You are on page 1of 96

STANBUL TEKNK NVERSTES

FEN BLMLER ENSTTS

KENT LE BREY ARASINDAK LKNN KAMUSAL ALAN VE MOBLTE ZERNDEN NCELENMES

YKSEK LSANS TEZ Mimar Ayten BADEMR

Anabilim Dal : DSPLNLER ARASI Program : KENTSEL TASARIM

Ocak 2009

STANBUL TEKNK NVERSTES

FEN BLMLER ENSTTS

KENT LE BREY ARASINDAK LKNN KAMUSAL ALAN VE MOBLTE ZERNDEN NCELENMES

YKSEK LSANS TEZ Mimar Ayten BADEMR (519041002)

Tezin Enstitye Verildii Tarih : 28 Kasm 2008 Tezin Savunulduu Tarih : 2 Ocak 2009

Tez Danman : Dier Jri yeleri :

Prof. Dr. Aye ENTRER Prof. Dr. Semra AYDINLI (.T.) Prof. Dr. Orhan HACIHASANOLU (.T..)

Ocak 2009

NSZ Bu tez, niversite eitimim iin geldiim stanbulda, SS tercih formuma stanbuldan baka kentlerdeki okullarn isimlerini zellikle yazmamama ramen, neden artk bu kentte yaayamayacam dndm ve tekrar yaayabilmek iin neler yapabileceimi, yaplabileceini; mimar, kentsel tasarm rencisi ve bu kentte yaayan bir birey olarak aratrma almamdr. Anlama almalar ve aratrmalarm srasnda bana yol gsteren, sabrn ve desteini esirgemeyen deerli hocam Prof.Dr. Aye entrere, tezin geliiminde her trl destei veren Prof.Dr. Orhan Hachasanolu, Prof.Dr. Semra Aydnl ve Y.Mimar Fuat ahinlere, eitimim sresince stanbul ile ilgili benimle benzer sorgulamalar yaayp, fikirleriyle beni besleyen ve teknik olarak yardmc olan arkadalarm Deniz Yceba etin, Elif Seluk, Nida rs, Behiye Kaln ve Erman evikkalpe, her zaman kendilerinden sevgi, sayg ve destek grdm sevgili annem Aye, babam Arif ve ablam Sultan Bademire ok teekkr ederim. Temmuz 2008 Ayten BADEMR

ii

NDEKLER

KISALTMALAR EKL LSTES ZET SUMMARY

v vi viii ix 1 1 2 4 7 7 8 9 14 16 18 19 19 24 28 31 31 32 34 36 36 36 37 39 39 40 41 42 42 43 46 47

1. GR 1.1 Birlikte Yaayan Kent ve nsan: zne-Nesne likisi 1.2 Kent ve Birey Arasndaki likinin Zaman Paylamak zerinden Kurulmas 1.3 Gndelik Hayat 2. BREYLE LKS ZERNDEN KENTN NCELENMES 2.1 Bireyle likisi zerinden Kent ve Gndelik evre 2.1.1 Topluluk halinde yaanan, geni bir kamusal alan olarak kent 2.1.2 Altyaplar, alar 2.1.3 , ev ve kamusal alan 2.2 Kent Algs: stanbulun Zihinlerdeki st maj 2.2.1 Tarihsel merkez 2.2.2 Toporafya ve boaz 2.3 stanbul ve Benzeri Ekstremler (Arlklar) Kentlerinin Bireyle likisine Bak 2.3.1 Kent ve ulam: stanbulda ulam 2.4 Blm Sonucu 3. KENTLE LKS NDE BREYN NCELENMES 3.1 Birey 3.1.1 Kendilik bilinci 3.1.2 Bireysel direni ve yaratc huzursuzluk 3.1.3 Yalnzlk ile tek banalk 3.2 Kent inde Birey 3.2.1 Bireyin zaman... 3.2.2 Gndelik hayat 3.3 Kentte Hareket Halindeki Birey 3.3.1 Yaya 3.3.2 Toplu tamadaki yolcu 3.3.3 Src 3.4 stanbulda Gndelik Hayat 3.4.1 Zoraki zaman: Trafik skklnda harcanan zaman 3.5 Blm Sonucu 4. KENTLE BREY ARASINDAK LKDE KENTSEL TASARIMIN OLASI ROLLER 4.1 Gndelik Hayatn Hmanistik Kenti iii

4.2 Yeni Kamusal Alanlar 4.3 Hareketlilik (Mobilite) 4.4 Proje rnekleri 4.5 Blm Sonucu 5. SONU VE TARTIMALAR KAYNAKLAR ZGEM

53 55 57 75 79 82 86

iv

KISALTMALAR ANT DE GPS BB MB LA MTO UIA : Aktr Network Teorisi : Devlet statistik Enstits : Kresel Konum Sistemi : stanbul Bykehir Belediyesi : stanbul Metropolitan Planlama : Los Angeles : Metropolitan Tamaclk Otoritesi : Uluslararas Mimarlar Birlii (Union of International Associations)

EKL LSTES

Sayfa No

ekil 1.1 ekil 1.2 ekil 1.3 ekil 1.4 ekil 1.5 ekil 2.1 ekil 2.2 ekil 2.3 ekil 2.4 ekil 2.5 ekil 2.6 ekil 2.7 ekil 2.8 ekil 2.9 ekil 2.10 ekil 2.11 ekil 2.12 ekil 2.13 ekil 2.14 ekil 2.15 ekil 2.16 ekil 2.17 ekil 2.18 ekil 2.19 ekil 2.20 ekil 2.21 ekil 2.22 ekil 3.1 ekil 3.2 ekil 3.3 ekil 3.4 ekil 3.5 ekil 3.6 ekil 3.7 ekil 4.1 ekil 4.2 ekil 4.3 ekil 4.4 ekil 4.5

: stanbul Karaky (Ycel, 2004) ......................................................... 1 : Kent, Birey ve Zaman likisi (Bademir, 2008) ............................... 3 : Bireyin ve Kentin imdiki Zamanlar (Bademir, 2008)................ 4 : Birey ile Kentin Yaamlarnn Arakesiti (Bademir, 2008) ............... 4 : Kent ile Birey Arasndaki likide Zaman (Bademir, 2008)............. 5 : Bireyin Gznden Kent (Bademir, 2008)......................................... 7 : stanbul, 1928 (Williams, 1928)......................................................... 8 : Tarlaba Bulvar (Bademir ve Yceba, 2008) ............................. 10 : Kente Yaplan Mdaheleler ............................................................. 10 : Kentte evre Yollar ........................................................................ 11 : Yemek Masas-Radyo evresi-TV Kars ...................................... 12 : Kamusal Alann Geliimi (Gehl, 2007)............................................ 14 : Kentler (Bademir, 2008)................................................................. 17 : stanbul (Parks, 1973) ...................................................................... 17 : stanbulun Geliimi (Kuban, 1998)................................................. 18 : Zihnimizdeki stanbul ...................................................................... 18 : Toporafik Yap ve Boaz (Bademir, 2008) .................................. 19 : Paris Periferileri ............................................................................... 20 : Central District, Filipinli Kadn ilerin Pazar Gnleri .................. 21 : Sao Paulo, Brezilya .......................................................................... 22 : Bienal Katalounda stanbul ............................................................ 23 : stanbulda Ana Arterler; 1995-2005-2015 (zcan, 2008) .............. 24 : Kent-Trafik likisi........................................................................... 25 : Toplu Tama Kullanm Oranlar (Topuz, 2008) ............................. 26 : zel Otomobil-Toplu Tama (MP, 2008)...................................... 27 : Akam Zirve Saat Hz Haritas (Grsoy ve dierleri, 2002)............ 27 : Kozyata-Hali Rotasna Ait Hz Deiimi Grafii (Grsoy ve dierleri, 2002) ................................................................................... 28 : Kentin inde Birey (Bademir, 2008) ............................................. 31 : Exactitudes Sergisinden Fotoraflar............................................. 33 : Barselonada Petanca Oynayanlar ................................................ 35 : Ankarada Minibar ....................................................................... 35 : Zaman inde stanbul (Gndz, 2004)............................................ 38 : Trafik Skkl .............................................................................. 41 : Kpr Trafii: Otobs inde Yolcular, 2006................................. 42 : Cullenin Sekans Grafikleri.............................................................. 47 : Hagerstrandn Zaman Corafyas, Gnlk Zaman-Mekan Patikalarnn Diyagramatik Gsterimi (Portugali, 1999).................... 48 : Kentte Zaman Corafyas (Lenntrop, 2003) .................................... 48 : Bir Aileye Ait Gnlk Zaman-Mekan Patikalar (Lenntrop, 2003). 49 : Yona Friedmann Mekansal Kenti .............................................. 50 vi

ekil 4.6 ekil 4.7 ekil 4.8 ekil 4.9 ekil 4.10 ekil 4.11 ekil 4.12 ekil 4.13 ekil 4.14 ekil 4.15 ekil 4.16 ekil 4.17 ekil 4.18 ekil 4.19 ekil 4.20 ekil 4.21 ekil 4.22 ekil 4.23 ekil 4.24 ekil 4.25 ekil 4.26 ekil 4.27 ekil 4.28 ekil 4.29 ekil 4.30 ekil 4.31 ekil 4.32 ekil 4.33 ekil 4.34 ekil 4.35 ekil 4.36 ekil 4.37 ekil 4.38 ekil 4.39 ekil 4.40 ekil 4.41 ekil 4.42

: Sultanbeyli ve Gaziosmanpaa (Sezer, 2003) .................................. 50 : Gaziosmanpaada Seviye ve Ritm Analizleri (Sezer, 2003)........... 51 : New York Central Park .................................................................... 53 : Seilen rnek Projeler ve Getirdikleri Almlar, Kavramlar.......... 57 : Bogota, Transmilenio ....................................................................... 58 : Transmilenio Projesi Aamalar ....................................................... 58 : Transmileniodan nceki ve Sonraki Gndelik Hayat Grntleri. 59 : Transmilenio-Balantlar ................................................................. 60 : Katmanlar......................................................................................... 60 : Proje Kararlar.................................................................................. 60 : Dm Noktalarnn Potansiyeli...................................................... 61 : Dm Noktasnn Kesitleri, Mevcut ve Gelecek Durum majlar.. 61 : Birlikte Yolculuk in Senaryo ........................................................ 62 : ocuklara Gnll retmenler Senaryosu .................................... 62 : Ortakyaarlk Senaryosu .................................................................. 63 : Benim Otobsm Senaryosu............................................................ 63 : ocuk Soka Senaryosu.................................................................. 64 : Ulam Formlar Balantlar ........................................................... 64 : Proje Grn ve Plaza indeki Olas Yaya Hareketleri .............. 65 : Merkez stasyondaki Trafik Hareketleri .......................................... 65 : Yakn-evre, lev- Ak Grafikleri, Proje Grn...................... 66 : Programatik Aktivite Dokular......................................................... 66 : ocuklarn Deneyimleriyle Belirledikleri Oyun Alanlar ................ 67 : Dur-Ge/Sabit Hzla Durmadan Ge................................................ 67 : Kent Salonu...................................................................................... 68 : stanbul, Beyolu, Tarlaba ............................................................ 69 : Snrlar.............................................................................................. 69 : Potansiyel Olarak ocuk.................................................................. 70 : Yrnebilirlik................................................................................... 70 : Bo Alanlarda Tannabilirlii Olan Binalar ..................................... 71 : Farkl Saat Dilimlerinde Romadaki Hareket................................... 72 : Enformatik Teknoloji rnleri ve Kent ........................................... 73 : Kentte Hareket Gsterimleri ............................................................ 73 : Fuat ahinlerin Projeye Ait Eskizleri ............................................. 74 : Yksek Kaldrmn Son Basama ................................................... 75 : rnek Projelerin Almlar, Kavramlar, Aktrleri, lekleri ve Birbirleriyle likileri........................................................................ 76 : Kentte Hareket (Calabrese ve dierleri, 2008)................................. 77

vii

KENT LE BREY ARASINDAK LKNN KAMUSAL ALAN VE MOBLTE ZERNDEN NCELENMES

ZET Birlikte yaayan birer varlk olarak birey ile kentin paylatklar eylerin banda zaman gelmektedir. Kentin mryle kyaslandnda geici saylabilecek bireyin hayatyla, kentin hayatn karlatrabilmek iin anlaml en kk birim gndelik hayat olarak karmza kmaktadr. Kentin giderek stanbul olarak belirginletii ilk blmde, stanbulun iinde yaayanlarn zihinlerinde kentle ilgili bir st imajolduundan yola karak, kent ile birey arasndaki iliki iin yaplabilecek eyin, bu olumlu st imajn gerekten kentle rtmesinin salanmas olaca sonucuna varlmtr. Bunu yapabilmek iin mevcut durumun tanmlanmas gerektiinden, gndelik hayatnn program dahilinde kent iinde hareket eden bireylerin bulunduklar mekanlar incelenmi, bunun yannda dnyadaki kentlere bakarak iinde bulunduumuz grnen-grnmeyen olay rgs kefedilmeye allmtr. Bireyin incelendii ikinci blmde, mekan olarak kent, zaman olarak da gndelik hayat iinde birey zerinde durulmutur. Hayat zaman ve makan iinde geen birey tanmlanmtr. Bu tanmlamada bireyin zellikleri farkedilmitir. Bireylerin tketebilmek iin ie gidip-gelen insanlar olmasyla, hayatnn program zerinde karar verebilme gc azalsa da, yapc zellikleriyle kendini baka trl tanmlama ans vardr. Kentle kurduu ilikiyi gelitirebilmesi iin bu zellikleri dikkat ekmektedir. Potansiyelini gerekletirebilmesi iin kentin de bireye salayabilecekleri vardr. Kent bireye iindeki a rglerinde kendini tanmlayabilmesi iin yolunu bulabilme olana verir. Ve bu olanak kullanlabilirse kentin zaman iinde geirdii deiim, varlk sebebi olan insanla olan ilikisini gelitirebilir.Kentsel tasarm, hem kentsel alarn olumasnda, hem de mevcut a rglerinin, kentle birey arasndaki ilikinin gelimesi iin, deitirilebilmesinde rol oynayabilir. Kentle birey arasndaki ilikinin gelitirilebilmesi iin, bireylerle bireylerin, bireylerle kentin birbirlerine kar olan farkndalklarnn arttrlabilmesi gerekmektedir. Bu farkndalk artn salayabilmek iin kentte toplumsal ilikilerin zayflamasna sebep olabilecek kamusal alan yetersizliini giderebilmek gerekmektedir. Gnmz toplumunun hzla hareket etmekle programlad gndelik hayat iinde, toplumsal balarn kurulabilmesine mekan ve zaman oluturabilmeyi amalayan projelerde, hareket halinde iken iinde konumlandmz eyin zaman olmas yznden, kamusal alann kamusal zaman olabilmesi ihtimali aranmtr.

viii

A RESEARCH FOR THE RELATIONSHIP BETWEEN CITY AND INDIVIDUAL BASED ON MOBILITY AND PUBLIC SPACE

SUMMARY Time is the first thing that city and individual shares as living together beings. Individuals life is temporary when we consider its life with citys life. Because both city and individual has cyclical life time, the most meaningful interval is daily life to compare their life time. City is show itself as stanbul, during the second chapter. stanbul has a superior image to its citizen. The superior image of the city and real city should superpose to improve the relation between city and individual. In order to reach this superposition real city should be defined as superior one is done. The places that individual is situated in programmatic daily life are researched. Also, other cities are examined to see the invisible situation of stanbul because of being inside. The individual defined in city and daily life during third chapter. According to this definition superior characteristics like self-conscious, creative discomfort, not isolated but on its own of individual is perceived. These superior characteristics can help individual to define itself different from consumer or labor. City can provide to its citizen that environment for realization of their potential. On the other hand, if individual created its own path and define itself in network city, the changing of city in time would be more related with its citizen. Urban design can create new networks and manage the existing networks to build a more effective relation between city and individual. In order to create relationship and improve it, we need communication between individuals with individuals and individuals with city. In other words, we need effective public space. Contemporary society programmes its daily life in fast movement. Public time is searched as an effective public space, because in the contemporary society when we are moving in city we stay in a time interval. Project examples are trying to create time and space to create connections between city and individual.

ix

1.

GR

1.1

Birlikte Yaayan Kent ve nsan: zne-Nesne likisi

Kent, gemii ve gelecei olan bireyin mryle kyaslandnda duraan saylabilecek fakat srekli devinim halinde yaayan bir organizma iken; birey, kentin imdiki zamann paylaan bir varlktr. Ve birlikte yaayan bu iki varlk arasnda bir iliki szkonusudur.

ekil 1.1: stanbul Karaky (Ycel, 2004) stanbul rnei zerinden baklnca, bugnk toplumun ounluunu oluturan ve kente sonradan gelmi bireyin ve gruplarn, kenti olumsuz ynde etkilediinden dem vurulur. Fakat burada gzard edilen, kentin bireyi nasl etkiledii gereidir. Kent ile birey arasndaki iliki karlkldr. kisinin arasndaki iliki incelenmeye alldnda, yukarda sz edildii gibi genellikle ilikiye kent asndan bakld 1

gzlemlenmitir. Kentsel tasarmda hmanistik yaklamn benimsendii bir bak asyla kent ve birey tezin kendilerine ayrlm blmlerinde ayr ayr zne olarak ele alnarak incelenmeye allmtr. Fakat kent ve bireyin birlikte yaamalar ve birbirlerini etkiledikleri gerei bu ikiliden hangisinin hangi oranda zne, hangi oranda nesne olarak ele alnaca konusunda tez boyunca kavram karmaas yaanmasna sebep olmutur. Byle bir karmaann yaanmasnn belki de kanlmaz olduu bu konuda Adornonun dncesine dayandrlarak da kabul edilebilir.
zne-nesne ilikisi, ne mutlak bir ikilem ne de mutlak bir birliktir; aslnda nesne ve zne bir anlamda birbirlerinden oluurlar, fakat hibir zaman biri dierine indirgenebilir deildir.(Dellalolu, 2003).

kinci blmde kent, zne olarak ele alnmaya allsa da kenti oluturan dinamiklerin iinde yer alan birey ve toplum (Bireyin yapt davranlar toplumu tanmlarken, toplumda bireyin karakterinin oluumunda baskn rol oynar.) her zaman dikkati ekmitir. Bireyin zne olarak ele alnmaya alld nc blmde ise kentin, styaplarn ve toplumun bireyi ekillendirici etkisi yine kimi zaman odan kaymasna sebep olmutur.

1.2

Kent ve Birey Arasndaki likinin Zaman Paylamak zerinden Kurulmas

Yaamlarmzn iinde getii kentler, Truman Show filminin getii ada gibi Truman iin deil Trumann oynad dizi filmin reyting rekorlar krmasnn devamll iin dzenlenmesine benzer biimde, ncelikli olarak ekonomik sebeplerle ekillenmektedirler. Tketim toplumunun paras olarak yaayan insanlara gre kentin varlk sebebi, her birey kendini kendi filminin barol oyuncusu gibi hissettiinden, hereyden nce kendileriyle ilgilidir. Trumann kendisi iin de ada, tm hayatnn getii, kendisi iin olmazsa olmaz olan, adeta onun iin varolan bir yerdir. Kent ve birey arasndaki ilikinin varln kabul ederek, bu ilikinin kentsel tasarm araclyla gelitirilebilir olmasndan bahsedebilmek iin kent ile bireyin birbirlerinin farknda olmalar gerekmektedir. Ancak zne ve nesnenin birbirlerine kar farkndalklar olduunda ve arttnda, Aydnlnn da (2004) belirttii gibi; paylatklar zaman anlaml hale gelecek ve birbirlerine fayda salama ihtimalleri 2

olacaktr. Burada sz edilen farkndalk Trumann adasnn Truman iin tad anlama benzer bir ekilde, Trumann kendisinin (para kazandran bir dizi filmin barol oyuncusu olarak deil ama yaayan bir insan olarak) de ada iin anlam tamasyla ilgilidir. Bu anlamn varlndan kentin tm dinamikleriyle birlikte yaayan bir varlk olarak kabul edilmesinden yola karak sz edilmektedir. Kentin ve bireyin birbirlerine hangi anlamlarda dedikleri, birbirlerini etkiledikleri ve deitirdiklerini yani aralarndaki ilikiyi incelemede zaman nemli bir anahtar kavram olmutur. Yaayan birer varlk olarak insan ve kentin paylatklar en belirli ey zamandr.

ekil 1.2: Kent, Birey ve Zaman likisi (Bademir, 2008) Kentin ve genel olarak insann, zel olarak belli bir zaman aralnda yaayan herhangi birinin, kentle geirdii zaman mryle snrldr. Belirli bir mre sahip insan ile asrlarca yaayan kentlerin zaman alglaylar farkldr. Rocks (Das Rad, Germany, 2001), kayalarn zaman, insanlara gre ne kadar yava algladklarn ok gzel ifade eden bir animasyon filmidir. Bir kayann gznden imek akmas hzyla yollarn, binalarn ina edilebildii filmde, kayann hayatyla yaamnn bir ksm kesien bir insann gznden kaya duran bir cisimdir. Sennettin Ten ve Ta kitabnda tenin insan, tanda kentleri kavramsallatrdn da dnerek denilebilir ki; kent insan asndan bakldnda duraan bir varlkken, kente gre insann yaam ise ok geicidir. Kent ve insan yerine, insan ve ok ksa mrl bir canlnn zaman alglaylarn rneklemek konunun daha iyi anlalmasna yardmc olabilir.
...mrleri, doumdan lme kadar bir imek akmas sresinden daha uzun olmayan zeki varlklarn bir cinsini gznne getirin. Dnyamzn onlara gzlenebilir olan olaylarnn tm, bize gre bir anlk, enstantane fotoraf gibi olacaktr. Onlar dnyamzda oturanlar, uygun olmayan deiik pozlardaki yaratklar olarak greceklerdir. Onlar, rnein bir insanolunu bir kouyolu zerinde tamamen hareketsiz, asl durumdaym gibi, bacaklar ayrk, az ak ve gzleri yldz gibi parlyor greceklerdir; bize gre, bu, yeni hz rekoruna hazrlanan bir ksa mesafe

koucusudur. Mikhail Vasilyev, Kirill Stanyukovich, Matter and Man, 1976 (Omacan, 2001).

Genellikle bireyin kente gre olduka ksa olan hayat gznne alnnca, kent-birey ikilisi, Omacann rneinde de anlatlmaya alld zere; zaman farkl frekanslarda yaamaktadr. Bir insann mr sresince iinde yaad kentin deiimini alglamas szkonusu ikili birlikte devindikleri iin olduka zordur. Kentin karmakl sebebiyle anlayamadmz; hem mevcut haliyle hem de deien yapsyla, bizim stmzde oluturduu bir etkisi vardr. Bunun yannda iinde yaayan birey de uzun vadede kenti etkilemektedir. Hubbardn da (2006) syledii gibi:
evre sadece basit bir biimde alglanmaz; kullanlr, megul edilir ve deitirilir.

Kentin hayat, genel bir zamansal snflama ile gemi, imdiki zaman ve gelecek zaman olarak tanmlanabilir. Kentin imdiki zaman belki de bugn yaayan en yal insann doum yl ve en gen insann yani yeni domu bir bebein olas lm tarihi ile snrlandrlabilecekken, kentin hayatyla karlatrldnda, eitli yalardaki bireylerin imdiki zamann tanmlayan aralk, gndelik hayat olmaktadr.

ekil 1.3: Bireyin ve Kentin imdiki Zamanlar (Bademir, 2008)

1.3

Gndelik Hayat

ekil 1.4: Birey ile Kentin Yaamlarnn Arakesiti (Bademir, 2008)

Bireyin gndelik hayat tekrarlayan bir yapya sahip olduu iin, mrlerinin farkl evrelerinde birlikte yaayan kent ve bireyin ortak zamanlarnn en kk birimini tanmlayabilir. Gndelik hayat, tez boyunca kent ve birey arasndaki ilikiyi tanmlamaya alrken karmza kan nemli bir kavramdr.

ekil 1.5: Kent ile Birey Arasndaki likide Zaman (Bademir, 2008) Kentin incelenmeye alld ikinci blmde, kentteki mekanlar bireyin gndelik hayatndaki mekan kullanmna gre; konut, alma mekanlar ve kamusal alan olarak tanmlanmtr. nc blmde birey irdelenmeye allrken, styaplarn 5

bireyin hayatn programlayan yapsna dikkat ekilmek istenmi, gndelik hayatn bu programlamadaki rol zerinde durulmutur. Kent bugne kadar iinde yaayan bireyin farkedebilecei anlamda gndelik hayata gre ekillenmemitir. Fakat gndelik hayatn zamanla kenti deiime zorlad, deitirdii bir gerektir. Gndelik hayat iinde kent dururken birey hareket halinde onun iinde yaamaktadr.
Bo bir hane, onu kullanmaya balayan aile tarafndan "mekan" haline getirilir. (Ik, 2005).

Bo hanenin eve dnmesindeki gibi kentin de gerekten yaayabilmesi, bireyin ona katt anlama baldr. Bireyin yaad kente anlam katabilmesi iin ise bireyin zihnindeki st kent imajn deil, yaayarak deneyimledii kenti benimsemesi gerekmektedir. Bireyin yaad kenti benimsemesi, kentin kendini bireye gsterebilmesiyle yani kentin bireye verdii deerle ilikilidir. Arakesiti gndelik hayat olan bireyin ve kentin yaamlarnn, birbirlerini olumlu ynde etkileyebilmelerinin nasl salanabileceinin aratrld bu tez almasnda; birinci ve ikinci blmlerde birey ve kent incelenirken, nc blmde kent ile birey arasndaki ilikide kentsel tasarmn alabilecei rollere rnek gstermek amacyla projeler incelenmitir.

2.

BREYLE LKS ZERNDEN KENTN NCELENMES

Bu blmde kent, zne olarak ele alnmtr. Kendilerini kentin yerine koyan yazar ve okuyucular da birer insan/zne olduklarndan, girite yaplan zne-nesne tartmasnn da belirttii gibi, kentin zne olarak ele alnmas abas kanlmaz olarak greceli bir hal almaktadr. Madanipour (2007) nesnelerin insanlardan bamsz olarak varolsalar da, alglanmalarnn kanlmaz olarak insan merkezli olacan sylemitir. Kent ile birey arasndaki ilikinin incelenmesinde kentin zne olarak ele alnmaya alld bu blmde alma ilerledike farkedilmitir ki, aslnda bireyin gznden kent, baka bir deyile, kendini kentin yerine koyan bireyin gznden kent incelenmektedir.

ekil 2.1: Bireyin Gznden Kent (Bademir, 2008)

2.1

Bireyle likisi zerinden Kent ve Gndelik evre

Kentler ilerinde barndrdklar i, eitim ve salk imkanlar, farkl insan profilleri gibi eitliliklerden ve bu imkan ve eitliliklerde haraketlilii salayan a

rntlerine sahip olmalarndan tr olanaklar alan olarak grlmektedirler. Kentte yaayan insanlarn gndelik evrelerini ise, i yerleri ve konutlar belirlemektedir. yerleri ve konutlar arasndaki dolamlar ile iletiim aralar bu iki mekanla birlikte gndelik evrelerini oluturmaktadr. Bu evrede toplumsal yaamn, kamusal alann varl ise kentleri alma kamplar olmaktan uzaklatrarak, anlaml yerler haline getirmektedirler. stanbul da bir olanaklar alandr. stanbulu dier kentlerden ayran zelliklerinin banda ise gemiinin izlerini tayan fiziksel evresi ile lke genelinde ekonomik ve kltrel anlamda gnmzde de nemini srdrmesine sebep olan tarihsel merkez olma zellii ve kendine has topografik yaps gelmektedir. Bu zellikleriyle stanbulun insanlarn zihninde st bir imaj vardr. 2.1.1 Topluluk halinde yaanan, geni bir kamusal alan olarak kent

ekil 2.2: stanbul, 1928 (Williams, 1928) Kentler, insanlarn ekonomik ve sosyal sebeplerle toplu yaamak iin oluturduklar ilikilerin biimlendirdii yerlerdir ve kent, kamusal alan denince akla gelen mekansal rntlerin tmnn bulunduu mekandr. Ocakn (1996) dile getirdii 8

gibi kentin anlam; insanlarn birbirlerinden para kazandklar iin beraber oturmalarndan yatmaktadr. Kentin anlam topluluk halinde yaanan yerler olmalarnda iken, kentin ilevi ise retim ilikilerinde, blgesel ve kentsel ekonomik srdrlebilirlikteki konumunda yatmaktadr. Grint (1998), getiimiz yzyl iinde kentlerin en ok, yksek i bulabilme potansiyeli tamas yznden g aldn dnmektedir. Bu dncesini, Delhideki geici iilerin, ylda ortalama 250 gn alabilmekte iken bu rakamn krsal alanda yarya dmesine dayandrmaktadr. Artk sradanlaan nc dnya kent fakirlii grntlerini oluturan insanlarn ounluu, ehir klarnn cazibesi ve marjinal yaamlar peinde olduklar iin kente g etmemi; almak iin g etmilerdir (Grint, 1998). Getiimiz yzyln kentleri, demiryolu gibi ulam teknolojilerindeki gelimelerle baladklar genilemelerine, endstri devrimini takip eden snrsz ulusar ticari aktiviteler sebebiyle devam etmektedirler (Cohen, 2003). Lainerin (1996) altn izdii gibi zelikle gelimekte olan lkelerde nfusun ar derecede yklendii kentler metropollere dnmlerdir. Bu dnm beraberinde karmaklk ve karmaklktan doan ksmi bir denetimsizlii de getirmitir. Metropollerde kk kentlerin izin vermedii bekar anneler, srekli ayn ite almak istemeyenler, ecinseller, cretli olmadan resim, heykel, mzik yapmak isteyenler gibi farkl insanlar kendilerine yaam alan bulabilmektedirler (Adam, 1996). Toplumsal yaamdaki bu farkllklar sayesinde eitlilii ve bu eitliliin birbirini etkilemesini gzeten kamusal alan da kentteki varln arttrabilme olanana sahiptir. 2.1.2 Altyaplar, alar Modern kapitalist toplumlarn kentleri; elektrik, su, gaz, kanalizasyon, karayolu, demiryolu ve havayolu, telekomnikasyon alar, internet ve medya a gibi birbirine bal altyaplar zerine kuruludurlar (Hubbard, 2006). Lootsmaya (2000) gre, kent fiziksel altyaplarn ve deimez toplumlarn sahnesinden ziyade, birok farkl yaam tarznn ve alt kltrn olumasna kaynaklk eden sahnedir. Kent snrsz saydaki ok, topluluk halinde yaayabildikleri yerler olmalarnda

toplumsal ve fiziksel a rgsnn yenilerinin olumasna neden olan, olanak salayan yerdir. Friedmann (1996) Los Angeles tanmlad gibi kentin amac yollarda aralarn, banka araclyla parann, bilgisayar sistemleriyle bilginin, alveri ve elence yerleri araclyla da insanlarn hareketliliini salamaktr. Kent, kendisini oluturan alardaki hareketlilii salamak iin dzenlenen adr. Dolam altyaplar Hareket zerinden genelletirilen yksek modernist obsesyon kent iindeki mahallelerin, evre yollar yapmak zere, buldozerlerle yklmasyla zirve noktasna ulamtr (Hubbard, 2006). Getiimiz yzyl boyunca kentler arabalara gre deitirilmitir. Yzyln ikinci yarsnda, stanbulda da byk deiiklikler yaplmtr.

ekil 2.3: Tarlaba Bulvar (Bademir ve Yceba, 2008)

ekil 2.4: Kente Yaplan Mdaheleler 10

ekil 2.5: Kentte evre Yollar Amerika gibi lkelerde arabaya gre kurulan ya da deitirilen kentlerin gelecekleri de arabaya gre oluturulmaktadr. Hala otomobilin deitirdii kenti anlamaya alrken bir yandanda Sorkinin (2002) dedii gibi:
Sanki u andaki ehirsel bymenin arkasnda hi ara yokmu gibi davranyoruz. Halbuki tm dnyada fiziksel planlamalar olmasalarda politikalar, yatrm stratejileri gelitirilip, banliylerde ev yatrmlar iin krediler oluturulmaktadr.

letiim alar: medyadan elektronik medyaya Medyann toplumsal gc konusunda, biri medyann edilgen bir iletici dieri ise medyann etkin bir katlmc olduu ynnde iki temel gr vardr. Birinci grn takipilerine gre medya, iletilerin yaylmasnda pasif bir konumda olmaldr. Medya, gerekleri olduu haliyle yanstan bir ayna gibidir. Objektiflik ve yanszlk, medyann profesyonellik ideolojisinin temel ilkelerini oluturur. Oysa hepimizin bildii gibi ne Trkiyede ne de dnyada medyann duruu bu deildir. Medya mesajlarn ekillendirilmesinde aktif roller oynar konumdadr (Arslan, 2001). letiim teknolojilerindeki gelimeler balangtan bu yana gce sahip olanlarn dierlerini kontrol edebilmeleri adna kullanlmtr. Harveyin (1996) aktarmna gre:
Baudaleire unlar yazyordu: III. Napolyon'a en yce ann, herhangi birinin telgraf idaresini ve ulusal basn denetim altna alr almaz koca bir ulusu ynetebileceini kantlam olmas salayacaktr."

I. Dnya Sava yllarnda dnyada yaananlar medyann gcn arpc bir ekilde ortaya koyar. Bu dnemde kitle iletiim aralar, geni halk kitlelerini etki altna almak iin kullanlm ve Avrupada faizmin doup gelimesinde byk rol oynamtr (Arslan, 2001).

11

ekil 2.6: Yemek Masas-Radyo evresi-TV Kars Kitle iletiim aralarnn dnyay alglaymz ve yaam tarzlarmz zerinde etkileri byktr. Radyonun evlere girmesiyle nceden ev halknn birbirlerini dinledikleri salonlarda artk radyo konumaya balam, televizyonun yaygnlamasyla da insanlar birbirlerine bakar konumdaki oturma ekillerini televizyona doru evirmilerdir. Bylece ev halknn birbirleriyle temas giderek azalmtr. Medya ve aralar, evlerin salonlarndaki televizyona bal olarak deitirilen bu mekansal rgtlenmeye benzer deiiklikleri kentlerde de yaratmtr. Times Meydan ve New York bir zamanlar imajlarn hakimiyetindeki yegane rnek iken, bugn her kede dijital ve basl imajlar birbirleriyle yarmaktadrlar. Boyere gre

12

bu imaj ve bilgi topluluu klasik kentle yer deitirirken, kentin somut varln form haline dntrmek giderek zorlamaktadr (Jong ve Schuilenburg, 2006). nsanlar artk kendi deneyimleri yerine, kitle iletiim endstrisinin rnlerini koymaktadrlar. Sanayi ncesi toplumlarda deneyim, bilinli olmadan tekrarlanan eylemlerle ilikili iken modern toplumlarda bireyler evrenin uyaranlarna kar kendi arasal tepkilerini gelitirirler. Benjamin arasal tepkilerin kendiliinden gereklemeyeceinin altn izmektedir. Flaneur Benjaminin kitleleri eletirmek iin kulland bir tiplemedir. Flaneur araclyla kentsel peyzaj ile kiinin deneyimleri arasndaki etkileimi sorgular. Flaneurn tersine sradan insann d ortamdaki verileri kendi deneyimleri araclyla zmsemesi glemektedir, nk kendi deneyimleri yerine kitle iletiim endstrisinin rnleri etkili hale gelmektedir (Aslanolu, 1996). Ophius (2002), Truman Show filminin medyann halk zerindeki gl ve manipule edici etkisine bir meydan okuma olduunu sylemektedir. Ona gre, baroldeki karakter, yava yava salkl bir paranoya gelitirmekte, mekan odakl bir program iinde izole edildiini idrak etmektedir. Fakat gnmzde elektronik medyann interaktif yaps sayesinde, radyo ve televizyon gibi klasik kitle iletiim aralarnn bir noktadan-ok noktaya eklinde somutlaan yntemleri, ok noktadan-ok noktaya modeline dnmekte ve farkl yaplarn birlikteliklerine olanak salamaktadr (Jong ve Schuilenburg, 2006). Yeterli kaynaklara sahip her insan, bilgi a ya da dnya apnda network (www-World Wide Web) sayesinde bilgiye parmamzn ucuyla ulaabileceimiz kadar yaknlatmz bu dnemde, herhangi bir yerden bir bakasyla fiilen temasa geebilir (Gosling, 2003). Medyann kamusal alan basklayc, gdml bilgi yayan hali deimi; medya internet sayesinde iletiimi destekleyen bir yap haline gelmitir. Birey artk isterse gerek bilgiye ulaabilecei, fiziksel olarak iinde bulunduu evresiyle snrl kalmak zorunda olmad bir ortamda hareket edebilme imkanna kavumutur. Bu durum kentin geni bir kamusal alan olma ihtimalini de somut bir ekilde glendirebilme olanana sahiptir. Hubbard (2006), insanlarn online bloglar (rnein web gnlkleri) araclyla gnlk yolculuklar ve kent mekanlar konusunda bakalarnn deneyimlerini paylaabildiklerini sylemektedir. zellikle kent yaamnda aka sradan olan baz temel durumlar grmek iin www.london 13

bloggers.iamcal.comun ziyaret edilmesini nerir. Kiiler bakalarnn deneyimlerini arasallatrarak, evrelerine kar tutumlarn deitirebilirler. Trumann filmin sonunda geree ulamas gibi, her birey de kendi gereklerine ulaabilir. 2.1.3 , ev ve kamusal alan Hangi yata ne yapacamz (yedi yanda okula balamak gibi), gnn hangi saatinde nerede olacamz (saat sekizde ite olmak gibi) programlandndan, iinde yaadmz mekanlar da bu programlarla ilikili olarak biimlenmekte ya da hayatmzda bu programlar dahilinde yer almaktadrlar.

ekil 2.7: Kamusal Alann Geliimi (Gehl, 2007)


Gndelik hayatn dzenlenmesi, blmlere ayrlmas (i, zel hayat, bo zaman), zaman kullanmnn kontroll ve titiz bir biimde rgtlenmesi, geliri ve u ya da bu tabakaya aidiyeti ne olursa olsun (memurlar, beyaz yakallar, kk ve orta dzey teknisyenler, kk ve orta dzey yneticiler), yeni ehrin sakini, genellemi proleter statsne sahiptir. (Lefebvre, 1996).

Lefebvrenin vurgulad gibi kentliler genelletirilmi proleter statsne sahip olmadan nce ya da zaman metalamadan nce insanlarn yaamlar baka ilikiler erevesinde ekilleniyordu. Grinte (1998) gre; belirli bir hareketin alma, bo vakit, ikisi birden ya da hibiri olarak yaplmas, var olan zamansal, mekansal ve kltrel artlarla sk skya ilikilidir. Grint (1998), Trobriand Adas sakinlerinin yaamlaryla, endstri-ncesi toplumlar rneklemitir. Ada sakinlerinin yaamlarnda nakit parann olmamas ve akrabalara kar sosyal ykmllklerin, 14

igc ile megul olmada birincil motive edici sebep olmas; alma ve alma olmayann sosyal bir uygulamalar a ierisinde birlemeleri sonucunu dourmutur. Tccar toplumunun kentinde de i, hala sosyal hayatn paras olduundan ortaa kentlerinde kamusal alann varl daha belirgindir. Bugn ise programlanm yaamn getirisi olarak hayatmz, gndelik hayat dngs ierisinde ev ile i arasndaki gidi-geliten ve bu hareketin saland alarda kendilerine yer bulabilen toplumsallklardan olumaktadr. Sennett (2006), 1848 ile 1945 arasndaki yllara "kent devrimi" a adnn verilmesinin bouna olmadn, bu yllar arasnda kentlerin ok byk hzlarda bydklerini sylemektedir. Bu yllardaki byme, sanayilemeyle ilikilidir. Kentlerin istihdam salama ynndeki potansiyelleri sanayi toplumlarnn olumasna sebep olan fabrikalarn inasyla balamtr. I. Sanayi devrimi endstriyel retim iin kentteki zanaatkarlar ilerinden edip, krsaldakileri de kente ekerken II. Sanayi Devrimi ile endstri daha az sayda insan istihdam etmeye balamtr. Ama kyden kente g devam etmektedir ve insanlar ounlukla hizmet sektrnde gelecei belirsiz ilerde almak zorunda kalmaktadrlar (Lainer, 1996). imkanlar bata olmak zere insanlar daha iyi eitim ve salk hizmetlerine ulaabilmek umuduyla kentlerde yaamaktadrlar. Bu amalarla yaadklar kentlerde hangi evde oturacaklar konusunda, sistemin onlara uygun grd seenekler arasnda tercih yapabilmektedirler. Modernizmin en belirgin hedeflerinden biri; herkesin salkl yaam koullarn salayan konutlarda yaayabilmesiydi. Laborite (1990) gre; dnyann hemen heryerinde salk koullarna ve akla uygun olsalar da kullanldktan sonra hemen yklmak zere yaplyormucasna ina edilen konutlar; yaam deneyimini arttrabilecek gelimeleri salayacak ortamlar olmaktan ok uzaktrlar. in kendisinin de kendini gerekletirme arac olabilecei topyasn bir kenara brakrsak, alma insan hayatnda ve gndelik hayatta zamansal bir yer zaptetmektedir. Sistemin genel btnsellii iinde, birey varln idame ettirebilmek iin, emeini, akln ve varln sisteme kiralar (Dellalolu, 2003). Bu kiralama sonunda kendini gerekletirebilecei zaman hakkedeceini dnr. Ve bu zamann; Friedmann (1996) Los Angeles zerinden rnekledii gibi, bakalarna zarar vermedii srece ve herey sata sunulduu iin parasnn yettii kadar, her istediini yapabilecei ekilde harcayabilecei zgr bir hayat olacan dnr. 15

Fakat eskiden zaptiyelerce konrol altnda tutulan saray baheleri gibi bugnn balca kamusal alanlar haline getirilen alveri merkezlerinde de insanlar kontrol altnda tutulmaya allmaktadrlar. , ev ve kamusal alan iin izilen bu karamsar tablodaki iyimserlik, tm bu mekanlarn bulunduu kentte yatmaktadr. erisindeki hacimler, bu hacimlerin bireyin yaamndaki yerlerinin sebepleri, anlamlar tek tek bireyin yaantsn etkilemektedir; kentin kendisi de tm bu hacimlerin iinde bulunduu yer olarak kiinin yaamn etkileyen bir mekandr. zellikle bu kent, stanbul gibi iinde yaayanlarda st bir imaja sahipse, zihinlerdeki bu idealize edilmi kentle yaanan kent arasnda balar kurmak daha mmkn olabilir. Bu noktada Hungun (2007) sorduu sorulara yant aramak gerekmektedir:
Gndelik hayatmzn getii evreler hakknda gerekten ne biliyoruz? Ne bilmemiz mmkn? Hatrlama ve unutma arasndaki etkileim, grmeye almakla, grmezlikten gelme arasndaki iliki eer kentte yaamamz mmkn klyorsa, acaba kenti nasl deneyimliyorda evlerimize varyoruz?

Bu sorularn yant belki Sorkinin dikkatimizi ektii gibi kamusal ve bireysel olan arasndaki diyaloun kesiimini salayan dolamlarda yatmaktadr. Sorkine (2001) gre; kentlerin insani karakteri, yz yze karlamalarda ba gsterir. Kentin ekonomik ve politik altyaplar, bu tr ilikilerin artn salayan etmenlerdendir. rnein trafik; hareketi dzenlerken, kentte eitli durumlara fiziksel olarak katlmmz saladndan bu tr ilikilerin ortalama dzeyde yaand ortamlardandr. Kamusal ve bireysel olan arasndaki diyaloun kesiimi; bir bakma bu ikisi arasndaki mmkn olan dolamlarda ortaya kmaktadr.

2.2

Kent Algs: stanbulun Zihinlerdeki st maj

Dnyann farkl yerlerinde, toplumlarn iinde bulunduu kentsel ortamlardan kaynaklanan farkl kent tanmlar ya da farkl kent alglaylar vardr. rnein; Avusturalyada ya da Gney Afrikada kent denilince akla yaygn bir yerleke gelirken, stanbul denilince st ste-katmanl bir kent akla gelir. nsanlar iin hangi kentte yaadklarnn bir nemi, bir fark olmaldr. stanbullular bu kentte yaamann baka bir kentte yaamaktan bir fark olduunu sezmekte ama bu fark yaayamamaktadrlar. Sezilen bu fark, stanbulun zihinlerdeki st imajdr.

16

ekil 2.8: Kentler (Bademir, 2008) Blmn banda zerinde durulduu gibi kentler, geni birer kamusal alan olmalar; eitliliklerin mekanlar olmalar ve ilerindeki a rntlerinde tm eitliliklerinin hareketi salanabildii iin sahip olduklar alma, eitim, salk ve kltrel alanlardaki potansiyelleri sebebiyle olanaklar alanlardrlar. stanbul bu tanma uyan bir kenttir. inde yaanan fiziksel evredeki tarihi unsurlar, bu unsurlarn ve tm yaplarn kente yerleimlerini biricikletiren, topografik yap ve boazn varl ise stanbula zg deerlerdir.

ekil 2.9: stanbul (Parks, 1973)

17

2.2.1 Tarihsel merkez Roma, Dou Roma, Bizans ve Osmanl mparatorluklarnn bakenti olageldikten sonra, Trkiye Cumhuriyeti kurulduundan beri terkedilen bakent stanbul yine de lkenin en nemli kenti olma zelliini srdrmektedir. Bu neme lkede akla gelebilecek ekonomik ve sosyo-kltrel her yeniliin temellerinin, gemite burada atlmasna ve halen lkenin ekonomik ve kltrel merkezi olmasna borludur. Ayrca Kubann da dikkatimizi ektii gibi kentin tarihi evre zellikleri kentliler iin yadsnamaz derecede belirgindir.

ekil 2.10: stanbulun Geliimi (Kuban, 1998)

ekil 2.11: Zihnimizdeki stanbul 18

ada stanbul, tarihin arlnn gl biimde hissedildii uyarc bir manzaraya sahiptir. Bu gzel evre, byk kltrel deerler tamaya baladndan beri antlarla donanmtr. slam ncesi gemiin eleri ve Mslman bir kentin benzersiz silueti, ge Roma kent surlaryla kuatlmtr ve hepsi, son derece eitlenmi bir kltrel tarihin etkili ve gzel ifadeleridir. Eski kent ekirdei, ada megalopolis iinde artk yalnzca ok kk bir alan kaplasa da, bu kk tarihi ekirdein kent imgesindeki yeri hala birincil nemdedir. (Kuban, 1998).

2.2.2 Toporafya ve boaz stanbulu herhangi bir kentten ayran balca zelliklerinden biri de ehrin kurulduu alann kendine has toporafik yaps ve kentin iindeki, evresindeki suyun varldr. stanbul hem bir deniz kenar ehri, hem de iinden bir nevi byk bir nehir geen bir su ehridir. Boazn iki yakasnn birbirleriye kurduklar iliki, iki yakann birbirlerinin farknda olacak kadar birbirlerine yakn ama farkl kimliklere sahip olmalarn salayacak kadar birbirlerine uzak olmalar, Boaziinin kvrml su kenar izgisi, bazen kardaki kyya yaknlap, bazen uzaklamas ve suyun ardndaki inili kl toporafyas baka bir deyile, boyuttaki hareketli yaps kentin nemli zellikleridir. Bu etmenlerin insanlarn zihinlerindeki stanbul imajna katks byktr.

ekil 2.12: Toporafik Yap ve Boaz (Bademir, 2008)

2.3

stanbul ve Benzeri Ekstremler (Arlklar) Kentlerinin Bireyle likisine Bak

Nfusun ar derecede yklendii, blgelerinin ya da lkelerinin ticaret merkezleri olan, modernizmi gerekletiremedii iin informel olarak gelien stanbul ve Sao Paulo gibi kentlerin veya belki de modernizmi gerekletirdikleri iin snfl toplumu oluturan Paris ve New York gibi kentlerin ortak zellikleri; bugn toplumsal snflar arasndaki ve kentle iinde yaayan insanlar arasndaki ilikinin yok denecek kadar az olmasnda yatmaktadr. Ve bu iliki yoksunluunu, insanlara kentin mi yoksa 19

insanlarn kenti deitirmelerinin mi yaatt belirsiz grnse de, aslnda bu durumu kent ve insanlar birbirlerini etkileyerek birbirlerine yaatmaktadrlar. Toplumsal snflarn giderek belirginlemesi ve kent iinde mekan kullanmlarnn tanml hale gelmesiyle; kent her eit insann birbirleriyle yzyze gelmelerini, gnlk srtnme ile birbirlerine hikayelerini aktarmalarn, birbirlerini etkilemelerini salayan ortam olmaktan yani toplumsal evrimi salayabilecek eitliliin gelime mekan olmaktan uzaklamaktadr (Laborit, 1990). Aslnda geni bir kamusal alan olan kent, toplumdaki bireylerin birbirleri zerinden kendilerini anlayabildikleri, kendileri gibi olmayanlarla karlaabildikleri srece, gndelik hayatn kendilerini otomatikletiren tekrarndan syrlabilecekleri bir yerdir. Snflar arasndaki farkllklar belirginletike, yani zengin ile fakir arasndaki orta snf ortadan kalknca, zengin ok zengin, fakir de ok fakir olacaktr. Aslnda kentin kamusal alan olabilmesi iin, snflar ortadan kaldrmak yerine onlar oaltarak birbirleriyle iletiim kurma ihtimallerinin arttrlabilmesi gerekmektedir. Gosling (2006), kentin arlklar mekan olmaya baladna dikkat ekmek iin New Yorku rnek gsterir. Her ikisi de New York Manhattanda bulunan, Harlemde ok fakirler, Upper East Sideda ise ok zenginler oturmaktadr.

ekil 2.13: Paris Periferileri Toplumsal snflarn kentte mekansal olarak ayrlmalarna baka bir rnek de Parisin periferi mahalleleridir. Sennete (2006) gre, bu mahalleler, bir grubu dierlerinden ayrmak iin tasarlanm rk ayrm gzeten fiziksel evrelerdir. Periferiden ok snr 20

gibi davranmaktadrlar. Halbuki gemiin kent surlarna benzer, sava zaman geirimsiz, dier zamanlarda size kar direnen ama gemenize de izin verebilen yani seici-geirgen arayzler gibi alan periferiler de yaratmak mmkndr. Tm kentin geni bir kamusal alan gibi davranabilmesi adna insanlarn kenti sahiplenmeleri ve dntrmeleri zlenen bir durumken kentte belirli alanlarn geici olarak belirli snflarca youn bir ekilde kullanlmas da bir arlk rneidir. Sunere (1999) gre, Hong Kongda byle bir durumun yaand Cental District kentteki ok uluslu irketlerin hemen hepsinin merkez ofislerinin younlat, en sekin mimari rneklerin, lks otellerin, pahal maazalarn bulunduu bir fnans ve i merkezidir. Pazar gnleri trafie kapanan bu alan, her hafta binlerce Filipinli kadnn istilasna urar.

ekil 2.14: Hong Kong Central Districtte Filipinli Kadn ilerin Pazar Gnleri
Yerlere serdikleri gazetelerin zerine oturan kadnlar, birlikte evden getirdikleri yemekleri yerler, yatp uyurlar, sohbet ederler, birbirlerine fotoraflarn, mektuplarn gsterirler, makyaj yaparlar, salarn rer, kitap okurlar... (Suner, 1999).

Hafta iinde orada olsalar bile grnmez olan bu insanlarn kentle kurduklar iliki sonucunda, haftasonunda bakalar grnmez olmakta ve giderek kent birlikte yaanan bir yerden, birbirine ramen yaanan bir yer haline gelmektedir.

21

Lores (2006), profesyonellerin yaadklar kentleri tanttklar Kentler; Mimarlk ve Toplum temal 2006 Venedik Mimarlk Bienalinin katalounda Sao Paulonun gnmzdeki durumunu rakamlarla tantmtr. Verdii dikkat ekici rakamlardan bazlar, dnyann ikinci en fazla zel uuunun yapld, en azndan 1000 zel helikopterin bulunduu kentte, toplu tamann ise ok yava gelimesiyle ilgilidir. 1968den beri ina edilen metro hatt 60 kilometreye ulaabilmitir ve 20 kilometresi parklarda olmak zere, toplam 26 kilometre bisiklet yolu bulunmaktadr. Anlalmaktadr ki, Sao Pauloda nfusun ounluu yetersiz toplu tamay kullanmakta ve bylece zel ara sahiplilii tevik edilmekteyken, ayn kentte yaayan bir kesimde helikopterlerle kent ii ulamlarn salamaktadr. Otobsle veya trafie skm zel arala helikopter arasndaki uurum, ekil 21de grlen gkdelen ile gecekondu arasndaki uurum kadar derin ve belirgindir.

ekil 2.15: Sao Paulo, Brezilya 22

Gnmzde baka kentler zerinde rneklenen ar durumlarn herbirini stanbul iinde de gstermek mmkndr. Fakat ne yazk ki iinde yaadmz bu arlklara alm durumdayz. Bu blmde, insanlarn baka insanlara bakarak kendilerini tanmlamalarna benzer biimde; iinde yaadmz kentin gnmzdeki durumu, baka kentler zerinden grlmeye allmtr. Kent ile birey arasndaki iliki arasnda bir sorun olduunun dnlmesinden hareketle, ilikinin daha iyi kurulabilmesi iin veri oluturabilmek adna ar durumlar farkedilmeye allmtr.

ekil 2.16: Bienal Katalounda stanbul 2006 Venedik Mimarlk Bienalinin katalounda kent profillerini aktarmak iin; younluun, eitim alanlarnn gsterildii, kaak kentlemenin, isizliin, gen nfusun, yabanc nfusun, farkl etnik kkenlerin, sosyo-ekonomik snflandrmalarn, meskun alanlarn gsterimlerinin yapld haritalar kullanlmtr. Bu katalogda yer alan dier kent profillerinde yukarda saylan konulardan veya drt tanesi ile ilgili gsterimler mevcutken, stanbul profilinde sadece kentteki nfus younluklarnn dalmn gsterildii ekil 22deki harita yer almaktadr. Acaba dier kentlerdeki gsterimlerden farkl olarak stanbula zg, gsteriminin yaplmas gerekli olan durum nedir? stanbul Metropolitan Planlama (MP)nn yapt almalarda ortaya kt zere gnmzde stanbulla ilgili olarak akla gelen ilk sorun ulamdr.

23

ehirde gerekletirilen tm faaliyetlerin ulamla dorudan veya dolayl olarak bir balants olduundan, ulam sistemleriyle ilgili bu durum kentin btnne yansmtr. (MP, 2008).

ekil 2.17: stanbulda Ana Arterler; 1995-2005-2015 (zcan, 2008) Yukardaki ekillerde kentteki ana karayollar grlmektedir. stanbulda

gsterilmesi gereken durum, ehrin ulam iin altyap almalar hi durmadan devam etmesine ramen, neden hala kimsenin, uzun uralar sonunda ilerinden baka bir yere varamamalarnn ardnda yatan sebeplerdir. Bu tezle, stanbulda yaayan bir birey olarak da deneyimlendii zere, stanbullunun aslnda kentin iinde yaamak yerine, trafiin iinde yaar durumda olmasna younlalacaktr. nk Kubann (2003) da yapt bir rportajda ie gitmek iin bindii otobs Boaziinden getiinden Boaziini gren stanbullusuna dayanarak belirttii gibi kent nfusunun ounluunu oluturan halkn kenti; kendi sokaklar, kullandklar yollar ve bu yollar zerindekilerden olumaktadr. Baka bir deyile bo zaman anda yaad sylenen kentlinin gndelik hayatn dngsnde, kentte ilevsel amal bulunduu yerler ve bu yerlere ulamak iin iinden getii mekanlar, yani kent iinde hareket ettii zaman aral bireylerin kentle iliki kurmalarna olanakl gzken halihazrdaki alanlar olarak gzkmektedir. 2.3.1 Kent ve ulam: stanbulda ulam zne olarak bireyin incelendii blmde son olarak, stanbulda gndelik hayat iindeki ve kentte hareket halindeki (yaya, yolcu ve src) bireyin konumlanmak zorunda kald trafik skkln oluturan sebepleri grebilmek amacyla, stanbulun gnmzdeki ulam sorunu gemiiyle birlikte incelenecektir.

24

stanbul ulam tarihi lk toplu tamann kayklarla yapld stanbulda, 1837de Boazii iskeleleri arasnda ilk vapurlar ilemeye balayncaya kadar, belli iskelelerden dolunca kalkan dolmu motorlar, 1850lerde vapurlar ehrin balca toplu tama aralar olmulardr. Deniz ulam sistemi stanbulun ilk planl altyap rgtlenmesidir denilebilir (stanbul Ansiklopedisi, Kent i UlamKentin GelimesiToplutamaclk). Abdlaziz ve II. Abdlhamid (1876-1909) dnemlerinde, ilk sanayileme abalarna paralel olarak, ulam altyaps kurulmutur. ki dnya sava arasnda, ekonomik durum stanbul'da nemli bir imar etkinlii yaplmasna olanak vermediinden; kentin ulam altyaps sava ncesi durumuna gre deimemitir. Fakat bu dnemde otomobilin hareketliliine dayal kent planlamann balangc olarak grlebilecek almalar Profesr Henry Prost tarafndan yrtlen imar plannda Vatan Caddesi gibi arterlerin yer almasyla balamtr. 1950lerde trafik skklnn problem olmaya balad kentte Menderesin ahsi kararlar (Amerikan yardm ile) yeni yol projelerinin uygulanmasna sebep olmutur (stanbul Ansiklopedisi, Kent i Ulam- Kentin Gelimesi).

ekil 2.18: Kent-Trafik likisi 25

1950lerden sonra deniz ve rayl sistem tamaclklar gerilemeye balam, ilk olarak 1926da drt arala sefer yapmaya balayan otobsler, tramwaylarn kaldrlmasndan ve Boazii sahilyolunun yaplmasyla bu hatta alan vapurlarnda kaldrlmasndan sonra, en ok kullanlan toplu tama aralar olmulardr. Otobslerle beraber, karayolu a geliimine bal olarak minibsler, dolmular, taksiler ve de zel otomobiller hzla artmlardr. Gnmzde stanbul ulam Gnmzde kentteki toplu tamann kara, deniz ve rayl sistemlere dalm ekil 25de grlmektedir (stanbul Ansiklopedisi, Kent i Ulam-ToplutamaclkTrafik).

ekil 2.19: Toplu Tama Kullanm Oranlar (Topuz, 2008) Topuza (2008) gre, lastik tekerlekli toplu tama, dier ulam trlerine gre daha baskndr. zel otomobil ve toplu tamadaki yol kullanm ile ilgili oranlar ekil 26da grlmektedir.

26

ekil 2.20: zel Otomobil-Toplu Tama (MP, 2008)


Otomobil sahipliinde 130-150 ara/1000 kiiye ulaan oran, ulam ana eit olmayan bir dalm sergileyerek, yol kullanmnda 690 ara/1000 kii olmaktadr ve sonuta zel otomobillerin kentin kstl yollarn verimsiz kulland anlalmaktadr. (Topuz, 2008).

ekil 2.21: stanbul Akam Zirve Saat Hz Haritas (Grsoy ve dierleri, 2002) Artan zel otomobil sahiplilii de, insanlarn kent iindeki ulamn

kolaylatramamaktadr, nk trafik skkl nemli boyutlara ulamtr. ekil 27de belirli ana arterler iin akam zirve saat hz haritas, ekil 28de ise KozyataHali rotasna ait hz deiimi grafii grlmektedir.

27

ekil 2.22: Kozyata-Hali Rotasna Ait Hz Deiimi Grafii (Grsoy ve dierleri, 2002)
Yetersiz altyap koullar ve hzl nfus art gz nne alnrsa, stanbul Metropol iin retilecek zmler, karayolu altyapsn gelitirmekten ok; toplu tamay zendirmeye ynelik olmaldr. Deniz tamaclnn ve rayl sistemlerin etkin kullanmna ynelik, zel ara kullanmn caydrc ve toplu tamacl zendirici ynde politikalar gelitirmek gerekmektedir. (MP, 2008).

2.4

Blm Sonucu

Hong Kong, Paris, Sao Paulo ve New York gibi kentlerin stanbul ile ortak zellikleri kentteki grnr ve grnmez snrlarn gndelik hayat daha ok etkilemeye balamas, bireylerin birbirlerine ve kente giderek yabanclamalardr. Hong Kongdaki Filipinli kadn iilerin pazar gnleri belki de birey iin olumlu bir hareket gibi grlebilecek kenti mekansallatrma giriimleri aslnda kamusal alann yerle bir olmasdr. nsanlarn iletiim kurmalarn beklediimiz kamusal alanda kadn iiler ve dier insanlar birbirlerini grmyormu gibi davranarak pazar gnlerini geirmektedirler. Geen yzyln endstri kentleri artan ticaret olanaklaryla giderek bymektedirler. Snrlar belirli olmayan bir gelimenin varlyla stanbul, bugn artk bir metropoldr. 1848 ile 1945 arasnda yaanan kentlerdeki ar ve hzl byme stanbulda 1950 ylndan itibaren yaanmaya balandndan, bir bakma kendinden nceki rneklere bakarak yaanan olumsuzluklarn nlenebilmesi iin stanbulun zaman kazand dnlebilir.

28

Kazanlan zaman kullanabilmek iin bireylerle bireylerin, bireylerle kentin biribirlerinin farknda olmalarn ve temas (Koyuncuolu, 2008) etmelerini mmkn klacak zamansal, mekansal ve kltrel artlarn oluturulmas gerekmektedir. Mekan odakl bir program iinde izole edildiimiz yaamlarmzda, srtnmeden doan kayb azaltmak iin fordizmin retimi paralara ayrmas gibi yaamlarmz da adeta bakalaryla ve kentle minimum dzeyde srtnmemizi salayacak ekilde paralanm, daha verimli birer alan ve tketici olmamz iin programlanmtr. ounluun yaamlar, i ile ev arasndaki gidi gelile zetlenebilecek yapdadr; evlerin hala yuva olabilecek tasarm ve retim olanaklarna kavuamadn ve iin kendisinin, kendini gerekletirme imkann saladklarnn aznlkta kaldn, bu iki mekan arasndaki tm aralklarn insanlar tketici olarak programlayan nitelikte olduunu dnrsek, yaamlarmzn kalitesini arttrabileceimiz zamansal ve mekansal aralk nerede aranmaldr? stanbul iin bu aralk, kentin insanlarn zihnindeki st imajnn yaanan kentle st ste dmesini salayabilecek kurgularda yakalanabilir. Bu blmde stanbulun, kentlerin topluluk halinde yaamann ve eitliliin mekanlar olmas nedeniyle barndrd i, salk ve eitim olanaklarnn yannda, tarihsel nemi, toporafik yaps ve su ehri olmas dolaysyla insanlarn zihninde st bir imaj oluturmas zerinde durulmaya allmt. Bireyle ilikisi gznnde bulundurularak; kentin ilevi, anlam, bireye salad gndelik evre baka bir ifadeyle fiziksel evresi ele alnarak kent incelenmeye allmt. Fakat bu blmn banda yaplan tartma gibi kendini kentin yerine koyan yine bir birey olduundan, yani kenti inceleme almas insan merkezli olduu iin sonu, bireyin zihnindeki kent ile ilgili olmutur. Arabann kent zerinde yapt ykc etkinin tersine bir etkiyi, iletiim aralarnn bireyin gndelik hayatna girmesiyle yaayabileceimiz bir dnemin eiindeyiz. Medya, snrl ve yanl bilgi yayan halinden, internet sayesinde iletiimi destekleyen bir yap haline gelmitir. On yllardr var olan internetin yan sra cep telefonundan GPSe kadar teknolojik birok yenilik her gn hayatmza eklenmektedir. Bu sayede birey artk isterse gerek bilgiye ulaabilecei, fiziksel olarak iinde bulunduu evresiyle snrl kalmak zorunda olmad bir ortamda hareket edebilme ve kendi kentinde turist olabilme imkanna kavumutur. Kiiler artk kendilerini bilindik yntemlerle kentte konumlandrmak zorunda deildir. Ellerindeki aralar artmtr. 29

nk artk kentin kefedilme verileri sadece ilgili insanlarn ulaabilecegi az saydaki kitapdaki gezginci romanlarnda deildir. stanbulda yaayan bir lise rencisi toplu tama aralarn kullanarak istedii biricik noktaya ulama kabiliyetine sahiptir. Bunu yapmak iin ailesinden ya da yakn evresinden birilerinin gndelik hayatnda byle eyler yapyor olmas gerekmez. Bizimki gibi sadece bym, iinde yaayan insanlara byklnn avantajlar dnda, kentte yaamann farkn yaatamam metropollerde bugn iinde bulunduumuz ortamn etkisiyle baz eyler deiebilir. inde bulunduumuz ortam iletiim aralarndaki gelimelerin gndelik hayata, kentliyi oluturan sradan insann yaamna girdii ortamdr. MPnin de aklad gibi stanbulun balca problemi ulam sorunudur. inde yaayan bireyin problemi ise trafik skkl sebebiyle kentte deil, bu skklk iinde yaama durumudur. Endstri toplumundan tketici toplumuna evrilen yap iinde birey, evi ile ii arasndaki dngde yaar konuma getirilmitir. Kubann stanbullusunun kenti evinin bulunduu sokak ve ehirde iinden getii yerler iken kent toplumsal hayatn varl szkonusu olduunda yaamak iin anlaml bir yere dnebilmektedir. Kentteki yaamn kalitesini arttrmak, kentin snrsz bir kamusal alan olmasn salamak iin i, okul vb. ile ev arasndaki dngnn kente deen noktalarn oluturan aralklardan biri olan kent iindeki hareketimiz nemlidir.
Ersilia'da oturanlar kentin yaamn ayakta tutan balar belirlemek iin evlerin keleri arasna, renkleri akrabalk, takas, otorite, temsil ilikilerine gre deien, beyaz, siyah, gri veya siyah-beyaz ipler gererler. pler artk aralarndan geilemeyecek kadar oaldnda ekip giderler. Evler para para sklr; ipler ve dayanaklar kalr yalnzca. Ersilia'yi terk edenler tm ev eyalaryla konakladklar bir tepenin eteinden ovada ykselen kazk ve ip kargaasna bakarlar. Ersilia kenti hl odur, kendileri ise bir hi. Ersilia'y baka yerde yeniden kurarlar. Eskisinden daha karmak olmakla birlikte kurallara daha uygun olmasn istedikleri ayn ekli dokurlar iplerle. Sonra onu da terk eder, kendilerini ve evleri daha da uzaklara tarlar. te bu yzden Ersilia topraklarndan geerken dayanksz duvarlar yklm, rzgarn savurduu l kemiklerinden yoksun, terk edilmi kent kalntlar grrsn: bir biim arayan karmakark ilikilerin rmcek alar. (Calvino, 2002).

30

3.

KENTLE LKS NDE BREYN NCELENMES

Tezin ilk blmnde kentle birey arasndaki ilikinin zaman paylamak zerinden kurulabilecei fikrinden yola karak her ikiside yaayan birer varlk olarak dnlen kent ile bireyden kent, zne olarak ele alnmaya allmtr. Bu blmde ilikinin incelenmesi adna birey zneleecektir.

ekil 3.1: Kentin inde Birey (Bademir, 2008)

3.1

Birey

nsan, kii, kentli gibi kelimeler yerine birey kelimesinin kullanlmasnn nedeni stanbulun st imajna benzer biimde birey kelimesinin anlamnda ve efsanevi burjuva bireyi (Dellalolu, 2003) gibi tamlamalarn armlarnda barndrd stnlktr. Trk Dil Kurumu Byk Trke Szlndeki anlamna gre:
birey 1. Kendine zg nitelikleri yitirmeden blnemeyen tek varlk, fert. 2. Doa bilgisinde tr oluturan tek varlklardan her biri. 3. man. Bir trn kapsam iine giren somut varlk. 4. ruh b. nsan topluluklarn oluturan, insanlarn benzer

31

yanlarn kendinde tamakla birlikte, kendine zg ayrc zellikleri de bulunan tek can, fert. 5. top. b. Toplumlar oluturan ve dnsel, duygusal, iradeyle ilgili nitelikleri toplum iinde belirlenen insanlarn her biri, fert.

Bireyin yapsndaki, toplum iindeki dier bireylerden ayrlabilecek zellikleri olmasn salayan; kendilik bilinci, yalnz deil ama tek bana olmak istemesi ve yaratc huzursuzluk gibi nitelikleri incelenmeye allmtr. 3.1.1 Kendilik bilinci Bireyin en nemli zelliklerinden biri, kendi adna karar verebilme yetisine sahip olmasdr. Birey moderniteye ait bir kavramdr ve toplumsal bir tasarm rn olarak kendini yaratmak, gelitirmek ve denetlemekle ykmldr (Ahska, 1996). Sennette (2006) gre, modern bireycilik oluumu bireylerin kendilerine yeterli ve tamamlanm hale gelmelerini amalyordu. Standart eitim srelerinden geip ayn tketim ve yaam tarzn seen birok insan olmas sebebiyle bugn bireyler birbirlerinin yerine geebilir hale gelmilerdir. Metropoldeki marjinal eitliliin balangc olarak saylabilecek 1960lardaki, kendilerini farkl davran biimleri ve tarzlar zerinden ifade eden, yani ortak ilgi alanlarna ynelmi alt-kltr gruplar; 1980'lerden itibaren, tketim toplumunun douu ile artk tketim kalplarna dayal yaam tarzlar zerinden tanmlanmaya balanmtr (Altay, 2004). Laboritin (1990) dedii gibi:
Grne gre, her birey kendisine egemen olan ve katlmak istedii snfn belirtilerine, nesnelerine ve davranlarna sahip olmay arzular gibidir.

Soykan a (2003) gre, Kantn ergin olmay durumu olarak tanmlad ey; kiinin kendi akln kullanmak yerine, rnein benim iin akla sahip olacak bir kitabm, benim iin vicdana sahip olacak bir papazm, benim iin yeme-imeme karar verecek bir hekimim vb gibi hereyi bakalarndan sorar hale gelmesidir. Soykan; Kant ve Frankfurt Okulu temsilcilerinin, insanlara iyi yaamann ne olduunu sylememek gerektiini; ama iyiyi istemenin stnln farketmelerinin salanmas gerektiini sylediklerini de aktarr. Altaya (2004) gre:
Gnmzde farkl kimliklerin byk lde tketim kalplar zerinden tanmlanyor olmas, bu kimliklerin ifade glerini kaybettikleri anlamna gelmemelidir. Hetherington'n vurgulad gibi, yaam tarzlar ile tanmlanan kimlikler, ilerinde kar durular ve politik nitelikler barndrmaktadr. Ancak bu kar durularn, nceleri algland gibi, toplumsal dnmlerin iaretisi olarak

32

kabul edilmemesi gerekmektedir. Gnmz toplumundaki karmak kimlik yaps ve bunlarn ortaya koyduu gndelik kar durular-direniler ncelikle anlalmay beklemektedir.

ekil 3.2: Exactitudes Sergisinden Fotoraflar Altayn szlerinden anlalmaktadr ki insanlar kendi adlarna karar verebilme yetilerine sahip olmay her ne kadar mekan odakl bir program iine hapsedilmi olsalar da devam ettirmektedirler. Yaratc huzursuzluk ve artan bireysel direni rnekleri ortaya koyarak bireyin kendini gerekletirme ihtimalinin hala kaybolmadn gstermektedirler. 33

3.1.2 Bireysel direni ve yaratc huzursuzluk Bireysel olarak kontrol edebildiimiz ok az ey olduu ak olsa da, kararlarmz olaanst neme sahiptir. Sojaya (1999) gre, insanlar mekann toplumsal retiminin, basklamaya, smrye nasl yol aabileceini, bunun davranlarmz nasl snrlayabileceini, anslarmz nasl kstlayabileceini, gnlk yaammz, biimleyebileceini giderek daha fazla anlamaktadrlar. Bu olumsuz mekansal etkiyi krmak iin ok sayda, farkl corafi lekte alan mdahale biimleri zorunludur.
Uygarlk tarihinin bandan beri insan, toplumsal ve fiziksel evresi ile eletirel bir gzlemleyicilikle iliki kurmu ve bu, insana "yaratc huzursuzluk" denen rahatszl vermi. Yaratc huzursuzluk, olann yerine olmas gereken baka bir eyi koyma gerei duyar ve insan, tasarlamaya balar. Bu, kimi zaman yeni bir dnya dzeni leinde, kimi zaman da evdeki bir masa ile sandalyelerin bir arada durma dzeni leindedir. Kimi zaman var olanlarn yeniden dzenlenmeleri rahatszln giderilmesi iin yetmez, yeni bir nesnenin, yeni ilikilerin, yeni aralarn tasarlanmas gerei doar. (Adam, 1996).

Yaratc huzursuzluu iinde barndran birey, gnlk hayatnda karlatklarnn stesinden gelebilmek adna yntemler gelitirmektedir. stiklal Caddesinde yrrken srt antasn nne asmak, metroda gemeyiniz anlamna gelen sar izginin daha ok kirlenmi yerlerinin, kaplara denk geldiini bilerek metroyu oralarda beklemek gibi yntemlerden, kurumlar yaplan hakszlklar iin dava etmeye kadar eitli yntemler-direnilerdir bunlar. rnein, Los Angeles (LA)da Otobs Srcleri Sendikasnn Metropolitan Tamaclk Otoritesini (MTO) dava etmesi gsterilebilir. Soja (1999), LAin toplu tamacln gelimedii, zayf otobs sistemi ile nl bir kent olduunu sylemektedir. Kentte tarihinin en pahal kamusal iler projelerinden biri olarak metro projesine, otuz milyar dolar kadar, bir miktar para yatrlmak zereyken ve hatlardan birka yaplmaya balanmken, ilerin birden durdurulduunu; yapmn durmasnn nedeninin, bir lde Otobs Srcleri Sendikasnn baarl grevi ve grevi takip eden davasnn olduunu ekler. Sojaya (1999) gre:
Dava gerekesi; sabit demiryolu metro yapmna giden byk miktardaki parann zengin beyaz banliy nfusunun lehine olduu, bu yzden de yurttalk haklarnn, temiz ve gvenilir tamaclk hizmetleri haklarnn inenmesiydi. Bu dava rksal bir ayrmdan ziyade mekansal adaletin salanmas iin bir direni rneiydi, nk merkez yerine eperlerin lehindeydi. Sendika yeleri davalarnn sonucunda bir zafer kazandlar ve MTO milyonlarca dolar LAn otobs sistemine kaydrd.

34

Hubbard (2006), igal edilen alan herkesinse, yleyse her yerde potansiyel olarak direnilebileceini dnmektedir:
Byle durumlarda diren yasa ile devletin tanmladndan daha farkl uzamsallklarn (spatiality) yaratlmas abasn ierir. nsanlar direni aracl ile yetkilendirildike bu deitirilmi, uyarlanm yerlere yol aabilir.

ekil 3.3: Barselonada Petanca Oynayanlar Gndelik hayat kolaylatran pratik zmlerle, insanlarn varolan zamansal ve mekansal kurulumlar yorumladklar Ankaradaki Minibar, Barselonada sokaklarda oynanan oyunlar (rnein petanca), insanlarn iyiyi istediklerine ve bunun iin mcadele ettiklerine rnek tekil etmektedirler.

ekil 3.4: Ankarada Minibar 35

3.1.3 Yalnzlk ile tek banalk Simmelin yzyln banda vurgulad gibi metropol yaamnn yalnzlatrc etkisi birok uyaran iinde bireyin kendini korumak iin gelitirdii davran pratiklerinin sonucudur. nsanlar, kentin kendilerine tek bana olabilme zgrln yaayabilecekleri bireysellii salayacan dnmekte fakat yalnzla mahkum olmaktadrlar. Yzyl boyunca gelien iletiim teknolojileri, bireyin artk kltr endstrisinin gdml bilgileriyle yetinmek zorunda kalmad bir ortam yaratmtr. Bugn artk ounluk iindeki bireyler, iletiimsizlik yznden yalnz kalmak zorunda olduklar bir toplu yaam modelinden tek bana bireylerin oluturduu bir topluma doru hzla ilerlemektedirler. Laboritin (1990) dedii gibi, iletiim yollarnn hzl gelimesinden tr, gerek blgeler gerek bireyler asndan, yaknmz hemen yan bamzda bulunan deil, etkinlii bizimkini tamamlayandr. Tek bana birey yalnz kalmaya mecbur birey deildir. O istedii zaman yalnz kalabilme zgrl olan bireydir.

3.2

Kent inde Birey


Artk, kentli insan denildiinde ii, evi, geliri, emeklilii ile tek standarta uygun bir insan vard. i, sanayide ya da hizmet sektrnde, belli gvenceleri olan ama yaratclk yerine retkenlie baklan bir ite almakla belirlenen, evi kentin belli standartlara uygun yeni ya da eski yaplarndan birinde, standart mobilyalarla denmi, tketim mallar ile donatlm, bir yer ve geliri denildiinde de btn bunlar belirleyen, alabildii srece ortalama bir gelir dzeyine sahip olan, yalandnda da belli gvencelere sahip olaca vaadini verilen insanlardan oluan bir kitle. (Adam, 1996).

3.2.1 Bireyin zaman... Balangta kullanlan kyl, kentli tanmlarndan bu yana insanlar ve toplumlar; tarm toplumundan tketici toplumuna, tccardan iiye kadar retim ilikilerindeki rolleri zerinden tanmlanmaktadrlar. nsanlar ilk Sanayi Devrimi ile insann elinin uzants denilebilecek aletleri, motor ve makineleri kullanarak; fabrikalarda istihdam ediliyorlard. II. Sanayi Devrimi ile ise beynin uzants aletlerle; bilgisayarlarn, bilgi ilem dzenekleriyle, otomasyon son haddine kadar ilerletilmi, buna elik eden robotizasyon ile de retimin tm alanlarnda insana olan ihtiya azalmtr (Lainer, 1996). Fakat sistemin devamll iin artan retimin eritilmesi gereklilii, zamanla 36

herkesin tketici olmasna sebep olmutur. Zengin ya da fakir herkesin kazand paray harcayabilecei rn skalasnn devamll iin Bergerin (1975) de belirttii gibi bu kez fabrika iileri yerine hizmet, planlama, denetim ve pazarlama ilerini yrtecek i gc gerekmitir. Bu i gcnn iinde retmenlerden, bankaclk, sigortaclk ve emlak ilerinde alanlara; devlet grevlilerinden, gzellik merkezleri alanlarna kadar ok farkl meslekler bulunmaktadr. Tanmlar, meslekler deise de deimeyen durum, ertesi gn ie gitme ve zamann byk ksmn almaya ayrma zorunluluudur.
alma, ou insann yaamnn nemli bir ksmn tekil eder ve ounlukla kiisel deerin bir ifadesi olarak kabul edilmitir: alma ile, stat, ekonomik dl, dini inann bir gstergesi ve kiisel potansiyelin bir ekilde ortaya koyulmas salanm olur. (Grint, 1998).

alma araclyla kendini gerekletirmek yani potansiyelini tam olarak yerine getirmek, kitleler iin henz sz konusu olamadndan; kitleler alarak hakedecekleri bo zamanlarnda zgr olacaklarn dnrler (Grint, 1998). Fakat bo zaman Adornonun tanmyla kltr endstrisinin elence reeteleriyle tketime hizmet etmek zere planlanmaktadr (Soykan, 2003). Grint (1998), Birinci Dnya Sava srasndaki insan gc gereksinimi sebebiyle hkmetlerin endstriyel organizasyonlar zorlamalar sonucunda iyerlerinde havalandrma, standartnn klandrma, nitelii alma ve dinlenme saatlerinde mmkn iyiletirmeye Acaba gidildiine dair bilgi vermektedir. Gnmzde kitleler iin uygun grlen yaam konusunda kukulanmamak mdr? hakkettiimizi dndmz, kendimize ait zaman, sadece ertesi gn ie gidebilmemizi salamakla ilevlendirilmi bir zaman mdr? 3.2.2 Gndelik hayat Grint (1998), mesai saatlerinin 19.yy.'n sonlar, 20 yy.'n balarnda, ocuklar iin bile en az oniki saat olduunu bildirmektedir. Harveyin de belirttii gibi:
cretli tatil, daha yksek cret, daha ksa alma saatleri, erken emeklilik trnden tavizlerin acsn, sermaye, Marx'n uzun sre nce saptad gibi, almaya daha yksek bir younluk ve tempo getirerek karr. (Harvey, 1996).

Bunun yansra Lefebvrenin (1996), gndelik hayat zorunlu, zoraki ve serbest olarak blmlere ayrarak tanmlamasnda da dikkati eken, zoraki zamann giderek 37

arttn belirtmesidir. Bu tanmlamada zorunlu zaman, almaya ayrlan, serbest zaman, elenceye ayrlan, zoraki zaman ise ulamda geirilen zaman, fatura demeleri gibi formalitelere harcanan zamandr. I. ve II. Sanayi devrimleri sonrasnda insanlarn i gcne olan ihtiyacn azalmas toplumda, insanlarn kendilerine daha ok vakit ayrabilecekleri ynnde bir dncenin gelimesine hakim olmutur. Ancak Lefebvreye (1996) gre:
Bo zaman toplumu deyimi de, tpk ncekiler gibi, olgulara dayanr.

Ve zoraki zamann bo zamandan daha hzl bir ekilde artmas bo zaman an yaayamama sonucunu dourmaktadr. Harold Ramisin ynettii Bugn Aslnda Dnd (Groundhog Day) filmindeki gibi her gn ayn gn yayoruz. Filmde bir TV programcs, uursuzluk sonucu sevmedii bir yerde hapsoluyor ve her gn ayn gn yaamak zorunda kalyor. Bu durumdan kurtulmak iin bir ok defa kendini ldrmeye bile alyor ama ertesi gn yine ayn ekilde uyanyor. Sonunda bu dngden kamayacan kabul edip, yllardr yapmak isteyipte yapamad eyleri yapmaya balyor. Mesela; piyano almay renmek iin ders almaya balyor, piyano hocas her gn onu ilk defa gelen biriymi gibi karlayp, yeni balayan biri iin ne kadar iyi piyano aldna aryor.

ekil 3.5: Zaman inde stanbul (Gndz, 2004) Gndelik hayata skm gibi gzken bireyin de elindeki potansiyel burada yatyor olabilir mi? Birey gndelik programn yapabilmek iin daha ok kabiliyete sahip 38

olduu bu dnemde, elindekilere farkl bir adan bakabilirse, hayatn iyi ynde deitirip iinde yaad kenti daha anlaml klabilme olasl artmaktadr.

3.3

Kentte Hareket Halindeki Birey

Kent iindeki insan hareketi, aydnlanma dnrlerinin hayal ettii gibi, kendine daha hakim bireyin inasn henz salayamamtr. nk gnmzde, birer alan ve tketici olarak ilevlendirilen bireyler, kentte eitli biimlerde hareket etmektedirler. Fakat bu hareketleri, ekonomik dengenin devamll iin hzlandrlm durumdadr. Dier mallarla birlikte hareketi ngrlen ve bu devamll salayacak kadar hareketi ve hareketinin hz garanti altna alnan birey kentte eitli biimlerde; yaya, src ya da yolcu olarak hareket etmektedir. Ne var ki bu hareketinin, bireyin kentle iliki kurmas asndan ald roller Kunderann (2006) koucuyla motorsiklet srcs karlatrmasndaki gibi farkllklar iermektedir.
Teknoloji devriminin insana armaan ettii bir esrime biimidir hz. Motosiklet srcsnn tersine, koucu, kendi bedeninin varln her zaman duyumsar, ila ampullerini, soluk durumunu hi aklndan karmamak zorundadr; gvdesinin arln ve yan hisseder koarken, kendi kendinin ve yaamnn, zamannn her zamankinden daha fazla bilincindedir. nsan hz yeteneini bir makineye devredince her ey deiir: Artk kendi gvdesi oyunun dndadr ve bir hza teslim eder kendini; cisimsiz, maddesiz bir hza, katksz hza, hzn hzllna, esrime hza.

3.3.1 Yaya Kentlerin genilemesi, toplumun ounluu iin herhangi bir arac kullanarak, kent iinde hareket etme zorunluluunu dourmaktadr. Ne var ki kentlerde, halen ulam ihtiyalarn yaya olarak salayan insanlar da vardr. Ayn zamanda zel aralaryla kent ii ulamlarn salayan insanlar zel aralarndan indiklerine yaya olurken, dierleri de toplu tama aralar arasnda aktarma yaparken ve sonrasnda ksmen yaya olmaktadrlar. Kent iindeki hareket ekillerinden bireyin evresinden en fazla etkilendii yrme, bedenen hareket halinde olma halidir. Durarak ilerledii ara iindeki yolculuun tersine, insan yrrken fiziksel olarak hareket ettii mekann iinde olduundan; yakn evresiyle, herhangi bir resim sergisinde, kii ile sanat eseri arasndaki boluun tanmllna benzer bir iliki kurmaktadr. Hubbard (2006) akl ve bedeni birbirinden ayran, bedenin akln

39

hakimiyetindeki bir ara olduu dncesi yerine, her bireyin vcutsal zneler olduu grn savunur ve Merleau Pontyninde bedenin kendisinin dnya ile ilikinin mekan olduunu dndn bildirir. Saysz tekilliin koleksiyonu, kesien yollar-mekanlar biimlendiren admlardan oluan yrme eylemi ise bir ifade mekandr. Hubbard (2006), bedenin kendisinin hayatmzdaki gnlk mekanlarla ilgili ok kiisel bilgileri olduunu; dier insanlarn konuma grltleri olmadan, bilet makinasna, korkuluklara dokunmadan, egzozun, pien yemeklerin kokusunu duymadan yrmeyi dnemeyeceimizi syleyerek aklar. Sojaya gre; beden herkesin kendini bakalarndan ayran ie en yakn corafyasn tanmlamaktadr (1999). Kunderann dikkatimizi ektii gibi hareketimizi baka bir mekan araclyla salamaya baladmzda, hzmz bir araca devrettiimizde, hareketimizin bize duyusal olarak kattklarnn nitelii deimektedir. 3.3.2 Toplu tamadaki yolcu At arabalarndan motorlu aralara geite, yolcularn aralardaki teknolojik gelimelerin salad hzlanmaya katlanabilmeleri iin, koltuklarna daha kaln minderler kaplanmtr. Balangta byk atl arabalardaki gibi insanlarn birbirlerine bakacak ekilde oturtulduklar tren kompartmanlarnda, yolcular zamanla birbirlerinin enselerine ve ileriye bakacak ekilde oturtulmaya balandlar, nk bedenimizi, baka insanlarla ilikilerimizi kontrol eden oluumlar, deimekteydiler (Sennett, 2006). Hareketimiz giderek tren, uak, otomobil, asansr gibi kapsllerin iinde salanr olageldikten sonra hareket eylemi monitrden bilgisayara bakma deneyimini yaatmaya balamtr. Gnmz metrolarndaki insan davranlar ile ilgili Verheyenin (2003) syledikleri dikkate deerdir:
Rastgele bir toplu tama aracndakileri izleyin; hibir insani ilikinin kurulmad ok aktr. Bu kadar ok insann bu derece yakn olabildii kent ii toplu tamadaki srtnmenin olduu haller ok nadirdir. Srtnme, scak arayzlerdir, etkileim iin olanaklardr. Jestlerin, fikirlerin ve duygularn koulsuz alveriidir. Youn saatlerde, metro beden koleksiyonundan baka bir ey deildir. Sanki yolcular akllarn-kalplerini-ruhlarn yolculuk srasnda geici olarak kapatmtrlar.

Verheyen (2003), montaj bandndaki ve biyolojik endstrideki seri retimin ardndan, belki de hayat kalitesini zorlayan nc endstrinin kent ii yolculuk endstrisi olduunu sylemektedir. Kent ii yolculuun endstri olarak ele 40

alnmasnn sebebi, insan hareketliliine, rnlerin hareketliliinin salanmasndaki gibi yaklalmasndan kaynaklanmaktadr. nsanlar ehre getirmek adna toplumsal bir devrim balattna inanlan Londra Metrosu ile ilgili olarak metronun insanlar ehre getirdii kadar ehirden kardn da dnen Sennett (2006), metronun kentin toplumsal snflarnn mekansal olarak da ayrtrlmasn salayan dzen iinde ounluun ancak alveri yapmak ve almak iin merkeze gelmesine, geceleri de evlerine dnmelerini salamasna dikkatimizi ekerek, adeta kent ii hareket endstrisinin varln gzler nne sermektedir. 3.3.3 Src evresiyle algsal ilikisi en bata gvenlik sebebiyle snrlandrlm olan srcnn iinden getii mekanlar standart hale getirilmeye allmaktadr (Sennett, 2006). Ara iinde, hareketsiz bir halde yolculuk eden bireyin otomatiklemi halinin sebebi, iinde bulunduu zaman unutmak istemesiyle ilikilidir. Bu zorunlu zaman aral, biran nce gemesi beklenen bir aralktr.

ekil 3.6: Trafik Skkl Kent iinde hareket ekli, tm tketim biimlerinin yaam standardn belirlemede etkili olmas anlamnda, giderek kiinin ait olduu snfn gstergesi haline 41

gelmektedir. Her ikisi de trafikte skm olsa da, insanlar bir otobsn iinde yolculuk etmek yerine kendi aralarnda olmay tercih etmektedirler. nk trafikte skm bir otobsn yolcusu, zel ara iindeki bir yolcuya gre alt snftan gibi grnmektedir. Dnyada gsterilen reklam filmlerinden en byk bteli olanlarnn otomobil reklamlar olmas bouna deildir. Tketicilerin araba satn almaya devam etmeleri Amerika gibi lkelerin ekonomileri iin byk nem tamaktadr.

3.4

stanbulda Gndelik Hayat


Yaadm bu kenti grmeye bile vakit bulamyorum ou kez. Yolda geen iki saatle birlikte i gn on saati buluyor. Bu yzden, uzun aralklarla karlatm imar hareketleriyle akna dnyorum. Deniz kylarnn; kk, ama bize asl stanbullunun yaamndan izler veren ara sokaklarn, cami avlularnn, bulvar kahvelerinin, ancak Belgrad Orman'na gidilerek farkna varlabilecek yeil eitlemesinin tadn kim karabiliyor artk? (Oktay, 1991).

3.4.1 Zoraki zaman: Trafik skklnda harcanan zaman

ekil 3.7: Kpr Trafii: Otobs inde Yolcular, 2006 Gndelik yaam iinde Lefebvrenin zoraki zaman olarak tanmlad zaman aral giderek artmaktadr. Bu zaman artnn stanbul gibi kentlerde, kentin ounluunu oluturan alan yoksullar iin; st yaplarca kentin yaanamazl sorun olarak grlmediinden, birey ne olduunu anlamadan kendini evinde bulmaktadr. nk kentte geirdii zamann etkisinin vcut ve zihin yorgunluu olarak ertesi gne aktarlaca deneyimle sabittir. Ve kentte ortalama salk koullarnn salanmas yannda, ounlukla eitim ve i sebebiyle bulunan insanlar, ertesi gnde verimli

42

olabilmek adna iten ya da okuldan hemen eve gitmek zere gndelik programlarn oluturmaktadrlar. Dnyada toplu tama sistemleri iyi kurulmu kentlerde dahi araba kullanmn azaltmaya ynelik planlar yaplrken, stanbul ge kalnm bir rayl toplu tama sisteminin inaat sreci iindeyken, bir yandan da arabaya dayal ulam yatrmlarn yeni kara yollar, kavak ve kpr projeleri ile devam ettirmektedir. Ynetimin bunlar yaparkenki aklamas ise insanlarn araba satn alma zgrlklerine engel olamayacaklar ynndedir. Toplu tamann kent yaamnda aktif olduu kentlerde, bo zaman aktivitelerinde araba kullanmak kiilerin kendilerini daha zgr hissetmeleriyle ilgili ve genellikle haftasonu aktivitelerinin ailecek ya da kalabalk gruplar halinde yaplmas ile ilgilidir. Trkiyede ynetimin tm bu araba kullanmn destekleyici tutumu ve modern bir toplu tama sisteminin yokluunda araba sahipliliinin giderek artmasna sebep olmaktadr. Fakat bu zgr hissetme durumu stanbul gibi trafik problemi yaayan kentlerde, zgr ve araba sahibi kentliyi haftaii ie giderken, haftasonu kentte bo zamann geirmeye alrken, trafik iinde hareketsiz kalmaya; arabas olmad; gvenilir, dakik ve temiz bir toplu tama hizmeti sunulmad iin zorunlu haller dnda evinden kmayan dierlerini ya trafik iinde ya da evlerinde hareketsiz kalmaya mahkum brakmaktadr. Nordemann (2003) dedii gibi evle i, ile ev arasnda hareket etmek insanlarn hayatlarnn ok nemli bir ksmn oluturmaktadr. Bu hareketin zellikleri giderek kiilerin hayat tarzn tanmlar hale gelmektedir. stanbulda gnlk yer deitirmelerini alma, eitim ve konut binalar arasnda gerekletiren insanlar iin trafik giderek kabullendikleri bir kent olgusu haline gelmektedir.

3.5

Blm Sonucu
Kentleri, baskn ideoloji, tarihi katmanlar, mikro-politik stratejiler, geni lekli ulus-tesi irketlerin etkisi biimlendirir. Oysa tasarlanm ve fiziksel olarak gerekletirilmi bir mekan ya da yerleim alan sonsuza doru oalan, saysz insan ilikilerinin ve bireye ait gnlk yaam pratiklerinin etkisi ile yaplanmay, biimlenmeyi srdrmektedir. (Tan, 2003).

43

Bu blmde efsanevi burjuva bireyinin, kentlerdeki deien alma kavramyla nasl nce sanayi, daha sonrada tketim toplumunun paras haline geldii, kent ile birey arasndaki iliki irdelenirken incelenmitir. Tketim kltr tarafndan, insanlarn kendilerine ayrabilecekleri zaman olarak kodlanan i dndaki zaman, yani bo zaman stanbulda yaayan insanlar iin var olmayan bir zamandr. Lefebvrenin zorunlu, zoraki, serbest zaman olarak blmledii, bireyin gndelik hayatnda kentin ona saladklarna ulaabilmek iin harcad zaman, yani zoraki zaman, gndelik hayat zerindeki etkisini giderek arttrmaktadr. Trafik skkl da giderek allan bir kent dinamii haline gelmektedir. Kentteki araba sahipliliinin art, hem araba sahibi olan insanlar hem de toplu tama aralarn kullananlar iin, kentte geirilen zamann trafikte geirilen zaman olarak alglanmaya balamas sonucunu dourmutur. (kinci blmde, trafik olgusunu oluturan sebepleri grmek, zm nerileri iin veri oluturabilmek amacyla stanbulun gnmzdeki ulam sorunu gemiiyle birlikte incelenmeye allmt.) Kentte farkl bireylerin ve gruplarn eitim, i ve konutlar arasndaki hareketliliinin salanmas gereklidir. Bu hareketlilik salanrken insanlarn yolda ka saat geirdikleri, ev ile i hayat arasnda kamusal alanda bir etkinlikte bulunup bulunmadklar, belirli saydaki insann evden ie, iten eve gidebilmesi saland srece nemli bir problem olamamaktadr. nk bugn, her birey bir dierinin yerine geebilecek niteliktedir. Fakat bu durumun deiebilmesi iin birey, yapsnda bulundurduu kendilik bilinci, yaratc huzursuzluk gibi zellikleriyle, tketim ekliyle tanmlanmak dnda, tanmlanabilme potansiyelini tamaktadr. Kent iinde kamusal deeri olan her eye bireyin ulaabilme kabiliyeti olduunda, o kentte mekansal adaletin varlndan bahsedilebilir. Artk LA gibi kentlerde bireyler ve gruplar, ulam ile ilgili haklarn belediyelere dava aarak salayabilmektedirler (Soja, 1999). Gndelik hayatn tekrarnn iinde barndrd saysz insan ilikilerinin sahip olduu potansiyel, mekann sosyal olarak retilebilmesini mmkn klmaktadr. Ankaradaki Minibar rnei, Barcelonada sokaklarda oynanan Petanca oyunu gibi etkinlikler bireyin kenti yaatma rnekleridir. Bireysel direni rnekleri arttka;

44

kent bireylerin birbirlerine ve kente ramen yaadklar bir yerden, beraber yaanlan bir yere dnebilecektir. Kent iinde ulam ihtiyalarn yaya olarak salayabilen ok az sayda insan vardr. Toplu tama aralarn kullanarak ya da kendi aralarn kullanarak kent iinde hareket eden insanlardan getikleri yollar en ok alglayanlar yayalardr. Ara iindeki yolcularn ve srclerin varacaklar nokta, yaptklar yolculukla ilgili nemsedikleri balca eydir. Oysa bireyin kentle iliki kurabilmesinde kent ii yolculuklarn nemi yadsnamaz. Doan Kubann rportaj yapt stanbullu kadn gibi birok bireyin kentle ilikisi, getii yollar ve kulland binalarla snrldr.

45

4.

KENTLE BREY ARASINDAK LKDE KENTSEL TASARIMIN OLASI ROLLER

20. yyn banda kentlerde hzla deien fiziksel, ekonomik ve toplumsal yapy anlamak iin Georg Simmel ve ikago Okulu temsilcileri gibi sosyal bilimcilerce kent bir fenomen olarak ele alnmaya balanmtr (Gosling, 2003). Bu yaklamlarn da etkisiyle yzyl iinde gelien planlama disiplininin hakim tasarm dili modernizm, II. Dnya Sava sonras artan bir hzla kentleri ekillendirmitir. 1960lardan itibaren yzyl bandakine benzer farkndalklarla kentlerin holistik bak asyla ele alnmas gereklilii farkedilmi; bu farkndalk kent ve bileenlerinin ele alnmasyla ilgili farkl methodlarn gelitirilmesine sebep olmutur. Planlama disiplininden farkl olarak kentin farkl leklerde (hiyerarik olarak ele alnmayan) ve farkl kavramlar araclyla incelendii bu yaklamlar, kentsel tasarm teorilerini ve pratiklerini tanmlar hale gelmilerdir. Yine de kentsel tasarmn genel bir tanm iin Karamann (2002) tanmlamasna bavurulabilir:
Kentsel tasarm politik, sosyal, ynetimsel, ekonomik ve fiziksel yaps srekli deiim iinde olan kentin ve krsal kesimin yapl evresinin farkl kullanmlar olan bina gruplarnn, bunlar besleyen trafik hareketlerinin, servislerinin ve bunlar arasndaki mekanlarla, objelerin tasarm eylemidir.

stanbulun st imajnda kentin karl, olanaklar alan olmasdr, fakat gereki bir yakndan bakmayla stanbulda mevcut kentle, zihinlerdeki kentin rtmedii farkedilmektedir. Bir balang ve var noktas olan evden, alma mekanlarna ve toplumsal hayatn vazgeilmez iletiim mekan olan kamusal alana kadar bireyin gndelik hayatnn getii her noktada zerine gidilmesi gereken tkanmlklar vardr. Stokesun (2002) belirttii gibi:
Gnlk hayat becerileri, konuyla ilgilenen bir ok kuramcnn srarla syledii gibi sadece taktiksel, paralanm ve geici deildir. Tam tersine, ifade tarzlar ne kadar karmak, anlalmas g ve dikkatli yorum gerektirecek zellikte olursa olsun, ortak kara ynelik arzular ve istekler ile mevcut durumun idealden uzak olduu noktalar konusunda derin eletirel grlerin izlerini tamaktadr.

46

Literatr aratrmasnda stanbulda kent ile birey arasndaki ilikinin gelitirilmesine k tutabilecek yaklamlar, ideal ve ideal olmayan kentlere dair tanmlamalar, kavramlar ve rnek projeler incelenmeye allmtr. Portugalinin (1999) Kendini rgtleme ve Kent (Self-Organization and the City) kitabndaki Gndelik Hayatn Hmanistik Kenti bal bu anlamdaki yaklamlarn ve kent tanmlamalarnn incelendii ksmn bal olarak kabul edilmitir.

4.1

Gndelik Hayatn Hmanistik Kenti

Kentsel tasarmda kamu yararn n planda tutmak adna, mimar ya da planc olarak deil ama sradan insanlar gibi, kenti inceleyen aratrmaclara rnek olarak Jacobs, Lynch, Appelyard ve Cullenn almalarndan bahsedilebilir. Lynchin takipisi olarak Cullenn kentteki mekanlarda insanlarn haraketlerinin, hareket ettikleri yollarla ilgili olarak insanlarn zihinlerinde birbiriyle ilikili eylerin ve olaylarn bir dizi-sekans (urban sequence) oluturduunu farkettii almalar vardr (Gosling, 2003).

ekil 4.1: Cullenin Sekans Grafikleri Portugali (1999), kitabnn Gndelik Hayatn Hmanistik Kenti blmnde, Hagerstrandn almalarndan Gnlk Rutinlerin Kenti ksmnda bahsetmektedir. Hagerstrand, kentteki insan haraketlerini sadece mekan dzleminde deil, zaman ve mekan dzlemlerinin her ikisinde birden haritalandrmaktan bahsettii What About People in Regional Analysis makalesinde (1970), zaman corafyas kavramn tartmtr. Kiilerin devaml hareket halinde olduunu savunan Hagerstranda gre; insanlar bir mekanda durduklarnda, zaman iinde; iki nokta arasnda hareket ederlerken de, zaman ve mekan iinde hareket etmektedirler (Lenntrop, 2003).

47

ekil 4.2: Hagerstrandn Zaman Corafyas, Gnlk Zaman-Mekan Patikalarnn Diyagramatik Gsterimi (Portugali, 1999)

ekil 4.3: Kentte Zaman Corafyas (Lenntrop, 2003) Zaman-mekan patikalar, kiilerin yolculuk biyografilerinin incelenebilmesini kolaylatran bir ara haline gelmitir. rnein ekil 38da, bu grafik ifadenin

48

kentteki hareketlerin gsterimi konusundaki potansiyeli farkedilmektedir. ekil 39da ise iki ocuklu sveli bir ailenin kentteki yirmi drt saatleri grselletirilmitir (Lenntrop, 2003).

ekil 4.4: Bir Aileye Ait Gnlk Zaman-Mekan Patikalar (Lenntrop, 2003) Harveyin (1996) Hagerstrand'n emas, bireylerin gnlk yaamnn mekn ve zaman iinde nasl gelitiini tasvir etmek iin yararl bir aratr. Ama istasyonlarn ve alanlarn nasl retildii ya da mesafeden doan srtnmenin neden elle tutulur biimde farkllat hakknda hibir ey aklamaz. eklindeki eletirisi Hagerstrandn Lund niversitesindeki almalarn devam ettiren Emeritus tarafndan zaman corafyasnn bir kuram olmad, fakat geni bir dnme 49

strktr olduu eklindeki aklamasyla cevaplanmaktadr (Lenntrop, 2003). Ayrca alanlarn nasl retildii Yona Freidman gibi bir ok tasarmcnn zerinde altklar bir sorundur. Hagerstrandn yaklam, bu kurguda bireyin yerini sorgulamakla daha ilgilidir.

ekil 4.5: Yona Friedmann Mekansal Kenti

ekil 4.6: Sultanbeyli ve Gaziosmanpaa (Sezer, 2003) 50

Sezer (2003), stanbul Gaziosmanpaa ve Sultanbeyliden setii birer mahallede yaayanlarn, gnlk hayatlarnda ehirle kurduklar mekansal iliki zerine yapt tez almasnda diren mekanlar kavramndan bahsetmektedir. Kentte gruplarn ve alt kltrlerin hayatta kalma taktiklerini, bu taktiklerin mekansallklarn anlamak iin aratrd diren mekanlarn haritalandrmak iin seviye analizi ve ritm analizi yntemleri kullanlmtr. Sezerin almas Hagerstrandn da daha nce amalad gibi, gnmz kentlerindeki eitli gerilimlerin ilikilerini haritalandrmaya ve sokak dzeyindeki verilerin kent leine projekte edilebilmesine rnek tekil etmektedir.

ekil 4.7: Gaziosmanpaada Seviye ve Ritm Analizleri (Sezer, 2003) 51

Gndelik hayatta yalnzca bireylerin deil hereyin; evrenin, objelerin yani tm insani olmayan varlklarn da duruma nasl mdahil olduklarnn incelendii baka bir yaklam da Aktr Network-ebeke Teorisi (ANT)dir. Hubbardn (2006) rnekledii zere niversiteler; renciler, hocalar ve alanlar arasndaki sosyal ilikiler dnda bilginin, a rglerinin, arivlerin, ofislerin, web sitelerinin, snflarn, genel masraflarn, tekstlerin, kafeteryalarn ve daha bir sr eyin bir aradalndan oluur. ANT, eitli sosyal materyallerin (sadece bireylerin deil) topolojik bir a rgs araclyla derlenmesi zerinde alr (Hubbard, 2006). ANT, hareketliliin teknolojik ve toplumsal sistemlerin birlikte evrimini ve kendi kendini organize eden sistemleri ierdiini, dnyann her zaman ve kanlmaz bir biimde herkes iin hzland dncesini bir sorun olarak ele almay ve deiik hareketliliklerin retimi ve tketiminin ince ayrntlaryla anlalmasn savunur (Hubbard, 2006). Kenti inceleme, tanmlama yntemleri dnda, kente mdahele etme yntemlerinden de bahsetmek mmkndr. Manuel de Sola Moralesin ksa zamanda etkisi hissedilebilecek ve yakn evresini deitirebilecek kk lekli mdahaleleri kentsel akupunktur yntemini tanmlamaktadr (Frampton, 2001). Birok tasarmc tarafndan benimsenen bu methodla planlama normal srecinde ilerlerken, bu srece, akupunktur tedavi yntemindeki gibi katalizr etkisi yapacak, srece enerjisiyle yardmc olabilecek durumlarn, fikirlerin deerlendirilmesi amalanmaktadr.
Deiim sreci, politik, ekonomik, toplumsal parametrelerin tmne baldr. Mekan, balca politik, ekonomik ve toplumsal arka planlar olan bu deiimlere yer salar. Ne var ki mekansal konfgrasyonlar ve neriler deiimleri arttrabilir ve onlar ynlendirebilir. Onlar deiimleri kolaylatrabilir, hatta hzlandrabilir. (Maas, 2003).

Balangtaki kavramlar kent, zaman ve birey iken; bu kavramlar biraz daha zelleerek mekan olarak kamusal alan (geni bir kamusal alan olarak kent), zaman olarak gndelik hayat ve gndelik hayatta bireyin kent iindeki hareketinin zaman, zoraki zaman olmutur. hayatta bireyin kent iindeki hareketinin zaman, zoraki zaman olmutur. Kentte, bireylerle bireylerin, bireylerle kentin iletiimini salayan kamusal alanlarn, stanbuldaki paralanmlk gz nnde bulundurularak, neden bu grevini yapamad, kamusal alan kavramna eletirel bir bakla incelenecektir. 52

stanbullunun gndelik hayatnda yeri artan, zoraki zamann, kentte bir yerden bir yere gitmekte harcanan zaman olarak, kentle birey arasndaki ilikiyi gelitirmekteki potansiyeli, bu zamann balca sebeplerinden olan hareket kavram zerinden incelenecektir. Hareketin yolculuk olarak tanmlanabilir hale gelmesi ihtimali, mekansal mobilite kavram ile, artan iletiim olanaklaryla gelien bireysel mobilitenin bireye ve kente yaptrabilecei almlar da; bireysel mobilite kavram ile aklanacaktr.

4.2

Yeni Kamusal Alanlar

ekil 4.8: New York Central Park Simmelin, byk kentlerde de herkesle pozitif bir ilikiye sahip olan kk kasaba insanlar gibi yaamaya devam etseydik, isel olarak tamamiyle atomize olacak ve dnemez hale gelecektik; fakat istenmeyen bir imalar kaosuna dalmann tehlikesi kadar, kaytszlkta tehlike arzetmektedir ve insan doasna aykrdr ynndeki karsamas gnmzde deneyimlenmektedir. Metropoldeki insan eitlilii, gemiin kentlerindekine gre art gsterse de insanlarn bireysellemeleri ve gruplamalar Hong Kong Central Districtte grdmz gibi bakalarna kar kaytszl yaratmaktadr. Uyum salama dncesinin olumas iin, atmalara ihtiya vardr. Kentsel srtme-temas (friction), farkllklarn karlamalar, birbirlerine etki etmeleri anlamna gelmektedir (Sorkin, 2001). Kentlerde belirli bir toplumsalln retimi iin, insanlarn temas iin alanlar oluturulmaldr ki metropol insan yalnzlk (loneliness) ile bir-tek banalk arasnda seim yapma ansna sahip olabilsin. 53

Sitte toplumsal hafzay korumay ve hatta oluturmay salayacak meydanlar, arlar ina ederek; modern kentte irin bir meydann, gemiin anlarn yaatacana ve bylece kent halknn, kendini gvenli ve mutlu hissedeceine inanyordu (Harvey, 1996). Fakat Ortaa kentlerindeki gibi irin bir meydann, modern kentte ayn ilevi grmesi ok zordur. Sennetin de (2006) aktard gibi, gemite, kamusal alanda insanlarn birbirleriyle konumas beklenirdi, oysa gnmzde artan yabanclarn deerlendirmeleridir. bireysellemenin en belirgin etkilerinden biri, insanlarn, konumalarn mahremiyetlerinin ihlali olarak Modernizmin kentlerdeki paralanmlk etkilerinin, kendileriyle

tasarmlarda sadece farkl ilevleri bir araya getirmek ve farkl insanlar ayn yeri paylamak zorunda brakmak gibi yntemlerle halledilebileceini dnmek yanl bir anlaytr (Sennett, 2006). Ophius (2002) yle sylemektedir:
Meydanlarn, yeil alanlarn ve parklarn klasik ikonunu takdir etmemize karn, onlarn biimsel karakteristiklerinin, gelien kentin cari planna sokuturulmakla kalmasnn, anlaml kamusal mekanlara yol at az rastlanan bir durumdur.

Gemiteki kamusal alan rneklerinin gnmz yaantsna ilintilenmeye allmas, ne kadar baarl olacann sorgulanmasna sebep olmaktadr. 20 yy. banda fiziksel evre, toplumsal yapya gre hzla deimitir, gnmzde ise toplumsal yapdaki deiimler ivme kazanmlardr nk teknoloji artk bireyin leine inmitir. Abalosun (2006) szleri bu durumu aklamaktadr:
Biz, bir zamanlar tekiler ile bulumak iin mekan arardk; ama bugn cep telefonlar, internet ve artan hareketlilikle insan hafta iinde yle ok toplumsal ba kuruyor ki dinginlik gereksinimi ar basyor. Fakat toplumsal yapdaki bu deiikliin kamusal alan zerinde baka etkileri de

olmaktadr. Gnmzde elektronik medyann katksyla kiiler, artk yalnzca yaadklar evreyle ilikili alarda yaamak zorunda deildir. Bu durum kentin geni bir kamusal alan olma ihtimalini de somut bir ekilde glendirebilme olanana sahiptir. Hubbard (2006), insanlarn online bloglar (rnein web gnlkleri) araclyla gnlk yolculuklar ve kent mekanlar konusunda bakalarnn deneyimlerini paylaabildiklerini sylemektedir. zellikle kent yaamnda aka sradan olan baz temel durumlar grmek iin www.london bloggers.iamcal.comun ziyaret edilmesini nerir. Giderek elence reeteleriyle ve genellikle alveri merkezlerinde karlanmaya allan toplumsallk ihtiyacn karlamak iin yeni yntemler gelitirilebilir. Kiiler elektronik medya ile 54

bakalarnn

deneyimlerini

arasallatrarak,

evrelerine

kar

tutumlarn

deitirebilirler ve tasarm araclyla da bireylerin bu tutumlar yeni kamusal alanlar oluturmak iin kullanlabilir.
Gnmzde ulam alar ve dmleri, kentsel geliimin odak noktalar olarak geleneksel meydanlarn, kamusal alanlarn yerine gemektedir. Yeni kamusal mekan, st dzeyde bireylemi insanlara hizmet sunmaktadr nk bireyler hzl yaama biimlerinin getirisiyle mekan kullanmlarnda seici olmutur. (Ophius, 2002).

Mekan kullanmnda seici olan insanlarn kamusal alanda bulunmak, durmak istemeleri gnlk programlarn oluturmakda nemli hale gelen hzl hareketlilikleri ile ilikili hale gelmitir.

4.3

Hareketlilik (Mobilite)
Artk metrik llerle deil, hz ve zamanla dile getirilen uzaklk algsnn deimesi, yava yava insanlarn hareketlilik konusundaki dn tarzlarnn iine ilemektedir. Cep telefonu ile hzl bir ar, sizin on dakikada bir yerde olmanz gerektiini duyurabilmektedir. (Verheyen, 2003).

Toplum, bir btn olarak belli bir alanla snrlanmtr ama altyaplarn salad frsatlar dahilinde, bireylerin en st dzeyde hareketlilii vardr. (Verheyen, 2003) Bugn metropolitan alanlarn boyutuyla birlikte, onlardaki hareketlilik de artmaktadr. alma, yaama ve bo zaman tek merkezli yerlerde deil, tersine hzla her bireyin kendisi iin yaratt girift, kiisel, ok merkezli a kentinin bir paras iinde bulunmaktadr (Ophius, 2002). Lootsma (2000), iletiim teknolojisi ve bireysel hareketliliin ngrlemeyen bir ykseklie eritiini, insanlarn baslelektronik medyadan televizyon, radyo hatta telefon konumasndan bildikleri ve ziyaret etmek istedikleri yerlere gitmeye baladklarn, kendi kentlerinde turist olabilme ansna sahip olabildiklerini dnmektedir. Bu dncesini Berlage Enstitsnden Jan Kapsenbergin Erotik Manevralar isimli aratrmasnda tanmlanan yeni bir tr aylak ile rneklemektedir:
Kapsenberg, Charles Baudelaire ve Walter Benjaminin yaptlarndan bildiimiz ondokuzuncu yzyl gezginlerine benzemeyen, yeni bir tr aylan nemi zerinde durur. Kapsenbergin ayla, ada grsel kltr ile birlikte yetimi, bymtr. O kendini bilen bir tketicidir; kendi gndemine gre, zel ilgisine uyabilecek yeri belirlemek iin ou kez ipularna-dergilere, reklamlara, web sitelerine ya da zel klavuz kitaplara- bavurur ve kendi ebekesini seer. Oysa ondokuzuncu yzyl ayla, ehri saatlerce ya da gnlerce istek nesnesi ya da kiisi ile karlamadan dolamak zorunda kalabilirdi.

55

Kapsenbergin almas, kentteki ecinsel topluluklarn mekan kullanmlar zerine bir aratrmadr. Bu almayla bir rnei incelenen, kentin ok kltrl topluma nasl yant verebileceinin aratrlmasnn nemi farkedilmektedir (Lootsma, 2000). te yandan kentte ulamak istediklerini bilen bireylerin, kenti mekansallatrabilme ihtimalleri artmaktadr. Yani bireyin kentle iliki kurabilmesi, (gndelik hayatnda i dndaki ve kimi mesleklerde i zamann da programlayabilmesiyle, en azndan kent iinde harcanan balca zaman olan zoraki zamannda) kente yeni kullanm nerileri getirilebilmesiyle mmkn olabilmektedir. Hareketlilik, birinin, yerler arasndaki sreyi nasl igal ettii ile ilgilidir. Yolculuun boluunda yolcu, bekleyerek, uyuyarak, yaz yazarak veya telefonla konuarak zaman ldrr. Bunlar, ev ile ofis arasndaki yolculuun tipik olaysz etkinlikleridir (Hoete, 2003). Aktr Network Kuram, hareketliliin yalnzca belli yerler arasnda hareket eden eyler ve insanlarla ilgili olmadn varsayarak, hareketsiz ve hareketliyi balayan karmak alara ve topolojilere deinmek gereklilii ile ilgilenir (Hubbard, 2006). Hoetenin de (2003) dedii gibi:
Hareketlilik, yolcularn ok sayda uzamsal eik yaamasna olanak vererek, mekan blgeselletirir.

Yolculuk srasnda mekan, hareket halinde olma hali, akp giden ey ise evre olmaktadr. stanbulda kent ii hareket srasnda akp giden evre, iinde bireyin kendini tanmasna, gelitirmesine yardmc olabilecek eitlilii, imkanlar, katmanlar ve gemii barndrmaktadr. Parisi anlatabilecek tek bir grntnn elde edilmesinin zorluu, bir uydu fotorafnn, plandan baka birey olmamasndan kaynaklanmaktadr. Paris ancak iinde srekli dolalarak grnr olabilir (Hubbard, 2006). Bu durum sadece Paris iin geerli deildir, stanbul iin de, baka kentler iin de sz konusudur. steyerek ya da zorla, fabrikalarda ve ofislerde cretli iiler olan kentliler, srekli olarak kentin iinde zaten dolamaktadrlar. Ama bu dolamn ANTnin cevaplarn bulmaya alt gibi, bir noktadan bir bakasna gitmek dnda bir anlam olmas, bireyin zihinsel ve duyusal alglarn besleyebilmesi, kent ii hareketinin yolculuk olabilmesi, mekansallamas ihtimali kentle birey arasndaki iliki asndan nemlidir.

56

4.4

Proje rnekleri

rnekler araclyla, gnmz toplumunun hzla hareket etmekle programlad gndelik hayat iinde, toplumsal balarn kurulabilmesine mekan ve zaman oluturabilmeyi amalayan projeler aktarlmaya allacaktr. Kente yaplan mdahalelerde sosyo-ekonomik nedenler kadar, bireyin yaam kalitesini arttrabilmesinin salanmasnn da nemli olduu, srasyla ierikleri aktarlacak olan tm projelerin isimleri ve getirdikleri almlar, kavramlar ksaca u ekildedir:

ekil 4.9: Seilen rnek Projeler ve Getirdikleri Almlar, Kavramlar 57

Bogota Toplu Tama Dnm Projesi: Transmilenio

ekil 4.10: Bogota, Transmilenio Kentin kendi dinamiklerinden doan bir neri olarak, otobs yollarnn zel ara, minibs, taksi, servis aralar, nakliye aralar gibi dier aralarn da kulland yollardan ayrlmasnn dnld proje; esas olarak durak ve aktarma noktalarnn, yayalarn ve bisikletlilerin ulamn kolaylatrmak zere, yerlerine gre zel olarak tasarland bir toplu tama sistemi gelitirme modelidir.

ekil 4.11: Transmilenio Projesi Aamalar 58

Toplu tamann ev ve i arasndaki gidip gelmeler dnda da kullanlmasn salamak, insanlarn kent ii hareketliliklerini arttrmak iin otobs gzergahlar, zaman izelgeleriyle birlikte projenin altyapsn salayan duraklar, st geitler ve yaya geitleri; kentte kamusal deeri olan parklar, meydanlar, ktphane ve okul gibi kamu binalar ile ilikileri gznne alnarak oluturulmaktadr. Bogotada projenin ikinci aamas uygulanmaya balayal sadece iki yl olmasna ramen, kullanclarn %32sinin yolculuk sreleri azalrken, kriminal olaylar %50, trafik kazalar ise %80 oranlarnda dmtr. Tansmilenio benzeri projeler, Almanyada Bremen, Brezilyada Curibita gibi dnyann eitli ehirlerinde yllardr uygulanmaktadr. Curibitann mimar belediye bakan Jamie Lerner kent ii ulam konusuna, kentlilerin yalnzca bir yerden bir yere gitmelerini salamak olarak deil; salk, eitim, konut ve sosyal ihtiyalarn tmne maksimum fayda salamas gereken, bir birlikte hareket sistemi olarak yaklatklarn sylemektedir. lkelerindeki uygulamann, birok lkede yapld gibi sadece otobslerin yollarn ayrarak, otobs yollarn tanmlamaktan ibaret olmadn da eklemektedir.

ekil 4.12: Transmileniodan nceki ve Sonraki Gndelik Hayat Grntleri

59

ekil 4.13: Transmilenio-Balantlar Srtnme in Mekan ve Zaman nerisi: Bogota Le Heroes Kavanda Kentsel Etkileimler

ekil 4.14: Katmanlar

ekil 4.15: Proje Kararlar 60

Proje, Transmilenio toplu tama projesinin gelecekte kente katabilecekleri ile ilgilenmektedir. Dm noktalarnn potansiyelleri; ak ynlendirme, kamusal alan ve bireylerin deneyimlerini zenginletiren strktrel niteliklilikler konularnda Transmilenio program zerinde yaplan bir almadr (Hauptmann, 2006).

ekil 4.16: Dm Noktalarnn Potansiyeli

ekil 4.17: Dm Noktasnn Kesitleri, Mevcut ve Gelecek Durum majlar 61

Grmek, mzakere etmek ve temas iin gerekli strktr nermeye alan projede, eitli sosyal gruplarn karlamalar-bulumalar, geip gitme, dolama, otobs duran kullanma, alveri, elenme gibi eylemleri ieren katmanlamalara, fiziksel sonular cevap oluturmaktadr (Read ve Pinilla, 2006). Srdrlebilir Gndelik Hayat in Senaryolar On farkl lkede srdrlebilir gndelik hayat ismiyle dzenlenen atlye almalarnn amac, teknolojinin hayatmzdaki yerini sorgulamak yerine, mmkn olabilecek yeni yaam stratejileri gelitirmek iin tasarmlar-senaryolar oluturmaktr. Senaryo oluturma konseptine uygun olarak, tasarmlarn sunumlar da anlatm emalar (storyboardlar) eklinde hazrlanm ve katalog haline getirilmitir (Manzini ve Jegou, 2003). Bu katalogdan birka rnek:

ekil 4.18: Birlikte Yolculuk in Senaryo Senaryo, zellikle birlikte hareket ederek sosyallemeye olanak salamak iin, benzer zevklere ve ilgi alanlarna sahip insanlarn, bir bilgisayar yazlm yardmyla eletirilmesinden oluuyor. rnek olarak, Milanoya bir yllna eitim iin gelen bir rencinin Alplerde snowboard yapmak iin ihtiyac olan insanlarla bu sistem araclyla tanmas verilmi (Manzini ve Jegou, 2003).

ekil 4.19: ocuklara Gnll retmenler Senaryosu 62

Japon toplumu iin zellemi bir servis niteliindeki senaryoya gre, danmanlk hizmeti veren bir organizasyon, ocuklar ile ocuklarla vakit geirmek iin gnll olan yallarn iletiimini salyor. ocuklara retmenlik yapacak yallardan, zerinde yetkinlik kazand bir hobisi ve ocuklarla iletiim kurabilen insanlar olmas bekleniyor. Bu sayede ocuklar iyi vakit geirirken, yallarn da sosyal ihtiyalar karlanmaya allyor (Manzini ve Jegou, 2003).

ekil 4.20: Ortakyaarlk Senaryosu Kent merkezindeki donanml mekanlarn, farkl saatlerdeki kullanmlarnn optimizasyonunun salanmasnn amaland senaryoya gre; gnn byk ksmnda ofis olarak, srekli bir kullancya kiralanan mekan; rnein, akam be ile yedi arasnda dil kursu dersanesi; yedi ve dokuz arasnda evsizlere gnll olarak yardm eden bir kuruluun ofisi; dokuz ile onbir arasnda zel bir grup iin sinema olarak kullanlabiliyor (Manzini ve Jegou, 2003).

ekil 4.21: Benim Otobsm Senaryosu Bilgisayar destekli bir sistemle toplu tama aralar kullanclarnn, otobs duraklarndaki dokunmatik ekranlar ya da telefonlarn kullanarak kiisel rotalar iin randevu almalarndan oluan senaryoya gre, toplu tama aralar ayn gzergahlar kullanmak zere, randevu alan kiileri duraklardan alyor. Tasarm,

63

toplu tamay yolcular iin kolaylatrmay ve insanlarn trafik skklnda src olmamay tercih edebilmelerini salamay hedefliyor (Manzini ve Jegou, 2003).

ekil 4.22: ocuk Soka Senaryosu Yerel belediyelerin her gnde bir, belirlenen bir sokaktaki trafii yeniden organize ederek, bu soka o civardaki ocuklarn oyun alan olarak tanmlamasndan oluan senaryoda, seilen sokaa canl renklerdeki hallar yerletiriliyor, ocuklar mahallelerinden arkadalaryla oynarlarken, grevliler de ocuklarn gvenliini salyorlar (Manzini ve Jegou, 2003). Arnhem Central, UN Studio Tren, otobs ve taksi duraklar, bisiklet ve araba park alanlarnn ve balantlarnn yaplmas beklenen Arnhem Merkez stasyonunun en nemli blm iin btnleyici bir yaklamda bulunulmutur (Berkel ve Bos, 2006).

ekil 4.23: Ulam Formlar Balantlar

64

Raylar snrlayan iki yksek ofis binasnn, ilk yatrm maliyetlerine katk salayacann dnlmesi ve binalarn alanlarnn, istasyonun yeme-ime mekanlarnn ve maazalarnn srekli mterisi olma potansiyeli tamalar sebebiyle yer ald projede, gvenliin salanabilmesi iin eitli kullanc gruplarnn ihtiyalarnn saptanmas ve karlanmas iin zen gsterilmitir (Berkel ve Bos, 2006). Klimatize edilmi plaza araclyla taksi duraklar, otobs duraklar, bisiklet ve araba park yerleri, evredeki evler ile iyerleri birbirlerine balanmaktadrlar. Plazaya girerken ve plaza iindeki yaya hareketi projenin diyagramatik altyapsn oluturmaktadr (Berkel ve Bos, 2006).

ekil 4.24: Proje Grn ve Plaza indeki Olas Yaya Hareketleri

ekil 4.25: Merkez stasyondaki Trafik Hareketleri 65

Kanada Mimarlk Merkezi Kent in Tasarm Yarmas Projesi: Medya Merkezi, UN Studio Manhattann dnyadaki eizliinin devam ettirilebilmesi adna, yeni bak alarnn arand yarmada Un Studionun yaklam ilk olarak senaryolar, diyagramlar, parametreler, formller ve temalar kullanarak kritik durumlarn farkedildii paketler oluturmak ve sonutada tm kritik paketlerin deerlendirildii, karma kullanm ieren, fonksiyonlar iyi zlm bir proje iin mevcut kurulumlar yerinden etmek ve yeniden oluturmaktr (Berkel ve Bos, 2006).

ekil 4.26: Yakn-evre, lev- Ak Grafikleri, Proje Grn

ekil 4.27: Programatik Aktivite Dokular 66

Sandnes Belediyesinde ocuklarn Arazi Kullanm Planlamasna Katlm Sandnes Belediye Meclisi, ocuklarn ve genlerin yerel planlama almalarna olan ilgisini belirlemek ve gelitirmek zere aba gstermekte ve sistematik almalar gerekletirmektedir. ocuk Takip Program, ocuklarn, 1265 park alan, 550 kestirme yol, okul iin 130 alan ve ocuk yuvas iin 185 alan belirlemesine ve bu alanlarn kaydedilmesine imkan tanmtr. Bu alanlar, dijital haritalara ve hava fotoraflarna ilenmitir ve tm planlama almalarnda, ocuklarn nemli oyun alanlarn dikkate almak iin kullanlmaktadr (Edwards, 2006).

ekil 4.28: ocuklarn Deneyimleriyle Belirledikleri Oyun Alanlar Yaya ncelikli Zon (Pedestrian Priority Zone) ve Kent Salonu

ekil 4.29: Dur-Ge/Sabit Hzla Durmadan Ge 67

Yaya ncelikli zon-alan konsepti, trafiin, yaya ncelikli olarak dzenlendii yerleme alanlarndaki uygulamalarn ticari alanlarda da uygulanmaya balanmasndan sonra gelitirilmitir. Ticari alanlardaki uygulamalarda, srekli bir yaya ak olsa dahi aralarn hi durmadan 20km/s hzla ilerlemelerini salamann mmkn olduu farkedilmitir. Bylece yaya ve ara hareketlerini ayrabilmek adna, aralara gre dzenlenmek zorunda olan meydanlarn, yayalara gre tasarlanmas mmkn olabilecektir (Thomas, 2008). svirede karlama zonlar olarak isimlendirilen, yayaya ncelik salayan dzenlemeler eliinde; arabalarn, bisikletlerin ve yayalarn ayn mekan-zemini paylatklar alanlar yeni bir konsepti temsil etmektedirler. sviredeki yaya ncelikli zonlara rnek olarak, St. Gallen kentindeki Bleicheli blgesi seilmitir. Artistik bir yaklamla yaya ncelikli zonlarn anlamnn nasl arttrlabilecei ve modern malzemelerin de yardmyla yeni kamusal alan tiplerinin nasl yaratlabilecei, tasarmc Carlos Martinezin Kent Salonu (City Lounge) projesiyle grlmektedir. Yaya hareketini maksimize etmeye ynelik gl ve tutarl bir politika, kentsel alanlardaki strktrlerde ve yaam kalitesi zerinde gl bir etki yaratabilir (Thomas, 2008).

ekil 4.30: Kent Salonu 68

Snrsz Beyolu T, Kentsel Tasarm Yksek Lisans Program dahilinde 2004-2005 bahar yaryl kentsel tasarm proje dersi iin, Deniz Yceba ve Ayten Bademir tarafndan tasarlanan projenin yrtcln Aye entrer ve Hale rac yapmlardr.

ekil 4.31: stanbul, Beyolu, Tarlaba Beyolu, Dolapdere'den Tophane'ye, Hali'ten Harbiye'ye kadar olan bir alan tanmlayabilecek fiziksel dile sahipken; bugn yalnzca stiklal caddesi ile snrl olarak alglanmaktadr. Sadece Beyolunda deil, tm stanbulda fiziksel ve sosyal evrede, grnr ya da grnmez snrlar etrafmz sarm durumdadrlar.

ekil 4.32: Snrlar Bu snrlar kentte, st yaplarca yaplan mdahelelerden, insanlarn isteyerek ya da zorla kente-kentten gmelerinden, insanlarn kiisel geliimlerinin kendilerine verdii ekilden ve daha birok sebepten kaynaklanabilirler. Projede, insanlara ramen deitirilen fiziksel yapnn bu kez insanlar iin deerlendirilebilme potansiyeli Beyoluna biraz daha yaknlaarak, Tarlaba Mahallesi iin kullanlmak 69

istenmitir. Bunu yapabilmek iin Tarlabanda yaayan insanlardan, projenin katalizr bireyleri olarak, deiime en ak olan ocuklar grlmtr.

ekil 4.33: Potansiyel Olarak ocuk Blgedeki okullarn belirlenmesiyle, younlalan bir aks zerinde allmasnda, ocuklarn okula gitmek dnda sokaa kmalarna pek izin verilmemesi, verildii zamanlarda ise en fazla sokak uzaklktaki bir alan iinde bulunmak zorunda olmalar etkili olmutur.

ekil 4.34: Yrnebilirlik nerilen projede yap diliyle ve lei ile tannabilecek binalar, stiklal Caddesi ve Tarlaba arasndaki mevcut akslar bilinir bir hale getirmeyi amalamaktadr. Bunu yaparak stiklal'in kltrn, Tarlaba'nn ocuklarn birbirleriyle karlatrarak, temas etmelerine uygun ortamlar hazrlanmak istenmektedir. stiklal kullancsnn yapc potansiyelini sadece stiklal'e ynlendirmemesi, Tarlaba'ndaki bir binada, en sevdii ynetmenin film arivinin sakland bir dolaptan, istedii bir

70

filmi seip izlerken, yanna bo zamanlarn geirebilecekleri yerler bulamamaktan ikayeti Tarlabal ocuklarn iliebilmelerine ortam hazrlanmak istenmektedir.

ekil 4.35: Bo Alanlarda Tannabilirlii Olan Binalar Akslar tannabilir klabilecek, akslar zerindeki bo alanlara ina edilen binalarn cepheleri, d mekanda iindeki fonksiyonu aklayacak grafik zelliklere sahipken, i mekanda fonksiyonlarnn ihtiyalarn saklayabilecek dolaplara sahiptirler. 2.5x2.5x0.5 m boyutlarndaki bina cephe modllerinin en byk zellii, tanabilir olmalardr. ocuklar bir para Tarlaba'ndan uzaklatrabilmek, baka insanlar da Tarlaba'na yaknlatrabilmek iin, ayn ileve sahip binalar arasnda cephe modlleri tanabileceklerdir. Bylece morun sinemay tanmladn bilen bir ocuk, bu fonksiyonla tant binaya tekrar gittiinde ve aradn bulamadnda, sokak uzaa gitmeyi gze alacak ve mor cepheyi bulduu binaya girebilecektir. Bunu daha ok yaptnda, eskiden sokak uzak olan yer, artk onun ve ailesi iin uzak olmamaya balayacak; uzun bir srete kendi evrelerinde ileriyle ok megul olan babalar, Trke konumay bilmeyen belki renmek de istemeyen anneler soyutlandklar topluma ocuklar araclyla balanabileceklerdir. On yl sonra bu ocuklar bydklerinde, belki de babalarnn yannda almaya baladklarnda, 71

kentte kendilerini daha gvende hissedebileceklerdir. nk artk Tarlaba onlarn, fakat stiklal bakalarnn olmayacak, Bilgi niversitesi'nin rencisi stanbul Modern Sanat Mzesi'ne yryerek gidebilecek, snrlar zorlanabilecektir. Gerek Zamanl Roma (MIT Real Time Rome) Kente dair gerek zamanl grselletirmeler, iletiim ve bilgi alarnn izlerini, insanlarn ve ulam aralarnn hareket dokularn, sokak ve blgelerin mekansal ve sosyal kullanmlarn, gnmz kentinin dinamiklerini ortaya karmaktadr. Hareket verilerinin, corafik ve sosyo-ekonomik referanslarla rttrlerek, duraan ve hareketli kentsel elemanlarn ilikilerini anlayabilmemiz mmkndr. Gerek zamanl kent, kentsel koullarn dalgalanmalarna dinamik bir ekilde cevaplar oluturulabilmesine olanak vererek, kentsel kalitenin srekli olarak arttrlabilmesine yardmc olabilir.

ekil 4.36: Farkl Saat Dilimlerinde Romadaki Hareket Sensrlerin, ilgili olduklar objelerin bilgilerini gerek zamanl olarak aktarabildikleri sistem sayesinde belirsizlik ve deikenlikle karakterize edilen gnmz kentlerinin, dinamiklerine ait verilerinin kontrol edilebilirlii salanabilmektedir. Sistemin, kent sakinleri tarafndan bavuru arac olarak kullanlabilme ihtimali, her gn hayatmza

72

bir yenisi eklenen enformasyon rnleri sayesinde artmaktadr. Bu konuda Hashimoto ve Dijkstrann syledikleri dikkate deerdir:
Kresel Konum Sistemi (GPS) teknolojisi aslnda 60larn balarnda kesin silah vuruu iin askeri amalarla gelitirildi. imdi ise bir navigasyon arac olarak gnlk yaama uygulanmaktadr. Gvdeniz, arabanz, tekneniz uanz bir GPS arac tayorsa onun yerkredeki konumu yirmi metre kesinlikle belirlenebilmektedir. Dnya ayn kalsa da, bizim onun evresinde yolumuzu bulmamz daha kolay olmaktadr. (Hashimoto, 2002).

ekil 4.37: Enformatik Teknoloji rnleri ve Kent

ekil 4.38: Kentte Hareket Gsterimleri

73

Yksek Kaldrmn Son Basama

ekil 4.39: Fuat ahinlerin Projeye Ait Eskizleri Bu proje, Tnel'den Karaky Meydan'na inen en youn yaya aks olan, Yksek Kaldrm'n meydanla olan balantsn kesen gen adaya merdiven yerletirerek, tkanm damar amay nermektedir. Galata'nn kentin ticaret merkezi olduu canl dnemlerinde, esas olarak yayann kullanmna ynelik merdivenlerden oluan Yksek Kaldrm'n, Tnel ile denizi kesintisiz bir biimde birbirine balayan bir yaya aks olma durumunu referans alarak, bugne tamay hedefleyen proje stanbul Yaya Sergileri 2; Tnel-Karaky kapsamnda hazrlanmtr (Erdemci, 2005). 74

Beyolu Belediyesine hafif rayl sistemin dnyadaki uygulamalarnda, yayalarn zerinden geebilmelerini salamak zere hemzemin olarak uyguland aktarlarak ekil 74deki yaya geidinin uygulanabilmesi iin dahi izin alnabilen proje, merdiven iin kaz yaplmas gereken alanda, hangi altyap balantlarnn olduunun bilinememesi gerekesiyle belediye yetkilileri tarafndan, projenin uygulamasna balanaca gnde iptal edildii iin gerekletirilememitir.

ekil 4.40: Yksek Kaldrmn Son Basama

4.5

Blm Sonucu

Bu blmde stanbulda kent ile birey arasndaki ilikiyi olumlu ynde gelitirebilecek, kente yaplan mdahalelerde sosyo-ekonomik nedenler kadar bireyin yaam kalitesini arttrabilmesinin salanmasnn da nemli olduu, kentsel tasarm disiplini yaklamlar, arlkl olarak kamusal alan ile hareketlilik kavramlarn gzeten tasarm rnekleri zerinden incelenmitir. Kent iinde dolamn kenti grnr klabilmesi iin, bireylerin hareket kabiliyetlerindeki art rnek projelerde olduu gibi ynlendirilebilirse, kent ile birey arasndaki ilikinin gelitirilebilmesi mmkn olabilecektir. 75

ekil 4.41: rnek Projelerin Almlar, Kavramlar, Aktrleri, lekleri ve Birbirleriyle likileri

76

ekil 76da ifade edilmek istendii gibi; Transmilenio, Yksek Kaldrmn Son Basama, Yaya ncelikli Zonlar, Snrsz Beyolu ve Un Studionun aktarlan projeleri, snrsz insan hareketini salamaya alan projelerdir. Bu hareketlilik srasnda, kullanclarn sosyal ve dier ihtiyalarna cevap verebilen kamusal alanlarda durmak isteme, bulunabilme seeneklerinin kendilerine tannabilmesi iin Bogota Le Heroes Kavanda Kentsel Etkileimler, Kent Salonu, Medya Merkezi ve Snrsz Beyolu projelerindeki binalarla nitelikli yapsallklara sahip, toplumsal etkileim iin uygun kamusal alanlar nerilmeye allmaktadr. Tm bu projeler kent iinde dolamn (yaya ncelikli olmak zere) ve bireylerin sosyal ilikilerini arttrabilme olanan gerekletirebilme amacna sahip tasarmlardr. Tasarmn rol, kendiliinden mdahil olmaya olanak salayabilecek programlarla, tesadfilikleri arttrmakta yatmaktadr. Fakat bu tesadfiliklerin; yaanabilir bir kente ulamak adna mekansal adaleti kente salayan tesadfilikler olabilmesi hedeflenmelidir. Mekansal adalet; Sojann (1999) tanmlamasyla, kentte yaayan herkesin, kamusal deeri olan her eye ulaabilme hakk olarak ifade edilebilir.

ekil 4.42: Kentte Hareket (Calabrese ve dierleri, 2008) MITdeki Real Time Rome stdyosu ve Berlage Enstitsnde Kapsenberg tarafndan gerekletirilen Erotik Manevralar aratrmas gibi almalar, kent 77

iinde bugne kadar grnmez olan birok grubun, alt kltrn, bireyin istenirse artk grnebileceini ortaya koymaktadr. Ayn zamanda enformasyon teknolojisi aralarnn gndelik hayata girmesi insanlarn kentlerde kendilerini daha bilinli ekillerde konumlandrabilmelerine olanak salamaktadr. Bunlara ek olarak, bireyin gndelik kent kullanmlar deneyimlerinin planlamaclarca kullanldna rnek tekil eden Sandnes Belediyesinin ocuklarla yapt duyarl almalar ok nemlidir. Mevcut durumlara alm salayabilecek eylemsel tasarm nerilerinin getirildii Srdrlebilir Gndelik Hayat iin senaryo almalar da nerilerin ortaya kmasn salayanlarn tasarmclar olmas asndan dikkate deerdir. Zaha Hadide (2006) gre mimarlk, formla programn ilikisini kurmaktadr. Bu mimarlk yaklamna benzer bir biimde kentsel tasarm tanmlanrsa; kentsel tasarm zaten mevcut olan bir forma program getirmektir. zellikle stanbul gibi kendiliinden gelimi, youn bir st stelii ieren kentler, tesadfiliklerin kendilerine yer bulabildii kentler, yeni programlarn retilebilmesine de imkan vermektedirler. Lootsmaya (2000) gre, Kapsenbergin Berlage Enstitsnde yapt aratrma kapsamnda vard sonulardan biri de: mimari szcnden uzaklap kurulum ya da donanm szc konusunda dnmenin daha iyi olabileceiyle ilgilidir. nk gitgide ebekelerin ebekesine dnen bir kentte, yazlm nem kazanmaktadr.

78

5.

SONU VE TARTIMALAR

Kentler, birey asndan bakldnda toplumsal yaamn mekanlardrlar; i, eitim ve salkla ilgili imkanlarn var olduu olanakllk alanlarn ve gndelik hayat kuatan evreyi olutururlar. Kent iinse birey, onu oluturan etmenlerden biridir. Politik, ekonomik kararlarla ekillenen planlamalarn uygulamalarnda, birey kendini bakalarndan ayran nitelikleriyle deil, daha fazla blnemeyen varlnn niceliiyle nem kazanmaktadr. Bu tanmlama karamsar gibi gzkse de I. Dnya Sava srasnda asker olarak verimlilik gsteremediklerinden sivil hayatlarnda i yerlerinde havalandrma ve le tatili gibi haklara kavuan bireyler, aslnda rn haline gelmilerdir. Oysa modernizmle birlikte kendini yaratmak, gelitirmek ve denetlemekle tanmlanan birey; evresine kar eletirel bak as olan ve dolaysyla yaratc huzursuzlukla evresini deitirebilme olanan tayan, bireysel direni rnekleri gsterebilen, toplumsal yaamda istediinde tek bana kalma zgrlne sahip bir varlktr. Kent, bireyin kendini gerekletirmesine olanak yaratabilecek, toplumsal evrimin gereklemesini salayabilecek eitliliin gelime mekandr. Kent ile birey arasndaki iliki, bireyin kendini gerekletirme isteinde ve kentin de buna olanak salamasnda yatmaktadr. Laborit in (1990) dedii gibi:
Kentler bir takm ilevleri pek ala yerine getirmektedirler. Belki daha bakalarn yerine getirmelerine izin verebiliriz.

Bireyleri tarm toplumundan tketim toplumunun paras olma haline getiren srete fiziksel rntler olarak kentler, hem bu srece etki eden hem de bu sreten etkilenen bir konumdadr. Bireyin kentin ona salayabilecei kendini gelitirme ortamn fark etmesine engel olabilecek her balamda, bir snrlandrlml sz konusudur. Kentin yaanan bir yer olarak deerli olabilmesinin, yaayan kent iin de olumlu bir durum olduu dnlmektedir. inde yaanan ve ayn zamanda yaayan bir varlk olan kentle bireyin paylatklar balca ey; birlikte geirdikleri zamandr. Birlikte geirdikleri zaman sresince, yaam eitim, askerlik, alma, emeklilik gibi 79

etkinliklerle planlanm durumdaki bireyin, kendine ait, yani mdahale edebilecei zamanlar; gndelik hayatndaki aralklardadr. Bu aralklar mesleini severek yapan insanlar iin alma sreleri boyunca yakalanabilir. Oysa bo zamann kendi isteince geirme zgrln elde etmek iin alan insanlar iin ise bo zamanlarnda ve/veya zoraki zamanlarnda yakalanabilir. Ulamda geirilen zaman, zoraki zamann iinde yer almaktadr. Doan Kuban n rportajndaki stanbullusu zerinden yapt genelleme (iinde yaayan insanlar iin kent, evlerinin bulunduu sokak ve ehirde dolatklar yerlerden olumaktadr) ile de bireyin kentteki gndelik dolam nn nemi fark edilmitir. Gemite iin sosyal yaamn paras olmasyla, kentler de toplumsal yaamn var olduu yerler olmulardr. Zamanla kentler toplumsal evrimi salayabilecek eitliliin gelime mekan olmaktan uzaklamtrlar. Mekan odakl bir program iinde izole edildiimiz yaamlarmzda srtnmeden doan kayb azaltmak iin, fordizmin retimi paralara ayrmas gibi, yaamlarmz da adeta bakalaryla ve kentle minimum dzeyde srtnmemizi salayacak ekilde paralanmtr. Bugn ise iletiim aralarnn bireyin gndelik hayatn ve evresini etkilemesiyle, sosyal hayatn gndelik yaamn paras olmas olana vardr. Gemiin toplumsal yaamlarnn balca fiziksel ortamlar olan kamusal alan rneklerinin gnmz yaantsna ilintilenmesi; sadece zamansal ve mekansal olarak o kamusal alan deneyimleme ans olanlar iin var olabilmektedir. Bir yandan kentle ve dier insanlarla srtnmede bulunma ihtimalleri bu programlanmlk iinde zaten az olan insanlarn, tam tersine bu olanaklar daha iyi deerlendirilmelidir. Bir eyleri deitirebilme kabiliyeti olan bireylerin, Ankara'daki "Minibar"da olduu gibi kendi inisiyatifleriyle mekansallatrdklar alanlarn, tasarm araclyla daha sistemli bir yaklam olarak ele alnmas ve ounluk tarafndan kendiliinden mdahil olunabilecek kamusal alanlarn yaratlmas gerekmektedir. Kentin bir fenomen olarak alglanmaya ve holistik bak asyla kent ile bileenlerinin farkl metotlarla ele alnmaya balanmasyla ortaya kan teoriler ve pratikler, kentsel tasarm yaklamlarn tanmlar hale gelmilerdir. Bireyin gndelik hayatndaki dolamyla ilgili olarak; Hagerstrand n bireyin srekli hareket halinde olduunu ne srd zaman-mekan patikalar teorisi ve gndelik hayat hem

80

insanlarn hem de insani olmayan varlklarn topolojik bir network halinde tanmlamaya alan Aktr Network Teorisi (ANT) dikkat ekmektedir. Bugn toplum, tketim, network, bilgi, iletiim, hz gibi sfatlarla nitelenmektedir. Bu sfatlarn yeni ilikilerinin fiziksel ortamlar yaratlmaldr. Bunun iin nce yeni toplumsal ilikilerin fark edilebilmeleri, tanmlanabilmeleri, kentte hali hazrda nasl karlk bulduklarnn analizleri yaplabilmelidir. Bu konuda Berlage Enstitsnde Kapsenberg in Erotik Manevralar aratrmas ve MIT de Real Time Rome stdyosundaki almalar rnek gsterilebilirler. Bu almalar kent iinde bugne kadar grnmez olan birok grubun, alt kltrn, bireyin istenirse artk grlebileceini ortaya koymaktadr. Bireylerin grnr hale gelmeleri, toplumsal ilikilerinin kentlerdeki mekan kullanmlarn grnr klmalar ve artan bireysel hareketliliin de mekann oluumuna yansmasyla, yeni kamusal alanlarn; mekansal hareketlilik kavram zerinden oluturulabilecei dnlmektedir. stanbul rneinde olduu gibi, gndelik hayatmzdaki yeri gn getike artan kent ii ulamda harcadmz zaman da ifade eden zoraki zaman, kentte toplumsal ilikilerin zayflamasna sebep olabilecek kamusal alan yetersizliini giderebilmek iin hareket halinde iken iinde konumlandmz eyin zaman olmas dncesiyle kamusal zaman olabilme potansiyelini tamaktadr.

81

KAYNAKLAR

Abalos, I., 2006. Viewpoints: Architecture and the city, in Cities, Architecture and Society: 10th International Architecture Exhibition, 1, 54-55, Marsilio Editori, Windsor Books, Oxford. Adam, M., 1996. Alt-kltrlerin Mekan, Birikim, 86-87, 82-84. Altay, D., 2004. "Minibar" ve Kentte Yeniden Tanmlanan Marjinal Mekanlar, Arredamento Mimarlk, 10, 65-69. Aydnl, S., 2004. Epistemolojik Adan Mekann Yorumu, Mimarlk ve Felsefe, 4052, Yap Yayn, stanbul. Belge, M., Freely, J. ve Kvan, ., 2000. Bak Bir Varm Bir Yokmu "mparatorluktan Cumhuriyete stanbul", Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, stanbul. Berger, J. ve Mohr, J., 1975. Yedinci Adam: Avrupadaki Gmen ilerin yks, Eds. apan, C., Cem Yaynevi, stanbul. Berkel, B.V., ve Bos, C., 2006. Catalogue Evolution of Space, Deutsches Architektur Museum, Frankfurt. Calvino, I., 1972. Grnmez Kentler, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 2002. Calabrese, F., Kloeckl, K. and Ratti, C., 2008. WikiCity: Real-Time LocationSensitive Tools For The City (senseable.mit.edu/wikicity/rome/WikiCityPaper-Summary.pdf., alnd tarih: 21.12.2008) Cohen, J.L., 2003. The Metropolis; Between Speed and Statis, in Five minutes city: architecture and [im]mobility: forum and workshop Rotterdam 2002, 278-281, Eds. Maas, W., Episode Publishers, Rotterdam. Dellalolu, B.F., 2003. Bir Giri: Adorno Yz Yanda, Cogito, 36, 13-36. Dostolu, N., 1995. Modern Sonras Mimarlk Anlaylar, Mimarlk, 263, 46-50. Edwards, P., 2006. Kentsel evrede fiziksel aktivite ve aktif yaamn desteklenmesi: yerel ynetimlerin rol , Trkiye : Dnya Salk rgt. Erdemci, F., 2005. Yaya Sergileri Mini Katalou, stanbul. Frampton, K., 2001. The Catalytic City: Between Strategy and Intervention (www.arch.columbia.edu, alnd tarih: 21.12.2008) 82

Geron, R., 2004. 21.Yzylda zaman ve kimlik balamnda alglanan snr kavram zerine bir inceleme, Yksek Lisans Tezi, .T.. Fen Bilimleri Enstits, stanbul. Gehl, J., 2007. Public Spaces for a Changing Public Life, Topos, 61, 16-22. Gosling, D. and Gosling, M.C., 2003. The Evaluation of American Urban Design: A Chronological Anthology, Wiley-Academy, Great Britain. Grint, K., 1998. alma Sosyolojisi, Eds. Bozkurt, V., Alfa Basm Yayn, stanbul. Grsoy, M., Yldrm, M. veYksel, H., 2002. stanbul Kentinde zm Gerektiren Arterlerin Hz lm Methoduyla Belirlenmesine Ynelik Bir alma, 1. Uluslaras Kentsel Tasarm Bulumas Uluslararas Sempozyum, Mimar Sinan niversitesi Yaynlar, stanbul. Harvey, D.,1996. Postmodernliin Durumu, Metis Yaynlar, stanbul. Hashimoto, S. and Dijkstra, R., 2002. Biggest Brother; GPS and the Liberation of Architecture, Hunch: Berlage Institute Report, 5, 102-115. Hauptmann, D., 2006. The body in architecture, 010 Publishers, Rotterdam. Hoete, A., 2003. ROAM: Reader On The Aesthetics Of Mobility, Black Dog Publishing, London. Hubbard, P., 2006. City, Routledge, London. Ik, E.., 2005. Mekann Toplumsal Kuruluu, Mimar.ist, 1, 39-41. MP, 2008. stanbul Metropolitan Alannn Ulatrma (www.arkitera.com, alnd tarih: 21.12.2008) Sistemi Raporu

Jong, A. and Schuilenburg, M., 2006. Mediapolis: popular culture and the city, 130-149, 010 Publishers, Rotterdam. Karaman, A., 2002. Kentsel Tasarmda Kuramsal Yap, 1. Uluslaras Kentsel Tasarm Bulumas Uluslararas Sempozyum, Mimar Sinan niversitesi Yaynlar, stanbul. Koyuncuolu, E., 2008. Temas: Disiplinleraras Bir Proje-Gsteri Sanatlar ve Mimari (www.emrekoyuncuoglu.net, alnd tarih: 04.01.2009) Kuban, D., 1998. stanbul Bir Kent Tarihi, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul. Kuban, D., 2003. Halkla Birlikte Bir ada Kent Sylemi zerine, Cogito, 35, 142151. Laborit, H., 1990. nsan ve Kent, Ens. Onaran, B., Payel Yaynlar, stanbul. Lefebvre, H., 1996. Modern Dnyada Gndelik Hayat, Metis Yaynlar, stanbul.

83

Lenntrop, B., 2003. The Drama of Real-Life in a Time-Geographic Disguise, (hal.archivesouvertes.fr/docs/00/32/58/65/PDF/dudekBlaise_kvd08_final _hal.pdf, alnd tarih 22.12.2008) Lores, J.R., 2006. City Profiles: Sao Paulo, in Cities, Architecture and Society: 10th International Architecture Exhibition; 1, 97-105, Marsilio Editori, Windsor Books, Oxford. Lootsma, B., 2000. Erotic Maneuvers; Jan Kapsenberg's Research into Gay Software, Hunch: Berlage Institute Report, 2, 22-31. Maas, W., 2003. Five minutes city: architecture and [im]mobility: forum and workshop Rotterdam 2002, Episode Publishers, Rotterdam. Manzini, E. ve Jegou, F., 2003. Sustainable everyday: scenarios of urban life, Exhibition catalogue.
Mirti, S., 1999. A Little Guide To Tokyo Voids, Hunch: Berlage Institute Report, 1,

44-47. Ocak, E., 1996. Kentin Deien Anlam, Birikim, 86-87, 32-41. Oktay, A., 1991. Zaman Sorgulamak, Remzi Kitabevi, stanbul. Omacan, S., 2001. Zaman mekan deneyimi canllarda yaam alan belirleme, Yksek Lisans Tezi, .T.. Fen Bilimleri Enstits, stanbul. zcan, H., 2008. stanbul'da kentsel yaylmann yapay sinir alar ile ngrleri, Yksek Lisans Tezi, .T.. Fen Bilimleri Enstits, stanbul. Ophius, H., 2002. Un-common Spaces, Topos, 38, 6-12. Portugali, J., 1999. Self-Organizing and The City, Springer, Berlin. Read, S. ve Pinilla, C., 2006. Visualizing the invisible: towards an urban space, Techne Press, Amsterdam. Sennet, R., 2006. Viewpoints: Architecture and the city, in Cities, Architecture and Society: 10th International Architecture Exhibition; 1, 86-87, Marsilio Editori, Windsor Books, Oxford. Sezer, C., 2003. Resistance Places (Gaziosmanpasa and Sultanbeyli/Istanbul, Turkey), Master Thesis, TUDelft, Delft. Soja, E., 1999. Lessons in Spatial Justice, Hunch: Berlage Institute Report, 1, 98107. Sorkin, M., 2001. Traffic in Democracy, in Cities in transition, 296-313, Eds. Graafland, A., 010 Publishers, Rotterdam.

84

Soykan, .N., Keskin, F. ve Dellalolu, B.F., 2003. Adorno ve Yapt, Cogito, 36, 37-64. Stokes, M., 2002. Gndelik Yaam Tanmak, Kltr Fragmanlar-Trkiyede Gndelik Hayat, 321-336, Hazrlayanlar: Kandiyoti, D. ve Saktanber, A., Metis Yaynlar, stanbul. Suner, A., 1999. Hong Kong'tan stanbul'a Kent Fragmanlar, Defter, 38, 89-112. Tan, P., 2003. Kentsel Mekanda Bireysel zgrlk Araynda Bir topyac: Yona Friedman, Yap, 257, 56-58 Topuz, S., 2008. stanbul ilindeki toplu tama yolculuk taleplerinin yapar sinir alaryla modellenmesi, Yksek Lisans Tezi, .T.. Fen Bilimleri Enstits, stanbul. Thomas, C., 2008. Homezones go downtown (www.pedestrians-int.org, alnd tarih: 21.12.2008) Velibeyolu, K. ve Genel, Z., 2002. Enformasyon ann Deien Kamu Mekanlarnda Kentsel Tasarm, 1. Uluslaras Kentsel Tasarm Bulumas Uluslararas Sempozyum, Mimar Sinan niversitesi Yaynlar, stanbul. Verheyen, M., 2003. Travel is Dead; Long Live Travel, in Five minutes city: architecture and [im]mobility: forum and workshop Rotterdam 2002, 294-299, Eds. Maas, W., Episode Publishers, Rotterdam.

85

ZGEM

1980, Afyon doumlu olan Ayten Bademir, 1998 ylnda Bursa Erkek Lisesinden mezun olmutur. 1999 ylnda balad .T.. Mimarlk Fakltesi Mimarlk Blmnden 2004 ylnda mezun olmu ve Disiplinler Aras Kentsel Tasarm Yksek Lisans Programnda eitimine devam etmitir.

86