www.istame.

gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ISSN 1792-5193

policy brief

Κείμενα Δημόσιας Πολιτικής
Συνοπτικη Παρουσιαση tου Αγροτικου Tομεα
Δυνατοτητες Και Προοπτικες

στην

Ελλαδα

Μαρία Καλοφώνου

policy brief

1

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15

Περιεχόμενα
Εισαγωγή
1. Συμμετοχή του Αγροτικού Τομέα στην Οικονομία
2. Συμβολή αγροτικού τομέα στη διαμόρφωση εμπορικών συναλλαγών
3. Απασχόληση στον Αγροτικό Τομέα
4. Ιδιομορφία των Αγροτικών Εκμεταλλεύσεων
5. Ιδιαιτερότητες της Αγροτικής Παραγωγής
6. Ο ρόλος του σύγχρονου αγρότη
7. Περιβάλλον και Γεωργία
8. Βιολογική Γεωργία: μια προοπτική για ποιότητα και ανάπτυξη
9. Εξωτερικές παρεμβάσεις στην αγροτική οικονομία
10. Γενικές διαπιστώσεις
Βιβλιογραφια

3
3
6
7
11
12
12
13
13
13
19
22

Περίληψη
Στο παρακάτω κείμενο επιχειρείται μια συνοπτική, συγκριτική παρουσίαση του αγροτικού
τομέα συμπεριλαμβανομένων των αδυναμιών και δυνατοτήτων του στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής οικογένειας, με σκοπό τον προσδιορισμό των προοπτικών επιβίωσης του αγροτικού
κόσμου.
Περιγράφεται συνοπτικά η συνεισφορά του αγροτικού τομέα στην οικονομία της χώρας
μας, αλλά και αυτή των κρατών – μελών της ΕΕ-27, η συμμετοχή της αγροτικής παραγωγής
της Ελλάδας στο σύνολο της Ευρωπαϊκής παραγωγής, καθώς και ο ρόλος του αγροτικού τομέα στο εμπορικό ισοζύγιο. Παρουσιάζονται οι ιδιαιτερότητες του εν λόγω τομέα στην Ελλάδα,
οι αποκλίσεις της οικονομικής θεωρίας όσον αφορά στην αγροτική παραγωγή, οι περιβαλλοντικές ανησυχίες και προβληματισμοί που φέρνουν στο προσκήνιο την επιτακτική αναζήτηση
εναλλακτικής πολιτικής μιας βιώσιμης αγροτικής ανάπτυξης.
Για την κατανόηση των σημερινών εξελίξεων που αφορούν στην Κοινή Αγροτική Πολιτική
(ΚΑΠ) αλλά και στο ρόλο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) στο διεθνές εμπόριο
κρίνεται αναγκαία μια σύντομη αναδρομή στο καθεστώς της ΚΑΠ αλλά και στο καθεστώς
εμπορίας των αγροτικών προϊόντων, στη Συμφωνία του Γύρου της Ουρουγουάης, καθώς και
στο αδιέξοδο των συνομιλιών του Γύρου της Ντόχα.

2

policy brief

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15

Ε ισαγωγη
Τον τελευταίο καιρό, ο αγροτικός τομέας
έχει υποστεί αρκετούς ισχυρούς κλυδωνισμούς,
όπως οι υψηλές τιμές του πετρελαίου, οι ραγδαίες αυξήσεις των τιμών βασικών προϊόντων
(εισροών), οι εμπορικοί περιορισμοί, χωρίς βέβαια να παραβλέπεται η τρέχουσα οικονομική
κρίση, η σοβαρότερη από τη δεκαετία του 1930.
Οι αγρότες καλούνται να προσαρμοσθούν στο
συνεχώς μεταβαλλόμενο οικονομικό περιβάλλον
και να διαχειριστούν τις εκμεταλλεύσεις τους
βασιζόμενοι σε ορθές επιχειρηματικές πρακτικές όπως συμβαίνει και σε κάθε άλλο παραγωγικό κλάδο. Καλούνται να παράγουν προϊόντα
ποιότητας που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις
του καταναλωτή, σεβόμενοι το φυσικό περιβάλλον στο οποίο ζουν και δημιουργούν.

Σ υμμετοχή του Α γροτικού Τ ο μέα στην Ο ικονομία
Ο αγροτικός τομέας αποτελούσε πάντα έναν
από τους σημαντικότερους τομείς παραγωγής
στη χώρα μας. Η σπουδαιότητα του είναι πολλαπλή τόσο για την οικονομία όσο και για την

ελληνική κοινωνία. Η γεωργία εξακολουθεί να
συμβάλλει αποφασιστικά στην ανάπτυξη της
υπαίθρου. Οι αγρότες εκπληρώνουν πολλές και
διαφορετικές λειτουργίες, από την παραγωγή
γεωργικών προϊόντων για διατροφή ή μη, μέχρι
τη διαχείριση της υπαίθρου, τη διατήρηση της
φύσης και τον τουρισμό, αναδεικνύοντας έτσι
την πολυλειτουργικότητα της υπαίθρου.
Αν και τα τελευταία χρόνια η συμμετοχή του
αγροτικού τομέα στην ελληνική οικονομία έχει
μειωθεί σημαντικά, παραμένει σε υψηλά επίπεδα συγκρινόμενη με αυτή άλλων κρατών μελών
της ΕΕ.
Συγκεκριμένα, η συμβολή του εν λόγω τομέα στην οικονομία το 2010 ανέρχεται σε 4,5%
του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ)
ενώ αντίστοιχα σε 2,9% στην ΕΕ-27 και στην
Ευρωζώνη. Κατά την τελευταία δεκαετία, στις
μεσογειακές χώρες η συμμετοχή του γεωργικού τομέα κινείται σε επίπεδα ανώτερα πάντα
από αυτά της ΕΕ-27, κατά τι χαμηλότερα από
την Ελλάδα. Στις νεοεισερχόμενες χώρες όπως
η Βουλγαρία και η Ρουμανία η αγροτική παραγωγή συμμετέχει στο συνολικό ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) σε ποσοστά άνω του 10%,
παρά την κατά 50% περίπου μείωση που έχει
υποστεί από το 2000.

policy brief

3

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
Συνεισφορά Αγροτικού Τομέα (σε τιμές παραγωγού*) στην Οικονομία
2000

2001

2002

4

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010**

EΕ - 27

3,2

3,3

3,1

3,0

3,0

2,8

2,8

2,9

3,0

2,7

2,9

EΕ - 15

3,0

2,9

2,7

2,6

2,6

2,4

2,4

2,5

2,5

2,3

2,5

Euro area (16)

3,4

3,4

3,2

3,1

3,1

2,9

2,9

3,0

3,0

2,8

2,9

ΒΕΛΓΙΟ

2,7

2,7

2,3

2,4

2,3

2,2

2,2

2,2

2,1

2,0

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ

24,1

25,6

22,4

18,2

17,7

15,5

14,0

11,6

13,5

11,1

10,8

ΤΣΕΧΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

4,6

5,1

4,7

3,5

4,1

3,6

3,3

3,5

3,6

2,6

2,9

ΔΑΝΙΑ

4,5

4,8

4,2

4,0

4,0

3,9

3,8

4,1

4,1

3,8

4,0

ΓΕΡΜΑΝΙΑ

1,9

2,0

1,8

1,7

1,8

1,7

1,7

1,9

2,0

1,8

1,8

ΕΣΘΟΝΙΑ

5,9

6,5

5,7

4,8

4,9

4,9

4,3

4,8

4,3

4,0

4,4

ΙΡΛΑΝΔΙΑ

4,9

4,8

4,0

3,7

3,6

3,3

3,2

3,2

3,3

3,0

3,4

ΕΛΛΑΔΑ

7,1

6,9

6,4

6,1

5,6

5,6

4,8

4,7

4,4

4,2

4,5

ΙΣΠΑΝΙΑ

5,2

5,3

5,0

5,1

4,6

4,1

3,8

4,0

3,8

3,4

3,6

ΓΑΛΛΙΑ

3,9

3,9

3,7

3,5

3,5

3,3

3,3

3,5

3,5

3,2

3,4

ΙΤΑΛΙΑ

3,4

3,5

3,4

3,3

3,3

3,0

2,9

3,0

3,1

2,9

2,9

5,3

5,1

4,8

4,3

4,0

3,7

3,9

ΚΥΠΡΟΣ

2003

ΛΕΤΟΝΙΑ

5,4

5,8

5,5

5,2

5,7

5,6

5,3

5,7

4,9

4,3

4,9

ΛΙΘΟΥΑΝΙΑ

9,2

8,7

8,0

7,2

7,0

7,3

6,1

7,3

7,2

6,2

6,9

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ

1,1

1,0

1,1

1,0

1,0

0,9

0,9

1,0

0,8

0,7

0,8

ΟΥΓΓΑΡΙΑ

9,4

10,6

9,5

7,3

8,0

6,7

6,2

7,1

7,7

5,9

6,8

ΜΑΛΤΑ

3,1

3,3

3,0

2,6

2,5

2,3

2,3

2,2

2,2

2,2

2,0

ΟΛΛΑΝΔΙΑ

4,7

4,8

4,5

4,3

4,1

4,1

4,1

4,2

4,1

3,9

4,3

ΑΥΣΤΡΙΑ

2,5

2,6

2,5

2,4

2,3

2,2

2,2

2,4

2,4

2,2

2,3

ΠΟΛΩΝΙΑ

6,7

7,9

6,1

5,4

6,7

6,7

5,8

6,5

6,3

4,4

5,6

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

4,7

4,9

4,5

4,4

4,5

4,1

4,1

3,9

4,0

3,9

4,0

ΡΟΥΜΑΝΙΑ

19,6

24,7

21,0

20,8

23,7

19,9

16,5

13,5

13,2

10,6

13,2

ΣΛΟΒΕΝΙΑ

4,4

4,3

4,4

3,5

3,8

3,5

3,2

3,4

3,3

3,0

3,0

ΣΛΟΒΑΚΙΑ

6,0

6,7

6,7

5,8

5,5

4,5

4,1

4,0

3,7

2,9

2,8

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ

2,6

2,3

2,2

2,1

2,0

2,0

2,0

2,1

2,1

2,1

2,1

ΣΟΥΗΔΙΑ

1,6

1,5

1,6

1,6

1,5

1,4

1,4

1,6

1,5

1,3

1,6

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ

1,3

1,3

1,3

1,2

1,3

1,2

1,1

1,2

1,3

1,3

1,6

Πηγή: Eurostat
* Τιμή παραγωγού: η παραγωγή αποτιμάται σε τιμές που εισπράττει ο παραγωγός, προ φορολόγησης, και συμπεριλαμβάνει τις επιδοτήσεις.
Η παραγωγή του κλάδου αποτελεί το άθροισμα της παραγωγής αγροτικών προϊόντων, και αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται από μη
διαχωρίσιμες μη αγροτικές δευτερεύουσες δραστηριότητες.
** Εκτιμήσεις

policy brief

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
Αναφορικά με το σύνολο της αγροτικής οικονομίας της Ευρώπης των 27, οι χώρες με τη μεγαλύτερη συμμετοχή στην ευρωπαϊκή αγροτική παραγωγή είναι η Γαλλία 18,5%, η Γερμανία 12,9%,
η Ιταλία 12,6% και η Ισπανία 11%. Αντίθετα, τα
νέα κράτη - μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης εμφανίζουν συμμετοχή κάτω του 1%. Η Ελλάδα συνεισφέρει το 2,9% της αγροτικής παραγωγής της ΕΕ.
Η συμμετοχή του αγροτικού τομέα κάθε κράτους
– μέλους εμφανίζεται στο παρακάτω διάγραμμα.

γενή τομέα και ο αγροτικός τομέας συμμετέχει
με μεγάλο ποσοστό τόσο στην οικονομική ανάπτυξη όσο και στην απασχόληση. Καθώς όμως
αλλάζει η δομή της οικονομίας μιας χώρας μέσω
της διαδικασίας ανάπτυξης, παρατηρείται μείωση της συμμετοχής του αγροτικού τομέα στην
συνολική παραγωγή και παράλληλη μείωση της
απασχόλησης στον αγροτικό τομέα.
Σε ανεπτυγμένες χώρες η συμμετοχή του
αγροτικού τομέα στην οικονομική ανάπτυξη και

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 1
Συμμετοχή αγροτικής παραγωγής κρατών - μελών στην αγροτική παραγωγή της ΕΕ-27 το έτος 2010

SE 1,4%
FI 1,0%
SK 0,5%

UK 6,7%

BG 1,1%
CZ 1,1%

BE 2,2%

SI 0,3%
DK 2,6%

RO 4,4%

DE 12,9%

PT 1,9%
PL 5,2%

EE 0,2%
IE 1,6%

AT 1,8%

EL 2,9%

NL 7,1%
ES 11,0%

MT 0,0%
HU 1,8%
LU 0,1%
LT 0,5%
LV 0,3%
CY 0,2%

IT 12,6%

FR 18,5%

Πηγή: Eurostat

Όπως είναι γνωστό, η θέση του αγροτικού
τομέα στην οικονομία μεταβάλλεται σημαντικά ανάλογα με τους ρυθμούς της οικονομικής
ανάπτυξης και το βιοτικό επίπεδο των πολιτών.
Σε χώρες με χαμηλή οικονομική ανάπτυξη και
χαμηλά εισοδήματα το μεγαλύτερο μέρος του
πληθυσμού τείνει να απασχολείται στον πρωτο-

την απασχόληση είναι μικρή και, συνεπώς, ο
ρόλος του στην οικονομική ανάπτυξη και μεγέθυνση είναι μειωμένος, ενώ παράλληλα γίνεται μεταφορά πόρων από τον πρωτογενή τομέα
προς τη μεταποίηση – βιομηχανία και προς τις
υπηρεσίες.

policy brief

5

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15

Σ υμβολή Α γροτικού Τ ομέα στη
Δ ιαμόρφωση Ε μπορικών Σ υναλ λαγών
Τα αγροτικά προϊόντα συμβάλλουν σημαντικά στη διαμόρφωση του ελληνικού εμπορικού
ισοζυγίου. Οι εξαγωγές των αγροτικών προϊόντων αποτελούν το 27% περίπου των συνολικών
εξαγωγών της χώρας. Κυριότερες κατηγορίες
προϊόντων που εξάγονται είναι φρούτα, λαχανικά και ελαιόλαδο. Σύμφωνα με τα τελευταία
διαθέσιμα στοιχεία έτους 2009, οι βασικότεροι
εξαγωγικοί μας εταίροι είναι οι Ιταλία, Γερμανία, Τουρκία, Βουλγαρία, Ηνωμένο Βασίλειο
και Κύπρος, όπου απορροφούν το 50% περίπου
των εξαγόμενων αγροτικών προϊόντων.

Αντίστοιχα, οι εισαγωγές αναλογούν στο
13% περίπου των συνολικών εισαγωγών μας
και εμφανίζουν μικρές διακυμάνσεις την περίοδο 2000 – 2009. Κυριότεροι εισαγωγικοί
εμπορικοί εταίροι είναι οι Γερμανία, Ολλανδία,
Γαλλία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ισπανία και
Βέλγιο, από τους οποίους εισάγουμε το 60%
περίπου των εισαγόμενων αγροτικών προϊόντων. Οι βασικότερες εισαγωγές γίνονται σε
κρέατα και γαλακτοκομικά προϊόντα.
Σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, οι εξαγωγές αγροτικών προϊόντων κυμαίνονται σε 26%-32% παρουσιάζοντας μικρές διακυμάνσεις την περίοδο 2005 – 2009 συγκριτικά με το σύνολο των
εξαγωγών. Οι εισαγωγές αντίστοιχα αναλογούν
στο 16% περίπου των συνολικών εισαγωγών.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2
Εμπορικό Ισοζύγιο αγροτικών προϊόντων σε σύγκριση με το σύνολο των προϊόντων
σε εκατ. ευρώ

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Αγροτικά

5.218

5.298

5.625

5.748

5.889

6.743

7.039

6.396

Σύνολο προϊόντων

38.304

41.389

44.611

45.984

50.551

55.690

60.670

48.087

Αγροτικά

3.309

3.408

3.121

3.753

3.753

3.702

3.995

3.998

Σύνολο προϊόντων

12.057

12.449

13.088

14.783

16.434

17.137

17.334

14.393

Αγροτικά

-1.909

-1.890

-2.504

-1.995

-2.136

-3.041

-3.044

-2.398

Σύνολο προϊόντων

-26.246

-28.940

-31.524

-31.201

-34.117

-38.553

-43.336

-33.695

Εισαγωγές

Εξαγωγές

Ισοζύγιο

Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ., Δ/νση Αγροτικής Πολιτικής - Υπ. Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων

6

policy brief

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
Εμπορικό Ισοζύγιο αγροτικών προϊόντων σε σύγκριση με το σύνολο των προϊόντων μεταξύ Ελλάδας και ΕΕ
σε εκατ. ευρώ

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Αγροτικά

3.176

3.219

4.161

4.255

4.322

5.075

5.280

5.042

Σύνολο προϊόντων

17.024

18.046

26.746

26.687

27.615

32.233

33.331

27.577

Αγροτικά

1.361

1.515

1.988

2.533

2.411

2.589

2.767

2.741

Σύνολο προϊόντων

4.283

4.603

7.521

8.189

8.928

11.114

11.102

9.011

Αγροτικά

-1.815

-1.704

-2.172

-1.722

-1.910

-2.486

-2.513

-2.300

Σύνολο προϊόντων

-12.742

-13.443

-19.225

-18.498

-18.688

-21.120

-22.229

-18.566

Εισαγωγές

Εξαγωγές

Ισοζύγιο

Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ., Δ/νση Αγροτικής Πολιτικής - Υπ. Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων

Α πασχόληση
Τ ομέα

στον

Α γροτικό

Οι αγροτικές περιοχές στην Ευρώπη παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία όσον αφορά στις δομές του πληθυσμού και στις παραδόσεις και
χαρακτηρίζονται από διαφορετικές οικονομικές
και κοινωνικές δομές και αγορές εργασίας.
Κατά την περίοδο 2000 – 2009, η απασχόληση στον αγροτικό τομέα στις χώρες της ΕΕ27 μειώθηκε κατά 25% περίπου σύμφωνα με
στοιχεία της Eurostat. Αυτό αντιστοιχεί σε 3,7
εκατ. θέσεις εργασίας πλήρους απασχόλησης [1].
Αξίζει να σημειωθεί ότι το 2009, ο συνολικός αριθμός των θέσεων πλήρους απασχόλησης ήταν 11,2 εκατ. θέσεις εργασίας πλήρους
απασχόλησης, εκ των οποίων 5,4 εκατ. στην
1. Προκειμένου να ληφθεί υπόψη η μερική απασχόληση
και η εποχιακή εργασία, η αγροτική απασχόληση μετριέται
σε Annual Work Units (AWUs) - Ετήσιες Μονάδες Εργασίας
(ΕΜΕ). Μια ΕΜΕ ισοδυναμεί με εργασία πλήρους απασχόλησης ενός ατόμου για τη διάρκεια ενός έτους

ΕΕ-15 και 5,8 εκατ. στα 12 νέα κράτη - μέλη.
Αντίστοιχα, στην ΕΕ-15 η μείωση ανήλθε σε
17% ενώ στα δώδεκα νέα κράτη – μέλη που
εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση μεταξύ
2004 και 2007 σε 31%. Τη μικρότερη μείωση
2,6% εμφάνισε η χώρα μας και τη μεγαλύτερη
η Εσθονία 55%.
Το πραγματικό αγροτικό εισόδημα [2] την ίδια
χρονική περίοδο αυξήθηκε κατά μέσο όρο 5%
στην ΕΕ-27. Στην ΕΕ-15 μειώθηκε κατά 10%
ενώ αυξήθηκε θεαματικά, 61%, στα δώδεκα νέα
κράτη – μέλη. Χωρίς τη βασική οικονομική στήριξη μέσω των άμεσων ενισχύσεων της Κοινής
Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), οι αγρότες δεν θα
ήταν σε θέση να παράγουν αγαθά που διατίθε2. Κατά τη Eurostat, ως αγροτικό εισόδημα θεωρείται
ότι περιλαμβάνει το γενικό εισόδημα που δημιουργείται από
τις αγροτικές δραστηριότητες, καθώς και αυτό των μη διαχωρίσιμων γεωργικών εισοδημάτων από δευτερεύουσες
δραστηριότητες κατά τη διάρκεια μιας δεδομένης οικονομικής περιόδου. Δεν πρέπει να συγχέεται με το συνολικό
εισόδημα των αγροτικών νοικοκυριών, δεδομένου ότι δεν
περιλαμβάνει τα έσοδα από άλλες πηγές όπως μη γεωργικές
δραστηριότητες, μισθοί, κοινωνικές παροχές, εισοδήματα
από ακίνητα, κλπ

policy brief

7

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ΠΙΝΑΚΑΣ 4
Απασχόληση και Αγροτικό Εισόδημα 2000 - 2009
Μεταβολή πραγματικού
αγροτικού εισοδήματος
ανά εργαζόμενο (%)

Γεωργική απασχόληση
ΕΜΕ* (1 000) 2009

2009/2000 % μεταβολή

2009/2000

ΕΕ-27

11.223

-24,9

5,3

ΕΕ-15

5.424

-16,7

-9,6

12 Νέα κράτη-μέλη

5.799

-31,2

61,2

64

-14,8

-22,1

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ

400

-48,1

35,4

ΤΣΕΧΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

134

-19,0

54,4

56

-26,1

-46,2

ΓΕΡΜΑΝΙΑ

536

-21,7

11,9

ΕΣΘΟΝΙΑ

29

-55,0

131,4

ΙΡΛΑΝΔΙΑ

147

-3,9

-30,1

ΕΛΛΑΔΑ

571

-2,6

-16,9

ΙΣΠΑΝΙΑ

909

-17,5

-2,2

ΓΑΛΛΙΑ

858

-16,6

-19,6

ΙΤΑΛΙΑ

1.164

-15,9

-35,8

ΚΥΠΡΟΣ

26

-15,6

-7,9

ΛΕΤΟΝΙΑ

92

-38,2

139,6

147

-21,1

69,8

4

-16,3

-35,6

441

-34,8

33,5

4

-10,6

1,5

ΟΛΛΑΝΔΙΑ

182

-17,2

-27,6

ΑΥΣΤΡΙΑ

153

-13,5

5,7

2.214

-11,3

107,3

344

-31,6

4,9

ΡΟΥΜΑΝΙΑ

2.148

-41,1

37,2

ΣΛΟΒΕΝΙΑ

82

-21,1

16,6

ΣΛΟΒΑΚΙΑ

82

-42,5

51,7

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ

87

-21,8

1,6

ΣΟΥΗΔΙΑ

63

-17,4

33,7

290

-13,2

71,2

ΒΕΛΓΙΟ

ΔΑΝΙΑ

ΛΙΘΟΥΑΝΙΑ
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ
ΟΥΓΓΑΡΙΑ
ΜΑΛΤΑ

ΠΟΛΩΝΙΑ
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ
Πηγή: Eurostat

* ΕΜΕ: Ετήσια Μονάδα Εργασίας, αντιστοιχεί στην εργασία που εκτελείται από ένα πρόσωπο που απασχολείται σε
γεωργική εκμετάλλευση σε πλήρη απασχόληση, δηλαδή κατά το ελάχιστο όριο ωρών που απαιτούνται από τις εθνικές
διατάξεις που διέπουν τις συμβάσεις εργασίας.

8

policy brief

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
νται σήμερα. Η ΚΑΠ έχει συμβάλλει σημαντικά
στην παραγωγική διάρθρωση και στη διαμόρφωση των αγροτικών εισοδημάτων στην ΕΕ.
Η ελληνική ύπαιθρος σήμερα χαρακτηρίζεται
από συγκεκριμένα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά
όπως μικρού ή μεσαίου μεγέθους εκμεταλλεύσεις, εργατικό δυναμικό που αποτελείται από
άτομα μεγάλης ηλικίας, λόγω της γήρανσης
του πληθυσμού και της μη αποκλειστικής απασχόλησης στον τομέα αυτό. Σημαντικός αριθμός αλλοδαπών απασχολείται στη γεωργία καλύπτοντας έτσι το ηλικιακό έλλειμμα. Επίσης,
λόγω δυσκαμψιών στην αγορά εργασίας, παρατηρούμε τα τελευταία χρόνια μια αυξανόμενη απασχόληση ξένου νόμιμου ή μη εργατικού

δυναμικού που αν και μικρό ως ποσοστό, αυξάνεται ραγδαία.
Η γήρανση του αγροτικού πληθυσμού οφείλεται κατά ένα μέρος στο γενικότερο δημογραφικό πρόβλημα, όχι μόνο της Ελλάδας αλλά της
Γηραιάς Ηπείρου και κατά ένα εξ ίσου σημαντικό μέρος στην έλλειψη ενδιαφέροντος απασχόλησης στον αγροτικό τομέα.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα
στοιχεία της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας
(Eurostat) έτους 2007, το 34% των κατόχων
αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ-27 είναι
άνω των 65 ετών ενώ μόνο το 6,1% είναι κάτω
των 35 ετών. Αντίστοιχα, στη χώρα μας 37%
των κατόχων αγροτικών εκμεταλλεύσεων είναι

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2
Ηλικιακή σύνθεση κατόχων αγροτικών εκμεταλλεύσεων έτους 2007

Πηγή: Eurostat

policy brief

9

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ΠΙΝΑΚΑΣ 5
Κάτοχοι αγροτικών εκμεταλλεύσεων
(ποσοστό επί του συνόλου των κατόχων - φυσικών προσώπων - αγροτικών εκμεταλλεύσεων)
άνω των 65 ετών
2000

2005

2007

2000

2003

2005

2007

EΕ-27

31,4

33,2

34,1

8,5

6,7

6,1

EΕ-25

27,4

28,0

28,8

8,6

7,6

7,1

EΕ-15

28,8

31,2

32,7

33,8

8,1

6,4

5,5

5,0

ΒΕΛΓΙΟ

19,8

20,4

21,1

21,2

11,2

8,6

7,1

5,9

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ

40,8

41,8

45,3

5,1

4,1

3,1

ΤΣΕΧΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

18,3

17,8

18,5

9,4

10,1

9,8

19,7

16,3

18,5

20,3

9,5

8,4

7,2

6,0

5,8

5,9

7,3

7,5

16,5

12,1

9,2

7,7

28,3

29,7

33,3

9,5

6,8

5,6

ΔΑΝΙΑ
ΓΕΡΜΑΝΙΑ
ΕΣΘΟΝΙΑ
ΙΡΛΑΝΔΙΑ

19,8

19,8

23,9

24,9

13,0

11,1

8,1

6,9

ΕΛΛΑΔΑ

31,0

35,5

36,8

37,4

8,7

7,3

6,8

7,0

ΙΣΠΑΝΙΑ

28,1

33,6

35,0

36,6

9,0

6,2

5,2

4,5

16,1

15,8

15,4

10,3

8,9

7,9

40,4

43,2

44,5

3,9

3,3

2,9

20,7

27,2

29,5

6,5

3,2

2,5

27,2

28,7

29,4

8,6

7,7

7,2

37,7

32,0

40,7

7,1

5,2

4,2

ΓΑΛΛΙΑ
ΙΤΑΛΙΑ

38,6

ΚΥΠΡΟΣ
ΛΕΤΟΝΙΑ

26,0

ΛΙΘΟΥΑΝΙΑ

5,2

10,5

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ

18,9

17,4

17,0

15,9

10,5

8,3

6,6

5,3

ΟΥΓΓΑΡΙΑ

28,1

30,0

27,5

27,8

9,1

5,8

7,7

7,6

23,1

23,5

25,4

5,9

5,2

4,2

ΜΑΛΤΑ
ΟΛΛΑΝΔΙΑ

19,2

16,5

17,1

18,2

6,8

7,0

5,3

3,9

ΑΥΣΤΡΙΑ

10,4

8,6

11,2

11,0

15,8

12,8

11,0

9,7

14,8

17,1

16,2

16,3

12,7

12,3

ΠΟΛΩΝΙΑ
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ

37,8

ΡΟΥΜΑΝΙΑ

46,4

47,3

48,3

38,5

43,6

45,0

4,2

2,7

2,2

1,9

8,8

5,2

4,3

ΣΛΟΒΕΝΙΑ

32,1

34,0

34,0

35,0

5,2

3,9

4,4

4,0

ΣΛΟΒΑΚΙΑ

28,0

27,0

30,0

32,9

5,3

5,5

4,1

3,6

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ

6,1

6,5

6,3

6,2

11,4

9,9

9,3

9,1

ΣΟΥΗΔΙΑ

21,0

18,4

21,0

21,6

6,9

6,1

5,5

5,5

ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ

25,3

28,6

30,7

32,6

5,2

3,4

3,1

2,6

Πηγή: Eurostat

10

2003

κάτω των 35 ετών

policy brief

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
άνω των 65 ετών και 7% είναι κάτω των 35
ετών. Γενικά στην Ευρώπη, παρατηρείται ότι α)
ο αγροτικός πληθυσμός τείνει να είναι γηρασμένος και β) ο αριθμός των νέων αγροτών –
κατόχων γεωργικών εκμεταλλεύσεων ακολουθεί
φθίνουσα πορεία στη διάρκεια της τελευταίας
10-ετίας.
Παράλληλα, οι επαγγελματίες αγρότες αποτελούν μειοψηφία, αναδεικνύοντας ανάγκες
πλήρους απασχόλησης σε άλλους τομείς προς
εξασφάλιση ενός ικανοποιητικού βιοτικού επιπέδου. Ο αγροτικός τομέας χαρακτηρίζεται
από έλλειψη ενδιαφέροντος απασχόλησης των
νέων αφού δεν αποτελεί πηγή ενός σταθερού
ικανοποιητικού εισοδήματος και αναγκάζονται
οι αγρότες να αναζητήσουν συμπληρωματικό
εισόδημα σε εξωγεωργικές δραστηριότητες οι
οποίες ποικίλουν ανάλογα με τον τόπο διαμονής τους (κατασκευαστικές, τουριστικές, βιομηχανικές - βιοτεχνικές, κλπ).

Ι διομορφία των Α γροτικών
Ε κμεταλλεύσεων
Επίσης, το μικρό μέγεθος και ο πολυτεμαχισμός του αγροτικού κλήρου, βασικό χαρακτηριστικό της ελληνικής γεωργίας λόγω γεωγραφικών και μορφολογικών συνθηκών,
δυσχεραίνουν την ορθή και αποδοτική διαχείριση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Θεωρούνται σημαντικές διαρθρωτικές αδυναμίες και
έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση του κόστους
παραγωγής και τη μη δυνατότητα ωφέλειας από
τη δημιουργία οικονομιών κλίμακας.
Η αγροτική εκμετάλλευση αποτελεί στην Ελλάδα οικογενειακή υπόθεση τόσο από άποψης
ιδιοκτησίας, όσο και από άποψης διαχείρισης,
παροχής εργασίας, προώθησης προϊόντων κλπ.
Στοιχείο κοινό στις Ευρωπαϊκές χώρες.
Σύμφωνα με έρευνα - καταγραφή της
Eurostat (Farm Structure Survey), η διάρθρωση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην Ελλάδα

το 2007 παρουσιάζει συνοπτικά την παρακάτω
εικόνα:
 Συνολικός αριθμός αγροτικών εκμεταλλεύσεων: 860.200
 Οι παραπάνω αγροτικές εκμεταλλεύσεις
καλύπτουν 4 εκατ. εκτάρια Χρησιμοποιούμενης
Γεωργικής Γης [3]
 83% από τις παραπάνω εκμεταλλεύσεις
(711.100) είναι τουλάχιστον μιας Ευρωπαϊκής
Μονάδας Οικονομικού Μεγέθους [4].
Από αυτές 70,8% απασχολούν μια Ετήσια
Μονάδα Εργασίας (ΕΜΕ) και 7,1% απασχολούν
δυο ή περισσότερες ΕΜΕ. 2% παράγουν προϊόντα κυρίως για ιδία χρήση και 26% κυρίως
για άμεση πώληση. 29% αυτών ασχολούνται
με την καλλιέργεια ελιάς και 10% ειδικεύονται
στον τομέα των σιτηρών, ελαιούχων σπόρων
και πρωτεϊνούχων φυτών.
 Το 65% των αγροτικών εκτάσεων καλλιεργείται από τους ίδιους τους ιδιοκτήτες τους
 Οι παραπάνω εκμεταλλεύσεις προσφέρουν
απασχόληση 548.000 ΕΜΕ. Η μέση καλλιεργήσιμη αγροτική έκταση ανέρχεται σε 7,3 εκτάρια
ανά ΕΜΕ.
 82% του εργατικού δυναμικού αποτελείται
από οικογένειες
 29% των ιδιοκτητών είναι γυναίκες

3 Utilised Agricultural Area (UAA) - Χρησιμοποιούμενη Γεωργική Γη: καλύπτει τις γεωργικές εκτάσεις που χρησιμοποιούνται για καλλιέργεια και περιλαμβάνει μόνιμες και
εποχιακές καλλιέργειες, καθώς και άλλες εκτάσεις όπως οι
οικογενειακοί κήποι. Δεν περιλαμβάνει αχρησιμοποίητες
εκτάσεις, όπως δάση ή περιοχές που καλύπτονται από αυλές,
κτήρια, δρόμους, λίμνες, κλπ.
4 European Size Unit (ESU) - Ευρωπαϊκή Μονάδα Οικονομικού Μεγέθους μιας αγροτικής εκμετάλλευσης, μεικτού
κέρδους 1.200 ευρώ. Για κάθε δραστηριότητα της εκμετάλλευσης, το σταθερό μεικτό κέρδος προσδιορίζεται με βάση
την περιοχή που χρησιμοποιείται για τη συγκεκριμένη δραστηριότητα σε συνδυασμό με έναν περιφερειακό συντελεστή.
Το σύνολο των σταθερών μεικτών κερδών των επί μέρους
δραστηριοτήτων αποτελεί το μεικτό κέρδος της εκμετάλλευσης, το οποίο στη συνέχεια διαιρούμενο δια 1.200€ εκφράζεται σε Ευρωπαϊκές Μονάδες Οικονομικού Μεγέθους (ESU)

policy brief

11

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
 20% των ιδιοκτητών των εκμεταλλεύσεων
ανέφεραν και άλλη προσοδοφόρα δραστηριότητα
 Ζωικό κεφάλαιο: 2,6 εκατ. Μονάδες Ζωικού Κεφαλαίου [5]
Μια ακόμη ιδιαιτερότητα της ελληνικής γεωργίας που είναι σημαντικό να αναφερθεί είναι
η αναλογία μεταξύ φυτικής και ζωικής παραγωγής: στην Ελλάδα είναι 70:30, ενώ η αντίστοιχη
αναλογία στην ΕΕ είναι 50:50.

Ι διαιτερότητες
Π αραγωγής

της

Α γροτικής

Η ζήτηση της πλειονότητας των αγροτικών
προϊόντων ιστορικά εμφανίζεται ανελαστική
ως προς την τιμή τους και ως προς το εισόδημα των καταναλωτών. Παρατηρείται επίσης
ότι, όσο υψηλότερο είναι το επίπεδο ανάπτυξης
τόσο μικρότερη είναι η ποσοστιαία συμμετοχή
των τροφίμων στις συνολικές δαπάνες ενός μέσου νοικοκυριού.
Η ελαστικότητα προσφοράς των αγροτικών
προϊόντων είναι ασυμμετρική, δηλαδή οι μεταβολές της προσφοράς σε αυξήσεις των τιμών
των αγροτικών προϊόντων είναι μεγαλύτερες
από τις μεταβολές που αντιστοιχούν σε μειώσεις των τιμών. Παράλληλα, η ύπαρξη βιολογικών κύκλων και ο μακροχρόνιος χαρακτήρας
της παραγωγής ορισμένων προϊόντων, όπως
τα ζωικά και τα δενδρώδη, δεν επιτρέπουν την
άμεση αύξηση της παραγωγής. Υπάρχει πάντα
κάποια χρονική υστέρηση μεταξύ απόφασης,
παραγωγής και διάθεσης του προϊόντος στην
αγορά. Οι θεωρητικές έννοιες που βασίζονται
στην άμεση ανταπόκριση της προσφοράς χρήζουν διαφοροποίησης όταν αναφερόμαστε στον
5. Μονάδα Ζωικού Κεφαλαίου (livestock unit) είναι μια
μονάδα αναφοράς που προσδιορίζεται βάσει κάποιων συντελεστών και διευκολύνει την καταγραφή του ζωικού κεφαλαίου. Αντιστοιχεί σε βόσκηση μιας ενήλικης αγελάδας
που παράγει 3.000 κιλά γάλακτος ετησίως, χωρίς επιπλέον
συμπυκνωμένα προϊόντα διατροφής

12

policy brief

αγροτικό τομέα, προκειμένου να ανταποκρίνονται στις συνθήκες του πραγματικού κόσμου.
Τα θέματα προσφοράς και ζήτησης αγροτικών προϊόντων είναι κεντρικής σημασίας σε
αποφάσεις αγροτικής πολιτικής. Αλλαγές στο
επίπεδο τιμών στήριξης, επιδοτήσεις, επενδύσεις σε έργα υποδομών, εκπαίδευση αγροτών,
διάδοση νέων τεχνικών και γνώσεων είναι μεταβλητές που επηρεάζουν την προσφορά και
επομένως είναι απαραίτητη η γνώση τους για τη
χάραξη πολιτικής.

Ο Ρόλος

του

Σύγχρονου Aγρότη

Ο ιδιοκτήτης ενός αγροκτήματος ή μιας
αγροτικής εκμετάλλευσης καλείται καθημερινά να λάβει μια σειρά αποφάσεων, ορισμένες
εκ των οποίων αφορούν μακροπρόθεσμο προγραμματισμό επενδύσεων και παραγωγής προϊόντων. Μεταξύ αυτών αποφάσεις που αφορούν
την παραγωγική δραστηριότητα και έχουν μεγάλες επιπτώσεις στο οικονομικό αποτέλεσμα.
Αποφάσεις που εμπεριέχουν ένα σημαντικό
βαθμό κινδύνου και αβεβαιότητας.
Βασική δραστηριότητα των αγροτών είναι
η παραγωγή τροφίμων και για το σκοπό αυτό
χρησιμοποιούν δοκιμασμένες παραδοσιακές
μεθόδους σε συνδυασμό με σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις και τεχνολογίες, ώστε να παράγουν τρόφιμα υψηλής ποιότητας σε προσιτές
τιμές. Αυτό προϋποθέτει τον συνδυασμό παραδοσιακών δεξιοτήτων, τεχνικών γνώσεων αλλά
και εμπορικού πνεύματος. Όλο και συχνότερα
απαιτείται η χρήση τεχνολογιών των πληροφοριών για την παραγωγή και την εμπορική προώθηση των προϊόντων τους. Η όλη διαδικασία
της αγροτικής παραγωγής έχει έντονο το στοιχείο της απόφασης, της σωστής επιλογής του
χρόνου εφαρμογής πολλών δραστηριοτήτων και
της καλής εκτέλεσης της εργασίας. Η παραγωγική μονάδα αποφασίζει για τη χρήση των συντελεστών παραγωγής και των εισροών, καθώς

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
και για την παραγωγή προϊόντων όχι μόνο με
βάση τις τεχνικές σχέσεις αλλά επίσης με βάση
τις τιμές που επικρατούν στην αγορά.
Επιπροσθέτως, δεδομένου ότι σήμερα η
αγροτική δραστηριότητα βασίζεται κατά ένα
σημαντικό βαθμό στην τεχνολογία και στα μηχανήματα, απαιτείται επενδυτικό κεφάλαιο και
συνεπώς σημαντικές γνώσεις αξιολόγησης των
επενδύσεων, καθώς και ικανότητες διοίκησης
και διαχείρισης.
Τα τελευταία χρόνια απαραίτητες είναι επίσης
γνώσεις διαχείρισης γαιών και περιβάλλοντος, όπως
και γνώσεις ασφάλειας των τροφίμων, διασφάλισης
της καλής υγείας και διαβίωσης των ζώων.
Το επάγγελμα του αγρότη είναι ίσως ένα από
τα ελάχιστα επαγγέλματα που απαιτεί ένα τόσο
μεγάλο φάσμα ικανοτήτων και δεξιοτήτων.

Περιβάλλον

και

Γεωργία

Η γεωργία και η φύση αλληλοεπηρεάζονται
σε μεγάλο βαθμό. Με το πέρασμα του χρόνου η
γεωργία συνέβαλλε στη δημιουργία και στη διατήρηση μιας ποικιλίας πολύτιμων οικοτόπων οι
οποίοι σήμερα στεγάζουν μια πλούσια ποικιλία
άγριων ζώων και φυτών. Στη Ευρώπη, οι αγροτικές περιοχές εκ των οποίων οι μισές καλλιεργούνται καλύπτουν το 90% του εδάφους. Από
αυτό το γεγονός και μόνο προκύπτει η σημασία
της γεωργίας για το φυσικό περιβάλλον, αλλά
και η ανάγκη διασφάλισης της προστασίας του
περιβάλλοντος για τις μελλοντικές γενιές.
Επίσης, οι κλιματικές αλλαγές μεταβάλλουν
το φυσικό και το οικονομικό περιβάλλον άσκησης αγροτικής δραστηριότητας. Οι κλιματικές
αλλαγές και ιδιαίτερα το φαινόμενο του θερμοκηπίου επηρεάζουν ιδιαίτερα τον αγροτικό
τομέα. Η προσπάθεια αποτροπής των επιπτώσεων στον άνθρωπο, στην αγροτική παραγωγή,
στη βιοποικιλότητα και στο περιβάλλον αποτελούν σήμερα μείζον θέμα. Η λειψυδρία και η
ξηρασία επηρεάζουν αρνητικά τον αγροτικό το-

μέα. Ακραία καιρικά φαινόμενα λόγω αύξησης
της θερμοκρασίας οδηγούν στην ερημοποίηση
αγροτικών εκτάσεων.
Η περιβαλλοντική υποβάθμιση εκφράζεται
μέσω της ρύπανσης υδάτων, της διάβρωσης και
της ρύπανσης του εδάφους, της σπατάλης των
υδάτινων πόρων, της αλόγιστης χρήσης αγροχημικών προϊόντων και της μείωσης της βιοποικιλότητας.
Πέραν των παραπάνω, η ενεργειακή κρίση
και η παραγωγή βιοκαυσίμων δίνουν νέα διάσταση στην αγροτική παραγωγή.

Βιολογική Γεωργία:

μια προοπτι-

κή για ποιότητα και ανάπτυξη
Εναλλακτική μορφή αγροτικής παραγωγής
αποτελεί η βιολογική γεωργία. Η βιολογική γεωργία βασίζεται σε μεθόδους παραγωγής που
προστατεύει τη δομή και τη γονιμότητα του εδάφους, προωθεί ένα υψηλό επίπεδο ευζωίας των
ζώων, χρησιμοποιεί τεχνικές που βοηθούν στη
διατήρηση των οικοσυστημάτων και αποφεύγει
τη χρήση προϊόντων όπως φυτοφάρμακα, ζιζανιοκτόνα, χημικά λιπάσματα, αντιβιοτικά, γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, κλπ.
Η βιολογική γεωργία είναι ένας από τους δυναμικούς κλάδους στην ΕΕ και ήδη στη χώρα μας
έχει αρχίσει να αναπτύσσεται δειλά. Το 2004
στην ΕΕ αντιπροσώπευε μια έκταση 5,8 εκταρίων, το 3,5% της συνολικής γεωργικής έκτασης,
σε 150.000 γεωργικές εκμεταλλεύσεις. Στον
παρακάτω πίνακα εμφανίζεται η εξέλιξη των βιολογικώς καλλιεργούμενων εκτάσεων στα κράτη – μέλη της ΕΕ την περίοδο 2000 – 2007.

Εξωτερικές Παρεμβάσεις
Αγροτική Οικονομία

στην

Σύμφωνα με τον οικονομολόγο και κάτοχο
Νόμπελ, Theodore Schultz, οι παραδοσιακές
policy brief

13

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ΠΙΝΑΚΑΣ: 6
Εκτάσεις βιολογικής καλλιέργειας
(ως ποσοστό των συνολικών εκτάσεων χρησιμοποιούμενης γεωργικής γης)

2000
EΕ - 27
EΕ - 25
EΕ - 15
ΒΕΛΓΙΟ
ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ
ΤΣΕΧΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
ΔΑΝΙΑ
ΓΕΡΜΑΝΙΑ
ΕΣΘΟΝΙΑ
ΙΡΛΑΝΔΙΑ
ΕΛΛΑΔΑ
ΙΣΠΑΝΙΑ
ΓΑΛΛΙΑ
ΙΤΑΛΙΑ
ΚΥΠΡΟΣ
ΛΕΤΟΝΙΑ
ΛΙΘΟΥΑΝΙΑ
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ
ΟΥΓΓΑΡΙΑ
ΜΑΛΤΑ
ΟΛΛΑΝΔΙΑ
ΑΥΣΤΡΙΑ
ΠΟΛΩΝΙΑ
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ
ΡΟΥΜΑΝΙΑ
ΣΛΟΒΕΝΙΑ
ΣΛΟΒΑΚΙΑ
ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ
ΣΟΥΗΔΙΑ
ΗΝΩΜΕΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ

2003

3,0
1,5

4,0
1,7

6,0
3,2

7,0
6,2
4,3

0,6
0,7
1,5
1,3
8,0

0,7
6,2
2,9
2,0
8,0

0,8

2,3
2,7

1,6
8,2
1,2

2,1
10,1
0,2
3,2

6,6
5,7
3,7

2,3
7,1
7,2
4,3

2005
3,6
3,9
4,3
1,7
0,2
6,5
4,9
4,7
7,2
0,8
7,2
2,5
2,0
8,4
1,1
6,8
2,3
2,4
3,0
0,1
2,3
14,8
1,1
6,3
0,7
4,8
4,8
6,5
7,0
3,8

2007
4,1
4,6
4,8
2,4
0,4
8,3
5,1
5,1
8,8
1,0
6,9
3,2
2,0
8,9
1,6
8,2
4,5
2,6
2,5
0,2
2,4
15,7
1,9
6,7
0,9
6,0
6,1
6,5
9,9
4,1

Πηγή: Eurostat

μονάδες στον παραδοσιακό αγροτικό τομέα είναι οικονομικά αποτελεσματικές μέσα στο περιβάλλον που λειτουργούν. Το πρόβλημα έγκειται
στις αδυναμίες του οικονομικού περιβάλλοντος,
π.χ. έλλειψη υποδομών, τεχνικών γνώσεων κλπ,
καθώς επίσης και στις παρεμβάσεις του κράτους

14

policy brief

που στρεβλώνει τα οικονομικά κίνητρα και στην
έλλειψη πληροφόρησης.
Οι ιδανικές συνθήκες όμως δεν υφίστανται
παρά σε έναν ιδεατό κόσμο. Παράγοντες που
επηρεάζουν την ανάπτυξη της υπαίθρου σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι οι εξελίξεις της Κοινής

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), η διεύρυνση της
ΕΕ, αλλά και οι δεσμεύσεις της ΕΕ στα πλαίσια
της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου
(General Agreement on Tariffs and Trade GATT) και του Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου
(ΠΟΕ) οι οποίες δεσμεύουν και την Ελλάδα. Σε
διεθνές επίπεδο, οι συμφωνίες του Παγκόσμιου
Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ).

α) Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ)
Η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) έχει τις ρίζες της στη μεταπολεμική δυτική Ευρώπη όπου
η γεωργία είχε πληγεί σοβαρά και η παραγωγή
αγροτικών προϊόντων – τροφίμων δεν ήταν εγγυημένη. Αρχικά, δόθηκε έμφαση στη βελτίωση
της παραγωγικότητας προκειμένου να υπάρξει
αφθονία ειδών διατροφής και να εξασφαλισθεί

η βιωσιμότητα του γεωργικού τομέα. Έτσι, δόθηκαν στους παραγωγούς επιδοτήσεις και δημιουργήθηκαν συστήματα για την εξασφάλιση
υψηλών τιμών και αυξημένης παραγωγής, με
αποτέλεσμα την εγκατάλειψη του παραγωγικού
μοντέλου στα πλαίσια μιας προστατευτικής πολιτικής σε συγκεκριμένα προϊόντα (λάδι, βαμβάκι,
καπνός, κλπ) στη δεκαετία του ’80. Η πολιτική
αυτή όμως με το πέρασμα του χρόνου δημιούργησε πλεονάσματα, αυξημένο δημοσιονομικό
κόστος και στρεβλώσεις στην παγκόσμια αγορά.
Η ΚΑΠ συνεχίζει να εξελίσσεται προσαρμοζόμενη στις ανάγκες των αγροτών αλλά και των
αγορών και της κοινωνίας.
Τελευταία, οι πολίτες όλο και περισσότερο ανησυχούν για το περιβάλλον και την αειφόρο ανάπτυξη της γεωργίας. Έτσι, σήμερα η
ΚΑΠ είναι προσανατολισμένη προς τη ζήτηση

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 3
Πληρωμές ΚΑΠ έτους 2009

Άμεσες Ενισχύσεις

Αγροτική Ανάπτυξη - Αναδιάρθρωση

Μέτρα Αγορών

Πηγή: European Commission, Agricultural Policy Perspectives - Member States Factsheets - December 2010

policy brief

15

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
λαμβάνοντας υπόψη τις ανησυχίες των καταναλωτών. Οι αγρότες δεν ενισχύονται πλέον
απλώς για την παραγωγή ειδών διατροφής.
Εξακολουθούν βέβαια να ενισχύονται με σκοπό
τη σταθεροποίηση των εισοδημάτων τους, αλλά
οι ενισχύσεις δεν συνδέονται απόλυτα με την
παραγωγή (αποσύνδεση) και απαιτείται η τήρηση ορισμένων προτύπων που αφορούν στην
ασφάλεια των τροφίμων, στο περιβάλλον, στην
υγιεινή των ζώων, κλπ (πολλαπλή συμμόρφωση). Απώτερος σκοπός αυτών είναι ο προσανατολισμός των αγροτών προς την αγορά. Οι
άμεσες ενισχύσεις εξακολουθούν να αποτελούν
σήμερα τον κορμό της ΚΑΠ και το βασικό δίχτυ
ασφαλείας του αγροτικού εισοδήματος.
Η χρηματοδότηση της ΚΑΠ απορροφά περίπου το 42% του προϋπολογισμού της ΕΕ και
διενεργείται μέσω δυο ταμείων: του Ευρωπαϊ-

κού Γεωργικού Ταμείου Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ) που
απορροφά το 70% - 80% περίπου της ΚΑΠ και
χρηματοδοτεί κυρίως άμεσες ενισχύσεις προς
τους γεωργούς και μέτρα ρύθμισης γεωργικών
αγορών, και του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) που απορροφά
20% - 25% της ΚΑΠ και χρηματοδοτεί τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης. Η στήριξη των
αγροτικών τιμών γίνεται όλο και πιο δαπανηρή.
Στα παλαιά μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης
παρατηρούμε ότι το μεγαλύτερο μέρος των ενισχύσεων 45,9% (Πορτογαλία) - 85,5% (Δανία)
αφορά άμεσες ενισχύσεις (πρώτος πυλώνας),
ενώ στα νέα μέλη οι αντίστοιχες ενισχύσεις
ανέρχονται σε 25,3% (Ρουμανία) – 49,0% (Τσεχία) των συνολικών. Στα νέα μέλη το μεγαλύτερο μέρος απορροφούν τα μέτρα αναδιάρθρωσης του αγροτικού τομέα (δεύτερος πυλώνας)

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 4
Κατανομή άμεσων ενισχύσεων, χρησιμοποιούμενης αγροτικής γης και κτηνοτροφίας στα κράτη - μέλη της ΕΕ-27

Αμεσες Ενισχύσεις

Πηγές:

16

policy brief

Χρησιμοποιούμενη αγροτική γη (UAA)

Κτηνοτροφία (LSU)

- European Commission, DG Agriculture and Rural Development, Indicative figures on the distribution of aid, by size-class of aid, received
in the context of direct aid paid to the producers according to Council Regulation (EC) No 1782/2003, Financial Report 2008
- 2007 Farm Structure Survey of Member States

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
38,2% (Κύπρος) – 66,7% (Βουλγαρία), ενώ στα
παλιά μόνο 5,8% (Ολλανδία) – 33,4% (Φινλανδία), με εξαίρεση την Αυστρία (42,8%) και την
Πορτογαλία (44,5%). Αυτό οφείλεται στη δομή
και στις προτεραιότητες της ΚΑΠ. Όπως έχει ήδη
αναφερθεί, ο αρχικός σκοπός της ΚΑΠ ήταν η
επίτευξη μιας ικανοποιητικής παραγωγής αγροτικών προϊόντων. Στη διάρκεια εφαρμογής της
όμως αναθεωρείται τακτικά προσαρμοζόμενη
στις απαιτήσεις των καταναλωτών και στις ανάγκες του αγροτικού κόσμου, αλλά και στις προκλήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού εμπορίου
(ΠΟΕ). Η τελευταία αναθεώρηση τον Ιούνιο του
2003 (αφορά την περίοδο καταβολής ενισχύσεων 2007 – 2013) στρέφει την Ευρωπαϊκή γεωργία προς την αειφορία και την ποιοτική παραγωγή αγροτικών προϊόντων.
Η οικονομική εξάρτηση της Ελληνικής γεωργίας από τις Ευρωπαϊκές επιδοτήσεις, ιδιαίτερα
τα τελευταία χρόνια, είναι έντονη. Στην Ελλάδα
εισρέουν κάθε χρόνο μέσω της ΚΑΠ 2,4 δισ.
Ευρώ περίπου και διανέμονται σε 800.000 δικαιούχους αγρότες.
Ο ανταποδοτικός όμως χαρακτήρας των επιδοτήσεων φαίνεται πλέον να είναι όλο και λιγότερο αποτελεσματικός. Πέραν αυτού, οι συνεχείς
καταλογισμοί επιβαρύνουν όλο και περισσότερο
τον κρατικό προϋπολογισμό και κατ’ επέκταση
τον Έλληνα φορολογούμενο.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μεριμνά για τη χρηστή
δημοσιονομική διαχείριση των κοινοτικών ταμείων. Η ΚΑΠ διέπεται από μια σειρά αυστηρών
δημοσιονομικών διατάξεων. Έχουν καθιερωθεί
δημοσιονομικά όρια για τον έλεγχο των δαπανών για κάθε χρόνο ξεχωριστά αλλά και για
περιόδους περισσοτέρων ετών. Τα κράτη μέλη
οφείλουν να θέτουν στη διάθεση της Επιτροπής
όλες τις πληροφορίες που είναι αναγκαίες για
την ομαλή λειτουργία των ταμείων. Επιπλέον των
ελέγχων που διενεργούν τα κράτη μέλη σύμφωνα με τις οικείες εθνικές διατάξεις, η Επιτροπή
μπορεί να οργανώσει επιτόπιους ελέγχους. Στο

πλαίσιο των ΕΓΤΕ και ΕΓΤΑΑ, οι προοριζόμενες για ένα κράτος μέλος πληρωμές μπορούν
να μειωθούν ή να ανασταλούν όταν διαπιστώνονται σοβαρές και επανειλημμένες ελλείψεις.
Η μη συμμόρφωση προς τους όρους και τους
κανονισμούς της ΚΑΠ οδηγεί σε περικοπές και
μειώσεις των επιδοτήσεων.
Με την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής
τον Νοέμβριο του 2010, επιβάλλονται σε κράτη
– μέλη καταλογισμοί ύψους 578,5 εκατ. ευρώ.
Στη χώρα μας καταλογίζεται το υψηλότερο έως
σήμερα ποσό ύψους 347,7 εκατ ευρώ, κυρίως
(211 εκατ. ευρώ) για την έλλειψη ενός αξιόπιστου
συστήματος αναγνώρισης αγροτεμαχίων (ΟΣΔΕ –
Ολοκληρωμένο Σύστημα Διαχείρισης και Ελέγχου)
και γεωγραφικού συστήματος πληροφοριών.
Η διαφάνεια στην καταβολή των αγροτικών
ενισχύσεων, όπως και η συμμόρφωση είναι θέματα που απασχολούν έντονα όχι μόνο την Ευρωπαϊκή Επιτροπή αλλά και τον ευρωπαίο πολίτη.
Ο οργανισμός Farmsubsidy έχει προσδιορίσει
ένα δείκτη διαφάνειας – έναν τρόπο σύγκρισης
που αφορά στο βαθμό παροχής πληροφοριών
σχετικά με το ποιος λαμβάνει τι από την ΚΑΠ.
Κατά την κατάταξη των κρατών – μελών, βάσει
του προαναφερόμενου δείκτη, μια χώρα εμφανίζει δείκτη διαφάνειας 35% όταν απλά ακολουθεί
την κείμενη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Όπως φαίνεται στον παρακάτω πίνακα, η
χώρα μας βρίσκεται στην τελευταία θέση κατάταξης όσον αφορά στη διαφάνεια στον τομέα των
αγροτικών επιδοτήσεων.

β) Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου
(ΠΟΕ) – Γύρος Doha
Ένας από τους παράγοντες που ασκούν σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση του διεθνούς
οικονομικού και εμπορικού περιβάλλοντος είναι
οι διατάξεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ). Στα πλαίσια του ΠΟΕ, πολυμερείς
εμπορικές διαπραγματεύσεις λαμβάνουν χώρα

policy brief

17

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
ΠΙΝΑΚΑΣ 7
Κατάταξη Κρατών – Μελών
Βάσει του Βαθμού Διαφάνειας στην Καταβολή Ενισχύσεων

Α/Α
1
2
3
4
5
5
7
8
9
10
11
12
12
14
15
15
17
18
19
19
21
21
23
23
23
26
27

Κράτος - Μέλος
Σουηδία
Δανία
Ηνωμένο Βασίλειο
Λιθουανία
Τσεχική Δημοκρατία
Εσθονία
Βέλγιο
Μάλτα
Ρουμανία
Ουγγαρία
Βουλγαρία
Λετονία
Σλοβενία
Πολωνία
Αυστρία
Φινλανδία
Ισπανία
Σλοβακία
Γερμανία
Ιρλανδία
Κύπρος
Γαλλία
Ιταλία
Ολλανδία
Πορτογαλία
Λουξεμβούργο
Ελλάδα

Δείκτης Διαφάνειας
92%
91%
89%
85%
74%
74%
66%
62%
58%
54%
49%
48%
48%
47%
46%
46%
44%
43%
42%
42%
39%
39%
35%
35%
35%
32%
25%

Πηγή: Farmsubsidy, Μάρτιος 2011

στους γνωστούς ‘γύρους’ διαπραγμάτευσης,
καθένας από τους οποίους διαρκεί αρκετά χρόνια. Σκοπός αυτών είναι η επίτευξη συμφωνίας
για την καθιέρωση ενός πλαισίου το οποίο θα
διασφαλίζει ένα δίκαιο προσανατολισμένο στην
ελεύθερη αγορά σύστημα εμπορικών συναλλαγών που θα ελαχιστοποιεί ή δεν θα επιτρέπει
την ύπαρξη περιορισμών και στρεβλώσεων στο
διεθνές εμπόριο αγροτικών προϊόντων. Τα μέλη

18

policy brief

του ΠΟΕ βάσει των συμφωνιών δεσμεύονται να
προσαρμόσουν την αγροτική τους πολιτική.
Ο Γύρος της Ουρουγουάης (1986 – 1993)
αποτέλεσε ουσιαστικά τον πρώτο γύρο στον
οποίο εντάχθηκε το εμπόριο των αγροτικών
προϊόντων όπου αποτέλεσε αντικείμενο επιτυχών διεθνών διαπραγματεύσεων και είχε ως
αποτέλεσμα τη συμφωνία για δασμοποίηση
όλων των μη δασμολογημένων μέτρων προστα-

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
σίας και τη σημαντική μείωση της εξαγωγικής
επιδότησης. Μέχρι το Γύρο της Ουρουγουάης,
ο αγροτικός τομέας είχε ιδιαίτερη αντιμετώπιση
(προβλέπονταν τόσο μόνιμες όσο και προσωρινές εξαιρέσεις). Όμως σταδιακά η σημασία της
γεωργίας υποχώρησε στις αναπτυγμένες χώρες,
ενώ αυξήθηκαν συγχρόνως η παραγωγικότητα
και τα επίπεδα διατροφικής ασφάλειας. Οι συμφωνίες προβλέπουν δεσμεύσεις όσον αφορά
στην πρόσβαση στην αγορά (π.χ. δασμοί), στον
ανταγωνισμό στις εξαγωγές (π.χ. εξαγωγικές
επιδοτήσεις) και στην εσωτερική στήριξη (π.χ.
επιδοτήσεις παραγωγών).
Ο τελευταίος γύρος διαπραγματεύσεων, ο Γύρος της Ντόχα που ξεκίνησε το 2001 βρίσκεται
ακόμη σε εξέλιξη. Έχει ως στόχο την περαιτέρω
φιλελευθεροποίηση του διεθνούς εμπορίου και
την ενσωμάτωση των αναπτυσσόμενων χωρών
στη διεθνή οικονομία. Προσδοκεί τη βελτίωση
της πρόσβασης στις ξένες αγορές μέσω της μείωσης ή πλήρους εξάλειψης των δασμολογικών
μέτρων που επιβάλλουν οι χώρες για την προστασία της εγχώριας παραγωγής, τον περιορισμό των μέτρων για την εσωτερική στήριξη και
τον περιορισμό των μέτρων εξωτερικής στήριξης
με σκοπό την πλήρη εξάλειψη όλων των μορφών
επιδοτήσεων των εξαγωγών που στρεβλώνουν
το διεθνές εμπόριο.
Επίσημος διαπραγματευτής της ενωμένης Ευρώπης είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η χώρα μας όπως
όλα τα κράτη – μέλη συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των θέσεων και των επιχειρημάτων της ΕΕ.
Η ΕΕ βρίσκεται υπό ισχυρή πίεση από το σύνολο σχεδόν των μελών του ΠΟΕ. Οι εξαγωγικές
επιδοτήσεις βρίσκονται στο στόχαστρο, όπως και
η εσωτερική στήριξη και η πρόσβαση στην αγορά.
Από το σύνολο των 153 μελών του ΠΟΕ, δικαιώματα στήριξης της γεωργίας τους με μέτρα που
στρεβλώνουν την παραγωγή και το εμπόριο έχουν
μόνο 28 μέλη, όπου η ΕΕ-27 θεωρείται ως ένα
μέλος. Το 82% των δικαιωμάτων συγκεντρώνεται σε τρία μέλη: την ΕΕ με το 44%, τις ΗΠΑ με

το 25% και την Ιαπωνία με το 13%. Επομένως,
είναι προφανές ότι η στήριξη που προσφέρει η
ΕΕ στα κράτη – μέλη της είναι στο κέντρο της
προσοχής. Αν και η τελευταία αναθεώρηση της
Κοινής Αγροτικής Πολιτικής αύξησε τα διαπραγματευτικά περιθώρια της ΕΕ και επέτρεψε στην ΕΕ
να ακολουθήσει επιθετική τακτική απέναντι στις
πιέσεις των ΗΠΑ, η τακτική αυτή έως τώρα δεν
έχει αποδώσει καρπούς αναγκάζοντας την έτσι
να διολισθαίνει σε περισσότερες παραχωρήσεις.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον για την Ελλάδα εμφανίζουν
οι διαπραγματεύσεις που αφορούν το βαμβάκι,
λόγω της μερικής και όχι πλήρους αποσύνδεσης
των ενισχύσεων από την παραγωγή.
Οι διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ντόχα
αποδειχθήκαν ιδιαίτερα δύσκολες με αποτέλεσμα μέχρι σήμερα να μην έχει επιτευχθεί συμφωνία. Γίνονται προσπάθειες οι εν λόγω διαπραγματεύσεις να ολοκληρωθούν και ο Γύρος
της Ντόχα να κλείσει εντός του 2011.

Γ ενικές

διαπιστώσεις

Συνοψίζοντας τα παραπάνω, διαπιστώνεται
πόσο σημαντική είναι η επιδίωξη της βιωσιμότητας της ελληνικής γεωργίας και της ανάπτυξης
της υπαίθρου. Η αγροτική ανάπτυξη, είτε με τη
στενή έννοια της αγροτικής ανάπτυξης – γεωργικής παραγωγής (agricultural development)
είτε με την ευρύτερη έννοια της ανάπτυξης της
υπαίθρου (rural development) συμπεριλαμβανομένων και των παράπλευρων δραστηριοτήτων
(όπως ο αγροτουρισμός), παραμένει σημαντική
όχι μόνο για την οικονομία αλλά και την κοινωνία και τον πολιτισμό.
Ο αγρότης του σήμερα απαιτείται να είναι
αγρότης κατ’ επιλογή και όχι ο αγρότης των παλαιοτέρων γενιών που βρέθηκε σε μια γεωγραφική θέση σε αγροτική περιοχή και άσκησε το
επάγγελμα που του δίδαξαν οι προηγούμενοι.
Ο αγρότης του σήμερα είναι ο επαγγελματίας
αγρότης που χρησιμοποιεί σύγχρονες μεθόδους
policy brief

19

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
και τεχνολογίες για την παραγωγή ποιοτικών
αγροτικών προϊόντων, για την ανάπτυξη της
υπαίθρου και παράλληλη διασφάλιση των φυσικών πόρων.
Το περιβάλλον και οι φυσικοί πόροι αποτελούν συγκριτικά πλεονεκτήματα της ελληνικής
υπαίθρου. Απαιτείται όμως η σωστή διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος η οποία προϋποθέτει εκπαιδευμένους και ενημερωμένους
αγρότες, καθώς και σύγχρονους ελεγκτικούς
μηχανισμούς.
Υπό την επίδραση της οικονομικής παγκοσμιοποίησης και της αλματώδους ανάπτυξης της
τεχνολογίας, διαμορφώνεται ένα νέο διεθνές
πλαίσιο για τη γεωργία το οποίο χαρακτηρίζεται
από την απελευθέρωση των διεθνών αγορών,
τη σταδιακή μείωση της αγροτικής απασχόλη-

20

policy brief

σης, την αύξηση της παραγωγικότητας λόγω
νέων τεχνολογιών, τη διόγκωση της ανεργίας και την εγκατάλειψη της υπαίθρου, καθώς
και τον περιορισμό της εσωτερικής προστασίας
του εθνικού και ευρωπαϊκού αγροτικού τομέα.
Ένα διαφορετικό περιβάλλον που ενδεχομένως
να εγκυμονεί κινδύνους και για το λόγο αυτό
απαιτείται έγκαιρη προσαρμογή και παράλληλα
βελτίωση της ανταγωνιστικότητας.
Οι αγρότες αποτελούν ίσως τη μόνη μικρομεσαία επαγγελματική τάξη στην E.E. και στη
χώρα μας που προστατεύεται από αξιοσέβαστο
ετήσιο εισοδηματικό δίχτυ ασφαλείας. Το κύριο πρόβλημα όμως των Ελλήνων αγροτών είναι η χαμηλή ανταγωνιστικότητα της γεωργίας,
προϊόν εγχώριων διαρθρωτικών αδυναμιών σε
σχέση κυρίως με την παραγωγική και εμπορική

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
τους οργάνωση, την τεχνογνωστική τους στήριξη, τον σαφή προσδιορισμό και την αναβάθμιση του αγροτικού επαγγέλματος, με σχέδιο και
στοχευμένες υλικές και άυλες επενδύσεις.
Η εφαρμογή μιας αγροτικής πολιτικής σε συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους φορείς είναι
πάντα ιδιαίτερα δύσκολη και συνήθως παρουσιάζει αποκλίσεις. Η ευρύτερη συμμετοχή του αγροτικού πληθυσμού σε μια στρατηγική ανάπτυξης,
η επιτάχυνση των ρυθμών, η αλλαγή συμπεριφοράς και θεσμών αποτελούν βασική προϋπόθεση
και αναπόσπαστο τμήμα της επιτυχίας.
Η αγροτική ανάπτυξη δεν είναι ένα θέμα που
αφορά τις κατ’ εξοχήν αγροτικές περιοχές αλλά
ένα γενικότερο θέμα πολιτικής. Η βιωσιμότητα της ελληνικής γεωργίας σε μια αναπτυγμένη ύπαιθρο αφορά όλους. Η οργάνωση και η
συγκρότηση του κρατικού μηχανισμού καθώς
και η ικανότητα – δυνατότητα ανταπόκρισης
του στο σύγχρονο και συνεχώς μεταβαλλόμενο
περιβάλλον αποτελεί βασική προϋπόθεση. Είναι
απαραίτητο επίσης να δίνεται στις αγροτικές περιοχές η δυνατότητα που παρουσιάζεται μέσω
καινοτομιών, έρευνας και νέων τεχνολογιών.
Η οικονομική ανάπτυξη του αγροτικού τομέα
είναι μια αναγκαιότητα που πηγάζει από την υλοποίηση του στόχου που είναι η διατήρηση του
αγροτικού πληθυσμού στην ύπαιθρο με τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και ενός φάσματος δραστηριοτήτων σε αγροτικές μειονεκτικές,
ορεινές και νησιωτικές περιοχές. Η ενίσχυση της
εκπαίδευσης και η δημιουργία συνεχούς ροής
πληροφορίας στους απασχολούμενους και ιδιαίτερα στους νέους αγρότες θα καταστήσει δυνατή
την επίτευξη του παραπάνω στόχου.
Παράλληλα, η ανάπτυξη της υπαίθρου προϋποθέτει, ιδιαίτερα για τις ορεινές και μειονεκτικές
περιοχές, τη δημιουργία οικονομικών και κοινωνικών υποδομών προκειμένου να εξασφαλισθεί
υψηλό επίπεδο ποιότητας ζωής για τους κατοίκους της υπαίθρου, την εξασφάλιση συνθηκών

ώστε η ύπαιθρος να αποτελεί τόπο αναψυχής και
ξεκούρασης για τους κατοίκους των αστικών κέντρων με παροχή υψηλής ποιότητας υπηρεσιών
(αγροτουρισμός), την προώθηση συνδυασμού
οικονομικών δραστηριοτήτων, ώστε να επιτυγχάνεται η ολοκληρωμένη ανάπτυξη της υπαίθρου
και να περιορίζονται οι κίνδυνοι.
Βασική προϋπόθεση όμως για τη χάραξη, τον
προγραμματισμό και την εφαρμογή μιας στοχευμένης στρατηγικής, καθώς και την επιτυχία αυτών
είναι να προσδιορισθεί ο προς επίτευξη στόχος:

Μια γεωργία που θα είναι ανταγωνιστική
στις παγκόσμιες αγορές, θα συμμορφώνεται προς πολύ αυστηρά πρότυπα προστασίας
του περιβάλλοντος, ασφάλειας των τροφίμων και καλής μεταχείρισης των ζώων, στα
πλαίσια μιας αειφόρου και δυναμικής αγροτικής οικονομίας
και για το σκοπό αυτό η προσπάθεια να είναι
συλλογική.
Η αγροτική ανάπτυξη δεν αφορά μόνο τους
αγρότες, αλλά όλους τους πολίτες ως καταναλωτές, ως φορολογούμενους και ως υπεύθυνους
για τη διασφάλιση ενός φυσικού περιβάλλοντος
που θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές.

Οι απόψεις των συγγραφέων που αναπτύσσονται στα
Policy Brief είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν απαραίτητα το ΙΣΤΑΜΕ Ανδρέας Παπανδρέου.

policy brief

21

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15

Β ιβλιογραφια
• 3η Δημοσιονομική Έκθεση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο
σχετικά με το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων, οικονομικό έτος 2009
• 6η Υπουργική Σύνοδος του ΠΟΕ στο Hong Kong, Διαπραγματεύσεις Γύρου Doha, 13 – 18
Δεκεμβρίου 2005
• Αλεξιάδης Σ., Κοκκίδης Σ., Σπανέλλης Λ., «Τα Βασικά Χαρακτηριστικά του Ελληνικού Αγροτικού Τομέα», 2007
• Γεωργίου Γ., «Το Δημοσιονομικό Σύστημα της ΕΕ και ο Κοινοτικός Προϋπολογισμός, 2002
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Δ/νση Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης, Χρηματοδότηση της ΚΑΠ
• Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, Κανονισμός 1782/2003 για τη θέσπιση κανόνων για τα καθεστώτα
άμεσης στήριξης στα πλαίσια της ΚΑΠ, 29 Σεπτεμβρίου 2003
• Κόρακας Α. «Σκληρές αλήθειες, αλλά … αλήθειες (για αγρότες και Σ. Χατζηγάκη)», Ημερησία,
31/10/2009
• Κόρακας Α. «Αγρότες κατά κύριο επάγγελμα», Ημερησία, 04/07/2009
• Λιανός Θ., Δαμιανός Δ., Μέργος Γ., Ντεμούσης Μ., Κατρανίδης Στ., «Αγροτική Οικονομική,
Θεωρία και Πολιτική», Εκδόσεις Μπένου, 2009
• Μαραβέγιας Ναπολέων (επιμέλεια) Αποστολόπουλος Κ., Ματτας Κ., Μπαλτάς Ν,, Μωησίδης
Α., Παπαγεωργίου Κ., Ψαλτόπουλος Δ., «Στρατηγική για την Αγροτική Ανάπτυξη της Ελλάδας», Εκδόσεις Παπαπζήση, 2004
• Μαραβέγιας, Ν. (επιμέλεια). Κόρακας Α., Κότιος Α., Μωισίδης Α., Λουλούδης Λ., Καρανικόλας Π., Προβατάς Δ., Παχάκη Κ., Αποστολόπουλος Κ., Καζακόπουλος Λ., «Η Μεσογειακή
Γεωργία στη Δίνη της Παγκοσμιοποίησης», Εκδόσεις Παπαζήση, 2008
• Μαραβέγιας Ν., «Ζητείται Στρατηγική για την Ανάπτυξη της Υπαίθρου», ΒΗΜΑ,
24/01/2010
• Μαραβέγιας Ν., «Από τον Αγροτικό Χώρο στην Ύπαιθρο: Νέα Δεδομένα και Θεωρητικές Προσεγγίσεις για την Ανάπτυξη της Υπαίθρου»,
• Μέρμηγκας Γ., Μουτσάτσος Δ., «ΠΟΕ Γύρος Doha, Διαπραγματεύσεις Γεωργίας, ο Πυλώνας
της Εσωτερικής Στήριξης και η Σημασία του για την Ε.Ε.», Μάιος 2008
• Μουτσάτσος Δ., «Η Γεωργική Διαπραγμάτευση στο Πλαίσιο του Γύρου Doha», Αύγουστος 2004
• Μπουρδάρας Δ., «Η Μεταρρύθμιση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, Μια Νέα Σελίδα στην
Ελληνική Γεωργία», Ινστιτούτο Αγροτικών Ερευνών, Παπαζήσης, 2006
• Μπουρδάρας Δ., «Η Μεταρρύθμιση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής», 2004
• Πανάγος Ι., «Περισσότερα … με τα ίδια λεφτά, ζητάει η νέα ΚΑΠ», Agrenda, 27 &
28/11/2010
• Πέζαρος Π., «Η τελευταία μεταρρύθμιση της ΚΑΠ και η εφαρμογή της στην Ελλάδα: Θεσμικές
και πολιτικές διαστάσεις», 2007
• Πέζαρος Π., «Σύντομη Επισκόπηση τη «Ελληνικής Γεωργίας», 2004
• Τράπεζα της Ελλάδας, «Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών της Ελλάδας: Αιτίες Ανισορροπιών
και Προτάσεις Πολιτικής», Ιούλιος 2010
• Τόλιος Ι., «Περιβάλλον και Αγροτική Πολιτική σε Συνθήκες Παγκοσμιοποίησης», Εκδόσεις
ΚΨΜ, 2009

22

policy brief

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15
• Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, http://www.minagric.gr, Διεύθυνση Αγροτικής Πολιτικής και Τεκμηρίωσης, στατιστικά στοιχεία εμπορίου αγροτικών προϊόντων και
κείμενα ΚΑΠ και ΠΟΕ
• Directorate General for Agriculture and Rural Development, Directorate Management of
Resources, Budget Management, EAGF – 2009 Financial Report
• European Commission, DG Agricultural and Rural Development, Beneficiaries of CAP
Payments, “Indicative figures on the distribution of aid, by size – class of aid, received in
the context of direct aid paid to the producers according to Council Regulation (EC) No
1782/2003”, financial years 2002 – 2008
• European Commission, DG Agricultural and Rural Development, Beneficiaries of CAP
Payments, “Report on the distribution of direct aids to the producers”, financial years
2002 – 2008
• European Commission, Fact Sheet, “Managing the Agriculture Budget Wisely”, 2007
• European Commission, Press Release, “Commission to recover € 578.5 million of CAP
expenditure from the Member States”, 5 November 2010
• Eurostat, Agri-environmental statistics, tables and database, June 2010
• Eurostat, newsrelease, “Agriculture in the EU-27, Employment in the Agricultural Sector
down by 25% between 2000 and 2009”, 7 May 2010
• Eurostat, Agricultural output, price indices and income, September 2009
• Eurostat, Statistics in Focus, Farm Structure Survey in ... (for each of the 27 member
states) – 2007
• Eurostat Pocketbooks, Agricultural Statistics, Data 1995 – 2005
• Eurostat, Statistical Books, “The EU in the World, A Statistical Portrait”, 2010 edition
• Galanopoulos K., Mattas K., Baourakis G., “Agricultural Situation Report – Greece”,
MEDFLOR Project, June 2006
• Maravegias N, Doukas I. “Remarks on the OECD Working Paper regarding farm subsidies
in Greece”, 2009
• Pezaros P. “Liberalization and the Future of Agricultural Policies – the Greek View”, 7
October 2004
• Pezaros P. “the Greek experience in relationship with the EU and the role of Greek
agricultural civil organizations in influencing EU Policy – Successes and Failures”, 2005
• Varian, Hal R. “Intermediate Microeconomics: A Modern Approach”, WW Norton and
Company, 1987
• WTO, news items, “Lamy tells members to bring Doha negotiations to a higher gear”, 19
October 2010
• WTO, news items, “Lamy: G20 and APEC leaders expect the Doha Round to be a ‘deliverable’
next year”, 15 November 2010



http://farmsubsidy.org , “Does the CAP fit?”, February 2010
http://farmsubsidy.org , “Transparency of the Common Agricultural Policy”, 2009
http://ec.europa.eu/agriculture/capexplained
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/agriculture/data
policy brief

23

www.istame.gr

2011
Ιούνιος
Τεύχος15

policy brief
Η ταυτότητα του
ΙΣΤΑΜΕ – Α. Παπανδρέου
Tο Ινστιτούτο Στρατηγικών και Αναπτυξιακών Πολιτικών (ΙΣΤΑΜΕ) – Α. Παπανδρέου είναι το ινστιτούτο ερευνών δημόσιας πολιτικής του ΠαΣοΚ. Λειτουργεί ως ένα κέντρο σύγχρονου πολιτικού προβληματισμού, πολιτικής
αναζήτησης και επιστημονικής έρευνας στο χώρο του δημοκρατικού σοσιαλισμού. Το έργο και η δραστηριότητά
του απευθύνεται στα πολιτικά στελέχη του ΠαΣοΚ και των άλλων κομμάτων, τη δημόσια διοίκηση, τον έντυπο και
ηλεκτρονικό τύπο, την ακαδημαϊκή κοινότητα, τις διάφορες εκφάνσεις της κοινωνίας των πολιτών καθώς και το
ευρύ κοινό. Αποσκοπεί στη συστηματική μελέτη της ελληνικής κοινωνίας και άλλων ανεπτυγμένων κοινωνιών,
καθώς και στην ανάλυση όψεων και διαστάσεων του πολιτικού συστήματος και της δημόσιας σφαίρας.

Η ταυτότητα της
Συγγραφέως
Η Μαρία Καλοφώνου σπούδασε Οικονομικά και Εφαρμοσμένα Μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Berkeley των ΗΠΑ και Διοίκηση Επιχειρήσεων
(ΜΒΑ) στο Πανεπιστήμιο του Cranfield στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ξεκίνησε την επαγγελματική της σταδιοδρομία στον τομέα του τουρισμού.
Ανήκει στο ειδικό επιστημονικό προσωπικό του Υπουργείου Οικονομικών και έχει εργαστεί στη Μονάδα Επιστημονικής Τεκμηρίωσης και
Ανάλυσης. Έχει διατελέσει σύμβουλος του υφυπουργού οικονομικών
και του υπουργού γεωργίας. Από τον Οκτώβριο του 2010 συνεργάζεται
με το ΙΣΤΑΜΕ – Ανδρέας Παπανδρέου ως επιστημονική συνεργάτης.
Μιλάει αγγλικά, γαλλικά και ισπανικά.

ΙΣΤΑΜΕ - ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ
Ακαδημίας 4, 10671, Αθήνα
Τηλ. 210.3631745-8
Fax: 210.3625616
e-mail: info@istame.gr
www.istame.gr

24

ISSN 1792-5193
policy brief

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful