2

Timor-Leste Lakon MCC Tanba Korrupsaun
almerio ALVAREZ

LENO

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

anba korrupsaun sae makas liu mak nasaun Timor-Leste lakon fundus dollar juta ba juta hodi hatun kiak husi Governu Estadus Unidus nian, naran MCA (Millenium Challenge Account). Millenium Challenge Corporation (ka MCC), neebe kaer MCA, hasai Timor-Leste husi lista rain hirak neebe kualifika atu hetan osan husi “assistensia kompak” – osan barak tebetebes atu halo investimentu atu hamenus kiak. “MCC nia desizaun ne’e sai depois de Transparensia Internasional públika sira nian relatoriu kona ba Indise Persepsaun Korrupsaun ba tinan 2008, ne’ebe hatudu katak Timor-Leste iha Xanana Gusmão no AMP nia okos hamosu situasaun aat liu kona-ba nivel korrupsaun iha mundu tomak,” hateten partidu opozisaun FRETILIN ne’ebe hato’o karta komunikadu ba imprensa iha 17 Dezembru foin lalais ne’e. Sinál ne’ ebe partidu opozisaun FRETILIN hateten sai katak governu AMP ne’ e foin kaer ukun iha tinan ida ho balun deit maibe korrupsaun buras ba bebeik ne’e la’os tanba partidu ne’ e la kaer governu, maibe Reprezentante UNDP iha Timor-Leste deit mos rekoñese katak korrupsaun aumenta iha Timor-Leste. Finn Rieske Nielsen, iha loron 10 Dezembru, liu husi Radio Timor-Leste konfirma katak korrupsaun aumenta iha Timor-Leste. Iha parte seluk, koalia konaba MCC, Xefi Bankada Parlamentar FRETILIN nian, Aniceto Guterres dehan katak MCC hasai TimorLeste husi programa MCC nian tanba korrupsaun aumenta makas; inklui alegasaun barak ne’ebe mosu kontra ministru boot sira iha governu de facto AMP nian. “Primeira ves desde ita tama iha MCC nia programa iha tinan 2003, Timor-Leste la konsege tama iha MCC ninia kriterius konaba ‘Kontrole ba Korrupsaun’. Iha tinan ida ne’e Sr. Gusmão ninia governu mos la konsege tama iha kriteriu kona ba ‘Estadu de Direitu’ no ‘Efetividade Governu nian, “ Guterres tenik. Liu husi komunikadu ba imprensa, Guterres hatutan liu tan katak Primeiru Ministru de facto Xanana Gusmão nia promessa atu luta hasoru korrupsaun sai fali anedota ida iha ohin loron. “Publiku no media tomak sei husu nafatin perguntas kona-ba PM Gusmão ninia hahalok rasik; liliu kona ba sosa foz ho folin juta US$ 14 ne’ebe entrega deit ba ninia maluk husi CNRT Germano da Silva,” hatutan Guterres. Iha komunikadu ba imprensa ne’ e, Guterres mos ezije ba PM de facto Xanana atu demiti Ministra Justisa, Lucia Lobato, ne’ebe hetan alegasaun korrupsaun sériu iha media hasoru nia tanba nia labele kaer hela pasta justisa enkuantu investigasaun lao hela. Xefi Bankada FRETILIN ne’e afirma katak

T

Prezidente Ramos Horta lakon fiar ba governu Estadus Unidus, tan deit governu AMP la hetan fundus Millenium Challenge Corporation (MCC). Parte governu nian, sei tenta nafatin atu Timor-Leste hetan nafatin fundus. Maibe tuir bankada opozisaun husi partidu FRETILIN, Timor-Leste labele hetan fundus MCC ne’e tanba korruptor sira iha governu AMP, buras ba bebeik. Reprezentante UNDP iha Timor-Leste, Finn Rieske Nielsen rasik mos rekonese katak korrupsaun aumenta iha Timor-Leste.

governu uluk FRETILIN nian halo atu TimorLeste bele kualifika atu hetan osan husi ‘assistensia kompac’ MCC nian iha 2004. “Maibe tanba krize 2006 prosessu atu hetan osan ne’e atraza to’o eiz Primeiru Ministru Dr. Mari Alkatiri resigna a’an. Governu FRETILIN hetan rekoñesimentu internasional tanba sira iha transperensia makas ba jestaun ekonomia no finansas nian no tanba harii sistema hasoru korrupsaun forte. Buat hirak ne’e mak kriteriu atu hetan osan husi MCA,” dehan Guterres. Maibe tuir Guterres depois de eleisaun iha 2007, korrupsaun sai makas no ema hotu-hotu kolian kona ba ida ne’e. “Ami hatene katak bainhira diretores MCC nian mai vizita Timor-Leste iha fulan Agostu 2008 hodi halo avaliasaun ba ita, emprezariu nasionál boot ida hatete sai ba sira katak korrupsaun agora makas liu iha AMP nia governasaun laran. Emprezariu ne’e apoiante boot PSD nian, aliadu ida iha governu de factu AMP nian,” tenik nia. Governu Gusmão nian haluha hela revizaun kona ba lei anti-korrupsaun no atu harii Komissaun Anti-Korrupsaun. ”FRETILIN mos hanoin katak lei anti-korrupsaun ida ne’ebe forte liu presiza duni. Maibe komissaun foun ida la’os solusaun ba moras korrupsaun iha ita nia rain. Ami hanoin katak diak liu aumenta rekursus no formasaun ba Provedoria Direitus Umanus no Justisa nian, Ministeriu Publiku no Tribunais. Ida ne’e mak diak liu atu loke dalan ba luta hasoru korrupsaun,” dehan Guterres. Iha komunikadu imprensa Bankada FRE-

TILIN nian ne’e hatutan liu tan katak: “Ami haree katak Prezidenti Republika mos konkorda, tanba ida ne’e mak nia dehan ba Parlamentu Nasional iha loron boot mundial direitus umanus nian iha 9 Dezembru 2008, bainhira nia afirma dehan nia la fiar “katak parlamentu bele hetan ema nain 5 ne’ebe la iha ligasaun politika no independenti los atu tama iha komissaun anti korrupsaun ida.” Guterres dehan katak PM Gusmão to’o ohin loron seidauk haruka ba Provedor Direitus Umanus no Justisa, deklarasaun de bens neebe nia hatete sai iha ninia intervensaun bainhira nia simu tomada de posse iha tinan kotuk, katak nia sei haruka ba Provedor iha semana ida nia laran. ”Ida ne’e ezemplu ida tan atu hatudu ba ita hotu katak nia koalia buat ida kona ba korrupsaun, maibe nia halo fali buat seluk, tuir ne’ebe hodi lori MCC atu lakon konfiansa mos, no hodi lori Timor-Leste lakon osan boot husi MCC,” Guterres tatoli. “Desizaun husi MCC ne’e mosu hanesan sinu atu fanu ami nia maluk AMP sira iha parlamentu ne’ebe ikus mai fiar makas katak ‘MCC sei mai’ hanesan Presidenti Parlamentu mos dehan. Ami iha Bankada FRETILIN husu boot ba sira atu servisu besik liu ho ami, ho sosiedade sivil no Provedor atu aprova lei anti-korrupsaun ida ne’ebe efetivu liu atu luta hasoru korrupsaun,” deklara Guterres. Depois la hetan osan husi MCC, Prezidente Ramos-Horta hato’o ninia sentimentu la diak ba Estadus Unidus da Amerika. “Hau la fiar ona Estadus Unidus da Amerika tanba

hau koñese diak politika Amerika nian ke bosok mak barak,” katak Ramos-Horta ba jornalista sira iha eskola Portuguesa Balide, depois de halo festa natal hamutuk ho komunidade eskola ne’ebe refere. Maske nune’e Ramos-Horta la kohi rekoñese nafatin korrupsaun akontese iha governu AMP nia laran. Korrupsaun iha governu AMP ne’ebe lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão ne’e laos deit sai polémika no levanta iha nivel politiku-nain sira. Maibe povu bai-bain mos haree katak governu AMP ne’e halo korrupsaun. Depois de eleisaun, hanoin kala la iha ona korrupsaun. Tanba Xanana rasik iha kampania partidu CNRT hateten katak se mak nauk 50 centavaus, tenki sai husi ministru ka ministra. “Maibe iha realidade Xanana garganta deit. Tan sá Xanana la hasai Lucia Lobato husi Ministra Justisa tanba jornál fó sai ona dadus konaba nia fo tender ba nia laen rasik. Tan sa PM Xanana la hasai Ministru Gil Alves husi ninia kargu wainhira ministru rasik hasai osan $ 8 miloens ba foz, maibe la liu tender,” katak Antonio Soares, hela iha Fatuhada ba kla’ak foin lalais ne’e. Uluk Prezidente Parlamentu Nasional, Lasama hateten katak nia rasik sei haruka karta ba Transparensia Internasional atu mai PN hodi esplika korrupsaun ne’e akontese iha ne’ebe. Agora dadaun, Lasama sei bolu tan Reprezentante UNDP iha Timor-Leste, Finn Rieske Nielsen atu ba PN hodi esplika konaba korrupsaun ka lae? Tanba Reprezentante UNDP ne’e rasik mos rekoñese katak korrupsaun aumenta iha Timor-Leste.

Sira mak lei
Tamba quarto governu inkonstitusional mak sira nebe faz parte AMP la fiar konstituisaun. Iha inicio, kuandu fo poder ba AMP sira nain tolu la fiar ona konstituisaun tanba iha sira nia kakutak Timor oan mesak beik ten. Sira mak lei, sira mak konstituisaun. Duarte F. Costa. Lospalos, Mobile: 7335XXX.
Hakarak haruka lia menon, bele tatoli liu husi nomeru telefone 7363738 (No.foun) ka ho SMS ba numeru ne’e ho dalan (dengan cara) hakerek hanesan ne’e: [Lia Menon]_Mensajen.............. Bele mos liu husi E-mail: klaak_investigativu@yahoo.com ka klaak.redasaun@gmal.com

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

LENO HALIRI

3

Alokasaun OJE ba Distritu

G

overnu deklara tinan 2009 nudar tinan ba infrastutura, dezenvolvimentu rekursu humanu no dezenvolvimentu rural. Husi parte dezenvolvimentu rurais governu fo atensaun liu dis-tritu 13. Orsamentu nebe sei aloka ba distritu mak hanesan salariu ba funsionariu sira iha distritu, pensaun no subsidiu idiozu husi ministeriu solidariedade, antigu kombantentes, konseisaun publika hanesan konsensaun ba autoridade lokal, eskola iha distritu, refeisaun eskolar, enerjia alternativa husi Sekretariadu Politika Enerjetika no asoens desportiva sira.

Distritu

Alokasaun Kapital Dezenvolvimentu

Dili Baucau Aileu Ainaro Bobonaro Ermera Lautem Liquisa Manatuto Manufahi Oecusse Kovalima Viqueque

Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens Miloens

$17,605 $2,673 $1,624 $1,489 $3,378 $1,733 $1,643 $1,867 $1,639 $1,548 $3,347 $3,963 $6,981

Uza Folin Mina USD 60/barril La Prudenti
anesan mos OJE 2008, tinan ne’e governu sei foti liu Rendimentu Sustentavel Estimadu (RSE).Konsellu Konsultivu Fundu Petroliferu (KKFP) konsidera uza folin mina USD 60/baril atu halo kalkulasaun RSE la prudenti maski governu hatoo tiha karta esplikasaun konaba foti liu RSE. Iha loron 10/12 komisaun organiza audiensia publika hodi rona pareseres husi KKFP no NGO forum i mos eplikasaun husi Sekretariadu Estadu ba Rekursu Naturais konaba programa husi departementu ne’e. Konsellu Konsultivu Fundu Petroliferu hatoo katak uza folin mina iha fulan Outobru tinan ne’e USD 60/barril la prudenti tamba folin mina ohin loron tun USD 43-45/baril. Rendimentu Sustentavel Estimadu ba tinan ne’e mak miloens USD 407.8. Governu sei transfere liu miloens USD 181.2. Total transferensia husi Fundu Petroliferu hamutuk miloens USD 589. Iha pareser hanesan nebe hatoo iha Com, Lospalos iha loron 15 Dezembru, KKFP hatoo katak tuir asumsi nebe governu halo relasiona ho analiza sensibilidade hatudu katak mudansa iha presu mina bainhira menus $ 10 kada bariil, signifika presu mina $ 50/barril, RSE sei menus miloens USD 85. Autoridade Bankaria no Pagamentun (ABP) iha ninia pareser nebe hatoo hateten katak folin USD 60/barril nudar folin razoavel maibe presiza kuidadu ho volatilidade folin mina nian. Maski governu iha nia karta iha esplikasaun konaba foti osan liu RSE, maibe tuir KKFP katak esplikasaun nebe governu fo seidauk esplika detallu konaba planu uza
Numeru 38/12 Dezembru 2008

H

nuno rodriguez TCHAILORO

osan liu RSE no nia retornu. Deputadu CNRT Aderito Hugo hateten iha Com katak esplikasaun nebe KKFP hatoo ne’e tuir intrepretasaun KKFP ninian; iha mos intrepretasaun sira seluk. Fernanda Borges husi PUN konkorda ho pareser KKFP hodi dehan governu tenki duni fo esplikasaun detallu hanesan Lei Fundu Petroliferu haktuir, atu nune’e Tribunal labele deklara tan ilegal. Tuir deputada ne’e katak mayoria tenki uza mos mayoria ho konsiente. Preokupasaun hanesan mos mai husi NGO Forum katak sosiedade sivil lakoi atu governu repete fali faillansu mak akontese ho OJE 2008 ba inkonstitusionalidade OJE nebe estraga kredibilidade estadu nudar nasaun soberanu no demokratiku. NGO forum rasik mos hatoo nia preokupasaun konaba alokasaunba bens i servisu nebe boot liu fali kapital dezenvolvimentu. NGO Forum kestiona fali tinan 2009 nebe konsidera nudar tinan infrastrutura. Deputada PUN Fernanda Borges mos husu ba Ministeriu Finansas atu bele esplika konaba osan hira mak uza ba asesor lokal no hira mak uza ba asesor internasional atu nune’e fasil atu bele hatene alokasaun ba bens no servisu. Orsamentu ba salariu nebe sae fo impaktu ba KKFP iha nia pareser nebe hatoo iha Com hateten katak reseita mina iha tinan 2008 hamutuk biloens USD 2,510. Reseita mina iha tinan 2009 sei sai biloens USD 1,253. Tuir KKFP katak previzaun ne’e hatudu katak reseita Fundu Petroliferu sei tun kuaze 50 %. Produsaun Bayu-Undan , uniku posu mina nebe fo reseita mai Timor-Leste too tiha ona nia tutun, katak produsaun sei tun no labele hasae tan. Preokupasaun seluk nebe KKFP hatoo mak total retornu iha 2008 sei iha miloens USD 164.2

imor-Leste la merese fundu husi MCC (Millennium Challenge Coorporation), deklara instituisaun ne’ebé kaer fundu ne’e. Fundu MCC ne’e nasaun amigu Estadus Unidus da Amérika mak estabelese atu ajuda nasaun ki’ak sira hanesan ita. Se ita merese karik, fundu ne’e sei osan ba ita nia nasaun tokon atus ba atus atu ajuda harii infraestrutura sira ne’ebé bele ajuda ita sai husi pobreza. Maibé lae. Tinan ida ne’e, hanesan tinan uluk, Timor-Leste kontinua la merese. Tanba sá? Tanba korrupsaun. Korrupsaun ida ne’ebé, oinsá? Ida ne’e mak agora sai fali debate boot. Ita dun ba malu sé mak halo korrupsaun, sé mak na’ok Estadu nia osan, sé mak fó proyek ba fe’en sira ho la’en sira, ba sobriñu sira. To’o ikus, enkuantu boot sira dun malu ba mai, sira haluhan tiha katak povu ki’ik sira dun duni ba sira. Presidente Ramos-Horta responde ba fallansu husi Timor-Leste atu hetan fundu ne’e hodi dehan fali katak MCC ne’e ko’alia arbiru de’it. Korrupsaun iha Timor-Leste laiha, oinsá mak MCC bele dehan ita nia nasaun ne’e pratika korrupsaun? Ne’e halo ema barak mak hamnasa, liu-liu ema-boot sira husi komunidade internasionál tanba ita nia Prezidente halo-an hanesan labarik no laiha maturidade. Maluk sira iha Timor-Leste hatete momoos de’it, Sr. Presidente da Repúblika fasilita korrupsaun iha ita nia rai doben. Depois mai fali intelektuál ekonomista ida naran Dr. João Mariano Saldanha. Dr. João Mariano hatudu liman katak governu anteriór, governu FRETILIN, mak satan netik Timor-Leste nia xanse atu hetan fundu ida ne’e. Sé mak la koñese Dr. João Mariano nia istória mak monu ba ninia fitas. Atu defende ninia kadeira, nia tenke ko’alia tuir versaun ne’ebé ninia patraun sira fó-sai hanesan versaun ofisiál. Ita haree didi’ak istória ba Timor-Leste nia esforsu atu hetan fundu husi MCC, komesa husi tinan 2003, Timor-Leste nunka falla dala ida atu atinje (memenuhi) standar ka syarat sira ne’ebé MCC estabelese. Porezemplu, Timor-Leste sempre iha kontrolu ida di’ak ba korrupsaun. Iha 2007 ho 2008, indikadór ida ne’e monu kedan ba mean i indikadór ida ne’e tun hela ba bebeik. Iha 2007 Timor-Leste hetan pontu mean ba dala-uluk, iha 2008 pontua mean ne’e tun aat liu fali. Iha 2007 bainhira Timor-Leste la konsege hetan indikadór ida di’ak, MCC sei husu ba governu Timor-Leste atu hadi’a sira nia an halo didi’ak, katak implementa medida para halakon korrupsaun. Maibé saida maka akontese? Korrupsaun ho nepotizmu komesa mosu kedan husi lideransa máximu. Vice Primeiro Ministro nia feen rasik hetan fali saláriu internasionál tanba vida iha sidade boot New York ne’e karun. Nu’usá mak la tuir nia la’en mai Dili ona? Ema husu. Depois Secretario de Estado Miguel Manetelu ho Vice Ministra Madalena Hanjam halo mainupalasaun hodi sira mak simu uluk fali pakote rekuperasaun ba IDP sira, maske sira na’in rua la hetan estragu ruma ba sira nia sasán durante krize 2006. La kleur Primeiro Ministro rasik, Sr. Xanana, fó fali kontratu single source ho folin $14 jutas ba ninia belun di’ak no mós militante ninia partidu, Sr. Germano da Silva Cs. atu sosa foos. Sr. Germano nia parseiru sira iha kompañia Três Amigos ne’e mak la seluk la leet, Ministro da Economia e Dezenvolvimento nia feen rasik, Sra. Kathleen Gonçalves. Tuir fali mai, Ministra da Justiça, Sra. Lucia Lobato mós lakohi lakon hodi fó kontratu single source ba ninia la’en, Sr. Americo Lopes atu hadi’a prizaun Becora. Kontratu seluk nia fó fali ba ninia belun sira iha Indonézia. Depois, uainhira kuandu jornalista sira fó-sai ninia hahalok korruptu sira ne’e, nia tenta taka fali jornalista sira nia ibun ho lei difamasaun. Lista insidente korrupsaun ne’ebé involve ministru ho ministra sira kontinua, ita mak laiha de’it fatin atu hakerek hotu. Agora tansá mak Timor-Leste la merese hetan fundu MCC ba tinan ida ne’e, imi husu? Imajina. MCC ne’e fundu ida atu ajuda governu husi rai sira ne’ebé kiak atu tulun sira nia povu sai husi pobreza. MCC ne’e osan barak, dolar juta atus ba atus. Se MCC fó karik fundu ne’e ba governu ne’ebé Sr. Xanana kaer, osan juta atus resin sei monu hotu ba se nia bolsu? Povu kiak sira nia bolsu? La hetan boy! MCC mós la’ós beik i sira mós la mehi atu halo ministru ho ministra sira iha nasaun terseiru mundista ida hanesan ita nian sai riku ho povu Amerikanu nia kosar-been. Felizmente ba ministru ho ministra sira, ba señór deputadu sira, osan husi Fundo de Petróleo agora ajuda hela hasai sira husi pobreza. Sira nia saláriu fulanfulan boot tan ba beibeik de’it, sira simu tan karreta luxu Prado ka Pajero. Germano sira ho Lucia Lobato sira, Romeu sira ho Natalino sira goza ho riku-soi ida Timoroan nein ida konsege goza iha ninia vida. Dr. João Mariano Saldanha mós goza nafatin ho ninia kadeira hanesan nia sempre goza husi tempu uluk kedan. Agora sira hakilar ho lian aas atu dun kulpa ba malu to povu nia halerik mak sai fali hanesan buat barullu biasa ida. Infelizmente ba povu ki’ik sira, sira tenke kontinua ho sira nia mimpi di siang bolong atu loron ida sira mós sai netik husi pobreza.

T

Timor-oan la merese hetan MCC tanba?...

“Se hatene, hanorin! Se La hatene, aprende!”
- Lema Kampaña Nasional Alfabetizasaun iha Cuba (1961)

klaak-semanal.blogspot.com

REDASAUN KLA’AK
Responsavel Jornál Semanal kla’ak : Kolektiva 1. Responsavel Jeral: almerio ALVAREZ 2. Xefe Redasaun: zevonia VIEIRA 3. Manu Ain : maria BIBEL, agostinha XIMENES, efrem dos ANJOS, almerio ALVAREZ, isolino VASGA, waidinik, nico zecoro SANTOS, noolok CARMO, danu FREITAS, gerson abel GEMCY, memia FERNANDES, juvito CRÚZ, bendita RIBEIRO 4. Hakerek Nain: nuno RODRIGUEZ, zevonia VIEIRA, celina HANJAN, gill GUTERRES, almerio ALVAREZ, efrem dos ANJOS, zeloy aquino VIEIRA, ze’sopol CAMINHA, vital da CRÚZ

5. Duru foto: ze’sopol 6. Tatoli Lia: guteriano NEVEZ (Hawai, USA) 7. Banati & Illas Nain: Zeloy. 8. Makaer Fukun: arlindo SANCHES 9. Lian Maus: iva SERAN, julião SOARES, nico ZECORO 10.Karikatura : bayu, zecoro, 11 Habelar : noolok CARMO, basilio 12.Fafahek : noolok CARMO Pintor logo Resposavel

: Alit Ambara
online: atero

Knar Fatin: Farol Rua. De Monzambique 1/IA Palapaso, Dili Timor-Leste Email: klaak.redasaun@gmail.com Númeru kontaktu: +670 735 1360, +670 727 8247

referensi: Mak Sait (Kolektiva Media Kla’ak), Knar Fatin (Alamat), Hakerek Nain (Penulis), Manu Ain (Wartawan), Tatoli Lia (Koresponden), Duru basa (Penerjemah), Duru Foto (Foto Grafer), Banati & Ilas Nain (Layout & Grafik Design), Makaer Fukun (Pengacara), Lian Maus (Iklan), Habelar (Pemasaran) Fafahek (Distribusi), Banku (Bank)

4

LENO

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

DR. Mari Alkatiri:

“Governu Ne’e Nafatin, TL Sei Sai Korruptu Boot Iha Mundu”
Tuir los Timor-Leste bele hetan fundus husi MCC, maibe tanba governu AMP la hakruk ba desizaun Tribunal Rekursu no tanba governu AMP hetan raport korruptu boot, TL labele hetan tulun husi MCC. Ikus mai governu AMP tristi no nonok de’it. Korrupsaun karakterístika ida ne’ebe at tanba impaktu negativu ba nasaun liliu ba povu ki’ik sira. Iha loron 9 Dezembru, mundu tomak selebra loron anti korrupsaun mundiál hodi hatudu ba públiku katak tenki kombate korrupsaun. Hodi fó edukasaun hanoin nafatin ba ema korruptu sira, iha Timor-Leste mos komemora loron anti-korrupsaun. Perguntas boot ba públiku mak governu Timor-Leste kombate duni korrupsaun ka haburas korrupsaun? Jornalista kla’ak, zevonia Vieira dada lia ho DR. Mari Alkatiri kona ba korrupsaun ne’ebe mosu dadauk hela iha rai ida ne’e. DR.Mari Alkatiri mos hateten krizi boot liu mak wainhira justisa la funsiona.
Iha loron 9 Dezembru ita selebra loron anti korrupsaun mundiál. Realidade ne’ebe akontese iha Timor-Leste katak korrupsaun boot iha governu AMP nia laran, oinsa ita boot nia hareee? Ita hotu hatene katak iha TimorLeste korrupsaun sae ba bebeik. Wainhira komemora loron anti korrupsaun, ita tenki aproveita halo denúnsiu boot liu tan. Governu ida ne’e korrupsaun lao dadauk. Sira atu hari tan Komisaun kombate korrupsaun maibe sira hatudu dadauk katak sira la kumpri desizaun. Tanba vernu ida ne’e mak nafatin, aban bain rua Timor-Leste sei sai rai ne’ebe korruptu boot liu iha mundu tomak. Governu AMP iha planu atu harii Komisaun anti korrupsaun. Iha parte seluk PDHJ laiha iha podér ona atu halo investigasaun. Tuir informasaun membru Komisaun anti korrupsaun mesak membrus AMP. Ida ne’e polítika governu AMP? Governu AMP infiltra ema iha fatin hotu atu nune’e bele hamoris korrupsaun. La’os atu hamate kordente mos laiha. Sira so atu duni sai juiz Portugés sai husi ne’e depois sira ba fali Portugal atu ajuda sira hodi monta tribunal de kontas (administrativu da kontas). Se aban bain rua juiz sira ne’ebe mai monta tribunal foti desizaun kontra sira, entaun sira duni fali. Ne’e maka nafatin hanesan ne’e hodi bosok deit. Ho governu ida ne’e, ita lalika iha esperansa katak sira atu kombate korrupsaun. So governu AMP monu no troka fali ho governu ida ne’ebe ita bele fo konfiansa. funsaun ida tanba provedor komesa halo investigasaun, komesa haruka kazu korrupsaun bar-barak ba prokurador, entaun provedor ne’e la serve fali ona. Inspector jerál mos agora laiha ona. La hatene para los iha ne’ebe. Uluk inspector jerál deit mos halo servisu ne’ebe ita hotu hatene. NGO sira ne’ebe uluk hakilar kona ba korrupsaun, agora kontente no nonook hotu. So NGO rua ka tolu deit mak kontinua denunsia. Nune’e aban bain rua, governu ida ne’e konsege muda ita nia mentalidade sai at liu. Uluk ita hanoin katak sosiedade sivíl ne’e forte tebes kontra korrupsaun. Agora NGO barak maka nonook hotu. Banku Mundiál fo sai katak inflasaun agora as tebes? Inflsaun ne’e la iha duvidas, ita ba basar deit sosa sasán ita bele haree inflasaun boot tebes. Tanba ne’e sira dehan iha kresimentu ekonómiku 8%, maibe inflasaun 12,15 %. Ita halo 15,12% menus 8% signifika kresimentu ekonómiku negativu menus (-) 4%. Uluk osan oituan deit, ami komesa sai ona husi kresimentu ekonómiku negativu no komesa tama ona ba kresimentu ekonómiku pozitivu. Governu AMP agora osan lubuk ida halo fali kresimentu ekonómiku negativu. Iha tempu governasaun Fretilin kresimentu ekonómiku ne’e hira? Wainhira hau sai, kresimentu ekonómiku to ona (+) 3%. Iha programa ba 2006-2007 atu to’o +7% tanba investe barak iha infrastrukturas. Agora governu AMP oin seluk uza osan bar-barak para halo inflasaun boot ba bebeik. La hatene uza osan ne’e tuir dalan ne’ebe los, la hatene ekonomia. Ekonomia ne’e laos arbiru. Tenki hatene. Ekonomia ne’e laos halo tuir ita nia hakarak. Ekonomia ne’e katak iha dezenvolvimentu. La bele halo ekonomia, se la halo dezenvolvimentu. Ekonomia ne’ebe la iha dezenvolvimentu, laos ekonomia. Realidade ne’ebe akontese katak governu AMP hasai osan barak liu ba sira nia interese. Realidade membrus Parlamentu mos saláriu aumenta ba bebeik? Aumentu bele, maibe se aumentu ba 400% - 500%, hau nunka haree iha hau nia vida. Ne’e bele dehan uza osan sira ne’e para bele hatama ba bolsu lalais tiha. Depois idak-idak ba halo nia vida. Buat seluk aumentu saláriu lei laiha, propoin deit orsamentu, la halo uluk lei. Atu halo lei tenki halo polítika salarial. Ba funsionáriu iha ona tanba Fretilin maka halo. Se husik ba sira mos la halo tanba sira la hatene halo. Sira kaer deit uluk ne’ebe Fretilin halo, muda deit palavra sira seluk, sira dehan muda uitoan ona. Agora aumenta saláriu ba membru parlamentu no governu sira, bele aumenta maibe tenki halo polítika salarial ida. Tenki deskuti uluk lei iha parlamentu tanba ida ne’e atu aumenta gastus ba estadu. So Parlamentu maka bele aprova lei para autoriza governu atu aumenta gastus. Lei laiha, sira halo arbiru deit ne’e oinsa. Deputadu sira iha direitu atu aumenta saláriu. Maibe deputadu sira atu manán osan hanesan fali Primeiru Ministru. Deputadu ida tau hamutuk osan ne’ebe simu, atu hanesan ho osan ne’ebe Primeiru Ministru atu simu. Despeza da reprezentasaun, se hakarak tau saláriu tenki tau saláriu, labele tau despeza da reprezentasaun i simu fali hanesan segundu saláriu ka segundu vensimentu. Despeza reprezentasaun mos tenki iha regulamentu ida para hatudu lolos atu gasta ne’e halo nusa. Fim de semana, hau hakarak ba han iha hotel Timor ho hau nia família, ba tur iha ne’eba han no hemu furak tiha depois estadu maka selu iha despeza reprezentasaun. Ida ne’e la los. Se hau sai ho hau nia amigu ka família sira ba han, se hau la iha osan diak liu han iha uma. Se iha osan, selu ho hau nia osan laos selu ho estadu nia osan. Ho saláriu ne’ebe sae, sasán nia folin iha merkadu sei sae maka’as, ne’e impaktu ba povu ka lae? Folin sasán iha merkadu sei sae tan. 2009 ne’e krizi boot. Se hau hatún lia nune’e, sira dehan hau

sira la gosta. Ita haree Tribunal Rekursu foti desizaun maibe governu AMP la kumpri. Ida ne’e korrupsaun at liu tanba foti osan ne’ebe la bele foti. Se governu ida mak nia atetudi hanesan ne’e, lalika mai bosok no harii tan Komisaun, ne’e atu bosok deit opiniaun públiku internasionál no ema Timor oan rasik. Se sira hakarak hatudu katak iha vontade kombate korrupsaun, tenki kumpri desizaun tribunal nian, respeita uluk tribunal. Rezolusaun mai husi Parlamentu mos sira la kumpri. Depois sira dehan atu kombate korrupsaun. Hau hanoin katak go-

rupsaun. Hahu kedas husi halo bisnis, hahú kedas husi asina kontratu ba heavy fuel, sosa ró hodi patrolha iha ita nia tasi, la iha tender, laiha konkursu públiku internasionál. Ida ne’e korrupsaun hotu. Ita haree korrupsaun boot wainhira sosa Fos no fa’an. Fen mak Ministra fó projeitu ba laen. Se laen mak Ministru fó projeitu ba fen. Ida ne’e hotu korrupsaun. Ita haree momos maibe sira dehan laiha korrupsaun. Uluk governasaun Fretilin nian, tinan-tinan iha auditoria independente internasionál. Agora auditoria indepen-

Se karik Komisaun kombate korrupsaun ne’e mosu oinsa ita boot nia haree kona ba kna’ar PDHJ ne’ebe mos halo investigasaun ba korrupsaun? Ida ne’e konfuzaun. Envéz halo reforsa ba provedor ninian gabinete, maibe kria fali Komisaun seluk. Wainhira halo ona konfuzaun funsaun iha instituisaun nian, tanba lakohi konstituisaun sira ne’e funsiona ho didiak. Sira atu kria fali konflitu entre instituisaun. Se kria konflitu ne’e sira nunka atu funsiona ho didiak. Objetivu maka ne’e atu kria konflitu, envéz atu hametin

>> ba pajian 5

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

Diferensa entre Estudu impaktu ambientál (EIA) no Auditoria ba Impaktu Ambientál (AIA)
azu Portu Kom, sai ezemplu di’ak-ida ba ita atu hatene di’ak liu tan kona-ba lia-fuan rua ne’ebé hakerek iha lei subsidiáriu ba Timor-Leste. Molok ita ko’alia kona ba lia-fuan rua, no sira nia arti, di’ak liu tan ita hotu hanoin fali ba kestaun ukun iha Timor-Leste. Iha ita nia rai, ita la’o tuir ita nia konstituisaun, ukun ita nia, ukun internasionál balun (ne’ebé ita simu), no ukun uluk UNTAET no Indonézia nia tempu. Lia-fuan rua ne’ebé ohin ami haklaken mak: - Estudu impaktu ambientál - Auditoria ba impaktu ambientál Iha ukun belun (lei subsidiáriu) 51/1993 kona ba Estudu Impaktu Ambientál, ita hetan prosedimentu ida naran Estudu Impaktu Ambientál (lia-Indonéziu Analisis Mengenai Dampak Lingkungan). Tuir ukun ne’e, estudu impaktu ambientál mak

LENO 5

K

Rui Pinto

Iha artigu seluk ne’ebé haklaken iha jornál Kla’ak sani na’in hetan informasaun husi membru governu daudaun, no husi membru I, II, III governu Konstitusionál kona ba kestaun Portu Kom.
prosesu ida ne’ebé ita estuda, analiza no lehat impaktu ne’ebé bele mosu ba ambiente karik atividade ruma la’o. Iha ukun belun seluk, 23/1997 kona ba jestaun Ambientál ita hetan prosedimentu seluk naran Auditoria ba impaktu ambientál. Auditoria ba impaktu ambientál mak prosesu avaliasaun impaktu ba ambiente husi atividade ruma ne’ebé hala’o. Auditoria ne’e mós buka hatene se kompañia nia hahalok la’o tuir ukun no la fó impaktu negativu makás ba ambiente. Dala ruma bainhira ita sani arti rua ita hanoin katak sira atu hanesan, maibé tuir loloos sira la hanesan. Ida haree sá impaktu bele mosu (estudu impaktu ambientál) no ida seluk hatudu sá impaktu mosu ona (auditoria ba impaktu ambientál). Prosesu dahuluk (estudu impaktu ambientál) hatudu informasaun barak ba Governu hodi fasilita nia hola desizaun kona-ba aprovasaun projetu. Prosesu daruak (Auditoria ambientál) hatudu ba Governu se kompañia ne’ebé hetan aprovasaun hodi hala’o atividade iha Timor-Leste tau matan ba ambiente duni ka la’e? No hatudu dalan ba kompañia hosi hamenus sira nia impaktu ba ambiente. Governu uluk, halo estudu impaktu ambientál balun (Analysis Mengenai Dampak Lingkungan) ezemplu ida mak estudu Miniidroelétrika iha Iralalaru. Ho informasaun ne’ebé sani na’in foin hetan, ha’u konvida imi atu analiza Enj. Mariano Sabino nia ko’alia ba ONG La’o Hamutuk: “(…) ne’ebé la hanesan ona procedure ne’ebé que uluk, la iha

studi kelayakan , la iha analysis kona ba impaktu sosiál cultural, la iha analysis impaktu Dampak Lingkungan , la iha analysis impaktu ekonómiku e depois fó kedan ne’e hanesan porezemplu 50 anos ba rai ne’ebé que porezemplu iha Kom ne’e, pelabuhan Kom ne’e, fó ba emprezáriu peska nian maibé sira la halo estudu analysis katak rai sorin ne’ebá rai balu lulik, rai balu ne’ebé ita devia uza ba peskadór sira atu tun iha ne’ebá. Mas agora ida ne’e ba ita fó ba tiha ba China, emprezáriu china nian ne’e iha ba, ne’e be…atu labele mosu tan modelu ida hanesan ne’e mak a Ministériu ne’e estabelese procedure hanesan ne’e (…)” Studi kelayakan (Lia-Indonéziu) ka Estudu viabilidade (LiaPortugés), la hanesan estudu ida ne’ebé hatudu loloos impaktu ba ambiente, estudu viabilidade sai prosedimentu ida ne’ebé kompañia halo hodi hatene to’ok, karik sira loke business ne’e sira atu hetan osan (lukru) ka la’e. Ikus fali mai, ita haree katak tuir Eng. Sabino, Governu uluk la

hala’o estudu impaktu ambientál, ida ne’e informasaun laloos, tanba hanesan ha’u foin temi, molok hanoin Iralalaru atu la’o ba oin ka la’e governu uluk hala’o estudu impaktu ambientál. Karik bainhira Eng. Sabino hatete katak Governu uluk la halo estudu impaktu ambientál nia ko’alia liu kona ba, estudu impaktu ambientál ba portu Kom, karik. Karik ne’e, mezmu hanesan ne’e, Eng. Sabino, halo konfuzaun entre arti Estudu impaktu ambientál no Auditoria ba Impaktu ambientál. Bainhira ita haree Portu Kom, ita hotu hatene katak, Portu ne’e Indonézia mak harii, nune’e mós molok sira harii mak sira iha obrigasaun atu halo estudu impaktu ambientál. I, II no III Governu konstitusionál, la bele halo estudu impaktu ambientál ba buat ida ne’ebé harii tiha ona, tanba: «estudu impaktu ambientál ita halo molok harii», Governu konstitusionál uluk, no Governu daudaun sira rua bele husu deit, auditoria ba impaktu ambientál ba kompañia ne’ebé hala’o atividade iha portu Kom.

DR. Mari Alkatiri:

“Governu Ne’e Nafatin, TL Sei Sai Korruptu Boot Iha Mundu”
>> husi pajina 4
maka atu provoka krizi. Sira maka provoka dadauk tanba halo polítika sala. Folin komesa sae tanba ema balun komesa iha osan barak ema oituan mak iha osan barak, maibe ema barak liu osan la iha. Se ema ida ne’ebe fa’an modo, nia mos presiza sosa masin midar. Se masin midar nia folin sae, nia tenki fa’an modo karun liu para nia bele sosa masin midar. Buat ne’e siklu ida, nia mos presiza sosa óliu, sosa na’an. Entaun nia modo tenki sae, ida ne’e normál. Ita haree mina rai nia folin tun ona. Hau haree sira atu halo oinsa. Mina rai folin $40 i tal/barrél. Signifika katak tinan-tinan ita simu $400.00 milloens. Sira gasta $400.00 milloens, $300.00 milloens sira ba foti husi ne’ebe. Osan ne’ebe hau husik ne’e sei iha. Se gasta hotu tiha, sira ba hola iha ne’ebe. Banku mundiál kontenti los no basa liman tanba sira komesa atu fo kréditu. Uluk ho hau, sira hakarak atu deve, sira la gosta hau tanba hau lakohi deve. Tempu agora sira gosta los tanba governu loke dalan atu ba deve. Iha loron kombate korrupsaun mundiál, saida maka Fretilin sei halo iha futuru kona ba korrupsaun ne’ebe boot tebes iha Timor-Leste? Opozisaun so bele iha forsa wainhira sistema funsiona. Signifika sistema justisa no instituisaun hotu funsiona. Se sistema la funsiona, opozisaun hakilar lori ba justisa no manán. Maibe governu kontinua dehan la kumpri. Entaun krizi instituisional. Krizi la’os dehan kuandu Parlamentu la funsiona deit. Krizi mosu, kuandu tribunal mos la funsiona. Se governu la husik tribunal atu funsiona, ne’e krizi instituisional ona. Prezidente Repúblika envéz konsidera ida ne’e hodi dehan governu ne’e la serve. Governu saida maka la kumpri fali ho desizaun tribunal. Krizi boot liu wainhira justisa la funsiona no laiha podér ona. Ita labele husik ema atu la fiar ba justisa. Se sidadaun normál komesa la fiar justisa ona, ida ne’e krizi boot liu duke parlamentu la funsiona. Tanba ida ne’e hau dehan ba Prezidente Republika tenki komesa haree buat ida ne’e. Se governu la kumpri ona justisa, governu ne’e la serve no tenki tun. Realidade sira la konsidera lei ne’e oinsa? Se ita dehan dalan katak povu maka tenki mai lurón para koalia. Sira dehan ita atu halo violensia. Hau la haree tan dalan seluk. Povu ida ne’ebe atu sosa deit masin midar mos osan la iha ona. Povu ida ne’e maka tenki agora dehan ami lakohi tan ona situasaun ne’e akontese. Laos hanesan iha 2006 ne’ebe halo violensia gratuita tanba hakarak deit podér tenki halo violensia. Laos povu maka hahú halo violensia iha 2006. Elite maka hahú no bosok povu. Agora ita hein katak povu ho nia susar, bele sei buka fali lideransa ida ne’ebe nia hanoin katak nia bele fiar.

6

LENO

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

Pe. Piet Onin, Diosezanu:

“Hau Tristi, Haree Refujiadus Husi Timor-Leste”
Padre Piet Onin, Amu Diosezanu Kupang nian ne’ebe mak durante ne’e fó ninia vida tomak atu servi refujiadus sira mai husi Timor-Leste, depois de trajédia Setemberu negro akontese iha Timor-Leste iha tinan 1999. Pe. Piet Onin ne’ebe moris iha Kefamenanu iha loron 5 de Jullu 1945 ramata ninia estudu iha Semináio Maior Ritapiret, Maumere. Durante tinan barak nia laran ona, Pe. Piet sai Amu Pároku iha Katedral Kupang. Wainhira jornalista kla’ak halao dada lia ho nia iha ninia hela fatin iha estasaun parokia Taklale, Subdistriu Kupang Leste, nia haktuir buat barak konaba lalaok no ninia esperiensia durante moris hamutuk ho refujiadus sira husi Timor-Leste. Tuir mai ami hatún kompletiu entrevista ne’ebe almerio ALVAREZ halao iha Kupang iha 27 Dezembru foin lalais ne’e.

“ONG no governu halo povu sira la kreativu atu servisu. Kuandu ita kria métodu ka meius dependensia, ita la hasai ita nia povu husi kiak”
- Pe. Piet Onin.
saida mak igreja bele ajuda no tulun sira. Maibe dau-daun ne’e hau rasik seidauk bele hatene, saida mak sira hakarak husi Igreja. deit. Laos nu’udar grupu. Sira iha duni hanoin atu vizita sira nia familia ne’ebe mak hela iha Timor-Leste. Maibe atu fila-fali ba Timor-Leste, hau rasik seidauk rona. Tanba realidade ida ne’ebe mak hau haree katak refujiadus sira ne’e hola rai no halo uma atu hela. Tanba ne’e mak hau bele dehan katak refujiadus sira mai husi Timor-Leste, ne’e to’o agora seidauk iha hanoin atu fila fali ba sira nia moris fatin.

Padre bele esplika jeralmente konaba situasaun refujiadus husi TimorLeste nian iha Kupang? Amu Bispo hatudu fatin ida ne’e mai hau para atu mai tu’ur iha parokia ida ne’e. Uluk kedas hau hanoin tiha ona oinsa atu harii igreja ida ne’e hodi sai parokia ida. Maibe iha tempu ne’eba, sarani sira ne’e ema hamutuk nain 3500 deit. Populasaun maioria 15.000 ne’e mai husi Timor-Leste. Wainhira hau to’o iha fatin ida ne’e, hau nia sentimentu kahur malu kontenti no tauk. Maibe, depois hau mai tiha iha fatin ida ne’e, hau haree fatin ida ne’e diak tebes. Tanba fatin ida ne’e sai sentru ba sarani Katólika sira; liliu sarani Katólika sira mai husi TimorLeste. Maioria sira ne’ebe mak hela iha ne’e, ema Katólika deit, tanba mai husi Timor-Leste. Maske dala ruma hau haree sira ne’e, maioria sai vítima ba problema politika ne’ebe mak akontese iha Timor-Leste iha tinan hirak liu ba. Maibe hau haree realidade ida ne’e, hau senti kontente tebes. Maibe wainhira hau haree no hateke husi besik konaba refujiadus sira nia vida lorloron, hau senti tristi. Tristi tanba uma sira ne’ebe mak governu Indonezia fó ba refujiadus husi Timor-Leste ne’e, balun la diak. Problema seluk mak iha povu balun husi Timor-Leste, sira seidauk iha rai para atu halo uma ou halo tós ka natar ruma. Problema ba datoluk mak wainhira hau halo diálogu ho povu sira, sira barak mak la bele kontinua sira nia estudu tanba finansiamentu. Inan-aman la iha osan atu haruka sira nia oan ba kontinua sira nia estudu to’o iha universidade. Problema hirak ne’e mak sai nu’udar naha boot ba hau nu’udar Padre iha igreja Taklale ida ne’e.

Sarani sira hamutuk ema nain 15.000 ne’e mai husi Timor-Leste, oinsa Amu maneija tempu atu servi sira ho karakteristiku ne’ebe mak sarani sira iha? Hau rasik seidauk halo diálogu didiak ho sira, wainhira sira infrenta problema oi-oin. Maibe saida mak hau haree katak, ema Timor-Leste sira iha Kupang, sira kria unidade ida ne’ebe mak metin. Dala ruma, sira hato’o sira nia ejijensia ba governu oinsa governu tau matan ba sira; liliu haree sira nia susar no térus ne’ebe mak povu sira infrenta. Maibe servisu ne’ebe mak to’o agora hau halo mak, hau halo vizita ba uma kain ida ba fali uma kain seluk. Iha futuru, saida mak Amu nu’udar Amu Parokia sei halo? Wainhira ami halo tiha programa parokia nian hamutuk ho konseilu parokia nian, ami sei halo programa ida ne’ebe mak bele responde nesesidade refujiadus sira mai husi Timor-Leste ne’e. Maibe antes atu halo programa, ami sei halao uluk lai diálogu ho sarani sira no mos sei halo sensus ba uma kain ida-idak atu nune sira rasik hato’o uluk lai sira nia ejijiensia

Wainhira halo diáolgu ho sira, refujiadus sira hakarak fila fali ba sira nia nasaun? Iha diálogu nia laran, hau rasik seidauk rona barak konaba ejijensia ida ne’e. Iha ema ida rua mak husu mai hau no hato’o sira nia ejijensia mai hau, oinsa bele fasilita sira atu nune’e sira rasik bele fila-fali ba sira nia rain. Maibe ida ne’e ema pessoal

Konaba foinsa’e Timor-oan sira ne’ebe mak to’o ikus la bele kontinua sira nia estudu, tanba inan-aman la iha osan atu selu sira nia eskola. Meius

>>

Padre Piet Onin ho joven refujiadu Timor oan sira

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

LENO
mak to’o iha ideias deit. Dala ruma servisu hamutuk ho organizasaun naun govermental ka husu tulun husi parte Dioseze nian oinsa bele ajuda foin-sae sira ne’ebe mak hakotu sira nia eskola iha dalan klaran. Maibe hau rasik la kohi uza métodu ne’ebe mak ONG ka governu halo. vernu halo povu sira la kreativu atu servisu. Ne’e duni bele buka meius ida ne’ebe mak la bele kria dependensia ba ita nia povu. Kuandu ita kria métodu ka meius dependensia, ita la hasai ita nia povu sira husi kiak. Ikus mai povu sira moris nafatin iha mundu dependensia. sira ne’e moris tiha ona iha unidade nia laran liu husi Xefi suku no Xefi aldeia sira. Ho nune’e povu bele kria diálogu entre povu rai nain rasik no mos ho refujiadus sira ne’ebe mak mai husi Timor-Leste.

7

saida mak Amu Pároku halo atu nune’e joven sira ne’e bele buka moris ho diak? Problema ida ne’e mos sai duni naha todan ida mai hau nu’udar Amu Pároku. Wainhira hau halao vizita privada ba grupu ka liu husi sakramentu konfesa, hau rasik rona problema hirak ne’e mai husi sira rasik. Rona tiha problema hirak ne’e, hau rasik hanoin no oinsa buka dalan ba sira atu nunue’e, sira rasik bele hetan oportunidade, kuandu sira hakotu sira nia estudu iha dalan klaran. Barak mak drop out. Barak mak labele kontinua sira nia eskola to’o iha nivel universidade. Enjeralmente, sira hateten mai hau katak inan-aman la iha kapasidade finanseiru atu hatama sira nia oan to’o iha nivel universidade. Hau labele halo milagre ruma. Hau iha kbiit bele reza deit. Keta Maromak fó dalan mai hau konaba problema hirak ne’ebe mak hau nia sarani sira infrenta iha sira nia moris lor-loron. Amu rasik iha ideias ruma atu buka meius hodi rezolve problema ne’ebe mak foin-sae sira infrenta iha sira nia moris? Hau hanoin hela ho meius sosial ekónomiku. Maibe ida ne’e foin

Tanba sá? Tanba realidade hatudu tiha ona katak povu barak mak sai fali dependensia ba ONG ka governu rasik. Ida ne’e hau la kohi halo. Tanba ONG ka governu la eduka povu sira. Saida mak hau hakarak atu halo mak oinsa bele kria unidade koperativa ida atu nune’e povu rasik mak kria no sira rasik bele maneija osan ne’ebe mak sira hetan tiha ona. Ideias ida ne’e mak hau foin hanoin atu halo. Métodu ne’ebe mak governu ka ONG sira halo ba refujiadus sira durante ne’e halo nusá? Kuandu ita fó deit, hau haree ida ne’e ladún ajuda povu. Tanba ita komesa kria ona dependensia. Ne’e ladiak ba ita nia sarani sira. Realidade ida ne’e mak durante ne’e hau rasik haree. ONG no go-

Entaun métodu dependensia ne’e la tulun refujiadus sira husi Timor-Leste? Hau haree la diak duni. Tanba povu sira la kreativu. Maibe depende deit ba ajudus husi governu ka ONG. Ita koalia fali konaba problema uza rai no propriedade ne’ebe mak durante ne’e refujiadus sira infrenta. Métodu saida mak Igreja rasik halo, atu nune’e la bele kria dezentendementu entre komunidade sira ne’ebe mak mai husi Timor-Leste no mos ho ema rai nain sira? Problema ida ne’e sensitivu tebes. Saida mak hau haree katak durante ne’e, povu sira mai husi Timor-Leste, balun ne’ebe mak seidauk iha rai no propriedade rasik, sira sei uza ema rai nain sira nia rai. Saida mak hau haree katak povu

Problema konaba uza rai, karik durante ne’e iha konflitu? Dala ruma kuandu sira nia relasaun komesa la diak, konflitu bele mosu. Maibe realidade no faktus ne’ebe mak durante ne’e hau hasree, katak volume konflitu ne’e kiik tebes. Dala ruma, kuandu iha problema, ami rasik minimiza tiha konflitu ne’ebe mak akontese entre komunidade rai nain no mos komunidade sira ne’ebe mak mai husi TimorLeste. Koalia konaba involvimentu sarani Katólika sira nian iha vida aktividade Igreja nian, saida mak durante ne’e refujiadus sira husi Timor-Leste halo tiha ona ba dezenvolvimentu Fé Igreja Katólika; liliu iha Dioseze Kupang nian? Ami espera katak komunidade sira mai husi tradisaun Fé Katólika
nian, bele sai masin no naroman ba ema seluk. Saida mak durante ne’e hau haree katak, jerasaun foun sira mak involve barak liu iha vida aktividade Igreja Katólika nian. Hau haree espiritu no Fé foinsae sira boot liu, duké katuas-ferik sira. Ami haree no senti duni katak foinsae husi Timor-Leste sai duni masin no naroman iha Dioseze Kupang.

LENSA

Sarani Bai-Bain Mos Bele >> >>husi pajina 12

8 KNUA MANUFAHI

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

Susar, Susar, Halerik No Lun-turu Rohan Laek
Sub distritu Alas,Distritu Same, geografikamente rai tetuk no klaletek (bukit). Áreia ne’e poténsia ba halo to’os, natar no haki’ak balada sira. Sub distritu Alas iha nia riku soin rai nian mak hanesan Ai-kameli, nú, kami no ai-tahan mean (kayu jati) nsst.

tu haburas sub distritu ne’e, ninia emar sira maizomenus haleu 7000 habitantes. Husi emar hirak ne’e, barak liu ninia knar produz ai-han ba sira nia-an. Rezultadu husi sira nia kolen balu sira konsumi rasik no resin, sira hodi ba iha merkado iha sira nia fatin rasik hodi troka sasan seluk ne’ebé mák sira rasik la produz no balu sira fa’an hodi hola osan. Mezmu hanesan ne’e, iha tempu okupasaun TNI rezimi Soeharto nian, kuandu iha vizita ruma husi ema bo’ot (Governadór) husi Dili ba iha fatin ne’ebá, sempre kasu lia fuan katak, subdistritu Alas hane-san sub-distritu ida ne’ebé mák ki’ak no izoladu liu husi sub-distritu sira seluk iha Timor laran tomak. Lia fuan ne’ebé mák ema bot sira kasu ne’e, karik sira mos la hatene sa ida mák sira koalia. Sira koalia hanesan ne’e, karik iha sorin seluk iha duni rajaun atu justifika hanesan ne’e duni, maibé iha sorin seluk, ita mos husu fali ba sira, tamba sa mák ami sai ki’ak no izoladu liu? Ema bo’ot ne’e sei hatan katak, imi ki’ak tamba imi baruk ten, hanesan pergunta fílozofia ida, sosiedade iha Alas komesa husu fila fali, tamba sa mák ami sai baruk ten? Nune’e mos iha ukun-an ida ne’e nia laran, iha ukun nain balu halo vizita ba iha ne’ebá no fila tiha mai Dili, kazu lia fuan hanesan ba povu rai Alas dehan hanesan ne’e, sub-distritu Alas ninia rain bokur, maibé ninia emar sira mesak krekas. Lia fuan ida ne’e atu hatudu sa ida ba emar Alas oan sira? Karik refere ba rai bokur, maibé ninia ema sira me-sak baruk ten? Wainhira manu-ain Kla’ak hasoru malu ho tiu ida iha Alas, iha semana hirak ba kotuk, ne’ebé lakohi katak sai ninia naran, ho lian halerik fakar sai lia fuan ema bot nian hanesan ne’e. Mos tiu ne’e hatutan liu tan katak, di’ak liu sai ki’ak, duke riku moris nunka felix tamba la iha ona solidaridade ba malu, la koiñese ona kultura no sel-seluk tan. I pior liu atu defende ninia riku, atu la-lakon no la monu, meyus oioin riku nain ne’e sei uza hodi defende ninia riku. Inklui koropsaun, nepotizmu no kolusaun karik riku nain ne’e tu’ur iha pozisaun importante ruma iha governu.

A

Wa’idinik

Lia fuan ne’e hanesan sadik (nantan) ida ba emar Alas-oan sira ne’ebé mos brani iha luta nia laran hodi fera komando (koramil) iha tinan 1998. iha kolaborasaun hamutuk entre FALINTIL no sosiedade Alasoan ninia rezultadu ha-tudu ba sósiedade Timor-Leste tomak katak iha rovulusaun ne’e konsege hadau kilat Indonezia nian maizomenus 36. Kondisaun ida ne’e laos hanesan tai-an ka gaba-an (menonjolkan diri) maibé hanesan reflesaun ida atu, nune’e valoris solidaridade ne’ebé komesa mihis ona hametin fila fali, hodi nune’e bele haforsa no hametin nasaun ida ne’e sai forti no metin liu tan. Lia fuan sadik husi ema bo’ot hirak ne’e mos komesa fanun estudante Alas-oan sira ne’ebé estuda iha universidade tomak iha Dili laran, hodi kumu liman hamutuk no fó solidaridade ba malu no fanun malu nafatin, liuliu hodi tau matan ba dezemvolvimentu ne’ebé mák sei halao’o iha sub-distritu Alas. Sira nia isforsu tomak hodi tau matan ba dezemvolvimentu ne’ebé lao’o iha sub-distritu Alas, parte ida mák tau matan ba proyek dalan ne’ebé mák gover-nu entrega ba kompañia Atramor hodi loke dalan foun ida ho ninia distánsia 12 km (tuir karta husi xefi konstrusaun dalan nian rejiaun Same) sr. Nene Lobato, maibé kompañia ne’e sou implementa deit 9 km. Lamenta Ir. Domingos Flabio, mos nu’udar konselór ba organizasaun Klibur Estudante Sub Distritu Alas. Estrada ne’ebé mák kompañia Atramor ne’e sei kompri no halao’o komesa husi suku Dotik ba to’o Alas vila maizomenus ninia distánsia 12 km, ho orsamentu provolta de US $ 598. 910,79. Prosesu serbisu tuir kontratu, kompañia tenki hala’o serbisu hanesan tuir mai ne’e: clean up (hamós du’ut, dudu sés fatuk sira, ai sira no dudu foho sira), depois compak (hanehan rai halo metin), prosesu ida ne’e, kompañia Atramor la halo, tan ne’e halo estrada ne’ebé mák sira obra ba sai dodok no tahu bo’ot liu. Depois de compak tenki ateru (pengerasan) fila fali ho ninia kom-posisi mák hanesan; fatuk 5/7, britas (kerikil), rai mutin (tanah kapur), depois compak tan dala ikus nian hodi hetan dalan ne’ebé to’os nian (pemadatan) ne’ebé di’ak, másimu 25 cm tenki compak (hanehan), esplika Ir. Domingos

Flavio mai manu-ain Kla’ak foin daudaun iha Alas. Maibé kompañia ne’e la kumpri ninia obrigasaun hodi halo dalan ne’e tuir ninia kontratu, tan ne’e estudante Alas-oan ne’ebé hamahonan iha sira nia organizasaun KESA (Klibur Estudante Sub-distritu Alas) hodi hatama keixa ba Parlamentu Nasional no halo kolaborasaun ho NGO Luta Hamutuk hodi halao’o konfrensia pers ba dala rua ona maibé sei dauk iha atendementu ne’ebé sériu husi Parlamentu Nasional mos governu. Husi esforsu hirak ne’e, tuir Boar (dewan penasehat) KESA nian Ir. Domingos Flabio katak, governu hamonu ona sansaun ba kompañia ne’e hodi la hasai osan restu kompañia nian ne’ebé mák sei falta 50 %. Sr. Domingos Flabio hatutan liu tan katak, kompañia ne’e la halao’o ninia kna’ar ho didi’ak, tan ne’e mák rai ne’ebé mák tuir lolos tenki halo valeita (gorong-gorong) maibé kompañia ne’e la halao’o, kompañia ne’e halo fali ba áreia ne’ebé mák tuir lolos la persija halo valeita. Buat seluk ne’ebé mák tuir estudante sira nia haree katak kompañia ne’e falla halao’o sira nia funsaun mák bronjon ne’ebé mák halo, oras ne’e daudaun komesa naksobu ona, ponte ki’ik ida ne’ebé mák la tau matan ho di’ak ba, oras ne’e daudauk mos mota komesa sobu tiha ona. Buat seluk ne’ebé mák estudante sira lamenta teb-tebes mák prosesu halo pengerasan ne’ebé tuir kontratu kompañia ne’e tenki halo to’o ramata, maibé kompañia sou halo deit 3 km, ne’ebé mák oras ne’e sei bele utulija, maibé retante husi ne’e labele utulija, tamba la halo pengerasan tuir kompozisaun ne’ebé mák Ir. Domingos mensiona iha leten. Kondisaun dalan ne’ebé mák kompañia ne’e halo no husik hela la konsege halo ramata, halo sosiedade Alasoan sira sadi’a no halerik nafatin tamba iha fulan Dezembru to’o fulan Juñu nia laran, sei labele mobiliza sira nia produtu agríkula no pekuaria husi Alas ba iha sidade ka kapital distrital mos nasional. Susar, halerik no lun-turu ne’e sei la nahas, wainhira udan, komunidade sira iha Alas hasoru dalan la di’ak tamba tahu do-dok, halo transporte pú-bliku no privadu sira sei labele mobiliza ba iha fatin ne’ebá. Susar no terus ida ne’e seidauk

kotu, tamba wainhira iha tempu wailoro, iha fulan Jullu to’o Novembru, komunidade sira tenki obrigadu hodi lao’o distánsia barak nia laran atu ba buka wé mós hodi bele konsumi. Wainhira lakon tiha ona tempu naruk hodi ba buka wé mós, maibé wainhira to’o tiha iha wé matan, sira tenki hein malu (antrian) tamba wé matan wa’en mák maran tiha ona, hela deit wé matan ida ka rua (wé matan bo’ot, besik klaletek dirlaun nia hun, wé Santu-Antonio, wé Masar no wé tatihak manen) mák sei moris hodi sus-ténta ba ema kuaze 7000 habitantes. Wé matan hirank ne’e sei labele susténtan komunidade ho totalidade hanesan ami mensiona iha leten, tan ne’e durante tinan barak nia laran, komunidade iha Alas-oan ne’ebé iha Alas vila, dala waen tenki konsumi wé merak (air keruh) ka wé foer. Tan ne’e iha tempu ne’e halo labarik barak mák sofre kabun moras no té ben. Husi kondisaun loro manas ne’e, sei hamaran wé matan sira, tan ne’e hasusar (menyedihkan) no haterus (menyusahkan) sosiedade iha fatin ne’ebá, entaun igreja ne’ebé hanesan mos libertadór, la tur nonok hodi hatan ba ninia sarani sira ne’ebé mák infrenta susar no terus ida ne’e hodi halo serbisu hamutuk ho lider komunitáriu sira hodi halo lian halerik ne’e sai forsa no maka’as liu tan. To’o ikus lian halerik ne’e konsega harona (memperdengarkan ) ninia sidade maun-alin ida iha Sidney Australia. Tan ne’e ninia sidade maun-alin iha sira iha Sidney liu husi kolekta kada Dominggu, konsege halibur osan izmola hodi sosa matérial wé nian ne’ebé non lokal hodi haruka mai ninia sidade maun-alin Alas. Esforsu ne’e serbisu hamutuk entre Paroquea Nossa-senhora de Fátima Alas ho Paroquea Sidney. Material hirak ne’e, RWSSP ( Rural Water Suplay and Sanitation) komesa organiza no mobilize ba Alas iha fulan Outubru. Oinsa mák material wé nian ne’e bele to’o iha fatin ne’ebá, DNSAS (Dirasaun Nasional Aqua e Sanitáriu) mák organiza transporte hodi fasilita matérial sira ne’e ba to’o iha Alas.

Atu implementa ba projeitu ne’e, RWSSP halo kontratu ho NGO nasional ida naran CPT (Centru Pupuh Ira Timor) hodi fó asisténsia téknika. Tuir Julião da Costa Napolião (Site Maneger CPT) ne’e katak, wé ne’ebé mák atu dada husi wé hun mai to’o komunidade sira ho distánsia 9 km. Site maneger ne’e mos hatutan liu tan katak, atu halo susesu ba projeitu ne’e, lider komunitáriu sira iha kooperasaun di’ak duni ho sira tan ne’e besi kanun sira ne’ebé mák fahe ona ba kada tohar (kelompok) ida-idak husi kada aldeia, tohar idaidak husi aldeia ida-idak kumpri dunik sira nia obrigasaun hodi hala’o sira nia kna’ar. Tuir Site maneger ne’e katak, projeitu ne’e komesa hahú husi fim de Setembru 2008, to’o agora projeitu ne’e komesa ezekuta ona 15 %. Tuir site maneger ne’e katak, durasaun projeitu ne’e sei ezekuta ramata durante fulan 6 nia laran. Tuir komunidade sira ne’ebé hela iha sub-distritu Alas, hateten mai manu-ain kla’ak katak, ho sira nia sidade maun-alin husi sidney ne’e nia tulun, pelumenus bele ona hatan ba sira nia susar no terus ne’ebé mák durante tinan barak nia laran sira hasoru. Konsiente ka la konsente, ema hotu sempre persija wé, tantu labarik, klosan, feto-ran, ferik, katuas, ema bo’ot, ema ki’ik, sempre persija wé. Ita bele imajina, karik fatin fuik maran ida ne’ebé la-iha balada no la-iha aihoris ruma mák hamahon iha fatin ne’ebá no derrepenti iha ema ruma mák liu iha ne’ebá, sa ida mák nia sei senti? Atu hakotu lian hadais, halerik no susar husi Alas, ne’ebé fatin ida hanesan sakola ida (kantong plastik), lian tatoli mai ita tomak katak, hadomi natureja hadomi ita nia vida no futuru.

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

Horta: fiar-metin subsídiu agrikultura
Rui Pinto

KADI

9

B

aseia ba testu ne’e, ha’u koko atu hamamar Ramos-Horta nia fiar, no hatudu ba leitór sira katak, nia, nudar Prezidente da Repúblika, ho kontribuisaun boot ba ita nia diplomasia. Biar nia fuuk mutin ona nia hanoin sei matak hela atu ko’alia ba ita kona ba agrikultura ka ekonomia. Tuir señór Prezidente, tanba nia moris iha fatin barabarak, no fatin ne’e fó subsídiu ba agrikultura, nia hanoin katak ne’e di’ak. Ha’u husu ba kolega sira ne’e: Prezidente mós moris iha rai balun ne’ebé halo invazaun ba sai seluk (Estadus Unidus Amérika do Norte) nia fiar katak ida ne’e di’ak ka? Prezidente mós moris iha kontinente ida (Europa) ne’ebé hahú haklaken hanoin ba mundu katak ema mutin ho fuuk belanda mak tenke kaer ukun, no iha direitu atu oho ema seluk ne’ebé la mutin, nia mós fiar katak ida ne’e di’ak ka? Tanba nasaun seluk halo, ida ne’e la hatudu ba ita katak ita mós tenke halo tuir, tanba nasaun seluk halo ida ne’e la terik katak iha nasaun ne’ebá polítika sira ne’e mós di’ak ba ema hotu. Nune’e mós ha’u koko atu haklaken ba sani na’in informasaun no referénsia ne’ebé hatudu no tada ba ita katak sistema subsídiu, ne’ebé Prezidente fiar me-

«Ha’u fiar subsídiu sira, tanba ha’u moris ona iha Estadu Unidu Amérika ne’ebá, iha Europa, fatin ne’ebé sira fó subsídiu ba agrikultura»1 (tradusaun).
- José Ramos-Horta, 26 Novembru, 2008
tin, la la’o di’ak hanesan nia hanoin iha rai no kontinente ne’ebé Prezidente temi. E SPERIÉNSIA SUBSÍDIU A G R I K U L UNIAUN E UROPEIA (P O L Í T I KA AGRIKOLA KOMÚN)2 Polítika agrikola komún (PAK) iha Uniaun Europeia, la’o durante tinan naruk (liu tinan 50), no sai polítika ida importante tebetebes ba agrikultura iha nasaun ne’ebé hatama ba Klibur Uniaun Europeia. Mezmu assim polítika ne’e la dun efisiente hodi hetan ninia Objetivu. Sira mós hahú hanoin, halo nusa mak sira bele hapara no hahú polítika foin hodi troka subsídiu sira iha PAK. Sira haree katak mekanizmu intervensionista ba agrikultura no subsídiu sira ne’e deveria halo ba kazu espesífiku hanesan krize ida envés de ba ema hotuhotu durante tinan tomak, hanesan KAP halo3. Estudu balu ba polítika PAK mós hatete katak, ema ne’ebé hetan subsídiu diretu, dala barak la’ós to’os na’in ne’ebé presiza duni osan subsídiu, maibé kompañia boot sira ne’ebé hadau subsídiu hotu husi to’os na’in ki’ik sira ne’e4. Estudu
TURA IHA

seluk mós haklaken katak To’os Nain ne’ebé hatene le no hakerek, (ne’ebé hetan Edukasaun aas) mak hetan osan, no To’os Na’in sira ne’ebé la hatene sani, la hetan osan subsídiu5. Ida ne’e ezemplu balun deit ne’ebé hatudu katak tanba nasaun Europa hili atu fó subsídiu ba sira nia agrikultór sira, ida ne’e la signifika katak subsídiu la’o di’ak, ka ita hotu tenke fiar katak ida ne’e di’ak ESPERIÉNSIA SUBSÍDIU AGRIES TA D U S UNIDUS DA

sidade no mós problema nutrisaun barak8 Iha Estadus Unidus da Amérika do Norte, subsídiu sira ne’e hasa’e nivel kompetisaun entre to’os na’in, no mós iha kazu subsídiu balun (capital-gains provisions, investment tax credits) ba deit ema ne’ebé iha rai luan boot. Ida ne’e hasa’e inflasaun9, no halo katak kompañia boboot sira ne’e hetan osan liu tan hodi hola mákina tan no la fo servisu ba ema. Iha Amérika latina (ne’ebé ho ekonomia hanesan Timor-Leste nian) bainhira governu hahú insentivu no subsídiu ba agrikultura iha 1974, kompañia boboot deit mak manán, to’os na’in sira ne’e la hetan tulun ne’ebé makukun promete ba sira10 RELASAUN
AT U SUBSÍDIU HO HANOIN EKONOMIA

K U LT U R A I H A

AMÉRIKA6 Bainhira nasaun ne’e tama iha faze depresaun ekonómiku, to’os na’in husi Estadus Unidus da Amérika (do Norte), hahú simu subsídiu barak no tulun husi programa ne’ebé governu harii hodi estabiliza folin ai-han, no halo katak sira nia to’os na’in la sees husi sira nia servisu no halo katak família sira iha Estadus Unidus da Amérika (do Norte) nia osan to’o hodi hola ai-han7. Maibé bainhira sira halo ida ne’e, problema seluk mosu, horas ida hahú hada’et ba membru sosiedade sira, tanba polítika ne’e halo katak sira nia sosiedade hetan moras obetanba sira tama ba ita isin, no hatama ita nia sistema endókrinu no bainhira ita nia isin hasoru kímiku ne’e ita nia isin hanoin katak kímiku ne’e atu hanesan fali ormona ida no mós filak produsaun testosterona no estrojénio. Estudus balun hatudu katak bainhira ema feto, moris besbesik kímiku ne’e mós bele hetan kankru iha sira nia susun, no uteru no halo endo-metriosis (halo dodok oan tuur fatin). Ba mane kímiku sira ne’e mós bele hamenus mane nia posibilidade atu halo oan (hamenus kualidade esperma) no mós halo katak órgaun seksuál mane nian la buras didi’ak2.
Ø

SENTRALIZA

Bainhira ita haree no estuda didi’ak hanoin subsídiu iha nasaun oioin ita haree katak nasaun ho Ekonomia Sentralizadu ita haree katak sira nia osan barak halai ba subsídiu agrikultura nia, maibé, tuir loloos ida ne’e kria fali dezekilibríu iha folin ai-han iha rai laran11. Ida ne’e hatudu, katak Prezidente Ramos-Horta, nudar polítiku pronto atu hahú prosesu sentralizasaun ekonomia no lori ita ba dalan ne’ebé habokur kompañia boboot no hakrekas to’os na’in iha foho leten.

1 “Acredito em subsídios porque vivi nos Estados Unidos da América e na Europa, que subsidiam a sua agricultura”, diskursu Ramos-Horta iha loron 26 fulan kotuk (Novembru, 2008) 2 Common Agricultural Policy, (Polítika Agrikola komún) 3 Grochowska, R., Kosior, K. (2008). Paper Prepared For The 109th EAAE Seminar “ The Cap After The Fischler Reform 4 Cionga, C., Luca, L., Hubbard, C. (2008). Paper Prepared For The 109th Eaae Seminar “ The Cap After The Fischler Reform 5 Elek, S., Fertö, I., Forgács, C. (2008). Paper prepared for the 12th Congress of the European Association of Agricultural Economists – EAAE 2008 6 Iha artigu ne’e ha’u hakerek Estadus Unidus da Amerika do Norte, tanba tuir loloos Mexiku mós hanesan Klibur estadu nian, no mós nia iha Amerika tan. 7 Environmental Health Perspectives, 112 (14) pp. A820-A823 8 Artigu husi James Tillotson iha Annual Reviews of Nutrition (2004) 9 Proceedings of the Academy of Political Science, 34 (3), Food Policy and Farm Programs (1982), pp. 122 133 10 Bulletin of Latin American Research, 16 (1) Special Issue: Agrarian Change and the Democratic Transition in Chile (1997), pp. 11-24 11 American Journal of Agricultural Economics, 64 (5), Proceedings Issue (Dec., 1982), pp. 845-853

Karik kompañia hili atu uza sistema kuda tohu hanesan iha Guyana…
a’u foin hetan livru ida kapás la halimar ne’ebé Blackwell Publishing, nia títulu mak “Tohu” (Sugar Cane) ba edisaun daruak. Ha’u hahú es-tuda didi’ak livru ne’e, tanba tuir ha’u nia belun sira iha ONG La’o Hamutuk hatete katak Termu Referénsia ba raronak públiku troka tanba kompañia GTLESTE mós atu aprezenta parte téknika kuda tohu, no sá téknika no teknolojia mak sira atu uza iha Timor-Leste. Ha’u kalakalan le hela deit, tanba buat ne’ebé ha’u hatene liu mak posivel impaktu kuda tohu ba ambiente, tuir loloos ha’u la hatene buat ida kona ba téknika kuda tohu. Nune’e mós ha’u sani livru ne’e, ne’ebé indústria no kompañia kuda tohu sira uza. Ha’u lota téknika barak hodi hamenus impaktu ambientál, maibé, autór sira sempre hateten, iha tohu rai no bee mak importante liu. Ha’u nia isin fulun hamriik, bainhira ha’u hare sistema kuda tohu ne’ebé sira uza iha rai ida naran Guyana. Ne’ebá sira kuda tohu iha rai luan ida ne’ebé naruk liu, ne’ebá, tanba rai barak tetuk liu no klean, sira tau fali motobomba sira boboot ne’ebá no bainhira sira rega tiha tohu, bee ne’ebé suli ba mota sori-sorin, (ne’ebé dala barak nakonu ho kímiku sira ne’e) sira bomba fali ba tasi1. Ida ne’e hamosu problema barak ba balada sira iha mota laran no tasi laran, no mós ba ai-horis, no alga iha ekosistema tasi laran no mota laran.

H

Enfoke ambientál husi Rui PintoØ

Ha’u rona aprezentasaun no hein katak sira hatete sá sistema mak sira atu uza, maibé, infelizmente kompañia la fó hatene, to’o daudaun ita la hatene se sira atu uza sistema hanesan iha Mosambique, ka atu hanesan iha Florida. Iha kompañia nia aprezentasaun sira mós “haluha” atu fó hatene ba públiku katak sira mós atu uza pestisida, erbisida, no fertilizante sira ne’ebé iha kímiku balun ne’ebé bele hamosu kankru, no halo problema barak ba ema nia sistema endokrinu (sistema ormona nian). Konstituinte ativu husi Kímiku balun ne’ebé kompañia balun uza bele filak haburas no siklu reprodusaun ema nian. Kímiku ne’e halo ida ne’e

Korrespondente espesiál ba asuntu ambiente nian iha Jornal kla’ak

Ellis, R.D., Merry, R.E. (2004) Sugarcane agriculture in. ‘Sugarcane’ second edition, ed. Glyn James. Blackwell Publishing. 2 Rushton, L. (2004). Endocrine disruptors. In ‘The endocrine system’ Chelsea house Publishers.
1

Kuda tohu: kapítulu dahuluk iha Istória kontemporáneu sobu ekosistema iha Timor-Leste
Opiniaun husi Rui PintoØ

H

a’u nia ran manas… atu nakali fali, bainhira ha’u haree katak lideransa polítika balun hanoin katak planu atu kuda tohu iha Timor-Leste hamosu benefísiu ambientál ba Timor-Leste. Benefísiu sá ida loloos? Tuir estudu sien-

tífiku sá ida? Tuir estudu impaktu ambientál sá ida? Ema balun dehan katak impaktu pozitivu ba ambiente mós iha, balun dehan katak ha’u sadere liu ba impaktu negativu. Iha ne’e ha’u analiza lia balun ne’ebé kompañia GTLESTE hato’o ba ita tuir ninia reprezentante Youanto Kenchana. Tuir kompañia nia aprezentasaun ninia impaktu pozitivu mak plantasaun tohu no ninia halihun (barrajen

ka rezervatoriu bee) bele hapara erozaun iha mota1 no ita mós bele uza tohu tahan hodi habokur karau sira ne’e2. Iha testu seluk (ho títulu “lian midar hahalok moruk”) ha’u rasik dezafia Ministru no Ministru nia tékniku hodi hato’o ba ha’u, publikasaun sientífiku balun ne’ebé hatete katak karau sira ne’e han tohu tahan. Iha artigu ne’ebá ha’u esplika katak estudu husi sientista balun halo, tohu-tahan la habokur karau ka bibi3, tanba valor proteína tohutahan nian, ladún makás4, no mós katak karau nia kabun laran (rúmen) la toman hodi dulas no dijere tohutahan5. Iha ne’ebá ha’u mós dehan katak “tuir loloos karau la gosta han tohu-tahan”6. To’o agora daudaun sira seidauk buka no tatoli ba ha’u informasaun ne’e. Iha artigu ne’e ha’u mós dezafia tékniku sira husi kompañia ne’ebé dehan katak kuda tohu bele hamenus no hapara erozaun iha mota laran. Sientista sira balun hateten ba ita katak bainhira ita filak maneira uza (hanesan natar ba kuda tohu) ita loke dalan ba erozaun no hasa’e kuantidade tahu teen iha bee laran7. Bainhira ita harii halihun ida, sientista sira haree katak halihun hamosu problema balun iha rai barak liu tiha halihun nia fatin8. Iha estudu ne’ebé sientista sira halo tinan kotuk, sientista sira hetan katak 72 % husi 58 barrajen ne’ebé sira analiza hatudu prosesu tahu teen iha bee no 81% hatudu erozaun iha rai liu tiha barrajen9. Sientista balun10 mós tatoli lia hatami ba ita katak, halihun hamosu erozaun iha rai ne’ebé liu tiha barrajen, no mós iha rai ne’ebé ema harii barrajen11. Karik barrajen bele hamenus erozaun iha Timor-Leste, tanba sá mak iha rai seluk barak

sientista sira barak hateten katak tuir loloos barrajen la hamenus erozaun? Dadu sira ne’e ha’u foti deit husi publikasaun balun, maibé ha’u sente katak karik ita halo estudu klean tan ita bele hetan ezemplu tan ne’ebé hatudu ba ita katak buat ne’ebé kompañia hateten ba ita dala ruma la lós.

Referénsia ba testu sientífiku balun ne’ebé ha’u uza hodi hakerek artigu ne’e:
Ø

Korrespondente espesiál ba asuntu ambiente nian iha Jornal Kla’ak

Komunikasaun husi Sr. Yuoanto Kenchana iha raronak públiku loron 7 Novembru, 2008; 2 Ibid. no komunikasaun husi Ministru Agrikultura no Peskas Enj. Mariano Sabino ba La’o hamutuk; 3 Trop Anim Prod (1980). 5(1) 53-56 4 Trop Anim Prod (1979). 4, 185-186 5 Trop Anim Prod (1978). 3, 9-11 6 Livestock Production Science (2000). 66, 25–34 7 Hydrol. Process. (2008) DOI: 10.1002/hyp.7115 8 Livru: Hunt, C. (1988) Down by the River: The Impact of Federal Water Projects and Policies on Biological Diversiv, Island, Washington, D. C., 1988. 1) WATER RESOURCES RESEARCH (1999) 35 (4) 1305-1311 9 Geomorphology (2008). 91, 103–123. 10 Catena (2007). 70, 416 –427. 11 Livru: Soil Erosion Studies in Spain. Geoforma Ediciones: Logroño, Spain; 109–122 1)Catena 70, 416–427 2)Water and Environment Journal (2008) 1–14 3)Journal of Hydraulic Engineering 125, 1231 –1242.
1

10

Iluzaun Sufrajiu universal
luk…Ema hanoin katak “sufrájiu1 universal” mak tuir loloos fó garantia ba povu nia liberdade. Maibé, hanesan istória hatudu, sufrájiu universal, hanesan hakmehik boot, iluzaun2 ida. Bainhira ema ne’ebé hola parte iha Partidu Radikál hahú hatene iluzaun ne’e, sira hahú dezmoraliza no sente laran la metin. Radikál 3sira ne’ebé la kohe bosok povu, (ida ne’e, mak sira haklaken tuir nia hakerek liberal) sira rasik mak hetan bosok husi sistema ne’ebé sira hili, sistema “sufrájiu universal”. Radikál sira, fiar metin katak bain-hira sira promete liberdade ba povu tuir “sufrájiu universal”, sistema ne’e fó liberdade duni ba povu. Radikál sira, ho inspirasaun ne’e, halibur ema barak, masa barak, no hamonu no harahun governu aristokrátiku ne’ebé uluk kaer ukun. Ohin loron, radikál sira ne’e lakon fiar ba sistema ne’ebé sira rasik mak haburas. Sira lakon fiar tanba sira lota no aprende tuir esperiénsia, tuir realidade polítika, tuir esperiénsia moris ho podér katak prinsípiu ne’ebé sira uluk kaer, afinál la metin hanesan sira uluk hanoin no sente. Sira hahú sente sira nia prinsípiu harahun no prinsípiu ne’ebé daudaun buras iha sira nia kakutak mak hanoin korruptu4.

LISAN

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

U

Hakerek husi : Mikhail Bakunin
Tradús: Rui Pinto

Radikál sira ko’alia ba malu, “buat hotu [kaer ukun] uluk [molok sira kaer poder] hanesan buat fasil ida”: se bainhira podér lejislativu no ezekutivu moris husi eleisaun popular, rezultadu ne’e tuir loloos haklaken vontade povu nian, nune’e mós ida ne’e tenke hamosu “bem estar” iha populasaun nia laran, ne took? Sala boot husi sistema reprezentativu5 mak ilusaun katak governu no lejislasaun ida ne’ebé hamosu tuir eleisaun popular deve no tenke haklaken vontade povu nian. Povu, tuir sira nia instintu6 hein buat rua husi sitema ne’ebé kaer sira. Sira hein 1) atu hetan prosperidade boot hamutuk ho 2) liberdade ba sira nia movimentu no

asa-un. Ida ne’e arti katak, tuir loloos, povu buka organizasaun didi’ak ne’ebé garante no satan sira nia interese (ekonómiku popular). Ida ne’e mós hatudu katak povu sira buka auzénsia organizasaun polítika no podér, tanba tuir loloos organizasaun polítika mosu hodi hamenus liberdade [movimentu no asaun] balun. Ida ne’e mak buat rua simples ne’ebé povu hakarak. Governante sira, ema ne’ebé ha-kerek ukun, no ne’ebé hala’o ukun, hanesan opozisaun ida ba povu nia hakarak tanba sira nia pozisaun esep-sional. Biar ema ne’ebé kaer ukun bele demokrátiku liu iha sira nia hakarak, bainhira sira hetan podér boot, no sa’e kargu boot, sira haree sosiedade ne’ebé sira ukun, hanesan profesór ida haree alunu sira. Keta haluha

katak profesór nunka haree alunu hanesan, bainhira profesór ida haree alunu, igualdade la iha, tanba nia haree alunu nudar ema ida ne’ebé sei kuran atu lota, nudar ema ida inferior. Bainhira ita lehat ka analiza didi’ak kazu alunu-profesór ita haree katak sentimentu superioridade mosu tanba kargu/pozisaun podér ne’ebé nia iha. Ida ne’e mós mosu iha governante sira ne’ebé hanoin katak sira superior ho kompara ho sidadaun baibain tan sira mak kaer podér lejis-lativu no ezekutivu. Ema hotu-hotu ne’ebé ko’alia kona-ba podér polítiku, ko’alia konaba dominasaun. Bainhira dominasaun iha, ema barak iha sosiedade nia laran mak dominadu. Ema ne’ebé dominadu, baibain la gosta ema ne’ebé domina sira. Ema ne’ebé domina la iha dalan seluk atu hasoru ema dominadu, duke dalan subjugasaun7, opresaun. Ida ne’e mak istória matenek nian iha mundu laran, ida ne’e mak ha-klaken ba ita tan sá mak demokrata radikál no rebelde violentu hanesan bainhira sira hetan no kaer podér, sira rua filak hotu ba ema konservadór no kautelozo8 (matan-moris). Ema balun haree filak ne’e hanesan traisaun boot ida, maibé tuir loloos ida ne’e la traisaun ida, ida ne’e mak rezultadu mudansa pozisaun podér, no mudansa perspetiva hodi sani mundu. Iha suisa no iha rai seluk, ema la-den (klase) ne’ebé kaer ukun la hanesan ema ne’ebé sira ukun. Iha ne’e, biar sira moris iha polítika iguali-táriu9 ida, burgezia mak kaer

Produtu Tiensi Bele Kura Moras Oi-oin

T

gemscy, no’olok

IENSI hanesan companha/fábrica aimoruk nebe bo’ot iha mundu. TIENSI mos produz aimoruk husi Xina iha tempu viz avo sira nian. Liafuan ne’e hato’o husi fun-dador Tiensi, Francisco Djoko Tiensi ne’ebe mak tama ona iha TimorLeste hahu iha tinan 2004 fulan Fevereiru. Catarina deklara katak bainhira atu tama iha TIENSI ne’e

ita tenki join atu sosa aimoruk ne’e hahu iha fulan Fevereiru tinan 2004. Tiensi atu kora moas saida deit? Tuir Catarina katak tiensi atu kura moras iha timor mak hanesan moras rins no estomuk. Tiensi mos bele kura moras hanesan AIDS. Husi parte Tiensi nian, halo tiha ona teste ba ema nebe mak isin krekas, ain as sira bele hemu tuir nia todan nomos nia as hanesan. No mos tiensi cha bele mos kura ema sira nebe bokur ka tensaun. Maizoumenus efektivu liu deabetes

no strouk. Labarik sira ne’ebe hetan moras alejiadu, cha tiensi mos bele kura. Tiensi laos aimoruk kimika maibe tiensi halo husi aitahan. Depois aitahan sira ne’e halo tiha aimoruk, aimoruk ne’e bele sai suplementu bai-bain deit. Tiensi ninia kompozisaun mak hanesan kratingdaen no adem sari. Kompozisaun produtu ne,e ninia benefisiu mak bele kura ema nia moris. Tiensi ne,e hanesan bisnis ida nomos sira iha ida- idak nia nivel. Ema neébe mak iha kliente barak,

ninia nivel sei sae tuir fitun. Kliente barak ona bele hetan fitun 5. Iha Timor-Leste, foin mak hetan to’o nivel 5. Maibe iha rai liur bele hetan nivel ás liu tan. Se bainhira to’o iha nivel ás, kliente sira sei hetan kareta no seluk-seluk tan. Ema nebe mak hakarak atu tama sai membru ou klienti tiensi tenki hatama osan hamutuk 200 dolar foin bele sai membru tiensi. No mos tiensi fa’an ba ema nebe mak sai kliente ho folin difirente.

ukun, no povu, fabrika na’in no to’os na’in mak hakru’uk no la’o tuir burgezia sira nia ukun. Povu la iha tempu ka Edukasaun hodi hasoru governu, tanba burgezia mak kaer buat rua, tuir direitu, no priviléjiu eskluzivu, nune’e mós, Suisa hanesan rai seluk, polítika igualdade sai fiksaun ida, lia-bosok ida. Tanba burgezia dook liu husi povu, tuir sirkunstánsia sosiál no ekonómiku, halo nusa mak burgezia bele haklaken iha ukun ne’ebé sira hakerek, hanoin, sentimentu no hakarak povu nian? Tuir esperiénsia iha fatin balun, burgezia belek hakerek ukun ne’ebé kona povu nia hakarak, hanoin, maibé keta haluha katak ukun no governu nia ukun la’o tuir burgezia nia laletak (interese) uluk, no la tau matan didi’ak ba laletak povu nian. Lós! Ema hotu-hotu ne’ebé kaer ukun no mós membru governu povu mak hili, ukun na’in hetan knar tuir eleisaun diretu ka indiretu. Lós duni katak, iha loron eleisaun, burgezia hotu-hotu, mezmu ida ne’ebé foti-matan no oin, hakru’uk ba sira nia liurai: matenek no hakarak povu nian. Maibé liu tiha eleisaun, povu sira fila ba servisu, no burgezia, no fila ba sira nia negósiu no intriga polítika. Povu no burgezia la hasoru malu, la hetan malu ona, sira rua la tada ka rekoñese malu ona. Halo nusa mak ita bele hein katak povu, ne’ebé hetan opresaun tuir servisu todan, halo nusa mak ita bele hein katak povu, ne’ebé la hatene problema barak governu nia mak tau matan no sai kontrola ba sira nia reprezentante? Tuir loloos, kontrole ne’ebé eleitór hala’o ba sira nia reprezentante hanesan fiksaun ida duni, tanba sis-tema reprezentativu, kontrole popular, hanesan garantia ida deit ba povu nia liberdade, hanesan ha’u foin esplika, liberdade ne’e, la real, iha realidade liberdade ne’e hanesan fiksaun ida.

1 2

Direitu atu vota Sala ida iha ita nia sentidu ka husi ita nia hanoin no matenek ne’ebé halo katak ita fiar katak buat ne’ebé hanesan buat ida sai buat ida mezmu katak sasán ne’e la’ós buat ne’ebé ita fiar nia sai 3 Ema ne’ebé hanoin katak ita hodi hadi’a instituisaun barak liu iha governu no sosiedade laran ita presiza hadi’a no doko husi hun to’o abut hodi buka fatin ne’ebé la metin, no hametin no hadi’a. 4 Hanoin ne’ebé sees husi prinsípiu di’ak hodi garante katak ema hotu moris iha liberdade nia laran 5 Sistema ida ne’ebé haklaken no la’o tuir ema hotu nia hakarak, hanoin 6 Tendénsia hodi hili buat ida mezmu bainhira ita seidauk hatene tansá mak ita hili ida ne’e; intuisaun 7 Hahalok ne’ebé halo katak ema sai atan ba, ka hakru’uk ba ema ida nia hakarak 8 Ema ne’ebé iha kuidadu boot hodi sees hosi buat perigu ba sira 9 Polítika ne’ebé hatete katak ema hotu-hotu moris hanesan nune’e mós no iha direitu hanesan

Ministra Justisa Hahu Atake

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

Nasional
katak Ministra Justisa fó informasaun balun ba Emprezáriu Indonezia hodi fasilita sira nia negosiu iha Timor-Leste. Kontratu ne’ebé kona ba mensajen hanesan 1) kontratu atu hadi’a moru Prizaun Bekora nian, 2) kontratu fornesimentu fardamentu ka uniforme ba Guarda prizional (hatama Video iha ne’e) no 3) Halo design, fase no sere dokumentasaun identidade nasional nian. Artigu ne’e sani na’in bele hetan iha nakfati Tempo semanal online. Tempo Semanal buka dalan no fó espasu ba Ministra Justisa atu klarifika oituan kona-ba kazu alegada korrupsaun, maibe iha loron 16 Outubru 2008, Ministra Justisa la fó oportunidade ba Tempo Semanal atu entrevista. Tempo Semanal mos haklaken kazu alegasaun korrupsaun kontra Américo Lopes, Ministra Lúcia Lobato nia kaben, no proprietáriu kompania Pualaka Petróleo (sani nain bele haree artigu ne’e iha nakfati eletrónoku ne’e). Mensajen telemóvel nian sani nain bele haree iha nakfati Internasional ba denunsia Wikipeaks (http://wikileaks. org/wliki/Timor_Leste_Minister_Lucia_Lobato_SMS_tenders). Tempo Semanal hetan ameasa indireta husi membru Governu nian ne’ebé hateten katak, karik jornal ne’e kontinua hakerek artigu konaba korrupsaun, ida ne’e sei lao nafatin, maibe Tempo Semanal mós hetan lia-fuan apoiu husi membru Governu balun, membru opozisaun no membru sosiedade civíl ne’ebé fo korajen nafatin ba Tempo Semanal.

11

Jornál Tempo Semanal
azu ne’e kria prezidente tan kazu ida ne’ebe membru senior husi Governu loke dalan no hili atu uza ukun kona-ba difamasaun ba dala uluk hodi hasoru liberdade imprensa iha Timor-Leste. Iha loron 12 Dezembru tinan ne’e nia laran, Gabinete Prokurador Jeral notifika Jornál Tempo Semanal, jornal ne’be haklaken semana-semana, atu hatán lia iha loron 19 Janeiru 2009 kona-ba akuzasaun difamasaun ne’ebe Ministra da Justisa, Lúcia Lobato tatoli ba tribunal. Bainhira Tempo Semanal husu atu hetan kopia husu akuzasaun, Gabinete Prokurador Jeral hateten katak ida ne’e imposivel. Tan dokumentu ne’ebé tempo semanal husu konfidensial. Nune’e Gabinete labele fó dokumentu ne’e ba Tempo Semanal. Bainhira Gabinete Prokurador Jeral, Gabinete hatun Tempo Semanal nia direitu hodi prepara defeza atu hasoru akuzasaun difamasaun. Maibe ida ne’e hanesan irregularidade ida deit iha prosesu ne’e nia laran. Iha loron, 12 Outubru 2008, Tempo Semanal haklaken artigu ida ne’ebé ko’alia kona-ba posibilidade korrupsaun iha Governu nia laran; liliu iha kontratu balun iha Ministeriu da Justisa. Artigu ne’e,

Tinan foun 2009, Governu AMP liu husi Ministra Justisa sei lori jornal Tempo Semanál atu ba hatan iha tribunal konaba kazu alegasaun halo korrupsaun. Kuandu ida ne’e akontese, liberdade imprensa ne’e komesa mihis ona. Entaun saida mak jornalista Timor-oan sira sei halo? Karik nonok deit, tuir mai ami hatun kompletu, komunikadu imprensa ne’ebe kla’ak semanal hetan husi Tempo Semanal.

K

sani na’in bele sani iha nakfati iha elektróniku ne’e iha lia-Inglés. Artigu ne’e hakerek tuir intrevista konfidensial balun no mos tuir SMS ne’ebé Ministra tatoli no simu iha nia telemóvel ofisiál ida ne’ebé povu timor rasik selu, tuir taxa ne’ebé sira selu hodi fo dignidade no privilejíu balun ba lideransa rai ne’e. Informasaun no testu iha mensajen laran ne’ebé Tempo Sema-

nal haklaken ba publiku mai husi fonte konfidensial, no Tempo Semanal sei satan no proteje nafatin ninia fonte. Mensajen ne’e tatoli no simu iha númeru telefone Governu nian ne’ebé Ministeriu Justisa uza, no ne’ebé estadu Timor-Leste selu. Nune’e mos informasaun ne’e ema Timor-Leste tomak nian. Mensajen hatudu katak sei iha suspeita

Biar Tempo Semanal lai iha rekursu hanesan Ministra Justisa nia rekursu, Tempo semanal sei defende nafatin nia fonte, no mós papél média livre iha Timor-Leste. No tanba Tempo Semanal mós prontu atu haklaken nia hanoin tuir ukun, no la’o tuir ukun. Tempo Semanal sei la simu osan husi Governu atu halai ba rai seluk, hodi evita fali prosesu judisiariu. Imi bele “Oho ema ne’ebé haklaken lia-foun”. Tempo Semanal husu ba simpatizantes ba jornál atu hatudu konfiansa no apoiu nafatin ba jornál ne’e. No favor sani ami nia jornál semana-semana. Ba simpatizantes lia-foun seluk ne’ebe hakarak fó animu no votu konfiansa. Tempo Semanal husu deit ba simpatizantes atu halo ida ne’e tuir ukun, tuir lei. Ema ne’ebé kritika ka la simu lia-fuan ne’e, Odamatan nakloke ba imi hotu hodi haklaken imi nia dezagradu, tuir hakerek, no tuir boikota hola no sani jornál Tempo Semanal. Tempo Semanal hetan nia finansiamentu husi nia publisidade ne’ebé ema balun hatama ba Jornál, no la simu tulun seluk husi komunidade internasionál ne’ebé iha reprezentasaun iha TimorLeste. Iha tinan 2008 Tempo Semanal haklaken ba dala uluk kazu korrupsaun basuk iha Timor-Leste. Durante tempo ne’e, orsamentu jeral do estadu sa’e 500% durante tempu ida ne’ebé la to’o fulan 18. Iha nia artigu, Tempo Semanal halo reportajen espesiál kona-ba alegasaun korrupsaun ba 1) ministeriu Saúde, 2) Sekretaria de Estadu ba Solidariedade Social, 3) Polísia Nasionál, 4) Ministériu das Finansas 5) Gabinete do Primeiru Ministru e 6) Ministeriu Justisa no seluk tan.

Husi Komunikadu da imprensa nebe kla’ak hetan

Povu Seidauk Hetan Direitus Humanus
gerson abel GEMCY oron 10 de Dezembru, nu’udar loron internasional ba direitus humanus. Timor-Leste mos selebra loron importante ne’e no hala’o seremonia iha uma fukun Parlamentu Nasional. Bankada PUN liu husi ninia Prezidenti, Fernanda Borges hato’o ninia deklarasaun katak kestaun mak to’o agora povu Timor-Leste seidauk hetan lolos ninia direitus humanus. Konaba povu Timor-Leste seidauk hetan lolo’os ninia direitu, Borges haklean liu tan katak maske ita nia lei inan rasik no Konvensaun Direitus Humanus promove povu ninia direitu. “Maibe ita iha realidade, implementasaun mak fraku. Tanba dala barak ita lakohi rekonese katak iha violasoens,” tenik nia. Tuir Borges ninia konesementu katak ema sira ne’ebe mak halo violasoens sira ne’e dala barak liu mak mai husi Polisia. “Polisia baku ema. Hatama ema iha kadeia. Ita haree, ita mos hakfodak, tanba ema ne’ebe tuir lolos tama iha kadeia, maibe la tama iha kadeia,” konfirma Borges. Iha indikasaun ida ne’ebe mak ladun diak tuir Borges

L

ninia observasaun mak ema kiik sira ne’ebe mak halo sala oituan ne’e mak tama fali kadeia. Tuir lolos, ida ne’e labele akontese. Haree ba kondisoens hanesan ne’e, tuir Borges katak parte implementasaun lei mak sei fraku. “Implementasaun lei ne’e mak seidauk halo didiak. Dala ruma ita lakohi hakruk ba lei. Politika husi ema ida ka ema nain rua mak domina liu. Ou dala ruma ema hakarak halo saida deit tuir ninia hakarak,” katak Borges. Kuandu realidade ida ne’e mak lider ka timor-oan sira pratika nafatin iha sira nia moris, Borges hatutan liu tan katak ita nia nasaun ne’e, la’os nasaun ida ne’ebe kaer metin valores direitus humanus no nasaun demokratiku. “Tanba demokrasia mos iha kultura ida. Ita dala barak ko’alia konaba kultura demokrasia, maibe kultura ida ne’ebe tenki iha integridade, la bele bosok ten, la bele na’ok osan, tenki tau matan ba hotu-hotu,” esplika Borges. Prezidente PUN ne’ebe mos kaer pasta nu’udar Xefi Komisaun A iha Parlamentu Nasional ne’e afirma liu tan katak poder ne’e labele as liu lei. Governu AMP rasik mos tuir Fernanda Borges ninia haree katak la hakruk ba iha Desizaun Tribunal

Rekursu. “Ida ne’e mak presiza tau neon no fuan hanoin didiak kuandu ita halo buat sira ne’e para la bele sita deit lei. Kuandu la implementa, ita bosok deit internasional. Ita mak oin monu hela deit. Ita hotu tenki servisu hamutuk atu nune’e bele lori nasaun ne’e tuir dalan los,” hatutan nia. Fernanda Borges husu ba ema hotu atu labele viola Konstituisaun no halo violasaun Direitus Humanus. Fernanda Borges dehan tan katak Ukun nain sira atu labele viola direitus humanus no tenki halo prátika konaba violasaundireitus humanus. Se lae orsida ema internasional sira dehan, ita halo erro ba violasaun Direitus Humanus iha Timor-Lese. Iha parte seluk, wainhira komemora loron Internasional ba Direitus Humanus, Joao da Silva ba kla’ak informa katak husi ninia parte, husu ba nai ulun sira atu labele halimar ho lei no justisa. “Kuandu nai ulun sira mak komesa la fiar ona lei no Konstituisaun RDTL, susar liu atu kaer ukun. Ema ne’ebe mak atu kaer ukun, nia tenki mos no labele uza sistema favoritizmu ba ninia ema sira atu kaer kompania,”afirma da Silva ba kla’ak Tersa-feria foin lalais ne’e iha ninia uma, iha Becora Dili.

12 Padre Domingos Santos, SDB:

NASIONAL

Kla’ak Semanal 28 Dezembru 2008

“FRETILIN Respeita Igreja ho Maturidade”
vonia VIEIRA, gerson GEMCY ulan Dezembru, nu’udar loron selebrasaun ba Kosok-Oan Jesus moris mai iha mundu. Iha loron ida ne’e, sarani kristaun mundu tomak, hahi hanai festa natal. Oinsa signifika natal ba sarani kristaun Timor-Leste? Iha Timor-Leste, sarani sira iha bairro idak-idak halo nia prezepiu ka baraka hatudu katak Jesus moris iha fatin ida, iha bibi-luhan, naran Belem. Iha parte Comoro, Foinsae Katolika Comoro ne’ebe organiza husi Padre Domingos Santos, SDB halo karvu natal iha lafatik. Governu aktual fo fiar ba Foscas Comoro hodi hari’i prejepiu boot iha fatin ne’ebe refere. Buat importante ida ne’ebe mak sai sai úniku mak tanba durante ne’e partidu FRETILIN hasae bandeira partidu FRETILIN iha Lafatik besik tinan ida resin ona. Prezidente partidu FRETILIN, Francisco Guterres, Lu Olo no Sekretariu Jeral, Mari Alkatiri husu ba militantes FRETILIN atu hatún bandeira FRETILIN iha Lafatek durante sarani Katólika sira selebra loron ksolok. Tanba ne’e mak iha loron 15/12, juventude FRETILIN sira halibur hamutuk iha Lafatik hodi hein Padre Domingos Santos no Foinsae Katolika hodi hatún bandeira FRETILIN. Maibe la kon-

F

sege tanba Padre no Foin sae Katolika sira la mai iha lafatik. Joventude FRETILIN hamutuk nain 7 foti inisiativa hodi hasoru Padre diretamente iha eskola Secundaria Sao Pedro Comoro hodi entrega bandeira FRETILIN foun ne’ebe sei hasae iha loron 8 Janei-ru 2009. Padre Domingos simu ho laran luak joven FRETILIN hodi koalia kona-ba oinsa atu hatún bandeira FRETILIN iha loron natal no hasae fila fali bandeira FRETILIN wainhira loron natal liu tiha. Militantes FRETILIN, Carlito da Silva esplika ba parte Igreja katak FRETILIN konkorda hodi hatún bandeira FRETILIN iha lafatik. Tanba FRETLIN mos nudár sarani Katolika respeita loron ksolok ne’ebe ita selebra hamutuk iha fulan Dezembru. “Maibe tanba Igreja mak halo prejepiu ne’e, ami husu ba parte Igreja ho militantes FRELIN hamutuk hodi hatún bandeira. Politiku maka lao hanesan ne’e ona. Uluk ita hotu sofre ho bandeira FRETILIN, hodi luta ba ukun rasik an. Signifika katak bandeira FRETILIN nudur bandeira ne’ebe lulik tanba nakonu ho ran no ruin,” katak Carlito. Padre Domingos Santos, SDB mos hato’o agradesementu ba partidu FRETILIN ne’ebe bele kumpre no respeita Igreja. “Nudár Amu Lulik, hau agradese ba militantes FRETILIN hakarak hatún bandeira FRETILIN iha loron natal. Ida ne’e

hatudu katak FRETILIN mos sarani ona. Ida ne’e hanesan honra boot ba igreja tanba FRETILIN respeita Igreja ho maturidade,” tenik Pe. Domingos iha Comoro. Padre Domingos hatutan katak nudar responsavel ba karvu natal, nia rasik koalia ona ho Sekretariu Jeral partidu FRETILIN katak tanba militante mak hasae bandeir FRETILIN, entaun militante mak tenki hatun bandeira FRETILIN ne’e. “Bandeira FRETILIN nudár identidade partidu nian. Hau hanesan Amu hau tenke respeita. Hau husu ba partidu Fretilin se sira lakohi hatún, ami mos labele hatún. Hau nudár Amu Lulik ba ema hotu signifka hau mos amu lulik ba FRETILIN”, tenik Padre Domingos. Joven FRETILIN hato’o agradese barak ba Igreja tanba Padre Domingos bele kolabora ho FRETILIN maske hetan presaun husi Primeiru Ministru, Jose Alexandre Gusmao. Fretilin hanesan parte ida husi Igreja Katólika. Militantes Fretilin fo agradese boot ba Igreja nia kontribuisaun. Tuir observasaun jornalista kla’ak katak joventude FRETILIN entrega bandeira FRETILIN ba Padre Domingos Santos, SDB. Bandeira ne’ebe entrega ba Padre sei hasae iha loron 8 Janeiru 2009. Padre Domingos no militantes Fretilin maka sei hasae hikas fali bandeira FRETILIN iha lafatik.

Sarani Bai-Bain Mos Bele
Iha loron 23 - 27 Dezembru, 2008, kla’ak akompanya road Show nebe halao husi ekipa prof. Dr. Vincent Gaspersz iha Timor Weste, Indonesia; komesa husi Naibona Kupang, So’e, Kefa, Atambua, fila fali mai iha Kupang. Kuaze ema atus ba atus nebe hetan moras, sai diak fali liu husi sentuhan Prof. Dr. Vincent, ema Katoliku bai-bain (laos Padre) mak Maromak uza atu kura ema moras sira. Iha fatin-fatin nebe mak Profesor Vincent vizita, dosente iha universidade Trisakti, Jakarta nomos ahli estatistiku ne’e halo penyembuhan ho gratuita. Tuir Profesor Vincent, ne’e hanesan prezenti Natal ida ba ema kiik-kiak no moras sira. Kuaze moras hirak nebe Profesor Vincent kura hanesan moras akut tinan ba tinan, matan delek, lumpuh, tuli-bisu, stroke, moras mental, ruin siin (asam urat) no moras seluk-seluk tan. kla’ak sei hatun reportajen kompletu kona-ba vizita ekipa Prof. Dr. Vincent Gaspersz iha fatin hirak iha NTT, Indonesia iha edisaun tuir mai. Hare mos Lensa iha pajina 7. (foto: zeloy vieira)

INDISE

Timor-Leste Lakon MCC Tanba Korrupsaun
pajina 2

Uza Folin Mina USD 60/barril La Prudenti
pajina 3

DR. Mari Alkatiri:

“Governu Ne’e Nafatin, TL Sei Sai Korruptu Boot Iha Mundu”

pajina 4