Gemi Mühendisliği ve Sanayimiz Sempozyumu, 24-25 Aralık 2004

MAKİNA DAİRESİ DİZAYNINDA EKONOMİK OLARAK BORU BOYUTLARININ BELİRLENMESİ
Doç.Dr. Osman Azmi ÖZSOYSAL1 ÖZET Günümüzde boru kayıplarının hassas ve doğru hesaplanması son derece önemli olmakla birlikte, boru devresinin tasarımı sırasında seçilecek boyutların ekonomik açıdan önemi de inkar edilemez. Bu makalede devre tasarımı sırasında sürtünme kayıplarının ekonomi kavramı ile birlikte nasıl değerlendirilebileceği sunulmaktadır. Makina dairesi yerleşimi ve devre tasarımı yapılırken, öncelikle ekonomik açıdan en az uzunlukta boru tesisatı çekilmesi öngörülmeli, devre ihtiyacına göre seçilecek boru tipi belirlendikten sonra en az sürtünmeye sahip borunun kullanılması öngörülmeli, daha sonra bu makalede kullanılması önerilen hesaplama yolu ile boru çapı belirlenerek ilk maliyet ve işletme masraflarının en az olması sağlanmalı ve ancak ondan sonra sürtünme kayıpları hesabına geçip en uygun pompa seçilmelidir. Anahtar kelimeler : Boru iç çapı, Sürtünme kaybı, Amortisman, Ekonomik analiz 1. Giriş

Gemilerin seyrini sağlayan sevk sistemidir. Sevk sisteminde ana makinanın önemli yeri vardır. Ana makinanın işlevlerini yerine getirebilmesini ve yardımcı makinalarla tam uyum içerisinde çalışabilmesini sağlayan donanım ise boru devreleridir. Boru devrelerinin hesabı hem seyir güvenliği hem de ekonomik açıdan ayrı öneme sahiptir. Makina dairesi yerleşimi yapılırken boru devre elemanlarının dağınıklığına izin verilemez. Devreyi oluşturan ve tamamlayan elemanların olabildiğince birbirine yakın ve toplu konuşlandırılması, gerektiğinde devre elemanlarına tamir-bakım-tutum amaçlı müdahaleler için erişim ve çalışma kolaylığı sağlanacak şekilde yerleştirilmesi istenir. Genel yerleştirmenin nasıl yapılacağına karar verildikten sonra, ana makina ve yardımcı donanımı İstanbul Teknik Üniversitesi, Gemi İnşaatı ve Deniz Bilimleri Fakültesi, Ayazağa Kampüsü, Maslak 34469, İstanbul Tel : (0212) 2856516, e-posta : ozsoysal@itu.edu.tr
1

365

Boru devresinde dolaşan akışkanın kütle debisi ya da hacim debisi miktarı ana makina ve yardımcıların işlevlerini yerine getirebilmeleri için bizzat üreticisi tarafından belirlenir. ilk maliyetin amortisman halinde değerlendirilmesi daha uygun olup. Pompalama problemlerinde ve pompa seçiminde ekonomik faktörler de gözönüne alınırsa. M ilk = 286. Pompanın karşılaması gereken toplam basma yüksekliği hem sürtünme kayıplarının hem de geometrik kod farkının fonksiyonu olup. Kullanılacak borunun uzunluğunun ekonomik açıdan irdelenmesi. yıllık bazda toplam maliyetin saptanmasını da ayrıca kolaylaştırır. hidrolik bilgisini gerektirir ve Bernoulli denklemi ile bulunur. akışkan debisi ve akışkan yoğunluğu gözönüne alınmaktadır. İşletme masraflarıyla da uyumlu olması açısından. Ekonomik Açıdan Masrafların En Aza İndirilmesi Her bir boru devresine özgü ve özel bir boru çapı değerinin olabileceği ve o çap değerinin ekonomik açıdan en uygun. geçeceği yolun en kısa olmasını gerektirir. Yalnızca sözü edilen üç etkene göre pompayı seçmek. Genel yerleştirme planı pompalar tarafından hareketlendirilen akışkanların emildiği ve basıldığı noktaları sabitler. ekonomik gözlükle probleme bakılmadığını gösterir. bakımtutum masrafları ve donanım maliyeti ile doğru orantılı değişmektedir. Boyut kavramı uzunluk ve çaptan oluşan iki özelliği kapsar. Claude tarafından verilen amortize edilmiş ilk maliyet.09(a + b )(F + 1)χD 3 2 (1) Burada : : Amortize edilmiş ilk maliyet (YTL/yıl) Milk a : Amortisman oranı (%) b : Bakım-tutum masraflarının donanım ilk maliyetine oranı (%) 366 . pompanın karşılaması gereken toplam basma yüksekliği. Günümüzde pompa seçimi yapılırken. temelde boru iç çapının üstel değişiminin bir fonksiyonudur ve aynı zamanda amortisman oranı. Aranılan çap değeri için öncelikle amortize edilmiş ilk maliyeti formüle etmek gerekir. Ekonomik değerlendirmeler ışığında ilk maliyet ve işletme masraflarını en aza indiren sadece tek bir boru çapı vardır ve boru devresine özgü bu çap değerinin nasıl bulunacağı ilerleyen bölümlerde ele alınacaktır. ilk maliyet ve işletme masraflarını en aza indiren değer olacağını düşünmek şüphesiz mühendislik açısından ihmal edilemeyecek bir değerlendirmedir. Boru devresinin ilk maliyeti üzerine çalışmalar eski tarihli olmasına rağmen Claude[1] tarafından ortaya konulan ampirik formül günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. her devre için ayrı ve özel bir boru iç çapı değerinin bulunacağı görülür. Dolayısıyla emiş noktası ile basma noktası arasındaki geometrik kod farkı sabit kalır. Boru hattının izleyeceği yol makina dairesi yerleşiminin ancak izin verebildiği ölçüde kısa olacaktır. Makale isminde ekonomik değerlendirmeler ışığında boru boyutlarının saptanması yer almaktadır. Gemi İnşaatı ve Gemi Makinaları Mühendisleri tarafından nerelerden geçeceği kararlaştırılan boru devresinin toplam uzunluğu ise pompanın karşılaması gereken sürtünme yükünün büyüklüğünü gösterir. 2.birbirine bağlayan boru hattının toplam uzunluğunun olabildiğince kısa olması tercih edilmelidir.

donanımın ilk maliyet içerisindeki payı (%) : İç çapı 2 inç veya 0. Amortize edilmiş ilk mal oluş bedelinin boru iç çapına bağlı değişimi Benzer düşünceler işletme masrafları için de sergilenebilir. 367 . 1 nolu formüldeki değişkenlerden amortisman oranı (a) için %10. Pompa gücü (P) karşılanması gereken basma yüksekliği. çapı 2 inç olan borunun 1 metresinin fiyatı olarak 1 YTL olarak alınmıştır. yıllık bakım-tutum masraflarının toplam ilk mal oluş bedeline oranı (b) için %1.F χ D : Vana. Boru iç çapı (D) değişken seçilerek amortize edilmiş ilk mal oluş bedelinin değişim grafiği Şekil 1’de verilmiştir. destek vs. dirsek. flenç. Şekil 1. hacimsel debi ve yoğunlukla doğru orantılı olup. kaynak. İşletme masraflarının sadece pompayı tahrik eden elektrik motoruna verilen gücün maliyeti olarak düşünebiliriz. vana vs cinsinden donanımın bedelinin toplam ilk mal oluş bedeline oranı (F) için %675. Küresel ölçekte ekonomik açıdan bakıldığında birim kWh enerjinin maliyeti 0.1 $ veya günümüzde eşdeğeri olan yaklaşık olarak 0.05 m olan borunun 1 metresinin bedeli (YTL) : Tasarlanan boru devresindeki borunun iç çapı (m) olmaktadır.15 YTL alınmaktadır. Grafik değişimin görülmesi amacıyla.

İşletme masrafları Mişletme hesaplanırken 1 M işletme = 1000 κQh kayıp γg 1 ηpompa (3) formülü yeterli bir yaklaşım verecektir. Weisbach. hem boru boyutları. ABD’de Hazen-Williams. Yukarıdaki (4) nolu formülde L sembolü ile devredeki montajlanan toplam boru uzunluğu ve dirsek vana gibi donanımın yarattığı basınç düşmesini yaratacak eşdeğer boru uzunlukları toplamı da gözönüne alınmıştır. γ : Basılan akışkanın yoğunluğu (kg/m3). birim kWh enerji maliyeti (κ) için 0. Kayıpları gösteren basınç düşme terimi hkayıp ise literatürde ilk kez 1775 yılında Chezy taraından ortaya atılan daha sonraları Darcy. g : Standard yerçekimi ivmesi (9. Toplam basma yüksekliği (H) emilen ve basılan depolar arasındaki geometrik kod farkı (hgeometrik) ve sürtünmeden ağırlıklı kaynaklanan basınç düşmesinin (hkayıp) lineer toplamından oluşur. 5 nolu formüldeki değişkenlerden. 368 . AB’de ColebrookWhite tarafından geliştirilen ampirik formüllerle yeterince hassas hesaplanır. genel yerleştirme planına göre değişmeyen sabit değere sahiptir. Fakat basınç düşmesi hem kapasite. Eytelwein. H : Karşılanan toplam basma yüksekliği (mSS). h kayıp = λ veya L V2 D 2g (4) h kayıp = λL 8 Q π2g D5 2 Burada λ boyutsuz sürtünme katsayısı olup. Eğer (4) nolu formül (3)’de yerine konulursa. yaşlanma vs gibi etkilere bağlı olarak değişim gösterir. Geometrik kod farkı. Fanning gibi araştırmacıların isimleriyle anılan formül ise hesaplanır.8 m/s2) olarak tanımlanır. Burada yeni tanımlanan κ sembolü birim kWh enerjinin maliyetini göstermektedir.15 YTL.1 P = 1000 QHγg (2) formülüyle hesaplanır. boru iç yüzey sürtünme profiline. İşletme masraflarının grafik değişimini görebilmek için. işletme masrafları M işletme = 8 1000 κγλLQ3 π2ηpompa D5 (5) bağıntısından kolaylıkla hesaplanabilir. Burada Q : Basılan akışkanın hacimsel debisi (m3/s).

09(a + b )(F + 1)χD 2 + 0.devrede dolaşan akışkanın yoğunluğu (γ) için 1000 kg/m3. Yıllık toplam giderin (Mtoplam) hesaplanması için (1) ve (5) nolu denklemleri birleştirmek gerekir.002.02 m3/s. M toplam = 286. eşdeğer boru uzunluğu (L) için 100 metre.14 ve pompa mekanik verimi (ηpompa) için %90 değerleri uygun bulunarak seçilmiştir. boru 369 . devrede dolaşan akışkan hacimsel debisi (Q) için 0. π katsayısı yerine 3. boru içi sürtünme katsayısı (λ) için 0. Yukarıdaki veriler kullanılarak işletme masraflarının boru iç çapına bağlı değişimi Şekil 2’de gösterilmiştir. Şekil 2. Görüleceği üzere sadece örnek veriler kullanılarak yapılan değerlendirme ışığında örnek devre için masrafları en aza indiren sadece tek bir boru iç çapı değeri olduğu görülmektedir. İşletme masraflarının boru iç çapına bağlı değişimi Eğer amortize edilmiş ilk maliyet değerleri ile işletme masrafları toplanacak olursa yıllık bazda belirli bir boru devresi için yapılacak harcama ortaya çıkar.008 3 κγλLQ3 π2ηpompa D5 (6) Yıllık toplam harcamaları gösteren (6) nolu formülün grafik değişimi Şekil 3’de verilmiştir. Toplam işletme masraflarında enerjinin birim fiyatının kullanıldığı.

“Optimum Pipe Size Selection”. Makina dairesi yerleşimi sırasında boru devreleri tasarımlanarak.. 1978 370 . Kaynak : [1] Claude B. Mühendislerin ekonomik analize önem vermesi. pompa seçimine geçmeden önce mutlaka ekonomik analiz yapılarsa. Sonuç Günümüzde boru devre hesaplarına yeterli özen gösterilmediği için. Şekil 3. Houston.devresinin yılda kaç gün ve kaç saat hizmet verdiğine ilişkin bir düzeltmenin yapılması gerektiği de unutulmamalıdır.N. Gulf Publishing Company Book Division. mevcut durumda boru çapları pompa giriş-çıkış ağız çap değerlerine bağlı olarak seçilmektedir. ISBN 0-87201-650-1. ekonomik analiz yapılamamakta. yatırım masraflarını azaltan. Yıllık toplam masrafların boru iç çapına bağlı değişimi 3. işletme masraflarını en aza indiren boru çap değerini tasarladıkları boru devrelerinde kullanmaları önerilir. yıllık bazda toplam giderleri en aza indiren sadece tek bir boru çapı değerinin var olduğu açığa çıkmıştır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful