P. 1
Sejarah Tingkatan 2 Semua Nota Secara Ringkas

Sejarah Tingkatan 2 Semua Nota Secara Ringkas

4.76

|Views: 297,589|Likes:
Nota ini ringkas dan memenuhi kehendak silabus subjek sejarah tingkatan 2.
Penting untuk ( LAST MINUTE STUDY ) ....
Nota ini ringkas dan memenuhi kehendak silabus subjek sejarah tingkatan 2.
Penting untuk ( LAST MINUTE STUDY ) ....

More info:

Categories:Types, School Work
Published by: Jeyabarath Jeya Mohan on Jan 27, 2009
Copyright:Traditional Copyright: All rights reserved
List Price: $2.99 Buy Now

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
See more
See less

02/06/2016

$2.99

USD

pdf

text

original

SEJARAH TINGKATAN DUA BAB 1 – KEDUDUKAN STRATEGIK MENDORONG PENGUASAAN BRITISH

• • • •

Pengaruh British di Kedah (Teks m/s: 4-6) sebelum tahun 1791 Pulau Pinang adalah sebahagian dari wilayah Kedah Kedah ula terletak di bawah naungan !iam terkenal sebagai sebuah kuasa maritim !yarikat "india Timur #nggeris (!"T#) tertarik dengan kegemilangan Kedah terutamanya di Pulau Pinang

Se a !Se a SHTI Tertari" dengan Kedah a) Kedah Sebagai Pelabuhan Persinggahan • kedudukan Kedah strategik di laluan antara timur dan barat • banyak terda at kemudahan se erti bekalan air$ bekalan makanan dan tem at membaiki ka al • edagang singgah sebelum belayar ke %ant&n$ %hina • tem at berlindung sementara menunggu eralihan angin m&nsun b) Kedah Sebagai Pusat Pengumpulan Barang Dagangan • banyak barang dagangan terda at di Kedah yang dibawa dari negara luar se erti %hina • teh dari %hina di erlukan &leh !"T# • %hina erlukan emas$ erak$ bi'ih timah dan lada hitam dari Ke ulauan (elayu c) Kedah Sebagai Pangkalan Tentera • !"T# erlukan Pulau Pinang sebagai angkalan tenteranya • !"T# bersaing kuasa erdagangan dengan Peran)is di #ndia • Pulau Pinang di'adikan angkalan tentera untuk mem ertahankan #ndia dari serangan Peran)is An#a$an!An#a$an di Kedah • Kuala Kedah berkembang sebagai elabuhan entre &t di Ke ulauan (elayu • emim in mengamalkan dasar buka intu dalam entadbiran • Kuala Kedah ma'u sebagai usat erdagangan antarabangsa • ara emim in Kedah menghada i tentangan dan an)aman dalam usaha mengekalkan kedaulatan Kedah dari *ugis$ !iam dan *urma i) Ancaman Bugis Dari Selangor

• akhir abad ke-1+ keadaan &litik Kedah tidak stabil kerana erebutan takhta antara embesar- embesar • keadaan ini mengan)am kedaulatan Kedah • tahun 177, !ultan (uhammad -iwa melantik Tunku .bdullah sebagai /a'a (uda Kedah • kerabat dira'a Kedah tidak bersetu'u kerana Tunku .bdullah bukan anak gahara • kerabat dira'a Kedah ber akat dengan *ugis di !elang&r untuk menentang !ultan (uhammad -iwa • tentera *ugis im inan /a'a "a'i menyerang dan menawan Kuala Kedah dan .l&r !etar • !ultan Kedah ter aksa berundur ke Kangar • !ultan (uhammad -iwa da atkan bantuan tentera dari 0irma Jourdain Sullivan and de Souza • tahun 1771 0irma telah menghantar 1ran)is 2ight ke Kedah untuk berunding • er'an'ian telah ditandatangani yang membenarkan 0irma berniaga di Kuala Kedah • 0irma dikehendaki membantu Kedah dalam ketenteraan • !ultan Kedah membatalkan er'an'ian a abila 0irma tidak membantu Kedah menyerang *ugis di !elang&r (ii) Ancaman Siam • Kedah menghentikan enghantaran bunga emas ke ada !iam semasa !iam ber erang dengan *urma (1734-17+1) • sele as erang tamat !iam men'adi kuasa yang kuat dan menuntut Kedah menghantar bunga emas$ wang dan tenaga manusia • Kedah berasa teran)am • !ultan .bdullah (177+-1797) menda atkan bantuan tentera !"T# • !ultan Kedah menawarkan Pulau Pinang sebagai hadiah sekiranya !"T# sanggu melindungi Kedah dari an)aman !iam • 1ran)is 2ight sedar tentang ke entingan Pulau Pinang sebagai elabuhan dan angkalan tentera • !"T# bersetu'u untuk membantu Kedah %ran#is &ight di Pu'au Pinang (Teks m/s: 7-9) !"T# bersaing dengan *elanda di semenan'ung Tanah (elayu !"T# bimbang dasar m&n& &li *elanda men'e'askan erdagangan mereka !"T# angga tawaran !ultan .bdullah yang membenarkan mereka menduduki Pulau Pinang sebagai 5 u)uk di)ita ulam mendatang6 1ran)is 2ight menandatangani er'an'ian se)ara eribadi dengan

• • • • • •

!ultan .bdullah ada tahun 17+6 iaitu Per'an'ian #nggeris-Kedah !ultan .bdullah membenarkan 1ran)is 2ight menduduki Pulau Pinang dengan syarat 1ran)is 2ight memberi bantuan tentera a abila erlu Pada 11 7g&s 17+6 u a)ara menaikkan bendera rasmi *ritish iaitu nion Jack diadakan nama Pulau Pinang ditukar ke ada Prince o! "ales #sland &leh 1ran)is 2ight ibu negeri Pulau Pinang dinamakan 8e&rget&wn iaitu sem ena nama /a'a 9ngland : King 8e&rge ### tahun 17+7 sebanyak 4; buah ka al berlabuh di Pulau Pinang tahun 179, bilangan ka al bertambah ke ada 1,4 buah bermulanya en'a'ahan *ritish di Tanah (elayu

S$arat Per%an%ian #nggeris&Kedah '()* • !"T# bantu Kedah sekiranya Kedah diserang musuh • !"T# tidak b&leh melindungi musuh Kedah • !"T# ber'an'i akan membayar sebanyak 4, ,,, d&lar !e any&l setahun ke ada sultan sebagai am asan Pu'au Pinang Dia$ i' British Se#ara Ras$i • tahun 17+6 !iam menakluk Patani dan mengan)am Kedah • !ultan .bdullah menuntut !"T# memberi bantuan tentera (se erti dalam er'an'ian 17+6) • !"T# enggan membantu dengan alasan !"T# tidak terlibat dengan er'an'ian • !"T# 'uga mahu men'aga ke entingan erdagangan dengan !iam • !ultan .bdullah mendesak 1ran)is 2ight meninggalkan Pulau Pinang kerana tidak menen ati 'an'i • 1ran)is 2ight enggan dan menawarkan bayaran ganti rugi teta i dit&lah &leh !ultan .bdullah • !ultan .bdullah berasa marah dan terti u dengan tindakan 1ran)is 2ight • Tahun 1791 !ultan .bdullah menyediakan angkatan laut di !eberang Perai untuk menyerang dan mengambil semula Pulau Pinang • !ultan .bdullah menda at bantuan dari /iau$ !iak dan !elang&r • 1ran)is 2ight minta bantuan dari *ritish menyerang kubu !ultan .bdullah di !eberang Perai • !ultan .bdullah tewas • !ultan .bdullah ter aksa menandatangani Per'an'ian Persahabatan dan Keamanan #nggeris-Kedah ada 1 (ei 1791 • kesan-kesan: - !"T# menduduki Pulau Pinang se)ara rasmi

• • •

1

- sebagai gan'aran !"Ti membayar 6,,, d&lar !e any&l setia tahun ke ada !ultan .bdullah - 8e&rge 2eith dilantik sebagai 8aben&r Pulau Pinang yang ertama

• i= ii= •

• •

SHTI Menga$ i' Se erang Perai (Teks m/s: 1,-1;) ; sebab !"T# memerlukan !eberang Perai< !eberang Perai sebagai benteng mem ertahankan serangan terhada Pulau Pinang &leh ihak musuh !eberang Perai subur dan sesuai untuk ertanian bagi menam ung makanan di Pulau Pinang !"T# mengambil kesem atan kerana !ultan >?iauddin memerlukan bantuan tentera bagi menghada i an)aman !iam ter aksa menandatangani Per'an'ian Persahabatan dan Perikatan dengan gaben&r 2eith ada -un 1+,, kesan : !"T# menduduki Pulau Pinang dan menukar nama ke ada Pr&@in)e Aellesley

• kedudukan Pulau Pinang 'auh ke utara !elat (elaka menyebabkannya gagal bersaing sebagai elabuhan di Ke ulauan (elayu • kebanyakan ka al dagang berdagang di *etawi$ /iau dan 2ingga ii• • Keinginan British mempun$ai pelabuhan strategik erdagangan !"T# dengan %hina semakin enting barang dagangan %hina se erti teh$ sutera$ ka as dan bahan en)elu menda at asaran lumayan di 9r& ah !"T# memerlukan elabuhan strategik di selatan !elat (elaka bertu'uan untuk menguasai laluan erdagangan antara #ndia dan %hina !"T# menguasai (elaka dan *etawi semasa Perang Ba &le&n (17941+14) sele as Perang Ba &le&n tamat *ritish ter aksa memulangkan (elaka dan *etawi ke ada *elanda *elanda mengenakan )ukai yang tinggi dan memberi layanan buruk ke ada edagang *ritish di *etawi !tam0&rd ra00les ditugaskan men)ari elabuhan baru /a00les )uba membuka elabuhan di Palembang$ .)heh dan /iau teta i gagal hasrat *ritish untuk menyaingi engaruh *elanda tidak berhasil Singapura sebagai pangkalan perdagangan $ang strategik meru akan sebahagian wilayah -&h&r kedudukannya strategik di bahagian selatan semenan'ung Tanah (elayu da at mengawal laluan erdagangan di !elat (elaka dan !elat !unda !inga ura sesuaisebagai elabuhan bebas dan angkalan *ritish untuk menyaingi *elanda di *etawi /a00les men)adangkan ke ada !"T# su aya mendirikan angkalan baru di !inga ura /a00les yakin !inga ura da at menyekat kuasa m&n& &li *elanda di Ke ulauan (elayu /a00les menghada i masalah kerana !ultan -&h&r iaitu !ultan .bdul /ahman berada di bawah engaruh *elanda

• • • • • • iii• •

S$arat Per%an%ian Persahabatan dan Perikatan ')++ • !ultan Kedah menyerahkan !eberang Perai • !"T# membayar 1, ,,, d&lar !e any&l setahun bagi Pulau Pinang dan !eberang Perai • !"T# tidak membantu Kedah a abila !iam menyerang Kedah ada B&@ember 1+;1 • rakyat Kedah ter aksa ber'uang sendiri • Kedah tewas dan ditakluki !iam • -un 1+;6 /a'a !iam /ama ### menandatangani er'an'ian dengan "enry *urney di *angk&k iaitu Per'an'ian *urney 1+;6 S$arat Per%an%ian Burne$ '),* • *ritish mengiktira0 ketuanan !iam terhada Kedah • !ultan Kedah iaitu !ultan .hmad Ta'uddin ## tidak dibenarkan tinggal di Kedah$ Pulau Pinang$ !eberang Perai$ Perak$ !elang&r dan *urma • *ritish tidak membantu sultan Kedah menyerang !iam dan 'a'ahan takluknya • *ritish akan menghantar balik sultan Kedah yang berlindung di Pulau Pinang ke Kedah dan Kedah hendaklah membayar u0ti bunga emas ke ada !iam • !iam mengiktira0 endudukan *ritish di Pulau Pinang dan !eberang Perai Per'uasan Kuasa British di Singa(ura (Teks m/s: 14-1+) !ebab-!ebab *ritish *erta ak di !inga ura: i- S.T# gagal mema%ukan Pulau Pinang • Pulau Pinang gagal men)a ai kema'uan

• • • •

S$arat Per%an%ian /+ Januari ')'0 • !"T# b&leh mendirikan l&'i di !inga ura • !"T# bersetu'u melindungi Temenggung .bdul /ahman dari an)aman dalam dan luar negeri • !"T# akan membayar sebanyak 4,,, d&lar !e any&l setahun ke ada Temenggung .bdul /ahman • !"T# tidak membenarkan Temenggung .bdul /ahman membuat hubungan dengan kuasa *arat lain • er'an'ian antara /a00les dan Temenggung .bdul /ahman ini tidak sah kerana tidak di ersetu'ui !ultan -&h&r iaitu !ultan .bdul /ahman • /a00les meran)ang untuk mem erdayakan !ultan .bdul /ahman dan *elanda • /a00les menggunakan helah dengan menghidu kan semula masalah ewarisan takhta yang berlaku tahun 1+1; • /a00les mem eralatkan Tengku "ussein yang ke)ewa kerana tidak ditabal sebagai !ultan -&h&r • /a00les ber'aya memu'uk Temenggung .bdul /ahman su aya men'em ut Tengku "ussein ke !inga ura untuk ditabal sebagai !ultan -&h&r yang baru • ada 6 1ebruari 1+19 !ultan "ussein mengiktira0 er'an'ian awal antara Temenggung .bdul /ahman dengan /a00les yang dibuat ada 4, -anuari 1+19 • !"T# mula berta ak se)ara rasmi di !inga ura • ertabalan !ultan "ussein menyebabkan -&h&r men unyai dua rang sultan iaitu !ultan "ussein di !inga ura (di erintah &leh Temenggung .bdul /ahman) dan !ultan .bdul /ahman di 2ingga • *ritish melantik /esidennya di !inga ura iaitu Ailliam 1arCuhar (1+19-1+;4) dan -&hn %raw0&rd (1+;4-1+;6) Kuasa British di Singa(ura Se#ara Ras$i• tahun 1+19 *ritish belum lagi menguasai !inga ura se)ara rasmi • ada 7 -un 1+;4 /a00les menandatangani er'an'ian dengan !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman yang memb&lehkan !"T# menguasai !inga ura dan ulau- ulau disekitarnya • ada ; 7g&s 1+;4 er'an'ian ditandatangani antara /esiden !inga ura -&hn %raw0&rd dengan !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman • kesannya : !ultan "ussein ter aksa menyerahkan !inga ura se)ara rasmi ke ada !"T# S$arat Per%an%ian ( Jun '),/

)ara!)ara Ra**'es +British, Menguasai Singa(ura• /a00les mendarat di !inga ura ada 1; -anuari 1+19 • Pada 4, -anuari 1+19 /a00les memaksa Temenggung .bdul /ahman (Pemerintah !inga ura dan Tanah *esar -&h&r) menandatangani er'an'ian yang membenarkan *ritish membina l&'i di !inga ura • Temenggung .bdul /ahman menandatanganinya kerana bimbang diserang &leh *ritish

2

• !ultan "ussein terima bayaran 13,, d&lar !e any&l dan Temenggung .bdul /ahman sebanyak +,, d&lar !e any&l sebulan • !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman tidak berhak menerima atau menguti )ukai dari t&ngkang %ina • !"T# berkuasa di seluruh ulau !inga ura dan ulau- ulau berdekatan ke)uali kawasan atau ulau kediaman !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman • undang-undang *ritish dikuatkuasakan S$arat Per%an%ian , 1gos ')'0 • !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman menyerahkan !inga ura ke ada !"T# buat selama-lamanya • !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman hendaklah membenarkan edagang- edagang bebas berdagang di -&h&r dan wilayah takluknya • !ultan "ussein dan Temenggung .bdul /ahman atau warisnya b&leh meneta di tanah milik baginda di !inga ura atau ber indah dari !inga ura • !"T# mengarahkan Temenggung .bdul /ahman memindahkan usat entadbiran dari Kuala !ungai !inga ura ke Teluk *elanga • alasan !"T# ialah untuk mema'ukan !inga ura • !"T# mengambil tanah-tanah di Kam ung 8elam dan Teluk *elanga • tahun 1+66 usat emerintahan -&h&r di Teluk *elanga di indahkan ke -&h&r *haru Perti"aian Inggeris!Be'anda dan Per(e#ahan Ke(u'auan Me'a.u (Teks m/s: 19-;,) • *elanda tidak uas hati dengan etem atan /a00les di !inga ura • alasan *elanda ialah !inga ura berada di bawah lingkungan engaruh *elanda dan !inga ura akan men'e'askan erdagangan *elanda di *etawi • kesan ertikaian ialah< a) "ubungan *elanda-#nggeris tegang b) *ritish enggan menyerahkan !inga ura ke ada *elanda kerana &tensi !inga ura sebagai elabuhan bebas dan angkalan tentera *ritish )) !atu er'an'ian ditandatangani iaitu Per'an'ian #nggeris-*elanda 1+;4 (Persetiaan 2&nd&n) S$arat Per%an%ian #nggeris&Belanda '),2 (Persetiaan 3ondon) • *elanda mengiktira0 etem atan *ritish di !inga ura *elanda ber'an'i tidak akan membuka etem atan baru di Tanah (elayu

*ritish menyerahkan *angkahulu ke ada *elanda dan *elanda menyerahkan (elaka ke ada *ritish *ritish ber'an'i tidak akan membuka etem atan baru ke selatan !inga ura Kesan Per/an/ian Inggeris!Be'anda 1012 • Ke ulauan (elayu terbahagi dua< a) *ritish menguasai Tanah (elayu dan !inga ura di Dtara b) *elanda menguasai Ke ulauan /iau dan 2ingga di !elatan • *ritish da at meluaskan engaruh di Tanah (elayu tan a gangguan kuasa-kuasa *arat lain • (elaka men'adi hak *ritish dan memb&lehkan *ritish menguasai laluan erdagangan di !elat (elaka • Kera'aan -&h&r ber e)ah dua iaitu< a) -&h&r dan !inga ura men'adi hak *ritish b) Ke ulauan /iau dan 2ingga men'adi hak *elanda Penu uhan Negeri!Negeri Se'at – NNS (Teks m/s: ;1-14 tahun 1+;4 !"T# menguasai Pulau Pinang$ (elaka dan !inga ura Pulau Pinang ditadbir &leh 2e0tenan 8aben&r !inga ura dan (elaka ditadbir &leh /esiden tahun 1+;6 ketiga-tiganya disatukan di bawah satu entadbiran iaitu BB! tu'uan adalah untuk menyeragamkan entadbiran dan men'imatkan erbelan'aan ibu negeri BB! ertama ialah Pulau Pinang tahun 1+4; ibu negeri BB! di indahkan dari Pulau Pinang ke !inga ura alasannya kerana kedudukan !inga ura lebih strategik dan menguntungkan

d) (a'lis Perundangan ditubuhkan bagi memb&lehkan BB! meluluskan undang-undang sendiri Se a !Se a Per(indahan Pentad iran NNS Dari India Ke &3nd3n +1045, !"T# di #ndia tidak mengambil berat tentang keba'ikan BB! BB! membantah )adangan mengha uskan tara0 elabuhan bebas di !inga ura Kedatangan imigran %ina ke BB! tidak terkawal kerana kebanyakan mereka menubuhkan k&ngsi gela dan melakukan keka)auan Pengenalan .kta (ata Aang 1+33 menyebabkan mata wang !e any&l diganti dengan mata wang ru ee #ndia : ini merugikan edagangedagang kerana nilai ru ee rendah Penduduk tem atan membantah kerana BB! di'adikan tem at buangan banduan

• • •

• • • • • • • •

Kesan Per(indahan Pentad iran NNS Ke &3nd3n • Tahun 1+71 mata wang BB! ertama telah dikeluarkan

…………………………………………… SEJARAH TINGKATAN 1 BAB 1 KEKA6AAN HASI& BUMI MENDORONG )AMPUR TANGAN BRITISH

171 Dasar )a$(ur Tangan British di Negeri!Negeri Me'a.u – NNM (Teks m/s: ;9-4;) !ebab-!ebab >asar %am ur Tangan *ritish di BB( i- Keka$aan bumi 445 • hasil bumi se erti bi'ih timah$ emas$ bi'ih besi dan arang batu • kawasan utama bi'ih timah di 2arut dan Kinta (Perak)$ di !ungai Pahang dan !ungai 2embing (Pahang)$ di 2ukut$ Kuala 2um ur $ .m ang dan Petaling (!elang&r) dan di !ungai D'&ng$ Begeri !embilan • kawasan utama emas ialah di Dlu Tembeling$ Pahang ii- 6evolusi Perindustrian • *ritish memerlukan bi'ih timah untuk erusahaan mengetin makanan • BB( erlu dikuasai untuk bekalan bi'ih timah berterusan • BB( sebagai asaran hasil keluaran kilang iii- Pembukaan Terusan Suez dan Penciptaan Kapal "ap • Terusan !ue? dibuka tahun 1+69

Pentad iran di Negeri!Negeri Se'at entadbiran BB! diketuai &leh 8aben&r • 8aben&r menerima arahan dari ada 8aben&r -eneral *ritish di #ndia • 8aben&r BB! dibantu &leh /esiden K&nsuler bagi setia negeri di Pulau Pinang$ !inga ura dan (elaka • semua dasar dan undang-undang BB! digubal &leh 8aben&r -eneral *ritish di #ndia • kesan-kesannya< a) Penduduk dan edagang tem atan tidak uas hati kerana BB! ditadbir se erti Tanah -a'ahan #ndia b) !audagar-saudagar *ritish di BB! merayu dan mendesak su aya di indahkan entadbiran ke 2&nd&n )) Pada 1 . ril 1+67 BB! diisytiharkan sebagai Tanah 'a'ahan *ritish dan diletakkan di bawah Pe'abat Tanah -a'ahan di 2&nd&n •

3

• kekayaan Klang men'adi rebutan dan erbalahan antaranya &leh /a'a (ahadi • erbalahan antara mereka men)etuskan erang saudara : Perang Klang 4 .li di !ay&ng /a'a .bdullah meminta bantuan *ritish untuk mengiktira0 beliau sebagai sultan • ermintaan /a'a .bdullah$ Bgah #brahim dan >at&6 !ag&r • !ultan #smail tidak hadir kerana lewat menerima surat 'em utan • antara emim in k&ngsi gela yang hadir ialah Ka itan .bdullah diiktira0 sebagau sultan Perak • /a'a #smail diakui sebagai /a'a (uda • sultan menerima se&rang /esiden *ritish sebagai enasihat dalam semua erkara ke)uali hal-hal agama #slam dan ada t istiadat (elayu • /esiden berkuasa enuh ke atas ungutan )ukai di Perak • /esiden$ Pen&l&ng /esiden$ !ultan dan embesar dibayar ga'i dari ada ungutan hasil mahsul Perak • Bgah #brahim kekal sebagai (enteri 2arut dan menerima se&rang Pen&l&ng /esiden • (enteri 2arut bertanggung'awab membiayai segala usaha mengembalikan keamanan di Perak Kesan Per/an/ian Pang"3r Ke Atas Pera"• tanda bermulanya kuasa *ritish se)ara langsung dalam entadbiran dan ek&n&mi Perak ii7 Keadaan di Se'ang3r • tahun 1+37 !ultan .Desakan Pedagang di 445 • keadaan huru-hara berlaku di BB( • antara sebab-sebabnya ialah ertelingkahan antara embesar dan ergaduhan k&ngsi gela %ina • keadaan ini memberi kesan ke ada edagang.edagang di BB! kerana mereka mengalami kerugian • akibatnya edagang mendesak *ritish )am ur tangan dan melindungi ke entingan elaburan mereka di BB( • tahun 1+74 seramai .bdullah diterima enuh minat &leh .ai San • buruh %ina dibawa masuk se)ara beramai-ramai ada tahun 1+4+ &leh 2&ng -aa0ar ke daerah 2arut (Kelian Pauh dan Kelian *haru) • tu'uan untuk mema'ukan l&mb&ng bi'ih timah di 2arut • berlaku ergaduhan di 2arut yang men)etuskan Perang 2arut • keadaan men'e'askan erusahaan bi'ih timah • Bgah #brahim iaitu (enteri 2arut melantik Ka ten ! eedy (Timbalan Pesuruh'aya P&lis BB!) membantu menamatkan keka)auan di 2arut b) Perebutan takhta di kalangan kerabat dira%a • berlaku akibat sistem ewarisan takhta tidak di atuhi se enuhnya • mengikut sistem$ sese&rang anak ra'a erlu memegang tiga 'awatan iaitu /a'a >i "ilir$ /a'a *endahara dan /a'a (uda sebelum berhak ditabal men'adi sultan • tahun 1+71 !ultan .li mangkat dan embesar.edagang BB! melabur m&dal dalam erl&mb&ngan bi'ih timah di 2arut$ !ungai D'&ng$ 2ukut dan Klang 171 Keadan di Pera"8 Se'ang3r8 Negeri Se$ i'an dan Pahang Me$ eri Pe'uang )a$(ur Tangan British (Teks m/s: 44) • kurun ke-19 keadaan di BB( antai barat huru-hara dan tidak stabil • antaranya Perak$ !elang&r$ Begeri !embilan dan Pahang i7 Keadaan di Pera" • &litik tidak stabil • sebab-sebab< a) Pergaduhan antara kongsi gelap 8ina 9hee .bdullah tidak hadir walau un di'em ut • /a'a Eusu0 dikete ikan kerana tidak disukai &leh embesar.Persaingan Kuasa 7ropah 3ain • abad ke-19 berlaku ersaingan kuasa • *ritish di #ndia bimbang dengan kuasa 9r& ah lain di .embesar (elayu dan emim in k&ngsi gela %ina berunding di Pulau Pangk&r • antara embesar yang hadir ialah /a'a .h Kwee (Ketua Kum ulan "ai !an) • hasil rundingan membawa ke ada termeterainya Per'an'ian Pangk&r ada 4.bdullah • timbul rasa tidak uas hati &leh /a'a (ahadi ( utera /a'a !ulaiman) • /a'a .44 edagang BB! menulis surat ke ada 2&rd Kimberly iaitu !etiausaha Tanah -a'ahan *ritish mendesak *ritish )am ur tangan Hu ungan Antara NNS Dengan NNM • BB! sebagai elabuhan entre &t • BB! mengendalikan erdagangan bagi BB( • Pedagang.embesar di hilir Perak se erti >at&6 (ahara'a 2ela dan >at&6 !ag&r • kuasa !ultan #smail hanya terbatas di hulu Perak saha'a • /a'a .bdul !amad yang berkuasa di daerah 2angat ditabal men'adi sultan !elang&r • daerah Klang dikuasai /a'a !ulaiman • a abila /a'a !ulaiman mangkat$ Klang dikuasai ula &leh /a'a . daerah Klang berkembang ma'u sebagai usat bi'ih timah • Klang di'adikan ibu negeri !elang&r sebelum di indahkan ke Kuala 2um ur ada tahun 1++.m ang • tahun 1+6.bdullah se atutnya mewarisi takhta • ada u a)ara emakaman !ultan .ndrew %larke (8aben&r BB!) yang membuka eluang *ritish untuk menguasai Perak &ang"ah!'ang"ah Mena$at"an Ke"a#auan• .Perubahan Dasar British di 3ondon • tahun 1+74 Parti K&nser@ati0 menguasai kera'aan *ritish di 2&nd&n • Parti 2iberal kalah • ertukaran kera'aan menyebabkan dasar tidak )am ur tangan ke ada dasar )am ur tangan di BB( vi.bdullah terus berkuasa di hilir Perak • keadaan ini menyebabkan er e)ahan dan menggugat keamanan di Perak • /a'a .bdullag dis&k&ng enuh embesar.• terusan ini menghubungkan 2aut (erah dengan 2aut (editerranean • ia memendekkan er'alanan dari 9ngland (9r& ah) ke #ndia$ . -anuari 1+74 • er'an'ian ditandatangani atas ka al british iaitu "=(=!= Plut& S$arat&S$arat Per%an%ian Pangkor ')(2: • /a'a .ndrew %larke memanggil embesar.embesar Perak melantik /a'a #smail (/a'a *endahara ketika itu) sebagai sultan Perak yang baru • elantikan itu ditentang &leh /a'a .sia Tenggara • *ritish tidak akan membiarkan ke entingannya di BB( dian)am &leh kuasa *arat lain se erti *elanda di "india Timur (#nd&nesia)$ Peran)is di #nd&%hina dan !e any&l di 1ili ina v.bdullah ber'aya mema'ukan erl&mb&ngan bi'ih timah di daerah Klang • buruh-buruh %ina dibawa masuk beker'a di l&mb&ng-l&mb&ng • l&mb&ng-l&mb&ng bi'ih timah dibuka di Kuala 2um ur dan .bdullah (/a'a (uda ketika itu) dan /a'a Eusu0 (/a'a >i "ilir ketika itu) • /a'a .sia Tenggara dan %hina • en)i taan ka al wa mem er)e atkan er'alanan dan da at membawa muatan lebih banyak iv.embesar Perak • tentangan kuat /a'a .in dan .

erang audara merebak ke daerahdaerah lain di !elang&r • keadaan bertambah buruk a abila el&mb&ng- el&mb&ng %ina terlibat sama • tahun 1+66 /a'a (ahadi menyerang /a'a .bdullah di Klang • kegiatan erdagangan !elang&r ter'e'as &ang"ah!&ang"ah Ke Arah Mena$at"an Perang K'ang• !ultan .bdul !amad (1+37-1+9+) melantik Tengku Kudin untuk menamatkan Perang Klang • Tengku Kudin (nama sebenar Tengku >hiauddin) ialah utera dira'a Kedah$ menantu !ultan .bdul !amad dan wakil sultan untuk mentadbir dan mema'ukan !elang&r (1+6+) • Tengku Kudin tidak diterima embesar- embesar !elang&r termasuk /a'a (ahadi kerana beliau bukan anak negeri !elang&r • Tengku Kudin meminta bantuan *ritish • *ritish mendesak !ultan .bdul !amad menerima /esiden *ritish teta i gagal • *ritish terus berusaha men)ari alasan untuk menem atkan residennya di !elang&r • tahun 1+74 sebuah ka al dagang *ritish dir&m ak di 2angat • 1+74 rumah a i *ritish di Tan'ung /a)had& (sekarang Tan'ung Tuan$ Begeri !embilan) telah diserang • ka al erang *ritish iaitu "=(=!= /inald& membedil Kuala !elang&r • *ritish membantu Tengku Kudin menewaskan /a'a (ahadi dan menamatkan Perang Klang • *ritish mendesak !ultan .bdul !amad meletakkan !elang&r di bawah naungannya • tahun 1+74 -=8= >a@ids&n dilantik sebagai /esiden !elang&r yang ertama • Pen&l&ng /esidennya ialah 1rank !wettenham iii7 Keadaan di Sungai U/3ng • !ungai D'&ng kaya dengan bi'ih timah • tahun 1+7;$ >at&6 Kelana !yed .bdul /ahman men'adi emerintah !ungai D'&ng • se&rang lagi embesar yang ber engaruh di !ungai D'&ng ialah >at&6 *andar Kul& Tunggal • kedua-duanya saling bersengketa • sebab-sebab mereka bersengketa ialah< i= Kedua-duanya berebutkan !ungai 2inggi yang meru akan 'alan erhubungan utama ke elabuhan (elaka ii= Pungutan )ukai ke atas edagang yang melalui sungai ini sangat lumayan

• >at&6 Kelana berasa kedudukannya tidak ter'amin kerana >at&6 *andar dis&k&ng kuat enduduk tem atan dan el&mb&ng- el&mb&ng %ina daerah !ungai D'&ng • >at&6 Kelana meminta bantuan *ritish • tahun 1+74 >at&6 Kelana menandatangani er'an'ian menerima erlindungan *ritish • syarat-syarat er'an'ian ialah< i= >at&6 Kelana diiktira0 emerintah daerah !ungai D'&ng ii= *ritish berkuasa enuh menguti )ukai di !ungai 2inggi iii= /esiden *ritish ertama yang ditem atkan di !ungai D'&ng ialah P=-=(urray >at&6 *andar tidak mengiktira0 er'an'ian dan menentang tindakan *ritish menguti )ukai di 2inggi *ritish memberi bantuan tentera ke ada >at&6 Kelana untuk menewaskan >at&6 *andar • >at&6 *andar dibuang negeri ke !inga ura • *ritish menguasai daerah-daerah lain se erti /embau$ -elebu dan !ri (enenati • *ritish menem atkan egawai (a'istret dan Pemungut "asil di setia daerah$ antaranya tahun 1++4 di /embau$ 1++6 di -elebu dan 1++9 di !ri (enanti • tahun 1+93 semua daerah disatukan dan membentuk ersekutuan yang di anggil Begeri !embilan • Tunku (uhammad #bni Eamtuan .ntah (Eamtuan !ri (enanti) ditabal sebagai Eang >i ertuan *esar Begeri !embilan yang ertama • Tahun 1+93 /esiden *ritish ditem atkan di Begeri !embilan iaitu (artin 2ister • Begeri !embilan se)ara sah men'adi negeri naungan *ritish i97 Keadaan di Pahang • Pahang tidak sekaya se erti BegeriBegeri (elayu yang lain • *ritish mahu menguasai Pahang bagi menghalang kuasa 9r& ah lain berta ak di Begeri-Begeri (elayu • kurun ke-19 .sia Tenggara men'adi tem at kuasa Peran)is$ /usia dan -erman men)ari tanah 'a'ahan • !ultan .hmad berusaha mengekalkan kedaulatan Pahang dari di'a'ah *ritish se erti yang berlaku di Perak$ !elang&r dan Begeri !embilan • !ultan .hmad men)&nt&hi tindakan !ultan .bu baker dari -&h&r untuk membangunkan Pahang bagi menyekat engaruh *ritish • !ultan .hmad membawa masuk elabur- elabur 9r& ah untuk mema'ukan Pahang • syarikat-syarikat 9r& ah mengusahakan l&mb&ng emas dan bi'ih timah di Pahang

• )&nt&h< i= Pahang 8orporation 3td (!ungai 2embing) ii= 5ala$ Peninsular (Pahang) iii= Prospecting 8o- (!elising) i@= Pen%om ; Sg- Dua Semantan 8o(Pen'&m) tindakan !ultan .hmad tidak disenangi *ritish kerana men'e'askan ke entingan mereka di BegeriBegeri (elayu Per'uasan Kuasa British di Pahang • tahun 1++6$ 1rank !wettenham dan 1rederi)k Aeld 8aben&r BegeriBegeri !elat memu'uk !ultan .hmad menerima /esiden british teta i gagal • tahun 1++7 *ritish menda atkan bantuan !ultan .bu *akar di -&h&r untuk memu'uk !ultan .hmad menerima engaruh *ritish • "ugh %li00&rd dilantik sebagai wakil *ritish di Pahang • *ritish masih tidak uas hati kerana wakil *ritish berkuasa terhad • tahun 1+++ se&reang warganegara *ritish berbangsa %ina iaitu 8& "ui ditemui mati berham iran istana !ultan .hmad • *ritish menggunakan eluang ini mendesak !ultan .hmad menerima /esiden *ritish atas alasan !ultan .hmad tidak mam u mewu'udkan keamanan di Pahang • akhirnya !ultan .hmad ter aksa menerima -=P=/&dger sebagai /esiden *ritish • enerimaan ini sebagai tanda berakhirnya kedaulatan Pahang • *ritish mula )am ur tangan se)ara langsung dalam entadbiran Pahang Residen Menggugat Kuasa Su'tan dan Pe$ esar (Teks m/s: 44) • )am ur tangan *ritish di BegeriBegeri (elayu membawa ke ada engenalan !istem /esiden • antaranya< i= Perak (-=A=A= *ir)h) ii= !elang&r ( -=8= >a@ids&n) iii= Begeri !embilan ((artin 2ister) i@= Pahang (-=P= /&dger) • ia menandakan negeri-negeri ini diletakkan sebagai negeri naungan *ritish • keadaan ini menggugat kuasa sultan dan embesar Se a !Se a Siste$ Residen Menggugat Kuasa Su'tan dan Pe$ esar • /esiden men'alankan semua urusan entadbiran negeri • /esiden memaksa sultan menerima nasihat dalam semua erkara entadbiran (ke)uali hal-hal agama #slam dan adat istiadat (elayu) • nasihat /esiden mesti di atuhi dan dilaksanakan

5

• /esiden mengambil alih kuasa dan hak memungut )ukai (&leh egawai *ritish iaitu Pegawai (a'istret dan Pemungut "asil) • /esiden mengha uskan amalan erhambaan yang melam aui bidang kuasa mereka ( erhambaan : amalan ada t turun-temurun embesar (elayu) 172 Pengu"uhan Kuasa British Me'a'ui Pe$ entu"an Negeri! Negeri Me'a.u Berse"utu +NNMB, Teks m/s: 43-46 %a"t3r!%a"t3r Pe$ entu"an NNMB +10:4,(i) Kelemahan Pelaksanaan Sistem 6esiden • /esiden tidak diberikan anduan 'elas untuk men'alankan tugas • /esiden men'adi terlalu berkuasa • Pentadbiran setia negeri tidak seragam kerana mem unyai undang-undang sendiri • 8aben&r Begeri-Begeri !elat di !inga ura gagal mengawal kuasa /esiden (ii)Krisis Ke<angan Pahang • erbelan'aan negeri meningkat kerana Pahang ter aksa menanggung banyak hutang akibat kebangkitan rakyat menentang *ritish • 'ika ahang digabungkan dengan negeri-negeri kaya se erti Perak dan !elang&r masalah da at diringankan (iii) Perkongsian Perkhidmatan Pakar • men'imatkan bayaran erkhidmatan akar se erti 'urutera$ 'uru ukur dan d&kt&r (iv) Sistem Perhubungan • sistem erhubungan se erti 'alan raya dan landasan kereta i antara Begeri-Begeri (elayu da at dima'ukan (v) =aktor Keselamatan • mengukuhkan kekuatan ertahanan ketenteraan dan

S$arat&S$arat Per%an%ian Persekutuan ', Jun ')0>: • /a'a-/a'a (elayu bersetu'u menggabungkan negeri mereka men'adi sebuah ersekutuan yang akan dikenali sebagai BB(* • /a'a-/a'a bersetu'u menerima se&rang egawai *ritish sebagai /esiden -eneral • /a'a-/a'a bersetu'u mengikut nasihat /esiden -eneral dalam semua erkara ke)uali yang berkaitan dengan agama #slam dan ada t istiadat (elayu • /a'a-/a'a *ersetu'u membantu negeri-negeri yang memerlukan bantuan mengikut nasihat kera'aan *ritish • /esiden -eneral bertanggung'awab ke ada 8aben&r Begeri-negeri !elat yang 'uga men'adi Pesuruh'aya Tinggi BB(* Struktur Pentadbiran Persekutuan ')0* (445B) Pesuruh'aya Tinggi *ritish (8aben&r BB! di !inga ura) F /esiden -eneral (ber usat di Kuala 2um ur- tinggal di %ar)&sa tahun 1+9+) F /esiden Perak !elang&r B9 Pahang

• tahun 1+97 *ritish bersetu'u menubuhkan >D/*./ iaitu Persidangan /a'a-/a'a (elayu bagi mengatasi masalah • ahli-ahli >urbar ialah< i= Pesuruh'aya Tinggi ii= /a'a-/a'a (elayu iii= /esiden -eneral i@= 4 &rang /esiden (Perak$ !elang&r$ Begeri !embilan$ Pahang) • >urbar ertama diadakan ada 1+97 di Kuala Kangsar$ Perak • >urbar kedua didakan ada tahun 19,4 di Kuala 2um ur Persidangan D 6BA6 ## ('0+/) di Kuala 3umpur • !ultan Perak iaitu !ultan #dris (1++71916) mendesak *ritish tentang< i= Pemusatan kuasa di tangan /esiden -eneral ii= (endesak kuasa /a'a-/a'a (elayu dikembalikan iii= (endesak bilangan egawai (elayu dalam erkhidmatan kera'aan ditambah dan dilantik ke 'awatan lebih tinggi i@= (endesak *ahasa (elayu diiktira0 men'adi bahasa rasmi • kesan-kesan desakan< i= *ritish menggantikan >urbar dengan (a'lis (esyuarat Persekutuan 19,9 ii= -awatan /esiden -eneral digantikan dengan Ketua !etiausaha iii= *ritish bersetu'u menyerahkan semula kuasa mentadbir ke ada (a'lis (esyuarat Begeri i@= Tahun 19,4-19,9 Pesuruh'aya Tinggi BB(* ialah 1rank !wettenham

17; Pe$ entu"an Perse"utuan Men#a ar Ke<i a<aan Su'tan (Teks m/s: 47-4+) SEJARAH TINGKATAN DUA • • Kesan!Kesan Pe$ entu"an Perse"utuan 10:4 /esiden -eneral berkuasa dalam entadbiran$ kewangan dan )ukai eks &rt kera'aan usat menubuhkan 'abatan'abatan yang diketuai egawaiegawai *ritish se erti -abatan Kehakiman$ -abatan Kewangan$ -abatan Perhubungan dan Perkhidmatan .wam englibatan &rang-&rang (elayu adalah terhad sultan dikehendaki menurut nasihat /esiden -eneral dalam semua hal (ke)uali hal berkaitan agama #slam dan adat (elayu) kuasa sultan dan (a'lis (esyuarat Begeri diambil alih &leh /esiden -eneral BAB = – NEGERI!NEGERI ME&A6U UTARA +NNMU, DAN JOHOR BENTENG KESE&AMATAN BRITISH

• •

• • •

&ang"ah!&ang"ah Ke Arah Penu uhan Negeri!Negeri Me'a.u Berse"utuPer'an'ian Persekutuan ditandatangani ada 1; -un 1+93 BB(* atau Persekutuan 1+96 terdiri dari ada Perak$ !elang&r$ Begeri !embilan dan Pahang telah disatukan ada 1 -ulai 1+96 usat entadbiran Persekutuan terletak di Kuala 2um ur entadbiran kera'aan Persekutuan dibahagikan ke ada dua iaitu Kera'aan Pusat dan Kera'aan Begeri diketuai &leh /esiden -eneral ertama 1rank !wettenham (1+9619,,)

• •

Kesan!Kesan Kuasa Su'tan Di"urang"an • sultan-sultan BB(* tidak uas hati

=71 NNMU Pena$(an Kese'a$atan British di Tanah Me'a.u (Teks m/s: 33-37 • akhir abad ke-19 mun)ul Gaman #m erialis *aru • kuasa-kuasa *arat se erti Peran)is$ -erman$ .merika !yarikat dan /usia bersaing untuk menda atkan bahan mentah dan tanah 'a'ahan • negara-negara di .sia Tenggara se erti Tanah (elayu dan !iam men'adi rebutan • *ritish berasa bimbang dan ter)abar • kebimbangan ini mend&r&ng *ritish meluaskan engaruh ke BB(D

6

Pe'uasan Kuasa 6ang Me$ i$ ang"an British i- Perancis - ingin meluaskan kuasa ke 2embah (enam %ha& Phraya - meran)ang membina terusan di !egenting Kra yang akan mengan)am kedudukan dan erdagangan di !inga ura ii= Jerman : berusaha menda atkan Pulau 2angkawi dari ada !iam iii= Amerika S$arikat : ingin berta ak di Terengganu i@= 6usia : berhasrat membuka etem atan di D'ung !alang )ara British Mengha'ang Pengaruh Er3(ah di Tanah Me'a.u i- British 5enandatangani Per%an%ian Sulit * April Dengan Siam • tu'uan menghalang !iam menyerah dan membenarkan mana-mana kuasa lain berta ak di !iam • syarat-syarat er'an'ian< • !iam tidak akan menyerahkan Kedah$ Kelantan$ Terengganu dan Perlis ke ada mana-mana kuasa lain tan a i?in *ritish • *ritish mengakui hak !iam ke atas negeri-negeri tersebut • *ritish akan membantu !iam 'ika diserang musuh • kesan er'an'ian< • gagal menghalang sultan setia negeri dari men'alinkan hubungan dengan kuasa-kuasa lain • )&nt&h: - tahun 1+97 !ultan Kelantan memberi k&nsesi tanah seluas 776 996 hektar ke ada Du!! Development 8ompan$ untuk mel&mb&ng emas • !ultan Terengganu menerima erm&h&nan .merika !yarikat untuk membuka etem atan di Pulau /edang ii5enandatangani Peris$tiharan 6ritish&Siam '0+, • tu'uan untuk menghalang erluasan kuasa *arat lain • syarat-syarat er'an'ian< • *ritish mengiktira0 BB(D dibawah naungan !iam • rakyat *ritish dilantik &leh kera'aan !iam sebagai enasihat sultan iaitu Kelantan (A=.= 8raham)$ Kedah ( (ead&we 1r&st) dan Perlis ("=9= >uke) • Kelantan dan Terengganu tidak dibenarkan memberi k&nsesi ke ada kuasa asing • kesan-kesan er'an'ian< • *ritish ber'aya mengukuhkan engaruh di BB(D iii- 5enandatangani Per%an%ian Bangkok '0+0 (British&Siam) • tu'uan untuk *ritish terus menghalang kuasa *arat lain • syarat-syarat er'an'ian<

• !iam menyerahkan Kedah$ Perlis$ Kelantan dan Terengganu ke ada *ritish • !iam tidak akan menyewakan manamana wilayahnya tan a kebenaran *ritish • *ritish menyerahkan "ak Ailayah .singan ke ada !iam • kesan-kesan er'an'ian< • BB(D diserahkan ke ada *ritish • /a'a-/a'a (elayu tidak dibawa berunding dan ter aksa akur dengan ke utusan er'an'ian Penasihat British Mengan#a$ Kedau'atan Negeri!Negeri Me'a.u Utara (Teks m/s: 3+-6;) +i, Penasihat British di Kedah • !ultan .bdul "amid "alim !hah tidak mengiktira0 Per'an'ian *angk&k 19,9 • *aginda enggan menerima enasihat *ritish • tahun 191, *ritish teta melantik enasihat *ritish iaitu 8e&rge (aHwell • 8e&rge (aHwell mengukuhkan kuasa dengan melaksanakan entadbiran *arat di Kedah • tindakan 8e&rge (aHwell itu menimbulkan k&n0lik dengan angg&ta ma'lis (esyuarat Begeri im inan Tunku (ahmud • berlaku er)anggahan entadbiran di Kedah antara Tunku (ahmud dengan 8e&rge (aHwell • Tunku (ahmud ber'aya mengekalkan identiti Kedah melalui tindakan mahkamah • Tunku (ahmud menentang tindakan 8e&rge (aHwell mengibarkan bendera Dni&n -a)k dikediamannya Usaha!Usaha Tun"u Mah$ud Menge"a'"an Identiti Kedah menggunakan *ahasa (elayu dalam surat rasmi dan erundangan surat rasmi tidak erlu dita is enggunaan kalendar "i'rah )uti umum ada hari -umaat melantik &rang (elayu dalam entadbiran Kedah Usaha!Usaha Ge3rge Ma><e'' Menera("an Pengaruh arat Da'a$ Pentad iran Kedah menggunakan bahasa #nggeris dalam surat rasmi dan erundangan surat rasmi dita is &leh Penasihat *ritish menggunakan kalendar (asehi )uti umum ada hari .had elantikan egawai *ritish dalam entabiran Kedah

• /a'a !yed .lwi membantah tindakan !iam menyerahkan Perlis ke ada *ritish • *aginda enggan menerima Penasihat *ritish • *ritish tidak eduli (degil) • Ka ten (ead&we 1r&st dilantik sebagai Penaihat *ritish • )ara untuk mengukuhkan kuasa di Perlis< i= (enggubal undang-undang ii= (em erkenalkan 'abatan-'abatan baru se erti -abatan "asil dan %ukai$ (ahkamah Tinggi dan (ahkamah Kadi iii= (enguasai -abatan Kewangan sebagai strategi menguasai entadbiran Perlis +iii, Penasihat British di Ke'antan • tahun 191, !ultan (uhammad #I ter aksa menandatangani er'an'ian dengan *ritish • tu'uan untuk menem atkan Penasihat *ritish di Kelantan • -=!= (as&n dilantik sebagai Penasihat *ritish • erubahan- erubahan yang berlaku ialah< - tahun 1913 kuasa mentadbir 'a'ahan diambil alih &leh egawai- egawai *ritish - *ritish menguasai 'abatan-'abatan baru se erti (ahkamah Tinggi$ -abatan P&lis dan Pe'abat Tanah • kesan-kesan< entadbiran Kelantan dikuasai se enuhnya &leh *ritish +i9, Penasihat British di Terengganu • !ultan Gainal .bidin ## tidak mengiktira0 Per'an'ian *angk&k • *aginda men&lak elantikan Penasihat *ritish • !ultan Gainal .bidin ## menemui Pesuruh'aya Tinggi *ritish di !inga ura untuk membuat bantahan • tahun 191, *ritish teta melantik A=2= %&nlay sebagai wakil *ritish • bidang kuasa terhad dalam menguruskan hal ehwal luar Terengganu saha'a • tahun 1911 !ultan Gainal .bidin ## menggubal erlembagaan DndangDndang Tubuh Kera'aan Terengganu • tu'uan adalah untuk memelihara kedaulatan dan kemerdekaan Terengganu • tahun 191+ !ultan (uhammad ## memerintah Terengganu • tahun 1919 *ritish mendesak su aya menandatangani er'an'ian di !inga ura • *ritish melantik -=2= "um hreys sebagai Penasihat *ritish • !ultan (uhammad ## turun takhta kerana enggan tunduk ke ada tekanan *ritish • *ritish menguasai kesemua 'abatan enting kera'aan Terengganu se erti -abatan Kastam$ -abatan Perubatan$

• • • • •

• • • • •

+ii, Penasihat British di Per'is

7

) • -&h&r adalah negeri (elayu terakhir menerima Penasihat *ritish • -&h&r mengamalkan dasar ersahabatan dengan *ritish • -&h&r ber'aya mengekalkan kedaulatan hingga tahun 1914 • !ebab-sebab< a= Kebi'aksanaan emerintah b= Pengenalan sistem bir&krasi m&den )= Kestabilan dan kemakmuran ek&n&mi • antara emim in.3 Temenggung .31+.bu *akar b&leh berhubung terus dengan kera'aan *ritish di 2&nd&n tan a melalui Pesuruh'aya Tinggi • kesan-kesan ersetu'uan< a= !ultan .6) ii= !ultan .arat!S.bu *akar menerima se&rang K&nsul *ritish bukannya Penasihat *ritish Usaha!Usaha Pe$3denan 3'eh Su'tan A u Ba"ar (a) (em&denkan entadbiran -&h&r dengan mengadakan mahkamah$ erkhidmatan &s dan 'abatan Ker'a /aya (b) (en'aga keba'ikan rakyat dengan membina sek&lah$ h&s ital dan 'alan raya ()) (en'aga keamanan negeri dengan menubuhkan asukan &lis dan tentera (d) (emanta kan ek&n&mi -&h&r dengan )ara meneruskan 8 . • tahun 1+6.li • tahun 1+33 satu Per'an'ian Persahabatan ditandatangani antara Temenggung >aeng #brahim dengan !ultan .li) • antara kewibawaan Temenggung >aeng #brahim ialah< .bdul /ahman mangkat dan digantikan uteranya >aeng #brahim sebagai Temenggung -&h&r • berkhidmat di bawah !ultan "ussein dan !ultan .1919) • >igelar >atuk *entara • *eliau mewa'ibkan semua egawai *ritish di -&h&rF memakai akaian rasmi -&h&r • *endera Dni&n -a)k iaitu bendera rasmi *ritish dikibar lebih rendah dari ada bendera -&h&r demi maruah dan kedaulatan -&h&r • !urat rasmi dalam bahasa (elayu bagi memartabatkan bahasa (elayu Su'tan A u Ba"ar .li • Temenggung >aeng #brahim diberi kuasa men'adi emerintah -&h&r ke)uali di wilayah Kesang (di bawah !ultan ..-1+93) Te$enggung Daeng I rahi$ +101.! 1041.Ba(a Pe$3denan J3h3r +1041!10:.bu *akar ber'aya menyekat kuasa *ritish terhada -&h&r b= !ultan . >igelar ?Ba(a Pe$3denan J3h3r@ kerana membawa banyak erubahan dalam entadbiran dan embangunan -&h&r (b) *ritish tidak da at menggugat kemerdekaan -&h&r ()) -&h&r aman dan makmur (d) Ket&k&han !ultan .ngg&ta (a'lis (esyuarat (enteri dilantik dari ada &rang (elayu dan bertanggung'awab menasihati sultan dalam entadbiran (d) ..li diiktira0 sebagai !ultan -&h&r teta i gelaran itu tidak b&leh diwariskan ke ada keturunan baginda • Kawasan emerintahan !ultan .men'alankan entadbiran dengan )eka .-abatan Ker'a raya dan -abatan Tanah dan 8alian Se ahagian Kandungan Undang! Undang Tu uh Kera/aan Terengganu ( #tti?an @ ilmuluk bi @ taAdil ilsuluk) • sultan tidak b&leh menyerahkan Terengganu ke ada mana-mana kuasa asing • mustahak ke atas ra'a bermesyuarat • hak /a'a dan (enteri *esar dalam memilih -emaah (enteri =7= Pe$3denan J3h3r Me'a$ at"an )a$(ur Tangan British (Teks m/s: 64-7.mengasaskan usat entadbiran baru di Tan'ung Puteri .li di wilayah Kesang Sistem Kangcu • di erkenalkan &leh Temenggung >aeng #brahim tahun 1+44 • kang)u asalnya dari ada erkataan %ina iaitu Tuan !ungai • !istem Kang)u melibatkan< a= 7rang %ina diberi !urat Kebenaran iaitu !urat !ungai untuk meneta dan mengusahakan ertanian di tebing sungai b= Kawasan lading dikenalisebagai 5Kangkar6 atau Kaki !ungai )= !etia kangkar diketuai &leh se&rang kang)u yang memerintah dan memungut )ukai d= Tanaman adalah se erti lada hitam dan gambir e= "asil tanaman dikenakan )ukai (sumber enda atan kera'aan -&h&r) !istem Kang)u dan men'adi engeks &rt lada hitam dan gambir terbesar dunia (e) (engisytiharkan Dndang-Dndang Tubuh Kera'aan -&h&r tahun 1+93 yang meru akan erlembagaan bertulis ertama dan men'adi asas ke ada embentukan institusi /a'a *er erlembagaan Kandungan Undang!Undang Tu uh Kera/aan J3h3r (a) !ultan tidak b&leh menyerahkan -&h&r ke ada kuasa asing (b) >itubuhkan (a'lis (esyuarat (enteri dan (a'lis (esyuarat Begeri ()) .li dari keturunan *endahara mangkat tahun 1+77) iii= Kedudukan !ultan -&h&r lebih tinggi dari ada Pesuruh'aya Tinggi di !inga ura i@= !ultan ..bdul /ahman bin .hli (a'lis (esyuarat Begeri terdiri dari ada rakyat -&h&r yang ber eranan menggubal undang-undang Kesan!Kesan Ke i/a"sanaan Su'tan A u Ba"ar +a.mema'ukan ek&n&mi -&h&r dengan )ara menggalakkan kemasukan &rang %ina dari !inga ura untuk mengusahakan lading lada hitam melalui !istem Kang)u S.bu *akar • tahun 1++3$ satu Per'an'ian Persahabatan ditandatangani antara -&h&r dengan *ritish • ersetu'uan di)a ai tentang< i= -&h&r diiktira0 negeri bebas dan berdaulat ii= (ahara'a .bu *akar !eri (ahara'a -&h&r • sering ke 9ngland untuk mem ela'ari )ara entadbiran terbaik bagi membangunkan -&h&r • tahun 1+6+$ /atu 8reat *ritain mengurniakan gelaran (ahara'a -&h&r ke ada !ultan .arat Persetiaan Antara Te$enggung daeng I rahi$ Dengan Su'tan A'i +Ma# 10. • !ultan .bu *akar dih&rmati emerintah *ritish Pe$i$(in J3h3r 6ang Ber<i a<a • embangunan dan em&denan -&h&r akibat erse akatan antara sultan dan embesar • ke intaran dalam entadbiran menyebabkan *ritish tidak mem unyai alas an untuk )am ur tangan • antara emim in terkemuka -&h&r ialah< i= >at&6 . naik takhta -&h&r sele as kemangkatan ayahandanya • diberi gelaran >atuk Temenggung .emim in -&h&r yang berwibwa ialah< i= Temenggung >aeng #brahim (1+.ndak ii= >at&6 -aa0ar bin (uhammad iii= >at&6 (uhammad !alleh bin Perang i@= >at&6 (uhammad #brahim (unsyi Dat3@ Jaa*ar in Muha$$ad • (eru akan !etiausaha kera'aan -&h&r ertama (1+6+) • (enteri *esar -&h&r ertama (1++. • tahun 1+.bu *akar (1+6.bu *akar diiktira0 !ultan -&h&r (setelah !ultan .

tu'uan untuk membina landasan kereta i dari -&h&r ke !inga ura .mar >ira'a • *er eranan dalam hal ehwal hubungan luar negeri • *ertanggung'awab mengawal hubungan -&h&r-*ritish • Tahun 1+++ men'adi erintis ke ada enubuhan Pakatan *ela'ar (enga'ar Pengetahuan *ahasa -&h&r (sebuah badan ersuratan terulung tanah air) Dat3@ Muha$$ad Sa''eh in Perang • Pernah memegang erlbagai 'awatan dalam kera'aan • .Dat3@ A du' Rah$an in Anda" • (eru akan !etiausaha !ulit !ultan -&h&r (1++3) • !etiausaha Kera'aan -&h&r (1+9419.ndak • tahun 19.bdul /ahman .bdul /ahman .arat Pe$ erian Piaga$ Ke(ada Persatuan Se$entara B3rne3 Utara British Berhad ----------------------------------------------------- BAB .l0red >ent dan 9dward >ent • 8aben&r 2abuan iaitu A= "= Trea)her bersetu'u membantu 7@erbe)k mem erbaharui tem &h a'akan dari ada !ultan *runei dengan syarat syarikat yang ditubuhkan diletakkan di bawah kekuasaan *ritish • Tahun 1+77 !ultan *runei iaitu !ultan .ndak dan bukan mudah untuk )am ur tangan di -&h&r • *ritish berusaha menyingkirkan >at&6 ..71 SBUB Berta(a" Di Sa ah ( Teks m/s: 1.lam (Kesultanan !ulu) • !ultan !ulu serahkan kawasan dari !ungai Pandasan hingga ke !ungai !ibuku • Tahun 1++.merika !yarikat iaitu A= 2= (&ses • tem &h sewaan selama 1.l0red >ent *rtish da at mem erluaskan engaruh dan menghalang kuasa *arat lain berta ak di !abah Tahun 1+++ !*D* menandatangani Per'an'ian Perlindungan *&rne& Dtara yang men'adikan !abah negeri naungan *ritish *ritish bertanggung'awab dalam hal ehwal luar !abah S.bu *akar ter aksa meminda Dndang-Dndang Tubuh Kera'aan -&h&r bagi memb&lehkan *ritish men'adi ahli (a'lis (esyuarat Begeri • tahun 1914 *ritish melantik >&uglas %am bell sebagai Penasihat *ritish di -&h&r &e$ aga Penasihat J3h3r • ditubuhkan di 2&nd&n ada 1++6 • !ultan -&h&r berhubung se)ara langsung dengan Pe'abat Tanah -a'ahan di 2&nd&n • >iangg&tai &leh &rang *ritish • 1ungsinya adalah untuk menguruskan hubungan luar -&h&r dan menasihati !ultan -&h&r tentang hal-hal entadbiran • T&rrey men'ual haknya ke ada I&n 7@erbe)k Britain • I&n 7@erbe)k menghada i masalah kewangan • Tahun 1+77 7@erbe)k memin'am wang dari ada syarikat .bdul /ahman ..-1.7 -&hn . syarikat itu dinamakan !yarikat *&rne& Dtara *ritish (!*D*) Kesan Pe$ erian Piaga$ Dira/a British Ke(ada SBUB !*D* berkuasa mentadbir !abah Presiden ertama ialah !ir /uther0&rd .arat!S.ntaranya< a= Pesuruh'aya P&lis : untuk keamanan dan kestabilan -&h&r b= Ketua 'abatan Dkur : tugasnya melukis eta embangunan -&h&r yang menun'ukkan semua 'alan yang akan dima'ukan dan melukis eta lengka negeri -&h&r )= Ketua -abatan Tanah : meran)ang embangunan di (uar$ 9ndau$ !egamat$ Tangkak dan *atu Pahat • >igelar sebagai >at&6 *entara 2uar Dat3@ Muha$$ad I rahi$ Muns.i • Ketua -abatan Pendidikan -&h&r yang ertama tahun 1++4 • (endidirkan banyak sek&lah dan mendesak endidikan wa'ib ke ada rakyat -&h&r • >ianugerahi >at&6 *entara >alam • >igelar *a a Pendidikan (elayu -&h&r • Tahun 1+94 dilantik sebagai Timbalan (enteri yang ertama J3h3r Di a$ ang Pen/a/ahan British • se'ak Per%an%ian Persahabatan '))> *ritish menyusun strategi untuk menguasai -&h&r • *ritish bimbang -&h&r dikuasai kuasa *arat lain • usaha dan muslihat *ritish untuk menguasai -&h&r$ antaranya< i= *ritish menubuhkan 2embaga Penasihat -&h&r ii= !ultan -&h&r dinasihati su aya memin'am sebanyak . 7@erbe)k men'ual semua haknya ke ada . – KEKA6AAN EKONOMI SABAH MENARIK MINAT ?S6ARIKAT BORNEO UTARA BRITISH@ +SBUB.merika !yarikat$ *ritain$ *elanda dan !e any&l • syarikat-syarikat asing mula berta ak di !abah A$eri"a S.ari"at • tahun 1+63 !ultan *runei beri k&nsesi tanah di !abah ke ada wakil .nders&n iaitu 8aben&r Begeri-Begeri !elat men)adangkan su aya >at&6 . tahun • (&ses men'ual k&nsesi ke ada The American Trading 8ompan$ diketuai &leh -=A= T&rrey dan T= *= "arris • T&rrey gagal menanam k& i dan tebu di Kimanis • • • • • • 9 .ia muslihat *ritish untuk mengawal kewangan -&h&r • muslihat *ritish disedari &leh >at&6 .ndak dibersarakan dan dihantar ke 2&nd&n • *ritish menggunakan eluang ini untuk menguasai -&h&r • !ultan #brahim iaitu utera !ultan .l0red dan 9dward >ent • >ent tubuhkan Persatuan !ementara *&rne& Dtara *ritish *erhad • !aham syarikat di'ual ke ada rakyat *ritish bagi menambah m&dal erniagaan • Persatuan berusaha menda atkan Piagam >ira'a dari ada kera'aan *ritish untuk mengukuhkan kedudukan dan mema'ukan erniagaan • B&@ember 1++1 kera'aan *ritish menganugerahkan iagam ke ada Persatuan !ementara *&rne& Dtara *ritish *erhad • Tahun 1++.bdul (u6mein erbaharui a'akan dengan 7@erbe)k dan >ent melalui er'an'ian • !ultan *runei serahkan tanah antara Teluk Kimanis dan !ungai !ibuku • 1+7+ 7@erbe)k dan >ent menandatangani er'an'ian dengan !ultan -amalul .l)&)k Pengarah urusannya ialah .$. d&lar dari Begeri-Begeri !elat .ndak dengan menasihati sultan su aya tidak menerima tawaran in'aman *ritish • ran)angan *ritish ber'aya digagalkan • *ritish menyedari ke intaran >at&6 .4) • !abah menarik erhatian elaburelabur *arat kerana &tensi ek&n&mi • antaranya kuasa ...9) • >igelar >at&6 !eri . • !abah di bawah engaruh Kesultanan *runei dan Kesultanan !ulu • !abah men'adi tum uan edagang *arat kerana kedudukannya strategik dan kaya dengan hasil bumi .bdul /ahman ..

• !*D* tidak b&leh menyerahkan wilayah !abah ke ada sesia a tan a ersetu'uan kera'aan *ritish • !*D* mesti melantik entadbir dari ada egawai yang diakui kera'aan *ritish • !*D* erlu memelihara agama$ adat resam dan undang-undang enduduk tem atan • !*D* hendaklah mentadbir !abah dengan adil dan saksama • !*D* mesti menerima nasihat dari ada kera'aan *ritish ;71 SBUB Mengu"uh"an Kuasa Di Sa ah (Teks m/s: 1,3-1,+) emerintahan !*D* diketuai &leh gaben&r A="=Trea)her gaben&r dilantik &leh engarah syarikat dengan ersetu'uan kera'aan *ritish gaben&r dibantu ma'lis Penasihat yang ditubuhkan tahun 1++4 ahli ma'lis ialah !etiausaha Kera'aan$ *endahari dan Ketua Pasukan Keselamatan usat entadbirannya di !andakan !*D* menubuhkan 'abatan kera'aan untuk meli)inkan entadbiran

di erkenalkan dan disandang &leh enduduk tem atan • Ketua .nak Begeri (7rang KayaKaya : 7=K=K=) tugasnya membantu Pegawai daerah dalam entadbiran • >iberi surat kuasa yang memb&lehkan mereka menguruskan hal-hal berkaitan masyarakat tem atan )) Peringkat Kam ung • !*D* melantik Ketua Kam ung yang digelar 7rang Tua • !*D* mengekalkan englibatan eribumi dalam entadbiran kerana mereka memahami adat dan budaya masyarakat tem atan • !*D* tidak mem u mengga'i ramai egawai 9r& ah kerana menghada i masalah kewangan (iii) 5elaksanakan ndang& ndang Barat dan Tempatan • tu'uan untuk men'aga keamanan negeri • tahun 19,, diwu'udkan (ahkamah (a'istret dan (ahkamah .nak Begeri di -esselt&n a) (ahkamah (a'istret - dihakimi Pegawai >aerah - mengendalikan kes-kes berat se erti kes bunuh$ )ulik dan r&m akan b) (ahkamah .nak Begeri - hakim dilantik dari kalangan Ketua .nak Begeri yang ari0 dalam bidang agama #slam dan adat - mengendalikan kes-kes eribumi berkaitan undang-undang #slam dan adat Organisasi Pentad iran SBUB • &e$ aga Pengarah di 2&nd&n • Ga en3r di !abah yang dinasihati &leh (a'lis Penasihat • Setiausaha Kera/aan yang bertanggung'awab ke ada< ! Ketua!Ketua Ja atan (P&s$ *uruh$ P&lis$ Kewangan$ -abatan Tanah dan Dkur) - Residen yang meru akan ketua entadbir di eringkat residensi - Pega<ai Daerah meru akan ketua entadbir di eringkat daerah - tugasnya sebagai ma'istret$ emungut )ukai$ bendahari daerah dan egawai buruh • Ketua Ana" Negeri ula tugasnya men'aga keamanan$ menguruskan embahagian tanah$ menguti )ukai dan mema'ukan ertanian • Ketua Ka$(ung ula tugasnya menguruskan hal ehwal kam ung$ men'aga keamanan$ membantu mema'ukan erdagangan$ mela &rkan ke ada Pegawai >aerah tentang kes-kes ke)urian$ wabak enyakit dan men'aga keselamatan kam ung ;7= SBUB Menge"s('3itasi Hasi' Bu$i Sa ah (Teks m/s: 1,9-114)

• matlamat !*D* menguasai !abah adalah untuk memb&l&t kekayaan ek&n&mi !abah • !*D* mengeks l&itasi kekayaan !abah se erti hasil-hasil tradisi&nal$ hasil ertanian dagangan$ embalakan dan erl&mb&ngan (i) "asil-"asil Tradisi&nal !abah • !*D* memaksa enduduk tem atan menambah hasil keluaran tradisi&nal • "asil 'ualan enduduk dikenakan )ukai se erti )ukai tanah$ )ukai ke ala$ lesen erahu dan sen'ata • Tu'uan )ukai untuk mengatasi masalah kewangan !*D* • .ntara hasil-hasil utama< a) Sarang burung • eks &rt tradisi&nal !*D* yang menguntungkan • 19;6 nilai eks &rt sebanyak 1;3 ,,, d&lar • kawasan utama ialah di 8ua 8&mant&ng$ 8ua Kuamut dan gua (agdalene b) Pokok lanut • dikenali sebagai abaka$ manila hem atau musa teCtiles • hidu meliar di kawasan amah dan lembah • gentian &k&k lanut di'emur sebelum di r&ses men'adi tali ka al • di eks &rt ke 9r& ah c) 6otan • di eks &rt dalam bentuk tikar dan t&ngkat erab&t$

• • • • • •

)ara SBUB Mengu"uh"an Kuasa dan Me'i#in"an Pentad iran Sa ah (i) 5enubuhkan Jabatan Kera%aan Dalam Pentadbiran - antaranya -abatan P&s$ -abatan *uruh$ -abatan P&lis$ -abatan Kewangan dan -abatan Tanah dan Dkur - mem unyai Pegawai >aerah$ Ketua .nak Begeri (digelar 7rang kayaKaya : 7=K=K= ) dan Ketua Kam ung (ii)5embahagikan Sabah Kepada Beberapa 6esidensi B Daerah B Kampung a) Peringkat /esidensi • ada eringkat awal !abah dibahagi ke ada dua residensi iaitu /esidensi Pantai *arat dan /esidensi Pantai Timur • tahun 1943 terda at em at residensi iaitu /esidensi Pantai *arat$ /esidensi !andakan$ /esidensi Tawau dan /esidensi Pedalaman • setia residensi diketuai se&rang /esiden b) Peringkat >aerah • !etia residensi ula dibahagi ke ada bebera a daerah yang diketuai &leh Pegawai >aerah (berbangsa 9r& ah) • Terda at se uluh daerah iaitu daerah .l)&)k$ >aerah >ewhurst$ >aerah Ke el$ >aerah (artin$ >aerah (yburgh$ >aerah >ent$ >aerah %larke$ >aerah %unli00e$ >aerah (ayne dan >aerah 9l hinst&ne • Tahun 1913 'awatan Timbalan Pen&l&ng Pegawai >aerah

d) Pokok sagu B rumbia • meru akan tanaman tradisi&nal !abah • hidu subur di kawasan ber aya di muara sungai • harga sagu sangat mahal di asaran dunia • !*D* menggalakkan rakyat !abah mengusahakannya se)ara k&mersial • !agu mentah dieks &rt ke !inga ura dan 9r& ah • 1+++ nilai eks &rt sagu !abah sebanyak 94 444 d&lar e) .asil laut • se erti mutiara$ tre ang dan siri ikan yu • diusahakan &leh masyarakat *a'au • dieks &rt ke %hina (ii)"asil Pertanian >agangan • !*D* mengusahakan tanaman baru se erti getah dan tembakau • !abah mem unyai tanah luas dan subur a) Tembakau • tanaman dagangan yang enting • tembakau !abah diiktira0 terbaik di dunia • daun tembakau digunakan untuk menghasilkan )erut

10

• menda at asaran tinggi di *elanda dan .merika !yarikat • !*D* menge)ualikan )ukai eks &rt ke ada eladang tembakau bertu'uan menggalakkan tanaman tembakau • Tahun 1+9, terda at 61 buah ladang tembakau di !abah • 19,; hasil eks &rt tembakau !abah bernilai lebih ; 'uta d&lar • Kawasan utama enanaman ialah di Pulau *anggi$ Teluk (arudu$ 2ahad >atu$ Tawau dan !andakan b) 9etah • ladang-ladang getah dibuka di *eau0&rd$ -esselt&n dan Ten&m • berkembang akibat embinaan landasan kereta a i • !*D* memberi 4J di@iden ke ada engusaha getah bertu'uan menggalakkan enanamannya • !*D* 'uga memberi enge)ualian )ukai eks &rt selama 3, tahun ke ada engusaha getah • *uruh ladang getah dibawa masuk dari %hina dan -awa • 8etah men'adi hasil eks &rt utama !*D* (iii)Pembalakan • !*D* menguasai hasil balak !abah • Kaya dengan sumber balak se erti seraya$ ramin$ ka ur$ belian dan meranti • Kawasan embalakan utama di !andakan$ 2ahad >atu dan Tawau • Tahun 1+9+ kilang mem r&ses kayu balak ke unyaan !*D* dibina • *uruh dibawa masuk dari 1ili ina dan #nd&nesia • "asil kayu balak dieks &rt ke %hina$ !inga ura$ *ritain dan .ustralia melalui elabuhan !andakan (i@)Perl&mb&ngan • !*D* giatkan erl&mb&ngan !abah se erti emas$ arang batu dan mangan a) 7mas • tahun 1++6 diusahakan &leh 7rang %ina di !ungai !egama b) Arang batu • dil&mb&ng di !ilim & &n dan 2abuan • !ilim & &n mem unyai l&ngg&kan arang batu terbesar .sia Tenggara • diusahakan &leh S$arikat 8o<ie .arbour 8oal c) 5angan • diusahakan di Teluk (arudu &leh !yarikat *ritish *&rne& 9H l&rati&n • dieks &rt ke *ritain ;72 Peru ahan S3sia' SBUB Di Sa ah (Teks m/s: 113-1;,) • !*D* membangunkan kemudahan asas se erti landasan kereta a i

'alan raya$ sek&lah$ h&s ital dan telegra0 • tu'uannya untuk ke entingan dan keuntungan !*D* (i) 2andasan kereta a i • 1+96 landasan kereta a i ertama dari Aest&n ke *eau0&rd se an'ang 4; km • 19,4 dibina landasan dari -esselt&n yang dikenali sebagai B&rth *&rne& /ailway • 19,3 landasan disambung dari *eau0&rd ke -esselt&n dan dari Ten&m ke (alala • tu'uannya untuk memudahkan !*D* mengangkut hasil keluaran di bahagian edalaman ke elabuhan (ii)-alan raya • !*D* menum ukan embinaan 'alan raya di bandar-bandar besar se erti -esselt&n$ !andakan$ 2ahad >atu$ Kudat dan Tawau • tu'uannya untuk menghubungkan kawasan kegiatan ek&n&mi dengan bandar dan elabuhan • 194,-an erhentian m&t&kar dan bas dibina di K&ta Kinabalu (iii)Pengangkutan air • 1+9, !yarikat Perka alan !traits !teamshi memulakan erkhidmatan • tu'uannya untuk mengangkut enum ang dan barangan (i@)Pendidikan • !*D* kurang memberi erhatian • !*D* hanya menyediakan endidikan di eringkat rendah kerana kekurangan wang • !*D* angga bidang endidikan tidak menguntungkan • Kebanyakan sek&lah dibina &leh mubaligh Kristian bagi tu'uan menyebarkan agama Kristian • antara sek&lah yang wu'ud ialah !ek&lah #nggeris$ !ek&lah (elayu dan !ek&lah %ina a) Sekolah #nggeris • 1++4 sek&lah #nggeris ertama iaitu #nstitut *yr&n dibina di !andakan &leh mubaligh /&man Kat&lik • tahun 1++7 !ek&lah !t= (ary ditubuhkan di !andakan • 19,9 -abatan Pela'aran ditubuhkan untuk menguruskan sek&lah-sek&lah di !abah • tahun 1949 terda at 49 buah sek&lah mubaligh dengan ela'ar seramai 47,, &rang b) Sekolah 3atihan • dibina di -esselt&n ada 1 -ulai 1913 • meru akan sek&lah latihan bagi anak-anak Ketua .nak Begeri • dibina bertu'uan untuk melatih anakanak men'adi egawai entadbiran eringkat rendah • bahasa engantarnya ialah *ahasa (elayu

• dari segi kurikulum ela'ar dia'ar tentang memba)a$ menulis dan mengira • 'awatan yang dikhaskan bagi lulusan sek&lah ini ialah ren'er$ kerani dan Ketua .nak Begeri c) Sekolah 5ela$u dan Bumiputera • tahun 19;1 sek&lah (elayu ertama dibina di K&ta *elud • 194, terda at 1, buah sek&lah (elayu bagi menam ung 4,, &rang ela'ar • 19;4 ditubuhkan !ek&lah *umi utera Keningau di Keningau d) Sekolah 8ina • dibina sendiri &leh masyarakat %ina • 194, terda at 11 ,,, ela'ar berda0tar di sek&lah (elayu$ sek&lah mubaligh dan sek&lah %ina (@)Pembinaan "&s ital dan Pusat Kesihatan • !*D* bina h&s ital di bandar-bandar besar se erti -esselt&n$ !andakan$ *eau0&rd dan kudat • 19;4 "&s ital *esar Tawau di bina • 194, terda at 9 buah h&s ital dan 4, buah klinik di !abah • di kawasan luar bandar disediakan usat- usat kesihatan • kelemahan : bilangan d&kt&r tidak men)uku i • erkhidmatan erubatan tidak da at dinikmati &leh seluruh rakyat !abah (@i)Kemun)ulan *andar-*andar *aru • akibat dari ada kema'uan dalam bidang ek&n&mi dan s&sial • bandar-bandar berkembang esat sebagai usat entadbiran dan erdagangan • antaranya !andakan$ Kudat$ -esselt&n$ Tawau dan 2ahad >atu a) Sandakan • diasaskan Ailliam Pryer tahun 1+79 • menamakannya sebagai 9l& ura bermaksud bandar yang )antik • berkembang ma'u sebagai usat entadbiran$ elabuhan antarabangsa dan usat embalakan b) Ta<au • sebuah elabuhan yang terkenal di Pantai Timur !abah • eks &rt utamanya getah$ abaka$ mutiara dan kayu balak c) Kudat • tahun 1++1 !*D* men'adikannya sebagai usat entadbiran yang ertama • edagang meneta dan membina kedai di Kudat • gagal menarik ramai enduduk dan edagang kerana keadaan ge&gra0inya tidak sesuai untuk ertanian

11

• tahun 1++4 !*D* memindahkan usat entadbirannya ke !andakan d) Jesselton • diasaskan tahun 19,, &leh %harles -essel • nama asalnya Jessel To<n sem ena nama engasasnya • kemudiannya disingkatkan ke ada -esselt&n • 'uga dikenali dengan nama . i-. i$ !ingga (ata atau >iasuka • -esselt&n ma'u kerana embinaan landasan kereta a i$ erkembangan tanaman getah dan sebagai usat erdagangan dan elabuhan enting • 1967 nama -esselt&n ditukar ke ada K&ta Kinabalu Peru ahan S3sia' dan Ke$a/uan &ain e'abat &s 1++4 !*D* mengeluarkan setem ertama !abah tahun 1++4 'uga akhbar ertama di !abah diterbitkan iaitu The 4orth Borneo .erald 1+9,-an k&ntin'en &lis tem atan ditubuhkan 19,, !*D* telah menubuhkan DSkuad TerbangA untuk men'amin keselamatan dan diangg&tai egawai &lis tem atan 19,4 l&'i air di K&ta Kinabalu dibina untuk membekalkan air bersih tahun 19,3 menara 'am -esselt&n dibina dan kekal hingga sekarang di !abah

- untuk tu'uan eks &rt - diusahakan di Pulau Pinang$ !elang&r$ Begeri !embilan dan !arawak - kurun ke-19 lada hitam dan gambir di erkenalkan di -&h&r melalui !istem Kang)u - di -&h&r tanaman ini diusahakan &leh &rang-&rang %ina dari !inga ura - tanaman ini men'adi hasil eks &rt enting -&h&r sehingga awal kurun ke-;, - gambir biasanya digunakan sebagai bahan ewarna dan men)elu sutera b) Buah pala dan cengkih - banyak ditanam di Pulau Pinang - tanaman buah ala diutamakan kerana harganya lebih tinggi - dieks &rt ke 9r& ah dan %hina - )engkih yang dikeringkan sesuai di'adikan ubat - 1+3,-an tanaman ini mer&s&t kerana harganya tidak stabil c) Tebu - ladang tebu banyak dibuka di !eberang Perai dan Perak - ermintaan terhada gula meningkat di asaran dunia - 1+4,-an !eberang Perai meru akan usat engeluaran gula utama di negeri-Begeri !elat - tahun 19,, Perak men)ul sebagai usat engeluar gula terbesar di Tanah (elayu - gula men'adi eks &rt enting Tanah (elayu selama ham ir 3, tahun d) bi ka$u - merua akan tanaman eks &rt enting Tanah (elayu - banyakditanam di (elaka$ Begeri !embilan dan !elang&r e) 4anas - industri mengetin nanas ber usat di Perak$ !elang&r dan -&h&r - sebelum Perang >unia ## Tanah (elayu meru akan engeks &rt nanas dalam tin kedua terbesar di dunia 471 Tana$an Baru Me$anta("an E"3n3$i (teks m/s: 1;+-1;9) - kurun ke-;, tanaman dagangan tradisi&nal kurang enting kerana harganya tidak stabil di asaran dunia - *ritish mem erkenalkan tanaman baru se erti k& i$ kela a sawit$ tembakau dan teh a) Kopi - diusahakan se)ara besar-besaran di Perak$ !elang&r$ Begeri !embilan dan -&h&r - harga k& i meningkat di asaran dunia b) Kelapa sa<it

- berasal dari .0rika - di erkenalkan di Kuala !elang&r - 19;,-an minyak kela a sawit mula dieks &rt - ladang kela a sawit dibuka di Perak dan -&h&r - -&h&r men'adi engeks &rt utama kela a sawit c) Tembakau - ladang dibuka di Pulau Pinang dan Pahang d) Teh - diusahakan di %amer&n "ighlands$ Pahang - teh yang dihasilkan di Tanah (elayu bermutu tinggi dan dikenali sebagai DTeh 8e$lonA 47= Per"e$ angan Perusahaan Getah (Teks m/s: 14,-144) - akhir kurun ke-19 harga k& i 'atuh di asaran dunia - getah di erkenalkan sebagai tanaman ilihan untuk memulihkan ek&n&mi - kurun ke-;, getah men'adi eks &rt enting Tanah (elayu (i) Se%arah Asal& sul 9etah - berasal dari *ra?il - getah di Tanah (elayu dari 'enis .evea Brasiliensis - tahun 1+76 sebanyak 7, ,,, bi'i getah dari *ra?il dibawa ke 9ngland &leh "enry Ai)kham - kemudian disemai di Kew 8arden$ 9ngland - sebanyak 4,, benih getah dihantar ke negara-negara naungan british terutamanya !ri 2anka - 1+77 sebanyak ;; batang anak getah dibawa ke !inga ura dan ditanam di *&tani)al 8arden - dari !inga ura bebera a batang anak getah dibawa ke Kuala Kangsar dan ditanam di halaman kediaman /esiden Perak - Pengarah *&tani)al 8arden !inga ura iaitu "=B=/idley yang bertanggung'awab menggalakkan tanaman getah di Tanah (elayu (ii)Perkembangan 9etah - awal kurun ke-;, harga getah melambung tinggi di asaran dunia - ermintaan meningkat kerana erkembangan erusahaan membuat m&t&kar di 9r& ah dan .merika !yarikat - ladang-ladang getah dibuka besarbesaran di !elang&r$ Perak$ Begeri !embilan dan -&h&r - 19;,-an Tanah (elayu menghasilkan 34J dari ada 'umlah engeluaran getah dunia - Tanah (elayu mun)ul engeluar getah terbesar dunia - !yarikat-syarikat 9r& ah menguasai erusahaan getah di Tanah (elayu

• • • • •

• •

-----------------------------------------------------

BAB 4 – BRITISH MENGEKSP&OITASI EKONOMI +TANAH ME&A6U8 SARAAAK DAN SABAH, 471 Kegiatan Pertanian Dagangan (Teks m/s: 1;6-1;+) eringkat awal diusahakan 'enis tanaman tradisi&nal se erti lada hitam$ gambir$ buah ala$ )engkih$ ubi kayu$ tebu dan nanas - diusahakan kerana menda at asaran yang baik - *ritish hanya menggalakkan eladang 9r& ah dan &rang asing untuk mengusahakan ertanian dagangan - enduduk tem atan tidak digalakkan terlibat a) 3ada hitam dan gambir

12

galian yang dikeluarkan sebagai hasil sam ingan erl&mb&ngan bi'ih timah .Perkembangannya da at dilihat dalam dua eringkat iaitu eringkat sebelum dan sele as )am ur tangan *ritish a) Peringkat Sebelum 8ampur Tangan British di Tanah 5ela$u ./aub meru akan kawasan l&mb&ng emas terbesar Tanah (elayu .kaedah t&rehan ini meningkatkan engeluaran susu getah e) Pelaburan 5odal .dil&mb&ng di *ukit *esi$ Terengganu dan /&m in$ Pahang .harga k& i 'atuh kerana engeluaran berlebihan di *ra?il dan serangan serangga er&sak ."asil galian adalah se erti bi'ih timah$ emas$ arang batu$ bauksit$ bi'ih besi dan ilmanit a) 7mas .dihasilkan a abila bekalan getah asli dunia ter utus akibat Perang >unia ## .bi'ih timah meru akan galian ter enting di Tanah (elayu .men'adi esaing ke ada getah asli .eladang ter aksa beralih ke ada tanaman getah c) Tenaga Buruh 5encukupi .bi'ih timah digunakan dalam erusahaan mengetin makanan b) Kaedah 5elombong Bi%ih Timah 3ebih 5oden .ermintaan bi'ih timah semakin meningkat .tahun 1+.7 buah ka al k&rek di Tanah (elayu 13 .-4-6idle$ .embesar (elayu b) Peringkat Selepas 8ampur Tangan British di Tanah 5ela$u .di erkenalkan &leh syarikah-syarikat 9r& ah awal kurun ke-.dil&mb&ng di *ukit Pasir dan Teluk /amunia di -&h&r$ Teluk 9mas di (elaka d) Bi%ih besi .erkembangannya adalah kerana 0akt&r se erti /e@&lusi Perindustrian dan kaedah mel&mb&ng yang lebih m&den a) 6evolusi Perindustrian di 7ropah .erl&mb&ngan bi'ih timah semakin berkembang dengan englibatan &rang %ina .9 terda at 1.banyak l&mb&ng baru dibuka di .ntarabangsa a) 6ancangan Sekatan Stevenson '0.m ang$ Kuala 2um ur dan di 2embah Kinta$ Perak .&rang %ina mem erkenalkan sistem l&mb&ng dedah$ am kelikir dan alung akhir kurun ke-19 &rang %ina menguasai kegiatan mel&mb&ng bi'ih timah %a"t3r!%a"t3r Per"e$ angan Bi/ih Ti$ah .di erlukan untuk membuat kasut$ akaian$ tayar kenderaan$ alat erubatan dan enebat elektrik b) Ke%atuhan .arga Kopi . ka al k&rek ertama kali digunakan &leh S$arikat 5ala$an Tin Dredging di *atu 8a'ah$ Perak .!ebelum dieks &rt bi'ih timah di r&ses men'adi '&ngk&ng timah . ..harga getah 'atuh dan memberi kesan ke ada erusahaan getah &ang"ah!&ang"ah Mensta i'"an Harga Getah ..menggunakan )ara mendulang dan melam an .*elanda dan #nd&nesia enggan menyertai ran)angan ini sebaliknya terus meningkatkan engeluaran getah . .buruh dari #ndia dibawa masuk se)ara besar-besaran untuk beker'a di ladang-ladang getah d) saha .diusahakan &leh syarikat dari .ada tahun 19.tahun 19.ustralia b) Arang batu .l&mb&ng bi'ih besi 'uga dibuka di Kedah$ Perak dan -&h&r e) #lmanit .merika !yarikat dan 9r& ah .-an dil&mb&ng se)ara k&mersial di raub$ Pahang .disertai negara naungan *ritish se erti Tanah (elayu dan !ri 2anka .*ritish menguasai Tanah (elayu adalah 'uga kerana bi'ih timah .-an berlaku ?aman kemelesetan ek&n&mi dunia ..Tu'uannya untuk menggalakkan ladang-ladang baru dibuka Se a !Se a Ke/atuhan Perusahaan Getah .di erkenalkan /an)angan !te@ens&n dan Per'an'ian Peraturan 8etah .rang$ !elang&r .disertai &leh Tanah (elayu$ !abah$ !arawak$ !ri 2anka$ #ndia$ (yanmar$ #nd&nesia$ #nd&%hina dan Thailand .&rang %ina dan 9r& ah dibenarkan membuka l&mb&ng bi'ih timah dengan mema'ak tanah dari ada embesar.digunakan sebagai bahan a i c) Bauksit .banyak syarikat besar 9r& ah melabur dalam erusahaan getah di Tanah (elayu se erti Sime Darb$ dan 9uthrie !) 8ukai 6endah ..tahun 19.se'enis l&gam yang digunakan untuk membuat aluminium .setia negara dikehendaki mengurangkan engeluaran mengikut ku&ta yang diteta kan .arrisons and 8ros!ield dan nited Plantation .*ritish mema'ukan kegiatan erl&mb&ngan .1+9.dil&mb&ng di *atu .ber'aya meningkatkan semula harga getah di asaran dunia sebelum Perang >unia ## Penge'uaran Getah Tiruan .tu'uan untuk mengurangkan engeluaran getah dan menstabilkan harga .kegiatan mel&mb&ng adalah ber)&rak tradisi&nal .menggunakan "a(a' "3re" untuk menghasilkan lebih banyak bi'ih timah .mem erkenalkan kaedah men&reh mengikut sistem 5ibedem6 atau sistem tulang ikan herring .-194.getah asli keluaran Tanah (elayu bermutu tinggi dan da at menandingi getah tiruan 472 Per"e$ angan Perusahaan Per'3$ 3ngan (Teks m/s: 144-14+) .merika !yarikat mem erkenalkan getah tiruan sele as Perang >unia ## .-an &rang %ina dibawa masuk beker'a di l&mb&ng bi'ih timah ke unyaan embesar melayu di daerah 2ukut$ !ungai D'&ng$ 2arut dan Klang .se erti Sime Darb$$ 9uthrie$ .Penduduk tem atan mengusahakan tanaman se)ara kebun ke)il %a"t3r!%a"t3r Per"e$ angan Perusahaan Getah a) Permintaan 9etah 5eningkat ..tu'uan untuk mengurangkan engeluaran dan meningkatkan harga getah .akhir kurun ke-19 Tanah (elayu meru akan enyumbang utama bi'ih timah dunia iaitu sebanyak 33J .tahun 191.+ ran)angan ini ditamatkan &leh *ritish a abila gagal men)a ai matlamat b) Per%an%ian Peraturan getah Antarabangsa '0/2 .diusahakan &leh &rang (elayu .*ritish mengenakan )ukai tanah dan )ukai eks &rt yang rendah .di erlukan dalam erusahaan membuat m&t&kar di .dihasilkan di batang Padan0$ Perak Per"e$ angan Per'3$ 3ngan Bi/ih Ti$ah .

ada 'uga &rang #ndia beker'a membina 'alan kereta a i$ 'alan raya dan men'adi buruh di bandar dan elabuhan Siste$ Kangani .tu'uan sebagai tenaga buruh di l&mb&ng bi'ih timah dan ladang getah .tertum u ada erl&mb&ngan bi'ih timah dan erusahaan getah .tahun 19.tu'uan untuk menguruskan engeluaran hasil hutan dengan lebih sistematik a) Damar .mewu'udkan 'urang ek&n&mi antara masyarakat bandar dengan masyarakat luar bandar 474 Per"e$ angan E"3n3$i Me$ a<a Peru ahan (Teks m/s: 14.&rang %ina dibawa masuk ke Tanah (elayu melalui ma'ikan .digunakan sebagai bahan binaan$ membuat erab&t dan erahu .erubahan dialami antaranya enggunaan buruh-buruh luar$ kema'uan engangkutan dan erhubungan$ kemudahan s&sial$ endidikan @ernakular dan kemun)ulan bandar-bandar baru i) Penggunaan *uruh 2uar .antara kayu balak yang diusahakan ialah )engal$ meranti dan keruing .dikuasai syarikat asing khususnya syarikat 9r& ah .tekn&l&gi m&den se erti mesin hidraulik banyak digunakan dalam kegiatan erl&mb&ngan bi'ih timah b) 9k&n&mi Tradisi&nal .kema'uan esat ek&n&mi terutama erl&mb&ngan bi'ih timah dan erusahaan getah membawa elbagai erubahan .diusahakan se)ara tradisi&nal melalui kegiatan $era$u .di er&leh dari ada &k&k getah er)a yang tumbuh dalam hutan .di er&leh dari ada getah elbagai 'enis &k&k di hutan .*ritish lebih mengutamakan ek&n&mi dagangan se erti kegiatan erl&mb&ngan$ erladangan dan erdagangan .mereka dikehendaki beker'a dengan ma'ikan sehingga hutang tambang selesai .ia melibatkan kegiatan ek&n&mi dagangan dan ek&n&mi tradisi&nal a) 9k&n&mi >agangan .diusahakan &leh &rang (elayu di luar bandar .kegunaannya untuk di'adikan ramuan getah engunyah dan sebagai elekat dalam industri gigi alsu .melibatkan m&dal ke)il Kesan Kegiatan D<ie"3n3$i .-an harga bi'ih timah 'atuh akibat kemelesetan ek&n&mi dunia 1941 ditandatangani Per/an/ian Bi/ih Ti$ah Antara angsa sebagai langkah memulihkan semula harga bi'ih timah negara-negara terlibat ialah Tanah Me'a.digunakan untuk membuat eralatan bedah$ b&la g&l0 dan bahan enebat kabel telegra0 dasar laut .kangani bermaksud enyelia atau ketua eker'a di ladang getah - - - - - 14 .Tanah (elayu kaya dengan hasil hutan se erti kayu-kayan$ r&tan$ damar$ madu lebah$ ka ur barus$ getah er)a dan getah 'elutung .-13+) .semasa entadbiran *ritish hasilhasil ini men'adi kegiatan ek&n&mi ber)&rak k&mersial .ber)&rak sara diri .kebanyakan dibawa masuk melalui Sistem Kontrak .dihasilkan untuk kegunaan dalam negeri dan 'uga banyak dieks &rt ke %hina .melibatkan elaburan m&dal yang besar .dibawa masuk beker'a di ladangladang getah .dieks &rt untuk di'adikan @arnis iaitu bahan untuk menggila ermukaan a an atau r&tan b) 9etah perca . Penge'uaran Hasi' Hutan (Teks m/s: 149-141) .kegunaan r&tan untuk di'adikan bakul$ tikar $t&ngkat$ tangkai ayung dan erab&t e) Pembalakan .ada 'uga yang datang ke Tanah (elayu se)ara ersendirian dan beker'a di sekt&r ertanian dan men'adi eker'a mahir di bandar Siste$ K3ntra" .dibawa masuk beker'a di l&mb&ng bi'ih timah di Perak$ !elang&r dan negeri !embilan .ia biasanya dieks &rt d) 6otan .tahun 19.*ritish memastikan ia men)uku i demi ke entingan *ritish untuk memb&l&t kekayaan Tanah (elayu a) 1rang 8ina .1 *rritish menubuhkan -abatan Perhutanan .tertum u ada kegiatan menanam adi dan menangka ikan .sele as tamat k&ntrak mereka bebas beker'a dengan ma'ikan lain b) 1rang #ndia .-an getah 'elutung dikum ul menggunakan tabung buluh .+ *ritish mem erkenalkan lesen kilang a an untuk mengawal kegiatan embalakan dan industri berasaskan kayu Kegiatan D<ie"3n3$i .kemudian susu dikum ul dalam bekas dan dibentuk men'adi beb&la atau '&ngk&ng c) 9etah %elutung .-an &rang 9r& ah menguasai erusahaan bi'ih timah sebanyak 6+J Ke/atuhan Harga Bi/ih Ti$ah dan &ang"ah Mengatasi 194.menggunakan eralatan tradisi&nal se erti kerbau untuk memba'ak sawah adi .di erkenalkan &leh *ritish terhada enduduk di Tanah (elayu .banyak dieks &rt ke %hina dan *ritain .untuk menda atkan getah er)a batang &k&k ditetak bagi mengeluarkan susunya .tambang er'alanan dibayar &leh ma'ikan .damar digunakan untuk menutu renggangan ada a an erahu ..merika !yarikat dan 9r& ah .lebih ber&rientasikan eks &rt .dima'ukan terutama di kawasan antai barat Tanah (elayu .dibawa masuk melalui Sistem Kangani .194..u8 B3'i9ia8 Nigeria dan Ind3nesia semua negara bersetu'u untuk mengurangkan engeluaran bi'ih timah hasilnya ada tahun 1944 Ma/'is Bi/ih Ti$ah Antara angsa ditubuhkan tu'uan untuk menyelaraskan engeluaran bi'ih timah kesannya da at menstabilkan semula harga bi'h timah 47.*ritish menggalakkan kemasukan imigran %ina dan #ndia .british menggalakkan engeluaran hasil hutan untuk dieks &rt ke %hina$ .kegiatan ek&n&mi tradisi&nal ini diabaikan &leh british .di'alankan se)ara besar-besaran menggunakan tekn&l&gi m&den dan dis&k&ng kemudahan asas yang baik se erti sistem erhubungan dan engangkutan yang teratur .berlaku erkembangan tidak seimbang .ma'ikan 'uga menyediakan makanan$ akaian dan tem at tinggal .berasal dari %hina !elatan .berasal dari selatan #ndia .19.melibatkan tenaga buruh yang ramai .

buruh-buruh dibayar ga'i teta dan diletakkan di bawah 'agaan kangani .ka al terbang ertama yang digunakan &leh !yarikat Aearne adalah dari 'enis ki as dua iaitu D-.tu'uan memudahkan bi'ih timah dieks &rt .masyarakat eribumi terus ter inggir dan ter isah dari ada arus erkembangan ek&n&mi .4 kereta a i Begeri-Begeri (elayu *ersekutu ditubuhkan .tahun 1947 erkhidmatan enerbangan awam di erkenalkan &leh S$arikat "earne Air Service iaitu hak milik Aearne bersaudara .tu'uan su aya erhubungan antara negeri di Tanah (elayu dengan negeri-negeri lain da at dibuat dengan antas .antara yang ditekankan ialah sistem &s dan telegra0$ tele0&n dan radi& .buruh dikehendaki beker'a dengan emilik ladang sehingga segala hutang tambang selesai Kesan Ke$asu"an Buruh ..ka al susur antai ini membawa bekalan makanan$ 'entera dan buruh untuk erusahaan erl&mb&ngan bi'ih timah .erkhidmatan kereta a i di erkenalkan di Tanah (elayu akhir kurun ke-19 .kurun ke-.&rang %ina .kangani dibayar k&misen berdasarkan 'umlah buruh yang da at dibawa masuk .&rang (elayu : tinggal di kawasan luar bandar (desa) .ersekitaran tem at ker'a dan kediaman yang k&t&r menyebabkan enyakit se erti taun$ beri-beri dan malaria mudah merebak .kangani menguruskan tambang dan er'alanan buruh-buruh sehingga selamat tiba di ladang ma'ikan .menghubungkan seluruh Tanah (elayu (hanya Terengganu yang tiada landasan kereta a i) .ns&n (Teluk #ntan) .Tai ing ke P&rt Aeld (Kuala !e etang . i Tanah (elayu *erhad : KT(* =asa Ketiga ('0'+&'0/') . setia daerah di Perak b&leh menghubungi Tai ing melalui Telegra0 .mewu'udkan masyarakat berbilang kaum yang terdiri dari ada elbagai keturunan yang mengamalkan )ara hidu $ bahasa dan agama yang berbe?a Per"e$ angan Siste$ Pengang"utan dan Perhu ungan *ritish memerlukan sistem engangkutan dan erhubungan yang )eka dan antas tu'uan untuk membawa hasil ek&n&mi terutama bi'ih timah dan getah ke elabuhan untuk dieks &rt engangkutan se erti landasan kereta a i dan 'alan raya erhubungan se erti erkhidmatan &s$ telegra0 dan tele0&n .kema'uan ek&n&mi membawa ke ada engenalan erkhidmatan ka al wa dan ka al terbang Kapal "ap .tahun 19.-an e'abat &s dan telegra0 dibina di Tai ing$ Perak .untuk memudahkan entadbiran *ritish . i Tanah (elayu : KT( tahun 194+ .syarikat ini beribu e'abat di !inga ura .bdul !amad dan 1rederi)k Aeld$ 8aben&r Begeri-Begeri !elat =asa Kedua (')0(&'0+0) .&rang #ndia : tinggal dan beker'a di ladang getah .ditukar nama ke ada Kereta . rangkaian 'alan raya meningkat akibat meningkatnya enggunaan kenderaan berm&t&r se erti kereta$ l&ri dan bas 'alan-'alan yang sedia ada ditura untuk disesuaikan dengan kenderaan berm&t&r banyak 'alan raya dibina untuk menghubungkan kawasan kegiatan ek&n&mi dengan elabuhan dan untuk menghubungkan bandarbandar besar dengan bandar-bandar ke)il tahun 1949 terda at satu 'aringan 'alan raya yang menghubungkan seluruh Tanah (elayu tum uan 'alan raya adalah di kawasan yang mem unyai ke entingan ek&n&mi dan memudahkan entadbiran *ritish .a eringkat awal 'alan raya dibina untuk menghubungkan kawasan l&mb&ng bi'ih timah dan ertanian dengan stesen kereta a i 'alan raya telah dibina menghubungkan Kuala 2um ur dengan # &h dan !eremban awal kurun ke-.-6apides Ke$a/uan Siste$ Perhu ungan .Kuala 2um ur ke P&rt !wettenham (Pelabuhan Klang) .tiga tu'uan embinaan landasan kereta a i ada eringkat ini iaitu< .memulakan enerbangan dalam negeri antara !inga ura$ Kuala 2um ur dan Pulau Pinang .mula di erkenalkan di kawasan kegiatan ek&n&mi$ usat entadbiran$ elabuhan seterusnya berkembang ke kawasan etem atan .kangani ini dihantar &leh emilik ladang ke #ndia untuk men)ari tenaga buruh .terda at tiga 0asa erkembangan< =asa Pertama ('))>&')0*) .!eremban ke P&rt >i)ks&n - - - - Ke$a/uan Pengang"utan &aut dan Udara 15 .masalah kesihatan wu'ud akibat dari ada ertambahan enduduk yang esat$ embukaan kawasan hutan untuk kegiatan ek&n&mi dan etem atan baru .tahun 191.enyakit malaria dan beri-beri diangga enghalang ada erkembangan ek&n&mi *ritish kerana menyebabkan banyak kematian di kalangan buruh %ina dan #ndia - - - - - - a) Perkembangan 2andasan Kereta a i .untuk menghubungkan kawasan utara dengan selatan a abila BegeriBegeri (elayu *ersekutu ditubuhkan .tahun 1++6 landasan kereta a i dari Kuala 2um ur ke Klang telah dirasmikan yang dihadiri &leh !ultan .sebagai engangkutan awam bagi enduduk Tanah (elayu .untuk memenuhi ke erluan ek&n&mi se erti bi'ih timah dan getah yang semakin berkembang esat .tinggal di kawasan l&mb&ng dan di bandar • beker'a sebagai el&mb&ng dan eniaga .tahun 1+9.dibina untuk ke erluan erl&mb&ngan bi'ih timah .tahun 1+7. S$arikat Straits Steamship ditubuhkan di !inga ura .hari ini dikenali sebagai Kereta .men'alankan kegiatan ertanian ber)&rak tradisi&nal dan nelayan .antara landasan kereta a i yang dibina ialah dari . e'abat &s dan telegra0 dibina di Pulau Pinang Ke$a/uan Per"hid$atan Kesihatan dan Ke$udahan Asas &ain a) Perkhidmatan Kesihatan .# &h dan batu 8a'ah ke Teluk .)&nt&h: ka al wa The SS Perak memberikan erkhidmatan dari !inga ura ke Pelabuhan Klang Kapal Terbang .memenuhi ke erluan ek&n&mi dan entadbiran *ritish Per"e$ angan Ja'an ra..mewu'udkan engenalan kaum mengikut kegiatan ek&n&mi se erti .landasan kereta a i dibina sele as *ritish ber'aya mem erluaskan engaruhnya di negeri-Begeri (elayu Tidak *ersekutu .landasan kereta a i yang endek dibina menghubungkan kawasan l&mb&ng dengan elabuhan ..tu'uannya adalah untuk< .tu'uan untuk memberi erkhidmatan ka al wa ke ada elabuhan di Begeri-Begeri (elayu .dasar *ritish mewu'udkan 'urang ek&n&mi antara kaum .

# &h berkembang men'adi bandar yang sibuk .1+96 Kuala 2um ur di'adikan usat entadbiran Begeri-Begeri (elayu *ersekutu .*ritish mengambil langkah mendirikan h&s ital$ usat erubatan dan #nstitut Penyelidikan Perubatan untuk mengatasi masalah kesihatan .l&r !etar ke 8urun$ Kedah .lulusan sek&lah (elayu ber eluang melan'utkan ela'aran ke maktabmaktab erguruan yang ditubuhkan untuk melatih guru-guru sek&lah (elayu .usat.1++.tenaga elektrik di erkenalkan akibat dari ada kema'uan ek&n&mi .*ritish men'adikan Kuala 2um ur sebagai usat bandar yang dilengka i dengan elbagai kemudahan entadbiran dan erniagaan ..terletak di daerah 2arut . Kuala 2um ur di'adikan ibu negeri !elang&r menggantikan Klang .Kuala 2um ur terus berkembang dari ada sebuah erkam ungan l&mb&ng bi'ih timah men'adi usat erdagangan yang ma'u .1+9.sek&lah menengah tidak disediakan untuk anak-anak (elayu menyambung ela'aran .terletak di 2embah Kinta .nama asalnya Kelian Pauh .terusan ini mula dibina tahun 1++3 dan sia ada tahun 1+93 yang diberi nama Terusan Aan Mat Sa$an .tahun 1+6.lulusan sek&lah (elayu hanya layak men'adi guru$ &lis dan men'awat 'awatan rendah di 'abatan keta'aan .sistem endidikan vernakular di negara kita wu'ud akibat dari ada embentukan masyarakat berbilang kaum dan dasar *ritish yang kurang memberi erhatian ke ada bidang endidikan .ara"at Ber i'ang Kau$ .usat kesihatan ke)il 'uga didirikan di Perak$ !elang&r$ Begeri !embilan dan Pahang untuk memudahkan enduduk di luar bandar . (aktab Perguruan (elaka 16 .19.ir ditubuhkan untuk mema'ukan tanaman adi .-an ramai &rang %ina dibawa masuk untuk men'alankan kegiatan mel&mb&ng bi'ih timah di sekitar Kuala 2um ur .tahun 1++.untuk membina terusan ini unggun a i dinyalakan ada 'arak tertentu sebagai enanda untuk memastikan terusan digali dengan lurus .*ritish tidak berhasrat mema'ukan endidikan anak (elayu .Ea .endidikan sekadar men'adikan anak-anak (elayu sebagai etani dan nelayan yang lebih baik dari ada ibu ba a mereka .1 #nstitut Penyelidikan Perubatan ditubuhkan di Kuala 2um ur .tu'uannya untuk membuat enyelidikan bagi men)ari un)a$ rawatan dan langkah men)egah enyakit berbahaya se erti malaria dan beri-beri b) !istem Pengairan Dntuk Penanaman Padi ..berkembang men'adi sebuah bandar m&den dan di'adikan ibu negeri Perak c) Kuala 3umpur .didirikan untuk memberi endidikan sekular ke ada anak-anak etani dan nelayan .1+97 *angunan !ultan .dibuka se'ak kurun ke-16 dan didiami &leh &rang (elayu .19.kawasan sawah adi yang luas telah dibuka di !ungai (anik$ Perak dan Tan'ung Karang$ !elang&r )) *ekalan Tenaga 9lektrik .sek&lah (elayu terawal dibuka di Begeri-Begeri !elat iaitu !ek&lah (elayu 8elug&r (1+16) dan !ek&lah (elayu *ayan 2e as di Pulau Pinang dan !ek&lah (elayu di 2anggar$ Pekan$ Pahang .tu'uan asal embinaan adalah untuk menda atkan kuasa elektrik bagi kegunaan erusahaan mel&mb&ng bi'ih timah di 2embah Kinta Ke$un#u'an dan Per"e$ angan Bandar Baru .194. tenaga elektrik mula disalurkan ke Pulau Pinang dan Kuala 2um ur . 2embaga Kesihatan ditubuhkan untuk memastikan kebersihan bandar .awal kurun ke-.bdullah ( embesar daerah Klang) mener&ka kawasan berham iran ertemuan !ungai 8&mbak dan !ungai Klang untuk membuka l&mb&ng bi'ih timah .tahun 1+4.endidikan di eringkat rendah adalah sehingga dar'ah enam .em angan ini dikendalikan &leh The Perak 6iver .ia dibina menggunakan tenaga manusia dan eralatan tradisi&nal se erti )angkul .tahun 1943 # &h di'adikan ibu negeri Perak bagi menggantikan Tai ing b) Taiping .kini bangunan ini menem atkan (ahkamah Persekutuan (alaysia$ (ahkamah /ayuan dan (ahkamah Tinggi Kuala 2um ur .ada eringkat awal lagi di Kedah terda at sistem engairan sem urna untuk tanaman adi iaitu terusan .ang a adi@ .etem atan kemudiannya berkembang men'adi usat entadbiran dan erniagaan .tahun 1941 -abatan Parit dan tali .sek&lah (elayu kemudiannya dibuka di !eberang Perai$ (elaka dan negeri-negeri (elayu yang lain .sele as Perang 2arut tamat *ritish menyusun semula entadbiran di 2arut .ertengahan kurun ke-19 /a'a .$dro&7lectric Po<er 8ompan$ 3imited .-an 2embah Kinta men'adi tum uan el&mb&ng %ina a abila engeluaran bi'ih timah di daerah 2arut mer&s&t .nama 5Tai ing6 bermaksud ?"eda$aian .ertengahan kurun ke-19 banyak etem atan baru dibuka di kawasan kegiatan ek&n&mi terutama di kawasan l&mb&ng bi'ih timah .terusan ini se an'ang 43 kil&meter dari .ia kemudian dikenali sebagai Kuala 2um ur kerana kawasan itu berlum ur .tahun 1++9 h&s ital kera'aan terawal didirikan di 'alan Tanglin (Kuala 2um ur) di Tai ing dan Pulau Pinang .anak-anak (elayu dia'ar menulis$ memba)a dan mengira serta sedikit ilmu ge&gra0i$ seni ertukangan dan erkebunan .ia dibina &leh wan (at !aman bin Aan #smail (Perdana (enteri Kedah yang ertama) .bdul !amad telah dibina dan men'adi usat entadbiran Kera'aan Persekutuan .sek&lah #nggeris hanya tertum u di kawasan bandar a) Sekolah Eernakular 5ela$u .ada hari ini Kuala 2um ur adalah ibu negara (alaysia yang esat membangun Ke(e' agaian Pendidi"an Da'a$ Mas. 9m angan "idr&elektrik %hender&h dibuka untuk menam ung ke erluan tenaga elektrik .banyak bekalan makanan di erlukan akibat ertambahan enduduk ..berdasrkan terusan inilah kera'aan *ritish mem&denkan sistem engairan di Tanah (elayu .erkembangan l&mb&ng bi'ih timah adalah 0akt&r utama mun)ulnya bandar-bandar baru di Tanah (elayu se erti Tai ing$ # &h$ Kuala 2um ur dan !eremban a) #poh .antara maktab erguruan yang ditubuhkan sebelum Perang >unia ## ialah< .h 2&y antara &rang yang bertanggung'awab membangunkan Kuala 2um ur .-an ramai &rang %ina dibawa masuk ke 2arut untuk mema'ukan l&mb&ng bi'ih timah .nama bandar # &h berasal dari nama &k&k # uh iaitu se'enis &k&k yang getahnya digunakan sebagai ra)un ada sum itan dan anak anah untuk berburu .*ritish membenarkan sek&lah (elayu$ %ina dan Tamil berkembang mengikut )ara masing-masing .

*ritish mem erkenalkan elbagai )ukai yang membebankan dan menindas rakyat keadaan ini men)etuskan kebangkitan rakyat untuk menentang *ritish .mula didirikan di Begeri-Begeri !elat se erti Penang =ree School (1+16) dan 5alacca =ree School (1+.tahun 191.%a"t3r Penentangan .keadaan ini menyebabkan bilangan sek&lah Tamil bertambah .menggunakan buku-buku dan sukatan ela'aran dari negara %hina .askar !iam memusnahkan rumah$ meram as barang$ menenggelamkan erahu dan menangka tawanan untuk dibawa balik ke !iam sebagai hamba +ii.lulusan sek&lah #nggeris ber eluang melan'utkan ela'aran dalam elbagai bidang se erti erubatan$ ke'uruteraan$ guaman dan entadbiran .194+ !ek&lah 1&&n Eew$ -&h&r *haru$ -&h&r ditubuhkan .mereka memim in rakyat ber'uang dengan gigih demi mem ertahankan kedaulatan dan kemerdekaan tanah air 571 Per/uangan Menge$ a'i"an Kedau'atan Kedah (Teks m/s: 164-163) +i.bdullah memim in 4. &atar e'a"ang . *ritish mula memberi erhatian ke ada sek&lah %ina .bdullah$ Tunku Kudin (!yed Gainal .a : lahir kum ulan emim in (elayu yang ber endidikan #nggeris .tahun 1+.-an bilangan anak-anak (elayu masih kurang berbanding kaumkaum lain iaitu (elayu (13J)$ %ina (3."esann.(P!# (dinaiktara0 tahun 1997 ke ada uni@ersiti : DP!#) .*ritish menghantar 3 buah ka al erang untuk menge ung erairan Kedah .bdul /ahman 2imb&ng .7nakmen Penda!taran Sekolah di erkenalkan &leh *ritish untuk mengawal sek&lah-sek&lah %ina di Tanah (elayu .menurut enakmen ini< (i) semua sek&lah yang didirikan mesti dida0tarkan (ii) Pengarah Pela'aran diberi kuasa untuk menutu sek&lah yang tidak menurut syarat engurusan$ sukatan ela'aran dan eraturan kesihatan yang diteta kan british c) Sekolah Eernakular Tamil .10=0 kebangkitan menentang !iam di Kedah telah di im in &leh Tunku (uhammad !aad ----------------------------------------------------BAB 5 – PERJUANGAN RAK6AT TEMPATAN MENGEMBA&IKAN KEDAU&ATAN BANGSA .ntan&m$ T&k -anggut dan "a'i .Peristi<a Penentangan .tahun 10=4 !ultan .tu'uan untuk memberi endidikan #nggeris hingga ke eringkat menengah ke ada anak-anak ra'a dan g&l&ngan bangsawan (elayu .dibantu ula &leh Tunku .menyediakan endidikan sehingga eringkat menengah dan terbuka ke ada semua kaum .tindakan *ritish itu menyebabkan Kedah ter utus bekalan makanan dan bantuan tentera dari luar .hmad Ta'uddin menran)ang menyerang !iam melalui *ruas di Perak .en'a'ahan !iam yang ke'am menyebabkan rakyat Kedah bangkit dan bersatu dengan !ultan untuk mengembalikan kedaulatan Kedah .bdul Kadir .guru-guru 'uga dibawa dari %hina .ada 'uga sek&lah %ina menyediakan endidikan sehingga ke eringkat menengah ..J)$ dan #ndia (.7J) . *ritish mem erkenalkan Dndan-Dndang *uruh yang mewa'ibkan engusaha ladang menyediakan sek&lah dan guru untuk anak-anak eker'anya .er'uangan &rang (elayu Kedah menentang !iam telah dikhianati &leh *ritish ..6) .terda at 'uga sek&lah Tamil didirikan di bandar se erti !ek&lah thamb&&samy Pillai dan !ek&lah Ii@ekananda di Kuala 2um ur ..masyarakat #ndia yang kaya akan menghantar anak-anak mereka ke sek&lah #nggeris yang lebih sem urna d) Sekolah Eernakular #nggeris .kebanyakannya didirikan di kawasan ladang getah .)&nt&h: *ritish telah menghantar ka al erang untuk membantu !iam menge ung Kedah +iii..er'uangan ini dis&k&ng &leh emim in rakyat se erti T&k (& /is dan emim in agama se erti !yeikh .1943 (aktab Perguruan Perem uan (elayu (elaka b) Sekolah Eernakular 8ina .hmad Ta'uddin$ >&l !aid$ /enta $ !hari0 (asah&r$ >at&6 (ahara'a 2ela$ Eamtuan . &rang tentera !iam menge ung Kuala Kedah .memberikan endidikan di eringkat rendah saha'a dan kebanyakannya hingga ke dar'ah em at .tentangan hebat rakyat Kedah ini di im in &leh Su'tan Ah$ad Ta/uddin .Tunku Kudin telah terk&rban ..diusahakan &leh &rang erse&rangan dan ertubuhan masyarakat #ndia .bidin)$ Tunku 2&ng dan Tunku (uhammad !aad .sukatan ela'aran mengikut sistem endidikan di 9ngland ..194.*ritish )am ur tangan di Tanah (elayu$ !arawak dan !abah telah menggugat sistem &litik$ ek&n&mi dan s&sial enduduk tem atan .1 seramai 7.sek&lah #nggeris kemudiannya didirikan di Begeri-Begeri (elayu dan tertum u di kawasan bandar .hmad Ta'uddin ditangka .erubahan dalam sistem entadbiran menyebabkan sultan kehilangan kedaulatan dan embesar hilang kuasa . &rang tentera untuk membebaskan Kedah dari ada !iam melalui !eberang Perai teta i gagal kerana *ritish membantu !iam .eringkat awal sek&lah %ina menggunakan elbagai l&ghat bahasa %ina se erti Te&)hew$ "&kkien$ Kant&nis dan "akka ..ada kalanya enyelia ladang (Kangani) akan menga'ar di sek&lah tersebut .'0+> Kole% 5ela$u Kuala Kangsar ditubuhkan .ramai e'uang tanah air mun)ul se erti !ultan .lulusan 'uga diberi keutamaan men'awat 'awatan yang baik dalam erkhidmatan kera'aan .10=1 Tunku Kudin ber'aya menawan semula Kuala Kedah dari (elaka .ntah$ >at&6 *ahaman$ (at !alleh$ 17 .diusahakan sendiri &leh masyarakat %ina dan tertum u di kawasan bandar .sukatan ela'aran$ buku$ guru-guru dibawa dari #ndia .endidikan sek&lah rendah untuk &rang %ina diberikan selama enam tahun .ada eringkat awalnya didirikan &leh mubaligh-mubaligh kristian .tahun 19.1+94 sek&lah menengah #nggeris iaitu Eictoria #nstitution ditubuhkan &leh mubaligh Kristian di Kuala 2um ur .anak-anak g&l&ngan bangsawan (elayu dilatih untuk berkhidmat dengan kera'aan #nggeris .*ritish tidak mahu memberi endidikan #nggeris yang tinggi ke ada &rang (elayu .101= Tunku .*ritish ber'aya mengesan gerakan ini dan !ultan .*ritish telah bersubahat dengan !iam untuk melum uhkan er'uangan rakyat Kedah .19. maktab Perguruan !ultan #dris$ Tan'ung (alim$ Perak .

.tahun 1+. &rang hulubalang untuk menyerang Baning .4 *ritish dan *elanda menandatangani Per'an'ian #nggeris*elanda . dari ada hasil keluaran ertanian .tahun 1+4.tahun berikutnya %harles *r&&ke sekali lagi )uba menyerang *ukit !ad&k teta i gagal ....li dari /embau dan beliau bersetu'u menghantar 6.%harles *r&&ke gagal menewaskan /enta kerana kubu ertahanan yang kukuh .-ames *r&&ke membakar kubu dan rumah engikut /enta .Kesan Penentangan . aun sterling .*ritish kerugian sebanyak 1. &atar e'a"ang ..-ames *r&&ke menggunakan meriam 5*u'ang !ad&k6 untuk menentang /enta .Baning mem unyai hasil keluaran se erti adi$ buah-buahan$ sirih dan bi'ih timah .*ritish ber'aya ditewaskan .Agi Idu( Agi Nge'a an +i.semangat 'uang /enta diabadikan di *atu Peringatan /enta 572 Shari* Masah3r Aira Sara<a" (Teks m/s: 17. K&l&nel "erbert mengetuai asukan tentera menyerang Baning .+ >&l !aid diberi amaran &leh *ritish kerana menyelesaikan kes 'enayah di naning .1+34 -ames *r&&ke menawan kubu /enta di !ungai 2ang dan membakar erkam ungan /enta .*ritish mengarahkan Baning mematuhi eraturan yang diteta kan (elaka .ertem uran berlaku selama sebulan dan /enta tewas .!iam ber'aya menguasai semula Kedah dengan bantuan *ritish +i9.*ritish berkubu di .akatan *ritish dan /embau ber'aya mengalahkan Baning .-ames *r&&ke mendirikan kubu di !ungai !krang untuk mengawasi ergerakan &rang #ban . *ritish memaksa Baning membayar )ukai 1/1.meru akan emim in &rang #ban di !ungai !krang dan !ungai !aribas +ii. .*ritish meminta bantuan Eamtuan (uda /a'a ...engikut /enta berundur ke *ukit !ad&k dan membina kubu .Penghulu naning ialah >at&6 Baning ..usat entadbiran Baning iaitu Tab&h ditawan dan rumah enduduk Baning dibakar .Peristi<a Penentangan .l&r 8a'ah untuk melan)arkan serangan kedua ke atas Baning . &atar e'a"ang 18 . .%a"t3r Penentangan a) 5empertahankan Kemerdekaan 4aning ./enta ula menggunakan se'enis meriam besi 5*u'ang Timbang6 untuk menentang asukan *r&&ke .arahan dibuat sele as *ritish menda ati hasil daerah Baning ber'umlah 43.sultan Kedah menghantar uteranya$ Tunku >aei ke *angk&k untuk berunding ./enta berundur ke 9ntabai untuk menyusun strategi baru teta i /enta meninggal dunia +iii.>&l !aid diberi en)en dan rumah di (elaka .hmad Ta'uddin . !iam mengembalikan takhta Kedah ke ada !ultan ./enta ialah ahlawan #ban yang menentang *ritish di sarawak .>&l !aid diugut akan dilu)utkan 'awatan sekiranya tidak mematuhi arahan *ritish c) 5enentang Ba$aran 8ukai . &rang #ban dan 3.tentera Kedah ber'aya menawan semula selatan Kedah$ K&ta Kuala Kedah dan mara ke !&ngkla .bdul !aid yang dikenalisebagai >&l !aid .%harles *r&&ke ber'aya mem engaruhi 4.semangat 'uang rakyat Kedah menyebabkan !iam berdamai dengan Kedah .1+34 /enta menyerang kubu -ames *r&&ke di Banga !krang .*ritish ber'aya menyatukan Baning dengan (elaka . &atar e'a"ang .dalam er'an'ian itu (elaka diserahkan ke ada *ritish .*ritish mem erkenalkan Peraturan Penghulu yang menggugat engaruh dan kuasa >&l !aid .er'uangan /enta menda at s&k&ngan adu enduduk #ban dan digelar 5/a'a Dlu6 .(a) 1+4.*ritish menghantar seramai 13.eraturan ini melarang enghulu membi)arakan kes-kes 'enayah .1+.li dari /embau yang menghantar asukan bantuan diketuai menantunya !yed !ha6aban .Kesan Penentangan . &rang !e &i yang diketuai Ka ten Ayllie untuk menyerangnya .>&l !aid ber'aya kerana menggunakan taktik erang gerila dan menda at bantuan dari ada !eri (enanti$ !ungai D'&ng$ -&h&l dan (uar .tindakan -ames *r&&ke mengha uskan enem atan &rang #ban di !ungai !krang men)etuskan kebangkitan /enta +iii..dilahirkan tahun 1+. &rang (elayu su aya menyerang kubu /enta di *ukit !ad&k .1+41 >&l !aid telah bangkit menentang *ritish +ii.turut membantu ialah Eamtuan (uda /a'a .asukan /enta ber'aya dan se&rang egawai *ritish iaitu .melalui Dndang-Dndang 1+4.-174 +i.Kesan Penentangan .ke'ayaan ini mengharumkan nama /enta di kalangan &rang #ban .tahun 1+64 -ames *r&&ke mengetuai sendiri asukan menyerang /enta di *ukit !ad&k .tahun 1+37 -ames *r&&ke menghantar Tuan (uda %harles *r&&ke untuk menyerang kubu /enta di *ukit !ad&k .Peristi<a Penentangan .13 -ulai 1+41 *ritish mengisytiharkan >&l !aid sebagai enderhaka ./enta 'uga digelar 5/a'a >arat6 .>&l !aid berundur ke !eri (enanti dan akhirnya menyerah diri ke ada *ritish +i9.kebangkitan /enta dan engikutnya untuk membuktikan bahawa mereka bukannya lanun teta i e'uang bangsa .llan 2ee terbunuh .%a"t3r Penentangan .*ritish mendakwa Baning sebahagian dari ada (elaka .daerah Baning terletak antara /embau dengan (elaka .kata-kata semangat /enta dalam enentangan ini adalah 5*awalah semua meriam kamu dari 9r& ah$ kami tidak takut ke ada kamu &rang 9r& ah6 .usat entadbiran terletak di Tab&h .wilayah Perlis$ !etul dan Kubang Pasu diasingkan dari Kedah 571 D3' Said Pah'a<an Naning (Teks m/s: 166-16+) +i.walau un &rang Baning dgagal dalam erang teta i ber'aya menghidu kan semangat 'uang di kalangan bangsa (elayu 57= Renta( Aira Sara<a"..dakwaan *ritish tidak da at diterima &leh Penghulu >&l !aid dan rakyat Baning b) 5enentang Pelaksanaan ndang& ndang British .nama asal /enta ialah 2ibau yang bermaksud 5 engg&n)ang dunia6 . d&lar sebulan +iii./enta menentang emerintahan keluarga *r&&ke kerana mengangga &rang #ban di !ungai !krang sebagai lanun .*ritish sedar Baning sukar dikalahkan .

ada .!hari0 (asah&r dibuang negeri ke !inga ura +i9.!ultan .lmarhum /a'a /adin .mereka mengambil ke utusan untuk membunuh *ir)h .ber engaruh di kalangan &rang (elanau di !ungai /a'ang dan &rang #ban di !ungai !krang +ii. B&@ember 1+73 *ir)h dan r&mb&ngan tiba di Pasir !alak untuk menyebarkan surat engisytiharan mengambil hak memungut )ukai &leh *ritish .bdullah$ /a'a #smail dan >at&6 (ahara'a 2ela telah bermesyuarat di >urian !ebatang .bdul (u6mein dari *runei .walau un er'uangan !hari0 (asah&r ber'aya di atahkan teta i gerakan menentang *r&&ke tidak ernah berakhir .tahun 1+77 >at&6 (ahara'a 2ela$ >at&6 !ag&r$ Pandak #ndut dan !e untum dihukum gantung sam ai mati di (atang$ Perak .Kesan Penentangan .>at&6 (ahara'a 2ela dan engikutnya mengambil kesem atan itu untuk membunuh *ir)h . Dat3@ Mahara/a &e'a Pe/uang Ke anggaan Pera" (Teks m/s: 174-176) +i.-ames *r&&ke mengambil wilayah !ungai /a'ang dari ada !ultan *runei . buah erahu menyerang (ukah dan mengusir Pangeran (atusin yang meny&k&ng erluasan kuasa -ames *r&&ke .-ames *r&&ke bertindak balas dengan melu)utkan kuasa !hari0 (asah&r di !arikei . &atar e'a"ang .*ritish tegas mengha uskan kebangkitan di Perak menun'ukkan keangkuhannya sebagai kuasa en'a'ah .!hari0 (asah&r ber akat dengan >atu Patinggi . d&lar sebagai )ukai kelamin d) 5encabuli Adat 6esam 19 .kuasa mentadbir negeri diserah ke ada /esiden .tahun 1+61 -ames *r&&ke memaksa !ultan *runei menyerahkan (ukah dan menahan !hari0 (asah&r .kemarahan sultan dan embesar Perak memun)ak ./a'a #smail dibuang negeri ke -&h&r .tahun 1+33 !hari0 (asah&r mengetuai 13. !hari0 (asah&r$ >atu Patinggi .bdullah menandatangani engisytiharan yang memb&lehkan *ritish mengambil hak menguti )ukai .>at&6 (ahara'a 2ela men'adi simb&l ke ahlawanan &rang (elayu 574 6a$tuan Antah Me$(ertahan"an Kedau'atan Seri Menanti (Teks m/s: 177-17+) +i.bdullah didesak menandatangani erisytiharan enyerahan kuasa ke ada *ritish .*ir)h membakar rumah /a'a Bgah 7rang *esar Perak kerana meneruskan kuti an )ukai timah di *id&r b) 5encabar Ketuanan 5ela$u .ertem uran antara !hari0 (asah&r dengan %harles *r&&ke berlaku di !ungai !ad&ng .dilantik &leh !ultan ..embesar Perak a abila beliau mengharamkan amalan erhambaan yang men'adi adat resam (elayu ./esiden berkuasa melantik hakim$ mengurus kuti an )ukai dan melantik enghulu c) 5emperkenalkan 8ukai Baru .eristiwa ini membimbangkan &rang 9r& ah di !arawak .Peristi<a Penentangan .!ultan .asukan *ritish dikalahkan dan Ka ten #nnes terk&rban .bdul 8ha ur dan Temenggung "ashim dari !ad&ng membuat akatan sulit untuk menyerang Ku)hing bagi menggulingkan *r&&ke .tahun 1+39 asukan !hari0 (asah&r menyerang Kan&wit .bdul 8ha ur dari Ku)hing untuk mengusir keluar -ames *r&&ke dari !arawak .Pembunuhan *ir)h menyebabkan *ritish menyerang Pasir !alak .berasal dari Kam ung #gan di muara !ungai /a'ang .bdullah diugut akan diturunkan takhta 'ika enggan menandatangani .Kesan Penentangan .*ir)h bertindak sesuka hati .!hari0 (asah&r berundur ke (ukah . &atar e'a"ang .embesar !arikei di kawasan !ungai /a'ang ./a'a .ada 7 B&@ember 1+73 ertem uran berlaku di *andar Tua .!hari0 (asah&r menentang tindakan -ames *r&&ke meluaskan kuasa ke wilayahnya +iii.ntah #bni .ak 5engutip 8ukai .!hari0 (asah&r marah dengan tindakan -ames *r&&ke .ada B&@ember 1+74 Perak menerima /esiden *ritish iaitu -=A=A=*ir)h hasil dari ada Per'an'ian Pangk&r .%a"t3r Penentangan .%a"t3r Penentangan a) 5engambil .*ir)h diben)i &leh sultan dan embesar.embinaan kubu di Kan&wit dan elantikan "enry !teele sebagai wakil *ritish diangga telah mengambil alih kuasa entadbiran !hari0 (asah&r .Peristi<a Penentangan .!etia isi rumah dikehendaki membayar .ertem uran ini dikenali sebagai 5Perang Perak6 dan berlaku ham ir setengah tahun .elantikan itu menimbulkan k&n0lik antara *ir)h$ sultan dan embesar Perak yang men)etuskan kebangkitan di Pasir !alak +ii.ka al dan erahu asukan !hari0 (asah&r ditenggelamkan dan seramai 64 &rang engikutnya terbunuh .tahun 1+6.entadbiran *r&&ke kemudiannya menghada i kebangkitan dari ada emim in *anting ada tahun 1+94 iaitu emim in &rang #ban di hulu !ungai *atang 2u ar .>at&6 (ahara'a 2ela dan engikutnya >at&6 !ag&r$ Pandak #ndut dan !e untum menawarkan diri untuk membunuhnya .dilantik sebagai Eamtuan !eri (enanti ada tahun 1+73 57.>at&6 (ahara'a 2ela ialah 7rang *esar *erla an Perak dan enghulu di Pasir !alak .*ir)h senga'a menimbulkan ermusuhan a abila menyim an hamba-hamba erem uan dirumahnya +iii.*ir)h mem erkenalkan )ukai baru se erti )ukai adi$ erahu ata $ sen'ata dan bayaran ermit untuk membalak .>at&6 (ahara'a 2ela dan >at&6 !ag&r memim in er'uangan mem ertahankan Pasir !alak .nama sebenarnya Tunku 2aksamana .mereka bera?am menghalau *ritish keluar dari bumi Perak .tahun 1941 ula bangkit enentangan dari ada Penghulu .kewibawaan !hari0 (asah&r tergugat a abila !arikei diletakkan di bawah entadbiran *r&&ke .e'uang Perak akhirnya dikalahkan setelah *ritish dibantu &leh tentera dari #ndia dan "&ng K&ng +i9.bdul 8ha ur dan di en'arakan di *etawi .4 -ulai 1+73 *ir)h memaksa !ultan .%harles *r&&ke dengan bantuan *elanda menahan >atu Patinggi .bdullah dan Bgah #brahim dibuang negeri ke Pulau !ey)helles di 2autan "indi .sun iaitu emim in &rang #ban di !ungai Kan&wit .ada . 7kt&ber 1+73 !ultan .

- wilayah 'a'ahan !eri (enanti terdiri dari ada Tera)hi$ Dlu (uar$ 8unung Pasir dan -em &l +ii,%a"t3r Penentangan - Eamtuan .ntah tidak bersetu'u dengan tindakan >at&6 Kelana !yed .bdul /ahman di !ungai D'&ng menandatangani er'an'ian dengan *ritish - tindakan >at&6 Kelana mengeruhkan hubungan antara mereka berdua - Eamtuan .ntah 'uga tidak mengiktira0 >at&6 Kelana sebagai emerintah !ungai D'&ng - hubungan antara Eamtuan .ntah dengan >at&6 Kelana bertambah run)ing a abila >at&6 Kelana mengisytiharkan Tera)hi sebagai wilayahnya - dibantah Eamtuan .ntah kerana mengangga Tera)hi sebahagian 'a'ahan !eri (enanti - /esiden *ritish di !ungai D'&ng iaitu P=-=(urray menghantar tentera dan 'uru ukur untuk membuat siasatan - Eamtuan .ntah menghantar ;,, &rang engikutnya menuntut su aya *ritish menghentikan tugas mengukur kawasan antara Tera)hi dengan Kuala Pilah - berlaku ertikaian antara keduaduanya yang men)etuskan ertem uran - kebangkitan Eamtuan .ntah dis&k&ng &leh >at&6 !iamang 8aga $ Tengku *esar Tam in$ enduduk /embau$ -elebu dan -&h&l - >isember 1+73 asukan Eamtuan .ntah ber'aya menawan Par&i dan membina kubu di situ - *ritish ber'aya menawan semula Par&i a abila dibantu &leh tentera Begeri-Begeri !elat - Eamtuan .ntah berundur ke *ukit Putus dan seterusnya ke -&h&r +iii,Kesan Penentangan - (ahara'a .bu *akar dari -&h&r menasihati Eamtuan .ntah berdamai dengan *ritish - (ei 1+76 Eamtuan .ntah berunding dengan 8aben&r Begeri-Begeri !elat iaitu Ailliam -er@&is - Eamtuan .ntah diiktira0 sebagai Eamtuan *esar di !eri (enanti - tindakan berdamai ini tidak di ersetu'ui &leh >at&6 !iamang 8aga - rundingan tersebut membuka eluang *ritish meluaskan engaruh ke seluruh Begeri !embilan 575 Dat3@ Baha$an Pah'a<an Pahang (Teks m/s: 179-1+1) +i, &atar e'a"ang - nama sebenarnya .bdul /ahman bin #mam B&h - dianugerahi gelaran 7rang Kaya >at&6 !etia Perkasa Pahlawan !emantan

- diberikan anugerah kerana kegagahan dan keberanian beliau dalam erang saudara di Pahang dan Perang Klang di !elang&r - dilantik sebagai embesar Temerl&h setelah kematian 7rang Kaya #ndera !egara - >at&6 *ahaman tidak mengiktira0 emerintahan *ritish di Pahang +ii,%a"t3r Penentangan a) .ilang .ak 5engutip 8ukai - >at&6 *ahaman menentang tindakan *ritish melantik 9=.=Aise sebagai Pegawai (a'istret dan Pemungut "asil di daerah Temerl&h - >at&6 *ahaman dilarang menguti )ukai di daerah kekuasaannya iaitu di Temerl&h

-

-

-

-

menawan 11 buah kubu >at&6 *ahaman di *ent&ng (a) 1+9; *ritish sekali lagi menyerang 2ubuk Terua e'uang Pahang berundur ke Kelantan dan Terengganu di terengganu ulama6 T&k Ku Pal&h menyemarakkan semangat e'uang Pahang ber'ihad menentang *ritish 14 -un 1+94 >at&6 *ahaman dan 1,, &rang engikutnya menawan Kuala Tembeling dan -eram .m ai *ritish bertindak balas menghantar K&l&nel Aalker untuk menawansemula -eram .m ai >at&6 *ahaman$ T&k 8a'ah dan (at Kilau berundur ke Kelantan engunduran ini menandakan berakhirnya erang menentang *ritish di Pahang

b) Pembinaan Balai Polis - egawai *ritish iaitu 9=.=Aise mendirikan balai &lis di 2ubuk Terua tan a berunding terlebih dahulu dengan >at&6 *ahaman - k&n0lik antara kedua-duanya men'adi lebihserius - >at&6 bahaman mengangga tindakan *ritish sebagai men)er&b&h kawasan serta mengan)am kedudukannya c) Perlucutan 9elaran - "ugh %li00&rd mengangga >at&6 *ahaman sebagai enderhaka kerana enggan mematuhi arahan *ritish - *ritish memaksa !ultan .hmad melu)utkan gelaran >at&6 !etia Perkasa Pahlawan !emantan - tindakan *ritish memalukan >at&6 *ahaman dan beliau bersum ah menghalau keluar *ritish dari Pahang +iii, Peristi<a Penentangan - 16 >isember 1+91 *ritish menangka 4 &rang engikut >at&6 *ahaman kerana menguti hasil hutan tan a kebenaran - tindakan *ritish itu menyebabkan >at&6 *ahaman dan engikutnya menyerang *alai P&lis 2ubuk Terua - eristiwa ini men)etuskan erang - ;6 >isember 1+91 "ugh %li00&rd mengetuai asukan ;,, &rang tentera untuk menawan semula 2ubuk Terua teta i tewas dalam ertem uran di Kelubi - "ugh %li00&rd berundur dan meminta bantuan !inga ura - -anuari 1+9; *ritish memaksa !ultan Aan .hmad menamatkan kebangkitan rakyat Pahang - asukan tentera dinamakan BGera"an Su'tanC yang disertai &leh -=P=/&dger ditubuhkan - *ritish membekalkan ;,, u)uk sena ang dan 1, ,,, butir eluru - !ultan Aan .hmad dilantik mengetuai gerakan ini dan ber'aya

+i9,Kesan Penentangan - >at&6 *ahaman dan engikutnya mem erlihatkan keberanian menentang *ritish - kedudukan *ritish di Pahang tergugat dengan semangat atri&tisme &leh ahlawan Pahang - kebangkitan ini berlangsung selama 4 tahun iaitu dari 1+91 : 1+94 - *ritish ter aksa menanggung hutang yang banyak - !ultan Aan .hmad di aksa &leh *ritish membayar 7;,, d&lar setahun bagi menyelesaikan hutang tersebut 570 Mat Sa''eh Men.anggah SBUB (Teks m/s: 1+;-1+4) +i, &atar e'a"ang - nama sebenar >atu (&hammad !alleh bin >atu *atu - dilahirkan di #nanam dan men'adi emerintah !ungau !ugut - berketurunan *a'au dan !uluk - mewarisi si0at ke ahlawanan dan keberanian ber erang - kebangkitan (at !alleh meru akan kebangkitan aling besar dalam se'arah enentangan di !abah +ii,%a"t3r Penentangan a) Per%uangan Jihad - kebangkitan ber un)a dari ada semangat er'uangan 'ihad &rang !ulu menentang !e any&l di selatan 1ili ina b) Peraturan Fang 5embebankan - !*D* mem erkenalkan eraturan baru di !abah se erti amalan buruh aksa$ )ukai beras dan lesen erahu yang membebankan rakyat c) Percubaan Berunding 9agal - 7g&s 1+93 (at !alleh dan embesar tem atan ke !andakan untuk menemui 8aben&r *eau0&rt$ %=I=%reagh - tu'uan untuk berunding tentang masalah )ukai dan tindakan

20

kekerasan egawai !*D* terhada enduduk tem atan - (at !alleh dan embesar- embesar tidak dilayan dan setelah menunggu selama 1, hari beliau meninggalkan !andakan d) Perkampungan Di Bakar - 8aben&r *eau0&rt mengangga (at !alleh mengan)am ke entingan !*D* - !*D* bertindak membakar dan memusnahkan kam ung (at !alleh - !*D* menawarkan hadiah 3,, d&lar ke ada sesia a yang ber'aya menangka (at !alleh +iii,Peristi<a Penentangan - -ulai 1+97 (at !alleh mendirikan kubu di /anau dan membakar Pulau 8aya - B&@ember 1+97 (at !alleh menyerang .mb&ng - Ailliam %&wie$ Pengarah Drusan !*D* tidak beru aya mengalahkan (at !alleh lalu menawarkan erdamaian dan engam unan ke adanya - . ril 1+9+ rundingan diadakan antara (at !alleh dengan %&wie di (enggatal - .ntara syarat er'an'ian adalah< - (at !alleh dan engikut diberi engam unan - enduduk #nanam yang melarikan diri semasa keka)auan dibenarkan kembali semula - (at !alleh dibenarkan mentadbir daerah Tambunan - (at !alleh diminta mela &rkan ergerakannya ke ada !*D* - !*D* tidak mene ati 'an'i sebaliknya tahun 1+99 !*D* mengambil alih entadbiran di Tambunan - (at !alleh berasa terti u dan meneruskan enentangan dengan membina kubu di Kam ung Teb&h$ Tambunan - !*D* menyerang kubu (at !alleh se)ara besar-besaran - -anuari 19,, !*D* ber'aya menewaskan (at !alleh - (at !alleh terk&rban +i9,Kesan Penentangan - er'uangan diteruskan &leh engikut (at !alleh se erti (at !at&r dan Kamunta - -ulai 19,; *ritish ber'aya menamatkan kebangkitan (at !alleh di !abah se enuhnya 57: Antan3$ Pah'a<an Ana" Ri$ a Ber/i<a Besar (Teks m/s: 1+4) +i, &atar e'a"ang - nama sebenar 7nt&r&s anak lelai .ntan&m - ketua kaum (urut di /undum - dilahirkan tahun 1+73 - ketika berusia 4, tahun .ntan&m telah memim in &rang (urut

menentang !*D* yang menindas kaumnya +ii,%a"t3r Penentangan a) 5elarang 5embuka Tanah Baru - !*D* melarang mereka membuka tanah baru - merasakan hak mereka di)er&b&h - akibatnya mereka kekurangan beras b) 5engenakan 8ukai Fang 5embebankan - !*D* mengenakan elbagai )ukai yang membebankan se erti< - )ukai ke ala satu d&lar setia &rang - )ukai tanaman indah sebanyak 3, sen setia ekar - )ukai sebatang &k&k kela a untuk minuman tuak sebanyak ;3 sen - )ukai tangka an ikan besar - )ukai memelihara an'ing sebanyak satu d&lar seek&r c) 5en%adi Buruh Paksa - &rang (urut di'adikan buruh aksa - tu'uan untuk membina 'alan di edalaman dan memasang kawat telegra0 antara Ten&m dengan /undum d) 5enzalimi Keluarga - suami isteri kaum (urut dikehendaki tinggal berasingan di sebelah menyebelah tebing sungai - mereka dikenakan satu d&lar setia kali berkun'ung - 'ika mereka mem unyai dua &rang anak$ salah se&rang akan diambil !*D* untuk di'adikan buruh aksa e) 5enceroboh Ka<asan .utan - !*D* men)er&b&h hutan untuk membina 'alan - Kaum (urut membantah kerana mengikut ke er)ayaan mereka en)er&b&han akan mengganggu r&h nenek m&rang mereka +iii,Peristi<a Penentangan - .ntan&m menyatukan &rang (urut menentang !*D* dmi menebus maruah mereka - 1ebruari 1913 .ntan&m menyerang Pensiangan dan membakar bangunan kera'aan - (a) 1913 .ntan&m memim in kirakira 6,, &rang (urut menyerang /undum dan ber'aya memusnahkan e'abat entadbiran !*D* - ke'ayaan itu menaikkan semangat er'uangan &rang (urut dan engikut .ntan&m bertambah men'adi 9,, &rang - .ntan&m membina kubu ertahanan di !ungai !elangit yang mengandungi 7 buah rumah bawah tanah - . ril 1913 !*D* menghantar 4,, &rang tentera menyerang kubu .ntan&m - ertem uran berlaku selama 6 minggu

- .ntan&m dan 4,, &rang (urut terk&rban dalam mem ertahankan /undum - enentangan ini dikenali sebagai 5Kebangkitan /undum6 +i9,Kesan Penentangan - !*D* mengenakan tindakan tegas terhada engikut .ntan&m - + &rang kanan .ntan&m dibuang daerah ke Kudat - engikut- engikut yang lain men'adi buruh aksa memasang kawat telegra0 dari Kimanis hingga ke Keningau - !*D* mengarahkan &rang (urut bersum ah taat setia bagi mengelakkan kebangkitan seterusnya - &rang (urut ber indah ke edalaman Kalimantan sebagai tanda r&tes terhada !*D* 571D T3" Janggut Pe/uang Jihad (Teks m/s: 1+7-1+9) +i, &atar e'a"ang - nama sebenar "a'i (at "assan bin (unas - dikenali sebagai T&k -anggut kerana beliau menyim an 'anggut hingga ke aras dada - dilahirkan tahun 1+34 di Kam ung -eram$ Pasir Puteh$ Kelantan - menda at endidikan &nd&k di Kelantan dan (akkah - mahir dalam ilmu ersilatan - meneta di Kam ung Bering$ Kelantan - beker'a sebagai etani dan eniaga +ii,%a"t3r Penentangan a) Peraturan Tanah - T&k -anggut menentang eraturan )ukai tahun 1913 yang mewa'ibkan etani membayar )ukai tanah b) Pengenalan 8ukai Fang 5embebankan - etani dikehendaki membayar )ukai se erti< - )ukai &k&k kela a berbuah sebanyak 4 sen se &k&k - &k&k inang satu sen se &k&k - sirih 3 sen se'un'ung - kerbau dan lembu sebanyak ;, sen seek&r - eraturan ini membenakan rakyat c) Perasaan anti&British - sentimen anti-*ritish meningkat a abila *ritain menyerang kera'aan Turki Dthmaniyah semasa Perang >unia # tahun 1914 - kera'aan Turki Dthmaniyah menyeru umat #slam di seluruh dunia ber'ihad menentang en'a'ah *arat - T&k -anggut menyahut seruan menentang *ritish di Pasir Puteh d) Pemba$aran 5en$usahkan 8ukai Fang

21

enduduk tem atan menghada i masalah membayar )ukai kerana e'abat bayaran )ukai terletak 'auh di bandar - T&k -anggut telah bebera a kali ergi untuk membayar )ukai teta i gagal - mereka yang gagal membayar )ukai akan ditangka dan didenda - enduduk tem atan marah ke ada *ritish kerana sika biadab egawai *ritish +iii,Peristi<a Penentangan 10 A(ri' 1:1; - Pegawai >aerah Pasir Puteh menghantar !ar'an %he Aan untuk menangka T&k -anggut kerana gagal membayar )ukai - erbalahan berlaku menyebabkan !ar'an %he Aan mati ditikam &leh T&k -anggut 1: A(ri' 1:1; - T&k -anggut$ 9ngku *esar -eram$ Penghulu .dam dan %he !ahak (erb&l mengetuai angkatan melan)arkan serangan ke atas Pasir Puteh - mereka menduduki Pasir Puteh selama 4 hari dan mengisytiharkan Pasir Puteh bebas dari ada an)aman *ritish - Dngku *esar -eram iaitu Tuan .hmad dilantik sebagai /a'a Pasir Puteh - T&k -anggut sebagai Perdana (enteri : Mei 1:1; - *ritish menawarkan hadiah sebanyak 3,, d&lar ke ada sesia a yang ber'aya menangka T&k -anggut dan emim in kanannya 1= Mei 1:1; - *ritish membakar rumah T&k -anggut dan engikutnya kerana enggan menyerah diri - T&k -anggut bertindak balas menyerang Pasir Puteh 12 Mei 1:1; - *ritish menyerang T&k -anggut yang berkubu di Kam ung >alam Pu uh$ !aring - T&k -anggut terk&rban - mayat T&k -anggut diarak ke Pasir Puteh dan K&ta *haru kemudian digantung s&ngsang di Padang *alai *esar$ K&ta *haru selama 4 'am - kemudian dikebumikan di Pasir Pekan +ii,Kesan Penentangan - T&k -anggut dan rakan-rakan terk&rban sebagai ahlawan yang menentang kuasa en'a'ah *arat - semangat 'uang mereka kebanggaan kita walau un tewas di tangan *ritish

5711 Ha/i A du' Rah$an &i$ 3ng Pe/uang Tani (Teks m/s: ;9,-19;) +i, &atar e'a"ang - nama sebenar "a'i .bdul /ahman bin "a'i .bdul "amid - dikenali sebagai "a'i .bdul /ahman 2imb&ng kerana beliau sering ke 2imb&ng$ Kemaman untuk menga'ar agama - beliau ber'uang untuk membela nasib etani yang ditindas - er'uangannya dikenalsebagai 5Kebangkitan Tani6 di Terengganu +ii,%a"t3r Penentangan a) Pas Kebenaran Fang 5embebankan - 19;1 di erkenalkan Peraturan Tanah *aru - etani yang ingin membuka tanah dan ber)u)uk tanam erlu menda atkan kebenaran dengan bayaran 3, sen - eraturan yang sama 'ika menebang &k&k dan menguti hasil hutan se erti daun ni ah$ buah salak$ sagu$ r&tan dan daun alas - membebankan hidu etani yang sedia ada miskin b) Penguatkuasaan ndang& ndang Binatang Buas - 19;4 di erkenalkan Dndang-Dndang Kawalan *inatang *uas yang melarang enduduk memburu binatang liar - sesia a yang ingkar dikenakan denda sebanyak 3,, d&lar dan sena ang mereka akan diram as c) Peraturan Tanah Baru - 19;4 eraturan tanah mewa'ibkan enduduk menda0tar tanah mereka dengan bayaran sebanyak ;=3, sen se&rang d) Pengaruh Pemimpin Agama - emim in agama ber eranan enting dalam kebangkitan anti*ritish di Terengganu - "a'i .bdul /ahman 2imb&ng menegaskan 5tanah adalah hak .llah dan rakyat bebas menger'akannya tan a erlu membayar )ukai ke ada kera'aan6 - "a'i (usa .bdul 8hani menyi0atkan eraturan *ritish bertentangan dengan syariah #slam +iii,Peristi<a Penetangan Ke ang"itan 1:11 - etani di Kuala Telem&ng menentang eraturan baru dengan membersihkan tanah tan a mengambil as kebenaran - *ritish menangka 44 &rang etani dan mendakwa mereka di mahkamah - "a'i .bdul /ahman 2imb&ng bertindak sebagai eguam

- *ritish gagal mematahkan hu'ahnya bahawa tanah adalah hak .llah dan bukan hak negeri - mahkamah menerima hu'ah tersebut dan membebaskan mereka Ke ang"itan 1:1; - seramai 4,, - 3,, &rang etani berkum ul di Kuala Telem&ng untuk ber)u)uk tanam - mereka membersihkan ;,, ekar tanah milik Tengku Bik (aimunah dan 4,, ekar tanah kera'aan - tindakan dilakukan kerana *ritish akan memberi k&nsesi tanah tersebut ke ada saudagar %ina - *ritish mendesak !ultan !ulaiman su aya bertindak terhada "a'i .bdul /ahman 2imb&ng - "a'i .bdul /ahman 2imb&ng men'elaskan ke ada sultan bahawa entadbiran *ritish di daerah Kuala *erang menindas rakyat Ke ang"itan 1:10 - *ritish mengan)am untuk mengambil tindakan undang-undang ke atas etani- etani yang enggan membayar )ukai - ini menyebabkan seramai 1,,, &rang etani berhim un di (arang$ Kuala Telem&ng dan Kuala *erang - mereka mengisytiharkan erang terhada *ritish - mereka menduduki balai &lis dan bangunan kera'aan di Kuala *erang serta mengibarkan bendera merah - *ritish meminta bantuan BegeriBegeri (elayu *ersekutu - ertem uran berlaku di Padang Ka)&ng +i9,Kesan Penentangan - seramai 1; &rang etani terk&rban dan semua emim in etani termasuk "a'i .bdul /ahman 2imb&ng ditangka - tahun 19;+ mereka dibi)arakan di Kuala Terengganu - "a'i .bdul /ahman 2imb&ng di'atuhi hukuman buang negeri ke (akkah atas tuduhan menghasut dan men)etuskan kebangkitan di Terengganu

----------------------------------------------------BAB 0 – KEBANGKITAN SEMANGAT KEBANGSAAN UNTUK MENGANGKAT MARTABAT BANGSA - semangat kebangsaan dibangkitkan g&l&ngan intelektual melalui akhbar$ ma'alah dan enulisan kreati0 - er'uangan semakin berkesan melalui enubuhan ertubuhan untuk er'uangkan hak dan ke entingan bangsa 071 Ma"sud Se$angat Ke angsaan (Teks m/s: 199)

22

u a) S$eikh 5uhammad Tahir Jalaluddin .mereka ber egang kuat ke ada adat dan agama #slam .gerakan di im in &leh (ahatma 8andhi ...Kaum (uda menubuhkan bebera a buah madrasah untuk menyebarkan idea dengan lebih berkesan se erti (adrasah al-(asyhur al-#slamiah di Pulau Pinang$ (adrasah al->iniah Kam ung 2alang di Padang /engas dan (adrasah #l-#hya .Kaum Tua terdiri dari ada g&l&ngan ulama6 dan egawai agama yang tidak menerima idea #slah Kaum (uda .adi . &rang ela'ar dari Tanah (elayu di uni@ersiti ini . semangat kebangsaan dibangkitkan &leh g&l&ngan ela'ar ber endidikan di Dni@ersiti al-.mereka ter engaruh dengan idea emulihan #slam &leh !ayid -amaluddin al-.menyeru &rang (elayu ber egang ke ada al-Kuran dan "adis tekankan entingnya ilmu engetahuan untuk men)a ai ke'ayaan .ma'alah ini memberi kesan besar dalam erkembangan emikiran &rang (elayu .semangat inilah mend&r&ng kita ber'uang membebaskan negara dari ada *ritish untuk membentuk negara merdeka dan berdaulat 071 Per"e$ angan Negara &uar Me$ eri Ins(irasi Per/uangan (Teks m/s: 199-.sia lain untuk menentang en'a'ahan *arat d) 9erakan Kesedaran Kebangsaan 8hina .menggesa kaum wanita diberi eluang menda atkan endidikan . 23 .l-#mam .erkembangan ini memberi ins irasi ke ada enduduk Tanah (elayu untuk menentang en'a'ahan *ritish a) 9erakan Kebangkitan #slam di Timur Tengah .mengete ikan adat resam dan ke er)ayaan karut yang b&leh menghalang kema'uan .ernah dilantik sebagai (u0ti Begeri Perak b) .. Tentangan Gera"an Is'ah .ssyari00$ 8unung !emangg&l di Perak +iii.lahir di (elaka tahun 1+6.bduh .hmad al-"adi +ii. &atar e'a"ang Gera"an Is'ah di Tanah Me'a.tahun 19.t&k&h enting se erti !heikh (uhammad Thani bin -alaluddin$ "a'i .0ghani dan !heikh (uhammad .ertelingkahan antara mereka hanyalah erkara ke)il yang tidak melibatkan erkara &k&k dalam agama #slam +i9.(enubuhkan 2iga 1ili ina untuk mema'ukan &rang 1ili ina dan menuntut !e any&l memberi layanan adil ke ada rakyat !) 9erakan Kesedaran Kebangsaan #ndia .4-.idea embaharuan Kaum (uda ditentang &leh 5Kaum Tua6 melalui akhbar 5!uara *enar6 dan 52idah *enar6 .keadaan ini membangkitkan kesedaran rakyat Tanah (elayu untuk menentang *ritish e) 9erakan Kesedaran Kebangsaan =ilipina .idea embaharuan 5Kaum (uda6 disebarkan melalui ma'alah 5.menerbitkan ma'alah .engaruh gerakan ini disebarkan ke Tanah (elayu &leh ela'ar yang menuntut di (esir setelah kembali ke tanah air c) Perang 6usia&Jepun .ber endidikan di (akkah dan di Dni@ersiti al-.6 .berlaku akhir kurun ke-19 ..tahun 19.bduh .) . (esir di'a'ah &leh *ritish dan telah men)etuskan 8erakan #slah .?har$ (esir .ber'aya menumbangkan kera'aan (an)hu dan menubuhkan sebuah negara re ublik %hina .+ ma'alah .ertama kali dalam se'arah m&den sebuah negara .ke'ayaan ini menyemarakkan semangat negara-negara .tahun 1++.semangat ber'uang menebus maruah bangsa . Pen.tu'uan untuk membebaskan #ndia dari ada en'a'ahan *ritish g) 9erakan Kesedaran Kebangsaan #ndonesia .gerakan ini di el& &ri !ayid -amaluddin al-.awal kurun ke-.sia Tenggara termasuk Tanah (elayu untuk menentang kuasa asing b) 9erakan Pemulihan #slam 5esir .gerakan ini mem engaruhi dan menyatukan umat #slam di negaranegara Timur Tengah$ #ndia dan ..menitikberatkan engetahuan se'arah kerana banyak iktibar yang b&leh di ela'ari .l-#khwan$ Pengasuh dan !audara .a%i Abbas 5uhammad Taha .tahun 1911 berlaku /e@&lusi %hina yang di im in &leh >r= !un Eat !en .tu'uan diterbitkan adalah untuk< GH mengingatkan mereka $ang lalai dan men%agakan mereka $ang tidur dan menun%ukkan mereka $ang sesat dan men$ampaikan suara $ang men$eru dengan kebaikan HI .ernah dilantik sebagai kadi di kawasan Tan'ung Pagar$ !inga ura .4) +i.l-#mam dihentikan enerbitannya dan diteruskan &leh akhbar lain se erti Bera)ha$ .semangat kebangsaan atau nasionalisme bermaksud perasaan cinta dan taat setia $ang mendalam terhadap bangsa dan tanah air .l-#mam ialah< .sekembali ke Tanah (elayu mereka memulakan 8erakan #slah di Tanah (elayu dan dikenali sebagai 5Kaum (uda6 .lahir di !inga ura tahun 1++3 .u .-&se /i?al memim in er'uangan rakyat 1ili ina menentang en'a'ahan !e any&l .0ghani dan !heikh (uhammad .ber endidikan di (akkah .gerakan ini turut mem engaruhi kebangkitan semangat kebangsaan di Tanah (elayu ..lahir di !umatera tahun 1+69 .kebangkitan d&sebabkan kuasakuasa *arat meme)ahbelahkan dan menguasai em ayar #slam Turki Dthmaniyah .. berlaku gerakan kesedaran kebangsaan di Turki$ (esir$ -e un$ %hina$ 1ili ina$ #ndia dan #nd&nesia .antara seruan . T3"3h Pe'3(3r Gera"an Is'ah di Tanah Me'a.Gera"an Is'ah atau Gera"an Pe$u'ihan Is'a$ ialah gerakan menyeru &rang #slam ber egang ke ada a'aran #slam sebenar berdasarkan al-Kuran dan "adis 'uga menyeru umat #slam su aya bersatu menentang en'a'ahan *arat di negara #slam .awal kurun ke-.?har$ (esir .menerbitkan akhbar Bera)ha c) S$ed Sheikh al&.e aran Idea Gera"an Is'ah .tahun 19.3 -e un ber'aya mengalahkan /usia .&rang (elayu mula sedar ke entingan endidikan dan ek&n&mi mereka .l-#mam6 ( emim in) yang diterbitkan di !inga ura tahun 19.!&ekarn& menubuhkan Parti Basi&nal #nd&nesia untuk membebaskan #nd&nesia dari ada en'a'ahan *elanda 07= Gera"an Is'ah Men#etus"an Kesedaran Ke angsaan (Teks m/s: .engaruh *arat di Turki men)etuskan 8erakan Pan-#slam iaitu gerakan untuk menyatukan seluruh umat #slam dan menentang en'a'ahan *arat .bbas bin (uhammad Taha dan !yed !heikh .3 terda at +.menasihati ibu ba a su aya memberikan endidikan sem urna ke ada anak-anak .sia ber'aya mengalahkan kuasa 9r& ah .

Per/uangan Nai3na'is$e Me'a'ui Mata Pena (Teks m/s: .1.8erakan #slah menimbulkan kesedaran di kalangan intelektual (elayu .antara t&k&h-t&k&hnya ialah /a'a %hulan$ (&hammad 9un&s .mengkritik dasar *ritish yang tidak menguntungkan &rang (elayu .t&k&h e'uang kebangsaan le asan (P!# .antara eranan akhbar dalam membangkitkan semangat kebangsaan ialah< .mendalami idea er'uangan !yeikh (uhammad .adi .antaranya akhbar !urat Khabar Peranakan$ *intang Tim&r$ Khabar D)ha an *aru dan *intang Pra Pranakan 24 .g&l&ngan ini le asan (aktab Perguruan !ultan #dris ((P!#)$ Tan'ung (alim$ Perak .Pengasuh (191+-1941) di K&ta *haru$ Kelantan .4-1941) di Kuala 2um ur dan Pulau Pinang .) .1a'ar !arawak (194..hli (a'lis Perundangan Begeri-Begeri !elat .(a'alah 8uru (19.menyiarkan tentang keadaan s&si&ek&n&mi &rang (elayu .engarang ertamanya ialah >at&6 7nn -aa0ar ..ber endidikan #nggeris di /a00les #nstituti&n$ !inga ura . G3'3ngan Inte'e"tua' Pendidi"an Inggeris .bdul "adi "assan a) .hli (a'lis Perundangan Persekutuan .se&rang ensyarah (P!# .-an akhbar (elayu mula menyuarakan isu s&sial$ kedudukan ek&n&mi dan &litik &rang (elayu .akhbar dan ma'alah meru akan media yang ra at dengan rakyat .*erganding bahu dengan g&l&ngan )erdik andai agama untuk mema'ukan &rang (elayu dalam bidang ek&n&mi dan endidikan .mela &rkan tentang kegiatan s&sial dan ek&n&mi &rang %ina di Tanah (elayu .tahun 194.!audara (19.menyeru &rang (elayu bersatu dan mengha uskan semangat kenegerian ..engarang ertamanya .6-1941) di Pulau Pinang .meru akan guru yang bersemangat kebangsaan . Peranan A"h ar dan Ma/a'ah Me'a.l-#khwan (19.2embaga (elayu (1914-1941) di !inga ura .tahun 19..engarang ertamanya .mendedahkan kelemahan dasar *ritish yang mengan)am kedudukan &rang (elayu .antaranya akhbar 2at Pau$ Banyang !iang Pau$ !in %hew -it P&h dan (&dern >aily Bews .-an g&l&ngan intelektual ini menyemarakkan kesedaran kebangsaan +i.u a) Abdul 6ahim Ka%ai .6 menubuhkan Kesatuan (elayu !inga ura c) DatoA 1nn Jaa!ar . G3'3ngan Inte'e"tua' Pendidi"an Me'a.tahun 1++1 akhbar 2at Pau diterbitkan .7-.menda at endidikan agama di Terengganu dan di Pulau Penyengat$ /iau .tahun 19.(P!# disi0atkan sebagai 5The %radle &0 (alay Bati&nalism6 .&rang %ina terbitkan akhbar sebelum Perang >unia ## .ber'uang menuntut hak &rang (elayu dalam bidang ek&n&mi$ endidikan dan entadbiran .-1941) di !inga ura$ (a'lis (1941-1941) di Kuala 2um ur dan Dtusan (elayu (1949-1941) diterbitkan di !inga ura .melalui serua-seruan akhbar &rang (elayu menubuhkan ersatuan untuk merintis ergerakan lebih tersusun .menggesa *ritish meningkatkan tara0 ek&n&mi &rang (elayu dan menambah eluang &rang (elayu dalam erkhidmatan kera'aan b) 5ohammad 7unos Abdullah .tahun 194.+-1941) di Pulau Pinang .bdullah$ >at&6 7nn -aa0ar dan #shak "a'i (uhammad a) 6a%a 8hulan .akhbar-akhbar lain ialah< .diangga akhbar yang berani c) Akhbar tusan 5ela$u .ber endidikan #nggeris di 9ngland dan K&le' (elayu Kuala Kangsar .ntara t&k&h nasi&nalis ialah "arun ..meru akan &rang (elayu ertama dilantik sebagai .ernah men'adi engarang akhbar Aarta (alaya$ 2embaga (alaya dan Aarta .6 .menuntut kedudukan yang lebih baik dalam bidang entadbiran$ ek&n&mi dan endidikan .ernah bertugas sebagai Ketua Pengarang akhbar Dtusan (elayu dan 2embaga (elayu .terda at 'uga akhbar berbahasa (elayu yang diterbitkan &leh masyarakat )ina Perana"an (*aba dan By&nya) .4 dilantik men'adi .menerbitkan akhbar .diterbitkan di !inga ura .men'adi Ketua Pengarang akhbar yang ber engaruh ada ?amannya se erti Aarta (alaya$ (a'lis dan Dtusan (elayu +ii.'uga menyiarkan eristiwa yang berlaku di negara %hina .se&rang nasi&nalis yang ber'uang melalui bidang kewartawanan .terdiri dari ada guru-guru (elayu yang ber eranan sebagai emim in masyarakat .assan .melalui media idea tentang er'uangan kebangsaan da at disalurkan untuk ba)aan semua la isan masyarakat +i.menda at endidikan (elayu Kuala Kangsar di K&le' .bduh .menggesa &rang (elayu meningkatkan tara0 ek&n&mi dan menubuhkan ersatuan bagi mem er'uangkan nasib bangsa dan tanah air T3"3h A"h ar Me'a.bdul /ahim Ka'ai .sentiasa menanamkan semangat )inta akan bangsa dan negara ke ada ara ela'arnya +ii.antara akhbar yang ber engaruh sebelum Perang >unia ## ialah Aarta (alaya (194.digelar *a a Kewartawanan (elayu .akhbar ber'aya menyemai semangat kebangsaan di kalangan masyarakat (elayu .menubuhkan ersatuan dan bidang enulisan untuk mem er'uangkan ke entingan &rang (elayu .mendesak &rang (elayu diberikan lebih banyak 'awatan enting dalam erkhidmatan kera'aan b) Akhbar 5a%lis .sering berkun'ung ke (akkah dan (esir .had .diterbitkan di Kuala 2um ur .3-.sesuai di'adikan saluran untuk melahirkan kesedaran kebangsaan .bdul /ahim Ka'ai .arun Aminurrashid .l-#khwan dan !audara 072 Inte'e"tua' Me$atang"an Per/uangan (Teks m/s: .) di !arawak a) Akhbar "arta 5ala$a .enulis yang akti0 mem el& &ri enulisan uisi bertemakan semangat kebangsaan b) Abdul .hli Tidak /asmi dalam (a'lis (esyuarat Begeri -&h&r 07.tahun 1946 dilantik sebagai .Kegiatan Persuratan di Ka'angan Orang )ina dan India a) Akhbar 1rang 8ina .diterbitkan di !inga ura .minurrashid$ #brahim "a'i Eaa)&b dan .Dsaha ini menimbulkan kesedaran untuk membebaskan Tanah (elayu dari ada en'a'ahan *ritish .u ..u .

manakala n39e' ula se erti "ikayat 1aridah "anum &leh !yed !heikh al"adi$ #akah !almahL 7leh .ertubuhan di eringkat awal bersi0at kenegerian serta mem er'uangkan ke entingan ek&n&mi dan s&sial .tahun 1+++ akhbar !ek&la (elayu diterbitkan dan di'adikan bahan ru'ukan di sek&lah (elayu Kesedaran Ke angsaan Me'a'ui Penu'isan Kreati* .menggalakkan ahli-ahlinya dari Tanah (elayu$ !inga ura$ !arawak dan !abah bertukar enda at 25 .tu'uan untuk menyuburkan erasaan )inta akan bangsa dan negara$ menyeru rakyat merebut eluang ek&n&mi dan mem ertahan maruah bangsa ..dikendalikan &leh akhbar !audara yang menyediakan ruangan untuk ahli-ahlinya menulis dan mengemukakan enda at .terda at 'uga akhbar berbahasa (elayu diterbitkan &leh masyarakat Ja<i Perana"an .diangg&tai g&l&ngan bangsawan$ kakitangan kera'aan$ wartawan dan eniaga .diasaskan tahun 19.tahun 194..19) ertubuhan ber eranan enting dalam gerakan kesedaran kebangsaan .tahun 194.14-.bdul /ahim Ka'ai$ #shak "a'i (uhammad (Pak !ak&) dan !hamsuddin !alleh .akhir tahun 194.g&l&ngan wartawan dan akhbar menimbulkan kesedaran &litik &rang (elayu dan mend&r&ng menubuhkan ertubuhan untuk er'uangkan hak dan ke entingan mereka .ber'aya menarik lebih banyak enyertaan ersatuan (elayu termasuk dari !arawak dan *runei .antaranya -awi Peranakan$ !ek&la (elayu$ Taman Pengetahuan dan Tan'ung Penagri .u .di im in &leh Tengku #smail bin Tengku (uhammad Eassin .melaluinya kesedaran kebangsaan da at disam aikan ke ada masyarakat lebih berkesan .antaranya< a) Kesatuan 5ela$u Singapura (K5S) . k&ngres kedua diadakan di !inga ura .minnurrashid$ Putera 8unung Tahan dan .k&ngres ketiga tidak da at diadakan kerana -e un telah menyerang Tanah (elayu ada tahun 1941 d) Persaudaraan Sahabat Pena .wang Putat &leh .keangg&taan askar (elayu .karya kreati0 men'adi saluran untuk menyuarakan er'uangan &rang (elayu &leh g&l&ngan guru$ enulis dan wartawan +i.!P.men'adi eransang ke ada emim in di negeri-negeri (elayu .6 &leh (&hammad 9un&s .er'uangkan kema'uan &rang (elayu dalam bidang endidikan .nak (at 2ela 8ila &leh #shak "a'i (uhammad$ (ari Kita *er'uang &leh . Ke$un#u'an Pertu uhan Me'a.menyarankan semua ersatuan (elayu mema'ukan &rang (elayu di negeri masing-masing .bdul /ahim Ka'ai$ /umah *esar Tiang !ebatang &leh #shak "a'i (uhammad$ >i !ini Kita *ukannya 7rang >agang dan !iasat Eang Tiada >iminta &leh !hamsuddin !alleh .uisi lainnya se erti *angkitlah &leh 7mar (usta00a$ !eruan Kebangsaan &leh (elati Pahang$ !edarlah &leh (ahmud .-an banyak ersatuan bersi0at kenegerian ditubuhkan se erti Persatuan (elayu Perak (1947)$ Persatuan (elayu - - - - - Pahang (194+)$ Persatuan (elayu !elang&r (194+)$ Persatuan (elayu Begeri !embilan (194+)$ Persatuan (elayu Pulau Pinang (1947) dan Persatuan (elayu Kelantan (1949) lain-lain ersatuan se erti Persatuan (elayu (elaka (1947)$ Persatuan (elayu !erawak (1949) dan Persatuan (elayu -&h&r (1949) tu'uan enubuhan untuk meningkatkan ek&n&mi dan s&sial &rang (elayu diangg&tai )erdik andai (elayu yang ber endidikan #nggeris dan berkhidmat dengan *ritish er'uangan bersi0at sederhana menun'ukkan taat setia yang kuat ke ada /a'a-/a'a (elayu dan beker'asama dengan *ritish mendesak *ritish memberi lebih banyak eluang ke ada &rang (elayu dalam entadbiran kera'aan b) Persatuan 5ela$u Selangor .bdul !amad .tu'uan untuk mewu'udkan er aduan kebangsaan di kalangan &rang (elayu .mem er'uangkan< .karya-karya sastera ini bertemakan semangat er'uangan$ nasib bangsa dan semangat )intakan tanah air .tahun 1++4 akhbar *intang Tim&r diterbitkan dan meru akan satusatunya akhbar berbahasa (elayu yang berani mela &rkan berita ember&ntakan >at&6 *ahaman di Pahang .sebelum Perang >unia ## banyak uisi bertemakan semangat kebangsaan dan disiar dalam akhbar dan ma'alah .dian'urkan bersama &leh Kesatuan (elayu !inga ura dan Persatuan (elayu !elang&r .4 !e tember 19.ditubuhkan tahun 1944 .ada .mela &rkan berita tentang kegiatan s&sial dan ek&n&mi &rang #ndia di Tanah (elayu .bdullah .menggalakkan ahli ber eranan lebih besar dalam &litik dan entadbiran .menubuhkan angkatan laut dan udara Tanah (elayu c) Kongres 5ela$u Se&Tanah 5ela$u .bdullah !idek dan (elati K&ta *ahru &leh .diterbitkan akhbar Dlaga Besan$ Tamil Besan dan Tamil (urasa .hmad /ashid Talu$ (el&r Kuala 2um ur &leh "arun .tema ini menimbulkan kesedaran di kalangan &rang (elayu .)&gan kata mereka ialah 5"idu *ahasa "idu *angsa6 .(uhammad Eusu0 "arun menulis uisi >unia Eang 1ana dan >i 2autan !eberang .semangat kebangsaan dibangkitkan melalui karya kreati0 se erti uisi$ n&@el dan )er en .() . Penu'isan Puisi .men'adi end&r&ng ke ada kemun)ulan enubuhan bersi0at ertubuhan +i.nama enuhnya ialah Persaudaraan !ahabat Pena (alaya (P.4 akhbar Tamil Besan diterbitkan di Kuala 2um ur .mendesak lebih ramai egawai (elayu dalam kera'aan ersekutuan dan kera'aan negeri .uisi &leh "arun .antara (enu'is #er(en yang terkenal ialah .dabi 074 Kese(a"atan Men/a$in Keutuhan Per/uangan (Teks m/s: .hmad menulis uisi !erunai Pu'angga$ Ka al Tiada Bakh&da dan "ari Ke'atuhan Kita .tu'uan enubuhan adalah untuk< .tahun 1949 k&ngres yang ertama diadakan di Kuala 2um ur . dan )er(en Penu'isan N39e' .)er en yang terkenal se erti %erita .men'adi wakil (elayu berurusan dengan *ritish bagi hal berkaitan dengan hak dan ke entingan &rang (elayu .minurrashid se erti Tenaga Kaumku$ (em ertahankan "ak Kita dan Perwira (elayu .'uga eristiwa yang berlaku di negara #ndia .hmadi dan >i Tengah !egara &leh (uhammad Easin (aam&r +ii. diterbitkan akhbar *intang Pranakan yang membi)arakan hal ehwal masyarakat %ina eranakan yang menun'ukkan taat setia ke ada *ritish sebagai emerintah Tanah (elayu b) Akhbar 1rang #ndia .ber'aya menghim unkan wakil dari ada semua ersatuan (elayu untuk berbin)ang mema'ukan bangsa (elayu .bdul Kadir .antaranya: .

.meru akan gabungan 1.Pertu uhan Orang )ina dan India .hli Tidak /asmi (a'lis Perundangan Begeri-Begeri !elat b) Pertubuhan 1rang #ndia . g&l&ngan )erdik andai #ndia yang ber endidikan #nggeris menubuhkan ersatuan #ndia di bandar-bandar utama se erti Tai ing$ Kuala 2um ur$ (elaka$ Klang$ !eremban dan Pulau Pinang .awal kurun ke-.o Tang .kebanyakan angg&tanya terdiri dari ada guru le asan (aktab Perguruan !ultan #dris ((P!#) .hmad *&estamam .tu'uan untuk mem er'uangkan hak dan ke entingan &rang #ndia di Tanah (elayu -----------------.4-1944 telah dilantik sebagai .=(=!&&say .ber'aya menghim unkan ahli dari seluruh Tanah (elayu .(.T ---------------------- 26 .akhbar Aarta (alaya digunakan untuk membangkitkan erasaan anti *ritish dan mem er'uangkan )ita-)ita K(( . terda at bebera a ertubuhan &rang %ina di Tanah (elayu se erti .terda at 'uga &rang %ina yang memberi erhatian ke ada &litik tem atan terutama &leh &rang-&rang %ina yang lahir di Begeri-Begeri - - - - - !elat atau 8ina Peranakan yang men'adi warganegara *ritish tahun '0++ Persatuan 1rang 8ina Peranakan British telah ditubuhkan &leh &rang %ina Peranakan yang ber endidikan #nggeris antara t&k&h-t&k&hnya ialah Tan -iak Kim$ 2im *&&n Keng$ !&ng 7ng !iang dan !eah 2iang !eah residen ertama ersatuan ini ialah Tan -iak Kim antara engasas utama ersatuan ini ialah 2im *&&n Keng tu'uan enubuhannya untuk melindungi ke entingan &rang %ina Peranakan di Begeri-Begeri !elat selain itu menggalakkan &rang %ina Peranakan mem er&leh endidikan tinggi dan teknikal mereka 'uga menun'ukkan taat setia ke ada *ritish antara t&k&h g&l&ngan ini ialah Tan %heng 2&)k (i) Tan 8heng 3ock .ber)ita-)ita menyatukan Tanah (elayu dengan #nd&nesia untuk mewu'udkan (elayu /aya .T.tu'uan untuk meningkatkan semangat dan kesedaran kebangsaan di kalangan mereka .ber endidikan #nggeris di !ek&lah Tinggi (elaka dan 6a!!les #nstitution di !inga ura . buah ersatuan #ndia dan 4 dewan erniagaan #ndia .mereka dibebaskan semasa endudukan -e un .ui dan 8hung . K(( diharamkan &leh -e un +ii.ersidangan seterusnya diadakan di Pulau Pinang$ !inga ura$ # &h dan !eremban e) Kesatuan 5ela$u 5uda (K55) .semangat kenegerian da at di e)ahkan dan k&nse kebangsaan (elayu mula terbentuk .sing 8hong . angg&ta K(( ditangka &leh *ritish dan di en'arakan di !inga ura .sebelum Perang >unia ## &rang %ina dan #ndia di Tanah (elayu lebih menum ukan erhatian ke ada keadaan yang berlaku di negara asal a) Pertubuhan 1rang 8ina .emim in yang lain se erti (usta ha "ussain dan .tubuhkan ersatuan dengan tu'uan melindungi ke entingan &rang #ndia di Tanah (elayu .tahun 194.ter engaruh dengan gerakan kebangsaan di negara asal sebelum Perang >unia ## .di im in &leh .tahun '+/0 Persatuan #ndia Pusat Tanah (elayu ditubuhkan .meru akan ertubuhan (elayu bersi0at &litik yang ertama di Tanah (elayu .ber'uang membebaskan Tanah (elayu dari ada en'a'ahan *ritish .mengadakan akatan sulit dengan -e un untuk menentang *ritish .awal kurun ke-.di im in &leh #brahim "a'i Eaak&b .tu'uan untuk menanamkan semangat er aduan dan kesedaran di kalangan &rang (elayu dan mem ertahankan hak .ditubuhkan tahun 194+ di Kuala 2um ur .lahir di (elaka ..tahun 1941 #brahim "a'i Eaa)&b dan 13..men'adi erintis ke ada embentukan ertubuhan yang menyatukan &rang #ndia di Tanah (elayu .menum ukan erhatian ke ada negara %hina .ada B&@ember 1944 mengadakan ersidangan di eringkat kebangsaan yang ertama di Tai ing$ Perak .tahun 19.er'uangan K(( ber)&rak radikal kerana mengamalkan dasar tidak beker'asama dan menyuarakan ertentangan se)ara terbuka terhada *ritish .

China. Mesir. India dan Indonesia perkembangan ini memberi inspirasi kepada penduduk Tanah Melayu untuk menentang penjajahan British Gerakan Kebangkitan Islam di Timur Tengah berlaku akhir kurun ke-19 kebangkitan dosebabkan kuasa-kuasa Barat memecahbelahkan dan menguasai empayar Islam Turki Uthmaniyah pengaruh Barat di Turki mencetuskan Gerakan PanIslam iaitu gerakan untuk menyatukan seluruh umat Islam dan menentang penjajahan Barat gerakan ini mempengaruhi dan menyatukan umat Islam di negara-negara Timur Tengah.1 Maksud Semangat Kebangsaan (Teks m/s: 199) tahun 1882 Mesir dijajah oleh British dan telah mencetuskan Gerakan Islah Gerakan Islah atau Gerakan Pemulihan Islam ialah gerakan menyeru orang Islam berpegang kepada ajaran Islam sebenar berdasarkan alQuran dan Hadis juga menyeru umat Islam supaya bersatu menentang penjajahan Barat di negara Islam gerakan ini dipelopori Sayid Jamaluddin al-Afghani dan Sheikh Muhammad Abduh pengaruh gerakan ini disebarkan ke Tanah Melayu oleh pelajar yang menuntut di Mesir setelah kembali ke tanah air Perang Rusia-Jepun tahun 1905 Jepun berjaya mengalahkan Rusia pertama kali dalam sejarah moden sebuah negara Asia berjaya mengalahkan kuasa Eropah kejayaan ini menyemarakkan semangat negara-negara Asia lain untuk menentang penjajahan Barat Gerakan Kesedaran Kebangsaan China tahun 1911 berlaku Revolusi China yang dipimpin oleh Dr.2 Perkembangan Negara Luar Memberi Inspirasi Perjuangan (Teks m/s: 199-202) awal kurun ke-20 berlaku gerakan kesedaran kebangsaan di Turki.mengetepikan adat resam dan kepercayaan karut yang boleh menghalang kemajuan 27 . Sun Yat Sen berjaya menumbangkan kerajaan Manchu dan menubuhkan sebuah negara republik China keadaan ini membangkitkan kesedaran rakyat Tanah Melayu untuk menentang British Gerakan Kesedaran Kebangsaan Filipina Jose Rizal memimpin perjuangan rakyat Filipina menentang penjajahan Sepanyol Menubuhkan Liga Filipina untuk memajukan orang Filipina dan menuntut Sepanyol memberi layanan adil kepada rakyat Gerakan Kesedaran Kebangsaan India gerakan dipimpin oleh Mahatma Gandhi tujuan untuk membebaskan India daripada penjajahan British Gerakan Kesedaran Kebangsaan Indonesia Soekarno menubuhkan Parti Nasional Indonesia untuk membebaskan Indonesia daripada penjajahan Belanda 8.menggesa kaum wanita diberi peluang mendapatkan pendidikan . Filipina. India dan Asia Tenggara termasuk Tanah Melayu untuk menentang kuasa asing Gerakan Pemulihan Islam Mesir gerakan ini turut mempengaruhi kebangkitan semangat kebangsaan di Tanah Melayu - c) - - - - - d) - - - a) - e) - - - - f) - b) - g) - (ii) Penyebaran Idea Gerakan Islah idea pembaharuan ‘Kaum Muda’ disebarkan melalui majalah ‘Al-Imam’ (pemimpin) yang diterbitkan di Singapura tahun 1906 tujuan diterbitkan adalah untuk.BAB 8 – KEBANGKITAN SEMANGAT KEBANGSAAN UNTUK MENGANGKAT MARTABAT BANGSA semangat kebangsaan dibangkitkan golongan intelektual melalui akhbar.menitikberatkan pengetahuan sejarah kerana banyak iktibar yang boleh dipelajari . majalah dan penulisan kreatif perjuangan semakin berkesan melalui penubuhan pertubuhan untuk perjuangkan hak dan kepentingan bangsa 8. “… mengingatkan mereka yang lalai dan menjagakan mereka yang tidur dan menunjukkan mereka yang sesat dan menyampaikan suara yang menyeru dengan kebaikan …” majalah ini memberi kesan besar dalam perkembangan pemikiran orang Melayu orang Melayu mula sedar kepentingan pendidikan dan ekonomi mereka antara seruan Al-Imam ialah. Jepun. Mesir tahun 1925 terdapat 80 orang pelajar dari Tanah Melayu di universiti ini mereka terpengaruh dengan idea pemulihan Islam oleh Sayid Jamaluddin al-Afghani dan Sheikh Muhammad Abduh sekembali ke Tanah Melayu mereka memulakan Gerakan Islah di Tanah Melayu dan dikenali sebagai ‘Kaum Muda’ tokoh penting seperti Sheikh Muhammad Thani bin Jalaluddin.3 Gerakan Islah Mencetuskan Kesedaran Kebangsaan (Teks m/s: 203-204) (i) Latar belakang Gerakan Islah di Tanah Melayu awal kurun ke-20 semangat kebangsaan dibangkitkan oleh golongan pelajar berpendidikan di Universiti alAzhar.menasihati ibu bapa supaya memberikan pendidikan sempurna kepada anak-anak . menyeru orang Melayu berpegang kepada al-Quran dan Hadis tekankan pentingnya ilmu pengetahuan untuk mencapai kejayaan . Haji Abbas bin Muhammad Taha dan Syed Sheikh Ahmad al-Hadi - - - - - - - - - semangat kebangsaan atau nasionalisme bermaksud perasaan cinta dan taat setia yang mendalam terhadap bangsa dan tanah air semangat berjuang menebus maruah bangsa semangat inilah mendorong kita berjuang membebaskan negara daripada British untuk membentuk negara merdeka dan berdaulat 8.

Pengasuh dan Saudara Kaum Muda menubuhkan beberapa buah madrasah untuk menyebarkan idea dengan lebih berkesan seperti Madrasah al-Masyhur alIslamiah di Pulau Pinang. Perak terdiri daripada guru-guru Melayu yang berperanan sebagai pemimpin masyarakat MPSI disifatkan sebagai ‘The Cradle of Malay Nationalism’ Berganding bahu dengan golongan cerdik pandai agama untuk memajukan orang Melayu dalam bidang ekonomi dan pendidikan Usaha ini menimbulkan kesedaran untuk membebaskan Tanah Melayu daripada penjajahan British Antara tokoh nasionalis ialah Harun Aminurrashid. Riau sering berkunjung ke Makkah dan Mesir mendalami idea perjuangan Syeikh Muhammad Abduh menerbitkan akhbar Al-Ikhwan dan Saudara - - Golongan Intelektual Pendidikan Melayu golongan ini lepasan Maktab Perguruan Sultan Idris (MPSI). Dato’ Onn Jaafar dan Ishak Haji Muhammad a) Raja Chulan mendapat pendidikan di Kolej Melayu Kuala Kangsar tahun 1924 dilantik menjadi Ahli Majlis Perundangan Persekutuan menggesa British meningkatkan taraf ekonomi orang Melayu dan menambah - - - 8. Tanjung Malim.4 Intelektual Mematangkan Perjuangan (Teks m/s: 205-206 Gerakan Islah menimbulkan kesedaran di kalangan intelektual Melayu tahun 1930-an golongan intelektual ini - - 28 . kedudukan ekonomi dan politik orang Melayu akhbar berjaya menyemai semangat kebangsaan di kalangan masyarakat Melayu melalui serua-seruan akhbar orang Melayu menubuhkan persatuan untuk merintis pergerakan lebih tersusun antara peranan akhbar dalam membangkitkan semangat kebangsaan ialah. pendidikan dan pentadbiran menubuhkan persatuan dan bidang penulisan untuk memperjuangkan kepentingan orang Melayu antara tokoh-tokohnya ialah Raja Chulan. Singapura menerbitkan akhbar Neracha Syed Sheikh al-Hadi lahir di Melaka tahun 1862 mendapat pendidikan agama di Terengganu dan di Pulau Penyengat. Mohammad Eunos Abdullah. Ibrahim Haji Yaacob dan Abdul Hadi Hassan Harun Aminurrashid tokoh pejuang kebangsaan lepasan MPSI merupakan guru yang bersemangat kebangsaan penulis yang aktif mempelopori penulisan puisi bertemakan semangat kebangsaan Abdul Hadi Hassan seorang pensyarah MPSI sentiasa menanamkan semangat cinta akan bangsa dan negara kepada para pelajarnya - c) - - - a) - b) - 8. Lembaga Malaya dan Warta Ahad tahun 1936 dilantik sebagai Ahli Tidak Rasmi dalam Majlis Mesyuarat Negeri Johor - - (iii) Tentangan Gerakan Islah idea pembaharuan Kaum Muda ditentang oleh ‘Kaum Tua’ melalui akhbar ‘Suara Benar’ dan ‘Lidah Benar’ Kaum Tua terdiri daripada golongan ulama’ dan pegawai agama yang tidak menerima idea Islah Kaum Muda mereka berpegang kuat kepada adat dan agama Islam pertelingkahan antara mereka hanyalah perkara kecil yang tidak melibatkan perkara pokok dalam agama Islam (iv) Tokoh Pelopor Gerakan Islah di Tanah Melayu a) b) Syeikh Muhammad Tahir Jalaluddin lahir di Sumatera tahun 1869 berpendidikan di Makkah dan di Universiti al-Azhar.- - tahun 1908 majalah Al-Imam dihentikan penerbitannya dan diteruskan oleh akhbar lain seperti Neracha. Al-Ikhwan. Majlis (1931-1941) di Kuala c) - - (ii) Golongan Intelektual Pendidikan Inggeris berjuang menuntut hak orang Melayu dalam bidang ekonomi. mengkritik dasar British yang tidak menguntungkan orang Melayu menyeru orang Melayu bersatu dan menghapuskan semangat kenegerian menuntut kedudukan yang lebih baik dalam bidang pentadbiran. Gunung Semanggol di Perak menyemarakkan kebangsaan (i) - kesedaran b) - peluang orang Melayu dalam perkhidmatan kerajaan Mohammad Eunos Abdullah berpendidikan Inggeris di Raffles Institution. Mesir menerbitkan majalah Al-Imam pernah dilantik sebagai Mufti Negeri Perak Haji Abbas Muhammad Taha lahir di Singapura tahun 1885 berpendidikan di Makkah pernah dilantik sebagai kadi di kawasan Tanjung Pagar. Madrasah al-Diniah Kampung Lalang di Padang Rengas dan Madrasah Il-Ihya Assyariff. ekonomi dan pendidikan antara akhbar yang berpengaruh sebelum Perang Dunia II ialah Warta Malaya (1930-1941) di Singapura.5 Perjuangan Naionalisme Melalui Mata Pena (Teks m/s: 207-212) akhbar dan majalah merupakan media yang rapat dengan rakyat sesuai dijadikan saluran untuk melahirkan kesedaran kebangsaan melalui media idea tentang perjuangan kebangsaan dapat disalurkan untuk bacaan semua lapisan masyarakat (i) Peranan Akhbar dan Majalah Melayu tahun 1930-an akhbar Melayu mula menyuarakan isu sosial. Singapura merupakan orang Melayu pertama dilantik sebagai Ahli Majlis Perundangan NegeriNegeri Selat pernah bertugas sebagai Ketua Pengarang akhbar Utusan Melayu dan Lembaga Melayu tahun 1926 menubuhkan Kesatuan Melayu Singapura Dato’ Onn Jaafar berpendidikan Inggeris di England dan Kolej Melayu Kuala Kangsar pernah menjadi pengarang akhbar Warta Malaya.

novel dan cerpen . Sedarlah oleh Mahmud Ahmadi dan Di Tengah Segara oleh Muhammad Yasin Maamor Penulisan Novel dan Cerpen melaluinya kesedaran kebangsaan dapat disampaikan kepada masyarakat lebih berkesan karya-karya sastera ini bertemakan semangat perjuangan. Lembaga Melayu (1914-1931) di Singapura Pengasuh (1918-1941) di Kota Bharu. Mempertahankan Hak Kita dan Perwira Melayu Abdul Samad Ahmad menulis puisi Serunai Pujangga. Ishak Haji Muhammad (Pak Sako) dan Shamsuddin Salleh cerpen yang terkenal seperti Cerita Awang Putat oleh Abdul Rahim Kajai. Putera Gunung Tahan dan Anak Mat Lela Gila oleh Ishak Haji Muhammad.karya kreatif menjadi saluran untuk menyuarakan perjuangan orang Melayu oleh golongan guru. Melor Kuala Lumpur oleh Harun Aminnurrashid.- Lumpur dan Utusan Melayu (1939-1941) diterbitkan di Singapura akhbar-akhbar lain ialah. Taman Pengetahuan dan Tanjung Penagri tahun 1888 akhbar Sekola Melayu diterbitkan dan dijadikan bahan rujukan di sekolah Melayu - - - - - - - a) - - tujuan untuk menyuburkan perasaan cinta akan bangsa dan negara. Rumah Besar Tiang Sebatang oleh Ishak Haji Muhammad. Kelantan Majalah Guru (1924-1941) di Kuala Lumpur dan Pulau Pinang Al-Ikhwan (1926-1931) di Pulau Pinang Saudara (1928-1941) di Pulau Pinang Fajar Sarawak (1930) di Sarawak Akhbar Warta Malaya diterbitkan di Singapura pengarang pertamanya ialah Dato’ Onn Jaafar menyiarkan tentang keadaan sosioekonomi orang Melayu mendesak orang Melayu diberikan lebih banyak jawatan penting dalam perkhidmatan kerajaan Akhbar Majlis diterbitkan di Kuala Lumpur pengarang pertamanya Abdul Rahim Kajai mendedahkan kelemahan dasar British yang mengancam kedudukan orang Melayu dianggap akhbar yang berani Akhbar Utusan Melayu diterbitkan di Singapura pengarang pertamanya Abdul Rahim Kajai menggesa orang Melayu meningkatkan taraf ekonomi dan menubuhkan persatuan bagi memperjuangkan nasib bangsa dan tanah air - - melaporkan tentang kegiatan sosial dan ekonomi orang Cina di Tanah Melayu juga menyiarkan peristiwa yang berlaku di negara China terdapat juga akhbar berbahasa Melayu yang diterbitkan oleh masyarakat Cina Peranakan (Baba dan Nyonya) antaranya akhbar Surat Khabar Peranakan. penulis dan wartawan (i) Penulisan Puisi sebelum Perang Dunia II banyak puisi bertemakan semangat kebangsaan dan disiar dalam akhbar dan majalah - - pertubuhan berperanan penting dalam gerakan kesedaran kebangsaan 29 . Majlis dan Utusan Melayu - - - (ii)Kegiatan Persuratan di Kalangan Orang Cina dan India a) Akhbar Orang Cina orang Cina terbitkan akhbar sebelum Perang Dunia II antaranya akhbar Lat Pau. Tamil Nesan dan Tamil Murasa pada 24 September 1924 akhbar Tamil Nesan diterbitkan di Kuala Lumpur melaporkan berita tentang kegiatan sosial dan ekonomi orang India di Tanah Melayu juga peristiwa yang berlaku di negara India terdapat juga akhbar berbahasa Melayu diterbitkan oleh masyarakat Jawi Peranakan antaranya Jawi Peranakan. Sekola Melayu. Bintang Timor. menyeru rakyat merebut peluang ekonomi dan mempertahan maruah bangsa antaranya: puisi oleh Harun Aminurrashid seperti Tenaga Kaumku. Iakah Salmah? Oleh Ahmad Rashid Talu. Seruan Kebangsaan oleh Melati Pahang. nasib bangsa dan semangat cintakan tanah air tema ini menimbulkan kesedaran di kalangan orang Melayu antara penulis cerpen yang terkenal ialah Abdul Rahim Kajai. Di Sini Kita Bukannya Orang Dagang dan Siasat Yang Tiada Diminta oleh Shamsuddin Salleh manakala novel pula seperti Hikayat Faridah Hanum oleh Syed Sheikh al-Hadi. Khabar Uchapan Baru dan Bintang Pra Pranakan tahun 1884 akhbar Bintang Timor diterbitkan dan merupakan satu-satunya akhbar berbahasa Melayu yang berani melaporkan berita pemberontakan Dato’ Bahaman di Pahang tahun 1930 diterbitkan akhbar Bintang Pranakan yang membicarakan hal ehwal masyarakat Cina peranakan yang menunjukkan taat setia kepada British sebagai pemerintah Tanah Melayu Akhbar Orang India diterbitkan akhbar Ulaga Nesan. Sin Chew Jit Poh dan Modern Daily News tahun 1881 akhbar Lat Pau diterbitkan Kesedaran Kebangsaan Melalui Penulisan Kreatif semangat kebangsaan dibangkitkan melalui karya kreatif seperti puisi.6 Kesepakatan Menjamin Keutuhan Perjuangan (Teks m/s: 213-219) (ii) - b) - b) - - - c) - - - - - - - - Tokoh Akhbar Melayu a) Abdul Rahim Kajai seorang nasionalis yang berjuang melalui bidang kewartawanan digelar Bapa Kewartawanan Melayu menjadi Ketua Pengarang akhbar yang berpengaruh pada zamannya seperti Warta Malaya. Mari Kita Berjuang oleh Abdullah Sidek dan Melati Kota Bahru oleh Abdul Kadir Adabi 8. Kapal Tiada Nakhoda dan Hari Kejatuhan Kita Muhammad Yusuf Harun menulis puisi Dunia Yang Fana dan Di Lautan Seberang puisi lainnya seperti Bangkitlah oleh Omar Mustaffa. Nanyang Siang Pau.

Singapura. Persatuan Melayu Selangor (1938).menjadi wakil Melayu berurusan dengan British bagi hal berkaitan dengan hak dan kepentingan orang Melayu akhir tahun 1930-an banyak persatuan bersifat kenegerian ditubuhkan seperti Persatuan Melayu Perak (1937). wartawan dan peniaga tujuan penubuhan adalah untuk. kakitangan kerajaan.mendesak lebih ramai pegawai Melayu dalam kerajaan persekutuan dan kerajaan negeri . Ipoh dan Seremban Kesatuan Melayu Muda (KMM) ditubuhkan tahun 1938 di Kuala Lumpur merupakan pertubuhan Melayu bersifat politik yang pertama di Tanah Melayu dipimpin oleh Ibrahim Haji Yaakob pemimpin yang lain seperti Mustapha Hussain dan Ahmad Boestamam tujuan untuk menanamkan semangat perpaduan dan kesedaran di kalangan orang Melayu dan mempertahankan hak berjuang membebaskan Tanah Melayu daripada penjajahan British bercita-cita menyatukan Tanah Melayu dengan Indonesia untuk mewujudkan Melayu Raya kebanyakan anggotanya terdiri daripada guru lepasan Maktab Perguruan Sultan Idris (MPSI) perjuangan KMM bercorak radikal kerana mengamalkan dasar tidak bekerjasama dan menyuarakan pertentangan secara terbuka terhadap British mengadakan pakatan sulit dengan Jepun untuk menentang British akhbar Warta Malaya digunakan untuk membangkitkan perasaan anti British dan memperjuangkan cita-cita KMM tahun 1941 Ibrahim Haji Yaacob dan 150 anggota KMM ditangkap oleh British dan dipenjarakan di Singapura mereka dibebaskan semasa pendudukan Jepun tahun 1942 KMM diharamkan oleh Jepun e) - - a) Kesatuan Melayu Singapura (KMS) menjadi peransang kepada pemimpin di negeri-negeri Melayu diasaskan tahun 1926 oleh Mohammad Eunos Abdullah dianggotai golongan bangsawan. Perak berjaya menghimpunkan ahli dari seluruh Tanah Melayu - semangat kenegerian dapat dipecahkan dan konsep kebangsaan Melayu mula terbentuk persidangan seterusnya diadakan di Pulau Pinang.menubuhkan angkatan laut dan udara Tanah Melayu c) Kongres Melayu Se-Tanah Melayu tahun 1939 kongres yang pertama diadakan di Kuala Lumpur dianjurkan bersama oleh Kesatuan Melayu Singapura dan Persatuan Melayu Selangor tujuan untuk mewujudkan perpaduan kebangsaan di kalangan orang Melayu berjaya menghimpunkan wakil daripada semua persatuan Melayu untuk berbincang memajukan bangsa Melayu tahun 1940 kongres kedua diadakan di Singapura berjaya menarik lebih banyak penyertaan persatuan Melayu termasuk dari Sarawak dan Brunei menyarankan semua persatuan Melayu memajukan orang Melayu di negeri masing-masing kongres ketiga tidak dapat diadakan kerana Jepun telah menyerang Tanah Melayu pada tahun 1941 Persaudaraan Sahabat Pena nama penuhnya ialah Persaudaraan Sahabat Pena Malaya (PASPAM) ditubuhkan tahun 1934 dikendalikan oleh akhbar Saudara yang menyediakan ruangan untuk ahli-ahlinya menulis dan mengemukakan pendapat cogan kata mereka ialah ‘Hidup Bahasa Hidup Bangsa’ menggalakkan ahli-ahlinya dari Tanah Melayu. Persatuan Melayu Negeri Sembilan (1938).menggalakkan ahli berperanan lebih besar dalam politik dan pentadbiran . . orang Melayu pentadbiran kerajaan b) - dalam - (i) - Persatuan Melayu Selangor dipimpin oleh Tengku Ismail bin Tengku Muhammad Yassin memperjuangkan.perjuangkan kemajuan orang Melayu dalam bidang pendidikan .- - pertubuhan di peringkat awal bersifat kenegerian serta memperjuangkan kepentingan ekonomi dan sosial menjadi pendorong kepada kemunculan penubuhan bersifat pertubuhan Kemunculan Pertubuhan Melayu golongan wartawan dan akhbar menimbulkan kesedaran politik orang Melayu dan mendorong menubuhkan pertubuhan untuk perjuangkan hak dan kepentingan mereka antaranya. Persatuan Melayu Pulau Pinang (1937) dan Persatuan Melayu Kelantan (1939) lain-lain persatuan seperti Persatuan Melayu Melaka (1937). Persatuan Melayu Serawak (1939) dan Persatuan Melayu Johor (1939) tujuan penubuhan untuk meningkatkan ekonomi dan sosial orang Melayu dianggotai cerdik pandai Melayu yang berpendidikan Inggeris dan berkhidmat dengan British perjuangan bersifat sederhana menunjukkan taat setia yang kuat kepada Raja-Raja Melayu dan bekerjasama dengan British mendesak British memberi lebih banyak peluang kepada - - - - - - - - - - - - d) - - - - - - - - (ii)Pertubuhan Orang Cina dan India sebelum Perang Dunia II orang Cina dan India di Tanah Melayu lebih menumpukan perhatian kepada keadaan yang berlaku di negara asal a) Pertubuhan Orang Cina - - awal kurun ke-20 terdapat beberapa pertubuhan orang Cina di Tanah Melayu seperti Hsing Chong Hui dan Chung Ho Tang 30 . Persatuan Melayu Pahang (1938). . Sarawak dan Sabah bertukar pendapat tujuan untuk meningkatkan semangat dan kesedaran kebangsaan di kalangan mereka pada November 1934 mengadakan persidangan di peringkat kebangsaan yang pertama di Taiping. Singapura.keanggotaan askar Melayu .

Klang.tahun 1923-1934 telah dilantik sebagai Ahli Tidak Rasmi Majlis Perundangan Negeri-Negeri Selat b) Pertubuhan Orang India terpengaruh dengan gerakan kebangsaan di negara asal sebelum Perang Dunia II tubuhkan persatuan dengan tujuan melindungi kepentingan orang India di Tanah Melayu awal kurun ke-20 golongan cerdik pandai India yang berpendidikan Inggeris menubuhkan persatuan India di bandar-bandar utama seperti Taiping. Seremban dan Pulau Pinang menjadi perintis kepada pembentukan pertubuhan yang menyatukan orang India di Tanah Melayu tahun 1039 Persatuan India Pusat Tanah Melayu ditubuhkan dipimpin oleh A.TAMAT ---------------------- - - - - - (i) Tan Cheng Lock . Kuala Lumpur.M. Song Ong Siang dan Seah Liang Seah presiden pertama persatuan ini ialah Tan Jiak Kim antara pengasas utama persatuan ini ialah Lim Boon Keng tujuan penubuhannya untuk melindungi kepentingan orang Cina Peranakan di NegeriNegeri Selat selain itu menggalakkan orang Cina Peranakan memperoleh pendidikan tinggi dan teknikal mereka juga menunjukkan taat setia kepada British antara tokoh golongan ini ialah Tan Cheng Lock - - - merupakan gabungan 12 buah persatuan India dan 4 dewan perniagaan India tujuan untuk memperjuangkan hak dan kepentingan orang India di Tanah Melayu - -----------------.- menumpukan perhatian kepada negara China terdapat juga orang Cina yang memberi perhatian kepada politik tempatan terutama oleh orang-orang Cina yang lahir di Negeri-Negeri Selat atau Cina Peranakan yang menjadi warganegara British tahun 1900 Persatuan Orang Cina Peranakan British telah ditubuhkan oleh orang Cina Peranakan yang berpendidikan Inggeris antara tokoh-tokohnya ialah Tan Jiak Kim.lahir di Melaka .berpendidikan Inggeris di Sekolah Tinggi Melaka dan Raffles Institution di Singapura . Melaka.Soosay - - - - 31 . Lim Boon Keng.

3/. 70307  07. !02-3.7.:3   40 ..%2:7$. ..:   / $04. 3 .73.35:8.3 047.3.9 703/.3$48.3202-07507. O  907/. 3078 5079.  .08.9.3/..3507039..3.8.3 -.2..3/.5 /.. 40 2:-.5..  . 0.33. 203./.:.3  .7..3 90703.3 /.8.39.3 .3 50.3.3  -:. /. 2:-.3.3 503//. .7/.9.7.2. 3078  $04.9-:. . 5 5  $3..83.30709./.3  ..2..7 -. 49.7 O  /9:-:.2.:. 2:-. 804.3. /-3.2.: O 80-:.8 0:./.  203:8 /.3 507/.2 -/.3  :39: 203.:.9. 5:8.  .3 .32494.3 0709..3 ::/ .../-7..3 2. O 9. 0. .3 .2.3/. 5489025.7. 804.33.3/..3 9.350./-7.3 50/.3 04342 /03.:/.:.9703/.3:3..7 / 49.3804.8..7 08943 0 0.#42.3 -. 5:8.-:.3 9007.3.3 502-3. /./-7.7.3 2 O   /-3.::5 O 507/2.:39:202:/.7 7.3 O $& .3  0.350.:/033./49.39. 2030/.:/-3.33.3 05./ O  .5 -/.3 5079.9: %0 479 4730407. O $& 203:25:.7.3 50.3 80-.7 O   $..7 5079..3 439303 548 9025..-.2..9548 O  $& 2030:.3 O 50.503.3.. O 085479 :9.3 09:./-7.3 507:-. 789.3:9 .3 202-.3 503//.304342/.:147//. .3...9 O .$04.39.3 :39: 20..3 O $&:7.7 0880943 . 09.: 5079. 3.3/. 0.033.3 /8.:3  $04.3 2037.350/. /03.3/$. O 9.9   50.2.3 0:39:3.3/..3 . :39:202-0.: 804.3$04../..5 ./ 50.3 O 9::.3/.3/.. 5:8. :39: 203..3.7 -08.7 807.3 .8   O $& 202-.8.3.-:. /03.3.3..3/..350393 O 3.2. /.94080:7:7.2.3$& 203.7. $9  . O 207:5.9 5039.: O /..3 O   $& 90.$. 203.3 3.0.3/.3 /.4859..33.3.%. 0.5.33.7-078 O 9...3  .39.19..39 O -0702-.705.7 .:-.3.8:/-.2!7079.0880%43802503..3.3 $04.3848.9.7 805079 0880943  $.: /-3.9.3  :/.::8.8.5 O 9::.:147/ 805.3 O  . 0.349.7/. .7.93.3.              ./-7.3 0.9   -:. 80-.3 /4947 9/.09:./ .3 O $&-3.3-.50.285202:.3 5:8./.3 .8. .8.3   . . 0.3  / 0880943 O /.3.2.3 $:.3.3/.3/.3 .8:.3/$..3.3 /9:-:.  2:9. O   907/.: -.9: :/.:   !03.9../.2.3 O /...9 507/.3 $97.3 9/./. .-. $04.3 07. 02.9/.3.3/.9 O 4859.3 804.3. /-3.3 508./49. $04.3/..9.75...3 !0.   .2 0880943 /-3..3 O 9.3 / 5073. O 50/.3 0709.3 O .3/.7 -0702-.3.3 O /-3.  804.-.9.3507/2..3:/./-./. O / .. 80. /03. 45:7.3/. / $.9. / !.3 /9:-:.804.007 O /-3.3.../.7./..5.98 $90.9.39..9: 3899:9 743 /-3. 50. !03//.3. 503/:/: /.38.9-:.3/.2.908. 479 47304 #.8.. 804.3 /. :25:907. 07.7 /80/..8.5  50702-.9 5039.0:/ O   907/.: 80-.9 O 9.3$&   .2.37..8 /-3.5 5079.3 5073.2-:3 /.:3  $& 2023/.8.-:.3 804. 203. .9 08./08809435. / -.0$.8 805079 .3 -.3 O $& .3 O 0-.7 9039.3. 502-3. O   .9 5039.3/.3.3. -079::.-.3 .25:3   47.3  50./..803/7402.3%.:.. 80-.: /. 503.8. O 0880943 2.9.3 7.3/. /.7.3.3 20309.7 -.9  0880943 %..3 09.7 -.95039. O -. /83.-.3/.3.3 9.9.3 O   .-...3 02:/.3 .1 O 9::..7%.9$.3.302.9:  . /$.3 /.94 O 9. 0880943 O :.13. O -.2.3 / -.:/.7: O .0:7.203:39:3.5.3 :.  47.3 804.9.9.3 0709.7 -07/.9 !07.3 7.3/.:  !07:-.9 5:8.3/.3 /03.-.3/.-./.8.8..3 -.5.:3907/. $04.7 -08.5 O  .8.7 -.3 . O /-3.3 804.2. :39: 5079.7 805079 0880943  $..3..7..23 080.3 :39: 203:7:8.708 0880 O 3.7 /804. 203:-:.-:.9 /32.-.3.3.8.3 O   4 .. 80-./:/. 02:3. /907-9.7 0.3.007  .3 O 002.3/.3/.8. O 9.33.7 80 :7::2 50.8..3 / $.7 /.7. O 02:/. / $.-.9 /.. . 3.9 .3 /.3 202-3.3 !:8.2.3:25:907.8./ %07-.3..3/.5..3 5:8.3/. /.3  .9 80-.:3 O 203....:3  :.  4859.:3  $& 203.3 /.. O . 3..7 %03420. 9::.3:9. 0/..33.0880943/9:. 5039. 808:.7.3..-.9502-.8. $. .3.33.: O 9::.3050.. :/.3-. 203. :39: 050393.2. $.3078 O  804.3 0.-.-:. . 9/.:147/ 0 0880943 /.-..3  -.:3   203. /.7.4859.9..:3  804.789. 5:8.7 /9:-:..9.9.7. :39: 203:-:3.3.3 O .  .3 4859.3 9/.3:9 503:25.: 07.-. -072.3 402:-..-.3. .-..3 80902 5079.3/..3 2030-.

9.3 %082.3.3 . #%$ $! %$   %& $# $     0..3 !079.3.

 .: 80-. 207:5.3  9./ .39.2-7 /50703.3 90-: -.3203.3 97.5:7. 805079 .3 503085479 3.3 80-. / $0-07...8./. $0./.3 745.3..3 5:8.3 / 447 20.3:-..3 085479 50393%..  9. -. 0.2  .3 !07.3.:  /4479.3  503/:/:9025..3 3 203.3.347 0 .: $8902.3 $.9 .:80..39.3.3.2-7 -.9/.9 /5.3. /.3.2 93 0/:.3 /073.3 07.:./.5. 907-08./.-  .8.  ..350.3.9  .2./..7:02.03 .3 / !:.3./9.3 .3.0-93  /0854790745.3907. ..3 :.  ..3...2-7  :39:9::.:!3. /:3.: 207:5.:  207:.7.3 50.03  -..3.3...73.33./....2.3 -:. 203. %0-:  . /:8.0./.5.3 :3.3085479  /:8.2.39/. 9. 9.89.   %.2/.  007 $02-.0.33207484907.3. /:9.2..3..8 /.  %.3!07.7...347  007 $02-.5.3./.2. 0.3.2. 5:8.7 / /:3. 203/.3 .33./9.././ 085479 50393 %.2033.83 :39: 203:8. /-:. 5.3 47./843..7...3 9.9.3..3. 203..7 :.: 90-:/.3. .7 / %.340 47. :9. / 3007 007$0.3 808:.3  $0.2 / 0.3 07.   .7$3././.3 4342 9082.9.3.2..8     5073.8.5 :..2.3/.3 47.3. .0:58:907.3.9   .33/:8.3 /. 5.: !3.3.3 5079.7.3 038 9.2.3 $0-07..2.3447  80-0:2 !07.:3   !07.257 9.3.  :7:3 0  .:  -.3.3.8  /:8.9 5030:..8  3/:897 203093 3.3.33. :7:3 0    .3./.  507239.  798 .347/. /.3 /.3!07.3.8 -075:8.:  :.3-.3/:3..3$0. 907-08.3.7. /.3.8 085479 50393 447 803..9 / !07.3.:3  / &-.9  9.2 /.2/!:.3.7. 203.03  :-.9 5030:.9 5.2-7  -:.5.3 907-.

7 -08....2..3 /. 0.3 /:3..  $0.3 /:3./843.5.3 /-:.3 09.3.3/. / !07. 8./.3 23.7.7.3  / %0  /:8. 9/. -08.  .3447  .- / 5.3/%.3.9 / 5. /085479  . / !:.3.3 -.8.9  -07.. 80-.7.3 0.0.3 /.717.8.3!07:8.:  . 89. 0.3 9.8     :7:3 0   9. %0043    !0702-.3 80.7.3 !../.20743 ..347   .8. 8.3  90 . :7..347  007 $02-.2.3 / !07./. 45 2033. /.9 /-:.3 / .7.9 2:..7: 805079 45  0.5.$0.8.3.5.9  902-.8.3/:..: -072:9: 93 /. 8.2.: !3.3 50393 07.:/.5.3/8  !. %082.3447  447 203. . 0.3 /03.3 97.9  ...390  .5. 45  /:8./ 503085479 :9..3.7.  /50703..3.3. %02-.  798 20250703.3 /.8..

3.5:7..3 :39: -007.3 .3.3.3/..2.:3.3 0200809.9  /507:.3  /.7 /. !07239. 5030:. .9.  -07.3 !07:8.  09.3..3 09..9 745.309.: 2:3.3 507:8././.9/. 49.9. 09.  .3!07:8.3:3.3..9 . %03. / %.. / %.3.  !03.7/03  /. /.  -.507:8.  .3.3 -798 907:9.3 2033.3 203:8..3 9075./. 3.:   $0. 09. /-.  007 $02-.3 -070-.$7.8. 0.- 203.3 9.3/:3.3 5.7.943  !03/:/: 9025.39. 0.947 ..778438 .. 0 3.-:7.3. 9.7 / 745.3 207.3 3 2033.7.3 /./:3.8.7.8..  $0-.7.3 / $0.: 203.. 507:8. /.7:7:30 .7.0. 30..  50. 20.  $.3. 09.3. 203:.7 3/.3703/.2 507:8..7.5:7.. /-:..7.    .3.34/.. 203.9 -08.. 8./.309..2.3 0/...50748..0. 45.347  !07.2 / .3.3. /50703.3  .2./.9 8.3 80-.90097  ..3 /9.3/  80-.: /. 9470.75.  %::.09.3.::5  -:7: /.7 09.3447   . .9:/ 5.309./%.3.7 745.7/03 $3.085479.309.7.2/49.:3  80-. / %.3..309.2 507:8.7.3.. 9. 9.39.:3   .9 2494.: 805079 $20 .3 ...9 507:-. 0. ..:.2.8     .  .7.033.3 %.30773  .  09.7.3.7.7 $3.7.3 .8../ 085479 50393%..8:9  5.3 807.38.3 04342  :7:3 0   09.7 / 207.947!0702-. / 0 .3 .3. /.9:.-0.380. -..5:7.7..9 2494../..    - 09.   -03 09.8. /-.7..:7:03.$.7.38:8:09. /. /-.7:/-:.7. 0.2.80388  9.3.3.  9.3 9.3 -07.9.3 .3.3 ... -07..2.  -.8.35030-.3 .309.7 03/07.3/:3.5.9:07.3/.0-:30.3 -079.  / &8..3 807.9.7-  :970  .3 #08/03!07.3/ 74810/ /.2.0:. 203470 203:9 88902 -0/02  ..:   !0702-.3 5030:.9: /.7.7..304342/:3.  ..7 -08.. &8:09.45.3 202-07 08.: 805079 $20 .3 09. 2.0/.  0 !0.8: 80.3 /802.: 889029:.#03/.-:7 /.3.3.  . 20.7 -08..  %.9.  #/0  20250703. :39: 203.3..: 5030:. 0.33.3 &390/ !.  507239.3 . -0-07.3.3. :2.7 7./. 0 $3. /.7.3 :39: 202-:.3 09.9:..7. /.305.3.0.3 /9.3  9. 5030:.9  .- $0-.3:970  1  :. $.3.3././.77.3745.3 .0/./.2-:393/5..3 / 7.9:   #/0 .3-.3 202-:.:.3/ 40037. -08.3.7/:3.7.7 038 0./.9..3 :39: 202:.3 202-:.7.7.3. /.0.45  .  798 20303.7/03  3.309.9 07.7 0 30.309.3 09. 05.3.   80-.  /507:.907-08..7- /.8.: .. :7:3 0   .. 50702-.2  02:/.2./-. -08.

:/. 40 %.7.7.3.3 $0.-.3.3 /:3.3/3 09.3.3.0389.3 !07. 203.%7:.32..7.  09.9..09.3 5030:. /003/. $.3%. 09.3$7.3  207.8...  $.7.9:7.3.3 . / 5.7..3   !0702-.3 40 798 .3 5030:..3  -07.03843 /.8 0:..3 203079. 39.320389.3 802:.3.3 798 805079%.  9::.3.03843   9::.97:. 2033. 203:7.7. .-.309.3.. 0.8.3 .7.  0.3 !07. 2.3 09.3.3 :39: 203:7. .3.9:7.9  - !07.3.3.3 5030:.3 09. /.5 30.:37.3 3/4308. 80-0:2 !07.: -072:9:93/.  #.5.  !030:.  9.39.-.9.  /50703.7.97:.-.3/  809.3 !07.3 /.3 09.3.305.9.3.:  $.38.7..3 !0742-43.7.5.3/909.3 $90.7.9!07. -0.3!07:8.3.2. . $7.3/. 907:8 2033.5./.3/. 0.3.8!07. .9203.-.33/9.38.-.3.3 2033.8  /.5.3 .3 5030:.7  3/4308.  .38005.3:3.3.3 3 80-.. 03.7.3.-.. 3.2.3 #.3 %.  /8079.9. .3 :39: 203:7.0. 7./.3.3 $90.7..7.3 09.3.7.  203.09.3 203:9:49.3 .9./508.7.3:3.309...9..8 /:3. .7.  /8079.:3..3.9 20250703.5.-..9075:9:8.09.3 %082. 30.309. 3/. 3/43./.3:3.

 .5  .3.9. 802.9.3447  0 2.3 .3.7.  02.9: .9 20389.9..83. 202:.  !0702-.: / /.3 40 8. #0.39 .3 .7.38005.947 ..3 -0702-.7.3. !073.!073.8./. .7. 203:.  $0-0:2 /085479 - 92. 470 :39: 203. /. /.3 5030:.38.7. .3 42-43 02..7.7.:- 207:5.9:7.3. 5073.9 745.3 0- 24/03  .33.3/42-4380../.3 -.   !030:.347  /:3./:3.:. - 92.:  0.3 - 92. &43  .3.3 0- -.:89  --08/.8. .3 88902 42-43 /0/..8:9.9./.:  /:8.  507239.3 %2.9../434392.3 . 907-. /7.07.97.7.7. /9:-:.  50702-.9:.7.3 80-.947!0702-.5..3 802:.7 20.: . 042-43  %2. !07.  08. 80-.25:7 %..3. /.947 805079 #0. 2.3 - 92..7.:3  .3 .  802:..304342/:3.3..3.3.-92.  47.  /9. 9.3  .8907-08.3.-.3.9 ../.3 :39: 2030. /.8 8.3 50742-43.9:.8  .9:80-.3. / 447  %0: 2...5.7./. 8. 05:3.3 202..31 !07.3  9::.3 798/%.  .8 .3 :9. /574808203.3 47..03.  5. 502-08.2...3 %082. / 0/.3 503-.3 - 92.7.9  - 92.39..:3  . /..:  798 203:.. . 207:5..3 /:3.3 %0: #. 30. 203:...:7:30    203:3.  .8:-007.2:3.3 /0:..9 . 0.07. !07.33. 80-.9 $0-0:2 . %.32.3 - 92..0.   0. 20250703.253.  . /03.7.3 3/4308. /:3.3 2042-43 .3 802:.3!0742-43.  - 92.9.7%. /-:...3.. /-03.3 - 92.3!. 39. 1.3 503:2-./.3.70.0/.3 0. 9.7 502-08.3.7.8.2 /:.3.3 .47.8.3.3 .3 47.:89  80038 4.7.0. /:3.3 202-:.3 5030:.2 507:8.-.3 3.9:  /42-43/.3 3..3 .0.-.2 . .3.8  %2..3  :.-92. 0. -92.340$.3.  5.7 :7:3 0  %.3 20.:.33.7: /-:.34047. 507:8. 203/:..:  50742-43.5.3/. - 92.  30.9.7.380-..3: /.3.3 798  .25..3  9.9 80-0:2/...25:79.3 502-08./.87 /.0..3 50742-43.3  47./42-43-92.9 /. ::9  $:3.3 40 8..7 :7:3 0  47.-.:3  907/.  /:8.42078.3 745.38..470/%./843.3 :39: 202-:. 9.7.. 4705079.3-92.4:8!073/:897.3 %2. -07809:: :39: 203:7.3 .3 3.3-./. .8 .3/-. 2042-43 .2.3 . 802.3 2033.90200809.8   .5.3. 42-43 -.8.0.!..:23:2  /42-43 / :9 !.3 745. 30.  /.2 07 /.  / -08  /42-43/:908 %0703. 39.8 / 0. !07.30.7..%2.3 /03.32030932.8.3 /.:   .3.8.32042-43- 92.3 90750393/%./.9 $005.  !0702-.3 47. 07.0/.8.:3 .  .3!07..3%3 70/3/...7.25:7 %.. 0-4/03  /50703.  9.:  .9: 5073.3  42-43 - -08 :.3.  -./.:  203:3.9 /.3  .3.9 /.3 5.3.3. / 25.8   ..8     798 202.. 805079 - 92..33..3#4253 !. 2.0.75.4:8 !073/:897. -07.. 5.3 /.3 /. .3..5. /-.: 207:5.:3  .3.5.. 0.3/745.-.3.:  4.3 %2. :25:7 /.9   -:. - 92.:.  07. %.7.3.3 3.9:  -.7:9 /.7.39  .3 $0.3 798/%.3 / 02-.. 42-43 - 92.9.7..7 :897..3  #.9.3.3.

9.. 50-. 507.507.3 .2.3 .:749.3507.3 ./.3  9::../.7.../-7.3  749. 0..:0.3 5030:.738 .3  /.8:9.  207.9/.7..7. 09.75.3  /:3.7:8  09.47.8 :9.39:2-:/.3:39:/08547903.3 04342 -07.42078. 20...3 -.:  /085479 :39: /.5 5072:.. .3 -0/..309.7 /:3./.:9   .3 /03.  /50740 /.3 0-88902.5..7  /50740 /..3 :39: 202-:.  -798 203.3!07:9.8. 5039./843.8 ..9.3  /.7  2.5:7 -..3 5030-.3745.: ./.5./: 0-.3.8     %.2.8.3 80..3 5.  9..9.9.9 .-. /03.9.3.9: -.  -4.3 .0:9:3  /:8.3 805079 .35.7.3.$.3  . 97.1/./ 0.:3   7798 203:-:.09..5.75.-09007.3 :39: 203:7:8..: .3 .2:9.9  .3 :39: 203:9:5 703.2. 41 /.7.3207..3 798 .8 3 203..2:  802.3.8 :9.9 507.  .507./. 544 09.3 5030:.3 :39: 203. 038544/:9.

.3 24/.-.3/.9 /.39.37.3.  20-.3..3 /.3 0...2 3/:897  5.3 9.307:3  /:3. 802-./  20-. 805079 07-.3:9..3 04342 /..9.3 /.3.3 /844302:/.3.39/.9..0.8.-.-49  0 !02-.3 79.3 :7.9.3-.7.7 /03..3  20::/.2./085479  / #49. -. /:3.-:3 -::  . 507.2./7  9079:25: 5./843. 805079 88902 507:-:3.8..9.7-.5.3 .3.3/.3507:8.:  9.  02:/.83 :8:83.3 /-039: 203.9. /085479 0 3.: :39: 202-.3085479  /:../..38:8:3...-49/.8.3 50742-43.9.340-798  /:8.7.7   !0702-.9  9. /..... 2.3 0.3 9/.8.2.8:  9.7  90344 24/03 805079 2083 /7../. 50742-43.3 90344 24/03 /. -.3 - 92. -.3 507.3  -.3203./ -0-4. 503:3. 0:9:3 /:25: 203:3. :39: /.-:7.3 /. .39.2 5.3 04342 .5..  .39. .7 -08.3 :39: 203.33.3 %082.3  203:3.  .  9079:25: 5.3.0:9:3  0:3.: -.9:7  0--0747039..9745.3/.:.:  .7.3 09./.. 8.2 3007 /....3 -08.3 80-.7./.3 805079 0..9. 09. 3 /.3907.3 40 47. 0.-.350742-43.3 /:8. 0.8.7.  0:3.5../.304342  /50703. -...3 80. .3 04342 97..: 50702-.: -.3 :39: /./843.3  7980-203:9.3/.3.7..3 2.9..9 -.3.7..9507.0.304342 /.3 544 /909.9.2 0.7. 8. / .309.3.3 /.5 503/:/:/%.8.3.7. /085479 0 3..324/..9.:  /.3. /.4342%7.3. 4342.3 80-.3903.3 40 798 907.3.3..!07:-.3 3/:897 -07.8. 2030:.3  202-:.8.3 97.3 -3.7  -07.:3 /. . -08.3 /.  0... 207.2 -0..: / :..3.-:7:.30434297.0..3 8:8: /:25: /..9%.9.3 7.8.3 09.9:.9.3 507/./.3 503.8.3  .3./..:3  .304342  -07.  08.//.  :39: 203/../843.3  /..3 -.8.7-. 8.8 /.7 943.3-92./843.3 :.7.3 203.3507. 20-. 500.3.03.:   798 20250703. 5...9.30.9.9..3 5.3 907:9.3..3.8.  20-.3 0803 .3507.34342 02-.3 203:3.3 749.:4343  .3  /2..7..3 50.3 09.47.3.3  507.9 .9.:  0.3 5.3 502-..2:.5.3 :39: 0:3.

 / 42-43 - 92. /.3..94397.5  507/2.0. /003/. 7.39./ -:7: / -.3 3 /.:  93./. :.3:7:  20::/.8: 20.3 798 :39: 202-4490. :39: 203.9.3/.3:9.3 /.7.2-..-:7:  .3 /-./...7  798 203.8     02.3 0709.3:9. /.3:9. .347 /. 2. / .2.3  .3 .3/./5007.8  9::.3 503/0 /-3..-:.:2.3 .33/.350.5 /50703.. -007.9.8.3 02:3.5 /.  47. / !07.8:..3 /-...1.7. 203:-:3...3.8:/ 5030./. -007.3.8:  -:7: -:7: /-.3%.3 88902 503.39.3. .8.9 04342 907:9.3-.5  ..3 09.3.8.3 /.3 0709.3 90758.32.  .9 507-:2 907:8 907537 /..9..3 2.7  $89024397././03. / .3 503..  /-..3/.7 %.8: -007...33.3 8008.7.99..3  2.39.5 .5.3 507:-:3.3.3 09. /.3 /09.  08.7.3 -:7: -:7: :... ..3 3. 909.7-..3  . 2. . 80.3 04342.3 0 3/.2 .7:8 50702-.../. -:7: . 0.3:.8.: 09:.7-.3:9.3 0709.5. /03. / 80947 5079.3...3 09./.3  798 20207:.3 0..3  2.8: -007.. /:5  -.3 203.304342  /.  9::.3.39.3.3.-0-..  93..993.3.3 3/.3 50742-43.9.89.3 /.7 903.3 203. ..3-92./.9...3 -07-0.39025.304342805079  47.309. 503:3.8..3 502 .2.1/.3 /-.  !0702-.3..$0.7 798 20::/.99-.2.3 :..9.  $0.3  -07.7.507:-.8.073.9 -07-.3 /.3 /.:..8.3:39:/085479  503.. 5042-43 /.3/.3 507. ./843..  93. :.3.3  9::.:.  2070.3/.3 -:7: -:7: 803.  -07.     /-3.3 7..8 04342 907:9.2-.3 /.  .3.3 2.$0509.3 50.39.3  02:/. 50742-43.3 3/.:2 203:90.2030/..302.3  -:7: /003/.   203..3 -072..3 203:7:8. 2.:2 ..3  9..3900143  .3 503.  .3 3007$02-.7/-.3/.8.5007.5 .8..3 3.3 848. 80.3 805079 507/2./.. /..2./.3 803.:./.3/%. !0702-. /085479  . .-:.  798 202..3.3/.8.7 O -007.  /-. :9.:2  20::/.3 /.7.. :39: 0507:./..3/.47.3  $8902..8..2.8.33.3   .30709.3 -07.8: 0 %.3 .7 /.2.3 :39: 202-.32.530!4790/ :..: $8902 .3 - 92.7 /08. 203.7 42803 -07/.3.73.7. /03.  /-.3. -007.3  507:-. /./.0..  .3$8902 !03.3..33/.8.3 /-3.3.75.3 507:8.2-.3 907/7 /.7 40 502 ..3 0709.5/.3.2.:  .9.3!07:-:3.3 .3.3 803.3 .3/.3 507:-:3.3/-./.3 - 92.8 -007.38008./.3 . 50-.3 203. 507803/7..!079.75.  507:-:3./.3 . /. 0.:.7 /. /.3 27.3 0 %..3/.7 -.35.3.3 9.3 507./. . 50-.32../..3 .3 :2.3 42-43/.330. 2.9.3/.050.3 0.. .309.3  .3/..3 508.3 -007.-:. - 92.. / ./.3 .3 50303. .3 42-43/03.::5 /02 050393.:.8. ..3  0-. 47.3.5/.  7.3/-.7..97.. -:7: / 42-43 - 92.39. 202-.3 202:/.2-.3 9.3..7  02.8.3 805079 . 2.3 0709.8.3 02.3  .33/..309.3 /.3:7::.:20.  8005.8: 20.7 40 2.. 09:7:3../.2.7 :7:30   907/.3 80-. 202-3.3.. /-.: 80.780. 903.3.7:    !03:3.0.  47.37.2070.9/-.8:.3 503//..3.3 -007.: $89024397..3 :7.3  .3 548 9007.2.89.3. :9.7 .3 5079.3  5. 80-.3 .. / .  47.50702-.

..5 503.7.3:.3 50307-.8.7 -.38.9.2.. :7:3 0   7. /7.5.:  9./.93..3 9007.33 :..3-.9.3 %. 503.02.3: . /..3 -. 503..:  .9 ./-7.3 09.3 /:3.$8902!03. .3./. /-3./..7.3 .5 /3.3!03.:3   0709.3 3007 3007 .308.3.7 3 /03.3/...9 -07-. 0.3 .9 .3/9:-:.7./-7. 202507:../!:.3798  !0702-. /50703.0.:3  .5 :39: /808:.4394 .890. 3 202-.      9././.:!3.3 80:7: %. :7:3 0   903.3 :.97.3 :39:203.3.9:   #.3-0724947  -.3 /..3 50742-43.2- .7.3 80:7:%.34859.9..3 -.39.-:. 05.8.: .. :39:9..3  ...8.3 -3 .3-07 -07  ./843.3 . -0.3  420907 /.98 $90.7:  507809. .7.9 $..3. .  $0.3. 08..3 .2.3 5039.3 :39: 202.3:  :39: 202-3.9 0.3 /.347  .5/08  02.3 !.3/.3 04342 805079 - 92.7.8.3 ..0!0. /.82. ./-7.7./.7 3..5./7 40 $:9.3.-.3:9.9 /.3 50.3.3.3 80..5  .3 /9:-:.3 70/07.3 04342 /.3  .0.3 9.3  /9:. .7   3899:9!030/. 0.79/.5 5.3 :39: 202-07 507/2..8 798 -07.7.3. /03.9./.3 .33.5..3 0.3/. -40 203:-:3 %.9..3-:7:3. /.  :7:3 0   809.9 3 -07-: 50.3 ..-..82./-7.9  .3 /.3  $0702-.0 .3 04342 /03.9.3.3  2. 5073.30709.3 .3508. 2..9.3. !07/..3 03/07. /. :25:7 /03.3 798 2024/03.87.:!3.  798 203.7 /9:-:. /-3.3 507:8.7 5:3.3 7.3.354/..3 2.  503.:3  /.3 9007.32.30!:.304342  ./.5 007 007 0.3  02.3!07:-.9.:3   50.93.0. 90..3 40 $.7. 502-3..20.3 ./.3 :.747$09.35.73. :39: 203:-:3.3 -.3 . 507:-:3..39.3 509025.9 .3 2. 0:3.3!:.. !07/2.8.3 503/:/: .35.:%/.3 / .5.39../..3  :39: 20203: 0507:.3&39:!03. 907:8.08.3/./.3 0709.3.5..25:3 0507:.730 7 $07.38908030709. .3/%.9 8.3.9: .3 :39: 202..3 /03.5:7.5.3  9.3 82.3 .3  .3 -0724947 8050790709. 0/  .9 5030/.3 503. :.3 .3 -/: $.-:.  8. 9.39.3 903.  9..2..5/.7.3 /03...9 2033.3 50307-. /-3. /9:7.3 .8. /.3907. 5:8.:!3.3. 805079.3 90..-.3 0/.9 /-:.8  .  202:.33.3 $0.3/.5  9. 805079 2.3/..:7.3 5.9 548 /.:3  .1  9. /-3.3 /..3503/:/:  .3 7.. 503. .3$0702-. :25:7 0 !479 $09903.:25:7  9::. :39: 202-:./  5.3:9. 9::.-0347007 007$0.8.9: :39:203:-:3.:.2 -.8.3 .2.9  :39: 202:/.7 -./%.3   9... 03907 0/. :39: 202.5 05.3/507:. .:3  907/.285/9:-:. 0097  025.3 0.:3  .:  9:25:..0780:9:  9::...3 3 805. 5079.3 :. 503:3.3  . 0097 2:.2 3007 .07 /74 0../..3  / !07.9 $97.2070-.3 :39: 202:/.8.3 50.2.3.3 97. 50.3  50.3.3  5:8.3.2.: %007.5.. %07:8.3 /.5:7..9 / $3. !407 425.5. #.7.3 04342 /..9 5:8.3/.8.3  907:8.3.. 203:3.9.  .. 47/.8.5 /-3.3 ./02-.-..3 202:/.3 /.302:/.3. 0709.89.3/:.0... / $:3.9.1/-3.8.347  007 $02-.:3  -07 -07 /.-:.39.3 -. 0.9...8.3 :39: 0.9.3 8:5.8  2:.%07-. /. .3 !07:-..3 04342 798 07.3 -.3 ::/ . 5 %.3 503..3 :39: 203:-:3.0. .9.3 508.3 7./4  9::.3!.9.. /-:./..3. 2033..3 507..9.    . /.3 .9 08.3 80/.3 2042-43 -92. 907-...35.-...7:3.3 .8.3 -92..3 . / . :39: 203.38025:73.3-./.3.3.7 038 5. / 3007 007 0..3/./03.3-0702-..3 0 . 0097 -.7 0.3.9 /.3 :9. / !07.5 /. :39: 203/.3 .7.3 5079. -0702-./.7..:0780:9:/9:-:./8.3 507/2.: %9.53/.: /03.8.8..9.3  .3. .2 !0.5:7.:3./  -.  5073.3 7. 5 %. 88902 548/.3798   02.. $3...097  903. 02.3:7:8  -07/. 203.3 &/.. 0709.3 3899:9 !030/.3/.3.3/.7/03..:25:7    25.730-078. /...-.9.9. 9.3 /.-:.9 2. .-.37./ /.3 04342 202-.3 0709.3 5039.  7. / 0/..3  .3 8.3 40 %0 !07.. 3007 / %.9:..3  9./.3 3 :3:3 .  :.3!:..3 2025:3. :25:7/.988902503.3 .3.3.  .7./. 503/:/:%. :25:7 /%.7 :./.75.9 07. 0 %0: 3843 %0:39.:. /-3...9.7.. /-3.7   02-..9.3 /740097 03/074 /-:.:3  507/2.3$8902!07:-:3.3 802.3.3.9 $.8..3 /-07 3./.:3   $.8.5.8 /:.5 /.09.7..308.75.3 42-43 - 92.3 9025.9.9 548 /. 2030-..3 7. 40 .2. 050393..07.:/. 0097 /50703. %0703.9 5039.2.9. 9079039: 80-. 07.9.0/:.5 %0 $$ !07.08..9:907:8.3 503/:/: / :.3!07/2..1 900143/.3 04342  5:8.:.3 .39007.9 0..:0780:9:/9:-:. 007 0070. .3 502-3../.3 03/07.55..3 !.8.3:3.3 .3 0709.2-..843  54 /.:34859.:07. 80-.3  .9 /03.  9::.2.730 .3 40 $.7 $3.3 . 05. 8:8:7 5.:.3 /.5:7.3/.9 805079 9.3 / .3:8.     .:39:  203:-:3.3 .3-.39.3 3/..35079. 203:-:3.3 .5. //7.9.3:9.3/$3..3 5079.3 80907:83.9: ..3290/  9::.3  !07.53 20.9. .  02.3 798  9.3 / 007 0070.3 4947 2030-.3.3 907:8.2 /50703.-:.:.. 202-07.3 907:8.907-.3.. 203..-. 50702-.7.2-.8.3.3 9.3.9507:-.37.3 88902 503.   907:8.3 /.1 /-3..2:/./ %  .3 509025..3 03907.:!3.3.7..:  20203: 0507:.3 04342 /.3 0-078.3 203:-:3.  :..3 3.3.9.95079.70:7:3 0/.3 /90.35039.30!479.3 7.5   80-.7-08...2.3 -:7: :39: 507:8.3/.5.7.9.3 . .53 !07.-. :25:7 0 . . .:9/..2.:3  .3 903.07.3 -07 -07 /.3 %. //7.3 0..3 3 /03/..0..3.3  9. .39. 203/7.3/.5073.3.3%03.7 -..:.-.9  502-:.3 3 2:.3 .5. :39: 203:-:3.3 5.3/.38. 907/.-. 50303. 8005.3 507/2..5.5.-0.89.

.9.7.3 $04. 5030.307. 0. //7.9 -07-.7.:3  .804. /-.9 -.:2 /.. :.3-:3007 !07..7%..3 :3.350.7 .7 203. .%..73/..:354 /.3 5042-43 3.:3   798 2:...../ 9:25:. 0.. 3.9.2 .2 !.3 503//.3 20.07.3    !03.3.3!.5.3 / 007 007 0.3..32.3 80.75.8 / !:..2.3-/:$.39.3 50-.8.3.9.3:3..3  -::  :7: :7: /-.8.5  4 .2..3.3 2042-43 - 92.2.7.39079:25:/..3.3.803.3 2037.33.3  :.3-.1  803 5079:.8. :39:-07-:7:  9.:.9.. //7..9 :7: :7: 804.3  3.3/.3. / $0-07.. 80-.3 80-.$04.3 /9:-:.-. 0.:...3 3. 3. 502-039:.'073./ 90.3 5:8..53  54  :.3-798   .3 :7: :39:.9. 47. -:-..2-448./-:.:  9.. 0.3 700 $. . 4.8.  0.. 5:8.3./02-.%. 203:7:98./. .  804. / .. 47./.2..-!07:7:..3:9.39..7 .3 . %3:.8..3 :7:3 0  -.75..3 3007 30070.. 80-:.3 203.5 /03.3 5039.3.7 .87. .3/909.:2  88902 503//.3 /.39.73078  2:.347203.3 0 2.3 203.3.9 . /50703.. 8.9 3.2.35078047.3/.3 /.3 .  / $04.53  .3 /./-7.'073. 90780-:9  202-07. 443 0  447 . :3. ./. 0.: /./.:.7.0.3.:.     02:/..'073.2.73.3 /. 3078 ..: 3.3 -: 3007 !07..7..203 !03/.305. -07. ..- 202-.3.9././-7.: 805079 %. 203:3./. ..3.:  .9 805079 !03. .-.- 2.:  ..3 /..9.03.83 2.8: 0 .3 -.3/.: 907.3 /.39438/..3 &3/.3 05..3.3 -. / %.3 503:8./.3.3$:9.3 $04..3  798 202-03.39.30. 544 5: .. /-:.3.2.7 / 30.3 42-43 - 92.9 5039. .44   /.9 /.35073. 0 804.3.3/...2-.   2.3 .3 / 5073. / .3  ..- 507:7:..330.947 :9.3 0- 8025:73.0.3.3 /03.3 :.35079:-:. 5030:.3 803.3 203. .9 798 203:8:3 802:.3 804.7:9  3.7:9  3. /./. / 809.2. //7..7: 447/9:-:./..0789 &!$    .3:3.7  . 0.7 /.3 804.3.9.:.3 ./.9 202-. .203.3%..3.. ::/ ..3.:3  .3 503//.2.3 007 007 0.7.3/.  . 0./.3 / 5073.3 .7-.7 805079 $04.3 0-.2.3:3....2//7./:.8 !07.7 / 804.5. !0.3 507.93/.1 9.7 05.9 3/.5007.53  90709. /80/.8.:25:7 5.. !0780:9:.3 3 2030-.3 :7.3  50702-.. 2:-.3 ..3..3 203.:  //7.3 9079:25: / .789.3.7.3 804. 7. 0..  :7: :7::.3 :..3 8:.:25:7  :. 5039./ -.3 /-07 :.7:9 9.0.8.3 7.3703/.8./.3 04342 907:9.700$. 2:3.3.9.7 -.. 8079.  0.3 0.2-0702-.3 402:-..3.9 703/.3 9/.2.3 8:.:25:7    :.7.257.3.:. /.3 5070-:3./ 5:8.. 804.309.3/./.: 80-. .8.3 508.  . -/.3 ..3 50.9  9.3. :25:7 .7. 502-08.309.7.3 40 798 :39: 203.3 $:3.3%./ 5:8. 54  90709.3 $:3.3 !07..3.3  .3. -.7 3 :.9503:7:8.9 202.3 /.7:.: / ./.3 .3 804.. .39. 1.3  804.3   .3 507902:.3. 804.8.9 -./.9.0  403 .33.8: :39: 203. :25:7 /. 42-43-92.3 503//.  /-:. 3078 02:/.2.. 203.2  804.0. /-3.342-43-92.  .9. 80/9 2: 047.7:9 :39: 202. .3 9: -07:25:7  9.3 :39: 202-:. 9./-7.7. ..3  ::8.3 2089//.   $04.9 5039...:.2033   802:.:3 5.2-079....73.. ..7..-.3  503//.25:3.:./.8. 804.3 -.3 -079.3 80-0:2 !07.8.3.3:3.3 02-.3:3.3...7: /-:.44    804.7:92074849  54 -0702-.  0-.  8005.2-:350.9 .3 42-43 - 92.3 50-.39..-.9 .  .7  5.3 804.3 -:: -:: /.7:/%.7.3 .  907/. $04.3 08.2.3..3 //7. 8:259.: /.:3  .. #.7.9 20303.7 24/03 /.75.. 5. .2 9..3 2030/. 804.8. /.3 / -. '.7.- !07:7:.3 203:9.07.5..3 80:. /./.2 4047..3/007 007$0.3 3 203025. 42-. :. 509025.  203:3.3/. 507./.19.3 /03.:25:7  507903.3/.3/..8.9. 509.8:/ 0/.9 703/.73.8. 2070.7. .3 50. :25:7 /.70.7  5073. 02:/. 0.3 ./.3 / . :25:7 80-.3  203074..9 507/. -0702-.3 !07025:.3 202-07 507.0/..3203../-. 203.3 :7: ./ 5:8.3 3.3//.//.:3  798 20250703.:7:30 /.3.32.:0.  .0. 47.3 5073./.2. /.8. 509.3.3.3. $04.3$0702-.3. / /.3 :39: 202-07 503//.  /:8. %.7./. / 007 007 $0.0.7.3..7 798 ./.3 / ..3 :7:3 0  #.2  /:8.3 -07.30--.3 . ..//7..07. /-07..:. 0.3 -: 3007$0.3 50.33.730.907-.. 5073. 0.9.- 507:7:.3 05.  8:. :.8.9 5039.342-43-92.3 203.3 7.3 /78  %. -/:. :25:7 907:8 -0702-.3  ::8.3 503//.:3  05... :25:7 /.7.  .. !$ /3.3  798 203. 9/.804.:  503//./. 2030/.3 .2.33.3 2.33..3.3 /. .3 203.-./.3 3.  509025.3.9.9..   . /:3.7.. 2.53  -072.3:3  050-.2../.7 203:8  202-.38-:  9.7. :39: 47. . 3.3 :39: .83  804. 703/.3 803/7 40 2. 3078 .7.3/./.3/.3 $04...025. 2.3.3 - 92.9: 80038 544 .7:  507903. 3..3.-.2070. 805079 %04. 202-07 507.34047.:3  . 2.3 /9:-:..3!03//.3  . 39.7.3 80.3  798 9/. 804.9.3 /.: !3.3 &3/.19.: 203. -: 30.3/.3 :39: 20.3/.073.330.3 /.: 0780:9: .3 ././. ./.'073./-7.3 . .02:3. 03./80-:./ :7:  548 /.8.7. 0 5073.: 0:47   /. .7.-.9..8. :25:7 07. /-.3 .-.  9.: ..3..:02:/.8. 9079:25: / .80.3 /..3 0.9.: .9. /.. 9./.9:./.. .30.9:7.7.%.3 !.9 .3 0../   -0702-.. 3.2 !07..3!0780:9:.754-07./.3 $04.3 804.:  203:7:903.9: $04.3/.:25:7  2.  503//./.3-.9. /.:  3.3.5.3 $:9.-.7 !0..3!0702-. 203. /.3./-7.3 .3 3 -.3 02:/..3 20.:. 20303.3 09.3.- !07:7:.3.3.: -0750:.3.:3.3.3 /.3/. :39: 203:9:5 804.7.

.3 804. :25:7    40 0.3 0/.3.. 0.:  .38.09:8.9.47..3 502253 0. 50:. 203:. .9:39:203039.3 :39: 202-07 503//.7.30/.:2 .9 -07:.  .47  . 202253 7..9 88902 549  04342 /.342  %4 ./-7./ %.94  .5  $.3 907-:. 7.3 0...7.9  0.33078  08.3  ::8. 05..9: '. 3899:943 /9:-:.3 2033/..33078  798 9/.3..3 20.33. 3078 .39.2.3 50.9. 0 5073.3:9.307..: 2.3443. 443.3 3078 3.3 203./.3 503//.71 . 0.. 0.3 /03.3.  .3 0207/0. ./. /..2.7..:. .3 0/.3 0/.3 .3 93 05. 789..3.9.3 $.37.2 50-.://3  4 $.3 8:9.947.3  /02 2025079.3.38.3 .3/.3 203:9 88902 503//.:   .3.3.: .94  ..307..:   3.:2 .3 2.3 3078 ./. ..9 :39: -07/2.  2030/.3 -.3 2030-.30.3.8 :7.7 :25:. .         !#&#% %!% &%$   798 .3 :.: /.3 /.9.33/. /.3/3.2.3:9 /.9 $. 2..3.:.3 798  7.3 9.:.:  $.8.7 2:3..9.9.3 -07-..3 5039.2.3 50-. 3078 -0750:.: 202-07 503//.30302-. 05.7     !07:.8. /. .9 20303.503/:/:9025.3 /..3 0-. .9 20303.: 805079 $:9.87..: :.32-43  2070.3 / :.3 .38..3 -.3/  ::8. 5073.3848.3.. -/.3 .3 202-0-..3 803..3 /..2. -/:#..2 507/2..   /.29:.9.7 /9:-:.3  507:-.3.3 40 2:-.3 805079 507:-. 90.3.25:7 9..30.3 9.3/3 .  798 20250703.3.3 50.3-.3 3 203.  .9 .9: 0. %082.3 -.3  . 20303.3 :.3 / %./.9 /03.3 0.3 /.3 502-08./-7..9.:2  8:.3  9::.3 /.802:.-.2889025039...:.3  :.0  39. /.3.3   804.-../  #039. .3 -07503//.7. /-07 0:9. .3  0:7:907.3 39.7 ..3..

3 $. 40 %:3: -/:..75:907.39: 5:..39.9 :.3 :-.30/. 2030-.3 $.30/.://3 /9.20308..:3  807.203.://3  /-..3 0.  798 203. /5253 40 %:3: :.2 20305:30/.7./ $. 0/.9 7.  %:3: .3 0/.9. 0/../.3. !078  $09: /.22.32.2 -07.7.3.3-.9 /03.4394 798 90.2 2030-. /. -.8.30/.3 802:.9 0/. 203:.3.3 7:2. 05.3.3 7.3.3. .75. 202253   47.3/.3  203030.3.2. 802:.22.3 2.70.37. :39: 202-0-.:./ %.  207.3. 9075:9:8 -0.://3 2037.3!03039.7 .9: /03./$.2 202:83./  507:. :.3  503.7  -:.:./ %.   47.5   0-..2  %:3::/3-07..  %:3: :/3 $0/ ..3 2.9. 805079 $0 -/:. 203.3-..3 $..3 0/.2 20302-..8..0/.3 :39: 202-..2 20305:3 :..3 !. 80.3 :39: 20305:3 507.7:./.2 :39: 20:25:. $.7 $. 203. 0/.7-0.3..3 7. -. /03.9 805079 %4 4 #8 /./.2..90/.9 40798  798 90.39:.3 507:.5 9..0$.39.2 90.5 .8 -. 0/.90747-.2 -07/.9 0/. 3 /5253 40 $:9.://3  ./  903907.  .2 .25..3 $.34 :39: -07:3/3  9.3 !07.8/!07.2 20./03.3.3...3 203039.. 07.3 $.3 903907.39:$.  8:9.5.3 203.3   %:3: -/:.3798  .2./ %.39./.3 802:.: $0-07.3.. 0/.3 :39: 20302-. 90.3 47. 507.70/.:7:..   !0789.: /.:3  $:9.$.3 502253 .3 2..  93/.3 /.3.3 $.3.7.8:/.30/.3 9.!03039.3.  $.3  9.83.: 0/. -/3  %:3: 43 /.2 / 0/..3 0-.0$43.8.3 2.33 %082.3.3..7  %:3::/390. -078:-./!.   ..3 3 /8443 40 502253 7. 909.39: $.3 $:9..  9039.3 0.798202-.9 0/..2.3903907.3 20307. 203039.307.39:.30/././ %.0 0 .9.  49..   4$.3 %:3: :.. -07.2-.3 798 9: 2030-..3  9..2 20.3  802.3 -078.  798-07.3 :39: /-.9.  .280-.-.3 903907.3../7  507:..33 /.39 /.-. $:9.8     ..39. 507./.3 2.3 507.-.. 203.5. 08..:3  $.3 0/.947!03039.3 $:9.

3:.33 .7 .:&3/.33 90709.2 507.3 503:: 202-.9.3 .9:7. ..3/..9. -:.. ..305.3 !03::.9: .  798 203././3./ .7.7: /.-4  .3203:.95039.5.80-.:9.3 807.390709.5.3/.3798   ...3..:.:3  4 $.3 798 202.9.3  87 /. 202. #02-.3./ /..3798  798 20250703.3 -92.3 .3798  . 40 !03:: 4 $.3 &3/.3 40 798 07. .7.../ /-07 . 203.33 -/: $.3 0803.798  798 203/.  20...8./-7. 9/./ 90.3.03039.  /.308 0803.3/909..3:./  507...3 9: 0.3./  5:8. 203008.3 0207/0.3 805079 5.8.3 3 20.7.3 !07.0..3  ..9 /9072.3 !0.33  4 $.94  .7.75./.:/03.3 . .3 !07.30.9:7.3 798 9/.3.4$. /807. 025079.  /../%.9503.3/.39..33 80-.3/.8     ./ /::9 ..3 &3/.7...8 0:.33 202-..3.3.3 0.7.   4 $.3 0.  9.33 202.9:507./  -:.3  /.9 .33   798 /. . /.7.3.3 /:.7..3 . -.3 7.39 203039.3.. .2.. ...33  ..33 2025:3.8.7-0.4 $.3 3078 0.947!03039.3/03.9:7.. 03039..3 &3/.  !03:: 3.07.

 ..  798 203.39.7.  798-07.3 $054 . .9 .3   !0789.8 798 203/.7./80-..3  :.!03039.9 8005.3   .2.7 807./90.   47.07.7.3 4$.33 -07:2.3 /-:.79820389.3 5079.5.5903 0:39:20307.780-:. .8.8 0:.3  ./.8 /. /4.75.33.3.503/07.  /...3 /09:.3.

..7 #02-.380-.. 203:3.3 798 /..33 /.3 207.2 9/.9 :. 2030.3 -..3 . 5.3#039.5.39  $:3.//-07503.7-0.9: .3 #039..3.:5:3 47.3 %2-.9 :..3 .3 -072. 802.5 50:.. 503/:/: .3 502253 47.3.:3   3./4  .7 5.7. 798 .5.-.. 20307. 803/7 5.3 .708 7440 -07. 20307./4909.5/.. $7.3 /.3 3 .7.25:3.39.  .9..3 .3 80038 207. #. 0 .3 50. $7.:3 -07:93.3 / $:3.9.8  .5 20307.8:.5 -07:3/:7 0 39.5 / $:3.: /.3:3 909.3 #039.3203/.:   #039.3#039.0. 9.5 -07:3/:7 0 :9 $.3503:93.3 .: .8..39:.3 503025.3#039.:80.39:3...3 -.3.3   47.3 203. :39: 202-:9..39.. .8.39:.$7...37:2.5 /.3#039.3  :39: 203039..3 /09:.!03039.  /. /...3 #039.3  0-.3.. 203:3./4  .3.3. .3 /..3 :-: . :39: 203:8:3 897. 203. .: -07809:: 203.3 20307.3 3 203..8:/ 50343.708 7440 .8 50707. 2070.33/-.29:.208 7440 203.3   .3#039.33 8:.3.3 203./ 0.347.3-.5.39:.708 7440 80.3  93/. 08.2 -08 :.3 .5 -07...: 8:5.3/.39.3 .  4$.:-...3.3:/...9: %.  802./. .3 / ...39. /.9:.7.90 -.3202-3..38...3 #039..39 /. 203/:5./:5 0. -..9-.3 5.80-:.7 /. 203.2.8:.3 -.3 07.5 #039. :39: 20.: -07. #039. .$0/$.3 /.947!03039.  798 07:..3 :-: #039.8.3  #039.5   !0789.3 47.3-07.03/.3.: ..3 :/.7 :-: /. 7440 07...3 3.3   .9   207:5.30..   #039.5 203/.443007-07920309:.7 #02-./0.5:8.9./-7.7   47.3 909.5/:9$.3:3  ./4  :39: 203039.3 0-.3 #02-.203.9:!073.503:9#039.5 .33.3/.52033.3::  9.3.9 507.33  798 -07:-: / 47 .$7.3.8.5/.20307..3  #039.3.:3  . 20307.37440  #039...2 :.3 0. ./: 503/:/: -.5:.5  503:9 #039.73.208 7440 202-..2: /.8:.3 /.3 ::-.3 202-..:389073  .3$:3.:-:  507:.2 ..3.7.39:.2: 47.3#039.708 7440 :39: 20307.7 745.477.7  9:7:9202-.3 / $:3./.$.9 5039.3 $.2 507..3 :.3 -.7 #.3 0/:.3 802.8:.3!03039.7-. /7 05. 5.9 8443. .3 807.3 -. :-: 5079./.208 7440 203.5 / :9 $.   08. ./.9 #039.5   $..3 -.3. .33  .3 00907-:3:  0.590. .5/:9$.208 7440 20309:.9...3.7507./ -07:3/:7 0 $07 03.3.7  4 $..3 :39: 20307. -.8   .3 :/.37:2. -:.5 203039. 207.3 9.33  5.3#039.   9.3 :9 $.3 :-: / $:3.3. /.-.3-.7: 909. 802:.$.  ..75. 07.3 8047../:3..3  798 80/.:3  .$.7.5 47. $7.33 /03.  /.3./ -07.71.3  798 -07.&:   9..3 0:.3 5020739.3 -0. #.  4 $.3 /0.:9 05.7 %:.5  #039.3/.2.39.3 .3903907.57.$07 03. %082. &43  44 /.3 203039.208 7440 203.5  .3.-./.3 .  /..5 07.3 7:2.9...3 /.3 -.38.33 .5 .5 -07.3 :-: #039.    5./4  5079025:7. .35.3 745.9.3 -.3  798 20239.347.29:.3   #039.3 :39: 203.7:   47.39.5 5:. 202503.7:2.3.3 / $:3.2.208 7440 203:3.7.3..7. 203.3 :-: #039..5 /.33  5:8.208 7440 203/7.7 .3!03039.3798/8.2 503039.09:8.-./4/.3  5.3 80-..2087440/.. #039.3.3-.7 #.3/:3.9.-4 /9.. 798  ..8:.

82 /.3 :39: 203:87 0:. 5039. 907-:3:  $.47 203039.71 .3 :-: / .7-0. /03.7$.3 7440 02:/.39.9: !.3 /.7 $. 203.2.8.3 :. /.71 .71 .39.93 -/: .47 2.-07.:3 .5:7 /. 203.93 %0203:3 .33. $:9.3 :.71 .708 7440 -07. $:9.8.3 :.47 20307.47  .3:5.71 .3 .7  5039.9./-7.. 08.3/$:3. /.39 503039.: 5.3././-7.3 3007 0 $3.: 20307.3 -/: : 203 /.3  -07.39 40 $:9.70 /09.3 203443 507:.47  $. :..75.3 7:30  0-.  9.  5079025:7.393 5. $.8.3 :.3 /..71 .708 7440 /03.71 .3/.47 20309:.3.3 7:30 20307.5 07.  9..39..9.8.8.3 -.8.3 .37440  502-3.307.3 503:93.47  $.3 203039.5. 0 . 9.3  502-08./43 202-:.8.5:7 /.9: 502253 47.9 5.3 909.25:3 .3  /.3.3   .8.8.3/./43  . 507. #.5 0-.3 7440 9/..3 93/. 798 /.3 -.3 47.208 7440 -0793/.71.3 .3$.3 0.$. !03:: 8:3 .3.75..9:83 .3 / 2:.3 / $:3.47 -075.349  50789.71.3$.3!03039.7  9.3 -.3 $./-7.3 $.2.47 /-:.:3  $.3 /.3 93/.9 .2087440  $.2- .3 507.3.2087440  .71 . $. -.8...3  . 203.3.47/$.8...3 $.93 -/: ..8 /03.47 -07.8:.8.   !0789. $. /.3 !.7 :.2- .8.3 ...71 .71 ././$..9. 203:3..77:30  -07503.3.3$:3.47-07:3/:70:.3.3.   -:.8    ..3.3 8:9 :39: 20307.8.!03039.3 037 $9000 80-..3 $.3 ..3 / :: $:3. -.8.  9.3 / -.3 / 09.9 /03.7. 5039.7: / .7.347.  47..47 /9030.8.3 50.349 /..3 -..47907:.3  .9: -/: .-. 5073. $:3.8.3 203:87 !.3:.8:.3 0..71.5:7.71 .7.8.2087440/.75.8.8.3 /503.7.  .3  9.39:.3 47.:/$:3. /.3 20:.3203.3 807.349        ./.9: 502253 47.3 .5:7 /.#.208 7440 20:.8.3 /.8.... $:3. #.7$.5...:9.8.3.#.47 /03./.: / $:3.2087440 202.$7.71.:5:3 507:.9.8.70  $..70/..:3  . 3 202-2-... . /5..3 :.3 -.37440  .5 90./.:3  5. 502253 .947!03039.:3   $.7 .3.7.3 745.:3  5:.9: !.208 7440 203.7.7.

3!07.7. .94 ...3.0. %082..!0:.3 0-.

3.. .3 / !07.3503:93.3 .7.5.320.  4.3 203.30..3 742-43.: $0.39.7 7:2. .3.90. 202-. 05. 0./-7 3007 /807./.3 8:7.3 .. 0.94  .3503:93../..2 /-:..39 %082.3 79820307. 03..9.7 502-08..3 :.3.7 !07.-07208:.9#08..3 -/:..5  803..7.:9.2- 05:9:8.!03039. 203./.7 !07.2-. 7.3 0-./.. 203072. .3 798 /. -0.  94-07  $:9..8 203.7%:. 07.3.02-07  !07..7.39 .. 92. .94 $.3!.7.   .  8:9..7.3 9: 2032-:.3 0-.9..  ..3 50789.94  .3 502-08. 7.:.7.39. -7.87$.7. /..30.3 !07.3  .33.2- ..29:. :. -.3.3 2025079.2.3/!.02-07  7.:3  .7.  5. /.3 !07.5 8 7:2.025079.7:  7.3 !07../ 82-4 05. .3  .202:3:9./.3!. .202:3./.8:.3 ./.2-././. 798 /-. #.7 80-.347  50.. 3/:9 /.3/.. 20.3 -07. 08.-.3 203.94  .  5. 202.34343  . //08.7 !07.3 7.3 507.:/.:.94  $.3$0703.808:.3 8:9.-/:.347.  /. 80-.2- 08025./  507.39 503::  .3.9  7.02-075079025:7. 2032-:.257 80903. 40 8:9.3 -07.39: 40 903907. 7. 203:3:.: 203. 503.2 203. 203.94 .2-.-0793/. /.3 3 /03. 203:95 .3 . 3/:9 /...9./.3 .87$.3 /7 :39: 202-:3:3.:  7.0.9.3/.. 0.. 0250703. 2039.330070447  798 90.3 203.3 :39: 202-:3:7....  $09. .  5.3. 20250703.  $:9.3 50729 :39: 202-.3. #08/03 798 .87$.40 798  .3/.947!03039.3.3 $05:39:2 /::2 ../.3  7. /-03.3$0-.. 803..25.: .3 203.3 202-40. .7./. 0.3  5079025:7.3 /.3 5072:8:..798  :.03:95:.008 /.: 798 0:.7.3.3 -/:.5. -07.94 . 03.3 9-.7.:   .3!03039.39..-.8 /.3 50307.2-. 20307:8.3 08.3.  $:9.. 202-.3 $05:39:2 203.$:9.3 /.3  2070..7.47  !.47 202253 507:. .  !02-:3:.2-.9/.7 !07. /.94  $.3/.7.0.3 .:. / /47  .7.3 9: :39: 202-:3:7.. !07.87 $.3..73/. 80-.. 0.47  !.:3  5.3 :95.7.3 .  .:.3..3 /.23  / 03.: .3 0.  2070./. /::9 ... 5.-:/.3  #.. 20325.75.7. #.3 502-08.8.3.39:3 8.3 08.3 -/:.  :. 203.  5.3 503:: /!. 05. 2..3:.7 07.9..3 431 .20.3!.7-:2!07..3 502-08.9.3/. 507025:..9.9 708.3 -.3.:..09:8. /.7.3 /7:2.87$.5:8. 2030-.3 -/:.03.7/./.3 798 203.9.82.3  9.3 .9.8./ .5. 203.3/.  ..7: 805079 . / !..7.709:..7-0.:.33/  #.9.2.   !0789.:.3 9.94 .2  203:7:8:95.3 0/.3 8090.-.3 50389. .3.4.  . /.39. /003/..9 50389.9....#08/03  #08/03 -07:.3 .2  7.8     .:  02.3:.339. 4. :39: 2030-.5903330890747-.3 /.94  .8.8..3 !07.8.0.3 /9:7:3./-:.9.3 3007 0 !:.-.:.3.7  /4. 203.9:    7.82.73.9 / :7.  50:. !07.

 9/...207. -07:3/3 /03.2.3 93/.5  7:3/3./3  /.3 202-3.1 .  /-..  93/.7.3 ..3./.39  #08/03798/$:3.3 %082.3 39.3.3  .29:. ...-32. 9/.3 / $:3.7.3  .3!.74 /.3:.39 80-.3 /03. 5020739. 20389. 203.7: 080:7:007$02-.3 %07..947!03039.3 39. $0/ -/: #.94  0.3798  0  .8     .29:. &: :.3 $07 03..94  0.3  3.3 .3$0703. :.  .3..39 -07/..8..3.9  .7.253  503/:/: #02-.3 203.3.&43 .&43  :-:3.9.339. ..3 90780-:9 202-:.3 .3 .395.3.2.3  0-. &43 203.29:.29:./.  -07.7   47.3 39. .3 39.8.%:3:.7.3   .9 .94  0..7 /.3.7/$0703. -07:3/:7 0 :9 !:9:8/.3.9: !  :77.09:8. .8:.3.39 907/7 /.: 00-:/.7 :3:3 !...87/.29:.3 :-:3.3 .3 .80-03.39.7 447 203.3 /507809:: 40 ..94  0.3 507.8 203::7 .73.3/. 20397. /. /03..3.3..2.:3  .308.-..5.3 9:.39.5 %07..2.8. 0/:.98.3.. .94  $.3 798 20:.3 .: 5079..94  0.39.3. 203:39:9 8:5. !...$:3.9.3.3 39.. 07.39..7:2#.48  .:-:/89:  798 -07. %07.3 39.5. 80-.3 5079025:7.8. 203.!. /03. /-.39.3.2. 798 203039.74 .7.. 3 9/.%07. 203.1 80-..75.3 . . 203.7 903907.-0347007 007$0.3 !.3 39.#. /97.8. 50:.3 39. 80-.7 %.3 503:93.39: 40 903907.29:.94 $. -07.. -07809:: /03.29:.9.2.3 39.29:. .5  %03: 08.39.3 503.3 39.2070.3 802:.29:.3 :7:::7:39:202-:.39..7. /03.29:.3 . -079.0447   08.39.380907:83.-.30254   .-07/:. 80-.3.9.3  ..2..29:.344  802-07  5. 7:3. 203.9:.3 $07 03..-07/.3 798  93/..7-0. 20307:. /:..29:. 007 007$0.3 . /844340.29:.3 !.2-.9. 39. .3!03039.. -: .3 .94 .3..2..

 !0. !..39   80 80-.8//. ..9.94  $09.33.1 5020739. . 07. 502-08..  .3:07.2.3 .3..2 507..3 7.. 02.347  /.7.3!07. ..3 !02:3:9 .9..947!03039. 0.7. 20397..3.8. !07..3 203:95 .3 .94  .3.3 /.3.3 8..:/.3:07.7.73..-/:#..: /. / !.3 7.3  /-07.3 $02.7 %02074 8090.3 0-07.7.07..39.3 /.:.  .94  .. $0.2.3 /..2..07.94  .3   . .3 798 20.3 -0.8.9: /%02074      .3 93/.3  3.3  .2.3798/!. 0:. 0.89709 /..80-03.2.03:95:.3/07.39 80-.3/$0.3 9/..24  /.7-0.8     .3-3 2.%02074  . / /.3.3.3 203039.

3 90780-:9   ..:: /03.7.3  47.3.3 :.:3 -.3  93/. 20307.  %4 : !./ 20:.3:-:%07:.39.3 /./ 0-807:8  .33...7 4430 .3 202..3/.3   802-07  798 203.07.2.3  .30.225. 9..3 798 / !.3 3 -07.2.3 . 203.3 07.9.39 20309:.9 5.9.!48  50.3 -0. .3507. 503/07.003.5 90.  798 -0793/.94  -.9$.3203.3 .3 ..2. :-: .3  503:3/:7.3 !...3  431 .3.3  -:9750:7:  $:9.5 93/.8.09:8.3 . ..3 0-.8 /. 203.94 .203.3/.3!.9 .2 5079025:7.2.3  -:.: 0:.3 .  50789.39..7.7. 203008. 203:95 ...9:   80 203/7.:3.3.3/03943  .3$3.94 .7.3802:.  . 5.3-07. 507. -07:3/3 9070- /.3..5  47.3.074-4 .3-..307.2.3 798/!.9!.5 .:-07:3/:700.3 503:93.8:.3 .3!03039. /:.3 -07.2.379880-...37.3 20239.3 -07.3/8079..3  .3 0-07.3   !0789.3 ...07 :39: 203..3 203039.39..3 802.3  0-..3 2.3 798  798 202. !07:.!03039.3 /.3.3.2.. 07.3/.3$02.3798  0/:/:.3 80-.3 503:93.3 203.3798  :3.. 07. 40 798 202-. 08.4 20302..3 503:9 ..: -078:25. 03.40  ! #4/07/9:-:.. $:9.94  .94  ..9 /03. 203.8.38:3 80.2.3 2.3 8079..39.3 802:.3 !.3 .3 -07:3/:7 0 0. 202507.35.8.94  .  $:9. 203.:9.3 203039.  50:.3.7   /4.$& %082.2 0/:/:.9:/./ /5.2.3 903907.3 .94  .3  %4 .94  .3  : 1147/ 203.-.3 2..3 3 /.9 50:. /3.2. 798 .!48:-:%07:.39.7   7989075. %02-03/..7.3 798 202.3$:9..8 :9.7 !..94  $09.3.8.3  5. :-: %07:..7.. 203. -..3:.3 /.5:7.94  .3.. !07.3 503:93....2.7798202.$:9./ /.:9.39..3:  / 90703.3 907:..  .3/0:-  : 1147/ -07:3/:7 /.94  .3.73. /.3 802.3  798 202-0. 20307.39.3...8.2.8.2.3  93/.3   5:.3: :..!02-3.3.: 803.3.. 9.548/:-:%07:.7 809.3 3 203.9: ./ 203.. :39: 203.0-03.39:.3 2..225.9749820405..3 798 9: 2030-.3.2.3 :9..3 07.3   47.203.35. 909.3 0.:.8:.3-..5..39..8 203.0/:.3/../203039.7 798 /.  798 80.. -.3.3:3:9.3 903907..3%0703.!.3   802-07  : 1147/ 20309:.3.

2 80. .3 /.9:7.3 -.9:  /..3. 802..9 $.3.07.25:3. 80-03.39.7.2. !07.3.2-:3.9 $.3/%. 808.2- .3  :.3 40 503:9 .3. 203.-.9$.7..3 $& 9/.39.3  0-../..5.2:39.7.5.5 . .   .7 /.39. 20.307:3/3.3202-..3.7 -0.0 /-03.3 53.380-.3 202-3. $& 907. /4.7 -08.3/.3 50./.  .2.3. 08.3. 805079 .3 0-./.9$.3 503:9 /-07 503.3  . .7 502-08.7.3  ..3 0 $.!03039.7 %082.-.80503:3.2 40  !03.9 $.3 :-: .3  ..3..0 207:5.9$.3 /03.9: 4.0 -07.3 .9 $.9 $.3 40 / 03.7.39.3. 2030.$:3..3.-08..   .9  .20305.3 507.8.3 :39: -07:3/3 9039.2-:3.3 /.9$.302-0-.  :.$&  $&9/.7  .39.090747-.9$.%.0/.3/$.0 805079 .947 /.3.  9::.3 503.  .!07..3  .-0347 0.   798 -07./...3. :-: / .3.30-.  4..9 $.9 $. 07.8..:1479 203.8/.8.3502-08.: 2033.2.2-:3.3  $& 20307.3 .947!03039.3.3 -:7: 5..0 80. 203:3: 80.3.   39..547.3 0-07.3 50707.3$::  20.9./-7./ 47.3202-0-.2 050393.9:7.3.3 /907:8.3  / !07./..2.3. 5039.9 $. /..0 /.3 507/.:3  $& 203.:$::9  -0709:7:3.7-0.9.0 /239.3:.3 02-.-.2 ..:.8.8.9 $.3.3 93/.9.: .25:3.  48...3!03039.0 /03..3 :-:/#.342!.  . /./-7 /.9..  57  7:3/3.3$05.3 05.-0347 0..3 . !07:.3 203.3 5.7: / $.  .3.3 -07.3.3.3 /.3.3 $&  $& -0793/.7 .3 007.7.08.34 /80.0  $&203. &7:8../.: .0 /$.3-07507..7.9 $..9 05..:1479   ' 70.3. 203..3..7.:-. 0.0 20307.25:3 %0-4  %. 9.9 $..3 / 3.33.3 /-03./  0-.9 $.9507.: /.0   !0789.:/./ 5020739.3.7.3 -075:3.37.7.3 20307:8.0 /.3 $::203039.7   $& -07.802:.9$.7 9025./.9 $.3 $.3 -08./ $.3 2039.9. 90795: /./.02-07  .3.3  3.7 9/.7 /.3 2.0 203.3 503039.7.3  .7.9.. 203.5 503/:/:9025.3 . 202-..:. -07:5..3 202:83.3 8090.32-43  ..0 .9 507:.25:3. .25:3.30803507.3 /7 802.3.3  $& 20250703.9.9:.9 $.3..78 81.2 /.3 502-08.  39.22.#2-..3 20.7!:.7 05.3  507:.3 .3.75.:.3  .3.3/.: 203.8.3.8.33.8     . /.7.0  .3 503/:/:3...3 :39: 20302: .0-3.0 203/7.-07.503039.3 /.2.05..

 .8  .9.3 / 50/.342 90.2. 2020.7-0.3  .   .780047   . 80-03.3:7:9/.3  3.9    . 202253 47..3 202.05.3.:.5.3. .074-4  ...3  $& 20303.3 ..:. -07:8.8    .7:  $& 20.   9.   803809.3.3.:.9.:3  09.2. 8.803 .947!03039..3.-.:.9.8.0303. :39: 23:2.:2:7:9/#:3/:2  /.5.3 50-.3.8.2.3 2070.7:  207.9:/4.7  ..39:.3 2033/.3 :..0:7. .8.80-.302-:.342  09:. 9..3.  47.2070.93.3-:7:5.8.7  .3.  9::.8 .7.3.:23./.3 02-0-.3.2070.7.-.. 0.3 544 0.3. 03. 202-:.8.547.3.50.3 :7:9 203039.3.3805079 .33 80-.39. 80-.3.%. 39. 9. 80-.3 53/.3-07.:3 39.3202-0-. .. .7.3  .:.. 0.3-08.3 $& .3 /./.9:/4.7.7809.7 394748 ./:7:!.3 :39: 202-3.:.

2. 9.3. 9. 503.3 -07.3 #:3/:2  503039.2. 203:9 0507. 07.3 203.. 7:2.3 802.3. 202:83.3 :39: 202-3.3:9.342  5079025:7./ %082.39.7:.9: /4.3  39.5 .:2 :7:9/003/.3 9: 203.3  . 8047.5503:939.3 3 /03. 202.3-:7:5. 7.39.3 / $:3. :-: 5079... 80-. 0 033.3 0-.342 202-3.7.7./.8.  23:  39.2- $&:39:/..307.3/... -07.342 /.83.. 2025:3..95039.7. /03..574908907.3 2070.3   47.-07:3:3  .9:./ 47.20:.:  $& 203./..3 $& /2 2030-:8 2.9  503:9 503:9 .3  $& 20303.342 202253 7.7   47.  8.3 -07.5$&    %4.3 / 80-0.3 /.8.3 47..074-4. 203.3 202-.3 :-: 39..39.3 93/.32070.3 :7:9 90747-.3!03039.3 !038.3  .3 :7:9 203039.  39.07.3  $& 203...3 203.3..074-4 :9.3 .3 ..3 203.3  / 03.3 47.3 /. 93.3.3.3 .  57  $& 203.. /:.3.3 :7:9 -078:25..38 3.3 :7:9 20307.3#:3/:2   .90-38:3.3 :7:9 -0753/.   47./ -:7: 5.:2 :7:9 202-.3. 08.3 39. 2030-0..9 507:.  0-7:..3 :7:9 /.   !0789.3 /.3:3.9007.3..1 /.39. -.. 20307.3  39.3$&  0.2.-..0:/.2070.3 . 47.342 -079.8 907.7 809.  2070.3/:3  -:.342 203.!03039..3 #:3/:2 /.1 .9 809.3 503:9 39.  47./.3 80-.3.3 . -..3 903907.3.  8:... $0. #:3/:2 %0342 /03.3.  0 03.3 50..39.8..2 2025079.3 90.3. 0 50/./-7.342   47.3 /.3: 743030247. 2070. 2030.7  39.342 20307.342 /-:.3 8.9 9007.39...8.3. 0-.39 .074-4.2-.3 80907:83..3:9!0:. 9.3 .: 80.3 47.7 2.7 -.3 .28907.

8     .8..-/:#..87 !:90 203.32070.:.5.3 -3 :3.3.5.7..:3  / .9-.8.3.3.3 /.-.. !07.3..  .7..3 /0-:2./.3 .-.-.. !.7 $.3807.80-. 07.5/.3:9  57  %4 .3.73  %4.3..7 49..3 7.7.3:9 . 05.87!:90  / !02-.3  203/.5.3   08..3..3  20309.9  802.80-..3 03:8.3.39 798 2033.3:9 /.2 !:5:  $.3 0 $.75. 08.3//03/.39.3.25:3 07. 0 !..3:9  3: 08.3%4.3/.3.3:990747-. !07.7 .202-. 798   !0789.9:7. !07/.3:.39.3/.87 !:90 /..7 .5 2.3 20.3  2.9.   .2.87 !0.. 798 07.  2.:. %4 .7 07.3798/!.2  02:/.:5:390.-07-:.3.  /. 03.3:9 -0793/.7.. 03907  0  798 203.3 :.  .9.3 20307. 8.7: 02:/..3.9.33202-03.3  509.7. 0 5.7.3  57  !0.2  !03:: /.3 7.3 0 .88. 07-4 20309:.:20325.8 /..3..320307..:3  07.3 2. 50. #./.. 5.3 203039.:.87 !:90 80.3..87 !:90  2070..7 ./. 80380544 54453.. 202-.3.39.5 %4 .39:38438.7  %4 .3.39 80-.3.22:5078.5 .7-0. 909.509. 79. 80-03.7.3 90747-.33./.8/..3 543/4 / 0.9: %:.3 :39: 203.9 .87!:90  0  79820307.3 20389. -.3 %:7 &92.. .7:80.2 /.7. .3 0 .3  .3 509.3 0 . ./.9 %4 . 9. .2.3 %:7 &92.3 2.  503/:/: 9025.3%..7 07.3:9 /.3798   . .7.3 9.3%.3 !.9.87 !:90 -0-.3 203.3  503/:/: 9025.9:...3 20.. .3:9 203..3:9 07. 20307: :2.5 %4 .!0303.3 /003/.3 .9 503//. 202-. !..9  %4 ...2.9 . .5440..9  .3 %082.07.3.3798  &3: 08. -0.3:9 203039.2.0-. -0-07.7/.3.3 $.5.503.3 -07.3503.%4./ /.7..3/..3 .3.8  /03.32-43 !0:...7. .. 203/:/: !.!03039.3 2..8.9. 802..3 / !.3 80-.3 :.7 /.3. 507 :39: 202-..:.3 02-: 80-.3 9.  %4 .3 07.2 !.7.3503.  507-.3!.9. 80-. 202-.:.3.3 .- 50.7.9 8..947!03039.9:7.39 798  8039203 . 808.8. .38. .3.   803 80047  507.3.3  3.3 507.3../7  %4 .8/9./..: 2030-.. 07.87 !:90  %4 .3:9 80-.37.3.  2070..7.3 49.. !07.7.3:9 /.3 -07:-: / .3502253.3:9/.8 !..: /.3!03039.:9 807:.3  %4 .8 20307.5.:.9:80380544 8780380:3:3  07-.3202-. 805079 .3.87!:90 0.7 .90709..3 02-0-./ 203039.3.3 -07.:3  .9.2 40 %4.3  -007..7 05. -07.39.3 503:93..9:7.3:9 90.3..9.3:907.2.2 ..5 -.3/!.:.2 / 80:7: /:3.7 7:2.3.3. 203.3/9.-..3.:/ -.  0  798 202-.:./..5 / . .3.7 .3 203039.9 /9..25:3 ..80-.3:93.:. ..3 :3.25:3 073  0.   /4./.

 -/: #.  -:. 3.3 .3 /%0703.3.  -0..9:7.2 507: 203/.3 -3. 80-.7. 80-03.9:7.283    . /03.9.3/..302-0-.5.. 2030-.3 /03.: 749..:35. /.8  507:.80-03.3 :39: 202-0. -0.3 .80-.7.3 :39: 203..38. .3 /:5 509.3 803  507.3.3  3.3..3 0-03.3 805079 /.-/:.3/. 0-. .7 .3 .3  /50703.3.3.3:   .7 .. 8.9.3 544 /..8     .7-0. 9.2.8  202-0-.3 80/.8-509..8 :9.3  .3 203:95 .7. -/: #. !.3 -.3 2-43 07.  8.:./.3 33 202-:.3/93/.947!03039.2/  /03.3.3.39.: 8073 0 2-43  02.3.2..33.: -07:.2.2.7:  509.: 9.:3 35.3%.2.3.2.3 -07.3..3%.3!07.

3 /.3 05.7.35. 05.8.3 :3/.. 07./.3202-0-.3.3.3-03/07. 80-. -/: #.25.3 2-43 2030. :8.9: ::2.2. 20.2.3 3007 0 .3%.3 0 .32070..38.3007  2.!0309.3 -.3 8079.43  .3 202-07 43808 9.3 -.39:.   .9.3 9.3 -..3. 507: 202-.7 9..3 203. -/: #.19.3 20.2.: / !.3.3  2070.5  9. -/: #.3 0.370.8.3 509.7  808.3.3 -:.9.8:9 /.7  2.:...:.7 .:3  2070.3.2.3 3.2-5.9..79.8:/$02.7:!02253.3 03.3.39.3 .3 -0708. /.5 .3 2-43 /.8: ...5798  2070.7.3.3 509.3.90780-:9 /.%00243/.3 798 / /.3 0-..3 :3/.9.3 509./.3 507.-. /..3  807.3  807.. .207.9:7.39.50:. /../.80-. 07./-7.7..8 509.3 80-. 2070..3 / %0703.9:. .3 050393.3 &3/.3 /-.3:  . 203. 2070..3:3.3 &3/.2. 8:9.3.3 / :. 9.!03:. 202.2  2070. 502253 509.3 -..7.. 20.3...32033/.3 -0725:3 / .3..9.3 20..  3 2030-.39.3 &3/.3.3 .3.8 .3 50393 /.3 90747-.2:3.3 509.87.2:39:203.2.9.8  .3 /. 9.3:.3.8 9:/:.3 3./.3  93/.35079:-:.38.2.. 08.3 -.3 07.2.73....2  798 . 2 %03:  .2.-. 907..3:       % $%$ &%&% #%%$  802.3 2-43 -0793/.3 503/:/: 202-:7: -3. 20389. -.32-43  . -/:#./.3 007 0070. 203072.  798 20239..3.2... %00243 :39: -07.9:7.3 798 -079039.91  507:.  0-.3  0-.7:   507.3 -07.:/..9. / 2.5.3:39: 507:.3   .39.7...      47.3/7. 07.9 -0-.3  798 203.3 /03/.3 $:..   /4.3.:9.3 802.. /.9 0-.2.3 39009:.:0780:9:  5079025:7..80-03. %00243 203039..: .3 3. .%0703.3.3 907.  ./.5.3 443.3  / !03.3.3 07.3 203. -/: #./.9:7.8... /-.7.3..2.. $:9.    803 8047.3  509. !07.3 /03. 202-078./.:503:-:.. ..3 507.8   /50703. -07507.3 .3 509.2.-.09:8. :...8.3 7.38.7.3 803.3 8:5.3 507..3  :.35.3 &3/. -/: #.32070.3 .9:7.3   0.3 2031. ..38.8.2 0-.8.7.  502253 .3.8 20307.   47.3 2-43 2030..3 %082.3.7: /03.3503:8.3 /. :. 90780-:905.07..3 807..9  0-. 203/:/: -..39.3.203-..3!03039..7 /. 798 .3 202-. -.3 .2   !0789.5  47.3 :.7 9. -/: .2- 93/.3 203/.3 9072.07..07.3:./.2.3.39.3 2-43/9.3 9.  798 203/08. 548 /.3 202-078..3 9. 5039.3..3.39 798/%0703.3 :.90-. /03.:.3 -:.33.3:  .3 / :..3 802:.7.7 /03.3 503/:/: 203/.3 / :. 9.3 -07:25: / :.3  798203.3. -0793/..  47..:..

38. 203/4743 9.3..8!07:.3 %082.8:/ 507.3.3.3 9.7.3-07/.3. /.3./.75. .38.820 -072.7:.  802.9 809. /.5-.38.:.3 203/.843.39.9 0-.8   802.3 ..9   !0702-./..: 3.7.3 2030-:8 2.:.207/0.8.3 .7.39..2 907. -07:.3 202-0-.7  802.9 -07:.30.8.3 30. 798 :39: 202-039: 30././.3.9 3.-.7 02-073857..9.

3 0-.  3/..3 3 202-.3 7.:  9.38.3 3/4308.38.3.9  07...2087  07.3 !..2 80-03.9  1  07.8.75.. .2  07.2 80.9 /30.7: 07.3 80-:.3 !..9$03  -07..38.30.3.0.3 0-. /..3 8.. :39: 202.2.3 . 30.7: /. 503/:/: %. -078.3 080/.3 /.3 :2.3 8..  503.3798  .. %03.3 !02:.2 .3 3.3 3/.9 2020.: :39:203039.3..8.7.3.3 080/..3.2 / 30.7.9 53..3 /5253 40 ..3 :39:203039.3 203039.:3   05:3 -07.7... /.3 802.3 .745.. 05:3  9.: 07. ..7 -07/..3 3/4308.7.8.: 40 50. 0. 503.3:.2 .7. !07.39. :39: 202-0-./.3.38.2 -0750.3503.3..3 3/.92.9  / 07.7:7:30   0-. 3/.9:203039.9:.3 203...7..3. :7:3 0   -07.3. 0.843.: :39:203039. . 9072.9 0-.34202-07./ .3 / %:7  087  05:3  3.7. 203.3 /./.  $40.3 203:39:9/0878090...3:.22.3 3 202-07 3857.38.../.2 %:7 &92.9 / %:7 203. 20307: :2...30-.3 503.3 8. 025.7..3 8.9 %.7..3 ..:. 30.9 8./..3 07.3 802.://3 ..3 203:-:.8.3 080/. 40798 /.3 80:7: :2./.3 07.3 47.3 203:39:9$05..3#:8.705:-3.7. 203:2-.7 .02-.3 :39: 203.4:8 3.%2:7%03.7.8.8.39.3 /.79 .3/.7: 0-.  07. 203. 07.8. 30.-.3. ...3 203:.3.7 8.:3 087/. 8.:3  -07.7  .3798  0 07.2 8:5. .7.9. 202253 507:..3.7.8 05.:..3.: #0.  9..3 :.7. /.8.3 90...2 /.3$05..503.33/4308.3 3 /80-.3..9 30../.3 0 %.38..3 05.7./-/:  503.8     .: /.09:8.3 8.3 080/.8: %.: 07.3 8.  480 #. 30..3 20307: 47.9:. 0.3#:8. 24/03 80-:.3 3 20302.3 3 9:7:9 202503.83  .3 0-. 53.    .7.39.  07..34  03:-:..3503.3.  0.3/  9::./.3.3 503.3 53.-0.9 8..3 0-.2.7.38.7..3 0-..734 203:-:.  5079.3798   07.3 3 202503..  53. 07.75.3!02:. 203..3 . .3 :39: 202-0-....39. 8../8 :.7: .3 .38. 0...7.3/5253407 $:3. .  -07....3.3 07.3 /%.2 / %2:7 %03.9: 07.7.0 9.: :39:203039.7.  50702-.  0.7./05.3 $0 :. -07.7.3503.7.3 080/.7. 1. 203039.09:8. 3/4308. :.9 8. ":7.3 7.07. /.. /.3 3 /504547 $.3 53.3 080/....8.3 8.3 /480-.

03. 07..30-.38..7.38.3 080/.09:8.3 %082.

7/$:2.3 .7 -07503//.3.3 -40 /50.9. .75.:/.:!0303.3 8.9.3:/.9.3 8.:  . /. 3.3 503933.3 /907-9.././7.39 80-.8:7 .39.07.3 05.  20308.. 03.3 / &3.3 ... ..7: /03./ .:2 :/./.  %44 !04547 07.: 2:.7:.39..  2.3.350.7%.2.3 0- -0708.7:./.   944 50393 805079 $0 :.3 9/.3 /03.7 087  20307-9.3 /0.. 0.2..9 708..3..:2.. . 8.8.3 -0-07.7 087  9.807:.3. 1.3%. $0/$0..8.7.5.   39009:..3/0. /. 507.3 $./-/:  8002-.3 2070.--.5:7. .:../7..:/.07893  2070..3.2.  . $0:.307..3 %082. /.9.3 :39: 203.3/. . /03./%.3 #03. 2070.320307:/03.3503//.22.3 .3 :.304342 2070.3 0.2  507903.:2 %:.5. 203:-:. . 07.3 203.. / !:.7 /.3 / !. 0.2  .3 /-.: /.3 0507.22..7 $:..  5073. 8.3 / $3.5.3  !03.7. 2: 50309.:3   9::. 443.-./ %.3 8.3/..  . . 0.:2 :/.3 2070.3 !07:. / %.7.9  #.3 2070.3 / .0.3 805079 07.3 $0 :.3 /.3 9/:7 /.3  2039-07..3 /0./. 2.9..3.9 47.320.3 50307-9. . 502-.22.8-3:.3 40 . 907503..3 50.. 203072.3 07.25:3 ./. .7. 05./%.  /0... 907/7 /.5:7. 0.3 9/..7.3..32./ / .9.:39:  2033..3/. :19 007 !07./   !030-. .25.9./%.5:7.  /0.3 /.:  8073 -07:3:3 0 .3 -3 .38.2 .7 .: 2070..3 087  203/..9.5.-.3:.3 .3 ..  20..3 5027..2  5073.3.3 /907:8.3 .3203/...-.2  502253  .7 050393. .3 -08.3/!:.3.3 $0 :..0.9 0-. 8:5. /.3 07..3 / &3.22.7 ..3:3!..7./-/:  20307-9. .7:9 .02. 88.2.--.9..39.2.: .7.3 .  /80-.7 -0.:  ..3.:  47.  .://3  .707.:3  203/.7   .:3   2.8        ..9 503//.:/:3.3 -40 203.9 /.  2.:3  -07503//.3 8025:73.3 50.0789./..8..2 /039.5./8  90..:. / %.3 203:3:.39..30.-. -:. .  20307: 47.3 40 .7.8.  ./. .8: /.3..7.8.:3907/..7 /. /0.  2070.3503//.8.3.-0750.3.3/907-9.3 $0/$02.2 /0.: -0750. :39: 2030-.:2 :/..2 /.2 50702-.3  .5. / %.  20307-9.0. 202:. ..7  /.3..3 $. 03. .:3  -07503//.3 47. 80/.2.7 $3.3. / %0703. 544 /..:.33.38.22.907./..3  9.3 8:.3...   %039.://3  . 202-07. . :7:3 0   802. 502-./7..9.7/$3.7..3. /. 80-.7/0.3 . -. 3 202-07 08.30-.3 203.34/!07.2.0789.  /.3.2. 9-./.8.   ..3   2.  .711  :3:3$02.8. .39 80-.3 2.:2 .:2 :/.302.3 80.. 20-.://3 .: !3. 502:.:2 %:. /-07 50:.7..7  . . 0 %./  .22.3  2030905. 507:.3 40 443./7.3. /9039.3 8.7  203.3 ..905./..7.2 40 $.3.3 50309..7.3 805079 . .3 503//. . ":7.3 0.8:.3 808.3.:2 :/.. .9 /.8 /.9 -: -.3 /. /... 2.38.3 507..

7.88.1 04342 47. . 944 3.7.39./ 503..: /.9  !$ /81..843.38.3 4.3 0.    443.8. .3 0.3..: /. .1.  %/.38...3  20308.3 :7: .50.9:. !03//.94  33 .:3  .302-.2./. :7: :7: 0.2 .3 0-.7.3 .7.39 203.73.22.38.7.7:3 23:77...-.3 /78 !$  %.30..3 503:8.3 / .7982033. #.- !07:7:.38. 203.3 0..9 007447   !07:.9.3.9:.:3  203:-:...4- /...3:3.9 0-.  ..8.88..3 080/. #..3.39 80-..3400.4.7  -07503//.7.!03.3798  39.2.79..7./.3 0-.1.3 443.5:7..7 &9:8.3  &8.38.3 80-./:348-/:.43.3..3-/:.2 !07./  .3 / 40 0.: /.  207:5.:  9.2.91 202504547 503:8.8!07:3/.39. 0.::.3 3078 / 3.9. !03./.8 80-. 3 20302.503.38.39 80-.7..3 .3  8047.3 47.90-.3 /.7.3/ /.3 08. 203.3 47.75./0 41.75.9.3  203/.3 0.2.:  9.35039.9 503//..3.7 /.82   07.  907/7 /.::.3 050393.3 802. !03//..3  503:8 .8     07.3 203.8 .. %082.07/ 5.3.3 080/..3   443.0./.3 3 05.808:...-.3 30..7.:  ...  .3 0.2 -/.3 8.3 0. 944 9443.3..3 .#.3 080/.. 0.:.3/.: /. /.7.3 5078. . 02-.5..38.3 3078 / #.2 -/.3   ...3 5:8 -07902.3 $:9.3 /.3. :..3 04342  503//.:3  /.347.3 ..3 -07802.5./.8.3 !$  207:5.9. .3/3 -.7 .3.3 -. -079:.: /.7. ..3 39009:. 50:.30.3 -07507.3 %.3 443.  .9  5073.22.79.3 3078  -07:.3  203:-:..8/  944 50:..1108 3899:943 $3.3 39009:.3 :39: 202507:.3203:39:9.7  9.: .94  33.:$3.3007 007$0..3 47.47.:3  /.3 .3  .3 -/.5:7.8 !07:3/.35038..8.-/:.7./  .8200.7  5073.3 39009:.3503//.2507/2. :.307./  9. %0 7.3 39009:.!$  8039.3 05. .:. 05.8/  -7..3!0780:9:.2-.7.: /.:  443.9 ..: 5079.3 :39: 202-0-..3  .. /.: ..: /03. 09:.304342/.82/. 3 2032-:.9..3 80-.  -07503//./-7..39. 2032-:.8.3.22. :39: 202.3 0.3.3 802./:348-/:...3 8./.7:323:77.3.3 .943. . 502253 2.

:7.9/03.:7.37.30-.3 :39: 20. /0...3 .7...3080/.3 2.38../.5.9  808:.3  20.3 /.3 802:.3 -..: 20/.3 :39: -... 0.9 /8.3 507:.7.32.5.3. 207:5.3 20/..3 0-.. /.3..38.:   .3 8.-. 9039. .7 /.8.7 /.37.58...8     .9   !07.7.

3.2.3 20.39.7%. .907-9..38.7:  0.3 .3!077.3 $...9.7 !07.  8047. 805079 ./7/.39.39.0. .:3  .  :.9: 8.33.30.3.3 .5:7..3 :39: 207398 50707./.  .8907.3 -07503.3 .3/:.  503.3 . :.7. .3.22. -..07503.3 7.  ..30..-.3.3 0.3  .8 .3 9.3 203:-:.3 &9:8.3$0-.7.  .9 0.8. 239.7 /.547. 202507:.3 %247  .7 -07..3 -07503.9.:-/.3   .3..3-07./.5.  /$..3.7.3 2.:3  .3 %.3.33. / %.3.33..:. 0.3/8..3 9/..39.3.3 /-.3  04342 /..-.3 0- -.:9.39. 798 80-.0.:  -/: $.3 0-.9 507:..7./.:!3..3 !7.  5.  $07:..3 04342 /.0/.38.:  203.3 40 8.3  ..3.7  902.3 -.347.3 -07.3 47.7.7.:    /907-9..-..30.3 :3../   $3 9.7 $04.94  33.. $./-7.8  /907-9.0  2.7..3 .. ..3 802.3.3 8.1.3 !07:.3 20. /.-.3 40 2.79.:  047 :.. . !7. ..:  203/08.7 0.3 0- -.:25:7  503.: 2033.7.3.247     03:8..-.8.:  20307: 47.7 9.:7.79.7 .3  %.. :25:7  20.2 .:3.3%..8.:  .3 ..0.7 798 .3 50789.9 :.7.9 !.2 0/:/:.2 -/. /..208.8    / :....70.7.3  39. 40 .. / %.79. 0.-.3:3. :./.4  /.  8..7:3 233:77.3 9039.7  9. -.3.3 40 2.0.7..38.5:7.9 !.39. :25:7 40 .9:.3 $. 502-07439.2 202-.7 -07-.8:   /49.7/.-. :3:3 %. !07./  . 47.-.30.3:3!03.3.7.3 /907-9.3 .3 /..3 203.3.39.3 -07:.3..370.1 04342 /.2.230:9:.5.7  203.7:.7 .7. .3. 507. . 0.3   !03:8..30-.3.-./ !.3./ 09:..  -.3 9.%.38.3.7&9:8.5. 40 $.30..:/30.303.  .38. :7:    / :.3 /.3:3.7. .7.: 203:-:.3/.3 04342/.7.2./  .. .9 3.: !3.7./ 203:8 5:8 $07:3.:3  .:  $3 0 9 !4 /..3 9.. 805079 .5:7.3..2.22. -. 40 :.7.. 3/.3..9: /.-./. .-   0805.2.:  . /.:  .3 /.9 .3 :7:  503:8 /.7: /..7 39.38.39. 5020739.39.3 !7.3  $04. 0.2.3.3 0. .08.94  ..7: 5.32.:  /907-9. /. 34. 8.2.9.5:7.0.3.91 203.   ..0/.3 4/073..8..0.9 49..3..3 802. .-.3 :39: 203:-:7..7.3 /907-9...: .7$.2 08.3 848.9 3.7.:  . !07.-/:#.3 2025079.3!:.3 0- 9078:8:3  .3 40 0.-.7:3 203:8 5:8 :3.354947.3 3.-.3 0.-.3/$3..3.3.-.91 805079 5:8  34.3-07..8- -.. 0 2.: !03:8.38.7 39.7. 08.390703.3802. 203:. 47.-.3 .780-0:2 !07.  20307: 7.33/.3 &9:8..: . :25:7/.-.8 /.3 / !..:2:  025079.-.3 30. /.4/.8/ %.3. !03. $/0 /.2:/ 2.22.3 50393 /./.3 $./.7  %44-.3 .3 5079.7.:  :. ...3.9 . !:..7.: /907-9.:  20. -.38.38. 802.3 / .9 03007.7.: /-07.8.39.3 203:3:.8. .7.7 -07-..3 !..38.9.5.2.9 0-..9.7 .9.. 805079 079.3 %082.7.3 5079..7.5:8.-.  . .79.7.343. 9039.-/:#.3 2.3    / !:. $0.7 %.3.3 3.3 5079.  0/:/:.7.-.7 $:7.3 207:5.3 -.3.3 3. !03.3 :39: 203:.3  ..22.  9::.9 40 -/: #./ 2.3 9039..3 %.3  $0/.3 05.:   0./ #. 40 8.2.3 .5. . 080/./.!07.3 / :.2.3.3.9.-.9 0-.3 002. 05. 0.547.. .-.30.39.30-.3 / .3 %247 /907-9.3.3  20.07503 .-.:  ./.3. .79.39.3 47.3 202-.3.3  .30..9.:  :. .7.3.83 .33/.3 0.70. .:3  .:3   /907-9. 7..3 802.3  %03.3  9.7.7 &.7.3 /.3 !0309./ 8..3 $.3  .2 .7. 70.-.3  9..7:323:77.11.  907/. 40 2.307503 !  20.7/.7..-..3 0.3  /0.: 2:.3 .7.7 /./ ...9:..3 04342 47. 807:.5. -/:#.: 807:.  .3 .8.08  9.8- -.  .3 -079.3 /.  /907-9. .503:8.  /907-9.3 848.5.:  080/.90--0708.8.3 5078.3 04342 47.3.9 :.2.7 .9 .3..5:7..3 0.9 809.50789..3 !078:7. ./ :8:1 .3 . 5:8 -07902. :.: /907-9.39.  02-.307. -/: #.7.    / $3.3  3....3 0.9 2070-:9 50:.8/  !:907.:    / $3.  9.8.3 0.3 40 -/:.9 0.3.3 3../..3 39.805079.9.7..28://3$.22.: -078.9:.3. :25:7 /. . 507.91  802.   /!:..7 . /. 70..9 /8. :.547.  503.25.3 /.3 /.  $05902-07  .3 507:.7 47.2 .30.. ..3  203:39:9 0/:/:.07503  . 203:39:3.347.9..8.3 /.3:240$0/$0../.:  %..0  .3 507.3/$3.3. .3 20.33.:!3.3 203.05:.30. 3 -07902.3 3/.3 080/..9 .7 -07-.3.3 0.8.9 !. 0.7 7.3.  . 203.3 .3.3.3 8: 848.79.3!:8  80-0:2 !07..7: 80-0:2!07.:/. 5:8 40.: .9 0-.3 -079..7.7.28://3$.9:3.7 &.3$0-07.7 7.39.3.3.:/30.3  5:8 . /. /..-..7 798 . 3 2032-:.3 7::. %.3/.3 0. .3 -07.:  /.3.3 5039.3 .3 ./ /.3. $.3.2 .3.  47.2:7.: /907-9.3 .9 0-.3 5078. 2.8.7 :89..33..3 -.  907/.  20379 /.7.9. 20302.3  .7.  203/0/.7..39.3/$3.8/805079 %03.  #:2.3 !:9.38.2 507/2.3  .7: 40 -/:.. 0.  20308.8.34.3503//.: 40 443.3.-. 07:.843..3 802.3/804.33.3 84840434247.30. ..3 / .3 90703.

3 080/.3 0-../ 503/4743 05.8     5079:-:..354947.79.3 8079.3.7./..  203.3 50393 /.3/5073..30. 02:3.304342/.:.3 503:-:. 202507:.2 07..7.9 03007.9 5079:-:.7 2032-:.:.3848.:  443.3   .38.-.3 /.3 -07507.3 .3.-0781.9.3!079:-:.3080/.3   02:3.3 -0781.3 050393.3 .3  5079:-:.

 07..9:.. 20325:3..3 5079.3 47..8..7503/.349. 802:.2.-079:..307.8.3 3/.-./.   !078. #.3 203:. 502-039:.:/.9.944 9443.3  203.3.9:.3 ...3 :39: 2033.3 0.7 0- -.   .3.907-039:  5078/.33.9 0-.: /.244303  9::.75.3. .  .2.3 -07503//.3 3.3 /./.9!03.3 0.9:.3805079:89. 503079.:3   90.8.9.3 .3 05.9.  ..: $0. !07.3 3078 203:-:.3 3/. !078..9.3 05.:.83 2.. / %.2.: 3.  $.3. :25:7  207:5..3. !$!   /9:-:..8.. 0..3 3/.8.9:.349..3503//.9 -0-07.3 0.3 40 .7.3 . / %.5:7.3 .9:.3 !078. 944 443. 907/7 /.3 5079:-:.3034.3 507.: /03...9 549 .: 0- 203:25:.3 07.3.79.30.:3   !078.0..805079 %. %.3 203.: 0. /.3 798 90. $   203.3 9. :88. 80-0:2 !07. /.02-07  203.9:. 05:3 90. /:3.  /9. 549 9025.3 / ./.3 -0781.3798  . 0.5:7.:2:.9.: $3./. .35039. :39: 203/:3 050393.3503/.3 .2.33/.9:. :7:3 0   443.3 . /.3 8:9 /03.. 443.:8050798343:/..8:/.0.2.349. .3 :.3 0-.7 9.3 0..3 05.3 907:9.:3  .30.2 07.3 47. . /.: 007 $02-.8.2./.3..5.   9.:/.07/ 5.. 503:3.39 80-.2. 203:3:.3 47.3.:$0.: !.38.:  /525340-7.8. 5078. !07.9:.3...32.3 -07/2.:  9.3 0.:25:7  /.7 -.3 80907:83./:...3!:.32070./. 40 08.3 5078.7.5.3 848.8..3 7.3 /03.7 $.3  507:.:$3.9:..3 / .5.8. 20307.:/.3 02./.35075.7: /03.3.7.9:.9:.3 3078 /.39.   203.3 :39: 202-.79.3 503.3.3  . / %. 30..3 5078.5798  203.3/007 007$0.:3  / :.9. 5078.3 507.: !:. .:3   /.47.3 0.9.30. 3/. .38.3 9.8.9:..3 3 .7 / 007 007 $0.3.7.:3   43708 0/:./.3-0781.:/.:3  / !078. /%.8../.2.:  -07.5.3798  507:. 798 202-07 0- -. -07507..3.:.3 :39: 2033..!078.9 /50.3.  %/.3-07..3 0.3 -..  3. 50.07/ 5.3 0.0.3202507:.3..3 5079.3.8.  .9  ..:9/.:  $3. . .9 03007. 502253/3007 30070.9.3 3.0..2./:348-/:.3:/.3 203/:3 050393.  -07:./ .3 05.7/.9:..3 798 -.305:3  9.3 93/.3.3/.3. /.9..8 !07:3/.3...3 80.3$. %.3.9:.3 802:.2. ..7. -3 %03::.3  0 08.7 .3 /03.7.3 -07503//./..9.:447    9::./.5.3 9.3./. / %..9:.53 !07.3 0. :7:3 0   907/. 47.7 %./.7 9/. 203./.3 050393.3 /. !07.3. /..3 3.3 -078.3 5078.3   . 203..3 40 05:3   !079:-:. .3 0. :25:7  0.3 3.3.:. 5078.:/9:-:.3 0.:0. /.: !07./:.3 3.9 %.3 50780:9:.7/0.3 :39: .3./:5.: 202.  -07503//.  9.9.    /9:-:..9 5075.3.3 /9:-:.3..: /.: -0781.3.3 20302:..307. 203:8 /.2549/.38.3 04342 /.3 0-.3..347  /5253 40 %03: 82. /.   /./-7.2..3:39:20::/..3 503:-:.5:7.798  9.3 05:3:39:203039.3.0.30.3   !078.3 0- -08.3/.8..3 / 30.7.3.3:3.82 .9/03.9:.9  80.. 7.. 40 47.980/07.:  .3/.7.3 #.3..9 /. !:8.3 0.3   /.3 3/.:  . 08.. 0.  80-0:2!07.. .9:.3 47./. :39: 20::/.3.  -07.3  /525340  $448.4-/.3 $0702-. 2070.3503:-:.3.%.3 9: 203.22.9 03007.3 -.-.2. !07.3 .3. 5079:-:.8:9..3.0. 0.7.3  203/08.3 /.3/.::/..   !078....38.2..3:39:203.  2070.3 /03./ 507398 05.9:..3.3 :39: 507:..30.3  $3.3/. .9:.2  .: /. 203.  54 /..3..9.3 / 5073.3    ./.:39:  203..9!03.. .3903.38.9:. #.9  ..5:7.: !3.3 .9.  2070. 0.. !079:-:.3805079 !078.3007 007$0.9. !07.3$0.3.3/:.:  9.0... -007.7$.3 47.8.3 0.5.  907503.3 /503.1108 3899:943 /$3.7.0.3 . 0.9:. %3 0. 47../-...  9::.3 3/4308. /9:-:.: /.3  203.3$0..349..3 -007.3 07.3 802.3 080/.3. 47.3 080/./.3 3 .3. / %..:3-7. /.3 .3/./.3 .7./03.9:.503. .  0-.3 5. 05.3 !078.3/.2.3 40 47..3 0.  .3 /$3.9.3 $0702-.53  :.7.883  202507:.7.2.3 47.3 . :.3$.7.:  9.: / 30072.  9:-:..349.3. 907-:.:  /./.39.:$0 %. %.3 5079.30.:3  /03/.:3  43708 .: ..3 0.9:.39 798/..30.9:.3./. /.9:.:#.3 47.3798  203/08.9 :.33.7.3.9../.  907/.37:30  203.3...3.3 507. 0.3 203.83  43708 09.4./ 507./.3 202..3:7..3 .7.3 /.  47.3 7:. 0.5:7.5078.3798  -07.33 .9 .3 :34%. /:5 .3 20250740 503//.3 202-07 507.39.3 .: 203:-:.3 -07503//.3$:9..7.3 0. 0.-.3 2025079.3 %. 5078.9 05.3.22.- !07:7:.9:.3 %.9:..   %.7.3 3.3  .3 7.3/78 !$   507:. .3 /./-7.7. 907.:/.:3   !078.3 2030/.9 /.: -07:7:8. 9/.33.5.5:7.3 3.3.5:7./.3.9.3.3.3 05.: :39: -07-3.: $07.3 0-. /. 503/:/:.3 802.30. .3 %.-.9 809.:  /. ..  203:3:.:3  40 4.3 !078.75. /.3 503:-:.3 7.39.:5./.38.3 07. 50:..33/. -07.7 80:7:%.3 0./4089.3 5078/.  5708/03 5079.:  802.:$0.503.798  .9.. /.33078  .38.:/30.3 / !:.33.3.3/..3 .2.3.  /.3.39.39..2  9::.3.3805079!078.: !3.3 202-0-.347  9::.3 0.:  .3 / $3.70.3 -. /.7:9.  5.39.:/.  -07..3. 0.:!3.347   !078..3. 0- 7.9  9::.3 5079039. 20325:3.3 9::.3203/4743203:-:.: 9072.3:3.4-  502253.3  203:25:.5 40 798 /.3 .38.9 809. /.7./.3 $.0..!079:-:.33007 0..5.3802.3.3.3 47.3.38.3 47..3.3 5078.3 5079:-:.32070.-.3..3 9.3 3/.3...3 5079:-:./.7. #..2.8.30.2-/. 2  2 443 03  $43 3 $./.3   !078.3/. 437080.2.3.75. 4.3 034.3  -07.3 438050-.3  .25039.3 3078 / $04.7. /-0-.3050393.3 7.3 47.3 . :7: 05.3 47. 0.3 0.3...

3.3 050393.3  /0.:    %%                 .3 . / %.33/.  9::. /.0.3 :39: 202507:..3.3 5073.3  -:.3 3/.  207:5.9:...-:3.3 3/. 5078.3 . /.3 47.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->