiniz mi? 11. Her iki lm sonunda hesaplanan s deerlerini birbirine yakn veya eit buldunuz mu? 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise lme ve Deerlendirme ye geiniz.

70

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRME


1. Aadaki sorular dikkatlice okuyunuz ve doru seenei iaretleyiniz. Aadakilerden hangisi 1 amper iddetindeki bir elektrik akmnn 1 voltluk bir gerilim altnda yapt iitir? A) 1 Joule B) 0,24 Joule C) 1W D) I2 x V E) Hepsi Aadakilerden hangisi elektriksel gc ifade eder? A) Akm iddeti ile devre direncinin arpm B) Akm iddeti ile elektriksel gcn arpm C) Akm iddetinin karesi ile direncin arpm D) Gerilim ile devre direncinin arpm E) Hibiri Elektrik enerjisinin s enerjisine dntrmede hangi tr almalardan yararlanrz? A) Motor B) Trafo C) Rezistans D) Akmlatr E) Hepsi Aadakilerden hangisi tek fazl endktif devrede gc ifade eder? A) P = V x I Cos B) P=IxR C) P = I x R x Cos D) P=VxIxR E) P = I2 x R Aadakilerden hangisi fazl omik devrelerde gc hesaplamada kullanlr? A) P=IxV B) P=IxR C) P = 3 V x I D) P = V2 x R E) Hepsi Aadakilerden hangisi 2,2 KWnin karldr? A) 220 W B) 2200 mW C) 2200 W D) 0,22 KW E) Hepsi

2.

3.

4.

5.

6.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz. Cevaplarnzn tm doru ise Modl Deerlendirmeye geiniz.

71

MODL DEERLENDRME MODL DEERLENDRME


Otomatik kumanda devresi kurup zerinde gerekli lmleri yaparak devre iin gerekli otomatik kontrol ve kumanda elemanlarn seiniz. lem Basamaklar neriler Aada listesi verilen malzemeleri Aada verilen elektrik devresini ev, i, okul ve piyasadan temin ediniz. kullanabilirsiniz. Malzemeler Devreyi kurabileceiniz planete (30 x 50 cm) sunta, suntalam vb. Pil; 1,5 V, 2 adet Zil trafosu gbei veya 1 cm apl demir nve Lamba; (fener ampul 3,6 V) Duy; lambaya uygun Kablo; tek damarl 1,5lik, 50 cm zoleli (bakr emaye kapl), 3 m, 0,50lik tel Kontak iin dosya teli vb. Devrenin montajn yapmadan nce devre elemanlarnn salamlk kontroln yapabilirsiniz. Devre elemanlarnn montajn yandaki ekilde grld gibi yapabilirsiniz.

Otomatik kumanda, iki bamsz elektrik devresinden olumaktadr. Bunlardan birincisi manyetik alan ekim kuvveti yardmyla ikinci devreye ait kontan kapanmasn salar. Kapanan kontak, ikinci devre zerindeki lambann yanmasn salar. Kontak ayarlarn ekim kuvvetiyle alabilecek ekilde ayarlamalsnz. Eer lamba yanmyorsa lambay soket zerinde hafife dndrerek soket ve lamba kontaklarnn temasn salaynz. letken balantlarn gzden geiriniz.

72

KONTROL LSTES
Bu modl kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin Evet, kazanamadnz beceriler iin Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Deerlendirme ltleri Malzeme listesini eksiksiz tamamlayabildiniz mi? Devre elemanlarnn salamlk kontroln yaptnz m? Lamba devresini kurabildiniz mi? Manyetik alan iin bobini sarabildiniz mi? Elektromanyetik devreyi kurabildiniz mi? letken balantlarn yapabildiniz mi? Manyetik devre kontaklarnn ayarn yapabildiniz mi? Manyetik devreyi, kontaklar kapanmak zere altrabildiniz mi? Kontaklara bal lamba devresini altrabildiniz mi? Devreyi altrabildiniz mi? Bobin devresinin direncini lebildiniz mi? Manyetik devre zerinde gerilim lm yapabildiniz mi? Manyetik devre zerinde akm deeri lm yapabildiniz mi? Lamba devresi zerinde gerilim lm yapabildiniz mi? Lamba devresi zerinde akm lm yapabildiniz mi? Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetlerini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz Evet ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.

73

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI


RENME FAALYET -1N CEVAP ANAHTARI
1 2 3 4 5 6 7 8 E D C A D B A A

RENME FAALYET -2NN CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 E D B D D B I=2A, E = 4V I=5A R=24? E=5V

RENME FAALYET -3N CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 A E D D C D D

74

RENME FAALYET -4N CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 7 8 E C C D B C D D

RENME FAALYET -5N CEVAP ANAHTARI


1 2 3 4 5 6 C C C A C C

75

KAYNAKA KAYNAKA

SAYAR Engin Deniz, Soutma ve klimlendirme I Meslek Bilgisi Temel Ders Kitab, MEB SAYAR Engin Deniz, Soutma ve klimlendirme II Meslek Bilgisi Temel Ders Kitab, MEB ENER Temel, GKKAYA Muhittin, AVCI Salim, Elektrik Bilgisi Temel Ders Kitab, MEB http://people.clarkson.edu/~svoboda/ihp.html http://ee.sharif.edu/~electric_circuits2/

76