1

FkeÀeF& keÀer ©HejsKee
1.0 jeceeJeleej l³eeieer ë J³eeqkeÌle Heefj®e³e SJeb keÀeJ³e keÀer cetue mebJesovee
1.1 J³eeqkeÌle Heefj®e³eye
1.2 ke=Àefle³ee@B
1.3 keÀeJ³e keÀer cetue mebJesovee
1.3.1 ieerleekeÀer DeJeOeejCee SJeb keÀefJe-Oece&
1.3.2 meeceev³e Jeie& kesÀ Òeefle mebJesoveMeeruelee
1.3.3 efJeêesn keÀe mJej
1.3.4 mebIe<e& SJeb efpepeerefJe<ee
1.3.5 DeelceefJeMJeeme
1.3.6 keÀce&þlee keÀe cenlJe
1.3.7 Òesce SJeb efJejn
1.3.8 efve<keÀ<e&

1.0 GÎsµ³e (Objectives)
jeceeJeleej l³eeieer peer keÀe pevce 8 pegueeF& 1925 keÀes cegjeoeyeeo (G. Òe.) keÀer mecYeue
lenmeerue kesÀ kegÀjkeÀeJeueer veecekeÀ ieBeJe ceW SkeÀ l³eeieer ye´ecnCe HeefjJeej ceW ngDee Lee ~ FvekeÀe HeefjJeej
peceerboej HeefjJeej Lee efkebÀleg cegkeÀocesyeepeer kesÀ keÀejCe GvekeÀer DeeefLe&keÀ efmLeefle o³eveer³e nesleer ieF& Deewj
Jes SkeÀ ceecetueer efkeÀmeeve HeefjJeej kesÀ ªHe ceW jn ie³es~ l³eeieerpeer keÀe ye®eHeve Yeer DeeefLe&keÀ DeYeeJeeW Deewj
keÀefþve mebIe<eeX ceW yeerlee~ ®eej YeeF& Je SkeÀ yenve kesÀ yeer®e ³es meyemes yeæ[s Les~ HejbHejeiele ye´eïeCe
mebmkeÀejeW Jeeues HeefjJeej ceW Heueves kesÀ yeeJepeto FveceW HejbHejeDeeW kesÀ Òeefle efJeêesn keÀer YeeJevee Leer~ FmekesÀ
efueS FvnW ceej Yeer Keevee Heæ[leer Leer~
FvekeÀer DeejbefYekeÀ efMe#ee mebYeue ceW ngF&~ ®eboewmeer mes yeer.S keÀjves kesÀ yeeo ³es Sce.S. keÀjves kesÀ
efueS efouueer Dee ieS~ Fmeyeer®e 1941 cesb ner FvekeÀe efJeJeen nes ie³ee~ Helveer DeveHeæ{ nesves kesÀ meeLemeeLe yeopegyeeve Yeer Leer~ Deleë Helveer mes venerb yeveer~ peerJeve ceW Deeies yeæ{ves Deewj Heæ{ves keÀe Òeeslmeenve
cee@B mes efceuee~ Sce.S keÀer Heæ{eF& kesÀ owejeve ner FvekeÀer keÀefJeleeS@B ÒekeÀeefMele nesves ueieer LeeR~ FvekesÀ
meeefneql³ekeÀ J³eeqkeÌlelJe keÀes Deeies yeæ{eves ceW ceneJeerj DeefOekeÀejer keÀe efJeMes<e ³eesieoeve jne~

2
mJeeleb$³eesÊej efnboer ieerefle keÀeJ³e HejbHeje ceW Jeefjÿ ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieerpeer Del³eble ner
mebJesoveMeerue Les~ FvneWves peerJeve kesÀ ienjs DevegYeJeeW keÀes ieerleeW ceW {euee~ l³eeieerpeer keÀe ye®eHeve lees
mebIe<e&Meerue Lee ner, ³egJeeJemLee ceW Yeer DeHeves DekeÌKe[ mJeYeeJe kesÀ keÀejCe FvnW DeveskeÀ keÀefþveeF³eeW mes
iegpejvee Heæ[e~ yekeÀewue #esce®ebê megceve ³es mJeYeeJe mes DekeÌKeæ[, DeeoleeW mes DeeJeeje, leyeer³ele mes
efpeodoer Deewj Dee®ejCe mes yesno legvekeÀefcepeepe Les~ FvekesÀ yengle mes meeLeer FvekesÀ J³eeqkeÌlelJe keÀes
Demebieefle³eeW Deewj efJejesOeeYeemeeW keÀe Sueyece keÀnles Les~ GveceW SkeÀ lejHeÀ Ye³ebkeÀj veHeÀjle Leer lees
otmejer Deesj Demeerce Òesce~ peneB Jes DeeefmlekeÀ cetu³eeW keÀes keÀesmeles jns, JeneR cebefoj keÀer osnjer Hej cemlekeÀ
Yeer PegkeÀeles jns~ mJe³eb DeYeeJeeW ceW peerless ngS Yeer Jes DeHeves mes p³eeoe pe©jleceboesb keÀer mene³elee keÀjles
jns~ mJeYeeJeiele ³es ner Demebieefle³eeB GvekesÀ ieerleeW ceW Yeer ÒekeÀì ngF& nQ ~ Jemlegle ë peerJeve kesÀ ³es DebOesjs
ner GveceW Jen MeeqkeÌle Yejles jns efkeÀ GvneWves meye lejHeÀ ieerleebs kesÀ ceeO³ece mes metjpe keÀe Gpeeuee
HewÀuee³ee~

1.2 ke=Àefle³eeB
keÀefJelee mebûen – ve³ee Ketve, DeeþJeeB mJej, ceQ efouueer ntB, meHeves cenkeÀ Gþs, iegueeye Deewj
yeyetue Jeve, ieerlee ngDee oo&~
GHev³eeme - meceeOeeve

1.3 keÀeJ³e keÀer cetue mebJesovee jeceeJeleej l³eeieer kesÀ ieerleeW ceW peerJeve keÀer ienve DevegYetefle³eeB cegKeefjle ngF& nQ~ ieerle keÀes Jes
ceveg<³e peerJeve keÀes yesnlej yeveeves keÀe ceeO³ece ceeveles Les ~ peerJeve ceW peneB Yeer GvnW efJe[byeveeSB efoKeerb,
GvekeÀe efJejesOe GvekesÀ ieerleeW ÒekeÀì ngDee nw~ meeceev³epeve kesÀ Òeefle ienve mebJesovee, DeemLee Deewj
efJeMJeeme kesÀ meeLe-meeLe mebIe<e& Deewj efJeêesn keÀe YeeJe FvekesÀ ieerleeW ceW ÒecegKe ªHe mes efceuelee nw~ FvekeÀe
mebef#eHle efJeJes®eve ³eneB efo³ee pee jne nw ~
1.3.1

ieerle keÀer DeJeOeejCee SJeb keÀefJeOece& -

l³eeieer peer kesÀ efueS keÀefJelee ³ee ieerle efueKevee ceveg<³e peerJeve keÀes yesnlej yeveeves keÀe ner SkeÀ
meeLe&keÀ Òe³eeme jne nw~ FmeerefueS efpeme lejn Oetefceue ves keÀefJelee keÀes Yee<ee ceW `Deeoceer nesves keÀer
leceerpe' keÀne Lee, Jewmes ner jeceeJeleej l³eeieer Gmes `Deeoceer keÀer Meyoce³e lemJeerj' ceeveles nbwieerle ke̳ee nQ, efmeHe&À íboeW ceW mepeeF&, Deeoceer keÀer Meyoce³e lemJeerj nw~ peerJeve mes ienjs
pegæ[eJe kesÀ keÀejCe ³es ceeveles jns efkeÀ FvekesÀ ieerle ceve keÀer ienjeF& mes efvekeÀues nbw, peerJeve keÀer DecejeF& mes
efvekeÀues nQ~ GveceW Jen MeeqkeÌle nw efkeÀ ³eefo efkeÀmeer keÀer peerJeve veewkeÀe [ieceiee jner nes lees Jes Gmes meneje
Yeer os mekeÀles nbw~ Gvecesb mebIe<e& keÀjves keÀer ÒesjCeeoe³eer MeeqkeÌle nw~ [ieceieeF& veeJe peye-peye Yeer efkeÀmeer
keÀer ieerle ves nBmekeÀj efkeÀveeje os efo³ee~ keÀeJ³e keÀe Oece& ner peiele keÀu³eeCe keÀjvee ceevee ie³ee nw~
jeceeJeleej l³eeieer ves Yeer peerJeve keÀe meJe&mJe nesce keÀj, peerJeve kesÀ meejs neme-Guueeme DeHeves ieerleeW ceW
meceeskeÀj GvnW ceeveJe peiele kesÀ keÀu³eeCe kesÀ efueS Òemlegle efkeÀ³ee nw~Deepe peneB Òel³eskeÀ J³eeqkeÌle OeveJewYeJe Deewj ³eMe keÀer ÒeeeqHle kesÀ efueS kegÀí Yeer keÀjves keÀes lew³eej nw, JeneB keÀefJe l³eeieer keÀer mHeä Iees<eCee

3
nw efkeÀ Jes mJeCe& kesÀ neLeeW DeHeveer keÀuece veneR yes®eWies~ cesjs ieerle jns peerJeveYej ®eens keÀejeJeeme Yeesieles~
uesefkeÀve ceQ iegcejen mJeCe& keÀes DeHeveer keÀuece venerW yes®etBiee~ keÀefJe l³eeieer peeveles nwb efkeÀ ueesieeW ceW
F&ceeve keÀes Kejeroves keÀer nesæ[ ueieer nbw~ mece³e Flevee keÀefþve Dee ie³ee nw efkeÀ De³eesi³e SJeb ceeveJe efJejesOeer
MeeqkeÌle³eeB ner Deepe meHeÀue nes jner nw ~ FmeerefueS jsefiemleeve DeHeves Petþs Denb ceW GÐeeveeW keÀes Kejeroves
keÀer ef]peo HekeÀæ[s yewþe nw uesefkeÀve ieerlekeÀej keÀer ceeveJe peerJeve kesÀ Òeefle efveÿe Deewj F&ceeveoejer Fleveer
DeefOekeÀ nw efkeÀ Jen YeeweflekeÀ megKeeW kesÀ efueS DeHeves ceve keÀer me®®eer YeeJeveeDeeW keÀes ve yes®eves keÀes ¢æ{Òeefle%e nw ~ Jen DeHeves ieerleeW keÀes efJe%eeHeve ceeefuekeÀeW keÀe Devegieceve keÀjves Jeeuee veneR yeveevee ®eenlee~
metveer keÀeue keÀesþjer ceW meejer Gce´ efyelee osvee Gmes cebpetj nw efkebÀleg Oeve-³eMe Deeefo kesÀ ceesn ceW Heæ[keÀj
Jen keÀefJe-Oece& keÀes yes®evee veneR ®eenlee~
keÀefJe keÀer ceev³elee nw efkeÀ me®®es Deewj meeLe&keÀ ieerleeW ceW peie Yej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee
DeefYeJ³ekeÌle nesleer nw~ peye efkeÀmeer kesÀ ogKe yengle DeefOekeÀ yeæ{ peeles nQ lees DeeBKeeW mes DeeBmet Yeer metKe
peeles nw~ Ssmes ogKeesb keÀes DeefYeJ³eeqkeÌle osvesJeeues ieerle ner keÀeuepe³eer nesles nQ~ mece³e keÀer Oeeje ceW yenkeÀj
Jes efceìles veneR nQ~ieerlekeÀej l³eeieer peer Yeer DeHeves ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes ueesieeW kesÀ ogKe-oo& keÀes J³ekeÌle
keÀj GvekesÀ peerJeve ceW KegefMe³eeB ueevee ®eenles nQ~ Jes ceeveles nQ efkeÀ oerHekeÀ mJe³eb kesÀ efueS veneR peuelee~
Jen otmejeW keÀes Gpeeuee osves kesÀ efueS ner mJe³eb keÀes peueelee nw~ met³e& Yeer Hetjs efJeMJe keÀes jesMeveer Deewj
Tpee& osves kesÀ efueS Deeie ceW leHelee nw~ HetÀue Gme J³eeqkeÌle keÀes Yeder megiebOe oslee nw, pees Gmes [eue mes
leesæ[keÀj Deueie keÀj oslee nw~ efnceeue³e keÀes yeæ[HHeve Yeer FmeerefueS efceuee nw ke̳eeWefkeÀ GmekeÀer DeeBKeeW mes
peerJeveoeef³eveer iebiee efvekeÀueer nw~ Fme lejn Fve meYeer keÀer meeLe&keÀlee otmejeW kesÀ keÀu³eeCe ceW ner efveefnle
nw~ þerkeÀ Fmeer lejn keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer Yeer DeHeves peerJeve kesÀ ogKeeW ceW leHekeÀj ieerle efueKeles nQ
Deewj GmekesÀ ceeO³ece mes ueesieeW keÀes Òesefjle keÀj GvekesÀ peerJeve keÀes megKece³e yeveeves keÀe Òe³eeme keÀjles nQ~
Jes DeHeves ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes ueesieeW kesÀ Yeerlej efíHeer Deeoefce³ele Keespeles nQ~ GvekeÀer DeeBKeeW ceW efíHeer
veceer keÀes leueeMeles nQ, Deewj Gme veceer kesÀ keÀejCeeW keÀer Heæ[leeue Yeer keÀjles nw~ efveM®e³e ner Ssmee
mebJesoveMeerue keÀefJe efmeHe&À DeHeves efueS kegÀí veneR ®eenlee~ FmeerefueS Jen mHeä ©He mes Ieesef<ele keÀjlee nw
efkeÀ efpeme ieerle ceW ³ee®evee efíHeer nes, Jen mJej GmekeÀe veneR nwb~
1.3.2 meeceev³e Jeie& kesÀ Òeefle mebJesoveMeeruelee
keÀefJe l³eeieer oerve –nerve SJeb mebkeÀìûemle ogKeer ueesieeW kesÀ Òeefle yesno mebJesoveMeerue nQ~
FmeerefueS Jes ceeveles nQ efkeÀ GvekeÀer DeeBKeesb keÀes DeeBmegDeebs mes [gyee osves kesÀ efueS SkeÀ Goeme vepej ner
He³ee&Hle nw~ Jes mJe³eb DeHeves peerJeve keÀes DekeÀejLe yevee efoS peeves ³ee mebHetCe& peerJeve keÀes efJe<e mes venuee
efoS peeves keÀer efJe[byevee menves keÀes lew³eej nwb uesefkeÀve ueesieeW keÀes letHeÀeve Pesueles ngS veneR osKevee ®eenles~
Jes mJe³eb DeeBOeer mes DeHevee ceve yenueekeÀj Yeer DeHeves meejs HegC³eeW keÀe HeÀue otmejeW keÀes osves kesÀ efueS lelHej
nQ efpememes GvekeÀe peerJeve megKeer nes peeS~ `cesjer LekeÀve Glej pee nQ' ieerle ceW FvneR LekesÀ-nejs
cegmeeefHeÀjeW keÀer mesJee keÀjves mes keÀefJe keÀes DeHeveer LekeÀve Glejleer Òeleerle nesleer nw~ keÀefJe ceevelee nw efkeÀ
peerJeve keÀer meeLe&keÀlee ogKeer ceeveJelee keÀer mesJee keÀjves ceW nw~ FmeerefueS efkeÀmeer jesvesJeeues kesÀ DeesþeW Hej
DeHeveer cegjueer jKe osves mes GmekeÀer DeHeveer le=<Cee Kelce nes peeleer nw~ Jen peevelee nw efkeÀ Heeveer keÀes HegC³e
leYeer efceuelee nw peye Jen efkeÀmeer H³eemes J³eeqkeÌle keÀer H³eeme yegPeeS~ efkeÀmeer ³ee®ekeÀ keÀes oeve oskeÀj
GmekeÀe DeeMeerJee&o uesves mes ner oeveer keÀes mJeie& efceueleer nw~ efkeÀmeer peªjlecebo J³eeqkeÌle keÀe Keeueer Hee$e
Yej osves mes Deelcemeblees<e lees neslee ner nw, DeHeveer DeeJeM³ekeÀleeSB Yeer Hetjer nes peeleer nwb~ Fmeer keÀejCe
cegeqkeÌle keÀer ueeue®e efoueevesJeeues F&MJej keÀer Hetpee keÀjves kesÀ yeoues keÀefJe efkeÀmeer mebkeÀìûemle veeefJekeÀ keÀes
DeHeveer HeleJeej Lecee osvee DeefOekeÀ Þes³emkeÀj mecePelee nw~

Jes Hetpes pee jns nQ~ ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nQ Deewj Devegke=Àefle³eeW Hej HetÀue ®eæ{ jns nw~ Gpeeuee DeeBieveDeeBieve ieerle megveelee efYe#ee ceeBie jne nw Deewj metjpe Jeeuee cegkegÀì ueieekeÀj DebOesje yesjeskeÀ ìeskeÀ Ietce jne nw~ ueesie Dev³ee³e keÀe meeLe os jns nQ Deewj jece keÀer cetefle& ieæ{ jns nwb~ ÒeefleYeeMeeueer yegeqOopeerJeer Jeie& Yeer Heoemeerve ueesieeW keÀer ®eeìgkeÀeefjlee ceW pegìe nw~ ueesie iebiee kesÀ efkeÀveejs jnkeÀj Yeer H³eemes nQ .3 efJeêesn keÀe mJej meeceev³e peve kesÀ peerJeve keÀes megKece³e yeveeves keÀer ³ener F®íe l³eeieer peer kesÀ ieerleesb ceW keÀner meeceeefpekeÀ HejbHejeDeesb kesÀ Òeefle efJeêesn yevekeÀj GYejer nw lees keÀner mebHetCe& J³eJemLee keÀe efJejesOe keÀjles ngS ¬eÀebefle keÀer ÒesjCee osleer nw~ Iej keÀer Kejeye DeeefLe&keÀ efmLeefle kesÀ keÀejCe l³eeieer peer keÀes ye®eHeve mes ner DeYeeJeeW kesÀ yeer®e mebIe<e&ce³e peerJeve peervee Heæ[e Lee~ meeLe ner Iejsuet HejbHejeDeesb kesÀ Òeefle Yeer FveceW Demeblees<e yeæ{lee jne~ ³ener Demeblees<e Deeies ®euekeÀj meceepe Deewj peerJeve ceW J³eeHle efJemebieefle³eeW kesÀ efJejesOe ceW Gûe ªHe uesves ueiee~ GvneWves mHeä Iees<eCee keÀj oer efkeÀ Hegjeleve J³eJemLee yeoue jner nw Deewj ³egJee Jeie& ve³ee ³egie ueskeÀj Dee jne nwHegjeleve J³eJemLee yeoueleer.3.4 ³ener mebJesoveMeeruelee `peye Jes ve³eve ³eeo Deeles nwb' ieerle ceW Yeer efoKee³eer osleer nw~ keÀefJe Gve efJeJeMe ueeWieeW kesÀ yeejs ceW mees®elee nw efpevnsb Oeve kesÀ DeYeeJe ceW efJeJeen kesÀ mLeeve Hej efyekeÀles mece³e Yeer jesves lekeÀ keÀer Deepeeoer veneR efceueleer~ Jes yesoer kesÀ meele HesÀjs Yeer kesÀJeue uee®eejer cesb uesleer nwb~ mJe³eb keÀefJe keÀe peerJeve Yeer ogKeeW kesÀ yeer®e ner keÀjJeì ueslee jne nw efkebÀleg GvekesÀ ogKeeW kesÀ meeceves Gmes DeHevee ogKe íesìe ueieves ueielee nw .yebo jns lece keÀer cegùer cesb DeHevee iece nukeÀe ueielee nw peye Jes ve³eve ³eeo Deeles nwb~ 1. Gmemes lees De®íe HelePej ner nw~ ³egie kesÀ Ssmes Fefleneme keÀes keÀefJe yeouevee ®eenlee nw. Gme Gpeueer ®eeoj keÀes HeÀeæ[keÀj Jes Yeerlej keÀer meæ[leer lemJeerj efoKeevee ®eenles nQ~ Jes mHeä Ieesef<ele keÀjles nw efkeÀ Deye kegÀí efoveeW lekeÀ ieerle vener Deeie efueKeWies – efHeÀj efJeêesn. ve³ee ³egie ve³ee Ketve ueskeÀj ®euee Dee jne nw veF& veeJe pepe&j Hegjeves Hegefueve Hej efceueve keÀes Glejvee veneR ®eenleer nw~ J³eJemLee kesÀ Òeefle keÀefJe ceve keÀe ³en efJeêesn Gme meeceeefpekeÀ efJe<ecelee keÀe Yeer HeefjCeece nw. peneB iejerye efvejblej iejeryeer ceW efHemelee pee jne nw~ keÀefJe keÀer ¢efä Gve ueesieeW Hej Heæ[leer nw pees keÀnves kesÀ efueS mebefJeOeeve Üeje efoS ieS DeefOekeÀejeW kesÀ DeeOeej Hej mejkeÀej yeveeves Jeeues nQ efkebÀleg Jes YetKes-H³eemes jele ceW meæ[keÀ Hej efþþgjles ngS peerJeve peerves keÀes efJeJeMe nw~ keÀefJe keÀes ueielee nw efkeÀ Deepeeoer kesÀ veece Hej efpeme ceOegceeme kesÀ Deeves keÀer KegMeer cevee³eer peeleer nw.³es YetKes kebÀieeue efmekegÀæ[les meæ[keÀeW Hej jeleeW ceW efo³ee ie³ee vetleve efJeOeeve keÀe OJepe efpevekesÀ neLeeW ceW Fmemes lees HelePej De®íe Ssmes ceOegceeme yeoue oes meewiebOe efnceeue³e keÀer legcekeÀes ³egie keÀe Fefleneme yeoue oes~ Fefleneme yeoueves keÀer ÒejsCee osvesJeeues keÀefJe keÀes yeeieer Deewj efJeêesner mecePee peevee mJeeYeeefJekeÀ nw~ kegÀí ueesie Heeieue ³ee ceneveeefmlekeÀ Yeer keÀn mekeÀles nQ Hejbleg keÀefJe l³eeieer lees peceeves Yej kesÀ leceece yebOeveeW keÀes leesæ[keÀj yeieeJele keÀer Deeie megueieevee ®eenles nQ~ yeenj mes pees yengle De®íerDe®íer lemJeerj efoKee³eer osleer nw. yeieeJele efHeÀj mes efnbmee keÀes efHeÀj HegkeÀejlee ntB keÀesceue ieerleeW kesÀ iee³ekeÀ keÀe leepe mJe³eb ceQ Gleejlee ntB efpevekesÀ ceve nQ íueveer-íueveer kegÀí efove GvekesÀ oeie efueKetbiee Deye kegÀí efove keÀes megvees meeefLe³ees ieerle veneR ceQ Deeie efueKetBiee~ l³eeieer peer ves Jele&ceeve mece³e ceW J³eeHle efJemebieefle³eeW SJeb DebleefJe&jesOeeW keÀes Yeer Gpeeiej efkeÀ³ee nQ~ Deepe keÀe mece³e Ssmee nw efkeÀ ³eMe Deewj Òeefleÿe kesÀ nkeÀoej ueesieeW keÀer GHes#ee nes jner nw Deewj pees Demeueer nesves keÀe Ye´ce HewÀueeves ceW meHeÀue nQ.

DeeBKeeW keÀes jesles jnves keÀe Kego ceQves DeefOekeÀej efo³ee nw. Jes ner yetBoeW keÀes Heer pee jner nQ~ ueeue®e SJeb DeJemejJeeefolee Fme keÀoj yeæ{ ieF& nw efkeÀ ³ecegvee efkeÀ YeeBJej Keejs peue kesÀ meeiej mes [ueJee oer peeleer nw~ ®eeBoer kesÀ mebkesÀleeW Hej meY³elee vee®e jner nw~ keÀefue³eesb keÀer leepeieer Hetpee kesÀ keÀece veneR Deeleer Deewj yeemeer HetÀue cebefoj ceW ®eæ{eS pee jns nQ~ ³egJee MeeeqkeÌle keÀe GHe³eesie venebr efkeÀ³ee pee jne nw Deewj DevegYeJe kesÀ veece Hej yeææt{s ueesie Heoemeerve nQ~ Ssmes keÀefþve mece³e ceW ieerlekeÀej peceeves keÀes me®else keÀjlee nwefIej jne nw meye efoMeeDeeW ceW DeBOesje~ jesMeveer keÀe Ketve keÀj [euee efkeÀmeer ves~ ueeMe HetÀueeW keÀer leæ[Heleer nw ®eceve ceW~ efJe<e nJee ceW Deepe Yej [euee efkeÀmeer ves~ efyekeÀ ieF& nw Deye ef®ejeieeW keÀer ®ecekeÀ meer~ ke̳ee peiele keÀes ³en ve mecePeeves ®eueesies~ Fme Ieves DebOesjs keÀes otj keÀjves kesÀ efueS keÀefJe efvejblej Òe³elveMeerue nw~ Jen DeHeves ieerleeW keÀe ³ener ue#³e ceevelee nw efkeÀ keÀesF& meHevee HeeBJe Hemeejspeerlee ntB ceQ FmeerefueS lees keÀesF& meHevee HeeBJe ®euesiee~ keÀye keÀe peeie Gþe keÀesueenue peeves keÀye metjpe efvekeÀuesiee~ 1.oerHekeÀ efyekeÀ mekeÀlee nw efpemekeÀe Deblej p³eeseflecee&ve veneR nw~ Hej Debieejs keÀes Kejerovee ogefve³ee ceW Deemeeve veneR nw~ `efKeueewvee: SkeÀ GodyeesOeve' keÀefJelee Yeer Fmeer Deesj mebkesÀle keÀjleer nw~ keÀefJe kesÀ Devegmeej ogefve³ee GmekesÀ Heerís neLe OeeskeÀj FmeerefueS Heæ[er nw ke̳eeWefkeÀ Gmeves efkeÀmeer vegceeFMeIej ceW mepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee nw~ Gmes íueves kesÀ efueS ogefve³ee lejn-lejn kesÀ ³elve keÀjleer nw uesefkeÀve Fve yeelees keÀe Gme Hej keÀesF& ÒeYeeJe veneR Heæ[lee~ Jen efkeÀmeer meÊeeOeejer kesÀ neLeeW Hegpeves mes FvekeÀej keÀj oslee nw~ Gmes Helee nw efkeÀ meceepe kesÀ DebOesjs keÀes otj keÀjves Jeeues oerHekeÀ keÀes mJe³eb peuevee Heæ[lee nw~ FmeerefueS Gmes ogKe Pesuevee mJeerkeÀej nw efkebÀleg YeeweflekeÀ megKeesb kesÀ efueS mel³e keÀe meeLe íesæ[ves mes Jen mHe<ì ªHe ceW FvekeÀej keÀjlee nw.5 ke̳eeWefkeÀ j#ekeÀ J³eJemLee ner Ye#ekeÀ yeve ieF& nw~ efpeve IeìeDeeW keÀes peue yejmeevee ®eeefnS. ³eneR mes neB ³eneR mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw~ Fve keÀefþveeF³eeW Deewj efJeHejerle HeefjefmLeefle³eeW ceW Yeer ieerlekeÀej mebIe<e& keÀer ÒesjCee oslee nw~ GmekesÀ HeeBJe Yeues ner LekeÀve ves íerue [eues neW efkebÀleg Jen DeHeves DeeBmegDeeW mes . me®e keÀes ceQves megKe keÀer Keeeflej lepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee~ Fmeer lejn efpeboieer DeejbYe nesleer nw ieerle Yeer keÀefþve peerJeve efmLeefle³eeW kesÀ yeer®e ner efpeboieer kesÀ DeejbYe nesves keÀer ÒesjCee oslee nw~ keÀefJe kesÀ Devegmeej peneB lekeÀ vepej peeleer nw OegDeeB ner OegDeeB efoKeeF& oslee nw~ ®eejeW lejHeÀ jsefiemleeve nw~ efJeJeMelee Fme lejn nw efkeÀ Deeoceer KeguekeÀj jes Yeer veneR Heelee~ efkeÀmeer keÀcepeesj eflevekesÀ lekeÀ keÀe meceLe&ve Deewj meneje veneR efceuelee ~ efpeboieer Deewj Gpeeues kesÀ yeer®e keÀe Heoe& Yeer veneR Gþlee nw~ Goemeer meeLe peeieleer Deewj meeLe meesleer nw~ DeHeves DeefmlelJe mes ner ueæ[eF& nw efkebÀleg ³eneR mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw.3. nceejs nesþ DeekeÀj ceewle ®egbyeve mes efYeieesleer nw.ceve keÀe IeeJe nje jKeves keÀes Deve®eene nBmevee Heæ[lee nw~ oerHekeÀ keÀer Keeeflej Debieeje DeOejeW ceW keÀmevee Heæ[lee nw.ce©mLeue Hej megyen mes Meece lekeÀ yeeoue yejmeles nbw meceboj ceW yemes nwW nce ceiej peue keÀes lejmeles nbw.4 mebIe<e& SJeb efpepeerefJe<eeDeepe peye meye lejHeÀ ceeveJe-efJejesOeer µeeqkeÌle³eeB meef¬eÀ³e nQ. ieerlekeÀej mece³e kesÀ DebOesjs keÀes otj keÀjvee ®eenlee nw~ Fme Òe³eeme ceW Jen yesF&ceeve mece³e mes keÀesF& mecePeewlee veneR keÀjvee ®eenlee~ `DeHevee Denced veneR yes®etBiee' ieerle GmekesÀ Fmeer ¢æ{ mebkeÀuHe keÀes Gpeeieej keÀjlee nw~ Jen keÀefþve mece³e ceW Yeer efve[jlee mes mebIe<e& keÀjlee nw ke̳eeWefkeÀ GmekesÀ Yeerlej DebOesjs keÀes otj keÀjves keÀer Deoc³e DeemLee nw~ Jen Ieesef<ele keÀjlee nw efkeÀ Jener oerHekeÀ DebOesjs kesÀ neLeeW efyekeÀ mekeÀlee nw efpemekeÀe Deblece&ve p³eeseflecee&ve veneR nw.

Jen F&MJej kesÀ GþeS Yeer venebr Gþ mekeÀlee.5 – DeelceefJeMJeeme peerJeì Deewj pegPeeªHeve leYeer mebYeJe nw peye J³eeqkeÌle DeelceefJeMJeeme mes DeesleÒeesle nes~ keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer kesÀ ieerleeW ceW DeelceefJeMJeeme peien-peien ÒekeÀì ngDee nw~ SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej Meer<e&keÀ ieerle ceW keÀefJe ves ueIeglee kesÀ cenÊJe keÀes Òeefleefÿle keÀjles ngS Fmeer DeelceefJeMJeeme keÀes yeveeS jKeves keÀer ÒesjCee oer nw~ GmekesÀ Devegmeej H³eemes kesÀ Heeme kegÀDeeB venerb Deelee nw yeefukeÀ H³eemes J³eeqkeÌle keÀes kegÀSB kesÀ Heeme peevee Heæ[lee nw efkebÀleg ³en keÀneJele nw.6 keÀce&þlee keÀe cenÊJe – DeelceefJeMJeeme kesÀ DeefleefjkeÌle l³eeieer peer ves keÀce&þlee keÀe cenÊJe Yeer ÒeefleHeeefole efkeÀ³ee nw~ `meYeeSB yebo keÀj' keÀefJelee ceW peguetmeeW.3.6 otmejeW kesÀ peerJeve ceW nBmeer efyeKesjves kesÀ efueS cebefoj kesÀ efoS-mee peuelee nw~ Gmes efJeMJeeme nw efkeÀ meceepe keÀes jesMeveer Gmeer mes efceuesieer. npeejeW DeeBefOe³eeB DeeSB kegÀoeueer keÀes jnes Leeces legcneje ner efnceeue³e nw ~ 1. peye efceuesieer.3. jesMeveer cegPemes efceuesieer~ mebIe<e& FvekesÀ ieerleeW kesÀ ÒecegKe YeeJe kesÀ ªHe ceW J³ekeÌle ngDee nw~ keÀneR Jen Deveue keÀe Heg$e neskeÀj efo³es keÀes pevce osvesJeeues leHemeer Debieejs kesÀ onkeÀles leve kesÀ ªHe ceW ÒekeÀì ngDee nw lees keÀneR DeebOeer kesÀ ®eæ{ves Hej Yeer yegPeves mes FvekeÀej keÀjves Jeeues efoS kesÀ ªHe ceW~ Jen peevelee nw efkeÀ DeeBefOe³eeW kesÀ jes<e keÀes HeerkeÀj Yeer ÒekeÀeMe yeeBìves Jeeues efo³es keÀer keÀercele keÀesF& veneR os mekeÀlee nw~ GmekesÀ mebIe<e& Deewj efpepeerefJe<ee keÀer keÀesF& keÀercele veneR nes mekeÀleer~ FmeerefueS ieerlekeÀej efueKelee nw.J³eLe& nw keÀjvee KegMeeceo jemleeW keÀer keÀece DeHeves HeeBJe ner Deeles meHeÀj ceW~ Jen ve F&MJej kesÀ GþeS Yeer Gþsiee pees mJe³eb efiej peeS DeHeveer ner vepej ceW~ 1.efpeboieer ves nej efpememes ceeve ueer nes ceewle mes Jen Deeoceer kewÀmes [jsiee keÀeue keÀes Yeer ³en Helee nw ³en efmeHeener peye cejsiee neLe mes DeHeves cejsiee ~ 1. Gmes menspekeÀj jKevee ®eeefnS ke̳eeWefkeÀ keÀYeer Ssmee Yeer nes mekeÀlee nw efkeÀ DeeBmet keÀer SkeÀ yetBo meceboj Yeer ceeBieves Dee mekeÀlee nw~ ueIeglee keÀe DeHevee cenÊJe neslee nw~ peneB íesìer ®eerpeW keÀece Deeleer nQ.Fme meove ceW ceQ DekesÀuee ner efo³ee ntB~ cele yegPeeDees.7 Òesce Deewj efJejn jeceeJeleej l³eeieer ves Òesce Deewj Þe=bieejHejkeÀ ieerle Yeer efueKes nQ uesefkeÀve FvekeÀer ÒesceevegYegefle cesb efJejn keÀe YeeJe ner DeefOekeÀ ÒekeÀì ngDee nw~ FmekeÀe keÀejCe Mee³eo ³en jne nw efkeÀ Helveer Deewj GvekesÀ IejJeeueeW mes FvekeÀe cevecegìeJe Fme keÀoj yeæ{ ie³ee Lee efkeÀ Helveer ncesMee kesÀ efueS Deueie nes ieF& Leer~ . veejeW Deewj ÒeoMe&veeW kesÀ yeoues Kesleesb Deewj keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjves keÀer ÒesjCee osles ngS Jes keÀnles nQ efkeÀ osMe Hej mebkeÀì keÀe mece³e nw~ efmeHeeefn³eeW Deewj peJeeveeW kesÀ efueS keÀHeæ[s Deewj jesìer meYeeSB keÀjves Deewj veejs ueieeves mes veneR GHeueyOe nesieer~ efvejer yeeleW yeveeves ³ee yewþkeÀ peceeves mes meHeÀuelee veneR efceueleer~ Deleë mebkeÀì Deeves Hej nceW efmeHe&À meYeeSB keÀjves kesÀ yeoues KesleesW Deewj keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjves kesÀ efueS lelHej nesvee ®eeefnS-iejpelee nw Deiej Debyej uejpeleer nw Deiej Oejleer ceiej Keeueer veneR yewþeW Fmeer ceW osMe keÀer pe³e nw npeejeW efyepeefue³eeB ìtìW.3. JeneB yeæ[er JemlegSB keÀece veneR Deeleerb~ FmeerefueS keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ nj íuekeÀles DeÞeg keÀes H³eej mes menspekeÀj jKevee ®eeefnS~ Helee veneR keÀewve-meer yetBo Deelcee keÀes ÒeYeeefJele keÀj peeS~ ueIeglee kesÀ cenÊJe keÀes mecePeles ngS nceW DeHeves Hej Hetje efJeMJeeme jKevee ®eeefnS~ cebefpeue lekeÀ HengB®eves kesÀ efueS DeHeves HeeBJe ner keÀece Deeles nbw~ efpemes DeHeves Hej Yejesmee venerb neslee. DecejJeeCeer veneR nQ~ Deleë nceejs Heeme pees kegÀí Deewj efpelevee kegÀí nw.

legce iegpej jns ceQ iegpej ®egkeÀe~ efJeMJeeme efkeÀ³ee meewiebOeeW Hej. ueewì Dee³ee jepeHeLe Hej.Metue ves Ssmes megiebefOele yeesue yeesues HetÀue keÀe OeesKee cegPes ner nes ie³ee Lee. efleefLe keÀe Deblej~ keÀefJe keÀer cecee¥lekeÀ Heeræ[e Gve ueesieeW Üeje íues peeves keÀer nw. cewbves Gme efove legce mes yeæ{keÀj keÀue cegPes efueKee pees Deepe legcnW. efpeme Deesj keÀesF& vew³ee veneR cegæ[leer~ GmekeÀe mejue-efveMíue ceve Gme efJeMJeemeIeele keÀes ³eeo keÀjkesÀ keÀn Gþlee nwpeerJeve DeeBOeer yevekeÀj PekeÀPeesj efo³ee cegPekeÀes legceves keÀepeue ceW yeesj efo³ee ceQves legcekeÀes yes-ceewmece HetÀue efoS legceves peekeÀj HelePej keÀes yeesue efo³ee cesjer DeeBKeeW ceW meeJeve Ieesue efo³ee 1.7 kegÀí Dev³e Òesce Òemebie Yeer yeves efkebÀleg Debleleë DemeHeÀuelee ner efceueer~ ³en DemeHeÀuelee oo& Deewj Heeræ[e yevekeÀj Fme ªHe ceW ieerleeW ceW ÒekeÀì ngF&. efpeve Hej Gmeves Hetje Yejesmee efkeÀ³ee Lee~ Jen Fmeer Heeræ[e keÀes DeHeveer j®eveelcekeÀ Tpee& keÀe DeeOeej yevee ueslee nw~ FmeerefueS Gmes megKe keÀer ef®eblee veneR nesleer~ ogKe kesÀ Ieìves keÀe oo& DeJeM³e neslee nw~ Jen DeHeveer DemeHeÀueleeDeeW mes Yeer meerKelee nw~ Metue kesÀ megiebefOele yeesue Ssmes Les efkeÀ Gmes HetÀue keÀe OeesKee nes ie³ee Lee~ íues peeves keÀer ³en Heeræ[e Fve HebeqkeÌle³eeW ceW osKeer pee mekeÀleer nw. cepecetve Jener. kegÀí mece³e keÀes ceQ efkeÀmeer yegpeefoue ieueer ceW Kees ie³ee Lee~ keÀefJe ves yeej-yeej DeHeves ceve keÀer Goemeer Deewj Heeræ[e keÀe GuuesKe efkeÀ³ee nw~ pewmes keÀesF& yevepeeje uegì peeS. DeemLee Deewj mebIe<e& kesÀ meeLe meeLe efJeêesn keÀer Deeie Yeer ÒemHegÀefìle keÀer nw ~ Fme Dele=eqHle. cewb Gyej ®egkeÀe.3.efpeve DeeBKeeW keÀer ienjeF& ceW. Ssmee Kees³ee-Kees³ee Gmes DeHevee ceve ueielee nw~ GmekesÀ ceve kesÀ megvemeeve veiej ceW GvceeoeW keÀer Yeeræ[ veneR pegìleer~ Gmes Òeleerle neslee nw effkeÀ GmekeÀe ³en peerJeve Ssmes leì Hej þnje nw. legce [tye jns. efve<keÀ<e& Fme lejn ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer ves ceeveJe-ceve keÀer ienve DevegYetefle³eeW keÀes DeHeves ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes DeefYeJ³ekeÌle efkeÀ³ee nw ~ GvekesÀ J³eeqkeÌleiele peerJeve kesÀ megKe-ogKe Deewj neme öGuueeme Yeer meeJe&peefvekeÀ yevekeÀj mecet®es ceeveJe peerJeve keÀes yesnlej yeveeves keÀer ÒesjCee osles ngS ÒekeÀì ngS nwb ~ Heerefæ[le-eflejmke=Àle Jeie& keÀer Heeræ[e keÀes DeefYeJ³eeqkeÌle osles ngS ieerlekeÀej ves DeelceefJeéeeme. Gve DeeBKeesb kesÀ peue mes Jen DeJeM³e [jlee nw ~ mebIe<e& Deewj efJeêesn kesÀ meeLe-meeLe YeeJeveeDeeW mes Yejs ngS cegkeÀcceue Deeoceer keÀer leueeMe keÀjvee ner GmekesÀ ieerleeW keÀe DeYeerä jne nw ~ Fmeer Deeoceer keÀer leueeMe keÀjles ngS Jen yeyetueJeve ceW iegueeye jesHeves keÀe meHeÀue Òe³eeme keÀjlee nw ~         . Debmelees<e efJeêesn Deewj efJele=<Cee keÀes J³ekeÌle keÀjles ngS Yeer Jen YeeJeveeDeeW keÀes lejpeern oslee nw ~ Jen µeesj ce®eevesJeeueer DeeBOeer mes Ye³eYeerle venerb neslee Hej efpemeves GmekeÀer efMekeÀe³ele Gmemes keÀYeer veneR keÀer.8. HeLe SkeÀ Jener Deblej Flevee.

5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejer ÒeMve 2.1 ÒemleeJevee 2.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 2.4 yeesOeÒeMve 2.2.3 GÎsM³e cesjer LekeÀve Glej peeleer nw 2.2.2.2.8 2 2.0 2.2.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 2.1.4 yeesOeÒeMve 2.2.1.0 GÎsM³e Fme F&keÀeF& kesÀ Debleie&le Heeþîe¬eÀce cesb efveOee&efjle leerve keÀefJeleeDeeW .5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejer ÒeMve SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej 2.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejer ÒeMve efpeboieer DeejbYe nesleer nw 2.`cesjer LekeÀve Glej peeleer nw'.1.2.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 2.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 2.2.1 ÒemleeJevee 2.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 2.1 ÒemleeJevee 2.1.4 yeesOeÒeMve 2.1.2.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 2.1 2.2. keÀefJelee keÀe keÀL³e Yeer mHeä nes mekesÀiee~ meeLe ner Fvemes mebyebefOele kegÀí DeJelejCeeW keÀer meboYe& meefnle J³eeK³ee Yeer keÀer pee mekesÀieer ~ Deble ceW yeesOe ÒeMve efoS ieS nbw ~ Jemlegefveÿ ³ee ueIetÊejer ÒeMveeW kesÀ GÊej Yeer efoS ieS nwb ~ .2 2. `SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej' Deewj `efpeboieer DeejbYe nesleer nw' – keÀe Heefj®e³e efo³ee ie³ee nw ~ Fmemes Fve keÀefJeleeDeeW keÀe YeeJeeLe& lees mecePee ner pee mekesÀiee.

1.1. DeYeeJeûemle Deewj mebkeÀì mes efIejs ueesieeW kesÀ Òeefle DeHeveer mebJesoveMeeruelee J³ekeÌle keÀer nw ~ keÀefJe DevegYeJe keÀjlee nw efkeÀ efkeÀmeer nejs LekesÀ cegmeeefHeÀj keÀer mesJee keÀjves mes GmekeÀer DeHeveer LekeÀeve meceeHle nes peeleer nw ~ Jen peyepeye meeJeOeeveer mes cebefpeue keÀer Deesj yeæ{ves keÀe Òe³eeme keÀjlee nw. LekesÀ-nejs SJeb mebkeÀì mes efIejs oerve-nerve ueesieeW kesÀ Òeefle mebJesovee J³ekeÌle keÀjles ngS efveëmJeeLe& YeeJe mes GvekeÀer mene³elee keÀjves mes DeHeves DeYeeJeeW kesÀ Hetje nes peeves keÀe efJeMJeeme ÒekeÀì efkeÀ³ee nw ~ .9 2. ogëKeer. DeYeeJeûemle SJeb mebkeÀìeW mes efIejs ueesieeW kesÀ Òeefle DeHeveer mebJesovee ÒekeÀì keÀer nw ~ GvekesÀ Devegmeej Fve ogKeer-Heerefæ[le ueesieeW keÀer mene³elee keÀjves mes ve efmeHe&À GvnW megKe keÀer DevegYetefle nesleer nw yeefukeÀ Jes DeHeves DeYeeJeeW Deewj ogKeeW keÀes meceeHle nesles DevegYeJe keÀjles nQ ~ Fme ªHe ceW ieerlekeÀej ³en mebkesÀle keÀjlee nw efkeÀ oerve-ogKeer ueesieeW keÀer mene³elee SJeb mesJee keÀjves mes DeHeveer DeeJeM³ekeÀleeSB Yeer Hetjer nes peeleer nwb ~ 2. ÒemleeJevee – `cesjer LekeÀve Glej peeleer nw' keÀefJelee cesb keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves nejs-LekesÀ.2 YeeJeeLe& / keÀL³e`cesjer LekeÀve Glej peeleer nw' ceW ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer peer ves oerve-nerve.1 cesjer LekeÀve Glej peeleer nw 2.1. leye-leye Gmes þeskeÀjW ueieleer nbw efkebÀleg yengle DeefOekeÀ mees®e-efJe®eej efkeÀS efyevee efmeHe&À DeHevee keÀce& keÀjlee jnlee nw lees Deemeeveer mes DeHeveer cebefpeue lekeÀ HengB®e peelee nw ~ Gmes ³en DevegYeJe neslee jne nw efkeÀ efkeÀmeer jesvesJeeues ³ee ogëKeer J³eeqkeÌle kesÀ DeOejeW Hej cegjueer jKe osves ³ee GmekesÀ ogKe keÀes otj keÀjves keÀe Òe³elve keÀjves mes GmekeÀer DeHeveer leceece F®íeSB Yeer pewmes Hetjer nes peeleer nQ ~ keÀefJe ceevelee nw efkeÀ nceejs peerJeve keÀer meeLe&keÀlee DeYeeJeûemle ueesieeW keÀer mesJee keÀjves ceW nw ~ FmeefueS Jen keÀnlee nw efkeÀ Heeveer keÀes HegC³e leYeer efceue mekeÀlee nw peye Jen efkeÀmeer H³eemes J³eeqkeÌle kesÀ DeOejeW keÀe mHeMe& keÀjs ³ee GmekeÀer H³eeme yegPeeS ~ Fmeer lejn efkeÀmeer oeveer keÀes mJeie& leYeer ÒeeHle nes mekeÀlee nw peye Jen efkeÀmeer ceeBieves Jeeues keÀes oeve oskeÀj GmekeÀe DeeµeerJee&o ues ~ FmeefueS keÀefJe keÀes Ssmee Òeleerle neslee nw efkeÀ DeHeveer H³eeme yegPeekeÀj otmejs ueesieeW keÀe Keeueer Hee$e Yej osves mes Gmes ve efmeHe&À Deelcemeblees<e neslee nw yeefukeÀ GmekesÀ peerJeve kesÀ DeYeeJe Yeer Hetjs nes peeles nQ ~ Gmes DeHeves peerJeve ceW Yeer keÀesF& keÀYeer DevegYeJe veneR nesleer ~ ieerlekeÀej efveëmJeeLe& YeeJe mes otmejeW keÀer mene³elee keÀjves ceW efJeéeeme keÀjlee nw ~ FmeefueS Jen Gme F&éej keÀer Hetpee veneR keÀjvee ®eenlee pees cegeqkeÌle keÀer ueeue®e oskeÀj DeHeveer Hetpee keÀjJeelee nw ~ Jen Jesoceb$e yevekeÀj efkeÀmeer cebefoj ceW ietBpevee veneR ®eenlee ~ FmekesÀ yeoues efkeÀmeer mebkeÀìûemle veeefJekeÀ keÀes DeHeveer HeleJeej Lecee keÀj GmekeÀer veewkeÀe keÀes [tyeves mes ye®ee uesves ceW Jen DeefOekeÀ efJeéeeme keÀjlee nw ~ cePeOeej ceW DeìkesÀ veeefJekeÀ keÀes DeHeveer HeleJeej Lecee osves mes GmekeÀer DeHeveer veeJe Yeer Heej nes peeleer nw ~ Fme lejn ieerlekeÀej ves `cesjer LekeÀve Glej peeleer nw' ieerle ceW DeYeeJeûemle.

4 yeesOe ÒeMve ë1) `cesjer LekeÀeve Glej peeleer nw' ceW oerve-ogefKe³eeW kesÀ Òeefle keÀefJe keÀer mebJesoveMeeruelee efkeÀme lejn ÒekeÀì ngF& nw ? 2) `cesjer LekeÀve Glej peeleer nw' ceW keÀefJe ves keÀewve-mee mebosMe efo³ee nw? 3) `cesjer LekeÀve Glej peeleer nw' keÀe keÀL³e mHeä keÀerefpeS ~ 2.10 2.3 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe : H³eemes DeOejebs keÀes efyeve Hejmes / HegC³e veneR efceuelee Heeveer keÀes /³ee®ekeÀ keÀe DeeMeer<e efueS efyeve /mJeie& venebr efceuelee oeveer keÀes /Keeueer Hee$e efkeÀmeer keÀe DeHeveer H³eeme yegPeekeÀj Yej osves mes~ ceQves DekeÌmej ³en osKee nw.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejer 1) GÊej keÀefJe keÀer LekeÀve keÀye Glej peeleer nw ? nejs-LekesÀ cegmeeefHeÀj kesÀ ®ejCeeW keÀes OeeskeÀj Heer uesves mes keÀefJe keÀer LekeÀve Glej peeleer nw ~ .1. GvekeÀer mene³elee keÀjves Jeeues otmejs ueesie Yeer lelHej jnles nQ ~ 2. cesjer ieeiej Yej peeleer nw ~ meboYe& – Òemlegle HebeqkeÌle³eeB `Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer' ceW mebkeÀefuele `cesjer LekeÀve Glej peeleer nw' veecekeÀ ieerle mes ueer ieF& nQ ~ FmekesÀ mebHeeokeÀ #esce®ebê megceve peer nQ ~ jeceeJeleej l³eeieer peer efnboer kesÀ ÒeefmeOo ieerlekeÀejeW ceW mes SkeÀ nQ ~ GvneWves Fme ieerle ceW oerve-nerve SJeb LekesÀ nejs ueesieeWkeÀer mene³elee keÀjves keÀer ÒesjCee oer nw ~ Òemebie – ieerlekeÀej l³eeieerpeer keÀe ceevevee nw efkeÀ efkeÀmeer nejs-LekesÀ cegmeeefHeÀj keÀer mesJee keÀjves mes GvnW Flevee Deelcemeblees<e neslee nw efkeÀ pewmes GvekeÀer LekeÀeve Yeer meceeHle nes peeleer nw ~ Fmeer lejn Jes efkeÀmeer ogKeer Deewj jesvesJeeues kesÀ nesþeW Hej cegjueer jKe osves mes DeHeveer le=<Cee efceì peeves keÀe DevegYeJe keÀjles nQ ~ Fmeer meboYe& ceW Gvnebsves GHe³e&gkeÌle HebeqkeÌle³eeB Yeer keÀner nwb ~ J³eeK³ee – keÀefJe ogëKeer Heerefæ[le ueesieeW keÀer mene³elee keÀjves ceW efJeMJeeme keÀjlee nw ~ Fme efueS Jen ceevelee nw efkeÀ Heeveer keÀes HegC³e leYeer efceuelee nw. mJeie& leYeer ÒeeHle nes mekeÀlee nw peye Jen efkeÀmeer ³ee®ekeÀ ³ee ceeBievesJeeues keÀe DeeMeerJee&o ÒeeHle keÀjs ~ keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ DeHeveer H³eeme yegPeekeÀj efkeÀmeer otmejs J³eeqkeÌle keÀe Keeueer yele&ve Yej osves mes DeHevee Yeer Ieæ[e Yej peelee nw ~ DeLee&le otmejeW keÀer mene³elee keÀjves mes DeHeveer DeeJeM³ekeÀleeSB Yeer Hetjer nes peeleer nQ ~ Gmes keÀYeer DeYeeJe DevegYeJe veneR neslee ke̳eeWefkeÀ peªjle Heæ[ves Hej GmekeÀer mene³elee kesÀ efueS Yeer ueesie lew³eej jnles nwb ~ efJeMes<e – ³eneB efveëmJeeLe& YeeJe mes otmejeW keÀer mene³elee keÀjves keÀe mebkesÀle efkeÀ³ee ie³ee nw ~ pees otmejeW keÀer mene³elee keÀjles nQ. peye Jen H³eemes nesþeW keÀer H³eeme yegPeeS ~ Fmeer ÒekeÀej oeveer keÀe oeve keÀjvee leYeer meeLe&keÀ nes mekeÀlee nw.1.1.

1 ÒemleeJevee ë.keÀefJe keÀe ceevevee nw efkeÀ meeiej kesÀ Heeme DeLeen peue keÀe Yeb[ej nw efkebÀleg keÀYeerkeÀYeer Ssmee Yeer mece³e Dee peelee nw efkeÀ DeHeej Oeve-meeOeve mebHeVe ueesieeW keÀes Yeer efkeÀmeer íesìer Jemleg keÀer DeeJeM³ekeÀlee Heæ[ peeleer nw pees GvekesÀ Heeme veneR nesleer ~ Deleë l³eeieerpeer keÀe ceevevee nw efkeÀ nceejs Heeme SkeÀ yetBo DeeBmet ner ke̳eeW ve nes.2. DecejJeeCeer veneR nw ~ Deleë ³en ncesMee me®e ner nes.2 YeeJeeLe& ë. Gmes J³eLe& vener ieBJeevee ®eeefnS Deewj ve ner Gmes leg®í ceevekeÀj GmekeÀe cenÊJe keÀce DeeBkeÀvee ®eeefnS ~ Ssmee Yeer nes mekeÀlee nw efkeÀ SkeÀ yetBo DeeBmet ceeBieves mecegê Yeer Dee peeS ~ ³en þerkeÀ nw efkeÀ H³eemes J³eeqkeÌle kesÀ Heeme kegÀDeeB vener Deelee ~ H³eemes keÀes ner kegÀSB kesÀ Heeme peevee Heæ[lee nw efkebÀleg ³en SkeÀ keÀneJele nw. ³en peªjer veneR nw ~ keÀYeer-keÀYeer HeefjefmLeefle³eeB Ssmeer Yeer Deeleer nwb efkeÀ kegÀDeeB ³eeveer efkeÀ megefJeOee mebHeVe ueesieeW keÀes Yeer meeOevenerveeW kesÀ Heeme peevee Heæ[lee nw ~ Deewj efHeÀj Fme ogefve³ee ceW SkeÀ Yeer Ssmee ÒeeCeer veneR nw efpemekesÀ Heeme otmejeW keÀes osves kesÀ efueS kegÀí nes ner veneR ~ efkeÀmeer kesÀ Heeme kegÀí keÀce neslee nw lees efkeÀmeer kesÀ Heeme p³eeoe ~ Deleë nceejs Heeme pees kegÀí Yeer nes Deewj efpelevee Yeer nes.2 SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej 2.2.`SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej' keÀefJelee ceW ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer ves ueIeglee kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole efkeÀ³ee nw ~ GvekesÀ Devegmeej Fme mebmeej ceW keÀesF& Yeer Ssmee ÒeeCeer venerb nw efpemekesÀ Heeme otmejeW keÀes osves kesÀ efueS kegÀí Yeer ve nes ~ keÀefJe ves ³en mebosMe Yeer efo³ee nw efkeÀ keÀefþve HeefjefmLeefle³eeB nj SkeÀ kesÀ peerJeve ceW Deeleer nwb uesefkeÀve Gvemes Ieyejevee veneR ®eeefnS yeefukeÀ DeHeves THej Yejesmee jKeles ngS efvejblej meef¬eÀ³e yeves jnvee ®eeefnS ~ 2.11 2) GÊej keÀefJe keÀes þeskeÀj keÀye ueieleer nw ? keÀefJe peye meeJeOeeveer mes ®euelee nw lees Gmes þeskeÀj ueieleer nw ~ 3) GÊej 4) GÊej jesvesJeeueeW kesÀ DeOejeW Hej cegjueer jKe ossves Hej keÀefJe ke̳ee DevegYeJe keÀjlee nw ? jesvesJeeueeW kesÀ DeOejesb Hej DeHeveer cegjueer jKe osves mes keÀefJe keÀer le=<Cee Yeer cej peeleer nw ~ Heeveer keÀes HegC³e keÀye efceuelee nw ? Heeveer keÀes HegC³e H³eemes DeOejeW keÀes mHeMe& keÀjves mes efceuelee nw ~ 5) GÊej oeveer keÀes mJeie& keÀye efceuelee nw ? ³ee®ekeÀ keÀe DeeMeer<e uesves Hej oeveer keÀes mJeie& efceuelee nw ~ 6) GÊej keÀefJe keÀer ieeiej keÀye Yej peeleer nw ? efkeÀmeer keÀe Keeueer Hee$e Yej osves mes keÀefJe keÀer ieeiej Yej peeleer nw ~ 7) GÊej keÀefJe efkeÀme F&éej keÀes veneR Hetpevee ®eenlee ? cegeqkeÌle keÀe ueeue®e osves Jeeues F&éej keÀes keÀefJe venerb Hetpevee ®eenlee ~ 8) GÊej keÀefJe keÀer veewkeÀe keÀye lewjkeÀj Heej nes peeleer nw ? efkeÀmeer mebkeÀìûemle veeefJekeÀ keÀes DeHeveer HeleJeej Lecee osves mes keÀefJe keÀer veewkeÀe Yeer lewjkeÀj Heej nes peeleer nw ~ 2. Gmes menspe keÀj jKevee ®eeefnS ~ .

12
pewmes nceW ³en veneR ceeuetce neslee efkeÀ keÀewve-mee ieerle osJelee keÀes DeefOekeÀ De®íe ueiesiee ~ Deleë nceejs
Heeme efpemeves Yeer ieerle neW, Gve meye keÀes mepee-meBJeejkeÀj Òemlegle keÀjvee ®eeefnS ~
keÀefJe keÀe ceevevee nw efkeÀ ®eesì KeekeÀj oHe&Ce Yeues ner ìtì peeles nQ efkebÀleg GveceW efoKee³eer
osvesJeeueer Deeke=Àefle³eeB veneR ìtìleer nwb ~ þerkeÀ Fmeer lejn keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW ceW mebIe<e&Meerue J³eeqkeÌle
keÀYeer ìtìlee-nejlee veneR nw ~ ceveg<³e peerJeve ceW mecem³eeSB ncesMee Deeleer jnleer nQ ~ Jes keÀYeer Yeerr
Deeoceer mes ªþkeÀj otj veneR peeleerb ~ FmeefueS YeeJeveeDeeW kesÀ DeeJesie mes íuekeÀ keÀj efvekeÀueves Jeeues nj
DeeBmet keÀes H³eej mes meBYeeuevee ®eeefnS ~ GveceW mes keÀesF& Yeer SkeÀ DeeBmet keÀer yetBo Deelcee keÀes ÒeYeeefJele keÀj
Gmes HeefJe$e yevee mekeÀleer nw ~
keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW ceW Yeer DeHeves THej Yejesmee jKeles ngS efvejblej meef¬eÀ³e jnves keÀe mebosMe
Yeer l³eeieerpeer ves efo³ee nw ~ GvekesÀ Devegmeej jemleeW keÀer KegMeeceo keÀjvee J³eLe& neslee nw ke̳eeWefkeÀ jemles
DeHeves DeeHe cebefpeue lekeÀ nceW keÀYeer veneR HengB®eeles ~ ue#³e lekeÀ HengB®eves kesÀ efueS DeHeves HewjeW Hej ner
Yejesmee keÀjvee Heæ[lee nw ~ Jes ner keÀece Deeles nwb ~ Deleë mJe³eb Hej efJeéeeme keÀjves keÀe mebosMe osles ngS
keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ pees J³eeqkeÌle DeHeveer vepej ceW mJe³eb efiej peelee nw, ³eeveer efkeÀ Gmes DeHeveer MeeqkeÌle Hej
ner Yejesmee veneR neslee, GmekeÀer mene³elee F&éej Yeer keÀjvee ®eens lees veneR keÀj mekeÀlee ~ Deleë nj
uenj keÀe cenÊJe mJeerkeÀej keÀjvee ®eeefnS ke̳eeWefkeÀ GveceW mes keÀesF& Yeer uenj efkeÀveejs lekeÀ HengB®ee
mekeÀleer nw ~
Fme lejn keÀefJe ves ueIeglee kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀjles ngS DeHeveer DeuHeMeeqkeÌle keÀes Yeer
menspe keÀj jKeves Deewj DeHeves Hej efJeéeeme keÀjves keÀe mebosMe efo³ee nw ~ pees J³eeqkeÌle DeHeveer MeeqkeÌle Hej
Yejesmee veneR keÀj Heelee Jen peerJeve ceW keÀYeer Yeer meHeÀue veneR neslee ~
2.2.3 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe ë
J³eLe& nw keÀjvee KegMeeceo jemleeW keÀer ~ keÀece DeHeves HeeBJe ner Deeles meHeÀj ceW
Jen ve F&éej kesÀ Gþe³es Yeer Gþsiee~ pees mJe³eb efiej peeS DeHeveer ner vepej ceW,
nj uenj keÀe keÀj ÒeCe³e mJeerkeÀej ~ peeves keÀewve leì kesÀ Heeme HengB®ee peeS
meboYe&ë- jeceeJeleej l³eeieer DeeOegefvekeÀ efnboer ieerlekeÀejeW ceW SkeÀ meMekeÌle nmlee#ej nQ ~ GvneWves ienve
ceeveJeer³e DevegYegefle³eeW keÀes DeHeves ieerleeW ceW DeefYeJ³eeqkeÌle oer nw ~ GvekesÀ ieerleeW keÀe ner SkeÀ mebûen Deepe kesÀ
ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer keÀe mebHeeove #esce®ebê megceve ves efkeÀ³ee nw ~ Fmeer mebûen ceW
mebkeÀefuele SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej veecekeÀ ieerle mes Òemlegle HebeqkeÌle³eeB ueer ieF& nQ ~
Òemebie ë- ueIeglee kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀjles ngS keÀefJe keÀe ³en ceevevee nw efkeÀ Fme mebmeej ceW
keÀesF& Ssmee ÒeeCeer venerb nw, efpemekesÀ Heeme otmejeW keÀes osves kesÀ efueS kegÀí Yeer venerb nw ~ Deleë nceejs Heeme
pees kegÀí Deewj efpelevee Yeer nes,Gmes meBYeeue keÀj jKevee ®eeefnS ~ Fmeer meboYe& ceW keÀefJe keÀefþve
HeefjefmLeefle³eeW ceW efnccele ve nejves keÀe mebosMe osles ngS DeelceefJeéeeme kesÀ meeLe mebIe<e& keÀjves keÀer ÒesjCee
Yeer oslee nw ~

13
mHeäerkeÀjCe ë- ceveg<³e kesÀ peerJeve ceW keÀefþveeF³eeB Deeleer jnleer nwb efkebÀleg keÀefþve mece³e ceW Yeer DeHeves
ue#³e lekeÀ Jes ner ueesie HengB®e Heeles nQ efpevnbs DeHeves Hej Yejesmee neslee nw ~ Deleë jemleeW keÀer KegMeeceo
keÀjvee J³eLe& neslee nw ~ ³ee$ee ceW DeHeves HeeBJe ner keÀece Deeles nQ ~ jemles keÀYeer Yeer DeHeves DeeHe nceW
cebefpeue lekeÀ veneR HengB®eeles ~ DeHeves HewjeW Hej Yejesmee keÀjkesÀ ner HengB®ee pee mekeÀlee nw ~ pees J³eeqkeÌle
DeHeveer ner vepej ceW efiej peelee nw ³eeveer efkeÀ Gmes DeHeveer MeeqkeÌle Hej ner efJeéeeme veneR jn peelee nw,
GmekeÀer mene³elee F&éej Yeer veneR keÀj mekeÀlee ~ Deleë nj uenj kesÀ cenlJe keÀes mJeerkeÀej keÀjvee
®eeefnS~ Helee veneR keÀewve meer uenj nceW efkeÀveejs lekeÀ HengB®ee pee³es ~
efJeMes<eë Fme lejn keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves ueIeglee kesÀ cenÊJe keÀes mJeerkeÀej keÀjves kesÀ meeLe-meeLe
DeelceefJeéeeme HetJe&keÀ DeHeves HewjeW Hej Yejesmee keÀjles ngS cebefpeue lekeÀ HengB®eves keÀe mebosMe efo³ee nw ~
2.2.4 yeesOe ÒeMve ë
1)
SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej ceW DeelceefJeéeeme Deewj ueIeglee keÀe cenÊJe efkeÀme ÒekeÀej
ÒeefleHeeefolee efkeÀ³ee ie³ee nw ?
2)
SkeÀ Yeer DeeBmet ve keÀj yeskeÀej keÀe keÀL³e mHeä keÀerefpeS ~
2.2.5 ueIetÊejer / Jemlegefveÿ ÒeMve ë1)
GÊej

keÀefJe SkeÀ Yeer DeeBmet yeskeÀej ve keÀjves kesÀ efueS ke̳eeW keÀnlee nw?
keÀefJe SkeÀ Yeer DeeBmet yeskeÀej ve keÀjves kesÀ efueS keÀnlee nw ke̳eeWefkeÀ keÀYeer Yeer meceboj Gmes ceeBieves
Dee mekeÀlee nw ~

2)
GÊej

SkeÀ keÀneJele kesÀ Devegmeej H³eemes kesÀ Heeme keÀewve veneR Deelee ?
keÀneJele kesÀ Devegmeej H³eemes kesÀ Heeme kegÀDeeB venerb Deelee nw~

3)
GÊej

keÀefJe efkeÀmekeÀe Þe=ieebj keÀjves kesÀ efueS keÀnlee nw ?
keÀefJe nj ieerle keÀe Þe=ieebj keÀjves kesÀ efueS keÀnlee nw~

4)
GÊej

®eesì KeekeÀj keÀewve ìtì peeles nbw?
®eesì KeekeÀj oHe&Ce ìtì peeles nwb ~

5)
GÊej

Deeoceer mes ke̳ee veneR ©þlee?
keÀefJe kesÀ Devegmeej Deeoceer mes mecem³eeSB keÀYeer veneR ©þleerb ~

6)
GÊej

Deelcee keÀes keÀewve venuee mekeÀlee nw ?
Deelcee keÀes keÀesF& Yeer DeÞegkeÀCe venuee mekeÀlee nw~

7)
GÊej

keÀefJe l³eeieer kesÀ Devegmeej efkeÀmekeÀer KegMeeceo keÀjvee J³eLe& neslee nw ?
keÀefJe l³eeieer kesÀ Devegmeej jemleeW keÀer KegMeeceo keÀjvee J³eLe& neslee nw ~

14
8)
GÊej

meHeÀj ceW keÀewve keÀece Deeles nwb ?
meHeÀj ceW DeHeves HeeBJe ner keÀece Deeles nwb ~

9)
GÊej

F&éej kesÀ GþeS Yeer keÀewve veneR Gþ Heelee?
DeHeveer vepej ceW efiej peevess Jeeuee F&éej kesÀ GþeS Yeer veneR Gþ Heelee ~

1.3 efpeboieer DeejbYe nesleer nw
2.3.1 ÒemleeJevee
efpeboieer DeejbYe nesleer nw keÀefJelee ceW keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves ³en mebkesÀle efkeÀ³ee nw efkeÀ peyepeye peerJeve ceW DeYeeJe, keÀefþveeF³eeB Deewj efJeJeMeleeSB nesleer nwb, mebIe<e&Meerue SJeb DeeMeeJeeve J³eeqkeÌle keÀe
peerJeve Jenerb mes DeejbYe neslee nw ~ Deleë keÀefþve mes keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW ceW Yeer nceW efnccele veneR nejvee
®eeefnS yeefukeÀ peerJeve mebIe<e& peejer jKeles ngS efvejblej Deeies yeæ{les jnvee ®eeefnS ~ ³en peerpeerefJe<ee ner
Fme keÀefJelee kesÀ keWÀê ceW nw ~
2.3.2 YeeJeeLe& ë keÀefJe kesÀ Devegmeej peneB lekeÀ GmekeÀer vepej peeleer nw, OegDeeB ner OegDeeB vepej Deelee
nw ~ peerJeve ceW meye lejHeÀ DemHeälee nw ~ keÀnerb Yeer peue veneR efoKee³eer oslee ~ meye Deesj jsefiemleeve
keÀe DeYeeJe ner Hemeje nw ~ keÀneR Yeer IegBIeª yepeves keÀe OeesKee lekeÀ veneR neslee ~ Deeoceer Fme lejn
efJeJeMe nw efkeÀ ve lees Jen KeguekeÀj jes Heelee nw ve nBme Heelee nw~ Fve DeYeeJeeW Deewj efJeJeMeleeDeeW kesÀ yeer®e
ner efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~
peerJeve ceW nj lejHeÀ keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW kesÀ ªHe ceW ®eÆeveW Keæ[eR nw ~ neLe ceW Oeveg<e leeves
efyepeefue³eeB ®ecekeÀ jner nQ ~ ®eejesb Deesj meVeeìe HewÀuee nw Deewj SkeÀ HeÊee Yeer veneR efnue jne nw, Ssmes
mebkeÀìHetCe& mece³e ceW SkeÀ eflevekesÀ keÀer Yeer mene³elee veneR efceue jner nw ~ GvceeoJeMe efJeHejerle efmLeefle³eeB
keÀYeer nBmeleer nwb lees keÀYeer efJeJeMe neskeÀj jesleer nwb uesefkeÀve peye-peye Gcceeroesb Hej DeeIeele neslee nw, leyeleye Gve keÀefþveeF³eeW kesÀ yeer®e efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~
keÀefJe peerJeve ceW J³eeHle efJe<ece efmLeefle³eeW ceW Fme lejn GuePee nw efkeÀ Gmes peerJeve peerves keÀe
keÀesF& DeLe& venerb Òeleerle neslee ~ efmeHe&À veece cee$e kesÀ efueS peervee-cejvee nw ~ peerJeve ceW DebOesje HewÀuee
ngDee nw ~ keÀefþveeF³eeW DebOesjeW mes Yejs peerJeve Deewj Gpeeues kesÀ yeer®e keÀe Heoe& nìlee ner veneR nw efkeÀ
peerJeve ceW Leesæ[e Gpeeuee Dee mekesÀ ~ megyen nes ³ee ve nes, jele mes Heeríe veneR ítìlee ~ mebkeÀìeW keÀer jele
venerb yeerleleer ~ peerJeve ceW meesles-peeieles Goemeer ner HewÀueer jnleer nw ~ Ssmeer keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW ceW
peerless ngS Yeer keÀefJe efvejeMe veneR nw ke̳eeW Jen ceevelee nw efkeÀ ³eneR mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~
keÀefJe ves DeHeveer efkeÀmcele mJe³eb yevee³eer nw ~ GmekesÀ peerJeve ceW efJeHeÀuelee keÀer HetBpeer nw Deewj
efvejeMee ner GmekeÀer keÀceeF& nw ~ peueve mes GmekeÀer oesmleer nw Deewj GuePeveeW mes Gmes Òesce nw ~ Jen
DeHeves DeefmlelJe mes ner ueæ[eF& ueæ[lee nw ~ pees HeleJeej veeJe keÀes efkeÀveejs ueieeleer nw, Jener Gmes efkeÀveejs
Hej [gyees osves kesÀ efueS lew³eej nw uesefkeÀve Fve keÀefþveeF³eeB kesÀ yeer®e Yeer Jen efnccele veneR nejlee yeefukeÀ
³eneR mes veF& efpeboieer DeejbYe keÀjlee nw ~ keÀefJe ceevelee nw efkeÀ peceeves keÀer KegefMe³eeB Gmes DeeJeepe osleer nbw
uesefkeÀve SkeÀ Deblejeue (oe³eje) yevekeÀj ©keÀeJeì ncesMee yeer®e ceW Dee peeleer nw ~ keÀYeer leceece HegkeÀejeW

Hejbleg ³eneR mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~ keÀefJe kesÀ Devegmeej Gmes ogëKe Deewj yes®ewveer ceW peeieles osKe keÀj jele Gme Hej nBmeleer nw ~ GmekesÀ peerJeveªHeer Mejo keÀer jele ceW Yeer Meerleuelee kesÀ mLeeve Hej DeekeÀeMe mes Deeie yejmeleer nw ~ GmekeÀe peerJeve Flevee ogYee&i³eMeeueer nw efkeÀ efpemes Yeer Jen osKe oslee nw. efJeHeÀuelee cee$e HetBpeer nw. efvejeMee ner keÀceeF& nw. GuePeveeW mes DeeMeveeF& nw.2 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe ëyeveeves kesÀ efueS nceves mJe³eb efkeÀmcele yeveeF& nw.Òemlegle HebeqkeÌle³eeB Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ceW mebkeÀefuele efpeboieer DeejbYe nesleer nw keÀefJelee mes ueer ieF& nQ ~ FmekesÀ j®eef³elee efnboer kesÀ ÒeefmeOo ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer nQ ~ ³en mebkeÀueve #esce®ebê megceve Üeje mebHeeefole nw ~ . peueve mes oesmleer nw. Deiej DeefmlelJe mes DeHeveer ueæ[eF& nw. Jes ner GmekesÀ peerJeve ceW ogKe efyeKesjles nbw uesefkeÀve keÀefJe Fvnsb mJeerkeÀej keÀjles ngS keÀnlee nw efkeÀ ³eneB mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~ Fve ogKeeW kesÀ yeer®e mes ner peerJeve kesÀ megKe DeejbYe nesles nwb ~ GmekesÀ peerJeve ceW keÀYeer M³eceMeeve keÀer OecekeÀer efceueleer nw lees keÀYeer letHeÀeve keÀer ieeueer ~ DeLee&le keÀYeer ceewle keÀer OecekeÀer oer peeleer nw lees keÀYeer letHeÀeve keÀer cegmeeryeleeW keÀe nJeeuee efo³ee peelee nw ~ jsefiemleeve ceW Yeer yeeoue yejmeles nwb uesefkeÀve Jen meceboj kesÀ yeer®e jnles ngS Yeer Heeveer kesÀ efueS lejmelee jnlee nw ~ ceewle GmekeÀe ®egbyeve uesleer nw ~ uesefkeÀve Fve meye keÀe meecevee keÀjles ngS Yeer keÀefJe ceevelee nw efkeÀ ³eneR mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~ keÀefJe kesÀ Devegmeej Jen lewj keÀj Yeer YeBJej ceW [tye peelee nw ~ lemJeerj keÀes efpeueeves kesÀ efueS Jen cejvee mJeerkeÀej keÀj ueslee nw ~ GmekesÀ efoue ceW keÀYeer yeejele keÀer KegefMe³eeB venebr nesleebr ~ GmekeÀer jen keÀYeer Yeer cebefpeue lekeÀ venerb HengB®eleer ~ FmekesÀ yeoues DeeBOeer ªHeer keÀefþveeF³eeB Gmes efmebotj keÀer lejn DeHeves efmej ceeLes Hej ®eæ{eleer nQ ~ efkebÀleg Gmes Helee nw efkeÀ ³eneR mes efpeboieer DeejbYe nesleer nw ~ Fme lejn keÀefJe ves ³en mebkesÀle efkeÀ³ee nw efkeÀ leceece keÀefþveeF³eeW cegmeeryeleeW keÀes Pesueves kesÀ yeeo Yeer GmekesÀ peerJeve ceW KegefMe³eeB venerb Deeleerb uesefkeÀve Fmemes Jen efvejeMe veneR neslee ~ Jen ceevelee nw efkeÀ ³eneR mes peerJeve DeejbYe neslee nw ~ ³en efpepeerefJe<ee GmekeÀer Dev³e keÀefJeleeDeeW ceW Yeer J³ekeÌle ngF& nw ~ 2.3.15 Deewj efJe®eejeW keÀe cesuee ueiee jnlee nw lees keÀYeer Deemeeve Deewj ceemetce meJeeueeW keÀe Yeer keÀesF& GÊej veneR efceuelee ~ keÀefJe kesÀ Heeme kegÀí Yeer Mes<e veneR jnlee ~ efmeHe&À GmekeÀer DeeBKeesb ceW YeefJe<³e kesÀ meHeveeW keÀe SkeÀ ceesleer nw pees efpepeerefJe<ee yeve keÀj Gmes Òeeslmeeefnle keÀjlee jnlee nw. Jen efmeleeje ìtì peelee nw ~ ³eefo Jen Oeeje keÀe meeLe HekeÀæ[lee nw lees efkeÀveeje ítì peelee nw ~ keÀefue³eeB Yeer nBmeleer nQ lees GmekeÀer DeeBKeesb ceW keÀeBìs ®egYeesleer ngF& ueieleer nQ ~ Fme lejn Òeke=Àefle kesÀ Jes meYeer lelJe pees peerJeve ceW megKe osvesJeeues nQ. mJe³eb HeleJeej keÀMleer keÀes efkeÀveejs Hej [gyeesleer nw ~ meboYe&ë. ueæ[eF& nw.

Jener peerJeve-veewkeÀe keÀes efkeÀveejs Hej [gyees osleer nw ~ Ssmeer keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW kesÀ yeer®e Yeer keÀefJe efnccele veneR nejlee Deewj GmekeÀer efpeboieer Fvner efJe<ece HeefjefmLeleer³eeW kesÀ yeer®e DeejbYe nesleer nw ~ efJeMes<e ë Fme ÒekeÀej keÀefJe keÀefþve ®egveewefle³eeW keÀes mJeerkeÀej keÀj peerJeve-mebIe<e& peejer jKeves ceW efJeéeeme jKelee nw ~ Jen efJe<ece HeefjefmLeefle³eeW mes pegPeles ngS DeelceefJeéeeme HetJe&keÀ peerves keÀe mebosMe oslee nw ~ 2.keÀefJe kesÀ Devegmeej DeHevee Yeei³e Gmeves Kego ner efueKee nw efkebÀleg peerJeve ceW Gmes DemeHeÀuelee kesÀ efmeJee³e kegÀí venerb efceuee ~ Jener SkeÀ cee$e HetBpeer nw ~ DemeHeÀueleeDeeW kesÀ keÀejCe Gmeves peerJeve ceW efvejeMee ner keÀceeF& nw ~ pees ueesie meHeÀue nwb GvekesÀ Òeefle peueve Deewj F&<³ee& keÀe YeeJe Yeer nw ~ Fme lejn mebHetCe& peerJeve ceW leceece GuePeves nQ pees peerJeve keÀer jen ceW ©keÀeJeì yeveleer jnleer nQ ~ peerJeve ceW mebIe<e& DeHeves ner DeefmlelJe mes nw~ pees HeleJeej veeJe keÀes efkeÀveejs lekeÀ HengB®eeves Jeeueer nw.2.16 Òemebie ë.2.5 ueIetÊejer / Jemlegefveÿ ÒeMve ë1) GÊej keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer keÀes efkeÀmekeÀer ietBpe keÀe OeesKee veneR neslee ? keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer keÀes IegBIeª keÀer ietBpe keÀe OeesKee veneR neslee ~ 2) GÊej l³eeieerpeer kesÀ Devegmeej Deeoceer KeguekeÀj ke̳eeW veneR jes Heelee ? l³eeieerpeer kesÀ Devegmeej efJeJeMelee kesÀ keÀejCe Deeoceer KeguekeÀj venerb jes Heelee~ 3) GÊej keÀefJe keÀes nj Deesj yeeBn HewÀueeS keÀewve Keæ[er vepej Deeleer nQ ? keÀefJe keÀes nj Deesj yeeBn HewÀueeS ®eÆevesb Keæ[er vepej Deeleer nQ ~ 4) GÊej keÀefJe l³eeieer peer keÀes efkeÀmekeÀe meceLe&ve veneR efceuelee? keÀefJe l³eeieer peer keÀes efkeÀmeer keÀcepeesj eflevekesÀ lekeÀ keÀe meceLe&ve veneR efceuee ~ 5) GÊej keÀefJe l³eeieer peer kesÀ Devegmeej efkeÀmekesÀ yeer®e keÀe Heoe& veneR Gþlee? keÀefJe l³eeieer peer kesÀ Devegmeej Gpeeues Deewj GvekesÀ yeer®e keÀe Heoe& veneR Gþlee ~ .4 1) 2) 3) yeesOe ÒeMve ë keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer kesÀ Devegmeej efpeboieer efkeÀve HeefjefmLeefle³eeW ceW DeejbYe nesleer nw ? `efpeboieer DeejbYe nesleer nw' keÀefJelee keÀe keWÀêer³e YeeJe mHeä keÀerefpeS ~ keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves efJe<ece HeefjefmLeefle³eeW ceW Yeer DeelceefJeéeeme kesÀ meeLe peerJeve peerves keÀe mebosMe efkeÀme lejn efo³ee nw ? 2. DeYeeJeeW Deewj efJeJeMeleeDeeW keÀe GuuesKe keÀjles ngS ³en mebkesÀle efkeÀ³ee nw efkeÀ peerJeve efJe<ece HeefjefmLeefle³eeW mes efIeje neslee nw ~ keÀocekeÀoce Hej ®egveewefle³eeW keÀe Heneæ[ Òeieefle keÀer jen jeskesÀ Keæ[e neslee nw ~ peerJeve ceW Gpeeues keÀer keÀesF& Gcceero vepej veneR Deeleer ~ efHeÀj Yeer efpeboieer ©keÀleer veneR nw ~ Fve keÀefþveeF³eeW kesÀ yeer®e Yeer peerJeve ®euelee jnlee nw ~ J³eeK³ee ë.Fme keÀefJelee ceW keÀefJe ves peerJeve ceW J³eeHle keÀefþveeF³eeW.

17 6) GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej efkeÀmemes Heeríe veneR ítìlee ? keÀefJe kesÀ Devegmeej jele mes Heeríe veneR ítìlee ~ 7) GÊej keÀefJe l³eeieer kesÀ Devegmeej GvekeÀer efkeÀmcele efkeÀmeves yevee³eer nw ? keÀefJe l³eeieer kesÀ Devegmeej GvekeÀer efkeÀmcele GvneWves mJe³eb yevee³eer nw ~ 8) GÊej keÀefJe l³eeieerpeer kesÀ Heeme keÀewve meer HetBpeer Deewj keÀceeF& nw ? keÀefJe l³eeieerpeer kesÀ Heeme efJeHeÀuelee keÀer HetBpeer Deewj efvejeMee keÀer keÀceeF& nw ~ 9) GÊej l³eeieerpeer keÀer ueæ[eF& efkeÀmemes nw? l³eeieerpeer keÀer ueæ[eF& DeHeves ner DeefmlelJe mes nw ~ 10) GÊej keÀefJe keÀer keÀMleer efkeÀveejs Hej keÀewve [gyeeslee nw ? keÀefJe keÀer keÀMleer efkeÀveejs Hej mJe³eb HeleJeej [gyeesleer nw ~ 11) GÊej keÀefJe Deewj KegMeer kesÀ yeer®e oe³eje yeve keÀj keÀewve Iesj uesleer nw? keÀefJe Deewj KegMeer kesÀ yeer®e ©keÀeJeì oe³eje yeve keÀj Iesj uesleer nw ~ 12) GÊej keÀefJe keÀes peeiee ngDee HeekeÀj keÀewve nBmeleer nw? keÀefJe keÀes peeiee ngDee HeekeÀj jele nBmeleer nw ~ 13) GÊej Oeeje HekeÀæ[ves Hej keÀefJe mes ke̳ee ítì peelee nw? Oeeje HekeÀæ[ves Hej keÀefJe mes efkeÀveeje ítì peelee nw ~ 14) GÊej keÀefJe keÀes Mejo keÀer jele cesb Yeer Debyej mes ke̳ee yejmelee Òeleerle neslee nw? keÀefJe keÀes Mejo keÀer jele cesb Yeer Debyej mes Deeie yejmeleer Òeleerle neslee nw ~ 15) GÊej keÀefJe keÀer DeeBKe ceW keÀeBìs keÀewve ®egYeesleer nw? keÀefJe keÀer DeeBKe ceW keÀeBìs nBmeleer ngF& keÀueer ®egYeesleer nw~ 16) GÊej keÀefJe keÀer Gce´ keÀe H³eeuee efkeÀmemes Keeueer veneR jnlee? keÀefJe keÀer Gce´ keÀe H³eeuee iece mes Keeueer veneR jnlee ~ 17) GÊej mecegboj ceW yemes neskeÀj Yeer keÀefJe efkeÀmekesÀ efueS lejmelee nw ? mecegboj ceW yemes neskeÀj Yeer keÀefJe peue kesÀ efueS lejmelee nw ~ 18) GÊej lemJeerj keÀes efpeueeves kesÀ efueS keÀefJe ves ke̳ee Òe³eeme efkeÀ³ee nw? lemJeerj keÀes efpeueeves kesÀ efueS keÀefJe Kego ceje nw ~ 19) GÊej keÀefJe keÀes efmebotj mecePe keÀj ceeBie ceW keÀewve meBpeesleer nw? keÀefJe keÀes efmebotj mecePe keÀj DeHeveer ceeBie ceW DeeBOeer meBpeesleer nw ~  .

2.2.5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer Òeµve 3.1.1.1 ÒemleeJevee 3.3.1.4 yeesOe Òeµve 3.0 GÎsµ³e 3.18 3 FkeÀeF& keÀer ©HejsKee 3.1 ÒemleeJevee 3.5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer Òeµve 3.mebyebOeer efJeJes®eve efkeÀ³ee ie³ee nw~ Fmemes DeeHe  keÀefJelee keÀe cetue YeeJe Deewj keÀL³e peeve mekeWÀies~  keÀefJelee mes ®egves ngS Debµe keÀer meboYe& meefnle J³eeK³ee keÀj mekeWÀies~  keÀefJelee mes mebyebefOele mebYeeefJele Òeµve keÀe GÊej efueKe mekeWÀies~  keÀefJelee mes mebyebefOele Jemlegefve<þ ÒeµveeW kesÀ GÊej os mekeWÀies~ .2 meeiej mes ³en yeele keÀntBiee 3.3 Ye³eYeerle Gmeer uees®eve kesÀ peue mes ntB 3.2. meeiej mes ³en yeele keÀntBiee Deewj Ye³eYeerle Gmeer uees®eve kesÀ peue mes ntB .5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer Òeµve 3.3.3.1 DeHevee Denb venebr yes®etBiee 3.2 YeeJeeLe& / keÀL³e 3.1.3.1 ÒemleeJevee 3.DeHevee Denb venerb yes®etBiee.2 YeeJeeLe& / keÀL³e 3.3.2.3 meboYe& meefnle mHe<ìerkeÀjCe 3.2 YeeJeeLe& / keÀL³e 3.4 yeesOe Òeµve 3.3 meboYe& meefnle mHe<ìerkeÀjCe 3.4 yeesOe Òeµve 3.3 meboYe& meefnle mHe<ìerkeÀjCe 3.0 GÎsµ³e Fme FkeÀeF& ceW Heeþîe¬eÀce cesb efveOee&efjle leerve keÀefJeleeDeeW .1.2.

1. Gve efJe®eejeW kesÀ efJe©× Jen keÀesF& mecePeewlee veneR keÀj mekeÀlee~ Yeues ner Jen efkeÀmeer metveer keÀeue-keÀesþjer ceW kewÀo neskeÀj meejer Gce´ efyelee os uesefkeÀve efkeÀmeer ueeue®e ceW Heæ[keÀj DeHevee keÀefJe-Oece& veneR yes®esiee~ keÀefJe keÀe Oece& neslee nw efkeÀ Jen Dev³ee³e-Del³ee®eej keÀe efJejesOe keÀjles ngS mel³e keÀe meceLe&ve keÀjs~ Jen oerve-nerve kesÀ Òeefle mebJesoveµeerue SJeb GvekesÀ mebIe<e& keÀe He#eOej neslee nw~ Dele: Jen DeHeves Fme oeef³elJe keÀe efveJee&n keÀjvee ®eenlee nw~ Fme lejn keÀefJe DeHevee keÀefJe-Oece& efveYeeles ngS mJe³eb DeYeeJe Pesueves SJeb mebIe<e& keÀjves kesÀ efueS lew³eej nw efkebÀleg ieuele SJeb Dev³ee³eer-Del³ee®eejer µeeqkeÌle³eeW mes mecePeewlee keÀjkesÀ DeHevee Denb yes®eves keÀes lew³eej venerb nw~ .19 3.meer ueieer nw~ jsefiemleeve yeeieer®eeW keÀes Kejeroves keÀer efpeo keÀj jne nw~ Fme lejn HeefjefmLeefle³eeB Fleveer efJe<ece nQ efkeÀ DeceeveJeer³e µeeqkeÌle³eeB peerJeve kesÀ meled cetu³eeW keÀes DeHeves ÒeYeeJe cesb uesves kesÀ efueS lelHej nQ~ ieerlekeÀej ceevelee nw efkeÀ GmekeÀe oHe&Ce Yeues ner Keb[-Keb[ nes peeS efkebÀleg leve keÀer F®íe Hej DeHeves ceve keÀe efve³ece veneR yes®esiee~ YeeweflekeÀ megKeeW kesÀ efueS DeHeveer Deelcee keÀer mel³e keÀer DeeJeepe veneR yes®esiee~ GmekesÀ peerJeve keÀer keÀneveer keÀesF& keÀeuHeefvekeÀ efkebÀJeobleer venebr nw~ GmekesÀ ieerle Yeer efkeÀmeer efJe%eeHeveoelee keÀer F®íeDeeW kesÀ Heerís-Heerís ®eueves Jeeues veneR nQ~ GmekesÀ DeHeves mJeleb$e efJe®eej nQ. Gmes Kejerovee Deemeeve veneR nw~ Fmeer efueS keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ GmekesÀ ieerle Yeues ner keÀejeJeeme Yeesieles jnW.1 DeHevee Denb veneR yes®etBiee 3. GvnW keÀesF& ®e®ee& keÀe efJe<e³e ve yevee³es efkebÀleg Jen Ye´<ì OeveJeeveeW kesÀ ÒeueesYeve ceW DeekeÀj DeHeveer keÀuece veneR yess®esiee~ Deepe F&ceeve keÀes Kejeroves JeeueeW ceW nesæ[.1.1 ÒemleeJevee : keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves DeHeves mece³e keÀer me®®eeF& keÀes ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes J³ekeÌle efkeÀ³ee nw~ Deepe kesÀ mece³e ceW me®e keÀe ye³eeve keÀjvee leceece efJejesOeeW keÀes Deecebef$ele keÀjvee neslee nw efkebÀleg keÀefJe ves Fve efJejesOeeW mes [jkeÀj keÀYeer mecePeewlee veneR efkeÀ³ee~ Fmeer efueS Gmes peerJeve Yej leceece keÀefþveeF³eeW keÀe meecevee Yeer keÀjvee Heæ[e~ `DeHevee Denb veneR yes®etBiee' ieerle ceW keÀefJe ves ³ener YeeJe J³ekeÌle efkeÀ³ee nw efkeÀ GmekesÀ DeHeves peerJeve kesÀ meejs meHeves Yeues ner metueer Hej ueìkeÀe efo³es peeSB efkebÀleg Jen yesFc& eeve mece³e mes mecePeewlee keÀjkesÀ DeHeves Denb keÀes veneR yes®esiee~ 3.2 YeeJeeLe& / keÀL³e : keÀefJe DeHeves meHeveeW keÀer kegÀyee&veer osves keÀes lew³eej nw efkebÀleg Deepe kesÀ mJeeLeea SJeb yesFc& eeve mece³e kesÀ neLeeW DeHevee mJeeefYeceeve veneR yes®evee ®eenlee~ Fme lejn keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW ceW efvejblej mebIe<e& keÀjvee Gmes cebpetj nw efkebÀleg Ye´<ì HeefjefmLeefle³eeW mes Jen mecePeewlee veneR keÀjvee ®eenlee~ Fmeer DeemLee kesÀ meeLe Jen mebIe<e&jle nw~ Dele: GmekeÀe efJeµJeeme nw efkeÀ ogefve³ee Gmes Deewj kegÀí Yeer keÀns efkebÀleg keÀe³ej veneR keÀnsieer~ Jen Fme ogefve³ee ceW jns ³ee ve jns Hejvleg GmekeÀer ³en DeemLee DeJeµ³e jnsieer~ keÀefJe keÀes ³en mJeerkeÀej nw efkeÀ GmekeÀer Kegefµe³eeB cejIeì ceW efpeboe ner oHeÀvee oer peeSB efkebÀleg Jen yeo®eueve Heleve keÀes DeHevee peerJeve veneR yes®evee ®eenlee~ efpeme J³eeqkeÌle kesÀ Yeerlej ®eslevee ve nes ³ee efpemekeÀe Deblece&ve p³eeseflecee&ve ve nes Jen Fme Ye´<ì mece³e ceW efyekeÀ mekeÀlee nw efkebÀleg efpemekesÀ ceve cesb ¬eÀebeflekeÀejer efJe®eejeW keÀer Deeie OeOekeÀ jner nes.

Gmes veneR Kejeroe pee mekeÀlee~ keÀefJe DeHeves ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes DeHeves FvneR efJe®eejeW keÀes J³ekeÌle keÀjlee nw~ Dele: Jen mHe<ì ªHe cesb Ieesef<ele keÀjlee nw efkeÀ GmekesÀ ieerleeW keÀes Yeues ner peerJeveYej GHes#ee keÀe keÀejeJeeme Yeesievee Heæ[s efkebÀleg Jen Ye´<ì OeveJeeveeW kesÀ ÒeueesYeve ceW DeekeÀj DeHeveer keÀuece keÀer leekeÀle veneR yes®esiee~ efJeµes<e : ³eneB keÀefJe keÀer ceeveJe peerJeve kesÀ Òeefle Òeefleye×lee J³ekeÌle ngF& nw~ Jen ceevelee nw SkeÀ keÀefJe keÀe oeef³elJe ceeveJeer³e cetu³eeW keÀer Òeefle<þe keÀjves Jeeues meeefnl³e keÀer j®evee keÀjvee nw~ Dele: Jen DeHeveer keÀuece keÀes Ye´<ì OeveJeeveeW kesÀ neLe yes®evee veneR ®eenlee~ 3.1.20 3.1.Oece& keÀe Heeueve keÀjves keÀe mebkeÀuHe oesnje³ee nw~ DeHeves mece³e keÀer me®®eeF& J³ekeÌle keÀjves kesÀ efueS Jen DeHeves meHeveeW Deewj F®íeDeeW keÀer kegÀyee&veer osves keÀes lew³eej nw efkebÀleg peve-efJejesOeer leekeÀleeW mes keÀesF& mecePeewlee veneR keÀjvee ®eenlee~ peerJeve Yej leceece keÀefþveeF³eeW keÀe meecevee keÀjves keÀes Jen lelHej nw efkebÀleg Ye´<ì µeeqkeÌle³eeW mes mecePeewlee keÀj kesÀ DeHeves keÀefJe-Oece& kesÀ meeLe efJeµJeemeIeele veneR keÀjvee ®eenlee~ mHe<ìerkeÀjCe : keÀefJe kesÀ Devegmeej Deepe Jener oerHekeÀ efyekeÀ mekeÀlee nw efpemekeÀe Deblece&ve p³eeseflecee&ve veneR nw~ DeLee&le efpeme J³eeqkeÌle kesÀ Yeerlej ®eslevee ve nes Jener Fme Ye´<ì J³eJemLee kesÀ neLeeW efyekeÀ mekeÀlee nw efkebÀleg efpemekesÀ ceve ceW ¬eÀebeflekeÀejer efJe®eejeW keÀer Deeie OeOekeÀ jner nes. 1 keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer DeHevee Denb efkeÀmes veneR yes®evee ®eenles? GÊej keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer yesF&ceeve mece³e keÀes DeHevee Denb veneR yes®evee ®eenles~ .3 meboYe& meefnle mHe<ìerkeÀjCe : oerHekeÀ efyekeÀ mekeÀlee nw efpemekeÀe~ Deblej p³eeseflecee&ve veneR nw Hej Debieejs keÀes Kejerovee~ ogefve³ee ceW Deemeeve veneR nw cesjs ieerle jnW peerJeve Yej ®eens keÀejeJeeme Yeesieles. uesefkeÀve cew iegcejen mJeCe& keÀes DeHeveer keÀuece veneR yes®etBiee! meboYe& : Òemlegle HebeqkeÌle³eeB `Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer' veecekeÀ mebûen ceW mebkeÀefuele `DeHevee Denb veneR yes®etBiee' ieerle mes GodIe=le keÀer ie³eer nQ~ FmekesÀ j®eef³elee Òeefme× ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer nQ leLee Fme mebûen kesÀ mebHeeokeÀ #esce®ebê megceve peer nbw~ Òemebie : Fme ieerle ceW ieerlekeÀej ves DeHeves keÀefJe .4 yeesOe Òeµve `DeHevee Denb vener yes®etBiee' keÀefJelee ceW keÀefJe DeHeves oeef³elJe kesÀ efJeHejerle keÀesF& mecePeewlee ke̳eeW veneR keÀjvee ®eenlee~ DeLeJee DeHevee Denb veneR yes®etBiee keÀefJelee keÀe keÀL³e DeHeves µeyoeW cesb efueefKeS~ 3.5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer Òeµve : Òe.1.

8 keÀefJe kesÀ Devegmeej jsefiemleeveeW ves efkeÀme yeele keÀer efpeo HekeÀæ[er nw? GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej jsefiemleeveeW ves GÐeeveeW keÀes Kejeroves keÀer efpeo HekeÀæ[er nw~ Òe. Jen oerHekeÀ efyekeÀ mekeÀlee nw~ Òe.1 ÒemleeJevee : keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer Jele&ceeve efmLeefle³eeW kesÀ Òeefle mepeie ieerlekeÀej nQ~ GvneWves Deece Deeoceer kesÀ DeYeeJeûemle peerJeve kesÀ meeLe-meeLe j#ekeÀ J³eJemLee kesÀ Ye#ekeÀ yeve peeves leLee meye lejHeÀ ueeue®e. 3 keÀefJe l³eeieer DeHevee pevce efkeÀmes veneR yes®evee ®eenles nQ? GÊej keÀefJe l³eeieer peer DeHevee pevce yeo®eueve Heleve keÀes veneR yes®evee ®eenles~ Òe. 10 l³eeieer peer kesÀ Devegmeej keÀewve efJe%eeHeve kesÀ mJeeceer keÀer Devegielee veneR nw~ GÊej l³eeieer peer kesÀ Devegmeej GvekeÀer j®evee efkeÀmeer efJe%eeHeve mJeeceer keÀer Devegielee veneR nw~ Òe.2 meeiej mes ³en yeele keÀntBiee ~ 3.2.2 YeeJeeLe& / keÀL³e : keÀefJe kesÀ Devegmeej iebiee cew³ee kesÀ efkeÀveejs jn keÀj Yeer Jen H³eemee jn ie³ee~ DeHeves H³eemes nesþeW keÀes efoKeekeÀj meeiej mes ³en yeele keÀnsiee~ j#ekeÀ J³eJemLee kesÀ ner Ye#ekeÀ yeve peeves keÀer mJeeLe& Hejlee . 11 jeceeJeleej l³eeieer peer efkeÀmes DeHeves keÀefJe keÀe Oece& veneR yes®evee ®eenles? GÊej keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer peer efkeÀmeer ceesn keÀes DeHeves keÀefJe keÀe Oece& veneR yes®evee ®eenles~ 3. 9 keÀefJe leve keÀer F®íe Hej ke̳ee veneR yes®evee ®eenlee? GÊej keÀefJe leve keÀer F®íe Hej ceve keÀe efve³ece veneR yes®evee ®eenlee~ Òe. DeJemejJeeefolee Deewj mJeeLe& keÀe yeesueyeeuee nesves keÀe mHe<ì mebkesÀle efo³ee nw~ keÀefJe keÀes ueielee nw efkeÀ efpeve ueesieeW Hej peerJeve keÀes megKece³e yeveeves keÀer efpeccesoejer Leer~ Jes ner ueesie meejer Kegefµe³eeB íerve keÀj efmeHe&À DeHeves DeeHe keÀes megKeer yeveeves ceW J³emle nQ~ 3. 5 ogefve³ee cesb efkeÀmes Kejerovee Deemeeve veneR nw? GÊej ogefve³ee ceW Debieejs keÀes Kejerovee Deemeeve veneR nw~ Òe.21 Òe. 6 keÀefJe DeHeveer keÀuece efkeÀmes veneR yes®evee ®eenlee? GÊej keÀefJe iegcejen mJeCe& keÀes DeHeveer keÀuece veneR yes®evee ®eenlee~ Òe. 7 keÀefJe l³eeieer peer kesÀ Devegmeej otkeÀeveeW ceW efkeÀme yeele keÀer nesæ[ ueieer nw? GÊej keÀefJe l³eeieer peer kesÀ Devegmeej otkeÀeveesb ceW F&ceeve keÀes Kejeroves keÀer nesæ[ ueieer nw~ Òe.2. 2 keÀefJe l³eeieer kesÀ Devegmeej ogefve³ee GvnW ke̳ee veneR keÀnsieer? GÊej keÀefJe l³eeieer kesÀ Devegmeej ogefve³ee GvnW Deewj pees Yeer keÀns uesefkeÀve keÀe³ej veneR keÀnsieer? Òe. 4 keÀefJe kesÀ Devegmeej keÀewve-mee oerHekeÀ efyekeÀ mekeÀlee nw? GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej efpemekeÀe Devlej p³eeseflecee&ve veneR nw.

Jes mJe³eb ner yetBoesb keÀer lekeÀoerj Heer ieF&b~ efpeve keÀefue³eeW keÀer cegmkeÀjenì osKekeÀj keÀes³eue keÀes mebieerle megveevee Lee.22 Deewj DeceeveJeer³elee keÀer Deesj mebkesÀle keÀjles ngS keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ efpeve peueYejer IeìeDeeW keÀes yetBos yejmeekeÀj otmejesb kesÀ leHle peerJeve keÀer H³eeme yegPeeveer Leer. yeemeer HetÀue ®eæ{s cebefoj ceW / DevegYeJe keÀer oer ieF& ogneF&. Gve keÀefue³eeW ves ner efJe<ekeÀv³ee yevekeÀj keÀes³eue kesÀ mebieerle keÀes [Bme efue³ee~ keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ Oejleer ceeB kesÀ DeeBieve ceW efKeuekeÀj Yeer Jen Goeme ner jn ie³ee~ DeHeveer meejer Gce´ keÀer Goemeer efoKeekeÀj Debyej mes ³en yeele keÀnsiee~ meye lejHeÀ HewÀues ngS DeJemejJeeo Deewj ueeue®e keÀer ÒeOeevelee keÀes Gpeeiej keÀjlee ngDee keÀefJe ceevelee nw efkeÀ ueeue®e ves ner ³ecegvee keÀer YeeBJej Keejs peue kesÀ meeiej mes [ueJee oer nw~ GmekeÀe oes<e Flevee ner Lee efkeÀ Gmeves HeveIeì keÀes DeHeveer H³eeme yelee oer Leer efpemekeÀe HeÀe³eoe HeveIeì ves Gþe³ee~ keÀeBìesb kesÀ Ye³e mes HetÀueeW ves ieerleeW keÀe DeHeceeve keÀj efo³ee~ keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ ceOegJeve keÀer meewiebOe KeekeÀj Jen YeewjeW mes ³en yeele keÀnsiee~ Ieve-oewuele kesÀ mebkesÀleeW Hej meY³elee keÀe cetu³e efvejvlej keÀce neslee pee jne nw~ meY³elee Yeer oewuele kesÀ mebkessÀleeW Hej ner vee®e jner nw~ peæ[ yegef× JeeueeW mes HegjmkeÀej Heeves kesÀ efueS yegef×peerJeer Jeie& jecee³eCe megveeves ceW ueiee ngDee nw~ meY³elee keÀe Ûeme Flevee nes ie³ee nw efkeÀ DeHeveer µejCe cesb DeevesJeeues keÀesceue HeÊeeW keÀes ueesie DeeBOeer kesÀ neLeeW veerueece keÀj osves ceW Leesæ[e Yeer venebr efn®ekeÀles nQ~ ³en yeele Jen µeesj ce®eekeÀj le©Jej mes keÀnsiee~ ³egJee Jeie& DeHeveer Hetjer ³eesi³elee Deewj #ecelee kesÀ meeLe keÀe³e& keÀjves kesÀ efueS lew³eej nw uesefkeÀve DevegYeJe kesÀ veece Hej yetæ{s ueesieeW keÀes DeJemej efceue jns nQ~ leepeer keÀefue³eeB Hetpee kesÀ keÀece veneR Dee jner nQ yeefukeÀ yeemeer HetÀue cebefoj ceW ®eæ{eS pee jns nQ Deewj DevegYeJe keÀer ogneF& oer pee jner nw~ Fme lejn pees DeHeveer µeeqkeÌle Deewj efve<þe kesÀ meeLe keÀece keÀjvee ®eenles nQ GvekeÀes De³eesi³e ceevee pee jne nw~ DeefHe&le efve<þe keÀer HeefJe$elee keÀes ner cebefoj Üeje otef<ele þnje efo³ee peelee nw~ keÀefJe efveµ®e³e keÀjlee nw efkeÀ DeHeveer Hetjer µeeqkeÌle ueieekeÀj Jen F&µJej mes ³en yeele keÀnsiee~ Fme lejn Fme keÀefJelee ceW keÀefJe ves SkeÀ lejHeÀ J³eJemLee kesÀ Ye#ekeÀ ªHe keÀe GodIeeìve efkeÀ³ee nw lees otmejer Deesj meceepe ceW HewÀues ngS DeJemejJeeo ueeue®e. Oeve kesÀ yeue Hej ÒeefleYee keÀes Kejeroves keÀer ÒeJe=efÊe Deewj DevegYeJe kesÀ veece Hej ³egJee ÒeefleYeeDeeW keÀes kegbÀefþle keÀjves keÀer Jele&ceeve efmLeefle³eeW keÀes Yeer DeefYeJ³ekeÌle efkeÀ³ee ie³ee nw~ 3. DeefHe&le efve<þe keÀer HeeJevelee cebefoj ves otef<ele þnje oer DeHeveer Hetjer µeeqkeÌle ueieekeÀj F&µJej mes ³en yeele keÀntBiee~ meboYe& : Òemleg HebeqkeÌle³eeB efnboer kesÀ Jeefj<þ ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer Üeje efueefKele `meeiej mes ³en yeele keÀntBiee' ieerle mes ueer ie³eer nQ~ ³en ieerle #esce®ebê megceve Üeje mebHeeefole mebûen `Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer' ceW mebkeÀefuele nw~ Òemebie : Fme ieerle cesb keÀefJe ves Deece Deeoceer keÀer DeYeeJeûemle efmLeefle³eeW keÀe ef®e$eCe keÀjves kesÀ meeLemeeLe j#ekeÀ J³eJemLee kesÀ Ye#ekeÀ yeve peeves leLee ®eejesb Deewj HewÀues ngS DeJemejJeeo Deewj mJeeLe&Hejlee keÀes Yeer Gpeeiej efkeÀ³ee nw~ keÀefJe ceevelee nw efkeÀ efpeve ueesieeW keÀes peerJeve megboj .3 meboYe& meefnle mHe<ìerkeÀjCe : keÀefue³eeW keÀer yesoeie leepeieer / Hetpee kesÀ kegÀí keÀece ve DeeF&.2.

5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer Òeµve : Òe.2. 1 GÊej keÀefJe DeHeves H³eemes DeOej efoKeekeÀj meeiej mes ke̳ee keÀnvee ®eenlee nw? DeHeves H³eemes DeOej efoKeekeÀj keÀefJe meeiej mes ³en keÀnvee ®eenlee nQ efkeÀ iebiee kesÀ leì Hej yemekeÀj Yeer Jen H³eemee jn ie³ee nw~ Òe. Deepe Jes ner mJeeLeea yevekeÀj DeHeveer megKe-megefJeOeeSB pegìeves ceW ueie ieS nQ~ ³eneB lekeÀ efkeÀ yegef×peerJeer Jeie& Yeer HegjmkeÀej keÀer ueeue®e ceW jecee³eCe yeeB®eves ceW pegìe ngDee nw~ Ssmes mece³e ceW efve<þeJeeve J³eeqkeÌle keÀer keÀesF& keÀercele veneR jn ie³eer nw~ Fve HebeqkeÌle³eeW ceW keÀefJe ves peerJeve keÀer Fvnerb efJe<ece efmLeefle³eeW keÀer Deesj mebkesÀle efkeÀ³ee nw~ mHe<ìerkeÀjCe : keÀefJe kesÀ Devegmeej ueesie Fleves DeJemejJeeoer SJeb mJeeLeea nes ieS nQ efkeÀ Oeve kesÀ mebkesÀleesb Hej ner meY³elee vee®e jner nw~ ³egJee Jeie& DeHeveer µeeqkeÌle SJeb ³eesi³elee kesÀ meeLe keÀe³e& keÀjves kesÀ efueS lelHej nw uesefkeÀve Gmes DeJemej veneR efo³ee pee jne nw Deewj DevegYeJe kesÀ veece Hej yetæ{s ueesieeW keÀes DeJemej efceue jne nw~ keÀefue³eeW keÀer yesoeie leepeieer efkeÀmeer keÀece veneR Dee jner nw yeemeer HetÀue cebefoj ceW ®eæ{eS pee jns nQ~ Fme lejn keÀe efveCe&³e uesves kesÀ Heerís DevegYeJe keÀer ogneF& oer pee jner nw~ F&µJej kesÀ Òeefle ³egJee Jeie& keÀer efve<þe keÀes cebefoj ner otef<ele þnje os jne nw~ ³eesi³e ³egJee Jeie& efve<þe Deewj F&ceeveoejer kesÀ meeLe keÀece keÀjvee ®een jne nw efkebÀleg GmekeÀer efve<þe Deewj F&ceeveoejer Hej Òeµveef®evn ueieekeÀj Gmes De³eesi³e þnje efo³ee pee jne nw~ keÀefJe Fme efJe[byeveeHetCe& efmLeefle keÀes Hetjer leekeÀle kesÀ meeLe F&µJej kesÀ meeceves keÀnvee ®eenlee nw efpememes Fve efmLeefle³eeW keÀes yeouee pee mekesÀ~ efJeµes<e : ³eneB ieerlekeÀej ³egJee Jeie& keÀer ³eesi³elee Deewj µeeqkeÌle keÀes mLeeefHele keÀjvee ®eenlee nw~ GmekeÀe ue#³e efmeHe&À DevegYeJe keÀer ogneF& oskeÀj DeJemej nefLe³eeves JeeueeW kesÀ yeoues efve<þe Deewj µeeqkeÌle kesÀ meeLe ³eesi³e Deewj µeeqkeÌleµeeueer ³egJeeDeeW keÀes DeJemej efoueeves keÀe nw~ 3.4 yeesOe Òeµve : 1) `meeiej mes ³en yeele keÀntBiee' ieerle ceW meceepe ceW HewÀues DeJemejJeeo Deewj mJeeLe&Hejlee Hej efkeÀme lejn Òenej efkeÀ³ee ie³ee nw? DeLeJee 2) `meeiej mes ³en yeele keÀntBiee' ieerle keÀe keWÀêer³e YeeJe mHe<ì keÀerefpeS~ DeLeJee 3) keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer meeiej mes keÀewve meer yeele keÀnvee ®eenles nQ? 3. 3 GÊej keÀesefkeÀue kesÀ mebieerle keÀes efkeÀmeves [Bme efue³ee? keÀesefkeÀue kesÀ mebieerle keÀes keÀefue³eeW ©Heer efJe<ekeÀv³eeDeeW ves [Bme efue³ee~ .23 yeveeves keÀer efpeccesoejer oer ieF& Leer.2. 2 GÊej yetBoeW keÀer lekeÀoerj keÀewve Heer ieF&? yetBoes keÀer lekeÀoerj peueYejer IeìeSB Heer ieFb&~ Òe.

8 GÊej HegjmkeÀej Heeves kesÀ efueS Hebef[le ves ke̳ee efkeÀ³ee? HegjmkeÀej Heeves kesÀ efueS Hebef[le ves jecee³eCe yeeB®eer~ Òe.3. 4 GÊej Oejleer ceeB kesÀ DeeBieve ceW efKeuekeÀj Yeer Goeme jnves keÀer yeele keÀefJe efkeÀmemes keÀnvee ®eenlee nw? Oejleer ceeB kesÀ DeeBieve ceW efKeuekeÀj Yeer Goeme jnves keÀer yeele keÀefJe Debyej mes keÀnvee ®eenlee nw~ Òe.1 ÒemleeJevee jeceeJeleej l³eeieer Gve ieerlekeÀejeW ceW mes nw efpevneWves keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW kesÀ yeer®e efvejblej mebIe<e& keÀjves keÀer ÒesjCee oer nw~ Fmeer efueS Jes DeeBOeer-letHeÀeveeW pewmeer keÀefþveeF³eeW mes veneR yeefukeÀ Gve Deelceer³e ueesieeW keÀer mebJesoveeDeeW mes [jles nQ ke̳eeWefkeÀ Ssmes ueesieeW keÀer YeeJeveeDeeW kesÀ Jesie keÀes meBYeeuevee keÀefþve neslee nw~ Jes efJejesefOe³eeW kesÀ yeoues nceooebx mes Deewj µetueeW kesÀ yeoues HetÀueeW mes [jles nQ~ 3. 9 GÊej µejCeeiele He}ÁJe keÀes ogefve³ee ves efkeÀmekesÀ neLeeW veerueece keÀj efo³ee? µejCeeiele He}ÁJe keÀes ogefve³ee ves DeeBOeer kesÀ neLeeWb veerueece keÀj efo³ee~ Òe.3 Ye³eYeerle Gmeer uees®eve kesÀ peue mes ntB 3. 7 GÊej meY³elee efkeÀmekesÀ mebkesÀleeW Hej vee®e jner nw? ®eeBoer kesÀ mebkesÀleeW Hej meY³elee vee®e jner nw? Òe.2 YeeJeeLe& / keÀLee : keÀefJe peerJeve ceW Deeves Jeeueer keÀefþveeF³eesb mes veneR yeefukeÀ DeHeves Deelceer³e ueesieeW kesÀ DeeBmegDeeW mes [jlee nw~ Jen mHe<ì ªHe mes Ieesef<ele keÀjlee nw efkeÀ Gmes µeesj ce®eeves Jeeueer DeeBefOe³eeW mes [j venerb ueielee efkebÀleg Jen Gve letHeÀeveeW mes DeJeµ³e [jlee nw pees ceewve jn keÀj efmLeefle³eeW keÀe pee³epee uesles jnles nQ efkeÀleg keÀesF& Òeefleef¬eÀ³ee J³ekeÌle veneR keÀjles~ Oejleer Hej efJejesefOe³eeW kesÀ µeesj ce®eeves ³ee efyepeefue³eeW kesÀ keÀæ[keÀves Hej Jen efveefµb®ele Deewj efveYeeakeÀ yevee jnlee nw uesefkeÀve pees meYeer efmLeefleDeeW keÀes ®egHe®eeHe . 6 GÊej µetueeW kesÀ Ye³e mes ieerleeW keÀe DeHeceeve efkeÀmeves efkeÀ³ee? µetueeW kesÀ Ye³e mes ieerleeW keÀe DeHeceeve HetÀueeW ves efkeÀ³ee~ Òe.24 Òe.3. 11 DeefHe&le efve<þe keÀer HeeJevelee keÀes efkeÀmeves otef<ele þnje efo³ee? GÊej DeefHe&le efve<þe keÀer HeeJevelee keÀes cebefoj ves otef<ele þnje efo³ee~ 3. 10 yeemeer HetÀueeW keÀes efkeÀmekeÀer ogneF& oskeÀj cebefoj ceW ®eæ{e³ee ie³ee? GÊej DevegYeJe keÀer ogneF& oskeÀj yeemeer HetÀueeW keÀes cebefoj ceW ®eæ{e³ee ie³ee~ Òe. 5 GÊej ueeue®e ves ³ecegvee keÀer YeeBJej efkeÀmemes [ueJee oer? ueeue®e ves ³ecegvee keÀer YeeBJej Keejs meeiej mes [ueJee oer~ Òe.

Gvemes Jen Ye³eYeerle veneR neslee nw ke̳eeWefkeÀ GvekeÀer keÀcepeesefj³eeW Deewj µeeqkeÌle³eeW kesÀ yeejs ceW Jen peevelee nw efkebÀleg pees otj Devepeeve ueesie yewþs nwb.3. Jes kewÀmes Yeer nebs. Hej HetÀueeW keÀer GlkebÀefþle cegmkeÀeveeW mes [jlee ntB~ meboYe& : Òemlegle HebeqkeÌle³eeB Jeefj<þ ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer Üeje efueKes ieS ieerle `Ye³eYeerle Gmeer uees®eve kesÀ peue mes nBt' mes ueer ieF& nQ~ ³en ieerle nceejer Heeþîe HegmlekeÀ `Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer' ceW mebkeÀefuele nw~ Fme mebûen kesÀ mebHeeokeÀ Þeer #esce®ebê megceve nwb~ Òemebie : ieerlekeÀej ÒekeÀì ªHe ceW Deeves Jeeueer keÀefþveeF³eeW Deewj Hejsµeeefve³eeW mes veneR [jlee~ FmekesÀ yeoues Gmes DeHeves Deelceer³e ueesieeW keÀer Keeceesµeer Deewj GvekesÀ DeeBmegDeeW mes [j ueielee nw~ FmeerefueS Jen keÀnlee nw efkeÀ µeesj ce®eeves Jeeueer DeeBefOe³eeW ³ee keÀæ[keÀves Jeeueer efyepeefue³eeW mes Jen venerb [jlee uesefkeÀve pees keÀYeer efµekeÀe³ele veneR keÀjles Deewj ®egHe®eeHe DeeBmet yeneles nQ. Gvemes Jen yengle [jlee nw~ Fme lejn Fme ieerle ceW keÀefJe ves ³en mebkesÀle efkeÀ³ee nw efkeÀ ÒekeÀì ªHe mes Deeves Jeeueer keÀefþveeF³eeW Deewj mebkeÀìesb keÀe meecevee keÀjves cesb Jen meceLe& nw~ efJeHejerle HeefjefmLeefle³eeW keÀer ®egveewleer Jen menpe ner mJeerkeÀej keÀj ueslee nw efkebÀleg Jen DeHeves efvekeÀì kesÀ ueesieeW Deewj efnlewef<e³eeW keÀer keÀesceue YeeJeveeDeeW mes [jlee nw ke̳eeW efkeÀ ³es ueesie YeeJeveeJeµe efJejesOe lees veneR keÀjles nQ efkebÀleg Gmes Helee nw efkeÀ GvekeÀer mebJesoveeDeeW keÀe meecevee keÀjves keÀe meenme Gmecesb veneR nw~ 3. Gvemes Jen Ye³eYeerle neslee nw~ mHe<ìerkeÀjCe : ieerlekeÀej efJejesOeeW keÀer ef®eblee veneR keÀjlee ke̳eesbefkeÀ Jen GvekeÀe meecevee keÀjves kesÀ efueS mJe³eb keÀes me#ece yevee ueslee nw~ peerJeve HeLe Hej pees Yeer yeeOeeSB Deeleer nQ. Gvemes Jen keÀYeer venerb Ye³eYeerle neslee uesefkeÀve DeHeves Fve DeejceeveeW mes Jen [jlee nw. GmekesÀ DeeBmegDeeW mes Gmes [j ueielee nw~ Jen ³en Yeer keÀnlee nw efkeÀ GmekeÀer pees keÀcepeesefj³eeB meyekeÀes ceeuetce nQ.25 menlee jne Deewj keÀYeer Yeer efkeÀmeer yeele keÀer efµekeÀe³ele veneR keÀer. keÀYeer Yeer Jen GvekesÀ meeceves efmej veneR PegkeÀelee yeefukeÀ Hetjer µeeqkeÌle kesÀ meeLe GvekeÀe meecevee keÀjlee nw~ FmekesÀ efJeHejerle pees GmekesÀ Heje³es veneR nQ.3 meboYe& meefnle mHe<ìerkeÀjCe : ef®eblee ve efJejesOeeW keÀer Fleveer keÀjlee~ yeeOee kesÀ Heie Hej µeerµe veneR Oejlee~ pees cesjs nQ efyeuekegÀue ve Heje³es nwb~ Gve nceooexb mes efkebÀleg yengle [jlee ntB cewb meeHeÀ efoKeeF& osles µetueeW mes Ye³eYeerle veneR. Gve DeHeves nceooexb mes yengle [jlee nw~ pees keÀeBìs . efpevekesÀ yeejs ceW Gmes kegÀí %eele veneR~ keÀefJe efJejesOeeW keÀer ef®eblee veneR keÀjlee Deewj ve ner yeeOeeDeeW kesÀ ®ejCeeW Hej velecemlekeÀ neskeÀj DeHeveer nej mJeerkeÀej keÀjlee nw~ efJejesOeeW Deewj yeeOeeDeeW mes Jen mebIe<e& keÀjlee nw efkebÀleg Jen Gve nceooexb mes yengle [jlee nw pees efyeueketÀue Heje³es venerb DeHeves nQ~ Gmes meeHeÀ efoKee³eer osves Jeeues keÀeBìesb mes Ye³e venerb ueielee Hejvleg HetÀueeW keÀer cegmkeÀeveeW mes [jlee nw~ ogefve³ee ceW efceueves Jeeues keÀæ[Jes DevegYeJeeW Deewj keÀefþveeF³eeW keÀes Jen efJe<e keÀer lejn Heer ueslee nw~ peye-peye Jen mebkeÀìeW ceW efIejkeÀj cejlee nw leye-leye DeHeveer mebIe<e& #ecelee SJeb efpepeerefJe<ee kesÀ keÀejCe Deewj DeefOekeÀ peerefJele nes Gþlee nw~ peye-peye Gmes keÀesF& jme mes ³egkeÌle HeveIeì kesÀ meceeve yeleelee nw lees Gmes ueielee nw efkeÀ Jen Deewj DeefOekeÀ efjkeÌle nes ie³ee nw~ pees ceefojeue³e ceW Heeme Keæ[s nwb.

2 GÊej keÀefJe efkeÀme uees®eve kesÀ peue mes Ye³eYeerle nw? efpemeves cegPemes cesjer efµekeÀe³ele keÀYeer venerb keÀer.5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer Òeµve Òe. 6 GÊej keÀefJe keÀes DeHevee Iej jerlee ngDee keÀye ueielee nw? peye keÀesF& keÀefJe keÀes jme keÀe HeveIeì keÀnlee nw leye Gmes ueielee nw efkeÀ GmekeÀe Iej jerlee nw~  .3. 5 GÊej keÀefJe efkeÀmekesÀ Heie Hej µeerµe veneR Oejlee? keÀefJe yeeOeeDeeW kesÀ Heie Hej µeerµe veneR Oejlee? Òe.4 yeesOe Òeµve : 1) keÀefJe keÀefþveeF³eeW kesÀ yeoues YeeJeveeDeeW mes Ye³eYeerle ke̳eeW nw? DeLeJee 2) keÀefJe efkeÀmemes Ye³eYeerle nes peelee nw? DeLeJee 3) Ye³eYeerle Gmeer uees®eve kesÀ peue mes ntB keÀefJelee keÀe keÀL³e mHe<ì keÀerefpeS~ 3.26 meeHeÀ-meeHeÀ efoKee³eer osles nQ. GvekeÀe Jen [ìkeÀj meecevee keÀjlee nw efkebÀleg YeeJeveeDeeW kesÀ Deeies Jen mJe³eb keÀes efJeJeµe Heelee nw~ 3.3. Gvemes Jen keÀYeer Yeer Ye³eYeerle veneR neslee efkebÀleg HetÀueeW keÀer GlkebÀþe Yejer cegmkeÀeveeW mes Jen [jlee nw~ Fme lejn keÀefJe keÀefþve mes keÀefþve HeefjefmLeefle³eeW keÀe meecevee keÀjves mes veneR Ieyejelee uesefkeÀve DeHeves ueesieeW keÀer keÀesceue mebJesoveeDeeW mes Gmes [j ueielee nw~ efJeµes<e : ³eneB ieerlekeÀej ves DeHeves mebIe<e&µeerue efkebÀleg mebJesoveµeerue ceve keÀe Heefj®e³e efo³ee nw~ peneB Yeer efJeHejerle HeefjefmLeefle³eeB SJeb yeeOeeSB nwb. Gmeer uees®eve kesÀ peue mes keÀefJe Ye³eYeerle nw~ Òe. 3 GÊej keÀefJe DeHeves efkeÀve DejceeveeW mes [jlee nw? keÀefJe DeHeves Gve DejceeveeW mes [jlee nw pees %eele veneR nQ~ Òe. 4 GÊej keÀefJe efkeÀmekeÀer ef®eblee veneR keÀjlee? keÀefJe efJejesOeeW keÀer ef®eblee vener keÀjlee? Òe. 1 GÊej keÀefJe efkeÀve letHeÀeveeW mes [jlee nw? keÀefJe ceewve yewþs letHeÀeveeW mes [jlee nw~ Òe.

3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 4.keÀefJelee keÀe YeeJeeLe& Deewj keÀL³e peeve mekeWÀies~ .2 YeeJeeLe& /keÀL³e 4.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejerr ÒeMve 4.1.4 yeesOeÒeMve 4.2.0 GÎsM³e Fme FkeÀeF& kesÀ Debleie&le Heeþîe¬eÀce cebs efveOee&efjle leerve keÀefJeleeDeeW.2. Gme uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevetBiee Deewj efKeueewvee: SkeÀ GodyeesOeve keÀe efJeJes®eve efkeÀ³ee ie³ee nw~ Fme kesÀ ceeO³ece mes DeeHe.1.1.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejerr ÒeMve 4.2.1 peye efceuesieer jesMeveer cegPemes efceuesieer 4.4 yeesOeÒeMve 4.1 ÒemleeJevee 4.3 efKeueewvee : SkeÀ GodyeesOeve 4.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 4.2.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 4.0 GÎsM³e 4.Jemlegefveÿ ÒeMveeW kesÀ GÊej efueKe mekeWÀies~ .2.1.2.1.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 4.1 ÒemleeJevee 4.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 4.1 ÒemleeJevee 4.2.peye efceuesieer jesMeveer cegPemes efceuesieer.keÀefJelee kesÀ efveOee&efjle DebMe keÀer meboYe& meefnle J³eeK³ee keÀj mekeWÀies~ .yeesOe ÒeMveeW keÀer peevekeÀejer nes mekesÀieer~ .2.2.4 yeesOeÒeMve 4.2.27 4 FkeÀeF& keÀer ªHejsKee 4.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejerr ÒeMve 4.2 Gme uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevetBiee 4.

28

4.1 peye efceuesieer jesMeveer cegPemes efceuesieer
4.1.1. ÒemleeJevee –
keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves DeHeves peerJeve ceW ueieeleej GHes#ee Deewj DeYeeJe DevegYeJe efkeÀ³ee nw~
GvekeÀe peerJeve DeveskeÀ lejn kesÀ mebIe<eeX mes efIeje jne nw~ mebIe<e&-GHes#ee Deewj íues peeves keÀe oo& Pesueles
ngS Yeer Jes DeHevee keÀefJe-Oece& efveYeeles nQ~ GvnW ueielee nw efkeÀ peye meye lejHeÀ veHeÀjle keÀe yeesueyeeuee nw,
cetu³e Ye´ä nes jns nQ, meY³elee Yeer meceeHle nesleer pee jner nw, Ssmes keÀefþve mece³e ceW GvekesÀ pewmee
keÀueekeÀej ner meceepe keÀes efoMee os keÀj GvekesÀ peerJeve ceW jesMeveer Yej mekeÀlee nw~
4.1.2 YeeJeeLe& / keÀL³ekeÀefJe mJe³eb DeYeeJe, GHes#ee Deewj mebIe<e& ceW peerless ngS Yeer otmejeW kesÀ peerJeve ceW Gpeeuee Yejves
Deewj GvekeÀe HeLe ÒeoMe&ve keÀjves ceW efJeéeeme jKelee nw~ Fme efueS Jen keÀnlee nw efkeÀ Fme Iej ªHeer
meceepe ceW DekesÀues efo³es pewmee Jener efìceefìcee jne nw~ Dele: Fme efo³es keÀes cele yegPeeDees~ ueesieeW keÀes
jesMeveer peye Yeer efceuesieer, Gmemes ner efceuesieer~ efvejblej mebIe<e& keÀjles ngS Jen Hetjer lejn LekeÀ ®egkeÀe nw~
GmekesÀ Hewj LekeÀve ves íerue [eues nbw~ Deye Jen DeHeves mebIe<e&Meerue J³eefkeÌlelJe Deewj efJe®eejeW kesÀ menejs ner
®eue jne nw~ Jen mJe³eb DeeBmegDeeW keÀes HeerkeÀj otmejeW kesÀ peerJeve ceW nBmeer efyeKesjles ngS cebefoj kesÀ efoS keÀer
lejn HeefJe$e peerJeve peer jne nw~ Jen DeHeves peerJeve ceW ogKe Pesueles ngS Yeer otmejeW keÀes megKeer keÀjves keÀer
keÀesefMeMe keÀjlee jne nw~ Dele: Jen efpeme ceeie& Hej ®eue jne nw, Jener jepeHeLe nw~ GmekesÀ keÀoceeW kesÀ
efveMeeve osKekeÀj ner ogefve³ee ®euesieer ~ FmeefueS Fve keÀoceeW kesÀ efveMeeve ve efceìeves keÀe mebkesÀle keÀjlee nw~
keÀefJe Gve ueesieeW keÀes mebyeesefOele keÀjlee nw pees Gmes efJeJeMe keÀj jns nQ~ GmekesÀ Devegmeej
j®eveekeÀejeW keÀes meceepe ceW Flevee efJeJeMe veneR keÀj efo³ee peevee ®eeefnS efkeÀ Jes DeHevee cetu³e yeleueeles
efHeÀjW ke̳eesefkeÀ Ssmeer efmLeefle ceW Jes DeHeves keÀefJe- Oece& keÀe Heeueve veneR keÀj HeeSBies~ veHeÀjle HewÀueevesJeeueeW
mes Yeer keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ meceepe ceW Fleveer veHeÀjle ve HewÀueeDees efkeÀ nj ieeBJe ceW H³eej keÀes oHeÀvee efo³ee
peeS~ cetu³eeW keÀer j#ee kesÀ efueS mebIe<e& keÀer Deeie keÀefJe ceW ner ye®eer nw~ FmeefueS Jen keÀnlee nw efkeÀ ³en
Deeie cele yegPeeDees ke̳eesefkeÀ Deejleer keÀe efo³ee Yeer Fmeer Deeie mes peuesiee~
l³eeieer peer kesÀ Devegmeej efpeme keÀuee keÀe veece ueskeÀj nce peer jns nQ Deewj meY³elee kesÀ efpeme
GB®es cenue Hej nce Keæ[s nQ, Jen FvekesÀ pewmes keÀueekeÀejeW ves ner efveefce&le efkeÀ³ee nw~ peerJeve ceW KegefMe³eeW
keÀer yenej ueeves Jeeues ³es keÀueekeÀej ner nQ~ Dele: Fve keÀueekeÀejeW keÀes ye®eevee nesiee~ FvnW metKeves veneR
osvee nesiee~ ³es efKeuekeÀj ÒemeVe jnWies leYeer ve³es peerJeve keÀe yeeieer®ee efKeuesiee~
meye lejHeÀ jele keÀe DebOesje nw uesefkeÀve ³es keÀueekeÀej oerHekeÀ keÀer lejn mJe³eb peuekeÀj Yeer
otmejeW kesÀ peerJeve ceW megyen keÀe Gpeeuee ueeles nQ~ ³es mJe³eb DeHeveer efpeboieer DeYeeJeeW ceW peerkeÀj Yeer otmejebs
kesÀ peerJeve keÀes KegefMe³eeW mes Yejves keÀe Òe³elve keÀjles nbw~ FmeerefueS FvneWves Yeues ner iegveeneW ceW meejer
efpeboieer efyelee³eer nes efkebÀleg cejves kesÀ yeeo osJelee yevekeÀj Hetpes peeSBies~ keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ GmekesÀ
DeYeeJeeW Deewj DeeBmegDeeW keÀes osKekeÀj GmekeÀer nBmeer Gæ[eves keÀer peªjle veneR nw, ke̳eeWefkeÀ Jen DeHeves
ogKeeW keÀer DevegYetefle³eeW mes pees kegÀí J³ekeÌle keÀjlee nw, Gmeer mes ceeveJe peerJeve keÀer keÀefþveeF³eeW ªHeer
yeæ[er-yeæ[er efMeueeSB ieue peeleer nQ~

29
Fme lejn keÀefJe ves DeHeves pewmes ieerlekeÀejeW kesÀ mebIe<e& Deewj GvekeÀer Heeræ[e keÀe nJeeuee osles ngS
³en efJe®eej ÒekeÀì efkeÀ³ee nw efkeÀ ³es ueesie ner meceepe keÀes mener efoMee osvesJeeues nQ~ FmeefueS FvekeÀes
GHesef#ele keÀjvee ³ee FvnW efJeJeMe keÀjvee Gef®ele veneR nw~
4.1.3 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe
yesyemeer, cesjs DeOej Fleves ve Keesuees
pees efkeÀ DeHevee ceesue yeleueelee efHeÀªB ceQ,
Fme keÀoj veHeÀjle ve yejmeeDees ve³eve mes
H³eej keÀes nj ieeBJe o]HeÀveelee efHeÀªB ceQ;
SkeÀ Debieeje iejce ceQ ner ye®ee ntB;
cele yegPeeDees!
peye peuesieer, Deejleer cegPemes peuesieer!!
meboYe& –
Òemlegle HebefkeÌle³eeB ‘‘Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer’’ veecekeÀ mebûen ceW
mebkeÀefuele ‘‘peye efceuesieer jesMeveer cegPemes efceuesieer keÀefJelee mes ueer ieF& nQ~ Fme mebûen kesÀ mebHeeokeÀ
‘‘#esce®ebvê
megceve’’ nQ~
Òemebie –

Fme keÀefJelee ceW ieerlekeÀej ves ³en mHeä efkeÀ³ee nw efkeÀ peerJeve kesÀ DeYeeJe Deewj mebIe<e& Pesueles
ngS Yeer keÀefJe DeHevee Oece& efveYeelee nw~ Fme DebOesjs mece³e ceW Jen DekesÀues ner efo³es keÀer lejn peue jne nw
Deewj ueesieeW ceW jesMeveer yeeBì jne nw~
J³eeK³ee –
keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ mebIe<e& keÀjles ngS LekeÀeve kesÀ keÀejCe GmekesÀ Hewj efíue ie³es nQ~ Deye GmeceW
MeefkeÌle veneR jn ie³eer nw uesefkeÀve DeHeves mebIe<e&Meerue efJe®eejeW kesÀ keÀejCe Jen ®eue jne nw~ FmeerefueS Jen
keÀnlee nw efkeÀ Gmes Flevee efJeJeMe ve keÀj efo³ee pee³es efkeÀ GmekesÀ Deesþ Kegue pee³eW Deewj Jen
J³eeJemeeef³ekeÀ ªHe ceW DeHeves keÀe³eeX keÀer keÀercele ceeBielee efHeÀjs~ keÀefJe ueesieeW mes ³en Yeer keÀnlee nw efkeÀ
Fleveer veHeÀjle ve HewÀueeDees efkeÀ H³eej keÀes nj ieeBJe ceW oHeÀve keÀj osvee Heæ[s~ ceeveveer³e cetu³eeW keÀer j#ee
keÀjves kesÀ efue³es mebIe<e& keÀjves keÀer SkeÀ Gcceero cee$e keÀefJe mes ner ye®eer nw~ Dele: Jen keÀnlee nw efkeÀ
GmekesÀ Yeerlej keÀer mebIe<e& keÀer Deeie keÀes cele yegPeeDees~ Jen Deeie ye®eer jnsieer leYeer Deejleer keÀe oerHekeÀ
peue mekesÀiee~
efJeMes<e –

³eneB keÀefJe ves efJeJeMe ve efkeÀ³es peeves Deewj veHeÀjle ve HewÀueeves keÀer ÒesjCee osles ngS DeHeves Yeerlej
efmLele ceeveveJeer³e cetu³eeW keÀer j#ee keÀjves Deewj mebIe<e& keÀer YeeJevee ye®ee³es jKeves keÀe mebkesÀle efkeÀ³ee nw~

30
4.1.4 yeesOe ÒeMve ë1)
`peye efceuesieer jesMeveer cegPemes efceuesieer' ceW keÀueekeÀejeW keÀer mebIe<e& YeeJevee keÀes ye®ee³es jKeves keÀe
mebosMe efkeÀme lejn efo³ee ie³ee nw?
DeLeJee
2)
keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves `peye efceuesieer jesMeveer cegPemes efceuesieer' ceW keÀewve-mee mebosMe efo³ee
nw?
4.1.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejer
1)
keÀefJe kesÀ HeeBJe efkeÀmeves íerue [eues Les?
GÊej keÀefJe kesÀ HeeBJe LekeÀve ves íerue [eues Les~
2)
GÊej

keÀefJe efkeÀmekesÀ menejs ®eue jne Lee?
keÀefJe efJe®eejeW kesÀ menejs ®eue jne Lee~

3)
GÊej

keÀefJe efkeÀmekeÀer lejn peue jne Lee ?
keÀefJe cebefoj kesÀ efo³es keÀer lejn peue jne Lee ~

4)
GÊej

keÀefJe kesÀ Devegmeej ogefve³ee ke̳ee osKekeÀj ®euesieer?
keÀefJe kesÀ Devegmeej ogefve³ee GmekesÀ HeeBJeeW kesÀ efveµeeve osKekeÀj ®euesieer ~

5)
GÊej

keÀefJe kesÀ Devegmeej DeeBKeeW mes veHeÀjle yejmeeves keÀe ke̳ee HeefjCeece nesiee?
keÀefJe kesÀ Devegmeej DeeBKeeW mes veHeÀjle yejmeeves keÀe HeefjCeece ³en nesiee efkeÀ Jen H³eej keÀes nj
ieeBJe oHeÀveelee efHeÀjsiee~

6)
GÊej

keÀefJe kesÀ Devegmeej Deejleer efkeÀmemes peuesieer?
keÀefJe kesÀ Devegmeej Deejleer GmekesÀ Yeerlej efíHeer Deeie mes peuesieer~

7)
GÊej

meY³elee keÀer Deìejer efkeÀmeves j®eer nw?
meY³elee keÀer Deìejer keÀefJe pewmes yeoveece ueesieeW ves j®eer nw~

8)
GÊej

keÀefJe ves meejer efpeboieer efkeÀme yeele ceW efyelee³eer nw?
keÀefJe ves meejer efpeboieer iegveeneW ceW efyelee³eer nw~

9)
GÊej

keÀefJe keÀes cejves kesÀ yeeo efkeÀme ªHe ceW Hetpes peeves keÀe efJeéeeme nw?
keÀefJe keÀes cejves kesÀ yeeo osJelee kesÀ ªHe ceW Hetpes peeves keÀe efJeéeeme nw~

10)
GÊej

keÀefJe kesÀ Devegmeej efMeuee efkeÀme lejn ieuesieer?
keÀefJe kesÀ Devegmeej efMeuee GmekesÀ jesves mes ner ieuesieer~

3 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe ë Metue ves Ssmes megiebefOele yeesue yeesues HetÀue keÀe OeesKee cegPes Yeer nes ie³ee Lee~ ueewì Dee³ee jepe HeLe Hej kegÀí mece³e keÀesceQ efkeÀmeer yegpeefoue ieueer ceW Kees ie³ee Lee. Jen GvekesÀ mebIe<e& Deewj efJeêesn ceW GvekeÀe meeLeer Yeer yevevee ®eenlee nw~ Jen DeHeves Yeerlej Debieejs keÀer onkeÀ Hewoe keÀjvee ®eenlee nw~ íue-í¨e Yejs ³egie ceW Jen nj DeHesef#ele keÀer MeefkeÌle yevekeÀj GmekeÀer keÀuHeveeDeeW keÀes Hetje keÀjevee ®eenlee nw~ 4.2. Jes Fve meejer yeeleeW keÀes ceeHeÀ keÀj obsies efkebÀleg efpemekeÀer ueppee keÀes efyevee keÀejCe ner mJe³ebJej ves ieeueer oer.1 ÒemleeJevee ëÒemlegle keÀefJelee ceW keÀefJe DeHeves mece³e Deewj meceepe ceW HewÀues Dev³ee³e-Del³ee®eej Deewj Mees<eCe kesÀ efJe©× mebIe<e& keÀjles ngS nj Dev³ee³e-Heerefæ[le kesÀ Òeefle DeHeveer mebJesovee ÒekeÀì keÀjlee nw~ Jen yespegyeeve keÀer DeeJeepe-yevevee ®eenlee nw~ Meesef<eleeöHeerefæ[leeW kesÀ Yeerlej efmLele efJeêesn Deewj mebIe<e& keÀer YeeJevee keÀes Jen meceLe&ve oslee nw~ 4. Gme Iee³eue ogunve keÀer yespegyeeve leæ[Heve yevekeÀj Jes ÒekeÀì nesvee ®eenles nwb~ keÀefJe onkeÀles Debieejs keÀer MeefkeÌle DeHeves Yeerlej ueevee ®eenlee nw~ FmeefueS Jen efJe<ece efmLeefle³eeW keÀer efyepeefue³eeW keÀes Yeer ®egveewleer oslee nw~ GmekesÀ Devegmeej ³eefo Jen efyepeefue³eeW keÀer ¬etÀj Deewj yesjnce ®esleeJeveer Hej cegmkeÀeje Yej os lees Yeer Jes jes Heæ[iW eer~ Fve efyepeefue³eeW keÀe efve³ece ner nw efkeÀ ³es Gpeeues mes ueæ[leer nQ Deewj DebOesjs keÀes efmej ceeLes Hej efyeþe uesleer nQ~ Fme ÒeefleketÀue efmLeefle mes mebIe<e& keÀjles ngS keÀefJe Gme Deeie keÀe Debieeje yevevee ®eenlee nw pees onkeÀves kesÀ meeLe-meeLe Gme efo³es keÀes Yeer pevce osvee ®eenlee nw pees DebOesjs kesÀ yeer®e Gpeeuee HewÀueelee nw~ Jele&ceeve mece³e íue-keÀHeì Deewj mJeeLe& mes Yeje ngDee nw~ keÀeBìs Yeer Ssmes megiebefOele yeesue yeesueles nQ efkeÀ GvekesÀ HetÀue nesves keÀe OeesKee nes peelee nw~ Ssmes ner keÀHeìHetCe& J³eJenej mes ÒeYeeefJele neskeÀj ieerlekeÀej kegÀí mece³e kesÀ efueS ieueer ceW Kees ie³ee Lee~ uesefkeÀve Deye Jen efHeÀj mes jepeceeie& Hej ueewì Dee³ee nw peneB Gpeeuee ner Gpeeuee nw~ keÀefJe Gme YeeJegkeÀ Hegpeejer keÀe Hetpeve yevevee ®eenlee nw efpemekeÀer Deejleer keÀes mJe³eb osJelee ves DeHeefJe$e ceeve efue³ee nes~ Fme lejn keÀefJe nj GHesef#ele Deewj þgkeÀjeS ngS J³eefkeÌle keÀe He#e-meceLe&ve keÀjlee nw~ Fme ÒekeÀej Fme ieerle ceW keÀefJe ves GHesef#ele.2 Gme uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevetBiee 4.2.2 YeeJeeLe& / keÀL³e ëDeHeves mece³e kesÀ Dev³ee³e-Del³ee®eej mes mebIe<e& keÀjves Jeeueer MeefkeÌle³eebs keÀe meceLe&ve keÀjles ngS keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer keÀnles nQ efkeÀ Deye Jes meceboj keÀer melen Hej yeeue Keesues lewjves Jeeueer efJeêesner uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevevee ®eenles nwb~ efJeêesner keÀe meeLe osves kesÀ efueS Yeues ner keÀefJe keÀes H³eemee jKee pee³e ³ee GmekesÀ nesþeW keÀes efkeÀjCeeW mes íerue efo³ee pee³e DeLeJee Gmes Goemeer keÀer iegHeÀe ceW yebo keÀj efo³ee pee³es.Heerefæ[le ueesieeW kesÀ Òeefle DeHeveer mebJesovee lees J³ekeÌle keÀer ner nw.2. .31 4.

Heerefæ[leeW kesÀ efJeêesn Deewj mebIe<e& kesÀ meceLe&ve keÀes efkeÀme lejn J³ekeÌle efkeÀ³ee nw? DeLeJee ‘Gme uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevetBiee’ keÀe keÀL³e mHeä keÀerefpeS~ 4.2.4 yeesOe ÒeMve ë 1) ‘Gme uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevetBiee’ ceW keÀefJe ves GHesef#eleeW.5 ueIetÊejer / Jemlegefveÿ ÒeMve ë1) GÊej keÀefJe efkeÀmekesÀ neLe keÀe kebÀieve yevevee ®eenlee nw? keÀefJe meceboj keÀer yeeieer uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevevee ®eenlee nw ~ 2) GÊej ueepe keÀes yesyeele efkeÀmeves ieeueer oer? ueepe keÀes yesyeele mJe³ebJej ves ieeueer oer~ .32 ceeve ueer nes osJelee ves Deejleer efpemekeÀer DeHeeJeveceQ Gmeer YeeJegkeÀ Hegpeejer keÀe Heeflele Hetpeve yevetBiee~ meboYe&ëÒemlegle HebefkeÌle³eeB nceejer HeeþîeHegmlekeÀ ‘Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer’ ceW mebkeÀefuele ‘Gme uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevetBiee’ keÀefJelee mes ueer ieF& nQ~ FmekesÀ jef®e³elee efnboer kesÀ Jeefjÿ ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer peer nwb~ Fme mebkeÀueve kesÀ mebHeeokeÀ #esce®ebê megcevepeer nQ~ Òemebie ë- Fme ieerle ceW ieerlekeÀej ves Gve ueesieeW kesÀ Òeefle mebJesovee ÒekeÀì keÀer nw pees ncesMee GHesef#ele Deewj Dev³ee³e-Heerefæ[le jns nwb~ keÀefJe GvekeÀer MeefkeÌle yevevee ®eenlee nw~ keÀYeer Jen yeeieer uenj kesÀ neLe keÀe kebÀieve yevevee ®eenlee nw lees keÀYeer Iee³eue ogunve keÀer yespegyeeB leæ[Heve~ oerHekeÀ keÀes pevce osves Jeeues Debieejs keÀer onkeÀve yevekeÀj Jen yesjnce efyepeefue³eeW keÀes Yeer ®egveewleer oslee nw~ Fmeer meboYe& ceW keÀefJe ves Òemlegle HebefkeÌle³eeB Yeer efueKeer nQ~ J³eeK³ee :ieerlekeÀej kesÀ Devegmeej Deepe keÀe mece³e íue-íodce ³egkeÌle J³eJenejeW mes Yeje nw~ keÀeBìs Yeer Ssmeer ceerþer Deewj megiebefOele Yee<ee ceW yeele keÀjles nQ efkeÀ GvekesÀ HetÀue nesves keÀe OeesKee nes peelee nw efkebÀleg Fme OeesKes ceW Jen yengle osj lekeÀ venerb jnlee~ kegÀí mece³e keÀes DeJeM³e Jen ieueer ceW Kees peelee nw uesefkeÀve MeerIe´ ner Jen jepeHeLe Hej ueewì Deelee nw~ ³en Ssmee jepeHeLe nw efpeme Hej ®eueles ngS Jen ogKeer GHesef#ele ueesieeW keÀes meneje osles ngS GvekeÀer efncee³ele keÀjlee nw~ Fmeer efueS efpeme Hegpeejer keÀer Deejleer keÀes osJelee ves mJe³eb DeHeefJe$e ceeve efue³ee Lee. Gme YeeJegkeÀ Hegpeejer keÀe Hetpeve yevevee ®eenlee nw~ efJeMes<e ëFme lejn keÀefJe OeesKes Deewj íue keÀe jnm³e mecePekeÀj GHesef#eleeW keÀe He#e ueslee nw~ 4.2.

33 3) GÊej keÀefJe efkeÀmekeÀer yespegyeeB leæ[Heve yevevee ®eenlee nw? keÀefJe Iee³eue ogunve keÀer yespegyeeB leæ[Heve yevevee ®eenlee nw~ 4) GÊej efyepeefue³eeB keÀye jes Heæ[iW eer? keÀefJe ³eefo efyepeefue³eeW keÀer yesjnce ®esleeJeveer Hej cegmkeÀje Yej os lees Jes jes Heæ[iW eer~ 5) GÊej efyepeefue³eeW keÀe ke̳ee efve³ece nw? efyepeefue³eeW keÀe efve³ece nw efkeÀ Jes Gpeeues mes ueæ[Wieer Deewj DebOesjs keÀes efmej Hej peæ[Wieer~ 6) GÊej keÀefJe efkeÀmekeÀe onkeÀlee leve yevevee ®eenlee nw ? keÀefJe leHemeer Debieejs keÀe onkeÀlee leve yevevee ®eenlee nw~ 7) GÊej keÀefJe keÀes Metue kesÀ HetÀue nesves keÀe OeesKee keÀye ngDee Lee ? Metue ves peye megiebefOele yeesue yeesues lees keÀefJe keÀes GmekesÀ HetÀue nesves keÀe OeesKee nes ie³ee Lee~ 8) GÊej keÀefJe kegÀí mece³e kesÀ efueS keÀneB Kees ie³ee Lee? keÀefJe kegÀí mece³e kesÀ efueS efkeÀmeer yegpeefoue ieueer ceW Kees ie³ee Lee~ 9) GÊej Hegpeejer keÀer Deejleer keÀes DeHeeJeve efkeÀmeves ceeve efkeÀ³ee Lee? osJelee ves Hegpeejer keÀer Deejleer keÀes DeHeeJeve ceeve efue³ee Lee~ 10) GÊej keÀefJe efkeÀmekeÀe Heeflele Hetpeve yevevee ®eenlee nw? efpemekeÀer Deejleer DeHeeJeve ceeve ueer ieF&.1 ÒemleeJevee :ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer ves DeHeves ieerleeW ceW J³eefkeÌleiele ogKe ner veneR peieYej keÀe ogKe-oo& J³ekeÌle efkeÀ³ee nw~ GvneWves ogKe menles ngS Yeer efkeÀmeer lejn keÀe mecePeewlee ve keÀjves keÀer ¢æ{ F®íe .3. keÀefJe Gme YeeJegkeÀ Hegpeejer keÀe Heeflele Hetpeve yevevee ®eenlee nw~ 11) GÊej keÀefJe keÀes efkeÀme yeele keÀe oo& nw? keÀefJe keÀes oo& Ieìves keÀe oo& nw~ 12) GÊej keÀefJe keÀes efkeÀmekeÀe neLe ítìlee DevegYeJe neslee nw? keÀefJe keÀes Goemeer keÀe neLe ítìlee DevegYeJe neslee nw~ 13) GÊej keÀefJe efkeÀmekeÀe mejue ye®eHeve yevevee ®eenlee nw? keÀefJe meejs efve³eceeW keÀes leesæ[keÀj keÀuHevee keÀes Hetpeves Jeeueer ®eb®eue peJeeveer keÀe mejue ye®eHeve yevevee ®eenlee nw~ 4.3 efKeueewvee : SkeÀ GodyeesOeve 4.

keÀYeer Gme Hej ngkeÌce ®eueeleer nw~ Jen keÀYeer jeskeÀj ÒeYeeefJele keÀjleer nw lees nBmekeÀj ³ee ieekeÀj~ Fme lejn ogefve³ee lejn-lejn kesÀ ªHe yeouekeÀj GmekeÀes íueves keÀe Òe³eeme keÀjleer nw uesefkeÀve Gme Hej Fve yeeleeW keÀe keÀesF& ÒeYeeJe veneR Heæ[lee~ cebefoj Yeer GmekeÀer Hetpee FmeerefueS veneR mJeerkeÀej keÀjlee ke̳eeWefkeÀ Gmeves efkeÀmeer efmebnemeve ³ee J³eJemLee kesÀ neLeeW Hegpeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee nw~ keÀefJe keÀer F®íe jner nw efkeÀ GmekesÀ ceve ceW Heueves Jeeueer peie keÀer Heeræ[e kesÀ Yeer HesÀjs Heæ[ peeSB~ pees Heeræ[e ueesieeW kesÀ ogKe-oo& osKekeÀj yeeue DeYeeefieve keÀer lejn GmekesÀ ceve ceW yemeer ngF& nw.3. FmekesÀ efueS Gmes ÒepJeefuele keÀjves nsleg keÀF& yeej DeHeves nesþeW kesÀ yeer®e Debieeje oyeevee Heæ[lee nw~ ueesieeW kesÀ ogKe oo& keÀes J³ekeÌle keÀjves Jeeuee meeefnl³e efueKeves kesÀ efueS mJe³eb Yeer ogKe-oo& menvee Heæ[lee nw~ Fme lejn GmekeÀer DeeBKeeW keÀes jesles jnves keÀe DeefOekeÀej Gmeves Kego efo³ee nw~ ogKe HetCe& peerJeve Gmeves Kego ®egvee nw ke̳eeWefkeÀ megKe Heeves kesÀ efueS me®e keÀes DemJeerkeÀej keÀjves mes FvekeÀej efkeÀ³ee nw~ meeceev³e ueesieeW kesÀ ogKe-oo& kesÀ Òeefle meceefHe&le nesves keÀer F®íe GmeceW peieer lees Gmes lejnlejn kesÀ DeejesHe menves Heæ[s~ Gmes keÀuebefkeÀle efkeÀ³ee ie³ee~ nj cebefoj Hej GmekeÀer efveboe DebefkeÀle keÀj oer ieF& uesefkeÀve Jen mel³e kesÀ ceeie& Hej ®eueves Jeeueer Þe×e kesÀ Keb[nj keÀe oerHekeÀ yevee jne efpemeves peesj mes Deeves Jeeueer DeeBOeer kesÀ meeceves Yeer yegPeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee nw~ efJeHejerle efmLeefle³eeW ceW mebIe<e& keÀjles ngS mel³e keÀe ceeie& veneR íesæ[e~ Fme lejn ieerlekeÀej ves meeceev³e ueesieeW kesÀ ogKeoo& keÀes otj keÀjves kesÀ efueS meÊee-J³eJemLee keÀe efJejesOe menles ngS Yeer mecePeewlee ve keÀjves leLee mebIe<e& keÀjles ngS mel³e keÀe meeLe osves keÀer ÒesjCee oer nw~ .2 YeeJeeLe& /keÀL³e ë ieerlekeÀej mJe³eb leceece keÀä Pesueles ngS Yeer keÀesF& mecePeewlee keÀjves ceW efJeMJeeme veneR jKelee~ efKeueewvee : SkeÀ GodyeesOeve keÀefJelee ceW Jen mHeä keÀnlee nw .ogefve³ee Fmeer efueS neLe OeeskeÀj GmekesÀ Heerís Heæ[er nw ke̳eeWefkeÀ Gmeves efkeÀmeer Yeer vegceeFMeIej ceW mepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee nw~ Jen meeceev³e ueesieeW kesÀ ogKe-oo& keÀes DeefYeJ³eefkeÌle oslee jne nw~ Dele: ueesie Gmes J³eJemLee-efJejesOeer ceeve keÀj lejnlejn mes ÒeYeeefJele keÀjves keÀer keÀesefMeMe keÀjles nQ~ GmekesÀ Devegmeej ogefve³ee keÀYeer Gmemes efJeveleer keÀjleer nw. Jen otj nes peeS~ ueesieeW kesÀ megKe kesÀ efove ueewì DeeSB ~ FmekesÀ efueS Gmeves jespe meJesjs GþkeÀj neLe keÀer jsKeeSB osKeeR~ ceve keÀer Heeræ[e keÀes meewYeei³eMeeueer yeveeves kesÀ efueS Gmes pees Yeer ob[ efceues. FmeefueS Gmes keÀF& yeej J³eJemLee -efJejesOeer Yeer yevevee Heæ[lee nw~ J³eJemLee Yeer Gmes DeHeves He#e ceW keÀjves kesÀ efueS keÀF& lejn kesÀ ÒeueesYeve osleer nw~ Ssmes ÒeueesYeveeW keÀes FvkeÀej keÀjles ngS ieerlekeÀej ves mebIe<e& keÀe ceeie& DeHevee³ee nw~ 4. Jen menve keÀjves keÀes lew³eej nw uesefkeÀve Jen Gme cegjueer keÀer iegbpeve yevevee ®eenlee nw efpemeves ogefve³ee kesÀ DeeosMeeW Hej yepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee nw~ Jen DeHeves ceve kesÀ YeeJeeW keÀes J³ekeÌle keÀjves Hej keÀesF& efve³eb$eCe mJeerkeÀej venerb keÀj Heelee~ ceve kesÀ YeeJeeW keÀes J³ekeÌle keÀjves kesÀ efueS ceve keÀe IeeJe nje jKevee Heæ[lee nw~ FmekesÀ efueS keÀF& yeej Deve®eener nBmeer nBmeveer Heæ[leer nw~ oerHekeÀ DeHeveer jesMeveer efyeKesjlee jns.34 ÒekeÀì keÀer nw~ SkeÀ ieerlekeÀej oerve-ogKeer Deewj GHesef#ele ueesieeW keÀer Heeræ[e keÀes DeefYeJ³eefkeÌle oslee nw.

oerHekeÀ keÀer Keeeflej Debieeje. DeOejeW ceW keÀmevee Heæ[lee nw.2 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe ëceve keÀe IeeJe nje jKeves keÀes Deve®eene nBmevee Heæ[lee nw. FmekesÀ efueS Gmes DeHeves nesþeW ceW Debieeje keÀmevee Heæ[lee nw~ keÀefJe Fme Heeræ[e keÀes menve keÀj ner ueesieeW kesÀ ogKe-oo& keÀes J³ekeÌle keÀj Heelee nw~ FmeerefueS Jen keÀnlee nw efkeÀ DeeBKeeW keÀes jesles jnves keÀer efJeJeMelee keÀe DeefOekeÀej Gmeves Kego efo³ee nw efkebÀleg Fve ogKeeW kesÀ yeoues megKe Heeves keÀer F®íe ceW Gmeves me®e keÀe meeLe íesæ[ves mes FvekeÀej efkeÀ³ee nw~ efJeMes<e ë keÀefJe ³eneB mHeä keÀjlee nw efkeÀ peve meeceev³e keÀer Heeræ[e Jener J³ekeÌle keÀj mekeÀlee nw pees mJe³eb Yeer ogKe Deewj Heeræ[e men mekeÀlee nw~ megKeeW keÀer leueeMe ceW mel³e keÀe meeLe íesæ[ves Jeeues ³en keÀe³e& veneR keÀj Heeles~ 4.3. DeeBKeeW keÀes jesles jnves keÀe Kego ceQves DeefOekeÀej efo³ee nw. me®e keÀes ceQves megKe keÀer Keeeflej lepeves mes FvekeÀej efkeÀ³ee nw~ meboYe&ëÒemlegle HebefkeÌle³eeB nceejer Heeþîe HegmlekeÀ ‘Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e keÀefJe:jeceJeleej l³eeieer’ ceW mebkeÀefuele ‘efKeueewvee:SkeÀ GodyeesOeve’ keÀefJelee mes ueer ieF& nQ~ FmekesÀ j®eef³elee Jeefjÿ ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer peer nQ~ Fme mebûen kesÀ mebHeeokeÀ Þeer #esce®ebê megcevepeer nQ~ Òemebie ë- Fme ieerle ceW keÀefJe ves ³en mHeä efkeÀ³ee nw efkeÀ meeceev³epeve kesÀ Òeefle mebJesoveMeerue j®eveekeÀejeW keÀes SkeÀ lejHeÀ DeveskeÀeW ÒeueesYeve oskeÀj GvnW DeHeves He#e ceW keÀjves keÀe Òe³eeme efkeÀ³ee peelee nw lees otmejer lejHeÀ GvnW GHesef#ele Deewj Heerefæ[le keÀjves keÀer keÀesefMeMe Yeer keÀer peeleer nw efkebÀleg me®®ee j®eveekeÀej ve lees efkeÀmeer vegceeFMe Iej ceW mepevee mJeerkeÀej keÀjlee nw Deewj ve ner efmebnemeve Hej yewþs meÊeeOeeefj³eeW kesÀ neLeeW mecceeve Deeefo ueskeÀj Hegpevee ®eenlee nw~ Jen ogefve³eeJeeueeW kesÀ FMeejs Hej uesKeve veneR keÀjlee~ Ssmes j®eveekeÀej keÀer DeebleefjkeÀ Heeræ[e keÀes keÀefJe ves Fve HebefkeÌle³eeW ceW J³ekeÌle efkeÀ³ee nw~ J³eeK³ee ëpeve meeceev³e kesÀ Òeefle mebJesoveMeerue j®eveekeÀj ceve Hej ueies IeeJeeW keÀes ner DeHeves meeefnl³e ceW J³ekeÌle keÀjlee nw efkebÀleg Fve IeeJeeW keÀes nje jKeves kesÀ efueS Gmes keÀF& yeej ve ®eenles ngS Yeer KeesKeueer nBmeer nBmeveer Heæ[leer nw~ oerHekeÀ DeHeveer jesMeveer yeeBìlee jns.35 4.3.4 yeesOe ÒeMve ë 1) ‘efKeueewvee : SkeÀ GodyeesOeve’ ceW keÀefJe ves keÀewve mee mebosMe efo³ee nw ? DeLeJee 2) peve meeceev³e kesÀ ogKeeW keÀes J³ekeÌle keÀjves Jeeuee keÀefJe keÀesF& mecePeewlee keÀjves mes FvekeÀej efkeÀme lejn keÀj oslee nw? DeLeJee 3) ‘efKeueewvee : SkeÀ GodyeesOeve’ keÀe keÀL³e mHeä keÀerefpeS? .

5 ueIetÊejer / Jemlegefveÿ ÒeMve ë1) GÊej keÀefJe ves keÀneB mepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee? keÀefJe ves efkeÀmeer vegceeFMe Iej ceW mepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee~ 2) GÊej ogefve³ee keÀefJe kesÀ Heerís neLe OeeskeÀj ke̳eeW Heæ[er nw ? keÀefJe ves efkeÀmeer vegceeFMe Iej ceW mepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee. FmeefueS ogefve³ee neLe OeeskeÀj GmekesÀ Heerís Heæ[er nw~ 3) GÊej ogefve³ee Yeesues-Yeeues keÀefJe keÀes íueves kesÀ efueS ke̳ee keÀjleer nw? ogefve³ee Yeesues-Yeeues keÀefJe keÀes íueves kesÀ efueS lejn lejn kesÀ ªHe yeoueleer nw~ 4) GÊej cebefoj ves keÀefJe keÀer Hetpee ke̳eeW þgkeÀje oer? efkeÀmeer efmebnemeve kesÀ neLeeW Hegpeves mes FvekeÀej keÀjves kesÀ keÀejCe cebefoj ves keÀefJe keÀer Hetpee þgkeÀje oer ~ 5) GÊej keÀefJe yeeue DeYeeefieve Heeræ[e kesÀ efueS ke̳ee ®eenlee jne? keÀefJe yeeue DeYeeefieve Heeræ[e kesÀ efueS ®eenlee jne efkeÀ GmekesÀ HesÀjs efHeÀj peeSB~ 6) GÊej peie kesÀ DeeosMeeW Hej yepeves mes efkeÀmeves FvekeÀej keÀj efo³ee? cegjueer keÀer iegbpeve ves peie kesÀ DeeosMeeW Hej yepeves mes FvekeÀej keÀj efo³ee~ 7) GÊej Deve®eens keÀye nBmevee Heæ[lee nw? ceve keÀe IeeJe nje jKeves kesÀ efueS Deve®eens nBmevee Heæ[lee nw~ 8) GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej oerHekeÀ keÀer Keeeflej ke̳ee keÀjvee Heæ[lee nw? keÀefJe keÀs Devegmeej oerHekeÀ keÀer Keeeflej DeOejeW ceW Debieeje keÀmevee Heæ[lee nw~ 9) GÊej DeeBKeeW keÀes jesles jnves keÀe DeefOekeÀej efkeÀmeves efo³ee nw? DeeBKeeW keÀes jesles jnves keÀe DeefOekeÀej mJe³eb keÀefJe ves efo³ee nw~ 10) GÊej megKe keÀer Keeeflej keÀefJe ke̳ee lepeves mes FvekeÀej keÀjlee nw? megKe keÀer Keeeflej keÀefJe me®e keÀes lepeves mes FvekeÀej keÀjlee nw~ 11) GÊej DeeBOeer kesÀ ®eæ{ves Hej yegPeves mes efkeÀmeves FvekeÀej keÀj efo³ee ? DeeBOeer kesÀ ®eæ{ves Hej yegPeves mes meleJebleer Þe×e kesÀ Keb[nj kesÀ efo³es ves FvekeÀej keÀj efo³ee ~  .3.36 4.

3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 5.2.1.4 yeesOeÒeMve 5.1 ÒemleeJevee 5.keÀefJeleeDeeW keÀe YeeJeeLe& Deewj keÀL³e peeve mekeWÀies~ .2.2.4 yeesOeÒeMve 5.2 ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nQ 5.2.2.37 5 FkeÀeF& keÀer ªHejsKee 5.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 5.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejerr ÒeMve 5.2.1.1 ieerle peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee nw 5.mebYeeefJele ÒeMveeW kesÀ GÊej efueKe mekeWÀies~ .1 ÒemleeJevee 5.1.keÀefJeleeDeeW kesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer meboYe& meefnle J³eeK³ee keÀj mekeWÀies~ .2 YeeJeeLe& /keÀL³e 5.2.2.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 5.1 ÒemleeJevee 5.2.ieerle peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee nw.1.2 YeeJeeLe& /keÀL³e 5.0 GÎsM³e Fme FkeÀeF& kesÀ Debleie&le Heeþîe¬eÀce cesb efveOee&efjle leerve keÀefJeleeDeeW. ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nwb Deewj meYeeSB yebo keÀj keÀe efJeJes®eve efkeÀ³ee ie³ee nw~ FmekesÀ DeeOeej Hej DeeHe.0 GÎsM³e 5.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejerr ÒeMve 5.3 meYeeSB yebo keÀj 5.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe 5.1.4 yeesOeÒeMve 5.Jemlegefveÿ ÒeMveeW mes mebyebefOele peevekeÀejer nes mekesÀieer~ .5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejerr ÒeMve 5.2.

1. met³e&.1. GmekesÀ ieerle mece³e keÀer Oeeje kesÀ meeLe yenkeÀj veä veneR nesles yeefukeÀ Ssmee meeefnl³e ner oerIe&peerJeer neslee nw~ %eeve nesvee J³eefkeÌleiele efJeMes<elee nesleer nw uesefkeÀve Òesce nj J³eeqkeÌle kesÀ Yeerlej efmLej Hejceelcee keÀe mJeªHe neslee nw~ FmeerefueS Òesce mes Yeje J³eefkeÌle meceepe kesÀ efueS kegÀí Yeer keÀjves keÀes lelHej jnlee nw~ oerHekeÀ kegÀí Heeves keÀer DeeMee ceW veneR peuelee Deewj ve ner Gmes DeHeveer JebMe HejbHeje ®eueeves keÀer ef®eblee nesleer nw~ Jen lees Fme efueS peuelee nw efkeÀ GmekesÀ peueves mes efkeÀmeer keÀes megKe efceuesiee~ ueesieeW kesÀ peerJeve ceW J³ekeÌle DebOesje otj nes mekesÀiee~ Fmeer lejn yeeoue Yeer jeskeÀj DeLee&le yetBoeW kesÀ ªHe ceW DeHeves DeeBmet yenekeÀj He=LJeerJeeefme³eeW keÀes megKeer yeveevee ®eenlee nw~ keÀefJe kesÀ Devegmeej yeeoue DeeBmet yejmeekeÀj Oejleer keÀer meejer Goemeer Oegue oslee nw~ Fmeer lejn met³e& Yeer ®ebove-Jeve keÀer Meerleuelee ceW efJeÞeece veneR keÀjlee yeefukeÀ Jen Yeer Deeie ceW leHelee jnlee nw efpememes Hetjs mebmeej keÀes jesMeveer Deewj iejceenì efceues ~ HetÀue ceW Yeer DeHeves peerJeve keÀe keÀesF& ceesn veneR neslee~ Jen Gme J³eefkeÌle keÀes Yeer megiebOe oslee nw pees Gmes leesæ[ ueslee nw~ Fme lejn Jen DeHeveer nl³ee keÀjves Jeeues keÀes Yeer megKe ner oslee nw~ mel³e lees DeHeves keÀeefleue keÀes MejCe veneR oslee nw efkebÀleg efpeveceW YeeJevee ÒeOeeve nesleer nw. yeeoue.1. ÒemleeJevee – keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves DeHeves ieerleeW ceW meceepe Deewj peerJeve kesÀ ogKe-oo& keÀes meeLe&keÀ DeefYeJ³eefkeÌle oer nw~ Jes ceeveles nQ efkeÀ efkeÀmeer J³eefkeÌle kesÀ DeeBmet GmekesÀ Yeerlej efmLele Heeræ[e keÀes ÒekeÀì keÀjles nQ efkebÀleg Jener J³eefkeÌle peye Heeræ[e keÀes ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes J³ekeÌle keÀjlee nw lees GmeceW Hetjs mebmeej keÀer ogKe HetCe& Deelcee ÒekeÀì nes peeleer nw~ keÀefJe ves oerHekeÀ.1 ieerle peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee nw 5.38 5. HetÀue. yetBo Deewj efnceeue³e kesÀ ceeO³ece mes ³ener mebkesÀle efkeÀ³ee nw efkeÀ ³es meYeer DeHeves efueS venerb yeefukeÀ otmejeW kesÀ efueS peerless nQ~ 5.2 YeeJeeLe& / keÀL³ekeÀefJe kesÀ Devegmeej DeeBmet ceve kesÀ Yeerlej efíHes ogKe kesÀ ÒekeÀì ªHe nesles nQ lees ieerle mebHetCe& mebmeej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee kesÀ ªHe ceW J³ekeÌle nesles nQ~ kegÀí ueesie Fleves DeefOekeÀ ogKeer nesles nQ efkeÀ Gvemes jes³ee Yeer veneR peelee~ GvekesÀ DeeBmet metKe peeles nQ~ Ssmes ceW GvekeÀer yes®ewveer Fleveer yeæ{ peeleer nw efkeÀ ®eeBoveer jele keÀer Meerleuelee Yeer GvekesÀ efueS keÀäoe³ekeÀ yeve peeleer nw~ Jes mees veneR Heeles~ Ssmes ueesieeW kesÀ oo& keÀes pees ieerlekeÀej efueKelee nw. Jes menpe ner meye keÀes #ecee keÀj osles nQ~ yetBo DeHeves efueS keÀYeer veneR mees®eleer ~ Jen DeHeveer keÀesF& ogefve³ee veneR yemeeleer~ Jen lees meeiej keÀes ner mece=× keÀjleer nw~ efnceeue³e ³eefo ceneve ceevee peelee nw lees FmeefueS efkeÀ Gmeves DeHeveer DeeBKeeW mes iebiee yenekeÀj Oejleer keÀer H³eeme yegPeeF& nw~ Fmeer lejn nj efkeÀmeer kesÀ efÒe³elece lees Deueie nesles nQ uesefkeÀve GvekeÀer j®eveeSB nj efkeÀmeer keÀes efÒe³elecee keÀer lejn efÒe³e nesleer nbw~ Fme ÒekeÀej keÀefJe ³en mebkesÀle keÀjlee nw efkeÀ ieerleeW ceW meejs peceeves keÀe ogKe-oo& J³ekeÌle neslee nw~ ieerle keÀer meeLe&keÀlee leYeer nesleer nw peye Jen peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee yevekeÀj GvekesÀ peerJeve keÀes megKece³e yevee mekesÀ~ .

4 yeesOe ÒeMve ë1) keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves `ieerle keÀes peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee' ke̳eeW ceevee nw? 2) `ieerle peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee nw' ceW keÀefJe ves HejesHekeÀej kesÀ cenÊJe keÀes efkeÀme lejn ÒeefleHeeefole efkeÀ³ee nw? 3) `ieerle keÀer meeLe&keÀlee ueesieeW kesÀ ogKe-oo& keÀer DeefYeJ³eefkeÌle ceW ner nw'mHeä keÀerefpeS~ .3 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe met³e& yemelee nw ve ®ebove kesÀ meove ceW efJeée Yej kesÀ Jeemles leHelee Deieve ceW iebOe oslee nw Gmes Yeer leesæ[ ues peesceesn DeHevee kegÀí veneR neslee megceve ceW mel³e keÀeefleue keÀes MejCe oslee veneR nw YeeJevee keÀer jepeYee<ee ner #ecee nw~ meboYe& – Òemlegle HebefkeÌle³eeB #esce®ebê megcevepeer Üeje mebHeeefole keÀefJeleemebûen ‘‘Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer’’ ceW mebkeÀefuele ‘‘ieerle peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee nw’’ keÀefJelee mes ueer ieF& nQ~ Fme keÀefJelee kesÀ j®eef³elee jeceeJeleej l³eeieer ves ieerleeW ceW meYeer ueesieeW kesÀ ogKe-oo& J³ekeÌle keÀjves keÀer #ecelee nesves keÀe GuuesKe efkeÀ³ee nw~ Òemebie – keÀefJe keÀer ³en ceev³elee nw efkeÀ efkeÀmeer J³eefkeÌle kesÀ DeeBmet GmekesÀ J³eefkeÌleiele ogKeeW keÀer DeefYeJ³eefkeÌle nesles nQ efkebÀleg ieerleeW kesÀ ceeO³ece mes keÀefJe meejs peie kesÀ ogKeeW keÀes J³ekeÌle keÀjlee nw~ ieerlekeÀej ceW oerHekeÀ Deewj yeeoue pewmeer HejesHekeÀej keÀer YeeJevee nesleer nw~ oerHekeÀ mJe³eb DeHeves efueS kegÀí Heeves keÀer F®íe mes veneR peuelee. Jen ncesMee #ecee keÀjles ngS Gmes Yeer DeHeveer megiebOe Òeoeve keÀjlee nw~ efJeMes<e – met³e& Deewj HetÀue kesÀ ceeO³ece mes keÀefJe peerJeve keÀer meeLe&keÀlee otmejeW keÀer YeueeF& keÀjves ceW ner ceevelee nw~ 5.39 5.1. yeefukeÀ Jen otmejeW keÀes jesMeveer yeeBìves kesÀ efueS peuelee nw~ Fmeer lejn yeeoue Yeer DeHeveer DeeBKeeW mes DeeBmegDeeW keÀes yejmeekeÀj Hetjer Oejleer keÀer H³eeme yegPeelee nw~ Fmeer ¬eÀce ceW keÀefJe met³e& Deewj HetÀue keÀer efve:mJeeLe&lee Yeer ÒekeÀì keÀjlee nw~ J³eeK³ee – keÀefJe kesÀ Devegmeej met³e& efkeÀmeer ®ebove kesÀ Iej keÀer íeBJe ceW vener jnlee yeefukeÀ Jen ogefve³ee Yej kesÀ ueesieeW kesÀ keÀu³eeCe kesÀ efueS Deeie ceW leHelee jnlee nw efpememes ueesieeW keÀes jesMeveer Deewj T<cee efceueleer jns~ HetÀue Yeer Gme J³eefkeÌle lekeÀ keÀes megiebOe oslee nw pees Gmes leesæ[keÀj GmekeÀer [eueer mes Deueie keÀj oslee nw~ HetÀue ceW DeHeves efueS keÀesF& ceesn veneR neslee~ mel³e keÀYeer keÀeefleue keÀes MejCe veneR oslee efkebÀleg pees YeeJevee ÒeOeeve nw.1.

1. Jen ieerle mece³e keÀer Oeej mes Oees³ee venebr peelee~ 5) GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej %eeve efkeÀme lejn keÀer ®eslevee neslee nw? keÀefJe kesÀ Devegmeej %eeve meyekeÀer J³eefkeÌleJeeoer ®eslevee neslee nw~ 6) GÊej Yetefce keÀer Goemeer efkeÀme lejn Oegue ieF&? YeeJegkeÀ yeeoueeW kesÀ jesves kesÀ keÀejCe Yetefce keÀer Goemeer Oegue ieF&~ 7) GÊej met³e& efJeée Yej kesÀ efueS ke̳ee keÀjlee nw? met³e& efJeée Yej kesÀ efueS Deeie ceW leHelee nw~ 8) GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej leesæ[ uesvesJeeues keÀes Yeer HetÀue ke̳ee oslee nw? keÀefJe kesÀ Devegmeej leesæ[ uesvesJeeues keÀes Yeer HetÀue megiebOe oslee nw~ 9) GÊej mel³e efkeÀmes MejCe veneR oslee? mel³e keÀeefleue keÀes MejCe venerb oslee~ 10) GÊej #ecee efkeÀmekeÀer jepeYee<ee nesleer nw? #ecee YeeJevee keÀer jepeYee<ee nesleer nw~ 11) GÊej yetBo efkeÀmekeÀer veiejer mepeelee nw? yetBo efmebOeg keÀer veiejer mepeelee nw~ 12) GÊej efnceeue³e keÀes yeæ[HHeve ke̳eeW efceuee? Yetefce keÀes DeHeveer DeeBKe mes iebiee efHeueeves kesÀ keÀejCe efnceeue³e keÀes yeæ[HHeve efceuee~ 13) GÊej keÀefJe ves nj efkeÀmeer keÀer efÒe³ecelee efkeÀmes keÀne nw? keÀefJe ves nj efkeÀmeer keÀer efÒe³elecee j®evee keÀes keÀne nw~ .40 5.5 Jemlegefveÿ / ueIetÊejer 1) keÀefJe ves peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee efkeÀmes ceevee nw? GÊej keÀefJe ves ieerle keÀes peieYej kesÀ ogKeeW keÀer Deelcee ceevee nw~ 2) GÊej keÀefJe ves DeÞeg keÀes efkeÀmekeÀe efveJe&meve leve ceevee nw? keÀefJe ves DeÞeg keÀes DeHeveer ner J³eLee keÀe efveJe&meve leve ceevee nw~ 3) GÊej efkeÀve ueesieeW keÀes jes³ee venerb peelee? kegÀí ogKeer ueesieeW keÀes jes³ee Yeer venerb peelee~ 4) GÊej mece³e keÀer Oeej mes keÀewve Oees³ee veneR pee mekeÀlee? meYeer keÀe oo& efpeme ieerle ceW efueKe efo³ee ie³ee nes.

Ssmes ³egie keÀe efkeÀve MeyoeW ceW DeHeceeve efkeÀ³ee peeS~ ³en Ssmee Ye³eevekeÀ mece³e nw efkeÀ Demeueer j®eveeDeeW keÀer ®e®ee& Yeer veneR nes jner nw Deewj DevegJeeoeW kesÀ JebMeJe=#e yeæ{les pee jns nQ~ Ssmes ceW ³eMe kesÀ efueS Deelcenl³ee keÀjves kesÀ DeueeJee Deewj keÀesF& jemlee Mes<e veneR jn peelee~ j®eef³elee keÀer ³en efJeJeMelee osKekeÀj GmekeÀer j®evee DeeBKe cetBo keÀj jesleer nw~ keÀefJe yengle ogKeer nw efkeÀ ve peeves GmekeÀer Heeræ{er keÀe GHemebnej kewÀmee nesiee ke̳eeWefkeÀ Yee<ee lees yebo HegmlekeÀ-meer Heæ[er ngF& nw Deewj Deeuees®ekeÀieCe J³eekeÀjCe Heæ{ves ceW J³emle nQ~ Yee<ee kesÀ yeoues J³eekeÀjCe keÀes cenÊJe osvee Jewmes ner nw pewmes cetue keÀes íesæ[keÀj DevegJeeo keÀes cenlJe osvee~ Henues Yee<ee yeveleer nw leye GmekeÀe J³eekeÀjCe efveef½ele efkeÀ³ee peelee nw~ mebv³eeme DekesÀuee jes jne nw Deewj meejer ogefve³ee cegmkeÀeleer nw~ HeefjefmLeefle keÀer peefìuelee ³en Yeer nw efkeÀ ÒeefleYeeMeeueer yegef×peerJeer Deepe J³eefkeÌleiele mJeeLeexb keÀer Hetefle& kesÀ efueS HeoeW Hej Deemeerve meÊeeOeeefj³eeW keÀes ÒeCeece keÀjves megyen-megyen peeves ueies nQ~ keÀueekeÀej keÀe Fme lejn ®eeìgkeÀeefjlee keÀjvee keÀefJe keÀes keÀ®eesìlee nw~ FmeerefueS Jen Ssmes ®eeìgkeÀej yegef×peerefJe³eeW mes meJeeue keÀjlee nw efkeÀ Deeves Jeeuee ³egie peye GvekeÀer Fme Demeefue³ele kesÀ yeejs ceW Hetíis ee lees Jes ke̳ee peJeeye osbies ke̳eeWefkeÀ Jes lees jece kesÀ Mejerj mes efceÆer vees®e-vees®ekeÀj jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ves ceW J³emle nQ~ yegef×peerefJe³eeW keÀe oeef³elJe meceepe keÀes mener efoMee ovee nw efkebÀleg Jes DeHeves J³eefkeÌleiele mJeeLeeX keÀer Hetefle& kesÀ efueS jece kesÀ yeoues jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ves ceW ueies ngS nwb~ Fme lejn Fme ieerle ceW keÀefJe ves Deepe kesÀ yegef×peerefJe³eeW keÀer Demeefue³ele keÀes Gpeeiej keÀjles ngS Jele&ceeve mece³e keÀer efJe[byeveeDeeW Hej Òenej efkeÀ³ee nw~ Deepe mel³e kesÀ yeoues Petþ keÀes Òeefleÿe efceue jner nw~ pees vekeÀueer nesles ngS Yeer Demeueer nesves keÀe Ye´ce Hewoe keÀjves ceW meHeÀue nQ.2. Jes ner Hetpes pee jns nQ~ efpeve Hej meceepe keÀes efoMee osves keÀe oeef³elJe nw.2 ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nQ 5. Jes Yeer meÊeeOeeefj³eeW keÀer KegMeeceo keÀjves ceW J³emle nQ~ Ssmes mece³e ceW keÀefJe keÀer ef®eblee Petþ keÀe Heoe&HeÀeMe keÀjles ngS me®®eeF& keÀes meeceves ueeves keÀer nw~ .41 5.1 ÒemleeJevee ëFme ieerle ceW keÀefJe ves Jele&ceeve mece³e keÀer efJe[byevee keÀes J³ekeÌle efkeÀ³ee nw efkeÀ pees me®eceg®e ³eMe Deewj Òeefleÿe kesÀ nkeÀoej nQ. Gmes keÀesF& veneR Hetí jne Deewj Devegke=Àefle³eeW keÀes mecceeefvele efkeÀ³ee pee jne nw~ me=peve kesÀ yeoues DevegJeeo yeæ{ jns nQ Deewj ÒeefleYeeSB Yeer KegMeeceo keÀjves ceW ueieer ngF& nQ~ Fve efmLeefle³eeW kesÀ Òeefle ienjer ef®eblee Fme ieerle ceW J³ekeÌle keÀer ieF& nw~ 5.2. GvekeÀer GHes#ee nes jner nw leLee pees vekeÀueer nesles ngS Yeer Demeueer nesves keÀe Ye´ce HewÀueeves ceW meHeÀue nes peeles nQ.2 YeeJeeLe& / keÀL³e ëJele&ceeve mece³e keÀer efJe[byeveeDeeW kesÀ Òeefle ieerlekeÀej keÀer ef®eblee ³en nw efkeÀ Gmes efkeÀme efJeMes<eCe mes mebyeesefOele efkeÀ³ee pee³e ³ee keÀewve-mee veece efo³ee pee³e ke̳eeWefkeÀ ³en Ssmee efJekeÀì mece³e nw efkeÀ ceewefuekeÀ meHeves oj-oj YeìkeÀ jns nQ Deewj GvekeÀer vekeÀue keÀjves Jeeues mecceeefvele nes jns nQ~ Deepe keÀe mece³e Ssmee nw efkeÀ Gpeeues keÀes DeeBieve-DeeBieve IetcekeÀj ieerle ieeles ngS efYe#ee ceeBieveer Heæ[ jner nw Deewj DebOesje metjpe keÀe vekeÀueer cegkegÀì ueieekeÀj yesjeskeÀìeskeÀ meye lejHeÀ Ietce jne nw~ keÀefJe keÀes mecePe ceW veneR Deelee efkeÀ. Jes Hetpes pee jns nQ~ pees ceewefuekeÀ keÀuHeveeDeeW Jeeuee me=peve nw.

2 jeceeJeleej l³eeieer ves `ceewefuekeÀ meHeveeW keÀes YeìkeÀles osKekeÀj keÀewve meer ef®eblee ÒekeÀì keÀer nw?' Òe.2.3 yeesOe ÒeMve Òe. 1 Jele&ceeve mece³e ceW HeLe – Ye´<ì keÀueekeÀejeW keÀes l³eeieer peer ves efkeÀme lejn me®esle efkeÀ³ee nw? DeLeJee Òe.3 meboYe& meefnle mHeäerkeÀjCe ë ÒeefleYee Heo keÀes ÒeCeece keÀjves ~ GþkeÀj megyen-megyen peeleer nw Deeves Jeeues ³egie keÀes yeesuees~ keÀueekeÀej ke̳ee GÊej oesies! efceÆer vees®e jece kesÀ leve mes~ legce jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ jns! meboYe&ëÒemlegle HebefkeÌle³eeB ‘Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e efnboer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer’ ceW mebkeÀefuele ‘ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nQ’ veecekeÀ ieerle mes ueer ieF& nQ~ #esce®ebê megceve peer Üeje mebHeeefole Fme mebûen kesÀ j®eef³elee Jeefjÿ ieerlekeÀej jeceeJeleej l³eeieer peer nbw~ Fme ieerle ceW keÀefJe ves Jele&ceeve mece³e keÀer Fme efJe[byevee keÀes Gpeeiej efkeÀ³ee nw efkeÀ Deepe ceewefuekeÀlee keÀer Hetí veneR nes jner yeefukeÀ GmekeÀer Devegke=Àefle³eeB mejener pee jner nQ~ Òemebie ë- keÀefJe FmeefueS ef®ebeflele nw efkeÀ Jele&ceeve ³egie keÀes efkeÀme efJeMes<eCe mes mebyeesefOele efkeÀ³ee pee³e ke̳eeW efkeÀ Deepe keÀer efJe[byevee ³en nw efkeÀ ceewefuekeÀ meHeves lees YeìkeÀ jns nw Deewj GvekeÀer vekeÀue keÀes mecceeefvele efkeÀ³ee pee jne nw~ Gpeeuee oj-oj þeskeÀjW Kee jne nw Deewj DebOesje metjpe keÀe cegKeeìe ueieeS yesjeskeÀ ìeskeÀ Ietce jne nw~ cetue me=peve kesÀ yeoues DevegJeeo yeæ{ jns nQ? Ssmes mece³e ceW yegef×peerefJe³eeW kesÀ yeer®e Yeer mJeeLe& meeOeves keÀer YeeJevee efJekeÀefmele nes jner nw~ Fve HebeqkeÌle³eeW ceW keÀefJe ves Fmeer yeele Hej ef®eblee J³ekeÌle keÀer nw~ J³eeK³ee : ieerlekeÀej Fme yeele mes Deenle nw efkeÀ ÒeefleYeeMeeueer yegef×peerJeer Jeie& meÊeeOeeefj³eeW kesÀ ³eneB ÒeCeece keÀjves megyen-megyen peeves ueies nQ~ yegef×peerJeer peye Heoemeerve ueesieeW keÀes velecemlekeÀ nesves ueielee nw lees Jen DeHeves oeef³elJe keÀes Hetje veneR keÀj Heelee~ yegef×peerJeer keÀueekeÀej mes DeHes#ee nesleer nw efkeÀ Jen meceepe keÀes mener efoMee os~ FmeerefueS ieerlekeÀej Ssmes keÀueekeÀejeW mes ÒeMve keÀjlee nw efkeÀ Jes Deeves Jeeues ³egie keÀes ke̳ee GÊej oWies ke̳eeWefkeÀ Jes lees meceepe keÀes mener efoMee osves kesÀ yeoues DeeHevee mJeeLe& meeOeves kesÀ efueS jece keÀer cetefle& mes efceÆer vees®e-vees®e keÀj jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ves ceW ueies ngS nQ~ efJeMes<e : ieerlekeÀej ves me®®es keÀueekeÀej keÀes GmekesÀ oeef³elJe keÀe Denmeeme keÀjeles ngS Gmes mJeeLe& kesÀ yeoues mece³e Deewj meceepe keÀes mener efoMee osves keÀer ÒesjCee oer nw~ 5.42 5. 3 DeLeJee `ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nwb keÀe keÀL³e mHe<ì keÀerefpeS~ .2.

9 GÊej Heo keÀes ÒeCeece keÀjves keÀewve peelee nw? ÒeefleYee Heo keÀes ÒeCeece keÀjves peeleer nw~ Òe. 4 GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej me=peve kesÀ yeoues efkeÀmekesÀ JebMe yeæ{ jns nbw? keÀefJe kesÀ Devegmeej me=peve kesÀ yeoues DevegJeeoeW kesÀ JebMe yeæ{ jns nwb~ Òe. 3 GÊej Gefpe³eeuee keÀneB efYe#ee ceeBie jne? Gefpe³eeuee DeeBieve-DeeBieve ieerle megveeles ngS efYe#ee ceeBie jne nw~ Òe.5 Jemlegefve<þ / ueIetÊejer ÒeMve Òe. 11 l³eeieer peer kesÀ Devegmeej keÀueekeÀej jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ves kesÀ efueS keÀneB mes efceÆer vees®e jns nQ? GÊej l³eeieer peer kesÀ Devegmeej keÀueekeÀej jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ves kesÀ efueS jece kesÀ leve mes efceÆer vees®e jns nQ~ 5. 8 GÊej Deeuees®ekeÀ ke̳ee Heæ{ jns nwb? Deeuees®ekeÀ J³eekeÀjCe Heæ{ jns nQ~ Òe. peguetmeÒeoMe&ve keÀjves Deewj yeeleW yeveeves mes keÀesF& osMe Òeieefle venebr keÀjlee~ osMe keÀer Òeieefle kesÀ efueS Ssmes keÀce&þ ueesieeW keÀer DeeJeM³ekeÀlee nesleer nw pees efkeÀmeeve keÀer lejn KesleeW ceW ³ee cepeotj keÀer lejn keÀejKeeveeW ceW . 6 GÊej efvecee&lee keÀer yesyemeer osKekeÀj keÀewve jesleer nw? efvecee&lee keÀer yesyemeer osKekeÀj j®evee DeeBKe cetBo keÀj jesleer nw~ Òe.43 5.3 meYeeSB yebo keÀj 5.3. 1 GÊej ceewefuekeÀ meHeves ke̳ee keÀj jns nbw? ceewefuekeÀ meHeves YeìkeÀ jns nwb~ Òe. 7 GÊej yebo HegmlekeÀ-meer keÀewve Heæ[er nw? Yee<ee yebo HegmlekeÀ-meer Heæ[er nw~ Òe.1 ÒemleeJevee : `meYeeSB yebo keÀj' keÀefJelee ceW keÀefJe ves ³en mebkesÀle efkeÀ³ee nw efkeÀ efmeHe&À veejs ueieeves. 5 GÊej ³eMe kesÀ efueS keÀewve-mee jemlee Mes<e jnlee nw? ³eMe kesÀ efueS Deelcenl³ee keÀe jemlee Mes<e jnlee nw~ Òe.2. 2 GÊej metjpe Jeeuee cegkegÀì ueieeS keÀewve efveyee&Oe Ietce jne nw? metjpe Jeeuee cegkegÀì ueieeS DebOesje efveyee&Oe Ietce jne nw~ Òe. 10 keÀefJe kesÀ Devegmeej keÀueekeÀej efkeÀmekeÀer cetefle& ieæ{ jns nwb? GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej keÀueekeÀej jeJeCe keÀer cetefle& ieæ{ jns nwb~ Òe.

3. veejs ueieeves ³ee ÒeoMe&ve keÀjves mes Òeieefle veneR keÀjlee~ efmeHeeefn³eeW keÀes jesìer Deewj keÀHeæ[e ®eeefnS efpemes peguetme Deewj veejeW Üeje veneR ÒeeHle efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~ . peJeeveeW kesÀ efueS jesìer.2 YeeJeeLe& / keÀL³e keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer ves keÀce&þlee keÀes cenÊJe osles ngS ³en mHe<ì efkeÀ³ee nw efkeÀ keÀesF& osMe peguetmeeW Deewj veejeW kesÀ ªHe ceW ÒeoMe&ve keÀjves ³ee Òe®eej keÀjves mes veneR peerlelee nw~ Dele: meYeeSB yebo keÀjkesÀ KesleeW – keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjvee DeefOekeÀ Gef®ele nw~ efmeHeeefn³eeW kesÀ efueS keÀHeæ[s ®eeefnS pees keÀesF& meYee veneR yegve mekeÀleer~ GmekesÀ efueS keÀHeæ[e efceueeW cesb keÀece keÀjves Jeeues ÞeefcekeÀ keÀer DeeJeM³ekeÀlee nesleer nw~ Fmeer lejn peJeeveeW keÀer jesìer meYeeDeeW ceW yeæ[s-yeæ[s veejs osves Jeeues veneR Giee mekeÀles~ jesìer lees efceueleer nw KesleeW ceW keÀece keÀjves Jeeues efkeÀmeeveeW kesÀ Þece mes~ Dele: keÀefJe mebkesÀle SJeb ÒesjCee oslee nw efkeÀ mecet®es osMe Hej mebkeÀì Dee Heæ[e~ ueesie peeve keÀer yeepeer ueieekeÀj osMe keÀer j#ee ceW pegìs nQ~ ³ener JekeÌle nw peye osMe kesÀ efueS kegÀí keÀece efkeÀ³ee peeS~ Dele: keÀefJe KesleeW Deewj keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjves kesÀ efueS mecet®es osMeJeeefme³eeW keÀe DeendJeeve keÀjlee nw~ efJeJeeoûemle yeeleW Gþeves Deewj ieæ[s cegox GKeeæ[ves mes keÀesF& osMe keÀYeer veneR peerlelee~ Dele: keÀefJe ves meYeeSB keÀjvee yebo keÀjkesÀ osMe kesÀ efueS KesleeW Deewj keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjves keÀer ÒesjCee oer nw~ GmekeÀe ceevevee nw efkeÀ ³eefo DeekeÀeMe iejpelee nes ³ee Oejleer uejpe jner nes DeLee&le efkeÀleveer Yeer keÀefþve HeefjefmLeefle³eeB ke̳eeW ve neW Keeueer yewþvee osMe kesÀ efnle ceW veneR nw~ Dele: keÀefJe keÀnlee nw efkeÀ npeejeW DeeBefOe³eeB DeeSB ³ee npeejesb efyepeefue³eeB ìtìW.3 meboYe& meefnle J³eeK³ee ëefmeHeener kesÀ efueS keÀHeæ[s. ³eefo nce kegÀoeueer keÀes Leeces jns lees Yeer efnceeue³e keÀesF& íerve veneR mekesÀiee~ FmekesÀ yeoues keÀefJe keÀe ceevevee nw efkeÀ efvepeer yeeleW yeveeves Deewj yewþkeÀ peceeves mes keÀesF& osMe keÀYeer veneR peerlelee nw~ Dele: meYeeSB keÀjvee yebo keÀj KesleeW Deewj keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjvee ®eeefnS~ 5. kegÀí keÀece keÀj H³eejs meboYe&ëÒemlegle HebefkeÌle³eeB #esce®ebê megceve Üeje mebHeeefole ‘Deepe kesÀ ueeskeÀefÒe³e eEnoer keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer’ ceW mebkeÀefuele ‘meYeeSB yebo keÀj’ keÀefJelee mes ueer ieF& nQ~ FmekesÀ j®eef³elee efnboer kesÀ Jeefjÿ keÀefJe jeceeJeleej l³eeieer peer nQ~ Fme keÀefJelee ceW keÀefJe ves meYeeSB keÀjves ³ee peguetce ceW veejs ueieeves kesÀ yeoues KesleeW-keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjves keÀes DeefOekeÀ cenÊJe efo³ee nw~ Òemebie ë- Fme keÀefJelee ceW keÀefJe ves osMe kesÀ meeceves Dee³es mebkeÀì keÀe nJeeuee ossles ngS keÀne nw efkeÀ keÀesF& Yeer osMe peguetme efvekeÀeueves. ³ener lees JekeÌle nw kegÀí keÀece keÀj.44 keÀece keÀjW~ Dele: efvejer yeeleW yeveeves kesÀ yeoues KesleeW – keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjkesÀ osMe keÀes DeefOekeÀ mece=× efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~ 5. meYeeSB yegve veneR mekeÀleeR Giee mekeÀles veneR veejs. Heæ[e nw osMe Hej mebkeÀì ueieer nw peeve keÀer yeepeer.3.

45 J³eeK³ee ëkeÀefJe kesÀ Devegmeej efmeHeener kesÀ efue³es keÀHeæ[s meYeeSB veneR yegve mekeÀleer Deewj ve ner peJeeveeW kesÀ efueS jesìer keÀe Deveepe veejs Giee mekeÀles nw~ keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjvesJeeues cepeotj keÀHeæ[e yegveles nbw Deewj KesleeW cesb keÀece keÀjvesJeeues efkeÀmeeve Deveepe Gieeles nQ~ Dele: keÀefJe ceevelee nw efkeÀ osMe Hej pees mebkeÀì Dee Heæ[e nw.5 ueIetÊejer / Jemlegefveÿ ÒeMve ë1) GÊej keÀefJe meYeeSB yebokeÀj keÀneB ®eueves keÀe mebosMe oslee nw? keÀefJe meYeeSB yebokeÀj KesleeW ³ee keÀejKeeveeW keÀer Deesj ®eueves keÀe mebosMe oslee nw~ 2) GÊej efmeHeener kesÀ efueS keÀHeæ[s keÀewve veneR yegve mekeÀlee ? efmeHeener kesÀ efueS keÀHeæ[s meYeeSB vener yegve mekeÀleeR~ 3) GÊej peJeeveeW kesÀ efueS jesìer keÀewve veneR Giee mekeÀlee? peJeeveeW kesÀ efueS jesìer veejs veneR Giee mekeÀles~ 4) GÊej keÀefJe ves osMe Hej DeeS mebkeÀì kesÀ mece³e ke̳ee keÀjves kesÀ efueS keÀne nw? keÀefJe ves osMe Hej DeeS mebkeÀì kesÀ mece³e kegÀí keÀece keÀjves kesÀ efueS keÀne nw~ 5) GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej osMe keÀer pe³e efkeÀme yeele ceW efveefnle nw? keÀefJe kesÀ Devegmeej osMe keÀer pe³e Keeueer ve yewþves ceW efveefnle nw~ 6) GÊej keÀefJe kesÀ Devegmeej efvejer yeeleW yeveeves ³ee yewþkeÀ peceeves mes ke̳ee veneR neslee? efvejer yeeleW yeveeves ³ee yewþkeÀ peceeves mes keÀesF& osMe veneR peerlelee~   . efmeHe&À meYeeSB vener keÀjW~ efJeMes<e ë Fme lejn keÀefJe ves peguetme ÒeoMe&ve kesÀ yeoues keÀce&þ yeveves keÀer ÒesjCee oer nw~ 5.3. GmeceW peeve keÀer yeepeer ueieekeÀj nceW osMe keÀer j#ee keÀjvesJeeues efmeHeeefn³eeW kesÀ efue³es jesìer Deewj keÀHeæ[s keÀer J³eJemLee keÀjveer nw~ ³en keÀece efJeJeeo Keæ[e keÀjves ³ee ieæ[s cegox GKeeæ[ves mes veneR nesiee~ FmekesÀ efueS meYee keÀjves ³ee peguetme efvekeÀeueves kesÀ yeoues KesleeW Deewj keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjvee nesiee~ Dele: keÀefJe ÒesjCee oslee nw efkeÀ Fme mebkeÀì kesÀ mece³e ceW nce kegÀí keÀece keÀjW.3.4 yeesOe ÒeMve ë 1) 2) jeceeJeleej l³eeieer ves meYeeSB yebo keÀjkesÀ KesleeW keÀejKeeveeW ceW keÀece keÀjves keÀer ÒesjCee efkeÀme lejn oer nw ? meYeeSB yebo keÀj keÀefJelee kesÀ ceeO³ece mes keÀefJe ves osMe kesÀ efueS keÀce&þ yeveves keÀe mebosMe efkeÀme lejn efo³ee nw? 5.

0 1. iebYeerj Deewj megieefþle yevee³ee~ MegkeÌue peer kesÀ efveyebOeeW kesÀ Yeerlej GvekeÀe J³eefkeÌlelJe PeeBkeÀlee ngDee efoKeeF& oslee nw~ ³en J³eefkeÌlelJe SkeÀ ef®eblekeÀ keÀe nw~ pees meeefnl³e kesÀ iebYeerj ÒeMveeW Hej met#celee mes ceveve keÀjlee nw~ ³en J³eefkeÌlelJe SkeÀ YeeJegkeÀ Deewj mebJesoveMeerue J³eefkeÌle keÀe nw pees DevegketÀue Deewj ÒeefleketÀue ÒemebieeW Hej jerPelee Deewj KeerPelee nw~ MegkeÌue peer kesÀ J³eefkeÌlelJe ceW Deewj GvekesÀ efveyebOeeW ceW meJe&$e JeeiJewoiOelee. Dee.1 ÒemleeJevee efnvoer meceer#ee leLee efveyebOe kesÀ #es$e ceW Dee®ee³e& jece®evê MegukeÀ kesÀ ke=ÀeflelJe keÀe cenÊJeHetCe& mLeeve nw~ Keæ[eryeesueer ieÐe keÀer pees HejbHeje Yeejlesvog ³egie mes mepeerJelee Deewj mejmelee keÀes ueskeÀj GYejer Leer.0 GodosM³e Fme Keb[ keÀer Henueer FkeÀeF& ceW nce Dee.1 1. Deewj -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes Hen®eeve keÀj mekeWÀies~ 1. -efveyebOe kesÀ HeefjJesMe keÀer efJeMes<eleeSB yelee mekeWÀies. mJe®í Deewj efJe®eejelcekeÀ yeveeves keÀe Òe³elve efkeÀ³ee~ MegkeÌuepeer ves DeHeveer iebYeerj DeefYeJ³eefkeÌle #ecelee. lJKee J³ebi³e Deewj GvekeÀer met#ce ¢efä meJe&$e PeuekeÀlee nw~ . ceewefuekeÀlee leLee HeeefC[l³e Üeje Gmes meMekeÌle.5 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe yeesOeÒeMve Jemlegefveÿ ÒeMve 1.4 1.3 1.2 1.1 ÞeOoe – YeefkeÌle (Dee®ee³e& jece®ebê MegkeÌue) FkeÀeF& keÀer ©HejsKee 1. Yee<ee Deewj mebJeeo keÀer efJeMes<eleeSB yelee mekeWÀies. ceneJeerj Òemeeo efÜJesoer ves efpemes J³eekeÀjCe meccele. jece®ebê MegkeÌue keÀe ÒeK³eele efveyebOe ‘Þe×e-YeefkeÌle’ os jns nQ~ Fme efveyebOe kesÀ Jee®eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee Yeer Heæ{iW es leLee efveyebOe kesÀ efJeefYeVe He#eeW keÀer efJeMes<eleeSB Yeer peeveWies~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe-efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies. -efveyebOe keÀer Mewueer.

MegkeÌue peer keÀe yengle ner ®eef®e&le efveyebOe nw~’’ 1. ‘‘MegkeÌuee peer kesÀ efveyebOeeW ceW GvekeÀe DeHevee ceefmle<keÀ ner veneR.2 efveyebOe keÀe meej ‘Þe×e-YeefkeÌle’ efveyebOe ceW Dee®ee³e& MegkeÌue peer ves Þe×e. ÞeJeCe. Gme Hej nce ®eenles nQ efkeÀ Deewj ueesie Yeer ÞeodOee jKes~ peyeefkeÀ. Þe×e ceW Ssmee veneR neslee~ Òesce kesÀ efueS ³en DeeJeM³ekeÀ nw efkeÀ keÀesF& ceveg<³e nceW De®íe ueies. YeefkeÌle Deewj Òesce keÀe efJeJes®eve yeæ[er ner met#celee kesÀ meeLe efkeÀ³ee nw~ efkeÀmeer ceveg<³e ceW peve meeOeejCemes efJeMes<e iegCe Je MeefkeÌle keÀe efJekeÀeme osKe GmekesÀ mebyebOe ceW pees SkeÀ mLee³eer Deevebo HeodOeefle Ëo³e ceW mLeeefHele nes peeleer nw Gmes Þe×e keÀnles nQ~ Òesce Deewj Þe×e ceW Deblej ³en nw efkeÀ. efkeÀmeer J³eefkeÌle Hej Òesce jKeves JeeueeW keÀer mebK³ee oes-SkeÀ nes mekeÀleer nw~ peyeefkeÀ. keÀerle&ve. efpeme Hej nce ÞeodOee keÀer meeceeefpekeÀ efJeMes<elee Fme ªHe ceW Deewj mHeä nes peeleer nw efkeÀ. GmeceW mJe³eb keÀe keÀesF& mJeeLe& veneR neslee nw~ meceepe DeHeves ÞeodOeeleg ÒeefleefveefOe³eeW keÀes keÀYeer-keÀYeer mecceeefvele Yeer keÀjlee nw~ ÞeodOee Deewj Òesce kesÀ ³eesie keÀe veece YeefkeÌle nw~ peye Hetp³e YeeJe keÀes yeæ{eves kesÀ meeLe-meeLe Þe×eJeeve J³eefkeÌle HengB®eves kesÀ efJe®eej Dee³es leye Ëo³e ceW YeefkeÌle keÀe ÒeeogYee&Je mecePevee ®eeefnS~ efpemekesÀ Òeefle nceejs ceve ceW YeefkeÌle GlHeVe nesleer nw GmekeÀe oMe&ve. efpeme Hej nce Þe×e jKeles nQ. peyeefkeÀ. O³eeve Deeefo mes Deevebo keÀe . Òesce keÀe SkeÀeble ³ener keÀejCe nw efkeÀ. Òesce ceW Ssmee veneR neslee~ DeHeves efÒe³e Hej lees DeHeves ueesYe kesÀ keÀejCe SkeÀ ÒekeÀej keÀe Devev³e DeefOekeÀej ®eenles nQ~ ieodOeeleg DeHeves YeeJe kesÀ mebmeej keÀes Yeer Meeefceue keÀjvee ®eenlee keÀes mJeerkeÀej keÀjvee~ mJeeLeea Deewj DenbkeÀejer ueesieeW kesÀ ceve ceW Þe×e keÀe YeeJe veneR Dee mekeÀlee~ ke̳eeWefkeÀ GvekeÀe Deble:keÀjCe ceefueve Deewj mebkeÀesef®ele neslee nw~ Jes otmejeW kesÀ keÀe³eeX keÀer cenÊee keÀes HejKeves ceW De#ece nesles nQ~ cegK³e ªHe mes MegkeÌue peer ves ÞeodOee keÀes leerve ªHeeW ceW efJeYeeefpele efkeÀ³ee nw1) ÒeefleYee mebyebefOeveer 2) Meerue mebyebefOeveer 3) meeOeve-mebHeefÊe mebyebefOeveer Fve leerveeW ceW peve meeOeejCe kesÀ efueS Meerue keÀener meyemes Henues O³eeve nesvee mJeeYeeefJekeÀ nw. Þe×e jKevesJeeueer keÀer mebK³ee Deveefievele nes mekeÀleer nw~ Þe×e SkeÀ meeceeefpekeÀ YeeJe nw~ Fmemes DeHeveer ÞeodOee kesÀ yeoues nce ÞeoOes³e mes DeHeves efueS keÀesF& yeele veneR ®eenles~ efkeÀmeer mes Þe×e keÀjles mece³e nceejs ceve ceW ³en YeeJe yevee jnlee nw efkeÀ. Ëo³e Yeer jcelee nw~ ‘Þe×e-YeefkeÌle’ Meer<e&keÀ efveyebOe Dee. ke̳eeW efkeÀ GmekeÀe mebyebOe ceveg<³e cee$e keÀer meeceev³e efmLeefle keÀer j#ee mes nw~ ceodOeeJeeve Üeje DeHeves ÞeodOes³e keÀes ÒemeVe keÀjves keÀer F®íe J³ekeÌle keÀer pee mekeÀleer nw~ uesefkeÀve.2 MegukeÀ peer Je=efÊe mes SkeÀ DeO³eeHekeÀ Les~ FmeefueS J³eeme-Mewueer GvekesÀ efveyebOeeW keÀer Hen®eeve nw~ YeeJeelcekeÀ Mewueer Yeer MegkeÌue peer keÀer ÒecegKe efJeMes<elee nw~ GvekesÀ efveyebOeeW kesÀ mecyevOeeW ceW yeeyeg iegueeyeje³e ves efueKee nw efkeÀ. Òesce keÀYeer-keÀYeer efkeÀmeer keÀe ªHe cee$e osKekeÀj Yeer GlHeVe nes peelee nw~ efpemeceW GmekeÀe keÀesF& neLe veneR nw~ uesefkeÀve. nceejs ÞeodOes³e kesÀ MegYe-keÀe³eeX keÀe ÒeYeeJe DekesÀues nce Hej veneR yeefukeÀ mebHetCe& meceepe Hej Heæ[ mekeÀlee nw~ Þe×e keÀer meeceeefpekeÀ efJeMes<elee Fme ªHe ceW Deewj mHeä nes peeleer nw efkeÀ. uesefkeÀve keÀejCe nceejs mecceeve keÀe Hee$e nes~ Þe×e keÀe J³eeHeej-mLeue efJemle=le nw.

3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe Þe×e SkeÀ meeceeefpekeÀ YeeJe nw. Òesce Deewj YeefkeÌle keÀer YeeJeveeDeeW keÀe efJeJes®eve efkeÀ³ee nw~ ‘ÞeodOee-YeefkeÌle’ efveyebOe ceW efJe®eejelcekeÀ. yeesuevee. efpemekeÀe MegYe ÒeYeeJe DekesÀues nce Hej veneR. efHeÀjvee. F&éej kesÀ efkeÀmeer ªHe kesÀ Òeefle YeefkeÌle-YeeJe peeûele nes peeves Hej J³eefkeÌle Gme ÒeYeg kesÀ ®eefj$e kesÀ keÀYeer ieerle ieelee nw. Fmemes DeHeveer Þe×e kesÀ yeoues ceW nce Þe×s³e mes DeHeves efueS keÀesF& yeele veneR ®eenles~ meboYe& : Òemlegle DeJelejCe [e@. Þe×e Deewj Òesce kesÀ efceÞeYeeJe keÀes ner YeefkeÌle keÀnles nQ~ ÞeodOee Hee$e ceW Hetp³e yegodefOe kesÀ meeLe peye GmekesÀ Òeefle ceve ceW Ieefveÿlee ÒeeHle keÀjves keÀer F®íe peeieleer nw Deewj DeHeves ÞeodOes³e kesÀ meceerHe peeves keÀe YeeJe peeielee nw leYeer YeefkeÌle keÀe Go³e neslee nw~ ÞeodOee ceW ceveg<³e DeHeves peerJeve ceW keÀceeF& ngF& efkeÀmeer Jemleg keÀes osves keÀer yeele keÀjlee nw~ uesefkeÀve YeefkeÌle ceW Jen DeHeves peerJeve keÀes Yeer meceefHe&le keÀj oslee nw~ Fme ÒekeÀej nce keÀn mekeÀles nw efkeÀ. YekeÌle cenÊJe keÀer Deesj Deûemej neslee nw~ YeefkeÌle kesÀ efueS DeHeveer oervelee DeLee&led otmejs kesÀ cenÊJe kesÀ meeLe DeHeves ueIegÊJe keÀer yeele Yeer mees®eveer Heæ[leer nw~ ÞeodOee Deewj Òesce kesÀ men³eesie mes ceeveJe-Ëo³e ceW YeefkeÌle keÀe ÒeeogYee&Je (pevce) neslee nw~ efpeme J³eefkeÌle kesÀ ceve ceW YeefkeÌle keÀe YeeJe peeie=le neslee nw. GmekesÀ meejs peerJeve ceW DeHetJe& ceeOeg³e& Deewj yeue keÀe meb®eej neslee jnlee nw~ pewmes efkeÀ. MegkeÌue peer ves yeæ[er ner met#celee Deewj iebYeerjlee kesÀ meeLe ÞeodOee. met$eelcekeÀ Deewj mebefMueä Mewueer keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee ie³ee nw~ 1. ¬eÀesOe keÀjvee Deeefo keÀe De®íe ueievee nceejs YekeÌle yeve peeves keÀer Hen®eeve nw~ YeefkeÌle keÀer DeJemLee ÒeeHle nesves Hej nce DeHeves peerJeve ¬eÀce Hej Yeer DeHevee kegÀí ÒeYeeJe jKevee ®eenles nwb~ JeemleJe ceW DeHeveer YeefkeÌle kesÀ ceeO³ece mes nce DeHeves F&ä keÀer meÊee ceW efJeMes<e men³eesie osvee ®eenles nQ~ ÞeodOeeueg efpemekesÀ Òeefle ÞeodOee keÀjlee nw GmekesÀ cenÊJe keÀes mJeerkeÀej keÀjlee nw~ uesefkeÀve. keÀYeer GvekesÀ yeeue-ueeruee keÀe ef®e$eCe keÀjlee nw Deewj keÀYeer Òesce Yejs MeyoeW ceW GueenveeYeer oslee nw~ YeefkeÌle kesÀ efueS Ëo³e meyemes cenÊJeHetCe& nw~ yegodefOe keÀe FmeceW keÀesF& mLeeve veneR nw~ UeesieeW keÀer ceev³elee nw efkeÀ. nefj®ejCe Mecee& Üeje mecHeeefole ‘efveyebOe meb®e³eve’ ceW mebkeÀefuele DeeOegefvekeÀ efnvoer meeefnl³e kesÀ meJe&Þesÿ efveyebOekeÀej Dee®ee³e& jece®ebê MegkeÌue Üeje efueefKele Þe×e-YeefkeÌle Meer<e&keÀ efveyebOe mes efue³ee ie³ee nw~ Fme efveyebOe ceW MegkeÌue peer ves ‘ÞeodOee-YeefkeÌle’ Hej meejieefYe&le efJe®eej Òemlegle efkeÀ³es nw~ Òemebie : Þe×e mJe³eb Ssmes keÀceeX kesÀ ÒeeflekeÀej ceW nesleer nw.3 DevegYeJe nesves ueielee nw~ ÞeodOes³e keÀe Gþvee. nBmevee. yeefukeÀ meejs ceveg<³e meceepe Hej Heæ[ mekeÀlee nw~ Þe×e DebMe Hej ®eens nce J³eefä (J³eefkeÌle) ªHe ceW GmekesÀ Debleie&le ve Yeer nes~ . ®euevee.

4 yeesOe ÒeMve 1) 2) Þe×e. MegkeÌue ves Þe×e. Glevee ner Jen meceepe peeûele mecePee pee³esiee~ efJeMes<e : 1) GHe³eg&keÌle HebefkeÌle³eeW ceW mebmke=Àleefveÿe MeyoeJeueer keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee ie³ee nw~ 2) uesefKekeÀe ceneosJeer Jecee& ves Òemlegle efveyebOe ceW met$eelcekeÀ Mewueer keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee nw~ 1.4 J³eeK³ee : Fme efveyebOe kesÀ Debleie&le Dee. peeve-yegPekeÀj Gmeves keÀesF& MegYe ÒeYeeJe [euee nes~ Þe×e mJe³eb Ssmes keÀceeX kesÀ ÒeeflekeÀej ceW nesleer nw efpemekeÀe MegYe ÒeYeeJe DekesÀues nce Hej veneR yeefukeÀ meejs ceveg<³e meceeve Hej Heæ[ mekeÀlee nw~ Þe×e SkeÀ Ssmeer DeeveboHetCe& ke=Àle%elee nw efpemes nce kesÀJeue meceepe kesÀ ÒeefleefveOeer ªHe ceW ÒekeÀì keÀjles nw~ meoe®eej Hej Þe×e Deewj Del³ee®eej Hej ¬eÀesOe ³ee Ie=Cee ÒekeÀì keÀjves kesÀ efueS meceepe ves Òel³eskeÀ J³eefkeÌle keÀes ÒeefleefveefOelJe Òeoeve keÀj jKee efpeme meceepe ceW meoe®eej Þe×e Deewj Del³ee®eej Hej ¬eÀesOe ÒekeÀì keÀjves kesÀ efueS efpeleves ner DeefOekeÀ ueesie lelHej Hee³es pee³eWies. Hej meoe®eej kesÀ Òeefle Gme ke=Àle%elee keÀe veneR efpemes nce Þe×e keÀnles nQ~ Þe×e keÀe cetue leÊJe ke̳ee nw? Þe×e keÀe cetue leÊJe nw otmejs keÀe cenÊJe mJeerke=Àle keÀjvee~ Oece& keÀer Henueer meeræ{er nw~ Þe×e Oece& keÀer Henueer meeræ{er nw~ ceveg<³e efkeÀmeer keÀer Deesj efkeÀve leerve ÒekeÀej mes ÒeJe=Êe neslee nw? ceve mes. YeefkeÌle Deewj Òesce keÀe efJeJes®eve yeæ[er met#celee mes efkeÀ³ee nw efkeÀ Þe×e keÀe #es$e J³eeHekeÀ neslee nw ~ Þe×e ³en nj ceveg<³e ceW nesleer nw~ Þe×e OeejCe keÀjles ngS nce DeHeves keÀes Gme meceepe ceW mecePeles nQ efpemekesÀ efkeÀmeer DebMe Hej ®eens nce J³eefkeÌle kesÀ ªHe ceW GmekesÀ Debleie&le ve Yeer nes. Je®eve mes Deewj ¬eÀce mes Fve leerve ÒekeÀej mes ceveg<³e efkeÀmeer keÀer Deesj ÒeJe=Êe neslee nw~ ceveg<³e kesÀ efJeée-efJeOeeve ceW keÀewve-mee ®esleve DebMe nw? ceveg<³e kesÀ efJeée-efJeOeeve ceW SkeÀ #egê ®esleve DebMe nw~  .5 Jemlegefveÿ ÒeMve 1) GÊej : 2) GÊej : 3) GÊej : 4) GÊej . YeefkeÌle Deewj Òesce kesÀ THej ÒekeÀeMe [eefue³es~ ‘ÞeodOee-YeefkeÌle’ efveyebOe keÀe efveefnleeLe& mHeä keÀerefpeS~ 1. 5) GÊej : 6) GÊej : Þe×e ceW efkeÀleves He#e nesles nw? Þe×e ceW ketÀue leerve He#e nesles nQ~ Þe×e efkeÀmes keÀnles nw? ye®®eeW ceW ke=Àle%elee keÀe YeeJe Hee³ee peelee nw.

4 2.0 GodosM³e Fme Keb[ keÀer otmejer FkeÀeF& ceW nce ceneosJeer Jecee& Üeje jef®ele efveyebOe ‘³eLeeLe& Deewj DeeoMe&’ os jns nQ~ Fme efveyebOe kesÀ Jee®eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee Yeer Heæ{iW es leLee efveyebOe kesÀ efJeefYeVe He#eeW keÀer peevekeÀejer SJeb efJeMes<eleeSB Yeer peeveWies ~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies. -efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle ³eLeeLe& Deewj DeeoMe& keÀe efJeMues<eCe keÀj mekeWÀies. efJe®eejelcekeÀ Deewj meceer#eelcekeÀ ceW efJeYeeefpele efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~ GvekesÀ efJeJes®eveelcekeÀ . -efveyebOe kesÀ HeefjJesMe keÀer efJeMes<eleeSB yelee mekeWÀies. jsKeeef®e$e.5 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe yeesOeÒeMve Jemlegefveÿ ÒeMve 2. mebmcejCe Deewj keÀneefve³eeW kesÀ meeLe-meeLe ceneosJeer Jecee& kesÀ efveyebOe Yeer efnvoer meeefnl³e keÀer Decetu³e Oejesnj nw~ ceneosJeer peer kesÀ J³eefkeÌlelJe mvesefnue SJeb keÀeªefCekeÀ meefjlee GvekesÀ efveyebOeeW ceW Yeer efoKeeF& osleer nw~ ceneosJeer peer kesÀ efveyebOeeW keÀes cegK³ele: leerve JeieeXYeeJeelcekeÀ. -efveyebOe keÀer Mewueer.0 2.3 2.1 ÒemleeJevee DeeOegefvekeÀ efnvoer meeefnl³e keÀer ceerje keÀner peeves Jeeueer ceneosJeer Jecee& yengcegKeer ÒeefleYee Oeveer meeefnl³ekeÀej nw~ keÀefJelee. Yee<ee Deewj GodosM³e keÀes yelee mekeWÀies.1 2. -efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies. -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes efJeMuesef<ele keÀj mekeWÀies~ 2.5 2 ³eLeeLe& Deewj DeeoMe& (ceneosJeer Jecee&) FkeÀeF& keÀer ©HejsKee 2.2 2.

.6 efveyebOeeW ceW efJe®eejeW keÀer iebYeerjlee. Jewmes-Jewmes nceejer keÀuHeveeSB GmekeÀer keÀefce³eeW keÀes otj keÀjleer ®eueleer nw Deewj Deble ceW Jen ³eLeeLe&lee DeeoMe& kesÀ meeLe meecebpem³e mLeeefHele keÀj osleer nw Deewj ³en osKekeÀj nceW ÒemeVelee nesleer nw~ meeceev³e ªHe mes ueesieeW keÀe³en efJe®eej yeve ie³ee nw efkeÀ ³eLeeLe& kesÀ ef®e$eeW mes nceW efkeÀmeer ®eerpe keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR. GvneR ceW nceeje efJekeÀeme Yeer mebYeJe nes mekeÀe nw~ efJeveeMekeÀejer ³egieeW ceW DeeOeejnerve DeeoMe& nceejer mees®e keÀer Ye´efcele keÀjlee nw~ efJe<ece Deewj Kebef[le ³eLeeLe& ncesMee ceeveJe kesÀ efJekeÀeme ceW yeeOekeÀ yeveles jns nQ~ ‘jecee³eCe’ Deewj ‘ceneYeejle’ ³egie FvneR Kebef[le ³eLeeLeeX kesÀ GoenjCe nw~ Deepe ceeveJe ves DeeoMeeX keÀes Decetle& (keÀeuHeefvekeÀ) keÀes Deewj ³eLeeLe& keÀes SkeÀebieer ceeve efue³ee nw~ HeefjCeece mJeªHe nceejs peerJeve kesÀ GodosM³e ner yeoue ie³es nwb~ nceW DeeoMe& keÀes DeHeves peerJeve ceW SkeÀ me®®eeF& keÀer lejn mJeerkeÀej keÀjvee ®eeefnS Deewj ³eLeeLe&lee Yeer nceejs peerJeve kesÀ meeLe pegæ[er jnveer ®eeefnS~ ³eLeeLe& keÀes nce pewmes-pewmes DeHeveeles nQ. uesefkeÀve ³en Gef®ele veneR nw~ otmejer lejHeÀ DeeoMe& efkeÀmeer DeKeb[ ªHe ceW Gmes J³ekeÌle keÀjlee nw~ DeeoMe& nceejer mebefkeÀCe& ¢efä keÀes otj keÀj peerJeve ceW efJeefJeOelee keÀes DeHeveeves keÀer yeele keÀjlee nQ~ keÀeJ³e Deewj keÀuee kesÀ #es$e ceW Yeer ‘DeeoMe& Deewj ³eLeeLe&’ cenÊJeHetCe& mLeeve jKeles nw~ DeeOegefvekeÀ ³egie ceW yegodefOe keÀe DeeoMe& Yeer Jewmee ner DemeeOeejCe yeve ie³ee nw~ pewmee efkeÀmeer mece³e mel³e. peneB GvekeÀeW ÒekeÀej keÀer keÀuHeveeSB Deewj GveskeÀeW ÒekeÀej kesÀ meHeves peeieles nQ~ Jen Hetjs nes ³ee ve nes uesefkeÀve Deble:keÀjCe ceW keÀneR-ve-keÀneR yewþs DeJeM³e jnles nwb~ me®®eeF& lees Jen nw efkeÀ ³eLeeLe& Deewj DeeoMe& oesveeW efceuekeÀj ner nceejs peerJeve keÀes HetCe& keÀj mekeÀles nwb~ efpeve ³egieeW ceW nceejer ³eLeeLe& keÀer ¢efä keÀes mJeHveeW keÀe DeekeÀej efceuelee nw.2 efveyebOe keÀe meej ‘DeeoMe& Deewj ³eLeeLe&’ ceneosJeer peer kesÀ Þesÿ efveyebOeeW ceW mes SkeÀ nw~ Deepe DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& kesÀ ÜbÜ keÀes ceeveJe mHeä veneR keÀj Hee jne nw~ FmeefueS Fve oesveeW kesÀ yeer®e Jen YeìkeÀlee ngDee efoKeeF& oslee nw~ DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& keÀe ³en ÜbÜ nce Yeejleer³e ueesieeW meyemes DeefOekeÀ efoKeeF& oslee nw~ nce ³ee lees DeeO³eeflcekeÀlee keÀes Fme ÒekeÀej DeHevee³es ngS nQ efkeÀ peerJeve keÀer ³eLeeLe&lee keÀes mHeMe& Yeer keÀjvee veneR ®eenles~ Fme DeJemLee ceW nceW meYeer ®eerpeeW ceW Deewj keÀe³eeX ceW kesÀJeue DeeO³eeeflcekeÀlee ner efoKeeF& osleer nw~ DeLeJee nce Fleves mJeHveoMeea yeve ie³es nQ efkeÀ DeHeves Hewj kesÀ veer®es keÀer Oejleer keÀe DevegYeJe Yeer veneR keÀj Heeles Deewj ³eLeeLe& kesÀ Ssmes meceLe&keÀ yeve ieS nw efkeÀ meecebpem³e keÀe DeeoMe& Yeer Petþe peeve Heæ[lee nw~ ³ee lee nce DeueewefkeÀkeÀlee kesÀ Hetpeejer yeve ie³es nQ~ ³ee DeHeveer efceìdìer ceW meves jnves keÀes ner DeHevee mebmkeÀej ceeveles nwb~ ³en oesveeW HeefjefmLeefle³eeB DeefleJeeoer keÀner pee mekeÀleer nw~ ceneosJeer Jecee& keÀe ceevevee nw efkeÀ ³eLeeLe& mes Heefjef®ele neskeÀj ner nces DeHeves DeeoMeeX keÀer Deesj Deeies yeæ{ mekeÀles nQ~ Jen #es$e keÀefJelee keÀe nes ³ee peerJeve keÀe J³eeJeneefjkeÀ #es$e Fve oesveeW ceW ner DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& Fve oesveeW kesÀ mecevJe³e keÀer DeeJeM³ekeÀlee Heæ[leer nw~ FmekeÀe keÀejCe ³en nw efkeÀ efkeÀmeer Yeer ³egie keÀe DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& meYeer ³egieeW kesÀ efueS Gef®ele veneR ueieles~ keÀF&yeej otmejer HeefjefmLeefle³eeW Deewj GvekesÀ ³egieeW kesÀ DeeoMeeX keÀes DeHevee uesves mes nceejs meeceves mebkeÀì Yeer Keæ[e nes peelee nw~ FmekeÀe keÀejCe ³en nw efkeÀ ceveg<³e kesÀJeue ³eb$e veneR nw efkeÀ Gmes yeenjer ªHe mes kesÀJeue efve³eb$eCe ceW jKee pee mekesÀ~ ceeveJe kesÀ Heeme Deble:keÀjCe (Ëo³e) nw. keÀneR keÀªCee keÀe mebosMe nw lees keÀneR osMe Deewj jeä^Yee<ee keÀer ®e®ee& kesÀ meeLe-meeLe DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& keÀer ®e®ee& Yeer efceueleer nw~ 2. efJeJes®eveMeeruelee Deewj mHeä ef®ebleve meJe&$e PeuekeÀlee nw~ GvekesÀ efveyebOeeW ceW keÀneR mebmke=Àefle keÀer ®e®ee& nw.

keÀle&J³e Deeefo keÀe Lee~ peye nceeje Deepe keÀe ³egie DemeeOeejCe yeewodefOekeÀ Deewj YeeweflekeÀ DeeoMeeX keÀes meecebpem³e keÀer ¢efä mes osKesiee leYeer DeHeves Deleerle JewYeJe mecePe mekesÀiee~ Deepe keÀe keÀefJe Yeer DeHeves ³egie kesÀ DeeoMeeX keÀes efJemle=le DeLe& ceW mJeerkeÀej keÀj ues lees ³eLeeLe& mes GmekeÀe De®íe meblegueve yeve mekeÀlee nw~ efkeÀmeer Yeer osMe. leye SkeÀ yeewef×keÀ GuePeveeW Deewj efvepeeaJe efme×evleeW ceW efyeKejves ueiee Deewj otmeje HeeefMJekeÀ Je=efÊe³eeW keÀer DemJemLe H³eeme ceW meerefcele neskeÀj efOejs peue kesÀ meceeve otef<ele nes ®euee~ meboYe& : GHe³eg&keÌle DeJelejCe [e@. efHeÀj Yeer mejuelee Deewj yeesOeiec³elee Hetjs efveyebOe ceW yeveer jnleer nw~ 2. peye lekeÀ GmekesÀ ³eLeeLe& keÀes ve mecePe ueW~ ³en keÀe³e& meeefnl³e Deewj keÀuee kesÀ #es$e ceW O³eeve osves mes MeerIe´ mebYeJe nes peelee nw~ FmeerefueS me®®ee keÀueekeÀej J³eeJemeeef³ekeÀ keÀce Hejbleg mebJesoveMeerue DeefOekeÀ neslee nw~ GmekeÀer ¢efä ³eLeeLe& kesÀ mebyebOe ceW mebkegÀef®ele Deewj DeeoMe& kesÀ mebyebOe ceW J³eeHekeÀ jnkeÀj ner DeHeves ue#³e lekeÀ HengB®eleer nw~ Fme ÒekeÀej nce keÀn mekeÀles nQ efkeÀ ceneosJeer Jecee& ves ³eLeeLe& Deewj DeeoMe& oesveeW kesÀ mecevJe³e Hej yeæ[er ner meejieefYe&le efìHHeCeer Òemlegle keÀer nw~ keÀefJe keÀeJ³ekeÀuee Deewj ef®e$ekeÀuee Deeefo kesÀ efJeefYeVe GoenjCeeW keÀes mHeä keÀjles ngS uesefKekeÀe ves DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& kesÀ meecebpem³e keÀes mHeä efkeÀ³ee nw~ DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& SkeÀ-otmejs kesÀ HetjkeÀ jnkeÀj ner peerJeve keÀes HetCe&lee os mekeÀles nQ~ oesveeW kesÀ mecevJe³e mes ner me=peve-keÀe³ex mebYeJe nw~ uesefKekeÀe kesÀ Devegmeej keÀueekeÀej keÀer ÒesjCee keÀes meef¬eÀ³elee Òeoeve keÀjves kesÀ efueS ³eLeeLe& kesÀ %eeve kesÀ meeLe-meeLe DeeoMe& keÀer YetefcekeÀe Yeer DeeJeM³ekeÀ nw~ Òemlegle efveyebOe keÀer Yee<ee mebmke=Àleefveÿ Deewj FmekeÀer Mewueer DeuebkeÀej³egkeÌle nw. lees keÀneR osMe Deewj jeä^Yee<ee keÀer ®e®ee& kesÀ meeLe-meeLe DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& keÀer Yeer ®e®ee& efceueleer nw~ mHeäerkeÀjCe : DeeOegefvekeÀ efnboer meeefnl³e ceW ceneosJeer Jecee& keÀes ceerjeB keÀnles nQ~ DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& ceneosJeer peer kesÀ Þesÿ efveyebOeeW ceW mes SkeÀ nw~ Deepe DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& kesÀ ÜbÜ keÀes ceeveJe mHeä veneR keÀj Hee jne nw~ FmeefueS Fve oesveeW kesÀ yeer®e Jen YeìkeÀlee ngDee efoKeeF& oslee nw~ DeeoMe& Deewj ³eLeeLe& keÀe ³en ÜbÜ nce Yeejleer³e ueesieeW ceW meyemes DeefOekeÀ efoKeeF& oslee nw~ .3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe peye nceves DeeoMe& keÀes Decetle& Deewj ³eLeeLe& keÀes SkeÀebieer keÀj efue³ee.7 l³eeie. nefj®ejCe Mecee& Üeje mebHeeefole ‘efveyebOe meb®e³eve’ ceW mebkeÀefuele ceneosJeer Jecee& Üeje jef®ele ‘³eLeeLe& Deewj DeeoMe&’ efveyebOe mes efue³ee ie³ee nw~ Òemebie : Òemlegle DeJelejCe ceW ceneosJeer Jecee& peer ves Fme efveyebOe ceW mebmke=Àefle keÀer ®e®ee& keÀer nw~ keÀneR keÀªCee keÀe mebosMe nw. peeefle DeLeJee meceepe keÀe cetu³eebkeÀve leye lekeÀ veneR efkeÀ³ee pee mekeÀlee.

YeìkeÀvee meYeer De®euelee mes efYeVe nw~ 2) keÀewve-mee efJeOeeve nceejs Fme met#ce peerJeve keÀes yeeBOe veneR Heeles? GÊej : jepeveerefle Deewj meceepe nceejs Fme met#ce peerJeve keÀes yeeBOe veneR Heeles~ 3) ³eLeeLe& mJe³eb ner peæ[ keÀer keÀewve-meer DeefYeJ³eefkeÌle nw? GÊej : ³eLeeLe& mJe³eb ner peæ[ keÀer me®esleve DeefYeJ³eefkeÌle nw~ 4) nceejs ®eejeW Deesj SkeÀ keÀewve-mee peiele nw~ GÊej : nceejs ®eejeW Deesj SkeÀ Òel³e#e peieled nw~    . YeìkeÀvee meYeer efkeÀmemes efYeVe nw~ GÊej : meeOeejCe ªHe mes efiejvee. Jewmes-Jewmes nceejer keÀuHeveeDeeW. GmekeÀer keÀefce³eeW keÀes otj keÀjleer ®eueleer nw Deewj Deble ceW Jen ³eLeeLe&lee DeeoMe& kesÀ meeLe meecebpem³e mLeeefHele keÀj uesleer nw~ Deewj yeewef×keÀ GuePeveeW Deewj efvepeeaJe efmeodOeebleeW ceW efyeKejves ueiee nw~ Fme mebmeej ceW otmeje HeeeféekeÀ Je=efÊe³eeW keÀer DeJeM³e H³eeme mes meerefcele neskeÀj efOejs peue kesÀ meceeve otef<ele nes ®euee nw~ Fme ÒekeÀej DeeoMe& keÀes Decetle& Deewj ³eLeeLe& keÀes SkeÀebieer ceeve efue³ee Deewj keÀuHevee mes [ìkeÀj ³eLeeLe& ceW peervee ®eeefnS~ efJeMes<e : 1) uesefKekeÀe ves DeeoMe& keÀes Decetle& Deewj ³eLeeLe& keÀes SkeÀebieer ceevee nw~ 2) GHe³eg&keÌle GoenjCe ceW mebmke=Àleefveÿ lelmece MeyoeW keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee ie³ee nw~ 2.5 Jemlegefveÿ ÒeMve 1) meeOeejCe ªHe mes efiejvee.8 Deepe ceeveJe ves DeeoMe& keÀes keÀeuHeefvekeÀ Deewj ³eLeeLe& keÀes SkeÀ He#e mes ceeve efue³ee nw~ HeefjCeece mJeªHe nceejs peerJeve kesÀ GÎsM³e ner yeoue ie³es nQ~ nceW DeeoMe& keÀes DeHeves peerJeve ceW SkeÀ me®®eeF& keÀer lejn mJeerkeÀej keÀjvee ®eeefnS Deewj ³eLeeLe&lee Yeer nceejs peerJeve kesÀ meeLe pegæ[er jnveer ®eeefnS~ ³eLeeLe&lee keÀes pewmes-pewmes nce DeHeveeles nw. Heæ[vee.4 yeesOe ÒeMve 1) 2) ceneosJeer Jecee& kesÀ Devegmeej ‘³eLeeLe& Deewj DeeoMe&’ efveyebOe keÀe GÎsM³e mHeä keÀerefpeS~ ‘³eLeeLe& Deewj DeeoMe&’ efveyebOe keÀe efveefnleeLe& mHeä keÀerefpeS~ 2. Heæ[vee.

2 3. npeejerÒemeeo efÜJesoer keÀer Yee<ee Mewueer GvekesÀ J³eefkeÌlelJe keÀe ÒeleerkeÀ nw~ GveceW mebmke=Àle Yee<ee keÀe .3 3. jece®ebê efleJeejer kesÀ Devegmeej.4 3.9 3(De) kegÀìpe (Dee®ee³e& npeejerÒemeeo efÜJesoer) FkeÀeF& -3 (De) keÀer ©HejsKee 3. ‘‘Heb. -efveyebOe keÀer Mewueer.1 ÒemleeJevee Dee®ee³e& npeejer Òemeeo efÜJesoer efnvoer meeefnl³e kesÀ ueefuele efveyebOekeÀejeW ceW Dee®ee³e& MegkeÌue kesÀ yeeo meyemes DeefOekeÀ ÒeYeeJeer Deewj Þesÿ efveyebOekeÀej nw~ MegkeÌueesÊej ³egie kesÀ ceewefuekeÀ. -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle kegÀìpe mes mebyebefOele efJeefYeVe DeLeeX SJeb GoenjCeeW keÀe efJeMues<eCe keÀj mekeWÀies.0 3. ceeefce&keÀ Deewj meMekeÌle efveyebOekeÀej SJeb meceer#ekeÀ efÜJesoer peer kesÀ efveyebOeeW ceW ceeveJeleeJeeoer ¢efäkeÀesCe meJe&$e PeuekeÀlee nw~ Dee®ee³e& efÜJesoer peer efvejblej DeO³e³eveMeerue Deewj meeefnl³e mepe&keÀ yeves jns~ efÜJesoer peer keÀe mecHetCe& ke=ÀeflelJe ceeveJelee keÀe He³ee&³e yevekeÀj GYejlee efoKeeF& oslee nw~ [e@.5 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe yeesOeÒeMve Jemlegefveÿ ÒeMve 3.0 GodosM³e Fme Keb[ keÀer eflemejer FkeÀeF& (De) ceW nce ‘kegÀìpe’ efveyebOe os jns nQ.1 3. -efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies. Yee<ee Deewj GodosM³e keÀes yelee mekeWÀies. pees Dee®ee³e& npeejer Òemeeo efÜJesoer Üeje jef®ele meJee&efOele ®eef®e&le efveyebOe nw~ Fme efveyebOe kesÀ Jee®eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee Yeer keÀj mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ efJeefYeVe He#eeW keÀer peevekeÀejer SJeb efJeMes<eleeSB Yeer peeveWies~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies. -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes efJeMuesef<ele keÀj mekeWÀies~ 3.

Gpeeæ[ kesÀ meeLeer legcnW De®íer lejn Hen®eevelee ntB. ‘cesjer pevceYetefce’. ‘osJeoeª’ Deeefo efveyebOeeW ceW efÜJesoerpeer keÀe menpe SJeb ceefnceece³e J³eefkeÌlelJe Òeefleefÿle nw~ 3. ‘kegÀìpe’.10 HetCe& JewYeJe. ‘yemeble Dee ie³ee nw’. Hesæ[eW Deewj HeJe& kesÀ Heerís npeejeW Je<eeX keÀe ceeveJe Fefleneme efíHee efoKeeF& oslee nw~’’ FvekeÀer ®e®ee& keÀjles ngS efÜJesoer peer keÀYeer DeefJeef®ele. Heg<HeeW. keÀYeer Goeme neskeÀj. Hej ueielee nw pewmes ³es cegPes DeveeefokeÀeue mes peeveles nQ~ Fme efþbieves Hesæ[ kesÀ HeÊes ®eewæ[s Deewj yeæ[s nQ~ HetÀueeW mes ueoe ngDee Jen Hesæ[ cegmkeÀejelee peeve Heæ[lee nw~ pewmes Hetí jne nes legce cegPes Hen®eeveles veneR? ³eneB efÜJesoerpeer Gme Hesæ[ mes ÒeYeeefJele neskeÀj keÀnles nQ. efnvoer keÀer mecHetCe& MeefkeÌle Deewj ueeskeÀ peerJeve keÀer mejme J³ebpevee SkeÀ meeLe efoKeeF& osleer nw~ FvekesÀ efveyebOeeW ceW $eÝlegDeeW.ceQ efkeÀmeer keÀe veece veneR peevelee. GHe³eesefielee Deeefo Hej yeæ[er iebYeerjlee mes efJe®eej efkeÀ³ee ie³ee nw~ ³eÐeefHe efÜJesoerpeer ‘kegÀìpe’ kesÀ mebyebOe ceW yengle kegÀí veneR peeveles~ uesefkeÀve. kegÀue veneR peevelee. ³en meceepe meowJe veece peeveves kesÀ efueS GlmegkeÀ yevee jnlee nw~ efÜJesoer peer keÀes De®eevekeÀ Gme íesìs mes Hesæ[ keÀe veece ³eeo Deelee nw Deewj Jen nw kegÀìpe~ Òeefme× mebmke=Àle keÀefJe keÀeefueoeme kesÀ ceneûebLe ‘cesIeotle’ keÀe vee³ekeÀ jeceefieefj kesÀ ³e#e keÀes Fmeer Hesæ[ kesÀ HetÀueeW keÀes DeefHe&le keÀjlee nw~ FmeerefueS efÜJesoer peer ‘kegÀìpe’keÀes ieeæ{s keÀe meeLeer ceeveles nQ~ Òeke=Àefle keÀe Jen Yeeie peneB ceveg<³e lees otj JevemHeefle³eeB Yeer peuoer veneR Gieleer~ Ssmes keÀefþve JeeleeJejCe ceW uenueneles jnves Jeeuee kegÀìpe ceeveJe kesÀ DeHeves peerJeve keÀer mecHetCe& keÀefþveeF³eeW keÀes ®egveewleer osles ngS meowJe ÒemeVeef®ele yeves jnves keÀe mebosMe oslee nw~ JeemleJe ceW ³ener efÜJesoer peer keÀe Jen J³eefkeÌlelJe nw. efpemekesÀ yeue Hej DeHeves peerJeve keÀer keÀefþveeF&³eeW keÀe Jes men<e& meecevee keÀjles jns~ Fme mebyebOe ceW Jes efueKeles nQ efkeÀ ³en pees cesjs meeceves kegÀìpe keÀe uenjelee HeewOee Keæ[e nw~ Jen veece Deewj ªHe oesveeW ceW DeHeveer DeHejepes³e peerJeveer MeefkeÌle keÀer Iees<eCee keÀj jne nw~ mebmke=Àle keÀer efvejblej mHeÀer³eceeve Meyo jeefMe ceW pecekeÀj yewþs ngS Fme kegÀìpe keÀer ceeokeÀ MeesYee Hej meye kegÀí v³eesíeJej nw~ Heneæ[es Hej Gieves Jeeues Fme íesìs Hesæ[ kegÀìpe ceW keÀefþve peerJeve MeefkeÌle nw~ FmekeÀer peerJeve MeefkeÌle ceeveJe keÀer peerJeve MeefkeÌle keÀes ÒesjCee osleer nw~ . veece Yetue jne ntB~ ³eneB efÜJesoer kesÀ Üeje Gme Hesæ[ HelLej keÀer íeleer keÀes leesæ[keÀj DeHeves peerJeve kesÀ efueS jme ûenCe keÀjlee nw Deewj leceece FbPeeJeeleeW keÀes menles ngS Yeer meJe&oe ÒemeVe yevee jnlee nw~ Jen mJe³eb ceW peerJeblelee keÀe ÒeleerkeÀ nw Deewj GmekeÀer peerJeblelee ner GmekeÀe Hen®eeve Deewj meceepe kesÀ efueS DeeoMe& nesveer ®eeefnS~ uesefkeÀve. GmekeÀer efpepeerefJe<ee keÀes osKekeÀj ÒeYeeefJele nesles Deewj efueKeles nQ. ‘SkeÀ kegÀÊee Deewj SkeÀ cewvee’. Jen Deoc³e meenme nw.2 efveyebOe keÀe meej Dee®ee³e& efÜJesoer peer Üeje efueefKele ‘kegÀìpe’ SkeÀ Òeefme× ueefuele efveyebOe nw~ Fme efveyebOe ceW efÜJesoer peer ves meceepe keÀer peefìuelece mecem³eeDeeW keÀes DeefYeJ³eefkeÌle Òeoeve keÀer nw~ ‘kegÀìpe’ ceW efÜJesoer peer ves GmekeÀer efmLeefle. HeefjefmLeefle. Meerue veneR peevelee.Hen®eevelee ntB. keÀYeer efJeJnue ceve mes Deewj GvekeÀe Yeer Fefleneme kesÀ KeC[njeW ceW HeeþkeÀeW keÀes meeLe ueskeÀj jceves ueieles nQ Deewj HeeþkeÀ GmeceW DeodYegle Deevebo keÀe DevegYeJe keÀjves ueielee nw~ efÜJesoer kesÀ efveyebOe DeHeveer meeefnl³e ³ee$ee kesÀ Heoef®evn nw~ ‘DeMeeskeÀ kesÀ HetÀue’.

³es pewmes cegPes DeveeefokeÀeue mes peeveles nQ~ meboYe& : GHe³eg&keÌle DeJelejCe [e@.KegMeeceo keÀjvee. DeHeves keÀes efíHeeves kesÀ efueS efceL³ee Dee[cyej j®elee nw Deewj otmejeW keÀes HeBÀmeeves kesÀ efueS peeue efyeíelee nw~ kegÀìpe Fve meYeer efceL³ee®eejeW mes cegkeÌle nw~ Jen jepee pevekeÀ keÀer lejn mebHetCe& YeesieeW keÀes Yeesie keÀj Yeer Gmemes cegkeÌle nw~ keÀnves keÀe leelHe³e& ³en nw efkeÀ kegÀìpe ve lees keÀefþveeF³eeW mes ve lees efvejeMe neslee nw Deewj ve ner DevegketÀueleeDeeW Hej Guueeme keÀjlee nw~ Fme efveyebOe kesÀ ceeO³ece mes efÜJesoer peer ³en mHeä keÀjvee ®eenles nQ efkeÀ DeHeveer keÀefþveeF³eeW keÀes ®egveewefle osves keÀe keÀe³e& Jener keÀj mekeÀlee nw pees DeHeves ceve ceW mJe³eb keÀer MeefkeÌle Hej ¢æ{ efJeéeeme jKelee nes~ pees J³eefkeÌle meebmeeefjkeÀ Dee[cyejeW kesÀ yeer®e jnkeÀj Yeer Gvemes otjer yevee³es jKelee nw Jener DeHeves peerJeve ceeie& keÀer mecem³eeDeeW keÀes meguePee mekeÀlee nw~ ³es mecem³eeSB ceeveJe peerJeve keÀer DeefYeVe Debie nw~ Ssmee mecePe keÀj ³eefo nce GvnW mJeerkeÀej keÀjW lees kegÀìpe keÀer lejn ÒemeVe jns mekeÀles nQ~ Òemlegle efveyebOe keÀer Yee<ee Del³eble ceeOeg³e&HetCe& Deewj yeesOeiec³e nw~ efÜJesoer peer kesÀ efveyebOeeW keÀer mebmke=Àle efveÿlee. Meerue veneR peevelee. ueeefuel³e Deewj GvekesÀ J³eefkeÌlelJe keÀe DeHejepes³e meenme SJeb GvekeÀer ÒemeVeef®eÊelee Fme efveyebOe ceW meJe&$e efoKeeF& osleer nw~ ‘kegÀìpe’ kesÀ ceeO³ece mes efÜJesoer peer ves ÒeefleketÀue HeefjefmLeefle³eeW ceW Yeer ÒemeVeef®eÊe yeves jnves keÀe mebosMe efo³ee nw~ 3.11 efÜJesoer peer HeeleeueYesoer Fme ‘kegÀìpe’ kesÀ mebosMeeW keÀes mHeä keÀjles ngS efueKeles nQ efkeÀ ogjvle peerJeve MeefkeÌle nw. og:Keer Jen neslee nw efpemekeÀe ceve HejJeMe ceW neslee nw~ HejJeMe nesves keÀe DeLe& nw. nefj®ejCe Mecee& Üeje mebHeeefole ‘efveyebOe meb®e³eve’ ceW mebkeÀefuele Dee®ee³e& ceneJeerjÒemeeo efÜJesoer Üeje efueefKele ‘kegÀìpe’ efveyebOe mes efue³ee ie³ee nw~ .3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe ceQ efkeÀmeer keÀe veece veneR peevelee. og:Ke – megKe. pe³eHejepe³e Deeefo Fme peerJeve kesÀ ceeie& Hej pees ner efceue peeS Gmes men<e& ûenCe keÀjes~ uesefkeÀve. Hej ueielee nw. efÒe³e – DeefÒe³e. keÀneR Òesce veneR nw Deewj ve ner keÀneR HejceeLe& nw~ ®eejeW lejHeÀ kesÀJeue Òe®eC[ mJeeLe& nw~ ‘kegÀìpe’ keÀes ve lees efkeÀmeer mes HejceeLe& keÀer keÀecevee nw Deewj ve ner Jen efkeÀmeer kesÀ men³eesie keÀe DeekeÀeb#eer nw~ Jen ve lees otmejs kesÀ odJeej Hej YeerKe ceeBieves peelee nw Deewj ve ner efkeÀmeer kesÀ efvekeÀì Deeves Hej Ye³eYeerle neslee nw~ Jen ve lees veerefle Deewj Oece& kesÀ GHeosMe oslee Deewj ve ner efkeÀmeer yeæ[s J³eefkeÌle keÀes efjMJele osves keÀe keÀe³e& keÀjlee nw~ Jen DebOeefJeéeemeeW ceW Yeer veneR YeìkeÀlee Deewj efkeÀmeerkeÀer KegMeeceo Yeer veneR keÀjlee~ Jen lees Yeer<ce efHeleecen keÀer lejn efveefJe&keÀej YeeJe mes keÀnlee nw efkeÀ. peerJeve ceW keÀYeer nej cele ceevees~ ogKe Deewj megKe lee ceve kesÀ efJekeÀuHe nw~ megKeer Jen nw efpemekeÀe ceve DeHeves JeMe ceW neW.Jen otmejeW keÀer keÀefce³eeW keÀes Gpeeiej keÀjlee nw. keÀefþve GHeosMe nw~ peervee Yeer SkeÀ keÀuee nw Deewj meeLe-ner-meeLe SkeÀ leHem³ee Yeer nw ~ Jewmes lees ³en mebHetCe& mebmeej DeHeves mJeeLe& kesÀ efueS ner peer jne nw~ Fme ogefve³ee ceW keÀneR l³eeie veneR nw. kegÀue veneR peevelee. oeBle-efveHeesjvee Deewj efkeÀmeer keÀer peer ngpetjer keÀjvee~ efpemekeÀe ceve DeHeves JeMe ceW veneR nw.

5 Jemlegefveÿ ÒeMve 1) GÊej : 2) GÊej : 3) GÊej : 4) GÊej : mebmke=Àle ceW ‘kegÀìneefjkeÀe’ Deewj ‘kegÀìkeÀeefjkeÀe’ keÀes ke̳ee keÀnles nQ? mebmke=Àle ceW ‘kegÀìneefjkeÀe’ Deewj ‘kegÀìkeÀeefjkeÀe’ keÀes oemeer keÀnles nQ~ ‘kegÀì’ efkeÀmes keÀnles nQ? ‘kegÀì’ Ieæ[s ³ee Iej keÀes keÀnles nQ~ keÀewve-mes $eÝef<e ye´ïeJeeoer $eÝef<e Les? ³ee%eJeu³e $eÝef<e yengle yeæ[s ye´ïeJeeoer Les ~ mebHetCe& efnceeue³e keÀes osKekeÀj efkeÀmeer kesÀ ceve ceW keÀewve-meer cetefle& mHeä ngF& nesieer? mebHetCe& efnceeue³e keÀes osKekeÀj efkeÀmeer kesÀ ceve ceW meceeefOemLe ceneosJe keÀer cetefle& mHeä ngF& nesieer~   . HeefjefmLeefle GHe³eesefielee Deeefo Hej yeæ[er iebYeerjlee mes efJe®eej efkeÀ³ee nw~ ³eÐeefHe efkeÀ efÜJesoer peer kegÀìpe kesÀ mebyebOe ceW kegÀí veneR peeveles~ uesefkeÀve GmekeÀer efpepeerefJe<ee keÀes osKekeÀj ÒeYeeefJele nesles nQ~ efÜJesoerpeer keÀnles nQ keÀ ceQ efkeÀmeer keÀe veece veneR peevelee. mecem³eeDeeW leLee HeefjefmLeefle³eeW kesÀ yeejs ceW Òemlegle efkeÀ³ee nw~ J³eeK³ee : Fme efveyebOe ceW efÜJesoer peer ves meceepe keÀer peefìuelece mecem³eeDeeW keÀes DeefYeJ³eefkeÌle Òeoeve keÀer nw~ ‘kegÀìpe’ ceW efÜJesoer peer ves GmekeÀer efmLeefle. Meerue meeQo³e& keÀe JeCe&ve efkeÀ³ee ie³ee nw~ 3. pees ceeveJe keÀes Yeso-YeeJe keÀer YeeJeveee Hewoe keÀjleer nw~ efJeMes<e : 1) GHe³eg&keÌle meboYe& ceW mebmke=Àleefveÿ MeyoeJeueer keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee ie³ee nw~ 2) ‘kegÀìpe’ kesÀ ceeO³ece mes GmekesÀ kegÀue. kegÀue veneR peevelee Deewj Meerue veneR peevelee.12 Òemebie : Fme efveyebOe ceW efÜJesoer ves meceepe keÀer peefìueleeDeeW. Hej ueielee nw. ³es pewmes cegPes DeveeefokeÀeue mes peeveles nQ~ meceepe ceW HewÀues HeefjefmLeefle³eeW.4 yeesOe ÒeMve 1) 2) ‘kegÀìpe’ efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle Dee. npeejerÒemeeo efÜJesoer kesÀ efJe®eejeW keÀes mHeä keÀerefpeS~ ‘kegÀìpe’ efveyebOe kesÀ GÎsM³e keÀes mHeä keÀerefpeS~ 3.

6 GodosM³e Fme Keb[ keÀer eflemejer FkeÀeF& (Dee) ceW nce De%es³e Üeje jef®ele ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ os jns nQ~ Fme efveyebOe kesÀ DeO³e³eve kesÀ meeOe DeeHe FmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe Yeer keÀj mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ efJeefJeOe He#eeW keÀer peevekeÀejer leLee efJeMes<eleeSB Yeer peeve mekeWÀies~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies.9. Yee<ee Deewj GodosM³e keÀes yelee mekeWÀies. -efveyebOe mes mebyebefOele HeefjJesMe keÀes yelee mekeWÀies.13 3(Dee) meY³elee keÀe mebkeÀì (De%es³e) FkeÀeF& 3 – (Dee) keÀer ©HejsKee 3. -efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ kesÀ efJeefYeVe DeLeeX SJeb GoenjCeeW keÀe efJeMues<eCe keÀj mekeWÀies.1 yeesOeÒeMve 3. -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀj mekeWÀies~ 3.6 3.2 Jemlegefveÿ ÒeMve 3.7 3. -efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer meboYe&meefnle J³eeK³ee keÀj mekeWÀies.9. -efveyebOe keÀer Mewueer.7 ÒemleeJevee efnvoer meeefnl³e kesÀ yengcegKeer ÒeefleYee kesÀ Oeveer meeefnl³ekeÀej meef®®eoevebo efnjevebo Jeelm³e³eve ‘De%es³e’ kesÀ meeefnl³e ceW GvekesÀ J³eefkeÌlelJe kesÀ lejn ner meblegueve Deewj ¬eÀefcekeÀ efJekeÀeme Hee³ee peelee nw~ mJeleb$elee Deeboesueve kesÀ oewjeve SkeÀ ¬eÀebeflekeÀejer osMeÒesceer kesÀ ªHe ceW keÀe³e& keÀjves Jeeues De%es³e meeefnl³e .9 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe 3.8 3.

De%es³e peer SkeÀ keÀefJe nesves kesÀ meeLe-meeLe SkeÀ De®ís efveyebOekeÀej Yeer Les~ 3. keÀueekeÀej. efnvot meY³elee. ceejJee[er meY³elee ceevee pee mekeÀlee nw~’’ meY³elee kesÀ Fme ÒekeÀej kesÀ efJe®eej-efJeceMe& kesÀ efueS uesKekeÀ kesÀ Devegmeej meeefnl³ekeÀej keÀer efpeccesoejer yeæ{ peeleer nw~ ³eneB De%es³e peer ‘meY³elee’ kesÀ meeLe ‘mebkeÀì’ Meyo keÀe Yeer efJeJes®eve keÀjles nQ~ GvekeÀe ceevevee nw efkeÀ Deepe meY³elee Hej mebkeÀì FmeefueS nw efkeÀ.8 efveyebOe keÀe meej ‘meY³elee Deewj mebkeÀì’ Meer<e&keÀ efveyebOe SkeÀ efJeJes®eveelcekeÀ efveyebOe nw~ ³eneB uesKekeÀ Üeje meJe&ÒeLece meY³elee keÀes HeefjYeeef<ekeÀ keÀjves keÀe Òe³eeme efkeÀ³ee ie³ee nw~ Fme keÀe³e& kesÀ efue³es uesKekeÀ keÀe ceevevee nw efkeÀ meceepeMeem$eer. ke̳eeW efkeÀ ceveg<³e Henues mes ner meYeer keÀe³eeeX keÀer HeefjkeÀuHevee keÀjkesÀ ®euelee nw~ ³eneB lekeÀ efkeÀ Jen DeHeveer ce=l³eg keÀer Yeer . FeflenemekeÀej Deewj meceepe kesÀ meYeer yeew×erkeÀ ueesieeW keÀes SkeÀ$e DeekeÀj efJe®eej-efJeceMe& keÀjvee ®eeefnS~ uesKekeÀ meY³elee keÀes HeefjYeeef<ele keÀjvee DeeJeM³ekeÀ ceeveles nQ~ ke̳eeWefkeÀ ueesieeW Üeje meY³elee keÀer HeefjYee<ee DeHeves-DeHeves {bie mes oer peeleer nw~ GvekesÀ Devegmeej ‘meY³elee’ meceepe ceW jnves keÀe {bie ³ee J³eJenej pees kegÀí nw Jener nw. Gmemes DeefOekeÀ kegÀí Yeer veneR. GHev³eeme. pees efkeÀmeer Yeer Dev³e ÒeeCeer kesÀ Heeme veneR nw~ uesKekeÀ ³eneB mebmke=Àefle keÀe meyemes DeefOekeÀ cenÊJeHetCe& cetu³e mJeeOeervelee keÀes ceeveles nQ.~ Deye meY³elee cegK³e ªHe mes otmejeW kesÀ yeer®e jnves keÀer efJeÐee ³ee keÀewMeue ³ee ngvej ³ee keÀuee nw~ ‘‘ueesieeW kesÀ J³eJenej Deewj jnve-menve Deeefo keÀes osKekeÀj SkeÀ ner meY³elee keÀes nce efJeefYeVe veece os mekeÀles nQ~ ³eefo Yeejleer³e menve-menve Hej vepej [eues lees Fmes Yeejleer³e meY³elee. Jew%eeefvekeÀ. keÀneveer. SkeÀ keÀefJe kesÀ #es$e ceW Yeer GvekeÀe efJeMes<e ³eesieoeve jne nw~ GvekesÀ efveyebOe Fme yeele keÀer ieJeener osles nQ efkeÀ. meY³elee DeLeJee mebmke=Àefle keÀe mebkeÀì oesveeW ceW keÀesF& Deblej veneR nw~ ceeveJe SkeÀ Þesÿ ÒeeCeer nw~ FmeefueS Gmemes meY³elee keÀer DeekeÀeb#ee keÀjvee DeefveJee³e& nes peelee nw~ ceveg<³e keÀes FmeefueS Gmemes meY³elee keÀer DeekeÀeb#ee keÀjvee DeefveJee³e& nes peelee nw~ ceveg<³e keÀes FmeefueS Yeer Þesÿ ceevee ie³ee nw efkeÀ. keÀefJelee.14 kesÀ #es$e ceW Yeer ¬eÀebeflekeÀejer HeefjJele&ve efkeÀ³es ngS nQ~ efveyebOe.. ³ee$eeJe=Êe Deeefo efnvoer keÀer ueieYeie meYeer efJeOeeDeeW keÀes De%es³e peer ves DeHeveer uesKeveer keÀe HeeJeve-mHeMe& Òeoeve efkeÀ³ee nw~ Jews lees cetue ªHe mes efnvoer meeefnl³e-mebmeej ceW De%es³e peer keÀer Hen®eeve SkeÀ keÀefJe keÀer lejn yeveer~ uesefkeÀve. ke̳eeWefkeÀ mJeeOeervelee mes ner cetu³eeW keÀe efvecee&Ce neslee nw~ mebmke=Àefle kesÀ mebkeÀì keÀer ®e®ee& keÀjles ngS uesKekeÀ ves DeemLee kesÀ mebkeÀì keÀes SkeÀ cenÊJeHetCe& He#e ceevee nw~ ³eneB uesKekeÀ ceeveJelee kesÀ efvejblej Nneme nesves keÀer yeele veneR ceevelee. ogefve³ee ceW Fleveer Meg× peevekeÀejer Deewj leL³e keÀe Debyeej ueie ie³ee nw efkeÀ meeceev³e Deeoceer GmekesÀ veer®es oye ie³ee nw~ ‘meY³elee’ keÀes mecePeves kesÀ efue³es peevekeÀeefj³eeW kesÀ meeiej ceW peye nce efkeÀmeer SkeÀ efveef½ele efoMee keÀer leueeMe keÀjWies leYeer nce meY³elee keÀes mecePe mekeÀles nQ~ ³eneB uesKekeÀ Üeje ‘meY³elee Deewj mebmke=Àefle’ kesÀ yeer®e ®eueves Jeeues efJeJeeoeW HejYeer ®e®ee& keÀer ieF& nw~ ³eneB meY³elee kesÀ mebkeÀì keÀes uesKekeÀ Üeje mebmke=Àefle keÀe mebkeÀì keÀne ie³ee nw~ nceejs osMe ceW lees efyeukegÀue ner veneR~ ke̳eeWefkeÀ Henues Fve oesveeW keÀes Deueie veneR efkeÀ³ee pee mekeÀlee Lee~ Deye p³eeoe lej meY³elee keÀer ®e®ee& keÀjles ngS nce yeenîe GHekeÀjCeeW keÀer yeele keÀjles nwb Deewj mebmke=Àefle keÀer ®e®ee& keÀjles ngS nce yee¿e GHekeÀjCeeW keÀer yeele keÀjles nw Deewj mebmke=Àefle keÀer ®e®ee& keÀjles ngS nce yeenîe GHekeÀjCeeW keÀer yeele keÀjles nQ Deewj mebmke=Àefle keÀer ®e®ee& keÀjles mece³e DeeY³eblej (DeebleefjkeÀ) peerJeve keÀer ~ De%es³e peer ³en ceevekeÀj ®eueles nw efkeÀ. GmekesÀ Heeme Yee<ee nw..

efpemekesÀ Heeme DeeefLe&keÀ mecHeVelee nw. nce ie³es cetu³eeW keÀer mLeeHevee keÀj mekeÀles nQ~ Deye nce DeHeves cetu³eeW keÀer leguevee Heef½ece kesÀ cetu³eeW mes keÀjves ueies nw~ Deewj ³en osKeves ueies nw efkeÀ nceejs cetu³eeW ceW kegÀí ³eLeeLe&lee nw efkeÀ veneR. nce Ssmes meceepe ceW peer jns nQ.DeeefLe&keÀ mecHeVelee~ Fme ÒekeÀej mebHetCe& efveyebOe ceW uesKekeÀ ves meY³elee Deewj GmekesÀ meeceves Dee³es mebkeÀì kesÀ ªHeeW keÀe efJeJes®eve keÀjles ngS ³es efve<keÀ<e& efo³ee nw efkeÀ. lees Gmemes GYejves keÀer mebYeeJevee Yeer nw~ nceejer DeemLee nceW meY³elee Deewj mebmke=Àefle mes peesæ[s jnleer nw Deewj j®eveeMeerueleekesÀ ve³es-ve³es DeJemej Òeoeve keÀjleer nw~ FmeerefueS ‘‘ceQ mecePelee ntB efkeÀ Jen DeemLee keÀe yengle yeæ[e DeeOeej nceejs Heeme nw Deewj nceejs Heeme DeveskeÀeW mebYeeJeveeSB nw~’’ . GvekeÀer DeveemLee. GvekeÀe $eeme ncekeÀes efoKelee nw Deewj Gmeer DeeOeej Hej nce DeHeves keÀes DeeOegefvekeÀ ceeveles nQ~ nce J³eefkeÌle Heef½ece keÀe cegneJeje yeesueves kesÀ efueS ef®ebeflele nw~ nceejer ke̳ee ef®eblee nesveer ®eeefnS. HetBpeer nw Deewj megKe kesÀ DeefOekeÀ ³eb$e. ke̳eeWefkeÀ ueeKeeW Je<eeX kesÀ meebmke=ÀeflekeÀ efJekeÀeme kesÀ Deble ceW SkeÀ oerJeej Dee ieF& nw Deewj JeneB mes ceveg<³e Heerís nì jne nw~ efHeÀj Yeer Ssmee nw efkeÀ. ve³es cetu³eeW keÀe efvecee&Ce keÀj mekeÀles nQ~ DeHeveer DeemLee keÀes cepeyetle yevee mekeÀles nQ Deewj DeHeveer mebmke=Àefle ³ee meY³elee kesÀ Òeefle DeHeveer DeemLee keÀes ¢æ{ keÀjkesÀ Fme mebkeÀì keÀes efceìe mekeÀles nQ~ ³eefo Heef½ece keÀer vekeÀue keÀjles ngS nceejs meeceves keÀesF& mebkeÀì GlHeVe ngDee nw. ³ener nceejs efueS meyemes yeæ[e mebkeÀì nw~ keÀYeer-keÀYeer lees Ssmee ueielee nw efkeÀ. GmekesÀ efvejekeÀjCe kesÀ efueS meyemes DeeJeM³ekeÀ nw Gme mebkeÀì keÀes Hen®eevevee~ FmeefueS meY³elee kesÀ meeceves GlHeVe mebkeÀì keÀes Hen®eevekeÀj Gmes otj keÀjves keÀe Òe³eeme keÀjvee ®eeefnS~ nceejs Deboj ³en efJeM³eeme nesvee ®eeefnS efkeÀ. FmekeÀer ef®eblee ncekeÀes veneR nw~’’ efveyebOe kesÀ Deble ceW De%es³e peer Fme yeeleeW keÀes mHeä keÀjles nw efkeÀ. ‘‘nceejs meeefnl³e ceW ve lees nces DeHeveer DeemLee nw Deewj ve ner DeHeveer ef®eblee efoKeleer nw~ GvekeÀer ef®eblee. lees ³es mebkeÀì Deewj ienje nes peelee nw~ uesKekeÀeW keÀes Deewj keÀueekeÀejeW keÀes DeHeves meeefnl³e SJeb keÀuee kesÀ ceeO³ece mes mece³e kesÀ meÊJeeF³eeW keÀes ÒekeÀì keÀjvee ®eeefnS~ Deepe nceejer efmLeefle ³ener yeveleer pee jner nw efkeÀ.15 HeefjkeÀuHevee keÀj mekeÀlee nw~ ceeveJe ner SkeÀ cee$e Ssmee ÒeeCeer nw. pees FeflenemepeerJeer neslee nw~ Hee³eer peeleer nw~ Jen mJeeOeerve (mJeleb$e) nw~ GmekesÀ Heeme Yee<ee nw Deewj FvneR meye ®eerpeeW ves Gmes meY³e Yeer yevee³ee nw~ ceeveJe DeHeveer mJeleb$elee keÀes meowJe ye®eevee ®eenlee nw Deewj DeHeves cetu³eeW kesÀ efueS ÒeeCe Yeer osves kesÀ efueS lew³eej nes peelee nw~ uesKekeÀ kesÀ Devegmeej ³ener mes mebmke=Àefle keÀe DeejbYe neslee nw~ peye Deiej DeHeveer mebmke=Àefle keÀes efveYeeves ceW keÀesF& HejsMeeveer Deeves ueieer nw lees nce keÀn mekeÀles nw efkeÀ ³en mebmke=Àefle keÀe meyemes yeæ[e mebkeÀì nw. nce ceveg<³e nw. Gmes ner meY³e ceevee peeves ueiee nw~ SkeÀ mece³e nceejs Yeejle ceW Ssmee Lee DeeefLe&keÀ meHeÀuelee keÀes megmebmke=Àle nesves keÀe DeLeJee meY³e nesves keÀe DeeOeej veneR ceevee peelee Lee~ Deepe lees meYeer ueesieeW keÀes meY³e nesves keÀer MeerIe´lee nw Deewj meY³elee keÀe ceevekeÀ nw. mebkeÀì keÀe pees JeemleefJekeÀ ªHe nceejs meeceves nw. mebmke=Àefle keÀe ÒeejbYe mJeleb$elee keÀer HeefjkeÀuHevee mes Deewj DeHeves peerJeve mes yeæ[er efkeÀmeer ®eerpe keÀer mebYeeJevee mJeerkeÀej keÀjvee neslee nw~ ceveg<³e keÀe efJekeÀeme GmekeÀer meY³elee Deewj mebmke=Àefle keÀe efJekeÀeme nw~ FmekesÀ efueS DeemLee keÀer DeeJeM³ekeÀlee nesleer nw~ ³eneB Hej lees mebkeÀì DeemLee Hej ner Dee ie³ee nw~ efpemes ÒekeÀì keÀjles ngS De%es³e peer efueKeles nw efkeÀ. peneB meyekegÀí mebosn kesÀ Iesjs ceW nw~ Oeerjs-Oeerjs DeHeveer mebmke=Àefle kesÀ Òeefle nceejer Þe×e ceW keÀceer nesleer efoKeeF& os jner nw~ ke̳eeWefkeÀ nce ³es ceeveves ueies nw efkeÀ DeeOegefvekeÀ nesves keÀe SkeÀ ue#eCe nw DeHeves meY³elee Deewj mebmke=Àefle ceW efJeéeeme ve keÀjvee~ Ssmes mece³e ceW meeefnl³ekeÀej Deewj keÀueekeÀej Yeer peye DeHeves meY³elee Deewj mebmke=Àefle keÀes DeveosKee keÀj oslee nw.

mebmke=Àefle Deewj DeemLee Fve leerveeW keÀe efJeJes®eve keÀjles ngS Jen mHeä efkeÀ³ee nw efkeÀ. nefj®ejCe Mecee& Üeje mebHeeefole ‘efveyebOe meb®e³eve’ ceW mebkeÀefuele.9 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe JeemleJe ceW nceejs ‘mebkeÀì’ keÀe SkeÀ ªHe ³en Yeer nw efkeÀ ogefve³ee ceW Meg× peevekeÀejer keÀe efvejs leL³eeW keÀe Flevee Debyeej ueie ie³ee nw~ keÀYeer-keÀYeer Ssmee peeve Heæ[lee nw efkeÀ Fvemeeve GmekesÀ veer®es oye peeSiee~ meboYe& : Òemlegle DeJelej [e@. FmeerefueS nceW DeHeveer mebmke=Àefle keÀes ye®eevee ®eeefnS~ efJeMes<e : 1) GHe³eg&keÌle GoenjCe ceW uesKekeÀ ves meY³elee kesÀ mebkeÀì keÀes HeefjYeeef<ele efkeÀ³ee nw~ 2) Fme DeeOegefvekeÀ meY³elee mes Fvmeeve oye jne nw. ceeveJe-meY³elee DeLeJee efJeée meY³elee Yeer keÀn mekeÀles nQ~ Fme efveyebOe ceW De%es³e peer ves meY³elee kesÀ meeLe-meeLe Meyo keÀe Yeer efJeJes®eve efkeÀ³ee nw~ GvekeÀe ceevevee nw efkeÀ ogefve³ee ceW Fleveer Meg× peevekeÀejer Deewj leL³eeW keÀe Debyeej ueie ie³ee nw efkeÀ meeceev³e Deeoceer GmekesÀ veer®es oye ie³ee nw~ meY³elee keÀes mecePeves kesÀ efueS peevekeÀeefj³eeW kesÀ Fme meeiej ceW peye nce efkeÀmeer SkeÀ efveef½ele efoMee keÀer leueeMe keÀjWies leYeer nce meY³elee keÀes mecePe mekeÀles nQ~ Fme ÒekeÀej meY³elee Hej mebkeÀì Heæ[les pee jns nQ Deewj nceW Fme mebkeÀì keÀes ye®eevee ®eeefnS~ meY³elee Hej mebkeÀì efJeéeYej ceW Heæ[ jne nw. Fmemes ogefve³ee ceW meY³elee keÀe mebkeÀì efoKeeF& osves ueiee nw~ .16 Fme ÒekeÀej nce keÀn mekeÀles nQ efkeÀ ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ Meer<e&keÀ efveyebOe ceW De%es³e peer ves meY³elee. DeeOeefvekeÀ efnvoer meeefnl³e kesÀ meJe&Þesÿ efveyebOekeÀej meef®®eoevebo nerjevebo Jeelm³ee³eve ‘De%es³e’ Üeje jef®ele ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ efveyebOe mes efue³ee ie³ee nw~ Òemebie : uesKekeÀ De%es³e peer ves DeeOegefvekeÀ ceveg<³e keÀer Heeræ[e mes DeJeiele keÀje³ee nw~ mHeäerkeÀjCe : Òemlegle efveyebOe ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ SkeÀ efJeJes®eveelcekeÀ efveyebOe nw~ ³eneB uesKekeÀ Üeje meJe& ÒeLece meY³elee keÀes HeefjYeeef<ele keÀjves keÀe Òe³eeme efkeÀ³ee ie³ee nw~ meY³elee keÀes nce efJeefYeVe veece os mekeÀles nQ~ ³eefo Yeejleer³e jnve-menve Hej vepej [eues lees Fmes Yeejleer³e meY³elee. meY³elee Deewj mebmke=Àefle kesÀ mebkeÀì keÀes ¢æ{ DeemLee kesÀ yeue Hej ner otj efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~ 3. efnvot-meY³elee.

2 Jemlegefveÿ ÒeMve 1) ceeveJe kewÀmee ÒeeCeer nw? GÊej : ceeveJe Henuee FeflenemepeerJeer ÒeeCeer nw~ 2) meY³elee keÀe mebkeÀì keÀe otmeje veece uesKekeÀ ves ke̳ee yelee³ee nw? GÊej : meY³elee keÀe mebkeÀì keÀe otmeje veece uesKekeÀ ves mebmke=Àefle keÀe mebkeÀì yelee³ee nw 3) uesKekeÀ kesÀ Devegmeej meY³elee ceW keÀewve-meer keÀueeSB nQ~ GÊej : uesKekeÀ kesÀ Devegmeej meY³elee ceW.9.9.17 3.otmejeW kesÀ yeer®e jnves keÀer efJeÐee ³ee keÀewMeue ³ee ngvej ³ee keÀuee nw~ 4) mebmke=Àefle keÀe meyemes Henuee cetu³e ke̳ee nw? GÊej : mebmke=Àefle keÀe meyemes Henuee cetu³e mJeeOeervelee nw ~ 5) ceeveJe kesÀ Gvvele nesves keÀe ue#eCe yeleeF³es~ GÊej : ceeveJe kesÀ GVele nesves keÀe ue#eCe ³en nw efkeÀ DeHeveer ce=l³eg keÀer HeefjkeÀuHevee Yeer keÀj mekeÀlee nw~    .1 yeesOe ÒeMve 1) 2) 3) ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ efveyebOe keÀe GodosM³e mecePeeF³es~ ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle De%es³e kesÀ efJe®eejeW keÀes mecePeeF³es~ ‘meY³elee keÀe mebkeÀì’ efveyebOe keÀe YeeJeHe#e mHeä keÀerefpe³es~ 3.

efJeÐeeefveJeeme efceÞe Üeje jef®ele ‘cesje jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ efveyebOe os jns nQ~ Fme efveyebOe kesÀ Jee®eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ efJeefYeVe He#eeW keÀer peevekeÀejer SJeb efJeMes<eleeDeeW mes Yeer Heefjef®ele neWies~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies.5 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe yeesOeÒeMve Jemlegefveÿ ÒeMve 4.1 4. -efveyebOe mes mebyebefOele HeefjJesMe keÀes yelee mekeWÀies.4 4.2 4.0 GodosM³e Fme Keb[ keÀer ®eewLeer FkeÀeF& (De) ceW nce nce Heb. -efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle efJeefYeVe DeLeeX SJeb GoenjCeeW keÀe efJeMuesef<ele keÀj mekeWÀies. -efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee GmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies. -efveyebOe keÀer Mewueer. Yee<ee Deewj GodosM³e keÀes yelee mekeWÀies.3 4.0 4.1 ÒemleeJevee ueefuele efveyebOe HejbHeje ceW Dee®ee³e& npeejer Òemeeo efÜJesoer kesÀ yeeo keÀer Heeræ{er kesÀ meJee&efOekeÀ meMekeÌle efveyebOekeÀej Hebef[le efJeÐeeefveJeeme efceÞe peer nw~ GvekesÀ efveyebOeeW ceW SkeÀ lejHeÀ Dee®ee³e& efÜJesoer peer keÀer meecebpem³ecetuekeÀ ÒeJe=efle efceueleer nw lees otmejer lejHeÀ Jele&ceeve keÀer HeefjefmLeefle³eeW keÀe ³eLeeLe& ef®e$eCe Yeer efceuelee nw~ efceÞe peer cetuele: mebmke=Àle kesÀ efJeÐeeLeea jns nw~ FmeefueS GvekeÀs MeyoeW Hej Yeer mebmke=Àleefveÿlee keÀe ÒeYeeJe efoKeeF& oslee nw~ GvekesÀ efJeée-¢efä ves Debûespeer meeefnl³e keÀes Yeer vekeÀeje .18 4(De) cesje jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw (efJeÐeeefveJeeme efceÞe) FkeÀeF& 4 – (De) keÀer ©HejsKee 4. -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀj mekeWÀies~ 4.

mebieerle keÀe³e&¬eÀce ceW GvekesÀ ®eues peeves kesÀ yeeo uesKekeÀ kesÀ Deboj yewþe ngDee Jen ceve peeielee nw pees DeHeves ye®®eeW keÀer megj#ee kesÀ efueS Ye³eYeerle jnlee nw~ uesKekeÀ keÀe ³en ceve Gme Yeejleer³e ceelee-efHelee keÀe ceve nw.2 efveyebOe keÀe meej ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ efceÞe peer keÀe SkeÀ Þes<þ ueefuele efveyebOe nw~ ³eneB uesKekeÀ SkeÀ Ssmes DeefYeYeeJekeÀ kesÀ ªHe ceW efoKeeF& oslee nw pees DeeOegefvekeÀlee Deewj HejbHeje keÀer ¬eÀesæ[ (ieeso) ceW Hewþe ngDee nw~ Jele&ceeve keÀe nj DeefYeYeeJekeÀ Mee³eo Fmeer Demecebpem³e ceW Heæ[e ngDee nw efkeÀ.19 veneR nw~ ³ener keÀejCe nw efkeÀ. pees DeHeves yeæ[s ye®®eeW keÀes Yeer DeHeveer ieeso ceW Kesuelee ngDee DeyeesOe yeeuekeÀ kesÀ ªHe ceW ner osKelee nw~ uesKekeÀ keÀer Helveer keÀes ef®eblee nesleer nw~ uesKekeÀ kesÀ Üeje mecePeeves Hej Deewj J³eefkeÌleiele mJeleb$elee keÀer yeele keÀjves Hej Jen Meeble nes peeleer nw~ efHeÀj Yeer uesKekeÀ keÀe Deble:keÀjCe Del³eble J³eekegÀue nes peelee nw~ GmekeÀer vepejW Gme meæ[keÀ Hej ueieer ngF& nw efpeOej mes Jes oesveeW ueewìves Jeeues nQ~ Ssmes ceW efceÞe peer keÀes SkeÀ ueeskeÀieerle keÀe mcejCe neslee nw. efouueer mes DeeF& ngF& SkeÀ ³egJeleer Deewj SkeÀ ³egJekeÀ uesKekeÀ keÀer Devegceefle ueskeÀj Menj ceW Dee³eesefpele mebieerle keÀe keÀe³e&¬eÀce osKeves kesÀ efueS ®eues peeles nQ~ ®etBefkeÀ Jes oesveeW uesKekeÀ kesÀ Iej Dee³es ngS nw~ FmeefueS Jener GvekesÀ DeefYeYeeJekeÀ keÀer YetefcekeÀe ceW nw~ Gve oesveeW keÀe Deeûen ceevekeÀj uesKekeÀ mebieerle keÀe keÀe³e&¬eÀce osKeves keÀer Devegceefle Òeoeve keÀj oslee nw~ ke̳eeWefkeÀ Jen J³eefkeÌle keÀer mJeleb$elee keÀe meceLe&keÀ nw~ uesefkeÀve. ueefíceve kesÀ HeìgkeÀJee ceesjer meerlee kesÀ Yeerpes mesvegjJee le jece Iej ueewìefnb~ . efnvoer Deewj Debûespeer keÀe meeefnl³e keÀe SkeÀ Devetþe mebiece efoKeeF& oslee nw~ Yeejleer³e mebmke=Àefle Deewj ueeskeÀlelJe efceÞepeer kesÀ efveyebOeeW keÀer Hen®eeve nw~ GvekesÀ efveyebOeeW ceW Òeeke=ÀeflekeÀ mebJesovee Deewj meceeefpekeÀ HeefjJesMe keÀer meÊJeeF& yeæ[er ner peerJeblelee kesÀ meeLe DeefYeJ³ekeÌle ngF& nw~ 4. GvekesÀ efveyebOeeW ceW mebmke=Àle. efpemeceW jece kesÀ Jeve ®eues peeves kesÀ yeeo keÀewMeu³ee keÀer J³eekegÀuelee yeæ{ peeleer nwceesjs jece kesÀ Yeerpew cegkegÀìJee. DeHeveer Deieueer Heeræ{er keÀes Jen efkeÀme no lekeÀ íto Òeoeve keÀjW~ SkeÀ lejHeÀ Jen DeeOegefvekeÀ JeeleeJejCe ceW DeHeves ye®®eeW keÀes mJe®íbo DeekeÀeMe ceW efJe®ejCe keÀjves osvee ®eenlee nw~ Jen ®eenlee nw efkeÀ GmekesÀ ye®®es mebmeej kesÀ efmele-Deeefmele (Yeues-yegjs) meYeer He#eeW mes Heefjef®ele nes mekesÀ Deewj ogefve³ee kesÀ meeLe oewæ[ mekesÀ~ otmejer lejHeÀ Jen Gme Yeejleer³e JeeleeJejCe ceW peer jne nw~ peneB ceelee-efHelee DeHeves ye®®eeW keÀes meoe DeHeveer DeeBKeeW kesÀ meeceves osKevee ®eenles nQ~ peerJeve keÀe uebyee mece³e J³eleerle keÀj osves Deewj %eeve ÒeeHle keÀj uesves kesÀ yeeo Yeer nceejs ceelee-efHelee nceW veeoeve Deewj DevegYeJenerve mecePekeÀj ner meowJe nceejs efueS ef®ebeflele yeves jnles nQ~ keÀoce-keÀoce Hej Jes nceW efveoxMe osles jnles nQ Deewj nceejs mebj#eCe keÀer keÀecevee keÀjles jnles nQ~ efveyebOe kesÀ ÒeejbYe ceW ner uesKekeÀ keÀe ceve Goeme efoKeeF& oslee nw~ Goemeer keÀe keÀejCe cee$e ³en nw efkeÀ.

jece meye kegÀí l³eeie osles nQ efkebÀleg. cesjer meerlee keÀer ceeBie keÀe efmevotj Yeerie jne nesiee. ueeskeÀ Òe®eefuele cegneJejs Deewj mebmke=Àleefveÿ MeyoeW keÀe Òe³eesie Yeer Fme efveyebOe ceW efceueles nQ~ ef®ejF& keÀe Hetle. pe@lemej.20 (cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nesiee. Jen lees ueesieeW kesÀ ceve ceW Lee. DeevesJeeueer Heeræ{er efHeíueer Heeræ{er keÀer cecelee keÀer Heeræ[e veneR mecePe Heeleer Deewj efHeíueer Heeræ{er DeHeveer mebleeve keÀer mebYeeefJele keÀuHevee cee$e mes GodefJeive nes peeleer nw~’’ efceÞe peer mebmke=Àle kesÀ ÒekeÀeC[ Hebef[le nw~ meeLe ner meeLe Yeejleer³e mebmke=Àefle SJeb ueeskeÀpeerJeve mes Yeer pegæ[s ngS nQ~ ³ener keÀejCe nw efkeÀ. YeefJe<³e. peueekeÀj Debpeesj keÀjleer nQ Deewj pegæ[JeeB ye®®eeW keÀe ceBbgn efvenejleer nw~ . Jen mees®elee nw. Gmes Gleeje ner veneR pee mekeÀlee~ FmeefueS Jen cemlekeÀ Hej meoe efJejepeceeve jne Deewj jece Yeerie lees Yeeries. cegkegÀì ve Yeerieves Hee³es~ Fme yeele keÀer ef®eblee yeveer jner~ JeneB ueeskeÀ ceeveme ceW efJeÐeceeve efJe®eejeW keÀes Deeies yeæ{eles ngS efceÞe peer keÀnles nQ efkeÀ jece kesÀ cegkegÀì kesÀ ve Yeerieves keÀer keÀuHevee ÒeejbYe mes ner keÀer peeleer jner nw~ vej kesÀ ªHe ceW ueeruee keÀjvesJeeues veeje³eCe JeveJeeme keÀer J³eJemLee Pesue mekeÀles nQ~ uesefkeÀve. ³en Yeerlej mes keÀneB HeeT? ceQ MeyoeW kesÀ Ieves pebieue ceW efnje ie³ee ntB~ ³eneB uesKekeÀ keÀes SkeÀ yeej Hegve: Gme pe@lemej (®ekeÌkeÀer) ieerle keÀer ³eeo Deeleer nw efpemeceW jece kesÀ cegkegÀì Yeerieves keÀer keÀuHevee Deewj GmekesÀ Òeefle og:Ke J³ekeÌle efkeÀ³ee ie³ee nw~ efceÞe peer kesÀ Fme efveyebOe ceW Yetle. cesjs ueKeve keÀe HeìgkeÀe (ogHeìdìe) Yeerie jne nesiee.3 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe keÀesF& ieerle veneR ieelee~ meerlee pebieue keÀer metKeer uekeÀæ[er yeerveleer nQ. DeelceHejkeÀ Mewueer leLee ÒeMveelcekeÀ Mewueer Yeer Fme efveyebOe ceW efoKeeF& osleer nw~ Fme ÒekeÀej nce keÀn mekeÀles nQ efkeÀ ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ Meer<e&keÀ efveyebOe efceÞe peer keÀe SkeÀ DeelceJ³ebpekeÀ efveyebOe nw~ Fme efveyebOe ceW meJe&$e uesKekeÀ keÀer leer#Ce yegef× leLee Goej. Jele&ceeve DeLekeÀ Òee®eervelee Deewj veJeervelee ceW mecevJe³e mLeeefHele keÀjves keÀe Òe³eeme efkeÀ³ee ie³ee nw~ pewmee efkeÀ-efceÞe peer efueKeles nQ ‘‘Hej Fme Òeefle#ee ceW SkeÀeSkeÀ GmekeÀe oo& æ{ueleer jele ceW GYej Dee³ee Deewj mees®eves ueiee. GvekeÀer F&éejlee keÀer yeesOe Deewj GmekesÀ ceeve mecceeve ceW keÀesF& keÀceer veneR Deevee ®eeefnS~ ue#ceCe keÀe ogHeÆe Yeer ve Yeerieves Hee³es~ Fve oesveeW kesÀ ieewjJe keÀer j#ee keÀjves Jeeuee meerlee keÀe efmebotj Yeer ve Yeerieves Hee³es~ jece Deewj ue#ceCe keÀer mekegÀMeuelee ceW ner meerlee keÀe DeKeC[ meewYeei³e efíHee ngDee nw~ Fmeer ef®eblee ceW [tyes Yeesj kesÀ ®eej yepe peeles nQ~ ojJeepes Hej omlekeÀ nesleer nw~ mebieerle megvekeÀj Jes oesveeW J³eefkeÌle Dee ®egkesÀ nQ Deewj uesKekeÀ kesÀ ceve ceW Hegve: ÜvJo ÒeejbYe neslee nw~ Jes mees®eles nQ efkeÀ cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw. efyemejvee Deeefo Meyo ueeskeÀpeerJeve kesÀ ner Meyo nw ~ J³eJebi³eelcekeÀ Mewueer. cesjs jece Iej ueewì Deeles) keÀewMeu³ee keÀer ³en J³eekegÀuelee Yeejle kesÀ Gme nj ceelee-efHelee keÀer J³eekegÀuelee nw efpemekesÀ ye®®es Iej mes yeenj ie³es ngS nw~ FmeefueS uesKekeÀ keÀes Fme ueeskeÀieerle keÀer keÀewMeu³ee Hetjs efJeée keÀer keÀewMeu³ee ueieleer nw~ FmekesÀ Hee½eel³e ceve ceW jece kesÀ DeefYe<eskeÀ keÀer yeele Gþleer nw~ DeefYe<eskeÀ keÀer yeele Gþles ner uesKekeÀ kesÀ ceve ceW jece keÀe cegkegÀì Òeefleefÿle nes peelee nw. efJeMeeue SJeb YeeJegkeÀ Ëo³e osKee pee mekeÀlee nw~ 4. YeeJeelcekeÀ Mewueer. keÀewMeu³ee kesÀ ceeve-mvesn ceW Lee. cegkegÀì keÀes kewÀmes l³eeie mekeWÀies.

uesefkeÀve Deepe Yeer ceelee-efHelee keÀes DeHeves ye®®eeW keÀer ef®eblee ueieer jnleer nw~ efJeMes<e : Òemlegle HebefkeÌle³eeW ceW meerlee kesÀ ceeO³ece mes veejer keÀer Heeræ[e DeefYeJ³ekeÌle ngF& nw~ 4. leye Gpeeuee keÀj GvekeÀe cegB efvenejleer nw~ J³eeK³ee : Òemlegle DeJelejCe ceW efJeÐee efveJeeme efceÞe ves meceeve ceW HewÀues veejer Hej Del³ee®eej leLee Gmes Deefive-Hejer#ee osvee Heæ[lee nw~ Fme efveyebOe ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ ceW efveyebOekeÀej yeleevee ®eenles nQ efkeÀ Deepe meceepe efkeÀleveer Yeer TB®eeF& lekeÀ HengB®e pee³es~ uesefkeÀve. nefj®ejCe Mecee& Üeje mebHeeefole ‘efveyebOe meb®e³eve’ ceW mebkeÀefuele DeeOegefvekeÀ efnvoer meeefnl³e kesÀ meJe&Þesÿ efveyebOekeÀej efJeÐeeefveJeeme efceÞeÜeje efueefKele ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ Meer<e&keÀ efveyebOe mes DeJeleefjle nw~ Fme efveyebOe ceW efceÞe peer ves ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ ceW meerlee keÀer Heeræ[e DeefYeJ³ekeÌle keÀer nw~ Òemebie : Òemlegle DeJelejCe ceW efceÞe peer keÀnles nw efkeÀ peye jece kesÀ Üeje De³eesO³ee mes efvekeÀeues peeves Hej peye pebieue ceW ÒemeJe DeJemLee ceW metKeer uekeÀæ[er yeerveleer nw Deewj peye pegæ[JeeB ye®®es Hewoe nesles nw.4 yeesOe ÒeMve 1) 2) ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ efveyebOe keÀe efveefnleeLe& mecePeeF³es~ ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ efveyebOe keÀe YeeJe-He#e mHeä keÀerefpeS~ . Jen DeHeves mebmkeÀej veneR Yetuelee ~ Deepe Yeer ceelee-efHelee keÀes DeHeveer yesìer keÀer ef®evlee ueieer jnleer nw~ Fme efveyebOe kesÀ ceeO³ece mes uesKekeÀ ³en yeleevee ®eenles nQ efkeÀ peye jece ves meerlee ceelee keÀes ÒemeJe DeJemLee ceW pebieue ceW Yespe efo³ee Lee~ peye ve keÀesF& ieerle ieelee nw~ meerlee ÒemeJe kesÀ efove pebieue ceW peekeÀj uekeÀæ[er yeerveleer nw Deewj peye GvekesÀ peg[JeeB ye®®es Hewoe nesles nQ.21 meboYe& : GHe³eg&keÌle DeJelejCe [e@. leye Jen Deeie peueekeÀj Gpeeuee keÀjkesÀ GvekeÀe cegBn efvenejleer nw Deewj DeHeves ye®®eeW keÀes H³eej keÀjleer nw~ Fme ÒekeÀej uesKekeÀ nceW ³en yeleevee ®eenles nQ efkeÀ Deepe meceepe efkeÀlevee Yeer ke̳eeW ve yeoue pee³es.

5 Jemlegefveÿ ÒeMve 1) uesKekeÀ DeHeveer ye®eHeve keÀer yeeleeW keÀes ³eeo keÀjkesÀ keÀewve-mee ieerle ieeles nQ? GÊej : uesKekeÀ DeHeveer ye®eHeve keÀer yeeleeW keÀes ³eeo keÀjles ‘cesjs jece keÀe cegkegÀì Yeerie jne nw’ veecekeÀ ieerle ieelee nw~ 2) jece kesÀ keÀewvemeer keÀuHevee Yeerievee veneR ®eeefnS? GÊej : jece kesÀ GlkeÀ<e& keÀer keÀuHevee Yeerievee veneR ®eeefnS? 3) meerlee pebieue ceW ke̳ee yeerveleer nw? GÊej : meerlee pebieue ceW metKeer uekeÀæ[er yeerveleer nw~      .22 4.

6 4. -efveyebOe keÀer Mewueer. -efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ cenÊJeHetCe& meboYeeX keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies.7 ÒemleeJevee efvece&ue Jecee& DeeOegefvekeÀ efnvoer meeefnl³e kesÀ SkeÀ Ssmes uesKekeÀ nw.6 GodosM³e Fme Keb[ keÀer ®eewLeer FkeÀeF& (Dee) ceW nce nce efvece&ue Jecee& Üeje jef®ele efveyebOe ‘mebJeeo keÀer ce³ee&oe’ os jns nQ~ Fme efveyebOe kesÀ Jee®eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ efJeefYeVe HenuegDeeW keÀer J³eeK³ee Yeer Heæ{sies leLee efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle FmekesÀ efJeefJeOe He#eeW keÀer efJeMes<eleeDeeW mes DeJeiele neWies~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies.2 Jemlegefveÿ ÒeMve 4. -efveyebOe ceW efveefnle mebJeeo keÀer ce³ee&oeDeeW mes Heefjef®ele neWies.9.23 4(Dee) mebJeeo keÀer ce³ee&oeSB (efvece&ue Jecee&) FkeÀeF& 4 – (Dee) keÀer ©HejsKee 4. Deewj -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀj mekeWÀies~ 4.1 yeesOeÒeMve 4. -efveyebOe keÀs HeefjJesMe keÀer efJeMes<eleeSB yelee mekeWÀies.9.8 4. Yee<ee Deewj GodosM³e keÀes yelee mekeWÀies. ‘‘efvece&ue Jecee& efnvoer meeefnl³e kesÀ efJeefJeOe efJeOeeDeeW ceW meceepe keÀer ueieYeie meYeer mecem³eeDeeW keÀer ®e®ee& keÀjles ngS efoKeeF& osles nQ~ petPeeª J³eefkeÌle Jeeues Jecee&peer .9 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe 4.7 4. efpevneWves DeHeves mecemeeceeef³ekeÀ mecem³eeDeeW Hej meowJe uesKeveer ®eueeves keÀe keÀe³e& efkeÀ³ee nw~ meceepe keÀer mecem³ee mes mebIe<e& keÀjles ngS efvece&ue Jecee& kesÀ efJe®eej efvejblej Òeewæ{lee ÒeeHle keÀjles nQ~ pewmee efkeÀ GvekesÀ mebyebOe ceW efìHHeCeer keÀjles ngS SkeÀ efJeodJeeve ves efueKee nw efkeÀ.

meceer#eelcekeÀ. Mee³eo Deeies Yeer peejer jnsiee~ Dee]peeoer kesÀ yeeo nce cegK³e ªHe mes leerve ®eerpeeW keÀes DeHevee efue³es Henuee-Òeieefle. ceveg<³e DeHeves efvepeer HeefjJesMe ceW megjef#ele jn mekesÀ. leYeer Jen mebHetCe& ceveg<³e keÀer meer³ele mes DeHeves keÀes mebHetCe& me=efä kesÀ meboYe& ceW mecePe mekesÀiee~ uesefkeÀve ³en leYeer mebYeJe nes Hee³esiee. Gmes SkeÀ ÒekeÀej keÀer YetKe yelee³ee nw~’’ 4. meeLe&keÀ mebJeeo kesÀ efueS nceW leerve Heerefæ{³eeB Heej keÀjveer Heæ[leer nw. peye nce DeeOegefvekeÀlee Deewj efJekeÀeme kesÀ DeYeeJe keÀes íesæ[keÀj íesìer-meer íesìer peeefle.ogefve³ee keÀes Hen®eevevee. mebJeeo lees nce otmejeW mes keÀjles nQ. efJe®eejelcekeÀ efveyebOe FvekesÀ Üeje DeefOekeÀ efueKes ie³es nQ~ Jewmes lees FvekeÀe ¢efäkeÀesCe DeefOekeÀlej lespe jne nw~ uesefkeÀve Goemeer Yeer GmekesÀ meeLe-meeLe pegæ[er jnleer nw~ GvekesÀ efveyebOe HetCe&le: ceewefuekeÀ Deewj veJeervelee mes HetCe& nesles nQ~ ‘mebJeeo keÀer ce³ee&oe’ Meer<e&keÀ efveyebOe Fmeer ÒekeÀej keÀe SkeÀ Òeefme× efveyebOe nw efpemeceW efvece&ue Jecee& ves mebJeeo keÀes Deelcee keÀer DeeJeM³ekeÀlee yeleeles ngS.24 mekeÌleer mes kesÀJeue Yeeræ[les ner veneR yeefukeÀ GvnW Hejeefpele keÀjles nQ~ SkeÀ megboj meceeOeeve Yeer Òemlegle keÀjles nQ~ efveyebOe.8 efveyebOe keÀe meej efvece&ue Jecee& peer ves Fme efveyebOe ceW ³en ceeveles nQ efkeÀ. Gme Hen®eeve mes DeHeves keÀes peevevee Deewj Gme peeveves keÀes otmejeW ceW HejKevee keÀuee nw~ FmeefueS mebJeeo keÀe meJee&efOekeÀ meceLe& Deewj meeLe&keÀ ceeO³ece yeveleer nw. keÀneveer. ceveg<³e DekesÀuee nw efkebÀleg otmejeW kesÀ meeLe jnlee nw~ FmeefueS Gmes mebJeeo keÀer DeeJeM³ekeÀlee Heæ[leer nw~ SkeÀ-otmejeW keÀes Hen®eeveves keÀe keÀe³e& Òee®eerve keÀeue mes ner ®eue jne nw Deewj Deepe Yeer peejer nw. meceepe. keÀyeerues Deewj Oeeefce&keÀ mebÒeoe³eeW keÀer cenÊee keÀes mecePesies~ nceW GvnW peerves keÀe DeJemej Òeoeve keÀjvee nesiee~ ke̳eeWefkeÀ Jener nceeje Deleerle nw~ ³eneB Hej efvece&ue Jecee& SsefleneefmekeÀ ‘F&efJeue’ keÀes Yeer FmekesÀ mener veece mes HegkeÀejles nQ Deewj nceW meeJeOeeve Yeer . otmejeW kesÀ efueS veneR mJe³eb DeHeves keÀes Hen®eeveves kesÀ efueS keÀjles nQ~ ³ener keÀejCe nw efkeÀ mebJeeo keÀer DeeJeM³ekeÀlee yeæ{ peeleer nw Deewj mebJeeo mJeeLe& SJeb HejceeLe& mes THej GþkeÀj peerves keÀer DeefveJee³e& Mele& leLee ce³ee&oe yeve peelee nw~ Fve yeeleeW mes ³en mHeä neslee nw efkeÀ Deelcee keÀer ÒeeefHle ³ee mel³e keÀes ÒeeHle keÀjves kesÀ yeeo ner mebJeeo keÀer Òeef¬eÀ³ee Megª nesleer nw~’’ cetu³e veneR mebJeeo keÀer DeefveJee³e& Mele&~ Jecee& peer kesÀ efueS ³en nw efkeÀ. otmeje efJe%eeve Deewj eflemeje DeeOegefvekeÀlee~ Fve leerveeW keÀes ÒeeHle keÀjves kesÀ efueS nceves DeeBKeW yebo keÀjkesÀ Fme ÒekeÀej oewæ[vee ÒeejbYe efkeÀ³ee efkeÀ DeHeves jemles keÀes Yeer veneR mecePe mekesÀ~ kesÀJeue Deeies yeæ{ves keÀer nceejer GlmegkeÀlee Deye peerJeve keÀer Yeeie oewæ[ nceW GodosM³ener yevee efo³ee nw~ DeHeves GodosM³e mes pegæ[s jnves kesÀ efueS nceW HetCe& peerJeve keÀer DeeJeM³ekeÀlee nesieer Deewj³en HetCe& peerJeve nceW leYeer efceuesiee peye nceejs efye®e meeLe&keÀ mebJeeo neslee jnsiee~ ³en mebJeeo ner ceeveJe-ceeveJe keÀes peesæ[keÀj jKe mekeÀlee nw Deewj Òeieefle kesÀ Gef®ele ceeie& Hej ues pee mekeÀlee nw~ ³eneB efvece&ue peer keÀe keÀnvee nw efkeÀ. GHev³eeme. otmejeW keÀes osKe mekeÀles nQ~ Deewj nceW ³en DeeMee yeOeleer nw efkeÀ. nce Yeer GvneR lejn neWies~ Jes otmejs nceejer osn Deewj Deelcee keÀe DeeF&vee-mee yeve peeles nQ~ SkeÀ otmejeW keÀes osKeves keÀer Òeef¬eÀ³ee ceW Meyo keÀe pevce ngDee nesiee~ Fme ÒekeÀej Meyo mebJeeo keÀe ceeO³ece ner veneR nesves keÀe mee#eer Yeer nw~’’ ³eneB Jecee& peer keÀer yeeleeW Hej yeeFefyeue keÀe ÒeYeeJe OJeefvele neslee nw~ ³eneB uesKekeÀ mHeä keÀjvee ®eenles nQ efkeÀ. ke̳eeWefkeÀ GmeceW GHe³eg&keÌle leerveeW Heerefæ{³eeB ceewpeto jnleer nw~ ³eneB uesKekeÀ mebJeeo keÀer DeeJeM³ekeÀlee keÀes mHeä keÀjles ngS efueKeleenw efkeÀ. ‘mebJeeo Deelcee keÀer peªjle nw~ nce DeHeveer DeeBKeeWmes DeHeves keÀes veneR osKe mekeÀles~ uesefkeÀve. veeìkeÀ Deeefo ueieYeie meYeer efJeOeeDeeW Hej uesKeveer ®eueeves keÀe Þes<þ keÀe³e&-efvece&ue Jecee& ves efkeÀ³ee nw~ efveyebOeeW kesÀ #es$eeW ceW meeefnefl³ekeÀ.

pees mebJeeo kesÀ keÀe³e& ceW men³eesieer yeveles nQ~ ³eneB uesKekeÀ Üeje ceOegj mebJeeo kesÀ efueS Oece&-efvejHes#elee keÀes DeeJeM³ekeÀ yelee³ee ie³ee nw~ Dee]peeoer kesÀ yeeo ueeskeÀleb$e. ke̳eeWefkeÀ Deleerle keÀes Jele&ceeve mes peesæ[ves Jeeueer meyemes meMekeÌle Deewj peerJeble keÀæ[er nceejer Yee<ee nw~ otmejer lejHeÀ mebJeeo keÀe ceeO³ece Yeer nceejer Yee<ee ner nw~ Fme ªHe ceW ³en Yee<ee mebJeeo yeves jnves Hej Deleerle Deewj Jele&ceeve keÀes peesæ[leer jnsieer~ uesKekeÀ kesÀ Devegmeej Deelce-Gvcetueve Deepe mebJeeo kesÀ yeejs ceW meyemes yeæ[er yeeOee nw~ Fmes kesÀJeue DeeefLe&keÀ mes mecHeVelee meceeHle veneR efkeÀ³ee pee mekeÀlee~ GoenjCe kesÀ efueS ªme DeLeJee DecesefjkeÀe keÀe cepeotj Yeejle kesÀ cepeotj mes DeefOekeÀ mecHeVe nw~ uesefkeÀve ³en keÀesF& DeeJeM³ekeÀ veneR efkeÀ JeneB keÀe cepeotj Yeejleer³e cepeotj mes DeefOekeÀ efJeJeskeÀMeerue Deewj mebJesoveMeerue ceveg<³e yeve ie³ee nes~ mebJeeo kesÀ efueS mJeleb$elee Yeer DeeJeM³ekeÀ nw Deewj Jener mJeleb$elee meeLe&keÀ ceeveer peeleer nw~ pees Òesce. GvekesÀ Heeme mel³e veneR Deewj efpevekesÀ Heeme DeHeves Yeer<eCe Demenveer³e DevegYeJeeW keÀe mel³e nw.9 meboYe&meefnle mHeäerkeÀjCe efkeÀmeer meeLe&keÀ mebJeeo kesÀ efueS nceW DeefveJee³e&le: leer ve meerefæ{³eeB Heej keÀjveer Heæ[leer nwogefve³ee keÀes Hen®eevevee. Oece&. efJekeÀeme keÀer Fme DeeBOeer ceW Yeer nceW ef®ebeflele nesves keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR nw. meceepeJeeo Deewj Oece&efvejHes#elee Fve leerveeW keÀes F&ceeveoejer mes mJeerkeÀej veneR efkeÀ³ee ie³ee~ FmeerefueS mebJeeo ceW keÀYeer Dee³eer~ ³eneB Hej uesKekeÀ ves meceepeJeeo Deewj Oece&efvejHes#elee kesÀ DeeOeej Hej efJeefYeVe jepeveereflekeÀ oueeW Üeje efkeÀ³es peeves Jeeues æ{eWie keÀe Kegueemee Yeer efkeÀ³ee nw~ uesKekeÀ keÀe ceevevee nw efkeÀ Deepe meceepe ceW Oeeefce&keÀ. v³ee³e. lees otmejer lejHeÀ Hen®eeve yeæ{eves keÀe keÀe³e& Yeer keÀjlee nw~ ³eneB Jecee& peer keÀe ceevevee nw efkeÀ.25 keÀjles nQ efkeÀ. Gme ‘peeveves’ keÀes otmejeW ceW HejKevee~ . MeyoeW Hej GvekeÀe keÀesF& DeefOekeÀej veneR nw~’’ Fme ÒekeÀej nce osKeles nQ efkeÀ Òemlegle efveyebOe ceW efvece&ue Jecee& kesÀ ‘mebJeeo keÀer ce³ee&oeDeeW keÀe’ cetu³eebkeÀve yeæ[er iebYeerjlee Deewj met#ce efJeJes®eveelcekeÀ Mewueer ceW efkeÀ³ee nw~ mebJeeo ceeveJe peeefle keÀes peesæ[ves kesÀ efueS Deefle DeeJeM³ekeÀ nw Deewj FmekeÀer DeeJeM³ekeÀlee meowJe yeveer jnsieer~ 4. Jes efueKeles nw efkeÀ nce Fve leerve MeyoeW keÀes GvekeÀer Hegjeveer ce³ee&oe Deewj ceefncee mes cebef[le keÀjW~ ³en DeHeves ceW nceejs yeer®e meeLe&keÀ mebJeeo keÀer MegªJeele nes mekeÀleer nw~’’ Deeies mebJeeo Hej og:Ke J³ekeÌle keÀjles ngS Jecee&peer efueKeles nQ efkeÀ. peeefleiele Deeefo pees efJeYeepeve efoKeeF& osles nQ~ Jen jepeveereflekeÀ oueeWÜeje HewÀuee³es peeves Jeeues Ye´cepeeue kesÀ keÀejCe ner GlHeVe ngS nw~ FmekesÀ efueS ueeskeÀleb$e. meceepeJeeo Deewj Oece&efvejHes#elee keÀe DeeJeM³ekeÀ yeleeles ngS. DeemLee Deewj efpe%eemee Fve oesveeW keÀes yeæ{eves keÀe keÀe³e& keÀjlee nw. ‘‘Deepe efpevekesÀ Heeme Meyo nw. meeQo³e& Deewj ueeskeÀleebef$ekeÀ YeeJeveeDeeW keÀes yeæ{eJee osleer nw~ mJeleb$elee kesÀ veä nesves Hej mebmke=Àefle kesÀ Dev³e cetu³e Yeer ìtì peeles nQ~ efkeÀmeer Yeer meceepe ceW meceepe keÀer efmLeefle ceveg<³e kesÀ HeejmHeefjkeÀ efjMleeW Hej efveYe&j keÀjleer nw~ ³eefo efjMleeW ces b ceOegjlee jnWieer lees mebJeeo Yeer mebefkeÀCe& yeve peeles nQ~ Yeejle ceW yengle Henues mes ner efjMleeW keÀer DeeOeejefMeuee ceveg<³e keÀe Oeeefce&keÀ efJeéeeme jne nw~ ³en Oece& SkeÀ lejHeÀ DeHeveer peien Hen®eeveves ceW ceoo keÀjlee nw. Gme Hen®eeve mes DeHeves keÀes peevevee.

26 meboYe& : Òemlegle DeJelejCe DeeOegefvekeÀ efnvoer meeefnl³e kesÀ Þesÿ efveyebOekeÀej efvece&ue Jecee& Üeje efueefKele ‘mebJeeo keÀer ce³ee&oeSB’ Meer<e&keÀ efveyebOe mes DeJeleeefjle nw~ Fme efveyebOe ceW Jecee& peer ves mebJeeo pees ceveg<³e DekesÀues veneR yeefukeÀ otmejeW kesÀ meeLe ÒekeÀì keÀjlee nw~ Òemebie : Fme efveyebOe ceW efvece&ue Jecee& peer ves mebJeeo. Jemlegefveÿ ÒeMve 1) mebJeeo efkeÀmekeÀer peªjle nw? GÊej : mebJeeo Deelcee keÀer peªjle nw~ 2) Meyo keÀe pevce kewÀmew ngDee nesiee? GÊej : SkeÀ otmejs keÀes osKeves keÀer Òeef¬eÀ³ee ceW Meyo keÀe pevce ngDee nesiee~ .1 yeesOe ÒeMve 1) 2) ‘mebJeeo keÀer ce³ee&oeSB’ efveyebOe keÀe GodosM³e mHeä keÀerefpeS~ uesKekeÀ efvece&ue Jecee& kesÀ Devegmeej mebJeeo keÀer ce³ee&oeSB mHeä efkeÀefpeS~ 4.2.9.9. Gme Hen®eeve mes DeHeves keÀes peevevee Deewj Gme ‘peeveves keÀes’ otmejeW ceW HejKevee-keÀuee keÀe FmeerefueS mebJeeo keÀe meJee& efOekeÀ meceLe& Deewj meeLe&keÀ ceeO³ece yeveleer nw~ efJeMes<e : 1) GHe³eg&keÌle GoenjCe ceW mebJeeo keÀer DeeJeM³ekeÀlee Hej ÒekeÀeMe [euee ie³ee nw~ 2) uesKekeÀ ves Heeræ{eöoj-Heeræ{er ceW meecebpem³e mLeeefHele keÀjves kesÀ efueS mebJeeo keÀes peªjer ceevee nw~ 4. pees Meyo Jen ceveg<³e keÀes leerve meerefæ{³ee Heej keÀjlee nw leLee Meyo kesÀ ceeO³ece mes SkeÀ-otmejs mes mebJeeo keÀjkesÀ Jen DekesÀuee veneR peeve Heæ[lee nw~ Jen ogefve³ee keÀes Hen®eevelee nw Deewj Hen®eevemes ceveg<³e DeHeves DeeHe keÀes peevelee nw~ J³eeK³ee : Fme efveyebOe kesÀ ceeO³ece mes Jecee& peer ves yelee³ee nw efkeÀ ceveg<³e DekesÀuee nw efkebÀleg otmejeW meeLe jnlee nw~ FmeefueS Gmes mebJeeo keÀer DeeJeM³ekeÀlee Heæ[leer nw~ SkeÀ-otmejeW keÀes Hen®eeveves keÀe³e& Òee®eervekeÀeue mes ner ®eue jne nw Deewj Deepe Yeer peejer nw Mee³eo ³en Deeies Yeer ®euelee jnsiee~ efvece&ue Jecee& peer keÀe ceevevee nw efkeÀ meeLe&keÀ mebJeeo kesÀ efueS nceW leerve meeræ{er Heej keÀjveer Heæ[leer nw~ ogefve³ee keÀes Hen®eevevee.

27 3) nceejs nesves keÀe jnm³e efkeÀmekesÀ Yeerlej efveefnle nw? GÊej : nceejs nesves keÀe jnm³e Meyo kesÀ Yeerlej efveefnle nw~ 4) kegÀª#es$e efkeÀmekeÀe cewoeve nw? GÊej : kegÀª#es$e jepeveerefle keÀe cewoeve Yeer nw Deewj J³eefkeÌleiele veweflekeÀlee keÀe Oece&#es$e Yeer~ 5) nceW otmejs ceveg<³e keÀe peeveves keÀe ceewkeÀe efkeÀmekesÀ Üeje efceuelee nw? GÊej : nceW otmejs ceveg<³e keÀes peeveves keÀe ceewkeÀe Flej MeefkeÌle³eeW Deewj mJeeLeeX Üeje efveefceÊe SkeÀ yeveer yevee³eer ‘Fcespe’ kesÀ Üeje efceuelee nw~     .

-efveyebOe keÀs HeefjJesMe keÀer efJeMes<eleeSB yelee mekeWÀies.2 5.0 5.3 5.5 GodosM³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeefäkeÀjCe yeesOeÒeMve Jemlegefveÿ ÒeMve 5. -efveyebOe keÀer Mewueer. Yee<ee Deewj GodosM³e keÀes yelee mekeWÀies.28 5(De) jeIeJe: keÀªCees jme: (kegÀyesjveeLe je³e) FkeÀeF& 5 (De) keÀer ©HejsKee 5. Deewj -GHe³eg&keÌle efJeMues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenÊJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀj mekeWÀies~ 5.1 ÒemleeJevee kegÀyesjveeLe je³e meeþesÊej (1960 kesÀ yeeo) Je<eeX kesÀ meJee&efOele ®eef®e&le efveyebOekeÀejeW ceW mes SkeÀ nw~ Heb.1 5.0 GodosM³e Fme Keb[ keÀer HeeB®eJeer FkeÀeF& (De) ceW nce kegÀyesjveeLe je³e Üeje jef®ele ‘jeIeJe:keÀªCees jme:’ efveyebOe os jns nw~ Fme efveyebOe kesÀ DeO³e³eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ cenÊJeHetCe& DebMeeW keÀer J³eeK³ee Yeer Heæ{Wies leLee efveyebOe kesÀ efJeefYeVe He#eeW keÀer efJeMes<eleeSB Yeer peeveWies~ Fme FkeÀeF& kesÀ DeO³e³eve kesÀ yeeo DeeHe -efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve MeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies. -efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle keÀªCe jme SJeb efveJee&meve keÀer Heeræ[e keÀe efJeMues<eCe keÀj mekeWÀies. -efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ cenÊJeHetCe& meboYeeX keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies.4 5. efJeÐeeefveJeeme efceÞe keÀer lejn ner kegÀyesjveeLe je³e ves Meem$eer³e efJe<e³eeW Deewj meeceeefpekeÀ Jew®eeefjkeÀ mlejeW Hej J³eeHekeÀ cee$ee ceW ueefuele efveyebOeeW keÀer j®evee keÀer nw~ FvekesÀ efveyebOeeW ceW SkeÀ lejHeÀ YeeJegkeÀlee nw lees otmejer lejHeÀ ³eLeeLe& peerJeve keÀe megboj ef®e$eCe Yeer efceuelee nw~ DeHeves ³egie HeefjJesMe keÀer mecem³eeDeeW keÀes Fefleneme. HegjeCe kesÀ meboYe& ceW SkeÀ vetleve Dee³eece osves keÀe Þesÿ keÀe³e& je³e meenye ves .

Deefive Hejer#ee kesÀ mece³e jece meerlee mes keÀnles nQ efkeÀ. pe³e®ebê je³e ves efueKee nw efkeÀ. Dele: cewves efkeÀ³ee nw~“ ³eefo jece kesÀJeue DeHeveer Helveer keÀer ÒeeefHle kesÀ efueS jeJeCe keÀe JeOe keÀjles lees GmekeÀe efJeµJeJ³eeHeer cetu³e veneR jn peelee~ jece keÀe peerJeve keÀ©Ce jme ÒeOeeve jne~ FmekeÀe JeCe&ve leguemeeroeme. lees otmejer lejHeÀ Deepe kesÀ ceveg<³e keÀe efveJee&meve HetCe&le: J³eeqkeÌleiele Deewj mJeeLe& Hej . ns ceOegkeÀj ÞesCeer~ legce osKeer meerlee ce=ieve³eveer~’’ Fmeer ÒekeÀej HeMeg-Heef#e³eeW Deewj keÀesue. JeeuceerefkeÀ pewmes ceneve keÀefJe³eeW ves Deueie-Deueie ©HeeW cesb efkeÀ³ee nw~ Deepe keÀe ceveg<³e pees efveJee&meve Yeesie jne nw GmekesÀ og:Ke ceW Deewj jece kesÀ efveJee&meve kesÀ og:Ke ceW Deblej nw~ SkeÀ lejHeÀ jece keÀe efveJee&meve ueeskeÀ-keÀu³eeCe keÀe keÀe³e& keÀjlee nw.2 efveyebOe keÀe meej ‘jeIeJe:keÀªCees jme:’ Meer<e&keÀ efveyebOe kegÀyesjveeLe je³e keÀe SkeÀ Þesÿ ueefuele efveyebOe nw~ Fme efveyebOe ceW uesKekeÀ ves jece kesÀ JeveJeeme (efveJee&meve) keÀer efmLeefle keÀes GodIeeefìle keÀjles ngS Deepe kesÀ efveJeee|mele ceveg<³e keÀer efmLeefle mes GmekeÀer leguevee keÀer nw~ uesKeve keÀe ceevevee nw efkeÀ. meeefnl³e ceW keÀªCe jme keÀer veJeervelece efmLeefle efveJee&meve keÀer nw~ ve³es meeefnl³e kesÀ efueS efveJee&meve keÀe ³en YeeJe mLee³eer yeve ie³ee nw~ Jewmes efveJee&meve keÀer Heeræ[e mebmeej kesÀ meYeer ueesie Yeesie jns nQ~ efpeve osMeeW ceW DeLe& Deewj keÀece keÀer DeefOekeÀlee nw. ’cewefLeueer ³en ³eg× legcnejs Òeefle DeemeeqkeÌle ³ee keÀecevee mes veneR efkeÀ³ee~ Ssmee cegPes keÀjvee Lee. ce=ie. peìe³et keÀe JeOe Deewj jeJeCe mes ³eg× Deeefo Ssmeer efmLeefle³eeB GvekesÀ peerJeve ceW DeeF&. Jen osMe Fmemes kegÀí DeefOekeÀ ner Heerefæ[le nw~ meye keÀer efmLeefle³eeB Deueie nw~ uesefkeÀve. efHeÀj Yeer GvekeÀe Deble:keÀjCe (ceve) keÀneR Yeer efJe®eefuele veneR neslee nw~ meerleenjCe kesÀ yeeo Yeer efkeÀmeer uee®eej Òesceer keÀer lejn yewþkeÀj DeeBmet veneR yeneles yeefukeÀ. YeerueeW lekeÀ mes mene³elee uesles nw Deewj uebkeÀe lekeÀ HengB®e peeles nw~ ³eneB jece odJeeje jeJeCe Deeefo Dev³e je#emeeW keÀe mebnej kesÀJeue mJeeLe& kesÀ efueS ner veneR efkeÀ³ee peelee~ jeJeCe-JeOe ceW meerlee keÀe njCe lees kesÀJeue SkeÀ ceeO³ece yevelee nw~ me®®eeF& lees ³en nw efkeÀ.‘‘ns Keie. ‘‘meeceev³e efJe<e³eeW keÀes keÀuHevee MeefkeÌleÜeje Yeejle keÀer J³eeHekeÀ meebmke=ÀeflekeÀ GHeueefyOe³eeW keÀes mebye× keÀj uesves keÀer keÀuee Dee®ee³e& npeejer Òemeeo efÜJesoer mes ner HeeF& nw. efveJee&meve keÀe og:Ke Leesæ[e yengle meyemes Heeme nw~ veF& Heeræ{er keÀe ceveg<³e lees efyevee efkeÀmeer keÀejCe kesÀ ner efveJee&efmele cenmetme keÀj jne nw~ ³eneB uesKekeÀ ves Jele&ceeve keÀ ceeveJe keÀer YeeJevee keÀes mHeä keÀjves kesÀ efueS jece kesÀ efveJee&meve keÀes GoenjCe kesÀ ªHe ceW efue³ee nw ~ GvekeÀe ceevevee nw efkeÀ. jemles kesÀ keÀeBìeW keÀes menles nQ. FvekeÀer HengB®e Deewj HekeÀæ[ DeHeveer nw~ ³es Òee®eerve Deewj ceO³ecekeÀeueerve Oece& meeOeveeDeeW SJeb mebÒeoe³eeW keÀer meeceûeer mes DeHeveer ieÐe Yee<ee kesÀ DeÒemlegle He#e keÀe efJeOeeve keÀjles nQ Deewj GvekesÀ Yeerlej mes ner ÒeceeCeeW keÀe meb®e³e keÀjkesÀ ueeskeÀ peerJeve kesÀ veevee GHesef#ele ÒekeÀjCeeW keÀes veJeerve DeLe& Deewj ieewjJe mes cebef[le keÀj osles nQ~’’ 5.29 DeHeves efveyebOeeW ceW efkeÀ³ee nw~ Yeejleer³e mebmke=Àefle kesÀ GoeÊe mJejeW keÀes DeeOegefvekeÀ peerJeve meboYe& ceW J³eeK³eeef³ele keÀjves Jeeues jmeOecee& ueefuele efveyebOekeÀej kegÀyesjveeLe je³e kesÀ mebyebOe ceW [e@. jece keÀe Hetje peerJeve ner keÀªCe-jme ÒeOeeve nw~ GvnW JeveJeeme efyevee efkeÀmeer keÀejCe kesÀ efceueeLee Lee ~ peneB peekeÀj jece keÀes DeveskeÀeveskeÀ keÀä menves Heæ[s~ Jewmes meerleenjCe. efpevemes Jes yengle og:Keer jns~ efHeÀjYeer GvneWves DeHevee Oew³e& veneR íesæ[e~ DeHeveer owJeer³e MeefkeÌle keÀe Òe³eesie GvneWves keÀneR vener efkeÀ³ee~ meYeer mebkeÀìeW ceW jece ceeveJe kesÀ ªHe ceW ner efoKeeF& efo³es ~ FmeefueS GvekeÀe efveJee&meve meeceev³e pevelee kesÀ efueS GoenjCe mJeªHe yeve ie³ee~ ceveg<³e kesÀ ªHe ceW jnkeÀj jece efveJee&meve kesÀ mece³e og:Keer nesles nQ~ Je<ee& keÀer Heeræ[e mecePeles nQ. jeJeCe keÀe JeOe jece Üeje ueeskeÀkeÀu³eeCe kesÀ efueS ner efkeÀ³ee ie³ee~ pewmee efkeÀ.

peye FmeceW DepeveyeerHeve ceW Yeer DeekeÀj peg[ pee³es~ peye efveJee&meve keÀe DeLe& mJeveekeÀej keÀe efvel³e DekesÀueeHeve nes. Jeerj. lees GmekeÀe meecevee keÀjvee nceeje keÀle&J³e nw~ jece kesÀ peerJeve keÀe keÀ©Cee Fmeer ÒekeÀej kesÀ mel³e keÀes mLeeefHele keÀjvee nceeje keÀle&J³e nw~ jece kesÀ peerJeve keÀer keÀ©Cee Fmeer ÒekeÀej kesÀ mel³e keÀes mLeeefHele keÀjves Jeeueer keÀ©Cee nw~ ÒeejbYe ceW jece keÀes efveJee&meve efceuelee nw. iebYeerj nw~ efmveiOe. iebYeerj jece keÀe ef®e$eCe Deewj GvnW ceneceeveJe yevee oslee nw~ Deble cesb uesKekeÀ ³en mHe<ì keÀjles nQ efkeÀ jece keÀe efveJee&meve `mJe' ceW yebo ues peeves Jeeuee efveJee&meve veneR nw~ GvekeÀe efveJee&meve j®eveelcekeÀ nw~ FmeefueS ueeskeÀ keÀu³eeCe kesÀ keÀe³e&¬eÀce nw Deewj meeceev³e pevelee Gmes mJeerkeÀej keÀjleer nw~ GHe³eg&keÌle meYeer efmLeefle³eeW keÀes Fme efveyebOe cesb DeefYeJ³ekeÌle efkeÀ³ee ie³ee nw~ mebHetCe& efveyebOe yengle ner ÒeYeeJeer Deewj ceewefuekeÀ efkeÀveejeW mes mece=× efoKeeF& oslee nw~ Deepe kesÀ ceveg<³e kesÀ efveJee&meve ceW µeeble-meeQo³e&yeesOe kesÀ Dece=lemHeµe& keÀe DeYeeJe nw~ jece kesÀ efveJee&meve ceW Ssmee veneR nw~ jece ceveg<³e lees nw efkeÀvleg ceveg<³elee keÀe JejCe (®egveeJe) GvneWves Gmeer meercee lekeÀ efkeÀ³ee nw. Hej peye efveJee&meve keÀe DeLe& efJeµJe mes. µ³eeceue keÀjCee nw~ meboYe& : Òemlegle DeJelejCe [e@. je<ì^.30 DeeOeeefjle nw~ Deepe ceveg<³e `mJe' kesÀ keÀcejs ceW yebo nes ie³ee nw~ Jen osµe.3 meboYe&meefnle mHeef<ìkeÀjCe jece keÀe peerJeve mee#eeled keÀ©Ce jme nw~ Jes F&µJej keÀer lejn DeveemekeÌle. ceeveJeer³e YeeJe Deeefo Fve meyemes Deueie neskeÀj peervee ®eenlee nw~ GmekeÀer ceeveefmekeÀlee kesÀ Devegmeej mebmeej keÀe meeje Oeve Gmeer kesÀ Heeme nesvee ®eeefnS Deewj efkeÀmeer otmejs keÀer oKeueDeboepeer Yeer Gmes mJeerkeÀej veneR. Gmemes DeefOekeÀ Gmeves DeHevee efuene nw~ HeefjCeece ³en nes ie³ee nw efkeÀ efJeefYeVe DeeOeejeW Hej yeìe ngDee Deeoceer meyekesÀ meeLe jnkeÀj Yeer meyemes keÀìe ngDee cenmetme keÀjlee nw~ Jen efkeÀmeer-ve-efkeÀmeer ceesn ceW yebOe ie³ee nw~ Deepe kesÀ ceveg<³e kesÀ efveJee&meve keÀer efmLeefle jece kesÀ efveJee&meve mes efyeukegÀue efYeVe nes ieF& nw~“ JeemleJe ceW kegÀyesjveeLe peer efveJee&meve ³ee DekesÀuesHeve keÀes µeeHe keÀer efmLeefle veneR ceeveles~ Fme mebyebOe ceW Jes efueKeles nQ efkeÀ. meerlee keÀe njCe neslee nw~ uebyes mebIe<e& kesÀ yeeo meerlee keÀe efceueve Deewj Hegve: efveJee&meve Deeefo ceW meYeer IeìveeSB jece kesÀ peerJeve keÀer $eemeefo nw~ efHeÀj Yeer jece keÀe J³eeqkeÌlelJe Fme Oejleer Hej ®ecekeÀlee ngDee efoKeeF& oslee nw~ GvekeÀe peerJeve mee#eeled keÀ©Ce jme nw~ efHeÀj Yeer F&µJej keÀer lejn DeveemekeÌle Deewj ceveg<³e keÀer lejn Oeerj. meeQo³e& mes. ceveg<³e mes. DeHeves DeeHemes DepeveyeerHeve nes lees ³en DeJeµ³e ner µeeHe keÀer efmLeefle nw~ efveJee&meve Yeer Ssmeer ner efmLeefle keÀes ceQ ns³e ceevelee ntB~“ uesKekeÀ keÀe ceevevee nw efkeÀ efkeÀmeer Yeer yeæ[s keÀe³e& kesÀ efueS efkeÀmeer mel³e keÀer mLeeHevee kesÀ efueS Deiej keÀesF& ì^spe[er peerJeve ceW Deeleer nw. peneB lekeÀ µeerue Deewj keÀ©Cee keÀe mebyebOe nw~ 5. Jen Hetjer lejn DeHeves `mJe' ceW ner kewÀo nes peeve ®eenlee nw~ ³eneB kegÀyesjveeLe peer ³en mHe<ì keÀjvee ®eenles nw efkeÀ ’veS ceveg<³e kesÀ efveJee&meve ceW µeeble. meceepe. ’µeeHe efkeÀ efmLeefle leye nes peeleer nw. HeefjJeej. Jeerj. leìmLe Deewj ceefnceece³e nw. lees ³en µeeHe keÀer efmLeefle veneR nw. pees ceveg<³e keÀer lejn Oeerj. meeQo³e& yeesOe Deewj HejesHekeÀej pewmes leÊJeeW keÀe DeYeeJe nw~ SsefleneefmekeÀ µeeqkeÌle³eeW ves GmekesÀ THej efpelevee efveJee&meve LeesHee nw. nefj®ejCe µecee& Üeje mebHeeefole `efveyebOe meb®e³eve' ceW mebkeÀefuele kegÀyesjveeLe je³e Üeje efueefKele `jeIeJe: keÀjCees jme:' µeer<e&keÀ efveyebOe mes efue³ee ie³ee nw~ Òemebie : uesKekeÀ ves Fme efveyebOe ceW jece kesÀ peerJeve keÀer IeìveeDeeW mes Heefjef®ele keÀje³ee nw~ .

pewmes Deepe keÀe ve³ee ceveg<³e~ jece keÀes DeHeves µe$eg jeJeCe keÀe Devoepe kewÀmes neslee nw? jece keÀes vetHegj Deewj Jem$e osKekeÀj GvnW Deboepe nes ie³ee efkeÀ GvekeÀe µe$eg jeJeCe ner nw~ Jeeefue keÀe JeOe jece ves efkeÀmekeÀer j#ee kesÀ efueS efkeÀ³ee? Jeeefue keÀe JeOe jece ves `$eÝle' keÀer j#ee kesÀ efueS efkeÀ³ee~ jece keÀe pees efveJee&meve ngDee Lee.31 J³eeK³ee : Òemlegle efveyebOe ceW SkeÀ lejHeÀ YeeJegkeÀlee nw lees ogmejer lejHeÀ ³eLeeLe& peerJeve keÀe megboj ef®e$eCe Yeer efceuelee nw~ uesKekeÀ ves jece kesÀ JeveJeeme keÀer efmLeefle keÀe JeCe&ve keÀj Gmes Deepe kesÀ efveJee&efmele ceveg<³e keÀer efmLeefle mes GmekeÀer leguevee keÀer kesÀ efueS efveJee&meve keÀe ³en YeeJe mLeeF& yeve ie³ee nw~ uesKekeÀ keÀe ceevevee nw efkeÀ efkeÀmeer Yeer yeæ[s keÀe³e& kesÀ efueS efkeÀmeer mel³e keÀer mLeeHevee kesÀ efueS Deiej keÀesF& ì^spes[er peerJeve ceW Deeleer nw. iebYeerj keÀne ie³ee nw~ 3) mebmke=Àleefve<þ µeyoeJeueer keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee ie³ee nw~ 5. `jeIeJe: keÀ©Cees jme:' efveyebOe keÀe YeeJeHe#e mHe<ì keÀerefpeS~ 2. efHeÀj Yeer F&µJej keÀer lejn DeveemekeÌle Deewj ceveg<³e keÀer lejn Oeerj.5 Jemlegefve<þ Òeµve 1) GÊej 2) GÊej 3) GÊej 4) GÊej 5) GÊej 6) GÊej ve³es meeefnl³e ceW keÀ©Ce jme keÀer keÀewve-meer efmLeefle nw? ve³es meeefnl³e ceW keÀ©Ce jme keÀer veJeervelece efmLeefle nw~ jece efkeÀme lejn DekeÀejCe efveJee&efmele ngS Les? uesKekeÀ kesÀ Devegmeej jece Gmeer lejn DekeÀejCe efveJee&efmele ngS Les. `jeIeJe: keÀ©Cees jme:' efveyebOe keÀe efveefnleeLe& mecePeeF³es~ 3. Jeerj. Jeerj. Gmes JeveJeeme keÀnles nQ~ jece DeHeves Devoj kesÀ IeeJe efkeÀmekesÀ Ûo³e ceW Heeles nw? jece DeHeves Devoj kesÀ IeeJe keÀes efJeµJe Òeke=Àefle kesÀ Ûo³e ceW Heeles nw~  . meerlee-njCe neslee nw~ uebyes mebIe<e& kesÀ yeeo meerlee keÀe efceueve Deewj Hegve: efveJee&meve Deeefo meYeer IeìveeSB jece kesÀ peerJeve keÀer $eemeoer nw~ efHeÀj Yeer jece keÀe J³eeqkeÌlelJe Fme Oejleer Hej ®ecekeÀlee ngDee efoKeeF& oslee nw~ GvekeÀe peerJeve mee#eele keÀ©Ce jme nw. Gmes ke̳ee keÀnles nQ? jece keÀe pees efveJee&meve ngDee. iebYeerj. lees GmekeÀe meecevee keÀjvee nceeje keÀle&J³e nw~ jece kesÀ peerJeve keÀer keÀ©Cee Fmeer ÒekeÀej keÀer mel³e keÀes mLeeefHele keÀjves Jeeueer keÀ©Cee nw~ ÒeejbYe ceW je³e keÀes efveJee&meve efceuee nes. `jeIeJe: keÀ©Cees jme:' efveyebOe keÀe GÎsµe jsKeebefkeÀle keÀerefpeS~ 5.4 yeesOe Òeµve 1. jece keÀe ®eefj$e GvnW ceneceeveJe yevee oslee nw~ efJeµes<e : 1) uesKeve ves jece kesÀ peerJeve keÀes mee#eeled keÀ©Ce-jme keÀne nw~ 2) jece keÀes F&µJej keÀer lejn DeveemekeÌle Deewj ceveg<³e keÀer lejn Oeerj.

32 5 (Dee) Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve (nefjµebkeÀj HejmeeF&) FkeÀeF& 5 (Dee) keÀer ©HejsKee 5.9 GÎsµ³e ÒemleeJevee efveyebOe keÀe meej meboYe&meefnle mHeef<ìkeÀjCe 5. peeefle.7 ÒemleeJevee DeeOegefvekeÀ ³egie kesÀ J³ebi³e uesKekeÀeW ceW nefjµebkeÀj HejmeeF& keÀe veece DeûeCeer nw~ HejmeeF& peer kesÀ efveyebOees ceW meceepe keÀer me®®eeF& PeuekeÀleer nw~ meeceeefpekeÀ Deewj jepeveereflekeÀ. Oece& Deewj mJeleb$elee kesÀ Òeefle pevelee keÀer menpe YeeTkeÀlee peieekeÀj DeHevee mJeeLe& efme× keÀjvesJeeues vesleeDeeW keÀe Heoe&HeÀeµe Yeer efkeÀ³ee nw~ GvneWves Heefµ®ece kesÀ DeueieeJeeefo³eeW keÀer vekeÀue keÀjves Jeeues ceO³eceJeieea³e. Oeeefce&keÀ Deeefo #es$eeW ceW HewÀueer Demebieefle³eeB HejmeeF& peer kesÀ efveyebOees kesÀ JeC³e&-efJe<e³e jns nQ~ Deepe kesÀ peerJeve Deewj meceepe ceW J³eeHle Deblejeue keÀer ienjeF³eeW ceW Ye´<ìe®eej Deewj æ{esie keÀer keÀueeF& Keesueves Deewj De®íeF& keÀe cegKeewìe ueieeves JeeueeW keÀes yesvekeÀeye keÀjves keÀer keÀuee ceW HejmeeF& peer meJeexHeefj nw~ GvneWves osµe.2 Jemlegefve<þ Òeµve 5.6 GÎsµ³e Fme Keb[ keÀer HeeB®eJeer FkeÀeF& (Dee) ceW nce nefjµebkeÀj HejmeeF& kesÀ ÒeK³eele efveyebOe `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' os jns nQ~ Fme efveyebOe kesÀ Jee®eve kesÀ meeLe DeeHe FmekesÀ cenlJeHetCe& DeµeeW keÀer J³eeK³ee Yeer Heæ{Wies leLee efveyebOe kesÀ efJeefYeVe He#eeW keÀer efJeµes<eleeSB Yeer peeveWies~ Fme FkeÀeF& keÀes Heæ{ves kesÀ yeeo DeeHe –  efveyebOe ceW Òe³egkeÌle keÀefþve µeyoeW Deewj cegneJejeW kesÀ DeLe& peeve mekeWÀies~  efveyebOe keÀe meej yelee mekeWÀies leLee efveyebOe kesÀ cenlJeHetCe& DebµeeW keÀer J³eeK³ee keÀj mekeWÀies~  efveyebOe ceW DeefYeJ³ekeÌle J³ebi³e keÀe efJeµues<eCe keÀj mekeWÀies~  efveyebOe kesÀ HeefjJesµe keÀer efJeµes<eleeSB yelee mekeWÀies~  GHe³e&gkeÌle efJeµues<eCe kesÀ ceeO³ece mes efveyebOe kesÀ cenlJe keÀes ÒeefleHeeefole keÀj mekeWÀies~ 5.6 5.7 5.1 yeesOe Òeµve 5.9.9.8 5. .

nesìue ceW Deeves Jeeues ueesieeW keÀer ceeBie keÀes osKeles ngS. mìe@efkeÀmì nw.’Jew<CeJe kesÀ Heeme vebyej oes keÀe yengle Hewmee nes ie³ee nw~ keÀF& SpeWefme³eeB ues jKeer nw. Yeespeve keÀer J³eJemLee Yeer DeHeves nesìue ceW keÀj oslee nw~ Fme keÀe³e& keÀes Jen efJe<Ceg keÀe Deeosµe ceevelee nw Deewj DeHeves keÀe³e& keÀes Deelcee keÀer DeeJeepe yeleeles ngS cenelcee ieeBOeer kesÀ Òeefme× Yepeve `Jew<CeJe peve lees lesves pees keÀefn³es pes Heerj HejeF& peevew js~' keÀer ieuele J³eeK³ee keÀjlee nw Deewj mees-yelee nw efkeÀ. Oece& kesÀ cetue pees YeeJe nw~ Jen Hetjer lejn yeoue ie³ee nw~ ueeskeÀ-keÀu³eeCe keÀer Oece& keÀer cetue-YeeJevee meceeHle nes ieF& nw Deewj GmekeÀer peien efJe%eeHeve SJeb J³eeJemeeef³ekeÀ ceveesJe=efÊe Dee ieF& nw leLee ³en efmLeefle meceepe kesÀ efueS leLee Oece& kesÀ efueS HetCe&le: IeelekeÀ nw~ `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' µeer<e&keÀ efveyebOe ³en mebosµe oslee nw efkeÀ. efceL³ee®eej. Deepe kesÀ Oecee&efOekeÀejer Deewj DeHeves keÀes Oeeefce&keÀ yeleeves Jeeues ueesie efkeÀme ÒekeÀej DeHeves ceve keÀer YeeJeveeDeeW keÀes Heox ceW æ{keÀkeÀj Oece& kesÀ veece Hej Oeve keÀceeves keÀer veF&-veF& ³egeqkeÌle³eeB leueeµeles jnles nw~ Fve ³egeqkeÌle³eeW keÀer Deeæ[ ceW Jes DeHevee J³eJemee³e ®eueeles nQ~ Fme efveyebOe ceW Yeer efpeme Jew<CeJe keÀer ®e®ee& keÀer ieF& nw Jen keÀjesæ[Heefle nw Deewj YeieJeeve efJe<Ceg keÀe cebefoj GmekeÀer pee³eoeo nw~ Jen ueesieesb keÀes mene³elee kesÀ veece Hej J³eepe keÀceeves kesÀ efueS Hewmes yeeBìlee nw~ Òeele:keÀeue Jen YeieJeeve efJe<Ceg keÀer Hetpee keÀjles nQ~ jece kesÀ veece keÀer ®eeoj Deesæ{lee nw Deewj efoveYej ueesieeW mes efkeÀme ÒekeÀej DeefOekeÀ mes DeefOekeÀ J³eepe keÀceeves kesÀ efueS veF&-veF& ³egeqkeÌle³eeW ceW ueiee jnlee nw. Dev³ee³e.8 efveyebOe keÀe meej `cesjer Þes<þ J³ebi³e mJeveeSB' µeer<e&keÀ J³ebi³e-mebûen ceW mebkeÀefuele nw . ³eÐeeefHe efkeÀ DeJewOe keÀe³eeX mes Jen Oeve FkeÀÇe keÀjlee nw. uesefkeÀve meceepe kesÀ meeceves ³ener ÒekeÀì keÀjlee nw efkeÀ. YeeqkeÌle kesÀ veece Hej DeHevee J³eeHeej HewÀuee³es ngS lees otmejer lejHeÀ J³eeHeeefj³eeW keÀe Yeer Ssmee Jeie& nw pees YeieJeeve kesÀ veece Hej nj ÒekeÀej kesÀ DeveweflekeÀ keÀe³e& keÀjlee nw~ HejmeeF& peer Fme efveyebOe kesÀ ceeO³ece mes ³en mebkesÀle keÀjles nQ efkeÀ. µees<eCe. GmekesÀ Iej ceW Deeves Jeeuee Oeve efJe<Ceg keÀer ke=ÀHee mes Dee jne nw~ FmeefueS Jen ueesieeW keÀer mesJee kesÀ veece Hej DeveskeÀeW keÀes ÒekeÀej kesÀ ve³es-ve³es J³eJemee³e ÒeejbYe keÀjlee nw~ GmekesÀ Üeje nesìue keÀe Keesuevee Yeer ueesieeW keÀer mesJee kesÀ veece Hej efkeÀ³ee peeves Jeeuee SkeÀ íue nw~ Jen Gme nesìue keÀe efJe%eeHeve meYeer ceeO³eceeW mes keÀjlee nw~ keÀcejs keÀe Yeeæ[e DeefOekeÀ jKelee nw~ uesefkeÀve.`Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' µeer<e&keÀ efveyebOe HejmeeF& peer keÀe SkeÀ J³ebi³e efyeveeso³egkeÌle efveyebOe nw~ Fme efveyebOe ceW uesKekeÀ keÀer J³ebi³e ®eslevee cegKeefjle ngF& nw~ uesKekeÀ kesÀ Devegmeej Deepe Oece& ves J³eJemee³e keÀe ©He OeejCe keÀj efue³ee nw~ Oece& kesÀ veece Hej Yeesueer-Yeeueer pevelee keÀe µees<eCe efkeÀ³ee pee jne nw~ SkeÀ lejHeÀ meeOeg-meble. Gmes Jen F&µJej keÀer ke=ÀHee yeleeles nQ. HeeKeC[ SJeb oes cegneBHeve nw~ JeneB HejmeeF& peer ves leerKee Òenej efkeÀ³ee nw~ `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' µeer<e&keÀ efveyebOe Yeer SkeÀ Ssmee ner efveyebOe nw~ efpemeceW Oece& kesÀ veece Hej J³eeHeej keÀjves JeeueeW keÀer yeefKe³eeB GOesæ[er ieF& nw~ 5. meye ÒeYet keÀer ke=ÀHee mes nes jne nw~“ Jew<CeJe ieuele-mener pees Yeer keÀe³e& keÀjlee nw. Jen GvekesÀ Gef®ele Yeespeve keÀer J³eJemLee keÀjlee nw~ Oeerjs-Oeerjs Hewmes keÀer ueeue®e ceW Jen Gme nesìue ceW µejeye. peye Gmes ueielee nw efkeÀ kesÀJeue µeekeÀenejer Yeespeve mes Gmes DeefokeÀ keÀceeF& veneR nes Hee jner nw lees Jen ceebmeenejer. peye ®eens ceeue oyeekeÀj yuewkeÀ keÀjves ueieles nw~ ceiej oes IeCìs efJe<Ceg – Hetpee ceW keÀYeer veeiee veneR keÀjles. ve=l³e Deewj DeJewOe keÀe³eeX keÀer meejer J³eJemLeeSB keÀjlee nw~ µejeye kesÀ efueS Jen YeieJeeve efJe<Ceg mes Devegceefle ceeBielee nw Deewj Gme Jew<CeJe keÀer Deelcee mes DeeJeepe .33 yegef×peerefJe³eeW Deewj meeefnl³ekeÀejeW keÀes me®else efkeÀ³ee nw~ peerJeve ceW peneB keÀneR efJemebieefle. pewmee efkeÀ HejmeeF& peer ves GmekesÀ mebyebOe ceW efueKee nw . kewÀyeje.

Gme ®eeoj kesÀ ©He ceW DeLeJee osJeer-osJelee meyemes mejue. efpemeceW DeJewOe keÀe³e& keÀjves Jeeues ueesieeW keÀe Oece& Deewj F&µJej kesÀ veece Hej oeve osves Deewj meceepe mesJee keÀjves keÀe æ{esie keÀjles nw~ efveefµ®ele ner Fme ÒekeÀej kesÀ keÀesF& Yeer keÀe³e& meceepe ceW Òeefmeef× ÒeeHle keÀjves kesÀ efueS DeLeJee menevegYetefle ÒeeHle keÀjves kesÀ efueS efkeÀ³es peeles nQ~ Òemlegle efveyebOe ceW Yeer Jew<CeJe Üeje DeHeves nesìue ceW nj ÒekeÀej kesÀ DeJewOe keÀe³eeX keÀer J³eJemLee keÀj osves kesÀ yeeo. ’cetKe&.’Jew<CeJe Oece& yejeyej efveYe jne nw Deewj Jew<CeJe ves Oece& keÀes OebOes mes peesæ[ efue³ee nw~“ Fme ÒekeÀej nce keÀn mekeÀles nQ efkeÀ `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' µeer<e&keÀ efveyebOe ceW HejmeeF& peer ves Oece& kesÀ veece Hej ®eueves Jeeues DeJewOe J³eeHeej Deewj efoKeeJes keÀer efJe®eejOeejeDeeW Hej efueKee Òenej efkeÀ³ee nw~ Òemlegle efveyebOe keÀe J³ebi³e ienje Deewj ceejkeÀ nw~ . Jew<CeJe DeHeves Deeoceer mes keÀnlee nw ’®egHe®eeHe Fblepeece keÀj efo³ee keÀjes~ peje Hegefueme mes ye®ekeÀj HelJeerme HeÀermeoer YeieJeeve keÀer YeWì ues efue³ee keÀjes~“ efveyebOekeÀej ³eneB meceepe keÀer Gme mecem³ee Hej Yeer ÒekeÀeµe [euevee ®eenlee nw efpemeceW efjµJele Üeje efkeÀmeer Yeer DeJewOe keÀe³e& keÀes keÀjves keÀer Devegceefle os oer peeleer nw~ ³en Jew<CeJe Yeer DeHeves µejeye Deewj ve=l³e Deeefo kesÀ efueS Hegefueme keÀes efjµJele osves keÀes yeele keÀjlee nw~ meeLe-ner-meeLe uesKekeÀ meceepe kesÀ Gme He#e Hej Yeer J³ebi³e keÀjlee nw. uesefkeÀve YeieJeeve efJe<Ceg kesÀ Devegceefle keÀe æ{esie Yeer keÀjlee jnlee nw~ ³eneB HejmeeF& peer ³en mHe<ì keÀjvee ®eenles nQ efkeÀ. nesìue ceW Dee³es ngS SkeÀ J³eeqkeÌle Üeje ve=l³e keÀer ceeBie keÀer ieF& lees. Jew<CeJe keÀer Deelcee mes ³en DeeJeepe Deeleer nw efkeÀ. ce³ee&oe keÀer ®eeoj mes GvnW {keÀves keÀe Òe³eeme meowJe efkeÀ³ee peelee nw. meceepe ceW Oece& kesÀ veece Hej íue-íodce keÀe J³eeHeej peesj Hej ®eue jne nw~ Oece& Fve DeJewOe keÀe³eeW kesÀ efueS SkeÀ Ssmee {eue yeve ie³ee nw~ efpemekesÀ ceeO³ece mes meYeer yegjs keÀe³eeX keÀes yeæ{eJee efceue jne nw~ Jen ®eens Jesµ³ee J³eeHeej nes. Jen nesìue yengle De®íe ®eueves ueielee nw~ pewmeeefkeÀ HejmeeF& peer efueKeles nQ . cegKe& ke=À<Ce DeJeleej cew ceQves ieesefHe³eeW keÀes ve®ee³ee Lee. ³ee ceefoje keÀe J³eeHeej~ ³es meYeer Oece& kesÀ veece Hej peesj mes ®eue jns nQ~ me®®eeF& lees ³en nw efkeÀ F&µJej kesÀ veece Hej J³eeHeej keÀjves Jeeues Deceerj Jeie& keÀes ³en Helee nw efkeÀ meeceev³e pevelee DeJewOe keÀe³eeX keÀes meeceeefpekeÀ ceev³elee veneR os mekeÀleer~ nceejs meceepe keÀer efmLeefle Yeer ³ener nw~ meYeer DeveweflekeÀ keÀe³e& ®eejeW lejHeÀ HetÀueöHeÀue jns nQ~ uesefkeÀve. Gef®ele ceeO³ece efceue peelee nw~ µees<ekeÀ-Jeie& Gme ceeO³ece keÀe YejHetj ueeYe Gþelee nw~ Òemlegle efveyebOe ceW Jew<Cees Üeje efkeÀ³es peeves Jeeues meYeer J³eeHeej µees<eCe keÀer efJe®eejOeeje Hej ner DeeOeeefjle nw~ efHeÀj Yeer GvekesÀ Heerís F&µJej keÀer cepeea keÀe nJeeuee efo³ee peelee nw~ ³eneB Jew<CeJe kesÀ Üeje DeHeves keÀe³eeX keÀes ®eueeves kesÀ efueS meece-oece-ob[-Yeso nj ÒekeÀej kesÀ Ghee³e DeHevee³es peeles nQ~ pewmee efkeÀ. osJelee Yeer meescejme Heerles Les~ Jener meescejme ³en ceefoje nw~ FmeceW les Jew<CeJe Oece& keÀne Yebie neslee nw? meeceJeso ceW 63 µueeskeÀ meescejme DeLee&le ceefoje keÀer mlegefle ceW nQ~ legPes Oece& keÀer mecePe nw ³ee veneR~“ ³eneB HejmeeF& peer ³en mHe<ì keÀjvee ®eenles nQ efkeÀ. Jele&ceeve ceW Fme ÒekeÀej keÀer J³eJemLee jKeves Jeeues nesìue ceeefuekeÀes keÀes DeefOekeÀ Oeve efceuelee nw~ keÀeueer keÀceeF& Jeeues ueesie ceveceeveer Ke®e& keÀjles nQ Deewj J³eeHeejer Jeie& Yeer Gvemes ceve®eener efkeÀcele Jemeguelee nw~ Jew<CeJe Fme ÒekeÀej kesÀ meYeer DeJewOe – keÀe³e& keÀjlee nw. let nesìue efyeþevee ®eenlee nw. ef®ejnjCe lekeÀ efkeÀ³ee Lee~ legPes ke̳ee mebkeÀes®e nw~ Deewj Deelcee keÀer DeeJeepe megveles ner Jen J³eeqkeÌle DeHeves nesìue ceW ve=l³e keÀer J³eJemLee keÀj oslee nw~ me®®eeF& lees ³en nw efkeÀ. Oece& kesÀ veece Hej æ{ieer keÀe J³eeHeej ®eueeves Jeeues ueesie Oece& ûebLees kesÀ IeìveeDeeW keÀer J³eeK³ee Yeer DeHeves ueeYe kesÀ Devegmeej keÀjles nQ~ pewmeeefkeÀ.34 Deeleer nw efkeÀ.

9 meboYe&meefnle mHeef<ìkeÀjCe Deye Jew<CeJe keÀe nesìue KetYe ®eueves ueiee~ µejeye. Jen efve:µes<e (efjkeÌle. kewÀyesjs-ve=l³e Deewj DeewjleeW keÀe OevOee (Jesµ³ee-J³eJemee³e) Yeer ÒeejbYe keÀj oslee nw~ Fme Hej uesKekeÀ J³ebi³e mes keÀnles nQ efkeÀ Jew<CeJe Oece& yejeyej efveYe jne nw Deewj Jew<CeJe ves Oece& keÀes OebOes mes Ketye peesæ[e nw~ efJeµes<e : 1) J³ebi³elcekeÀ µeyoeW keÀe Òe³eesie efkeÀ³ee ie³ee nw~ 2) Jew<CeJe kesÀ ceeO³ece mes Deepe kesÀ meceepe keÀe veiveö³eLeeLe& Òemlegle ngDee nw~ . nefj®ejCe µecee& Üeje mebHeeefole `efveyebOe meb®e³eve' ceW mebkeÀefuele DeeOegefvekeÀ ³egie kesÀ J³ebi³e efveyebOekeÀej nefjµebkeÀj HejmeeF& Üeje jef®ele `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' mes efue³ee ie³ee nw~ Òemebie : Òemlegle DeJelejCe ceW uesKekeÀ ves Jew<CeJe YekeÌle kesÀ yeejs ceW ³en yelee³ee nw efkeÀ Jew<CeJe ves DeHeves OebOes keÀes Oece& mes Hetjer lejn mes peesæ[ efue³ee nw~ Gmeves DeHeves nesìue ceW ceebme. cegiee&. kewÀyejs Deewj Deewjle~ Jew<CeJe Oece& yejeyej efveYe jne nw~ FOej ³en Yeer ®eue jne nw~ Jew<CeJe ves Oece& keÀes OebOes mes Ketye peesæ[e nw~ meboYe& : Òemlegle efveyebOe [e@. ceíueer Deewj vee®eves Jeeues efm$e³eeW kesÀ meeLe-meeLe ceefoje (µejeye) keÀe ÒeyebOe DeHeves `kewÀyejs' ceW ®eeueg keÀje³ee nw~ Deewj ³en meye ÒeYet keÀer F®íe mes ner nes jne nw~ Ssmeer GmekeÀer ceev³elee nw~ Oece& Deewj OebOee (J³eJemee³e) keÀes Jew<CeJe ves pees[s jKee nw~ mHe<ìerkeÀjCe : nefjµebkeÀj HejmeeF& Òeefme× J³ebi³e uesKekeÀ nw~ GvekesÀ `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' µeer<e&keÀ efveyebOe J³ebi³e-HetCe& efJeveeso nw~ Fme efveyebOe kesÀ Debleie&le uesKekeÀ keÀer J³ebi³e-®eslevee keÀer ceerþer ceej ceejleer ngF& Fme leL³e Hej yeue osleer nw efkeÀ Deepe Oece& ves J³eJemee³e keÀe ©He OeejCe keÀj efue³ee nw~ Oece& kesÀ cetue ceW pees YeeJe nw. efpemeceW Jen Henues lees Jen Yeespeve keÀer J³eJemLee keÀjlee nw. Jen meceepe kesÀ efueS IeelekeÀ nw~ `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' µeer<e&keÀ ner ³en mebkesÀle oslee nw efkeÀ Deepe kesÀ Oecee&efOekeÀejer Deewj DeHeves DeeHekeÀes Oeeefce&keÀ yeleeves Jeeues ueesie efkeÀme ÒekeÀej DeHeveer ceveesiele YeeJeveeDeeW DeLee&le J³eeJemeeef³ekeÀ ceveesJe=efÊe keÀes ³eLeeJeled yevee³es jKeves kesÀ efueS lejn-lejn keÀer ³egeqkeÌle³eeB leueeµe jns nQ~ Gve ³egeqkeÌle³eeW keÀer Deeæ[ ceW Jes DeHevee Oecee&veceesefole ke=Àef$ece J³eJemee³e ®eueeles jnles nQ~ mebHetCe& efveyebOe ceW efpeme Jew<CeJe YekeÌle keÀer ®e®ee& keÀer ie³eer nw. Jen keÀjesæ[Heefle nw Deewj YeieJeeve efJe<Ceg keÀe cebefoj GmekeÀer pee³eoeo nw~ JeneB Deeves Jeeuee ®eæ{eJee veyebj oes keÀer Oevejeµeer kesÀ ©He ceW Yesì keÀjles nQ~ Deewj Gme jeµeer keÀe GHe³eesie keÀjves kesÀ efueS Jen Jew<CeJe YekeÌle SkeÀ nesìue Keesuelee nw. efkeÀvleg Oeerjs-Oeerjs ueesYe kesÀ yeæ{les peeves mes Jen Gme nesìue ceW ceebme-ceefoje. ieesµle. Keeueer) nes ie³ee nw Deewj Oece& kesÀ veece Hej pees efJe%eeHeveer Deewj J³eeJemeeef³ekeÀ ceveesJe=efÊe Hevee jner nw.35 5.

9.9.36 5. ieesµle.2 Jemlegefve<þ Òeµve 1) GÊej Jew<CeJe efkeÀmekeÀer Hetpee keÀjles nw? Jew<CeJe Òeefleefove oes IeCìs YeieJeeve efJe<Ceg keÀer Hetpee keÀjles nQ~ 2) GÊej Jew<CeJe Oece& keÀes efkeÀmemes peesæ[lee nw? Jew<CeJe Oece& keÀes OevOes mes peesæ[lee nw 3) GÊej Jew<CeJe kesÀ Heeme ke̳ee FkeÀÇe nes ie³ee nw? Jew<CeJe kesÀ Heeme DeHeej vebyej oes keÀe Hewmee FkeÀÇe nes ie³ee nw~ 4) GÊej Jew<CeJe ves keÀcejs keÀe efkeÀje³ee efkeÀlevee jKee? Jew<CeJe ves keÀcejs keÀe efkeÀje³ee leerme ©He³es jKee~ 5) GÊej Jew<CeJe keÀe nesìue Ketye ke̳eeW ®eueves ueiee? Jew<CeJe ves nesìue ceW µejeye. kewÀyejs Deewj DeewjleeW keÀe Fblepeece keÀjles nQ~ FmeefueS Jew<CeJe keÀe nesìue Ketye ®eueves ueiee~  .1 yeesOeÒeµve 1) 2) `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' efveyebOe keÀe J³ebi³e mecePeeF³es~ `Jew<CeJe keÀer efHeÀmeueve' efveyebOe keÀe efJeefnleeLe& mHe<ì keÀerefpe³es~ 5.

37 .

7 SkeÀebefkeÀ³eeW. oes yeeue veeìkeÀes.2 veeìd³e meeefnl³e ë efnvoer veeìkeÀeW kesÀ ceb®e Hej MebkeÀj Mes<e keÀe Go³e 1955 kesÀ ueieYeie ngDee peye GvekeÀe Henuee veeìkeÀ `cetefle&keÀej' veeieHegj ceW cebef®ele ngDee~ FmekeÀer ceb®eerle He´mlegefle³eeW keÀes efceueer Yeejer meHeÀuelee mes Glmeeefnle neskeÀj Fmes Þeerveiej keÀer veeìkeÀ He´efle³eesefielee ceW Yespee ie³ee peneB Fmes He´Lece HegjmkeÀej He´eHle ngDee~ MebkeÀj Mes<e keÀe otmeje veeìkeÀ `jlveieYee&' nw efpemeceW He´efleef<þle nesves Deewj efJeosMe ceW yemeves kesÀ ceesn mes meeQo³e& keÀer cejeref®ekeÀe ceW YeìkeÀe vee³ekeÀ ueewìlee nw Deewj DeHeves Iej SJeb efHe´³ee ceW JeemleefJekeÀ megKe keÀer He´efHle keÀjlee nw~ efceOekeÀer³e Hee$eeW keÀes DeeOeej yeveekeÀj MebkeÀj Mes<e ves `veF& . veeìkeÀeW keÀe DevegJeeo. leerve MeesOe ie´bLeeW He´Ce³eve efkeÀ³ee~ 1.1 veeìkeÀkeÀej MebkeÀj Mes<e Deewj GvekeÀe veeìd³e meeefnl³e 1. jepeveereflekeÀ.1 peerJeve ë mJeeleb$³eesÊej efnbvoer veeìkeÀkeÀejeW ceW MebkeÀj Mes<e keÀe cenlJeHetCe& mLeeve nw~ mJeeleb$³eesÊej Yeejle keÀer meeceeefpekeÀ.S. DeeefLe&keÀ Deewj veweflekeÀ efJemebieefle³eeW Deewj efJeêtHeleeDeeW keÀe He´YeeJeer DebkeÀve GvekesÀ veeìd³e meeefnl³e keÀe He´cegKe JewefMe<ìd³e nw~ MebkeÀj Mes<e ves peneB SkeÀ lejHeÀ DeHeves veeìkeÀes ceW Yeejleer³e Fefleneme Deewj HegjeCe mes He´eHle keÀLeemet$e kesÀ ceeO³ece mes mecekeÀeueerve ³egie yeesOe keÀes DeefYeJ³ekeÌle efkeÀ³ee JeneR mecekeÀeueerve peerJeve keÀer DeveskeÀ mecem³eeDeeW keÀes DeHeveer met#ce efvejer#eCe ¢ef<ì mes He´mlegle keÀj DevegYeJe keÀer He´eceeefCekeÀlee keÀe Heefj®e³e efo³ee~ efnvoer meeefnl³e keÀer efJeefYevve Hegjeves efJeOeeDeeW keÀes DeHeveer j®eveelcekeÀ He´efleYee kesÀ mece=× keÀjves Jeeues veeìkeÀkeÀej MebkeÀj Mes<e keÀe pevceceO³e He´osMe kesÀ efJeueemeHegj ( Jele&ceeve í$eerS ieæ{ ceW efmLele efpeues kesÀ SkeÀ mebHevve peceeRoej HeefjJeej ceW efoveebkeÀ 2 DekeÌìtyej 1933 keÀes ngDee~ Jes ceneje<ì^ kesÀ cetue efveJeemeer Les Deewj GvekeÀer ceele=Yee<ee cejeþer Leer~ ceneje<ì^ kesÀ Yeesmeues ???? ves GvekesÀ HetJe&pees keÀes efyeueeme Hegj keÀer peeefiejoejer oer Leer~ Debleë MebkeÀj Mes<e keÀe HeefjJeej keÀF& Heer{er³eeW mes efyeueejHegj ceW jn jne Lee~ He´ejbefYekeÀ efMe#ee efyeueemeHegj ceW Hetjer keÀjves kesÀ yeeo MebkeÀj Mes<e veeieHegj Dee ieS peneB GvneWves 1956 ces yeer. leerve GHev³eemeeW keÀer j®evee. Dee@veme& keÀer Hejer#ee GÊeerCe& keÀer~ DeepeerefJekeÀe kesÀ efueS DeveskeÀ mebmLeeveeW ceW keÀe³e& keÀjles ngS Jes 1970 ceW ceO³e He´osMe efnvoer ie´bLe DekeÀeoceer ceW mene³ekeÀ meb®eeuekeÀ efve³egkeÌle ngS~ ³eneB ueieYeie ®eej Je<e& keÀe³e&jle jnves kesÀ yeeo MebkeÀj Mes<e Yeejleer³e mìsì yeBkeÀ kesÀ cegbyeF& efmLele keWÀêer³e keÀe³ee&ue³e kesÀ jepeYee<ee efJeYeeie ceW DeefOekeÀejer kesÀ ©He ceW efve³egkeÌle ngS~ cebgyeF& ceW jnles ngS GvekesÀ veeìd³ekeÀej J³eefkeÌlelJe ves veF& T®eeF³eeW keÀe mHeMe& efkeÀ³ee~ efnvoer veeìd³e meeefnl³e kesÀ ogYee&i³e mes MebkeÀj Mes<e keÀes ueIeg Dee³eg He´eHle ngF~& De[leeefueme Je<e& kesÀ mebef#eHle peerJevekeÀeue ceW Gvnebsves 22 veeìkeÀeW.

leerve GHev³eemeeW keÀer j®evee keÀer.DeHeves ceW J³eefkeÌle keÀer ogye&uelee keÀes keÀL³e yevee³ee peelee nw~ MebkeÀj Mes<e ves `HeÀeboer ceb F&veeceoejer Deewj veweflekeÀlee keÀer nej SbJe o³ee ce=l³eg pewmes cenlJeHetCe& efJe<e³e keÀes veeìd³eebkeÀve keÀe efJe<e³e yevee³ee nw~ SkeÀ Deewj êesCee®ee³e& leæ[er –ieueer.2 meY³elee kesÀ ve³es vecetves' veeìkeÀ keÀer j®evee keÀer efpeKeceW Gvnebsves mJeeLe& ceW DeekebÀþd [tyes.3 Kepegjenes keÀe efMeuHeer ë mJeeleb$³eesÊej efnvoer veeìkeÀkeÀejeW ceW HeewjeefCekeÀ SJeb SsefleneefmekeÀ DeeK³eeveeW Hej veeìd³e uesKeve keÀer SkeÀ mece=× HejbHeje jner nw~ Fme keÀæ[er ceW MbekeÀj Mes<e keÀe veece efJeMes<e GuuesKeveer³e nw~ MebkeÀj Mes<e ves HeewjeefCekeÀ SJeb SsefleneefmekeÀ keÀLeevekeÀeW Hej veeìd³e j®evee keÀj Yeejleer³e peerJeve Deewj . cenlJeHetCe& MeesOe He´yebOeeW keÀe He´Ce³eve efkeÀ³ee SJeb efHeÀuceeW kesÀ efueS HeìkeÀLee SJeb mebJeeo Yeer efueKes~ yengDee³eeceer J³eefkeÌlelJe kesÀ Oeveer MebkeÀj Mes<e keÀe efveOeve De[leeefueme Je<e& keÀer DeJemLee ceW 28 DekeÌìtyej 1981 keÀes ngDee~ 1. HeleveMeerue efMe#ee J³eJemLee Hej He´nej nw~ MebkeÀj Mes<e keÀe yeng®eef®e&le veeìkeÀ `IejeQoe' nw~ yeæ[s MenjeW ceW Iej yeveeves Deewj yemeeves kesÀ mJeHve keÀes meekeÀej keÀjves kesÀ efueS nj jemlee DeHeveevesJeeues ³egJekeÀ -³egJeleer keÀer ceeefce&keÀ keÀLee Hej yeveer efHeÀuce `OejeQoe' Yeer keÀeHeÀer ®eef®e&le ngF& Leer~ ueeQìkeÀer Hej DeeOeeefjle `Dejs cee³eeJeer mejesJej' J³ebi³e He´Oeeve ke=Àefle nw efpemeceW veeìkeÀkeÀej meceepe-efvecee&Ce ceW nj ceeveJe mes men³eesie keÀer keÀecevee J³ekeÌle keÀjlee nw~ keÀerle&ve Mewueer ceW jef®ele `Heesmìj' ceW veeìkeÀkeÀej ves efoKee³ee nw efkeÀ efkeÀme lejn Deceerj ueesie cepeotjeW keÀes Hewmes kesÀ yeue Hej Ye´<ì keÀjleW nw GvekeÀer cesnvele mes DeHeveer HetBpeer ceW Je=ef× keÀjles nQ~ `keÀesceue ieebOeej veeìkeÀ ceW MebkeÀj Mes<e ves ieebOeejer kesÀ peerJeve kesÀ DeveígS HenuegDeeW keÀes Gpeeiej efkeÀ³ee nw~ MbekeÀj Mes<e keÀe Debeflece veeìkeÀ `DeeOeerjele kesÀ yeeo' nw efpemeceW ®eesj. ®eesj ve neskeÀj meHesÀoHeesMeeW keÀes yesvekeÀeye keÀjvesJeeuee cemeerne yeve peelee nw~ MebkeÀj Mes<e ves DeveskeÀ SkeÀebefkeÀ³eeW keÀer Yeer j®evee keÀer pees DeHeves efJe<e³e keÀer veJeervelee kesÀ keÀejCe efJeMes<e ®eef®e&le ngS~ `efJeJeen ceb[He' veecekeÀ SkeÀebkeÀer cesb meceepe mesJee kesÀ veece Hej mLeeefHele mebmLeeDeeW ceW J³eeHle Ye´<ìe®eej keÀe ef®e$eCe ngDee nw~ `efnbvoer keÀe Yetle' SkeÀebkeÀer ceW efnvoer He´®eej –He´meej ceW pegæ[er mebmLeeDeeW Deewj J³eefkeÌle³eeW kesÀ keÀe³e&keÀuee<eeW keÀer efJemebieefle³eeW keÀe efJeveesoHetCe& DebkeÀve ngDee nw~ meeLe Devetefole efnvoer keÀer keÀefþvelee Hej J³ebi³e efkeÀ³ee ie³ee nw~ `ef$eYegpe keÀe ®eewLee keÀesCe' ceW SkeÀ m$eer leerve HegjÀ<eeW kesÀ meeLe pegæ[ keÀj Yeer DeHeves meHeveeW kesÀ HetCe& HegjÀ<e keÀer leueeMe keÀjleer nw~ `SkeÀ H³eeuee keÀe@HeÀer keÀe' ceW mebHeefÊe keÀer ueeue®e ceW ³egJekeÀ keÀer nl³ee Deewj SkeÀ ceeb kesÀ He´efleMeesOe keÀes efJe<e³e yevee³ee ie³ee nw~ ` Depee³eyeIej' ceW Iej keÀes Depee³eyeIej yevee osves Jeeues Deceerj Deeoceer keÀer efmLeleer Hej J³ebi³e nw~ `meesHe kesÀme' ceW DeHeves DeefOekeÀejeW keÀe ogjÀHe³eesie keÀjvesJeeues SkeÀ yeæ[s DeefOekeÀejer Hej leerKee J³ebi³e efkeÀ³ee ie³ee nw~ MebkeÀj Mes<e ves DeHeves mebef#eHle peerJeve keÀeue ceW keÀF& cejeþer veeìkeÀeW keÀe efnvoer DevegJeeo efkeÀ³ee. DeJemejJeeoer meHesÀoHeesMe ueesieeW kesÀ JeemleefJekeÀ ©He keÀes Gpeeiej efkeÀ³ee nw~ `yesìes Jeeuee yeeHe' veeìkeÀ ceW ³egJekeÀes keÀes DeHeves HeefjÞece kesÀ yeue Hej meHeÀuelee He´eHle keÀjves keÀer meerKe oer ieF& nw~ `efleue keÀe leeæ[' ceW efkeÀje³es Hej cekeÀeve ve efceueves keÀer mecem³ee Deewj Petþ yeesueves kesÀ HeefjCeece keÀe efJeveesoHetCe& DebkeÀve nw~ `yeerve yeeleer kesÀ oerHe' ceW HegjÀ<e keÀer mJeeLe&Hejlee Deewj m$eer kesÀ yeefueoeve keÀe YeeJeveelcekeÀ efve©HeCe ngDee nw~ `yeeæ{ keÀe Heeveer' ceW peeefle – HeeBefle kesÀ Yeso keÀer mecem³ee nw lees yebOeve DeHeves.

keÀesceue ieebOeej. Kepegjenes keÀe efMeuHeer Deeefo veeìkeÀeW kesÀ ceeO³ece mes Jele&ceeve keÀes mebyeesefOele efkeÀ³ee nw~ `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' SkeÀ SsefleneefmekeÀ veeìkeÀ nw~ Fefleneme kesÀ keÀLeevekeÀ mes Hee$eeW keÀe ®e³eve keÀj MebkeÀj Mes<e vekeÀ ³egie-³egie kesÀ MeemJele mel³e keÀes mebHe´ef<ele efkeÀ³ee nw~ ³en meJe& efJeefole nw keÀ ®ebosue JebMe kesÀ He´Lece HegjÀ<e keÀe pevce ®ebêcee mes ngDee nw~ ®ebosue JebMe kesÀ ner He´leeHeer jepee ³eMeesJece&ve ves Kepegjenes ceW efJeMeeue efJe<Ceg cebefoj keÀe efvecee&Ce keÀje³ee Deewj GmeceW osJeHeeue mes He´eHle efJe<Cegcetefle& keÀer He´eCeHe´efle<þe keÀer~ cenejeveer Heg<Hee. nsceJeleer. efJe[byeleeDeeW keÀes mJej osves kesÀ efueS Jen efkeÀme keÀLee He´mebie keÀe ®e³eve keÀjlee nw~ MbekeÀj Mes<e ves SkeÀ Deewj êesCee®ee³e&.3 meceepe kesÀ DeveskeÀ ³eLeeLe& ©HeeW keÀes meekeÀej efkeÀ³ee nw~ peye keÀesF& j®eveekeÀej Deleerle mes DeHeves keÀLeevekeÀ keÀe ®e³eve keÀjlee nw lees GmekeÀe GÎsM³e Deleerle keÀes ognjevee veneR neslee DeefHeleg Deleerle kesÀ yengÞegle keÀLeevekeÀ kesÀ ceeOece mes Jele&ceeve kesÀ mebosMe keÀes ueesieeW lekeÀ HengB®eevee neslee nw~ ³en j®eveekeÀej keÀer He´efleYee Hej efveYe&j keÀjlee nw efkeÀ Jele&ceeve keÀer efJemebieefle³eeW. efMeuHeer kesÀ mebyebOe ceW yengle kegÀí SsefleneefmekeÀ He´ceeCe veneR efceueles~ uesKekeÀ ves Kepegjenes Deb®eue ceW He´efme× efkebÀJeobefle³eeW kesÀ DeeOeej Hej veeìkeÀ keÀer keÀLeeJemleg keÀe {eB®ee Keæ[e efkeÀ³ee nw Deewj GmekesÀ ceeO³ece mes ceesn kesÀ #eCeeW ceW ceveg<³e kesÀ Henue Deewj Gmeer mes Gvve³eve keÀer keÀLee He´mlegle keÀer nw~  . jepekegÀceejer DeuekeÀe. jkeÌleyeerpe. veF& meY³elee ve³es vecetves.

¢M³e efJeOeeve SJeb ceb®eve mes meHeÀue neslee nw Hejbleg FvnW SkeÀ met$e ceW efHejesves keÀe keÀe³e& keÀLeeJemleg ner keÀjleer nw~ meeefnl³eMeeefm$e³eeW ves keÀLeeJemleg kesÀ DeveskeÀ Yeso efkeÀS nQ Hejbleg keÀLeeJemleg kesÀ cegK³e oes Yeso nQ~ Henueer DeeefOekeÀeefjkeÀ keÀLee Deewj otmejer He´emebefiekeÀ keÀLee~ veeìkeÀ kesÀ vee³ekeÀ kesÀ peerJeve mes efvekeÀìce³e mebyebefOele keÀLee DeefOekeÀefjkeÀ keÀLee nesleer nw pees veeìkeÀ kesÀ DeejbYe mes Deble lekeÀ He´Jeenceeve nesleer nQ~ Fmes ner cegK³e keÀLee Yeer keÀnles nQ~ SkeÀ veeìkeÀ ceW SkeÀ mes DeefOekeÀ He´emebefiekeÀ keÀLeeSB nes mekeÀleer nQ~ He´emebefiekeÀ keÀLee DeeefOekeÀeefjkeÀ keÀLee kesÀ keÀe³e& J³eeHeej leLee efJekeÀeme ceW mene³ekeÀ nesleer nQ~ `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' ín ¢M³eeW keÀe veeìkeÀ nw efpemekeÀer DeeefOekeÀeefjkeÀ keÀLee keÀes keÀF& He´emebefiekeÀ keÀLeeDeeW mes Heg<ì efkeÀ³ee ie³ee nw~ veeìkeÀ keÀe DeejbYe jepee ³eMeesJece&ve Deewj jeveer Heg<Hee keÀer ®e®ee& mes neslee nw efpemeceW SkeÀ oemeer keÀes keÀefLele l³eefYe®eej kesÀ efueS obef[le keÀjves keÀer yepee³e jepee Üeje #eceeoeve efo³es peeves keÀe efpeke´À nw~ jepe YeJeve kesÀ Yeerlej oemeer kesÀ Üeje efkeÀ³es J³eefYe®eej kesÀ DeHejeOe keÀes #ecee keÀjles ngS jepee ³eMeesJece&ve cenmetme keÀjles nQ efkeÀ Hetjer ceveg<³e peeefle DeHejeOeer nw~ oemeer kesÀ DeHejeOe keÀes #ecee keÀjles ngS jepee keÀes DeHeves HetJe&peeW kesÀ efkeÀS DeHejeOe keÀe O³eeve nes Deelee nw. DeefYeve³e.4 2 Kepegjesn keÀe efMeuHeer keÀer keÀLeeJemleg Yeejleer³e SJeb HeeM®eel³e meeefnl³eMeeefm$e³eeW ves veeìkeÀ kesÀ cegK³e lelJe kesÀ ©He ceW keÀLeeJemleg keÀes cenlJeHetCe& ceevee nw~ Yeejleer³e meeefnl³e ceW veeìkeÀ keÀes ¢M³ekeÀeJ³e keÀne ie³ee nw~ ³eÐeeefHe veeìkeÀ Hee$e. JewOeJ³e meye kegÀí Yetue peeleer nw~ ®ebêcee pewmes megboj Gme HegjÀ<e Deewj nsceJeleer kesÀ meb³eesie mes SkeÀ Heg$e keÀe pevce neslee nw~ ³ener Heg$e ®ebêef$e³e JebMe keÀe Deeefo HegjÀ<e Deewj mebmLeeHekeÀ yevelee nw~ mJeHve ceW DeHeveer ³en J³eLee jepee ³eMeesJece&ve keÀes yeleekeÀj nsceJeleer ³en DeefYeue<ee J³ekeÌle keÀjleer nw kesÀ ceesn kesÀ #eCe Hej efJepe³e HeevesJeeues SkeÀ cebefoj keÀe efvecee&Ce keÀje³ee pee³e~ ³eMeesJece&ve Fme yeele kesÀ efueS ef®ebeflele nes Gþs efkeÀ ceesn kesÀ #eCe keÀe ef®e$eCe Deewj Gme Hej efJepe³e Heeves keÀe ceeie&. ³en oeWvees keÀer keÀefþve keÀe³e& nw~ jepekeÀefJe ceeOeJe ³eMeesJece&ve keÀer Fme ef®eblee keÀes otj keÀjves kesÀ efueS SkeÀ Ssmes efMeuHeer keÀer leueeMe keÀjlee nw efpemeves ceesn kesÀ #eCe keÀes Hen®eevee nw. Yeesiee nw Deewj peer³ee nw~ . mebJeeo. osJeotle pewmes HegjÀ<e kesÀ He´efle HejmHej DeemekeÌle nes peeleer nw Jen `ceesn kesÀ #eCe ceW Heæ[keÀj DeHevee ye´ecnCelJe. efpemekeÀer peelekeÀejer jepee keÀes mJeHve kesÀ ceeO³ece mes ngF& nw~ jepeeves mJeHve ceW DeHeves JebMe keÀer DeefOe<þe$eer osJeer nsceJeleer mes peeve efkeÀ GvekesÀ JebMe keÀe DeejbYe kewÀmes ngDee? mJeHve ceW nsceJeleer kesÀ peerJeve keÀer J³eLee –keÀLee SJeb efveJesove keÀes megve – mecePekeÀj jepee ³eMeesJece&ve efJe®eefuele nQ~ nsceJeleer kesÀ Üeje jepee keÀes %eele neslee nQ efkeÀ Jen ieefnjJeej jepee Fbêpeerle kesÀ Hegjesefnle nscejepe keÀer keÀv³ee Leer pees meesuen Je<e& keÀer Gce´ ceW efJeOeJee nes ieF& Leer~ Jen JewOeJ³e keÀer keÀþesj leHem³ee keÀjles ngS Deelceefveie´n keÀe peerJeve peer jner Leer efkeÀ HetefCe&cee keÀer SkeÀ jeef$e mejesJej ces mveeve keÀjles ngS Jen Deelce meb³ece veneR keÀj HeeF& Deewj SkeÀ ®ebêcee pewmes megboj.

Ssmee efMeuHe mebmeej efpemeceW peerJeve keÀe nj He´eceefCekeÀ ef®e$e nes~ Gme efMeuHeer keÀe ³en efJeMJeeme nw efkeÀ GmeceW ueievesJeeueer efceLegve cetefle&³eeB meebmeeefjkeÀ DeekeÀ<e&Ce keÀer ®ejce meerceeSB yevekeÀj ceveg<³e kesÀ meeceves ceesn keÀe #eCe He´mlegle keÀjWieer~ cetefle&³eeW kesÀ efvecee&Ce keÀe³e& ceW jepekegÀceejer DeuekeÀe efMeuHekeÀej keÀer Jeebef#ele cegêe ceW Deewj DeveskeÀ YeeJeeW ceW yewþleer nw~ Fmeer oewjeve efMeuHeer kesÀ He´efle GmekesÀ ceve ceW DeekeÀ<e&Ce Yeer peeielee nw uesefkeÀve efMeuHeer Hetjer lejn leìmLe nw~ DeveskeÀ efceLegve cegêeDeeW ceW DeuekeÀe kesÀ meeceves osKe keÀj Yeer efMeuHeer kesÀ ceve ceW efJekeÀej Hewoe veneR neslee~ Ssmee He´leerle neslee nw efkeÀ Gmeves `ceesn kesÀ #eCe' keÀes peerle efue³ee nw~ efMeuHeer Deewj DeuekeÀe keÀes ueskeÀj jepeefMeuHeer ®eb[Jecee& DeveskeÀ He´keÀej keÀer DeHeÀJeens HewÀueelee nw~ Oece&iegjÀDeeW kesÀ Üeje Yeer cebefoj keÀeR keÀeceele& cetefle&³eeW keÀe He´eflejesOe efkeÀ³ee peelee nw efkeÀvlegb efMeuHeer DeHeveer leL³eHetCe& yeeleesb mes meyekesÀ Ye´ce keÀes otj keÀjlee nw~ cebefoj lew³eej nesves Hej cetefle&³eeW keÀer He´eCe He´efle<þe nesleer nw~ keÀefJe ceeOeJe.` efpemecesb peerJeve keÀe keÀesF& Henuet ve ítìe nes õõ. ³eMeesJece&ve Deeefo meYeer Gme DeJemej Hej He´mevve nQ efkeÀvleg Gve cetefle&³eeW keÀer He´efleoMe& DeuekeÀe J³eefLele nw~ efMeuHeer keÀer Deewj DeekeÀef<e&le DeuekeÀe efMeuHeer keÀes osn keÀer ogefve³ee ceW KeeR®eves keÀe He´³eeme keÀjleer nw efkebÀvleg efMeuHeer Deelcee kesÀ Oejeleue Hej mebIe<e& keÀjlee nw~ Jen DeHeves peerJeve keÀer meyemes yeæ[er Yetue keÀes oesnjevee veneR ®eenlee~ ³eneR He´emebefiekeÀ keÀLee kesÀ ©He ceW %eele neslee nw efkeÀ ³egJeeJemLee ceW efMeuHeer SkeÀ yeej ceesn kesÀ #eCe keÀe efMekeÀej nes ®egkeÀe nw~ efMeuHeer DeHeves He®enÊej Je<eea³e iegjÀ keÀer <ees[<eer Helveer keÀer keÀeceele& HegkeÀej keÀes Devemegvee veneR keÀj Heelee~ iegjÀ Helveer Üeje menpe YeeJe mes Mejerj meeQHe osves Hej Jen ceesn kesÀ #eCe ceW mJeb³e keÀes Hejeefpele Heelee nw Deewj DeHeves Dee®ee³e& kesÀ meeLe He´leejiee keÀjves keÀes oes<eer mJe³eb keÀes ceevelee nw Deewj Gme HeeHe mes cegkeÌle nesves kesÀ efueS He´e³eefM®ele keÀjvee ®eenlee nw~ He´e³eefM®ele keÀe DeefleMe³e ogKeYeesie keÀj GmekeÀer Deelcee efvemcebie nes ®egkeÀer nw efkeÀ Jen mebmeej Deewj cees#e keÀe SkeÀ meeLe ef®e$eCe keÀjves ceW meceLe& nes peelee nw~ Debleleë efMeuHeer keÀer meeOevee keÀer efJepe³e nesleer nw~ Jen DeuekeÀe kesÀ ceesn kesÀ #eCe keÀes DemJeerkeÀej keÀj oslee nw ~ GmekesÀ efueS Jen keÀuee Hetpeveer³e nw pees GmekeÀer Deelcee keÀer DevegYetefle³eeW keÀes ©He He´oeve keÀjleer nw~ .5 Jen efMeuHeer Gmes Kepeg&jJeen ceW ner efceuelee nw~ Jen Yeer Kepegjenes kesÀ He´eke=ÀeflekeÀ meeQo³e& mes He´YeeefJele nw~ efMeuHeer keÀer efMeuHe keÀuee mes He´YeeefJele jepekegÀceejer DeuekeÀe GmekeÀer cetefle&³eesb kesÀ efueS He´efleoMe& yeveleer nw~ efMeuHeer mes efceuekeÀj jepekeÀefJe ceeOeJe Gme DeefÜleer³e cebefoj kesÀ efvecee&Ce keÀer ³eespevee yevelee nw~ Jen efMeuHeer SkeÀ Ssmes efMeuHe mebmeej keÀer j®evee keÀjvee ®eenlee nw . efMeuHeer.

JewefMe<ìd³e keÀe Helee ®euelee peelee nw~ veeìd³e Meefm$e³eeW ves veeìkeÀ kesÀ He$eeW kesÀ ®eefj$e ef®e$eCe ceW DevegketÀuelee. HeefjefmLeefle meeHes#e nesveer ®eeefnS~ veeìkeÀkeÀej ®eefj$e ef®e$eCe keÀer DeveskeÀ efJeefOe³eeB DeHeveelee nw Hejbleg mebJeeoelcekeÀ HeodOeefle meyemes ceeO³ece mes Deeies yeæ{lee nw DeleëGmeer kesÀ ceeO³ece mes Hee$eeW kesÀ ®eefj$e kesÀ iegCe. leebef$ekeÀ ieewCe Hee$e nQ~ Kepegjenes keÀe efMeuHeer kesÀ Hee$eeW keÀe ®eefj$e – ef®e$eCe ???? nw~ 3. nceejs Heeme .6 3 ` Kepegjenes keÀe efMeuHeer' keÀer Hee$e ³eespevee SJeb ®eefj$e ef®e$eCe Hee$e ³eespevee Deewj ®eefj$e – ef®e$eCe veeìkeÀ keÀe cenlJeHetCe& lelJe nw~ veeìkeÀ j®evee keÀe He´Lece Deewj Debeflece GodosM³e GmekeÀe ceb®eve neslee nw efpemeceW ¢M³e efJeOeeve keÀer cenlJeHetCe& YetefcekeÀe nesleer nw~ veeìkeÀ kesÀ keÀL³e kesÀ Deveg©He ¢M³e efJeOeeve Deewj Hee$e ³eespevee ceW meblegueve DeeJeM³ekeÀ neslee nw~ veeìkeÀkeÀej DeHeves keÀL³e keÀes ®eefj$eeW kesÀ ceeO³ece mes J³ekeÌle keÀjlee nw Debleë veeìkeÀ ceW Hee$e ³eespevee Deewj ®eefj$eef®e$eCe keÀer efJeefMe<ì keÀe efJeMes<e O³eeve jKevee Heæ[lee nw~ veeìkeÀe keÀe He´YeeJe GmekeÀer keÀLeeJemleg keÀer efJeMJemeveer³elee Hej efveYe&j neslee nw~ keÀLeeJemleg efJeMJemeveer³e leYeer ueieleer nw peye Hee$e ³eespevee efJeMJeemeveer³e nes leLee ®eefj$eeW keÀe efJekeÀeme mJeeYeeefJekeÀ nes ~ ®eefj$e keÀer mJeeYeeefJekeÀlee mLeeve. mece³e. peerJeblelee. ceewefuekeÀlee Deewj mebJesoveMeeruelee keÀes DeeJeM³ekeÀ ceevee nw~ MebkeÀj Mes<e keÀer cenlJeHetCe& veeìd³e j®evee ` Kepegjenes keÀe efMeuHeer' ceW ín ¢M³e leLee Deeþ Hee$e nQ efpevekesÀ ceeO³ece mes veeìkeÀkeÀej ves DeHeves GÎsM³e keÀes mHe<ì keÀjves ceW meHeÀuelee He´eHle keÀer nw~ He´mlegle veeìkeÀ kesÀ Deeþ Hee$eeW ceW jepee ³eMeesJece&ve.ceMeefJeje efkeÀ³ee keÀjles nw~ SkeÀ efove meHeves ceW ®ebêe$es³e JebMe keÀer DeefOe<þe$eer osJeer nsceJeleer GvekesÀ Heeme Deeleer nQ Deewj DeHeves peerJeve keÀer ogKeYejer keÀLee megveeleer nQ~ meeLe ner meeLe Jen SkeÀ Ssmee cebefoj yeveJeeves keÀer yeele keÀjleer nw pees YeefJe<³e ceW ueesieeW kesÀ ceesn kesÀ #eCe keÀes meceeHle keÀj mekesÀ~ ³eMeesJece&ve Gme cebefoj keÀes yeveJeeves keÀer He´efle%ee keÀjles nQ~ yengle leueeMe kesÀ yeeo peye SkeÀ efMeuHeer GvnW efceuelee nw Deewj Gme cebefoj keÀes yeveJeeves keÀer He´efle%ee keÀjles nQ~ yengle leueeMe kesÀ yeeo peye SkeÀ efMeuHeer GvnW efceuelee nw Deewj Gme cebefoj keÀer cetefle&³eeW kesÀ He´efleoMe& kesÀ ©He ceW GvekeÀer yesìer DeuekeÀe keÀes lew³eej keÀjves keÀer yeele keÀjlee nw lees ³eMeesJeOe&ve lew³eej nes peeles nQ~ ³eMeesJece&ve keÀes DeHeveer Heeefuele Heg$eer DeuekeÀe Hej HetCe& efJeMJeeme nw~ GvekeÀer Helveer Heg<Hee peye GvekesÀ Fme keÀe³e& keÀe efJejesOe keÀjleer nw leye Yeer Jes DeHevee ¢æ{ efveM®e³e megveeles nw Deewj peye efMeuHeer kesÀ ®eefj$e Hej DeejesHe ueieeS peeles nw lees Jen keÀnles nw ` Heg<Hee Fmemes Henues efkeÀ nce efkeÀmeer kesÀ ®eefj$e kesÀ efJe<e³e ceW efkeÀmeer efve<keÀ<e& Hej Hen@gb®es. DeuekeÀe.1 jepee ³eMeesJece&ve jepee ³eMeesJece&ve ®ebosue JebMe kesÀ SkeÀ Hejeke´Àceer jepee nQ~ Jes mJe³eb keÀuekeÀejeW leLee JeerjeW keÀe mecceeve keÀjles nwb~ GvnW DeHeveer meeceL³e& Hej HetCe& efJeMJeeme nw Deewj Jes ³en mecePeles nw efkeÀ efkeÀmeer Yeer keÀe³e& keÀes mebYeJe yevee³ee pee mekeÀlee nw~ yeueJeeve yegef×ceeve nesles ngS Yeer Jes DeHeves jep³e kesÀ efJeÜeveeW mes meueen. mJeeefYekeÀlee. efMeuHeer.

ye=nled mebefnlee Deeefo Heæ{keÀj He´ceeCe pegìeles (Gef®ele) nQ Deewj Oece&iegjÀDeeW keÀes Jeeefpeye Gllej osles nQ~ Fme He´keÀej nce osKeles nw efkeÀ ³eMeesJece&ve keÀe ®eefj$e SkeÀ Hejeke´Àceer.`ceQ DeeHemes Hetjer lejn mencele nBt~ ceQ DeeHekeÀes efJeMJeeme efouee osvee ®eenlee nBt efkeÀ ceQ Ssmee kegÀí veneR keÀ©biee efpememes cesjer He´pee keÀer Oece& YeeJevee Hej DeeIeele HengB®es~ `Flevee ner veneR jepee ³eMeesJece&ve DeHeves jep³e keÀer pevelee keÀer YeeJeveeDeeW keÀer peeveves –mecePeves kesÀ efueS ner cebefoj ceW mLeeefHele cetefle&³eeW keÀer He´eCe – He´efle<þe kesÀ mece³e SkeÀ meeceev³e J³eefkeÌle keÀer lejn GlmeJe ceW Meeefceue Yeer nesles nQ~ Deewj peye pevelee keÀer mekeÀejelcekeÀ He´efleefke´À³ee osKeles nw lees efMeuHeer keÀes GmekeÀer keÀuee kesÀ efueS He´eslmeeefnle Yeer keÀjles nQ~ ceesn keÀes peerle uessves Jeeues Fme cebefoj keÀe efvecee&Ce keÀjvesJeeues efMeuHeer keÀes He´eslmeeefnle keÀjles ngS ceeOeJe mes keÀnles nw' ne@ keÀefJeJej! efMeuHeer keÀe DeeO³eelce kesÀJeue SkeÀ keÀuHevee vener nw. peerJeve keÀe ³eLeeLe& Yeer nw~ ceQ He´mevve nBt efkeÀ DeHeves DeeBKeeW mes meye kegÀí osKe efue³ee. Deye cegPes Ye³e vener~' jepee ³eMeesJece&ve MeejerefjkeÀ Deewj ceeveefmekeÀ ©He mes efkeÀmeer keÀes ogKe kesÀ efJe©Oo nw~ peye jeveer Heg<Hee efMeuHeer kesÀ ®eefj$e Hej MebkeÀe keÀjleer nw leye jepee keÀes Ssmee ueielee nw efkeÀ He´ceeCe kesÀ DeYeeJe ceW efkeÀmeer kesÀ ®eefj$e Hej Deeke´ÀceCe veneR keÀjvee ®eeefnS ke̳eeWefkeÀ ®eefj$e Hej Deeke´ÀceCe Deelcee Hej efkeÀ³ee ie³ee Deeke´ÀceCe neslee nw~ ³eMeesJece&ve keÀe ³en ®eefj$e JeneB Yeer efoKeeF& oslee nw peye efceLegve cetefle&³eeW kesÀ efJejesOe kesÀ efueS Jen DeefiveHegjeCe. DevegketÀue SJeb mebJesoveMeerue nw~ . efMeuHeer pewmee efJeosn J³eefkeÌle mebmeej ceW veneR nQ~ ³eMeesJece&ve DeHeveer He´pee keÀe Hetje O³eeve jKeles nw~ meeLe ner meeLe Oeceex keÀe Deewj Oece& mes pegæ[s ueesieeW keÀe Deeoj Yeer keÀjles nQ~ cebefoj ceW mLeeefHele keÀer peevesJeeueer efceLegve cetefle&³eeW keÀe peye efJejesOe efkeÀ³ee peelee nw Deewj Oece& mes pegæ[s ueesieeW keÀe SkeÀ Jeie& jepee mes efceueves Deelee nw lees Jen keÀnles nw . He´peej#ekeÀ Deewj He´peeHeeuekeÀ jepee nw~ GvekeÀe efJeJeskeÀ Deewj meb³ele J³eefkeÌlelJe GvekesÀ ®eefj$e ceW ®eej ®eeBo ueiee osles nQ~ Jes SkeÀ keÀuee He´sceer J³eefkeÌle nQ~ FmeefueS `ceesn kesÀ #eCe' keÀes peerleves Jeeues cebefoj kesÀ efvecee&Ce kesÀ efvecee&Ce keÀer ke´bÀeeflekeÀejer ³eespevee lew³eej keÀjles nQ Deewj DeHeves ¢æ{ efJe®eejOeeje keÀe Heefj®e³e osles ngS leceece efJejesOeeW kesÀ yeeJepeto Gmes Hetje keÀjeles nQ~ Deleë ³en keÀnvee meceer®eerve nesiee efkeÀ He´efme× veeìkeÀkeÀej MebkeÀj Mes<e Üeje efueefKele Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìkeÀ kesÀ He´cegKe Hee$e ³eMeesJece&ve keÀe ®eefj$e mJeeYeeefJekeÀ.7 He´ceeCe nesves ®eeefnS ~ Mejerj Hej Deeke´ÀceCe keÀjves mes kesÀJeue neæ[ -ceebme ner Deenle nesles nw. Hej ®eefj$e Hej Deeke´ÀceCe mes Deelcee Deenle nesleer nw~' jepee ³eMeesJece&ve keÀe ³en Jeeke̳e Fme yeele keÀe He´ceeCe nw efkeÀ GvnW Gæ[leer ngF& yeeleesb Hej efJeMJeeme veneR neslee~ efkeÀmeer Yeer efveCe&³e Hej Hen@gb®eves mes Henues ³eMeesJece&ve GmekeÀer ³eLeeLe&lee keÀer len lekeÀ peeB®e – He[leeue nQ~ SkeÀ yeerceej yetæ{s kesÀ ©He ceW efMeuHeer kesÀ Iej peeve Deewj DeuekeÀe leLee efMeuHeer kesÀ mebyebOees keÀe Helee ueieevee Deeefo meYeer IeìveeSB GvekesÀ ¢æ{ efJe®eejeW keÀer Heefj®ee³ekeÀ nw~ efkeÀmeer J³eefkeÌle kesÀ DeebleefjkeÀ ieCeeW keÀes Hen®eeve uesvee GvekeÀe He´cegKe iegCe nw~ efMeuHeer kesÀ ®eefj$e kesÀ mebyebOe ceW DeHevee efveCe&³e megveeles ngS Jen keÀnles nw `Deye cew neB keÀj ®egkeÀe n@t Heg<Hee! legce lees peeveleer nes efkeÀ cesjer neB keÀe DeLe& neB ner neslee nw~' Fmeer ke´Àce ceW Jen Heg<Hee mes SkeÀ otmejer peien keÀnles nw efkeÀ `Heg<Hee peneB lekeÀ cew mecePe mekeÀe nBt. meenmeer Deewj v³ee³eefHe´³e& jepee kesÀ ©He ceW TYejkeÀj meeceves Deelee nw~ ³eMeesJece&ve SkeÀ He´peemesJekeÀ.

MebkeÀj Mes<e peer efueKeles nw efkeÀ ’GmekeÀer SkeÀ yeeBn ceW m$eer keÀe OeOekeÀlee ³eewJeve Deewj otmejer yeeBn ceW Ye³eevekeÀ meHe& Yeer Gmes efJe®eefuele veneR keÀjles~ “ efMeuHeer F&ceeveoej He´Je=eflle Jeeuee Deewj efve[j J³eefkeÌlelleJe Jeeuee J³eefkeÌle nw~ Jen DeHeves efme×elees Hej meowJe Deefæ[ie jnlee nw~ Heo keÀe ueeue®e lees GmekesÀ ceve ceW keÀneR efoKeeF& ner veneR oslee~ ³eMeesJece&ve Üeje peye Gmes jepeefMeuHeer keÀe Heo osves keÀer yeele keÀneR peeleer nw leye Jen keÀnlee nw – legPes Heo veneR ®eeefnS~ yeme DeeHekeÀe mvesn yevee jns~õõ.#ecee keÀjW cenejepe ceQ jepeefMeuHeer veneR yevevee ®eenlee~“ Fmeer He´keÀej Jen jepee kesÀ meeceves DeHeves He´efleoMe& keÀer keÀefþveeFerkeÀeW Yeer yeæ[er mHe<ìlee HetJe&keÀ keÀnlee nw~ Fme mebyebOe ceW peye ³eMeesJece&ve Leesæ[e efPePekeÀles nQ lees Gvnsb efJeMJeeme efoueeles ngS keÀnlee nw `cew DeeHekeÀe Oece& mebkeÀì mecePelee n@tb Hej DeeHe cesje mebkeÀì mecePeves keÀe He´³elve keÀerefpeS cenejepe! ke̳ee cegPe Hej DeeHekeÀes efJeMJeeme veneR nw~“ GmekeÀer efme×ebleJeeefolee JeneB Yeer efoKeeF& osleer nw peye Jen DeuekeÀe kesÀ He´sce efveJesove keÀes meebmeeefjkeÀ DeekeÀ<e&Ce mecePeles ngS DemJeerkeÀej keÀj oslee nw~ Jen SkeÀ yeej DeveweflekeÀlee kesÀ efpeme iele& ceW efiej ®egkeÀe nw GmeceW Hegveë veneR peeve ®eenlee nw~ DeuekeÀe pewmeer DeefÜleer³e megbojer kesÀ He´Ce³e efveJesove kesÀ mebyebOe ceW Jen ceeOeJe mes keÀnlee nw ’ceQ meye kegÀí mecePeelee nBt keÀefJe~ Hej ke̳ee keÀjBÀ? Deye peerJeve ceW SkeÀ Ssmeer peieS HengB®e ie³ee nBt peneB ve ceQ He´sce keÀj mekeÀlee ntB Deewj ve Ie=Cee~ cesjs peerJeve keÀe Jen met$e ner keÀneR Kees ie³ee nw~“ efMeuHeer kesÀ ceve ceW efveæ[jlee kesÀ YeeJe ketÀìketÀìkeÀj Yejs ngS nw~ mel³e efHe´³e nesves kesÀ keÀejCe Jen DeHeves GÀHej ueies DeejesHeeW keÀes keÀYeer Petþueeves keÀe He´³eeme veneR keÀjlee ~ Jen DeHeveer me®®eeF& ueesieeW kesÀ meeceves keÀn osvee ®eenlee nw Deewj Fme mebyebOe ceW GmekeÀe efJe®eej nw efkeÀ ’cewves pees DeHejeOe efkeÀ³ee nw Gmes DemJeerkeÀej keÀj Yeer oBt lees cesjer He´efle<þe veneR yeæ{sieer õõ.cee³ee mes cegkeÌle nes ®egkeÀe nw~ ceeveJe peerJeve keÀer J³eLee keÀes HelLejeW ceW GkesÀj keÀj GvnW mepeerJelee He´oeve keÀjves ceW efMeuHeer DeefÜleer³e nw~ Jen ³ee³eeJejer ( IegcekeÌkeÀæ[) He´Je=eflle keÀe J³eefkeÌle nw~ FmeefueS efvejblej Ietcelee jnlee nw~ GmekesÀ ®eefj$e keÀer ¢æ{lee.³eefo ceQ DeHeves Deleerle keÀes PegþueeTB. Flevee keÀe³ej veneR~“ Fme lejn He´leerle neslee nw efkeÀ efMeuHeer jeie-Üs<e Deeefo meYeer YeeJeveeDeeW mes HetCe&leë cegkeÌle nes ®egkeÀe nw Deewj GmekeÀer ³ener efJeefMe<ìlee Gmes meJeex®®elee kesÀ efMeKej Hej HengB®eeleer nw~ jepee ³eMeesJece&ve Üeje keÀer ieF& meYeer peeB®e – Heæ[leeueeW ceW Jen Meg× meesves keÀer lejn Keje Glejlee nw Deewj ®eb[Jecee& Üeje ueieeS ieS DeejesHeeW keÀes peeve keÀj Yeer GmekesÀ ceve ceW keÀer keÀF& YeeJevee veneR Deeleer~ MebkeÀj Mes<e Üeje jef®ele `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìkeÀ keÀe ³en Hee$e Fme YeeJeYetefce Hej DeekeÀj cenelcee ieebOeer kesÀ efJe®eejeW mes He´YeeefJele ( HeeHeer mes venerb HeeHe mes Ie=Cee keÀjes) efoKeeF& oslee nw~ Jen ceeOeJe mes yeæ[er mHe<ìleeHetJe&keÀ keÀnlee nw `lees legce ke̳ee ®eenles nes? Üs<e Deewj Ie=Cee keÀe meecevee Üs<e Deewj Ie=Cee mes efkeÀ³ee peeS? veneR ceeOeJe ceQ Ssmee veneR keÀj mekeÀlee~“ .2 efMeuHeer `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìd³eke=Àefle kesÀ SkeÀ He´cegKe Hee$e efMeuHeer keÀe Hetje veece cesIejepe Deevebo nw~ cesIejepe SkeÀ mHe<ì JekeÌlee. ¢{ ®eefj$e Jeeuee Deewj DeHeves efme×ebleeW mes keÀYeer mecePeewlee ve keÀjvesJeeuee J³eefkeÌle nw~ Jen DeO³eelce keÀer TB®eeF& Hej HengB®ekeÀj meebmeeefjkeÀ ceesn.8 3. efveëmHe=nlee DeewjDeeO³eeeflcekeÀ G®®elee GmekesÀ Deleerle kesÀ ogKeeW keÀer osve nw~ ceesn kesÀ #eCe ceW HeBÀmekeÀj efMeuHeer DeHeveer iegjÀ Helveer kesÀ meeLe DeveweflekeÀ Dee®ejCe keÀjlee nw Deewj JeneR mes DeHeves DeHejeOe kesÀ HeM®eeleeHe keÀer pJeeuee ceW peueves ueielee nw~ Gmeer HeM®eleeHe mes Gmeces SkeÀ veS peerJeve oMe&ve keÀe pevce neslee nw~ Jen De®íer lejn mecePe peelee nw efkeÀ mebmeej ceW jnkeÀj ner meebmeeefjkeÀ DeekeÀ<e&CeeW keÀes otj efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~ ³en oMe&ve efMeuHeer ceW SkeÀ Ssmeer efJe®eejOeeje keÀes pevce oslee nw efkeÀ meeQo³e& keÀe mee#eeled ©He meeceves jnves Hej Yeer GmekeÀe ceve leefvekeÀ Yeer efJe®eefuele veneR neslee~ pewmee efkeÀ.

efJeMes<e keÀj cetefle&keÀuee kesÀ #es$e ceW %eeve He´eHle keÀjvee ®eenleer nw~ Jen DeHeves ceve keÀer yeele keÀes mHe<ì keÀjles ngS jepee mes keÀnleer nw ’ efHeleepeer Deye ceQ ef®e$ekeÀuee Deewj cetefle&keÀuee keÀer efMe#ee Heevee ®eenleer n@tb~“ Jen ³en Yeer ceeveleer nw efkeÀ keÀuee keÀes mecePeves kesÀ efueS meJe&He´Lece mebmkeÀejes keÀer DeeJeM³ekeÀlee Heæ[leer nw Deewj GmekesÀ Devegmeej Jen meYeer mebmkeÀej Gme jepecenue ceW ner Gmes He´eHle ngS nw~ Fve meyekesÀ meeLe – meeLe DeuekeÀe efve[j Deewj mHe<ì JekeÌlee nw~ Jen efpeme keÀe³e& keÀes He´ejbYe keÀjleer nw Gmes HetCe& keÀjves lekeÀ Gmeer keÀe³e& kesÀ He´efle meceefHe&le jnleer nw~ efMeuHekeÀej kesÀ efueS He´efleoMe& yeveves kesÀ yeeo Jen Gme ceeie& ceW DeevesJeeueer meYeer keÀefþveeF³eeW keÀe meecevee keÀjleer nQ uesefkeÀve DeHeveer YeeJeveeDeeW mes keÀYeer efJe®eefuele veneR nesleer~ cetefle&keÀuee Deewj ef®e$ekeÀuee keÀer peevekeÀejer He´eHle keÀjves kesÀ efueS ner DeuekeÀe efMeuHeer cesIejepe Deevebo mes efceueleer nw Deewj Oeerjs –Oeerjs Gmeer efMeuHeer kesÀ He´efle DeekeÀef<e&le Yeer nes peeleer nw~ Jen ceesn keÀe #eCe yevekeÀj efMeuHeer keÀes Hegveë meebmeeefjkeÀ ceesn –cee³ee ceW KeeR®evee ®eenleer nw~ GmekeÀe DevegHece meewo³e& efMeuHeer keÀes yeej –yeej DeekeÀef<e&le keÀjlee nw uesefkeÀve efMeuHeer DeHeves leHes ngS ceve Hej efve³eb$eCe keÀj ueslee nw~ DeHeveer efve[jlee keÀe Heefj®e³e osles ngS ner Jen efMeuHekeÀej kesÀ GÀHej ueievesJeeues DeejesHeeW keÀe ye®eeJe keÀjleer nw Deewj jepee Üeje Hetís peeves Hej keÀnleer nw.’efHeleepeer GmekeÀer lees DeeBKes ner efJeef®e$e nw~ GveceW osKeves Hej lees ueielee nw efkeÀ pewmes He´³eeie mebiece kesÀ oMe&ve nes jns neW~ efHeleepeer efMeuHeer kesÀ ®eefj$e Hej DeejesHe ueieevee Deefive keÀes DeHeeJeve keÀjvee nw~“ ³eneB nce osKeles nw efkeÀ DeuekeÀe keÀe J³eefkeÌlelJe DeefOekeÀ menpe mJeeefYeefJekeÀ Deewj DeHeves keÀe³e& kesÀ He´efle HetCe&leë meceefHe&le nw~ efMeuHeer keÀer cetefle& keÀe He´efleoMe& yeveves kesÀ efueS Jen veejer megueYe ueppee keÀe l³eeie keÀj osleer nw~ efMeuHeer Üeje efpeve YeeJeveeDeeW keÀer Deewj efpeve YeeJeYebefieceeDeeW keÀer DeHes#ee keÀer peeleer nw DeuekeÀe Gve meYeer ©HeeW ceW mJeb³e keÀes He´mlegle keÀjleer nw~ . efYeæ[lee Deewj GvekeÀe Gef®ele He´eflekeÀej keÀjlee efoKeeF& oslee nw~ Heuee³eveJeeefolee Deewj ueeue®e keÀer YeeJevee lees GmekesÀ ®eefj$e ceW jb®e cee$e Yeer efoKeeF& vener osleeR~ Jen meebmeefjkeÀ DeekeÀ<e&CeeW mes HetCe&leë cegkeÌle nes ®egkeÀe nw~ HeM®eeleeHe keÀer Deeie ceW Jen DeHeves ceve keÀes Fme He´keÀej leHee³es ngS nw efkeÀ ve lees GmekeÀes DeuekeÀe keÀe meewo³e& DeekeÀef<e&le keÀj mekeÀlee nw Deewj ve ner efkeÀmeer jepeefMeuHeer keÀe GBÀ®ee Heo~ JeemleJe ceW cesIejepe meYeer #es$e kesÀ keÀueekeÀejeW kesÀ efueS SkeÀ DeeoMe& nw pees ceve keÀer mJeleb$elee Deewj efmeOoeblees mes mecePeewlee veneR keÀjles~ 3.9 Deble ceW ³en keÀnvee Gef®ele nesiee efkeÀ cesIejepe efMeuHeer He´mlegle veeìkeÀ keÀe SkeÀ Ssmee J³eefkeÌlelJe nw pees mebkeÀìeW mes petPelee.3 DeuekeÀe DeuekeÀe keÀe ®eefj$e `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìkeÀ kesÀ veejer Hee$eeW ceW meJee&efOekeÀ meMekeÌle nw~ Jen ³eMeesJece&ve Deewj jeveer Heg<Hee keÀ Heeefuele Heg$eer nw~ jepee ³eMeesJece&ve Deewj Heg<Hee kesÀ Del³eefOekeÀ mvesn ceW Heueer – yeæ{er DeuekeÀe Del³eble megboj Deewj mebmkeÀeefjle nw~ ³eMeesJeOe&ve keÀes DeHeveer yesìer Hej HetCe& efJeMJeeme nw ~ pewmee efkeÀ ³eMeesJeOe&ve DeHeveer Helveer Heg<Hee mes keÀnles nQ.Jen keÀueeDeeW ceW Heejbiele nw õõ.Deewj meyemes yeæ[er yeele efkeÀ Jen cegPes yengle efHe´³e nw~“ DeuekeÀe ye®eHeve mes ner efMe#ee He´eefHle kesÀ meeLe – meeLe keÀueeDeeW.’ DeuekeÀe mebmeej keÀer meyemes megboj keÀv³ee nw õõ.

ve=l³e. meebmeeefjkeÀ oMe&ve keÀe %eeve jKeves kesÀ meeLe – meeLe SkeÀ mHe<ì JekeÌlee nw~ MebkeÀj Mes<e keÀer ³en Hee$e Fme veeìkeÀ ceW `ceesn kesÀ #eCe' Hej efJepe³e He´eHle keÀj uesve kesÀ oMe&ve keÀes ner ®egveewleer osleer nw~ 3. ®egHe ke̳eeW nes? ke̳ee ceQ legcnejs He´efle kesÀJeue ceesn kesÀ #eCe kesÀ keÀejCe DeekeÀef<e&le ngF& Leer?“ DeuekeÀe keÀer Fve leeefke&ÀkeÀ yeeleeW mes Ssmee ueielee nw efkeÀ Jen meebmeefjkeÀ oMe&ve keÀe Yeer De®íe %eeve jKeleer nw~ Jen Fme mebmeej keÀer Gme ³eLeeLe&lee mes DeJeiele nw efpemeceW J³eefkeÌle meebmeefjkeÀ ceesn –cee³ee mes keÀYeer Deueie veneR nes Heelee~ efMeuHeer keÀer Jewjei³e YeeJevee keÀe efJejesOe keÀjles ngS Jen keÀnerle nw ’legce mebmeej kesÀ efkeÀmeer keÀece kesÀ veneR~ ³en mebmeej lees keÀcepeesj ueesieeW keÀe nw~ efiejves õ-Gþves õöefHeÀj efiejves JeeueeW keÀe nw~ õõ³eneB YetKe ueieleer nw.’legce Yeer cesjer efJeJeMelee keÀes ke̳eeW vener mecePeles? legcns ueielee nw efkeÀ legcneje ³en oMe&ve He´l³eskeÀ m$eer kesÀ ceve ceW Glej peeSiee? ke̳ee legce mees®eles nes efkeÀ He´l³eskeÀ Heg©<e legcnejer lejn efJeosn Deewj ³eesieer nes peeSiee? ke̳ee legce mees®eles nes efkeÀ HegjÀ<e kesÀ meewo³e& Deewj lespe mes YeefJe<³e ceW keÀesF& Yeer m$eer cecee&nle veneR nesieer? ³eneB nce ³en Yeer osKeles nQb efkeÀ DeuekeÀe DeHeves lekeÀex keÀes yeæ[s ner efJeMJeeme mes meeLe He´keÀì keÀjleer nw~ GmekeÀer leke&ÀHetCe& yeeleeW Deewj neefpejpeJeeyeer kesÀ mece#e cesIejepe efMeuHeer keÀes ®egHe nes peeve Heæ[lee nw~ SkeÀ lejn mes Jen efMeuHeer kesÀ oMe&ve keÀes ner ®egveewleer osleer nw Deewj keÀnleer nw `ceesn keÀe #eCe ner J³eefkeÌle keÀes Hejeefpele keÀjlee jnsiee ceQ legcemes meeHeÀ – meeHeÀ Hetíleer n@tb efMeuHeer efkeÀ He´sce Yeer ke̳ee ` ceesn keÀe #eCe' nw õõ ³ee `#eCe keÀe ceesn' nw?õõ yeesueer. Mejerj leHelee nw~ FmeerefueS efMeuHeer DeO³eelce ítìles osj venerb ueieleer~õõõö mebmeej yeæ[er keÀefþveeF& mes ítìlee nw~“ Fme He´keÀej nce keÀn mekeÀles nw efkeÀ `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìkeÀ keÀer He´cegKe ceefnuee Hee$e DeuekeÀe Meem$e.’cenejepe DeeHekesÀ mJej ceW Deepe Guueeme vener nw ³eneB kesÀ JeeleeJejCe ceW leveeJe nw~ DeeHe Yeer kegÀí efJe®eefuele mes efoKeeF& osles nQ~“ ceeOeJe ceewefuekeÀ efJe®eejeW keÀe meceLe&keÀ nw~ GmekesÀ Devegmeej keÀuHevee He´Oeevelee keÀueekeÀej keÀer Deelcee nw~ Jen ³eMeesJece&ve keÀer lejn ner Hegjeveer HejbHejeDeeW keÀes l³eeie keÀj kegÀí veS efJe®eejeW Deewj keÀuHeveeDeeW keÀes ³eLeeLe& ©He osves keÀe meceLe&keÀ nw~ ceeOeJe DeHeves keÀle&J³eeW kesÀ He´efle meowJe peeie©keÀ jnlee nw~ jepee Üeje peye SkeÀ veS efMeuHeer keÀer leueeMe keÀer yeele keÀer peeleer nw lees Jen Debl³ele He´mevve .4 keÀefJe ceeOeJe keÀefJe ceeOeJe Kepet&jJeen veiejer kesÀ jepee kesÀ ojyeej ceW jepe keÀefJe nQ~ jepee ³eMeesJece&ve kesÀ efJeMJemle Deewj Deblejbie efce$eeW ceW mes SkeÀ nw~ ceeOeJe jepee ³eMeesJece&ve kesÀ megKe -ogKe keÀes De®íer lejn mecePelee nw~ FmeefueS efkeÀmeer Yeer efJe®eej-efJeceMe& kesÀ efueS jepee odJeeje ceeOeJe keÀes yeguee³ee peelee nw~ ceeOeJe Deewj ³eMeesJece&ve keÀer Deblejbielee keÀe Helee Jene@ Yeer ®euelee nw peye jepee keÀes Goeme osKekeÀj ceeOeJe keÀnles nw. keÀueekeÀejer.10 DeuekeÀe keÀe Ëo³e SkeÀ HeefJe$e veejer Ëo³e nw ³ee nce keÀn mekeÀles nw b efkeÀ DeuekeÀe ceW m$eerlJe kesÀ ueieYeie meYeer iegCe efJeÐeceeve nQ~ efpeme He´keÀej keÀesF& veejer efkeÀmeer kesÀ He´efle mebHetCe& meceHe&Ce kesÀ yeeo Gme Hej DeHevee DeefOekeÀej ®eenleer nw JeneR yeele DeuekeÀe ceW Yeer efoKeeF& osleer nw~ Jen efMeuHeer keÀer meYeer keÀmeewefìDeeW Hej Kejer Glejves kesÀ yeeo Gme Hej DeHevee DeefOekeÀej ®eenleer nw ~ Jen efMeuHeer mes meebmeeefjkeÀ He´sce ®eenleer nw~ SkeÀ lejn mes keÀnW efkeÀ Jen GmekeÀe He´efleoMe& yeveves kesÀ yeeo GmekesÀ He´efleoeve ceW DeLeJee DeHeves He´sce kesÀ yeoues Gmes DeHevee peerJeve meeLeer yeveevee ®eenleer nw~ Fme mebyebOe ceW peye efMeuHeer DeHeveer efJeJeMelee He´keÀì keÀjlee nw lees Jen SkeÀ veejer keÀer mJeYeeJeiele YeeJeveeDeeW keÀes J³ekeÌle keÀjleer ngF& Hetíleer nw.

5 ®eb[Jecee& ®eb[Jecee& Kepegjenes kesÀ jepee ³eMeesJece&ve keÀe jepeefMeuHeer nw~ jepeefMeuHeer keÀe ³en Heo Gmes JebMe HejbHeje kesÀ Devegmeej efceuee nw~ ®eb[Jecee& keÀes DeHeveer #ecelee Deewj DeHeves keÀe³ex mes DeefOekeÀ DeHeves HetJe&peeW kesÀ keÀe³eex Hej ieJe& nw~ HejbHejeJeeefolee Deewj ©æ{Jeeefolee GmekesÀ ®eeefj$e kesÀ He´cegKe iegCe nw~ veF& keÀuHeveeSB ®eb[Jecee& kesÀ ceve ceW keÀYeer Deeleer ner veneR~ FmekeÀe keÀejCe ³en nw efkeÀ Gmeves DeHeves HetJe&peeW keÀer ke=Àefle³eeW keÀes Flevee ceneve ceeve efue³ee nw efkeÀ GmekesÀ Devegmeej Gmes Deye Deeies mees®eves keÀer pe©jle ner veneR nw~ Jen DeHeves JebMe keÀer leejerHeÀ keÀjles ngS keÀnlee nw .`keÀefJelee ceW Ie=Cee kesÀ efueS keÀesF& mLeeve veneR nw efMeuHeer~ keÀefJelee lees ceeveJeer³e cenllJe keÀer GHeemevee keÀer meyemes yeæ[er Deejleer nw~“ ceeOeJe Keespeer He´Je=eflle keÀe J³eefkeÌle nQ efkeÀmeer Yeer efJe<e³e Hej yeele keÀjves kesÀ HetJe& Jen GmekesÀ efueS MeesOe keÀe³e& keÀjlee nw~ ceeOeJe keÀe ³en Keespeer ®eefj$e JeneB efoKeeF& oslee nw~ peye ®eb[Jecee& efMeuHeer kesÀ GÀHej DeejesHe ueieelee nw lees ceeOeJe ®eb[Jecee& keÀer leerve Heeflve³eeB nw~ Jes megboj Yeer nw~ FmekesÀ yeeo Yeer ®eb[Jecee& SkeÀ meeOeejCe meer oemeer Hej DeemekeÌle ke̳ees ngS õ. ceelebiesMJej. DeuekeÀe ves legcnejs efMeuHe keÀes peerJeve efo³ee. `legceves m$eer keÀe ceve keÀYeer vener Hen®eevee~ legce Gmecebs kesÀJeue DeekeÀej osKeles jns. Hej legceves GmekesÀ peerJeve keÀes SkeÀ ce©mLeue yelee efo³ee~ Fme He´keÀej ³en keÀne pee mekeÀlee nw efkeÀ ceeOeJe SkeÀ efJeÜeve YeeJegkeÀ Deewj DeHeves Gllejoeef³elJeeW keÀe efveJee&n keÀjvesJeeuee J³eefkeÌle nw~ 3.`cesjer keÀF& Heerefæ{³eeB Fme jep³e keÀer mesJee ceW jle jner nQ~ ®eeQmeþ ³eesefieveer.11 neslee nw Deewj Gmes {tB{les ngS efJeefYevve He´osMeeW ceW YeìkeÀlee nw pewmee efkeÀ mJe³eb Jen efMeuHeer mes keÀnlee nw ’DeeHekeÀer Keespe ces keÀne veneR ie³ee efMeuHe leerLe& GlkeÀue He´osMe ie³ee oef#eCe kesÀ efMeefuHe³eeW mes efceuee Deewj lees Deewj iegpe&j He´osMe ie³ee õõ kesÀJeue SkeÀ ceneve efMeuHeer keÀer Keespe ceW~“ ³eneB nce osKeles nw efkeÀ ceeOeJe He´efleYee keÀes Hen®eeveves ceW o#e nw~ Jen Ssmes efMeuHeer keÀer leueeMe keÀj ueslee nw pees ³eMeesJece&ve keÀer keÀuHeveeDeeW keÀes cetle& ©He He´oeve keÀj mekesÀiee~ ke̳eeWefkeÀ efMeuHeer mes yeele keÀjves kesÀ Henues Jen GmekesÀ yeejs ceW meYeer peevekeÀeefj³eeB He´eHle keÀj ueslee nw~ Jen efpeme J³eefkeÌle mes He´YeeefJele neslee nw GmekeÀer Kegues kebÀþ mes He´Mbemee Yeer keÀjlee nw~ ceeOeJe keÀer efJe®eejOeeje keÀes #es$e ceW HetCe&leë ceeveJeer³e nw~ DeHeves keÀefJelee kesÀ GodosM³e keÀes mHe<ì keÀjles ngS Jen keÀnlee nw. ye´cne kesÀ cebefojeW keÀe efvecee&Ce cesjs HetJe&peeW kesÀ Üeje ner efkeÀ³ee ie³ee nw~' .cenejepe Fme He´Mve keÀe Gllej ®eb[Jecee& mes ceeBiee peeve ®eeefnS~“ ceeOeJe keÀer yeeleW meowJe leeefke&ÀkeÀ nesleer nw~ Jen efkeÀmeer keÀer megveer -megveerF& yeeleeW Hej efJeMJeeme veneR keÀjlee Deewj DeHeves He#e keÀes He´yeuelee mes He´mlegle keÀjlee nw~ efMeuHeer kesÀ GÀHej ogje®eejer nesves keÀe peye DeejesHe ueielee nw lees ceeOeJe efMeuHeer keÀe He#e ueslee nw Deewj efMeuHeer Üeje efkeÀ³es ieS DeveweflekeÀ keÀe³e& keÀe keÀejCe Gve HeefjefmLeefle³eeW keÀes ceevelee nw~ Fme mebyebOe ceW Jen ³eMeesJece&ve mes keÀnle nw-’cenejepe Gve Dee®ee³e& keÀer Je³e 75 Je<e& Leer~ GvneWves <ees[Meer mes efJeJeen efkeÀ³ee~ ceQ Hetílee ntB Oece&iegjÀ ³eefo Jen m$eer veweflekeÀ cetu³ees mes nìer lees Gmeves keÀewve-mee DeHejeOe efkeÀ³ee? 75Je<e& keÀe Jen pepe&j Dee®ee³e& DeHejeOeer vener?“ ceeOeJe DeuekeÀe keÀe cetkeÀ He´sceer nw Deewj Gmes megKeer osKevee ®eenlee nw~ Jen peevelee nw efkeÀ DeuekeÀe efMeuHeer mes He´sce keÀjleer nQ peye efkeÀ efMeuHeer meye kegÀí peeveles ngS Yeer Gmes kesÀJeue He´efleoMe& kesÀ jÀHe cesb Fmlesceeue keÀjlee nw~ ceeOeJe efMeuHeer mes keÀnlee nw.

®eefj$enerve J³eefkeÌle nw~ . F&<³ee&ueg.12 ®eb[Jecee& keÀer keÀuHevee MeefkeÌle DeHeves HeefjJesMe mes GHej keÀerYeer veneR Gþleer~ jepee Üeje peye Gmes SkeÀ cebefoj keÀe ef®e$e yeveeves keÀe DeeosMe efo³ee peelee nw lees Jen jep³e ceW efmLele ceelebiesMJej cebefoj mes efceuelee. YeefJe<³e keÀer Heerefæ{³eeB DeeHekesÀ efJe<e³e ceW keÀneR ieuele OeejCee ve yeveeSB~“ Fmeer He´keÀej peveceeveme keÀer YeeJeveeDeeW keÀe [j efoKeeles ngS Jen SkeÀ otmejer peien jepee mes keÀnlee nwõ ’efMeuHeer keÀer Gve efceLegve cetefle&³eeW keÀes ueskeÀj He´pee ceW Ieesj Demeblees<e nw~ cenejepe ! He´pee keÀe SkeÀ Jeie& GvekeÀe yeefn<keÀej keÀjsiee~“ Fme He´keÀej %eele neslee nQ efkeÀ ®eb[Jecee& nþer mJeYeeJe keÀe.ob[ .peguelee SkeÀ ef®e$e yeveelee nw Deewj keÀnlee nw efkeÀ ³en Hegjeveer HejbHeje keÀes ner Deeies yeæ{eves keÀe SkeÀ He´³eeme nw~ Jen ef®e$e peye ³eMeesJece&ve keÀes Hemebo veneR Deelee lees Jen otmeje DeJemej ceeBielee nw~ ®eb[Jecee& kesÀ ceve ceW F<³ee& Deewj Üs<e keÀer YeeJevee meowJe yeveer jnleer nw~ Jen mJe³eb keÀes yeæ[e keÀueekeÀej mecePelee nw Deewj Dev³e keÀueekeÀejeW mes F&<³ee keÀer YeeJevee jKelee nw~ peye Gmes Helee ®euelee nw efkeÀ jepee Üeje veS cebefoj kesÀ efvecee&Ce keÀe keÀe³e& cesIejepe Deevebo keÀes efo³ee pee jne nw lees Jen Gme veS efMeuHeer ceW keÀefce³eeB {tB{keÀj Gmes veer®ee efoKeevee ®eenlee nw~ ³eneB lekeÀ efkeÀ cenejeveer Heg<Hee mes DeuekeÀe Deewj cesIejepe Deevebo kesÀ yeer®e DeJewOe mebyebOees keÀer yeele keÀjkesÀ jeveer keÀes GmekesÀ efJe©Oo Yeæ[keÀlee nw~ peye GmekeÀer yeele ³eneB Yeer veneR yeveleer lees Jen efMeuHeer Deewj GmekeÀer iegjÀ Helveer kesÀ yeer®e keÀer yeeleeW keÀes Yeer Gpeeiej keÀjlee nw~ ³eod³eeefHe Jen mJe³eb DeveskeÀeW DeHejeOe keÀjlee nw~ ³eneB ³en keÀnvee Gef®ele nesiee efkeÀ ®eb[Jecee& DeHeveer yegjeF&³eeW keÀes efíHeekeÀj Deewj otmejeW keÀer yegjeF³eeW keÀes Gpeeiej keÀj meceepe ceW mecceeve Heevee ®eenlee nw~ keÀefJe ceeOeJe Üeje peye GmekeÀer yegjeF& Gpeeiej keÀer peeleer nw Deewj Gme oemeer keÀes yegueeves keÀer yeele keÀer peeleer nw efpemekesÀ meeLe ®eb[Jecee& ves DeveweflekeÀ mebyebOe yevee³ee nw lees DeHeveer nej ceeve ueslee nw~ ®eb[Jecee& keÀe mJeYeeJe nþer nw~ Jen DeHeves GodosM³eesb keÀes He´eHle keÀjves kesÀ efueS efkeÀmeer Yeer efvecve mlej Hej Glejves mes veneR [jlee DeuekeÀe Deewj efMeuHeer kesÀ mebyeOe keÀer yeeleW GmekesÀ Fmeer ®eefj$e keÀes mHe<ì keÀjleer nQ~ GmekesÀ ®eefj$e keÀer yeele keÀjles ngS jepekeÀefJe ceeOeJe cesIejepe efMeuHeer mes keÀnlee nw ’ legce ®eb[Jecee& keÀe mJeYeeJe veneR peeveles~ Jen F&<³ee& Deewj Üs<e mes Heeieue nes jne nw ~ efkeÀmeer Yeer veer®elee Hej GleejÀ nes mekeÀlee nw~“ ®eb[Jecee& ®eefj$enerve J³eefkeÌle nw~ leerve megboj Heeflve³eeW kesÀ yeeo Yeer SkeÀ oemeer kesÀ He´efle DeeMekeÌle nesvee GmekeÀer ®eefj$enervelee keÀes ner mHe<ì keÀjlee nw~ Jen DeHeves GodosM³eeW keÀes He´eHle keÀjves kesÀ efueS meece-oece. keÀneR Ssmee lees veneR nesiee efkeÀ YeefJe<³e ceW DeeHekeÀe veece FvneR cetefle&³eeW kesÀ keÀejCe eflejmkeÀej Deewj keÀuebkeÀ keÀe efJe<e³e yevesiee? cenejepe.Yeso nj He´keÀej keÀe Ghee³e keÀjlee nw~ cebefoj efvecee&Ce kesÀ keÀe³e& ceW ©keÀeJeì [euevesJeeues peye GmekesÀ meYeer Ghee³e DemeHeÀue nes peeles neQ lees Jen ³eMeeJece&ve keÀes veweflekeÀlee kesÀ DeJecetu³eve Deewj YeefJe<³e ceW ’cenejepe.

nesles nw.keÀneR lees Jeeke̳e yengle ner íesìs Deewj keÀLeesHekeÀLeve Fleves mejue efkeÀ SkeÀ Yeer MewoeW keÀer DeefOekeÀlee veneR efoKeeF& osleer DeLeJee nce keÀnW efkeÀ Gve mebJeeoeW ceW mes ³eefo SkeÀYeer Meyo efvekeÀeue oW lees mebJeeo keÀer leejlec³elee meceeHle nes peeSieer~ ceeOeJe Deewj DeuekeÀe kesÀ SkeÀ mebJeeo keÀe GoenjCe ³eneB oMe&veer³e nwceeOeJe .... DekeÀuee Deeefo meYeer kesÀ mebJeeoes ceW ieYeerjlee Deewj leke&À³egkeÌlelee leLee OeejeHe´Jeen Hee³ee peelee nw~ 4. SkeÀeble ceW~ DeekeÀHes keÀesF& DeeHeeflle nw? ..’Mejerj Hej Deeke´ÀceCe keÀjves mes kesÀJeue neæ[ .. mJeeYeeefJekeÀ Deewj jes®ekeÀ nw~ mejuelee kesÀ meeLe meeLe YeeJeeW keÀes mebJenve keÀjves keÀer #ecelee Yeer Fme veeìkeÀ keÀer Yee<ee ceW efoKeeF& osleer nQ~ yeesue .... Fme SkeÀeble ceW. ceeOeJe..Fleveer jele keÀes..ceeme ner Deenle. ®eb[Jecee&.neB~ ceeOeJe .yeeue keÀer mejue mJeeYeeefJekeÀ Yee<ee mes ueskeÀj mebmke=Àle kesÀ MeyoeW lekeÀ keÀe He´³eesie Fmecesb efceuelee nw~ He´mlej Kepeg&jJeen. He´efleoMe& Deeefo Meyo mebmke=Àle mes ner efueS ie³es nw~ ueeskeÀ He´®eefuele cegneJejs SJeb ueeskeÀesefkeÌle³eeB Yeer FmeceW oMe&veer³e nw~ pewmee efkeÀ ³eMeesJece&ve SkeÀ peien keÀnlee nw ...1 Yee<ee He´mlegle veeìkeÀ keÀer Yee<ee Del³bele mejue.2 mebJeeo ³eespevee He´mlegle veeìkeÀ kesÀ mebJeeoeW ceW mejuelee meJe&$e efoKeeF& osleer nw~ uesKekeÀ ves Hee$e SJeb HeefjefmLeefle³eeW kesÀ DevegketÀue mebJeeoeW keÀer j®evee keÀer nw~ veeìkeÀ keÀer Jeeke̳ej®evee keÀe ©He mebef#eHle Deewj YeeJeieebYeer³e& ³egkeÌle nw~ FmeceW J³eLe& keÀe efJemleej keÀneR veneR efkeÀ³ee ie³ee nw~ keÀneR. Hej ®eefj$e Hej Deeke´ÀceCe mes Deelcee Deenle nesleer nw~“ þerkeÀ Fmeer He´keÀej cegneJejeW keÀe He´³eesie Yeer FmeceW osKee pee mekeÀlee nw~ pewmee efkeÀ ceeOeJe efMeuHeer keÀe ye®eeJe keÀjles ngS SkeÀ mLeeve Hej keÀnlee nw . efMeuHeer.Fleveer jele keÀes .11 Jeer Meleeyoer keÀer SkeÀ SsefleneefmekeÀ SJeb menm³eelcekeÀ Ieìvee Hej DeeOeeefjle nw~ efHeÀj Yeer FmekeÀer Yee<ee Hee$eeW kesÀ DevegketÀue nw~ veeìkeÀ kessÀ He´cegKe Hee$e ³eMeesJece&ve.13 4 efMeuHe ³eespevee SJeb jbieceb®eer³elee `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìkeÀ efpeme He´keÀej YeeJe HeLe kesÀ Oejeleue Hej meceepe keÀer SkeÀ ve³ee mebosMe oslee nw~ Gmeer He´keÀej GmekeÀe efMeuHe Yeer efJeefMe<ìlee keÀe Heefj®ee³ekeÀ nw~ veeìkeÀ keÀer Yee<ee oMe&keÀeW lekeÀ DeHeves YeeJeeW keÀes mecHe´sef<ele keÀjves ceW HetCe&leë meceLe& nw~ He´mlegle veeìkeÀ keÀer keÀLeeJemleg 10Jeer .`nceceW mes keÀesF& otOe keÀe Oeguee veneR nw~“ 4.ne@b..? DeuekeÀe .DeeHe ³eneB? DeuekeÀe .

.³eefo DeeHe veneR yelee³eWies lees GvnW %eele kewÀmee nesiee? Fme He´keÀej keÀer mejue mebJeeo kesÀ keÀejCe ner veeìkeÀ keÀer jes®ekeÀlee DeÐeeble yeveer jnleer nw~ 4. cebefoj keÀer yeenjer efoJeejeW Hej ceQ peerJeve keÀes meebmeeefjkeÀlee keÀes GmekeÀer Hetjer meceie´lee mes DebefkeÀle keÀjvee ®eenlee nt~ yeenjer efoJeejeW Hej menme´eW He´efleYeeSB neWieer – osJeer..cenejepe! jefle.’DeYeer ceQ kesÀJeue Flevee ner keÀn mekeÀlee nBt efkeÀ Ssmes cebefojeW keÀe efvecee&Ce nes pees efMeuHe keÀuee keÀer ¢<ì mes DeefÜleer³e neW Deewj efpeveceW peerJeve keÀe He´l³eskeÀ Henuet Hetjer meHe´eCelee mes DebefkeÀle nes~ DeLe&. ke̳ee veneR nesiee cenejepe?“ þerkeÀ Fmeer He´keÀej cebefoj kesÀ ceO³e ceW keÀeceele& ceveg<³e keÀer DeveskeÀeW cetefle&³ee@b mLeeefHele keÀer ieF& nw~ ³eneB efMeuHeer keÀnlee nw. neefLe³eeW keÀer ueæ[eF&. He´eLe&vee kesÀ ¢M³e.. keÀece. cenejepe keÀes ceeuetce nw? DeuekeÀe – Mee³eo veneR~ ceeOeJe – Deewj cenejeveer Heg<Hee keÀes? DeuekeÀe – Mee³eo GvnW Yeer veneR~ ceeOeJe .³eefo GvnW %eele nes ie³ee lees? DeuekeÀe . MbekeÀj Mes<e ves DeHeves uebyes ef®ebleve – ceveve kesÀ yeeo meebmeeefjkeÀ cee³ee Deewj cees#e kesÀ mebIe<eex keÀes veS {bie mes He´mlegle efkeÀ³ee nw~ Fme veeìkeÀ ces veeì³e meeOevee keÀer leueeMe nw – mel³e keÀer Keespe~ meYeer J³eefkeÌle³eeW kesÀ peerJeve ceW ceesn keÀe #eCe GHeefmLele neslee nw~ He´mlegle veeìkeÀ ceW uesKekeÀ ³en efme× keÀjvee ®eenlee nw efkeÀ mebmeej mes iegpej keÀj ner meebmeeefjkeÀlee mes cegefkeÌle efceue mekeÀleer nw~ pees J³eefkeÌle mebmeej kesÀ megKe – ogKe keÀes Yeesies efyevee ner Heuee³eve keÀj peelee nw Jen SkeÀ He´keÀej keÀer keÀe³ejlee nw~ Fme mebyebOe ceW cebefoj yeveeves kesÀ DeHeves GodosM³e keÀes mHe<ì keÀjles ngS ³eMeesJece&ve keÀnles nQ .’ cenejepe.ceQ efyevee efn®ekeÀ kesÀ Gve meYeer ¢M³eeW keÀes DebefkeÀle keÀj@bÀiee efpevnW ceveg<³e efvepeer peerJeve ceW peerlee nw Hej yeenj efpevekeÀe efJejesOe keÀjlee nw . ve=l³e. Oece&... keÀece ke´Àer[e ceveg<³e peerJeve keÀer meyemes ienjer efmLeleer³eeB nw~ YetKe kesÀ yeeo keÀece ner peerJeve keÀe meyemes yeæ[e DeekeÀ<e&Ce nw~ SkeÀ keÀe mebyebOe DeefmlelJe mes nw lees otmejs keÀe peerves mes ~ . Jeerj ³ees×eDeeW keÀer HebefkeÌle...3 KepegjeneW keÀe efMeuHeer veeìkeÀ keÀe GodosM³e DeeOegefvekeÀ efnboer meeefnl³e kesÀ He´efme× veeìkeÀkeÀej `MebkeÀj Mes<e' Üeje efueefKele ` Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Meer<e&keÀ veeìkeÀ He´l³e#e DeLeJee DeHe´l³e#e ©He ces ceesn kesÀ #eCe keÀes peerleves kesÀ ceeie& keÀer leueeMe nw~ SsefleneefmekeÀ keÀLeeJemleg Hej DeeOeeefjle ³en SkeÀ Ssmee veeìkeÀ nw pees keÀueelcekeÀ DeefYeJ³eefkeÌle kesÀ ceeO³ece mes nceW Gme peerJeve DeeoMe& keÀer Deesj ues peelee nw peneB J³eefkeÌle DeO³eeeflcekeÀ ³eesie OeejCe keÀj ueslee nw~ [e@.14 ceeOeJe – cegPes ke̳ee DeeHeeflle nes mekeÀleer nw~ Jewmes DeeHeeflle keÀjves keÀe DeefOekeÀej Yeer cegPes keÀneB nw. osJelee... ce=ie³ee. ceuueeW keÀer ueæ[eF&. cees#e meye keÀes SkeÀ meeLe ³egefle nes ~ Ssmee cetefle& efJeOeeve nes pees ceeveJeer³e ceesn mes met$e keÀes leesæ[ os~“ ³eneB uesKekeÀ keÀe ceevevee nw efkeÀ pevemebK³ee keÀe DeefOekeÀebMe Yeeie ³eewveekeÀ<e&Ce ceW peerlee nw~ yengle keÀce ueesie Ssmes nQ pees peerJeve keÀes keÀe³eekeÀuHe ceevekeÀj F&MJej kesÀ He´efle meceefHe&le YeeJe mes peerless nw~ Kepegjenes ceW yevee³ee ie³ee cebefoj Fmeer efJe®eejOeeje keÀes mLeeefHele keÀjlee nw~ cebefoj keÀe yeenjer Yeeie peerJeve keÀer meebmeeefjkeÀlee keÀes yeæ[s ner DeekeÀ<e&keÀ {bie mes DeefYeJ³ekeÌle keÀjlee nw~ FmekesÀ yeenjer Yeeie keÀer ®e®ee& keÀjlee ngDee efMeuHeer ³eMeesJece&ve mes keÀnlee nw .

efJe<Ceg keÀer ueerueeDeeW keÀe ef®e$eCe nw~ ³eneB Mejerj keÀce nw~ ³en nceejs ceve keÀer DeJemLee nw.. Jener yeele veeìkeÀkeÀej Yeer keÀnvee ®eenlee nw~ Deblej kesÀJeue ³en nw efkeÀ KepegjeneW keÀe cebefoj mLetue He´mlej Keb[es ceW {eueer ieF& YebefieceeDeeW mes DeHeveer yeele keÀnele nw. peye nce mebmeej mes nìkeÀj He´Yeg kesÀ ueerueece³e peiele ceW HengB®e peeles nw – peneB He´sce nw.yeeueefJeJeen leLee Deveceesue efJeJeen keÀe nsceJeleer keÀe efJeJeen cee$e ®eewon Je<e& keÀer Gce´ ceW nes peeve yeeueefJeJeen keÀer $eemeoer keÀes DeefYeJ³ekeÌle keÀjlee nw lees otmejer lejHeÀ 75 Je<e& kesÀ HegjÀ<e keÀe efJeJeen 16 Je<ex keÀer ³egJeleer mes nes peevee Devecesue efJeJeen keÀer mecem³ee keÀes Gþelee nw~ lelkeÀeueerve HeefjefmLeefle³eeW kesÀ Devegmeej Fme He´keÀej keÀer yeeleW meeleev³e Leer~ ³eneB uesKekeÀ jepekeÀefJe ceeOeJe mes keÀnueJeelee nw GmekeÀer DeeBKeeW ceW Deeceb$eCe Lee SkeÀ efvejern ³ee®ekeÀ keÀer ceeBie Leer ... MebkeÀj Mes<e ves Fme veeìkeÀ kesÀ ceeO³ece mes Gþeves keÀe He´³eeme efkeÀ³ee nw Deewj Jen mecem³ee nw.15 ³eneB nce keÀn mekeÀles nQ efkeÀ Kepegjenes keÀe ³en cebefoj DeHeveer keÀuee kesÀ ceeO³ece mes ceeveJe peerJeve ceW nesvesJeeues cees#e kesÀ Deevebo keÀe jnm³e yeleevesJeeuee SkeÀ meHeÀue He´³eeme nw~ Fme mebyebOe ceW [e@.. vej veeje³eCe je³e efueKeles nw efkeÀ ’ MebkeÀj Mes<e keÀe Kepegjenes keÀe efMeuHeer cebefoj keÀnvee ®eenlee nw. GmekeÀer cegêeDeeW ceW Gllespevee Leer~ 75 Je<e& keÀer Gce´ kesÀ Dee®ee³e& ves <ees[Meer mes efJeJeen efkeÀ³ee Ssmes ceW ³eefo Jen DeHeves veweflekeÀ cetu³eeW mes nìer lees Gmeves keÀesF& DeHejeOe veneR efkeÀ³ee~“ uesKekeÀ ³eneB Devecesue efJeJeen keÀer ef®eef$ele keÀjvee ®eenlee nw~ efMeuHeer keÀer efJeJe<elee DeLeJee nsceJeleer keÀer oefcele F®íeDeeW keÀe DeveweflekeÀ ©He OeejCe keÀj uesvee Devecesue efJeJeeneW keÀer HeefjCeefle nw~ nsceJeleer ves DeHeveer veweflekeÀlee keÀes lees leesæ[e uesefkeÀve ³en ìtìve meceepe kesÀ OJemle peerJeve cetu³eeW keÀer ìtìve nw efpemekesÀ meeLe meceepe keÀYeer v³ee³e veneR keÀjlee nQ~ Fme He´keÀej uesKekeÀ meceepe keÀer SkeÀ iebYeerj mecem³ee keÀes Gþeles ngS ³en Yeer mHe<ì keÀjvee ®eenlee nw efkeÀ He´l³eskeÀ keÀueekeÀej DeHeves ³egie keÀer osve neslee nw~ cesIejepe efMeuHeer Üeje DeHeves keÀeuHeefvekeÀ cebefoj kesÀe ³eMeesJece&ve keÀer mene³elee mes ³eLeeLe& ©He He´oeve keÀjlee ceesn kesÀ #eCe keÀes He´keÀì keÀjves pewmee nw~ uesKekeÀ `keÀece' keÀes peerJeve keÀe He´eke=ÀeflekeÀ SJeb DeeJeM³ekeÀ Debie ceevelee nw~ efpeme jen mes iegpejles ngS ner J³eefkeÌle mel³e keÀes Hen®eeve mekeÀlee nw~ ceesn kesÀ #eCe meW otj Yeeievee Deewj Gmes DeveweflekeÀ keÀjej osvee J³eefkeÌle keÀer Heuee³eveJeeefo³ee keÀer keÀner peeSieer~ . DeueewefkeÀkeÀ meewo³e& nw~ Fme cebefoj keÀer keÀeceemekeÌle cetefle&³eeW keÀes osKekeÀj meeceev³e J³eefkeÌle meebmeeefjkeÀ ceesn – cee³ee ceW Kees peeSiee uesefkeÀve pees Fvnbs leìmLe YeeJe mes osKelee ngDee Deeies yeæ{siee Jen ieYe&ie=n ceW mLeeefHele JewkegbÀþsMJej keÀer cetefle& kesÀ meeLe SkeÀekeÀej nes peeSiee~ me®®eeF& ³en nw efkeÀ. Fme cebefoj kesÀ ceeO³ece mes ³eMeesJece&ve SkeÀ Ssmes DeO³eelce keÀes mLeeefHele keÀjvee ®eenlee nw efkeÀ pees kesÀJeue JeeCeer lekeÀ ner meerefcele ve jns yeefukeÀ ceeveJe kesÀ Dee®ejCe Deewj Debie yeve peeS~ ceeOeJe kesÀ Devegmeej ’Kepeg&jJeen keÀer ³es efceLegve He´eflecee³eW Deepe kesÀ efueS ner veneR Jejved YeefJe<³e ceW Yeer ®esleeJeveer keÀe keÀece keÀjWieer~“ meceepe keÀer SkeÀ otmejer mecem³ee keÀes Yeer [e@. ®egHe jnkeÀj Deewj veeìkeÀkeÀej keÀer yeele peerJeble ®eefj$eeW kesÀ ceeO³ece mes DeefYeJ³ekeÌle nesleer nw~“ Kepegjenes keÀe efMeuHeer Meer<e&keÀ veeìkeÀ ceW cebefoj keÀer HeefjkeÀuHevee keÀe meeceev³e peveceeveme Üeje efJejesOe Yeer efkeÀ³ee peelee nw~ keÀece ke´Àeræ[e ceW ueerve cetefle&³eeB DeMueeruelee Deewj mebmkeÀej nervelee keÀes He´keÀì keÀjleer nQ~ meceepe ceW FvekeÀe efJejesOe neslee nw~ Oece& mes pegæ[s ueesieeW ceW MbekeÀe GlHevve nesleer nw uesefkeÀve ³eMeesJece&ve ceeOeJe Deewj efMeuHeer ³es leerveeW keÀe efJejesOe keÀjles nQ~ DeHeves oMe&ve keÀes mHe<ì keÀjles ngS Deewj cebefoj kesÀ GodosM³e keÀes DeefYeJ³ekeÌle keÀjles ngS efMeuHeer Oece&iegjÀ mes keÀnlee nw – ceQves Gme cebefoj ceW SkeÀ ©HekeÀ keÀer j®evee keÀer nw~ FmekesÀ yeenjer Yeeie keÀer j®evee nceejs Mejerj keÀer YeeBefle nw~ peye ceveg<³e keÀe ceve yeenjer mebmeej mes nìkeÀj Yeerlej keÀer Deesj PeeBkeÀves ueielee nw lees Gmes He´Yeg keÀer ueerueeDeeW keÀer PeuekeÀ DeHeves ner Yeerlejer Yeeie meW keÀe³ee MeefkeÌle keÀe ef®e$eCe keÀjvesJeeueer cetefle&³eeB vener nw.

keÀefleHe³e meerceeDeesb kesÀ yeeJepeto keÀeJ³elJe Deewj ¢MelJe kesÀ mecevJe³e keÀe efveJee&n keÀjves keÀer meHeÀue ®es<ìe efpeleveer Fme veeì³e j®evee ceW ngF& efoKeleer nw... Oece&. Deewj cees#e ces keÀece keÀe mLeeve cees#e mes Henues nw Deewj cees#e keÀe Debeflece ` Kepegjenes keÀe efMeuHeer' veeìkeÀ efvejblej mebmeej Hej neJeer nesvesJeeues `ceesn keÀe #eCe' oMe&ve mebIe<e& keÀes ueskeÀj GHeefmLele ngDee nw~ keÀnves keÀe DeeMe³e ³en nw efkeÀ `ceesn keÀe #eCe' ner ceeveJe keÀes HeleveesvcegKeer yeveelee nw Deewj `ceesn keÀe #eCe' ner ceeveJe keÀes TOJe&cegKeer~ FvneR #eCeeW kesÀ Gleej -®e{eJe ceW ceesn Deewj cees#e kesÀ ceeie& keÀe jnm³e efíHee nw efpemes J³ekeÌle keÀjvee ner veeìkeÀkeÀej keÀe ue#³e nwb~ MebkeÀj Mes<e keÀe veeìkeÀ `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' Kepegjenes kesÀ cebefoj kesÀ mLeeHel³e kesÀ oMe&ve keÀer mecHe´ef<ele keÀjlee nw~ Kepegjenes keÀe ³en cebefoj DeHeves mLeeHel³e kesÀ ceeO³ece mes ceveg<³e peerJeve ces nesves .5 ceesn Deewj cees#e kesÀ mebIe<e& keÀe ef®e$eCe `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' veeìkeÀ veeìkeÀkeÀej [e@. Deewj HeeB®e ceW ³eMeesJece&ve keÀe jepecenue efoKee³ee ie³ee nw..4 jbieceb®eer³elee `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' veeìkeÀ íë ¢M³eeW ces efJeYeepele nw~ efpemeceW kesÀJeue oes He´keÀej keÀer ceb®e meppee keÀer keÀuHevee keÀer ieF& nw~ Fme veeìkeÀ ceW He´Lece ¢M³e jepe ojyeej keÀe nw Deewj otmeje cesIejepe Deevebo efMeuHeer keÀe Iej peneB DeuekeÀe efMeuHeer mes efceueleer nw~ ceeOeJe efMeuHeer keÀes efveceb$eCe osles nQ Deewj ³eMeesJece&ve. leerve. keÀece. Deewj íë ceW efMeuHeer keÀer cetefle&Meeuee efoKeeF& ieF& nw~ Fme He´keÀej nce keÀn mekeÀles nw efkeÀ ³en veeìkeÀ oes efnmmeeceW ceW . MebkeÀj Mes<e kesÀ uebyes ef®ebleve Deewj ceceve keÀer GHepe nw~ GvneWves He´mlegle veeìkeÀ ceW iebYeerj oMe&ve keÀes HeeþkeÀeW kesÀ meeceves jKee nw~ He´e®eerve keÀeue mes mebmeej ceW nesvesJeeues cee³ee Deewj ceesn kesÀ mebIe<e& keÀes veS {bie mes He´mlegle keÀjves keÀe veeìkeÀkeÀej ves meHeÀue He´³eeme efkeÀ³ee nw ~ ueeKe keÀesefMeMeeW kesÀ yeeo Yeer mebmeej ceW keÀece YeeJevee yeveer jner nQ~ He´e®eerve keÀeue mes ner ceveg<³e keÀer mekeÀece Deewj efve<keÀece He´Je=eflle³eeB SkeÀ ieefleMeerue YeeJe yevekeÀj mLee³eer jner nQ~ DeLe&. OJeefve ³eespevee. osMekeÀeue Deewj JeeleeJejCe mes pegæ[e jbieceb®e. lees ¢M³e mebK³ee oes. mebieerleelcekeÀlee Deeefo veeìkeÀ kesÀ meYeer lelJeeW keÀe meb³eespeve `Kegpejenes keÀe efMeuHeer' ves yeæ[s ner megboj ©He ceW efoKeeF& oslee nw~ veeìkeÀ keÀer ueeskeÀefHe´³elee Deewj GmekeÀe meHeÀue ceb®eve leLee oMe&keÀesb keÀes efjPee uesves keÀer MeefkeÌle Deeefo kesÀ He´cegKe keÀejCe GmekesÀ veeìkeÀer³e lelJe ner nw~ 4.³eMeesJece&ve keÀe jepe ojyeej Deewj efMeuHeer keÀer cetefle&Meeuee ceW mebHevve neslee nw~ veeìkeÀ ceW kegÀue Deeþ Hee$e nw~ efpeveceW 6 HegjÀ<e Hee$e Deewj 2 ceefnuee Hee$e nw~ Jewmes ®e®ee& lees Dev³e Hee$eeW keÀer Yeer keÀer ieF& nw uesefkeÀve Jes ceb®e Hej veneR Deeles~ veeìkeÀ ceW ¢M³e He´keÀeMe Deewj OJeefve ³eespevee Yeer keÀer ieF& nw~ efMeuHeer keÀer ísveer peye ®eueleer nw leye efMeuHeer levce³elee keÀe DevegYeJe keÀjlee nw~ Jen Gme keÀe³e& ceW Flevee ueerve nes peelee nw efkeÀ DeuekeÀe pewmeer megbojer Yeer Gmes efJe®eefuele veneR keÀj Heeleer ~ ¢M³e HeefjJele&ve kesÀ efueS He´keÀeMe ³eespevee keÀer mene³elee Yeer ???? nw ~ Fme veeìkeÀ keÀer jbiecbe®eer³elee kesÀ mebyebOe ceW Þeer vejveeje³eCe je³e ves efueKee nw efkeÀ.` veeìkeÀ keÀer J³eeK³ee keÀer meYeeJeveeSB Demeerefcele veneR nw' uesefkeÀve Jemleg kesÀ Keb[ efJeMes<e Hej efveosMekeÀer³e He´YeeJe [euekeÀj veeìkeÀ kesÀ mJe©He ceW efJeefYevve He´mlegefle³eeW kesÀ oewjeve HeefjJele&ve uee³ee pee mekeÀlee nw~ . DeuekeÀe leLee efMeuHeer kesÀ mebyebOeer keÀer Hejer#ee uesves peeles nw~ ¢M³e mebK³ee SkeÀ.. Gleveer Dev³e ke=Àefle ceW vener~“ Fme He´keÀej ³en keÀnvee Gef®ele nesiee efkeÀ He´mlegle veeìkeÀ keÀe efMeuHe He#e DeHeves meYeer lelJeeW kesÀ meeLe efJeÐeceeve nw~ Yee<ee keÀer iebYeerjlee. ®eej.16 4. efMeuHeer keÀe Iej peneB DeuekeÀe efMeuHeer mes efceueleer nw~ ceeOeJe efMeuHeer keÀes efveceb$eCe osles nQ Deewj ³eMeesJece&ve.

vejveeje³eCe je³e keÀe ceevevee nw efkeÀ ’MebkeÀj Mes<e keÀe Kepegjenes keÀe efMeuHeer cebefoj kesÀ mLeeHel³e kesÀ oMe&ve keÀes veeìkeÀ kesÀ ceeO³ece mes mecHe´sef<ele keÀjlee nw ~ pees yeele Kegpejenes keÀe cebefoj keÀnvee ®eenlee nw JeneR yeele veeìkeÀkeÀej Yeer keÀnvee ®eenlee nQ~ Deblej kesÀJeue ³en nw efkeÀ Kepegjenes keÀe cebefoj mLetue He´mlej ceW {eueer ieF& YebefieceeDeeW mes DeHeveer yeele keÀnlee nw~ ®egHe jnkeÀj Deewj veeìkeÀkeÀej keÀer yeele peerJeble ®eefj$eeW kesÀ ceeO³ece mes DeefYeJ³ekeÌle nesleer nw~“ `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' SkeÀ efJeJeeoemHeo efJe<e³e keÀes ceveesefJe%eeve Deewj mebJesovee kesÀ mlej Hej SkeÀ He´YeeJeMeeueer veeìkeÀer³e ©He ceW He´mlegle keÀjlee nw~ `Kepegjenes kesÀ cebefojeW keÀer efYeeflle³eeW Hej Kegoer cetefle&³eeB. MebkeÀj Mes<e ves Fme mJeHve He´mebie Üeje kegÀMeueleeHetJe&keÀ Kepegjenes kesÀ cebefoj kesÀ efvecee&Ce keÀer He=<þYetefce Deewj efJeMJemeveer³e DeeOeej lew³eej efkeÀ³ee nw~ efMeuHeer keÀer Keespe nesleer nw~ `ceesn kesÀ #eCe' Üeje ceeveJeer³e Heleve keÀer Heeræ[e keÀes PesuevesJeeuee ieg© Helveer kesÀ meeLe ceesn keÀe #eCe Yeesiee ngDee kegÀMeue efMeuHeer cesIejepe Deevebo efceuelee nw. GmekeÀer Yeer YeeJeveeSB nw.17 Jeeues cees#e kesÀ Deevebo kesÀ jnm³e keÀes mHe<ì keÀjves keÀe HetCe& He´³elve keÀjlee nw~ [e@. meewo³e&. Þe=bieeefjkeÀ Deewj DeeO³eeeflcekeÀ efJe<e³eeW keÀes SkeÀ meeLe cetle& keÀjves kesÀ keÀejCe meowJe efJeJeeo keÀe efJe<e³e jner nQ~ oMe&keÀeW kesÀ ceefmle<keÀ ceW Jes DeHeves DeodYegle peerJeve oMe&ve mes efJe®eej Deeueesæ[ve GlHevve keÀjleer nw~ veeìkeÀ keÀer keÀLeeJemleg Kepegjenes keÀer cetefle&³eeW Deewj cebefojes kesÀ efvecee&lee jepee ³eMeesJece&ve Deewj efMeuHeer kesÀ peerJeve keÀes íë ¢M³eeW ceW He´mlegle keÀjleer nw~ ³eMeesJece&ve SkeÀ jele meHevee osKelee nw efkeÀ GmekesÀ JebMe keÀer DeefOe<þe$eer nsceJeleer ves GmekesÀ Heeme He®®eerme cebefoj yeveJeeves keÀer F®íe J³ekeÌle keÀer Leer~ ³egJee DeJemLee ceW `ceesn kesÀ #eCe' Üeje nessvesJeeues ceeveJeer³e Heleve keÀer Heeræ[e keÀes DeHeves JebMe keÀer DeefOe<þe$eer nsceJeleer kesÀ peerJeve mes DevegYeJe keÀjves kesÀ lJeefjle yeeo ³eMeesJece&ve `ceesn kesÀ #eCe' keÀe mceejkeÀ Keæ[e keÀjves keÀe mebkeÀuHe keÀjlee nQ veeìkeÀkeÀej [eB. GmeceW Yeer meeceev³e ceveg<³e keÀe Ëo³e nw~ Jen efMeuHeer mes He´sce keÀjves ueieleer nw~ efMeuHeer keÀer efveëmHe=nlee GmekesÀ YeeJe mebmeej keÀes kegÀ®eue osleer nw ~ [e@. JewYeJe leLee cecelJe keÀer cetefle& nw. Jen DeHeveer efMeuHekeÀuee kesÀ Üeje Fmes DeefYeJ³ekeÌle Yeer keÀjvee ®eenlee nw~ Jen He´e³eefM®ele kesÀ ©He ceW leìmLe SJeb SkeÀebkeÀer peerJeve ceW HengB®ekeÀj Þes<þ efMeuHe He´efleYee keÀes pevce osvee ®eenlee nw~ jepekegÀceejer DeuekeÀe keÀes He´efleoMe& kesÀ ©He ceW meeceves jKekeÀj efMeuHeer cebefoj keÀe Hetje efvecee&Ce keÀjlee nw~ efMeuHeer cesIejepe Deevebo Mejerj kesÀ Oejeleue mes GÀHej Gþ ®egkeÀe nw~ Gmeves Deelcee kesÀ Deevebo keÀes Hen®eevee nw~ Jen Heleve keÀer Heeræ[e keÀes keÀuee kesÀ ceeO³ece mes DeefYeJ³ekeÌle keÀjvee ®eenlee nw~ GmekeÀer SkeÀ yeeBn ces [jeJevee meHe& nw Deewj otmejer yeen ceW m$eer jnleer nw~ meHe& kesÀ obMe leLee m$eer kesÀ Deeefuebieve megKe keÀe Gmes efyeukegÀue Ye³e veneR nw~ GmekesÀ ®eefj$e keÀes ce=l³et leLee Þe=bieej keÀe mecevJe³e DeueewefkeÀkeÀ yevee oslee nw~ Jen DeO³eeeflcekeÀ TB®eeF& Hej Hen@gb®e ®egkeÀe nw~ Jen efJeosn Deewj ³eesieer HegjÀ<e nw~ FmeerefueS Jen He´efleoMe& jepekegÀceejer DeuekeÀe kesÀ He´sce He´mleeJe keÀes meefJeve³e DemJeerkeÀej keÀj oslee nw ke̳eeWefkeÀ GmekesÀ efueS meye mecemle mebmeej leLee mebmeej keÀer mecemle YeeweflekeÀ GHeueefyOe³eeB DevegHeeos³e nQ~ ceveg<³e peerJeve ceW DeO³eelcekeÀ efpelevee DeefveJee³e& Deewj mel³e nw Glevee ner Þe=bieej Deewj Yeesie Yeer~ peerJeve keÀes Yeesies efyevee GmekesÀ DeebleefjkeÀ ©HeeW kesÀ DevegYeJe kesÀ efyevee DeO³eelce lekeÀ Hen@gb®eeves keÀer keÀesefMeMe keÀjvee SkeÀ íue nw~ DeuekeÀe keÀuee kesÀ DeekeÀ<e&Ce mes ner efMeuHeer lekeÀ Hen@gb®e peeleer nw~ DeHeveer mJeYeeefJekeÀ ueppee l³eeie keÀj Jen efMeuHeer kesÀ meeceves He´efleoMe& kesÀ ©He ceW He´mlegle nesleer nw ~ Jen ³eewJeve. MebkeÀj Mes<e ves DeHeves mecHe´s<³e leLee ³egie -³egie kesÀ mel³e keÀes DeuekeÀe kesÀ mebJeeoes kesÀ ceeO³ece mes .

..`ceesn kesÀ #eCe' mes iegpejles ngS cees#e keÀe DevegYeJe~  .....`Kepegjenes keÀe efMeuHeer'~ `Kepegjenes keÀe efMeuHeer' keÀer SsefleneefmekeÀ keÀLeeJemleg [e@.³eneB YetKe ueieleer nw. oMe&keÀ ³ee HeeþkeÀ Gmemes GÀye pee³eW~ veeìkeÀkeÀej ves `Kegpejenes keÀe efMeuHeer' veeìkeÀ kesÀ ceeO³ece mes ³en mHe<ì keÀjves keÀe He´³eeme efkeÀ³ee nw efkeÀ He´l³eskeÀ keÀueekeÀej DeHeves ³egie keÀer osve neslee nw Deewj He´l³eskeÀ ceneve keÀueeke=Àefle ceW DeHeves ³egie keÀer Fleveer ienjer íeHe nesleer nw efkeÀ Gme ke=Àefle keÀes Gme ³egie keÀe meyemes DeefOekeÀ cetu³eJeeve Deewj He´ceeefCekeÀ SsefleneefmekeÀ HeefjHe$e keÀne pee mekeÀlee nw~ mebmeej keÀes ³egie...18 yengle ceeefce&keÀ ©He ceW He´mlegle efkeÀ³ee nw . mebHetCe& veeìkeÀ keÀer Deelcee jner nw . þerkeÀ nw..megKe keÀes Yeesies efyevee Gmes efvemmeej keÀnvee Heue³eeve nw~ efveie´n keÀer me®®eer keÀmeewìer mebmeej ner nw~ mebmeej mes YeeiekeÀj efveie´n keÀer yeele keÀjvee DeHeves DeeHe keÀes OeesKee osvee nw~ jepee ³eMeesJece&ve keÀer DeekeÀeb#ee nw efkeÀ ceveg<³e peerJeve keÀer mebHetCe&lee keÀe Ssmee cebefoj nes pees ceveg<³e keÀes `#eCe kesÀ ceesn' kesÀ Heleve mes me®else keÀj mekesÀ Deewj efMeuHeer kesÀ peerJeve keÀe keÀìg DevegYeJe ner Kepegjenes kesÀ Fve cebefojeW kesÀ efvecee&Ce keÀe keÀejCe yevee~ mebHetCe& veeìkeÀ ceveg<³e kesÀ Fme Heleve Deewj FmekesÀ GoelleerkeÀjCe keÀer oeMe&efvekeÀ J³eeK³ee nw~ veeìkeÀ ceW oMe&ve DeJeM³e nw Hej keÀneR Yeer Flevee yeesefPeue veneR nw efkeÀ.³egie mes meleevesJeeues `ceesn kesÀ #eCe' keÀes SsefleneefmekeÀ He=<þYetefce ceW æ{euekeÀj DeHeves ³egie keÀes meebmeeefjkeÀlee kesÀ `cees#e' keÀer Deesj Deie´mej keÀjeves keÀer veeìkeÀkeÀej keÀer meHeÀue ®es<ìe nw .. Mejerj leHelee nw~ FmeefueS efMeuHeer. ~ mebmeej yeæ[er keÀefþveeF& mes ítìlee nw~ ... DeO³eelce ítìles osj veneR ueieleer . MebkeÀj Mes<e kesÀ efueS ceeO³ece cee$e jner nw. cegPes Deveble J³eLee Yeesieleer nw – YeesietBieer – YeesietBieer~“ mebmeej ceW jnkeÀj ner meebmeeefjkeÀ DeekeÀ<e&CeeW keÀes Hejeefpele efkeÀ³ee pee mekeÀlee nw~ mebmeej kesÀ ogKe.’³en mebmeej lees keÀcepeesj ueesieeW keÀe nw~ efiejves –Gþves efHeÀj efiejves JeeueeW keÀe nw..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful