Kitabm Adl: Panoptikon: Garon iktidan

Hazlrlayanlar: yoban-Zeynep Ozarslan
Yayma Hazuhk: Su Yaymevi
Kapak Tasanm: Hayalgiicll Tasanmevi: 02122196260
Bask!: Ser Matbaasl
Merkezefendi Mah. Cad. 4. Zero San. Sit.
No: 16-26 TOpkapl-isT.
Birinci Baskl: Eyliil 2008
ISBN: 978-975-6709-64-1
Telif Eserleri Kanunu geregince bu eserin biitiin haklan
Su Yaymevi 'ne aittir.
Su Yaymevi
Cagaloglu Evren Han, No: 29, Kat.3/53
Cagaloglu-iSTANBUL
Telefax: 0212. 512 1668
www.suyayinevi.com
e-mail: admin@suyayinevLcom
PANOPTiKON: GaZUN iKTiDARI
Yazarlar: Jeremy Bentham
Catherine Pease-Watkin
Simon Werret
yoban
Zeynep Ozarslan
<;eviri: yoban-Zeynep Ozarslan
Hazlrlayan: <;oban-Zeynep ()zarslan
GOZUN iKTiDARI: ELEKTRONiKGOZETiM SiSTEMLER
Zeynep Ozarslan
Gozetim Kiiltiiriiniin
G6ziin iktidan insanhk tarihinin beri bir-
,ok alanmda hissedilmektedir. ilk ,aglardaki sanatsal iiretimler goziin
iktidarl hakkmda ipu,lan da vennektedir. Omegin "Mlslr;
ler tarihinin 6ykiisiinii" anlatir. "Pharaoh'un g6zii toplumsal piramidin
tepesindeki diskidir. bir a,lsl vardlr."'51 Toplumsal
piramidin tepesindeki bu goz, toplumsal yapldaki ve hiye-
raqik giisterir. Toplumda giizetleyen ve giizetlenenler vardlr.
18. yiizyllda tasarlanan Bentham'm panoptikon modelinde de
bir iktidar teknigi olarak giinnektedir. Jeremy Bentham
"Panopticon"u' yazdliiJnda Panoptikon temel olarak mimari bir mo-
deldi. Ancak giiniimiizde Panoptikon mimari bir yapllanma olmanm
6tesinde politik ve top}umsalbir yapllannwya
Panoptikon;'-siraaan insamn giinliik iktidar
denet1<')'ebilme mekanizmasldlr. Panoptikon hem kapitalist diize-
nin sUrdimijmesl hem de iktidardaki gii,lerin hegemonyasml devam
ettirebilmesi i,in bir giivenlik ve verimlilik modeli haline
<;:iinkii "hegemonya i,in iktidar miicadelelerinin
ve devletlerin istihbarat sistemleri artlk daha da
onem
Michael Foucault
'
" iktidann ile yalmzca devlet ayglti
sorunu, y6netici sImfl, hegemonik kastlar sorununu degil, bireyle-
rin giindelik bedenlerine vanncaya kadar iizerle-
rinde giderek daha da incelen tiim mikroskobik iktidarlar
dizisine giindenne yaptigml ifade etinektedir. Hegemonya miicade-
lesinde iktidar i,in bilgi iinemli bir ara,tlr. Foucault'" "iktidann
bilgiye, bilginin de iktidara siirekli eklemlendigini" ve "iktidar
bilgi nesneleri yarattlglm, bunlan ortaya ,lkardlgml, enfonnas-
yon biriktirdigi ve kullandlglUl" ileri siirer. Benzer Feat-
'51 Paglia, 1990, aktT. Jenks, 1995, s.15.
* Panopticon: Her yeri gozetleyen.
m Featherstone, Mike. (2006) "Archieve" Theory, Culture & Society, Vol. 23, No. 2-
3,55. 591-596.
\53 Foucault, M. 2007 s.48 iktidann G6zu. istanbul: Aynntl Yay.
154 Age.s. 35.
139
herstone'" da Avrupa'nm devlet olu;;um siireeine toplumdaki ve ill-
kedeki sistematik ve olyiilebilir bilginin toplanmasmm ettigini
ifade eder.
iktidann olgu degildir, insanhk tarihi
boyunca iktidardaki giiyler hegemonyalanm ctevam ettifinek iyin
bedem kontrol altma almayl saglayan mekanizmalar
dIr. <;:iinkii "Beden; kiilttirel ve toplumsal olarak Ta-
nhsel olarak Ise bilgi ve iktidar tarafmdan "'" Ancak
Iktldarlarm bejen politikalan siirekli Beden iizerin-
den bilgi toplanmasl ve bunun iktidar amayh k;;ilan,nu da
ler "18. yiizyllda niifusun artmasl ile birlikte nilfusun
karakteristik ozelliklerini (istatistikler, niifus dagIllml, ceza ve suI'
slsteml, vb.) kaydeden ve analiz eden yeni disiplinler ortaya ylk-
masmm yanmda, bedenleri disipline etmek ve iyin
bu bdgJ!en kullanan kurumsal yapIlar da ortaya
hkle dlslphne eden lktidann giicii de .. insanlann karakte-
ristik ozellikleri kaylt alt.na ve dosyalarda
depoIanrr Birey artIk devletin refahl ve giivenligi iyin
olan okul, hapishane, hastane gibi kurumlarla birlikte
kcndi belgelendigi bir bilgi kategorisi
olarak
Bentham'dan once de var olan ancak Bentham'm ortaya 1"-
kardlgl,lsimlendirdigi panoptik iktidar modeli de bu yJllarda
19. yiizydda da kapitalizmin birlikte, ikti-
dardakl giiyler hegemonyalanm devam ettinnek iyin sadece ideolo-
Jlk ve ekonomik degil,
devam lktrdann beden iizerindeki uzamsal ve zamansal
baskiSI Ancak 20. yiizyllda iktidarni bederi'-
p
oli'tilCillim
sayesinde bilgi topiamasl ve bu bilginin denetim ve gozetim
glbl blryok amay iyin kullamlmasl "20
yiizyIlda u1uslararasl rakiplerin ve diinya bir
ortamda devletin giiciiniin ile birlikte devlet artlk ken-
dini siirekli bit acil durum iyinde olan devler olarak
ISS Featherstone, Age. s. 591.
'55 Appadurni, 1996, aktr. McLaren ve Leonardo 1998 5129
157 ' ,. .
Featherstone, 2006, 5.59t-2.
• State of emergency.
140
Devletler artIk sadece niifus hareketlerini kalmaylp,
aym zamanda muhalif hareketlere ya da sozde
kendisini koruyacak olan bilgileri saglayan veritabanlanm ve
leri biriktinnek iyin gozetim ve denetimle de
Bentham'dan giiniimiize kadar geyen siirede, bilimsel ve tek-
nolojik sayesinde giiniimiiz toplumlanna uygun yeni
gozetim sistemleri, mekanizmalan Ozellikle son 30
ytldlr e1ektronik gozetim sistemleri ve teknolojileri kredi
kartmdan, telefon, internet, metal detektorler, taraytcllar, pannak
izi tanlma sistemJeri, barkot okuyucular, kapah devre kamera sis-
temlerine kadar uzanmaktadlr. Bu ve benzeri sistemler ve teknolo-
jiler 1940'h ylllarda askeri amaylarla, Soguk doneminde
devletin giivenligini saglamak amaclyla ve giiniimiizde de daha yok
giivenlik ve verimliligi arttmnak amaclyla kullamlmaktadlr. Bu
sistemlerin arkasmda yatan nedenler birkay
altmda toplanabilir:
1- Giiniimiizde iktidardaki giiy topium iizerinde hegemonya
kunnak ve bu hegemonyasml devam ettirebilmek iyin bilgiye ge-
reksinim duyar. Bu baglamda gozetim sistemleri bu bilginin sag-
lanmasmda merkezi oneme sahip araylardlr.
2- iktidardaki giiy, toplanan bilgilere dayanarak toplumsal ya-
pllarda, kurumlarda, sistemletde niceliksel ve de niteliksel degi-
biyimlendirmeler yapar.
3- Ancak bu bilgi toplama siirecinde toplumdaki bireyler fark
gozetilmeksizin gozetlendigi, denetim altma almdlgl iyin
bu gozetim sisteminin her alanma slzdlgJm siiylemek miim-
kiindiir. Halla 0 giiniin lOok da bir anlaml olmasa bile ileri-
de anlam kazal1lr yine de veriler toplamnaktadu.
4- Bilgi toplama siirecinde iktidar goriinmez hale gelmektedir.
Gozetim sistemleri bir toplumda kamu ve ozel sektordeki ku-
rumlar tarafmdan biryok farkh amayla sistematik bir biyimde uygu-
landlgl iyin, gozetim bir kiiltiir haline gelmekte ve bu kiiltiir tiim
toplumsal yaYJlrnaktadlr. Boylelikle bu kiiltiir normal,
yasal vb. kabul edilmektedir. Bu durum ise gozetleyen ve gozetle-
nen arasmdaki aynmm ya da masum ile sUylu arasmdaki ayflmm
silinmesine neden olabilir. <;:Onkii bir ortamda gozetleyen olan
1.58 Featherstone, 2006, 592.
141
bir ortamda gozetlenen olabilir. Yani masum olan bir de
boylelikle potansiyel sUylu haline gelebilir. Gozetim kiiltiirii sadece
belirli toplumlarla, ulus-devletlerle slmrh degildir, gozetim ulusla-
raraSl hale Boylelikle kiiresel iktidarlar-
dan ve kiiresel sUylulardan bahsetmek de miimkiin hale
Giizetleme Sistemlerinin Amaylan ve KuUaDlm Alanlarl
Gozetim mekanizmalannm yoklu ve uygulama alanlan
vardlr. Son Ylllarda gozetleme sistemleri yaygm olarak kamu ve
ozel sekWr tarafmdan kullamlmakta ve kabaca iki teme! amaca
hizmet etmektedir: (Ticari) Verimlilik ve giivenlik.
mmda ve buna bagh olarak pazarlama alanmdaki gozetim hem
ekonomik anlamda verimliligi arttIrmak iyin kullamlmakta hem de
denetlenmesini saglamaktadlr. Verimliligi artIlrmak
iyin daha alma silrecinde adaylara bazl testler uygulanmakta ve
adaylar kabul edilip sonra da yine gozetim
devam etmekte, "istenmeyen" biiylelikle engellenmek-
tedir. Kamu kurumlan yani devlet tarafmdan goze-
timde ise temel ama, gilvenliktir. Toplumun giivenligini saglamak,
arttlrmak gibi soylemler kullamlmaktadlr, ancak ozellikle demok-
rasinin iyi ii1kelerde iktidardaki gill' ashnda toplumdan
lOok kendi hegemonyasmm giivenligini saglamayt ama,lamaktadlr.
Diger bir devlet tarafmdan kullamlan gozetim sistemleri-
nin iki yonii vardlr; su,u engelleme ve toplumsal kontrol. Yani bir
yandan hlrslzhk, soygun, ka,ak,lhk, vb. su,lara korunma
saglamayl ama,larken, bir yandan da istihbarat kurumlannm belirli
toplumsal gruplar veya bireyler ilzerinde denetim ve kontrol kur-
malanm saglamaktadlr.
1986'da ABD'de uygulanmaya kanun ile birlikte,
verenlerin elektronik olarak gozetlemesi
tlr. $irketler ticari sIriannI ya da piyasadaki iyi iinlerini korumak
i,in denetleme haklana sahiptir.'59 Ancak
bu daha lOok devletin amaylar i,in 01-
dugu gozetim sistemleri incelenecektir. Omek olarak seyilen sis-
temler Istanbul Emniyet Miidilrlilgil tarafmdan kurulan ve 17 Hazi-
'59 Halpern, D. EI 01. (2008) Managemenl and Legal Issues Regarding Electronic
Surveillance of Employees in !he Workplace. JOl/rnal a/BUSiness Ethics:80, 5.175-180.
142
ran 2005'den beri istanbul'da kullamlan Mobil Elektronik Sistem
Entegrasyonu (MOBESE)'dir. "$ehrin onemli noktalanna
rilen 570 adet kameradan amnda alman goriintiiler" Komuta Kont-
rol Merkezindeki ekranlara aktanlmaktadlr. Sistemin amaCl
ifade edilmektedir: "Soz konusu sistem, toplumsal olaylar, yangm,
saghk, tabii afet vb. durumlar i,in onem etmektedir. Sistem,
istanbul'da meydana gelebilecek olaganiistii bir durumda, canh
gorilntil alabilmek, durum tespiti yapabilmek ve siiratle en dogru
mildahaleyi saglamak amaclyla K.K.M, bilgi-analiz-
miidahale-yonetim 7 gUn 24 saat sunabilmektedir."'oo 22,5
milyon YTL'ye mal olan sistemde kameralarm 360 derece done-
bilme ve se,ilen alana zoom yapabilme ozellikleri vardlr.'61
Bu sistem farkh amaylar i,in kullanllan alt sistemlere
Omegin, aray takip sistemi sayesinde araylann Cograti Bilgi Sis-
temleri, Yonetim Bilgi Sistemleri (GIS/MIS) ile izlendigi, ihbarla-
nn polis ara,lannda bulunan "tablet bilgisayarlar"la kontrol edile-
bildigi ve bu sayede suI' analizi yaptlabildigi ortaya konmaktadlr:
"Yazlhm programlan ile ekip otosu izleme, iI, il,e, mahalle, cadde,
sokak bazmda suI' haritalan ile ozellikleri bulundugun-
dan dolayl, sUylann nokta olarak haritalanmasl (Geocoding) miim-
kiindiir. Yer, olay, zaman, analizleri de yapllabilmektedir. Ayn-
ca, su,lann yogun biilgelerde suI' yogunlugu ve bolge
leri hakkmda tikir verebilecek slcak nokta (Hotspot Analiysis) ve
yakmhk (Proximity) analizleri de yapilabilmektedir. Bu verilerden
yola ,lkarak, suI' verileri gorsel ve anlamh hale
yonetime yardtmct olmaktadtr."'62 Aynca sesli olarak
da mobil sorgulamaya tabi tutulabildigi ve daha sonra bu verilerin
analiz edilip depolandlgi anlalIlmaktadlr. Buna ek olarak, sitede
"polis merkezleri arasmda gorilntiilil saglandlgl ve
bilgisayar agi iizerinden ses ve goriintii iletimi de
anlallimaktadlr. Bunun yam Slra, toplanan bilgilerin diger iIlerdeki
ilgili birimlerle ya da kurumlarla ve mobil sorgulama-
lar sayesinde de tUm Tilrkiye genelinde istatistiksel olarak
llrma ve analizlerin yaplldlgl ifade edilmektedir. Nezarethane tyi-
160 www.mobese.iem.gov.tr.
161 http://istanbul.metblogs.com.
162 www.mobese.iem.gov.tr.
143
ve Kontrol sistemleri altmda nezarethanelerin de
24 saat boyunca izlendigi anlatJlmaktadlr. Plaka AIgJlama Sistemi
"yallnlJ veya su,a ara,lann tespit edilmesi, tescil, muayene
ve ceza gJbl problemleri olan ara,lann plakalannm tespit edilmesi
ama,lanmaktadlL" "B6lge G6rilnliileme Sistemi" ise ama,lara
hlzmet etrnektedlr: ''Toplumsal olaylann olduk,a yogun olarak
goriildtigu Istanbul' da, bu olaylann en kIsa stirede haber ahnma-
smda, olaym btiytikliigtintin belirlenmesinde ve canh
olarak izlenmesinde olaym btiytikltigtine gore kuvvet kaydtnlma-
smda ve y6nlendirilmesinde onemli yararlar saglayacak bir sistem-
Kanunlara aykln olarak yapllacak olan toplanlJ ve g6sterilerde,
klmllk ve su, tespltme y6nelik olarak kulJamlabilecektir."'63 Site-
deki a,lklamalarda da goriildtigu gibi, bu sistemde beklenmeyen
durumlar olarak tammlanan sUylar sadece "toplumsal olaylar ve
kanuna aykIn gosteriler"diL "Muhtarhk Otomasyon Sistemi" saye-
smde muhtarllkta yapllan de denetlendigi, g6zetlendigi
ve depolandlgl Ifade edilmektedir. Otomasyon Sistemi sa-
yesmde gelen Ihbarlann kontrol edilip gerekli hazlrhklann yaplldl-
gt anlalJlmaktadlr.''' Ancak sitedeki ifade "Sistem yalmzca ihbar-
larm girilmesi degil, iz ve delil olarak elde edilen bulgulann, mti-
sadere edlJmesl gereken sistemde tutulmaslm mtimktin
kllan Hizmetleri Y6netim' yazlhmldlr" yapllan
nn amaCI ve derinligi hakkmda daha ,ok ifade etrnektedir.
Sistemdeki bu a,lklama, herkesin potansiyel su,lu olarak kabul edile-
ve bu hakkmda oldukya titiz yapJlabile-
cegim de a,lkya ortaya koymaktadrr. Emniyet Mtidiirliigti, "Kano-
ca Ev.r3k Transfer Sistemi" ile bilgilerin toplandlgml,
lendlgml anlatrnaktadlL Klsacasl, Teknolojisi Ara,lan ve
Ortamlan"m kulJanarak iEMNET, Teknolojileri
Kombinasyonu" tarumlanabilir; 952 muhtarhk; ADSL hatla-
n tizerinden, 3500 adet ara, ve 160 adet MOBiL-K tinitesi' GPRS
tizerinden, 570 kamera, 32!I,e Emniyet Mtidtirltigti ve 85 G-
HSDSL tele-kom hatlan tizerinden, Mobil Kontrol Merkezi ve vip
ara,lan; uydu iizerinden Sisteme aktanlan liim veriler
Komuta Kontrol Merkezi'nde toplanmakta ve "Veri Havuzlan"nda
16) www.rnobese.iem.gov.tr.
164 www.mobese.iem.gov.tr.
, ..
saklanmaktadlL'" Bu sistem sayesinde 2005 )'llmda; 470 aranan
sUylu 385 su, eden olay ve 651 su, kaydl olan
ara, tespit korsan yapan 29 47.000 korsan CD ve
DVD ile birlikte ele Emniyet Mtidtirltigti'ndeki yetki-
liler kamera kayltlannm 4 gtin boyunca saklandlgml ancak 4 gilntin
sonunda tizerlerine yeni ka)'ltlar yaplldlgml ve sadece mahkeme kara-
n ile bu g6riintiilerin verilebildigini ifade etmektedirleL'" Yukan-
daki bilgiler, istanbul'da her an her yerde emniyet yetki-
hleri ve iktidardaki diger gii,ler tarafmdan siirekli g6zetlendigini
a"k,a ifade etrnektedir. Bu teknolojiler sayesinde iktidann g6zti
stirekli istanbulJulann tizerindediL Stirekli g6zetlenen insanlar
hakkmda toplanan veriler iktidann yukanda ifade edilen ama,lan
ya da yukanda ifade edilmeyen bazl gizli amaylan i,in kulJaml-
maktadlr, boylelikle g6zetleme eylemi gtindelik aynlmaz
bir par,asma, bir bi,imine
Elektronik ve teknolojik gozetim sistemleri sadece istanbul'da
degil, Ttirkiye'nin bir,ok ilinde kulJamlmaktadlr ve kullamm alan-
Ian ve ama,lan her ge,en gtin Aynca bu ve
benzeri g6zetim sistemleri ve teknolojileri sadece Ttirkiye'de degil,
ABD, Kanada ve Avrupa'mn bir,ok tilkesinde de yaygm bir
de kullamlmaktadlr. Su,lulann tespiti ve yakalanmasl amaclyla ya
da gtivenlik gerek,esi ile tilkeler birbirleri ile veri
bulunmaktadlr, yani gozetim ktiltiirti
Elektronik ve teknolojik gozetim sistemleri sayesinde iktidar-
daki gtiyler kent ve kentteki insanlar hakkmda bilgi toplamaktadlr,
yani artlk gozetim kent haline gelir. Walter Benjamin "Arcades
Project"de Paris'de aylak aylak kenti gozlemleyen
olarak "flaneur" figtirilnden bahseder. Benjamin'in flaneur figiirii,
el ilanlan, biletler, fotograflar, reklamlar, giinliikler, gazete haber-
lerinden par,alar, vb. toplayarak kentte izleri takip ederek, kentin
kendi par,alan sayesinde kendisi hakkmda izin verir.
Kent hakkmda bilgi toplayarak, kenti daha anlamh kllmaya
Flaneur baglmslzhga ve ozgtirliige gondenne yapan bir
kavramdrr. Ancak artlk MOBESE gibi elektronik giizetim sistemJe-
ri ytiztinden flaneurliik de devletin bir gozetim ve denetim aracma
16S www.mobese.iem.gov.tr.
166 http://istanbul.metblogs.com.
145.
aylak aylak gezmek bile SUI' olabilir. 20.
yUzytlm sonunda ve 21. yUzyllm artIk flaneur 19. yUzytlm
ozgUrliigUne "bUljuva erkegi"'67 degil, iktidann heryerdeli-
gini gosteren bu elektronik gozetirn sisternlerinin bir nesnesidir.
Benjamin'in flaneurU, toplurnsal hareketin rnerkeziligi-
ne gonderme yapan, kentin iyinde gezindikye yeni deneyimler ka-
zanan ve yeni algllamalar bir karakterdir. Hatta zaman
zaman bir kostebek gibi kentteki ara sokaklarda, dar geyitlerde
kentteki tUmUniin resmini yizmeye
Elektronik gozetim sistemleri de hem gizli, kuytudaki geyitlere, alt
geyitlere, tUnellere, vb. hem de caddelere; bOyle-
likle iktidar, disipline etmenin, kontrol etmenin ve cezalandlrmanm
fragrnanlarUll dosyalamayl saglayan bir mekanizmaya
Gozetim sistemleri sayesinde iktidann hareket kazarur, artIk
insanlann eylemlerini ile yakalayan, sabitleyen ve hapseden
gozUn iktidan vardlr.
Flaneur kentteki izlenimleri hafIzasma kaydeder, koleksiyon-
eudur. GiiniimUzde ise kameralar verileri iktidann kuJlanmu iyin diji-
tal olarak kaydetmekte, HenUz neyin onemli oldu-
gunu bilmeden her belki de dedektif gibi deflerine not eden
flaneure benzer iktidar da artIk belki ileride onemli olabilir
diye her kaYlt altIna almaktadlr. Flaneur, kendi estetigi iyinde
kendi kentini yaratIr ve iktidar da kendi politikalanm
estetize ederek hegemonyasml Flaneur goz-
lernlemenin zevkiyle iktidann gozetim sisternleri bir ront-
geneilik zevkiyle etrafl gozetlemektedir, yiinkU gozetlenenler yogu
zaman bilgileri gozetlenmektedirler. Yani artIk flaneur olarak
kentte kaybolma, gorUnmez olma dahi yoktur. Goriinmez
olan iktidardlr. Klsaeasl, artlk kentte keyif iyin Benjamin'in
flaneur'U ya da bir sistemin veya kalmaya
insanlar da, gozetim sistemleri sayesinde iyeri ahmr, eveil-
bu aylakhgm, ozgUrliigUn de Kent ve
toplum, gorsel bir malzemeye, seyirlik bir nesneye, iktidann uzam-
sal ve zamansal hareketliligini gosteren bir nesneye Bu
sistemin kaylmlmaz sonueu ise artIk insanlar kendilerini gozetle-
167 Gluck, M. (2003) The Flaneur and the aesthetic appropriation of urban culture
in mid-191h-ccotury Paris. Theory Culture Sociely; 20; (ss.53-80).
146
yen olmasa bile surekli gibi davranma
hgl eylernlerini sUrekli kontrol eder, yani kendl-
kendini gozetleyene Iktidann Panopnk
gozetlemenin hazzl, ya-
rattlgJ ve korku, toplumu Panopnkon kor-
kunun heryerdeligidir."j6B
Giizetlm Slstcmlerinin Tehlikeleri
Gozetleme Uzerine yapllan temelde ilci
vardlr: Ozellikle demokrasinin tUm kurumlarl ile makul dUzeyde
Ulkelerde uygulanan gozetim sistemlerine ylkanlar, SUyU
onlemek ve verimliligi arttIrmak iyin olsa bIle, bu SIS-
temlerin ozel ihlal ettigini savunmaktadlr. lkinci
ise bu sistemlerin hem ozel ihlal ettigine hem de slstemlenn
iktidann kullammlm iyin iddia ettigi soylemlerde
ifade edilen arnaylanna dahi hizmet etmekten uzak olduguna inan-
rnaktadlr. Bu nedenle de Orwell'in distopyasma dogru bir
belirtilmektedir. .. .. ., . ..'
Arnaylar yukanda da bahsedildlgl glbl venmhhk ve guvenhk
alanlannda toplanmaktadlr. Tieari arnayla ya da devlet tarafmdan
gozetlerned.e, gozetlenen hazen gozetlendlgme
dair bilgilendirilrnektedir. Omegin brr rnerkezme gIttlginde
kameralar tarafmdan, yapllgl kullandlgl kredi kartl Iara-
fmdan gozetlendigini bilir ya da market veya rnagazalann duvarla-
nnda kapah devre karneralarla gozetlendiginibelirten yazllar
sinde olur. Aneak genellikle devlettn go-
zetlemede gozetlenen yogunlukla bilgilendmlmez;
fonu dinleniyor, e-postalan okunuyor, ya da intemetteki hareketlen
takip ediliyor olabilir. Omegin kendi tieari srrlarml koru-
rnak iyin yasal olarak dinlerne, izlerne hakktna sahlptrr.
"Bu dururn ozellikle egJenee, pazarlarna ve reklamelhk glbl alanlar-
da yaratlelhgml ve yenilik Uretimini oldukya olumsuz
etkilemektedir... <;:iinkU kendilerine giivenme-
digini Bu dururnun dUzeltilmesi, de-
netirn ve gozetiminin zarar vermek lym degil
168 Dlken, Btilent. (2006). From exception to rule: from 9111 to the comedy of
(t)erron; Irish Joumol o[Sociology Vol. 15.1" (ss. 81-98)
147
iyiligi, kiln ve verimliligi iyin kuIlaruldlgma ilma edilmesi ile
lir. Aneak her zaman BilyUk Birader'in onlan (yasal ola-
rak) izledigini varsaymahdlr. "'69 Aynea, sokaktaki bir kameranm
evimizin i,ini, yatak odamlZl, banyomuzu gozetleyip gozetlemedi-
ginden de emin olmak milmkun degildir. brnegin, ingiltere'de 4
polis memuru 25 bir kadmm evini sokaktaki kameralar
sayesinde gozetleyerek ozel ihlal ettikleri gerekyesiyle
0 halde sistem sUyu onlemek ve giivenligi sag-
lamak iyin olsa bile ozel ihlal edilmektedir. Aynea,
yok suI' bir bOlgede yer alan kameralar yUziinden nispe-
ten hafif sUylar daha agrr gibi ele almabilir ve bOylelikle
suI' literatiiriine yeni sUylar eklenerek suyun tamml da
Bu durum ileride insanlann daha da kJsltlamasma,
kendi-kendini daha da yok gozetlemesine yol ayaeaknr.
Gozetim sistemleri ve telmolojileri "gel' kapitalizmin" ya da
"bilgi yagl kapitalizminin" merkezi paryalandrr. Bu sistemler, ikti-
dar tarafmdan her anlamda belirsizligin azaltllmasl iyin kuIlaml-
maktad.r. Yirminei yiizyJlm Son YIIlanndan itibaren ar1lk
rm, iiretenlerin denetlenmesinin yam Slra, tiiketieilerin de kontrol
edilmesi ve yonetilmesi iyin gozetim telmolojilerinin yaygm bir
kuIlamlmasl yabalanna da tamk olunmaktadlr. "internet iize-
rinden yapllan reklamlarda tiiketiei profilini belirlemek iyin tiiketiei
goniiIlii olarak kendisi hakkmda bilgi vererek modem panop-
tikonlarm yara1llmasma dogrudan katkJda bulunmaktadIr. "'71 Tiike-
tieilerin gozetlenmesinde internet iizerinden tiiketieiler goniiJlii
olarak kendileri hakkmda bilgiler verdikleri iyin bu hem kendi
kendini gozetimi saglar hem de ozel alanm getirir.
Bu da ekonomik anlamda kendilerini biyimlendirmelerine
yol ayar. <;":iinkii ar1lk gozetim telmolojilerine sahip olan
piyasada olma da artrnaktadrr. Klsaeasl artlk farkl;
iktidarlann gozleri her an herkesin iizerindedir.
'69 Halpern, el all, 2008, 5.178-179.
170 www.savaskarsitJari.org.
111 Campbell, John Edward and Carlson, Matt (2002). Panopticon.com: Online
Surveillance and the Commodification of Privacy, JOllrllulo[ Broadcasting &.
EleCTronic Media. 46:4, (55.586 - 606)
148
Bunlara ek olarak, bu elektronik gozetim sistemlerinin finans-
mam sorunu da onemlidir. Hem bu sistemlerin kurulmasl hem de
durumda tutulmasl biiyiik biityeler gerektirmektedir. Bazen devlet-
ler bu sistemlerin kurulmasl iyin ozel gl:lrevlendrrmektedlr
ve bu durumda da toplanan bilginin bu tarafmdan
amaylar iyin kuIlamlmasl riski ortaya Ylkmaktadlr. Aynea, bu ka-
meralann nereye, ne kadar saylda, hangi tipte ktrrulaeagma ktmm
karar verdigi de diger bir onemli konudur. Omegin,
durumu iyi olanlarm oturdugu lilks semtlere kameralar
hlrslzhk vb. olaylarm burada daha fazla varsaYlml lIe
daha akl1el olarak yorumlanabilir. Aneak, kenar semtlere
len kameralarda, daha yok kameranm suI' tan ya da ko-
runmay. saglama amaemm otesinde saglamak
iyin ileri silrmek de mumkiindur. r:u
ashnda bu gozetim sistemlerinin toplumdakl guylendlr-
digi iddia edilebilir. Oysa su,un ve ortadan kalkmasl aneak
SUyU ve iireten mekanizmalan, yapJlan, kurumlan ortadan
kaldmnak lie milmkilndilr, bunlar ortadan kaldmlmadlk,a ve hatta
alanlan SUI' ve devam ede-
eektir. Bu nedenle de gozetim sistemlen Iddla edl1dlgl glbl ashnda
SUyU azaltmamakta yani su,un engeIlememektedlr,
yogunlukla eezalandlrma arael
Elektronik gozetim slstemlen yilzunden
artlk pohsin ve istihbaratm gozleri ve kulaklan: hahne
"DataveiJlanee" (veri ve gozetim kehmelennm olurlk
adlandmlan bu sistem sayesinde iktidardaki gii,lenn herhanlll blti
hakkmda oldugu veriler, 0 hakktnda tahmmlcnll
bulunulmasma olanak verir ve boyJehkle potanslycl luVlu
olarak degerlendirilmesine neden olabilir. Omegm Yurt GUven1i1l
Departmanmdan biT yetkili "havaalanIarmda kuIlamlan parmak III
veya gozbebegi taramasmm daha az nsk yolcularll IIIIIIII
kaybedilmesini engelledigini ve bOylehkle" de Ilgmm dahl fOil
ihtiyay duyulan alanlara yonelltleblleeegm. pI'OIIIIlIIIl
,ok yararh oldugunu ifade eder. Aynea Amenka,
teroristlerin DNA omeklenm toplamaktadJr,
'" Lyon5, 2003, aktr.Amoore ve De Goede, 2005, 5.163.
m Amoore ve De Goede, 2005, 5.164.
14'1
gore giivenlik gerekgesiyle, sadece ii1ke i9indeki degil iilke
de denetlendlgl, gozetlendigi, Ve gazetimin
a91k9a Ifade edilmektedir. Ancak, "giivenlik politika-
geryek giivenligin daha 90k terorlkorku iiretti-
gJdlr. Guvenhk takmnsl, yani siirekJi korku iyinde durumu
teronzmm g
er
g
ek
zaferidir."'" Giivenlik politikalanmn amacI
n,. toplumlan "Normalin ne oldugunu anlamak
19m once bmIkIlanm ne oldugunu anlamatruz gerekiyor. Do-
laYls.yla: slstemi hi9 kimseyi ve hi9bir yeri bl-
rakmak Istemedlgl 19m tiimiiyle bir siirecine ganderme
yapar. Ancak bu paradoksal bir durumdur, her ya da herkes nor-
mal oldugunda normal ortadan kalkar. Bu nedenle de aslmda sistem
sU9
un
tiimiiyle ortadan kaldmlmaSlm istemez."'" Aynca
msanlar guniimuzde gozetlendlkJenm blldikJeri halde yine "istenme-
y:,," bulunabiliyor. Yani sU9un azalmasmda elektronik
gozehm slstemlennm 90k da etkili oldu"u saylenemez "un"kii' .
. . ki 'k 5.y vergJ
slsteml, mil numaralan, diger kurumsal numaralar kredl' kart
I fi' ka '1,
te eon, mtemet, meralar, vb. gazetim sistemlerinin a9
1kJ
anndan
yararlanarak sU9
1u1
ar yine su9 devam e!Jnektedir. Bu nedenle
de su9
u
ortadan kald.rmak i9in daha fazla gozetim ve denetim tekno-
IOJI1en 90k da yararh degildir; yapI1masl gereken, sU9
u
ureten toplum-
sal ve yapllan ortadan kaldlnnaktJr.
Gozetim Sistemlerine \:Ikan Muhalif
. Gozetim kiiltiirti gozetleme eylemine katJlan taraflar, gozetleme-
nm amaylan, amayJann yasaJhill ve kullamlan ara9lar
amaca iyin nzanm ahmnasl ya da almmamasl (bilgi venlmesi
ya da venlmemesl) ya da veriJerin ve sistemin aylkJan
yanl muhaJefet e!Jne bi9imleri ayJlanndan daha detayh olarak ele ah-
.. Goz.etleme eylermne kanlan. iki taraf vardrr; bin gozetleyen
dlgen TlCan amay Iym yapJlan gozetlemelerde gozet-
leyen ornegm blr supermarketteki giizetim sisteminde market
gozetlenen ile benzer sosyo-ekonomik konuma sahip olabilir.
Bu n:ct
en1e
de herhangJ blr muhalif eylemde hedef almmaSI kolaydlr.
OrnegJn, Steve Mann'in My Manager adh perfonnansmda, oyuncu
'" Baudrillard, 2003, akt. Diken 2006
l1S Dike", 2006. 5.92. ..
150
tizerinde gortinen bir kamera oldugu halde supennarkete girer ve gii-
venlik garevlisi izin vermeyince hallederken zama-
mm harcamadlgmdan patronun emin olmasl 19m ve
market-hrrslzhgi ile sUylanmamak bu kamera)'l takrnak zonmda brra-
laldlgml ifade eder. "Bu arnek, gazetimle dalga geyIlebllecegim,
tirilebilecegini, gozetimi uygulayanlara geri danecegml ve ke)'lf veren
bir araca gostermektedir."I76
Devletin denetimindeki gozetim eylemlerinde gazetleyen dev-
letin bir kurumudur ve kurumda bu iyin
veya bu nedenle de muhalif hareketler bu gozetim eyle-
mini hedef aldlklannda bu ile degll,
kurumlan hedef ahrlar. Aynca bu kurumlar devletin ideolojik ya
da bask, aygltlan olarak da gardugii iyin mucadele bu aygltla-
ra yaplllr. Bu gozetim sistemlerine farkh muhalefet
biyimleri vardlr. Torin Monahan "Politik Mudahale. Olarak. Goze-
adh makalesinde gazenm slstemlen lie mucadele
eden farkJl ve miicadele biyimlerini inceler. Omegm, bazl
bu gozetim kameralanmn aylSma girmeden
gegebilmenin yollanm anlahr, ya da kameralann iizenm b,r
ortmek gerektigi yonunde yagnda bulunurlar.
m
Bunlann yam Slra,
internet uzerinden yapllan gozetimin engellenmesl lym bazl
internet siteleri, internetten nasll gozetlendigimizi anla!Jnakta ve
bunlara inlernette giivenligi saglamaya yarayan yazl-
hrnlarla ilgili bilgi vermektedir. "
Teknolojik gozetim sistemleri arhk her yerdedlr. Bentham m
ilk hapishaneler iyin uygun gordugu ama daha s?nra bunu
diger kurumlara dogru sistem aym
de Hapishanelerde, okul1arda, hastanelerde,
marketlerde, otoyollarda, ana caddelerde, ara sokaklarda ..
sel bir gozetim sistemi mevcuttur. Bu kiiresel gozenrr.' kiiltiir;me
muhalefet biyirnleri de aym Ornegm,
7 EylUI 2001 tarihinde "Video Gozetlemelenne Uluslararasl
Eylem GunU" organize 7 farkh iilkeden 22 grup bu ey-
lemlere Bu gruplann katIldlkJan yerler: Amenka
Devletleri'nden Arizona, Los Angeles, San Francisco, New York,
176 Tester, 2005,5.962.
117 Monahan, 2006.
151
M,inneapolis; Almanya'dan Leipzig, Bremen, Bielefeld; ingilte.
re den Londra, Nottmgham; Kolombiya' dan Medellin; Fransa' dan
Pans, Lltvanya ye Tiirkiye'den Istanbul ilJerinden kanhm
Benzer blr orgamzasyon II Eyltil 2001 tarihinde tekrar diizenlen.
Son olarak 19·20 Mart 2006 tarihinde Bu
ey'Iemlere kahlan gruplar ''kamuya alanlarda video kameralarla
gozetlenmeye olduklanm ifade ellnektedirier. Gruplar bu
kameralar yiiziinden mahremiyet, gizlilik, saygmhk Ye politik olarak
muhalefet etme haklannm ihIal edildigine inanmaktadlrlar. Kame.
ralann sadece haklannuz bir tehdit olmakla kalmadl!1lm
aym zamanda hukiirnet aJanlannm ye ozel giiYenlik
glzh telefon dmlemeleri yaptlgml, "buglbocek" olarak adlandlnlan
dmlemeclhazlanm kullandlwm ye diger yontemleri kullana-
rak bIl81. toplanmasl, saklanmasl Ye depolanmasmda yardimci 01.
dugunu Ifade etmektedirler.''' "Video Gozetlemelerine kaql Ulus-
lararast Eylem Giinii"nde her grup kendi toplumunda baglmslz bir
eylem yapmaktadlr. Gruplar kendi toplumlan anlamh
olan bir baglamda halka alanlarda kamera kullanlmma
olduklanm Ifade ellnek; bu gozetim kameralannm kullamnuna dair
Ye de tehlikeler hakkmda toplumu egitmek ye
da bu proJeye. diihll ellnek yapmaktadlrlar. Aynca
gruplar web sitesmde diinyamn yerlerinde bu gozetim sisternle-
nne yapIlan eylernlere dair goriintiiler de yaymlamaktadlr.
"VIdeo Gozetlemelerine U1uslararasl Eylem Giinii"ne is.
kalJlan, otorite ye kapitalizm bir grup iiniyersite
meydana gelen bir "Nobese Oyunculan/
Gozetleme Kamerasl OyuncuIan"dlr. Sloganlan: "Mademki izle.
halde oynayahm"dlr. Grup kendini tanlmlamaktad,r:
BIZ, gozetlenmekten, her hareketimizin kontrol altmda tutulmaya
sokak goriintiilerimizin Hollywood'a yeriJmesin.
den rahatslZ olup, olay yerinde, kalJhmh siirekli
yontemini benimseyen. baglmslZ, anhk karar
nz Web sltelennde MOBESE kameralan ile ilgili basmda
yam slra NOBESE oyunculanmn eylemleri hakkmda da
bllgIler yenlmektedrr. Web siteleri tiim kullamcJlara Ye yazl
"8
.www.notbored.org
179 WWw.izleniyoruz.net.
152
ya da yomm gonderilebilmektedir. Grup Kaslm 2005'de NTV:de
kallld,klan programdaki ifadelerine gore her hafta .Istanbul un
bir semtinde toplamp gozetleme kameralan onunde eylem
yapmaktadlrlar. "Yapllklan gostenlere Isteyen
ancak tabi potansiyel su,lu olarak yorumlanma nskim goze alarak.

Elektronik gozetim sistemlerine muhalefet
etme genel olarak bu sistemlere toplumsal
farkmdahk duzeyini Ye daha ,yok. sembohk
diizeydedir. Ancak bu muhalif grupIar,. Iklldarlann. Ye
giiYenligi arttlrmak bu sisternlere thtlya, oldugu yonundekl
soylemlerine herkesin inanmadlgml, bu slstemlenn daha
yok iktidarlann farkh ama,lanna hizmet ettlgml de
Tiim bu ama,lar ger,eklqtirilirken de hak ye ozgurluklen·
mizin de nasil ihlal edildigini anlatmaktadlrlar. Bu nedenlerle bu
gruplann eylemleri, iktidarlann gozlerine Iktt·
darlann soylemlerinin ,ok da dogru olmadlglm gosteren seslerdlr.
Bununla birlikte gruplann oldugu miicadele bl,lm-
leri bir yandan da bu sistemleri giiylendirmektedir. <;:iinkii muhale-
fet sayesinde iktidar sistemin aylklanm gorebllmekte yeo buralan
kapatmaktadlr. Bu nedenle de ashnda paradoksal blr blYlmde•.bu
muhalif eylemler gozetim sistemlennm brr anlamda daha da gUy'
lendirilmesine yardlmcl olmaktadlr.
Ancak gozetim sistemlerine
yapan muhalif da kendi iilkelerindeki de.neYlmlen dlger
gruplarla ye yine slstemlere mucadele etmeye
deyam etmektedirler. Eger bu ye
elektronik gazetim sisternlerinin ye toplumsal mudaha·
Ie oldugu yaniinde toplumsal farkmdahk yeterinc:.
bdki de iktidarlar "verimliligi artlJrmak ye giiYenhgl saglamak I,m
daha insani, akilcl yontemler, aygltlar Boyldlkle m-
sanhk Bantham'm panoptikonu ya da Orwell m 1984 dekl diinyasml
zorunda blrakllmadan daha giizel bir dunyada
da miimkiin oldugunu kqfedeblhr.
180 http://istanbul.metblogs.com.
153

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful