Strategijski menadžment

Branimir Inić

1. Privredni ambijent će ostati ostati približno isti. Stopa nezaposlenosti i inflacije se neće menjati, a realna kupovna moć potrošača će se neznatno povećati. 2. Prodaja naših proizvoda će se na domaćem tržištu povećati za oko 5 procenata ove godine. 3. Postoje realne šanse da se naš trenutni udeo na tržištu od 20 procenata poveća na 25 procenata. 4. Konkurenti će primeniti strategiju smanjenja cena. Da li smo sposobni da ih pratimo? 5. Naše prognoze ukazuju da će naši najveći konkurent verovatno primeniti program nagrađivanja za učestalost porudžbina, kao prvi u našoj grani industrije. Da li im dozvoliti da budu prvi? 6. Ove godine neće biti donošeni zakoni koji će biti ni na korist ni na štetu naše industrijske grane. Detaljna strategijska analiza obuhvata sledeće korake: • lstoriju, razvoj i napredak kompanije kroz vreme • • • • •

Opis i identifikaciju i predviđanje okruženja Analizu okruženje Otkrivanje internih snaga i slabosti kompanije - priroda unutrasnje okruženje Otkrivanje šansi i pretnji - priroda spoljnog okruženja kompanije

Analiza korporacijske vizije, misije, ciljeva, i strategije na nivou korporacije koju sprovodi kompanija
• • •

Prirodu poslovne strategije kompanije Kontrolne i strukturne sisteme kompanije i kako je uklapaju Preporuke

Većina autora smatra da dalji proces strategijskog menadžmenta obuhvata tri ključna, međusobno povezana atributa, atributa koji prožimaju celokupan proces usmeravanja i implementacije aktivnosti preduzeća, a to su (1) Strategijska analiza, (2) Strategijska formulacija (3) Strategijsko vrednovanje i izbor (4) Strategijaska implementacija prema prethodno datom modelu strategijskog menadžmenla Strategijska analiza obuhvata analizu i predviđanje opšteg i konkurentskog okruženja, analizu resursa i njihivih mogućnosti, te očekivanja i snagu glavnih stejkjkoldera. • Strategijski izbor obuhvata kreiranje, opis i ocenu strategijskih opcija, kao i izbor strategije kompanije i njenih departmana. • Strategijska implementacija je usmerena na stvaranje uslova za prevođenje strategije u akciju, izbor najboljeg stila upravljanja, stvaranje kadrova i organizacione kulture kompanije.

2. "Efeterno okruženje l<ompanije
Svet u kome živimo doživljava do sada nezabeleženu ekspanziju koji karakterišu četiri sledeće odrednice: 1. Eksplo,zija novih tehnologije koje stvaraju nove industrijie 2. Promena od "internacionalne" do "svetske" ekonomije. 47

Strategijski menadžment

Branimir Inić

3. Nova društveno-politička stvarnost ogromnog hroja institucija koje poseduju drastićne političke, filozofske i duhovne izraze. 4. Nov univerzum znanja baziranog na masovnoj edukaciji i njegov uticaj na rad, život, slobodno vreme i menadžment. Dugočni opstanak kompanije predstavlja rezultat njene sposobnosti da se prilagodi uticajima koje unutrašnje i spoljašnje okruženje ima na nju. Mnoge teorije ukazuju da (ni)je moguće kontrolisati uticaj okruženja na neku kompaniju. Spoljašnje okruženje organizacije se, dalje, može okarakterisati kao dvoslojno: GENERALNO i KONKRETNO okruženje. • • Opšte (spoljašnje-eksterno) okruženjfe - sloj spoljašnjegtokruženja koje indirektno utiče na Konkretno okruženje - sloj spoljašnjeg okruženja koje direktno utiče na rad i sposobnosti organizaciju organizacije. • Unutrašnje(interno) okruženje - okruženje unutar granica organizacije. Opste (šire) okruženje je spoljašnji, široko rasprostranjeni sloj koji indirektno utiče na organizaciju. Uključuje socijalne, demografske i ekonomske faktore, koji na sve organizacije utiču skoro jednaka Porast stope inflacije ili procenat parova od karijere u radnoj snazi su deo opšteg okruženja organizacije. Oni ne utiču direktno na svakodnevno poslovanje, ali pogađaju pre ili kasnije sve organizacije. Konkretno okruženje je bliže organizaciji i uključuje sektore koji obavljaju svakodnevne transakcije sa organizacijom i direktno utiču na osnovne operacije i sposobnosti organizacije. Obično se smatra da tu spadaju konkurencija. dobavljači i klijenti. UnuUišnje, ohruienje ukljućuje elemente unutar satne organizacije.Sastoji se od trenutno zaposlcnfh,uprave i naročito korporativne kulture.koja clefiniše ponašanje zaposlenih u unutrašnjem okruženju i koliko dobro će se organizacija adaptirati na spoljašnje okruženje. Šire okruženje obuhvata sledeće elemente koji nastaju izvan, i obično nezavisno od bilo koje obične operativne situacije. neke kompanije: 1) ekonomske, 2) društvene, 3) političke, 4) pravne, 5) tehnološke, 6) ekološke i 7) globalne.

GLOBALNO

POLITICKO-PRAVNO

KONKURENTSKO

fc>mp«nij« X m« rlcct n g - j [ p r&čvo^nj j | I»*>in»n>

DEM0GRAFSK

EK0N0MSK0

sp

48

prvobitnim proizvodima. naučno-istraživački centri. razvoj novih materijala j 49 . automatizacija. radnici u drugim organizacijama. događaje koji su bili najneobičniji ili najbitniji za razvoj kompanije kakva je danas. oprema za dijagnozu i obradu. potencijalni korisnici proizvoda i usluga 6. poslodavci. nepokretna imovina i usluge 3. jeste da popišete krizne trenutke iz prošlosti . proizvodači. Složenost spoljašnjeg okruženja zavisi od broja elemenata koji su značajni za organizaciju. državni progami. Richard Daft koristi točak oblasti koji je sačinjen od deset "elcmenata" (ili sektora) koji čine spoljašnje okruženje. Atribut tržišta Kupci. Neki od njih u vezi su sa osnivanjem. donošenjem novih odluka o proizvodnji i tržištu ili načinom razvoja i izbora funkcionalnih veština. Atribut sirovina Dobavljači. Tehnološki atribut Proizvodni postupci. institucije za štednju i zajam. institucije koje pružaju zajam. Atribut Ijudskih resursa Tržište radne snage. univerziteti. procenjujući nesigurnost kao funkciju složenosti i stabilnosti spoljašnjeg okruženja. biroi za zapošljavanje. Atributi spoljašnjeg okruženja prema Daftu jesu: j. škole. klijenti.odnosno. Atribut finansijskih sredstava Tržište deonicama i obveznicama. Relativna promenljivost (veličina i/ili učestalost promene) svakog elementa odreduje stabilnost spoljašnjeg okruženja.Strategijski menadžment Branimir Inić o LJ NJ E p RIR0DN0 "L Diiutrasnje okruženje TEHNOLOSKO KULTURNO DRUSTVENO SIikal:Spoljnje(eksterno) okruženje kompanije Prema Don Helldriegal-u. Podesan način za ispitivanje kako se strategija i struktura kompanije u prošlosti održavaju na sadašnjost. udruživanje sindikata 4. privatni ulagači 5. Privredni atribut Konkurenti. Ulazak u nove poslove i smene na glavnim poslovnim linijama takođe su važni za razmatranje. elementi spoljnjeg okruženja [38] dati su slikom 1.Robert Duncan opisuje spoljašnje okruženje pomoću stepena nesigurnosti. veličina i konkurentnost privrede. srodne privrede 2.

radna etika. Tada pokrenuti proces integracija se tokom narednih decenija nastavio. navode kao glavnog krivca za pojavu industrijske globalizacije. Naravno. da naprave bolji. rast ili pad 8. porezi. Atribut uslova privređivanja Recesija. japanskoj kinematografiji da postane ono što jeste. vrednosti. Naprotiv. ali to nije nikakva sramota" Prema Entoni Gidensu (Anthony Giddens) globalizacija je izveden pojam. Prodaja legendarnog "modela T" bila je toliko uspešna da su sve ostale automobilske kompanije u SAD bile pred zatvaranjem. osnivača i lidera kompanije FORD.Aždaja globalizacija ne mora obavezno da proguta nacionalnu kulturu i identitet i mislim da je Japan dobar primer za to . Kennedy Mnogi Henri Forda. niti je tehnologija uništila tradicionalne umetničke forme poput pijenja zelenog čaja iii pravljenja ikabane. jeftiniji automobil. konkurentniji i. upravo je ta otvorenost prema stranim uticajima i oštra konkurencija omogućila. a Henri Ford je naterao svoje kolege na do tada neuobičajene poteze. pravni sistem (sudovi). zbunjujuća je za sve koji misle u tradicionalnim pojmovima. državni i savezni zakoni i propisi. neke tradicionalne forme poput Kabuki pozorišta mogu da se subvencionišu. javne (komunalne) službe. stopa inflacije. ni nacionalnih industrija. politički tokovi • Socio-kulturološki sektor Starost. ni nacionalnih korporacija. Konkurencija i bogaćenje izvozno-uvoznih firmi. jer ne moraju da budu profitabilne."Mekdonaldsi" nisu uništili japansku kuhijnju. svetski vojni poredak i medunarodna podela rada. stopa ulaganja. regulisanje deviznih carina. sistem nacionalnih država. stopa nezaposlenosti. Atribut države Gradski. Globalizacija nije bauk . koji sadrži četiri dimenzije: • • • • svetska kapitalistička ekonomija. mogle su da ulože više novca u razvoj. religije. verovanja. što je bilo najvažnije. ulaz na vanevropsko tržište.udruživanje. obrazovanje. pokreti za prava grđana. . • Međunarodni sektor _______^^^ 9. Udružene. uspešna primena pokretne montažne trake pri proizvodnji ovog modela imala je skoro isti uticaj kao i industrijska revolucija. da bi poslednjih desetak godina praktično obeležio događanja u automobilskoj industriji . Pojava Fordovog "modela T" postavila je Ameriku (a samim tim i ceo svet) na točkove. privredni ciklus. ekonomija. devizni kursevi Iobalizacija kao okružen je Ideja po kojoj ulazimo u eru u kojoj neće biti nacionalnih proizvoda ili tehnologija. da dostigne vrhunsku vrednost.smatra Cukosa Kavada. pokreti potrošača i ekologa. Jedino logično rešenje koje su ugrožene kompanije mogle da nađu u pokušaju da odgovore na Fordov izazov bilo je . 50 . P.Strategijski menadžment Branimir Inić 7. na primer.

kao i ostalim revolucionarnim rešenjima koja je Microsoft ugradio u svoj operativni sistem Windows. globalizacija je afirmisala transnacionalni menadžment. Prvo. i različito državljanstvo zaposlenih. (3) pokazivanjem na ikone. oni objektivniji ovaj Gejtsov postupak ne posmatraju kao kradu. Njegova genijalnost je veća od Džobsove. Kako snove pretvoriti u stvarnost i stvoriti novac. a to je sposobnost efektivne implementacije strategije. Blizina Menadžment može kupce na bilo kojoj tački Planete tretirati kao "podjednako udaljene" od svoje kompanije. 2. Zbog toga danas. Globalizacija. Lokacija Kompanije nisu više vezane za matičnu zemlju. Gejts i Džobs zajedno Nije mali broj menadžment analitičara koji su odavno mišljenja da Bil Gejts nikada ne bi uspeo da je poštovao propisane standarde. ili kako Keniči Omae kaže: "Ništa više nije iz inostranstva". pa i Apple. Gejts i Džobs. na primer. bili su u "ratu" više od jedne decenije zbog Gejtsove navedene "krade". (2) komandama koje se ne pišu. niti su to odnosi koji se međusobno isključuju. reč je o efektnoj definiciji za koju se može reći da je već postala prihvatljiva. već se pokreću jednostavnim "kliktanjem". saveze među državama i na sam rat. a multinacionalne korporacije na ekonomskoj sceni. globalizacija u prvom redu predstavlja saznanje da biznis mora da ima međunarodnu. i Drugo. a ne lokalnu perspektivu. odnosno ideju Stiva Džobsa. a menadžeri moraju svoje potrošače da tretiraju kao "kao podjednako udaljene" od svoje kompanije. geniji računarstva. Međunarodna podela rada odnosi se na industrijski razvoj i izvršena je s obzirom na razvijenost regiona. da se takvi patenti priznaju. koju je on izgleda postigao isključivo zahvaljujući dobrom smisu za realnost. Gidensovo shvatanje globalizacije postalo je popularno iz dva razloga. uz napomenu da industrijalizam prodire u sve oblasti i u sve regione. Apple je prvi lansirao operativni sistem koji je složene DOS-instrukcije zamenio (1) korišćenjem "miša". on je medu prvima istakao da odnos između globalizirajućih i lokalizirajućih tendencija nije nužno suprostavljen. S druge strane. koje je zajedničko i jednom i drugom. recept je koji je Gejts davno mogao patentirati. nacionaine države su glavni akteri na globalnoj političkoj sceni. Stav U međunarodnim okvirima dominira otvoren stav prema praksi menadžmenta. aktiva u inostranstvu. oni tvrde da je Gejts ukrao Apple-ovu. Tako. 3. 51 . koji je njen efektivni nosilac. Sukob je završen nerešenim rezultatom. kojim je sa tržišta u potpunosti potisnuo sve konkurente. već kao dodatnu crtu ovog kompjuterskog genija. o stvaranju "prijateljskog" računara prihvatljivog svim ljudima sveta. pokazao i ono što Džobs nije posedovao. uz Gejtsovu prednost. Globalizacija vojne moći odnosi se na naoružanje. jer je pored vizionarstva. Ono što multinacionalnim korporacijama nedostaje jesu kontrola nad teritorijom i aparat prisile. Prema centru za globalna istraživanja SAD globalna kompanija je kompanija koja iskazuje stopu veću od 50 odsto u bar dva od sledeća tri merila: • • • prodaja izvan granica svoje zemlje. Fenomen globalizacije obuhvata tri međusobho povežana faktora [80] 1. Kao takva.Strategijski menadžment Branimir Inić Prema njemu. kao termin koji opisuje sve učestaliju praksu širenja operacija neke organizacije na mnoge nacije.

kuća. /. pa i za ovaj. Spoznavanje drugih Ljudi su danas. za povećan kriminal i njegove žrtve. Gejts je prilikom objavljivanja "saveza" izjavio da Microsoft misli da je Apple veoma zaslužan za brzi razvoj kompjuterske industrije. Gejtsa i Džobsa. osim pobednika. vladinim agencijama. nego rat. a daju veću važnost proizvodima pri kupovini. Globalizacija je kriva za sve. godine objavili da je vreme sukoba Apple-a i Microsoft-a prošlost. Društveni faktori imaju veliki uticaj u menadžment procesu. skupih odmora) po svaku cenu(60-te i 70. plus nepoznata dolarska suma za patente zbog kojih se skoro čitavu deceniju vodio sudski spor.. a Džobsa ulaska u savez sa Gejtsom (Apple je slobodan da ulazi i u saveze sa drugima). Ukratko prisutan je rast nepoverenja u svim sferama. nezamislivi savez.. sindikatima i sličnim organizacijama. 2. Bolje integracija. izbegavaju strance stvarajući «svoju vrstu». više nego juče. D ruštveno okruženje Ekonomski/geopolitički i tehnološki trendovi oblikuju nas svet. te zbog toga menadžeri koji pravovremeno uočavaju promene su sposobni da identifikuju šanse za svoje kompanije. bili šokirani. koji su trendovi u njihovim sopstvenim pravima.te) ljudi su danas oprezni pri trošenju. zabrinuti za beskućnike. Promene u ovim elementima mogu imati dramatičan uticaj na menadžment strategiju. Iako se neke od ovih promena odvijaju sporo. one mogu imati dalekosežne efekte. Stav prema instutucijama Vidljiv je pad ukupne lojalnosti prema korporacijama. Primirje je koštalo Gejtsa 150 miliona dolara koji su investirani u akcije Apple-a. Ali. Društveno okruženje karakterišu sledeće odrednice. do juče. Oclnos Ijudi prema sebi Iz samozadovoljstva(kupovina skupih automobila. i promena koje primoravaju naša društva da se bore sa ogromnim spoljašnjim pritiscima. Naravno da su svi. jer u biznisu je sve moguće. Društveni elementi mogu brzo da promene dinamiku tržišta.Strategijski menadžment Branimir Inić Naime. 52 . mi se takodje oblikujemo svojim reakcijama na raznolikost trendova. 3. Gejts i Džobs su krajem 1997.

godine 9000 v' 9000 <000 počotak 1500 gođm nove ere PJL8. uzimači(uzimaju od njega).Strategijski menadžment Branimir Inić 4. i tu razlikujemo sledeće grupe: Čuvari društva. stvoritelji(vode ga). tražioci(traže nešto dublje) i begunci(napuštaju ga). druga koja oseća harmoniju sa njom. Odnos prema clruštvu Prisutan je različit odnos prema društvu. izuzev evangelističke. 6. 1025 1900 1900 2000 2026 Posete crkvama su u padu kod svih konfesija. i treća koja želi pokoriti prirodu. 5. milioni Slika 2: Porast stanovništva sveta kroz istoriju 53 . Odnos prema svemiru (religiji) Projekcija stajioviiiitva □ d pre nove ere do 2005. uz bujanje islamskog fundamentalizma. Odnos prema prirocli Postoje tri grupe: Prva. koja posmatra prirodu kao svetinju.

bez obzira na geografski položaj ili porodične veze. a za žene se popeo sa 37 na 42). više zaposlenih majki. Postnuklearne porodice. njihova starost. Promene u porodici. Bolje obrazovanje i više radnika sa belim okovratnikom . 5. sve veće želje žena da rade van kuće. 3. godine 50% radne snage biće žene. Neke od promena u porodici odnose se na kasnije sklapanje braka. Ovi demografski trendovi su veoma pouzdani za kratak i srednji rok. i ove implikacije klasifikuju rangirajući ih od vrlo pozitivnih do vrlo negativnih. višu stopu razvoda. opada stopa nataliteta. 53 . 1. a ove razlike će snažno uticati na strategije za potencijalno tržište. etničko poreklo. tako da se slobodno može konstatovati da se gubi tradicionalna porodica (2005. ali se u novije vreme primećuje i suprotna tendencija . Razlozi smanjenja stope nataliteta uzrokovani su smanjenjem porodice. Pomeranje iz ruralnih u urbana područja je skoro vekovna tradicija. Naša tendencija da se pridruzujemo velikim socijalnim grupama sa zajedničkim interesima. knjigama. manji broj dece. u SAD procenat belih muških menadžera smanjio se sa 55 na 47. Smrt mita o porodičnom modelu tata + mama + 2+2 dece. koja je opet rezultat želje da se poboljša lični standard. Retko se danas u porodicama rada više od dva deteta. Stanovništvo stari iz dva razloga. 6. Geografske promene u stanovništvu. [100]. njihov broj. Preko nje se na najjednostavniji način kvantificiraju sledeći društveni trendovi (prikaz porasta stanovništva sveta kroz istoriju dat je na Slici 2. 8. 7.povratak u manje gradove i sela. dohodak i zanimanje i označava se kao demografija1. Ponovno grupisanje. uz poboljšanje zdravstvene zaštite. Oprezne kompanije mogu da naprave listu glavnih demografskih trendova. Jedan od najvažnijih demografskih trendova jeste promena starosne strukture stanovništva. Politeizam (mnogoboštvo).gde su ljudi. Nedostatak poverenja.inženjera znanja (1983-1993. Promena starosne strukture stanovništva ima za rezultat različite stope rasta za različite starosne grupe tokom decenije. većeg znanja i poboljšane tehnologije u kontroli rađanja. Porast broja obrazovanih ljudi povećava tražnju za kvalitetnim proizvodima. Promena starosne strukture stanovništva. a preko 33% hispano i afro amerikanci). ko su. • Demografsko okruženje Demografsko okruženje predstavlja deskripciju distribucije stanovništva prema odabranim karakteristikama . časopisima i putovanjima. Naša pojačana tendencija da dopunimo svoj sistem tradicionalnog religioznog verovanja drugim verama i aktivnostima. pol.Strategijski menadžment Branimir Inić Dva najznačajnija atributa društvenog okuženja su demografko i kulturno okruženje. a raste dužina životnog veka. 4. 1 Nauka o osobinama nekog naroda. 2. Prvo. Postoji malo opravdanja za kompanije koje budu zatečene demografskim kretanjima. tačno objasne njihove implikacije za određenu granu. nauka o stanovništvu. Drugi faktor koji doprinosi opštem starenju stanovništva jeste produženi vek života.

.Strategijski menadžment Branimir Inić Legendarni City News Bureau (gradski biro za vesti) iz Cikaga ima na zidu slogan: "Ako ti majka kaze da te voli. mnogo više nego što će populacija porasti u istom periodu.....t A f g n n i s t a n P S t n c E « l " r .. Advokati... oruzije i novac.2 7g 2 81.najstarija zemlja Evrope Srbija..5 1 30 i 40 i 30 i 61 ) t 70 i SO ... Potrošnja energije u svetu koji se razvija bi trebalo da raste četiri puta brže od populacije... spada u najstarije zemlje Starog kontinenta i sveta... i najmanje jedan telefonski poziv na sat u proseku ( što znači da negde napolju ima puno ljudi koji ne vole da ćaskaju koji spuštaju ovaj prosek).. B o c v t n a F 9 3®'1 S u i n d i • " r' r|40. ali njegov ekspticizam jos zivi u svima nama. sa prosečnom starošću stanovnika od 38. 9..... Beskonačna saobraćajna gužva. Biro je pokojni....5 4 3 Rusija f ""' ' " ' ■■""""..... Kontradiktorna potrošnja.mi ri 0 10 20 4 3.3 Kina'r^" ------------------------—'-— .....oglas svakih 20 sekundi......9 godina... upotreba energije u industijalizovanim nacijama bi trebalo da poraste za oko 30 %. 10.... ipak to proveri".. Hitno glasanje. uglavnom sve više tražimo sudove da reše većinu naših problema. Meni se obraćaš? Pa neko ti se sigurno obraća. " .. 54 ... 12. Napolju je stari svet koji vrvi i postaje još pretrpaniji mnogo brže nego đto bi se moglo objasniti rastom populacije..... 90 r f • d inc ... a vlade će nastaviti da nas goni da koristimo manje energije. s A n J---------------------mmsa^m^m^^^m^ 7 7 5 N c m a c k a r"1"1-' Japan L .. 13...Srbija .. To je ono sto mi radimo kao društvo. 11. Ili neka to zabeleđi vas advokat naročito ako ste u emotivnoj nevolji u vezi sa celom stvari.meil svakih 6 minuta. i. nego šta mislite o ovom poglavlju? Da li vam se svidja struktura? Izbor reči? Imate prigovor na moje znake interpukcije? Više bi ste voleli da koristim tačku zarez? Zapišite sada to na desnoj strani i recite mi.. Šta mislite o knjizi do sada? Nije važno to. Ova povećana upotreba će izazvati ogromna karbonska isparavanja u okolini. U sledećih 20 godina... i l r"r""'1"" ' ' " "-»"■■"^-"■'■»"" '■^5...i^^mm^^p fe6 B r a z .

ali je proces starenja bio znatno brži od onoga na nivou Evrope kao celine. odnosno . Posmatrano u celini. Ovi ljudi 55 .13 dece po porodici. Ova pojava posebno je naglašena u razvijenim zemljama. Starenje stanovništva je. značajni delovi bruto nacionalnog dohotka izdvajaju se u penzioni sistem . Trenutno su razlike u pogledu odmaklosti procesa starenja stanovništva Srbije i Evrope uveliko smanjene. Istovremeno.9 godina centralna Srbija svrstala u prvih deset zemalja sveta. tokom čitave druge polovine 20. ne samo za penzioni sistem već i za sistem socijalne zaštite. postala je staronosna grupacija koja se najbrže razvija u svim razvijenim zemljama. I ginekolozi imaju „amandman" na ovu priču. smanjenje smrtnosti odojčadi i male dece takođe je usporilo efekte pada fertiliteta. da bi se 2000. ukazuje Goran Penev. ukazuje na postojanje potrebe velikih promena koje bi išle u smeru obezbeđivanja ekonomske sigurnosti starih lica. I još nešto. dok svega četiri opštine imaju nešto povoljniju starosnu strukturu. u narednih pedeset godina. posledica značajnog pada fertiliteta ili .jedno za mamu. koji je počeo da se ostvaruje od sedamdesetih godina. Cinjenica da trećinu svih ljudi u zemlji čine osobe koje su zagazile u treće doba značajno utiče na gotovo sve segmente funkcionisanja društva. Usled starenja populacije razvijenih zemalja.7 dece. prema svim indikatorima demografske starosti.tri bebe koje se nisu uklapale u njene ili njegove planove za budućnost. vrlo je ilustrativan podatak o povećanju medijalne (srednje) starosti. stanovništvo Srbije će i ubuduće biti demografski mlađe od proseka za Evropu. da bi sredinom 21.Demografske promene u SAD Između 1995 i 2005. Ova grupa osoba od 50 i više godina. barem u pogledu starenja stanovništva. naime. dodajući da se čak 111 od 115 opština u Srbiji nalazi u nekom od stadijuma demografski starih opština. treće za državu. drugo za tatu. pre svega. centralna Srbija i Vojvodina u potpunosti poseduju karakteristike svojstvene Evropi i ostalim razvijenim regionima sveta. I dok demografi podsećaju da je za prostu reprodukciju nacije potrebno 2. a njihov broj će čak za 170 puta biti veći od broja mališana u našoj zemlji. što u prevodu znači da je broj lica starijih od 65 godina gotovo učetvorostručen u tom periodu. Ona je 1950. godine za stanovništvo središnjeg dela Republike iznosila 23. predviđaju da će stariji od 65 godina premašiti trećinu stanovništva u oba ova područja. broj starih u Evropi uvećan je za 137 odsto. Istovremeno.u Evropskoj uniji 12 odsto. potvrda o višem stepenu maminog akademskog obrazovanja obrnuto je srazmema broju dečjih krevetića u stanu. „Stanovništvo Srbije je. predstavljaju najsiromašnije slojeve stanovništva. . godine sa prosečnom starošću stanovništva od 38. veka naše stanovništvo dospelo u grupu najstarijih populacija sveta. a u SAD četiri odsto. koje se definišu kao osobe koje imaju novac "za potrošiti". Korporacije koje misle na budućnost. istraživanja u mnogim zemljama Evrope i Amerike pokazuju da stari ljudi i. Demografi. Rezultati projekcija stanovništva potvrđuju da će Srbija.9 godina. Na području centralne Srbije i Vojvodine stariji od 65 godina premašiće trećinu ukupnog stanovništva. smera i intenziteta procesa starenja. Ova međugeneracijska i međupolna neravnopravnost. U pogledu dostignute demografske starosti.jcdno dete. Za intenzitet procesa starenja. mogu sagledati veliki broj mogućnosti nudeći proizvode i usluge rastućem broju osoba preko 50 godina. statistika neumoljivo govori da „rode" u ove predele najčešće donose 1. sa izgledima da u dogledno vreme budu svedene na minimum". u potpunosti pratiti evropske trendove. a ovo postaje veliki izazov zemljama koje su tek ušle u tranziciju društveno-ekonomskog sistema. koje ujedno imaju i relativno veliki udeo starih. u proseku je 4 400 Amerikanaca napunilo 50 godina svaki dan. posebno stare žene. posebno u centralnoj Srbiji. u uslovima velikog izdvajanja.činjenice da se na porodičnoj fotografiji sve češće nalazi . a medijalna starost premašiće 52 godine. Demografi dalje objašnjavaju da velikom procentu starih u našoj populaciji kumuje i trend značajnog produženja očekivanog života osoba zrelog doba. veka bilo mlađe od stanovništva Evrope. S druge strane. koji glasi da na jedno novorođenče doiaze .Strategijski menadžment Branimir Inić Demografske projekcije govore da će centralna Srbija i Vojvodina kroz 50 godina spadati u grupu najstarijih populacija planete.

kada se broj Latinosa udvostručio. pored potrebe za finansijskim uslugama i zdravstvenom njegom.amrerikanaci-13%. da bi u poslcdnjih godinu dana čak skočio za 4. Starije stare osobe.3 miliona beba. Masovno tržište nestaje: Tržište sve više pronalazi svoje mesto u definisanju tržišnog okruženja. Sedam sociokulturoloskih tokova koji pomažu da se shvati i definiše kako će Sjeverna Amerika i svet izgledati su: 1. 56 Menjanje sastava domaćinstva. godini rodeno je 4. da je građana poreklom iz Latinske Amerike sada oko 37 miliona i da oni čine 13 procenata ukupnog stanovništva Sjedinjenih Država. ili 12. Uticaj generacije "Y": (osobe rođene nakon 1980 godine): Ova generacija može biti brojna kao i generacija "bejbi buma". uživanje u sportovima kao što je jedrenje. Od sredine 90-tih. Ovi trendovi znače mogućnost povećanja prodaje za kompanije koje se bave tim delatnostima. "Masovna potrošnja ". dok je Afroamerikanaca 36. povećan.Strategijski menadžment Branimir Inić će želeti da sebi priuste sprave za rekreaciju. ljudi stariji od 55 godina ce postati još važnije tržište. i Stareod kojih svaka ima različite stavove i interesovanja. Neke kompanije već dele stariju populaciju na Mlađe starije osobe. Stapanje personalnih komputera sa komunikacionom i zabavljačkom industrijom putem telefonskih linija. Američki cenzusni biro predvidio je da će Generacija Y dostići 30. preuzevši tu titulu od crnaca. osnovne škole u SAD su postale pretrpane. prekookeanska krstarenja. ali u isto vreme vrši veći pritisak na ljude. Na primer mnoge kozmetičke kompanije se orijentišu na proizvode koji su namenjeni isključivo za žene afričko.od 83% do 75%. Najnoviji izveštaj Cenzusnog biroa ističe. predvida se porast od 10% do 25% tokom ovog perioda. 6. Za hispance koji mogu biti bilo koje rase. amerikanaci indijskog porekla. Povećanje svesti o okolini: RecikJaža i konverzacija postaju više od običnih slogana. duplo više od državnog proseka. 4. Menjanje brzine lokacije života: Instant komunikacija putem faksa mobilnih telefona dozvoljava veću efikasnost u obavljanju poslova. 2. naime. kao i Demokratski kandidati za predsedničkim izborima 2000. 7. što znaci da bi morali biti veći. U 1957. Unutar supersile raste nova . pecanje.velikom talasu imigracije sa manje prosperitetnih prostora zapadne hemisfere. od 1996 do 2050 očekuje se procentualno sledeća promena u grupacijama.7 odsto. Rast trzista za starije osobe: Što se njihov broj povećava. U restoranima bi osvetljenje bi moglo biti jače. domaćinstva bračnih parova bez dece je . rođeno je 4. udarnoj godini nakon posle posleratnog buma. Tradicionalne manjinske grupe povećavaju svoj broj u radnoj snazi i prepoznaju se kao poželjno ciljno tržište. postavili su problem "edukacije " kao glavnu temu. Kucni aparati bi morali imati jednostavnija i detaljnija upustva. kako bi ljudi mogli pročitati jelovnike. beli . U 1990. 5. afriko. i drugi.američkog porekla. Kao rezultat toga. Od ove grupacije se očekuje da će imati jak uticaj na buduće proizvode i usluge. i Republikanski. Njihov prodor stručnjaci pripisuju ne samo visokoj stopi nataliteta nego još više . Da bi uspeli da privukli potrošače starije dobi. 3.1 milion. Ljudi žele proizvode i usluge koje su prilagođene njihovim ličnim potrebama.proizvodnja i promocija proizvoda kreranih prema potrebama ličnosti-zamenjuju masovnu proizvodnju i promociju tih istih proizvoda na pojedinim tržištima. kuglanje. a daleko iza njih su došljaci iz Azije sa četiri odsto. . kako bi se stari potrošači odmorili.demografska sila: Latinosi su postali najveća manjina u SAD. satelita i kablovske televizije daje potrošaču veću mogućnost izbora i dozvoljava zaposlenim da napuste prenasljena urbana područija i nasele se u malim gradovima. Do 2005 u SAD. azijati. Toaleti bi mogli biti pristupačniji. Do ovog specifičnog prevrata u ustaljenom rasporedu etno-rasnih snaga došlo je ubrzano tokom poslednje decenije. Povećanje različitosti radne snage i tržišta: Manjinske grupacije se procentualno povećavaju u odnosu na ukupnu populaciju SAD-a.7 odsto.8 miliona rođenja do 2005. trgovci će morati da postave sedišta u njihovim velikim marketima.lagani porast.2 miliona beba.o 4% do 9%.

1 milion da su crnci. Slede Kubanci . osnovnim uverenjima. Skup primarnih uverenja i vrednosti u društvu ima visok stepen postojanosti.belaca evropskog porekla. medutim.slažu se stručnjaci. a ima i onih. Kolumbijci. Takve teze mnogi odbacuju kao neumesne.3 miliona . o etničkoj mešavini koja odudara od proste podeie na rase. Njihov značaj na političkom i ekonomskom polju znatno je. Trendovi u novoj ekonomiji naspram onih u staroj ekonomiji Novi • Pitanja vrednosti: informacija je ključ • Nova trižišta: udaljenost više nije prepreka. preduzeća. i vrednostima.izborni faktor. Kandidati obeju glavnih stranaka. emitujući poruke sve češće i na španskom. koji objašnjavaju i da su Latinosi mnogo manje jedinstveni od crnaca. statusni simboli. a 1. Odlučujući uticaj. Ona koja su centralna za ljude mogla bi se nazvati njihovim primarnim. Svako ko računa na izbornu pobedu. pa se njeni pripadnici i dvostruko izjašnjavaju. vrednosti.8 miliona gradana SAD. Protivnici pojačane imigracije pokušavaju da dokažu kako je počela neka vrsta nelojalne etnokonkurencije.koji uglavnom na Floridi agituju za pad komunističkog sistema na ostrvu sa koga su izbegli . nivo pismenosti. crkve. da se interesuju pretežno za pitanja jezika i imigracionih prava. od kojih sva nisu od jednake važnosti Ova uverenja oblikuju i boje više specifične stavove i ponašanja u svakodnevnom životu. kako je Vašington postu izjavio Ektor Flores. sve više će morati da računa s njihovim glasovima . stavovi. koji je praktično postao drugi zvanični jezik u SAD. ne pokazujući volju za pretvaranje u nekakav politički blok. Mahom rade teške i slabije plaćene poslove.da ilegalno predu granicu. kao što je profesor Ron Volters sa Merilendskog univerziteta..5 miliona Latinosa deklarisalo da su belci. Tako se 34. posle engleskog. ionako. jezik. 1 Najvažniji atributi kulturne sredine su: običaji.pa Haićani. • Kulturno okruženje ___________________ ______________ Kultura uključuje set vredndsti. religije. jer će Latinosi "na brzinu" prevazići značaj crnaca koji svoj položaj grade postepeno već više od 200 godina. Republikanske i Demokratske. države. Primarna uverenja i vrednosti se prenose s kolena na koleno i pojačavaju preko značajnih institucija društva škole. druŠtverie institucije..oko 70 procenata od ukupno 284. manji nego na demografskom. Reč je. a ne proizvode jednim "klikom na misa" • • Ljudski kapital: porast znanja individualnog radnika Porast neopipljive vrednosti Stari • Važna je veličina organizacije: proizvodnja je ključ 57 . norme. ideja i stavova homogenih grupa ljudi koji se prenose od jedne do druge generacije Ljudi u datom društvu imaju mnoga uverenja i vrednosti. s nadom da će ostvariti svoj "američki san". ne prezaju ni od najvećih rizika .Strategijski menadžment Branimir Inić Cak dve trećine Latinosa (ili Hispanika) u SAD čine susedni Meksikanci koji. osetno su povećali napore za pridobijanje rastuće populacije Latinosa. Najviše se afirmišu kao . već povoljnost • Kupci kupuju aktivnosti. predsednik Ujedinjenih latinoameričkih gradana. Njih je 199. međutim. ubedljivo ima demografska većina . hrleći ka boljem životu na severu. motivacija (nacionalni ponos).

Današnji svet postaje sve više svet bogatih i sve više svet siromašnih. investicije (industrija.042 milijarde $ Ritam bogaćenja najbogatijih 200 ljudi sveta • Doživotni kupci: odanost. što ima za posledicu neravnomernu raspodelu ukupnog svetskog prihoda (Slika 3). 58 .Strategijski menadžment Branimir Inić • Definisani segmenti tržišta 1998. digitalna ekonomija predstavlja krvotok sveta. stambena. konvertibilnost valute. aktivnosti vlade. Ekonomski indikatori Ekonomski indikatori jedne zemlje su: nacionalni dohodak i proizvod.. arterije i kapilare koji vode sve gušćoj mreži ekonomske povezanosti. radna snaga i zaposlenje (broj zaposlenih. cene. a ritam bogaćenja najbogatijih 200 ljudi sveta je sve ubrzaniji (Slika 4). verovanje da Ijudi treba da sklapaju brak ranije ili kasnije i da porodica treba da bude manja jeste sekundarno uverenje. trgovinski bilans.. koji se stvara iz njihovog iskustva ili okolnosti zajedničkog života. sve je izrazitija nadmoć transnacionalnih i nadnacionalnih ekonomskih organizacija nad nacionalnim ekonomijama i državama. E konomsko okruženje Ako moderne elektronske komunikacije predstavljaju nervni sistem. nadnice i produktivnost (stopa inflacije. međunarodne transakcije (kurs. štednja (lićna.grupe ljudi sa zajedničkim sistemom vrednosti. uvoz. godina . Svako društvo ima podkulture . stopa nezaposlenosti). promena cena. međuzavisnosti svih društava [73] Istovremeno. poslovna). biznis koji se ponavlja Sekundarna uverenja i vrednosti ljudi su otvorenija za promene. prosečna zarada na sat). članstvo u međunarodnim fmansijskim institucijama).1. Verovanje u instituciju braka i formiranje porodice je primarno uverenje. zalihe).

3. (3) depresija i (4) revitalizacija ili oporavak. 59 (2) .. • ukidanju posredovanja {"funkcije posredovanja između proizvođača i potrošača ukidaju se pomoću digitalnih mreža"). zastoj u plaćanju . u svakoj drugoj aktivnosti pojedinaca i neprivrednih društvenih organizacija. • Privredni ciklus Ekonomske promene u okruženju predstavljaju i probleme. a zamenjuju ih dinamične 'molekule' i klasteri pojedinaca i entiteta koji oblikuju nove osnove ekonomske aktivnosti"). Fluktuacije u privredi slede opštu zakonitost koja se često označava kao privredni ciklus. sreća): 1. 2. kompjutere. Po tradicionalnom stanovištu. ona takođe olakšava osnivanje novih kompanija. stopa privrednog rasta opada. fizičke stvari mogu da postanu virtuelne menjajući metabolizam ekonomije i vrste institucija"). kao metaforu i simbol nove ekonomske realnosti zasnovane na[63]: •znanju ("najvažnija imovina je u glavama zaposlenih i menadžera"). koja je dobila svoju specifičnu fizionomiju tek posle II svetskog rata: 1. prema cyber-guruu Donu Tapskotu. Privreda je ■ kompleksan lanac akcija i reakcija. Privreda koja je u ekspanziji ima direktan uticaj na proizvode/usluge kompanija. oživljavanje. neke od privrednih grana mogu i da prosperiraju. komunikacija i industrije zadovoljstva"). u manjoj ili većoj meri. i mosućnosti za menadžera. recessus. ekonomski kvalitet (E~) sistema je u porastu. •virtualizaciji ("kao što informacije prelaze iz analognog u digitalni oblik.jedna od faza u cikličnim kretanjima kapitalističke ekonomije. u prvi plan ističe informatičko znanje (u digitalnoj formi bitovi). iako je privreda kao celina u teškoćama. U klasičnom konjunkturnom ciklusu kapitalističke reprodukcije .kriza. •neskladu ("nova ekonomija potencijalno izaziva masovne traume i konflikte. Recesija (lat. blagostanje. •molekularizaciji ("stare korporacije se rastaču. koji su proizvod konvergencije kompjutera. • neposrednosti'("u novoj ekonomiji preduzeća napuštaju masovnu proizvodnju i velike magacine i prelaze na justintime' snabdevanje i isporuke"). ličnog blagostanja. prosperitet označava fazu te aktivnosti u kojoj je naglašen porast uspeha. ličnog razvoja. uspeh. a ejikasnost njegovog funkcionisanja se povećava. •integraciji/umrežavanju ("nova ekonomija je umrežena ekonomija koja integriše 'molekule' u klastere i mreže za proizvodnju bogatstva"). u dinamici privrednih ciklusa označava fazu u kojoj se privredni sistem širi (ekspanzija njegovih proizvodnih snaga). • inovacijama ("nova ekonomija se zasniva na zastarevanju sopstvenih proizvoda"). prosperitas. Prosperitet (lat. drugih zadovoljstava i sl. posebno između onih koji imaju i koji nemaju i onih koji znaju i onih koji ne znaju"). u svim privredama sveta i ima veliki uticaj na uspeh strategije menadžmenta organizacije. jer znanje ne poznaje granice"). sve se to događa istovremerio. privredna aktivnost se ne smanjuje.Strategijski menadžment Branimir Inić "Digitalna ekonomija". recesija. privredni ili poslovni ciklus se sastoji iz četiri faze: ( 1 ) prosperitet. kompjuterske mreže i st. 2. Opšte stanje privrede fluktuira. Implikacije ekonomskih problema utiču na sve aspekte strategije menadžmenta. javljaju se veći ili manji funkcionalni poremećaji u ukupnom procesu društvene reprodukcije: 4. •globalizaciji ("nova ekonomija postaje globalna. • konvergenciji ("dominantan sektor u novoj ekonomiji su novi mediji. depresija.

dividendi.posleratna faza.nestašica. Inflacija može da prati svaku fažu privrednog ciklusa. smanjuju raspoloživi dohodak i povećavaju visok nivo ekonomskog pesimizma.nestašica. koji je suštinski deo recesije. opadanje cena) . depressio. kamate.recesija. sva lična savezna. inflacija . ali ni jedna ni druga od ovih faza ne dolazi do izražaja sa svim svojim obeležjima. izazivajući pad kupovne moći. U suštini. stanarina) i esencijalnih kućnih potreba. Da bi se ocenila kupovna moć. a da ih plate kasnije. Šta je dohodak? Postoji veoma mnogo različitih koncepata dohotka. dobit preduzeća i ostali dohodak. zbog toga što više cene povećavaju nevolje visoke nezaposlenosti.nestašica. Revitalizacija ili oporavak je faza privrednog ciklusa u kojoj se privreda kreće od recesije ka prosperitetu. koji omogućava stanovnicima da kupe robe i usluge sada. Konsekventno. posla i profesije. odnosno ekonomske okolnosti u kojima ekonomija istovremeno doživljava stagnaciju i inflaciju. kućne potrebe i lokalni prevoz. uključujući plate zaposlenih. potrebno je utvrditi nivo dohotka potrošača. • jednako: _____ diskreciona kupovna moć:' iznos raspoloživog ličnog dohotka koji je na raspolaganju posle fiksnih obaveza (reprogramiranje duga. diskreciona' kupovna moć je bolji (senzitivniji) indikator sposobnosti stanovnika da potroši za nešto što ne spada u podmirenje osnovnih potreba. povećava se kupovna moć. i inflacija .faza ekonomskog ciklusa izražena smanjenom tražnjom. plaćanja za hipoteku kuće. bavljenja manje: jednako: manje: poijoprivedom. i 2) fiksni izdaci za stanarinu. U novije vreme sve je prisutnija stagflacija. 1) esencijalni izdaci za hranu. Ona poisebno intenzivira negativne efekte recesije. kao na primer: Nacionalni dohodak: ukupan dohodak iz svih izvora. kredit povećava tekuću. a smenjuje buduću kupovnu moć stanovnika. kada se uporedi sa raspoloživim ličnim dohotkom. osiguranje i plaćanje rate duga. recesija . Veoma je važno istaći još jedan indikator kupovne moći: kredit. __ rirodno(fizičko) okruženje 60 . rente. vraća se spremnost za potrošnju. odeću. zastojem u proizvodnji i porastom nezaposlenosti. pad cena. ima izvesne elemente krize i izvesne elemente depresije. republička i lokalna poreska i neporeska plaćanja (doprinosi).Strategijski menadžment Branimir Inić polet . • Promene u dohotku Inflacija je stanje u kojem se nivo cena povećava mnogo brže nego dohodak. Ćetiri tipa stagflacije su: 1) 2) 3) 4) inflacija . Depresija (lat. • • • • • Lični dohodak: dohodak od zarada. niskim nivoom cena. Tokom ovoga perioda počinje da opada visoka stopa nezaposlenosti. raspoloživi lični dohodak: iznos koji je na raspolaganju za ličnu potrošnju i štednju. a kompanije i pojedinci imaju više poverenja u privredu.recesija . plata. povećava se ukupno raspoloživi dohodak. Visina kamatne stope i iznos mesečne rate otplate kredita su dominante koje utiču na sklonost stanovnika da koriste kredit.

• Povećanje troškova energije Nestašica nafte. opasno zagrevanje zemlje. ne predstavljaju neposredno problem.ljudi mogu da koriste proizvode i rasipaju ih kako i koliko hoće. Prirodna sredina obuhvata prirodne resurse koji su potrebni kao input ili su pod uticajem menadžment aktivnosti. Ali. ugalj i razni minerali.ali zato neobnovljivi resursi. u prvom redu zbog povećanja cena te iste nafte i njenih derivata. Problem neobnovljivih resursa je "eksplodirao" 70-ih godina 20. kao što su nafta. ali nije isključeno da ga u dugom roku neće biti. kada su mnoge industrije širom sveta bile iznenada suočene sa neobičnom ekonomskom situacijom . Naime. obnovljivi. koja se nije odrazila samo na industrije zasnovane na nafti (plastika i ostala petrohemija). godine pokrenula je tzv. Veoma oštre polemike u novije vreme izazivaju fenomeni kao što su efekat "staklene bašte". Strateški planeri moraju da budu svesni i znaju opasnosti i mogućnosti u vezi sa četiri trenda prirodne sredine: 1) pretećih nestašica. zbog važeće pretpostavke da prirodna sredina u maloj meri direktno utiče na organizacije. Za neke ljude to je značilo da je u većini zemalja došao kraj jednoj eri . i sve dok se ne razviju oblici energije koji će biti uspešniji po jedinici 61 . u mnogim gradovima zagađenost vazduha i vode dostigli su kritičnu granicu. ne predstavljaju neposredno problem. zbog njihovog potencijalno štetnog dejstva na ozonski omotač. Beskonačni resursi. povećanog nivoa zagađenja. krizu energije. Najrazvijenije privrede sveta su veoma zavisne od nafte. Grupe za zaštitu sredine lobiraju za zabranu aerosol boca. i 4) državne intervencije i upravljanja prirodnimresursima. kao što su šume i hrana.eri koju je ekonomista Kennet Boulding okarakterisao kao "kaubojsku ekonomiju". u poslednje vreme prirodna sredina postaje izuzetno važna. Mnogi futuristi "seju" strah da ćemo uskoro biti zatrpani sopstvenim otpacima. Kao rezultat toga. slabljenje ozonskog omotača. Raspoloživost prirodnih resursa kao što su zemlja. veka. neprestano raste broj proizvoda u spreju koji sada "nisu štetni za ozon". 2) 3) • • • • povećanih troškova energije. dugo se nije smatralo uticajnim faktorom za formulisanje budućih poslovnih strategija. postoje tri vrste resursa: beskonačni. Nestašica sirovina Globalno posmatrano. kao jednog od neobnovljivih resursa. voda i minerali značajno utiče na svakoga u menadžment procesu. Nestašica nafte 1973. i zato ove resurse treba pametno koristiti . kisele kiše.nestašicama materijala sa kojima proizvode njihove proizvode i obavljaju svoj posao. Nestašica vode je već ozbiljan problem u nekim delovima sveta. mada neki futuristi vide dugoročno opasnost u suviše visokom nivou zagađenosti. stvorila je najozbiljnije probleme za budući ekonomski rast. Firme koje se angažuju u IR i ispitivanjima imaju neverovatnu mogućnost da razviju dragocene nove izvore i materijale. Konačno obnovljivi resursi. i neobnovljivi. kao što su voda i vazduh. Ova era je reflektovala filozofiju neograničenih resursa . koje se ponekad naziva fizičkom sredinom. predstavljaju ozbiljan problem i generišu snažne potrebe za traženjem supstituta.Strategijski menadžment Branimir Inić r* Okruženje organizacije. nego i na mnoge industrije koje nisu direktno pogođene raspoloživošću nafte.

nego i na razvoj i poboljšanje masovnog prevoza3. količina DDT i ostalih hemijskih zagađivača u zemljištu i hrani. i jedan od osnovnih zadataka svakog od nas jeste ostavljanje kvalitetnog nasleda generacijama koje dolaze. Tehnološke inovacije omogućavaju da se novine prave mnogo jevtinije od recikliranog. ali i putem zakonskih propisa. Ne samo kompanije. i zagađivanje sredine biološki nerazgradljivim bocama. plastikom i ostalim materijalima za pakovanje). kao što su solarna. Samo dugoročna i pametna politika zaštite životne sredine. Posledice takvog odnosa prema prirodnoj sredini manifestovale su se kroz: promenu klime (porast temperature). Jednostavno. reciklirajućim ili biorazgradljivim pakovanjem. kompanije su počele da značajno menjaju svoj pristup poslovanju.Strategijski menadžment Branimir Inić troška. više cene goriva pomerile su ne samo akcenat na male automobile. Za te kompanije otpad nije više otpad.. štetni nivo žive u morima i okeanima. Tojota i Honda su dostigle nivo od 85% recikliranog materijala u pravljenju delova za automobile koje proizvode. 1 Čitava industrija se transformiše. nego čitave industrijske grane aktivno nastoje da ost

are cilj proizvodnje bez ikakvog otpada.. Mnoge kompanije su ponudile proizvode koji koriste solarnu energiju za zagrevanje kuća i druge upotrebe. Svi mi živimo na planeti konačnih dimenzija i resursa. problem čiste hrane i problem obezbeđenja sredstava za ekološke probleme. Draker rekao: "Raditi energiju ubedivanjem. uštedelo se oko 70 odsto energije koju troši (ventilatori za hlađenje su postali suvišni). može ostvariti san svakog ekologa: potpuno zatvoren ekološki krug. Taj princip "faktora četiri" je prisutan u kompjuterskoj industriji. sprovođena po svim zahtevima moderne nauke i tehnologije. energija vetra. Visoko povećanje cena nafte tokom 1970-ih godina i dramatični događaji kao što je bio rat u Persijskom zalivu. boljom kontrolom zagađenosti i operacijama koje su efikasnije sa aspekta energije. nuklearna. Ali. u pitanju je neophodnost davanja prioriteta efektivnosti u odnosu na efikasnost. već da se proizvede više uz što nuinji utrošak. proces reciklaže je postao jedan od važnih pokretača razvoja. već kao mogućnost za smanjenje nepotrebnog rasipanja i ponovnog stvaranja zdravije sredine za čovečanstvo. Hard-diskovi koji su se proizvodili pre pet godina trošili su 10 puta više energije od onih koji se sada proizvode. Mnogi su smatrali da će se. inicirali su kontinuirana istraživanja na iznalaženju alternativnih oblika energije. Nekadašnji strah od opšteg nukleamog rata smenio je opšti strah od ekološke katastrofe. biomase.based economy) ima potpuno drugačije obeležje u odnosu na industrijsku ekonomiju. uništavanje ozona (hlor uništava ozon). nafta će nastaviti da dominira političkom i ekonomskom slikom sveta. Svakim danom."naklonjeni sredini". na razne načine. Briga za opstanak planete se institucionalizovala: stvoreni su pokreti zelenih i pokret za kvalitet u svim delovima sveta. nego od papira dobijenog iz celuloze. Dakle. Naučna ili na znanju zasnovana ekonomija (knowledge economy/knowledge . to je cena razvoja i izazova koji stoje pred kompanijama. Samo se uvodenjem mehanizma koji automatski isključuje kompjuter kada se ne koristi. a vek trajanja je znatno produžen. Politika nafte oblikuje mnoge dimenzije savremene ekonomske i političke istorije.postaje imperativ vremena u kojem živimo. Potrošači su pozvani da štede J Potreba bilo kog proizvođača automobila da se na najozbiljniji način uključi u kreiranje budućnosti raz

Related Interests

    ojem motora na električni pogon .pokreti zelenih Od davnina su industrijske aktivnosti neminovno narušavale kvalitet prirodne sredine (odlaganje hemijskog i nuklearnog otpada. ne posmatrajući naftnu krizu kao problem. a sve veći broj potrošača sve više posluje sa firmama koje su ekološki odgovorne i izbegava one čije akcije nanose štetu sredini. Kao ilustracija takvog odnosa. zahvaljujući naučnoj ekonomiji. Novi cilj privrednog razvoja ne znači veće iskorišćenje fizičkih resursa da bi se proizvelo više. nego industrijski resurs i pokretač inovacija. Kako bi opstale. dani jeftine energije su zauvek ostali iza nas. Takode. čak i ako ovi proizvodi koštaju više (neprskano voće i povrće. onako kako to priroda čini već milionima godina. na primer). ili kako bi P. problem čiste vode.1 • Ekologija . Mnoga preduzeća su odgovorila na takve zahteve potrošača ekološki zdravijim proizvodima. proizvodnja udvostručiti uz korišćenje polovine resursa koji su se koristili do tada. Oni kupuju proizvode koji su. 62 . čovek ugrožava svoje okruženje. Fabrike stakla mogu da upotrebe nekih 90% recikliranog materijala.

    ■U suštini. elementami je preduslov prisutnosti" i konkurentnosti jedne zemlje na međunarodnom tržištu. kao koncepta koji sintetiše brojne elemente u jedinstvenu celinu. b) ekonomski održiv i c) socijalno. ona se odnosi na izbegavanje mogućih tenzija. već prema tome koji vetrovipreovlađuju u politici". Izostanak bilo koje od njih znači faktičko odstupanje od održivog razvoja i njegovo svođenje na neku od već poznatih redukcionističkih koncepcija razvoja. a tehnološki razvoj shvaćen kao komercijalna transakcija novog sistematizovanog znanja ugrađenog u novi ili poboljšani proizvod. Tehnologija. Na taj način ostvaruje se sadržinska transparentnost održivosti. . Period tehnološke revolucije obuhvata tri ključna perioda: (1) doba energetskog inženjerstva. koja utiče na svaki aspekt života. T ehnološko okruženje Tehnološke promene najvidljivije su od svih promena okruženja. kao sijamski bilanac globalizacije. vazduh. Smatra se da tehnologija postaje bitan faktor privređivanja u toku industrijske revolucife. u multikulturnim zajednicama. Jedna strana hoče da "izgura' čvršće standarde. zaposlenosti i dohodaka. temperatura itd. koje su važna pretpostavka ostvarivanja odgovarajućeg socijalnog ambijenta u kojem se žele ostvariti svi ostali ranije navedeni aspekti održivosti. kada je Ijudska energija zamenjena radom pame mašine. kao i na nivou čovečanstva. odnosno bio-geo-hemijskih ciklusa unutar kojih biosfera egzistira. dok se pojam kulturne održivosti odnosi prvenstveno na sprečavanje dominacije jedne kulture nad nekom drugom. pa i ozbiljnih socijalnih konflikata. Što se tiče socijalne održivosti. Iz ovog proističe i sadržaj pojma političke održivosti. penicilin.uslov opstanka čovečanstva Novi pristup razvoju mora se zasnivati na novoj percepciji nauke i tehnologije. sve do skora u Ijudskoj istoriji. koju treba razumeti kao sprečavanje povreda ljudskih prava i demokratskih sloboda. transplantaciju organa i lečenje desetine drugih bolesti koje su. operaciju na otvorenom srcu. Ove tri dimenzije uvek moraju ići zajedno. Pojam ekonomske održivosti podrazumeva postojanje takvog ekonomskog sistema koji sadrži visok stepen stabilnosti i sposobnosti stvaranja novostvorene vrednosti. drugci da ih vrati na predašnji nivo. mogle da unište ili onesposobe čitave generacije. umesto dosadašnje tehnološke percepcije. u kojoj moraju biti sačuvana dva osnovna i najvažnija obeležja: stabilnost i raznolikost. donela je svetu takva čuda kao Što su antibiotici. 63 .). • Održivi razvoj . i dominantno u okviru nove ekološke. Ukratko. vakcine protiv boginja ili gripa. zemljište. u onom momentu kada neka zemlja pređe prag od oko 500 dolara nacionalnog bruto proizvoda po stanovniku. već sada je jasno da održivi razvoj mora biti:a) ekološki održiv. kulturno i politički održiv razvoj. Balans snaga pomera se na ovu ili onu stranu. ekološka održivost podrazumeva čuvanje i obnovu biosfere i svih njenih komponenata (voda. koje je započelo krajem XVIII veka. kao realnog izvora za alimentiranje svih vidova i oblika potrošnje.Strategijski menadžment Branimir Inić Majkl Porter smatra da "progres u kvalitetu okoline (postaje) neka vrsta rvačkog meča. do kojih može doći zbog opadanja ekonomske aktivnosti.

    Zahtevi za zaštitu patenata biohemičara i inženjera genetike porasli su za 19 posto: u tim područjima podneto je 4. pa je u 2001.10. te Japanci. Švedska i Finska isto su tako zabeležile porast u broju zahteva. radija i magazina. a radio joŠ manje (40%). te elektronika. godine. sa 6. Zbog toga se razvoju Interneta poklanja velika pažnja i sprovode mnoga istraživanja u cilju otklanjanja faktora koji negativno utiču na razvoj Interneta. godini. rezultati istraživanja Svetskog ekonomskog foruma. U poređenju sa prethodnim godinama. (neki smatraju sa lansiranjem Sputnjika:) i uglavom je vezano za razvoj informacione i telmologije mikročipa.200. evropski inovatori iz 2001.600 zahteva. koje je započelo krajem IXX veka kada je korišćenje električne energije usloviio mehanizaciju opeiacija. koje je započelo oko 1950.700 patenata. godine najviše dolaze iz industrija dvadeset zemalja članica Evropske organizacije za patente. sprovedeni u januaru 2000. najviše patenata su prijavili građani ili kompanije iz Sjedinjenih Država . godinu. godini EPO (European Patent Office) priznao 34. prvi put nakon 1997. Oko 61% surfera smatra da je Internet "vrlo" ili "naročito" vaian kao izvor informacija. nerazvijene i razvijene zemlje. godine. dok to isto za knjige smatra 60%. što čini čak 26.Strategijski menadžment Branimir Inić (2) doba mehanizacije. sa 7. 64 . pokazuju da 50 odsto menadžera velikih svetskih kompanija smatraju da Intemet proširuje jaz između razvijenih i nerazvijenih.100 zahteva. Internet je promenio život svih stanovnika planete (vidi šire poglavlje Menadžment i informacioni sistemi). Konačno. i tu je ukupno podneto oko 6.399 zahteva. (2) doba automatizacije. na evropskom kontinentu zabeležen je rekordan porast novih patenata. medicinske tehnologije i genetičko inženjerstvo. Takode. Samo 50% surfera vidi televiziju kao važan izvor informisanja. Rekordan porast novih patenata u EU U 2001. Tehnološka dostignuća u mnogim drugim oblastima učinila su život ugodnijim.200 zahteva za zaštitu patenata u područjima kao što su informatika. sa 8. Santo 53 posto korisnika veruje većitii ili svemu što pročitaju na web-u.200 zahteva.600 registracija. proširuje. na primer. Najviše zahteva dolazi iz područja informacionih tehnologija i elektronike: čak 54 posto od svih podnetili zahteva.postotni rast u odnosu na 2000. iako su sve skeptičniji prema sadržajima koje mogu naći online. generiŠući novu podelu na one koji imogu da koriste dostignuća informatičke revolucije i one koji to ne mogu. Internet je važniji od televizije Amerikanci koji koriste Intemet smatraju ga najmanje toliko bitnim kao što su bitne novine i knjige. rastao je i broj odobrenih patenata. Internet sada među njegovim korisnicima premašuje važnost televizije.600 zahteva. Mnogi su mišljenja da pojava Interneta dosadašnje podele sveta na siromašne i bogate. sa 10. štoje pad u odnosu na 58 posto godinu dana ranije. Inovacije u informacijskim tehnologijama su najbrojnije .za 25 posto. Prema istraživanju sprovedenom telefonskim putem. Prema statistici.800 zahteva.8. bezbednijim. a za novine 58%. Tako. Ukupno je podneto 158. Odmah iza njih su Nemci. Najveći porast novih zahteva za zaštitu patenata zabeležen je na području razvoja novih metoda procesiranja podataka . Holandija. u sklopu ovih istraživanja 90 odsto anketiranih smatra da kontinuirani rast Interneta zavisi od globalnih standarda zaštite privatnosti i sigurnosti. prvenstveno iz područja informacionih i telekomunikacionih tehnologija. Velika Britanija. To pokazuju rezultati istraživanja koje je proveo Univerzitet Kalifornija u Los Anđelesu (UCLA) u 2003. dok su magazini dobili najmanju ocjenu (29%). Prema poreklu podnosilaca zahteva. elektronika. a 38 odsto smatra suprotno. godini. U tome su Evropljani nadmašili Amerikance. sledi ih medicma.

    zaboravljajući pri tome da je tehnologija samo sredstvo. već i u automobilskoj industriji u smislu povećanja jačine motora. zagađenost vode i vazduha. upotreba vetra. Nije tehnologija ta koja određuje da li su njeni rezultati korisni ili ne: pre je to način na koji je društvo izabralo da koristi tehnologiju. ove uredjaje će uskoro koristiti 30% populacije industrijalizovanih nacija za pozive. ona može učiniti naše živote lakšim. automobile. kućne poslove. Stari sistem. Kompanije kao što su Casse i Deere već dodaju kompjutere traktorima za dodatnih 6000 dolara. Tehnologija stvara nove proizvode. Sposobnost inoviranja postala je danas važan faktor koji bitno utiče na ekonomsku moć kompanija. s druge strane. već i od brzine sa kojom ono može da uvede nove ili tehnički superiornije proizvode. • Celije goriva i alternativni izvori energije. imaju ozbiljne posledice po menadžment. prikladnost telefona. domovi. ukoliko se koristi nerazumno. telefonskih poziva. Poboljšanje na ovim područijima bi značilo da bi roboti mogli obavljati sofisticiranije fabričke radove. faksova. Značajna tehnološka otkrića i patenti utiču na rast privrednih aktivnosti. lepšim. Konkurentska pozicija preduzeća sada zavisi ne samo od cena njegovih postojećih proizvoda. atomsku bombu. pozitivne i negativne. pomagati hendikepiranima. slanje e-mailova. solama energija. 65 . za koje su predvideli da će imati priličan uticaj tokom dekade 2000. zahvaljujući kompjuterizovanom upravljanju rodom žitarica da bi se udovoljilo varijacijama zemljišta farmeri će biti efikasniji. kao i za prenos podataka i dokumenata. kombinujući snagu personalnog rašunara. jer će velike korporacije biti u mogućnosti da povećaju prihod žitarica na ograničenom zemljištu. Korišćena razumno. povećaju prihode i smanje uticaj okoline na rod. • Virtualni lični pomoćnici. međusobno približavanje biotehnologije i agrokulture stvorilo je novo polje nauke. vrsta oruđa. nervni gas. • Prenosni uredjaji i elektronska mreža. a sva oruđa se mogu koristiti pametno ili pogrešno. Semena biljke mogu biti genetički modifikovana da proizvode više vitamina koji su potrebni ili da budu otporniji na pesticide i sposobniji da prežive. Na primer poboljšanja u kompjuterskim mikroprocesorima ne samo da su doveli do šire upotrebe kompjutera u domaćinstvima. srećnijim i bogatijim . • Pametni. televizijske sile. biomasa i ostali alternativni izvori energije bi trebalo da se poveća sa sadašnjih 10% na oko 30% do kraja dekade.2010. tako i svoje mane. mrežu Interneta. a to znači da kroz tehnologiju izražavamo kako svoje vrline. Konačno. kao i ekonomičnoj potrošnji goriva istraživači na Univerzitetu Džordž Vašington zabležili su priličan broj prodora u tehnologiji. Sve ove promene. Paradoksalno je da su mnogi skloni da krivicu zbog štetnih posledica nove tehnologije prebace na samu tehnologiju. Čak i sada. Životinje (kao i ljudi) se mogu na sličan nacin modifikovati kako bi dobili željene karakteristike ili da bi eleminisale genetičke nepravilnosti ili bolesti. mobilni roboti.i obrnuto.Strategijski menadžment Branimir Inić Ali. O tehnologiji uvek treba razmišljati kao o nečemu što smo sami stvorili. njihovog kvaliteta i širine izbora. god. Tradicionalni desktop se uskoro može pridruziti pisaćoj mašini kao dio istorijskog kurioziteta. može takođe imati velikog uticaja na širok spektar\grana industrije. • Precizno upravljanje formama . Tehnološki prodori tokom 2000-2100 Promene u tehnološkom delu okruženja. tehnologija nam je donela kiseiu kišu. i kancelarije su povezani (žičano ili bez žičano) u mreže koje su interaktivne. nuklearne rakete. To ommogućava farmerima da smanje troškove. za rastuću poulaciju. grana i privrede čitave zemlje. veoma pametni kompjuterski programi koji nadgledaju primanje i slanje e-mail-a. buku. • Genetički izmeneni organizmi. ali i preuzimaju obavljanje rutinskih zadatka na tim poslovima. svako društvo ima onakvu nauku i tehnologiju kakvu i zaslužuje. Pre jednog veka američki istoričar Adams nazvao je tehnologiju "najfantastičnijim i najdalekosežnijim pokretačem društvenih promena koji je ikada predstavljao blagoslov ili prokletstvo čovečanst###BOT_TEXT###gt;a". hidroelektrane. razvoj robota je bio ograničen nedostatkom senzornih uredjaja i sofisticiranih vestacki inteligentnih sistema. ali i podstiče zastarevanje drugih. koje koriste male slabo tehnički opremljene farme neće biti u mogućnosti da preživi.

    sakupljačke egzistencije koja se zasnivala na stalnim sukobima sa suparničkim grupama. koji posmatra znanje. koja je bila reproduktivna za naše neolitske pretke. a etika izmeniti. Iskustvo nas uči da svaka nova tehnologija donosi i koristi i štete. Zato što živimo u radikalno izmenjenoj okolini. već se meri godinama. nego otvara i mnoga nova pitanja. Wilson veruje da se Ijudska priroda može u još nepoznatoj meri prilagoditi altruističkim zahtevima i normi socijalne pravednosti. to ne može biti razlog da se opravda njeno postojanje u savremenom društvu. pozivanje na pleistocenske genetske osobine značilo bi zastupanje "biologizma". ako se dijalog o njenim efektima ne otvori na vreme.biološko oruzje • 20 zemalja . koju smo sami izmenili. danas je to pretnja životu na zemlji. Beck kaže da je društvo rizika faza u modernom svetu u kom hazardni produkti rasta industrijskog društva postaju dominantni. a u nekim slučajevima čak i mesecima' • Opasnosti od tehnologije Iskustvo jasno pokazuje da je svaki veći pronalazak u istoriji čovečanstva. stvara potrebu razvoja sasvim novih modela kako bi se ovim izazovima moglo upravljati. to je veća cena koju ćemo morati da piatimo. godinu govore da će : • 17 zemalja -posedovati nuklearno oružje • 20 zemalja . On kaže da postoji razlika između Kolumbovog ličnog straha na putu u nepoznato i današnjih globalnih opasnosti bio-oružja i radioaktivnih otpadaka. Dramatičan porast tehnoloških mogućnosti kao što su nuklearna energija.hemijsko-biološka municija Potreba za bezumnim naoružavanjem u ljudskoj prirodi je nasleđe pleistocena. lovačko.hemijsko oružje • 10 zemalja . a što je jača tehnologija. Velika moć tehnologije ne stvara samo brojne nove perspektive. Sklonost da se u izvesnim okolnostima ratuje protiv suparničkih grupa možda jeste osobina u našim genima. obično imao i "mračniju stranu" primene. a ljudska sposobnost za dogovaranje može se iskoristiti za stvaranje zdravijih i slobodnijih društava. koji je čas u opadanju a čas opet u zamahu. Neke od opasnosti od nove tehnologije jesu: • Nadolazeće tehnologije predstavljaju sasvim novi vid pretnje zbog sposobnosti samoreplikacije • Ubrzan tehnološki razvoj može irnati nesagledive posleclice koje će biti van Ijudske kontrole (tehnološki determinizam) • Otvaraju se mogućnosti za stvaranje oružja za masovno uništavanje zasnovanih na primeni znanja • U Ijudskoj prirodi je da mnogo lakše smisli destruktivnu nego konstruktivmi primenu tehnologije 1970. Koliko ko koristi Internet Globalno istraživanje koje je sprovela agencija Ipsos u 2005. tehnologiju i nauku kao nešto čega se treba bojati. Genetske odrednice mogu se savladati. Kada bilo koja genetska osobina danas dođe do izražaja. Predvidanja za 2012.Strategijski menadžment Branimir Inić odnosno od njegove inovativnosti. godine bilo je ukupno pet zemalja koje su posedovale nuklearno oružje. biotehnologije i kulturno nasleđe. strasti primiriti ili preusmeriti. a svega dve zemlje su istovremeno imale i značajne arsenale biološkog i hemijskog oružja.500 Ijudi u 12 zemalja pokazuju da: 66 . Veza znanja sa rizikom i strahom bazirana je na modelu društva koji je pod stalnom pretnjom tehnološkog razvitka. niti u društvima budućnosti. Zbog toga će naši geni morati da podnesu teret mnogih kulturnih promena koje će slediti u budućnosti. Pre je reč rizik imala notu hrabrosti i pustolovine. znanje stvara rizik i nosi sa sobom strah. Zato postoji trend. a to bi (sa današnjim stepenom naoružanja) značilo prizivati nevolju. Period za uvođenje i širenje inovacija nije više decenijama dug. ali danas bi mogla da dovede ljudsku rasu do globalnog samoubistva. godine na uzraku 6. Antony Giddens i Ulrich Beck tvrde nešto suprotno.

    potrebni su antimonopolski i drugi zakoni koji štite konkurenciju.jPored pisanih zakona i propisa. *U Japanu. U prošlosti. što je porast od 12 posto u 2005. Prvi je da zaštiti kompanije jedne od drugih. naročito u SAD-u i Kanadi. Važne dimenzije političko-pravnog okruženja su verovatno slične među zemljama koje su se udružile da imaju zajedničke regionalne ekonomske granice. Mnoge firme nisu opterećene društvenim troškovima njihove proizvodnje ili proizvoda. nemoguće je sve propisati i zakonski urediti. Legalna sredina može snažno da ograniči neke izbore. Ukupna online je populacija porasla je u 2004 online rasla 20 posto u odnosu na 2003. neke firme. Kršenje patentnih prava je zabranjeno i može biti veoma skupo za kompaniju koja to ne poštuje. Naravno. mada je to teško uvek ostvariti. kojima se sprečava da menadžeri prekoračuju dozvoljenu liniju u nastojanju da neutrališu ili povrede konkurenciju. društvena kritika i država. mitom obezbeđuju ono što ne mogu kvalitetom. svaka zemlja je imala sopstvena pravila trgovine i regulativu. *Francuska iz godine u godinu beleži najveći porast korišćenja Interneta. Takođe je važno spomenuti i Zakon o patentima. koji daje pronalazaču pravo da isključi druge iz proizvodnje. upotrebe iii prodaje proizvoda koji krše patentiranu invenciju.utiču na to kako će funkcionisati makro-menadžment sistem i isto tako kako će raditi menadžer kompanija. Uobičajeno je da gotovo svi menadžeri hvale konkurenciju. krećući se od 71 do 72 posto P olitičko-pravno okruženje Na političko-pravno okruženje utiču stavovi i reakcije ljudi. Ove diferencije otežavale su kretanje proizvoda od jedne do druge zemlje ili ostvarivanje ekonomija skale. Menadžment uspešnih kompanija 67 . menadžer ne može poznavati sve relevantne zakone. •Korišćenja Interneta smiruje se u Sjevernoj Americi. Treba nastojati. koja se tretira kao karcinom razvoja. Japan je na prvom mestu po korišćenju Interneta U ovoj zemlji 89 posto anketiranih kaže da se Internetom koristi barem jednom mjesečno. Štanovnici u jednoj zemlji obično dele zajedničku političku sredinu. Neki menadžeri su postali vrlo uspešni i poznati izučavajući političku sredinu formurisanjem strategija koje koriste mogućnosti vezane za promenu političkih dimenzija. u prvom redu u obliku mita-korupcije. Sve u svemu.naglasak na interese zemlje pre bilo čega drugog . se prema rezultatima Ipsosa Internetom koristi 75 miliona ljudi. Legislativa koja utiče na poslovanje stalno se povećava iz brojnih razloga. pet posto u odnosu na 2004. ako im se to dozvoli. Njihove cene su veštački niže. jer legalna sredina postavlja osnovna pravila o tome kako se rteki posao može obavljati u društvu. Istaknuti primer ove vrste regionalnog grupisanja jeste kretanje ka ekonomskoj unifikaciji Evrope. ali je važno da se u svom radu njih pridržava. što je sa formiranjem Evropske zajednice prestalo da bude problem. Regionalna grupisanja su postala vrlo važna. gde on stagnira. a prodaje veće nego što bi bile kada bi snosile ove društvene troškove (izbegavanje poreza). da zakoni promovišu uspešne. ali kada ih ona tangira pokušavaju da je neutrališu. Druga svrha državne regulative jeste da zaštiti potrošača od nekorektne poslovne prakse. u odnosu na 2004. Više od 60 posto odraslog stanovništva Internet koristi redovno. koja može imati dramatičan uticaj na mogućnosti na lokalnom ili međunarodnom nivou. kompanije se "disciplinuju" i putem korporativnih kodeksa 1 pravila profesionalne etike. Promene u političkoj sredini često dovode do promena u pravnoj sredini . Naime. ali promene u zakonima i način njihove interpretacije takođe stv'araju nove mogućnosti. Snažni osećaji nacionalne pripadnosti .i u naćinu kako > se sprovode postojeći zakoni.Strategijski menadžment m 9 Branimir Inić Ukupna online populacija porasla je u 2005. Treća svrha državne regulative jeste da zaštiti šire društvene interese od neobuzdanog poslovnog ponašanja. Međutim. a ne da štite neuspešne.

    Monopolistička konkurencija se odnosi na konkurentsku strukturu koja uključuje mnogo prodavača. Drugi tip konkurencije odvija se između prodavaca čiji proizvodi jedan drugom mogu biti zamena (slani štapići i čips nisu identični proizvodi. pregovaračku moć kupaca i dobavljača. Svaka kompanija može da prodaje svoje proizvode po normalnoj tržišnoj ceni i svaka odlučuje koliko će da proizvede. Sa malim brojem firmi koje dele kontrolu 1 Komponente konkurencije U razvoju menadžment programa. Krucijalni faktor je međuzavisnost konkurenata. prodiavci pokuŠavaju da diferenciraju svoje ponude od ponuda svojih konkurenata variranjem njihovog marketing miksa (proizvod. Za menadžere su od interesa tri primarna elementa: 1) stepen koncentracije. Postoje različiti oblici konkurencije i u formulisanju svoje kategorija konkurencije. van onoga što zakonski i drugi propisi nalažu. ulazne barijere su toliko visoke. • • ulazak-izlazak iz grane delatnosti. Nijedan konkurent ne može da utiče na cenu ili ponudu. 68 . Diferenciranje proizvoda je malo. kompanije moraju da razmotre komponente koje pokreću konkurenciju. U čistoj ili savršenoj konkurenciji postoji veliki broj malih kompanija. može da se planira. gde svi skupa konkurišu za potrošačev dinar i preferenciju). strategije svaka firma mora da razmotri sadašnje i potencijalne konkurente.Strategijski menadžment Branimir Inić motiviše svoje menadžere da stvari posmatraju u širem kontekstu. postavljajući svoju strategiju prema sledećem pravilu: gde je konkurencija neminovna. Prvi je direktna konkurencija između prodavaca istovrsnih proizvoda. Oligopol je uobičajena konkurentska struktura u kojoj mali broj konkurenata kontroliše tržište. Četiri su osnovne forme konkurencije koje formiraju kontinuum od čiste konkurencije._ _ <________ ■ Čista konkurencija opisuje idealnu konkurentsku strukturu. prodaju isti proizvod za iste cene. monopolističke konkurencije. Nedostatak je u tome što nepostojanje diferencijacije proizvoda održava stopu dobiti malom za sve učesnike. Da bi ostvarili tržišno učešće. K onkurentsko okruženje Konkurentsko okruženje utiče na broj i tip konkurenata sa kojima se menadžment mora suočiti. do monopola. barem neko vreme. Nove firme mogu lako da uđu na tržište. ______ . preko oligopola. u kojoj svaka firma ima istovetan prOizvod. Mali broj velikih firmi određuje svoje cene. ali oba su snek proizvodi i potrošači često jedan drugim zamenjuju). imajući u vidu proizvode i strukturu tržišta. Menadžment izazov je da se ubede potrošači da izaberu određerii tip proizvoda i određenu marku. 2) stepen i karakter diferenciranja proizvoda. i 3) uslovi ulaska za nove prodavače. Prednost čiste konkurencije je u tome što su svi prodavci u istom položaju. Kupci uživaju zaista beskonačnu listu izbora pri kupovini. preko istih kanala distribucije. cena.1. da se mali broj novih konkurenata može pridružiti borbi. Postoje tri osnovna tipa konkurencije. posebno elemenat formiranja cena. Treći tip konkurencije je u još većoj meri generalan (postoji između prodavaca različitih proizvoda i usluga. u kojoj mnoge kompanije prodaju proizvode koji ne mogu biti diferencirani ni po čemu drugom nego po ceni. od kojih je svaki sa relativno malim tržišnim učešćem. Uz to. Razumevanje razlika između ovih tržišnih situacija je korisno u analizi konkurentske sredine. ________ Na jednom kraju koritinuuma je čista konkurencija. a uslovi ulaska na tržište su teški. promocija i distribucija).

    69 . ostala ruska Grand Metropolitan je 1997. Očekuje se da će ruski komitet potrošača uskoro izdati naredbu koja će i formalno zabraniti uvoz Smirnof votke koja nije ruska. Rusija je najveće tržište votke na svetu. pošto su naslednici ruske porodice Smirnof (Smirnoffl pobedili na sudu[8]. tvrdeći da je to originalan proizvod. Zakonski akti su se već preneli i na Ameriku. Monopoli su uobiČajeni ža proizvodače dobara koja se smatraju veoma bitnim za društvenu zajednicu: voda. prodavac može sam da utvrdi svoju cenu. Američki proizvođači automobila. sud je tek nedavno doneo presudu i ona treba uskoro da se objavi javnosti. Za razliku od monopolskih kompanija. Chrysler i American Motors su. "Gubitak robne marke bio bi strašan. Posle dugih godina zakonske borbe. Na GrandMet će se gledati kao na nekoga ko nije uspeo da zadrži jednu od svojih najvrednijih imovina. No. arbitražni sud u Moskvi izvestio je da je odlučeno da robna marka pripada bivšem oficitu KGB-a. sa imenom Smirnof. na primer. Jedan direktor. Ulazak novih konkurenata je veoma otežan. gas. događa se samo kada jedna firma prodaje proizvod. apsolutni monopol." GrandMet proda 15 miliona kutija Smirnof votke svake godine i ima ekskluzivno pravo na korišćenje toga imena u 138 država. "Komersant". i moguće supstitute. dobavljača votke za poslednjeg ruskog cara. No. Uvek smo govorili da ćemo pobediti. oligopolisti. Prisustvo nekoliko konkurenata prisiljava svakog od njih da formulišu strategije i taktike usmerene na sticanje prednosti nad ostalim. General Motors. konkurencija cenom među firmama ("rat cena") nije poželjna. učesnik u toj zakonskoj borbi sinoć je rekao: "GrandMet je uvek bio pomalo naivan što se tiče opasnosti koja preti od Borisa. naročito u Gradskoj vladi Moskve. godine izgubio je vlasništvo nad imenom jedne svoje vrhunske robne marke. oligopolske kompanije ne uživaju potpunu slobodu u utvrđivanju marketing miksa. električna energija. praunuku Petra Smirnofa. Smirnof pripada nama. Gubitak robne marke Smirnof u Rusiji bio bi veliki udarac za GrandMet jer se očekuje da veliki skok prodaje pošto se kupri udaljavaju od jeftine bezimene votke. Prema ruskim dnevnim novinama. Boris ima jake političke veze. Pošto nema konkurencije. Zbog toga što postoji mali broj prodavača. GrandMet je isprva pokušao da otkloni pretnju Borisa Smirnofa nudeći mu milion funti u akcijama." • • postojeće rivale u grani. Smirnof votka. Monopol je konkurentska struktura u kojoj jedria firma u potpunosti kontroliše ponudu proizvoda za koji ne postoji egzaktan supstitut. jer dovodi do smanjenja dobiti za sve proizvođače. Borisu Smirnofu. Ford. Boris Smirnof je rekao da je u pitanju ruski ponos: "Petar Smirnof je bio Rus.Strategijski menadžment Branimir Inić tržišta. gde su Boris i ostali članovi porodice podneli tužbu sudu u Delaweru u kojoj se traži osporavanje prava na robnu marku GrandMetu u SAD. telefonske usluge. svaka od njih je u svakom datom momentu svesna akcije onih drugih. Krajnja tačka kontinuuma. on je to odbio i počeo da proizvodi 100.000 boca votke. Ostaje da se vidi da li GrandMet može osporiti tu presudu kod nekog drugog suda.

    Sve one automobilske kompanije koje to ne uvaže mogu se naći u situaciji u koju je dospeo Dieneral Motors 1970. 4. doprinose opaženim koristima potrošača finalnih proizvoda i veoma teško se imitiraju. Bazne kompetentnosti omogućuju pristup brojnim tržištima. odnosno "zelenog automobila ".Sposobnost da se proizvodima bez greške zadovolje očekivanja kupaca. manjih automobila. Resursi Sposobnosti Osnovni faktori bilo koje kompanije se sastoje od opipljive i neopipljive imovine. • Ova prednost erodira konkuretnom imitacijom tržišnih takmaca ijoš mnogo čime. što podrazumeva izbor pravih ciljeva. Posebne sposobnosti Osobine pozicije organizacije koje konkurencija ne može lako da reprodukuje. i činjenica da su Amerikanci najdalje otišli u razvoju automobila na električni pogon. ' Izoštrenost . 70 . • Ova prednost nastaje unutrašnjim i spoljnim promenama. duboko uveren da je taj trend samo hir kupaca i da Amerikanci. Dženeral Motors je teškom mukom i velikim fmansijskim gubicima tada naučio ovu lekciju i takvu grešku sigurno neće ponoviti. pored ostalog. Dženeral Motors je zanemario konkurenciju Japanaca i Nemaca. 1' • Prema Porteru konkurentna prednost je sposobnost organizacije da svojim kupcima ponudi više vrednosti nego što to mogu njeni rivali i da tim putem dostigne poziciju relativne prednosti na tržištu . 5. 2. kada je te godine porasla potražnja malolitražnih. verni američkim proizvodima. 3. Interno okruzenje 3. je mnogo važnije za budućnost nego "raditi stvari na pravi način"..1.i tako izgubili značajan deo svog tržišta. odnosno stvaranju konkurentske prednsti1. pravu stvar". 2. Dokaz za takvu tvrdnju je. Ključne snage kompanije Ključne snage kompanije su: 1. Bazne kompetntnosti(core competences) Integracija ukupnih specifičnih korporativnih tehnologija i proizvodnih veština koje osnažuju poslovne jedinice da se brzo adaptiraju na promenljive prilike. odnosno izabrati nepodesne ciljeve. nastavili su da prave velike. Brzina . 3. 5 • Svakih 18 meseci udvostručuje se snaga kompjuterske snage koja se dobija po istoj ceni. Dinamičke sposobnosti Osobine organizacionih rutina koje omogućuju da se kreiraju i ažuriraju sposobnosti organizacije ne sporije od konkurenata. da se anticipiraju tehnologija u proizvode i procese. stečenoj reputaciji i posedovanju strateških resursa. Zasnivaju se na inovacijama.Sposobnost da se konkurentno okruženje vidi jasno. stvaranje barijera za ulazak ili intenziviranje borbe za tržišno učešće[vidi šire: Porterov model konkurentnost poglavlju Formulisanje strategije] 3. velikolitražne automobile . Naime.Sposobnost za brz odziv na zahteve kupaca i tržišta i za brzu ugradnju novih ideja i Konzistentnost . godine. neće nastaviti da kupuju strane automobile.Strategijski menadžment Branimir Inić Skeniranje sredine zahteva da se svaki od njih razmotri. razvijajuće potrebe kupaca i da se na njih uspešno odgovori. Oni su vezani za odluke o marketing miksu firme i mogu se koristiti za razvoj novog ulaska. Neke bazne kornpetentnosti su: 1. Kao posledica takvog načina razmišljanja. Resursi se pretvaraju u sposobnosti kada organizacija razvije potrebne organizacione rutine za efektivnu upotrebu resursa.

    a pre svega lnterneta. iz dana u dan vreme poluraspada znanja svodi na jučerašnji dan. Brtnvn Branimir Inić • Razvoj visokih tehnologija. B. Inii 71 .Strategijski menadžment J.

    Related Interests

      are cilj proizvodnje bez ikakvog otpada.. Mnoge kompanije su ponudile proizvode koji koriste solarnu energiju za zagrevanje kuća i druge upotrebe. Svi mi živimo na planeti konačnih dimenzija i resursa. problem čiste hrane i problem obezbeđenja sredstava za ekološke probleme. Draker rekao: "Raditi energiju ubedivanjem. uštedelo se oko 70 odsto energije koju troši (ventilatori za hlađenje su postali suvišni). može ostvariti san svakog ekologa: potpuno zatvoren ekološki krug. Taj princip "faktora četiri" je prisutan u kompjuterskoj industriji. sprovođena po svim zahtevima moderne nauke i tehnologije. energija vetra. Visoko povećanje cena nafte tokom 1970-ih godina i dramatični događaji kao što je bio rat u Persijskom zalivu. boljom kontrolom zagađenosti i operacijama koje su efikasnije sa aspekta energije. nuklearna. Ali. u pitanju je neophodnost davanja prioriteta efektivnosti u odnosu na efikasnost. već da se proizvede više uz što nuinji utrošak. proces reciklaže je postao jedan od važnih pokretača razvoja. već kao mogućnost za smanjenje nepotrebnog rasipanja i ponovnog stvaranja zdravije sredine za čovečanstvo. Hard-diskovi koji su se proizvodili pre pet godina trošili su 10 puta više energije od onih koji se sada proizvode. Mnogi su smatrali da će se. inicirali su kontinuirana istraživanja na iznalaženju alternativnih oblika energije. Nekadašnji strah od opšteg nukleamog rata smenio je opšti strah od ekološke katastrofe. biomase.based economy) ima potpuno drugačije obeležje u odnosu na industrijsku ekonomiju. uništavanje ozona (hlor uništava ozon). nafta će nastaviti da dominira političkom i ekonomskom slikom sveta. Svakim danom."naklonjeni sredini". na razne načine. Briga za opstanak planete se institucionalizovala: stvoreni su pokreti zelenih i pokret za kvalitet u svim delovima sveta. nego od papira dobijenog iz celuloze. Dakle. Naučna ili na znanju zasnovana ekonomija (knowledge economy/knowledge . to je cena razvoja i izazova koji stoje pred kompanijama. Samo se uvodenjem mehanizma koji automatski isključuje kompjuter kada se ne koristi. a vek trajanja je znatno produžen. Politika nafte oblikuje mnoge dimenzije savremene ekonomske i političke istorije.postaje imperativ vremena u kojem živimo. Potrošači su pozvani da štede J Potreba bilo kog proizvođača automobila da se na najozbiljniji način uključi u kreiranje budućnosti raz"},"eligible_for_exclusive_trial_roadblock":false,"eligible_for_seo_roadblock":false,"exclusive_free_trial_roadblock_props_path":"/doc-page/exclusive-free-trial-props/114434477","flashes":[],"footer_props":{"urls":{"about":"/about","press":"/press","blog":"http://literally.scribd.com/","careers":"/careers","contact":"/contact","plans_landing":"/subscribe","referrals":"/referrals?source=footer","giftcards":"/giftcards","faq":"/faq","accessibility":"/accessibility-policy","faq_paths":{"accounts":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246346","announcements":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246066","copyright":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246086","downloading":"https://support.scribd.com/hc/articles/210135046","publishing":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246366","reading":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246406","selling":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246326","store":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246306","status":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/360001202872","terms":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246126","writing":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246366","adchoices":"https://support.scribd.com/hc/articles/210129366","paid_features":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246306","failed_uploads":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210134586-Troubleshooting-uploads-and-conversions","copyright_infringement":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210128946-DMCA-copyright-infringement-takedown-notification-policy","end_user_license":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210129486","terms_of_use":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210129326-General-Terms-of-Use"},"publishers":"/publishers","static_terms":"/terms","static_privacy":"/privacy","copyright":"/copyright","ios_app":"https://itunes.apple.com/us/app/scribd-worlds-largest-online/id542557212?mt=8&uo=4&at=11lGEE","android_app":"https://play.google.com/store/apps/details?id=com.scribd.app.reader0&hl=en","books":"/books","sitemap":"/directory"}},"global_nav_props":{"header_props":{"logo_src":"/images/landing/home2_landing/scribd_logo_horiz_small.svg","root_url":"https://www.scribd.com/","search_term":"","small_logo_src":"/images/logos/scribd_s_logo.png","uploads_url":"/upload-document","search_props":{"redirect_to_app":true,"search_url":"/search","search_test":"control","query":"","search_page":false}},"user_menu_props":null,"sidebar_props":{"urls":{"bestsellers":"https://www.scribd.com/bestsellers","home":"https://www.scribd.com/","saved":"/saved","subscribe":"/archive/pmp_checkout?doc=114434477&metadata=%7B%22context%22%3A%22pmp%22%2C%22action%22%3A%22start_trial%22%2C%22logged_in%22%3Afalse%2C%22platform%22%3A%22web%22%7D","top_charts":"/bestsellers","upload":"https://www.scribd.com/upload-document"},"categories":{"book":{"icon":"icon-ic_book","icon_filled":"icon-ic_book_fill","url":"https://www.scribd.com/books","name":"Books","type":"book"},"news":{"icon":"icon-ic_articles","icon_filled":"icon-ic_articles_fill","url":"https://www.scribd.com/news","name":"News","type":"news"},"audiobook":{"icon":"icon-ic_audiobook","icon_filled":"icon-ic_audiobook_fill","url":"https://www.scribd.com/audiobooks","name":"Audiobooks","type":"audiobook"},"magazine":{"icon":"icon-ic_magazine","icon_filled":"icon-ic_magazine_fill","url":"https://www.scribd.com/magazines","name":"Magazines","type":"magazine"},"document":{"icon":"icon-ic_document","icon_filled":"icon-ic_document_fill","url":"https://www.scribd.com/docs","name":"Documents","type":"document"},"sheet_music":{"icon":"icon-ic_songbook","icon_filled":"icon-ic_songbook_fill","url":"https://www.scribd.com/sheetmusic","name":"Sheet Music","type":"sheet_music"}},"categories_array":["mixed","book","audiobook","magazine","news","document","sheet_music"],"selected_content_type":"mixed","username":"","search_overlay_props":{"search_input_props":{"focused":false,"keep_suggestions_on_blur":false}}}},"recommenders":{"related_titles_recommender":{"item_props":[{"type":"document","id":23635584,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/23635584/108x144/51197fb89c/1445373910?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/23635584/216x288/abd19f9bb3/1445373910?v=1","title":"MAKROOKRUZENJE","short_title":"MAKROOKRUZENJE","author":"api-19972990","tracking":{"object_type":"document","object_id":23635584,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"t0ZQ0dxgX3/1Achf1gaBC5ZrCB4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/23635584/MAKROOKRUZENJE"},{"type":"document","id":76228772,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/76228772/108x144/3cd0727c22/1324478488?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/76228772/216x288/96f5ae15c3/1324478488?v=1","title":"INDUSTRIJA","short_title":"INDUSTRIJA","author":"Petar Drobnjak","tracking":{"object_type":"document","object_id":76228772,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"BBp53QUvJUXMg/EUA5fjdV8pzWk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/76228772/INDUSTRIJA"},{"type":"document","id":92285118,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/108x144/3beb35cd3c/1411175009?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/216x288/727b8effda/1411175009?v=1","title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","short_title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","author":"Dusica Beba Arsenov","tracking":{"object_type":"document","object_id":92285118,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"7Y+0YAEwoowm7Y4hLp6vuF/0wnI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/92285118/Statisticki-Prikaz-Analize-Telekomunikacionih-Usluga"},{"type":"document","id":50781037,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/50781037/108x144/443a64f6da/1375274648?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/50781037/216x288/f4c8a29426/1375274648?v=1","title":"Istorija drumskog transporta","short_title":"Istorija drumskog transporta","author":"sirmad87","tracking":{"object_type":"document","object_id":50781037,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"Wi4PvjZKeSkoBQLA+vAKX+lXbYI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/50781037/Istorija-drumskog-transporta"},{"type":"document","id":128930441,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/128930441/108x144/dd6ab988ef/1396089353?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/128930441/216x288/1991925b16/1396089353?v=1","title":"bank djon","short_title":"bank djon","author":"Emir Trebo","tracking":{"object_type":"document","object_id":128930441,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"wKMCeqQAuJ9Z5eGbsX5xoyJxdS8="},"url":"https://www.scribd.com/doc/128930441/bank-djon"},{"type":"document","id":135877394,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/108x144/5c12905554/1405654881?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/216x288/f8a55087be/1405654881?v=1","title":"Orion telekom","short_title":"Orion telekom","author":"anci87abgd","tracking":{"object_type":"document","object_id":135877394,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"eV31DhN8a6pd5jCWVvS2dWJZaMI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/135877394/Orion-telekom"},{"type":"document","id":97097861,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/97097861/108x144/97d65617b8/1355073444?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/97097861/216x288/62b6159517/1355073444?v=1","title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","short_title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","author":"leajelena","tracking":{"object_type":"document","object_id":97097861,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"KXSc40RzDcw2/MZOkcwbRp6UvDA="},"url":"https://www.scribd.com/document/97097861/Seminarski-Rad-Upravljanje-Promenama"},{"type":"document","id":156852830,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/156852830/108x144/f637cb3ed8/1375138598?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/156852830/216x288/a5663a7c22/1375138598?v=1","title":"ruska eknomija","short_title":"ruska eknomija","author":"Virbo Art","tracking":{"object_type":"document","object_id":156852830,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"ynlSaoC/EkC1pfJ9t+L6sPxn5E0="},"url":"https://www.scribd.com/doc/156852830/ruska-eknomija"},{"type":"document","id":90853684,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/108x144/6a619fea38/1398572478?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/216x288/328b11cb86/1398572478?v=1","title":"Aerodromi-pravilnik","short_title":"Aerodromi-pravilnik","author":"Petar Gardasevic","tracking":{"object_type":"document","object_id":90853684,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"fCkcavKynvUMjjF4Tp57EtJ6i44="},"url":"https://www.scribd.com/document/90853684/Aerodromi-pravilnik"},{"type":"document","id":56526859,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/56526859/108x144/0605a29dd0/1361348415?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/56526859/216x288/c12559cefd/1361348415?v=1","title":"objektivna","short_title":"objektivna","author":"Danijela Rajlić","tracking":{"object_type":"document","object_id":56526859,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"g7j4lG6731ghbmITrCzBpZ62z5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/56526859/objektivna"},{"type":"document","id":121299400,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/108x144/b3544b4f57/1375636335?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/216x288/f41cbf12ec/1375636335?v=1","title":"Hrvatski identitet","short_title":"Hrvatski identitet","author":"Marino Badurina","tracking":{"object_type":"document","object_id":121299400,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"sT0nYLXnC3/GKew/bQ0SSVGyGbI="},"url":"https://www.scribd.com/document/121299400/Hrvatski-identitet"},{"type":"document","id":191453487,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/191453487/108x144/ea199a4190/1418024506?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/191453487/216x288/970e2451a3/1418024506?v=1","title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","short_title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","author":"Adrrij Lukic","tracking":{"object_type":"document","object_id":191453487,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"dlZ88Z+WnnNRD2EMDZ0zJKvGgG4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/191453487/Novi-Svetski-Poredak-krajnje-rešenje"},{"type":"document","id":22928876,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/108x144/9c3d6dcd45/1294229305?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/216x288/8b8fb7774a/1294229305?v=1","title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","short_title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","author":"Liliana Tatic","tracking":{"object_type":"document","object_id":22928876,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"5Q1J/oOZYHf/7e6OQ+8pq81cgEw="},"url":"https://www.scribd.com/document/22928876/ZAPADNI-BALKAN-I-EVROPSKA-UNIJA"},{"type":"document","id":118828362,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/118828362/108x144/e3bb15ff8e/1536996989?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/118828362/216x288/d89af56237/1536996989?v=1","title":"Krivicno pravo opsti dio","short_title":"Krivicno pravo opsti dio","author":"Emir Becirovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":118828362,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"SF0u9U3Uovitcm5xxgDUq0xgngk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/118828362/Krivicno-pravo-opsti-dio"},{"type":"document","id":30568594,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/30568594/108x144/88233f1d87/1518955866?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/30568594/216x288/2169325dbd/1518955866?v=1","title":"Organizacija timskog rada","short_title":"Organizacija timskog rada","author":"tamara_rosic","tracking":{"object_type":"document","object_id":30568594,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"/cajXgsCXVFW7rxJ7A2pd/4ugdM="},"url":"https://www.scribd.com/document/30568594/Organizacija-timskog-rada"},{"type":"document","id":81980580,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/81980580/108x144/905055bb89/1362591419?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/81980580/216x288/9ee40b9e60/1362591419?v=1","title":"Vidovi Saobracaja Transporta","short_title":"Vidovi Saobracaja Transporta","author":"ivanradojkovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":81980580,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"0IxzEFznlWA+CYGdYgnQayAWozw="},"url":"https://www.scribd.com/document/81980580/Vidovi-Saobracaja-Transporta"},{"type":"document","id":120911287,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/120911287/108x144/026aa66070/1536907200?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/120911287/216x288/40fef342ad/1536907200?v=1","title":"Testovi iz biologije","short_title":"Testovi iz biologije","author":"Vlada Brada Milicic","tracking":{"object_type":"document","object_id":120911287,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"nsq2uAiNeA1lhNDmPHiWqUaQUVs="},"url":"https://www.scribd.com/doc/120911287/Testovi-iz-biologije"},{"type":"document","id":178076161,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/108x144/faf5d7ef92/1400326226?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/216x288/cb5e060e43/1400326226?v=1","title":"3 Organizacija specijalnih događaja","short_title":"3 Organizacija specijalnih događaja","author":"europlakat","tracking":{"object_type":"document","object_id":178076161,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"BXh+rT5En9bGEQ/003FYUvNTM4k="},"url":"https://www.scribd.com/doc/178076161/3-Organizacija-specijalnih-događaja"},{"type":"document","id":43301997,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/108x144/b7ae4e0427/1359625681?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/216x288/e1634c021a/1359625681?v=1","title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","short_title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","author":"maxmira","tracking":{"object_type":"document","object_id":43301997,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"jr9iFx+8trYn0sUXoYttdQFYpFw="},"url":"https://www.scribd.com/document/43301997/Timski-Rad-u-Novom-Milenijumu"},{"type":"document","id":108953603,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/108x144/a8237cd947/1425834816?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/216x288/8d66b544a5/1425834816?v=1","title":"Celulit","short_title":"Celulit","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":108953603,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"Cdhu0OqRafPJQNZ3GSS2FxSMQ+s="},"url":"https://www.scribd.com/doc/108953603/Celulit"},{"type":"document","id":106007561,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/108x144/07224ea5a2/1354157294?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/216x288/bfb4a1b6a3/1354157294?v=1","title":"Oci","short_title":"Oci","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":106007561,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"U4yp94dndP/U44tMz8F1hWuTJs4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/106007561/Oci"},{"type":"document","id":114434470,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/108x144/8b7afedfca/1408524328?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/216x288/2b11a8bab9/1408524328?v=1","title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","short_title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":114434470,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"NhWetTHEfNzSfbYtZgHIQxnbpQw="},"url":"https://www.scribd.com/doc/114434470/16-04-08-analiza-eksternog-okruzenja02"},{"type":"document","id":100124381,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100124381/108x144/9d96424590/1504004092?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100124381/216x288/0c776b59fd/1504004092?v=1","title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","short_title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100124381,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"aN5ngq654CyDr1vgTtMz4Rlv+5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/100124381/Marihuana-The-Forbidden-Medicine"},{"type":"document","id":96071294,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/108x144/5484890eaa/1338928945?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/216x288/6422fa6e3b/1338928945?v=1","title":"Keksi Od Limuna","short_title":"Keksi Od Limuna","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":96071294,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"dTszKoBTI+ddbXaCHpzfsNA2ZLc="},"url":"https://www.scribd.com/doc/96071294/Keksi-Od-Limuna"},{"type":"document","id":100925603,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100925603/108x144/146fcb44f9/1343138859?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100925603/216x288/06fbe0a669/1343138859?v=1","title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","short_title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100925603,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"RMSMePoiQNSEx4XaSKzTzcJxArg="},"url":"https://www.scribd.com/doc/100925603/Laneno-Ulje-i-Semenke-Lana"}],"title_link":null,"title":null,"track_opts":{"compilation_id":"AzcTYMECJGxV8Wlm26gPPWWJ6Bs=","module_id":"qcDFHYAfCenBmGgCmDB1omZpDdQ=","widget_name":"right sidebar","track_id":"flattened_recommender"}},"footer_recommenders":{"recommenders":[{"item_props":[{"type":"document","id":23635584,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/23635584/108x144/51197fb89c/1445373910?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/23635584/216x288/abd19f9bb3/1445373910?v=1","title":"MAKROOKRUZENJE","short_title":"MAKROOKRUZENJE","author":"api-19972990","tracking":{"object_type":"document","object_id":23635584,"track":"similar_to","doc_uuid":"t0ZQ0dxgX3/1Achf1gaBC5ZrCB4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/23635584/MAKROOKRUZENJE"},{"type":"document","id":76228772,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/76228772/108x144/3cd0727c22/1324478488?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/76228772/216x288/96f5ae15c3/1324478488?v=1","title":"INDUSTRIJA","short_title":"INDUSTRIJA","author":"Petar Drobnjak","tracking":{"object_type":"document","object_id":76228772,"track":"similar_to","doc_uuid":"BBp53QUvJUXMg/EUA5fjdV8pzWk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/76228772/INDUSTRIJA"},{"type":"document","id":92285118,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/108x144/3beb35cd3c/1411175009?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/216x288/727b8effda/1411175009?v=1","title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","short_title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","author":"Dusica Beba Arsenov","tracking":{"object_type":"document","object_id":92285118,"track":"similar_to","doc_uuid":"7Y+0YAEwoowm7Y4hLp6vuF/0wnI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/92285118/Statisticki-Prikaz-Analize-Telekomunikacionih-Usluga"},{"type":"document","id":50781037,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/50781037/108x144/443a64f6da/1375274648?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/50781037/216x288/f4c8a29426/1375274648?v=1","title":"Istorija drumskog transporta","short_title":"Istorija drumskog transporta","author":"sirmad87","tracking":{"object_type":"document","object_id":50781037,"track":"similar_to","doc_uuid":"Wi4PvjZKeSkoBQLA+vAKX+lXbYI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/50781037/Istorija-drumskog-transporta"},{"type":"document","id":128930441,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/128930441/108x144/dd6ab988ef/1396089353?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/128930441/216x288/1991925b16/1396089353?v=1","title":"bank djon","short_title":"bank djon","author":"Emir Trebo","tracking":{"object_type":"document","object_id":128930441,"track":"similar_to","doc_uuid":"wKMCeqQAuJ9Z5eGbsX5xoyJxdS8="},"url":"https://www.scribd.com/doc/128930441/bank-djon"},{"type":"document","id":135877394,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/108x144/5c12905554/1405654881?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/216x288/f8a55087be/1405654881?v=1","title":"Orion telekom","short_title":"Orion telekom","author":"anci87abgd","tracking":{"object_type":"document","object_id":135877394,"track":"similar_to","doc_uuid":"eV31DhN8a6pd5jCWVvS2dWJZaMI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/135877394/Orion-telekom"},{"type":"document","id":97097861,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/97097861/108x144/97d65617b8/1355073444?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/97097861/216x288/62b6159517/1355073444?v=1","title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","short_title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","author":"leajelena","tracking":{"object_type":"document","object_id":97097861,"track":"similar_to","doc_uuid":"KXSc40RzDcw2/MZOkcwbRp6UvDA="},"url":"https://www.scribd.com/document/97097861/Seminarski-Rad-Upravljanje-Promenama"},{"type":"document","id":156852830,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/156852830/108x144/f637cb3ed8/1375138598?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/156852830/216x288/a5663a7c22/1375138598?v=1","title":"ruska eknomija","short_title":"ruska eknomija","author":"Virbo Art","tracking":{"object_type":"document","object_id":156852830,"track":"similar_to","doc_uuid":"ynlSaoC/EkC1pfJ9t+L6sPxn5E0="},"url":"https://www.scribd.com/doc/156852830/ruska-eknomija"},{"type":"document","id":90853684,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/108x144/6a619fea38/1398572478?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/216x288/328b11cb86/1398572478?v=1","title":"Aerodromi-pravilnik","short_title":"Aerodromi-pravilnik","author":"Petar Gardasevic","tracking":{"object_type":"document","object_id":90853684,"track":"similar_to","doc_uuid":"fCkcavKynvUMjjF4Tp57EtJ6i44="},"url":"https://www.scribd.com/document/90853684/Aerodromi-pravilnik"},{"type":"document","id":56526859,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/56526859/108x144/0605a29dd0/1361348415?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/56526859/216x288/c12559cefd/1361348415?v=1","title":"objektivna","short_title":"objektivna","author":"Danijela Rajlić","tracking":{"object_type":"document","object_id":56526859,"track":"similar_to","doc_uuid":"g7j4lG6731ghbmITrCzBpZ62z5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/56526859/objektivna"},{"type":"document","id":121299400,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/108x144/b3544b4f57/1375636335?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/216x288/f41cbf12ec/1375636335?v=1","title":"Hrvatski identitet","short_title":"Hrvatski identitet","author":"Marino Badurina","tracking":{"object_type":"document","object_id":121299400,"track":"similar_to","doc_uuid":"sT0nYLXnC3/GKew/bQ0SSVGyGbI="},"url":"https://www.scribd.com/document/121299400/Hrvatski-identitet"},{"type":"document","id":191453487,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/191453487/108x144/ea199a4190/1418024506?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/191453487/216x288/970e2451a3/1418024506?v=1","title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","short_title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","author":"Adrrij Lukic","tracking":{"object_type":"document","object_id":191453487,"track":"similar_to","doc_uuid":"dlZ88Z+WnnNRD2EMDZ0zJKvGgG4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/191453487/Novi-Svetski-Poredak-krajnje-rešenje"},{"type":"document","id":22928876,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/108x144/9c3d6dcd45/1294229305?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/216x288/8b8fb7774a/1294229305?v=1","title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","short_title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","author":"Liliana Tatic","tracking":{"object_type":"document","object_id":22928876,"track":"similar_to","doc_uuid":"5Q1J/oOZYHf/7e6OQ+8pq81cgEw="},"url":"https://www.scribd.com/document/22928876/ZAPADNI-BALKAN-I-EVROPSKA-UNIJA"},{"type":"document","id":118828362,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/118828362/108x144/e3bb15ff8e/1536996989?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/118828362/216x288/d89af56237/1536996989?v=1","title":"Krivicno pravo opsti dio","short_title":"Krivicno pravo opsti dio","author":"Emir Becirovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":118828362,"track":"similar_to","doc_uuid":"SF0u9U3Uovitcm5xxgDUq0xgngk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/118828362/Krivicno-pravo-opsti-dio"},{"type":"document","id":30568594,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/30568594/108x144/88233f1d87/1518955866?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/30568594/216x288/2169325dbd/1518955866?v=1","title":"Organizacija timskog rada","short_title":"Organizacija timskog rada","author":"tamara_rosic","tracking":{"object_type":"document","object_id":30568594,"track":"similar_to","doc_uuid":"/cajXgsCXVFW7rxJ7A2pd/4ugdM="},"url":"https://www.scribd.com/document/30568594/Organizacija-timskog-rada"},{"type":"document","id":81980580,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/81980580/108x144/905055bb89/1362591419?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/81980580/216x288/9ee40b9e60/1362591419?v=1","title":"Vidovi Saobracaja Transporta","short_title":"Vidovi Saobracaja Transporta","author":"ivanradojkovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":81980580,"track":"similar_to","doc_uuid":"0IxzEFznlWA+CYGdYgnQayAWozw="},"url":"https://www.scribd.com/document/81980580/Vidovi-Saobracaja-Transporta"},{"type":"document","id":120911287,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/120911287/108x144/026aa66070/1536907200?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/120911287/216x288/40fef342ad/1536907200?v=1","title":"Testovi iz biologije","short_title":"Testovi iz biologije","author":"Vlada Brada Milicic","tracking":{"object_type":"document","object_id":120911287,"track":"similar_to","doc_uuid":"nsq2uAiNeA1lhNDmPHiWqUaQUVs="},"url":"https://www.scribd.com/doc/120911287/Testovi-iz-biologije"},{"type":"document","id":178076161,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/108x144/faf5d7ef92/1400326226?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/216x288/cb5e060e43/1400326226?v=1","title":"3 Organizacija specijalnih događaja","short_title":"3 Organizacija specijalnih događaja","author":"europlakat","tracking":{"object_type":"document","object_id":178076161,"track":"similar_to","doc_uuid":"BXh+rT5En9bGEQ/003FYUvNTM4k="},"url":"https://www.scribd.com/doc/178076161/3-Organizacija-specijalnih-događaja"},{"type":"document","id":43301997,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/108x144/b7ae4e0427/1359625681?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/216x288/e1634c021a/1359625681?v=1","title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","short_title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","author":"maxmira","tracking":{"object_type":"document","object_id":43301997,"track":"similar_to","doc_uuid":"jr9iFx+8trYn0sUXoYttdQFYpFw="},"url":"https://www.scribd.com/document/43301997/Timski-Rad-u-Novom-Milenijumu"}],"title_link":null,"title":"Documents Similar To Eksterno okruzenje 1","track_opts":{"compilation_id":"AzcTYMECJGxV8Wlm26gPPWWJ6Bs=","module_id":"EXmXg2bC+B4hGmN/0ImM343yNiI=","widget_name":"document_carousel"}},{"item_props":[{"type":"document","id":108953603,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/108x144/a8237cd947/1425834816?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/216x288/8d66b544a5/1425834816?v=1","title":"Celulit","short_title":"Celulit","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":108953603,"track":"from_user","doc_uuid":"Cdhu0OqRafPJQNZ3GSS2FxSMQ+s="},"url":"https://www.scribd.com/doc/108953603/Celulit"},{"type":"document","id":106007561,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/108x144/07224ea5a2/1354157294?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/216x288/bfb4a1b6a3/1354157294?v=1","title":"Oci","short_title":"Oci","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":106007561,"track":"from_user","doc_uuid":"U4yp94dndP/U44tMz8F1hWuTJs4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/106007561/Oci"},{"type":"document","id":114434470,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/108x144/8b7afedfca/1408524328?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/216x288/2b11a8bab9/1408524328?v=1","title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","short_title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":114434470,"track":"from_user","doc_uuid":"NhWetTHEfNzSfbYtZgHIQxnbpQw="},"url":"https://www.scribd.com/doc/114434470/16-04-08-analiza-eksternog-okruzenja02"},{"type":"document","id":100124381,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100124381/108x144/9d96424590/1504004092?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100124381/216x288/0c776b59fd/1504004092?v=1","title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","short_title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100124381,"track":"from_user","doc_uuid":"aN5ngq654CyDr1vgTtMz4Rlv+5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/100124381/Marihuana-The-Forbidden-Medicine"},{"type":"document","id":96071294,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/108x144/5484890eaa/1338928945?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/216x288/6422fa6e3b/1338928945?v=1","title":"Keksi Od Limuna","short_title":"Keksi Od Limuna","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":96071294,"track":"from_user","doc_uuid":"dTszKoBTI+ddbXaCHpzfsNA2ZLc="},"url":"https://www.scribd.com/doc/96071294/Keksi-Od-Limuna"},{"type":"document","id":100925603,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100925603/108x144/146fcb44f9/1343138859?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100925603/216x288/06fbe0a669/1343138859?v=1","title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","short_title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100925603,"track":"from_user","doc_uuid":"RMSMePoiQNSEx4XaSKzTzcJxArg="},"url":"https://www.scribd.com/doc/100925603/Laneno-Ulje-i-Semenke-Lana"}],"title_link":null,"title":"More From adameva2501","track_opts":{"compilation_id":"AzcTYMECJGxV8Wlm26gPPWWJ6Bs=","module_id":"RBaE/PCKu/uY4xdhn5sT6xj801M=","widget_name":"document_carousel"}}]},"seo_new_docs_recommenders":{"recommenders":[]}},"seo_roadblock_props_path":"/doc-page/seo-roadblock-props/114434477","signup_context":null,"toolbar":{"search_path":"/search-4gen?allowed_pages=1%2C2&auth_token=2iDFZfO1j1MyXVPdnkzVO2qRY5g%3D&authenticity_token=zT2Lpx1ewyVCcTZ47n0rWRaCCJSQ21%2Fus9wRAG0eKtjtZKkbStk%2FF2R8Higtf6JBZhuO%2Bo8p6r8aat9YZXtWBg%3D%3D&expires=1537990747&wordDocumentId=114434477&wordUploadId=118058802"},"renewal_nag_props":null}-->
      ojem motora na električni pogon .pokreti zelenih Od davnina su industrijske aktivnosti neminovno narušavale kvalitet prirodne sredine (odlaganje hemijskog i nuklearnog otpada. ne posmatrajući naftnu krizu kao problem. a sve veći broj potrošača sve više posluje sa firmama koje su ekološki odgovorne i izbegava one čije akcije nanose štetu sredini. Kao ilustracija takvog odnosa. zahvaljujući naučnoj ekonomiji. Novi cilj privrednog razvoja ne znači veće iskorišćenje fizičkih resursa da bi se proizvelo više. nego industrijski resurs i pokretač inovacija. Kako bi opstale. dani jeftine energije su zauvek ostali iza nas. Takode. čak i ako ovi proizvodi koštaju više (neprskano voće i povrće. onako kako to priroda čini već milionima godina. na primer). ili kako bi P. problem čiste vode.1 • Ekologija . Mnoga preduzeća su odgovorila na takve zahteve potrošača ekološki zdravijim proizvodima. proizvodnja udvostručiti uz korišćenje polovine resursa koji su se koristili do tada. Oni kupuju proizvode koji su. 62 . čovek ugrožava svoje okruženje. Fabrike stakla mogu da upotrebe nekih 90% recikliranog materijala.

      ■U suštini. elementami je preduslov prisutnosti" i konkurentnosti jedne zemlje na međunarodnom tržištu. kao koncepta koji sintetiše brojne elemente u jedinstvenu celinu. b) ekonomski održiv i c) socijalno. ona se odnosi na izbegavanje mogućih tenzija. već prema tome koji vetrovipreovlađuju u politici". Izostanak bilo koje od njih znači faktičko odstupanje od održivog razvoja i njegovo svođenje na neku od već poznatih redukcionističkih koncepcija razvoja. a tehnološki razvoj shvaćen kao komercijalna transakcija novog sistematizovanog znanja ugrađenog u novi ili poboljšani proizvod. Tehnologija. Na taj način ostvaruje se sadržinska transparentnost održivosti. . Period tehnološke revolucije obuhvata tri ključna perioda: (1) doba energetskog inženjerstva. koja utiče na svaki aspekt života. T ehnološko okruženje Tehnološke promene najvidljivije su od svih promena okruženja. kao sijamski bilanac globalizacije. vazduh. Smatra se da tehnologija postaje bitan faktor privređivanja u toku industrijske revolucife. u multikulturnim zajednicama. Jedna strana hoče da "izgura' čvršće standarde. zaposlenosti i dohodaka. temperatura itd. koje su važna pretpostavka ostvarivanja odgovarajućeg socijalnog ambijenta u kojem se žele ostvariti svi ostali ranije navedeni aspekti održivosti. kada je Ijudska energija zamenjena radom pame mašine. kao i na nivou čovečanstva. odnosno bio-geo-hemijskih ciklusa unutar kojih biosfera egzistira. dok se pojam kulturne održivosti odnosi prvenstveno na sprečavanje dominacije jedne kulture nad nekom drugom. pa i ozbiljnih socijalnih konflikata. Što se tiče socijalne održivosti. Iz ovog proističe i sadržaj pojma političke održivosti. penicilin.uslov opstanka čovečanstva Novi pristup razvoju mora se zasnivati na novoj percepciji nauke i tehnologije. sve do skora u Ijudskoj istoriji. koju treba razumeti kao sprečavanje povreda ljudskih prava i demokratskih sloboda. transplantaciju organa i lečenje desetine drugih bolesti koje su. operaciju na otvorenom srcu. Ove tri dimenzije uvek moraju ići zajedno. Pojam ekonomske održivosti podrazumeva postojanje takvog ekonomskog sistema koji sadrži visok stepen stabilnosti i sposobnosti stvaranja novostvorene vrednosti. drugci da ih vrati na predašnji nivo. mogle da unište ili onesposobe čitave generacije. umesto dosadašnje tehnološke percepcije. u kojoj moraju biti sačuvana dva osnovna i najvažnija obeležja: stabilnost i raznolikost. donela je svetu takva čuda kao Što su antibiotici. 63 .). • Održivi razvoj . i dominantno u okviru nove ekološke. Ukratko. vakcine protiv boginja ili gripa. zemljište. u onom momentu kada neka zemlja pređe prag od oko 500 dolara nacionalnog bruto proizvoda po stanovniku. već sada je jasno da održivi razvoj mora biti:a) ekološki održiv. kulturno i politički održiv razvoj. Balans snaga pomera se na ovu ili onu stranu. ekološka održivost podrazumeva čuvanje i obnovu biosfere i svih njenih komponenata (voda. koje je započelo krajem XVIII veka. kao realnog izvora za alimentiranje svih vidova i oblika potrošnje.Strategijski menadžment Branimir Inić Majkl Porter smatra da "progres u kvalitetu okoline (postaje) neka vrsta rvačkog meča. do kojih može doći zbog opadanja ekonomske aktivnosti.

      Zahtevi za zaštitu patenata biohemičara i inženjera genetike porasli su za 19 posto: u tim područjima podneto je 4. pa je u 2001.10. te Japanci. Švedska i Finska isto su tako zabeležile porast u broju zahteva. radija i magazina. a radio joŠ manje (40%). te elektronika. godine. sa 6. Zbog toga se razvoju Interneta poklanja velika pažnja i sprovode mnoga istraživanja u cilju otklanjanja faktora koji negativno utiču na razvoj Interneta. godini. rezultati istraživanja Svetskog ekonomskog foruma. U poređenju sa prethodnim godinama. (neki smatraju sa lansiranjem Sputnjika:) i uglavom je vezano za razvoj informacione i telmologije mikročipa.200. evropski inovatori iz 2001.600 zahteva. koje je započelo krajem IXX veka kada je korišćenje električne energije usloviio mehanizaciju opeiacija. koje je započelo oko 1950.700 patenata. godine najviše dolaze iz industrija dvadeset zemalja članica Evropske organizacije za patente. sprovedeni u januaru 2000. najviše patenata su prijavili građani ili kompanije iz Sjedinjenih Država . godinu. godini EPO (European Patent Office) priznao 34. prvi put nakon 1997. Oko 61% surfera smatra da je Internet "vrlo" ili "naročito" vaian kao izvor informacija. nerazvijene i razvijene zemlje. godine. dok to isto za knjige smatra 60%. što čini čak 26.Strategijski menadžment Branimir Inić (2) doba mehanizacije. sa 7. 64 . pokazuju da 50 odsto menadžera velikih svetskih kompanija smatraju da Intemet proširuje jaz između razvijenih i nerazvijenih.100 zahteva. Internet je promenio život svih stanovnika planete (vidi šire poglavlje Menadžment i informacioni sistemi). Konačno. i tu je ukupno podneto oko 6.399 zahteva. (2) doba automatizacije. na evropskom kontinentu zabeležen je rekordan porast novih patenata. medicinske tehnologije i genetičko inženjerstvo. Takode. Samo 50% surfera vidi televiziju kao važan izvor informisanja. Rekordan porast novih patenata u EU U 2001. Tehnološka dostignuća u mnogim drugim oblastima učinila su život ugodnijim.200 zahteva za zaštitu patenata u područjima kao što su informatika. sa 8. Santo 53 posto korisnika veruje većitii ili svemu što pročitaju na web-u.200 zahteva.600 registracija. proširuje. na primer. Najviše zahteva dolazi iz područja informacionih tehnologija i elektronike: čak 54 posto od svih podnetili zahteva.postotni rast u odnosu na 2000. iako su sve skeptičniji prema sadržajima koje mogu naći online. generiŠući novu podelu na one koji imogu da koriste dostignuća informatičke revolucije i one koji to ne mogu. Internet je važniji od televizije Amerikanci koji koriste Intemet smatraju ga najmanje toliko bitnim kao što su bitne novine i knjige. rastao je i broj odobrenih patenata. Internet sada među njegovim korisnicima premašuje važnost televizije.600 zahteva. Mnogi su mišljenja da pojava Interneta dosadašnje podele sveta na siromašne i bogate. sa 10. štoje pad u odnosu na 58 posto godinu dana ranije. Inovacije u informacijskim tehnologijama su najbrojnije .za 25 posto. Prema istraživanju sprovedenom telefonskim putem. Prema statistici.800 zahteva.8. bezbednijim. a za novine 58%. Tako. Ukupno je podneto 158. Odmah iza njih su Nemci. Najveći porast novih zahteva za zaštitu patenata zabeležen je na području razvoja novih metoda procesiranja podataka . Holandija. u sklopu ovih istraživanja 90 odsto anketiranih smatra da kontinuirani rast Interneta zavisi od globalnih standarda zaštite privatnosti i sigurnosti. prvenstveno iz područja informacionih i telekomunikacionih tehnologija. Velika Britanija. To pokazuju rezultati istraživanja koje je proveo Univerzitet Kalifornija u Los Anđelesu (UCLA) u 2003. dok su magazini dobili najmanju ocjenu (29%). Prema poreklu podnosilaca zahteva. elektronika. a 38 odsto smatra suprotno. godini. U tome su Evropljani nadmašili Amerikance. sledi ih medicma.

      zaboravljajući pri tome da je tehnologija samo sredstvo. već i u automobilskoj industriji u smislu povećanja jačine motora. zagađenost vode i vazduha. upotreba vetra. Nije tehnologija ta koja određuje da li su njeni rezultati korisni ili ne: pre je to način na koji je društvo izabralo da koristi tehnologiju. ove uredjaje će uskoro koristiti 30% populacije industrijalizovanih nacija za pozive. ona može učiniti naše živote lakšim. automobile. kućne poslove. Stari sistem. Kompanije kao što su Casse i Deere već dodaju kompjutere traktorima za dodatnih 6000 dolara. Tehnologija stvara nove proizvode. Sposobnost inoviranja postala je danas važan faktor koji bitno utiče na ekonomsku moć kompanija. s druge strane. već i od brzine sa kojom ono može da uvede nove ili tehnički superiornije proizvode. • Celije goriva i alternativni izvori energije. imaju ozbiljne posledice po menadžment. prikladnost telefona. domovi. ukoliko se koristi nerazumno. telefonskih poziva. Poboljšanje na ovim područijima bi značilo da bi roboti mogli obavljati sofisticiranije fabričke radove. faksova. Značajna tehnološka otkrića i patenti utiču na rast privrednih aktivnosti. lepšim. Konkurentska pozicija preduzeća sada zavisi ne samo od cena njegovih postojećih proizvoda. atomsku bombu. pozitivne i negativne. pomagati hendikepiranima. slanje e-mailova. solama energija. 65 . za koje su predvideli da će imati priličan uticaj tokom dekade 2000. zahvaljujući kompjuterizovanom upravljanju rodom žitarica da bi se udovoljilo varijacijama zemljišta farmeri će biti efikasniji. kao i za prenos podataka i dokumenata. kombinujući snagu personalnog rašunara. jer će velike korporacije biti u mogućnosti da povećaju prihod žitarica na ograničenom zemljištu. Korišćena razumno. povećaju prihode i smanje uticaj okoline na rod. • Virtualni lični pomoćnici. međusobno približavanje biotehnologije i agrokulture stvorilo je novo polje nauke. vrsta oruđa. nervni gas. • Prenosni uredjaji i elektronska mreža. a sva oruđa se mogu koristiti pametno ili pogrešno. Semena biljke mogu biti genetički modifikovana da proizvode više vitamina koji su potrebni ili da budu otporniji na pesticide i sposobniji da prežive. Na primer poboljšanja u kompjuterskim mikroprocesorima ne samo da su doveli do šire upotrebe kompjutera u domaćinstvima. srećnijim i bogatijim . • Pametni. televizijske sile. biomasa i ostali alternativni izvori energije bi trebalo da se poveća sa sadašnjih 10% na oko 30% do kraja dekade.2010. tako i svoje mane. mrežu Interneta. a to znači da kroz tehnologiju izražavamo kako svoje vrline. Konačno. kao i ekonomičnoj potrošnji goriva istraživači na Univerzitetu Džordž Vašington zabležili su priličan broj prodora u tehnologiji. Sve ove promene. Paradoksalno je da su mnogi skloni da krivicu zbog štetnih posledica nove tehnologije prebace na samu tehnologiju. Čak i sada. Životinje (kao i ljudi) se mogu na sličan nacin modifikovati kako bi dobili željene karakteristike ili da bi eleminisale genetičke nepravilnosti ili bolesti. mobilni roboti.i obrnuto.Strategijski menadžment Branimir Inić Ali. O tehnologiji uvek treba razmišljati kao o nečemu što smo sami stvorili. njihovog kvaliteta i širine izbora. god. Tradicionalni desktop se uskoro može pridruziti pisaćoj mašini kao dio istorijskog kurioziteta. može takođe imati velikog uticaja na širok spektar\grana industrije. • Precizno upravljanje formama . Tehnološki prodori tokom 2000-2100 Promene u tehnološkom delu okruženja. tehnologija nam je donela kiseiu kišu. i kancelarije su povezani (žičano ili bez žičano) u mreže koje su interaktivne. nuklearne rakete. To ommogućava farmerima da smanje troškove. za rastuću poulaciju. grana i privrede čitave zemlje. veoma pametni kompjuterski programi koji nadgledaju primanje i slanje e-mail-a. buku. • Genetički izmeneni organizmi. ali i preuzimaju obavljanje rutinskih zadatka na tim poslovima. svako društvo ima onakvu nauku i tehnologiju kakvu i zaslužuje. Pre jednog veka američki istoričar Adams nazvao je tehnologiju "najfantastičnijim i najdalekosežnijim pokretačem društvenih promena koji je ikada predstavljao blagoslov ili prokletstvo čovečanst###BOT_TEXT###gt;a". hidroelektrane. razvoj robota je bio ograničen nedostatkom senzornih uredjaja i sofisticiranih vestacki inteligentnih sistema. ali i podstiče zastarevanje drugih. koje koriste male slabo tehnički opremljene farme neće biti u mogućnosti da preživi.

      sakupljačke egzistencije koja se zasnivala na stalnim sukobima sa suparničkim grupama. koji posmatra znanje. koja je bila reproduktivna za naše neolitske pretke. a etika izmeniti. Iskustvo nas uči da svaka nova tehnologija donosi i koristi i štete. Zato što živimo u radikalno izmenjenoj okolini. već se meri godinama. nego otvara i mnoga nova pitanja. Wilson veruje da se Ijudska priroda može u još nepoznatoj meri prilagoditi altruističkim zahtevima i normi socijalne pravednosti. to ne može biti razlog da se opravda njeno postojanje u savremenom društvu. pozivanje na pleistocenske genetske osobine značilo bi zastupanje "biologizma". ako se dijalog o njenim efektima ne otvori na vreme.biološko oruzje • 20 zemalja . koju smo sami izmenili. danas je to pretnja životu na zemlji. Beck kaže da je društvo rizika faza u modernom svetu u kom hazardni produkti rasta industrijskog društva postaju dominantni. a u nekim slučajevima čak i mesecima' • Opasnosti od tehnologije Iskustvo jasno pokazuje da je svaki veći pronalazak u istoriji čovečanstva. stvara potrebu razvoja sasvim novih modela kako bi se ovim izazovima moglo upravljati. to je veća cena koju ćemo morati da piatimo. godinu govore da će : • 17 zemalja -posedovati nuklearno oružje • 20 zemalja . On kaže da postoji razlika između Kolumbovog ličnog straha na putu u nepoznato i današnjih globalnih opasnosti bio-oružja i radioaktivnih otpadaka. Dramatičan porast tehnoloških mogućnosti kao što su nuklearna energija.hemijsko-biološka municija Potreba za bezumnim naoružavanjem u ljudskoj prirodi je nasleđe pleistocena. lovačko.hemijsko oružje • 10 zemalja . a što je jača tehnologija. Velika moć tehnologije ne stvara samo brojne nove perspektive. Sklonost da se u izvesnim okolnostima ratuje protiv suparničkih grupa možda jeste osobina u našim genima. obično imao i "mračniju stranu" primene. a ljudska sposobnost za dogovaranje može se iskoristiti za stvaranje zdravijih i slobodnijih društava. koji je čas u opadanju a čas opet u zamahu. Neke od opasnosti od nove tehnologije jesu: • Nadolazeće tehnologije predstavljaju sasvim novi vid pretnje zbog sposobnosti samoreplikacije • Ubrzan tehnološki razvoj može irnati nesagledive posleclice koje će biti van Ijudske kontrole (tehnološki determinizam) • Otvaraju se mogućnosti za stvaranje oružja za masovno uništavanje zasnovanih na primeni znanja • U Ijudskoj prirodi je da mnogo lakše smisli destruktivnu nego konstruktivmi primenu tehnologije 1970. Koliko ko koristi Internet Globalno istraživanje koje je sprovela agencija Ipsos u 2005. tehnologiju i nauku kao nešto čega se treba bojati. Genetske odrednice mogu se savladati. Kada bilo koja genetska osobina danas dođe do izražaja. Predvidanja za 2012.Strategijski menadžment Branimir Inić odnosno od njegove inovativnosti. godine bilo je ukupno pet zemalja koje su posedovale nuklearno oružje. biotehnologije i kulturno nasleđe. strasti primiriti ili preusmeriti. a svega dve zemlje su istovremeno imale i značajne arsenale biološkog i hemijskog oružja.500 Ijudi u 12 zemalja pokazuju da: 66 . Veza znanja sa rizikom i strahom bazirana je na modelu društva koji je pod stalnom pretnjom tehnološkog razvitka. niti u društvima budućnosti. Zbog toga će naši geni morati da podnesu teret mnogih kulturnih promena koje će slediti u budućnosti. Pre je reč rizik imala notu hrabrosti i pustolovine. znanje stvara rizik i nosi sa sobom strah. Zato postoji trend. a to bi (sa današnjim stepenom naoružanja) značilo prizivati nevolju. Period za uvođenje i širenje inovacija nije više decenijama dug. ali danas bi mogla da dovede ljudsku rasu do globalnog samoubistva. godine na uzraku 6. Antony Giddens i Ulrich Beck tvrde nešto suprotno.

      potrebni su antimonopolski i drugi zakoni koji štite konkurenciju.jPored pisanih zakona i propisa. *U Japanu. U prošlosti. što je porast od 12 posto u 2005. Prvi je da zaštiti kompanije jedne od drugih. naročito u SAD-u i Kanadi. Važne dimenzije političko-pravnog okruženja su verovatno slične među zemljama koje su se udružile da imaju zajedničke regionalne ekonomske granice. Mnoge firme nisu opterećene društvenim troškovima njihove proizvodnje ili proizvoda. nemoguće je sve propisati i zakonski urediti. Legalna sredina može snažno da ograniči neke izbore. Ukupna online je populacija porasla je u 2004 online rasla 20 posto u odnosu na 2003. neke firme. Kršenje patentnih prava je zabranjeno i može biti veoma skupo za kompaniju koja to ne poštuje. Naravno. mada je to teško uvek ostvariti. kojima se sprečava da menadžeri prekoračuju dozvoljenu liniju u nastojanju da neutrališu ili povrede konkurenciju. društvena kritika i država. mitom obezbeđuju ono što ne mogu kvalitetom. svaka zemlja je imala sopstvena pravila trgovine i regulativu. *Francuska iz godine u godinu beleži najveći porast korišćenja Interneta. Takođe je važno spomenuti i Zakon o patentima. koji daje pronalazaču pravo da isključi druge iz proizvodnje. upotrebe iii prodaje proizvoda koji krše patentiranu invenciju.utiču na to kako će funkcionisati makro-menadžment sistem i isto tako kako će raditi menadžer kompanija. Uobičajeno je da gotovo svi menadžeri hvale konkurenciju. krećući se od 71 do 72 posto P olitičko-pravno okruženje Na političko-pravno okruženje utiču stavovi i reakcije ljudi. Ove diferencije otežavale su kretanje proizvoda od jedne do druge zemlje ili ostvarivanje ekonomija skale. Menadžment uspešnih kompanija 67 . menadžer ne može poznavati sve relevantne zakone. •Korišćenja Interneta smiruje se u Sjevernoj Americi. Treba nastojati. koja se tretira kao karcinom razvoja. Japan je na prvom mestu po korišćenju Interneta U ovoj zemlji 89 posto anketiranih kaže da se Internetom koristi barem jednom mjesečno. Štanovnici u jednoj zemlji obično dele zajedničku političku sredinu. Neki menadžeri su postali vrlo uspešni i poznati izučavajući političku sredinu formurisanjem strategija koje koriste mogućnosti vezane za promenu političkih dimenzija. u prvom redu u obliku mita-korupcije. Sve u svemu.naglasak na interese zemlje pre bilo čega drugog . se prema rezultatima Ipsosa Internetom koristi 75 miliona ljudi. Legislativa koja utiče na poslovanje stalno se povećava iz brojnih razloga. pet posto u odnosu na 2004. ako im se to dozvoli. Njihove cene su veštački niže. jer legalna sredina postavlja osnovna pravila o tome kako se rteki posao može obavljati u društvu. Istaknuti primer ove vrste regionalnog grupisanja jeste kretanje ka ekonomskoj unifikaciji Evrope. ali je važno da se u svom radu njih pridržava. što je sa formiranjem Evropske zajednice prestalo da bude problem. Regionalna grupisanja su postala vrlo važna. gde on stagnira. a prodaje veće nego što bi bile kada bi snosile ove društvene troškove (izbegavanje poreza). da zakoni promovišu uspešne. ali kada ih ona tangira pokušavaju da je neutrališu. Druga svrha državne regulative jeste da zaštiti potrošača od nekorektne poslovne prakse. u odnosu na 2004. Više od 60 posto odraslog stanovništva Internet koristi redovno. koja može imati dramatičan uticaj na mogućnosti na lokalnom ili međunarodnom nivou. kompanije se "disciplinuju" i putem korporativnih kodeksa 1 pravila profesionalne etike. Promene u političkoj sredini često dovode do promena u pravnoj sredini . Naime. ali promene u zakonima i način njihove interpretacije takođe stv'araju nove mogućnosti. Snažni osećaji nacionalne pripadnosti .i u naćinu kako > se sprovode postojeći zakoni.Strategijski menadžment m 9 Branimir Inić Ukupna online populacija porasla je u 2005. Treća svrha državne regulative jeste da zaštiti šire društvene interese od neobuzdanog poslovnog ponašanja. Međutim. a ne da štite neuspešne.

      Monopolistička konkurencija se odnosi na konkurentsku strukturu koja uključuje mnogo prodavača. Drugi tip konkurencije odvija se između prodavaca čiji proizvodi jedan drugom mogu biti zamena (slani štapići i čips nisu identični proizvodi. pregovaračku moć kupaca i dobavljača. Svaka kompanija može da prodaje svoje proizvode po normalnoj tržišnoj ceni i svaka odlučuje koliko će da proizvede. Sa malim brojem firmi koje dele kontrolu 1 Komponente konkurencije U razvoju menadžment programa. Krucijalni faktor je međuzavisnost konkurenata. prodiavci pokuŠavaju da diferenciraju svoje ponude od ponuda svojih konkurenata variranjem njihovog marketing miksa (proizvod. Za menadžere su od interesa tri primarna elementa: 1) stepen koncentracije. Postoje različiti oblici konkurencije i u formulisanju svoje kategorija konkurencije. van onoga što zakonski i drugi propisi nalažu. ulazne barijere su toliko visoke. • • ulazak-izlazak iz grane delatnosti. Nijedan konkurent ne može da utiče na cenu ili ponudu. 68 . Diferenciranje proizvoda je malo. kompanije moraju da razmotre komponente koje pokreću konkurenciju. U čistoj ili savršenoj konkurenciji postoji veliki broj malih kompanija. može da se planira. gde svi skupa konkurišu za potrošačev dinar i preferenciju). strategije svaka firma mora da razmotri sadašnje i potencijalne konkurente.Strategijski menadžment Branimir Inić motiviše svoje menadžere da stvari posmatraju u širem kontekstu. postavljajući svoju strategiju prema sledećem pravilu: gde je konkurencija neminovna. Prvi je direktna konkurencija između prodavaca istovrsnih proizvoda. Oligopol je uobičajena konkurentska struktura u kojoj mali broj konkurenata kontroliše tržište. Četiri su osnovne forme konkurencije koje formiraju kontinuum od čiste konkurencije._ _ <________ ■ Čista konkurencija opisuje idealnu konkurentsku strukturu. prodaju isti proizvod za iste cene. monopolističke konkurencije. Nedostatak je u tome što nepostojanje diferencijacije proizvoda održava stopu dobiti malom za sve učesnike. Da bi ostvarili tržišno učešće. K onkurentsko okruženje Konkurentsko okruženje utiče na broj i tip konkurenata sa kojima se menadžment mora suočiti. do monopola. barem neko vreme. Nove firme mogu lako da uđu na tržište. ______ . preko oligopola. u kojoj svaka firma ima istovetan prOizvod. Mali broj velikih firmi određuje svoje cene. ali oba su snek proizvodi i potrošači često jedan drugim zamenjuju). imajući u vidu proizvode i strukturu tržišta. Menadžment izazov je da se ubede potrošači da izaberu određerii tip proizvoda i određenu marku. 2) stepen i karakter diferenciranja proizvoda. i 3) uslovi ulaska za nove prodavače. Prednost čiste konkurencije je u tome što su svi prodavci u istom položaju. Kupci uživaju zaista beskonačnu listu izbora pri kupovini. preko istih kanala distribucije. cena.1. da se mali broj novih konkurenata može pridružiti borbi. Postoje tri osnovna tipa konkurencije. posebno elemenat formiranja cena. Treći tip konkurencije je u još većoj meri generalan (postoji između prodavaca različitih proizvoda i usluga. u kojoj mnoge kompanije prodaju proizvode koji ne mogu biti diferencirani ni po čemu drugom nego po ceni. od kojih je svaki sa relativno malim tržišnim učešćem. Uz to. Razumevanje razlika između ovih tržišnih situacija je korisno u analizi konkurentske sredine. ________ Na jednom kraju koritinuuma je čista konkurencija. a uslovi ulaska na tržište su teški. promocija i distribucija).

      69 . ostala ruska Grand Metropolitan je 1997. Očekuje se da će ruski komitet potrošača uskoro izdati naredbu koja će i formalno zabraniti uvoz Smirnof votke koja nije ruska. Rusija je najveće tržište votke na svetu. pošto su naslednici ruske porodice Smirnof (Smirnoffl pobedili na sudu[8]. tvrdeći da je to originalan proizvod. Zakonski akti su se već preneli i na Ameriku. Monopoli su uobiČajeni ža proizvodače dobara koja se smatraju veoma bitnim za društvenu zajednicu: voda. prodavac može sam da utvrdi svoju cenu. Američki proizvođači automobila. sud je tek nedavno doneo presudu i ona treba uskoro da se objavi javnosti. Za razliku od monopolskih kompanija. Chrysler i American Motors su. "Gubitak robne marke bio bi strašan. Posle dugih godina zakonske borbe. Na GrandMet će se gledati kao na nekoga ko nije uspeo da zadrži jednu od svojih najvrednijih imovina. No. arbitražni sud u Moskvi izvestio je da je odlučeno da robna marka pripada bivšem oficitu KGB-a. sa imenom Smirnof. na primer. Jedan direktor. Ulazak novih konkurenata je veoma otežan. gas. događa se samo kada jedna firma prodaje proizvod. apsolutni monopol." GrandMet proda 15 miliona kutija Smirnof votke svake godine i ima ekskluzivno pravo na korišćenje toga imena u 138 država. "Komersant". i moguće supstitute. dobavljača votke za poslednjeg ruskog cara. No. Uvek smo govorili da ćemo pobediti. oligopolisti. Prisustvo nekoliko konkurenata prisiljava svakog od njih da formulišu strategije i taktike usmerene na sticanje prednosti nad ostalim. General Motors. konkurencija cenom među firmama ("rat cena") nije poželjna. učesnik u toj zakonskoj borbi sinoć je rekao: "GrandMet je uvek bio pomalo naivan što se tiče opasnosti koja preti od Borisa. naročito u Gradskoj vladi Moskve. godine izgubio je vlasništvo nad imenom jedne svoje vrhunske robne marke. oligopolske kompanije ne uživaju potpunu slobodu u utvrđivanju marketing miksa. električna energija. praunuku Petra Smirnofa. Smirnof pripada nama. Gubitak robne marke Smirnof u Rusiji bio bi veliki udarac za GrandMet jer se očekuje da veliki skok prodaje pošto se kupri udaljavaju od jeftine bezimene votke. Prema ruskim dnevnim novinama. Boris ima jake političke veze. Pošto nema konkurencije. Zbog toga što postoji mali broj prodavača. GrandMet je isprva pokušao da otkloni pretnju Borisa Smirnofa nudeći mu milion funti u akcijama." • • postojeće rivale u grani. Smirnof votka. Monopol je konkurentska struktura u kojoj jedria firma u potpunosti kontroliše ponudu proizvoda za koji ne postoji egzaktan supstitut. jer dovodi do smanjenja dobiti za sve proizvođače. Borisu Smirnofu. Ford. Boris Smirnof je rekao da je u pitanju ruski ponos: "Petar Smirnof je bio Rus.Strategijski menadžment Branimir Inić tržišta. gde su Boris i ostali članovi porodice podneli tužbu sudu u Delaweru u kojoj se traži osporavanje prava na robnu marku GrandMetu u SAD. telefonske usluge. svaka od njih je u svakom datom momentu svesna akcije onih drugih. Krajnja tačka kontinuuma. on je to odbio i počeo da proizvodi 100.000 boca votke. Ostaje da se vidi da li GrandMet može osporiti tu presudu kod nekog drugog suda.

      Sve one automobilske kompanije koje to ne uvaže mogu se naći u situaciji u koju je dospeo Dieneral Motors 1970. 4. doprinose opaženim koristima potrošača finalnih proizvoda i veoma teško se imitiraju. Bazne kompetentnosti omogućuju pristup brojnim tržištima. odnosno "zelenog automobila ".Sposobnost da se proizvodima bez greške zadovolje očekivanja kupaca. manjih automobila. Resursi Sposobnosti Osnovni faktori bilo koje kompanije se sastoje od opipljive i neopipljive imovine. • Ova prednost erodira konkuretnom imitacijom tržišnih takmaca ijoš mnogo čime. što podrazumeva izbor pravih ciljeva. Posebne sposobnosti Osobine pozicije organizacije koje konkurencija ne može lako da reprodukuje. i činjenica da su Amerikanci najdalje otišli u razvoju automobila na električni pogon. ' Izoštrenost . 70 . • Ova prednost nastaje unutrašnjim i spoljnim promenama. duboko uveren da je taj trend samo hir kupaca i da Amerikanci. Dženeral Motors je teškom mukom i velikim fmansijskim gubicima tada naučio ovu lekciju i takvu grešku sigurno neće ponoviti. pored ostalog. Dženeral Motors je zanemario konkurenciju Japanaca i Nemaca. 1' • Prema Porteru konkurentna prednost je sposobnost organizacije da svojim kupcima ponudi više vrednosti nego što to mogu njeni rivali i da tim putem dostigne poziciju relativne prednosti na tržištu . 5. 2. kada je te godine porasla potražnja malolitražnih. verni američkim proizvodima. 3. Interno okruzenje 3. je mnogo važnije za budućnost nego "raditi stvari na pravi način"..1.i tako izgubili značajan deo svog tržišta. odnosno stvaranju konkurentske prednsti1. pravu stvar". 2. Dokaz za takvu tvrdnju je. Ključne snage kompanije Ključne snage kompanije su: 1. Bazne kompetntnosti(core competences) Integracija ukupnih specifičnih korporativnih tehnologija i proizvodnih veština koje osnažuju poslovne jedinice da se brzo adaptiraju na promenljive prilike. odnosno izabrati nepodesne ciljeve. nastavili su da prave velike. Brzina . 3. 5 • Svakih 18 meseci udvostručuje se snaga kompjuterske snage koja se dobija po istoj ceni. Dinamičke sposobnosti Osobine organizacionih rutina koje omogućuju da se kreiraju i ažuriraju sposobnosti organizacije ne sporije od konkurenata. da se anticipiraju tehnologija u proizvode i procese. stečenoj reputaciji i posedovanju strateških resursa. Zasnivaju se na inovacijama.Sposobnost da se konkurentno okruženje vidi jasno. stvaranje barijera za ulazak ili intenziviranje borbe za tržišno učešće[vidi šire: Porterov model konkurentnost poglavlju Formulisanje strategije] 3. velikolitražne automobile . Naime.Sposobnost za brz odziv na zahteve kupaca i tržišta i za brzu ugradnju novih ideja i Konzistentnost . godine. neće nastaviti da kupuju strane automobile.Strategijski menadžment Branimir Inić Skeniranje sredine zahteva da se svaki od njih razmotri. razvijajuće potrebe kupaca i da se na njih uspešno odgovori. Oni su vezani za odluke o marketing miksu firme i mogu se koristiti za razvoj novog ulaska. Neke bazne kornpetentnosti su: 1. Kao posledica takvog načina razmišljanja. Resursi se pretvaraju u sposobnosti kada organizacija razvije potrebne organizacione rutine za efektivnu upotrebu resursa.

      a pre svega lnterneta. iz dana u dan vreme poluraspada znanja svodi na jučerašnji dan. Brtnvn Branimir Inić • Razvoj visokih tehnologija. B. Inii 71 .Strategijski menadžment J.

      "},"eligible_for_exclusive_trial_roadblock":false,"eligible_for_seo_roadblock":false,"exclusive_free_trial_roadblock_props_path":"/doc-page/exclusive-free-trial-props/114434477","flashes":[],"footer_props":{"urls":{"about":"/about","press":"/press","blog":"http://literally.scribd.com/","careers":"/careers","contact":"/contact","plans_landing":"/subscribe","referrals":"/referrals?source=footer","giftcards":"/giftcards","faq":"/faq","accessibility":"/accessibility-policy","faq_paths":{"accounts":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246346","announcements":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246066","copyright":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246086","downloading":"https://support.scribd.com/hc/articles/210135046","publishing":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246366","reading":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246406","selling":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246326","store":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246306","status":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/360001202872","terms":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246126","writing":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246366","adchoices":"https://support.scribd.com/hc/articles/210129366","paid_features":"https://support.scribd.com/hc/sections/202246306","failed_uploads":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210134586-Troubleshooting-uploads-and-conversions","copyright_infringement":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210128946-DMCA-copyright-infringement-takedown-notification-policy","end_user_license":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210129486","terms_of_use":"https://support.scribd.com/hc/en-us/articles/210129326-General-Terms-of-Use"},"publishers":"/publishers","static_terms":"/terms","static_privacy":"/privacy","copyright":"/copyright","ios_app":"https://itunes.apple.com/us/app/scribd-worlds-largest-online/id542557212?mt=8&uo=4&at=11lGEE","android_app":"https://play.google.com/store/apps/details?id=com.scribd.app.reader0&hl=en","books":"/books","sitemap":"/directory"}},"global_nav_props":{"header_props":{"logo_src":"/images/landing/home2_landing/scribd_logo_horiz_small.svg","root_url":"https://www.scribd.com/","search_term":"","small_logo_src":"/images/logos/scribd_s_logo.png","uploads_url":"/upload-document","search_props":{"redirect_to_app":true,"search_url":"/search","search_test":"control","query":"","search_page":false}},"user_menu_props":null,"sidebar_props":{"urls":{"bestsellers":"https://www.scribd.com/bestsellers","home":"https://www.scribd.com/","saved":"/saved","subscribe":"/archive/pmp_checkout?doc=114434477&metadata=%7B%22context%22%3A%22pmp%22%2C%22action%22%3A%22start_trial%22%2C%22logged_in%22%3Afalse%2C%22platform%22%3A%22web%22%7D","top_charts":"/bestsellers","upload":"https://www.scribd.com/upload-document"},"categories":{"book":{"icon":"icon-ic_book","icon_filled":"icon-ic_book_fill","url":"https://www.scribd.com/books","name":"Books","type":"book"},"news":{"icon":"icon-ic_articles","icon_filled":"icon-ic_articles_fill","url":"https://www.scribd.com/news","name":"News","type":"news"},"audiobook":{"icon":"icon-ic_audiobook","icon_filled":"icon-ic_audiobook_fill","url":"https://www.scribd.com/audiobooks","name":"Audiobooks","type":"audiobook"},"magazine":{"icon":"icon-ic_magazine","icon_filled":"icon-ic_magazine_fill","url":"https://www.scribd.com/magazines","name":"Magazines","type":"magazine"},"document":{"icon":"icon-ic_document","icon_filled":"icon-ic_document_fill","url":"https://www.scribd.com/docs","name":"Documents","type":"document"},"sheet_music":{"icon":"icon-ic_songbook","icon_filled":"icon-ic_songbook_fill","url":"https://www.scribd.com/sheetmusic","name":"Sheet Music","type":"sheet_music"}},"categories_array":["mixed","book","audiobook","magazine","news","document","sheet_music"],"selected_content_type":"mixed","username":"","search_overlay_props":{"search_input_props":{"focused":false,"keep_suggestions_on_blur":false}}}},"recommenders":{"related_titles_recommender":{"item_props":[{"type":"document","id":23635584,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/23635584/108x144/51197fb89c/1445373910?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/23635584/216x288/abd19f9bb3/1445373910?v=1","title":"MAKROOKRUZENJE","short_title":"MAKROOKRUZENJE","author":"api-19972990","tracking":{"object_type":"document","object_id":23635584,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"t0ZQ0dxgX3/1Achf1gaBC5ZrCB4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/23635584/MAKROOKRUZENJE"},{"type":"document","id":76228772,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/76228772/108x144/3cd0727c22/1324478488?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/76228772/216x288/96f5ae15c3/1324478488?v=1","title":"INDUSTRIJA","short_title":"INDUSTRIJA","author":"Petar Drobnjak","tracking":{"object_type":"document","object_id":76228772,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"BBp53QUvJUXMg/EUA5fjdV8pzWk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/76228772/INDUSTRIJA"},{"type":"document","id":92285118,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/108x144/3beb35cd3c/1411175009?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/216x288/727b8effda/1411175009?v=1","title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","short_title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","author":"Dusica Beba Arsenov","tracking":{"object_type":"document","object_id":92285118,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"7Y+0YAEwoowm7Y4hLp6vuF/0wnI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/92285118/Statisticki-Prikaz-Analize-Telekomunikacionih-Usluga"},{"type":"document","id":50781037,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/50781037/108x144/443a64f6da/1375274648?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/50781037/216x288/f4c8a29426/1375274648?v=1","title":"Istorija drumskog transporta","short_title":"Istorija drumskog transporta","author":"sirmad87","tracking":{"object_type":"document","object_id":50781037,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"Wi4PvjZKeSkoBQLA+vAKX+lXbYI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/50781037/Istorija-drumskog-transporta"},{"type":"document","id":128930441,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/128930441/108x144/dd6ab988ef/1396089353?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/128930441/216x288/1991925b16/1396089353?v=1","title":"bank djon","short_title":"bank djon","author":"Emir Trebo","tracking":{"object_type":"document","object_id":128930441,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"wKMCeqQAuJ9Z5eGbsX5xoyJxdS8="},"url":"https://www.scribd.com/doc/128930441/bank-djon"},{"type":"document","id":135877394,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/108x144/5c12905554/1405654881?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/216x288/f8a55087be/1405654881?v=1","title":"Orion telekom","short_title":"Orion telekom","author":"anci87abgd","tracking":{"object_type":"document","object_id":135877394,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"eV31DhN8a6pd5jCWVvS2dWJZaMI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/135877394/Orion-telekom"},{"type":"document","id":97097861,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/97097861/108x144/97d65617b8/1355073444?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/97097861/216x288/62b6159517/1355073444?v=1","title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","short_title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","author":"leajelena","tracking":{"object_type":"document","object_id":97097861,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"KXSc40RzDcw2/MZOkcwbRp6UvDA="},"url":"https://www.scribd.com/document/97097861/Seminarski-Rad-Upravljanje-Promenama"},{"type":"document","id":156852830,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/156852830/108x144/f637cb3ed8/1375138598?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/156852830/216x288/a5663a7c22/1375138598?v=1","title":"ruska eknomija","short_title":"ruska eknomija","author":"Virbo Art","tracking":{"object_type":"document","object_id":156852830,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"ynlSaoC/EkC1pfJ9t+L6sPxn5E0="},"url":"https://www.scribd.com/doc/156852830/ruska-eknomija"},{"type":"document","id":90853684,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/108x144/6a619fea38/1398572478?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/216x288/328b11cb86/1398572478?v=1","title":"Aerodromi-pravilnik","short_title":"Aerodromi-pravilnik","author":"Petar Gardasevic","tracking":{"object_type":"document","object_id":90853684,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"fCkcavKynvUMjjF4Tp57EtJ6i44="},"url":"https://www.scribd.com/document/90853684/Aerodromi-pravilnik"},{"type":"document","id":56526859,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/56526859/108x144/0605a29dd0/1361348415?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/56526859/216x288/c12559cefd/1361348415?v=1","title":"objektivna","short_title":"objektivna","author":"Danijela Rajlić","tracking":{"object_type":"document","object_id":56526859,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"g7j4lG6731ghbmITrCzBpZ62z5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/56526859/objektivna"},{"type":"document","id":121299400,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/108x144/b3544b4f57/1375636335?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/216x288/f41cbf12ec/1375636335?v=1","title":"Hrvatski identitet","short_title":"Hrvatski identitet","author":"Marino Badurina","tracking":{"object_type":"document","object_id":121299400,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"sT0nYLXnC3/GKew/bQ0SSVGyGbI="},"url":"https://www.scribd.com/document/121299400/Hrvatski-identitet"},{"type":"document","id":191453487,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/191453487/108x144/ea199a4190/1418024506?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/191453487/216x288/970e2451a3/1418024506?v=1","title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","short_title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","author":"Adrrij Lukic","tracking":{"object_type":"document","object_id":191453487,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"dlZ88Z+WnnNRD2EMDZ0zJKvGgG4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/191453487/Novi-Svetski-Poredak-krajnje-rešenje"},{"type":"document","id":22928876,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/108x144/9c3d6dcd45/1294229305?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/216x288/8b8fb7774a/1294229305?v=1","title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","short_title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","author":"Liliana Tatic","tracking":{"object_type":"document","object_id":22928876,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"5Q1J/oOZYHf/7e6OQ+8pq81cgEw="},"url":"https://www.scribd.com/document/22928876/ZAPADNI-BALKAN-I-EVROPSKA-UNIJA"},{"type":"document","id":118828362,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/118828362/108x144/e3bb15ff8e/1536996989?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/118828362/216x288/d89af56237/1536996989?v=1","title":"Krivicno pravo opsti dio","short_title":"Krivicno pravo opsti dio","author":"Emir Becirovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":118828362,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"SF0u9U3Uovitcm5xxgDUq0xgngk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/118828362/Krivicno-pravo-opsti-dio"},{"type":"document","id":30568594,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/30568594/108x144/88233f1d87/1518955866?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/30568594/216x288/2169325dbd/1518955866?v=1","title":"Organizacija timskog rada","short_title":"Organizacija timskog rada","author":"tamara_rosic","tracking":{"object_type":"document","object_id":30568594,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"/cajXgsCXVFW7rxJ7A2pd/4ugdM="},"url":"https://www.scribd.com/document/30568594/Organizacija-timskog-rada"},{"type":"document","id":81980580,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/81980580/108x144/905055bb89/1362591419?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/81980580/216x288/9ee40b9e60/1362591419?v=1","title":"Vidovi Saobracaja Transporta","short_title":"Vidovi Saobracaja Transporta","author":"ivanradojkovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":81980580,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"0IxzEFznlWA+CYGdYgnQayAWozw="},"url":"https://www.scribd.com/document/81980580/Vidovi-Saobracaja-Transporta"},{"type":"document","id":120911287,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/120911287/108x144/026aa66070/1536907200?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/120911287/216x288/40fef342ad/1536907200?v=1","title":"Testovi iz biologije","short_title":"Testovi iz biologije","author":"Vlada Brada Milicic","tracking":{"object_type":"document","object_id":120911287,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"nsq2uAiNeA1lhNDmPHiWqUaQUVs="},"url":"https://www.scribd.com/doc/120911287/Testovi-iz-biologije"},{"type":"document","id":178076161,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/108x144/faf5d7ef92/1400326226?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/216x288/cb5e060e43/1400326226?v=1","title":"3 Organizacija specijalnih događaja","short_title":"3 Organizacija specijalnih događaja","author":"europlakat","tracking":{"object_type":"document","object_id":178076161,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"BXh+rT5En9bGEQ/003FYUvNTM4k="},"url":"https://www.scribd.com/doc/178076161/3-Organizacija-specijalnih-događaja"},{"type":"document","id":43301997,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/108x144/b7ae4e0427/1359625681?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/216x288/e1634c021a/1359625681?v=1","title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","short_title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","author":"maxmira","tracking":{"object_type":"document","object_id":43301997,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"jr9iFx+8trYn0sUXoYttdQFYpFw="},"url":"https://www.scribd.com/document/43301997/Timski-Rad-u-Novom-Milenijumu"},{"type":"document","id":108953603,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/108x144/a8237cd947/1425834816?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/216x288/8d66b544a5/1425834816?v=1","title":"Celulit","short_title":"Celulit","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":108953603,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"Cdhu0OqRafPJQNZ3GSS2FxSMQ+s="},"url":"https://www.scribd.com/doc/108953603/Celulit"},{"type":"document","id":106007561,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/108x144/07224ea5a2/1354157294?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/216x288/bfb4a1b6a3/1354157294?v=1","title":"Oci","short_title":"Oci","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":106007561,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"U4yp94dndP/U44tMz8F1hWuTJs4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/106007561/Oci"},{"type":"document","id":114434470,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/108x144/8b7afedfca/1408524328?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/216x288/2b11a8bab9/1408524328?v=1","title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","short_title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":114434470,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"NhWetTHEfNzSfbYtZgHIQxnbpQw="},"url":"https://www.scribd.com/doc/114434470/16-04-08-analiza-eksternog-okruzenja02"},{"type":"document","id":100124381,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100124381/108x144/9d96424590/1504004092?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100124381/216x288/0c776b59fd/1504004092?v=1","title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","short_title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100124381,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"aN5ngq654CyDr1vgTtMz4Rlv+5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/100124381/Marihuana-The-Forbidden-Medicine"},{"type":"document","id":96071294,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/108x144/5484890eaa/1338928945?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/216x288/6422fa6e3b/1338928945?v=1","title":"Keksi Od Limuna","short_title":"Keksi Od Limuna","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":96071294,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"dTszKoBTI+ddbXaCHpzfsNA2ZLc="},"url":"https://www.scribd.com/doc/96071294/Keksi-Od-Limuna"},{"type":"document","id":100925603,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100925603/108x144/146fcb44f9/1343138859?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100925603/216x288/06fbe0a669/1343138859?v=1","title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","short_title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100925603,"track":"flattened_recommender","doc_uuid":"RMSMePoiQNSEx4XaSKzTzcJxArg="},"url":"https://www.scribd.com/doc/100925603/Laneno-Ulje-i-Semenke-Lana"}],"title_link":null,"title":null,"track_opts":{"compilation_id":"AzcTYMECJGxV8Wlm26gPPWWJ6Bs=","module_id":"qcDFHYAfCenBmGgCmDB1omZpDdQ=","widget_name":"right sidebar","track_id":"flattened_recommender"}},"footer_recommenders":{"recommenders":[{"item_props":[{"type":"document","id":23635584,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/23635584/108x144/51197fb89c/1445373910?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/23635584/216x288/abd19f9bb3/1445373910?v=1","title":"MAKROOKRUZENJE","short_title":"MAKROOKRUZENJE","author":"api-19972990","tracking":{"object_type":"document","object_id":23635584,"track":"similar_to","doc_uuid":"t0ZQ0dxgX3/1Achf1gaBC5ZrCB4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/23635584/MAKROOKRUZENJE"},{"type":"document","id":76228772,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/76228772/108x144/3cd0727c22/1324478488?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/76228772/216x288/96f5ae15c3/1324478488?v=1","title":"INDUSTRIJA","short_title":"INDUSTRIJA","author":"Petar Drobnjak","tracking":{"object_type":"document","object_id":76228772,"track":"similar_to","doc_uuid":"BBp53QUvJUXMg/EUA5fjdV8pzWk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/76228772/INDUSTRIJA"},{"type":"document","id":92285118,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/108x144/3beb35cd3c/1411175009?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/92285118/216x288/727b8effda/1411175009?v=1","title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","short_title":"Statisticki Prikaz Analize Telekomunikacionih Usluga","author":"Dusica Beba Arsenov","tracking":{"object_type":"document","object_id":92285118,"track":"similar_to","doc_uuid":"7Y+0YAEwoowm7Y4hLp6vuF/0wnI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/92285118/Statisticki-Prikaz-Analize-Telekomunikacionih-Usluga"},{"type":"document","id":50781037,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/50781037/108x144/443a64f6da/1375274648?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/50781037/216x288/f4c8a29426/1375274648?v=1","title":"Istorija drumskog transporta","short_title":"Istorija drumskog transporta","author":"sirmad87","tracking":{"object_type":"document","object_id":50781037,"track":"similar_to","doc_uuid":"Wi4PvjZKeSkoBQLA+vAKX+lXbYI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/50781037/Istorija-drumskog-transporta"},{"type":"document","id":128930441,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/128930441/108x144/dd6ab988ef/1396089353?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/128930441/216x288/1991925b16/1396089353?v=1","title":"bank djon","short_title":"bank djon","author":"Emir Trebo","tracking":{"object_type":"document","object_id":128930441,"track":"similar_to","doc_uuid":"wKMCeqQAuJ9Z5eGbsX5xoyJxdS8="},"url":"https://www.scribd.com/doc/128930441/bank-djon"},{"type":"document","id":135877394,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/108x144/5c12905554/1405654881?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/135877394/216x288/f8a55087be/1405654881?v=1","title":"Orion telekom","short_title":"Orion telekom","author":"anci87abgd","tracking":{"object_type":"document","object_id":135877394,"track":"similar_to","doc_uuid":"eV31DhN8a6pd5jCWVvS2dWJZaMI="},"url":"https://www.scribd.com/doc/135877394/Orion-telekom"},{"type":"document","id":97097861,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/97097861/108x144/97d65617b8/1355073444?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/97097861/216x288/62b6159517/1355073444?v=1","title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","short_title":"Seminarski Rad Upravljanje Promenama","author":"leajelena","tracking":{"object_type":"document","object_id":97097861,"track":"similar_to","doc_uuid":"KXSc40RzDcw2/MZOkcwbRp6UvDA="},"url":"https://www.scribd.com/document/97097861/Seminarski-Rad-Upravljanje-Promenama"},{"type":"document","id":156852830,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/156852830/108x144/f637cb3ed8/1375138598?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/156852830/216x288/a5663a7c22/1375138598?v=1","title":"ruska eknomija","short_title":"ruska eknomija","author":"Virbo Art","tracking":{"object_type":"document","object_id":156852830,"track":"similar_to","doc_uuid":"ynlSaoC/EkC1pfJ9t+L6sPxn5E0="},"url":"https://www.scribd.com/doc/156852830/ruska-eknomija"},{"type":"document","id":90853684,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/108x144/6a619fea38/1398572478?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/90853684/216x288/328b11cb86/1398572478?v=1","title":"Aerodromi-pravilnik","short_title":"Aerodromi-pravilnik","author":"Petar Gardasevic","tracking":{"object_type":"document","object_id":90853684,"track":"similar_to","doc_uuid":"fCkcavKynvUMjjF4Tp57EtJ6i44="},"url":"https://www.scribd.com/document/90853684/Aerodromi-pravilnik"},{"type":"document","id":56526859,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/56526859/108x144/0605a29dd0/1361348415?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/56526859/216x288/c12559cefd/1361348415?v=1","title":"objektivna","short_title":"objektivna","author":"Danijela Rajlić","tracking":{"object_type":"document","object_id":56526859,"track":"similar_to","doc_uuid":"g7j4lG6731ghbmITrCzBpZ62z5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/56526859/objektivna"},{"type":"document","id":121299400,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/108x144/b3544b4f57/1375636335?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/121299400/216x288/f41cbf12ec/1375636335?v=1","title":"Hrvatski identitet","short_title":"Hrvatski identitet","author":"Marino Badurina","tracking":{"object_type":"document","object_id":121299400,"track":"similar_to","doc_uuid":"sT0nYLXnC3/GKew/bQ0SSVGyGbI="},"url":"https://www.scribd.com/document/121299400/Hrvatski-identitet"},{"type":"document","id":191453487,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/191453487/108x144/ea199a4190/1418024506?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/191453487/216x288/970e2451a3/1418024506?v=1","title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","short_title":"Novi_Svetski_Poredak_-_krajnje_rešenje","author":"Adrrij Lukic","tracking":{"object_type":"document","object_id":191453487,"track":"similar_to","doc_uuid":"dlZ88Z+WnnNRD2EMDZ0zJKvGgG4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/191453487/Novi-Svetski-Poredak-krajnje-rešenje"},{"type":"document","id":22928876,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/108x144/9c3d6dcd45/1294229305?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/22928876/216x288/8b8fb7774a/1294229305?v=1","title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","short_title":"\"ZAPADNI BALKAN\" I EVROPSKA UNIJA          ","author":"Liliana Tatic","tracking":{"object_type":"document","object_id":22928876,"track":"similar_to","doc_uuid":"5Q1J/oOZYHf/7e6OQ+8pq81cgEw="},"url":"https://www.scribd.com/document/22928876/ZAPADNI-BALKAN-I-EVROPSKA-UNIJA"},{"type":"document","id":118828362,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/118828362/108x144/e3bb15ff8e/1536996989?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/118828362/216x288/d89af56237/1536996989?v=1","title":"Krivicno pravo opsti dio","short_title":"Krivicno pravo opsti dio","author":"Emir Becirovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":118828362,"track":"similar_to","doc_uuid":"SF0u9U3Uovitcm5xxgDUq0xgngk="},"url":"https://www.scribd.com/doc/118828362/Krivicno-pravo-opsti-dio"},{"type":"document","id":30568594,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/30568594/108x144/88233f1d87/1518955866?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/30568594/216x288/2169325dbd/1518955866?v=1","title":"Organizacija timskog rada","short_title":"Organizacija timskog rada","author":"tamara_rosic","tracking":{"object_type":"document","object_id":30568594,"track":"similar_to","doc_uuid":"/cajXgsCXVFW7rxJ7A2pd/4ugdM="},"url":"https://www.scribd.com/document/30568594/Organizacija-timskog-rada"},{"type":"document","id":81980580,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/81980580/108x144/905055bb89/1362591419?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/81980580/216x288/9ee40b9e60/1362591419?v=1","title":"Vidovi Saobracaja Transporta","short_title":"Vidovi Saobracaja Transporta","author":"ivanradojkovic","tracking":{"object_type":"document","object_id":81980580,"track":"similar_to","doc_uuid":"0IxzEFznlWA+CYGdYgnQayAWozw="},"url":"https://www.scribd.com/document/81980580/Vidovi-Saobracaja-Transporta"},{"type":"document","id":120911287,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/120911287/108x144/026aa66070/1536907200?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/120911287/216x288/40fef342ad/1536907200?v=1","title":"Testovi iz biologije","short_title":"Testovi iz biologije","author":"Vlada Brada Milicic","tracking":{"object_type":"document","object_id":120911287,"track":"similar_to","doc_uuid":"nsq2uAiNeA1lhNDmPHiWqUaQUVs="},"url":"https://www.scribd.com/doc/120911287/Testovi-iz-biologije"},{"type":"document","id":178076161,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/108x144/faf5d7ef92/1400326226?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/178076161/216x288/cb5e060e43/1400326226?v=1","title":"3 Organizacija specijalnih događaja","short_title":"3 Organizacija specijalnih događaja","author":"europlakat","tracking":{"object_type":"document","object_id":178076161,"track":"similar_to","doc_uuid":"BXh+rT5En9bGEQ/003FYUvNTM4k="},"url":"https://www.scribd.com/doc/178076161/3-Organizacija-specijalnih-događaja"},{"type":"document","id":43301997,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/108x144/b7ae4e0427/1359625681?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/43301997/216x288/e1634c021a/1359625681?v=1","title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","short_title":"Timski Rad u Novom Milenijumu","author":"maxmira","tracking":{"object_type":"document","object_id":43301997,"track":"similar_to","doc_uuid":"jr9iFx+8trYn0sUXoYttdQFYpFw="},"url":"https://www.scribd.com/document/43301997/Timski-Rad-u-Novom-Milenijumu"}],"title_link":null,"title":"Documents Similar To Eksterno okruzenje 1","track_opts":{"compilation_id":"AzcTYMECJGxV8Wlm26gPPWWJ6Bs=","module_id":"EXmXg2bC+B4hGmN/0ImM343yNiI=","widget_name":"document_carousel"}},{"item_props":[{"type":"document","id":108953603,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/108x144/a8237cd947/1425834816?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/108953603/216x288/8d66b544a5/1425834816?v=1","title":"Celulit","short_title":"Celulit","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":108953603,"track":"from_user","doc_uuid":"Cdhu0OqRafPJQNZ3GSS2FxSMQ+s="},"url":"https://www.scribd.com/doc/108953603/Celulit"},{"type":"document","id":106007561,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/108x144/07224ea5a2/1354157294?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/106007561/216x288/bfb4a1b6a3/1354157294?v=1","title":"Oci","short_title":"Oci","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":106007561,"track":"from_user","doc_uuid":"U4yp94dndP/U44tMz8F1hWuTJs4="},"url":"https://www.scribd.com/doc/106007561/Oci"},{"type":"document","id":114434470,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/108x144/8b7afedfca/1408524328?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/114434470/216x288/2b11a8bab9/1408524328?v=1","title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","short_title":"16-04-08 analiza eksternog okruzenja02","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":114434470,"track":"from_user","doc_uuid":"NhWetTHEfNzSfbYtZgHIQxnbpQw="},"url":"https://www.scribd.com/doc/114434470/16-04-08-analiza-eksternog-okruzenja02"},{"type":"document","id":100124381,"thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100124381/108x144/9d96424590/1504004092?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100124381/216x288/0c776b59fd/1504004092?v=1","title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","short_title":"Marihuana, The Forbidden Medicine","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100124381,"track":"from_user","doc_uuid":"aN5ngq654CyDr1vgTtMz4Rlv+5w="},"url":"https://www.scribd.com/document/100124381/Marihuana-The-Forbidden-Medicine"},{"type":"document","id":96071294,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/108x144/5484890eaa/1338928945?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/96071294/216x288/6422fa6e3b/1338928945?v=1","title":"Keksi Od Limuna","short_title":"Keksi Od Limuna","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":96071294,"track":"from_user","doc_uuid":"dTszKoBTI+ddbXaCHpzfsNA2ZLc="},"url":"https://www.scribd.com/doc/96071294/Keksi-Od-Limuna"},{"type":"document","id":100925603,"thumb_url":"https://imgv2-1-f.scribdassets.com/img/document/100925603/108x144/146fcb44f9/1343138859?v=1","retina_thumb_url":"https://imgv2-2-f.scribdassets.com/img/document/100925603/216x288/06fbe0a669/1343138859?v=1","title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","short_title":"Laneno Ulje i Semenke Lana","author":"adameva2501","tracking":{"object_type":"document","object_id":100925603,"track":"from_user","doc_uuid":"RMSMePoiQNSEx4XaSKzTzcJxArg="},"url":"https://www.scribd.com/doc/100925603/Laneno-Ulje-i-Semenke-Lana"}],"title_link":null,"title":"More From adameva2501","track_opts":{"compilation_id":"AzcTYMECJGxV8Wlm26gPPWWJ6Bs=","module_id":"RBaE/PCKu/uY4xdhn5sT6xj801M=","widget_name":"document_carousel"}}]},"seo_new_docs_recommenders":{"recommenders":[]}},"seo_roadblock_props_path":"/doc-page/seo-roadblock-props/114434477","signup_context":null,"toolbar":{"search_path":"/search-4gen?allowed_pages=1%2C2&auth_token=2iDFZfO1j1MyXVPdnkzVO2qRY5g%3D&authenticity_token=zT2Lpx1ewyVCcTZ47n0rWRaCCJSQ21%2Fus9wRAG0eKtjtZKkbStk%2FF2R8Higtf6JBZhuO%2Bo8p6r8aat9YZXtWBg%3D%3D&expires=1537990747&wordDocumentId=114434477&wordUploadId=118058802"},"renewal_nag_props":null}-->