ΤΙ ΑΠΕΓΙΝΑΝ ΣΕ ΔΥΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΗ

Γερµανοί αιχµάλωτοι
µετά τον Β΄ΠΠ
ΤΟΥ ∆ΡΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΤΖΑΧΟΥ

Έ

ΩΣ ΤΑ ΜΕΣΑ του 1942, µόνο
λίγοι Γερµανοί αιχµάλωτοι πολέµου ευρίσκοντο στην Βρετανία, οι
περισσότεροι από τους οποίους ανήκαν
σε πληρώµατα αεροπλάνων που είχαν
καταρριφθεί ή πλοίων που είχαν κατασχεθεί. Επίσης, υπήρχαν και Γερµανοί
στρατιώτες, οι οποίοι είχαν αιχµαλωτιστεί κατά τη διάρκεια της γερµανικής
επίθεσης στη ∆ύση, τον Μάϊο και τον
Ιούνιο του 1940. Από την άλλη πλευ22

ρά, οι Γερµανοί είχαν συλλάβει 44.000
στρατιώτες κατά την αποχώρηση των
Βρετανών από τη Γαλλία, το καλοκαίρι
του 1940.
Το διεθνές δίκαιο, που έχει σχέση
µε τους αιχµαλώτους πολέµου, ήταν
ασαφές και στην ουσία αποτελούσε ένα
νοµικό πλαίσιο, µέσα στο οποίο εκινούντο οι εµπόλεµοι. Στον Α’ και στον Β’
Παγκόσµιο Πόλεµο, οι εµπόλεµοι, επιθυµώντας να εξασφαλίσουν τα ανθρώΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

πινα δικαιώµατα των πολιτών τους που
είχαν αιχµαλωτιστεί, προσπάθησαν να
έλθουν σε συνεννοήσεις για την τύχη
τους. Στον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο, οι
άρρωστοι και οι βαριά τραυµατισµένοι
είχαν µεταφερθεί στην Ελβετία και ορισµένοι στην Νορβηγία και στην Ολλανδία. Με τον τρόπο αυτό 20.000 Γερµανοί
αιχµάλωτοι είχαν παραµείνει στην Ελβετία έως το τέλος του Α’ Παγκοσµίου
Πολέµου. Το 1939, οι Ελβετοί δήλωσαν

Γερµανοί αιχµάλωτοι που συνελήφθησαν στα
σύνορα µε την Τσεχοσλοβακία, το Μάιο του 1945.

Κατά τον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο, οι υπήκοοι ξένων εχθρικών χωρών είχαν θεωρηθεί
επικίνδυνοι για την ασφάλεια της χώρας που τους φιλοξενούσε και είχαν τεθεί
υπό περιορισµό. Το ίδιο συνέβη και στον Β’ Παγκόσµιο Πόλεµο. Όταν άρχισαν οι
εχθροπραξίες, οι Γερµανοί υπήκοοι, που ευρίσκοντο εκτός της γερµανικής επικράτειας
σε εχθρικές µε την Γερµανία χώρες, συνελήφθησαν αµέσως. Έτσι, οι πρώτοι Γερµανοί
αιχµάλωτοι δεν ήταν στρατιώτες, αλλά πολίτες. Στην αρχή του πολέµου, οι Βρετανοί
συνέλαβαν 23.000 Γερµανούς και 4.000 Γερµανίδες και τους εξόρισαν στη νήσο Μαν,
η οποία ήταν κέντρο εξορίας και κατά τον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο. Ωστόσο, πολλοί από
αυτούς δεν ήταν Γερµανοί πατριώτες, επικίνδυνοι για σαµποτάζ, αλλά άτοµα που είχαν
εγκαταλείψει την Γερµανία λόγω του καθεστώτος.
ότι είχαν την πρόθεση να δεχθούν αρρώστους και τραυµατίες αιχµαλώτους.
Όµως, οι Γερµανοί πίστεψαν ότι οι Ελβετοί µε τη δήλωσή τους αυτή επιθυµούσαν στην πραγµατικότητα να γεµίσουν
τα άδεια ξενοδοχεία τους.
Η συνθήκη της Γενεύης του 1929,
προκειµένου να ελαφρύνει τη θέση των
ασθενών και τραυµατιών αιχµαλώτων,
προέβλεπε την ανταλλαγή τους ανάµεσα στα εµπόλεµα µέρη. Λίγο πριν την

ανταλλαγή αιχµαλώτων τον Οκτώβριο
του 1941, ο Χίτλερ πληροφορήθηκε
ότι 100 Γερµανοί θα ανταλλάσσοντο µε
1.200 Βρετανούς. Μολονότι η αναλογία
αυτή προέκυπτε από τον αριθµό των
αιχµαλώτων που είχε η κάθε πλευρά
και ενώ η Συνθήκη της Γενεύης δεν
προέβλεπε την ανταλλαγή ίσου αριθµού αιχµαλώτων, η προταθείσα ανταλλαγή δεν πραγµατοποιήθηκε. Η απόφαση αυτή του Χίτλερ χειροτέρεψε τις
ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

σχέσεις ανάµεσα στην Βρετανία και την
Γερµανία, σχετικά µε την ανταλλαγή
αιχµαλώτων, οι οποίες έως τότε ήταν
αρµονικές, επειδή και οι δύο πλευρές
εσέβοντο το διεθνές δίκαιο.
Οι σχέσεις ανάµεσα στις δύο χώρες
χειροτέρεψαν ακόµη περισσότερο, όταν
οι Βρετανοί άρχισαν να στέλνουν τους
Γερµανούς αιχµαλώτους από τη Βρετανία στην Αίγυπτο, την Αυστραλία και
συχνότερα στον Καναδά. Οι γερµανικές
23

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

διαµαρτυρίες, οι οποίες εσχετίζοντο µε
το φόβο της πιθανής βύθισης των πλοίων που µετέφεραν τους αιχµαλώτους,
δεν απέδωσαν. Ο Τσώρτσιλ εφάρµοσε
αυτό το µέτρο για να εξασφαλίσει την
ύπαρξη οµήρων, αλλά και για να αποκλείσει την εξέγερσή τους στα µετόπισθεν των Βρετανών. Το αποκορύφωµα
της κλιµάκωσης δηµιουργήθηκε, όταν
οι Βρετανοί αποφάσισαν να θέτουν
δεσµά στους Γερµανούς αιχµαλώτους,
όπως το έπραξαν στη νήσο της Μάγχης
Σαρκ, που είχε καταληφθεί από τους
Γερµανούς, καθώς και σε εκείνους της
γαλλικής ∆ιέππης µετά την προσγείωση
των αεροπλάνων τους εκεί, τον Αύγουστο του 1942. Και στις δύο περιπτώσεις,
οι Βρετανοί έβαλαν δεσµά στους Γερµανούς αιχµαλώτους, κάτι που ήταν αντίθετο µε το δίκαιο του πολέµου. Τότε, η
Γερµανία απαίτησε µια δηµόσια δήλωση της Βρετανίας ότι στο µέλλον δεν θα
ελαµβάνοντο τέτοια µέτρα κατά των αιχµαλώτων πολέµου. Μετά τις γερµανικές
διαµαρτυρίες και την επακολουθήσασα
ανάπαυλα, ο Τσώρτσιλ, επεµβαίνοντας
στο θέµα, δήλωσε απερίφραστα ότι και οι
µελλοντικοί αιχµάλωτοι θα εφυλάσσοντο
δέσµιοι. Άρχισε, λοιπόν, µια µονοµαχία
του Χίτλερ µε τον Τσώρτσιλ για το ποιος
θα δέσει ποιόν, που είναι γνωστή ως
η «κρίση των δεσµών». Έτσι, από τις 8
Οκτωβρίου 1942, οι 1.376 Βρετανοί που
είχαν αιχµαλωτιστεί στην ∆ιέππη, άρχισαν να φυλάσσονται δέσµιοι. Οι Βρετανοί αντέδρασαν αυξάνοντας τον αριθµό
των δέσµιων Γερµανών. Σε αντίποινα η
γερµανική κυβέρνηση τριπλασίασε τον
αριθµό των Βρετανών που εκρατούντο
δέσµιοι. Τελικά, τα Χριστούγεννα του
1942, οι µεν Βρετανοί σταµάτησαν να

κρατούν δέσµιους τους αιχµαλώτους, οι
δε Γερµανοί συνέχισαν να δίνουν διαταγές για δέσµιους αιχµαλώτους έως
τον Νοέµβριο του 1943. Ο λόγος για την
αλλαγή στάσης των Γερµανών ήταν ο
µεγάλος αριθµός Γερµανών αιχµαλώτων
που είχαν πέσει στα χέρια των Βρετανών και των Αµερικανών στην Βόρειο
Αφρική, στους οποίους περιελαµβάνοντο και πολλοί τραυµατίες. Τότε, η Γερµανία ενδιαφέρθηκε για την ανταλλαγή
τραυµατιών αιχµαλώτων. Ακολούθησε
µια σειρά ανταλλαγών ανάµεσα στους
Συµµάχους και στους Γερµανούς, καθώς
και ανάµεσα στους Γερµανούς και την
ελεύθερη Γαλλία. Συνολικά, ανταλλάχτηκαν 20.000 αιχµάλωτοι, πολλοί από
τους οποίους ήταν πολίτες. Επιπλέον,
στην Ελβετία έφθασαν άτοµα που είχαν
συλληφθεί και είχαν αφεθεί ελεύθερα
µετά από διαπραγµατεύσεις ανάµεσα
στους Συµµάχους και τους Γερµανούς.
Η τελευταία ανταλλαγή αιχµαλώτων
πραγµατοποιήθηκε στις αρχές του 1945.
Μετά την κρίση για τους δέσµιους αιχµάλωτους, δεν δηµιουργήθηκε άλλο
πρόβληµα ανάµεσα στις δύο εµπόλεµες
πλευρές και η Βρετανία αρκέστηκε να
δηλώσει ότι οι εγκληµατίες πολέµου θα
εδικάζοντο µετά τη λήξη του πολέµου.

Η πληµµυρίδα των αιχµαλώτων
Μετά την παράδοση των δυνάµεων
του Άξονα στην Τυνησία, στα χέρια των
Συµµάχων έπεσαν 250.000 αιχµάλωτοι
Ιταλοί και Γερµανοί. Από αυτούς, ένα
µικρό τµήµα παραδόθηκε στους ελεύθερους Γάλλους του ντε Γκωλ, ενώ αυτοί
που παρέµειναν στα χέρια των Αµερικανών µεταφέρθηκαν στις ΗΠΑ. Όµως,
η τύχη των αιχµαλώτων στο Ανατολικό

1
24

ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

Μέτωπο ήταν πολύ διαφορετική. Από
τη γερµανική πλευρά, ο πόλεµος στο
Ανατολικό Μέτωπο είχε συνεχιστεί δίχως να γίνει σεβαστό το διεθνές δίκαιο.
Αλλά και οι Ρώσοι, παρά τις πιέσεις
των ∆υτικών Συµµάχων, δεν θέλησαν
να σεβαστούν τη Συµφωνία της Χάγης για τα ανθρώπινα δικαιώµατα. Για
τους Ρώσους, οι άνδρες του Ερυθρού
Στρατού που είχαν αιχµαλωτιστεί από
τους Γερµανούς ήταν προδότες, θεωρήθηκε δε ότι δεν είχαν συλληφθεί αλλά
ότι είχαν παραδοθεί µόνοι τους! Από
την πλευρά του, ο Χίτλερ επιδίωξε οι
Γερµανοί στρατιώτες να συνειδητοποιήσουν ότι η σοβιετική αιχµαλωσία ήταν
χειρότερη και από τον θάνατο. Για την
απόφασή του αυτή ο Γερµανός δικτάτορας επηρεάστηκε από τις εκθέσεις των
E. Braendstroem και E.E. Dwinger που
είχαν εκπονηθεί µε βάση τις εµπειρίες
αιχµαλώτων στα ρωσικά στρατόπεδα.
Εξάλλου, από τους Γερµανούς που αιχµαλωτίστηκαν από τον Σοβιετικό Στρατό
κατά την επίθεση του 1941 πολύ λίγοι
είχαν επιζήσει. Αυτό οφειλόταν στη
χαοτική κατάσταση που επικρατούσε
στον Σοβιετικό Στρατό, αλλά και επειδή
οι Σοβιετικοί στρατιώτες που πολεµούσαν στο µέτωπο κατά τη διάρκεια της
γερµανικής επίθεσης προτιµούσαν να
σκοτώνουν τους αιχµαλώτους, προκειµένου να διευκολύνουν την οπισθοχώρησή τους. Βέβαια, η σοβιετική ηγεσία
προσπαθούσε να περιορίσει το κακό
για δικούς της λόγους. Οι αιχµάλωτοι
πολέµου ήταν πολύτιµοι για την παροχή πληροφοριών σχετικά µε τον εχθρό
αλλά και επειδή η δολοφονία των Γερµανών αιχµαλώτων σκλήραινε τη στάση
των στρατιωτών, οι οποίοι προτιµούσαν
να αντισταθούν παρά να παραδοθούν.
Μετά την παράδοση της Γερµανικής 6ης Στρατιάς στο Στάλινγκραντ
τον χειµώνα του 1942, ο αριθµός των
Γερµανών αιχµαλώτων αυξήθηκε κατακόρυφα. Οι Γερµανοί στρατιώτες που
πολεµούσαν δίχως σωστή διατροφή επί
µήνες µέσα στο βαρύ χειµώνα, ήταν
περισσότερο νεκροί παρά ζωντανοί.
Επιπλέον, αντιµετώπισαν έναν εχθρό, ο
οποίος δεν µπορούσε να τροφοδοτήσει
και να παράσχει στέγη σε ένα τόσο µεγάλο αριθµό αιχµαλώτων, αλλά ούτε και
να τους παράσχει ουσιαστική ιατρική
περίθαλψη. Η σοβιετική ηγεσία, αδυνατώντας εντελώς να στεγάσει και να σιτίσει τους πολυάριθµους αιχµαλώτους,

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

2

τους στρίµωξε µέσα σε χώρους δίχως
θέρµανση, µε αποτέλεσµα την άνοιξη
του 1943, να έχει επιβιώσει µόλις το
1/3. Από αυτούς, οι µισοί απεβίωσαν
κατά τη µεταφορά τους στα ενδότερα
της Σοβιετικής Ένωσης. Τελικά δε από
τους 110.000 Γερµανούς στρατιώτες της
6ης Στρατιάς που είχαν αιχµαλωτιστεί
στο Στάλινγκραντ, στις εστίες τους επέστρεψαν γύρω στους 5.000. Εξαίρεση
από αυτή τη σκληρή µοίρα απετέλεσαν
δύο οµάδες αιχµαλώτων: οι ανώτατοι
αξιωµατικοί, οι επιστήµονες και οι ειδικοί, δηλαδή πολύτιµοι όµηροι ή στρατιωτικοί, οι οποίοι λόγω πεποιθήσεως ή
καιροσκοπισµού ήταν διατεθειµένοι να
συνεργαστούν µε τους δεσµώτες τους.
Οι µεγάλες ήττες της Βέρµαχτ, κατά
τα µέσα του 1944 στην Ουκρανία, αύξησαν τον αριθµό των Γερµανών αιχµαλώτων στις 500.000, παρά τις µεγάλες
απώλειες σε νεκρούς. Τότε, η Σοβιετική
Ένωση ίδρυσε το Εθνικό Συµβούλιο της
Ελεύθερης Γερµανίας (Nationalkomitee
Freies Deutschland/ NKFD) και την
Ένωση Γερµανών Αξιωµατικών (Bund
Deutscher Offiziere/ BDO). Σκοπός και
των δύο οργανώσεων ήταν να επηρεά-

σουν τους Γερµανούς αιχµαλώτους υπέρ
της ΕΣΣ∆ και να επιταχύνουν τη µείωση
της αγωνιστικότητας της Βέρµαχτ. Με το
τέλος του πολέµου, οι οργανώσεις αυτές διαλύθηκαν και άρχισε η φάση των
αντιφασιστικών επιτροπών.
Όταν, στις 8 Μαΐου 1945, τελείωσαν
οι πολεµικές επιχειρήσεις, οι περισσότεροι από τους αιχµαλώτους πολέµου
των ∆υτικών Συµµάχων, που ευρίσκοντο στα χέρια των Γερµανών, επέστρεψαν σώοι στις εστίες τους. Όµως, η
µοίρα των Γερµανών αιχµαλώτων ήταν
διαφορετική. Έως το τέλος του 1944,
οι Γερµανοί αιχµάλωτοι στο Ανατολικό
Μέτωπο ήταν γύρω στο 1.000.000 και
στο δυτικό γύρω στις 700.000. Στις αρχές του 1945, ο αριθµός των Γερµανών
αιχµαλώτων έφθασε τα 11 εκατοµµύρια.
Παρόλο που πολλοί Γερµανοί στρατιώτες προσπάθησαν να γλιτώσουν από
τους Σοβιετικούς, 1.500.000 Γερµανών
έπεσαν στα χέρια των Σοβιετικών, συµπεριλαµβανοµένων και αυτών που παρέδωσαν οι Αµερικανοί στους Ρώσους
στην Βοηµία και την Μοραβία.
Κάθε µια από τις συµµαχικές χώρες
της ∆ύσης αντιµετώπισε το θέµα των
ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

1. Κάρτα σίτισης αιχµαλώτου στο βρετανικό
στρατόπεδο αιχµαλώτων Τσάταµ.
2. Γερµανοί αιχµάλωτοι σε πορεία στη Σοβιετική
Ένωση το 1945.

αιχµαλώτων µε διαφορετικό τρόπο. Η
Βρετανία, η οποία είχε αιχµαλωτίσει
εκατοµµύρια Γερµανών στρατιωτών,
αποφάσισε να µην τους συγκεντρώσει
µεµονωµένα σε στρατόπεδα αιχµαλώτων, αλλά να διατηρήσει ακέραιες
τις στρατιωτικές µονάδες που είχαν
αιχµαλωτιστεί µαζί µε τους αξιωµατικούς τους. Οι οµάδες αυτές συγκεντρώθηκαν σε διάφορες περιοχές της
Ευρώπης, όπως στην Βόρειο Γερµανία
και την Ιταλία. Αυτοί που ανήκαν στα
SS συγκεντρώθηκαν στην χερσόνησο
Νόρντστραντ και τέθηκαν υπό αυστηρή
επιτήρηση. Κανονικές οµάδες αιχµαλώτων του στρατού είχαν συγκεντρωθεί,
το καλοκαίρι του 1945, στις παραλίες
του Ρίµινι της Ιταλίας και ανέµεναν την
παλιννόστησή τους. Οι Βρετανοί είχαν
τροφοδοτήσει τις µονάδες αυτές µε τρόφιµα, ενώ οι Γερµανοί αξιωµατικοί που
ήταν επικεφαλής φρόντιζαν για την τήρηση της τάξης και την περίθαλψη των
25

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

1

ασθενών και των τραυµατιών.
Στις χώρες µε τη µεγαλύτερη υπόληψη σχετικά µε την συµπεριφορά απέναντι στους αιχµαλώτους, ανήκει και η
Μεγάλη Βρετανία. Με σύµµαχο τις ΗΠΑ
διέθετε απεριόριστες δυνατότητες και
µέσα. Επίσης, παρά τους βοµβαρδισµούς
εκ µέρους των γερµανικών αεροπλάνων
δεν είχε υποστεί σοβαρές καταστροφές.
Είχε δε σκορπίσει τα στρατόπεδα αιχµαλώτων σε όλη την Αυτοκρατορία. Έτσι,
ιδρύθηκαν στρατόπεδα αιχµαλώτων
στις Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Καναδά, Αίγυπτο, Λιβύη, Σουδάν, Κένυα
και Νότιο Αφρική, όπου οι αιχµάλωτοι
εδιοχετεύοντο σε όλους τους τοµείς της
οικονοµίας. Μολονότι, οι Γερµανοί αιχµάλωτοι αντιµετωπίστηκαν µε υπεροψία
από τους Βρετανούς, δεν αναφέρθηκε
συµπεριφορά που δεν ήταν σύµφωνη
µε το διεθνές δίκαιο.
Οι Αµερικανοί φέρθηκαν εντελώς
διαφορετικά από τους Βρετανούς. Ίδρυσαν προσωρινά στρατόπεδα αιχµαλώτων
κατά µήκος του Ρήνου ποταµού, όπου
οι αιχµάλωτοι πολίτες και στρατιωτικοί
τοποθετήθηκαν σε «κλουβιά», δηλαδή
26

σε ασκεπείς χώρους, οι οποίοι ήταν
περιφραγµένοι µε συρµατοπλέγµατα.
Στην κατάσταση αυτή, οι αιχµάλωτοι
δεν ετροφοδοτούντο ικανοποιητικά και
ήταν εκτεθειµένοι στο κρύο και στη βροχή. Επιπλέον, οι στρατιώτες των διαφόρων µονάδων µάλωναν µεταξύ τους. Με
την αναρχία που επικρατούσε χαµένοι
βγήκαν οι ασθενείς, οι τραυµατίες και
οι αδύνατοι. Όταν τέθηκε σε λειτουργία η διοίκηση κατοχής της Γερµανίας
και το κατεχόµενο κράτος διαιρέθηκε
σε τοµείς, οι Αµερικανοί παρέδωσαν
πολλούς αιχµαλώτους, τον Ιούλιο του
1945, στη δύναµη που είχε αναλάβει τη
διοίκηση του κάθε τοµέα, δηλαδή στους
Γάλλους και στους Βρετανούς.
Όσον αφορά στα ουδέτερα κράτη,
στο τέλος του πολέµου, αυτά έπαψαν να
παίζουν τον ρόλο των χωρών, στις οποίες οι αιχµάλωτοι ήταν υπό περιορισµό.
Στην Ελβετία και στην Σουηδία είχαν
καταφύγει περί τους 100.000 στρατιώτες
διαφόρων εθνοτήτων. Γάλλοι στρατιώτες
που είχαν εισέλθει στην Ελβετία για να
γλιτώσουν από τους Γερµανούς, αιχµάλωτοι δυτικών χωρών που είχαν συγκεΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

ντρωθεί σε ιταλικά στρατόπεδα, οι οποίοι είχαν καταφύγει στην Ελβετία µετά
την κατάρρευση της Ιταλίας, φυγάδες
από γερµανικά στρατόπεδα αιχµαλώτων, αλλά και Γερµανοί στρατιώτες που
είχαν καταφύγει στην Ελβετία. Το 1945,
όλοι αυτοί οι αιχµάλωτοι, που ανήκαν
σους Συµµάχους, αφέθηκαν ελεύθεροι,
ενώ οι Γερµανοί παραδόθηκαν από τις
ελβετικές Αρχές στους Συµµάχους.

Η καταναγκαστική εργασία
Με το τέλος του πολέµου, οι αιχµάλωτοι ήλπιζαν ότι θα επιστρέψουν στα
σπίτια τους. Πράγµατι, οι νικητές άρχισαν, τον Μάϊο του 1945, να απολύουν
ορισµένους αιχµαλώτους, όπως τους
αρρώστους, τους τραυµατίες, αυτούς
που εκτελούσαν αγροτικές εργασίες ή
εργάζοντο στα µεταλλεία. Όµως, για την
πλειονότητα των αιχµαλώτων το τέλος
του πολέµου δεν σήµανε και την παλιννόστησή τους.
Προ του τέλους του πολέµου, οι
Σύµµαχοι είχαν συµφωνήσει ότι τα καταναγκαστικά έργα ήταν από τους καλύτερους τρόπους για να αποζηµιωθούν

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

οι νικητές. Αρχικά, είχε σχεδιαστεί να
χρησιµοποιηθούν σε καταναγκαστικά
έργα τα µέλη του ναζιστικού κόµµατος.
Στη συνέχεια, το µέτρο αυτό εφαρµόστηκε σε όλους τους αιχµαλώτους, οι
οποίοι ευρίσκοντο στα χέρια των Συµµάχων. Όµως, επειδή ο αριθµός των
αιχµαλώτων που ευρίσκοντο σε διάφορες χώρες δεν ανταποκρινόταν στις
πραγµατικές ανάγκες τους, έγινε µια
ανακατανοµή των αιχµαλώτων ανάµεσα στους Συµµάχους. Οι ΗΠΑ ήταν αυτές που έδωσαν στους άλλους Συµµάχους τους περισσότερους αιχµαλώτους,
επειδή τα αµερικανικά συνδικάτα, θεωρώντας τους Γερµανούς αιχµαλώτους
ανταγωνιστές στην αγορά εργασίας,
πίεζαν την αµερικανική κυβέρνηση να
τους στείλει στις πατρίδες τους. Όταν
οι Γερµανοί αιχµάλωτοι επιβιβάστηκαν
στα πλοία που τους µετέφεραν από τις
ΗΠΑ στην Ευρώπη, πίστεψαν ότι επέστρεφαν στην πατρίδα τους. Όµως, αντ’
αυτού κρατήθηκαν στη Γαλλία, για να
εργασθούν σε καταναγκαστικά έργα. Ο
αριθµός των Γερµανών αιχµαλώτων που
εστάλησαν στην Γαλλία, το Βέλγιο, την
Ολλανδία και το Λουξεµβούργο, ανερχόταν γύρω στις 700.000. Από αυτούς
οι περισσότεροι προσέφεραν καταναγκαστική εργασία έως το 1948, µερικοί
έως το 1949 και µια µικρή οµάδα έως
το 1956!
Ιδιαίτερα σηµειώνεται η οικτρή κατάσταση των Γερµανών αιχµαλώτων στη
Γιουγκοσλαβία, όπου απεβίωσε περίπου
το 40% από τις 200.000 των Γερµανών
αιχµαλώτων. Το ποσοστό θανάτου ξεπέρασε ακόµη και αυτό των Γερµανών
στην Σοβιετική Ένωση. Εάν ληφθεί υπ’
όψιν ότι το χρονικό διάστηµα αιχµαλωσίας πολλών Γερµανών στη χώρα αυτή
ήταν από τα µέσα του 1944 και µετά,
τότε προκύπτει ότι στην Γιουγκοσλαβία το ποσοστό θανάτου των Γερµανών
αιχµαλώτων ήταν διπλάσιο από αυτό
της ΕΣΣ∆. Τα αίτια αυτού του υψηλού
ποσοστού θανάτων δεν έχουν ακόµη
διαπιστωθεί, παρά το ενδιαφέρον που
παρουσιάζει η περίπτωση. Όµως, η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας υπό την πίεση
της Γερµανίας, µας δίνει το δικαίωµα να
υποθέσουµε ότι η µεταπολεµική γερµανική εξωτερική πολιτική επηρεάστηκε
άµεσα από την οικτρή µοίρα των Γερµανών αιχµαλώτων του Β’ Παγκοσµίου
Πολέµου.
Στο τέλος του πολέµου, οι Γερµανοί

αιχµάλωτοι στην ΕΣΣ∆ ήταν γύρω στα
2.000.000, επιπλέον δε υπήρχαν και
αιχµάλωτοι άλλων εθνοτήτων. Πολλοί
αιχµάλωτοι πέθαναν έως την άνοιξη
του 1947. Από το έτος αυτό και µετά
η τροφοδοσία των αιχµαλώτων βελτιώθηκε µεν, όµως δεν ήταν ικανοποιητική
προ του 1950. Μολονότι, η ΕΣΣ∆ δεν
εφάρµοσε ποτέ το διεθνές δίκαιο για
τους αιχµαλώτους, η κατάσταση των
Γερµανών αιχµαλώτων δεν διέφερε και
πολύ από αυτήν του ντόπιου πληθυσµού, ο οποίος λιµοκτονούσε εκείνη
την περίοδο.
Το σοβιετικό ενδιαφέρον εστιαζόταν
στην εργασία που θα µπορούσαν να
προσφέρουν οι Γερµανοί αιχµάλωτοι.
Αρχικά, οι ανίκανοι προς εργασία ήταν
πάρα πολλοί, αλλά και αυτοί που µπορούσαν να εργασθούν δεν ευρίσκοντο
σε καλή κατάσταση. Ωστόσο, η ικανότητα των Γερµανών για εργασία βελτιώθηκε µε το χρόνο. Οι Σοβιετικοί σχηµάτισαν διάφορες οµάδες αιχµαλώτων.
Τυχερός ήταν, όποιος είχε επιλεγεί ως
«ειδικός» και µπορούσε να προσφέρει
χειρωνακτική εργασία στο στρατόπεδο,
ή έξω από αυτό. Όταν οµαλοποιήθηκε
η οικονοµία της ΕΣΣ∆ από το 1947 και
µετά, οι αιχµάλωτοι πολέµου απέκτησαν
µερικά προνόµια, που σκοπό είχαν την
αύξηση της αποδοτικότητας τους.
Το σύνολο των αιχµαλώτων πολέµου, που ήταν στη δικαιοδοσία των Γάλ-

λων ανήρχοντο στους 940.000, αυτός,
όµως, ο αριθµός ισοδυναµούσε περίπου
µε το µισό των γαλλικών απαιτήσεων.
Μολονότι, η ανάγκη εργατικών χεριών
ήταν µεγάλη, η Γαλλία δεν µπορούσε να
ανταποκριθεί εύκολα στις στοιχειώδεις
απαιτήσεις για τη στέγαση και τη συντήρηση των αιχµαλώτων, αδυνατούσε δε
να τους εντάξει σε θέσεις εργασίας.
Όταν οι Γάλλοι παρέλαβαν και τους
αιχµαλώτους που ευρίσκοντο ως τότε
στα στρατόπεδα των Αµερικανών κατά
µήκος του Ρήνου, η κατάσταση έγινε
αφόρητη, επειδή αυτοί ευρίσκοντο σε
πολύ κακή κατάσταση. Τυχεροί ήταν οι
αιχµάλωτοι, οι οποίοι δόθηκαν σε έναν
µικρό εργοδότη, σε έναν µάστορα ή σε
έναν αγρότη ή σε κάποιο µοναστήρι.
Εκεί, οι αιχµάλωτοι βρήκαν κατάλυµα
και χρησιµοποιήθηκαν όπως οι Γάλλοι
οικιακοί βοηθοί. Η κατάσταση εκείνων,
που χρησιµοποιήθηκαν σε µεγάλα έργα
ή εργοστάσια και στις βάρδιες των µεταλλείων, ήταν πολύ χειρότερη. Οι φύλακές τους ήταν άνδρες που προηγουµένως υπηρέτησαν ως υπάλληλοι του
καθεστώτος του Βισύ και µετά δεν µπορούσαν να βρουν καλύτερη απασχόληση. Στην Γαλλία εκείνη την περίοδο, η
στέγαση των αιχµαλώτων ήταν αδύνατη, ενώ η περίθαλψη και η τροφοδότησή
τους ήταν απαράδεκτη. Εάν οι Αµερικανοί δεν είχαν δωρίσει επανειληµµένως
ρούχα και τρόφιµα στους Γάλλους για

2

1. Απόγευµα 6ης Ιουνίου 1944. Ενώ συµµαχικά στρατεύµατα συνεχίζουν να αποβιβάζονται στη Νορµανδία,
οι πρώτοι Γερµανοί αιχµάλωτοι έχουν συγκεντρωθεί σε προσωρινούς χώρους υποδοχής.
2. Γερµανοί αιχµάλωτοι αξιωµατικοί κατά τις πρώτες ηµέρες µετά την απόβαση στην Νορµανδία. Σύµφωνα
µε τους κανονισµούς, οι αξιωµατικοί εκρατούντο ξεχωριστά από τους αιχµαλώτους στρατιώτες.

ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

27

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

να διανεµηθούν στους αιχµαλώτους,
η θνησιµότητά τους θα είχε φθάσει σε
υψηλότατα επίπεδα.
Βαρύτερη µοίρα περίµενε αυτούς
που είχαν τοποθετηθεί στην εξουδετέρωση ναρκών. Η χρησιµοποίηση αιχµαλώτων πολέµου στην ανεύρεση και
εξουδετέρωση ναρκών, δεν προβλεπόταν από το διεθνές δίκαιο πολέµου,
όµως, αυτό δεν εµπόδισε τις γαλλικές
Αρχές να απασχολήσουν αιχµαλώτους
σε αυτήν την επικίνδυνη εργασία. Στην
Γαλλία χρησιµοποιήθηκαν αιχµάλωτοι
που δεν είχαν την κατάλληλη εκπαίδευση, ούτε τους είχαν παρασχεθεί τα

κατάλληλα µέσα για την εξουδετέρωση
ναρκών στα ναρκοπέδια των Γερµανών
ή των Συµµάχων. Αποτέλεσµα αυτής
της τακτικής ήταν ο θάνατος ή ο ακρωτηριασµός πολλών χιλιάδων Γερµανών
αιχµαλώτων πολέµου. Η κατάσταση βελτιώθηκε µόνο όταν ο ∆ιεθνής Ερυθρός
Σταυρός διαµαρτυρήθηκε για τη χρήση
των αιχµαλώτων στην εξουδετέρωση
των ναρκών. Μολονότι δεν είναι γνωστό
πόσοι Γερµανοί αιχµάλωτοι πέθαναν
κατά την εκκαθάριση των ναρκοπεδίων,
εικάζεται ότι ο αριθµός τους ανέρχεται
σε εκατοντάδες χιλιάδες.
Σύµφωνα µε τον τελευταίο Γάλλο

1
2

διοικητή που ήταν υπεύθυνος για τους
αιχµαλώτους πολέµου, τον Στρατηγό
Μπουϊσόν, η εξίσωση “PG = travail”
σήµαινε ότι ο αιχµάλωτος πολέµου
(Prisonnier de guerre) ισούτο µε εργασία. Η περίοδος από το καλοκαίρι του
1945 έως την άνοιξη του 1946, για
πολλούς Γερµανούς αιχµαλώτους ήταν
η ζοφερότερη της ζωής τους και ήταν
ίση ή και χειρότερη από την αιχµαλωσία στην ΕΣΣ∆. Όµως, αυτή η σκληρή
πραγµατικότητα δεν σηµαίνει ότι οι
Γάλλοι αδιαφορούσαν για την τύχη των
αιχµαλώτων, απλούστατα αδυνατούσαν
να προσφέρουν τα στοιχειώδη σε αυτούς τους άµοιρους ανθρώπους. Ο ίδιος
ο ντε Γκωλ, ο οποίος ως λοχαγός του
Γαλλικού Στρατού είχε κρατηθεί αιχµάλωτος στο Ίνγκολστατ της Γερµανίας
κατά την διάρκεια του Α’ Παγκοσµίου
Πολέµου, προσωπικά ενδιαφερόταν για
µια σωστή συµπεριφορά απέναντι στους
αιχµαλώτους. Για τον ίδιο, αυτό είχε
σχέση µε την τιµή και την διεθνή φήµη
της χώρας του. Ωστόσο, οι Γάλλοι στην
αρχή δεν διέθεταν τα µέσα για να αντεπεξέλθουν στις σχετικές απαιτήσεις.
Αργότερα, όλα φαίνεται ότι ξεχάστηκαν
και οι καλές προσωπικές σχέσεις ανάµεσα στους ηγέτες της Γερµανίας και
της Γαλλίας συνέτειναν στη συµφιλίωση
των δύο λαών.
Η αιχµαλωσία των Γερµανών από
τους Αµερικανούς ήταν αποδεκτή, καθόσον οι ΗΠΑ, όσο καιρό κρατούσε ο
πόλεµος, τηρούσαν µε ευλάβεια τους
διεθνείς κανόνες δικαίου σχετικά µε
τους αιχµαλώτους, προκειµένου να εξασφαλίσουν την καλή συµπεριφορά των
Γερµανών απέναντι στους Αµερικανούς
αιχµαλώτους. Όµως, οι συνθήκες διαβίωσης για τους Γερµανούς αιχµαλώτους
χειροτέρεψαν προς το τέλος του 1944
και ιδίως µετά την παράδοση της Γερµανίας.

Οι Γερµανοί αιχµάλωτοι
πολέµου στις ΗΠΑ
Κατά την περίοδο 1942-46 µεταφέρθηκαν στις ΗΠΑ 371.000 Γερµανοί
αιχµάλωτοι πολέµου. Οι ΗΠΑ προσπάθησαν όσο κανένα άλλο κράτος
να τηρήσουν τη Συνθήκη της Γενεύης
του 1929. Σύµφωνα µε τη συνθήκη, οι
αιχµάλωτοι πολέµου έως τον Μάϊο του
1945 τοποθετήθηκαν σε καταλύµατα και
τροφοδοτήθηκαν ικανοποιητικά. Οι Γερµανοί αξιωµατικοί εισέπρατταν το µισθό
28

ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

τους έως τον Ιούνιο του 1945. Οι πρώτοι
Γερµανοί αιχµάλωτοι που έφθασαν στην
Αµερική ήταν οι άνδρες του Άφρικα
Κορ, που αριθµούσαν 135.000 και είχαν
παραδοθεί στην Τυνησία τον Μάϊο του
1943. Σε αυτούς προστέθηκαν µερικές
χιλιάδες που είχαν αιχµαλωτιστεί στην
Ιταλία και σε άλλες ναυτικές επιχειρήσεις, ενώ άλλοι 182.000 παραδόθηκαν
µετά την απόβαση στη Νορµανδία, το
1944. Επίσης, στην Αµερική µεταφέρθηκαν 51.000 Ιταλοί και 5.000 Ιάπωνες
αιχµάλωτοι. Αυτοί οι αιχµάλωτοι ευρίσκοντο στη δικαιοδοσία του ∆ιοικητή
της Στρατιωτικής Αστυνοµίας του Αµερικανικού Στρατού. Οι αιχµάλωτοι είχαν
µεταφερθεί στην Αµερική, για να µην
γίνουν βάρος στις αµερικανικές δυνάµεις που υπηρετούσαν στην Αφρική
και την Ευρώπη, αλλά και για να προσφέρουν εργασία για την αµερικανική
οικονοµία.
Σύµφωνα µε τη Συνθήκη της Γενεύης, οι άνδρες που ήταν σωµατικά ικανοί,
µπορούσαν να τοποθετηθούν σε εργασίες για να προσφέρουν τις υπηρεσίες
τους. Η πλειονότητα των αιχµαλώτων
εργαζόταν για λογαριασµό των Αµερικανικών Ενόπλων ∆υνάµεων, στα πλυντήρια, στις αποθήκες, στα γραφεία, στις
κουζίνες και στα εστιατόρια των βάσεων.
Πολλοί αιχµάλωτοι τοποθετήθηκαν στα
χωράφια για να προσφέρουν χειρωνακτική εργασία. Οι αιχµάλωτοι απασχολήθηκαν µε την παραγωγή βαµβακιού,
καλαµποκιού, ζαχαροκάλαµου, σιτηρών
και φρούτων. Άλλοι αιχµάλωτοι προσέφεραν εργασία στην παραγωγή κονσερβών. Οι πολίτες, που χρησιµοποιούσαν
Γερµανούς αιχµαλώτους, παρέδιδαν το
µισθό τους στο αµερικανικό δηµόσιο.
Ανεξάρτητα δε από το ύψος των αποδοχών τους οι αιχµάλωτοι εισέπρατταν
80 σεντ την ηµέρα. Αργότερα, το ηµεροµίσθιο αυτών που απέδιδαν περισσότερο έργο, ανήλθε σε 1,2 δολλάρια.
Μετά τον Απρίλιο του 1944 ο αριθµός
των φρουρών που φύλαγαν τους Γερµανούς αιχµαλώτους µειώθηκε, όµως
κατά τις µετακινήσεις τους εσυνοδεύοντο από Αµερικανούς στρατιώτες. Οι
αγρότες έπαιρναν τους αιχµαλώτους το
πρωΐ και τους παρέδιδαν το απόγευµα
στο στρατόπεδό τους.
Για να αυξηθεί η αποδοτικότητα των
Γερµανών αιχµαλώτων, τα στρατόπεδά
τους έπρεπε να βρίσκονται κοντά στον
τόπο εργασίας τους. Για το λόγο αυτό

3
1. Γερµανοί αιχµάλωτοι δέχονται τις κλωτσίες των Γάλλων, τον Αύγουστο του 1944.
2. Γερµανοί αιχµάλωτοι πολέµου κατά τον θερισµό στο Καµπ Πολκ της Λουιζιάνας, τον Αύγουστο του
1943.
3. Εώς το τέλος του 1944 οι Γερµανοί αιχµάλωτοι στο Ανατολικό Μέτωπο ήταν γύρω στο 1.000.000 και στο
δυτικό γύρω στις 700.000.

δηµιουργήθηκε ένα δίκτυο στρατοπέδων αιχµαλώτων στην επικράτεια των
ΗΠΑ. Εκτός από τα 155 κύρια στρατόπεδα, συγκροτήθηκαν και άλλα 511 δευτερεύοντα, τα οποία λειτουργούσαν για
λίγες εβδοµάδες ή µήνες ανάλογα µε τις
ανάγκες εργασίας. Η στάθµη των δευτερευόντων στρατοπέδων ήταν χειρότερη
από αυτήν των κύριων στρατοπέδων.
Η προσφιλής ενασχόληση των αιχµαλώτων πολέµου στις ελεύθερες ώρες
τους ήταν τα σπορ και ιδιαίτερα το ποδόσφαιρο. Επίσης, παρακολουθούσαν
τις ορχήστρες, τις χορωδίες, τα θέατρα
και σύχναζαν στις βιβλιοθήκες. Όργανα
αθλήσεως, µουσικά όργανα, βιβλία και
δίσκοι προµήθευε στους αιχµαλώτους
η YMCA, ο Ερυθρός Σταυρός και άλλες οργανώσεις. Από τα πιο δηµοφιλή
χόµπι ήταν οι κινηµατογραφικές παραστάσεις, για τις οποίες οι αιχµάλωτοι
κατέβαλαν εισιτήριο. Σε πολλά στρατόπεδα, οι αιχµάλωτοι εξέδιδαν δικές τους
εφηµερίδες στα γερµανικά.
Έως τις 8 Μαΐου 1945, οι αιχµάλωτοι δεν ενοιάζοντο που ήταν κρατούµενοι, αλλά περισσότερο ενδιαφέροντο για
τους δικούς τους στην Γερµανία, αφού
οι συνθήκες διαβίωσης στις ΗΠΑ ήταν
πολύ καλύτερες από αυτές της πατρίδας
ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

τους. Μετά την παράδοση της Γερµανίας, οι Αµερικανοί εντατικοποίησαν
το πρόγραµµα επανεκπαίδευσης των
κρατουµένων, προκειµένου να τους
επιµορφώσουν. Αιχµάλωτοι που δεν
συνεργάζοντο, αποµακρύνθηκαν από τα
στρατόπεδά τους και η γερµανική εφηµερίδα “Der Ruf”, που πουλιόταν στα
στρατόπεδα, άρχισε τις επιθέσεις κατά
της ναζιστικής ηγεσίας, ενώ όλοι οι αιχµάλωτοι έπρεπε να βλέπουν τις εικόνες
που είχαν τραβηχτεί στα στρατόπεδα
συγκεντρώσεως. Επίσης, συντάχτηκαν
νέοι όροι εργασίας και οι αξιωµατικοί
και οι υπαξιωµατικοί υποχρεώθηκαν να
συνεργάζονται µε τις Αρχές.
Όταν ο πόλεµος στην Ευρώπη έληξε,
το 1945, περιορίστηκε και η µέριµνα για
τους Γερµανούς αιχµαλώτους. Όµως,
τον Σεπτέµβριο του 1945, η µαζική διαµαρτυρία των εργοδοτών, στους οποίους
εργάζοντο οι αιχµάλωτοι, συνέτεινε στη
βελτίωση της κατάστασής τους.
Η παλιννόστηση των Γερµανών αιχµαλώτων ήταν συνδεδεµένη µε το τέλος του πολέµου. Για τον λόγο αυτόν,
οι αιχµάλωτοι συµµετείχαν οµαδικά στο
επιµορφωτικό εκπαιδευτικό πρόγραµµα
των Αρχών, αφού η επιστροφή των
αιχµαλώτων στη Γερµανία είχε συνδε29

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

θεί µε την επιτυχή παρακολούθηση των
εκπαιδευτικών προγραµµάτων, τα οποία
στόχευαν στην καταδίκη του ναζισµού.
Οι Αρχές δεν είχαν διστάσει να υποσχεθούν στους αιχµαλώτους ότι το µέλλον τους εξαρτάτο σε µεγάλο βαθµό από
τους ίδιους. Αυτή, όµως, η υπόσχεση
ήταν παραπλανητική, διότι οι Αµερικανοί είχαν ήδη δεσµευθεί ότι θα διέθεταν
τους Γερµανούς αιχµαλώτους, που ευρίσκοντο στα χέρια τους, στους ∆υτικούς
Συµµάχους τους, προκειµένου αυτοί
να ανοικοδοµήσουν τις χώρες τους µε
τα πολύτιµα γερµανικά χέρια, τα οποία
δεν θα στοίχιζαν τίποτε. Αυτό ίσχυε για
τους αιχµαλώτους που ευρίσκοντο στα
αµερικανικά στρατόπεδα της Ευρώπης,
αλλά και γι’ αυτούς που ευρίσκοντο
σε αµερικανικό έδαφος. Εξαιρούντο
οι αξιωµατικοί, οι περισσότεροι υπαξιωµατικοί, το υγειονοµικό προσωπικό,
οι ανίκανοι προς εργασία αιχµάλωτοι,
αυτοί των οποίων το επάγγελµα απαιτείτο άµεσα στην Γερµανία ή όσοι είχαν
παρακολουθήσει σεµινάρια στα ειδικά
στρατόπεδα στο Ροντ Άϊλαντ.
Στο Φορτ Γκέτυ του Ροντ Άϊλαντ,
εκπαιδεύτηκαν 700 αιχµάλωτοι ως διοικητικοί, στο Φορτ Γουέδεριλ 500 Γερµανοί αιχµάλωτοι ως αστυνοµικοί, για
να υπηρετήσουν στην κατεχόµενη Γερµανία, ενώ στο Φορτ Κίρνυ εκδιδόταν
ανάµεσα στα άλλα και η εφηµερίδα των
αιχµαλώτων. Στο Φορτ Γιούστις της Βιρτζίνιας δηµιουργήθηκε ένα στρατόπεδο

επιµόρφωσης αιχµαλώτων. Στο στρατόπεδο αυτό, από τον Ιανουάριο έως
τον Απρίλιο του 1946, 23.142 επίλεκτοι
αιχµάλωτοι παρακολούθησαν µαθήµατα
για µια εβδοµάδα, προτού µεταφερθούν
στην Γερµανία για να απολυθούν. Σκοπός της επιµόρφωσης των Γερµανών
ήταν η δαιµονοποίηση του ναζισµού
και η σχετική πλύση εγκεφάλου. Βέβαια, από τις αρχές του Σεπτεµβρίου
του 1945, µέσω των εφηµερίδων, οι
αιχµάλωτοι γνώριζαν ότι επρόκειτο να
µεταφερθούν στην Ευρώπη, όµως οι
Αµερικανοί αξιωµατικοί πολλές φορές
προέβαιναν σε διαψεύσεις. Έτσι, πολλοί αιχµάλωτοι γνώρισαν το πεπρωµένο
τους, µόνο όταν έφθασαν στην Ευρώπη.
Ανάµεσα στον Μάρτιο και τον Ιούλιο
1946, 123.000 Γερµανοί αιχµάλωτοι µεταφέρθηκαν στη Μεγάλη Βρετανία και
55.000 στην Γαλλία. Για πολλούς αυτή η
µεταφορά ήταν µια εµπειρία που σηµάδεψε την ζωή τους για µεγάλο χρονικό
διάστηµα, όπως διατυπώθηκε από έναν
αιχµάλωτο, ο οποίος µετά από αιχµαλωσία 37 µηνών στην Αµερική, έµεινε
άλλους 27 µήνες στη Γαλλία, εργαζόµενος αναγκαστικά σε µεταλλεία και στην
κατασκευή λιµενικών έργων.
Η τελευταία µεταφορά Γερµανών
αιχµαλώτων από την Αµερική στην Ευρώπη πραγµατοποιήθηκε στις 22 Ιουλίου 1946. Πίσω έµειναν 141 αιχµάλωτοι
που είχαν φυλακιστεί για διάφορα αδικήµατα, 134 ασθενείς και 25 φυγάδες, ο

1

30

2

ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

τελευταίος των οποίων παραδόθηκε στις
Αρχές, µόλις τον Σεπτέµβριο του 1985!

Η Παλιννόστηση
Η Συνθήκη της Γενεύης του 1929,
προέβλεπε ότι οι αιχµάλωτοι πολέµου,
το αργότερο µετά την υπογραφή ειρήνης, θα επέστρεφαν αµέσως στα σπίτια
τους. Όµως, επειδή µετά τον πόλεµο δεν
υπεγράφη καµµία συνθήκη ειρήνης, η
τύχη των Γερµανών αιχµαλώτων παρέµεινε αδιευκρίνιστη. Πρώτοι οι Αµερικανοί άρχισαν τον επαναπατρισµό των
αιχµαλώτων, ο οποίος, έως τα µέσα του
1946, είχε προχωρήσει ικανοποιητικά,
το δε 1947 είχε ολοκληρωθεί. Ωστόσο,
για τους Αµερικανούς η µεταφορά των
αιχµαλώτων από τα αµερικανικά στρατόπεδα στους Ευρωπαίους συµµάχους
τους ήταν ίση µε την απελευθέρωση
των αιχµαλώτων!
Από το 1947, η επιστροφή των αιχµαλώτων πολέµου στα σπίτια τους απασχόλησε έντονα την διεθνή κοινότητα.
Το ερώτηµα ήταν πόσο καιρό έπρεπε
ακόµη οι Γερµανοί αιχµάλωτοι να ζουν
µακριά από τις οικογένειές τους. Καθώς
οι Αµερικανοί άρχισαν να συζητούν το
θέµα µε τους Συµµάχους τους, η Γαλλία
και η ΕΣΣ∆ θεώρησαν ότι είχαν προδοθεί, επειδή έκριναν ότι ο εξαναγκασµός
των αιχµαλώτων πολέµου σε εργασία,
ήταν µια νόµιµη µορφή πολεµικής αποζηµίωσης, την οποία δεν µπορούσαν να
αγνοήσουν τόσο εύκολα. Βέβαια, οι χώ-

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

ρες αυτές εκτός του ότι δεν ήθελαν να
εφαρµόσουν το διεθνές δίκαιο, αγνοούσαν και το γεγονός ότι ο πόλεµος είχε
διεξαχθεί ανάµεσα σε εµπόλεµα κράτη
και όχι ανάµεσα στους υπηκόους τους,
οι οποίοι ήταν υποχρεωµένοι να πολεµήσουν για την πατρίδα τους, σύµφωνα
µε τους νόµους όλων των κρατών του
κόσµου.
Μετά από έντονες συζητήσεις, οι νικήτριες δυνάµεις αποφάσισαν να αφήσουν ελεύθερους τους αιχµαλώτους
έως το τέλος του 1948. Κάθε κράτος,
που είχε αιχµαλώτους στη διάθεσή του,
προσπάθησε να καλύψει τα κενά που
θα άφηναν οι Γερµανοί αιχµάλωτοι πολέµου, µετά την απελευθέρωσή τους. Η
Γαλλία και η Βρετανία προσφέρθηκαν
να χρησιµοποιήσουν τους αιχµαλώτους, ως πολίτες, υπογράφοντας µαζί
τους ιδιωτικά συµφωνητικά εργασίας. Οι
Γερµανοί ήταν υποχρεωµένοι να παραµείνουν στην χώρα ένα ως δύο χρόνια,
µε την υπόσχεση ότι θα επέστρεφαν στη
συνέχεια στα σπίτια τους. Ωστόσο, λίγοι
Γερµανοί δέχθηκαν αυτήν την πρόταση.
Έτσι, έως το τέλος του 1948, η Γαλλία, η
Βρετανία και σχεδόν όλες οι µικρές χώρες που είχαν Γερµανούς αιχµαλώτους,
τους απελευθέρωσαν.
Η ΕΣΣ∆ ακολούθησε µια άλλη µεθόδευση. Ισχυρίστηκε ότι το σχέδιο επαναπατρισµού των αιχµαλώτων δεν είχε
εκπονηθεί λεπτοµερώς και για τον λόγο
αυτό δεν είχε την υποχρέωση να απε-

λευθερώσει τους αιχµαλώτους. Όµως,
µετά από διεθνή πίεση, συµφώνησε
να απελευθερώσει τους αιχµαλώτους
έως το τέλος του 1949. Τελικά, όταν
απελευθέρωσε 400.000 Γερµανούς, οι
αρµόδιοι πληροφορήθηκαν από τους
απελευθερωθέντες ότι αυτοί σε καµµία
περίπτωση δεν ήταν οι τελευταίοι και
ότι πολλοί αιχµάλωτοι είχαν καταδικαστεί µε στηµένες δίκες σε θάνατο ή σε
πολυετή κάθειρξη. Με τη µέθοδο αυτήν,
η ΕΣΣ∆ θέλησε να κρατήσει έναν σηµαντικό αριθµό αιχµαλώτων για καταναγκαστική εργασία.
Στις 5 Μαΐου 1950, µια είδηση του
σοβιετικού κρατικού πρακτορείου TASS,
αναστάτωσε την κοινή γνώµη στη Γερµανία. Σύµφωνα µε το πρακτορείο, ο
επαναπατρισµός των Γερµανών αιχµαλώτων είχε περατωθεί και στην ΕΣΣ∆
ευρίσκοντο µόνο εγκληµατίες πολέµου
που είχαν καταδικαστεί σε πολυετή φυλάκιση. Αυτή η δήλωση, για την κοινή
γνώµη της ∆υτικής Γερµανίας σήµαινε
ότι οι οικογένειες ενός εκατοµµυρίου
αγνοουµένων δεν επρόκειτο να δουν
τα αγαπηµένα τους πρόσωπα, ετίθετο δε
ταυτοχρόνως, το ερώτηµα πότε ο πόλεµος θα έληγε γι’ αυτούς που δεν είχαν
ακόµη απελευθερωθεί.
Η παλιννόστηση των υπολοίπων
Γερµανών αιχµαλώτων, εκτός από την
ανθρωπιστική πλευρά απετέλεσε ένα
από τα σηµεία τριβής της ψυχροπολεµικής περιόδου. Εξάλλου, τί θα ήταν

δυνατόν να τονίσει περισσότερο την
σκληρότητα του σοβιετικού καθεστώτος
από την κατακράτηση των αιχµαλώτων
πολέµου; Όµως, για τον Στάλιν οι αιχµάλωτοι ήταν σηµείο πιέσεως. Μόνο
το 1955, δηλαδή δέκα χρόνια µετά την
λήξη του πολέµου, η κυβέρνηση της
ΕΣΣ∆ προθυµοποιήθηκε να τους εκδώσει, όταν η κυβέρνηση της Οµόσπονδης
Γερµανίας δήλωσε πρόθυµη να συνάψει
διπλωµατικές σχέσεις µε την ΕΣΣ∆.
Οι τελευταίοι 9.626 Γερµανοί αιχµάλωτοι πολέµου έφθασαν στη Γερµανία
από το στρατόπεδο Φρίντλαντ, το φθινόπωρο του 1955. Με την επιστροφή τους
έκλεισε και η µεταπολεµική περίοδος της
Γερµανίας. Η απελευθέρωση των τελευταίων αιχµαλώτων απετέλεσε µια από τις
µεγαλύτερες πολιτικές επιτυχίες του καγκελάριου Κόνραντ Αντενάουερ, ο οποίος κέρδισε τις βουλευτικές εκλογές του
1957 µε απόλυτη πλειοψηφία. Όταν οι
1. Μεταξύ των Γερµανών αιχµαλώτων, οι
Σύµµαχοι έπρεπε να φροντίσουν και για ένα πολύ
µεγάλο αριθµό γυναικών που υπηρετούσαν στη
Βέρµατ.
2. Γερµανοί αιχµάλωτοι λίγο πριν επιστρέψουν
στην πατρίδα τους απο τη Μεγάλη Βρετανία.
3. Οι Γερµανοί αιχµάλωτοι που µεταφέρθηκαν
στη Μεγάλη Βρετανία ασχολήθηκαν µε αγρότικες
εργασίες. Σε πολλούς άρεσε τόσο πολύ αυτή η
περίοδος που, µετά την επιστροφή τους στην
κατεστραµµένη πατρίδα τους, προτίµησαν να
εγκατασταθούν µόνιµα σε βρετανικό έδαφος.

3

ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

31

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

1

Χ Ω ΡΑ
ΑΡΙΘΜΟΣ
Κ ΑΤΑ ΓΩ Γ Η Σ
ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ
Βέλγιο
90.000
Τσεχοσλοβακία
άγνωστο
Δανία
10.000
Γαλλία
1.600.000
Ελλάς
2.000
Μ. Βρετανία
180.000
Ιταλία
800.000
Γιουγκοσλαβία
180.000
Ολλανδία
13.000
Νορβηγία
1.000
Πολωνία
400.000
ΕΣΣΔ
5.300.000
ΗΠΑ
40.000
Οι αριθµοί προέρχονται από επίσηµα στοιχεία

32

τελευταίοι αιχµάλωτοι έφθασαν από την
ΕΣΣ∆ στο στρατόπεδο Γκρόνενφελντε της
Φρανκφούρτης επί του Όντερ, µετά από
ταξίδι επτά εβδοµάδων, αρκετές εκατοντάδες αιχµαλώτων που ήταν ασθενείς
πέθαναν µέσα στο στρατόπεδο αυτό,
δίχως να µπορέσουν να χαρούν την
ελευθερία τους και να δουν τα σπίτια και
τις οικογένειές τους. Με εξαίρεση τους
λίγους Γερµανούς στρατιώτες που είχαν
αιχµαλωτιστεί στην Γαλλία την περίοδο
1939-40 και απελευθερώθηκαν µετά την
γερµανική εκστρατεία κατά της Γαλλίας
το 1940, καθώς και τους τραυµατίες και
ασθενείς που ανταλλάχτηκαν κατά τη διάρκεια του πολέµου, ο επαναπατρισµός
των Γερµανών αιχµαλώτων άρχισε το καλοκαίρι του 1945 και τελείωσε στις αρχές
του 1956.
Ενώ, οι αιχµάλωτοι που επέστρεψαν
ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

από τις ΗΠΑ ευρίσκοντο σε καλή φυσική κατάσταση, αυτοί που παλιννόστησαν από την Μεγάλη Βρετανία έχασαν
µεν µερικά χρόνια από την ζωή τους,
ήταν όµως υγιείς. H παλιννόστηση των
αιχµαλώτων από την Γαλλία χαρακτηρίζεται από το υψηλό ποσοστό ασθενών,
ενώ η κατάσταση αυτών που επέστρεψαν από την ΕΣΣ∆ ήταν άθλια, αφού
κανένας από τους παλιννοστούντες δεν
ήταν σε θέση να προσφέρει και την παραµικρή εργασία.
Η µεταφορά και η παραµονή των
αιχµαλώτων στις χώρες αιχµαλωσίας
σηµάδεψαν τους αιχµαλώτους στον
υπέρτατο βαθµό, αλλά και οι αντιδράσεις τους όταν ήταν απογοητευµένοι και
αποξενωµένοι, καθώς και η αδυναµία
να ελέγξουν και την παραµικρή πτυχή
της ζωής τους ελεύθερα, τους σηµάδεψαν ανεπανόρθωτα. Πολλοί από αυτούς
θεώρησαν ότι τα χρόνια που πέρασαν
στην αιχµαλωσία, ήταν τα κρισιµότερα
της ζωής τους.
Η αιχµαλωσία των Γερµανών στην
ΕΣΣ∆ επηρέασε και την άποψη που είχαν για το Κοµµουνιστικό Κόµµα της
Γερµανίας (KPD). Ανάµεσα στον Α’ και
Β’ Παγκόσµιο Πόλεµο, το KPD ήταν το
δεύτερο σε δύναµη κόµµα της Γερµανίας. Το 1932 είχε λάβει 5.200.000 ψήφους. Όταν, όµως, άρχισαν να γίνονται
γνωστές οι εµπειρίες των Γερµανών
αιχµαλώτων στην ΕΣΣ∆, τότε σχηµατίστηκε η εντύπωση ότι ο Ρώσος ήταν
µεν καλός, όµως το σοβιετικό οικονοµικό σύστηµα ήταν άχρηστο. Αποτέλεσµα
αυτής της άποψης ήταν η αποτυχία του
κοµµουνιστικού κόµµατος να εξασφαλίσει µεγάλα ποσοστά επιτυχίας στην
∆υτική Γερµανία.

Οι αιχµάλωτοι πολέµου
στα χέρια των Γερµανών
Οι αιχµάλωτοι πολέµου, που ευρίσκοντο στα χέρια των Γερµανών, ανήρχοντο στα 8.600.000 άνδρες. Ο χρόνος
αιχµαλωσίας ήταν διαφορετικός για τον
κάθε αιχµάλωτο. Ενώ οι Πολωνοί αιχµαλωτίστηκαν το 1939, οι στρατιώτες του
Ερυθρού Στρατού πέρασαν στην αιχµαλωσία το καλοκαίρι του 1941. Οι Ιταλοί
αιχµαλωτίστηκαν µετά την αποχώρηση
της Ιταλίας από τις δυνάµεις του Άξονα,
το Σεπτέµβριο του 1943. Πολλοί Βρετανοί αιχµαλωτίστηκαν στις αρχές του καλοκαιριού του 1940, ενώ οι Αµερικανοί
µετά την απόβαση της Νορµανδίας, το

ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΙ ΜΕΤΑ ΤΟΝ Β’ ΠΠ

1944. Ήδη, κατά τη διάρκεια του πολέµου απολύθηκαν κάποιοι αιχµάλωτοι,
όπως οι Σοβιετικοί στρατιώτες που προσχώρησαν στην Βέρµαχτ ή στα SS, αλλά
και οι Γάλλοι, οι οποίοι αιχµαλωτίστηκαν το 1940, και µετά απολύθηκαν για
να επιστρέψουν στα σπίτια τους.
Οι συνθήκες διαβίωσης των αιχµαλώτων διέφεραν κατά περίπτωση. Σύµφωνα µε τα κριτήρια της ρατσιστικής
ιδεολογίας του Εθνικοσοσιαλιστικού
Κόµµατος, στο τέλος της κλίµακας είχαν
τοποθετηθεί τα 5.300.000 Σοβιετικών
αιχµαλώτων, από τα οποία απεβίωσαν
τα 3.300.000.
Αρµόδιο για τους αιχµαλώτους ήταν
το τµήµα της Γενικής Υπηρεσίας, που
ανήκε στην Ανώτατη ∆ιοίκηση της Βέρµαχτ (Oberkommando Wehrmacht), ενώ,
στον χώρο των µονάδων ήταν η Ανώτατη ∆ιοίκηση Στρατού (Oberkommando
des Heeres).
Μετά την παράδοσή τους από τις
στρατιωτικές µονάδες, οι αιχµάλωτοι
εσυγκεντρώνοντο στα στρατόπεδα διαβίβασης (Durchgangslager - Dulag) και
µετά µεταφέροντο στα στρατόπεδα κορµού (Stammlager - Stalag). Οι αξιωµατικοί ετοποθετούντο στα στρατόπεδα αξιωµατικών αιχµαλώτων (Oflag), ενώ οι
άλλοι αιχµάλωτοι στα τάγµατα εργασίας
και κατασκευών. Ο αριθµός των στρατοπέδων µετά την επίθεση της Γερµανίας
κατά της ΕΣΣ∆ αυξήθηκε δραµατικά.
Όταν ο Χίµλερ ονοµάστηκε ανώτατος
διοικητής του επικουρικού στρατού τον
Ιούλιο του 1944, ανέλαβε τη διοίκηση
των στρατοπέδων για αιχµαλώτους της
Βέρµαχτ. Τον Ιανουάριο του 1945, οι
αιχµάλωτοι τοποθετήθηκαν κάτω από
την έκτακτη δικαιοδοσία των SS.
Το βασικό διεθνές δίκαιο πολέµου
περιέχεται στους κανόνες πολέµου ξηράς
της Χάγης (1907) και στην Συνθήκη της
Γενεύης για τη µεταχείριση των αιχµαλώτων πολέµου (1929). Ωστόσο, το διεθνές
δίκαιο παραβιάστηκε ειδικά στην περίπτωση των Σοβιετικών αιχµαλώτων, αλλά
και αυτών που προήρχοντο από τη ∆ύση.
Οι κυριότερες διαταγές για τη µεταχείριση
των αιχµαλώτων ήταν οι εξής:
1. «Οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη
µεταχείριση των πολιτικών κοµισάριων»,
της 6ης Ιουνίου 1941. Αυτή η διαταγή
προέβλεπε τη δολοφονία των πολιτικών
κοµισάριων του Ερυθρού Στρατού.
2. «Η διαταγή για το χειρισµό των
Σοβιετικών κρατουµένων πολέµου σε

2
1. Δύσκολα πέρασαν οι αιχµάλωτοι στη Γαλλία, εργαζόµενοι στα εργοστάσια, στα µεταλλεία ή στα δηµόσια
έργα. Στη φωτογραφία, Γερµανοί αιχµάλωτοι καθαρίζουν την πόλη του Σαιν Λο από τα ερείπια.
2. Γερµανοί αιχµάλωτοι πολέµου ταράσσονται παρακολουθώντας, τον Ιούνιο του 1945, ένα φίλµ µε τις
φρικαλεότητες του ναζιστικού καθεστώτος.

όλα τα στρατόπεδα αιχµαλώτων» της
8ης Σεπτεµβρίου 1941. Αυτή η διαταγή
προέβλεπε τον διαχωρισµό των πολιτικά υπόπτων και των εβραϊκής καταγωγής Σοβιετικών στρατιωτικών. Η έρευνα
γινόταν από οµάδες της ασφάλειας, οι
οποίες εκτελούσαν αιχµαλώτους ή τους
έστελναν στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως.
3. «∆ιαταγή για τους Κοµµάντο», της
18ης Οκτωβρίου 1942. Αυτή προέβλεπε
την εκτέλεση των συµµαχικών καταδροµέων, οι οποίοι είχαν αιχµαλωτιστεί
στα µετόπισθεν των γερµανικών γραµµών, έστω και εάν έφεραν στρατιωτικές
στολές.
4. Οι «βασικές οδηγίες για τη µεταχείριση των Ιταλών στρατιωτών», της
20ής Σεπτεµβρίου 1943. Με τις οδηγίες
αυτές προβλεπόταν η µεταχείριση των
Ιταλών αιχµαλώτων µετά την απόσυρση
της Ιταλίας από τον πόλεµο. Αυτοί εθεωρούντο υπό στρατιωτική κράτηση και
γι’ αυτούς δεν εφαρµοζόταν η Συνθήκη
της Γενεύης.
5. Η «∆ιαταγή Σφαίρας» της 4ης Μαρτίου 1944. Αυτή προέβλεπε την εκτέλεση
αιχµαλώτων οι οποίοι είχαν αποδράσει
και είχαν συλληφθεί ξανά. Εξαιρούντο
οι Βρετανοί και οι Αµερικανοί.
ΠΟΛΕΜΟΣ & ΙΣΤΟΡΙΑ, Μάρτιος 2010

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
• Overmans R.: Soldaten hinter
Stacheldracht, Deutsche Kriegsgefangene
des Zweiten Weltkriegs, Muenchen 2000.
• Hilger A.: Deutsche Kriegsgefangene in
der Sovietunion, 1941-1956, Koeln 1998.
• Kramer A.: Die Internierten Deutschen.
Feindliche Auslaender in den USA, 194147, Tuebingen 1998.
• Nowak J.: Mensch auf den Acker gesaet.
Hameln, 2002.
• Haus der Geschichte der BRD (Ed.):
Kriegsgefangene, κατάλογος έκθεσης,
Duesseldorf, 1995.
• Karner St.: Ιm Archipel GUPVI,
Muenchen 1995.
• Bischoff G., Overmans R. (Ed):
Kriegsgefangenschaft im Zweiten
Weltkrieg, Ternitz 1998.
• Mueller K.D. (Ed): Die Tragoedie der
Gefangenschaft in Deutschland und
Sowjetunion, 1941-1956, Koeln 1998.
33

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful