P. 1
Johannes Duns Scotus Opera Omnia Volume 4

Johannes Duns Scotus Opera Omnia Volume 4

|Views: 80|Likes:
Published by Linas Kondratas
Johannes Duns Scotus Opera Omnia Volume 4
Johannes Duns Scotus Opera Omnia Volume 4

More info:

Published by: Linas Kondratas on Dec 20, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/21/2014

pdf

text

original

JOHANNES

DUNS
SCOTUS
OPERA OMNIA IV
JOHANNES DUNS SCOTUS
OPERA
OMNIA
'^y
IV
O
1968
GEORG OLMS VERLAGSBUCHHANDLUNG
HILDESHEIM
Anmerkung des Verlages:
Die falsche Paginierung der Originalvorlage wurde beibehalten.
3
765'
1)7
Reprografischer Nachdruck der Ausgabe Lyon 1639
Printed in Germany
Herstellung: fotokop W. Weihert, Darmstadt
Best.-Nr. 5101854
lOANNIS^DVNS
S C O T I,
DOCTORIS SVBTILIS,
ORDINIS MINORVM,
In XII. libros Metaphyficorum Ariftotelis
E XP o s 1 T I o.
CVM SVMMARIIS, NOTIS ET SCHOLIIS
R. P. F. HvGONif Cavelli Hibcrni.
ITEM EIVSDEM DOCTORIS IN METAPHTSICAM
qutStionu Jubtilifimt.
Cum Annocationibus R. P. F. Mav r i t 1 1 d e P o rt v Hiberni.
^mhta in hac editione additit fitnt eiufdem 1>oSoru Jid/tilu ^uaShonej in Uhros decimum
O* duodecimum Meta^hyfica ,
antehac dejiderata,
TOMVS QVARTVS.
LVGDVNI.
Sumpti
busLAVRENTII DVR
A
ND.
^. 'DC. XX XIX.
CVM PRIVILEGIO REGIS.
*
•-*• -^-
-)-r.
CENS VRA
R. P. R LVCyE
WADDING I
H I B E R N I
de fequenti opere.
P V s hoc Scoti
ejfe
omncs admittum
,
nuUiii exprejte
negat
,
pfAter unum Thomam 'Dempflerum , etujcfHe
Dcmpfter.
de Scoti
amicum
, ^
coUegam , Matthmm Ferchium Veglen-
^^^^^^
fem , Ordinis Minorum Conuentualium , virum do- .
Fcrchius
cttpmum , mihiJpeBatipmum ,
qui eodem tempore^
scori cn.
"BononiA fcribebant, lUe vt factltus decltnaret quo-
°'*™-'<°-
rundam argumentum
,
ex hoc opere defumptum , cfuo
HtbemtfiiA
genti Scotum adfcrtbebant , opus non
ipfius Scott yjed Amonij
Andret. Aragontj
ejfe
contendtt , cm Ferchius
accefit.
Vterque nouA
fuA
ajfertionisfundamentum pofuit
in verbis Aragonij
,
ad operis
finem fubie-
^is. Stattm atque 'vterque prodijt , monui erudittftmum vtrum T. F. Hu-
gonem CaueUurn
,
quitunc emaculandi
, ^
terftus recudendi operis laborem
Jubibat.
Hocjiium tUe protultt iudicium
, ^
operi inter alia
prAJixit \
tn eo
tamen lapfus ,
quod Ferchium priiis
Jcripftjfe , ^
huncJecutum ajferat Dem-
pfterum yprior entm
fcrtpfit
Dempfterus
,
quippe quem eo tpjb loco Ferchtus
ex i!io opufculo teftem compeUat.
Scoti opcr. Tom. I V. IVDI
I V D I C I V M
R. P. CAVELLI.
T^TERVM quia author quidam, vir alioquin vndcquaquc
dodiflimus, cx quibufdam vcrbis ad calccm huius operis po-
fitis, indudus, afTeruic, & apcrtc fcripficnon Scocum, fed An-
conium Andream , eius auchorem cxcicifre
9
quod & ipfum fe-
cucus affirmac quidam Scoco- Bricannus. Nos ad dcfenfioncm
rerum noftrarum impuI{i,opcra?precium eflc duximus,hunc
crrorem profundiuseruerc, &aperta vcricace conuellere,nc vlcerius fc dilacct
ad aliorum grauium virorum
, & dodorum minus dignam arttimationcm
, &
pr^iudicium veritatis. Conabftnur icaque apertis vencacis argumencis, ac vi-
rorum grauium ceftimoniis oftenderc , didum opus genuinum ciOrc Scoti noftri
fGecum,ornatum tamen, & illuftratum a clariftimo eius difcipulo Anconio An-
drea. Ac in primis ex ipfomec Scoco , cuius in hocteftimonium reliquis omni-
bus prxfercndum eft. Is igicur in qua^ftionibus Mecaphyficalibus, quas ab ipfo
confcriptas nemo ncgatjlib.y.quxft.i.ad i. in oppofitum, quo probacur accidcns
eflrentialiter inhxrerc, feu inhxrcntiam cflc dc cius efTentia, quia Ariftot. 7. Mc-
taphyf tcxt. 15. videcur dicerc accidens cffc cns, ficuc non fcibile dicicur fcibilc.
Refpondcc Scocus his verbis : tUud exemplum corrtgitur
fer
paragraphum
fiquentem,
Jiciit expofiti
textum
, <unde exemplum quodlibet aliquid 'veritatii
infinuat, Exponit au-
tem in cexc.15. cicaco
,
quomodo non fcibilecftfcibile fccundum quid^ non fim-
pIicicer,quatenusfcihcctfciturnon fciri,fcu non pofTcfciri. Etparitas ftac in
hoc, quod ficuc fcibilc per fc piimo eft calc, & non fcibile non primo cft calc;
fic fubftancia primo cft ens , & habec fuum quod quid, & aecidens poftcrius , fcu
non xqueprimo. Sed fimilicudonon cft in co, quod ficut non fcibile cft tan-
tum fccundum quid fcibilc, fic accidcns eft tantum fecundum quid cns, fcu a^qui-
uoce cum fubftantia
;
quia accidcns cft cns fimplicitcr , & vniuocc cum fubftan-
tia, ctfi non a;quc primo ac ipfa.
Itcm quasft. 7. §.Dico ergo quod. ad locum Ariftoc. 7. Mctaphyf. tcxt. 39. quo
(\izAcn wxAcmx quod quid
efi
non cfreidcmcum co cuius cft. ^are^mc^ukyex-
po/ttionem textus in
glojft iuxta textum. Quasfiui in hoc opcrc cundcm tcx-
tum , & inucni quod benc rcm cxplicat: & in notabili adiun^bo
,
quod vocat
glojfam iuxta textum
, cxponit Philofophum rcfucanccm Socratii iunioris para-
bolam
{
quam ipfe vocat fabulam
)
qui aufcrcbat maccriam a fpccic , & qui-
dicacc, afTcrcns parccs non cffc dc quiditatc hominis , ficut ncc xi dc quidi-
tacc circuli.
Itcm
,
qua^ft. 19. ciufdcm libri 7. ad i. quo probatur conccptum Gcncris non
cffe alium a conccptu Spccici
,
quia Ariftot. ibi tcxt.43. ait, Gcnus nihil cffc, prx-
lcr cas
,
qux funt Gcncris Spccics. Rcfpondct diccns : addit
autfi
efi^ efi
quidem
ludicium.
nftmdtertAi ts* exentflificAt
de '^ce 3 ^
illud membrum
efi
i/erumi pro quo exempJum
adducitur,
f^
oportet intelligi admanifellandum quodfingulare in re corresfondet conceptui
communi Genertifificut expofiiumfuit
legendo textum. Locus ifte, ad qucm fc rcmit-
cir, cft in hoc opcrc ad tcxtum iam allcgatum , in quo optimc cxplicat quomo-
do Gcnus fc habet vt matcria, quia dctcrminatur per diffcrcntias
, & quomo-
do vox
,
quz cft gcnus , (it quafi matcria, quam difFcrcntia: additx contrahunt
ad fpccics.
Itcm hb. 8. qusft. 4. §.
ideo aliter. pofita, & rcfutata fcntentia corum
,
qui di-
cunt cx matcria, & forma ficri vnum pcr fc : quia illud idcm quod prius fuit iti
potentia pcr rationcm matcria: , iam cft in ad:u per formam : & extra6lio de po-
tcntia in adtum non largitur multitudincm , fcd perfcd:ionem ; refoluit in hunc
modum : ideo aliterpotefi dici, quodficut
dicium
eft
exponendo textum huiia capituli^quod
realiter)
^
naturaliter compofitum
efi
in potentia propter materiam extfientem
,
qu^t po-
tefleffe
aliquideitu. Quod probat ex Philofoph.y.Metaph.tcxt.ii. diccnce in om-
ni generationc oporterc ahquid prxcxifterc, quod uc'pars gcniti : hoc auccm
bcne cxphcat Do<^orin hoc opcrc^adtext.i^.circa qucm mouitdiclam qu^eftio-
ncm quartam ad vctCTalam itaque^ vbi docci non idco compofitum cx mate-
ria & forma, ficri vnum pcr fe, quia illud
,
quod prius fuit in potentia pcr racio-
iicm matcriac , iam cft in a(f!lu pcr formam, vt diccbat illa fententia : Sed quia, in-
quit,/V; defnitioncjfiu quiditate reiihoc
quidemjfi
'^t materiayiliud <uero 'z>tforma,
e5*
hoc quidem
ifidicet
materiay efl potentta , illud <uero,fciltcet
fi>rma ,
efi
aSiu. & tcxt.
13.
ciufdem capitis,oftcndit accidcntia non haberc matcriam ex qua^ncc etiam fub-
ftantiasfcmpiternas, quia nonincluduntduaspartes,quarum vna fit potencia:
tamenfecundumdiif^am fcntcntiamdiccrenturficri ex materia. Ec cxponendo
locum Philofophi addudum cx y.Mctaph. dcclarat tam in gcncrationc naturaJi,
quam artificiah mancre materiam.
Hxc clare conuincunt nullam,vcl apparentem cfic rationem dubitandi, hanc
cxpofitioncm verc Scoti cflc , nifi vchmus ctiam cius quasftionts in dubium vo-
carc, quastamcn omncs Authorescommuni confenfu ipfi adfcribunt. Vcrum
ad maiorcm huius vcritatis confirmationcm, placct ahquid cx eiufdem Dodtoris
Theologiain mcdium adfcrrc, quo faciUus, quod hav^cnus profccuti fumus,
cuincamus.
, In 4.diftin(^.ii. qua:ft.3. %. Ad confirmationem, num.47. proponit locum Ariftot.'
7.
Mctaphyf cap.dc Vnitatc defin. tcxt.43. quo in fauorcm D.Thom. i. part.
quarft.76.art.
3. 4. probatur vnius compofiti vnam tantum efleformam
,
& con-
fequcnter non dari formam corporcitatis
,
quia dicicur : Genu4 nihil
efi
pr^eter eoi»
qua
fitnt
Generu Species : & iterum
,
Finalu Differentia
,
fubflantia rei erit
, ^
da*
fnitio. Ex quo colhgitur, cum Gcnus nihil fit practer Spccics, & DifFcrcntia^
qua: habct rationcm forma: , dicat totam fubllantiam rci , non dari aliam,
&aliam formam in codcm compofito, quia tunc fi ab vna accipcrecur Gc-
nus
, & ab aha Diffcrentia , Gcnus cffct aliquid prartcr Specics , faltcm fecun-
dum
effi
quiditatiuum. Rcfpondct Dodor. ^Ad confirmationem , inquit , 4^/-
duciam de
7. fSMetaphyf cap. de
Definitione , capitulum illud non ijidetur hene expihj
ni
, ficut patet in expofitione
,
quam edidi
fitper
iUud caput : authoritates autem iiU
trimcat4s.
funt , O*
nihil ad B. Trima quidem truncata
efi
, quia fequitur s ergo Ge-
nt44 nihil
efi
prxter eas
,
qu€
fitnt GenerU Species s aut
fi
efi
,
quidem njt matenm
efi : O*
hxc fecunda pars difiunciionti <vera
efi
s njnde ad lUud
ficundum membrum
fubdit exemplum : ijox quidem 1// Geauj s quam cxpofitioncm in tcrminis
Scoti opcr. Tom. IV..
*
3 habct
ludicium.
habct codcm cap.dc Dcfinit. tcxLcitato in hoc opcrc his vcrhis: Notandum, quod
negantes pluralitatem formarum , hinc njolunt fitmere
argumentum
,
quod njmtat
defini'
tionu
efifer
hoc
,
quod Genuj nihil
fit
jfrater Generu Speaes ,faltem Jecnndi^m
efje quidi'
tattuum, Sed hjc non
eft
a/erum
,
quia accipitur authoritaj truncata : nam fequitur: Gcr
nM non
eft
prater eas , quafunt Generu, Species s aut
fi
eft
quidem,
eft
-vt materta. Se^
cunda pars
difiunSitontd
eft
njera s 'vnde ad il/ud.fecundum membrum fubdtt exemplum:
njox enim Genus
eft,
O'
materta:, &c. Hacc notaui dum pcrcurrcrcm opus quae-
flionum
;
quod (i praefati do6tiflimi viri aficrtioncm aducrtiflcm
,
plura for-
taflis ad hoc collcgiflcm. Vcrum harc ipfa pauca, qua: adduxi, fatis clarc oftcii-
dunt,non magis adfcribendas Scoto quzftioncs in Mctaphyficam, & Thco-
Iogiam,quam hanc tcxtus cxpofirioncm
,
quam in vtrifquc totics citat,& ita
quidcm exadte, vt in locis cx hac cxpofirionc citatis, non folum rcipfa id, quod
aflcrit, rcpcriatur
j
fcd aliquando ctiam iifdcm planc verbis cxprcflum fit , vt
in vltimo loco citato, & partim in tcrtio, qui dc cadcm authoritatc tradtar,
vifum cft.
His acccdit non lcui argumcnto authoritas Mauritij noftri, Dodoris Sub-
tilis fideljflimi quondam interprctis , & in cius opcribus cxaminandis,& difccr-
ncndis vigilantiflimi fpcculatoris
,
qui fcquenti poft Scotum fecuio floruit. Is
in titulo
,
qucm pra^fixit huic , dc quo agimus , Cpmmcntario
(
quod & antca
in fua ad cundcm Praefationc annotaucrat) itahabct. loannu Duns Scoti T>oS^o-
rts Subtilis Ordinis Minorum tn ir. libros Metaphyf.AriBoteliSyfecundum nouam
tranfla-
tionem
firiptum
recoUeSium
, ordinatum, tS' pluribus addttionibus decoratum ab excellen-
tijfimo ipfius dificipulo Antonio Andrea eiufidem
Ordinis Proumcia tAragonia^&LC Quac
vcrba Antonium Andrcam didi Commcntarij non authorcm, lcd auclorem,leu
ampliatorcm faciunt , vt qui illum pluribus additionibus dccoiarit : & huc non
immcrito cuipiam videri poflcnt rcfcrenda quacdam Antoni} vcrba infcnus ad-
duccnda, cx quibus hjcc primum fuborta dubitatio, fcu conicdura, htcrali dun-
taxat verborum figori innixa fomirem fumpfit.
Huic infupcr veritati fuffragantur omnes
,
qui Authorum catalogum texunt,
quorum nullus vcl vcrbum dc vlla cxpofitionc
Antonij Andrc^e in Metaphy-
ficam habct, cum tamcn alia eius opcra, vt
quacftioncs in duodecim Ijbros Mc-
tilphyf. & quatuor hbros Sentcntiarum cxadc
rcccnfcant. In primis Hcnricus
VViliot
,
qui cx profeflb catalogum Scriptorum
Ordinis nofiri texuit
,
qua:-
ftioncs quidem Mctaphyficse Antonio Andrca: ,
cxpofitionem autcm illi nul-
lam , fcd Scofo tribuit. Valcrius qubquc Andrcas
Taxandcr in catalogo Scri-
ptorum Hifpania?
,
qui diligcntcr Authorum
Hifpanix opcrum indiccm col-
legit, indicatquidcm Antonium in Mctaphyficam
quaftioncs cdidiflc, Com-
mcntarium autcm nullum agnofcit. Idipfum
loquuntur
Conradus Gcfnerus
in fua Bibliothcca, & Fabianus luftinianus in indicc vniucrfali, vcrbo ^r-
taphy/tca y ciuomm pofterior Scotum bis nominauit ,
tanquam duarum diucr-
farum in Metaphyficam lucubrationum authorem.
Bcllarminus dc Script. Ec-
clef. & Poflcuinub in Apparatu nullam Antonij
cxpofitioncm
adducunt
,
bc-
nc camcn Scoti , hic cxprcfsc, illc tacitc. Si crgo nullus Authorum
,
vcl Scri-
ptorum collcdor, fiuc corum qui generalitcr
Ecclcflx ,
fiuc qui fpccialitcr,
& cx profcflb Ordinis,& nationis didi
Antonij ,
Scriptores rcccnfcnt, nul-
hm dc huiufmodi Antonij cxpofitionc mcntiQncm
fccit, mirum cft, quomo-
do poft 300. & araplius annos vir illc doanffimus
hanc noftri Doaoris cxpo-
fitioncm ci volucrit afcribcrc
,
quam tamcn Scoti cfTe &
ipfius difcipuh fcm-
^.^ ..
V
'-'^
pcr
ludicium.
pcr obfcruarant , & loca pcr nos cx ipfomct addu(fta apcrtc conuincunt.
Ad hxc ,
fi didus Commcntarius Antonij cfTct , nunquid vcl lcucm ali-
quam cius mcntioncm in quxftionibus fupcr Mctaphyficam, vcl (fi has puus
claborauit) faltcm in Thcologia , in qua paflim Mctaphyflcalia difcutiuntur,
fcciflet?
Huc fpcdat alia non Icuis conic£lura,jiam Author huius opcris iib.y. tcxt.17.
cxplicata dcfinitionc accidcntis copuIati,dicitin dcfinitionc aJbi non ncccfTa-
rio poni homincm , Sed in definitionei inquit, Francifcii 'vel S.T^atritij necejfario
fonitur animal. Ex quibus vcrbis cap. i. vita: Scoti prarmiffa: cius opcribus An-
tucrpia: imprcfris,argumcntum confcci, fcu probabilcm fuafiortcm, Do<5torem
Subtilcm Hibcrnum cfrc,non Anglum,vcl Scoto-Britannum; quia cxcmplo rcm
dcclarans patrono , & patri fua: rchgionis Francifco adiunxit patrcm , & patro-
num nationis Patritium:fi cnim Anglus cffct, Francifco vcrifimihtcr S. Gcor-
gium adiunxiffet: fi Scoto-Britannus,Andream,veI Columbam. Cum crgo Hi-
berniac patronum adiunxcrit, Hibernus & ipfc mcrito cenfcndus clt Quo ar-
gumcnto longe fohdius fuadctur opushoc non cfTc Antonij Andrcx Hifpaiii,qui
ad rcm cxcmplo monftrandam , Francifco non Patritium
,
qucm fortc parum
nouit, fcd S. lacobnm fua: gcntis ApoftoJum copulaffct. Vt huic argumcnto fa-
tisfaceret quidam Scoto-Britannns , hocopusScoto dctraxit, prxfati viri do-
(^ifllmi auchoritatc fuffultus : quod intcr alia mc mouit , vt conarcr oftcndcrc
didam dubitationcm nullo niti fundamcnto.
Supcreft nunc vt ad rationcni , & motiuum prarfati viri ad afTerendum, quod
fcripfir dc didi Commcntarij authorc , rcfpondeamus. Fatcor fane rationcm
ipfius difficilem vidcri pofTc iis, qui motiua noftra pro hac vcritatc confirmanda
hucufquc adduda non vidcrunt
;
quibus maturc , & attcnte cxpcnfis facillima
apparcbit. Stat autcm dida ratio in hoc, quod in finc didi opcris Icgantur fc-
qucntia. Volo autem omnesfiire
literam iftam legentes, qHod tam fintentiando, quam no-
tando
ficuttufitm
dochinam illiM
fiubtiltfimi
DoSioru ^
cuiuj
fiima ^ f£
memoria in bene-
diSiione
efiy
qui
fita fiacra)
^
^ofunda doShiTia totum orbem impleuit, ^fecit refinare
loanntd T)uns Scotiy &c.
Ad hanc rationcm itaquc rcfpondco. Cum cuidcntcr conftct cx ipfb ScDto,
ram in Mctaphyficis,quam Theologicis qua:flionibus,hoc opus ipfius cfTc ; di6ta
vcrba cius cfTc nullatcnus poffunt, fcd Antonij Andrca:
,
qui opus caftigauit, or-
dinauit, &auxit,vt habctur cx titulo ipfius opcris fupra pofito. In his igitur, quz
ipfcadiccit dc fuo fcntcntiando , vcl notando,protcftaturfc fccutum Do(Storis
Subtilis mcntcm. Addo, cum ille opus hoc antca indigcftum, &inordinatum,in
ordincm rcdcgifTct , multa prsEtcrmififTe, primaria prxccptoris fui capita , & (cn-
tcntias fcligcndo
j
& in iis qua: problcmaticc difputabat , alccram tantummodo
partcm
,
qux magis ad eius mcntcm videbatur acccdcre , affumendo
;
qujcdam
cxphcationis caufa addcndo ; lococius vacua, vcl cancellata fupplcndo ( conftat
cx Mauritio etiam in Theologia multa vacua, & cancellata manfiffc ) in quibus
prsftandis oportebat nonnulla dc fuo apponcrc, & quacdam aliquando mutarc,
& loca corrofa,& cxcfa, aut oblitcrata rcftitucrc, &fcnfum,quando ncccffc crat,
conie(5hiris inucftigarc.
Similia fecit idem Author in Scoti quxftionibus fupcr Mctaphyficam , rcftc
Mauritio in cpiftola ad Antonium Trombctam , carundcm quiftionum cafti-
gationibus prxmiffa
,
^m, inquit, accurate caHigauitifrimariafui praceptoru diffa
eligendo. £t poft.
Sedficut in DialeSiicu, ita
C7*
htc
obfiuriora , ^dtfficiliordpnttermtfit.
*
4
Vaifi
ludicium.
Vcrifimilc crgo, hasc & plura cffcciflc in caftigationc cli6bi Commcntarij
,
qui
minus tritus, minufquc notus fcmpcr extitit,quam quxftiohcs. Vndc & hic
locum habct quod ibidcm Mauritius iifdcm quxftionibus , ctiam poft caftiga-
tionem Antonij Andrca: accidiffc fcribit , nimirum quod eArum textm njarie cor-
reciiid eratittunc addittoney nunc detraGlione^r^t moru
efi
anitquu Scrtftortbuj id in mar-
gtne annotantibta. Ncquc ncgaucrim prxmifforum occafionc , caftigatorcm aU-
quando Dodtoris didioncm , fcnfu fcruato , mutaflfc. Qupd , cum intcgra hac
glofla colligerc mihi vidcor ex vltimis vcrbis ipfius. Islam ego , inquit
,
quantum
Japio ,
quantumque capio quidquid
efi
htc
>
quod ipje exprimere intendehat
,
pes mem eiui
rvefiigia fecutud
eft.
Quafi diccrct opus digcrcndo, in mutationc, omiffionc, no-
tationc, fupplctionc, &c. id tantum pofui, quod Dodbof cxprimcrc intcndcbar.
QuiatamcnaIicubifanipotuit,fubiungit claudcndo opus : Ideo
fi
aliquid aliud
repugndns
fihi
inueniatur quandoque^ nuncpro tunc reuocoy paratuj Ithenti animo reuocare,
Hasc funt , bcnigne Lcdor
,
qua: pro vcritatis dcfenfionc , & obicdi argumcnti
foIutionc,diccndaoccurrcrunt, dc quibus tc monitum volui, & prxmunitum,
nc di<Sbi Authoris lcctio, dc opcris huius Authorc dubium tc rcddcrc poffct. Ex-
pofitio noftra ad cius rationcm iis
,
qui in antiquorum operibus digercndis , &
ad praelum parandis , cxpcricntiam habcnt , in quibus multa ex his quas diximus
ncccffario intcrucniunt, non extorta, fcd pcrfuafibilis vidcbitur. Tu a:qui bo-
niquc confulc , & Va l e.
INDEX
IND EX
SVMMARVM ET CAPITVM
METAPHYSICiE TEXTVALIS.
L 1 B R I I.
S V M M A I. T>e natura
O*
^erfeSfione
Metafhyficd,
Cap.i.^^^^^ E ordinc cognitionum,
& cognofccncium in
pcrfcdionc : & quali-
ccr cius fcienciz digni-
cas oitendicur ex eius nacurali appcci-
i bilicacc.
f^Zl
1. Exponiiur fcienciac nacura,& MccaphyG-
cac dignicas probacuc cx eius cfrenciali
fpcculaciuicatc. 1
1
S V M M A II. T)e
caufis , (S'
princip^s re-
rumficundum
njarias
O*
repugnantes
interje antiquorum opiniones.
CAP.i.Caufarum in modos diui(io,vecerum-
que opiniones de caufa maceriali. 1
8
X. Vcccrum opiniones dc caufa cfficiencc.i
5
5.
Opinioncs diflmdioncm a rcbus aufcren-
Cium, & recicacacum opinionum cpilo-
gacio.
}
1.
4.
Recicancur opiniones ponencium princi-
piaab entibus fcparaca,&: odendituc
qualicer antiqui Philofophi aliquahtec
quacaor genera caufarum cctigeruc.
j f
S V M M A III. tAntiquorum opiniones de
rerum
caufis^
ac principijsyconfutantur.
Cap. I. Aducrfus cos, qui vnum , & cos, qui
plura principia corporea omnium rc-
rum (latuebanc. 4t
1. Difcuciuncur opiniones ponentium prin-
cipia rcrum incorporea.
47
3.
Impugnancur fuse ponenccs principia a
rebus fcparaca, feu ideas.
49
L I B R I IL
SvMMA Vnica.
De
Jpecutatione
^eritatu.
Cap.i. Quomodo facihcas,& difHculcasac-
cidunccirca coDfidcracione vericacis.^3
1. Cuius fcicnciz fic fpeculari dc vcriracc, &
an decur proccfTus in infinicum in cau-
fis.
6s
3. Modusacquircndi nociciam vcricacis.
7
1
L I B R 1 III.
S V M M A I. T)uhitationes multa
proponuntur.
Cap. I. Oftcndic caufas dubicaciouis. 7
j
X.. Dubicaciones varix ad hanc fcicnciam
fpcftantcs proponuntur.
74
S V M M A II. sAn ^nita fiientia
fit
jpe-
culari omnia genera caufarum.
Cap.i. Difpucancur difHcuIcaces de caufa-
rum
,
principiorum , ac fubllanciarum
cognicionc.
77
1. Examinantur quxftioncs dc gcneribus.8^
3
.
An cns & 'unitm fint rcrum fubftantia^.
9 9
4.
An numcrus & magnitudo finc fubftan-
cix, necne? lot
y. Dc ideis ; & anprincipia finc in potcntia,
vcl adu, &an finc vniuerfalia , vcl fin-
gularia. lo^
L I B R I IV.
S V M M A I. T)e quibuj habeat prima
'JPhilofephia pertraSiare.
Cap. I. Ens vc cns , & omncs cius partes a
primo Philofopho confiderari. 1
09
t. Hanc fcicnciam confiderare paffioncs cn-
ds. iit
SvMMA II. De principiorum
cognitione.
^
Cap.i. Ad Philofophum pcrtinerc confidc-
racionem dc omnibus communibus
principiis. 1 18
X. Concra diccntes poITe idem efte , & non
clfc. iit
5.Concra
Index Summarutn
3
.
Concra ponentes concradidoria fimul ve-
ra dc eodcra.
134
4.
Concra ruftincnces omnia apparcncia cfTc
vcra.
143
5.
Concra poncnces medium incer concra-
didoria.
14^
€. Non omnia eHc falfa , ncc omnia vera.
Icera nec omnia quicfccre i nec cciam
omnia moueci. 148
L 1 B R I V.
SvMMA Vnica. NonnuUorum nomi-
num multifliciter diSiorum
Jignifica'
tiones diilinguuntur,
Cap.i. De principio.
X. Dccaufa.
5.
Dcelcmcnco.
4. De nacura.
iji
iy8
\6i
5. De ncccfTario. 1^4
€. De vno. 166
7. De diuifione cncis.
174
8. Dc fubClancia. 17^
9. Dc eodern, diuerfo , & differenth Iccm dc
Jimili , Sc dtfimili. Item dc oppoficis,
& concrariis , & diucrfis fpecic. 1 68.
alias
178
I o. Dc friori, & Tofteriori. 1
70
1
1
. De pocencia, & poffibili.
175
it.Dc^/i»/©.
177
ij. Dc^>»//.
179
J 4. Dc Ad aliquid. 181
1 y. Dc PerfedOftermirto, hLfecurtdumfe. 18
y
1 6. De babicu
,
pa(fionc
,
priuacione , &Ha-
bere.
189
17. De Ex alie^uo, & parcc.
194
1 8. De coco, & multo, & generc. 196
J^.DcFalfo. 101
zo. Dc Accidence. 105
L I B R I V L
S
Y
M M A L DecUratur de quo ente
prima Thilofophia confideret.
Cap. I. De dilferencia Phyficz a quibufdam
kliis fcicnciis.
lof
X. DifFcrencia Phyficac ab aliis Theocicis , fic
modus confiderandi,& defioicndi Me-
caphyfici. xo8
S V M M A II. T>eclarantur quiedam entu
^eciesi qua ab hacfcientiafecluduntur.
Cap. r. Excludicur a confidcracione huius
rcienciae ens pec accidcns , fecundum
vaciasciusaccepcioucs. t\o
z. Quomodo excludicur a confideratione
huius fciencix ens verum.
xi6
L 1 B R 1 V 1
L
S V M M A I. T)efubHantia agendum ejfei
ciim
fit
primum entium.
Cap. I. Subftanciam mulcis modis efic pri-
mum omnium encium.
ng
I. Probac variam primicaccm rubftantix.ti o
S y M MA U.n)e
ipfa fubBantia
tra£latur.
Cap. I. Quot modis dicacur fubdancia , &c.
xij
t. Dc fubftancia fcnfibili, & e[uod quid
efi.
xx-j
3^
Quomodo aliis a fubftancia compecic dc-
finicio.
130
4. Dc dcfinicione accidencium copulaCo-
rum.
23
1
f
. In quibus ({uod quid ejl idcm eft cum co,
cuiuseft.
134
6. Encium alia nacura,alia arce,aUa caTu^&c.
138
7. Nonficri pcr fc formam, vel maceriam,
fcd cpmpoficum cx vcrifque.
145
8. Non dari aliquam formam a fingularibus
feparacam.
1^7
9. Aliqua ab arce, & cafu fieri, alia non,&c.
I o. An parccs finc priorcs coco , & an carum
racionesin cocius racione ponatur. x6o
I I. Quz parces finc fimul cum coco , & qua:
non. x€6
i2r.Qua:parccs func fpeciei,&quxnon.i69
ij.Quzpado ex parcibus definicionis fiac
vnum.
174
14. Vniucrfalia Placonicc accepca fubdan-
cias non enre. 178
if.
Inconuenicncia quac fcquuncur contra
afrercnces idcas fubftancias cfTe. 181
16. Subflanciam componi ex parcibns
,
qua:
func in pocencia.Icem ens & vnum fub-
ftanciam non e(re.
187
17.
Quid propric fubftanciam dicere opor-
ccac. Z90
LIBRI VIII.
SvMMA VaiCA.Deprincipijsfidf-
fiantiarum Jenjibilium.
Cap. i, Subftantiar diuifio , &maceriam fub-
ftanciam cfic. 1
9 T
1. Formam cfie de fubftancia fenfibiiium.
'97
3. Non
&Capitum.
5
. Non formam, fcd compoficum pcr fc gc-
nerari,&c. 3
00
4.
Qu.o pafto fubftantix numeri dici pof-
fint.
J05
5.
Quomodo variz finc matcrix variarura
rcrum. 3of
6. Qu3c caufa cft vt definicioncs , & numcri
vnum finc in rebus omnibus,&vnionis
maccrix, & formx.
3 09
L I B RI IX.
S V M M A I. "De potentia.
Cap.i. De diuifionc cntis in adum,& po-
centiam.
313
1. Dc diuifionc poccniiae in racionalcm , &:
irrationalem.
3
i^
3
.
Concra ncgantcs potcntiam , nifi cum rcs
cft in adu.
3
18
4.
Contra poncntcs omnia cfie pofiibilia.
310
5.
Quomodo potcntiz ad a£lum reducun-
cuc. 311
SVMMA II. Tfe ASiu.
Cap.i. Dcdiuifioncadus,& vc aliquid cft
in poccncia proxime,& rcmoce.
313
z. Adum priorem cffe poccncia duplici prio-
ricacc.
3
17
3.
Adum priorem cfl*e poccncia
,
pcrfedlio-
ne ; & dc adionc immancncc & cranf-
cuncc.
319
4. Adum priorcm cffc poccncia probacur cx
comparacione ad corrupcibilia. 3 3
(
f
. Ai^um priorem cfie poccncia
,
perfedio-
nc.
3 3 f
6. Quo pado cx vcricacc , & faificace adus
fic przftancior pocencia.
33^
L 1 B R I X.
S V M M A \.T)e vno
infi
confiderato.
CAP.i.Quacuor modi vnius cxplicantur.j
40
X. Vnum habererationcm rocnfurac, & mcn-
fura: proprictatcs explicantur.
342,
3. An<i/»»«ifit rei fubftantia , ipfiufque ad
ipfum ens comparatio.
3 47
S V M M A II. n)e vno reSpeSIu multitu-
dinUi
^
de contrarietatibuj plurima.
Cap. I . Dc variis modis vniw
, &mulcicudi-
nis, & confcqucncibus ipfa.
3
yo
1. Concrarictatcm cflc pcrfedam difFercn-
ciam
,& quomodo vnum vni concra--
riacur.
3 j4
3
.
ConcraricCacem dicerc priuacionem , &
iiabicum
, & omncm concrariecacem
priuationcm cflc, non h concra. 3 ^6
4.
Quo pado dqnmle magno , QcfMruc oppo-
natur.
3 59
5.
Quo pado vnitm & mM/ta opponantur.
361
6: Mcdia contrariorum in codem generc
cum ipfis contrariis cflc
, ac ex ipfis
componi.
3^^
7.
DifFercntiam,feu diuerfitacem fccundum
fpeciem concrarictatcm cfre. 368
8. Quaz contrarietas facit diuerfitatem fpc-
cificam,&quaegenericam.
370
L 1 B R I XI.
S V M M A I. 'Dubitationes
,
de quibud in
tertio libro habitut
efifirmo.
Cap. I. Mouentur dubitationes circa confi-
derationcm huius fcicntix,qua: fapicn-
tia dicitur.
37
f
I. Proponunturdubitationesde iis, quz in
hac fcientia confidcrari dicuntur.
379
S V M MA II. Proponuntur ea
,
qua ad hu-
iusfiientia confiderationem pertinent.
Cap. I. Hanc fcicnciam confiderarc de omni
cncc,vc cns eft, & dc principits demoh-
ftracionis.
383
£. Quod circa primum principium non con-
cingic falfum dicerc.
3 87
3. Soluuncur mociua ponencium concradi-
doria cfTe fimul vera,&c.
390
SvMMA III. Tnw* Philofiphia ab alijs
fiientijs difiirentias O*
ensper acci"
dens a nuUa
fiientia
con-
fiderari.
Cap.i. Philofophiam primam ab aliis fcicn-
ciis difFerrc cx modo confidcrandi , Sc
dcfiniendi, &iIlarumdiuifio.
39^
1. Nullam fcienciam agcre dc cnce pcr acci-
dcns , ncc de cncc vero , neque dc for-
cuna, &cafu.
398
S V M M A IV. De motu , eiufque diuifio"
nibudi ^infinito :
^ definitionibtu
aliquorum terminorum.
CAP. I . Dc mocu, ciufquc definicionc. 40
1
X. Dcinfinico,&'anficpoflibil;a£luin ma-
gnicudinc, vcl mulcicudinc. 406
3. Mocum pcr fe diftingui a mocu pcr acci-
dcns,&fccundum parccm. Icem,quoc
modis dicicur aiiquid in aliud mucari,
&
Index Summarum
& Capitum.
& in quo Przdicamento Gc motus.
4
1 1
4.
Quoc modis dicatur immobilc.
419
L 1 B R 1 XII.
SvMMA I.
De
fub^anttA.
Cap.i. De fubftatia fpeculationcm cflc opor-
tcrc ex antiquorum etiam opmioni-
bus. 4ti
&. Subftantiarum triplex diuifio : &: an in
omnibus fcnfibilibus fic cadcm roace-
ria, 412.
3.
Triacfle principiafubftantiarum fenfibi-
lium, &formas aliquas feparabilcs cfle
amateria,&quafdamnon.
41,7
4. Non efle eadcm principia fubftantix , &
aliorum ; &: quz principia eadcm om-
nium,&;quoc.
448
S V M M A II. DeJubBantia immobilL
Cap.i. Dari fubftanciam aliquam immobi-
lcm
,
pcrpecuam , femperque adu exi-
ftcnccm. Iccm adum eflc priorem po-
ccntia.
4 \ 3
X. Quomodo primum mouens mouct.Itero,
ipfum cflle primum appetibilium , &:
motum cceli localcm eflc.
438
3
.
Ptimum mouens cflc fumm^ felix,viuen$,
pcrfeftum
,
virtutis infinitz , bonum.
441
4.
Quotfint numcro fubftantix immobilcs,
ac fphacr«
,
qux ab eis roouentur
,
qua-
rum motus inueftigat.
445
y.
Tot eflc Intelligentias, quot cceIos fccun-
dum Philofophum icuius opinio com-
paratur,&:accommodatur hac de rc.
4TO
6. Examinantur nonnullx dubirationcs
cir-
ca primi intclledus inceIle£lionem.
4jt
SvMMA III. De bonitate,f^ natura
njniuerji.
Cap. I . Primum mouens efle finem cxtrinfe-
cum vniuerfi. Refutantur diuerfaeopi-
niones dcrcrum principiis.
4^^
t. Contra ponentes fubftantias feparatas rc-
rum prmcipia. Item,ponentcs eas con-
ncxas.
4^0
Conclufiones vtilifimd ex duodecim libris Me-
tfifhyficorum Artitotelis, quicquid in illit nb
ipfo refolmtum
efi
, mirtn
comfrehenfione , (^
hreuitMe complelientes , k DoStore
fubtiti
coUeEl/t tinfuii qu^que libru per ordinem /r-
gi poterunt a pAg 46 y . <jrfequentibttt vfc^ue
ad pag.49
5
. inclufiue.
iw^wamfMv
-
R. P. F.
iM .«tfS
R P F
lOANNIS DVNS
SCOTI ORDINIS
M I N O R V M
T)ILFCIDISSIMJ E XPO S ITI O IN
dtiodecim Lihros Metafloyjlcorum j^ftoults:
AdiunAis ad qucmlibct Librum propriis conclufionibus, ab codem Dodorc
mira brcuicacc , 6c compcehcnfione colledis.
CMm Summariis
t dr 7(otis R. P. F. Hvgohis Cavelli in Conuentu S. MarU
de Ata Cdi in Vrbe S. Theolc^ia frimarij frofejforis.
P R O OE M I V M.
TKVMctzli circmuifola , Ecclcfiaftici 14.
Sccundum dodri-
natn Aiiftotclis & curn communiccr requcntium,fcicntia
Metaphyfica:
,
qua: Tiicorica Philofopborum , & (apicntia
nominaturj verlatur circa totum cns, &: fignantcr circa
fubftantias fcparatas,vt circa nobihorcs partcs fuiprimi fub.
icdi: &icle6,quiacircanobiHflimacntia, nobiliflima fcicn-
tia cft
,
intcr omncs ahas fcicntias naturaUtcr adinucntas.
Nobihtas cnim fcicntiarum cx nobihtatc oritur fubicdorum ex i. de Anima.
Idcirco quafi in pcirfona huius fcicntia: congruc potcft dici ; Gyrum cali
, f£c. Vbi
defcribitur ciusdignitas admiranda ,quantum ad quaruor ,
fcihcct quantum
ad amplcxumambitibnis magnificae
;
jnfKixum corrcdiionis authcnticxjadhiiu
inquifitionis amphfica;
;
gradum prariationismirificsc.
Primumprobat ipfius gyri contincntia gcncrahs , cum prarmittitur, Gyrum.
Ad inftar cnim cuiufdam gyri , fiuc circuh
,
qua^ cft %UFa capaciffima , fccun-
dum Gcomctras , fcicntia Mctaphyficac omnia cntia ambit. Nam vt dicitun.
Mct. in prologo : Sapieatis, id cft Mctaphyfici , eji omniafcire, rvtcentingit. Confi-
dcratio cnim Metaphyfica gyrat omnia cncia ,fiucimmobiha,&incorruptibi-
ha:fiucmobiha,&corruptibiha,inquantum in cis cntis ratio repcritur : pro
quo potcft intclhgi illud Eccl.
43.
Videarcum^ ^benedic, quifecit illum : ^valdefpe^
ciofuj eji infplendorefitoje^ gyrauit coelum in circuitugloriafua. Habitus quidcm Mc-
taphyfjcus eft quidam arcus myfticus, iacicns fagittas vcritatis contra hoftcs fal-
ficatis, ideo cft quafi Jrcuj refulgens internebulajglornt. Eccl.50. Vidc crgo ipfum,
& benedic Dcum,quifccitillumi nam^yrauit cxlum,id cft,totam vniucrfiu-
tcm cntium, &fpeciahtcr cntium,quorum habitatio cft in ccelo.
Scot.Oper.tom. ly.
A 5ccun
4.«.7.6riv.
bif*fe.
MeUfb.
Nohilitm
fctenti»rnm
vmd* ?
Ttxt.
\.
Ctm.
§ijUtdrMff*m
txcilltnti»
MttMfhjf!'
Uttmfl^ft^
€* umlnt
%
$»pk. mi
J[-
»tm, vHtU-
git
, fwai
^ttMfhjJiem
pMltMnfcif-
timm ff»ht
ttntrmriMm.
Impiirit dt
mmittl vt-
rntitir.
M*etll!t m-
ms mlimt
feitntimt Im-
Sccuntlum probat cacli influcntia virtualis , ctim additur,^^//: ficut
enim
coeluminfluitinhxcomniainfcriorajfic fcicntia Mctaphyfica: in omncs
alias
fcicntias humanas , vtpotc qui habent iftam fcientiam
,
poflunt omncs alias
, &
carum principia corrigcrc virgavcritatis,dcfcndcrc hafta probitatis ,
approba-
rc, &rcprobarc norma xquitatis, ficut innuit Ariftot. i. Poftcr. parum antc illud
Capituium : Difficile
autem
eft
nojfe, Idcircp dc hac fcicntia pptcft intclligi
illud
Eccl. ^i.tAltitudinu firmamentum ifulchritudo eius
eftj^ecies
cosli in
yiftone
Dei,
Tcrtium probat cfEcacja rcgularis, cum fubiungitur:C;>c«/W /circuiuit
qui-
dcm jnquircndo dc omnibus vcracitcr finc dcccptionc, & plurimiim cfficacitcr
finc dcrc(^ionc, & gcncralitcr fine cxccptionc s &c idco m figura , ipfa cft ficut
fluuius Phifon, dc quo dicitur Gcncfis z,
fpfe
circuit omnem terram Euilath , ri,yi
napituraurum , fcilicct fapicnti«e
, ^
aurum terra illiffs optimum
eft,
Euilath intcr-
prctatur ftolidus
, cuiufinodi fimt omncs fcicnti» humana: dc fc , Mctaphyfica
cxccptl.
Quartum probac emincntia folitaris , cum eoncluditur,y3/4.' intcr omncs
cnimhumanas fcicntias ifta fola prxccllit , & omnibus principatur. Sola cnim
cft, cuinulla alia allimilatur. Sola cft, cui omnis alia famulatur. Sola cft,
quam
omnis alia admiratur, vt admiratiue diccrc poffimus illud Thrcn. i. ^omodo
fe-
detfilaciuitodplenapopulofprincepsprouinciarum
9
^c. ccrtc fcdct, vt Rcgina,rcfpc-
diuomnium cagtcrarum> &c.
SVMMARIVM
SVMMARIVM R. P. CAVELLI.
KIMVS
ifte
liber
eft
totm procemialu
, tS^
diuiditur in tres Summai,
quarumprimacontimt
duocapita. Secunda quatuor. Tertia rero tria.
^jSumma fecunda refert
antiquorum opiniones de caufts ,
ac principiu re-
rum. Tertia eafdem
impugnat. Prima'z;ero traSiat de dignitate huiujjcientia^quam
trtplid medioprobat ThilofephM ,
primo ex eiw naturali appetibilitate, probans ca-
terufcientiis
appetibiliorem ejfe.
De quo DoRorpulchra do^rinalia habet hic
q
.i. rem
hancfusetraSians.
^oddicitury '^ifum ejfe
aliu fcientiu nobiliorem ^traEfat Do-
£iorq.6.de Anima. yide ibi Commentarium. Dealiu duobuj mediii infrafuis
locu.
Haac pfo-
pofitionem
cxamiiut
Podor
qdatlLi.1,1.
Sitnti» ms-
*im* wkuei'
mi
d*fiiUr»-
*»r.
o
SVMMA PRIMA.
^e natura,
^
perfe^ione Metaphyfica.
C A P V T I.
De ordinc cogniiionum , & cognofccn-
tiuin in pcrfeaionc
••
& qualiier huius
fcicntix dignitas oftcnditul: ex cius
naturali appctibilitate ?
Mnes homwes natura fcire defide^
TdBt,
luxta confuetudinem , in hoc Ubro
,
prim&
prxmittit proocmium. Secimd6 fubiungit tratfia-
tum. Secunda ibi : Quomam verh manifejium.
In tota autcm prima parte ad prologxun perti-
nente , intcntio Ariftotelis eft ad bcneuolentiam,
ic ad amorem iiuius fcientix trahere auditorem.
Circaquodduo fiacit. Nam primo reddit audi-
torem beneuolum cx fcientiac dignitate. Secun-
db ex fcientiz vtilitate. Secunda ibi iuxta iinem
prologi : Oportet kutem aUqualiter eitti ordinem
conjhtutr:. Circa primiim quatuor facit. Nam
prim6 probat huius fcientiaeiiignit«cm , ex eius
naturali appctilvlitate. Sccundo ex eius eflen-
fiali fpeoilabilitatc. Tertio ex eius Ubenate in-
genua. Quan6 ex eius honorabilitate prxdpua.
Secimda ibi : ^i*t "Vero non aEliua. Tcrtia ibi:
Sed vt dicimfu homoliher. Quarta ibi : Nec tali
filiam honorabiliofem oportet. In tota prima parte
intendit talem rationem : Omnes homines natu-
ri fcire defiderant } ergo maximam fcientiam
maxime defiderabunt ; fed fcientia Mctaphyficx
cft maxima fcientia ; ergo ipfam maximc defide-
rabunt omnes homines : quia maxime cft defi-
derabilis, &pcr confequens cft dignidlma. Circa
iftam rationcmfic procedit,nam prim6 pcrtra-
dlat hancpropofitionem : Omneshomines,&c. in
qua flat virtus maioris. Secimdo inueftigat mi-
noremibi : Qkoniam (tutem hanc fcientiam qtu~
rimui. Circa primum duo facit. Quia primo fia-
cit.,qu6d di<^meft. Secund6 quia mentionem
fecerat defcire,8c cognofcere, erati^ huius difHn-
guit , & detcrminat de diuerfis gradibus cognof^
cendi in entibus cognitionem participantibus.
Secundaibi : Animalia quidem igitur, ^(.Circa
Scoti Oper. tom.ir.
priraum duo facit. Primo proponit didam pro-
pofitionem. Secundo fubiungit eius probatio-
ncm. Secunda ibi : Signum autem. In principio
igitur huius libri proponit Ariftot. hanc propofi-
tionem dignicatem,& nobilitatcm huius fcicntix
virtualiter continentem , diccns : Omnes homines
naturafcirc defiderant, (tc, Dcinde cum dicit
:
Signum autem eji fenfuum
dile^io zpra-
ter enim vtilitatem propterfeipfos diligftn-
titr
yC^
maxime aliorum, qui ejlperipfos octh-
los. Non emmfolum vt agamta
\ fed ^
nihil
agere debentes., ipfum viJerepra omnib(ts,vt
dtcawy aliu eligimttf.
Subiungit probationcm didbe propofitiom's,
&probat eam a pofteriori , &figno. Circa quod
duo facit, primo probat quod didum cft. Secim-
do affignat caufam dicH. Seamda ibi : Caufa aM~
tem
efi.
Dicit ergo. Signum autem
;
quod omnes
homines natura fcire defiderant ;
efl
dileiiiafen-
fuum : Prtier tnimvtilitatem, fcilicet, fi ad niiiil
aliud deferuircnt : propter feipfos
diliguntur ; &
maxime aliorum
, id eft , inter aiios : eum ^tti
efi
peroculos , id eft , fenfum vifiis, ; non enim folttm
vt agamus, id eft, non fblum propter neceffitatem
vita
;
fed etiam nihil agere conuenientes , vel dt-.
bentes ipftm videre, id eft , fcnfum viflis
, fra
om-
nihtti alipsfenfibHS, concupifcimus,& amamus.
Notandum,vt habetur z. de Anima>& in Hbro
de Senfu & Senfato , iuxta principium : fcnfus
deferuiuHt nobisad duo,fcilicct ad neceflitatem
vitz , & ad fcientiam. Nam per fcnfuscognofci-
mus fenfibilia nociua,& vtiliaj & fugimus noci-
ua,& profequimHTvtilia. Pcr fcnfusetiam gene-
ratur in nobis fcientia,nam omnis nofbra fcientia
oritur a fcnfu. Dicit ergo Philofbphus, quod po-
fito quod ptr fenlus nihil agere deberemus quan-
tilro ad neceflltatcm vitae ; nihilominus diligCTc-
mus fenfus, pro quanto deferuirent ad habendum
fcientiam,vt dicemr. Deindc cum dioit
:
Caufa autem ejtyquia hicmaximefenfuum
cognofcere nos facit
, (^ multds rerum^drffe-
rentias demonjfrat.
Afllgnat caufam di(fH,quare fcilicet fenfiim vifus
maximc amamus, quia fcilicet eft maximc cogno-
fcitiuus, quod probaiur:quia fenfus aliquis poteft
A z dici
rrtLfirtvk.
fum mliit
jtnfibm.
Text.com.
I^.&indc.
Idcmadfi-
nem icrtij
dc Anima.
Vnam
f9-
ttntism ft-
gnitilSMeal-
Lib. I.
tirtfrtftrri
fontimgit
frofttr du».
frAferri (^
fr**msrieo-
fingit pro-
ffir dm.
ipmtHtsti»
AifUx.
Text.eoin
yidt-Do&.q.
^.
Mtt.
f*i
J^fiks im
frineifio lih,
'•di Anim0.
Tnt.eom.
107.
Tczr.cem.
7A iade.
poteft poteft dici rpaximc cognofcitiuus <liipii>
citer , vel quia ccrtius (circ facit , vcl quia pUura
cognofccrc facit : vtrumqup autem habct vi-
fus in comparationc ad alios fcnfus
j
i<ic6 prsc-
fertur eis in rationc coenofcitiui. Dicit crgo
qu6d cMtfa
efi
quare fcilicet fenfum vifus prae
wiis concupiicimus : quia hic maximffenfuutn,
id eft inicr omnes fenfns , nos C9gmfcanefacit. Ec
hoc quantum ^H primum ; & mttltoi rerum
Mf-
ferentioi nobu demonfirat, id cft>plurcs quam alij,
& hocquantunvftd fccimdum.
Notandum quod fenfus vifus dicitur maxime
eognofciiiuus, proptcr duo, fcilicct propter cog-
nitionis ccrtitudinem ; & propter cognitorum
multitudinern. Certitudo prouenit aliquando ex
parte potentiaet qui^ quanto virtus cognofcitiua
immaterialior cft , tanto eft in cognoftendo cer-
tior. Piura ctiam obicda per hunc fenfiam cog-
noltuntur
,
qui^ omnia corpora tam fuperiora,
quam inferiora
, c^m luccm vel colorem partici-
pcnt : non autem alias qualitates fenfibiles, iciU-
cet tangibiles , audibiles
,
& huiufinodi. Qoare
autem vifus fit immaterialior, patet ex hoc : quia
fpirituaUori modo immutatur ab obiedlo
, quam
^ij kn(ns. Aiia enira fenfibiHa immutant aHquo
inodo medium vei organum immutadone reali
:
vifibile autem fblum immutationc intenrionali.
Vnde etfi omnis fenfus fit rccepriuus fpecienim
fine materia , vt patet. l. de Aniraa, raagis tamen
vifus. Obieitum verd tadhis aliquo modo immu-
tat organum , &medium, calefaciendo , & frige-
facicndo. Obie6him ver6 gufhis, inficiendo ali-
quo fapore ipfiun organum guftus. Obie£him
autem auditus
, per motum corporalem acris.
Obie<3xim ver6 odoratus
,
pcr fimialem euapo-
irarionera. Obiectura autcra vifus tantum un-
tnutat organum, & mcdium immutatione inten-
rionah : non cnim pupilla, vel aer coloratur : fed
ipeciem coloris rccipiunt , modo intenrionali.
Eft ergo vis totius probarionis AriftoteHs in hoa
C\ raagis naturaliter dihgiraus fenfus magis cog-
nofcitiuos , non propter vtilitatcfn vita: tantum,
fed propter cognirionem : ergo fcire magis na-
turaliter defideramus
5
quiaifracognirio nobilior
cft cognitione fenfitiiia: nam fenfiriua ad hanc
finaliter ordinatur.
Scd contra hoc quod ait AriftoteIes,5*»/«»» «/»-
fui nosfacere magisfcire arguitur ^qui^ Philofo-
phus in lib. de Scnfu &Senfato dicit
,
quod caeci
nati , habenres auditum , funt magis fapientes,
quara furdi nati habentes vifum ; ergo fi (tn(\is
vifus magis diligitur.; quia raagis eft cognofci-
riuus , fecundum qu6d cognitio ordinatur ad
fcientiam,fequitur qu6d auditus fit magis dili-
gendus.
PraftereaLeoinfcrmone Pafchas, pratfert ta-
ftum Thomae vifui
,
quoad certitudincm cogni-
rionis , vnde palpans clamauit : 7)r>« meits
, &
pomintis meus , &c. Item contra hoc quod dici-
tur
, vifum plures differenrias dcraonftrarc : nam
taftus plures difFcrcnri^s demonfhat. Nam fen-
fus, qui. cft duarum contrarietatum, plurcs difFe-
renrias demonflrat quam ille qui eft vnius tan-
tiiimfcd fenfus ta£his cft duarum contr^ieutum,
{cilicct calidi & frjgidi : humidi &ficd:vifus au-
tcm cft ynius tantum,fcilicet albi &nigri.ex i.dc
Anima. Praetcre^ Arift. z. dc Generatione dicit,
qu6d primac qualitates funt per fe tangibiles : fed
poflcrius non inucnitur fuie priori;ergo vbicum-
que inuenitur qualitas vifibilis,inucnitur Sc qua-
Metaph,
litasfangibilis, & non econuers6:ergo plures dif-
fercnrias nobis demonftrat tadiis
,
quam vifus.
PraEtcrea contra hoc quod ait : c^uoAfenfum viftu
maxime diligtmtu. Probo qu6d non : quiafcnfi'.m
illum raagis diligimus,cuius oppofirum majris o-
dimiiSjCx i.Prioiun}in illo Capit. S^andoauteT»
conftertiitur extremitates,in vltima regula,dicitur
tjuod magis eligendurn magts fagiendo opponittcr:
led niagis odimus pppofitum ta^tusvquara oppor
fitum vifus
;
quia oppofitum tactus deftmit ani-
pial
: non autem oppoficum vifus ; ergo tadhun
magis diUgimus quam vifum.
Refpondeo quod iftae rationes non cogunt. Ad
primum dicendum, quod vifus magis facitper fe
ad cognitionem, fiue ad fcientiam.quae eft pcr in-
uentionem ; ficut vult Ariftoc. in Jib. de Senfu
^
SenfatOjvbi fupra. Etad Philorophimrdicendum,
ficut ipfc ibidem vult : quod auditus peraccidens
fblum magis facit ad cognitionem, fiue ad fcien-
riam,quae eft per do(fhinam ex hoc,qu6d vox au-
dibilis, quae mouet auditum,eft fignincatiua con-
ceptuum rnpntis
; & hoc accidit voci , fecundum
quod immutat auditum. Si enim eadem voces
formai-entur,quaE mod6,&: non eflentinftitutafi-
gna ad fignificandura conceptus ; auditio earuni
nihil iuuaret addifciplinam. Sienim figna vifibi-
lia impofita cfTent ad fignificandum omnes con-
cepms,ficut habentMonachi de multis;tunc vifus
per illum modura conferret ad fcienti2ra,per que
modura nunc confert auditus ; fed voces uint fig-
na promprifIima:& propter ijlud videtur linguam
eflc datam hominibus 1. de Anima. Sic igitur pa-
tct
,
qu6d quanrum aH fcientiam habitam per in-
uenrionem , vifiis facitmacis ad fcientiara : fed
quantum ad fcientiam habitamper dodrinam,
audims facitmagis ad fcientiam , non per fe , fed
magis per accidens : quia fuura obiefStum ex in-
fHtutionc fadum^eft fignum conceptus,per quam
inftittitionem nihil fibi accrefcit ; vnde per acci-
dens auditus magis facitfcire; vifus auremperfe,
& dirc6le , mediantelumine naturali ipfiusintel-
Ied:us,'Ad illud Leonis,dico,qu6d prafert tadum
vifui,non quoad pcrfe, & propriura obie(Shim v-
triufqucjfed fortc quantum ad illud corpus Chri-
fti magis experiendum per vifum
, & per tadum
firaul,quam per vifixm fblum. Ad aliud conccdoi
quod ta(5his eft duarura contrarietatum, vifus au-
tem vnius tantum ; &exJioc fortc fequiturqu6d
tatbus non eft fimpliciter vnus fenfusfde quo ali^s)
tamen cx hoc norj fequitur qu6d tacflus plures
diffcrenrias rerum demonftret : quiaobiecSlum ip-
fius vifus,fcilicet lux &'coIor in pluribus corpo-
ribus reperiuntur
,
quam omnes qnalitates tangi-
biles, fi eflenr raille : quia cognofcimus fubftan-
tias pcr hacc accideKria, vt dicecur in feptirao hu-
ius,quacft. illa. IJtrumfnbfiantia fit prior omnium
entium c8gnitione : & obie(3;um vifus in pluribus
cqrporibus reperitur ,quamobieilumta6bus, vel
aiiufcumquc alterius fenfus paniailaris;ide6 vi-
fus plures rcs deraonftrat,& magis facit ad fcien-
tiam,& ide6 magis diligitur.
Ad aliudde 2. de Generatione,dici poteft qu6d
illud habet-vcritatem quando prius cft de eflentia
poftcrioris,ficut animal de elTentia hominis ; fed
non eft fic in propofito : qualitates enim primas
non funt de cfientia lucis : fimiliter illae quah'ta-
tcs tangibiles non funt firapliciter prim^
, fed
funt primae rcfpcAu fufceptiui.eamra : cuiufmo-
di funt hxc infetiora. Vnde & raale allegatur
au(5toritas ifta , dicit enim fic ; quod quirtmtu
fenjibi
R'ptrt»t.d.
I6.&in i.
Atiglics.dift^
4J--6'»»+.
Sfieniis
tut
quiritMr
fef
inMtntionttm
ir
doBri-
n*m.
Tcxt.co«.
88.expref-
fius 3.(ie A-
nima. Text.
Com.tfS.
Vide Setttim
fnper lib.d^
Aiuma
f
.
}.
ObieBnm vL
fuf influri-
hus reptritUM
quam »lte-
rius p»ten:is^
ebieHuOK
^Mlittt
4. ^UHlit*-,
tes tungiH-
les inteliigi
dtbentprimt
qualitateti
Summs I
fettjihilii corporu principi*
, & iSiul ejl tangitilr.
idc6 (blac contrarietates feaindum taihun fi^unt
ipccics corporis fen/ibilis, dc quo intendit , &fe-
quitur : efUMnuu viftu priorfit taiiu : fjuapr^fter
&fiihieElumvriiu , id cft,Qbic^him ; fed non eft
obic^him vifus , corporis tangibilis paffio fccun-
dum quod tangibiie ; (ed fecundum aliud : & G
fic , conuenit natura priiis , fcilicet (ecundum ali-
quam naturam communcm corpori gcncrabili,dc
quo intendit,& corpori catlefti, cuimmodi forfan
cft natura perfpicui. Patet igitur qu6d auftoritas
cftad oppofitum: qu6d obie€him viiiis eft prius
prioritate falicct coramuniuris ; & ide6 eft in
pluribu$« Ad vltimum de rcgula illa (ccundi
priorum diccndum
,
qu6d fallit per inftanriam
in tcrminis t nam mclius eft bcnc viucre quim
-viuere : & tamen m^s odimus oppofitum vi-
4icre,qaam oppofitum ocne viuere
;
quia oppofi-
tum viuerc dcftruit viucre & bcnc viucrc Vndc
^» j,
Ariftot. 7. Topic. gloflat illam propofirionem
fic :
nifi
eum Mltentm inftrt alterttm:8c vult qu6d
illa regula non tencat
t
quando raagis cUgen-
dum includit minus eligcndum : ficur in exem-
plo pofito ,.bcnc viuere includit viucrc : fimiliter
in propofito : fenfiis vifus includit faifiim ta-
£his : & oppofitum tadus dcftniit tadura & vi-
flun. Dcindc cum didt
:
AmmdiA quidem igttur fenfitm hn-
Bentia ndtura
fiunt.
Diftingidtdiucrfbs gradas cognofccndi in en-
tibus. Circa quod duo facit. Prim6 oftcndit pro-
Eafitum
in bruris ratlonc carcnribus. Secundb in
ominibus rarioncm parridpanribus. Seamda
\\>i:Animalia quidem »g»«<r.Prima induas. Nam
primo jJrannittit omniun; animalium conuenicn-
tiam. Secund6 defcribit eorum diffcrenriam
quannnn ad cognitioncm. Secunda ibi : Sed ex
JenjSffu quidem. Dicit ergoqu6d*»i»M/»4 onutia
fiuit h^f»fiafffttm
natura ,id eik 3 Cecandinii
Kl^'^
'*"
nanu-am propriam. Rario huius eft
,
quia im-
pofTibile cft rem priuari propria forma , vel dif-
fercnria fpccifica : quia iam cflet hoc , &: no^
eflet hoc. Animal cnim conftituitur in cfle
fpedfico aniraalis per fenfitiuum
,
quod eft ha-
Dcrc fenfum : nam qua:dam animalia habcnt fen-
fus omncs , vt animalia pcrfec^ : quxdam pla-
rcs : quacdam paucos fecundum quod funt per-
fediora , vel miniis pcrfcAa : onmia tamen ha-
bcnt necciTari^ , faltem vnum fcihcct fenfum
tadils,Vthabetur ^.de Anima,inxtafinem, &
inUbro de Sonmo & vigiha. finc tadhi quidcra
animalia hon pofTunt cxiflcrc ; cum pcr ta-
^um cognofcant
,
qiuc funt proficua : & qux
funt corrupdua animaHs
;
p\ia quaUutcs pui-
gibiles, Deinde cum didt;
Ponit crfplicem animalium diuiflo
ncm. Circa primam problcmaticus cft
Dodor^. difl ^j^.q.^.^.
iuxtahcc^n.y. aa
bruta habcanc mcmoriam nccne.vbi fal-
«JST»/!*
"^^ ^° ^^^» ^°^ mcmoria
,
aftus cx quibus
Uzitnrin*. ipfa coiligicur.qui funt vindicano,bcncfi-
?*^
*
ciatio,nidifica^iD,prouidenua, &difcipli-
nacio. Vidc Scbolium ad qu-
3
hk- Quod
aic in fccunda diuifionc , animaliinn ^»<e«
Scoti Oper. (om. l V^
Cap. I.
Sm^muietf-
f»rim tft
TeTt.eom.
%%. U indr.
Jam habere frudeniiam
^
intclligc dc pra-
dcntialatc fumpta,quia propric difta,fi-
nc<lcliberatione,quabrutacarcnt,haberi
»"«•
•»
ncquit.Ita ipfe fc explicat hic q. 3
ad qua
^^^^,*
hic fc remittit, vt dicetur,inquir,in quac- fnid^dmm.
ftionc. Vbi obitcr nota
,
prius cum fcrip-
fiffc in tcxtum, quam circa eu difputafTc
quacflioncs , vtin prxfatione operis noca-
ui. Circatcniamdiuifionem, confta^cx-
pericnriaquacdam bruta nec cicurari,nec
difciplinari pofTc ; quaedam vcro miruip
in modum cflc difciplinabilia , & de Elc-
phantc mira fcribuntur, qucm Ariftot.i.
hift. animae c. i. ait intcr omnia mitcm
effc y & manfuctudini magis addiclum;
Mirama—
quodpancgyricafpedaculaexhiberejva-
v^^^,
rias figuras cffingerc , coronas aflanribus
ofFcrtc , & alia ludicra facerc , & litcras
cfFormarc difcat
,
plures fcribunc. Vidc
Plin.l.8.ac.uElianuml.6.c.io. Plucar.l..
dc Animal. induftria, &dc Luciniatvidc
'-
Arift^. hift. an.c.9, &Plin.io. Hiftc.a^-
vndcplurcsPhilofophi, hifceanimalibus
w\
quandam rarionem cribuerunc. Dc quo
Pluc.l. dc Placicis^. zo. vbi prohoc citat
Anaxag. & Pychagoram. Quod aic cum S!f
"^*»
Arift apes carcrc auditu , fone incelligi
'*"" *^
'
dcbec dc pcrfefto : quia non cft vndc cis
dcncgecur omnis audicus,ficuc ncc calpz
imperfc£tus vifus, fccundum mulcos, dc
qua tamcn minus id apparcc.dixi dc hoc
Commcnc.adq.6.Scori,dc Anima. &:in
Supplcm ibid.Vidiipfc apesfugiciuas lc-
ni fono quafi harmcnia ppr colhfioncm
ftd vafa^cnea , ad aluearia reduci
,
quod
fien nequic fine auditu , idquc teftatur
ipfc Ariftot. 9. Hift. Animal. c. 40. vbi
criamait dubium cfre,an audiantapcs»
dc quibus ibi mirabilia r6fcrc.
Exfenfibus
autem qitibufdam quidem ip-
forum memoria ncnft
,
quibufdam verh
pi
^froperhoc alia quidem frudentia funt
:
aliAvero difciplinahiUora non potentibuj «rr-
mcrari, Prudentia quidemfuntfiae hjbilita^
te difkndi
,
quacunquefonos audire non
fo^
Untiafunt^vt apes,^ vtiquefialiquod aliud
genus animalium huiufmodi eft, Addifcunt
dutem qu4uunqu€ cum memoria
, (^
hunc ha-
hent fenfum.
Ponit animalium differentiam : & ponit tfcs
diuifioncs in animalibus rcfpc^ cognltionis;
ex quibus colligitur triplex gradus cognirio-
nis in ds. Prima dioifio eft
,
quod anima-
iium quxdam habmc mcmoriam.: quzdara
autcm nOn:ide6 didt quod tx
fenfu quihuf-
dam horum animalium non
fit
memoria : qui-
hufdam autem
fit
: Qc dicit cs fenfu fa£bm ^i
mcmoriam,vcl non fadam ; nam virrates interio-
res puu phantafu , memoria, &c. prasfupponunt
cxtcriorqs fcnfus. R^tio huius diuifionis cft
,
A i
quoii
7
Haac tex«
tam exami-
nac DoAoc
q.}.lib. t.
TytfUumS'
mMlium di-
MJfit
in «nlf*
mad ctgmm
tit
,w' .^
Lib. I.
^t MmmS'
tia hMbent
frudtntiam,
(^ JM4
ncv.
Tartts fri.
identi^ irts,
ftd vidtAri-
fi»t.€.
An'm»ti»
fu*
linf dim
fiifUnsii-
Jiptt nS b4'
hnt MdttS,
Text. Cota.
<7.& iodc
Crsittt tO'
jttititnit in
mnimalibi/t
tj trifUx.
flii6d
animabilibus data eft cognirio fcnfiriua iA
ncceflitatcm
vitas, & ad neceflitatem propriarum
operarionum.
Animalia crgo
,
quae mouentur
motu progreflluo ,
ad aliquid diftans , indigent
metnoria ; alias nifi in eis remanerct imprcfllo
nicmorialis dc obiefto ,
motiun conrinuarc non
poflent, vfque ad obie6hun quod appctunt. Ani-
roalia vcr6 inunobilia motu progreUiuo , vt funt
qux dicimtur oftreae & conchae marinae lapidi-
bus aflixae , non indigent racmoria, fed fuificit
eis ad proprias opcrationes obiedH praefenria :
^
ideo fola imperredta , &confufa imaginario , vc
habcant aliquem motiup indetermiriatum , fci-
lic?t dilatationis& conftri(fHonis,fecundum quod
obie6him eft dele£tabile,vcl triflabile.
Secunda diuifio eft
,
qua: fcquitur cx prima
:
quod animalium quaedam habent prudcntiam
;
illa fcilicet qua: h^bcnt memoriam : alia ver6
non habcnt : illa fcilicet qux memoria carent,
ideo dicit : & propter hoc , fcilicet quod aliqua
habent memoriam, aliquanon } hac quidem ani^
malia prudentia funt ;
alia fupple nen. Ratio
huius diuifionis eft , cum cnim prudentia proui-
deat dc fiituris , ex memoria praeteritorum
,
par~
tes autena prudenti<e , funt tres ; fecundum Tul-
lium 2. RhetoricA, fcilicet intflligentia, memoriay
&prouidentia : quiaergo fic eft , animalia
,
quaB
carent memoria , nequaquam habere poflunt
prudentiam : quae autem memoriam habent , ali-
quo modo prudentiam haberc pofltint , vt dice-
tiu in quaeftione. Terria diuifio cft
,
qu6d ani-
malium habenrium memoriam , & prudenriam,
quaedam fiint difciplinabilia ,
puta habenriaaudi-
tum
;
quaedam indifciplinabilia , ea fcilicet qu^
auditu carent ; ide6 djcit: alia vero funt difcfr
flint^biliora non potentihtu rnemorari , id cft,ali-
qua fimt difciplinabilia , in quo differunt ab his,
juacmemorari non poffunt ; nec ppr confequcns
unt prudentia ; ergo nec difciplinabilia. Et ex-
ponit quod dixerat. Frudentia quidem funt
fim
addifcere
;
quAcumque foKos audire non pQjfunt,
id e(i,quae non habentauditum^rf apes; &fiali-
^uod aliudgenui animaliton ffi huiufmodi : Ad-
difcunt autemM eft, difciplinabilia funt : qtucun-
^ue cum memoria
, & hunc habentfenfum, id eft,
«mul cum memoria auditiun habent. Ratio
huius diuifionis eft
,
quia auditus maximc defer-
^iit difciplina acquifitae per dodrinam, & inftru-
(ftioncm altcrius ; licet per accidens fecundum
Arift. in lib. de Scnfu &Senfato , vt didiim eft
iiipcrius. Quae ergo auditu carent, ctfi prudcntia
efie pofl[int ; non tamen difciplinabilia : quae au-
tem non habent memoriam , & non habent au-
ditum,non fimt difciplinabilia.
Sed videtur falfiun quod de apibus hic dici-
tur
, non enim videntur carere auditu , cum per
fbnos paruarum campanarum , & percufliones
lapidum , & huiufmodi , congregentur, & quafi
teneantur. Refpondeo qu6d hoc non cft cx hoc,
quod fbnos illos audiant ; fed accidit propter
motum localem aeris mori , & impcUentis apcs:
qui motus facit fonos iftos , & caufatur ex colli-
fione corporum fonantium ;
ficut d? tonitruO
dicit Ariftoreles
, 3
. de Anima , in finc
,
qu6d in-
terficit animalia , & frangit arbores , &diruitac-
dificia ; non quod fonus hoc faciat ; fed ipfc acr
forritcr twotus deferens ipfum fbnum. Ex prae-
didHs colligitur triplex gradus cognitionis in ani*
malibus. Primus eft
,
qu&d animalium quaedam
habcnt mcmoriam, & prudcnriam , & difciplina-
Metaph.
l
bilia fiint : quac fcihcct auditum habcnt. Secun-
4us
,
quod qusdam mCmoriam habent , 5«: pru-
denriam , kd indifciplinabilia funt , fcilicet quK
auditu carent. Tertius
,
qu6d quccdara nec me-
moriam
, nec prudcntiam habent, nec difciplina-
bilia funt. Quartus autem gradus ( fcilicct quod
aliquaanimaliafunt difciplinabilia ,& perconfe-
qucns habent audiram , non tamen habenr me^
moriam necpmdentiam, ) eft omnino incompof^
fibilis : fenlus cnim comprehendens obiediim
per medium extrinfecum , cuiuftnodi cft audirus,
eft neceflari6 in animalibus mobilibus motu pro-
grefliuo
;
quae neceflario memoriam habent , &
per confequcns prudentiam,vt patet cx praedidtisj
t^Jia ^uidemigiturimagmatiottibus
, (^
tnemoriis viuunt ^experimenti autemparum
participant. Hominum autem genus arte
d^
rationibus.
Poftquam Philofbphus difUnxit gradus cogniT
rionis in animalibus rationc carentibus , nunc
difUnguit gradus , fiue ordinem cognitibnis in
hominibus
, rationem participanribus. Circa
quod duo facit, prinio prsfert cognitionem hu-
manam cognitioni brutorum animalium. Sccun-
do accedit ad determinandura gradus , vel ordi-
nera cognitionig in hominibus. Secunda ibi : Fit
autem ex memoria. Dicit crgo qu6d animalia
quidem , alia ab hominibus imaginationibm , cfr
memoriis viuunt
;
fed experimenti participantpa-
Yum : hominum autem genm , arte & rationibui
viuit ; & per confequens experimento.
Notandum quod viuere aliquando nominat
primum adum : co modo quo loquitur Arift. 1. Text. Com*
de Anima,qu6d viuere viuenribus eftefle:&fi-
™cnt.}7.
gnificat ipfum pfle rci,in tali gradu
,
qui cft viue-
'I^J*
re. Aliquando nominat ffecundum adpm
,
qui eft
cxerccre opcra yita: : aiiufmodi funt adtus ienfi-
tiu2 parris,& intellediuz : &fic accipitur viue-
re in loco ifto. Alia ergo aniraaHa ab homine,
viuunt iraaginarionibus
,
qu^riitum ad aniraalia
imperfe<fla, &raenv)riis : & per confcquens etia
imaginationibus
,
quantum ad perfe£ta : & h^ep
fimt opera partis fenfitiuae : fed hominum genus,
id eft,fpecies htunana,arte,& rationibus,qu3e funt
a6lus,vel habitus penincntes ad animam intellc-
«Stiuam &rationalcra : horao enim rationc diftin-
guitur a brutis. Deinde cum dicit
:
Fiat autem (x memoria heminihus expe- 9
rimentum:eiufdem namque rei multa memo.'
rid vnius experientix potentiam faciunt
, ^
fere videturfcientia
,
(jr
arti fimile ex^eri-
mentum
effe.
Accedit ad. detejtpinandum gradus , fiue or-
dincra cognitionis in hominibus.Circa quod duo
facitiecimd^m quoddupliciter hoc dcclarat,pri-
m6 compatandp exp^rimentum ad artem. Se-
cund6 comparando artcm, fiue fcienqam fpecu-
latiuam ad pradticam. Secunda ibi ; primum qui-
dem igitur. Circaprimiun duo facit ; prim6 de-
clarat generarionem experimenri &anis. Secim*
d6 corapafat ea ad inuicem
; fecUndtim prajcmi-
nentiam. Secundaibi: Adagere qmdem. Prima
induas. Nampritn6 oftendit;qnomodoexperi-
mentum generetur in hominibus. Secund6 quo-
modo ars. Secimda ibi : In hominibuf autem. Di-
cit
Summ^ I.
0rtii
Txfirimen- cit cfgo quod hamiftibui fit €xperimmtMmyidc(\:f
tmm quom»-
generanv, ex mtmtna, nam mitltt manorU eiuf'

*p
Jtmt
^^ ^^^ faciunt fotentutm vmm expenenttd^de^,
*
vnius experimcnd : eodcm modoquo habitus
potentianun cognitiuarum vocantur potentis,
fcilicet rarionales, quibus facilitantur ad operan-
dmn.Vnde addit c^bdfere exfenmentHmvidetHr
ftmilefcientie , &arti. Ifta autem /imilitudo po-
teft intelligi duplicitcr. Vno modo quantimiad
modum gencrarionis
,
quia ficut fcienria , & ars
gencrantur cx acceprione plurium , fic & expcri-
mentum. Alio modo quantum ad modum incli-
narionis , nam ficut fcienria , & ars inclinant pcr
modum habitus,& reddunt homincm facilem ad
Xrandum,
fic &experimentum
, fcd quia non
amnino fimile,ide6 zitfere.
Notandum qu6d memcria
, & experientia vi-
dentur differre ; ficuttotum &pars : autficut
vnum,& multa : quia memortM cft refpc£hi vnius
parricularis ; fcd experimentum refpedtu plurium
fimul, vel vnius frequenter cognid pcr (enium.
Deindc cum dicit
;
Cap. I.
Mimtrim,^
txferumti»
^tnmt.
lO
Vidcq.
4.
Hominibtu Mtemfcientid
,
&arsferex'
perimentum euemt-.exferientia quidem enim
artemfecit.vt Poliu recfe dicensfedinexpe-
rientiacafum. Fit autem nrs cum ex multis
experimentalihtis conceptionibuSyVnaft vni-
tttrfaluyvelut defimiltbus acceptio.
-
Oftcndit modum generarionis artis. Circa
qnod duo facit
,
prim6 proponit iUutn modum.
Sccundo probat illumaudoritatcXiJcit ergo pri-
mo ^aodficut experimentum
fit
ex mermria: itd
artex experimento
;
quod probat audoritate Po-
li,qui in hocredc didt,quod experientiafecitar-'
ten,& inexperientia
cafum : quod duplidter po-
teft intelligi : autquia inexpcrri cadunt, ideft,
dcfidunt a reftitudine operarionissautquiafi rc-
dc operantur,inexpcrd,hoc eft a cafu : & hoc cft
quod dicit :
fit
autem ars cum ex multis experi'
mentalibut conceptionihm
fit
vna acceptio vni-
uerfalit
i
velut de /imilibui ; ficut enim expcri-
m6ntum verfatur cjrca parricularia ; ica ars drc^
vniucrialia.
VaJ* ^«r- Notandum
,
quod ficut cr mulds memoriis
r«/««r txf>t.
coUigitur vnum cxpcriraentum, liftcndo in con-
ww
umo'
fidcrarionc parncularium
; ita ex experimcnto
coUigitur ars,cum in iUis plurimis particulariBus
proccditur vltra , ad confiderandum aliquam na-
turam cdmmunera, &vniuerfalem , vt patet per
excmpla qux fequuntur. Deinde cum dicit
:
Acceptionem enim quidem habere
,
quod
CaOik,
dr Socrati hac Mgritudine laboranti-
btds hoc contulit
, dr
ita multU fingularium%
txferimenti eB, ^uod autem omnibus hu^
iufmodi
.,
fecundum autem vnamjpeciem de-
terminatisy hac ^gritudine laberantibtts con-
tulit, vt phlegmaticis,aut
(holericis,
autsfiu
febricitantibus,artis ejt.
Deckrat quoddixit per exemphy lahorantihut
circa hanc
infirmitatem,fcilicet CaOia & Socrati,
contulit
A)(»r,puta rcubarbarum,
&
fic
multif aliis
particutarilnu
: fic inquam cognofcere experi-
meiti
f/?.-cognofcere aurem vniucrfaliter ^iM<i
ommhus
huiufmodt determinatis
fecundum vaatn
••5
7
fpeciem complcxionis , vcl infmrutaris, vf
f
W^-
gmattcii aut cholericis , aut calorefebrtcttofttthus
contulitXci^cet talis,vcl talis medicina,r^ artts.
Ad agere cjuidem igttur experientia ni-
j^^i^^
hil ab arte differre
videtur
; fed cjr
expertos t um habci
magis
proficere videmus,fine experientia ra
tionem habentibus.
qQzftioccm
t.li.piimi.
Poftquam Philofophus declaraiut gcncrario-
nem arris & cxperimenti , nuiic comparat ea ad
inuiccm fecundum prarcmincnriam. Circa quod
duo f^dt,prim6 ponit prseminenriam vnius ad
altcrum pcnes opcrarionem. Secund6 penes co-
gnirionem. Secunda ibi : Sed tamenfcire. Prima
in duas,quia primo proponit prsemincnriam cx-
perimcnri ad arrem pcncs opcrarionem. Secundo ^xferii ctf
rcddit caufam didi. Secimda ibi : Caufa autem
"*'
'^.V*?
tfi.
Didt crgo qugd in compararione ad agere, \d
^^ -""l^''
cft,ad operarionem, fxpmVwr/** non videturdif-
f^^
ferre ab arte.Q^^yd poteft intcUigi dupHdtcr.vel
quia vtraque fingularitcrjicct mediarius , &im-
mcdiarius ; vel quia vtraquc cft habitus pradicus,
& operariuus iicet difFcrcnter : idco addit :fed
expertos magis videmus preficere , id cft , certiiis
operari, ipfis habemtbus ww/r«7»,fcilicctvniuer-
falem artcm,
fine
experientta. Vult dicere, quod
cxperri cerrius opcrantur atdficibus inexpertis,
Deindc cum didt
:
Caufa autem
efi.,
quia experientia quidem Ad huc tei-
ftngularium
efl
cegnitio
i
ars vero vniuerfa'- ^^
^ocs*
lium : acius autem
(jr
omnes generationes
circafingularefunt ; non enim hominem me~
dicusfanat ,
nififecundupi
accidens ^fedaut
Calliam, autSocratem :aut aliquidficdiifo-
rum^ cui
effe
hominem accidit. Si igiturfine
experimento quisrationem habeatf&vniuer"
fale quidem cognofcat , in hoc autemfingulstm
re ignorat imultoties quidem curatione pee-
cabit
;
(ingulare namque magis curabile ejt.
Rcddit caufam didbe przcmincnris. Didt cr-
go qu6d caufa qiiarc experri ccnius & efficacius
operannTT artifidbus inexperris,ctl \&x.Quia e.x-
perientia
efi
cognitioftngularium ;
ars autemvni-
Merfalium,omnes autem fi6tus,\d eft, operariones:
& vniuerfaliter mnes generationes , vt circa
fingulare ': non autcm circa vniucrfale : quod
probat per cxempla indu<SHuc. Nam medicus
nonfanat hominem vniuerfalem ;
nifi
fecunditm
accidens : inquantum fciUcet fanat parricularem
homincm,in quo refcniatur notura hominis vni-r
uerfaUs : ide6 addit :fed fanat aut Socratem, aut
Platonem^aut aliquemfif diBorum parriculariter,
cui accidit
ejfe
hominem fub rarione qua fanatun
ide6 fequitur ex pr2miflis,qu6d expertus cerriiis
operatur : cum ipfe per fe confideret parricularia.
Vnde fubdit :fiigitur aliquUfiae
experimento ha-.
beat rationem, fciUcet vniuerfalcm artcm : cuiuf.
modi eft*artifex inex^eitns, &vniuerfale qui^
dem cognofcat , & ignorct fingulare in hoc : vel
fub hoc vra'uerfaU contentum , multoties errabit
in curatione \ namfifigularemagis
efi
eurabiU^CC
fe : vniucrfale autcm per accidens.
Notandum quod per accidens capinir duplid-
ter.Vrio modo pro ente diuifb contra fubftatiam,
eo iDodo quo quandtas, & quatitas dicuntur
efle
A 4
aed
MtJseus M»
/4»4f h»mi-
ntm vniutr-
faltm tiifi
fmatpmt <a-
cludirMT im
»liqu)
fingis,
Uri,
Aeciitntda.'
fltx.
8 Lib. I.
ti
fysfitMmad
ftir»
, if
Ji-
JfMtare , «ri
frtfirturtx.
f*Hmntf.
f.xctiit Mrs
ftfftrimitum
Mf trifntf'
acddentia. AHo modo pro efle extra fationem
alicuius tenij : quomodo per tale accidens cau-
iatur fallacia Accidentis : &hoc modp fupcriora
pofluiit icciderc infcrjoribus, & econtra , vt di-
cendo fic : Homo
eft
fpecies. Socrates ejt homo;
trgo Socrtues
fft fpecies : Hic accidit inferius fu-
p?riori : quia Ijon^ini , vr ftat fub illo prxdicato,
quod edjpecies , acciditquod pracdicetur de So-
!crate,& Socrates eft extra rationem eius. Simili-
tpi dicendo fic : Socrates
efi
indiuiduHm : Socra-
tes
efi
homo
; ergo homo
efi
indiuidttHtn, Hic acci-
dit fuperius inferiori. Quia ipfi Socrad vt ftat
flib illo prxdicato
,
quod eft indiuidHnm,zcciiiit,
quod fit homo , vcl qu6d homo de ipfb prxdice-
tur, Quando crgo dicitur hic in litera
,
qu6d So-
cratcs unatur, cui accidit efl^ hominem : non eft
intclfigendum de aceidcnre primo modo, fcd fe-
cimdo modo : quia ipfl Socrati , vt ftat fub illp
prxdicato
,
quodeftfanare : acciditqu6d fit ho-
mo : licct alisis illa : Socrates
efi
homo : fit per ie
primo modo. Deindc cilm dicit
:
Sedtamenfcire ^ intelligere magis artt
quam experimento
ejfe
arhitramur,
^artifi-
ees expertisfapientmes ejje opinamur
,
tan-
tjuam magis
fecundum fcirefaoientiam omy
niafequentem^
Comparat experimentum ad artcm penes co-
gmtionem.Circa quod duo facit, nam prim6 po-
nit pfxeminentiam artis ad experirticntum penes
fcire, &eognitionem. Secund6 probat cam ibi.
Hocautem
efi.
Dicit ergo qu6d licet expcrimen-
vain prxftratur arri
,
quantimi ad opcrationem,
Vtdidbum cft,tamcn yfir* & ctiam obuiarc, fcili-
cet in difputationibus , magis arbitramur arte. id
eft, per artem, quam experimento, &ipfos artifi-
(es otinamur
effe
fapientiores expertis : Sc reddlt
caufam , tantjuapt pro quia magis fecunditm id
^uod
efi
fcire amnesfequimur fapientiam ; vcl
^cundum aliam iiteram : tjuia magis fectmdum
idem centingit
fcire fapientiamfequentemM cik,
fpeculantcm,o»»«w, id cft,vniuerfalia,qux dicun-
tur omnia,ratione continentix : fi ergo raagis cft
fciens qui confldcrat vniuerfalia ; confequens eft
jutificem ?fle fapientiorcm experto : cum artifcx
negocieturcircfi vniuerfalia : pxpertusauti^m <;iz~
ca particularia.
NotandiUTi qu6d in tribus proponit prxemi-
nenriam artis ad experimcntum. Prim6,quantum
adfcirc fimpUciter , fl^ut pofteik probabitiur. Se-
cund6,quantum ad obuiarc aduerfarioin difpu-
tando. Terri6
,
quia ars cft propinquior fapienti*
quki cxpcrimcntum ; nam com fapienria fit d?
vniucrMifnmis,vtp6ft dicctur j afs qux confi-
derat vniuerfalia , magis appropinquat fapienria:,
quam e3?p<:rimpntum
,
quod confiderat fingula-
ria,& non vniufrfalia : & quia fapicnria eft npbi-
liflima fcientia,vt poftdl dicetur : ide6 ars cx hoc
nobilior oftenditur quam experimcntum : quia
quod propinqoiu»
cfl npbifiori , nobilius eft.
Peinde c6m didt
:
Hoc autem
efi j
quia hi quidem caufam
fciunt
,
ilHvero non > ei^perti quidem enim
fciunt ipfum quia \fedpropter quid nefciunt,
iUi autem
froftir
^uid
(^ caufam cogno-
fcunf.
Metaph.
Artifix
*fi
magiifcinu,
qukm
iJiftp.
tttt.
TcTt.
4».
Scitniig
pto^
pter quid
ifi
cmitr
fciin,
ti»
<jtti4.
«J
Probat di(9am prxcminentiam tribus ratfonf-»
bus : qiurum fecunda ponitur ibi : Et omnino
fci?ns fip}Hm.tettia. ibi : Amplim autemfenfum.
In jmma panc intendit talem rarioncm : fciens
caulam &propter qHid,e^ magis fapicns & fcicns
illo qui fcit tantum qttia , quia fcientia propter
quid nobilior cft, & ccrrior fcientia quia : fcd ar-
rifex habct fcientiam propter. ejtud
: cxpcrtus au-
tem tantum cjuia
; cfgo artifex eft magis fdens
expcrto. In ifta rarione f]c proccdit : quia primo
ponit rarionem. Sccund6 exponit cara per umilc,
ibi : ynde architeilores. Didt ergP qu6d hoc au-
tem
, quod diif^um eft probatur ; «juia hi quidcm,
fcilicct artifices
, fciunt caufas : illi vero , id cft,
cxperti, non. vnde addit;fAr^m» enimfciuntipfum
quia :fed nefciunt ipfum proptcr quid : hi aittem,
artificcs fcijicct, cognofcunf quia & propter quid.
Notandum qu6d Ariftot. i Jpfterioram, cap.
illo. Certior autemfcientia , dicit fcientiam pro-
pterquid eflc certiorcm fcienria^«»<i ; &:id$6fi
arrifex nouit propter cjuid de his quibus experras
nouit fblum ^KM : fequitiu: artificem efte magis
Icientem, quamexpertum. Deiiade cum didt
:
Vnde
(jr architeStores (ircaquodlihet
qut-
dem huiufmodi honorahilioref
,(jr magisfcire
manu artificihus putamus
(jr fapientiores^
quiafa0orum caufds- fciunt. Jlli
verofiiut
quadam inanimatorufnyfaciunt quidem^non
fcientia autemfaciunt qua faciunt ,vt ignis
quodexurit. Inanimata quidem igiturnatu^
ra quadam vttttmquodque herum
faciunt^
fed manu.
artifices propter confuetudinem^
quihus
efficitur^ vtfapientioresfittt quidamt
non quia peritiores
fint
in agendo
\ fed qui*
rationem haheant^caufafque cogtfo/cant,
Exponit prxdidbm rarionem pcr fimile : &
intendit talem rarionem furaptam, a fimili : ficut
fe habct ars architcdonica ad arterji manualem:
fic
fe habct fciens quia &propter qttid ad fcien-»
tem ^«»<i tanmra : fedars architetconica eftfa-
pientior,& fcicnrior ipfa anc manuali : i.de6 did-
turarchitcdtenica ab dp^ic
,
quod eft princM?s,&
riy^yn
,
quod cft ars ; ergb fimiliter fcien.s quia,
&propter quid : cuiufmodi eft artifex , fapientiot
&fcicnrior eftcxpcno fcicnte fbium quia> Dicit.
ergo qu6d architeSiores putamt(fj4pi(ntiores
, ^T
nomlutrfs,& magisfcircdtci. quo^cunque goius
fcibilp., ipjis artifieibus manu. ideft,manu Ppe-
rantibus. Et ratio huius eft
,
^«»4 architcdonid
zttificesfciunt caufas, &propter cfuid fadtorum,
id eft,artificialium : illos autem,id eftmanu ope-
^''*''«*7
rantcs putamus '.ftent quadam dc .»ft^(ro tnant-
pi„fif„,\^
matorttm ;facinnt (»im :
ffd qu^faciunt incei-
tifieikus wu^,
gnitafaciunt, quia caufam ignorant, qucniadmp- ntKtlHw.
dum inanimata : vtpuca citm ignis exttrit : ignis
autem comburcns ignotat cauumqi^c con\bu-
rit. Sed ne aliquis crederqt ommno (imile efle
dc adlipnc i|ianimatorum,& manu artificum,fub-
iungit difTcrcntiam ; "^am inanimata faciunt
vnwntjHodque horum.qu*
faciiit. natura quadam,
id cft,quodara imp^tu, & neceflitate luriurali : &
per hoc diflinguiinttir ab agcntc a propofito ; (ei,
nfanu artifices faciunt quxfaciunt per confuetH'
dinem : quia pcr aliquern habitum acquifitum
per confuetudinem
;
quodnon eftdicendumdc
uunxmatis, £ftergoumiUcudointcripanimata«
&m^ia
Summ^ I.
«4
>ffi mrthitt'
fitnie» jtt*
ft (^
-vnA*
iicatufi
Art srtlntt-
Stnit» vt
fm}tTMt tUiis
Sc manu artifices : quia vtraqQc operantor abfque
cognirione cauik ; nam ficut inanimata opcran-
turordinata in finem^b aliquo agcntc fuperiori;
Cic &manu artifices ab aliquo fiiperiori artifice
architc<iorcj:e{pcdhieius. Vndc conclodit intcn-
tum, quod ex diSlu fatet qu6d non funl fapien-
tes aliqui fccundum pradHcos , id cft, operatorcs
€lTe,vcl fecundum pracHcos, idcft,fcamdum opc-
ratoris habitus,quales funt cxpcrti : ied fecimdum
qu6d habcnt rationem vniuerfalcm , & caufam:
& propter quid cognofcunt
,
quales fimt arti-
fices.
Notandum quod ars architcdonica dicitur
prindpalis ars , ab
«Vx*'
>
quod eft princcps , &
ri)(Vti, quod eft ars
5
dicitur autem prindpalior,
quia opcrarionem principaliorem habet , & im-
pcrium refpofhi alterius. Exemplum, aliqua opc-
ratio arris ordinatur ad materiam difponendam,
puta CaqwJtaria dolans,& difponcns ligna,quac
fimt materia nauis : aliqua ordinatur ad formam
induccndam,puta illa,quz componit ligna,& in-
dudt formam nauis : aliqiu prdinatur ad vfum
fa(fbB nauis,puta Naurica
,
qua: nauigando vrinu:
nauc conftmda , &iam fadlta. Prima poteft did
dolariua. Secunda manufadriua. Tcrtia vfualis,
& habent fjp fic per ordinem : quia prima cft in-
fima,& ordinatur ad fecimdam, vf adfinem,& vt
materia ad formam
;
quia ipfa imf)onit necefll-
tatcra fibi : ficut fotn^a matcriac, & finis his qu*
funt ad finem : vnde fecunda eft archice<flo-
nica refpedu prima:,& impcrat primaj.Na manu-
fa(flor iraperat doiariuo.vt fic,vcl fic,dolet ligna,
fecundiun quod fic , vpl fic,funt apta ad formam
jiauis inducendam. Quod igitur ligna fic, vel fic,
dolanda,ficut manu^d^or nouit caufam , &pro-
fter
qttid : quia ftilicct cxpedit propter talcm
fbrmam nauis : lcd ipfe dolariuus , vt fic, fbliira
nouit quia fic dolanda funt ; fed caufam fropter
efuid ignorat. Simiii raodo fecunda ordinatur ad
terriam , & tcrtia eft architc<flom"ca refpe<fhi fe-
cur^iaE
;
quia fibi impcrat , vt talem formam in-
ducat : quia talis eft ncceflaria ad vfum nauigan-
di ; ita quod ipfa manufaftiua, vt fic, fblum no-
uit tjHta I fed vfualis nouit propter
efMtd. Simili-
tcr in propofito artifex nouit propter quid eo-
rum,qujc cxpeftus folum nouit tjuia. Ergo arri-
fcx eft magis fcicns
,
quam cxpcrtus , &habetur
ptdpofituin. Deinde cum didt
:
Artifieei p«f
^f omnmofcientujignum
efl pojfe docere,
font docere,
^^fjgc artem magis
experimentofcientiam
effe exiftimamtu. Foffunt autem hijhi autem
docere nonpoffunt.
Ponit fecundam rarioncm, quac poteft fic for-
mari : arrifices poffimt docerc , & non cxperri;
ergoarrifices funt magisfcicntes,& magft pcrfc-
£ti,ciukm expcrri. Confcquentia patet,quiafcien-
ds fignum eft poflc docere , nam tunc vmtm-
tjHodque dicitur
ejfeperfeElum y tjMande poteji ftbi
fimilegenerare,
& facere. 4. Mcteor. Antecedens
probatur,quiaarrifexfcitcaufam,<^^ro^rfr^«j«^-
cxpertus ignorat , idco poteft arrifex docere,non
autem expcrtus : Scirc cnim eft caufam cogno-
fcere,& ideo qui canfam fdt
,
poteft fucere alium
cognofcere , &fcirc : cxperri autem doccre non
poffunt, quia caufam ignorant : qu6d fi aliis tra-
dimt ea,quac experimento nouerunt
,
porenmt in
eis gencrare habitum forfan opinionis , vel cre-
dulitaris : non autem fdentificum : cumfdcntia
Cap. I
czpeRi non
ft«.
-ddftt
Te«.f.
IJ
'ExetptitMt
illimfrtftfi-
titau ^Mt-
ttirtrmm.
Vnumquod-
qae tanc cft
peifc^u^C.
9
fit pcr caufam. i. Poft. Dicit ergo quM omnino
fignum efifcientis
,poffe
docere : & ob hoc magis
concMpifcmus artem, quam experimentMm : quia
magis fumus fciences per anem,quam pcr cxpc-
rimcntum ; vnde fubdit quod ht fdlicerarrifices
pojJMnt fupple doccrc : ht autem fcilicet cxperri
docere ntn pojfunt.
Notandum quod virtus ifHus rarionis confi-
ftit in iffci propofirioncqua: colligitur.4. Mcteor.
qvd^vnMmtjuodtfMe
efi perfe£lttm
, quandopotefi
generare
fUnfimtle.
Sed contra , crgo Dcus pofiet generare alium
Deumfibi fimilem : confequenseft falf"um,ergo
anteccdens,quod eft propofirio allcgata.Rcfpon-
deo,non eft fa<ftibilis alius : propofitio autcm
habct veritatem , vt« aliud flmile eft fa<fhbilc.
Contra. quia Angelus cft fa<fHbilis:& tamen non
poteft fibi fimilem generare : ergoafinuserit
perfc(fhor Angelo, fi propofirio allegata vcra fic.
Rcfpondeo qu6d propofirio illa fallit : quando
prodivfhim aliqucxl eft ita pcrfc(fhun
,
qu6d ad
fui produdionem requiric caufam zquiuocam:&
hoc eft propccr perfe(fhonem : fic eft in Angclo.
Similicer in vniuods dcficic
,
quando eft in po»
ccnriapafliua tantum : iapis enim dunis quan>
tumcunque pcrfe<fhis non poteft gcnerare fibi fi-
milem : quiatantum habcc potentiam pafliuan)
ad rcfiftendum : durum cnim eft quod refiftit
impellenri : fed non habec prindpium agendi
qualicaris aifhux. Tunc ad propoficum , Vnum^
tjHodcjue
efi titnc perfeElMm &c. licec fcqiutar,
quando poteflge:ierare &c- camen non fequitur,
perfe<fhim eft,ergo poteft generarc &c. nifi cum
cxccpriohibus fupra!di(fhs.Deindc cum didt
;
jimplifii autemfenfuum netjMi vnumfam
pientiam
efft
ponimm^cum hispngulorum co-^
gnitiones maxime propriaf»t;fed
propter
tjuid de nuUo dicunt , vtpropter quid ignu
calidm ifedquia calidtt^folumf/.
Ponittertiam raripnemquac fumitiu: a figno,
Safmtuntfi
&probatur propofitimi : quia nec vnum, id cfl,
^^
""
nullumyff«yi»i
,
ponimus
effe
fapientiatn & fdcn-
tiam : quia fenfus non cft fcicntia nec capax fcien-
riac. Ec rario huius cft : quia his fenfibus maxi-
mefunt proprit cognitiones ftngulanttm. Nam
vniuerfale vc fic non cognofciciu: k fenfu, & idea
fenfus, qui func circa fingularia de nullo dicunt,
ideft,cognofcunc propterquid,vt propter quid
igniseficalidtis : fed canciim : qiua calidtts
efi
: fi
ergo fcnfus negacur cfle fapiens , vel fciens, pro-
prer ignoranriam caufgc & propter tfuid : exper-
tum qui fblum nouit ^«i4,non propter quid
; nc-
gandum eftefIefcientem,velfapientem.Scdarri-
rex qui nouit caufam , &propter quidy dicpciir
niagis fapiens & fciens.
Primnm quidem igitur coueniens
eft
quam^
libet artem inuenientem vltra communes
fenfus
ah hominihta mirari , nonfplum fro--
pter aliquam inuentorum vtilitatem
, fed
ftcutfapientem,dr
ah altisdifferentem:Pluri-
rihtts autem repertis artihus,
cjr
aliis quidem
adneujfaria , aliis vero ad introdu^ionem
exiftentihtts , tales iilis fapientiores ejfe
arhi-
trandum eftpropter id quod illorumfcientitt
advfum

10 Lib.
L
nd vfum mnfmt j 'Onde iam omnihas ulir
bui iftJHtutis^quanon ad voluptdtem ; neque
4d necefitdtemfcientiarum refertafunt :
c^
frimum in his locis vbi vacabant j
vnde cir-
ca %y£gyptum Mathematica artes primitm
conjtiterunt
,
ibi namque gens Sacerdotum
vacare dimijfa eji.
j^fs fpteuU'
Poftquam dcterminauit Philofbphus , & di-
ttm» *li ru-
ftinxit eradus cognitionis , in hominibus ratio-
^^
'''
nemparticipantibus , comparando artemadex-
perimentum,nunc facit idem comparando artem
fpeculatiuam ad pradbicam. Circa quod duo fa-
pt, primo quod didhun eft , oftendens qu6d fpe-
culatiua habet magis & tantura rationem fa-
f''
pientiz. Secundo adaptat illud quod dixerat ad
hanc icientiam , de qua hoc intendit
,
quod pro-
pter hoc icilicet hzc fcientia meretur nomen fa-
pientia:
,
quia verfatur circa pdraas cau{as,& cir^
ca principia. Secunda ibi : Cuim autem gratia.
Prima in dao, nam prini6 facit quod didum eft.
Sccimdo rcmouec dubium oriens ex pr«di<iis.
Secunda ibi : /n mor^/f^M/ aittem. In primain-
cendit talem rationem : iila fcicntia cuius habens
meretur nomcn fapientis , & habetur in maiori
TCperatione,& honore inter homines , magis eft
(apientia: c^izpropter qmdvnHmejuodqtu tale
&
ilbtd magis: fed ars vel fcientia fpeculatiua eft
huiufinodi rcfpedu adtiuarum pradicarum ; cr-
go ipeculatiua eft magis iapicntiaquam pra^ca:
Minorcm oftendit in littera diccns
,
quod conue-
rtiens
efi
mirari primum, tanquam dignum hono-
re, inuenientem
y id eft , illura qui inuenitquam-
uis artem
, &quivltra omnemfenfum , id cft in-
gcnium alioruin hominum
,
quarit , fcilicet cau-
. las rerum &quamcumque ait€xn,nonpropter v(i-
litatem vit£ : fed propter ipfum fcire iblum,quod
eft proprium fbeculatiuac : ille inquara eft dignu?
admirari,qui nc facit vt fcilicet fapiens , ad inuc-
niendura caufas rerum : 8c diftinguens ab aHis,
ideft, fciens differcntias rerum adinuicem : fed
^*-*
talibus artibus repertii
, &aliis pertinentibw ad
necejfariavitt, quales iunt artes mcchanics , &
aliquo modo , omnes praiticae : aliii vero perti-
nentibus ad introduElionem in aliis icientiis
j
qua-
les funt omncs fcrraocitiales,vt Logica,Grammar
tica& Rhetorica , in omnibus , inquara , talibus
iam repertis femper tamenJpeculatiuos arbitran-
dumefi ejfefapientiores illis
,
qui habent artes di-
ftas prius repcrtas : propter iUud quod iUorum,
fcilicet fpcculatiuormn, velhabentiumfpcculati-
uas fcientiaSffcienti*
,
qiwe funt fpeculatiuae, non
funt ad vtilitatcm vitae rcpertas : fed proptct ipsu
fcire
,
quod probat per fignum : quia omnibus
aliis repertis, ^»« vel pertinent ad necejfitatem vi-i
td,vel ad introduBionem in aliis , vt iam di6tum
cft : vel ctiam qua:pcrtinent ad voluptatera;quod
dicit propter ahquas fcicntias ad dclcftationcra
hominum ordinatas, vt fbrte func fcientiz de lu-
dis,vcl huiufhiodi ; illas fpcculatiua: non funt re-
pcrt«e ad aliquid iftorum : Quodjpatet, quia fpe-
culatiua: fcientiae,prim6 repertae funtin his locis,
inquib.usprira6 ftuduerunt horaincs circa talia,
, vfide &in c/£gyptoprimo fubfiiterunt artes
Matbematica^aam prim6 repertae fttnt
<k Sacerdotibus,qui conceffi, & di-
miffi fimt ftudcrc circa hu-
iufmodi fpeculatiua
Mathematica.
Metaph.
ISVMMAKIVM,
Dc inuentoribus Matliefeos tantura
B'/«««i»,
rcfcrt quid alij dicunt. Arift. i , Mct cap. 1-'"^]'^^^
3
. fcribit Pythagoricos
,
primos Mathell Maihem»$i-
opcram nauaflc. Cum Nilus fajpius in-
'*"*"'
undatione pofTcfnoncs confudifTct, ad
pas difccrncndas inuenifTe iEgyptios
Gcomctriam , fcribit Strabo 1. 17.& Hc^
rod. 1. 1
1
. Polyd. dc Rcrum inuent 1. 1 .e,
18. Arithmcticama Phoenicibusinucn-
tam
,
proptet m^rcaturam
,
quidam pui-
tant ; fcd lofcph. i . Antiq. c.
3 . id Abra-
hamo afcribit, qucm etiam Aftrologiam
ad iEgyptios tuliflc aflecit , cuius inucn-
torcs fccundum cum fuerunt filij Seth,
nepotes Ada: , a quibus recondita fuc-
runtincoiumnalapidea
,
quae adfidcr^
fpcdabant, nc pcrircnt , cum ab Adamo
inrelligercnt omnia diluuio pcricura Pli-
niusloui Belo inucntioncm Aftrologios
tribuitl. ^. fcdl f.Phoenicibus. dequo
Polydor c. 17. Quod dc Atlantc dici-
|:ur,merum figmentum eft. Tubal filius
Lamec fuit pater cancntium cithara , &C.
organo Gen
4
Quinam vcro poftea,ar-r
tificiosc Muficam, prim6 compofucrune
fub litc cft , de quoPolyd. fupra cap, 14.
Mulca de his vidcri pofTunt apud Zuin-
gerum in Theatro^vol.y.l.^. & Lacrc. dc
vitis Philofoph.
Notandum qu6d vt dicitur, quod in itgypto
'7
prius imients fimt artes Mathcmaticae a Sacer-
dotibus, rclinquentes occupationcs aUas , cxpcn-
fas dc populo accipiebant in ftudio , concefliSf
deputati fuerunt : poft omnes alias fcienjias re-
pertas
,
quae vel ad neccflitatera vrtae , vel ad in-
trodudiionera in alias fcientias.vel ad delcvtatior
n^m hominum feruiebant. Et hoc eft /tgnum,
quod Mathematicae, &aliae fcientiae fpeculatiuar,
non funt repcrt;? propter aliquod illorum ; fed
propter ipfum fcire tantiim. Deinde cum dicit
:
In moralihtts qnidem igitur qua
fit
artu
f^fcientiA dtjferentia
,
drftmiliumgencrttrn
di6ium ejt.
Rcmouet dubium quod potcft oriri ex praedi-
^is:'quia hominum vfus erat noraine artis, & fa-
pientiai & fcicntis : quafi indiffcrenter , n? quis
putaret hoc idern fignificare : & efte quafi no-
mina fynonyma. Rcfpondet
,
quod in moraltbus^
ideft,in 6.Ethic. PiBum eji tjutjit differentia ar^ ^'&
'"^'
tis,&fcienti<tf&
aliorumftmilium generum.
Notandum,qu6d Arift.6.Ethic.difHnguit ha-
«"*''**«»
bims intelleduales, qui Cimtfapientia,inte/le£tHSy
"J^"*/*
fcientia,prudentia , & ars : & difFerunt ab inui-
cera, penes obieda : quia tria eorura falicct fa-
picnria, intellciSfcus , fcientia pertinent ad intellc-
dtum fpeculatiuum ; & diftinguuntur pencs ob-
iefta. Namfapientia vcrfatur circa caufas altifli-
mas
,
quae funt principia enris , inquantum cns:
llucprimae caufjE fint principia incomplexa , vt
fubftan
e«M,
Summ^ I.
{vh&aisdx immaterialcs ; fiuecomplexa > vt (unt
dignitates , & maxime propofitiones , <JU2
dc-
monftrationan omnium inercdiuntur virtuali-
tcr, ctfi non fiibftantialiter, de quo alias. InteUe-
Htu autem vcrfatur circa principia propria dc^
jnonftrationis, qac demonftrarioncm ingrediun-
fur fccundum fiibftanriam. Scientia autcm vjsr-
(atur pirca conclufioncs : Namfcientia cft habi-
tus conclufionum. Duo alij Habitus lcilicet/>n<-
dentia,Sc ars pcrrincnt ad inteUe^him pradbcum;
(cddiftinguunturpenes obicftum : quia fntden-
tia vcrfatiu: circa agibilia,vndc dirigit in pr*xim,
quac cft 3.0do immancns , non tranficns in cxtc-
riorem raateriam. Ars cnim cft redaratio rcrum
fa(Stibilium , vtpatetcx 6. Ethic. ide6 vdriatur
circa fadibilia,& dirigit in operarionem,qu« eft
a£Ho tranfiens
;
prima autem propric dicitur
aftio. Secunda autem fadtio , ilia quaE fcilicct eft
tranficns. Deindc cunj didt
:
10
Cuius autemgrdtU nunc fermonemfdci-
mus
,
hoc eff
,
tjuia nominatam /apientiam
circaprimas caufas
,
(^princifia exiFiimant
emnes.
^ltttfbyJUa
Quod dixerat,adaptat ad ptopofitum , volens
0fi
etre» pn-
oftendere ex didis
,
quod fcientia Metaphyfica,
dfprmttia.
quac mctctur nomcn fapienrisjverfeturcircacau-
fas,& circa principia. Et circa hoc duo facit. Pri-
mp ponit intentam conclufionem. Secando, in-
nuit cius probarionem , ibi. Quareficut diBum.
Didt ergo
,
quod illud , cuiiti gratia nuncfemu-
nem, ideft,confiderationem,/4«>»«*,de pra:di(9as
eft hoc,quod intendimus, folicet quia Metaphy-
fica,qu2 cft nominata fapientia , videtur
ejfh cir-
ca primoi coHfat , & priacipi^. Dcindc cian
dicit:
^uarefcut diStum eji prius
,
expertus
quod (juemcumque
fenfum habentibus
fa-^
pientior
effe
videtur , artifex enim expertis,
K^rchitechr autem manu artifice j
(pecula-
tiui autem magis aSiiuis, ^uod quidem
igitur fapientia
, (jr circa quafdam catt-
faSt^principiafit fcientia , manifefum ejl.
Innuit talcm probarionem : Quicumque ma-
gis confiderat caufas
, &principia, (apientior di-
citur ; crgo {cienria,qu2 cft iapientia , confiderat
caufas,& prindpia. Tenct autem illa confequcn-
tia in virtute iUius Maxims : fwut maxime ad
f.To. c.1,1.
maxime , &magis ad magii : ita Jimpliciter aei
ftmpliciter : & eft fimilis modus arguendi : ac fi
dicerctur : Quod eft magis terreum , eft grauius;
ergo terra eft fimpliciter grauis. Similiter, magis
confiderans caufas magis eft fapiens
; crgo la.-
pientia fimpUdter confiderat caufas , &prind-
pia. Antecedcns autcm iftius confequenri2,qu6d
fdlicet tjui magii confiderat caufatfapientior di-
citur
,
ofVcndit Ariftot. indu<ftiuc dic^s : quM
ficut
diQum efipriiis , expertm videtur
e^fa-
piemior eis
,
qoi fcnfiun habent fblum finc cxpe-
rimcnto : artifex enim fapientior
efl
expertis
, &
intcr 2mf\ces,arcbiteQw, idcft.h^ens fcicntiam
architcdonicam , cAfapientior ipfo artifice ma-
nuali
,
qui cft inferior eo. Speculariuas etiam
fcicnris funt magis fapietes ipfis actiuis pradicisi
Et rario huius cft, quia magis confidcrat caufas,
ifte qui fapicnrior dignofdtiir,vt patet
cx didtis.
Cap. II. 11
Notandam,qu6d cxprefsc non Habetur i'n lir©.
ra flmpliciter
,
quod expcrtus fit fapientior ha-
bcnte fblum fenfiim fine cxpcrimcnto ; tamcn
habetur ibi implicite a fimili : quia fic fc videnir
habcrc cxpenus ad habentem fblum fcnfiun,
ficutarrifcxadexperrura : ideo connumcrat hoc
intcrdida fuperius exprefla. Vlrimo concludit
intentam conclufionem dicens : .Quod quidem
igiturfapientia , id cft , Mctaphyfica , dc qua cfl
Qzmoprincipaliter
, fit
fcientia circa (fuafdam
caufat, &pnncipia^nantfefium efi,ex
diiSis. Di-.
cit ergo circa quafdam
,
quia nondum oftenfuro
cft circa quas ; fed circa quafdam fimplicitcr,
quzcumquc flnt iilar.
SVMMiE PRIMi£ CAP. II.
Exponitur fapicntia: natura , & Mctaphyficac di->
gnitas probatur cx ^ius dlcnriali
fpcculariuitate.
SrMMARIVM.
Ponic fex condiciones fapicncia;
,
quas
omncs pcr ordinem oftcndirconuenirc
Mecaphyfica:
, inde concludcns ipfam
debere {apienciam nominari. In ^ccra
parce huius capicis, qux cft fccunda pars
principalis huius primas parcis prologi,
oftcndicur dignicas huius fapicnciac, fcili-
cec Mccaphyficicex cius fpeculaciuicate,
vbi in principio diftin^ius nocacuc.
QVoniamautem fcientiam hanc quari^
^^
mu^circaquales caufas^^ circaqualia
principia ,fcientia ,fapientiaft , hoc vtique
erit confiderandum. Si itaque accipiat aliquis
exifiimationes
,
quas de fapiente habemusy
fortafiU
ex his
manifefiiusfiet,
Diccbatur fupcrius,qu6d ad oftcndendum di-
gnitatcm huius fcicntii cx eius naturali apperi-
bilitate,intendebat Arift. facere talcm rarioncm;
Omnes homines natura fcire defiderant ; crgo
maximam fcicnriam maximc defiderant : fed
fdentia Metaphyfics eft maxime faenria ; crgo,
&c. Declarata ergo prima propofitione: Otnnes
homines
, &c. in qua maior rarionis vinualiter
conrinetur, nunc inquirit minorem,fcilicet,qu6d
fdenria Metaphyfics fit maximc fcienria.
Ad cuius euidentiam fciendum
,
quod fcienria
f^J*^^-
maxima dicitur
,
qux cft de maximc fdbilibus;
^^
•*?"•
maximc autcm fcibilia dicunnir dupliciter , vel
quia prim6 omnium fdimtur , fine quibus non
poffunt aliafdriivel quia funt certiffiraa cogncv-
lcibilia : vtroque autem modo confiderat ifta
fdentia maximc fdbiha. Nam maxime fcibilia
primo modojfunt communiflima,vt ens,inquaD-
tum dns, &quscunquc fequuntur ens ,
inquan-
tum ens. Maximc autem fcibiliafecundo modo,
funt principia,& caufa:;quas tanto fimt fecimdum
fe cerriora, quanto funt priora:ha:c autem fdetia
confiderat dc vtrifque,vt patet ex prima conclur
fione huius prologi. Virtus ergo huius minorix
ftat in hoc,quod Mctaphyfica eft dc maxime fd->
bihbus, quod Arift. intcndit oftendcrc in hoc lo-
co
;
quod fadt tali modo. Quia fiipponcndo,
qu6d ifla fdenciafit fapi€tia,probat qiiod fapicns
vcnetm
11 Lib.I.
Mfuphyfic*
verfcmr drca majdmc (cibilia, & per confeqaens
'vtrfaturcir-
Mctaphyfica , cum fit maximc Gipientia. Circa
f*"**xtme
autcm hoc fic proccdit
,
quia prim6 mouet mo-
jo I M.
j^^ inueftigandi didam veritatem. Secund6
iuxtaillummodum exequitur de intento. Secun-
daibi : Primttm itaqHt .Yixcix. evgo,eiuo»iam , pro
quia.quod hancfcientiam ejUArimtu
, quae fcilicet
con/ideratcaufiis& principia,vt fiiperius imme-
diate eft conclufiun ; confideranaum
eft
circa
<juales cdufM,& tjualia pnncipiafit hdcfcientid
fapientia,c^x eft Metaphyficamoc wn^mfortaffis
ex his
fiet manifeftum , icilicet hoc modo , fi ali-
quis nmnerando comprehendat communes exi-
ftimationes hominum , (juas hahemtu de fapiente,
nam per hunc modum patebit
,
quod fapientia
verfatur circa prima principia , & proprias cau-
ias
,
quje fimt maxime fi^ibilia , & etiam quod
veriatur circa communifRma
,
qu« etiam func
maximeicibilia.Deindecum dici{
;
vide ad Itaque prtmum exiflmamusfafientem
i
Jjunctex
q.
cmmamaximefcire^vtcontingit:Accipimus
^nim nonfinguUrem fcientiam eorum ha-
beffttm.
tp
Ponit aliquas condftiones conuenire ei ,
qij6d
Cortditicnes
coiifiderat maxime fi:ibilia, &communillima , &
faftenttsfunt
pnnias caulas, &principia,& oftenditquodcon-
•''**
fidcrare maximc fi;ibilia eft eiufilcm lapienti«e,
QU3E eft Metaphyfica : & diuiditur jfta pars in
iex lecundum qu6d fex tales conditiones narrac
de (apiente. Secunda ibi : Toftea difficilia. T^r-
tia ibi : Aihuc certiorem. Quartaibi : Et magna,
Quinta ibi : Et hancfcientiarum. Sexta ibi: Et
prtncipaliorem, &c. Dicit ^rgo quod primum ac-
cipimtu fapientemfi;ire maxime , ficut decet , vel
vt contingit
, non enirn accipimm hahentemfcien'
tiamjmgul(trem omnium
; hocenim eftimpoffibi-
le, cum illa fijit infinita
,
qus intelle£hi capi noij
Tnm* een-
^^^^^- Pnma crgo conditio lapientis eft firire
tlitio fufien-
omnia, vt contingit, {cilicet in vniuerlali , vt po-
tis
eft
ftire ftea diccmus. Secunda ponitur ibi
;
Pttfni*.
Pofea diffcilia cognofcere potentem
,
nec
leuia homini nofcerejjunc dicimusfapientem.
Sentire enim omnium ejt commune-.quarefa'-
cile^^nonfaphon^ idef;,fapiensefi.
Metaph.
^tcmi* con^
tiit'o eftcog-
nofcere
diffi-
'ulia.
Et eft quod illum ponimus {apientcm
, qui
potcft c6gnofi:ere difficilia ex ingenio fiii intelle-
{k is : non autem ponimus' fapientem potentem
fcire ea
,
qiix Ipuia fint omnium communiter ad
cognofcendum •.fentire enim •.'idtiiy <;ognofcere
fenfibilia commune
ef}
ommum
;
quare facile
eft
illa lenfibilia cognofcerc , & non fophon , id eftj
noneftaliquidpcrtinensad fapientera, vt Jic : II-
lud ergo eft prpprivim fcirp fapientis
,
quod non
cognofcitur leuitcr k quocumquc. Tprtiam po-
nit ibi
:
i^dhuc certiorem.
Ttftia quod
Et eft quod illum accipimus fapientem, qui eft
ftt certior"de
^^^^^'^'^^ ^^^, cpx nouit, quam fint communiter
his quA no- ^) ^bis,qiia: norunt. Quartam ponit ibi
:
pit
,
qH»m
*i>i. Et magU
caufam dicentemfapientem circa
emnem fcientiam ejfe.
QMnrta (m-
^' ^^ ^^^^ iVLuvn. accipimus fapientem
,
qui
ditio
,
qHoi
promftius «•
liis reddttt
rei
c»ufam.
§luintM,
quod fitprt-
pter ipfum
fcire, &
nm$
ptoptfftliftd.
??
drca «mnem , id eft, circa quamcimque fcientlam
magis poteft diccrc , id eft, reddere , & affignare
caufas eorum
,
qua: fciuntur , & qusruntur , &
per confequens poteft magis doccre, Quintam
ponic ibi
:
Etfcientiarum autemea
qudfuiipftus cau-
fa
&fciendi gratia eligibilis ef.,magis eftfa-
fientia^quam (jtta euenientium gratia,
Et eft quod fcientiarum , id eft , de numero
fcientiarum eft magis fcientia , cjudt per fe eft ,&
gratia fcire, ideft, propxer ipfum fcife magis ac-
cipimus cfl^ fapientiam ,& magis
eft
fapientia,
quae eft circa fpeculatiua
,
quam illa quae eft circa
contingentia , id eft,quaE poffujii; eupnire con-v
tingenter, puta vitse necefntas , vel deledatio, vcl
i^iquid tale .: talgs enim vltra fcire extendunt fc
ad aliquod aliud , ficuf flmt /eientiae pradicje :
icientia enim fpeculatiua cft volita propter fcire,
noij propter uliud : fi eigo talis eft magis fapien-
tia;&:habens eam magis fapicns,pcc locum
i
Coniugatis, Sexta patet ibi
;
Etprincipaliorem fubferuiente magisejfh
fapientem : non enim ordinari
,fed
erdinare
oportetfapientem : nam hunc ab altero;fedab
hocminus fapientem perfuaderi, Tales qui-
demigiturexifHmationes
, (^ tot de fapten-
ti4
(^
fapifntibus habemus,
Et eft qu6d hanc fapientiam accipimus , effe
iexta^e^)i4
principaliorem , id eft , digiiioiem famulante , id
^'i*''^
»«»
eft,quamilla,qu:Efamulatur,quod probaturex
^'^*"''''
duobus, Tum primo
,
quia ipfum fapientem o-
portet ordinare alfos , & non ordinari. Tum fe-
cundo
,
quia fapientem ,
hunc non oportet ab alio
fuaderi :fed
magis ttb hoc/kaderi minus
fapie»-
tem.
Notandum
,
qu6d in artibus mechanicis fa-
^(
mul^tesfunt illi, qui prxceptis fuperionim arti-
ficum obfequuntur, &iftiimperantcsarchitc<9:o-
res , &fapientcs dicuncuif
,
proptcr duplicero cau-»
faiT} di£bm : primo qu6.d ipfi non OTdinantur db
alii?, fedpotius cconuerso : quiaars famularia or-
dinatur in fincm fiiperioris arris : fjt^t ars naui-
fadiua ordinatur in finem vfualis. Secund6,quia
inferiores perfuadenmr a fiiperioribus , & non
ccorHierso : nauifaftor enim creditipfi nautjc,vcl
gubernatori nauis , fcilicet qualem formam de-
beat habere nauis : fecundum autem fommunem
opinionem fapienti competit ordinare non or- . , , . -f-
,
dinari
;
perfuadere non perfuaderi : quare talis
fcientia eft magis fapientia famulajite:& per con-
fequens habens eam magis fapiens. Vltiirio con-
cludit qu6d huiufmodi tal^ acceptiona habemut
communiter defapientia & dffapiente. Exom-
nibus praemiflis potfft coljigi vna talis defcriptio
nefiriiftiM
fapientis : Quodcft quiomnia nouit ficut decet,
fapiintM.
TI& definibilia ccrtimdinaljter ; &per caufam qux-
rens ipfam fcifntiam proptprfcire,perfuadere po-
tens aliis,& etiam ordinare. Deinde cum dicit:
Jjlorum aut hoc quidem omniafcire vni'
uerfalcm fcientiam maxime habentiinejfc^
necejfe ejt : hic enim nouit omnia alitjuakter
fubie^a,
Probat citSlas fi;x conditiones oonuenire ei,
qui
fm»fftmvm.
mtrfttUetg-
Wffich
nmmut
€m»t*»t»fmk
11
ki hanc
texrum eft
q.io. Ub,i.
Summ^ I.
qfti «mCdcrat cormmmiflima &maxim^ fabiliat
& diuiditur in fex , fccundum quod di(ias iex
conditione$probat tali inefle : & procedit ordi-
ne
,
quo poiuit eas fupra. Secimda ibi : Sed fere
fimt, Tertia ibi : Scitntuintm. Quaru ibi : Do-
ihvtdlis. Quinta ibi : Et nefcere &fcire. Scxta
ibi : Mdxime vero, Primo ergo oftendit, qu6d
ci, qui condderaf cotnmunia» & vniuer{alia4neft
primaconditio (apientis, qua: cft fcire omnia : &
intcndit talem rationem : Sciens vniucrfalc fcit
aliquo modo fubiefla ei ; crgo /ciens maxirac v-
niuerialia, (cit omnia. Didt crgoquod iiionm
quz didbi runc
,
primom eorum ialicec ,
omni*
fctre neceffe
tfi ineffe hahenti mdxime vnitterfk-
lem fciemutm , id eft , illi qui nouit maximc vni-
uerfale : hic enim neuit fttbieBa , id eft, conicnu
iiib vniuerfali.
Notandum ,qu6d qui nouit vniuerfalc quo-
danunodo nouit contenta fub vniucriali , {ciliccc
in potenria &: in communi iSctx hcc confirma-
tur quod didhmi eft , in conclulione przcedcntu
Non enim oponet
,
quod qui nouit vniuerfale,
(ciat omnia in parriciilari : fcd quod fciat aliquo
modo vt conringit , vt (xpius diccbatur. Deinde
cian didt
:
Feri aitfem^ MffcilUmAfunt homiftibui
adcogrtofcendum
,
ejudmaximefunt vniueT'
falia^riamfenjihusfunt remotifsima.
Probat quod confidcrarc definibilia eft fa-
pienris, & intendit talem rarionem : Nam omnis
noflra cognirio oritnr a fcnfujergoquic magis
diflant ^ fcnfu,diffidliu$ eft attiiicerc per cogni-
Qoncm : fcd. maxime vniuerfalia funi huiufmodi:
quia cum fenfiis fit flngularium
,
quanto vniucr-
falius
, tanto rcmorius a fenfii
; crgo vniuerfalia
funt difficillinia ad cognofccndum
;
pcr confc-
quens illi qui confidcrat commumffima
, &: ma-
jdme vmuerfalia, ineft, cognofcerc &confiderare
difficillima, & de iUararione tangit virtutcm di-
ccns : S^fere td funt dificiBimA hominihitt dd
co^nofcenium,tpi4, maxime
funt vmuerfalia ; nam
talia
fum remmiffima kfenfibtti.
Scd contra dida hic arguiturnam fcicnria quae
cft circa difficilliraa,eft incenifHraa ; fi erfro
Me-
taphyfica eft circa diffidllima , crit inccrTiffima,
quod cft contra terriam condirionem
fapienris.
Rcfpondco, qu6d fi rario condudar vnifbrmiter,
non condudit quod Metaphyfica fit incerta iii
fe;fed ficut vniuerfaliffiraa funt diflSdllima
fcili-
cet iftscaufac prim^ vniuerfalcs
, dc quibns lo-
quitur/unt difficiles nobis : fic & fdentia. Con-
tra hoc quod didtur
; quodfcienriaeftpercao-
~&m
; didt ctiam ouod caufse
, & prindpia qu2-
runtur
,
ergo non funt notscaofk. Refpondco,
qu6d illa principia non funt nota ; fcd funt nohis
quacfita
: tamen in fc fuilt nota &ccrtifnma ; idcd
ait Philofophus xfere. Dcinde cum dicit
:
SrMMARIFM,
Vt Metjpfcy
Vuit qu6d Mccaphyf5ca,ytcfl nobis a-
bis
ilifficiUs,
*"^ lcicntiis diffaciIior,ita & iDCcraor,do-.
flcfadiii.
ncc pcrucniamus ad cius principia &co-
rum vim capiamus;tunc cnim,non folum
in fc,fcdcciam nobis,ccrtior cfl-aliis fcic-
tiis.dc quo vidc Dod-hic
q.3
.& ibi Scho-
*3 lium quartura.
Expcrientia conflat, Ma-
theraaricaUa cfTc nobisfacilioTa^qui?
pro-
Scoti Oper. tom. IFl
Cap. II.
VmmorfaUa
fmmidtfeiU*
adugmfttm-
dmm^qma-
attti^fica
e/H»ftttr.
tifma.
pinqniora fcnfui;in mulri? camen funt in-
ccrtiora, vt dc cclipfi Lunar, qux finc rc-
pugnanria poffcc efle ab alia caufa pra:tcr
inicrpofitionem terrx intcr ipfam, & So-
lem, & fic de mulris aliis Mathcmatica-
libus.
Scientiarumvero certipma funt, qiu ma- Ai. ptimo,
xim<friorumfunt : nam qu^funt exfauci»-
''*°*'
rihtts^certioresfunt hU
,
qua ex additione di-
cuntur, vt K^rithmetica Geometria.
Probat teniumindle fibij fcilicet efle ccrrio-
rem,& intcndit talem radoncmiQuanto fdcnriz
funt priorcs, tanto funt ccrriores : fed fcieittia de
maxiroc vniucrfalibus funt priores naturaliter;
crgo cerriorcs,& pcr confequens habcns eas cer-
rior eft. Probat autem maiorem : quia fdenriae,
epiafunt expaMcioribiu^certiora funt eis
,
qua
fe
habent ex additione ,Jicut jirithmetica , ccrdor
cft, Ceometria.
Notandum, qu6d tanto aliqua fcicntfa cft ccr-
rior
,
quanto ad noririam fui fubiecti fdbilis ha-
bendam, pauciora confidcranda requiruntur:quia
ccteris paribus , & iacilius
, & cerrius cognoC-
cuntur pauca
,
quam plura ; vnde fcicnriz fadiux
pra^cx incertiffimz funt : quia habait multas
circuitiflantias confidcrarc. Sdentia ergo illa,quz Satwti*
^pu
•fc habet cx addirione ad aliam,& pcr confcquens /* hmittjyer
plura confiderat , eft inccrriot : quomodo fe ha-
*^'»»*m
DCt Geometria ad Arithmeacam:ficut paret con-
j^^^^
'^
fiderando ea,qux acdpiunt , & qux confidcrant,
vt prindpia, vt funt pun£his & vnitas. Nam pun-
6his addit fupra vnitatem fltum , vel pofirionrtn;
idco quantum «d hoc Gcoroetria
,
qax confidc-
rat pun^him , incerrior cft
,
quam Arithmetica,
quje confiderat vnitatem. Hoc autem modo fc
habcnt fdentix inferiores , & parricularcs ad
fcientias vniuerfales
;
quia fcmpcr fubie<fhim in-
fcrioris addit aliquid ad fubiechim fuperioris
:
quicquid fit illudUliie fit difFerentia eflentialis , fi-
ue acddcntalis. Sdcntia crgo qux confidcrat dc
ente,&: huiufinodi conimunifIimis,qualis eft Mc-
taphyfica, eft ccaifnroa oraniom aliarum. Dcin-
dc cuin dicit
:
o^/ vero
dr
doehina
,
tjna caufarum
efi
ffecuUtrix^magis'.natnque hidocentyqui caU'
fas
defingulU dicunt.
Probat quartum inelTe fibi
,
quod eft pofte do-
cere,& redderc caufam de quxfiris,& intendit ta-
lem rarionem : Illa fcientia cft magis potens do-
cerc, qux maximc conlidctat caufas : farc cnim
cft rd caufam cognofccre cx i . Pofter. &pcrcpn-
fequens ille poteft alium doccrc , & facere fcire,
qul caufas nouit;fed fdcntia qux confidcrat vni-
ucrfalia , confiderat maxirae caufas , &prindpia
omnium,qualis eft Mctaphyfica ; crgo &c. Dicii
crgo
,
quod illa fdenria efl dodhiimis, id cft, do-
«Jbix : qua magis elf fieadarrix caufarum: nam
iBi dpcent alios
, qni dejingulis caufat dicunt , id
cft, aflignant. Dcinde cum dicit:
Et nofcere,&fctrefuigratia,maxim€ ineji
fi,qui maximefctbilisfcientia:naque quifcire
frofterfe defiderat^
iffam
maximefckntiam
defiderahit\tale autemejl qua maximefcibiUs:
Maxime autemfcibtliapnuifta (jr caufa, na
frofter
hac ^(^exhis alia dignofcunUtr
, <^
m$B hdcferfubieiia.
B Probat
14
Lib.I.
Metaph.
Ad
hune
tex.habes
q.
P«»«j ^bo-
mmduplex.
l6
tonum vnU
uerfi
ejl du-
pUx,
ir
vnU
ordinatur ni
»Uud,
Probat quintum inefle fibi , & intendit talem
rationem j
Scientix
,
quac funt de maxime fci-
Lilibus , maxime quaerurrtur propter feipfas
, &
pon propter alias : fed fcicntiat
,
quae funt depri-
mis caufis , &principiis, funt de maxime icibili-
bus ; orgo , &c. Maior patct
,
quia ^«»
dejiderat
fcire
propter fe,magis fcire maqis defiderat :
fed
maxime fcientia cft dc maxime fcibilibus ;
ergo
maxime defideratur , &quzritur propter fc Mi-
nor fic probatur : illa per quae , & propter quas
alia qu3eruntur , & fciuntur , funt raaxime fci-
bilia: fed percaufas , & principia alia cognof-
pimtur , &non econuerso ; ergo caufac & princi-
pia funt maximc fcibilia. Dicit ergo ,qu6d
mf~
tere ,& fcire fni
gratia , id eft
,
per fe ,& non
gratia aliorum contingentium , maxime inefl ei,
^ux
eft
maxime refpeEiu fctbilis fcierlti*
,
quia
focnria aliqua quaEriciu: propter fe ; vnde fiibdi-
tur
,
quod c^ui /cire propter ipfum fcire defiderat,
ipfammaximeftierttiam maxime deftderabit: ta-
lis autem , fcilicet maxime fcientia , eft
ipfa, quA
fft
refpeHu maxime fcibilii : fed maximefcibi-
lia funt
,
qaae prima prtncipiafunt , & caufe :
rtam propter ea , & ex eis primis principiis , &
caufis alia cognofcuntur
,
qua: funt fubifjdta illi$
primis principiis , & caufis , & non econuers6.
Deinde ciim dicit
:
tJltaxime vero prittcipalis fcieatidrum
,
^
magis principalis fubferuiense, qu^t ceg-
ttofcit cttius caufa funt
agendafmgula : hoc
autem
efi
honum vniufcuiufque ;
atque id
quod totaliter
efi
optimum in omnindtura.
Probat fcxtum incfTc fibi , & intcndit talem
rationem : Illa fcientia fc habet ad alias , vt ar-
chitedonica , & principalis ad famulantem, quae
confiderat caufam finalem ,
cuius cau«i agenda
fimt fingularia : fed prsedida fcientia
,
quas fcili-
cct eft de primisprincipiis , & caufis, eft piinci-
palis
f
&
archi£tetonica refpedu omnium alia-
rum , & per confequcns habens illaiB , habet il-
lamfcxtam conditionem fapientis. Maior pat?t
in fupradiftis : nam fcientia vfualis fe habet ad
na^iifadtiuam ,
yt principalis , &c arcJhiteilonica
ad feruilcm : nam confiderat finem eius , & prae-
cipitfibipropter hoc, qu6d talem fomiam indu-
cat,quiaip{aeft vrilis ad vfum nauigaiidi. Mi-
norem'autem oftendit ex hbc
,
quia gratia cuius
agenda funt fingula, eft bonum cuiufque , id eft,
particulare bonum
,
quia particularis finis eft bo-
num in vnoquoque gcnere. Illud vcr6
,
quod
eft finis omnim-n, idHt , in vniucrfo, eft illud,
quod eft optimum in tota namra
,
qucffi perrinet
ad confiderarionem fcientiae fupradida:. Dicit
ergo
,
qu6d maxime principalis fcientiarum , &
magis principalis , iffkferidU eft
ipfa qu£ non ig-
norat ;fedw«jf cuius causa fingularia'funt agen-
4a, &hoc bonum, id eft, particulare bonum,quod
eft fm\s,cuiujaue, inpafriculari:yc^o»»w»,ideft,
tori vniucrfo nnis eft ,
quod efloptimum in omni,
id cft ) tora natura , de quo agit fcicnria de vrii-
uerfalibus,& maxime fcibihbus
,
quia ipfa cft
prineipalis , & archite<9:6nica Eefpeftu onmium
aliarun),& fibi omnes aliic faniulantiu:.
Notandum
,
quod optimum in tota natiira,
quod eft finis , & bonum torius vniuerfi , vt bo-
m^im fcparatum , eft primum mouens , vt in iz.
Metaph. fed ordo vniuerfi eft bbnum intrinfc-
cum
vniuerfi , fed illud principalius : qubniam
boiium tale
,
quod eft bonum ordinis , cft pro-r
ptcr bonum finis , & non econuerso ; ficut bo-r
num exercitus eft ordo exercitus , & tale ordina-:
tur in bonum ordinis vniuerfi , & non econtrai
boniun ergo fecundum, & tertium ordinantur in
primum
, & non econuerso. Dc primo aucem
mouente, quod eft principale bonum , &finis in
tota natura, agit fcienria Metaphyficae , vt pat^t
1. huius. Tunc fcquitur iliapars
:
Ex omnibus ergo qux dictafunt^in ean-
^J^^^^^^
dem caditfcientiam quxfitum
nomen: opor-
quxft^.l.i,
tet entm hanc frimorum princifiorum
, &
taufarnm
effe
fpeculatiuam : fummum
eter
nim bonum
, gf
quod ctitus gratia
,
vfia cau-
farum
effe.
Vbi poftquam enarrauit conditiones fapienr
riae , & oftendit eas conuenirc ei
,
qui confiderat
maximc fcibiha
,
quae funt communifHma
, &
prims caufae , & principia ; concludit ex prasdi-
Oi\%
,
qu6d nonien fapientiae , &confiderare ma-
xime fcibilia, funt elufdaii fcienria:. Dicit ergo
quod ex omnibtu his , c^us. di^lafunt , eft manifc-
fliun
,
quod in eandem fcientiam cadit
,
quod
qutfitum efl
nomtn , fcilicet nomen fapientijB in
eandem fcilicet fcientiam
,
quam omnem elTe
Theoricam, Ccilicetfpeculatiuam
prtmorumprin-
cipiorurp , &caufarum ,
quae funt maximelcibi-
lia , & hoc manifeftiun eft
,
quanmm ad didas
fex conditiones fapientia:, quae manifefte conue-
niunt ei, qui confiderat prima principia , & cau-
fas : addit tamen
,
quod bonum , & quod cuius
Finh ejl vn(i
r

i n c

n. J
/^
ex CMiln,
caufa , id. cft , fims , cft ma ae numerq cauja-
^
rum.
Notandum, qu6d apud antiquos finis non po- i.jri^^i»,!*.
Iiebatur effe caufa , vt dicetur infra , in ifto pri- ««iewTiwV
mo : ide6 ad remouendum hoc , &adoftenden-
"*^-** **»
dum, quod iftius fcientiae , cuius eft coi;ifidcrare
primas caufas , eft etiam de caufa finali confide-
rare , vt dicebamr in fexti conditioneiramediata
ante , addit qu6d finis clt vna caufarum ; id.e6
fcientia
,
quae confiderat vniuerfales caufas om-
nium , hajbet ctiam confiderare vniucrfalem fi-
nemomnium
,
quod eft optjmum in totanatur^
.vniucrfi, vt prasdidum cft.
SFMMARIVM.
Probat fccundo Metaphyficam efTc
fpeculatiuam,hinc infercns aliis eiTc dig-
jiiorcm, de quo fuse Doft. hic
q. 7, & 8,
Probattertio etiam folahanc inter fcien-
tias cfTe libcram , fcu grati^ fui acquiri,
qupd optime exphcat Dodor. Quart6
probatefrcdiuinam, & explicat Dodor
quomodo fic dicirur, & quo fenfu.
^are vero non aiiiuaf^ilam exprimum
thilojophantibt(s:nampropter admirari hotpi-
nes,^ nunc,&primuinceperuntphilofophari:
AprincipioqiiidemperpauciorA dubitabtlium
P*""lium»
mirantes ; deindepaulatimprocedentes,^ de
maioribus dubitates, vtde Luna pafsionibtts^
de his,qu£ circa Sole, &aflrA,^ de vniuerfi
generatione. ^ti vero dubitAt,(Jr admiratur,
ignorarefe arbitratur
,
qitare
df Philomythes^
idejifabularum amator^ aliqualiter Philofo-
phus
i-1
Secunda
pars ptJDci-
palis primx
4fi.feiei.ti»
^«CMhttiiut.
Oplnit dt
VMmdigene'
fMtien*.
1%
A, l, CMfu
illcmm
tfe.
Suttm.
Summ^I
fhti
t^ '.fahula.
nimque ex mirU confiitui-
tur :
quarefi
ad ignoraatiamfitgiendamfhi'
hfophati funt
,
palam quia fropter fcire,
/tudere ferfecnti funt ,
&
non njfm
du.
cuitts caufa.
Hacc eft fecunda pars principalis iftius
pnr
tox. partis prologi , & quia hucufque Ariftor.
probat dignitarem huius fcienrix ex eius naru-
rali appedbilitate , nunc oftendit idem ex dus
cflenriali fpeculatiuitate. Circa quod duo fii-
cit : primo probat hanc fcientiam efle fpetukri-
uam per rarionem. Secundi per fignum. Se-
cunda ibi : Tefiatur
autem hoc. In prima parte
intendit talemrarionem : Omnisilla fcicntia , in
qua quaeritur ipfum fcire propter feipfum , cft
fpecuJariiu , non praftica : Metaphyfica cft hu-
iufmodi ; ergo , &c. Minor probatur fic : Illa
fcienria ,qua: quacritiu: folum propter fugam k;-
norantiae , imendit ipfum fdre propter fe : fcd
Metaphyfica eft huiuimodi
;
quod oftendit ex
hoc
,
qu6d circa iftam (cientiam , & alias (pe-
ealariuas , ex admirari caeperunt homines philo-
Ibphari ! adrairario autem oritur ex ignorantia;
ijam qui dubitat, & admiratur , dubitare videtur:
philolophari fimt ergo homines propter fugam
ignoranriac. Dicit ergo
,
quod vero ifta fcientia
noH (\taQiua , id eft ,pra£tica , fed fpeculariua
,
fatet ex frimis phtlofophantihHt z nam per ad-
tnirationem cdperunt homines philofophari nunc^
& primitm : licct difFerenter quantum ad hoc:
quia aprincipio erant mirantes pauca dHhitatiua,
quae fortc magis erant in promptu , vt eormn
caufac cognofcerenuu: : fed pojl , id eft , ex.cogni-
rione minorum
,
paulatim procejferunt ad maio-
ra : dubitantes de maiorihm , id eft
,
quaerentes
eorum caufas , vt de pafftonibiu Lunt
,
puta de
Eclipfl : & de his, e^ua funt circa Solem,& afira,
puta de quanritare,& de moribus ipforum , & de
mundi generationt : nam mundum quidam di-
xerimt generatum a cafli : quidam ab intelledu,
vt Anaxagoras : quidam amore, vt Empedocles.
Certum eft autem, qupd qui dubitat, &admira-
tur, ignorare dicitur ; &propter hoc Philofophtu
dicitur Philomythes,id ejt,amatorfabida:c^oA eft
proprium Poetarum ; ideo comparatur Philofo-
phus Pocta : quia vterque veriatur drca admi-
randa;vnde (v^iv.fabula namque ex miris,id eft,
adniirandisico»i?<««V«r. Concludit ergo conclu-
fionem intentam:^«4re inquamyJ" ad ignorantiam
fugiendam, quam arguit illa adiniratio
, philofo-
phatifunt : palam cpiia propter notitiam
, fcilicet
propter ifCamfcirefcientiamperfecutifHnt,id eft,
fecuri funt quarentes:^ non caMsa nltcuitti
vfus,
vel operationis
,
quac eft praxis ; & ide6 tales
fcientis iunt {peciilariuae,ficiionpra£tics.
Notandum, quod, ficut didhim eft, dubitario,
& admirario ex ignoranria fumunt ortum
, cum
cnim videmus cfteAus manifefbas
,
quorum cau-
&non videmus , admiraraur drca effe<fhis il-
larum caiifarum : ex eo ergo
,
quod admir^rio
fuit caufa inducens homines ad Philofbphiam,
idtJb Philofophus amator fabulx vocatur
,
quod
cft propriiun Poctarum. Vndc &• quidam an-
«qui
,
qui de rerum principiis tradbuerunt per
quendam modum fabularum
, di6U funt Poe-
t£ Theologantes : & vt didtur
,, fuerunt, feptem
S^pientes- ,dequibus eriamaliquid dicetiu: infra,
in ifto primoi Qijia ergo fabula cx admirandis
conftituitur ,ide6 PhilofophusPoctx corapara-
Smi Qper. tom. IK.
Cap. I
is'
«ur, mm& ipfe circa admiranda verfatur, vt pix-
didum cft.
Notandura vltra
,
qu6d cura Ariftot. priiis
^^J^*"
vfus fiiit nomine fapientia, nunc vritur Philofo- , '
/^
phia
, quod pro eodem fumitur : dicitur enim
frimu itt-
quod cura anriqui ftudio fapientiae infiftenees uentorvt^-
fapientes vocarentur ,
Pythagoras interrogatus
**^ •
quid fe profiterctur efIe,noIuit fe norainare fa-
pientem , vt anteccfS)res fui : quia prxfumptuo-
fum hoc efle cenfebat; fed dixit fe efle Philofb-
!)hum , id eft , amatorcm fapientix : nomen phi-
ofbphiae , & iiomcnfapicnris in nomenPhilofb-
phi cft mutatum : & hoc nomen congruit prx-
fenri propofito : nam ille videtur araator fapien-
ria: propric
,
qui fapicntiam , non propter aliud,
fed proptcr fapientiam quaerit : qui autem quae-
rit cam propter aliud,magis illud aliud amat,
& quxrit
;
quia propter quod vmunquodque ta-
le &illud magis, ex primo Poftcriorura. Dcin-
T****!»
dc cura didt
;
Tefiatur autem ipfum
quod accidit : nam
fere tun^U exifientibus^ quafunt necejfario-r
rum ad 1/oluptatem
,
^
eruditionem
^
talis
prudentia inquiri cepit. Paiam igitur qu/4
propter nuUam ipfam
quarimus aliam necef
fitatem.
Probat hanc fdenriam effc fpcculariuara ^
Jf^Jf,^;^
figno , dicens
j
qubd hoc quod didum eft , fcili-
y^^ l«iri-
cct quod fepienria,velphiIofophia fit inucnta
tmr,
propter fe , & oropter ipfum fcire , & non pro-
pter aliquod, fcilicer propter necefl[itatcm vitar,
tejiatur hoc accidens, id eft, euentus circa fapien-
rix inuentores ; namfere cunElis iam eii extjie»'
tihHi , cjua vel fitnt neceffariorum , id cft , de nU'
mero eorura
,
qux funt neceflaria ad vitam , &
ad voluptatem
, & quietem , fiue deledtirionem
vitx peninenribus , vt dicebatur. fuprk , & ad
eruditionem , id cft , ad introdu^ioncm in alids
fcientias pertinentibus , vt fupplc fdentix fer-
mocinales & potiflim^ Logica. Omnibus, in*
quam , iam cxiftenribus , & rcpcrris : taliipru^
dentia, de qua nunc cft fermo, inejuiri capit
j cr-.
go palam tanquam a figno probatura
,
quia pn*
pter nutiam aliam neceffuatem quarifnui fapiea-
tiam , fcd fupple propter feipfam tantum:& pci
confequens efl fpeculariua,& non pradica.
Notandum
,
qubd fecundum intentioncnt ^j
Philofbphi , fcientia fpeculariua cft dignior pra-
irica : ex hoc ergo qubd probat iftam fdenoam
efre fpeailariuara , eius dignitatem putat fufE-.
cienter fe probafTe.
Sed vt dicimus homo liber
,
qui fuimety
(^
non alterius caufa
efi
; Sic (jr hac
fola U-
hera
efi
fcientiarum :
foU
namque beec
fui
F'm«P«"'
caufa
efi.
Poftquam Philofbphtis probauit digm*utem
huius-fcientix, ex eius naturali appcribilitate, &
cxeius effcntiali fpeculariuhate;nunc oftendit id^
ex eius liBenatc ingemia. Circaquod duo fadr:
primb facit quod di<fhHn eft. Secundb ex di<flis
coucludit corollarivun quoddam ad cius pertines
dignitatcm. Seomda ihl.Propter quod &injie. I|>
prima parte intendit talem rarionem:Illa fiicntia
efl hbcca
,
quac eft graria fuiipfius , & nongratia iietafhyjic»
altcrius;fc4Metaphyixca icft huiufinodi^a^o, &c.
^'^*
'fi ^
Mjnorcm probat ailmili : quia homo^c didtur
J'!*fj*'"
^*'
B i Uber,
"'
Teicis pan
principifif
ta
f
lol.
i6 Lib. I
liber , jqni eft gratia fuiipfius : {cfuicnim domi*
noriun funt , & propter dominos opcrantur, &
quicquid acquirunt, domino acquirunt. Dicit
ergo (ccund^m quod dicimu4,'ilkhomolU>erejt
quifcilicet
efi
gratikfmpfitu^dr
non
efi
caufasl-
-*»«: V
teriut
; fic
&htc , fcilicet Metaphyfica i^Cifola

iibera
efi
fcientiarum , id eft, inter lcicntias
j
fola
naTo^ue
efifuiiffiiu caufa.
Sed videtur falfum
,
quod hic dicitur,fcilicet
quod Ibla hxc {cientiarum /itgratiafuiipfius, nl
hoc vidctur communc omnibus fcientii* fpccu-
^^uMlhtr in.
latiuis ,
vt patet ex didHs. Dicefidum qu6d ha>c
tiUigi d$hit
litera , )b(£jcyo/«»,poteftduph*citpr exponi,vno mo-
^aT
'**"'i^
do prout refermr ad gcnus fcientiarum fppeular
OuipRmtrK-
tiuarum in genere : itaquod fupponit lyfola, pro
tia.
omni fcientia fpeculatiua, $c iic verum eft quod
{o\x fcientja; fpcculatius fimt gratia fuiipfius,
quia proptec ipfum fcire , & non propter aliud
quacnmrur }
ideo liberales propric dicuntur
:
fcicntijE autcm
,
quae ad aliud ordinantur
,
pura
ftd aliquod opus, vcl vtilitatem, dicuntUF non li-
beiralesjfed potius feruilcs, vt fimt omnes pradi^
cae communiterrfaltcm mcchanicx : alio modo
exponit,quodlitera,yo/4, refcrturad idam fcien-
tiam, quae cum fit circa altiffimas caufas,& circa
caufam finalem omnium , vt praedidhim eft:nam
confiderat vltimum fincm omnium, proptcj;
quod omnes aliae fcientiae ad eam ordinantur,
'
lanquam in finem; & ideo ifta fcientia inter om-
ncsrnaxime eft gratia fuiipfius. Deinde cum
dicit:
V
Propter quod
^
iujie non humanaputetur
tius
fojfepo. Maltipliciter enim hominum
patur^ feru*
efi,
Goncliidit cx didliis quoddam corollarium,
pcrtinens ad huius fcientiie digm'tatem. Circa
quod duo facit. Primo facit quod didum dft. Se-
cundo cxciudit errorem quendam iuxtadidla.Se-
cunda ibi : Quarefecunium. In prima partc in-
tendit concludereex pjraedidfcis
,
quodiflafcicntia
non fit humana poff^o , &intcndit talem ra-
tionem. Scientia maxime libera non poteft efle
pofrcfllonaturae illius^quaf multipliciter eft mini-
ftra;fed natura humana multipliciter cft mini-
ftra j ergo ifta fcientia, quae eft maxime liber3,vt
praediiJiimeft , non eftpofleffio humana. Dicit
prgo quod propter hoc,quigi, fcilicetiflafcicntia
cft maxime libera : iufie
eitu
poffefiio
nonputetur
humana, mulris j^nim in locis, id eft, qu^um ad
multa natura humana minifirfi efi.
Notandum
,
qu6d natura h«mana dicitur mi-
niftra, po qu6d multis neccffitatibus fubditur,pro
ftaitu vix,ex quo acciditqu6d frequentfcr dicimus
illud quod proptcr fe qiKcrendum eft, nonhu-
manaputatur cius poflefuo. Vndc licet mcUus fit
phjlofopharijquamditari : nontamcn indigenti,
vt dicitur tcrtio Top. lUa ergo fcientia, quae pro-
pter fcipfam quaeritur,cft, quae non competit ho-
mini , vt poflcllbri
,
qui ad libitum vti potcft &
iiberc : illa autem fcientia, quae propter fe tan-
tum quaeritiur , non potcft homo Eber^ vti, cum
ab ea frequenter impediatur
,
proptcr neccffira-
tem vjtae. KcOcc ergo Metaphyfica non eftpoflef-
(lo humana, quia non fubcft homini ad nutiim,
cijm ad eam perfc(%e non valeatperuenire , illud
tamcn modicum, quod dcea habct,praeualct om-
nibus, quae per alias fcientias cognofcontur. De-
inde cum dicit:
Metaph.
Vt natura
^tmtuM di'
fltttr mnf.
Jhm.
Capu4>
f^iiemeJe
idetttphyfic»
ntneflfojfef.
GokuttumitX
^udre fecundum Symonidemfolus qut-^
dem Deus hunc habet honorem : virum verh
non dignum quaren qua fecundum
fe
eji
faentiam.
Exciudit crrorem quendamiuKtadiAa. Circa
quod tria facit, prim6 przmittit errorem.Secim-
d6 ponit caufam erroris. Tertio exclutlit illam
caufam. Secunda ibi : Sic autem dicunt. , Tertia
ibi : Sednecdiuinum. Dicit ergoquod haec fcien-
tia non eft humana : immo fecunditm Symoni-
4(tn,(^i fiiitquidampoetaficdi<n:us -.foltu Detu
fic
humhabet bonore,iei]xcti qnod velit iftam fcic-
tiam, qujE eft tantum propter fe quaerenda,v»>*»,
^
id eft hominem,wo» ejfe
diqnum ^werere hacfcien-s
,
tiam e[u<t
efi
fecimi^mfeXa^^lt fecundum fuam
%
conditionem : vtpotc qua: non ordinawr ad nc«
ccffitatem vitse hominis : quafi diperet qu6d fo-
lus Deus habet quaerere hanc f^entiam,&non
homp. Deinde eum dicit
:
Si autem vera dicuntilU quidempoetx'.
quiadiuinum natum
efi
inuidere hac in r<r, id
ipfum contingere maxime verifimile : &in-'
fortunafos eos homineseffe, quthacfuferfua
qUdrunt.
Ponit caufara erroris, proucniebat cnim iftc
crror Symonidis ex .erj:ore aliorum Poccarum,qui
dicunt qu^ diuinum, ideft , res di^ina inuidct
:
ita qu6d cx inuidia Deusnon vult ab hominibus
haberi ca
,
quae ad fuum honorem pettinent,&
hoc contingere maxime iufti:m eft, fi in aliis ho-
minibus Deus inuidct : multo inftius in hoc, fci-
licet in fcierttia ifta
,
quae eft honoratiilima intet
pmnia. Nam fecundum opinionem (Rontm,opor-
tet homines imperfedos inforomatos eftcjforniT
natos enim homines dicebant,qiianda( Dij eis flia
bona communicarevolebant : fcd ex iuuidiabo-
na fua Deus eis communicare nolebat : fequitur,
pmnes extra perfc£tionem huius fcientix exiften-
tcs, in^pcrfedos elle , &infortunatos. ^ vDtMf^
Notandum
,
quod ex hoc loco videtur pofft
firnii hoc argumentum : quod etiam fccundilm
fjftji^u ^^
mentem Arift. Deus non eft agens ex ncceffitat^
it&io,
naturae , cuius oppofitum communiter tenctur,
Nam,vt dicitur , fi Deus eft inuidus, orones rcli-
qui ab co enmt infortunati : fed l>oc non fequi-
tur , nifi bonum aliorum fit ab ipfo Deo volun-
taric agente c fi cnim neccllari^ agat quan-
qqam inuideat, aget : nuUus ent infortun^ms.
Sti hoc non cogit : quia Arift. non loquitur ex
intentiorie proprii ; led antiquorum Poctanim,
qui forfam concederent Dcum agere ex libertate
voluntatis, nonneccffitatenaturae' licetoppofi-
tum Ariftoteles itic4c opinatns. Deinde cum
dicit;
Sed nee diuinum inuidam
effh
coouenit: i*
fedfecundumpreuerhia^ multuin rehtu men-
tiuntur Poet^,
Excludit caufam errotis , dicens
,
quod diui-
num, ideft, res diuina
,
puta Deus , non conti/t-
git ejfe
inuidum , & ide6 di(Slo Poctanim non efl
crcdendpm : quia fecundum protterbium, Poita
multa mentiuntur.
Notandum,qu6d inuidiain Deo cadcrc n5 po-
tcft:tum quia inuidia dicit paffioncm,quia eft ap-
«»«j(/ ,•«»/.
petitus doloris in contrarium
,
qui Deo omnino
tHa «» Deim
repugnatj
Summ^ I. Cap. II.
^Mdtrt iM- r^ugtut
i,
vxm quia quantum ad obiedhnn inui-
f*»'. dia cft vel refpofhi maioris : vel eius qui cre-
AtmT*'^'
4*t:ur, vclfperatureflemaior :nullus autem eft
^
, maior Doo, nec eflc poteft,quod Dco notum eft:
&ideo inuidere non potcft : Tum (& eft qua/i
idem)qiua inuidia eft triftitia de prolpcritatc ali-
cuius, quatenus bonum alterias putatur diminu-
do boni prpprij
,
quod in Oeo acciderc non po-
teft : quia Hium bonum diminui non potcft ex
bono alterius : quinimo ex eius bonitatc , ficut
fbnte indeficienti,cffluunt bona omnis trcaturje:
qnare radix &fundamcntum illorum Poctarum
^dfum eft, vnde Plato ak, qnod a Deo eft remo-
u omnis inuidia. Deinde cum didc
:
Quaru
fars princi.
filit primi:
Mtta^hyf**
0tiufcientU$
ktifrmtr.
flubi ftlm,
v*l m»ximi
'D*u« hMbtt
Met»fhyfi.
aua.
Uec taii alidm hottorahiliorem opertet exi-
Jtimartiuam maxime (iiuina,(jr maximi ho-
noranda^ talif dutem dufliciter vtique erit
folum\ quam enim maxim^ Deui hahet
, dca
fcientiarum ejl:vticjueftfit dtuinorum alitjua:
fola aute ijla ambo hacfortita ejl: Dem enim
videtur omnibut caufa effe , ^frincifium
quoddam :
dr
taUmfcientiam autfolm , aut
maxime Deus hahet. Necejfariorts hac qui-
demigitur omnts, vero digniornulla.
Ponit quartum medium , ad probandum dig-
nitatem huius fcicnriz
,
quod fumitur ex eius
honorabilitatc przcipua : & intendit talem ra-
cipnem : ifta icientia eft maximc diuina ; ergo
maxim^ honorabilis , & pcr confequens dig-
niilima. Conlequenria apparet
,
quia Dcus eft
honorabitior omnibus rebus , crgo (cicnria diui-
iia erit honorabilior omnibtls aliis fcientiis. An-
eeccdens probat dupliciter , nam lcicntia diuina
dicitur,vel rarione fubie£ti habcnris,quia fci-
licct Deus eam habet ; vel rarionc obicdi
,
quia
cft dc diuinis : vtroquc modo ifta fcientia cft di-
uina. Dicitergo ,quod«<»« ojfortetexiffimart a-
liam fcientiam effe
henorabtliorem tali
, id eft
>
quam ifta : nam ipfa eji maximi diuina
, &r/U-
xime hmeranda. Quod probat
,
quia ea fola
efi
talis diuina dupliciter: ijttam enim maxime ha-
bet Deut , ctiiuiraodi fuppleeft Mctaphyfica , di-
€c3. dea fcientiarHm r^ , id eft , de numcrp fden-
darum : vel eft diuina quam maxime Dem habet
iterum quantxmi ad fecimdum , nam
& fi
tjtia,
Jcilicet fcieatiajh diuinomm
, id eft , dc diuinis :
ca tamtn , id
efi, iftu
,fortita
eft
hac ttmbo
, fcili-
oet quod eft de diuinis , & maxiroc cam Dcus
habet. QuQdaQtemfitde diuinis,probaturcum
fubdit i Dew enim videtttr
efe
tpttddam
caufa-
rum amnibut , id eft , inter omnes caufas Deus
cft prima caufL Cum prgo ifla fdcntia coniI>
derctdepcimis caufts , vtprzdiAura eft , fequi-
tur quod tnaxime confldcret de Deo. Subdic
autcraquantura ad primam conditioncra fcien-
ciae diuinz
,
quod talemfcientiam de qua nunc
eft fcrmo , aut folut Deut hahet
, aut maxime,
£t ex his finaiiter concludit
, quod liccc alix
fd^ntis ab ijla omnes fint magis neccflariae ea,
id eft
,
quam.iUa , fcilicet ad vnlitatem , vel pe-?
ceflitatem vic£ :,noa vlU xmen dignior quam
ifta.
Notandum
,
qu^d cikm Dcus fit incomprc-'
henfibilis ^ quacunquc creatura
)
prout fcilicet
incomprchcnublUtas dicjt , vel negat .adaequa-
tioncm a<9ais ad obio&un j ideo fdentiam Mp»
topljyficam
,
prout cft de D^puut fplus
Dws
Scoti Ofer,tem.ir.
17
habet : aut raaxime. Solus quidem habet feam-
dum perfc(5lam compreheniioncm : fcd maximc
habet,eo quod etfi ab hominibus habetur, non
tamen vt poflcflio , fed ficut eis .aliquid a Deo
commodatum. Tunc fequitur iila pars.
S y M'M A RI V M.
i
Sccundo pribdpalitcr oftcndit digni-
caccm huius fdcnci£}Cx cius vcihcace
quz cft, vc cognitis caufis, ceffcc admira'
tio , &ignorancia ; quod exponic opcirac
Do£bdr de immenfurabilicace diamecri,
& coflac
,
quam hiccangic Philofophus.
Vidc Do^. i. d.. 2..
q. 9. &Euclidcm ab
ipfo ibi cicacum.
Oportet autem aliijualiter cortftituere or-
dinem
iffim
ad eontrarium nohis^qua afrin'
cipio quafionum. Incipiunt quidemenim,
vt diximut
,
omnes ah admirari
, vtft cum
mira quadamfpeHantur, causa nondumper-
fpecfa , miranturquefiita res
fe
habeat , vt
circa Solu conuerfiones, aut diametri quadra-
tiincommenfurahilitatem: mirum enim vi-
detur
ejfe emnibusfi quid mimmorum nunc
menfuratttr. Oportet autem in lontrarium
vt ad dignius iuxta prouerbium
confirmare,
qt^emadmodum
(^ in hu cum didicerit: ni-
hilenimita mirahiturvir Geometricus,quam
fi
diameter commenfurabilis
fiat.
^aqui"
demigiturfit naturafcientia quafita
diSfurn
eft , ^
qua
fit
intentio
,
qua oportef adipfci
quafiionemydr totam methodum,
Poflquam Philofbphus induxit auditorem ad
amorcm huius fdendx , cx eius dignitate , nunc
^j?
inducit ipfum ad idem cx dus vrilitate. Vtilitas
^^
aute huius fdenrix eft,qu6d ifla ordinatur ad no-
ririam caufarum ex rebus:qux fumma vrilitas cft:
ham ex nodtia caufarum depcndct notiria om-
niumalionun. Hocautemdeclarat,oftcndcndo
ad quem finem illa fcientia ordinatur : quia fcili-
cet ad contrarium eius
,
quod fuit in prindpio
philofbphanribus : illud autcm fiut admirario &
ignoranda , &ideo finis huius fcientis cft cerri-
tudo cognitfonis
,
quod eft oppofitura ignoran-
rix , & admirarionis : & hoc eft quod ait
,
quod
oponet confirmare , id cft,terminarc ad coiitra-
riumearum,quae a principio,quaE(b'onmn:nam il-
la fcienria inccpit a quzfHone , &dubitarione,&
terminamr ad condicionem
,
quod eft certimdc}
lAtb Cahdit,incipfunt enimyVt diximttt,a principia
ab admiratiene: qua: admiratio erat fi rcs fe ha-
bent, ouemadmodum mirabilium anthomata
, id
eft, cafualia, quac videntur a cafii mirabilitcr euc-
nirc : nondum fdlicet illis philofbphandbus
primis , fpeculanribus caufam , vt circa con-
uerfionem Solis ,qux fit in duobus pundtis de-
fcribcnribus duos Tropicos , a^ftiualera fdlicc,
& hyemalcm : quorum pun^rum priinus,
qui dcfd^ibit Tropicunj iefliualcm
, ef^ pun-
tbxs Cancri ; fccundus
,
qui defcribit Tropicum
hyenulero, cft primus pundhis C^pricorni : non
erlira fpeculantibus drca cauflm minimomm
Ccita. caufa erit admirario : ficut Gcometri-.
qs
dJ^etrum ^Qit non commenfurabilem
,
9
)
hiiam
Secuada
pars priaci-
palis prolo.
34
fuiii Met0-
rut
,jl
ctrtuudi.
i8
Liber I.
Mirumqmdcmvidcnu
,quod aliquid quod non
.eft
minimorum, id cft, de numero indiuifibilium
Xion
menTuratur omnibus , id jjft , cuicunquc alij
diuifibili ; nam pon menfurari vidctur cflefolius
indiuifibilis : ficut vnitas, quae etfi non mcnfura-
tur ; tamen ipfa menfurantur alia : conftat autcm
qu6d diametrumqiiadrati, &latcra eius nonfunt
indiuifibilia , nec minima. Addit autem quod
cum inquifitio Philolbphix ab admirarionc in-
ccpit , oportet proficcfc , &terrainare ad contfa-
rium , & addienius ,iuxta vulgare prou/srbinm,
quod dicit
,
qiwd f?mper proficere eft in melius:
hoc autem contrarium &dignius cft cognofcC-
rc caufas corum , de quibus prius admiramur>
quiaqu^mdohomincs iam (ciunt caufks , non
amplius admirantur , ficut apparej in exemplis
di(Skis : non enim ita miraljitur Gcometer , fi dia-
meter non fiat commenfiurabilis : ciim fcilicet
ffiltfiK. fciuerit caufam huiu». Vltim6 epilogat ergo
quod di6tum eft, quat fit natura qaaefitas fcientiae,
lcilicet Mctaphyficae : quiafcilicet eft vniuer^lis,
defiderabilis, fpeculatiua, libcra, honoranda, non
humana proprie, fed diuina,vt didhim cft,& qux
fit intentio nnalis huius fcientiae , in qua oponet
habcre qusftioncm tcrminatai'n,& totam mctho-
dum. Nam finis huius- fcientix eft cognofcerc
caufas
^
ne de efFedibus amplius admircmur.
Spcdat ciiam ad ipfam cognofcere primas cau-
ias , & prima principia rerum , de quibns in ifta
fcicntiaquaeritur , & determinatxu: , &ad earum
notitiam tot* ifU fcicntia principalitcr ordi-
natur.
Notandum, quod omnjs motustcrminatur ad
contrarium eius , a quo inccpit
j
vnde cum in-
quifltio veritatis fit quidam motus ad fcienriam,
oportet qu6d terminemr ad contrarium cius vn-
de incipit : fncepit autem ah ignorantia , & ad-
miratione , vt prius oftenfiim cft , admi;;atio au-
.^ ; |:em erat, fi res ita fp habcret ficut anthomata
quje videntur a cafu mirabilitcr euenire. Ca-
fualia enim non funt kcaufa determinata , ex 2.
Phyficorum : admiramur autem dc eis propter
ignorantiam : fimihter nunc i principio Philo-
fophi nondiim potcntes rerum caufas fpeculari,
admirabantur opinia
,
quafi quacdam camalia, fi-
cut circa conuerftones Solis : fequitur firgo quod
ifta inquifitio ad contrarium eius terminetur , &
quod cft circa notitiam, de caufis rcrum, vt a no-
bisignorantia, &admiratio auferatur.
€iuart dia- Notandtun etiam, quod , vt dipitur , diameter
tneter fji in.
eft incommenfturabilis lateri.quia proportio qiu-
temmenfur».
^^^^ diamctri , ad quadratum lateris , non eft fi-
riL% 7.d.
<-"t proportio numeri quadrari , ad alium nume-
*<f.
9, ^in rum quadratum ; fed ficut proporrfo duorum ad
luflid*. vnum : quare fcqujtur fecundum regulas Geo-
metjricas
,
qu6d preportio laterisaddiametrum,
eft ficut proportio numeri ad ntmicram : quare
commenfurari non poffunt ; illx enim fblx li-
ncx fimt commenfurabiles
,
quarum proportio
mutua eft ficut numeri ad numerum : hxc au-
tem non funt geomctriam fcienti : ille crgo
,
qui
huiusquxftionis ignorat caufam, admiratur; fed
vir Geoinetricus, qui nouit caufam , non amplius
admiratur.
SVMMA SBCVNDA^
Incipit hlc trafUrc Philofophus dc
caufis, ic principiisrcrum fecundum va-
rias, & repugn^nccs incer fc antiquorum
Metaph.
"fHermtnifcit-
tifief inqmfi-
tionu qui sUt
Tcxt. c, jo.
^iQde,
opinioncs , dc quibus infcri^s pcr ordi-
ncm videbicur. Quod nocat hic Dodot
prope inicium capitis primi , non negafTc
Atiflotclcm matcriam cfTc dc quiditate
iti, fusc probat effc dc quiditatc , contra
Albcrt. & alios, ^.d zi.q vn & 7. Mct.q.
1^6, Vidc ibi Scholium primum.
C A P V T I.
Caufarum in modps diuifio
j vetertimque opinio-
nes de cau^ materiali.
^oniam atitem mamfejtum quod earum
^'?"?
P'.«>«
gfuaaprmcipio cattfarttmoportetJumerefcien-
tii&ltas!^'
tiam[Tuttc ettimfcire dicimtu 'vnumqtiodque^
f^uandofrimam caufam cognofcere futamtu)
Caufa vera qtMdrupliciter dicuntur
^
qua-
fum vnam quidem caufam dicimui
ejfefuh-
flantiam
, &
quod quid erat
ejfe : reducitur
(itim in
iff<tr»
qt*are frimtim ad rationem
'vltimam : cauft autem
&
principium ip-
fum
qua/e frimum. K^lteram veromate-
riam
, &
fubieEium. Tertiam autem vnde
principium motm. ^artam vero ei tutufam
oppoftam,f^
quodel} cuitu caufa,^ honumt
fnis enim generatu/nis
,
^ mottts omnis ejt.
Sufficienter
enim quidem igitur de his
ffe^.
culatum eft
in his
,
qux
funt denatura.
Hic finito prooemio fubiungitur tradbcus,
Ad cuius euidentiam notandura,qu6d quia iii
prologo prxofVenfumeft,qu6d iftafcicaria, quia
fapienria , verfatur circa caufas
, &principia , &
quia de caufis , & principiis enrium fuerunt va-
rix opiniones inter Phiiofbphos antjquos, idcir-
co Philofbphus in iftotradatu duo facit. Prim6
pertradat opinioncm antiquorum dc renun prin-
cipiis. Sccimd6 opinionem propriam. Secund^
ibi in principio fecundi libri. De veritate quidem,
y^^j
Circa primum duo facit.Prim6refimiitcaufarum
xs. & indc
numerum pofitum in 2. Phyfic. Secundp defcen-
dit ad pertradandiun opinionem antiquorum.Se-
cunda ibi : Accipiamui tamen. Dicit ergo
,
quo-
uiam vero manifefium ejiy fcilicet qu6d fapientia
eft caufarum fpeculatrix, oportetaprincipio, no-
flrx inqaifmonisfumerefcieMtiam, qut tfi caufa-
rum, id eft, oportet priiis determinare dc caufis,&
reddic caufam huius : quia tuncfin^ula, id efl,fin-
guli homineSjVel fcibilia,yfirf dicttntur hominet,
quando putammnosnonignorart caufam primam,
in qua flat refolutio caufarum in quolibet gcnere
caufx. Cauftautem quatuor (Ucuntttr, (juartm v-
Canfe noa-
namdicimtufHbflantiam,& quodquiderat
effeM tuor.
eft, formam,a qua principalirer dependet quiditas
rei.Etqu6d fbrma fit caufa fTo\ia.t,qniaipfum qutt-
reprimim, id eft, quxftio quxrens quare cft ali-
quid
,
qux quxrit de caiifii , reducit ad vltimam
rationem-, id eft formam , ipfum attttm- quart
primum quarit caufam , &principiim. Si ergo
quxftio quxrens de caufa redudtur ad formam,
refpondendo per formam
, fignum cft
,
qu6d
forma habct rarionem caufx : dicit autem ratio-
nem > id cft formam vhimam , nam indpiendoi
formis proximis procededo vfque ad vlrimiun ip-
fius ^«rfr*,reducimns ad csvSamfotmale^vnaveri
id e(k,A^,dicimttf materiam<Tirtiavrkieprincipiu
fU fnfri,
rtuttmrkMt.
Ufhjffit» ^
Ltpt»,
v$4UD*a,f»
Ihegrtm. (jjr
tJift. 1. tm-
mtJift.i.^.
CmfMfanmi
Zffleitnsvec»
pnvndtfrin
TRmt ntmi-
nMur trifli-
dttr.
5<^
Summ^ I.
motui, fcilicet cfficienrem. Quartam verocanft^
0ppojitam et , (cilicet effidcnti,{cilicct caufa fina-
lis.Vn<ie fubclit,qu6(l illud cft cauia,& bonum,&
ti^ jlnis «mnu generatienu
t
& omnis mottu , fitiii
autem habet rationem boni : ad<litautem,i^M«<^ di
his czu£\s fufficienter fpeculatian efi , in Pliyfica,
(cilicct in i. Phyf hoc dicit.vt fc excufet de pro-
iixiori conflderatione caufarum quoad prsfens.
Scd hic occurrit vnumdubium, Qualitcr caii-
fz confiderantur a Phyfico , &\ Metaphyfico, v-
trum podem modo , vel alio ? Dic^dum
,
quM
quatuor caufW, inquantum quaeiihet in fiio gene-
rc, datcflc, circtinifcribcndoratidncmmotus,&
mutationis, pertinent ad Mctapbyflcam. Materia
quidcm & forma,inqua«tum funt partes eflentia-
lcs : efficiens vcr6 inquantum dat cflc circumfcri-
bcndo morum : licet cnim non agat nifi mouen-
do, tamcn rario danris cflc
,
prior cfl ratione mo-
ucntis. Finis vero inquantum rcs, fecundum fuj
mtitatcm, ad ifhimordinatur,licetnon poflet il-
lum attingere nifi permotum , vel opcrarionem
;
camen prior «fl rario ordinis fccunduip efle,quam
fccundum opcrarionem : pcrtinait autera AiOct
quatuor caufac ad Phyficum^nqiiantum dant cfle,
indudcndo rarionem motus & mutarionis, &fic
«lio modo hic,&illc detcrraiiut,& confidcrat de
cifdem.
Notandum
,
quod confuetudo eft Atiftotelis
iuc, &aIibi,nominare cauiam formialpm fubflari-
dam
, efuod tjuidtflrfi , rton quod intendat ma-
tcriam exdudcrc a quiditatc rci
,
quiaoppofitum
vult in feprimo huius tcxt.com.
3
3. cxprcfsc , fcd
quatcnus efl principalior pars quiditaris
j & d^-
nnirionis rci.
Notandum etiam
,
qu6d Ariftoteles commu-
aiter loqucns de caufa eflScicntc,vocat cam, vndf
principtHm motui,non qu6d eflidcns eificiat mo-
UCndo,non enim agcnsomnc agit moucdo,vtpa-
tptde Deo
;
fed dicit quandam operarionem,quia
vbialiquid caufatur per motimi,ibi effidcns pro-
pric raouet : finis enim non mouet nifi metapho-
ricc, forma cnim non mouet, yiquody licet fit ra-
tio (juo agcndi : matcria autem propric efl ma^
rario pariendi
,
quam agcndi : fed effidens mo-
uet proprie, & idco appellatur, Fnde
efi
princi-
pium mottu.
Notandum edam
,
qu6d fim's eft oppofitum
effidcnri , fccundum oppofirioncm principij , &
finis , nam motus ingipit ab efficientc , &termi-
natur in finera : nominat autem caufam finalcm
per tria nomina. Prira6,qa6d ipfa eft oppofimm
cffidcnrii& hoc compctit fibi
,
quia eft terminus,
& finis motus. Secund6, qu6d eft cuius caufa,&
hoc comperit fibi,quia eft primum in intenrionc.
Tcrri6, qu6d eft bonum,& hoc fibi conuenit,qui^
pft per fe apperibilis, nam bonum eft, qupd om-
nia appctunt, cx r . Ethic, Deindc cum didt
:
K^ccipiamus tamen mbis pfioYes dd en-
iimn perfcrutationem venientes
, ejr
de veri-
tate philofophantes : paUm enim quia
(jr
itti
dicuntprincipia quadam^
(jr caufas. Si igitur
iUorum fententiof in medium aftulerfmus,
aliquideuenetitfafie., quod adpfopofttum do-
ifrina huius atcommodabitur
; aut enim aliud
aliquod caufa genus inneniemus
, aut modo
magis diElis credemus,
Accedit ad pcrtr^iSfcandiim opimoccm antfquo-
Cap. II.
19
nittus nnti'
quomm 4tJ
CMpf,
rum di caiifiS, & prindpiis. Circa quod duo fa-
dt. Prim6, afiignatcauuun huius pertradlationis.
Sccundo
,
profequitur dc intento. Secunda ibi
:
-^*!
Primum quidem igitur, Dicit crgo,quDd quamuis
dc caufls pertrai^tura fit in libris Phyficorumjta-
mcn nunc^r(PMm«c>,fcilicet opinionem illorum,
qlii priores nobis, id cft, prius quam nos fuerunt,
Venitntes ad perfcfutationem entium, &de vetita-
te philofophantes, quia ipfi fcilicet caufas jxjnunt
&prindpia ; &rcddit caufam huius, quia fbpcr-
uenicnribus nobis corxfiderare eorum opinioncm
crit aliquod opus vitx
,
qu^ pft vita fn praEfenq
mcthodo, id eft , crit aliquid pemeceflariura
, & w
pcrurilc ad przffns hcgorium , &vritur metapho-
taeo modo, quo qua-ubct r?s vtilis alteri
,
poteft
eflc de vita eius , vel quafi opus vits refpedu c-
ius. Alia tranllario habct planius fic. £nt aliquid
9)Mare fet'
pretikm opera , id eft, praeambulum methodo, id trneituiitrH
eft,pr2fcnrifdenriz,quacnuhcanobisquxritur.
l<>f»f^-*
»t*-
Vrilitas autem eft ifta
,
quia pertradlarido opinio-
nes corum , aut iniuniemtu aliudgentu caufe , a
quatuor prxdiQis,a«t modo di£Hs magis credemus,
fcilicet qu6d ipfa: funt caulac,& nonplures. Dcin-
dc ciim dicit
:
SFMMARIFM.
Opinio tenciis matcriam cflc princi-
pium matcriaJe rcrum , cum fuis funda^
mcntjs Itcm opinio Thalctis Milcfij,af-
fcrcntis aquam cfle omnium talc princi-
pium.Nota pulchram rclationcm Dod:o-
ris dc fcptcm fapicntibus Gra:ciaj,dc qui-
bus Aug. 18. duit 14. zy.^dctribus
PocrisTheologis apud Grxcos.dc quibus
vidc Lacrtium.
Primum igitur Philofophantium plurimi
folas eas
,
qua in materiajpecie putauerunt
omnium ejje principia : nam exqttofunt om'^
nia entia
, ^ex quofiuntprtmo
, ^in quod
corrumpfntur vltirHo
, fuhftantia quidem
manentey inpaftonihus vero mutata : hocele-
mentum^
&idfrincift»m dicunt ejje eorum
quafunt.
. Profequitur ad narrationcm opinionum. Circji
quod duo lad^ Nam prim6 opinionem ann-
quorum de prindpiis narrat. Secund6 , cdntra
corum pofiriones difputat. Secunda ibi : £rn
quicumtfue ipfum tjpf. Prima ift duas. Prim6 fe-
dt quod di<ium eft. Seamd6 fubquodam capi-
tulo, vcl compendio recolligit dida ab anriquis,
oftendens qualiter in fiiis opinionibus
, quatuox
genera caufarum tttigerimt. Securidk ibi : 3r«^
uiier iptur er capitutatim^nma. induas. Prijni
narrat opinibricrri pdncririum rerum priridpia rc-
bus inexiftentia, &non feparata. Sefcund6 , opi-
nioncm ponendum fcparata, vt fiiit Plato.Secun-
da ibi : Pofi di^as vero, Prima in duas : nam pri-
m6 portit opiniories dc prindpiis diftindHonem
rerurii , & motum ab enpbus non negantes , &
talcs opinioncs Fufrunt loquenrium magis rutU'.
raliter. Secund6
,
ponit opiniones difHn^Sdonem
refum, & motum ah entibus pcnitus amouentcs
r
cuiufmodi fiicrunt Parmcnidcs,& Mclifrus loquc-
res minus naturalitcr. Sccunda ibi : Sunt altqut
^ui dkufit, Prima in duas> Priin6 ponit opiuioo
B
4
20 Lib, L
ot nit t>en*n
"^*" phijofbphorum ponenrium prindpia renun
n«9» rerim
corporca. S.ccuncl6,ponpiirium incorporca, cuiuf-
ffi»cifi*. modi fucrunt Pythagorici.- Sccunda ibi : In hit
autem. Prima in duas. Primd ponit opinioncs
Philofbphorum entitatcm a rerum principiispon
negantcs. Secundo, opiniones pntitatcm a rcrum
principiis aliqualitcr auferentes
,
qualps fuerunt
Democritus, & Leucippus, ponentes rerum prin-
cipia, ens , &: npn ens, puta vacuum, Qc plcnum.
Secunda ibi : Leucipptu vero. Prima in duas ; nam
primo ponit opinion^m (blam namralcmcauf^
ponenrium. S,ecund6, opinionem ipfimatcria:
efficientfm addcntium. Sccimda ibi : Procedenti-
huiautemfic. Prijna in duas. Prim6 ponit opi^
nionem horum in generali. Sccund6 ,
delcendit
^d quofdam in fpeciali. Sccunda ibi : Et Thkla
fnim. Prima in duas : tiam prim6 oftendit quid
illi antiqui fenlerunt de reruni fubftantia. Secim-
d6 ,
quid fenfcrunt confequcntpr dc rerum genp-
|ratione,&corruptione. Secundaibi: Etpropter
hoc^ef/erari.Dick cigo,aMod primum quidemplu-
rimiphilofiphantium , id eft , eorum, qui tantum
philofijphati funt de nattura rcrum
,
putauerunt
ovtnium principia
ejfe filuhi illa
, quafitnt in nufr
teriitfpecie, id eft, in genere cau& materiaUs, cu-
ius po/Itionis tangit quad^uplfx me^iuni fump-
tum a quamor conditionibus materiae
,
quae vi-
denmr ad rationem principij pertincre. Primum
(Cft : nam illud cx quo res eft > vidcnir eflc princi-
pium f^fius rei : ffed materia eft huiufiijodi; crgo
&c. &hoG eft,quod dicit
,
quod matcria cft id,in
quod corrutnpnntur vltimo , id eft finaliter , fcili-
cet omnia entia.Tertium mcdium cft : nam id cx
quo primo fit aliquid,videtur eflp caufa rei
, qoia
res per generationem procedit ad cflc : fpd vaztt-
ria eft huiufinodi, qufa ex cafit res per fc,non pcr
accidens , vt ex priuarionc ; ergo &c. &hoc eft,
quoddicit
,
quod rnateria
efi
ex efu» fiunt
primot
fcilicct entia. Quartum medium cft : pam illud
videtur efle principium
, quod in gcneratione &,
cdrruprione manet : nam principia oportet ma-
nerc s fed materia eft huiufmpdi ; crgo &c.&hoc
efl:,quod dicit,/><^/?<««tf<t,ftilicet matcrix manen-
/r,qua: eft fecundum eos tota fubftantia t^,pajfto-
m^w verpmutatis : putaformis & accidentibus,
hoc,(ci\ic^x. materia, e^ elementum,& illttd dicunt
ejfe principium eorum ^««yw»r,idcft,omniupi en»
fium. Dcinde cjim dicit
;
|3
Et
frofter
hioc fton generariquicquam pu^
Unt^ne^ue corrutnpi^quaft tali naturafemfer
qfn/eruata,pcut neque dictmus Socratemge--
nerarifimpliciter quandoft bonw, dut
mufi-
€U6 : neque corrumft quando defonit habitM
iTios, frofterea
,
qttodfubieStum maneat SOt
erates ipfe^ut nec aliorum quicquam.
Ofor-
tet igitur
effe
aliquam naturam , aut vfiam>i
autfluf^^ji vna,ex quihtis^ aut ex qua confer-
ttatacaterafiunt. Pluralttatem tamen
&fpe-
pem talufrincip^ non idem emnes dicunt.
Oftendit quid confcqucntcr ad prindpiun*
fitnfenmt de gcnerarianc,& corruptione rcmm,&
fSll qu6d f^cundum cos copringic tiihil gcncrari,
& cofTumpi firhplicitcr. Didi; crgo
,
qu6d quia
fnatcria cft fccuridum eos tq;a fublninria rci, pro-
fter
hoe htl?U putant generari , hfc corrumpijint-
fiiciter, cujfi taiis natura^fci^cet matcria,quac eft
tbta rei fu^flancia,fcmpcr ctf» eruatafit : (Ic cnim
Metaph.
Socratem quandofit honus, aut muficut , dicimut
nongenerarifimpliciter : neccorrumpt cumdeponit
habttus iOos, cum ipfe Socrates,qui eft fubiecium
harum iranfmutationum, maneat idcm :fimtltter^
nec illorum, id eft aliorum,<*/»g'»»<^,fupple dicunt,
nec gencrari , ncc corrumpi iimpliciter ; fed fo"
lum fecundum quid, Addit autcm, quod quam-i
uis fic cojuienirent in ponendo caufam matcriar'
Ipm, tamcn differcbant
,
quia quidam eorum po-
ncbantmatcri^ vnam, quidam plures, ponentcs
etiam plura diffctebar»
,
quia non omnes eadem
poncbant, & boc eft, qujod dicit, quod fecundum
eorum pofitioncs , oportet aitquam
ejfe naturanp
talem , icilicet materialcm , aut vnam, aut plnrei
vna,de tjuibtts aliafiant,iUa, fcilicct natura/-»»/«'-
fiatii, qu4rt oportet materiam manere
,
plurali-
tafevero
&
fpecie talis prinpipij, fcilicet materis,
non omnes idem dicunt, vt patebit ex fequenribus.
Notandum
,
qubd fecundum quod habftur i.
de generationc,
j,
Phyfic. Gcneratio, vel comip-
tio cft duplfxi Simplidtfr,& fecundum quid. Ge-
neratio, vej ccwrruptio fimpliciter
, cft in fubftan-
tia,quandb fcilicct forma fubftantialis gencratur,
vel cprrumpitur, vt fi ex aqua fiat ignisifed gene-
r^tio
, vel cormptiofecundumquideft, quando
nianente fubfrantia rej , fitmnfmutatio circa ac-
cidentia,&pafIiones,vtcuni Socrates fit muficus,
vel bonus, vcl cum deponit hos habitus,vt fiat ex
mufico non muficus , vel ex bono non bonus.
Cum igitur fecundum 'opinionem antiquorum,
materia fit tota fubftajitia rpi
(
nam ad notitiam
fonna fubflantialis non peruenerunt, fcd od ma"
teriaiTi
,
quam oportpt manert fecundAm ipfbs,
tamquam ingenefabilem,& incorruptibilem ) fe-
quitur fecundum cos
,
qubd nuUa eft gcn§ratio,
vel corruptio fimplicitcr,fed fe^undiim quid,quia
fubftantia rei fcmpcr mancnte , folum fierct mu-
tatiocircaaccidentia, &paflSoncs, P^indecum
didtJ
SedThales quidemtalu Philofofhiaprin-
cefs^aquam ait
ejfe, vnde
&
terram ejjefuper
aquam affetehat,
Dcfcpndit ad quafHa opiniones fpedalcs. Circa
quod duo facit.Primb ponit opinione poncntium
huiufmodi principia,vnurii tantum.Secundb,t)pi-
nionem ponentium principia plura efle. S^cunda
ibi '. Ernpedodem vero, Prima in tres, Primb po-t
nit opinionemponcntium aquam eflc huiufmodi
principium. Spcundb, aerem ponentium. Tertib,
igpemi Sccunda ibi i ^naximenes autem. Tertia
\bi:ty4naxag9raivero. Primainduas. Prii»^
ponit opinioncm. Secundb
,
pofitionis rationem.
Secunda ibi : Forfan enim. Dicitergo.qubd Tha-
ifs princeps talif Phiiofophi*,Cciiicct fpeculatiuc,
ait efieaqu^m,fTixmim
rcrum principiumjex hop
autcm diccbat vltcrius^qubd terra eft fuper aquam
fita , ficut principiawm fuper fuum principium,
vnde terr(im ftfpet^
aquas
efii
aJferehat.Hmc opi-
nionem tangitPhilofophus z.deCslo.vbi inqui-
lit de loco tcrrae, & dicebant quidam ,qubd ter-
ra crat riatans fiTper aquam.Quod fi eis obijcerc-
rar,qu6d tcrrafubmergerttur,fi efTet fiiper aquasj
dicebant qubd non,quis^ propter magrum laritiiT
4inem tcrrx prohibetur eius fubmerfio,ficut vi-
dcmus de quibufdam, corporibus grauibus,quac
fubmergi prohibentur propter laritudinem
,
qiiJC
alias fobmcrgerentnr nifi latitudo prbhiberet.
Notandum
,
qubd poft Poetas Theojogos de
quibus in ptoJogo fada pft menrio aliqu^is
,
4i-
citiir
^.Sh^^^iJ
Tcxt. com.
II.
Text, coB).
7-
Gtner»tio
^
ttrrtiptit
^
fUx,
Prima opl-
nio quar vo-r-
nitprinci|>i3
rcrum mato^
rialeaqua^a.
Text. com;
78.
Qpini» ftn^'
tium ttrr»m
natnrt
fufet
aquat».
t%Mu.Dnx.
AaofiaioM
40
fiuu»
rtfnm
frin^fimm
ffmt.
1
tcTU com»
[Tezta com.
17*
SummsE I.
dtur fiiiile apud Grzcos fcptcm Sapientes, qno-
rum primus fuit Thalcs Miidius
,
qui vt vidctur
fecundum Magifhiim, in hiftoriis 4. lib. Rcgum
in fine, fuic in tempore Zedcchiz Regis , &tunc
cft fada eclypils Solis
,
qoam przdidhis phiioro-
phus przdixerat efle funiram. Quidam dicunc
3u6d fuic cempore Achas : non cnremus. Secim-
us fuit Pythacus Mitylencus,teropore ctiam Zc-
dcchiar. Ahjquinque fuerurit , vnuS Solon Athe-
nienfis,aliiis Chilon Lacedagmonius,al fus Perian-
der Corimhius
, alius Cleobulus Lydius , alius
Bias Priencniis
,
qui fiierunt omncs tcmpore Ba-
bylonicsc captiuitatis.Thalcs tranftulit fe ad con-
fiderandas caiiias rcnmi , aliis iex circa moralia
occupatis, di<Sla eciam fua litceris commendans,&
prcmccr hoc Thalcs didcur princ^s talis Philo-
ibpniz , idlicec fpeculaditae : nam inquirens dc
(crum prindpiis
,
quod percinet ad (peculad-
uum anificcm , moraliA & pratSica deceliquic
Dcindc cum didt t
Forfan ofimonfm hAncacdftens^^fuid cun-
Horum nutrimentum humidum vtdehat
ejfe^
fjr iffum
cdidum ex hocfuSumy & animal
hoc viucte^ ex quoft ven^ hoc effrincifium
cmnium. Proper hoc igitur eam
efi
accipiens
exiftimaticHem, Et quia cunlfofumJhermatA
materiafn^hahent humidam^aqu^ vcro naiurs
frincifium eji humidu.
Pom*t pofitionis rationem. Circa quod duo fa-
dc Ptim6 oflcndit quod Thales mouebatur
ad hoc ponendum ex rationis cuidentia.Secundd,
ex audlocitads andquonira efficacia. Scomda ibi
:
Sunt Mutem & Mi^ui. Pnm6 enim oflpndit,
qu6d moucbacur quadruplid rarione , fiimpca i
quadruplid iigno , ad oftendendum aquam eflc
prindpium rcnim. Primum efl, quod inacmeri-
tum viucnrium, oportcc efie humidum,ex cifcJcm
anccm nucrimur & viuimus , 1» de Gener. Didc
cnim, quixi ferfaa hanc efirMrtem accipiens, fci-
licec T\\2\ei,ejiu4cunQorum mtrimmtum videbat
tffe
humidtwi.
Sccundum fignum eft
,
qu6d eflc cuiuflibet
corporcat rd , & maxime viucnds , confeniacur
per calorem proprium naniralem : calor aucem
lucuralis fimdacur in humido radicali , ex quo
videcur, quod humidum, &aqua finc prindpium
cflendi rebus ; ideo didc, quod fupple Thalcs ip-
fc 6kehat,ipfHm c<r/i<iKJw,falicecnacuraleefle/4-
BwH ex hoc, id eft, humido, fiue aqua.
Tcrdum fignum eft, quod vica animalis confi-
(Hc in humido : nam quandiu durac huinidum ra-
dicale, viuit animal, quando deficic moricur : vi-
uereautrm viuentibtu
efi
ejfe,Ci. i.de anima. Qua-
rc vidctur qu6d ipfum humidum fic prindpium
cflendi , ficucdt prindpium viuendi : & hoc eft
quod ipfc didc, quod fupple Thalcs didc, animal
viuere imc-, id ef^, hiunido:addic aucem qu6d iBnd
ex cfHofit ali^uidAfavm dle confequicur, videtur
ejfe
principium omnittm. Vnde concludic
,
qu6d
propter hoc tgitur
efiM
cfljconcingic accipere eam
exifiimationem , id cfl, di<Sbm opinionem.
Quarcum fignum eft, quia gcneradoncs viucn-
rium, qux funr nobiliflima encia,fiunc ex femine,
quod eft nacura humida communicer, ficuc pacec
;
ex quo patet quod humor videnu" generacionis
prindpium, Cum crgo ip(a aqua fic prindpium
humiditatis ; fequitur qu6d aqua fit primiun prin-
dpium fimplidcer , ideo didt, quod quia cnnQo-
Cap.T. 21
rum,vel viuenttMm /permata natmram hahent hit-
midam : atjua vere natnra, id eft , naturahter ap-
paret,
effe
princtpitam httmidMm, fccundum enm
;
ide6 fupra dixit
,
qu6d aqua cft prindpimn fub-
flantiale renira. Dande cum didc
:
Sunt autem
^
alitjui antiquiores
,^
mut'
ftm ante eam
,
qud
efi
nunc
,
generationem
:
primcs Theolegt^^antes
Jic
putant de natura
cxifimaffe.Oceanum enim
(jr
Tethyngeaera-
tionufarentesfecerunt
,
facramentum t)e^
rum aquam
, Stjgem ab
ipfs
Poetu ypcatam.
HonorahiUits cnim quoniamantiquius
:fur4»
di^^
mcntum autemquodhoncrabilius, Siquidem piaioK.
igitur antiquorum aliqua ijia
, (jrfenior fuit
dc ttatura cpinio
,
forfan
vtiquc incertum C'
tit, Thdlcs qiudemfecundum hunc modum
pr«»U7uiaffe dicitur deprima<aufa : Hipptm
ncm qutdem enim omnium non vtiquc ali»
quis dignifcabit pofuijfe cum his proptcrfui
infelleSius prauitatem.
Oftendit quomodo mouebatur ad di<93im po»
fidonem cx audbsritads andquorum efficadaJM-
dt qu6d funt aJiqui antiqitiores
, & mnlto antc
eam, tjtu ntmc efi,generationem, id eft mult6 an-
tc priores, quam fit generario hominum,qui nunc
frmt
,
qui & primo fueruncThcoIogizanccs ,
qni
'
ficputant
exiflimandum de natura rerum, fcilicc^
qu6d aqua cft namrale,& fubflanciale rcrum om-
nium prindpium , in quo Thalcs cos imicacur
:
nam mi ^xioics fecerunt parenta, id cft,prindpia
gcnerarionis, Ocea.vum, id eft, mare, & Tethjrn,
id cft, Deara aquz : dicebant eciam facr/tmentum
jMrMmntvm
id eft
, facrum iuramentum Deorum ejfe
aquAm,
dtfetfier^frr
vocatam a peetii Stygem , id eft , aquam infema-
triust^ kem9
Icm , & quia Dij iurabanc pcr aquara ; idco afle-
^***^**"*
rcbanr, qu6d aqiu efTcc honorabilior, quam Dij:
namfacramentjim , id eft, iuramcncum,fic pcr il-
lud, qtted eft bonerahiliiu , & per confequens an-
tiquius, a eft
,
prios natura honorabilius , id eft,
perfcvHus : pcrfetfhim auccm eft prius fimpliciter
imperfcdlo. Vnde cx hoc patet, quod aqtiam di-
cebant efle priorem Diis , &quia ilH anriqui po*
fiicrunt aqoam eflc prindpiumrcrura, dicit qu6<l
fi aliqua antiquior, vel/«f»w, id eft, prior fiiit o-
pinio de mmis^lnfan nobis noa eU mamfefh/m.
Addit aucem qu6d quidara Philofbphus andquus
Hipponas nomine, qui, in libro dc Am'ma , Ipu$
didcur, nen eSi dignusponere, vel fiiadere ahquid
ctm hu di(9is, propterftu facndJE, vcl inttSigen'
tia imperfe^nem. Quod poteft duplidter intcl-
iigi. Vel quia nihil addit uipra {entendam ipfius
Thaleris, auc quia imperfedic dixic, &reddidic fe 'm
indignura , vc dus fencenda hic cura aliis cra£ba-
recur. Vndc primo de Anima , inccr grofliorcs —
^^
Philofbphoscompucacur,vbietiamhabaur,qu6d
^,
pofiiic animam efle aquam,
Nocandum, qu6d,vc didcur,teinpofe ludicum 4'
Ifrael , fiienmt apud Grscos quidara Pocw fa-
ft^tAfump
mofi
,
prirai in fdenda
,
qui Theologi 6xdd. f»«it,
"**"
co qu6d de diuinis raodo fabulofb, quod cft pro-
prium Poctarum
,
quzdara carmina fadebanc,
loquenccs etiam dc rerum prindpiis. Fuerunt »a-.
tem tres , vt didtur, fdlicct Orpheus, qui famo-
fior fiiic Seamdus Mufeus. Terrius Linus. Ec
quia fuerunt tcmpore ludiaim, vt eft didhun^pa-'
tet, qu6d diu antc fiicrunt, quam Thales, &mul'.
56 magis qu3un Ariftoteles
,
qui ftiit tcrpporc
Alexandni
Lib- 1.
2Z
Alcxandri. Ifti aurcm Poetae fub quibnflam
xnigmatibus fabularum de natura reriUTi aliquid
tradiderunt. Dixerunt cnim qu6d Occeanus,vbi
cft magna congrcgatio aquarum , &Tethys,quaE
cft Dca aquarum
,
qux ctiam, vt habetur fabula-
ritcr in Ouidio piaiori , nupfit Pelio filio louis.
Hi, inquam, dixcrunt efle parentcs gcneirationis,
dantcs fciUcct in hoc intclligcre aquam efle ge-
nerationis prlncipimn fub fimilitudinc fabularu :
dicentes ctiam quod Dij iurabant pcr aqnam di-
fiam Tethyn , ex hoc volcbant
,
quod aqua cflct
honoratior ipfis Diis & prior , intelligcntcs per
j,,
ipfbs Deos corpora casleftia, qua: omnia patcnt
elltdidamodo Poctico fabularum., Deindc cum
dicit;
SVUMAR I r^M.
Trcs ali2E opiniones de principiis re-
rum refcruntur. De Philofophis, harum^
opinionum authoribus, Doftor refert
qualcs fucrunt, & quando florucrunt,de
quibus vide Lacrtium.
i^naximenes autem
,
^ Dipgenes, ae-
ponens ac-
^'^ fnorem aqua
, &
maximepmctpum
xem princi- (impUcium corpoTum P0nu»t.
pium mate,
^
"**•
Ponit opiniones poncntium huiufinodi prin-
cipia cfle aerem. Dicit ergo, quod Anaximenes,
(^ Diogenes pofuerunt aerfm ejfe
principiHm,&
priorem aqua , naturaliter , & maxime ponunt
ipfum, fcilicet aHrem principium omnium corpo-
rumfimplicium clementorum, & per conicquens
aliorunii.
Notandum, qucid ifte Anaximenes fuit tertius
k Thaletc, fuit cnim difcipulus Anaximandri,qui
qui fuit difiripulus Thaletis, & Diogcnes fuit
diicipulus Anaximenis , & ifti ambo conuenc-
runt quantum ad hoc
,
quia aerem dixerunt
eflererum principiumjfed diffcrcbant, quia Ana-
ximenes ponit principium acr^ cffe rcruiTi fim-
plicium loquendo flmpHcitcr. Diogenes vcr6
addit hoc
,
quod acr non poflet elle principium
rerutn , nifi quia erat compos diuins rationis,fi-
cut primo dc Anima , habet prolixiift declarari.
Motiuiun autem huius fuit exrcfpirationc ani-
malium
,
per quam vita animalium conferu^fur:
cuius fignum eft
,
quod animalia tandiu viuunt
quandiu refpirare pofliint , & cum refpirare ccf^
fant, ccflant viuere. Deindecumdicit
:
^I^Op^Qiq
Hippafus autqn Metapontinus
, dr
ffera^
jprincipium (Utus Efhejtus tgnem.
^ateiiale.
Ponit opinioncm ponentium huiufinodi prin-
cipia cfle ignem,diccns , Hippafftt Metaponti-
nus & Heraclitus Ephefitu dicunt ignem , fup-
ple efle rerum principium, fcilicet materialc,
Motiuum huius opinionis fumpfit forte origi-
nem' ex fubtilitate & adiuitatc ipfius ignis, quae
videni;ur conditiones principij , vt dicetur infe-
rius. Tunc fequitur iila pars.
4
Opin|a
Empedocles vero
,
(juatuer iam di6Hs ad^
|)on«s.4 elc-
/teffs terram quartum
,
ea namque dixit
mcnta prin- /• ^
•*
. - . ./^ ,
cipium ma- A'»/''»'
manere
, &
numquam
fien,
nijiflu-
tciialc.
ralitate,
&faucitate congregata^ ^
dijgrf-
gata in vnum
,
ex vno.
Metaph.
Vbi ponit opinioncm ponentium plura prin-
cipia materialia,& diuiditur in duas, quia prim&
ponit opinioncm ponentium pluraprincipia de-
terminata numcro.Secundo opinione ponentium
infinita.Spcunda ihiA.A.naxagorM vere.^onit ergo
opinioncm Empedoclis,quantumad duo. Prim6
quantum ad hoc qu6d tria pra:dida clemenra»
fcilicct aquam, aerem , &ignem dixit elTe reriim
principia addens cis quartiuTi , fcilicct terram :
pofuit cnim quatuor elcmenta femper manere,
& non gencrari , nec corrumpi : ficut &illi qui
ponunt vnam caufam matcrialem:nam principia
oportet manere, vt dicitur r .Phyfic. Text. Com.
41. atfamcn per aggregationem , & difgregario:;
nem pliu-alitatum & paucitatiun dixit ex eis qua--
tuor genaari omnia alia , & corrumpi : & hoc
eft quod dicit,qu6d w,fcilicet quatuor elementa,
oportetfemper manere,& non
fieri. jd eft, non ge-
nerari , & corrumpi , fed fupple omnia alia ex
cisgenerari, & con\im^i ,pluralitate
,&pau-.
citate congregata in v»i*rn, & diftinHa, id eft di-
uifa,?.*' vno.
Notandum, quod ifte Empedoclcs,
( ficut ha-
betur I. & 8, Phyfic. & adhuc dicetur infra)
pofuit quatuor principiamateriaha, fciHcctqua-
tuorelementa , & duoprincipia cffediua, fciHcet
arnorem & litem : & hoc modo dicit niundum
infinities corrumpi , & infinitics generari. Nam
aliquo tempore regnante amore ( cuius cft con-
gregare ) congragabantur omnia elementa,&: in
vnum conuenicbant , Sc timc mundus corrumpe-
batur , & fiebat vntim Chao» confufum,in quo
crant fimulomnia clementa : alio autem tempo-
re , fcilicet regnantc odio ( cuius eft difgregare
)
omnia clementa • & omnes partes vniuerfi diui-
debantur ab inuicem , &fiebat rerum diftindio,
ex illo vno Chaos confufb , & fic itcrum jiiun-
dus generabatur. Per iftam ergo congregatio-
nem
,
paucitatem, & pluralitatem clementorm-n,
& fuarum ctiara partium , volcbat faluare gene-
rationcm , & corruptionem. Dcinde cum dicit
;
K^naxagoras vero Cla^menius ijlo qui-
dem atate prior; fa6tis veropojlerior,
infini-
ta dicit
effe
frincipia : namfere omnia corpo-
rapartium confimili»^
vt ignem^autaquamy
ita generari ,
atit corrumpi ait : congregatio-r
ne attt difgregatione folttm: alitcr autem

necgenerari , nec corrttmfi ^fedmanerefem-
fiterna. Ex his cjuidem igitur folam quis
caufam inteHiget eam^qud i» materiaffecie
dicitur.
Ponit opinione poncntium illa plura principia
matcrialia infinita , dicit quod Anaxagoras Cla-
^menitUyi patria fic diO:us,iflo, fciHcet Empcdo^
cle Atateprior , faElis autempojterior
, quod du-
pHciter poteft intclligi , vcl quia minus benc di-
xit,ponendoprincipia infinica ; vel quiapoftcrius
philofbphatus cft : ifte,inquam, dtxit principia
ejfe infinita : nam fere omnia dtxit
effe
partium
conJtmilium,vt ignem,aut aquam, id eft,n6 tantii
pofuit principia rcrum elle ignem,autaquam,aut
alia elcmenta
i
fed etiam irmnitas partcs fimilcs
cuiufcunqucjdixit enim
,
quodlibct clle in quoli-
bct, 3c quodlibet fieri cx quojibet, quia in^nitx
partes cuiusHbet crant in quolibct,& ita dicebat
res gcncrari , aut corrumpi congregatione, aut
difgrcgationc fblum : aliter autem non contin-
gebat
42.
ttnaginiitia,
degenerntio~
"e
^ eorru-
ftion*rernt».
J. Opinio
poncns
priq.
cipia
mate-
rialia
infi.
nita.
Summ^ II.
g«bat res gtnerari , aut corrttmpi ,fed
ta,men di-
xit permanere fempiterna tlla, fcilicet principia
infinita
,
quac dicebant efle infinitas partcs cuiuC-
cumque. Vltim6 concludit quod ex his igitury
fcilicet opinionibus prgenarratis,yo/<«»» (juis intel-
ligit caufam, ijut eji dtita in Jpecte materta,id eft,
in genere caufae materialis : nam omnes prsdi-
ftaj opim'ones non faciuiit mentionem nifi de
caufa materiali.
Ansxa^oriu
Notandum,qu6d iftc Anaxagoras dicitur fuif-
iiethM^qmd.
^ difcipulus Diogenis : qui vt didhim eft, & am-
lihtt feri tx plius dicitur primo Phyficorum, vbi eius opinio
qiulibit.
prolixius pertradtatur
;
pofiiit principia materia-
lia rerum, elle infinita, & in hoc minus benc di-
xit
^
quam Empedocles qui ponit ea e(Ie finita.
Nam quod poteft fieri per pauciora, & finita,non
eft ponendum fieri pcr plura, & infinita, vt dici-
tur primo Phyficoriun, tcxt. com. c. 40. & jo. &
ideo h>c dicitur Anaxagoras prior elTe atatc,
quam Empedocles^fed poftcrior fadkis, id eft , di-
«^s, quatenus minus benc dixit : nonenim fblum
dixit principia rcrum efle ignem , & aquara , &
cztcra elementa
, ficut Empedocles ; fcd omnia
qux funtfimilium panium, vtcaro, os,racdnlla,
(anguis, &cactcra homogenca
,
quorum infinitas
partes ftiiuflibct ponebat eirc in quolibct, & fieri
de quolibet ; ita quod gcneratio fieret pct quan-
dam extradionem partium fimilium : puta fi ex
aqua fieret igm"s , hoc erat quia infinita: paftes
ignis qua: latebant in aqua, fegregabantur ab ipfa
aqua, & fecundum hunc modiim apparebat ignjs
ex aqua generatus. Etquantum ad noc conuenic-
bat cum Empcdoclc
,
quia fic & ipfe gencratio-
ncm & corruptionem dicebat fieri per congrc-
gadonem
, & difgregationem illanun partium
ftmilium infinitanmi, &alitcr nibil fieri,vel cor-
fumpi.
SVMMifi SECVNDiE CAP. II.
Veterura opiniones de caufk efficiente,
SFMMARIFM.
Refcrjt in hoc capite vfque ad §. ifli
^uUem^Vtifnb opiniones corum, qui cau-
fam efl&cientcm pofuerunt proprer mo-
tum, varic tamen rcm explicantium. Sc-
cundocorum
,
quiillam
pofuerunt, noa
tantum propter motum , fed etiam prop-
ter bonum, & malum, Tcrtio corum,qui
dicunc primum efficiens effe vnicum;
Quarto eorum, qui illud dixerunt circ a-
morem.Quinto eorum,qui
pofucrunttar
lia principia ciTc contraria.
Procedentibus
autemfic
ipfd res viam ver-
hifecit
(^ coegit quarere-Si enim quammaxi-
me omnis corruptio, ^generatto ex aliquo v-
no, autfluribus e(l : quare hoc accidit^
^
qu^
huius ejicaufa j non vtiquefacit
ipfum fubie-
Opinio ad-
£^um tranfmutare feip/um. Dicoautemve-
fam efficien.
**'' ^'']'*^ ttgnum
,
neque as alterutrum ho-
«f mteriali. rum permutandi ejt
caufa : neque enim li~
gnumfacit le^um
, nequeasfiatuam\feda-
liud ]uidmutationis
caufa eft.hocautem qua-
rere e(l aliudprimipium
quarere/vtfnos di-
Cap. II.
23
camas, vnde principium motus ?
Poftquam'Philofbphus i^ccitauit opinioncm
fblam caufam materialem ponentium:nunc reci-
tat opinionem ipfi materis caufam efficientein
addentium. Circa quod duo facit. Primo ponit
opinionem eonmi
,
qui caulam efEcierttcm po-
fuerunt propter motum.Seciuido opinionem eo-
rum
,
qui non fblum caufam efficientem propter
monim : verum etiam propter caufam boni , &
mali in entibus pofuerunt. Sccunda ibi :
Pofl
hos autem. Primi in duas
,
primo pracmittit ra-
tioncm,qua ad poncndmn hiiiufinodi caufam an-
tiqui Philofbphi cogebantu5. Secundb fubiungic
qualiter ad illam rationcm diucrfi diuerfimodc
fe habebant.Secundaibi : Srgo omnino. Ratio au-
tem, quje eos cogebat ad ponendum caufam cffi-
cifcntem, talis fuit : nam nulla materia, vel fiiliie-
6tum tranfinutat feipfum ad formam. Exemplum
de ligno , & ajre : nam lignumnon tranfinutat fe
ad formam ledi,neque a:s adformam flatuac ; er-
Dj.Jq
jja_
go pra:ter caufara raaterialem oportct dare ali-
opinionis.
quod principium , vnde motus & tranfinutario
oriantur : illud autem eft efficiens vnde motus : &
hoc cftquod dicit : Si
ipfis
Vh\\o(o^hi% proceden-
tihtufic, hanc fcilicet inquifitionem, res ipfaMcft
veritas rei
,
quam quxrcbant , cis viamfeoit , &
quirere coegit aliquod aliud principiiun a mate-
ria :
fi
enim cjuam maxime
, ideft , vniucrfalitcr
corruptio
, &generatio
eft
ex aliquo vtio , fiipple
principio materiali, aut plurthus , dubiiun fupple
cft ijuare hoc contingit,& qu£ ipfa caufa quxrltur,
fcilicet aliud a materia, nam non fufllcit materia
fbla.Vnde fubdinu:,«o« enimfuhieRum facitfeip-
fum tTanfmutare:dico autem veluti lignum,vel as:
quod licetfit materiale fubiedum:nullum taracn
inquantum tale,eft caufa mutandi fuimet : nec e-
mm lignumfacit leStum, ideft , tranfinutat fe ad
formaxnle&i: nec ts adftatuam , fed
aliejuid a-
liud
eft
caufa mutationis , fciUcet anifex ipfc
Hocautem <7«<frfrf,fcilicetcaHfam iftius tranfinu-
tarionis,*^ qu^crere aliud ^rj»«^<«w»,fupplequam
materiam
i
vt
fi
dicamui vnde principium mo-
tus
,
quod eft principium eifedtiuum. Deinde
cum djcit
:
Jgituromnino qui talem aprincipio vitam
tetigerunt :
f^
vnumejfefubieEtumtnihil dif-
ficultatU fibimet fecerunt. Ferum quidam
vnum omne diceniium quafi ab ea quafione
deuiSii : ipfum vnum immobile dicunt
effct
(jr
naturam totam
,
nonfolum fecundum ge-
nerationem
(^ cor/uptionem {hoc enim anti-
quum ejt
, ^
qtiod omnes
effe
, confefifurft')
verum
^
fecundum vnammutationem omne
eft
•,- & hoc eorum eftproprium. Fnum ergo
folum dicentium ipfum
effe
nulli talem intel-
ligere caufam conueuit nififorte Parmentdi^
'
,
,
C^
hoc in tantum
,
quia nonfolum vnam cau^
fam ifedcjrduas aliqualiterponit
effe
caufas.
Plura vero facienttbus ,
magis conuenit di-
cere
,
vt
ipfum calidum (^frigidum ,
aut ig^
nem
,
aut terram : vtuntur enim quaftmoti-
44am habente naturam igne>aqua vero
, ^
terra hufumodieconuerso.
Oftendit qualiter ad didlara radonem anriqui
^^*^*'
Philofophi diuerfimodc fc habebant : nara ad
cadia*.
eam
24
Liber I.
eam taliror {chabcbant. Quidamenim cx eanon
(e aggrauabanc, quia deea non curabant.Quidam
^nim ad fugiendum eam , ne pcmerent aliquod
jprincipium praeter materiale
,
pofuermit omnia
eflc vnum & immobile , vt Parmenides & Me-
liflus
, -practcrquam pervim
, ^tem fecundum
apprehfcn^onem{enmsi&duas caufas tetigcnmt,
fcilicet niatcrialcm & cfFcdiuam, vt infta dicc-
pii. Qu^dam ver6, qui pkiralitatem entium
iconfc^ferunt magis <;:oa(5ti dida racione, caufarn
efficientcm pofucrunt , & hoc eft quod dicit
;
JEr^o Qmnino. J^tdam flippte omnino qui talent
4frincipio tetigeunt & vnum dixermt ejfefub-
feHum ,
id eft , materiam
, fe
non agjrauabant
,
fcilicet ex dida ratione : erant enim contenti rar
tione, cau(am moms penitus negligentes : ve-^
rumfjpro Ccd •, tjuidanf dicentitfm pnum
ejfe
omne,
(cilicet omnia^«<it/?4^ ea
qudftione deuiEliMt^y
gdubitationc
, vel ratione,i>/><»», (upple vniucr-
(um
, ensvnum immohde dttunt ejfe, & naturam
totam : & illud vnum nfn folum fupplc dicunt
jlmmobilc fecundum generationem, &'carrupttOr
nem : hoc enim anticjuum ejl, &fecundum quod
cmnes Philofopht
funt cdnfejji, fciUcet nullam efle
gcnerationem
, & corruptionem fimplicitcr,vt
didlum eft fuperi6s : i/fr»»; m^w ifti fuppleJ»-
funt, illud vnimi efle ivamoh\\t,fecundum aliam
immutationem omnem : & ita totum vniuerfum
Cfle vnum ens omnin6 immobile : (^
hoc
eftpro-
^rium eorum
, inquoabaliis pfimis Naturalibutf
difFcrebant
;
qui faltetn motuni rarcfa<5lionis in
^tibus concedebant ; & fic ex vno prifacipio
materiali phira generabant : licet gcncrationcm
& corruptionem non ponerent efle fimpliciter :
fed fccundum quid , vt didum eft. Patet ergo
Tjulli dicentium vniuerfum
ejfe
vnum tantum,conr
fingit intelligtre talen^
citufam , fcilicet caufam
rootus : cx quo enim motum ab entibus aufere-
bant.fruftraquaerefcnt caufam motas,nifttantuT^
Parmenidi, & huic, contingebat ponere caufKm
motus,quatenus non fotitm vnum principium
,
vel vnum eqs fecundum rationcm
, fed duoipo-
nitejfe caufoi : faltem fecundum fenfum,vtinfeT
pus dicetur. Pro quanto crgo phira patebant,
pportebat euiw pbnere phires caufas,quarum vna
mouens , & alia mota eflet : ex vno enim fubie-
(6h} non poflunt inteUigi cflfe plura, nifi concur-
rat aliquo modo motus ; aliis iutpm pluraentia.
facientibus magis oontingtt dicere, id cft, ponere
caufSs motus
, &aflentire prajmiflae rationi : po-
ncbantenim caufas rerum calidum,autfrigidumf
4iut ignem , aut terram-, itz tamen qu6d vtuntur
ipfo igne , t/^nquam habente naturam mobilem
adtiuam ; a^ua vero & terra
, &huiufmodi;ali)
tconuersh
, ideft, principio p^uo j & flc fecun-
dum hoc ignis crat caufa efncicns; &alia vt ma-
tcria, & priodpium fubie<^uum. DeindecuiQ
dicit:
1 OpinjQ ^'ift
^"-^ Autem ^taliaprincipiajanquapf
Mdentium nm fuf^wntia exifientium generare nafu-
ricwcoJ^'
f<^'^'*^^^'*^^^ ipfa
veritateyVelut aiebamut^
(Oa^ifequeni qudfieruntprtncipium.
Iffttts
fnim dr
hene hoc quidcm eorum quafuntyha-
betur iUn ffri
:
fotfan
tuq,ue ignem^ nequt
terram^neque t^liudquicquam; nec verifimi-
Le caufam
effe ,
nec iljos conueniens
exifii-
mare. Neque iterumipfi anthornatOy
fjrfor-
tmx tantam committere rem hene habere.
Metaph.
Tin^t opinibhem, corum, qui hanc caufam,
ftilicet efficientem, non folum propter motum,
fed etiam proptcr bonum & mahim , in entibus
pofuerunt. Circa quod duo facit, Primo prar-r
mittit eorum didtum. Secundb cxponit eorum
defedtum , oftendens qubd infuflicienter hoc fc-
c^runt. Secundaibi : Ergo omnes. Prima induo .•
primb pra:mittit rationes
,
quibus ad id ponen-
dum moucbantur. Secundo defcendit ad po,
nendum ofoiniones eocum fpeciales.Secunda ibi
;
Dicens. Etatio autem qua moucbantur, erat illa,
quia priciida principia fiue materialia, fiuc effe-.
^ua, non fufnciebant ad caufandum tantam di-
uerfitatem difpbfitionisbonxin diuerfis cntibus,
Quia cum illa prindpia fmt corporalia namra-r
htcragentia;putaignis, & aqua,f£raper vnomo-
do , & vniformiter caufant. Nec potefl dici,
qubd illa accidant a cafu , & fortuna : & ficut
qusdam anthomata, id cft, a cafu accidentia;nam
haec eueniunt freqHenter , &in piuribus : fortui-r
ca autem , &cafiulia eueniunt vt rarb,vt pacet ex
i.Phyfjcor.Tcxt. Com.48. &ideb ipfius ^rwf
yj
habere oportet caufam aliam inueftigare. Dicit
ergo, qubd^o/? hos pracdidos.Philofbphos,^M-
lia principia,(c\\icti corporalia,& naturalia ab eis
pofita,habitum, id eft,ad confequenter fe habens r^\ *fi
quxficrunt , ac fi illi antiqui non
fufficerent gene-
tonsdiT^f
rarc naturam exiPentium , id eft , cntium aliud,
tioais
rtrum.
inquantumquacficrunt principium, coadi iterum
ab ipfa veritate : velut fuperius aiebamHs, id eft,
dicebamus: ipfitu enim efle , & hene
ejfe i id eft,
boriae difpofitionis
,
qusritiu: eorum ejtuifunt , ii
eft , encium habere:i//<j verofieri, id eft, fiue qua-
tum ad bene habcrc entium , fiue quantimi ad
benc fieri,
forfitan , nec ignem,nec terram,nec ali-
qutdjieri talium, fupple corporum materialium,
pec
eft
verifinule catijam
effe
: nec
eft
conuentens
iftos fic extflimare
^
ex eo fupple
,
qubd agunt
fcmper vniformiter per namram : quia agens na-
turale femper agit vnomodo,;?rf«frKOT, fupplc
cft conueniens exifUmare ipfum bene fc habere
;
quod fint anthomata, id eft, cafualia : &quod ad
fortunam earum tantkm committaturi caufalitas,
vel difpofitio bona : nam flipple hxc,pacec eile
falfum
,
per hoc qubd huiufmodi difpofitiones
boruE entium , fiue quantum ad lOca naturalia
,
in quibus corpora naturalia fiint ordinata, & de-»
terminata : fiue quantum ad partes animalium
bene difpofitas , & ordinatas : inueniunmr vel
femper , vel frequcnter; quod non poteft dici dc
his
,
quae eueniunt a cafli & fortuna : quia talia
funt vtrarb, &propcerhocnecefIariumfuitaI-.
terum inuenire principium bonap difpoficipnis re-
rum praetcr quatuor elemcnta-: ^lialitera habet,
nec iterumipft anthomato,&fortun* : & eft id^^
quod prius. Dcinde cum dicit,
Dic4ns
d>*
aliquis intelle^um vnum
ineffe^
quemadmodum etiam in animalibus,^ nor,
turacaufam,^mudij& ordinis totiu^^vtpU'
rificans
apparuit friores omniapraterconue^
mentia dicemes. Palam quidem igitur Ana-r
xagoramfcimt^ hosfermones tetigijfe, atta-
men habet prius Hermotimus Cla^meniies
caufam
dicendi. Siquidem igitur opinantes
fimtd
ipfius bent caufam
,
principium exi-
fientium effe
pofnerunt^ ^ taU vnde motus
exifientibus in^fi,
Pefcendft
4r
Trims «finU
Jffdalis
f»-
mt»sfri»d-
fistm effe-
OfbiMA»*-
KMf»r* f*-
mfmis
intil-
itSsost ejfe
friaufimm.
OfinuVtr^
»s'nidi:,^
Bcfitdi.
Summ^ 1 1.
Defcendit ad eorum opinioncs {pcd^es. Cn>»
ca quod duo facit. Prim6 ponit opinionem co-
rum
,
qui dicunt illud principium effe vnunj,
Seomdd corum, qui dicunt cfle plura, &contra-
ria. Sccuftda ibi : QitMum verh cmtr/trui. Pri-
ma in duas. Primo tangitopinipncm Anaxagorac,
qui illam cauiam dixit intclle^him. Sccundo opi-
nioncm Hefiodi.qui iUata dixit amorem. Sectm-
da ibi : SMf^tcahttur dlujuu atttem. Didt ergo
quod poA przdidam rationcm cft Mli(juis dtcmt
intefteiiHm vnum
ejfe
tjuemjidmodHm fpiritum, id
cft, animam, in ammdlihut ; ita &
inmMura rc-
nun , & illura intelledum ejft coMfam tnundt/^
ordinitXcilicct totius vniuctfi, fdlicct in quo or-
dine confiftit bonum, {cilicct intrinfccum totius
vniuer^j vtctiamdidtur u. Mctaphjficorum,
text.
^ 2, & tn hoc afpanut purificans , id cft, ad
vcritatem purani r^ucens priores
, fcilicet Phi-
lofbphos , dtcentes prtier conueniemiajid eft, in-
conuenientia ; in hoc
,
quMnon terigcrunt di^
^kam caufam. PaUm emm ipfum Anaxagetdm
tetigijfe hot fermonet, fdlicct dc caufa effideiuc
;
etttamen caufam dicendi bahet pnut : quia hic
fciUcct hon habet a fe primo : fed a quodam alio
Philofbpho priori
,
qui diccbatur Hermotimttt
Clazjomemus, Concludit ergo quod opinantes
caufnm y & principtum effendt ipfim hene,pofue-
tunt tale , falicet principium, qnod ineji exifien-
tibus, ideftjcnribus; w^ wiflr«>,id cft Princi-
pium effidcns. Dcind^ cum didt
:
Sufpicabitur autem vtique aliqais
ffefie-
dum primum quajiuijfe huiufmodi. Et vti-
^ue
,
fi
quis aliM amorem
,
aut defiderium
irt exisientibfti,
quafi
prittcipium
pefuiffetyVt
Tarmenides ; etenim hic tentans mon^rare
vniuerfi gtnerationem
,
frimitm quidem ait
Deorum amorem
fore prouidentem omnibtts.
Uefiodtti vero omnium primum chaos fuijje^
deinde terram latam,
^amartm
,
qui omnta
condecet immortalia
; quafi necejfariumfit in
exifientibtti caufam, qttdt res
ipfas
m»ueat,(jr
eongreget. HU quidem igitur quomodo o-
porteat difiribifere de hoc^ quis primus Uceat
iudicare
pofierius.
Tan^it opinionem Hefiodi
,
qui illamcau(am
dixit elle amorem ; & dicit quod aliejuisfuf^ica-
bitur Hefiodum tfuxjiuijfe prtmo huiufynodi, fcili-
cet caufam bons difpofitionis rcrum :ScJi
tjuis
aluts : id eft,quamuis fbrte aliquis alius amorem,
aut deftdenumin exifiemtbui, id eft tnxihm,quaft
prtncipiumpofuiffet , vt Parmemda ; etenim hic,
(cihcet Parmenides , tentans monjiraregeneratio-
nem vniuerfi : primum quidem ait , fcilicet efle
prindpium generarionis vniuerfl
; dixit £bre
amarem J>eorum prouidentem omnibus
; Hefiodus
vero dixit primum oxnnium
, fdlicet prindpium
materiale/xjj^f quoddam chaes confufum : dein-
de terram lattorem
, fupple ex illo cffe faCbam,vt
fcih'cct cffet rcceptaculum aliorum : nam, vt di-
dtur
4. Metaphyfic. text. com. .16. locum&
receptaculum dixit efle rerura prindpium. Vltra
autem illud chaos pofuit illud receptacuium, fd-
licet amorem:qui amor condecet & omnia immor-
talia
: cuius ratio poteft eirc communicario bo-
nitaris
, quam dixit efle Deorum prouidentcm
cntibus
, videtur procedere ex amore : nam bc-
Scoti Oper, tom. IV.
Btn-JUisim
qniii
Ameiremft
frintifistm
b*M*d.rf»Ji.
tietks t* fw-
kus.
C^siisfsut
fTicr,An»-
xMgerm, 0»
Uijiesitss}
Cap. IIL 25
ncfidum vidcmr cflc effedus amoris , cum pro-
batio dile(frionis fitexhibitiooperis : fi ergo cor-
rupribiiia habcnt in fuo ellc bonam difpofirio-
nem ab ipfis Diis immortahbus ; oponet amori
iraroortalium hoc attribuere : Dcoj autcm,& im-
monalia vocat fbrfan corpora cxlefHa , & forfan
ahquas fubftantia, fcparatas
,
quas ponebat cau-
fas &principiarerum efle : patet igitur quod po-
fuit duo ptincipia : Chaos , fcilicet , Sc u4morem:
cuius fdlicet caufam fubdit,dicens : <juafi neceffa-
riumfit in txtfientiis, id eft, fn exiftenribus ; non
folum fupple cflc caufam motam
,
qu*e cft matc-
lia , &chaos : fed etiam efle caufam mouentem,
tjtu tpfas rtt congreget
, & moueat , id eft , res ex
illo C/b<«v gcneret congregando , vel difgregan-
do.modo, quo antiqui loquebantiu de rcrum ge-
nerarionc. Addit autem : Qportet qttoeiue hos,
fdlicct Anaxagoram , & Heiiodum dtjirtbuere,
quisfit prtor
, & de hocpottrit poFierius iudtcari:
quando.fcilicct agetur de Deo : didt cnim quod
ifle J^efiodus fuit anie tempus Philofbphoriun
de numero Poetarum : fed vtrum Anaxa^oras,
qui primum prindpium pofuit intdle<2um , fic
prior in fua fentenria ; vcl Hcfiodus
,
qui pofiiit
iilud principium cilc amorem : Sc polTet forfan
aliquis diHsitare : hoc autcm didt pofterius cile
indicandiun.
Notandum
,
quod ifti qui primum prindpium
dixerunt cfle .imorem , non bcnc exprefsc , vcl
pianc pofuerunt ; ideo didt fufjjicationcm fiiifle
apud anriquos: quod fcilicet Hefiodus
,
qui po-
fuit prindpium bon^ difpofirionis rerum , vel
quicunque alius
,
pofucrunt amorcm eflc prind-
pium in rcbus.
Notandum ctiam,qu6d hoc quod didt,Parme-
nidem pofuiffe reruni principium pcr amorcm,
non rcpugnat opinioni fii£,qui pofiiit omnia
cfle vnum ens,& immobile : nara Ucetfecimdum
rem,& lecundum rarioncm diccrct omnia cfle v-
num : vltra hoc fccundum fcnfum diccbat cflc
plura,& iftius pliuralitaris, & difHndionis rerura
dicebat eflc caufam ipfum amorem , ficut aliqua-
litcr didum eft fupra , & dicetur anipiius ii^a.
Deindecumdidc:
^ottiam autem contraria honis
ineffe
vt"
dehantur in natura
, (r nonfolum ordinatio
^bonttm ifedinerdinatio ^ turpe,(^ plurd
mala melioribtts,Crpraua benis
:fic
alius ali-
quis amoremintroduxit
(jr litem:fingulafiit~
gulorum caufam horum.Si quis enim
affequa-
tur
dr
accipiat adintellccium^^ non ad qu/t
balbutit dicens Empedocles
, inuenit amortm
quidem eaufam ejfe aggregatorum honorum,
litem ver» malorum. c^arefiquis dixerit
quodammodo dicere Empedeclem
,
bonum
(Jr
malumprincipixforfan bene
dicetfi honorum
emniamei bonum
eft
caufa,^ maloru malum,
Ponit opinioncm eorum
,
qui pofucnmt hu-
ij,^
^-^
iufmodi prindpia dle plura, & contraria. Ad cu- ffuiMlisf»^
ius cuidcnriam notandum
,
quod rario mouens
n^sfrind-
cos, fuit ifb : quia ciim contrariorum contraria f*i
^^***
fmt prindpia , &in cnribus muita mala rcperian-
*^'
^
*
tiir, & muita inordinata
,
qu*e fimt contraria bo-
nis ; oportet eorum caufam contrariam afliqna-
re : Ifta enim non cueniunt a cafu ciun fimul rioul-
ta & frequcntcr', imo piurabonis;ide6 Empc-
dcicies pofiiit duas caufas : amorem , in quantum
C caufa
SMlieatTar-
menidemvt
pteft.
46
frinci ium
kontrum,o-
dium ze-h
26 Libcr I.
caiiia bonorum , & odium maloriim. Dicit ergo:
tjuoniarn^^xo qiiia , in natHra videhantur ejfe
con-
traria honis, & noii fblum inueniuntur in natiua
Opinio fenes ordinatio,& bonum, id eft,entia ordinata & bonaj
amtrem
p,^ etiam inordmatio (^f«r^f,ideft,inordinata &
mala,itaqu6d plurafunt mala meliorlbus &pra-
ua honis,fi,id e{\:,pw^tethoc,ali^uis aliui amorem
induxit & odtum
ejfe , fcilicet rerum principia,
fingula caufam ejfe horumfiigulorum, id eft,red-
dendo Hngula lingulis , vt arhor lit cauia bono-
rum,&: odium fit caufa malorum, fecundum opi-
nionem Empedoclis 5 vnde fubdit quod
fi
homo
fequatur &accipiat,idefi, afpiciat adfententiam,
quam fcilicet Empedocles inrsndebat ; &nonad
verba, tjut dicit balbuttendo-.nam verba forfan vi-
dentur alitid fbnare , inueniet , flipple fecundum
fentcririam eius , arnorem
ejfe caufam aggregato-
rum, td efybonoYum , odium vero malorum : vnde
concluditj
ergofi cjuisdixerit modo c^mdam Etn-
fedoclem ipfum dtcere principiaeJfebonum,&m/p-
lurn,
forfitan bene dicet. Si pro quia fecundum
eius opinionem
, bonum
efl
caufa honorum , &
malum malorum.
Notandum
,
quod fedmdiim Empedodcm, a-
moris eft congregare
, & odij difgregare
;
quia
cx congregationeexiftit rerum generatio , ex qua
res habet fuum bonum , & fuum efle : ex difgrc-
fatione
vero exiltit rerum corruptio , ex qua res
abent malum , & non clle
; ideo amorem
,
qui
cft quoddam bonum
, dixit eftc caufam bono-
rum; & odium, quod eft quoddam malum , dixit
elle caufam malorum. Aduertendum aurem,qu6d
licct aliquorum malorum pofuerit efle caufam
malum
, fcilicet corruptionis rerum : &: aliquo-
^um bonorum pofuerit caufam bonum , fcilicet
generationis rerum : tamen non fequebatur vni-
uerfaliter efTe verum
,
quod omnia bona erant
per amorem
, nec omnia mala per odium. Nam
cum fecundiim eum diftindtio vniuerfi partiutp
cflet per odium , &: conftitutio & vnio per amo-
fem,fequitur quod amor elfet caufa corruptionis,
qux fit ex vnione
, & odium eflet caufa genera-
tionis
,
quod fit ex diftindione partiiu-n vniuerfi;
vndedidtum fuum reduciturcontraeum;ficutin-
ferius amplius apparcbit. Tunc fequitui illa pars.
SFMMARlFM.
Refutat primo, eoscjui pofucrunt efii-
cicns propccr bonum,&: malum,&poftea
iigillatim reliquarum opinionum dcfe-
€tm oftcridit.
.^f
ijti qitidem igititrjtatt diximtts^^
vfcjut
ad hoc dtias cattfas tetigernnt
,
quas i» Phy-
ficis
determinamus : materiam quidem,
(jr id
vnde mottis principium: cbfcure cjHidem
, c^
non manifefhfedqualiterinbellis ineruditi
faciiit-.etenim illi circumduffifepe bonas pla-
gasfaciunt. At nec illi exfcientia-.nec ijlifunt
afirmlatifcientihus dicere
,
quod dicunt. His
^nimfere vfi
'videnturnihil
nifiparum.
Vbi poftquam pofuit opinionem eonun
,
qui
non foliim propcer motum , fcd ctiam propter
boiuim , &: inalum , in entibus pofucrunt cau-
Jam cffccliiura , oftendit eos infufficienter locu-
«ns fuifle. Circa quod duo facit. Primo in gp-
Metaph.
^erali. Secundo in fpeciali de /ingulis. Seain-
da ibi : Anaxagtrai (jutdem. Dicit ergo
,
quod
omnes iiit prasdiai Philofbphi
,ficut
diximtu,
vfcjue ad hoc fuperuenerunt^quod duas caufat teti-
gerunt : earum fcilicet , cjuas determinauimus in
Phyficis^fciltc^t materiam, & vnde mottu, id eft,
cfficiens : fed tamen obfcuri tjuidem
, & non ma-
nifefle , hoc fecerunt
, quia fcilicet non afp^xc-
nmt ad quod genus cauifae reducuntur ea
,
qua;
caufas & principia e(Ie dicunt ; vnde accidtt eis,
Ojlendit
itt
fimileei
,
quod faciujit in heWisaliejui ineruditt: i"'J'''^'
'."'
illi fcilicet ineruditi^ circunduHt, id eft , ciccun-
d&arumo^
dzti ahho&.ibus fapepercutiunt^id
eii,inferunt pinionum.
bonas plagas
, & bonos idus , & hoc , fiipple fa-
ciunr, a cafu,& non ab arte , 8c tamen^rtem
non
habent prsliandi. Vnde fubdit qubd nec i/li,
fcilicet ineruditi,/ic/««f
exfcientirr, nec ijh , Cci-
licet Philofbphi , de quibus eft fermo
, ajfimilati
funtfciemtbus dicere, quod dicunt, id eft,dicimE
ficut fcientes : quod probat ex hoc : quia cuni
flippledidas^aufaspofuillent;
/»«,fcilicct caufis,
fere
vfi
videntur nihil
nifi parum : quia ergo di-
ctis caufis in paucis vtebantur ; fignum
eft, qubd
non ex artc
;
fed magis cafualiter eas
pofuerunr.
Dcindc ciim dicit
:
Anaxagoroi autem
artifcialiter vtiturad
rnundi generationem intelkBu:nam
cjuando
duhitat
,
cjut. caufa ex
necrfitate
inefi ^
tunc
tradit
ipfum- In aliis njefo omnia magiscau*
fa eprum qua
fiunt ,
quap»
inteUecium
,
fonit.
Oftendit in fpeciali in quo finguli dcfecerunr. OJiendit /»
Circa quod duo facic. Primb oftendit in quo A-
ff""*^' "»>/
naxagoras errauir. Secimdb in quo Empedccles.
^^'J""""
Secunda ibi : Empedoclem, Dicit ergo qubd Ana-
^*"*^""**
xagoras artificialiter vtttur inteUectu ad mundi
generationem : narn quando dubitat qutt caufa ex
necejfitate
efl,
fcilicet quas res diftinguat,&
mun-
ditm gencret , tunc tradtt tpfum , fcilicet ipfiim
eflp caufam mundi. Jn altis autem omntbm
ajftg-
nat caufas magis ,fupple ex aliis omnibus quarn
ex intelledlu. Vult dicerg
,
qubd eenerarionis v^
niuerfi dicit intelledum eile caufam : fed in ge-f
nerarionibus rerum particularium
alias aflignat
caufas
;
quare videtur diftormiter loqui de prin-
cipio efFediuo. Deinde cum dicit
;
Empedocles plus quidem
vtitur
caufs^fed
tamen nec
fuffcienter^nec in his inuenitur
qttod concejfum
efl.
Multis igitur in locis apud
ipftim amor difgregat : lis autem congregaty
nam cum in elementa quidem
ipfiim vniuer-
fum
alie dijlrahitur
,
tunc ignis in vnum,
^
elementorum aliorum
fingula concernuntun
citm autemiterumin vnurn ab amore conut-
niuntyneceffe
efi
rurfum^ vt expngulisparti-
cuU fecernantur.
Oftendit in quo Empedocles errauit.Circa quod
4^
duo facir. Primb facit,quod didum eft. Secundb
^A"^"'»-
oftenditquid habet Empedocles proprium vl-
>g;3
tra alios Piulolophos; Secunda ibi : Empedocles
igitur. Dicir ergo
,
qubd Empedocles
determi-
nans de caufis rerum
,
pltts vtitur
caufis , \ fq
pofitis
,
quam Anaxagoras. Pofuit enim principii
quatuor clemcnta, &amorem, &odium, in qux
princi
Summ^ II.
principia & generationem, & comiptionem om-
niiuTi rerum rcduccbat
,
quod Anaxagoras non
fecit. \ewm fed nec
fnffictt
, nec in ^*f,fcilicet
cauHs, inuenitHr, quod confejfum eji, id cft
,
pofi-
tum ab eo, tanquam pcr fe notum
,
quod odium
aliquo tempore rcgnaret in elemcntis , & alio
rempore detcrminato amor, cum ramen hoc non
(it per (e notum , & hoc eft vnum in quodeficit.
In fecundo deficit, quia in his
,
qua: dixit non in-
uenitur id, quod ab eo confellum , id eft , fuppo-
fitam eft qiufi principium , fciUcet quod amor
congreget, &odium di(greget ; multu quulem m
locisy oppofitum reperimr , fcilicet quod amor di-
ttidat yir odium congrcget. Vnde dicit,qu6da-
morquidem iecernit, id eft, diuidit, odium vero
concccnit , id cft , coniungit
,
quod probat : nam
titm ipfum omne,id eft, vniuerfum difirahitur, id
cft,diuiditur in eleme;ita
, quod fat in generatio-
ne raundi,tunc panes,fcilicet, ignis in vnum con-
ueniunt, & jtmtltter fngula, id cft , fingulxpar-
tcs omnium aliorum elementorum concernuntur,
id eft, in vnum congreganturicx quo patet, quod
odium nonfi)liim fegrcgat panes, fcilicct ignis,a
partibus acris & aliorum,fed etiam congregat
adinuicem partes cius , & fimilitcr cft de aliis,
econuerso aurem in corpore vniuerfi. Vnde fub-
dit, cum autem /ffr«w»,elementa,fcilicet4n vnum
conueniunt ab amore , necejfe rurfum vt particuU
Jir.gulorum elcmentorum a finguhs fecernan-
tur , id cft , diuidaniur : nam clementa non pof-
funt adinuicem commiiccri , nifi (e inuicem pe-
netrarcnt , & fic partcs vnius fimul eflent cum
partibus alterius ad conftituendimi vnum chaos
mixtiim,& coniiiium, quod efle non potcft ; nifi
panes inuicem a quibuflibet diuidantur. Patct
ergo ex prxdidtis fecundum opinionem Empc-
doclis quod amor non tantum cougregat , (ed
etiam dilgregat in mundi corruptione , & odium
nonfblumdiuidit jfedctiam congregat in mun-
di geiicratione, cuius oppofitum aflerebat. Dein-
dc ciun dicit
:
^Tfipedocles (juidem igitur pr<tter priores
frius hanc caufam Muidens induxit,non vnu
faciens motu^iprincipium
; feddiuerfa ^con-
trariafampliusautem qu£ inmateridfpecie
dicuntur elementa cjuatuorprimus dtxit-.non
tamen trtitur tjtsatuorfed vt ditohui
exiflen-
tihusfolum-.igne quidemfectmditmfe. Oppefi-
tis veio quaftvna nattira,terra
, S"
'tere
, c^
aqua. Sumet autem vticjtte alicjttis
idfpecu-
lans ex verfhus. hic quidem igiturfcut di-
ximusfice^tot dixit principia.
Tofnii du« Oftendit quid habet Empedocles proprium
frtnclpi»
efft
vltraalios Philofophos,& ponit duo.Primum eft
rirum.
q^^ caufam vnde motus,diuifit induas contra-
rias,& hoc eft quod dicit, quod Empedoclu inter
priorcs, fcilicet V\ak)(o^)\os, primus cattfam diui-
dens induxit non vnumfaciens principium motus,
{cilicct caufam efficientem
; fed dtuerfa & con-
^iuomoioy*. traria, fcilicet amorem & odium. Sccundum eft,
fiutquituor
fy^od caufam materialcm pofuit quatuor elemcn-
cM,f»m m».
^^ ' "°" 1^^^ vtatiu qiutuor elementis, vt qua-
teri»Um > tuor,fcd vt duobus,qiiia ignem ponit ex vna par-
te,& alia triacx alia parte, dicens, quod ignis ha-
bet naturam acViuam,& alia tria natura pafliuam,
Et hoc eft quod dicit, quod amptius autem dtCla
tlementa,quatuor dtxit ejfe
in materi*/pecie,id cft,
Scoti Oper. tom. I V.
Cap. II.
27
in generc caufac materialis, /^<i vtditobus exifien-
ttbus folum vtitur, fcilicct iftis quatuor, tgne qui-
dem fecundumfe, id eft, vna partc : oppofitis vero
fciltcet terra,aqua,& aere quafi vnanatura,Cci\i-
cet palllua & oppofita ipfi igni. Addit aute quod
alitjUK
potefi fumereex elementistraJttts , fcilicct
ab ipfo , id eft , ex principiis do£lrina: fux:alia
tranflatio habet ex verftbiu ,
quia dicitur fuam
Philofbphiam metricc tradidiflc. Cor.. litcr-
go, hic tgitur , fcilicct Empcdoclcs,yf utdiximust
ftc & tot dtxtt
effe
rerum principia , fcilicct qua-
tuormaterialiaA duo cffcctiua.
S V M M A K I V M.
Scntencia Democritij&: Leucippijprin-
cipia rctumjCfTc plcnHm, &vacuum,qua
iuxta eorum mcntcm cxplicat bcnc Po-
6lor.dc qua agitur i .de Gener.tex
5
.& G.
vbi cxpcnditur quid fcnfcrint hi dc rc-
rum gencrationc. Ponitur ctiam in qui-
bus conuenicbant , & diifercbantabilla
opinionc fupra rclata, qux tantum ponc»-
bat vnam caufam matctialcm.
Leucippus vero
cr
collega eius Dcmocritm
elementa quidem plenu
c^
inane dicunt
ejfe,
dicentes velut hoccfuidem ens,illudvero non
ens-.horum autemplcnum quidem ^folidum
ens.,inane quidenon ens. Propter qttod^ nihil
magis ens non ente
effe
dicunt,quia nec inane
corpore,caufas autem entiu hac vt materiam.
Poftquam Philofophus recitauit opinionem
Philofbphorum entitatem a rcrum principiis non
negantiumjnunc ponit opinioncm aliorum enti-
tatem a rerum principiis aliqtuliter aufcrentium,
cuiulmodi fuerunt Dcmocritus & Leucippus,po-
ticntcs principia rcrum e(Ic^ens,& non ens : puta
vacuum & plcnum. Circa quod duo facit. Primij
facit quod di£tum eft,& declarat quid Democri-
nis , & Lcucippus fenfcnmt de rcrum principiis.
Secundb quid ibnfcrunt dc reriuTi gcneratione,
Secunda ibi : Et quemadmodttm. Dicit crgo,qubd
Leucipptss & amicits eius Democrittts elementa
tjuidem,id cft,ptincipia rcnim , dicunt
ejfe
plenum
cr inane,id eft,vacuum,iij«^//f/ velut hoc cjuidem
ew/,fcilicet plemim,;//K<i verononens, fcilicct va-
cuum,quod conrequenter exponit dicens : horum
vero plenum qHidem,&folidum
ejfe ens,inanevero,
id cft, vacuum,«o/7 ens; quare nihilmagis quidcm
dicunt , fi principium ens non ente , id cft
,
quara
non ens
,
quia fcilicet vtrumque ponunt rerum
principium ; ea vero , fcilicet vacuum &plcnum
ponimt eflc caufas entium , vt in materia in gc-
nere, id eft,in genere cauf-c materialis.
Notandimi,qabd ifti duo Philofophi dicuntur
amici,& fbdales, quia in omnibus concordabant,
&quod dicebat vnus, aliiis aflercbat. Ad cuius e-
uidcnti.im fciendum
,
qubd (vtinnuitur in primo
de Gencrationc ; vbi corum opinio difHifius tra-
«Hatur ) cum quidam Plulofophi pofuiflcnt om-
nia entia clle vniun ens , & coiuinuum , & im-
mobile faluare non valcntes , vt cis videbatur,
momm & diftin(5b'onem rcrum fine vacuo ,va-
cuum autem omnino poncrc abhorrcbant ; fu-
pcruenit Democrims
, corum rationi confen-
tiens
,
fcilicct momm & diftindioncm rerum
finc vacuo cfle nonpoflc.Diftin<aioncmautcm,&
C X mo
49
Opint»
aufi.
tentium tn-
titMttn M rt-
rum fr:?ui-
piii.
QMre dUun
tmr smici
Leutifpiis,^
Demtaitus ?
DemieritMs
frimh pefmt
vMuum.
|9
28
Lib. I.
motum in rcbus faluare volcns pofuit Vacuum
cffe , & omnia corpora cfit vacua , & cx quibuf-
dam corporibus indhufibilibus cde compofita
:
videbatur autcm fibi
,
quod non polTet ratio afli-
^nari
,
quare vniuerium cns magis diuifnm eft in
fHtmpofHlt
iftaparte,quaminalia,vndp
non poneret to-
frincifUre.
^^^ ^^^
^jj-^ concinuum : praeelegit vbique &
ZTtnn
totaliter cire diui<"um ,
quod non polTet elfc nifl
remaneret abquod indiuifibile : tafia autem cor-
pora indiuifibilia coniungi non poflunt
5
nifi in-
^eruenicnte vacuo
,
quia nifi inter duo eorum
vacuum mediargt , oporteret ex his duobus ali-
quod continuum conftitui
,
quod tamen nega-
bat propter iam didam rationem t fic igitnr ma-
gnitudinem cujuflibet corporis
,
ponpbat confti-
tui ex illis corporibus atomis, vel indiuifibilibus,
vcl indiuifibilia fpacia implentibus , & ex qui-
bufdam ipacjis vacuis
,
quac interiacent corpori-
bus atomis
,
qua: poros etiam nominabat. Ciun
ergo plenum habeat rationpm entis , &c vacuum
non entis \
ide6 principia rcrum ponpbat ens &
non ens,& non magisens, quam non ens, Dfin-
de cum dicit
:
E/ quemndmodum qui vnamfA(iuntfuh?
ie^famfubftantiam aliamfaponibtts eitts ge~
nerant^rarum &fftjfum
principia paftonum
fonentes : eodem modo (jr hi differentes cau-
fas
aUorum dicunt ejfe,
Has verh tres dicunt
(ffefguram,
ordinem, ^pofitionem : differre
enimaiunt ens (^
rhythmo
,^
diathtge
, c^
trofe
folum-.horttm autem rhythmusfigura
eft^
f^
dtathige
eft
orda
, &trof^fBfttio. Differt
tnim A a
Bfigura. AH
autem a NA ordine,
Z
atttem ah
2^
pofitione,
De motu vero vnde
(jr quomodo ineftexiftenttbus j &
hi aliisfi-
mtliter negUgenterdimiferunt de duabusqui-
demigiPurcaufis j vtdiximus in tantum vi-
deturaprioribus e(fe qu^fitum.
Oftendit quid iftiifenferunt de rerum genera-
tioncjcompaiando eos ad antiquos Philofophos,
qui ponebant tantum vnam caufam materialcm:
conueniebant
enimifticumillisinduobus. Pri-
Xab
quidem,quia ficupilli antiquiex illa vna ma-
teria geqerabant diucrfa , ffcundum diucrfas il-
Uus materix paflioncs
,
qux funt rarum & den-
fum : ita&Democritus , & Leucippus dicebant
ex corporibus atomis , & poris diuerfa entia
conftitui propter difFerentias illorum corporum
^tqmorum , & hoc eft
,
quod dicit
,
qu6d quem-
tutmodum , fcilicet illi antiqui , efui vnam faciunt
fubieBamfMbJiantiam , id eft, matfriam , aliam k
pafllonibus cius fcilicet max.6t\x,generantponen-
fa
principium pajftonum rarum
&"
denfum , ad
quae tanquam ad principia onines paffiones alias
reduccbant, eodem modo &hi , fcilicet Derhocri-
tus, & Lcucippus, dicunt ejfe differenta caufas a-
liorum,c[ux fcilicet exilh's corpori^jus atomis ge-
|ierabant,&«<«,fcilicet difFerentias triplicesdicunt
TiifFirunt ci»
'jft-figi*ramfcUicet,
ordinem ^pofitionem:(^ihus
for* triplici
difFcrcntiis difFerebant illa corpora atpma, & p^r
itrfecMtdurn conffequens cx eis cpmpofita difFercbant abinui-
MntifHft.
cem : difterentia quidcm fccundum figuram at-
tenditur ex hoc^uod aliud eft circujare , & aliud
triangulare : difrerentia ver6 fecundum ordinem^
attenditur ex hoc, quod vnum eft prius , & aliud
pofterius ; fed difFercntia fccimdunfi pofltionem
Metaph.
fiuld ftnff.
runt
ficofi-
n»ntes dt ri-
rnpfgtnera-
mnt.
attenditurexhoc
,
quod vnum eft ante , & ah'ud
retro , vniun eft dextrum &•
aliud finiftium
, v-
num eft fiurfum & aliud eft deorfum: per hunc
modum dicebant omnia ab inuicem difFerre. Vn-
de fiibdit Philofbphus
,
quod fccundum eos fup-
pledifFert vnum ens ab alio , vel rhythmo , ideft,
ngura
,
(tut diathige
, quod eft ordo , aut trope,
quod eft pofitio ,quod probatur per fimilitudi-
n^m in Uttcris
, diff^ert enim A ,aBjiin
figura,
nam illae non habent eandem figiiram , AN aur
tem \ NA ordine. Nam A , eft prior quam N,
inordinelitterarum ,Z autem dtffertab N poji-:
tione. Secundum enim Grammaticos,Seniiuoca-
les non poffiTin poni antp Liquidas in eadcm f^dr
iaba , ante quas ponuntuj: Mutac. Alia tranflatio
habet litteras Grscas , &: eft eadem fententia , &
exempla ponemus manifefta nobis
,
qui Grxcum
ignoramus. Sicut ergo propter iftam tripliceni
difFerentiam linerarum ex eifdem litteris difFe-
renter fe jiabentibus , fiunt Tragcrdiae , & Co-r
moedia: djugrfae fyllabx, & diuerfe didiones , it^
px eifdem cprporibus ^tomis difFerenter fe ha-
bentibus modo prxdidto , diuerfas rerum fpecies
generabant. Secuhd6 quidem ifti ambo Philo-
fophi coriueniebant cmia antiquis
,
quia /Icut illi
antiqui caufam motus ncglexerunt, id eft, caufain
cflTeftiuam , ita &r ifti,licet illi corpora indiuifibi-
lia ponerenr effe per fe mobilia. Et hoc eft,quo4
^iat,c^\oA.de motuvero vndf, aut quomodo inefi
rebui
,
id eft , dg caufa efficiente ,qux eft princi-
piUm, vnde motus,ib» , fcilicet ambo fimiles aUisf
fcilicet mx\c[\iis,neglexerunt, Vltimo epilogat
quod de duahus
caufis , fcilicet materiali & emr
ciente in tantum videttir ejfe
quajitum prius , fcil,
abaijriquisjt/r ^iximus. Tuiic fequitur illa pars,
S V MM A R I r M,
Sententia Pythagoricorum, numero^,
&:aliaqna:dam Mathematica,e{re rerum
principia,explicatur cum fuisfundamcn-
tis , & ponuntur varij modi dicendi ipfo-
rum , variaque mociua pro fua fentcntia,
In hU autem
d"
ante nos vocati Pythago- /'
fici Mathematica tangentesiprimi atttcmpro-
duxerunt
, (jr in eis nutriti horum principia
effe
omnia putauerunt, Horum autem quo^.
niam numeri naturafuntprimi,^ in nume^-
ris videbantur multasfpecularifimilitudines
exiffentibtfs
(^
faciismagis quam in igne,(Jr
aqua,(jrterra^ quia talis numerorum quidem
pafio
iuHitia^ talis autem anima
, ^iotelle'
^us:alia vero tempus
,
^aliorumj, vt
eft
M^
cere vnumquodquefimiliter,
PoKquam Philofophus recitauit opinionem
o^""'* ?»»«»'
antiquorum philofophorum ponenrium princi-
f'"**"'"''**»
pia rerum efTc corporea. Nunc recitat opinionem
frinLi'n.
ponentium principia efle incorporea quales fiie-
runt Pythagorici. Circa quod duo facit
, quia
prim6 dicit quid opinati funt de terum fubflan-
tiis. Seeundo quid opinati fimt de rerum prin-
cipiis. SccunAaihi : Sed cuius gratia. Prima in
duas , fecundtun quod ponit duo ex quibus Py-
thagorici mouebantur ad opinandum numeros
efle rerum fubflantiam. Secunda ibi : ampliitt
autem^
M
SummasII.
... Ai«ai<ientiam primi fciendum, quod aftdqui-
bphcrttm M.
'"* focTunt duo gcncra Philofbphonim, quorum
*j«« dmt.
aliqui dicebanrur lonici , alij Pythagorid. Primi
morabanmr in illa terra
,
quic nunc Gneda did-
tur; & ifti fumpfenint principiumiThaletc, qui
princeps Philofophorum nominatus, cft ,
vt iam
luperius fiiit didhim. Alijfueruntinltaliaqua:
pro tuncmagna Gracda dicebatiu" ; vnde Itahd
didb funt ': quorum Philofophorum princeps,fuit
Pythagoras , & ide6 Pythagorid dicuntiu: : qui
produxerunt qusdam Mathemarica, & in eis nu-
triri,qnia femper circa Marhemarica intcndebant.
Horimi autem Mathemaricorum principia, puta-
uerunt cun>fi:orum/dIicet,entium principia cfle
;
confuetum eft enim apud homines
,
quod pcr ea
quz nouerunt,volunt de rebus iudicare , & quia
A L ptuni.
"^^^'^ Mathemarica numeri sut principia*natura,
ideft^naturaliter ; ideo nifi funt fimilitudines exi-
ftcntibus , id eft ,
cnribus & fadUs quantum ad
cfle , fiue quantum ad ficri endum:nifi ,
inquam,
funt multa in numcris fpcculari magis
,
quam in
igne, terra, aqua, & aliis fimilibus elcmcntis.Prac-
dicfti enim philofophi refpicientes ad retum fen-
fibiliii pafliones adaptabat proprietates renim ad
numerorum pafHones ; vndc dicebant quod aliqua
pafHo numerorum cft caufa iuftiria? , & aliqua cft
temporis, & fic dc aliis. Et hoc eft quod fubdit
Philofophus, quia fdlicet Pythagorid diccbant
:
quia htec talii pMjfto nMmcrontm eft iuFiitia, ideft,
caufa iufdris : illa autem, fcilicct talis paflioyw»-
ma, & intetteflus , alia autem ttmpue,& aiidrum,
vtfic
dicam, fingulorum fimiliter ; vt fic , fdlicet
pafliones numerorum intelh'gantur eflc rariones,
&prindpia omnium apparentiiim in rebus fenfi-
bilibus ; fiuc ad rcs voluntarias
,
quod dcfignatur
pcr iuftitiam, qu2 cft habinis volunuris ; fiue
quantura ad formas fubflandalcs rcrum natxura-
lium
,
quod intelligittu: per intelledum &ani-
mam ; fiue quantum ad acddcnda, quod intelli-
gitur pcf tempus.
Notandum quod Pythagorid dicuntur ptj-
mum Mathematica produxifle
,
qiua edam cos
Platonid circa materialiafunt fecud; ita quod ipfi
non ab aliis, fcd ab eis alij materialiaflifceperunt.
Pcinde cum didt
:
i^mplius atttem
^ harmoniarum in nu-
j
i
merisjpecuUntes
fafsiones dr rationes : quo-
niam
<^
alia quiJem numeris fecundum
naturam omnem videbantur afsimilata ejp.
7{umeri autem cmnes natara primi , ele^
menta numerorum exiHentiumelementa cun-
iiorumejfeexi^imauerunt
, (jr
totumcalum
C^
harmoniam
ejfe , cjr numerum. Et qua~
cunquehabebanturconfefamonflrare
y (^
in
numeris
y (jr
harmonijs adcdtlipafsiones
^ (jr
adpartesy(jr adornatum totum hoc colligentes
adaptabatidrfiquidalicui
deficiebat anne£fe~
hantyVt
iffis
totum negotium
effet
connexum.
Dice autemputa quoniam perfecltts denarius^
effe
videturydr omnemcomprehendere natAra
numerorumydr quafecundum calumferuntur
decem quidem
efife
dicunt : folis autem no^
uem exifientibus manifefiis : ideo eunh^iet^
ideH^aduerfam terram decimam faciunt^
De bis autem certius
efi
a nobis in alys
determiitatum.
Scod Opcr. tom, IV.
Cap.II. 29
Ponit fecnndum morimmi, quod eft,quia con-
fidcrabant , & eiintJpecuUntes pajfma,& rati*'
nes, id eft, propordones harmoniarum,id eft,corH
fbnandarum muficalium tn numerU, id eft,feam-
diim namram numerorum : vnde cum foni con-
fbnantcs fint quxdam fenfibilia , idcirco per can-
dem rarionem »»y/ yi«f, id eft , conati, ajfimtlare
numerid cmnia alia entiifecu/tdum naturam ; ita
quod numerifuntprimt omnit natur£, id eft,in to-
ta rei nfttura : & proptet hoc exiihmatttrunt e-
lementa, id eft, prindpia numerorum ejfe
elementa
cunEiorum entium
;
& totum Cddum dicc-
bant harmoniam & numerum quendarii ;
vnde
quicuntfue habebant monjhare confejfa , id eft,
concefla in nmneris
, & in harmomii adaptabant
ad calt pajftones , ficut fimt motus & eclipfes , &
aliud hmvSmodi^&adpartes eius, cuiufmodi funt
casli, &orbes diucrfi. Itcnim adaptabant 4^ ro-
tttm ornatum ctli
;
cuiufmodi funt fiellas diucrfac,
& figurae diueriae
,
quac acddunt in conftellatio-
nibus , & aliud huiufmodi. Et
fi
<]uid. deficiebat
in rebus , fdlicct fenfibilibus & manifefHs
,
quac
non vidercntur numeris pofle adaptari , adapta^
bant continuata eis omne
ejfe
negotium , fali-
cet ipfa de nouo ponebant , ad hoc qubd to-
tum negotiumeorum, quod erat, vt feniibilianu-
meris adaptarent , conrinuarcntur ; ficat patet in
vno exemplo. Dico autem cjuoniam denarttts nu-
merus videtur^JfeperfeBui,& omnem comprehen-'
dere naturam numerorum : eo fcilicct
,
qubd cft
primus ntuncrus , &comprehendit in ie naruram
omnium numerorum
,
quia omnes alij numeri a
denario , non vidcntur nifi repeddo numeri dc-
narij
;
proptcr quod Plato fadebat numcrum vC-
quc ad deccm ; fccundura quod dicimr, 1 2. Mc-
taphyficorum , text. c. 41. & j
. Phyfi. text. c. 61.
Vnde fecundijm Pythagoram fphacra:, fdlicet
quafecunditm cdumferuntur decemydicuntur eSh
manifesiis exiflenttbitsfolitm nouem
, quae appre-
hcnduntur ; feptem ex moribus planetarum
; o-
Ctam. verb ex motu ftellanim fixarum : nona au-
tem ex mom prirai mobilis
,
qiii cft primus mo-
ms & diumus : & ideb ifrlyj^iiftt^itleft, Jpharam
in contrarium motam. Et didtur ab drri quod
cft condra : decimam faciunt , fcilicec Pythago-
rid. Vldmb epilogat qubd de his quje per-
.tinent ad opinionem Pythagorae certitts in
aliis determinatum
eft
, fcilicct in 13. & in 14.
libro huius fdenrijB, qui funt vltimi libri.
Notandum
,
qubd Pythagoras nonam fphae-
ram
,
quam dixit «rT/;^«»« , ideft , in contra-
rium mocam, inferioribus fphzris pofuit in con-
trariura moueri , de qua opinione agitur prolix^
in fecundo libro de C5I0, &mimdo. Text. c.
y
i.
& inde. Dicebat cnim ex mom czlomm fieri
quandam rauflcam melodiam : ficut enim ex pto-
porrione fbnorum contrarionim
;
puta grauis,
& acuri , fit quacdam mufica harmonia ; ita di-
cebat in ca;Io efle vnum motum ad oppofitam
partera aliis motibus , fdlicct motui primi mo-
oilis qui eft ab Orientc in Occidentcm aliis mo-
ribus infcrioribus proccdcntibus cx ^duerfb , fci-
licet ab Ocddentc in Orientem , cx qaorum
motuum propordonc dicebat caufari fuauiffi*
inam melodiiun, De qua opinione , non O-
portet nunc proUxius pertradare
,
quia ma-
gis perdnet ad fecundum de Caclo & munr
do ;• vbi Philofbphus hanc opinionem per-
tradat & reprobat cuidcnter. Deinde ciaa.
Sdtx
-*
C
i
Tmeutesprfm
cifi* nmmtn
ntm efftfrin
cifi» cunS»-
rum tntimm,
(y
cdlum
tjf»
htrmtatMm.
iJumtrm
J^hfMrumf*
cunditm Pjr-
thttgoram.
eiuareptfmt
motum cdli
efe hmrm»-
uuimi
30
Lib.I.
Metaph.
Sed cuius quiJem gratia fuferuenimtts,
fjoc efivt
aciifiamus
,
& de his quafonunt
efefriucipa , ^
quomodo in diSfaf cadunt
caufAS : atque videntur &
hi numerumfu-r
tare frincifium
ejje
, &
quaftmateriam exi'
ftentibus^ C^/ju/^fafioneS,&
habitus. T^u-
^^
meri vero elementafar &imfar
,
&
horum
hoc quidemfnitum : illudverp infnitum : v-
num autem ex his vtrifque ejfe ,
etenim
fa~
rem
c^
imfarem % numerum autem ex vnOf
numerosf$cut diiium efl^totumcdum,
eutid rtnft-
Declarstf quid Pythagotici fenferunt de renim
tmt d* rnii principiis. Circa quod duo facit. Primo oftendit
frindfiu fic quac pofuenmt rerum principia. Secundo qualiter
^iinMits.
i\[^ principia ad quatuor caufas reducantur, Se-
cunda ibi ; Stc his igitur amhehm. Prima in tres,
Cdcanduca quod narrat tria motiua corum
,
qui
pofuerunt numeros principia.Secunda ihuSorun-
demaHtem.Tenh ibi : QHemadmodum Alcmaon.
Dicit ergo quod cuius gratia ad opinionem,fcili-
cet Pythagorae pertradandum , hoc eft , vt de
his tradUmus
,
quae fecundum eonmi opinionett^
poftimt efle rerum principia & quomodo cadunt
in didas caufas ; videntur enim hi.icilicet Pytha-
gorici, putare numerum efle principium & cjuafi
fnateriam exiftentihtu, ideft , entibus , & fciUcet
pajfiones & hahitus numcxi ellequafi pafIiones,&
habitus reriim ;
fortc per pafliones intelligentes
_ accidentia cito tranfeuntia,& per habitus acciden-
fh*forid te-
tia permanentia
,
quod exponens dicit quod nu-
fuerimtprin- meri elementa, ideft
,
principia , dicebant efCcpar
(ipiArcTHm.
(jr impar : iftae cnim videntur prims difFerentiae
numerorum, & hoc cfuidem , fcilicet iraparpone-
bant finitum
: itlnd ^uidem,Ccilicei par ponebant
infinititm. Sed ex his duobus,{cilicet pari & impa-
rijfinito , & infinito,non folum numerum confti-
tuebant;(cd ctiam tpfum vnum, id eft ipfam vnita-
tcm : eteni?n ipfa vnitoi par
efi
&impar in virtu-
temam omncs difFercntire numeri virtualiter c6-
petunt vnitati, ex eo quod omnes difFerentiac nu-
meri in vnitatem refoluuntur ; cuius rario eft :
quia in ordinecuiuflibetnumeri paris, ilue impa-
ris , fiue quadrati , fiue perfc6fci , &fic de fingulis
diftcrcnriis numerorum ; fcmpcr inucnitur vnitas
cllc prior : ficut paret fcientibus Arithmeticam.
Vltra, ifte Pytliagoras fiait dicebat ipfum nm-ne-
rum componi cx pari & impari ; ita dicebat elTe
numernm ex vno : ideft , vnitatibus, vt diElum
efi:
& totum c£lum ejft
numeros ;
idcft, caelum & om-
nia fibi fimilia, effe ex numetis , vt didum eft fu-
pra. Ifte ergo ordo eft, quem de rerum principiis
gft/rrtPy- aiTerebat.
t^agoriu »i-
Notandum
,
quod Pythngoras attribuebat infi-
y'"* '*"
nitatem numero pari ; finitatem autem numero
mero pMi A.
impan,mqtus ad lioc ponendum ratione,& ligno,
irutisttmim, fecundum quod dicitur 3.
Phyficorum , capit. de
ian J infinito.tcxt. c. 3
6.& indp, Ratione quidem
,
quia
in corporibus quandam infinitatem afpicimus :
quia corporea femp?r funt diuifibilia in duo a-
qualia : diuifio enim continui tendit in infinimm,
quia (emper eft diuifibilis in duas medietates.
Ciim ^rgo de ratione numcri paris fit poffe diui-
di in duas ^equales medietatcs 5
idcirco videtur
numerus par de fe ipfb habere infinitatem quan-
dam. Sed quia addita vnitatc conftituitur nume-
zncrus impar
,
qui amplius non eft diuifibilis in
duas apquales vnitates , ide6 videtuc de fe habere
£nitatem quandam
>
quia cius diuifio flat cum
Ttnutrim
efl
Mltiriut
Jpt'
ciei m fepte-
nitrte, -vt efk
primm,^ i^
ctmftfitm.
penientum cft ad vnitatem
,
quae remancc indiuir
fa , & idcirco numero impari attribuebac finira-
lem. Signo autem moucbatiu: : qiiia numcrj
imparcs, qui fimt extra, & alij ab vnitate, fempcr
faciunc eandem fpeciem numeti : fi numeri impaT
res accipiantur ordinatc, fcilicet vnum,trta,e}Hin-
que,feptem , nouem , & fic in infinitimi : n«m ifU
onmes congregati femper conftiniunt«umcrum
quadratum. Verbi grariS , vnwn Sc tria faciunt
quatnor, qui eft>primu5 numerus quadratus. £t
vltra
,
qmtuor & tjuinejue faciunt nouem
,
qui eft
ptiam numerus quadratus. Vltra , nouem icfep-
temfidunt fedecim
,
qui eft criam numcrus
quadratus , & fiip dc aliis in infinitnm. Sed nu?
meri pares non habeqt fc ffto modp : nimvnum
&dup faciunc tria : tret autem & quatuor faciunc
feptem. Septenarius autem numenis eft altcrius
fpeciei «i teniario : nam tcrnarius eft numems pri-
mus , & incompofitus dupliciter. Tum quantum
ad dudum i>umerorum,nul)us enim iiumcms du-
iftus in alium , vel feipfura,facit numerum temaT
rium.Tum quia non nt ex aggregayionc numero-
rum : nulli enim duo numeri nmulcongregatifa-
ciunt ternarium : fcptenarius autcm fit primus,
& incompofims
,
quanmm ad dudum numero-
rum : quia fcilicct nullus iiumems du4lus in fe,
vel in alium numenim, facitfcptem : non tamen
eft ineompofitus quanpum ad aggrcgarioncm nu-
merorum : nam quatuor & ttia fimui congregata
faciunt numirum feptenariun^ : quia fcilicet nu-
meri pares additi ordinate vnitati, variant fempcc
fpeciem in infinitum
;
ide6 Pythagoras nume-:
rum p^rem attribuebat infinito : fed quia nume^
ri impares ordinatc fumpti
, modo prascxpofitOj,
femper fcruaht yniformitatem fpecicrum; ideo
numcrum parem attribucbat finito,
Notandum ctiam
,
quod pafnonej , & habitus
numeromm ponebat Pythdgoras efle pafHones,
& habinisr prum illo modo : dicebat cnim quod
paflio alicuius numeri , fecundum quam dici-
tur nm-nems effe par , erat iuftiria in rebus,
propter aequalitatem diuifionis : quia tales nu"
meri xqualiter diuiduntur vfque ad vnitatem
numerorum : vt odonarius diuiditur in duos qua-
ternarios
;
quaternarius vero in duos binarios
;
hinarius autem in duas vnitatcs : fimiliter ver6
accidcntia alia afHmilabat accidenribus numpra-
rum. Deinde ciim dicit
:
Eorumdcm autem alij.decem dicunt
efi^
S4
frimipiii fuundum corrdationem dicla :
fi-
nttum
, & infnitum : par
, ^ impar : v-
mm
,
flurale ;
dexlrum
^ftnifrtim : mafcu^
linum,f(emninHm : qtitefens, tnotiim : re~
0um
,
curtium : liicem
, tenebras : bo"-
pum, malum : longius alterafarte
, (jr
qua-
drangulart^.
Ponit fecundiim modum
,
quo quidam Pythar
gorici numcros elle rerum principia credideriuit.
Dicit ergo quod eorurndcm , fcilicet Pytha^ori-
corum
,
quidam dicunt ejfe decem principia dtHa,
fecundum quandam coflewentationern
, aut corre- Ptmentes it-
lationem. Ifti cnim non tantum pofucrimt vnam
cemprincipia
contrarictatem in principiis,vt prajdidi^fcdetiam
""'""
f""'"
r 1
^.'. .^',.'
, dumcorrelt*
pofucrunt decem prmcipia fecundum correla-
titntm.
tionem , ideft , accipiendo, vnumquodque illo-
rum cum fuo corrclario, vel coelementario cpn-
urario : & fic funt viginti , fcihcet dcccm cx
vna partc , & dcccm ex alia parte oppofita
;
qux
cnumerab
§lu»rep»$i^
nes nnmererS
pofuit fythm,
gorgs ejft a-
liarnm rtri
Summ^ II.
«nurncrat
»
finitum , & infimtum ;
par &hnp^:
vnuniy &plurMle : dextrum , &finifirum : mMf-
eulinum
, & famininum : ^kiefeens , & «w-
/«»1
.-
re£lum , & curuum : lucem , & tenebrM >
bonum, &m*lum : tpudrMtguUre &
dltera fdrtt
'Ungius.
Noundum
,
quM huius pofidonis potuit cfte
ratio, qubd ifH non folum accipicbant prima prin-
dpia ; fcd ctiam proxima gciicrum fingulorum :
ponebant crgo prim6 finituni, & infinitum, ficut
pracdi^.Sccund6 par,& imparjGcut primarcrum
principia : &quia ex pari , & irapari caufabantur
numeri , poncbant tcrti^ diffcrcnriam numcro-
rum, fcilicct vnun9,& plura
;
qux duo cx pari, &
impari caufabantur. Et quia cx numcto coflfti-
tuebantur tnagjiitudincs, fecundfcn quod nume-
rus pofirioncm habet : nam, fcctmdum cos
,
pun-
atus nihil aliud cft
,
quim vnitas pofita , & Unea
du^itas pofita; ideirco quar^o loco ponebant po-
iirioncm habcntia dextrum,& finiftium : quonim
ynum, fcilicct dcxprum, pcrfcdioncm dicit,4liud
vcr6 , fcilicct finifbrum impcrfedjonem. Et qui^
naturalia addunt fupcr raaihcmatica virtuteip a-
dHuam , & pafnuam ; idcirco quinto loco ponc-
bant mafcuiinum, & faemininum ,
quorum vnum
pertinet ad virtutem adHuam
,
quod pcrfc(5tio-
nem didt ; alterum autcm ad pafuuam , & im-
perfe<^oncm didt , ficut de fc patct. Et quia
ex virtutc adiua , & paffiua , fequitur motus , &
quies irj rebus ; iddrco fexto loco poncbant prin-
dpiamotum, &quictcm : quorum vnum, fcilicpt
inotus,defonTiitatcm &imperfedioncm dicit : al-
tcrum vcr6, fcilicetquics vniformitatcm , & pcr-
fc^on^ dicit.Namfectmdum Ariftotdem6.Phfy.
tcx.c. j
I.&alibijficut rooucri cft aliter nuc (t habe-
rc,quam prius,ita quicfcerc cft non aliter fi habc-f
rc nunc qn<im prius. Et quia primae difFerentix
motus funt reBum, & circulare
;
idc6 fcprimo lo-
co pofucrunt prindpia reHum , 8c curuum-, quo^
rum vnum , fcilicet reBum pertinet ad numerum
parem ; vnde lincam redlam dualitatem alTere-
bant : alterum vcr6 , fcilicct curuum ,
fiuc circu-
larc , rarione vniformitaris
(
quia fcilicet circulus
cx vna lincaconftat
)
pcrrinet ad numerum im-
parcm, qui rarione vnitatis indiiiifionem , & vni-
tatcm quandam habet. Vlterius quia non fblutn
poncbant prindpia rcrum quantipn ad mottis, &
adkiones naturalcs , fed etiam quantum ad a£tio-
ncs animales j iddrco quidem quantimi ad
cognirioncm
,
ponebant odauo loco principia,
fciucet , lucem , & tcnebras : nam lux videmr
prindpium cognirionis
; tcnebrse vero ad igno-
ranriam pertincnt.Sed quantum ad apperitum po-
nebant nono loco principia bonum , & malum
:
tonum cnim videmr in quod tendit appcritus,
malum a quo refilit , & recedit. Vlterius quia di-
ncrfitas perfcdHonis
, & imperfectionis non fb-
ium inucnitiu- in nararalibus , & voluntariis vit-
turibus
, &motibus ; fed ctiam in magnimdinc,
& figuris : idicirco qu^tum
ad hoc ponebat derimo loco
quadrangulare,id eft quadra-
tum
, & altcra partc lon-
Q\3a<Jratam ^^^'.
.
,
qaid
}
Dicirar autem quadraram,
figiura ex quatuor lateribus
zqualibus, cuius anguli funt
""
qiutuor redti.
Figura
a«cm altcra parte lcngior d^-
CapJL 31
dttir , cnius omncs
anguli lunt TcCti , &
altera viciflim fibi
opptofita funt atqua'-
lia:non tamcn omnia
latera futu. a^qualia
omnibus. Ei omnibus prxcedenribus patet,qu6d
vna coocdin^do
prindpiorum habct rationcm
priuarionis , & impcrfcdi , illa firilicct qux fe tc-
net cx pane infiniti & paris ; alia enim coordina-
rio habct radoncra perfe^ , & habiras rcfpcdu
altcrius : illa fcilicct, qux (e tenct cx pane finiti:&
imparis , ficut patetintuenti , &iflafuflSciant di-
Qa. de hacopinioncad habendum aliqualitcr fen-
fum littcra: prsfentis. Deindc cum dicit
:
^utmadmodum AlcmitOH CrOtontAtes
fuf'
clfere, aut hic ab illis^ autillt ah hoc huncfer'
monem acceferunt:etentmfuit atatc Jhmaon,
fene
exijtente Pythagora: his vero conftmili-
ter enumerauit ; nam ait
efje
duo, multoi hu-^
manorum dicens contrarietates
,
non ftcut
hi
determinatasfedquafcume^uCy vt album^ nir-
ffrum
i
dulce, amarum 5 bonum^ malum -, ma-
gnumyparuum.Hicquidemindeterminatepro-'
iecit de cateris, Pythagvrici 'vero,
&
quot
CT
qua contrarictatcs cnuncUrant,
Ik
Ponit tcrriura modum quo aliqui Pythagorid
rerum principianumeros pofuerunt,dicens, quod
jilcm4un Crotoniates, a ciuitatc, vnde fiiit oriun-
dus, fic diStaSyvidetur/ufcipere ,id eft , idcm opi-
nari, quod pfxdidH Pythagofici,qui principia rc-
rum pofuerant cfle contraria, vnde, aut hic habuit
ab iUii ; aut illi ab hoc j fcilicet Alcmxone hunc
receperunt fermonem, id eft, opinionem. Vtram-
que autem elTe porait : nam illc Alcmaron'ftiit
tcmporePythagoricorara,quod gftendit ctimfub-
dit , ettnim pro quia, ^lcma^nfuit phttofophatM
Pythagora iam exifiente fene,vnde valdefimfliter
enuneiatiit his Pythagoricis didkis : nam flcut illi
pofucrant principia e{Ie contraria, fic iilc ait dud
laquihm rf-
ejfcqux multa funt hHmanorurn, id rcram {cnfibi-!-
Metiieh»t (j»
lium contrarietates, id eft
,
qu6d multirado rerum ^f*^'^*' f
*"
fenfibilium eft in quadam dualitate confKrata:in- ^^'V
p^^^J^
telligcns per dualitatem oppofita contraria. Sed
^«•icw
;
ab eis difFerebat
,
quia illi principia contraria
ponebant ui numcro dcterminato
,
idcra autem
Alcmxon pofiiit principia quaccumque contra-
ria indifFcrenter ; & hoc eft quod dicit, qu6d ifte
fupple Alcmxon fuit,dicens , nonficfit hi dctermi-
natas principioram contrarietatcs
,
fcd tjuafcum-
<}ue contingentes, vt album, nigrum
; dulce, ama-
rum
;
bonum , malum ;
magnum
,
p^ruufn. Hic
^uidem Alcmapon indeterminate proiecit de cate-r
ris
, fcilicet contrarietatibus prindpiorum , Py-
thagorici vero auot
, &
qua contrariitates enume-
rauermt. Ddnde ciim dicit
:
K^h his erg» amhohtu tantum ejtaccipere^
qutacontrariafunt e.Kifientiumprincipia:tfuot
vera ab aiiis,
c^
qua hacftnt : qualitertamett
ad diBas caufas conuenit adducere^plan} qui-
dem non cH dearticulatum ah illis^ Videntttt
autem in materia^ecte elementa ordinare^ex
his enim, vt tx his^ qu^
infiunt^confiitui
, ^
plafmari dicuntfnhfiantia. Antiffuorumquida
C
4
ex
Ad caufam
materialem
reducontur
ptincipia re-
rum contra-
riaa przdi"
&iz aiCgna-
Jn
qMibHS 7y
thag«rici,
^
0ntiqui alij
differunt dtj
eomtrMriet*te
frmifioTinn.
iz
Liber
L
igUur elementa ftaturaplurd dicentium
bisfuffdens
ejl intelle^uijpecdari,
Oftendit qualiter ifta principia pofita a Pytha-
goricis, ad di£bs cauias quatuor reducuntur. Di-
citergo, quod fx amhohni, fcilicet Alcm2one,&
Pythagoricis, vnum efiaccipiendumf quodprinci-
pia extfietjtium,id eA,cnti\im contrariafunt.c^uod
non ab aliis didum e(k:i]uot vero , & qua, (tilicet
funt hacc
,
quomodo etiam principia contraria ab
eis pofita , ad diEloi caufoi contingit adducere , id
eft, Teducere,plane quidem non
efi
dearticulatum^
id eft, diftindke exprelTiim ah eis : nunc autem vi-
denturordinare elementa,id eft, principia, yel vt in
fi>ecie materi<z, id eft , in ^enere cauiae materialis.
Quod probat
,
quia ipfi dicunt fubfiantiam
rei
plafmari , & confiitui ex his , fciHcet principiis,
qH£E ipfi.'ponunt, vt ex cis
,
qus infiint:iftaautem
videtur clle couditio materiae , nam materia eft ex
qua fit ens cum infit.
Norandum quod hoc
,
quod ^t Phildfbphus,
i.Phyfic.text.c.82.&j>lctaph.tex,c.4.qu6dprm-
cipia contraria funt pofita a Pythagoricis, &non
ab aliiSjinteUigendumeftquantum adcaufamma-
lerialemrnaiTa caufam efficientcm pofuit Empedo-
cles contraria, putaamorem &pdium, Antiquie-
tiam Philofbphi contraria pofuerunt principia, vt
rarum & denfiim
, verumtamen ifta cqiitrarietas
crat ex parte formae : ifti autem Pythagorici con-
trarietatem pofuerunt ex partematerix, &non il-
\i Cic\i.t patet ex praediftis. Vhim6 epilogat diccns
qu6d antiquorum dicentium elementa, id eft,prin-
pipia rcrum, ex his
fufficitfintenttajn, id eft, opi-
nionem cotumfpeculari.
SVUUJE SECVNDiE CAP. III.
Opinrones diftindlioncm ^ rcbus aufcrentium,
& recit^farum opinionnm epilogatio.
SFMMARirM.
Opinio quorundatn Philofophorum,
qubd vniucrfum eft vna natura exiftens,
& ponitur variecas huius fententiac iuxta
Parmenidem , MelifTum , & Xenopha-
nem, & praefertur Parmcnides , eiufquc
fcntentia magis exponitur , & hoc eft
quod continctur in prima partc huius c^-
pitis vfquc ibi, Ex dicJis^Sec.
Sunt autemaliqui ^ui de vniuerfo
,
quafi
vna
extflente natura , enunciauerunt : modo
vero non eodem omnes,neque
ipftui hene, ne^
quefecundum naturam^
PAh»
*«/*'?» Poftquam Philofophus pofuit opinioncm de
iUtm iifm-
principiis diftindionem terum, &motum ab en-
piotHdtpri^-
-^^ "°" negantium,
& ided loqucntium magis
(ipiis reru ^
naturalitcr : nunc ponit opinioncm de principiis
frmtijincfm. diftindionem renim, & motum penitus auferen-
W*».
rium ,
&"
loquentium minus naturaliter. Circa
quod tria facit. Prira6, pramittit corum opinio-
n(?m in comqiuni.Sccundb, oftendit qualiter con-
fidcratjo huius opinionis ad praefentcm fcientiam
ipcdct& quahtcrnon. Terti6,comparat ad inui-
fcm ipfbfopinantcs.Sccundaibi : Igitur adprt-
finttm. Texdiihi-.IiitHrhi. picitergo, qu6d
Metaph.
funtpliqui a praedidis,i^»t enunciauerunt deomnii
id cft, toto vnir.erfo,gf«<i// de natura vna : pofuc-
runt eiiim totum .vniuerium efle vnum ens , at^^
tem, pro fed : fed non eodem rnodo omnes, vt infe-
rius paiebit : in ipfo autem modo,quo diuerfifi-
cati fimt , nec cjuidem bene , nec fecundum natu^
ram, fupplefunt locuti. Ratio huius eft,quia ifti
motum a rebus auferebant : quare non naturali-
tcr loquebantur , cum naturaiis monim prasfup-
ponat. Iterum nuUus eorum benc quidem dixit
\
quia pofitionem impofEbilcm pofiierunt ratio-
nibus Sophifticis confirmatam ,'vt infra patebit.
Deinde cum dicit
:
^dprttfcntem quidem igitur caufarum
perfcrutationem
,
fjuUatenus congruit de
ipfis
fermo : non enim vt Philofophorum quidam^
Cjui vnum pofuerunt ipfum effc
ensitamenge~
nerant ex mareria qitafiex vno ^fedalio di-
cunt hi modo. llli namcjue motum apponunt^
iffum e(fe generantes : hi vero immobile di-
cunt
effe.
Oflenditqualiter pertradare ,. vcl confiderarc
iftam opinionem fpcdct ad prsefentem fcicntiam,
& qualiter non. Circa quod tria facit. Primb,
07
ftendit quod non fpedet fi confideretur pofitio-
nis conclufio. Secundo
,
quod fpaSl^ct fi confide-
retiu: pofitionis ratio. Tettio, incidentcr tangit o-
pinioneraXenophanis,qui ad opinionem Parmc-
nidis, & Mehfllaccedcbat.Sccunda ibi. Attamen
quidem. Tertia ibi : Xenophanes vero. Dicitcrgo,
quod adpr£fentemperfcrutationemciu(axum nul-
latent^ de hisferjno congruit, quia fciHcct ifti cau-
fas a rcbus aufcrebant , nec enim fupple iftorum
/ermo eft, vt Philofophory.m antiquorum , (\ui ip-
fum ens Vofuerunt vnum, illi enimgenerant ens ex
illo ^'«o,fcilicct materia.^f^ hi alio modo dicitt.neo
pollunt gcnerationcm,nec qualitatem rcrum fer-
uare : cuius caufam fubdit, illi namqtte,Ccilicet an-
tiqui ei quoddicttnt
, id eft, illi vni quod ponimt,
mot/im apponunt : non enim aufercbant motum a
rebus, ipfum omne, id cft, \mneTCumgenerantes :
fed hi ilhid vnum ens
,
quod ponunt , imfnobitf
dicunt
ejfe.
Norandum quod ifti Philofophi pofuerunt tan-
tum vnum ens,& quia vnum non poteft efle cau-
fa fui ipfius:idcirc6 non potueruht caufas poncrc
in rebus : iiam pofitio caufarum diuerfitatcm ar-
guit in rebus
,
quod antiquis Philofbphis non ac-;
cidebat, Ucct potierent vnum eite ens , cx quo vt
cx matcriaah"agencrabant. Ratio huius diuerfita-r
tis eft
,
quia antiqui Naturales motum in rebus
concedentes , illud vnum principium rrmtcriale
mobile cife dicebant , &idcirc6 pcr aliquem mo--
dum, putapcr rarefadkioncm, &condenfationem.
cx illo vno diuerfa cntia gencrabant ; ita tamcn
qu6d diuf^rfitatcm non poncbant cfle fecundun»
mbftantiam ; fed fecundum accidcns , vt fupcrius
fuit didhim. Scd ifti illud vnum
,
quod ponebanc»
dicebantcffepcnitus immobile, &idcirc6 ex illo
vno negabat diuerfa gcnerari,quia nec fecimdiun.
fubftantiam, nec fecundiam accidcns pluralitatenn
an rebus potcrant faluarc,nec pcr confequens cau-
fam & caufatum
; vnde cum ad pracfentcm perf^
crutauoncm pertineat quaererc dc caufis, patcti-
ftain pofitionem efle rclinquendam , fi pofiiioni$
conclufio pcnfctur.Dcindc ciam dicit
;
Attamen tantum conueniens eJi prafenti
fpecuktioni. Parmenides ^nidem enim vide-
tur
Summ^ II.
tur vnumfecundum rationem tdngere : Me^
~'*
^b^^
/{//«/
vero ipfum fecunditm materiam.^uart
^f^
& hic quidcmjinitumf ille vero infnitum id
ditejfe.
Oftendit quod ifta pofirio ad prxfentem pcr-
{cruradonem pertincat, fi confideretur pofirionis
rario. Dicit ergo, quod licct ifU mx6xQd diuer-
jfitatem , & pcr confequcns caulalitaicm tollc-
rent a rcbus : attamen tantiim
efi
conuenieru , id
cftjUropriu frtfenti fpecnUtioni, pcrtrailarc ifta
ponrioncm intantum^icilicct dicere quantum ad
pofirionis rarioncm. Vndc Pannenida vtdetur
taagere vnum ejfe. fcilicct cns:fecMndttm rationem
id cft , cx panc ForrruE .•
Melijftuvere ipfum,Cci-
licct cnsfecHnditm materiam
, id cft,confiderabat
ex pane materiac,& quia finitum pcrtinet ad for-
mam : infinitum vcr6 ad materiam ; ideo Afelif-
fui dixft
ejfe
vnurn ens infimtum : Tarrtunides
vero vnum ens finitum. Patet igitur quod in-
quantum confiderabant cns rarionc formx , 5c
matcriae , ad pracfentem confidcrationem
,
quae
inquirit de caufis,perrinct traAarc de eorum opi-
nioncjcum matcru^fbcma fint de numcro cau-
iarunu
Notandum qu6d , vt innuitur i. Phyfic. tcxt.
^Untt
frt com. lo.
&if. & habctur infra parum poft.
fpinitne
Parmcnidcs ad fiiam opinionem vtcbatur tali ra-
anttftunm.
^^^^
.
Qufcquid cft pra:ter ens, eft non cm ; &
quicquid eftnon cns , «ftnihil ; crgo quicquid
cft priter ens,cft nihil : fed cns eft vnum
; crgo
quicquid eft prattcr vnum.cft nihil , &pcr con-
iequcns omnia funt vnum. In quo parct, quod
ip(e confidcrabat ipfam formalcm rarioncm ef-
fendi
,
qax videmr fibi cfle vna, & idco tctigit
ens expane forma;. Meliilus autem confidcra-
bat cns cx parte materijc ; argucbat enim fic, vt
habetur i. Phyficorum , text. com. lo. & ij.
Quod cft fadum , vel gcncramm,habct princi-
pium
;
jergo quod non eft gcncratum,non habct
principium : fed ens non cft gcncratum ; crgo
non habet principium
;
quod autcm non habet
principium,non habct finem : quod autem non
nabet principium,nec finem,eft infinitum : quod
autem eft innninmi,eft immobile; quiainimituiQ
numquam mouemr cxtra fe
,
quia totum occu-
pat ; ergo ens cft vnum infinitum , &immobilc.
Qu6dautem cns non gencretur, probat fic : qm'a
fi gencrahir
, aut generaturcx ente , aut ex non
entc : non poteft dici
,
qu6d ex non cntc, quia ex
nihilo nihil fit : ncc ex cnte
,
quia ahquid ellet
antequam ficrct; crgo ens nuUo modo gcneramr.
In quo patet
,
quod tetigit ens ex parte materia:
:
nam probat vnitatcm entis ex eo
,
quod non ge-
ncratur ex aliquo priori, quod propric pcrtinct
ad m4tcriam,qu2 eft ingenerabilis, &incommri-
bilis
,
quia finitum pcninet ad formam : infini-
tmn vero pertinet ad materiam. Meliflus,qui
confideram*t ens rarionc matcriJE
,
pofuit efte
vnum ens infim'tum
; fcd Parmenides, qui confi-
derauit ens cx panc formae, pofuit cfle vnum cns
finitum
, ficut diftum eft in lcntcnriando. Quo-
modoautcm rarioncs iftonun pccccnt,ncc con-
cludant
,
non eftprxfenris fpccularionis,fedma-
gis fpcdat ad librum Phyficorum.
Ddndccum
dicit:
I
Xenophanes
vero primus herum vnum
dixit.
Parmenides enim
,
i^ui huiuf dicitur
Cap. III.
35
difcifulus , nihil exflanauit : neque de na-
tura horum ntutra vifus
ef
tangere
^ fedad
tctum calum refpiciens ,
ipjum vnum ditit
ejfe
Deum.
Inddentalitcr tangit opinioncm Xcnophanls,
qui ad opinionem Parmenidis , & Melifll accc-
dcbat. Dicit ergo : Xenophofjes verh prtmm
borum vnum dicens
, id eft
,
qui fuit primus intcr
Oftn.Xtnt-
diccntcs omnia cfle vnum : huiui dicitur
fuiffi
fhMnit.
difcipultu Parmemdes: ifte,iH<^uam , nthil expla-
»4i«f,fcilicct qua rarione diccrct omnia cfle vnu:
neqiu de natura horum neutra viftts
efi
tangere,
id eft
,
quod ncque fumens rarioncm ex pane ma-
teriz , neque ex panc forma', fic dc neutra nam-
nira , id cft , ncque dc matcria, ncque dc fbrma
attingit quantu,fdlicct ad rarionabilitatcm dice- .
^
di ; vnde fequitur
,
quod
ifie
rejpiciens ad petum
caelum dixit ipfum
efie
vnum Deum , fuppic finc
aliqua rarione.
Notandimi
,
quod ipfi antiqui opinati fuht ip-
Tentnttt
fum muodum cflc vnum Dcum; vndc Xcnopha-
"^'^'"^
"f"
nes videns omncs partes mundi cflc fimiles in
'""'"^*^""^
hoc
,
quia corporea:, iudicauit de cis quafi omnia
fllcnt vnum compofitum. Ex quo patet, quod
pradiwri Philofbphi pofuerunt vnitatcm omnis
cnris confidcrantes , &attendentcsadmateriain,
vel ad formam : ifte vero aipiciens ad totura
compofitum. Deinde cum didt
:
I/i tjuidem Stcut diximus
,
pratermitten' .
g
difunt adprafentem inquifitienem.Duo qui^
dem
(jr penitus tamquam exijientes parum
agrejtiores
, Xenophanes
<^ LMeltffits.Par-
menides autem magu videns
vifus
ef
dice-
re : nam prajer ens nihil dignatur
efe : ex
neceptate ens opinatur
effe
vnum
, ^aliud
nihtL De quo manifejttits in Phjfuis dixi'
mus.
Comparat adinm'cem opinantes ipfbs. Circa
quod tria facit. Primb , fadt
,
quod di£him eft,
firasferens ipfum Parroenidem Xenophani &Me-
\So. Sccundb, exponit magis opinioncm Par-
menidis. Tcnibjcorollarie rccoIligit,qua: di^
funt dc opinioniBus antiquorxim, Sccunda ibi
:
CoaEktu- vero. Tertixihii^itjtrex diBis. Dicic
crgo, qubd ficut dixiiuus, hi, fdlicct qui rhomm,
& diucrfitatem , & pcr confequens caufalitatem
ab enribus auferebant, pratermittendi funt ad
prafentem snquifitionem : fi'fupplc confidcretur
pofirionis coriclufio>vt iamdi<Shmi fuit : fed dua
tjuidem, fcUicet Xenophanes,& Melifm omnino, _ - _
fdlicet funt^raeterminendi
, quafipanon,vidiy
njwuJm
abquantulum, t^efiiores, id eft, radiores & mi-
aliis duoboi
nus fubtiliter procalentcs. Sed Parmenides vifut
efi
dicere magu videns, id eft, magis intelligens
,
nam ipfc fupple vritur tali rarione:Quod eft pra-
ter ens, cft non cns, & quod non cft cns,nihil di-
gnatur
ejfe, idcft,eftdignum iudicari cfTc nihil
:
vnde cx hoc opinatur ex necejfttate ens vnum
effc
& aliud nihil
, id eft
, qubdLquicquid eft prztct > "«T
cns &vnum,eft nihil -ide quo manifefitits dtximut
in Phyficis, fdlicet in i. lib. Phyfic. tcxt.com,
lo.
&2J.
&hoc dicitadexcufandum fcdcpro-
Uxitatc tra^tushuiusopinionis. Deinde cum
didt:

Coaiftts vero afparentiafequi, ^ vnum
quidtm
34
Lib- 1. Metaph.
^uidem fecundum rationem : flura verofe-
cundum fenfam
opinans ejfe
duas caufas^
c^
duofrimifia
rurfusponit, calidum^&frigt-
dum : vt ignem &terram dicens : horum au-
tem quoniamfecundum ens calidum ordinati
alterum vero fccundum non ens.
Exponit magis opinionem Parmenidis; dicit,
quod licet fiipple cogatur Parmenides dicSta ra-
tione ad opinandum omnia elTe vnimi; CoaStpu
tsmtn fc(]Hi apparentia
,
quia fcilicet ad lenfum
apparer entiura multitudo,volens fajuare vtrnm-
quc , fcilicet rationem , & fcnfus apparentiam
:
PaTmenidis
^i^if y„um (juidem ejje fecuudum rationem, plu-
opinio reli-
^^ autemfecundum fenfum
:\na\\znt\xmcr:2p^Q-
nVtilius icn.
''ebat pluralitatem entium iecundum!enlum,po-
licntis. tuit faluare caufalitatem in rebus. Vnde fabdtc
quod ipfe, fcilicet Parmenides, fonit rurfus duas
caufif,&
duo principia : calidum &frigidum, vt
ignem &terram,dicens. id eft
,
quod alterum eo-
rum attribuebat igni, fcilicet calidum,quod vi-
^^.^,^ ^
debatur pertinere ad caulam efficientcm:alterum
ver6 , fcilicet fri^dum , attribuebattcrrz, quod
videbatur ad caulam iriaterialem pertinere. Ad-
dit autem quod horum <juod quid
efl,
calidum
fe-
cundum ens ardinatur , alterumautem,{cilicet fri^
gidixvn,fecunditm non ens.
Notandum quod ifte Parrocnidcs , ne vide-
retur contradicere fus rationi
,
qira concluditur,
quicquid eft prxter vnum,eft nihjl*,dicebat,qu6d
vnum iftorum duorum , (cilicet calidum crat ens:
alterum vcro
,
quod eft prajter illud vnum, quod
cft ens , fcilicct frigidum , dicebat cfte non cns
fecundum rationem& fecundum rem,licet cflct
ens fecundum fcnfus apparentiam. Scicndum au-
ccm ,-qu6d quantum ad hoc ad vcritatem aliqua-
liter acceflit : nam principium materiale
,
quod
poncbatcirc terram, vcl frigidum , nqneft ens in
adtu , ied in potentia ; iterum, priuatio habct ra-
tionem non entiscx i. Phyfic. tcxt. com.
7/.
tcrra autem,quam ppncbat matcriam,& frigidum,
quod habet rationem priuationis refpcdku alte-
rius contrarij,funt aliqualiter non cns,vt ifteaflcT
rebat.
?
SVMMARirU.
Epilogus prajdidarum opinionum,&
fufior explicatio opinionis Pythagorico-
rum, fcu Icalicorum,
Tctt. ee. I.
Bx di6iis quidem igitur de rationi confen-
tientihus iam fapientibus hoc accepimus : a
primis quidem principium
effe
corporeum:
'
'
aqua naque^ ^ignis^&fimiUa^corporafunt^
(jr
ah his quidem vnum:ahillis vero plura
principia corporea ; vtrifque tamen h^c nihit
in materi£fpecfeponentihus,& cum hacillam
vnde rnotus
, (^
hanc ah his quidem vnam
,
ab illis vero duas.
Tcxc. cp.i. igitur vfque ad ItalicoSy^ abfqueiHis
mediocrius dixerunt alij de ipJis.K^ttameny
vt diximus
,
duabusfunt caujis
vfi j ^
ha-
rum alteram
,
hi quidem vnam^illivera
duaSyfacitmt illam vnde motus^
Rccolligit coroUaric
,
quas di<Jfci funt dc opi-
nione antiquorumt £t pcim6 qux dida fuijt de
Itecotttgit tU-
a» de efini»'
ne MtiqMori
§lHi ptneiit
"vnum prin-
cipium eorpt-
reum,
t^ qni
flura.
opinionibus primoruni Philofbphorum. Sccun-
do
,
qux didla funt dc opinionc Pythagorico-
rum. Secunda ibi : Pythagorici vero. Dicit ergo
concludendo qn6d ex diEiis Philofophis , icilicet
confentiMtihus, idem, fcilicctcaufam materialem
efle rerum totam fubftantiam , &: iam rntionefa-
pientibusM eft,qui iamper rationem incipiebant
fcirc &fipere caufas rerum ea accepimus , fcilicet
eaqux di6ta funt,^^r/>w/^Philofbphis fiipplc ac-
cepimus ellc primum principium corporeum\<p(id
probat,»<iw^«f pro quia ai^ua & ignis,&fimilia,
corpcra funt , qus , fcilicct illi ponebant clTe re-
rum principia,fed difFerenter : quia ab his <\uidem
vuurn , ab illis vero plura principia corporea,
fciliccr ponuntur cfle ; patct enim cx praeceden-
tibus
,
quod Thales , Anaxagoras, & Diogenes
tantum vnum principium ponebant. Empedo-
clcs autem & Democritns plura ponebant, vtri-
que tamen in hoc conuenicbant:quia principiura
iiuc vnum fw.e plma : ca in mafcrix fpccie po-
ncbant, id cft, in gcncre caufx marerialis : a qui~
bufdam vero poncntibus talem c.iafam , fciUccc
marerialcm cum ca , fcilicet matcria , illam fc-
cundum principium motus", id eft, caufairi effi-
cientcm ctiam poncbant ; fed difFerenter
;
quia
ah his quidem eam , fcilicct caufam cfficientem
(Jfe
vnam , ab illis V9r\ duas, fupplc clle pofitas,
patet cx prasdiftis. Anaxagoras quidem poluit il-
i*»^m9,
lam caufam ellc vnam , fcilicet intelledkim, Sc
""^' ""
jParmenides amorem. Empcdocles vcr6 pofuic
duo , fcilicct amorem & odiiuTi.^JrMrprnedidi
PhiIofbphi,qui fcilicet fuerunt vfejue ad Italicos,
id eft, Pythagoricos abfcjue illis, & non commu-
nicatcscum illis Pythagoricis in fuis opinionibus
mediocriifs de his dexerunt , fcilicct principiis,
qui fupplc non affignabant ad quod genus caufa^
huiufmodi principia reducantur, &tame»,vt di-
ximus, duabui
vfifunt
c4«/w,fcilicet cfhcicntc &c
& materiali , &harum alteram,fci\icet efficien-
Xem ipfam,fcilicet vndemotus principiumjfej ^««-
dem vnarn '. illi vero duat faciunt , ixcwf^zteteyi
pracdidis, Deindc cum dicit
;
Pythagorici vero dao quidem principiafa- Tcxt. co
.
}.
ciuntfecundum eundem modum; tantt^m art-
tem addiderunt quodc^ proprium eorum ej}'.
quiafnituM^C^ infmtism,^ vnum^non ali^
qttas alias putauerunt
effe
naturas,vt ignem^
aut terram
,
aut aliud aliquid tale
ifedinf-
nitum
ipfum
,
^vnttm
, horum
effe
fuhjlan-
tiam
,
de qtiihiis prjtdicantur : quapropter
C^
numerum
ejfe fubjtantiam omnium.
De his igiturfecundum hunc enunciaue-
^^^^ ^^
runt modum
, ^ deeo quidem quod quid
cft dicere ^defnire caperunt : valde autem
fimpliciter trailfluerunt ,fuperficiaUter
nan-
que definierunt : ^ cui primo inerat termi-
nt4s dicim
,
hoc
ejfefuhfiantiam rei putaue-
runti
vtfi
quisexifiimet ratione idem
ejfe
duplum
dr
dualhafem , eo quod ine/iprimo
duobtts duplum
\ fedfortaffe
duplo ^
duali-
tati non idem
effe :fi
autem non\ multaip-
fum
vnum erit
,
quod
^ itlis accidit. De
frioribtti quidem igit^r & altif ,
tot
efi
acr
cipere.
RecoUigit qux di£b f^int de opinionc Pytha- ^e.
goricorum, & quantum ad illud hjibebant cooi-
mim«
Summ^ 11.
0k tUini
iff quihtt
""Jnc cum pridi(£Hs , &quantum ad illud quod
nHMenitknnt crat cis proprium , &c in quo difFcrebant a prsdi-
&
difftrebat
«ais.Dicit crgo quod Pythagorici
,
qui fcilicet
fo-
lyth^nei
„c(,ant duo j>nncipia,dtxerMntftcundiim emdem,
modum , cjuo fcilicet Empedocles, & alij antiqui,
& in hoc conueniebant cum antiquis : vcrumta-
men habebant duo propria in quibus difFerebant
a prasdidis ; vnde fubdit
,
quod tantitm autem
addtderMnt,(cilicet Pythagorici,^«o<i efiproprium
eorum , tjuia fimtttm , & infinitum, &vnHm,non
futauerunt ejfe aliquas alioi naturas, quafi eltent
accidentia aliis naturis, quac pollunt dici infinitat;
vt ignem , aut terram, aut aliquod tale aliud;fed
infinitum ipfum,& ipfum vnum dixerunt ejfefuh-
fiantiam horum, de quibus prddicantur : cjuapro-
fter y fupple ex hoc concludcbant,w«»Kr«wf, (ci-
licet qui ex vniratibus conftituitur , ejfe
ornnium
fuhfiantiam , Sc hoc eft vnum primura , in quo
Pythagorici ab aliis NaturaUbus differebant ;
nam alij Naturales funt aliter locuti , vt patet ex
3. Phyficorum , capit. de Infinito
,
quia licct po-
ncrent vnum , & infinitum; tamen atrribuebant
illaalicui alteri natura: , ficut acddcntia fubie<io,
puta igni , vel aquae, vel alicui altcri ; Icd Pytha-
gorici ipfum inhninim,& ipfitm vnum non dice-
bantcltc accidenria alicui alteri naturx ;
fedm;!-'
gis cflcnamras ipfas,& fubftantias rerum.
Sccundum efl, in quo Pythagorici difrcrebant
a pridit^s
,
quia ipfi uiceperunt diccrc, &defi-
iiire quiditates rerum , licct impcrfedc; vnde di-
cit quod de his igttur, qui funt diiSta, eriunciaue-
runtfecundum hunc modum : itcrum, &de ipfa ,
quod c^aidcit,csperunt dicere, & defitire,& val-
defimpliciter traSlauerunt, &fuperficialiter au-
tem definierunt , fciiicet quiditates rcfum ; nam
dcfinicnrcs non attcndebant in definirionibus af-
fignandis nifi vnum tantum:diccbaat cnim quod
fi aliquis terminus diftus, id eft, definitio incllet
aliaii primo, quod hoc eftet fubflantra illius
rci , & hoc cft quod fubdit. Cuiprimum
inefi di-
Gus terrninM, hoc ejfefubfiantiam rei putautrunt,
vtfi
quis txiftimet idem
ejfe
duplum.id eft, du-
plam proporrionem , & duahtatcm, eo quod du-
plum,id cft, dupIaproporrio,primum incft duo-
bus, id cft , numero binario
,
primum inuenittu:
vnum
,
quia cns primo iiiucnitur in vno
,
quara
in multis ; co quod multa ex vnoconftituuntur;
jdco dicebant quodenscftipfafubftantiavnius:
hanc autiem dcterminationem , & modum defi-
nicndi improbat, cum fubdit : Sed fsrtajfe duplo,
&dualitati non
tfi
idem effe,licct fupple dualitas
fit dupla:ita quod fint idcm fecundum rationcm,
ficut dcfinitio , & dcfinitum
;
quod probat,cum
fubdit yfiautem wo«,fupplc eft ficut nos dicimus,
feqtiitur quod multa vnum ejfent : tjuod
, & illis
conuenit
, id cft ,oportct diccrc, qu6d fupplc ap-
parct cfte falfiim. Ratio huius confequcnri^ eft,
quia contingit aliqua raulta primo indle alicui
vni. Excmplum, dualitari prim6 ineft paritas,&
proporrio dupla ; fcqueretur igitur quod par,&
duplum , fint idem in fe,cura flnt idan ipfi duali-
tati : fequeremr etiam, qu6d quodcumque eftec
duplum , illud cifct idem dualitati , ex quo du-
plum ponitiu- fubftantia dualitatis : & fic cum
multaaliafintdupla, multa dupla cilent vnum,
quod eft dualitas. Vlrimo cocludit quod deprio-
ri^<«,fcilicct Philofophis, qiii pofuerunt, fcilicec
tantum vnum principium materialc, v^ 4/«.r po-
ftcrioribus
,
qui pofucrunt plur.i, tot
efi
accipere,
vt didhim cft.
Cap.IV.
35
Notandunv qu6d Pythagorid, quipofuerunt
duo principia
, dixcrunt fecundum cundcm mo-
dura cum antiquis
,
proquanto illi, ficutantiqui,
pofiicrunt aUqui eonun duo principia contraria,
quorum vnumcrat principium bonoriun,& aliud
malorum , vt patct de Empcdoclc , & aliis qui-
bufdam : ita Pythagorici : ficut patet ex coordi-
parione principiorum contrariorum,quam ponc-
bant modo ptjecxpofito. Vcruntamcn non co-
dem modo, quia Empedoclcsillaprincipiacon-
traria pofuit cx partc caufk mouentis , f iue cfli-
cicnris : Pythagorid vcro ex partc materialis, vc
fuperius fuit didum.
SVMMifi SECVNDiE
C A P V T IV.
Rccitantur opiniones ponentium principia ab
cntibus feparata; &oflenditur qualiter anti-
qui Philofbphi aliqualiter quatucr ge-
ncra caufarum tctigehuit.
SVMMARIVM.
Scntentia Platonis, qui poft priEdidos
Philofophos floruitjde reram principiis,
ac dc ideis; quam explicat Dodor, & dc
fcntentia Cratyli, & Heracliti ;-&hoc
cft quod traftatur in prima partc huius
capitis, vfquc ad §.
Vtrum vnum
, &:c.
Pijl dicfas vero fhibfofhias ?Utonufiu
Tcxt.co.f.
feruemt negocium
,
i» multii quidem
hosfe-
quens : aliam verofrdter Itdtcorumfhtlofo-
fhiam hahens : nam ex nouo confentiens Cra-
tyli,
(jr HeraclitiofiniombuifenftbUthtis om-
nibtis
femfer defiuentihtu
, ^ fcientia de eU
nonexiflente^hoc cjuidem
^fofieriw itafuf-
cefit.Socrate vero circa moralia ncgociante^(jr
Tcxtxo.ff.
de tota natura nihil : in his tamen vniuerfale
quterente
,
^de defnttionibtis
frimo intelle-
ifumfrmantc illum
fufctftesfrofter taletu-
tautt^quafi de aliii hocfaSfum,^ nondefen-
fhiliumMiquo : imfofthile namque
efl com-
munem rationem
ejfe alictti
fenfibiiutmfem"
fer tranfmutantium. Sic itaque talia qui-
dem entium ideas
(^ fpecies affellauitfenfi-
bilia veroprofter h<ec
, ^fccundum hoc di-
ct cmnia ; nam fecundum farticifationcm
ejfe
multa vniuocorum fpeciebus
, farticifa-
tione vero fecundum nomen tranfmutatum.
Pythagorici quidem enim exijlentia dicunt
ejfe numerorum immutationem. Plato vero
particifatione nomcn tranfmutans. Partici-
fationem tamen aut immutationem
,
qua
fit
vtique
ffecierum , dimifeiunt in communi
quarere.
Poftquam Philofophus narrauic opinioncm
poncnrium rcrum principia rcbus inexiftentia
non feparata; nunc n.urat opinionan poncn-
tium principia ab cntibus fcparata
,
qualis fuit
Plac Circa quod duo facicPrimo ponit ooinionc
eius
61
fhiUfopheru
duogiMra,
Tlttt ftudio-
fus minqui-
Juiott0 veri'
tMtit,
OfinioThto-
nn d« ideis.
IxpUottur
muitltter
fp-
fuit idesti
36
Lib.r^
eius (luantum ad hoc
,
quod opinatus eft de re-
rum iubftantiis.i Secundo quantum ad hoc,quod
opinatus eft de rerum principiis. Secunda ibi :
J^oniam aHtemfpecia. Prima in duas
j
quia pri-
xn6 ponit opinionem eius quantum ad ,ea qtls
opinatus eft dc ideis. Secund6 quantum ad ea,
qua£ opinatus eft de Mathematicis. Secunda ibi
:
^imflitu auttm fenfibilia.
Ad euidentiam primae partis, notandum,qu64
duo fuerunt antiquims phiiolbphorum genera
:
quidalh in Grxcia ,di<9:i Naturales : quidam in
Italia, didi Pythagorici. Plato autem fuit (ecutus
multum Philofophos naturales
,
qui in Graecia
erant
, puta Empedoclem, Anaxagoram, & alios
huiufmodi. Poftea autem peruenit adPhilofb-
phiarp Pythagoricorum , nam ip(c,qui4 erat ftu-
diofus ad inquifitionem veritatis, vbique terra-
rum Philolbphos perquifiuit, vr eorum dogma-
ta Iciret ; ficut recitat Hieronymus in epiftola
^d Paulinum
; vnde in Italiam, videhcet Taren-
tum dicitur pemenilTe , vbi ab Archira Tarenu-
no difcipulo Pythagor.t, de opinione Pythagori-
corum eft inftrudus
; & hoc cft quod dicit,qu6d
fofi
omnes dt£las Philofophias Philofbphoriun
,
fcilicet a.ndc[L\orum, Platonisfuperuenit ne^otiumy
qui /cihcet immediace Ariftotelem przceflit
;
vndeeius difcipuluslegitur fuifte ; Plato cjuidem
in multis hos
, firilicet antiquos Philoibphos iam
didtos fe(juens , alia propnafuit habens pr«ter
philofophtam /taltcorumM eft , Pythagoricorurq,
in quorum opinione , vt iam eft didum, poft-
modum eft inftru6tus : nam, fuppie cum natura-
les Shilofophos, qui fuerantin Grajciii, vcllerfe-
qui
j fecutus eft & conuemensM eftjconiewciens,
opinionem Cratyli & Heracliti ex nouo, id eft,
tanquam ex nouis
;
qui fcihcct pofucrunt om-
jiia fenfibiUa efTc in puxu , vt dc his non pofle-
mus fcientiam habere ; vnde fubdit, fcihcct qua.-
fi fecundum illorum opinionem fenfualibus, id
eft
,
fenjibilibui omnihui femper defiuentihtu , &
fcientia de ets non exifente, ea cjuidem ipfe, flip-
ple V\zto,pofieritu ita fufcepit , conueniens , fci-
iicet cum cis particulariujn &fenfibiHum fcien-
tiam efte non poire. Socrates
,
qui fuif magifter
Platonis , & difcipulus Cratyli, qui fuit auditor
Anaxagoraj, vt dicitur, propter hanc opinioncm,
qux fuo temporepuUulauit ; fciHcet de fenfibiH-
bus fcientiam efle non pofTe, de naturis rerum,
noluit ahquid pcrfcrutari ; fed dimiffis naturaU-
bus , ad moralia fe traoftuHt inquirenda, & hoc
eft quod dicit : Socrate vero ctrca moralia neqo-
ciante, & de tota nature^ mhil in his tjuidem, fci-
licet morahbus vniuerfale , id cft , vniucrfalcm
naturam tju^rente
, & definitionibns primo intel-
leHum firmante , i/lumy fciHcct Socratem , reci-
piens fupple Plato ^vt pote eius diffipulus, nam
fropter hocfufcfpit, hocijuaji dealiis hoc eueniens:
quod fcilicet poflct in cis vpiucrfale aliquod ir\-
ucnire , &non in aliquo fenfualium, id eft , fenfi-
bihum : & vult diccre, qu6d Hcet in aliis gcne-
fibus cflet benc poflibile namram vniuerfahs ac-
fipi , dc qua poflitfcientia habed,^ definitio 2^-
fignari
: hoc tamcn erat impofEbile in fcnfibilir
Dus , & naturahbus inucniri, cum ifta fint conti-
nue tranfmutata. Et hoc eft quod fubdit : impof-
fibile namque
efi
communem raxionem,6idasi\i\o-
hcm,
effe
alicuiusfenjibilium femper tranfmutan-
tium , id eft , cum fenfibiUa fcmper &continue
trarifmntentur. Ratio huius eft , fecundum eos,
quia oportct ^cfJnitioncra cfle communcm, id
Metaph.
eft,qu^dconueniat omni,& femperrquare defini-
tio aliquam immobihtatem rcquirit, &C ideo hu-
iufmodi entia vniuerfalia
,
qus fimt a rebus fen-
fibihbus fcparata , dc quibus definitiones afli»
^3ntax,ideat ^Jpecies exifientium,\d sft,entium,
appellauit : fenfihtlia vero omnia dicebat
effe
pro-
pter ea
, & fecundumea , qux fcilicet fimt entia
feparata
;
puta fpccjcs & idcae
;
quod probat cui^i
ri}bdit : namfpfciebus attrtbuebat multa vniuoco-
rumfecunditm participationem
, id eft , multa in-
diuidua naturam communem fpecieFum,veI idea-
rum fimpliciter participantium,vt Plato dicebat:
quia ipfa fpecies,vel ipfaidea, eft ipfi nattura fpe-
ciei, qux
f
ft homo cxiftpns per eflentiam .•
ilidi-
uiduiim autem eft homo per participationem, in
quantum , fcilicet participat fpecificam naturam.
Nam indiuiduum
, aliquid addit fiiper natnrairi
fpeciei
;
puta proprietatem,fiuG difrerentiam in-
diuiduale
,
qiix cft indiuiduatioiiis prxcifa caufa,
& vocatur hxcceitas. Ipfa autem fpecies
,
puta
homo
, vel a/inus , nihil aliud includit a natura
fjiecici , &c ^ropter hoc homo fpccics, diciturper
fe homo , iiue hojno per eflentiam : indiuiduun}
autem,puta Socratcs,dicitur homo p?r participar-
tionem : hoc autem nomen per participationemy
accepit Plato a Pyrhagoricis ; fed tamcn tranf^
mutauit ipfimi nomen , id eft
,
quantum ad nor
men, quoddeclarat cum Cuhdif.Tj/thagorici ^ui-
dem dtcunt extfiemia,id eft,entia numsrorum imr-
mutattonem : ita qu6d loco immutationis vfus cfl
Hofno per
ef*
fen:ia,(^ ho-
mo per parti-
cipationeni.
nommc paiticipationis
,
& fiic tranimutauip
nomen. Addit autem pro reprobatione Pythar-
goricorum, dicens,qu6d qus,fcilicet immutatiOf
fiftt fpecterttm» tn communi au^rere dimiferunt
,
videhcct dicere, licet Pythagorici ponerent par:.
ticipationcm , id eft, immutationem; non tamen
perfcrntati funr qualiter fpecics comn^unis paai-
cipctur ab indiuiduis fenfibilibus , fiue ad ea
iinmutctur
;
quod tamen Platonici tradiderunt.
Notandum quod Plato cntia feparata , de qui-
bus dixit fcientiam cfle, & definitioncm afligna-
ri, nominauitexiftentiurti fpccics, & ideas : ideas
quidem , id eft , formas , in quantum ad earum
funilitudinem fenfibilia generantur : fpecies ve-
r6 , in quantum erant principia cognolcendi;fed
fiue fic , fme non fic
,
non eft wultum curaii-
dum.
Notandum etiam
,
quod omnia fenfibilia di-
amtur efte propter prxdidas ideas, dc fecundum
easrpropter eas quidem,in quantum ideas funt fen-
fibilibus caufae eflendi : fecundiuli cas v^f6 in
quantum funt eorum excmplaria.
Notandum etiarji
,
qu6d Pythagorici dixerunt
numeros eflc caufas rerum
; itaquod ifta entia
fenfibiliaerant,quafi quxdam immutationes nu-
merpruiTi;naip in quantum numcri,qui de fe po-
fitioncm non habcnt
,
pofitionem accipiebant,
porpora fenfibilia caufabant:fed quia Plato ideas
immutabiles cxiftimabat , vt fic de eis pollent
fcicntix haberi , & definitiones aflignari ; noi^
debebat vti nomine immutationis ; fcd loco im-
mutationisvfus cft participationis noinine.Dein-
de cum dicit
:
Amplitti autemfrdterfenftbtlia.
&ffecieSy
Math&matica rerum intermedia dicitejfe,
(Jy
differentia afenfibilibus ^uidem,
quiafcmfi-
ternafunt cr
ifhmobilia : afpeciebus, eo cjuod
hitc quidem multa ejuddamfimiliaftnt :
Sft^
cies autem i^fum
vnum vnatjusquefolitm,
Ponit
PUtoquxr»
vocabnt e^-
tiafiparata,
qui. fcntbat
nufie iifetu
,
nunc
ffecitii
§luare vftcs
eft
nemme
p/trt:cipMi»-
nis
, ^ »09
immutatit;,
nis.
Summ^ II.
|w«*
Ponit opinionem Platonis
,
quantum ad ca
<[\ix opinatus cfl de Mathemadcis, quae ponebat
intermedia. Dicit crgo, qu6d amfUtu
praterjen-
Jihtlia &jpecia, id cft, idcas dtctt
ejfe
Plato Ma-
thermittca
tnfrdi res^ id eft, rerttm intermedia , in-
fira ieniibiiia , &ideas
,
quafi fint qyaedam tertix
fubftantix , dijferentia quidtm dfenjibitthut in-
ferioribus, ^«»4 , ifta fupple Mathematica,y«wp»-
terna fnnt , & immohilta : (enfibilia autem umt
comipribilia, & mobilia ficucpatet. Hoc auton
foneopinabaturcx rarione (cietiae Marhcmaticar,
qua: abftrahit a motu : ajpeciebits vcro, id eft, ab
ideis , diiferunt : quia fcilicet Mathcmarica ftint
multa cfHadam fimilia, id eft, muita indioidua fi>
miliafub vna fpecie : puta muitx h'nex,& multa:
fiiperficies, 8c huiuimodi : fpecies autem , id eft,
idea eft, vna, &eademfi/iqula folttm, id eft, quod
plures.ide2 non funt differentes folo numero,&
limiles fub vna ipecie commum".
^*!»
^'i'^
Notandum
,
quod Mathcmarica ponit multa
^
''
fub vna fpccie difFerentia (ecundum numerum,ad
ialuandum demonftrariones \bthcmaricas : nifi
enim cflcnt duo crianguli eiufdcm fpccici, fruftri
dcmonfb-arct Geometria aliquos triangulos elle
fimiles : fimiliter autem in aiiis figuris. Hoc au-
tem non accidit in ideis ,fiue fubltantiis fepara-
tis : uam cum in idea fcparata nihii aliud fit nifi
vnum, fiue natura fpeciei, non poteft efle fingula
nifi vna : ficut necidea iiominis , & fimilitcr dl
de aiiis ideis.
Ken aptrtet
Notandum criam Platonem in fua opiniqne
^fj"!^
'/*»
propter hoc erralfe, quia modum elfendi credebat
dumintflli-
^^^ilari omnino modo intelligendi,& fic res ef^
fe abftraftas
, quantum ad efle , ficut quanmmad
cognofci. Quia igitur intelie£his humanus intel-
ligit abftrahendo , non tantum vniuerfalia a fin-
gularibusjfed etiam particulari^
, puta Ntathem^-
tica abftradaa materiafpnfibili , &eriam ab exi-
ftenria namrali : idcirco vtrique abftradioni dixit
correfpondere duplicem abfh:a<9ionem, quantum
ad elTe reijputa pofuit vniuerfaiia , & ideas reali-
ter feparatas : iterum multa Mathemarica diffe-
rentia numero,& eiufdem {peciei,infingubs fpc-
ciebusclTe fimiliter realiter feparata; puta plures
triangulos
, &plures quadrangulos , vnde ex Iioc
fbquitur quod nabuit oppofitum moduni
,
quan-
tum ad Ariftoceicm,& qnantumadinquifirionem
Phyfici veritatis ; nam Plato ab vniuerfalibus
fuam confiderationem inchoans , ad inferiora &
^nfibilia quodam ordine defcendebat : Ariftote-
les autem econtrario fecit:iiam a fenfibiUbus inci-
piens,ad inquirendam v-eritatem dc vniuerfalibus
procedit
: non quod poneret vniuerialia realiter
fcparata ; (ed fblum fecundum confiderarionem
inrellectus
: quia abftrahentium non eft menda-
cium,vtdicitur i. Phyficorum tex. com. i8. Non
enim oporter quod modus elTendi fequatur mo-
dum intelligendi , fed funt diftindi modi ; vnde
non oporret nec vniuerfalia nec Mathemati-
ca ciTc realiter fcparata quamuis fepaxaiim &
diftindbim a fenfibiUbus cognofcantiu:
,
quarc
moriuum Platcnis nullum fuit. Dcinde cura
dicit
:
^uoniam autemfpccies catiftfunt aliU,
elementA liUrum^omnium quafunt^eUmentd
effe
putauit. Mngnum igitur
(^
paruum; vt
materiam
ejfe principia.vnum autem,
vtfub-
fiantiam dixit. Ex illis enimfecundumpar-
ticipAtisnem
vniusfpecies
e(fe numeros.
Scori Oper. tom. IV.
.: »j ,ssl"
fcxt.co.7.
Cap. IV.
37
Ponit opinioncm Pbtonis quaRtum ad hoc,
qu^ opinatus eft de rcrum principtis. Circa
quod duo fadt. Primo , oftendit qualia principia
Plato cnribus afHgnauit. Secundo, ad quod gcnus
^
caufae ipfa principia reducantur. Sccunda ibi :
**'"
Palam OMttm ex prtdiEltK. Prima in duas. Pri-
mo facit,quod di*5ium eft. Sccundo, cius opinio
-
ncm comparat ad^opinione I^ythagorae, Scamda
ibi : Et vnum
effe.
Dicit ergo, quod ijuomam, pro
anizfpecies , idcft, idcxfttnt caufealtis , cnribusr
fciiicet fecundum opinioncm Piatonis , elementa
iUarum; fcilicet idearum putatterunt, fcilicet Pla-
gt^jj
tpina.
tonici
ejft
elementa, id cfl, principia omnium exi- tut
efi
eUto
Jtentium,id cft,enrium:ergo fupplc hoc, magnum defrincifiit
&paruum qttaji materiam dtxerunt effeprinci-
''"""*'
pia idearum , tjuajiveroftthjtantiatn , id cfV , for-
mam , ipfum vnum
, fic eriam principia cxiften-
tium:quia quod eft principium principij,eft etiain
principium principiari.
Notandum
,
quod fecundum Platonem , iicut
idex funt formar fenfibiUum
, itaipfumvntmi eft
forma ideanuTi:ficut igitur fenfibilia conflituun-
turfccundum eum ex principiis materiaUbus,qux
funt magnum,& paruum/ecuhdum parricipario-
ncm idcarum : itaipfae ideac,quas dicebat clTe nu-
meros,confHtuuntur fccundum eum ex magno &
pariio fecundum parriciparionem ipfius Vnius:
vnitas enim fecundum addirionem &fubtradlio-
ncm
,
( in quibus confifHt rario magni & parui)
confHtuit varias fpecies numcrorum. Ciim igitur
Plato opiiuretur ipfiim vnum cflc fubflantiam
oranis entis
, non diftinguens , vt Comrocntator
dicit, inter vnum quod eft principium numeri,
&
de generc Quanritatis:& vnum quod conuerritur
cum ente. Vidcbatur enim fibi quod fecundum
hunc modum mulriplicarcntxir diucrfa: idex fe-
paratx cx vno,quod eft fubflanriacommunis , C-
cut ex vnitate muItipUcantur dincrfaD , & variac
fpecies numcrorum. Deinde cum dicit:
S F M Jd A R I V M.
Comparatur opinio Platonis cum fen-
tentiaPythagorx,quoadconucnientiam,
& difFerentiam,& cxplicatur difFercntia:
caufa, & Plato refutatur
, &: praefcruntur
Philofophi naturalcs.
Vnumtamenftthfiantiam
, ^
non aliqiiid
aliudyensdici vnum cenfimiliter Pythagoricis
dixit
, (jr
numeros
effe caufat caterisfuljlan^
tiiyfimiliter vt illi.
Comparat opinionem Platonis ad opinionera
/„
-^^
Pythagors. Primo pcnesconucnicntiam.
Sccim- conueriiebmnt
do, pcnes difFerenriam.Secunda ibi : Pro infinito
fLtt» 5. Pj-
autem. Dicit ergo,qu6d conuenicbant in duobus.
^^H"'*'
'
Prim6/ciiicet quia Piato dicebat, vnum
ejfe fub-
Jlantiam rerutn,&non aliud ens dici vnii,vt etium
Pythagorici dixerunt : vult dicere qu6d ficut Py-
thagorici dicebant
,
quod ipfum vnum non mx-
dicatur de aliquo aliocnte, ficutaccidens
defub-
iciko, &qiuedam cxiftentia natura : fed ipfum v-
mim figniticat fubftantiam rei , fic & Plato dixic.
Secundo conueniebanr,quia fcilicet Plato diccbat , ; ^
<
numeros
effi caufas fuhJiaKtix citnUis rcbtu
\fimi-
literficilli,id eft,PythaTOcicidixerunc.I(b
autcra
fecunda conuenientia fequitur cj( prima
,
quia fi
numerus noncft
aliudqaamccllccbcvnitatcs,lc-
quitur quod fi vnitas eft rei fubftantia , vt prima
D con
^8
Liber I.
/connenientia diccbat
; f
rgo fimiliter ^ numcrus,
vt dicit fccunda. D.cinde cum dicit
:
^4 Pro wfnito autem/vt vno duditAtemf»^
Te?.coc».«.
cere,(jr infmttim ex magno
(jr faruo.bocfrc^
frium
iffms eft. Amplius hic quidemnumC'
TQs fraterfenfbiliauUi vero numeros
effe
di-
cunt res ipfas
, (^ Mathematica interptedfa
horumnonfonunt,
r» quihHs Comparat cos p?nes diffierentiara. Et prim6
iif^nttl»
ipfam difFerentiam prajmittit. Secundo cauTam
*eo^i'^'
*'
'^'^^'"^""^ fubiungit. Secimdaibi
:
rmmigitur.
Dicit etgo, quod dilFemnt in duobus. Prim6,quia
fro infinito
quafi
vno
,
quod fcilicet Pythagoras,
vt principium materiale ponebat , vt praEdidum
fuit, ipfi icilicet Platonici dualitatem facere,qaia.
Plato ex ^arte materiae pofuit magnii & paruum,
C^fic
in^nitum, quod Pythagoras ponebat, vt v-
pum principium, ex magno
&faruo, fupple Pla-
to confiftere dicebat , & hoc eft proprium opi-
jiionis fux in comparatione ad Pytha^oram. Se-
cundo diifercbant, quia hic cjuidem , fcilicetPla-
to numeros
frMerfenfihilia ponebat , & hoc du-
pliciter
, vt patet ex prsdidis : quia fecundum
ideas &Mathematica intermedia ponebat effe fe-
jparata
,
quorum quacHbet dicebat jsfte quofdam
jiumeros
,
illi vero , ftih'cet Pythagorici , tpfoi res
dicuntfjfe numeros vtique
, & interhnt Mathe-
matica non /'owwwr
: non enim ponebant Mathe-
piatica intermedia inter fenfibiHa , & ideas fepa-
ratas
; fed omnia efle in fenfibilibus. Dciiade ciira
dicit
:
Vnum quidem igitar
^ numeros
frater
resfacere.,(^ non vt
Pythagorici^^fpecierum
introduclio propier eam qua in rationibus
ferfcrutatiancm euenit ipriores enim J)iale-
Uicam non
fa^ticifauerunt,
Subiungit caufara differentiae
, &primi ponit
caufam fecundie difFerentiae. Secundo ponit cau-
fam primx. Spcundaibi : Dualitateusvero Dicit
quod vmm
&numeros
facere,id eft,ponere, prtt-
ter ipfas res, vtfciHcet dicpbat Plato, & nonPy-
thagorici
, & itetum
, ffecierum, id eft , idearum,
vitroduEHo euenit, fcihcet i^C\V\^ionipropter per'
fcr^^tatiotem in rationihm , id eft , in definitioni-
bus retumrPlatonicienim
, vt dittum fuit fupra,
non credcbant de rebus fenfibihbus pofle defini-
tiones afllgnari, cum fint fecundum eum in con-
tinuo fluxu & mutatione , & hac ratione quafi
coadi pofuerunt quafdam rcs feparatas
, de qui-
Dus poflcnt dari definitiones : fed priores
, id cft,
Pythagorici, qni Platonem priCcclTerunt,;7o;7^<«r-
pUlTHci
tft
ficfpatterunt Dialen:icnm,ad quam pertinet fpe-
jfeculari de- culari defii|itiones, & vniuerfaha , & propter hoc
fnttiones.
Pythagorici non curauerunt ponere vniuerfalia
fpparata. Deindccum dicit
:
iPualitatem
atitcmfacere alteram naturam:
qnia numeri extra printos naturaliter ex ea
gcncrantur velut ex aiiquo ixfiayeiu>
,idefi^
figdlo.
Ponit caufam primac difFerentiac. Circa quod
tria facit. Prim6 facit
,
quod didum eft. Secundo
dicit Platonem in hoc irrationabihter locutum.
Tcrcio rccitat raiionetn, qua mouebatur Plato ad
Metaph.
'*:•
Effirjc.
hoc ponendum. Sccunda ibi : Equidem i coh-
trdria. Tertia "^v.ytdetur autem exvna Diciter-
go,qu6d dualitatem facert, fcilicet PTaitonici, w4-
turam aliam fpecic a natura ip.arum fpecierum;,
fjuiaomnesnumeri extra, id eA,piziei primos ex
ta, fcilicet dualitate , naturalitergenerantur velut
ex aliquo ix./Ji.etyiiti>
, id eft, exemplari : iKfJictyHoff
enim idem eft,quod exemplar : dualitatem autem
iftam intelligit magnum & paruum
,
quie Plato
ponebat ex parte materia:.
Notandum
,
quod fecundum Gcometras vno
modo dicuntur numeri primi
,
quos nullus alius
enumerat. Exemplum,ternarius, quinarius,feptc-
narius;& fic de aliis:ifti enim fbla vnitate nume-
rantur:numeri vero quos alius numcnis numera-
re poteft,n6 dicunnirprimi,fed compofiti.Exen>-
pliun,quatemarius,quem numerat binarius:& ge-
neraliter omnis numerus par a binario , fiue k
dUalitatenmneratur
; vnde quianumeri pares at-
tribuuntur materi^ , ciam eis attribuatur infini-
tum fjcut fuperius fuit didum^ex hac ratione po-
fuit Plato ex parte materix dualitarem, ex qua fi-.
cut ex quodam exemplari pmnes aUj numcri gfrr
nerantur prxter iftos
,
quidicuntur primi , modo
pracexpohto. Deinde cum dicit.
Equidem c contrario contingit : non enim
rationabile ita-.nunc quidem enim ex materia
multafaciunt :fpecies verofemel generatur
folum.
Oftendit Platonem in hoc irrarionabiliter lo^»
aitum. Dicit crgo, quod fuppIehc^tPlato duali^
tatem ex parte materix a{Iignabat,& ex parte for-
ynx contrarietatcm, vnde [nh^v.Necenim ita
efi
rationahile,{nfp\e quodponebat PIato;ficutquo<l
ponebantPhilofophi antiqui:«««f e/tim ex mate-
ria, fcilicet ita multa faciunt , fupple Philofbphi
«nx.i<\\ii,namfpecies, id eft, formajolumfemel ge-
nerat, id eft, conftituit ipfa, fcilicet materia fem-
per ita permanente.
Notaudum, quod ficut apparet , ex i. Phyfic,
tex.c.j6.& 82.& alibi faepc. Philofophi naturales
pofuerunt vnitatemin materia,& pluralitatem &
contrarietatem in forma:ponebant enim materia
ferum naturalium aliquod corpus
,
puta ignem,,
aprem, vel aquam , vcl huiufmodi , & ex ifto vno
dicebant diuerias res conftitui fecimdum rarita-
temj&denfiMtem^quje principia formalia pone-
bant cfle, & ha:crationabilius quaiuPlato : nam
Philofophi naturalcs ex vna materia generabant
multa perqiiandam formarum fucceflionem,quia
matcria niodo eft fitb vna forma , modo fub alia,
primaiam corrupta : vna autemformavnum fo-
lum & femel conftituit totum compofitum ge-
neratum,nec poteft eflefuccefliucindiuerfis,cum
corrumpatur ad corruptioncm compofitijex quo
apparet euidenter quod vna materia refpicit po-
tentialiter , & fuccefliuc plures formas , & non e
conuerfo:quare rationabilius eft ponere vnitatem
ex parte materiar, & pluralitatem ex parte form^,
quodfaciebantantiqui natiu:ales,quam econuerfb
ponere vnitatem formae , &pluralitatcm ex parte
materiae,quod faciebat Plato. Deinde ciimdicit
:
SVMMARIVM,
Expenditurmotiuutn Platonis,
& ad
quod gcnus caufas principi^ ab eo defig-
nata, reducuntur,
Videtur aute ex vna materiavnamenfura,
Speciem
Ntmer!
fri-
mi
^cemf».
fitiinni J
Anttefnift-
nebant m»-
teriam reru
nnturalium,
aliqued c*r-
ptts.
Ratl»ntiJu-
lius
rft
pont-
re pluralita-
tem ex parte
formii, quitM
materit,.
Cmthu»
litMfm tx
fttrte mtut-
tU,^ vnl-
uutmtxfar-
ttftm*.
Summ^ II.
T« com
9-
Speciem autem quam inducit vnus exS'
Pens
multAfacit-.fimiliterquoqucficfe
habet
maficulus ad fiatminam : h/tc autem ab vno
impletur cfiitu.mafculus vero mnltas implet,
quamuis ha immutationes frincipiorum ille-
fumfiunt,
Platoquidemi^iturde quafitisita
eiiffnit.
Recitat rarionem, qua moocbatur Plato ad fic
ponenclimi,quar fmnitur a figno, Dicit crgo,quod
videtur , fcilicet Platoni tx vna materia ejfe
vna
menfura , id cft
,
quod vnum recipitur in aliquo
(ecundum vnam menfuram recipientis : nam di-
ucrfe reccptiones habent ortum ex diucrfa ratio-
nc, vel menfura recipientium ; vna ergo matc-
ria
,
quae eft reccptiua formarura , habet tantum
vnam menfuram,lcilicet rationem recipiendi.quia
diuerlitas rerumA formarum,habet ortum ex di-
ucrntate materix, &:non ex diucrfitate efficien-
ti« formam induccntis
,
quia vnum efficiens mui-
tas fbrmas ex materia aua , & alia gencrare po-
tcft. Vndc fubdit : Speciem autem qnam mducit,
(cilicct agens , vnM exijiens multatfacit ,
quod
declarat per fimile •.fimUiter tjHoque ficfe
habet
mafculm ad foMinam ', ficut fupple agens ad nu-
tcriam : hic enim fjemina ab vno, moru, id eft,ab
vno adhx mafculi agenris , impletur , id eft ,
im-
przgnatur, iUe vero, (cilicet inafculus agcns,nw/-
toi, fupplc facminas implet; talet ergo mutatt*nej,
fcu parriciparioncs , feu infiuentia illomm princi-
ftorumfunt
;
quas fcilicet ponebat Plato : hoc
enimnomcn immutariones accepit a Pythagori-
cis, yt fuperiiis fiiit didhim, vel alitcr : quia Pb-
to mutauit opinioncm de principiis, quaopinio-
ncm habucruntprimi Philolbphi naturales. Con-
cludit crgo ; Plato de tjMafitis , fcilicct caufis re-
rura, ita
dtffimt,
&determitut.
Notandum
,
quod ifta diucrfitas inter Plato-
ncm, & alios Philofbphos naturales , ona eft ex
diuerfb modo confiderandi. Philofophi enim na-
turalesconfiderabant fenfibilia fubie<3a tranfrau-
tarioni , in quantum idcm fubiet^him fubiicitiu:
contrariis fuccefliuc^qui pofuenint vnitatem fub-
ic<iH
, ^
diuerfitatem fbrm:^ : (ed Plaro ex conli-
derarione vniuerfalium defccndebat ad ponen-
dum principii fenfibilinm : quia igitur caufa di-
fUndiouis fingularium fub {pccie vniuerfali , eft
aiiqua enritas pofitiua , fciUcet diiFcrcntia , fiuc
proprictas indiuidualis
,
qux largo modojpoteft
dici materia ; co quMconftituit rem in clle raa-
ximc fiifcepribili, quod eft condirio materiaj:quia
inquam fic eft ; ideo Plato forfan vnitatem po-
fuit ex pane formae, & pluralitatcm cx pane ma-
teris. Dcinde ciim dicit
:
66 Palam igitur ex di^ls quia duabus cau-
fis
fiium efi
vfius , ipfia
qua
efi
eius quod
quid
eft ; (^ ipfia
materia :
fipecies
entm
eius quod quid
eft cmfiafiunt aliis. Speciebus
vero vnum. Et qua materiafitbie^a de qua
fipecies : h^c quidem iafienfibilibus : h/ec au-
tem in fipeciebui. Vnum vero in ffeciebus
dicitur
,
quia hac dualitas
eft
magnum
^
faruum. Amplius boni
^ mali
caufiam
de^
dit elementis fingults. Singulare quidem
magis dicimus priores inuefiigare quofidam
PhiUfiophorum vt Empedoclem
, c^
Ana-
Scoti Oper. tom. I V.
fluare iife-
remti* imdi-
0$4iMsiis di-
ntmm«te-
ri» ? vid*
Settmn^.t,
qiiedUheii(jy
iJift t.cr 7
mmafb.qij.
Cap. IV.
39
xagoram.
Oftciidit ad quod gemiscaufac prindpia a PLi-
tone pofita rcducantiu-. Dicit ergo qu6d paUm
efi
dulis : ijuia PUto, fcilicct vfm efifofum dua-
bw coHfts.-tppt
, fcihccx ejut
efi
eitu ^uod tjxtd
efi,
id cft, forma
, &ipfa tjua
efi
fecundHm matertam:
quod dcclarat , ciim fubdit. Spectes entm , id cft,
ideae ,funt alUs fcilicet rcbus ;
ettu ejuod cjutd
efi
ejfe,id cft,caufa formalis : & iUa , fcilicet matcria,
eft matertafubieQa
, de tjua funtfpeaes , fciiicct
^^ „^
magnum
, & pjiruum : patet cnim cx prxdisftis, nttt emuf*,
qu6d ficut ipfum vnum ponebant caulam for-
fertinetpriti-
malem ipfarum idcarum, ita magnum & paroum
"^'*
^
^.^'
ponebant caufam matcrialem earundcm : 8c hac |^'
*J'P^
<}utdem, fcilicct caufa materialis & fbmialis, non
ipliim fupple funt in ipfis \dtK,fed etiam in
fen-
fihilihui, Fnum enim in fpectebus dicitur
, quod
fuppleeodemmodofc habct ad fenfibilia,iicut
ipfum vnum ad ipfas fpecies fiuc ideas : quia ea-
4fm efidualttas
,
qu:E refpondet fcnfibilibus pro
materia. Addit autem quod ampltm
, fcilicct
Plato, affignanit caufam eins tjuod
efi
hene & ma-
Ufingulfs elementif, fcilitet ab eo pofiris , & hoc
fic : nam caufam boni afcribebat ideae Ipccierum:
caufam vero mali ipfi materiae : ^uod magii dici-
mm
inuefiigafie prtores ^uofdam Philofophorum,
vt Anaxagoram (^ Empedoclem.
Notandum autem,qu6d fecundum opfnionem
Platonis , ficut ipfiim vnum erat caufa formalis
ipfarum idearum , magnum autem , & panium
caufa materialis
; (ic rcfpedu fenfibiliiun ipfam
ideam
,
qu.-E habet rarionem vnius
,
ponebat vt
caufam formalem , & magnum
, & paruum cau-
fam materialem : fic quod tam hicquam ibi efler
fcmpcr vnitas ex pane formae,& dualitas ex panc
materiae.
Notandum etiam ,quod Plato vlflis cft afliq-
nare caufam boni & nuU in rebus , nam caufam
boni attribuebat idcae , qu^ fc tenet cx parte fbr-
mic,& caufammah attribucbatmapio
& paruo,
qua: fe tenent cxportc materix. Quidam criam
primorum Philofophorum conari fuiit dare cau-
fam boni & mali, vt fuerunt Anaxagoras,& Em-
pedocles
,
qui conati (iint aflignarc caufam boni,
&mah,vt paret cx prccditfHs , & in hoc quod tan-
ecbant caulas boni, & mali , ad ponendum cau-
fam hnalem aliqnaliter accellerunt , licct pcr ac-
cidcns, &non per fp , vt in fine dicctur. Tunc fc-
quitur illa pars.
SVMMARIVM.
Rccapitulat prxdida placita antiquo-
rum Phiiofophorum explicans qualiter
finguli,etfi infafficicnter,tetigerunt qua-
tuor genera caufarum,difcurrens perfin^
gulas caufas : tandem concludit vtilita-
ccm inquifitienis fada; , de opinionibus
antiquprum.
Sreuibus igitur fiummatimque narraai-
Te«. com.
mus
,
quinam
, (jr
quo pacto dc principiu
'°'
veritateque dtxerunt. Veruntamen tantifm
ex his habemus , nemittem inquam deprinci-^
fio caufiaque dicentium praterea,quxin
hifi-
ce qna de natura
fiunt
a aobir determinata,
dixijfc.
D X Vbi
40
Liber L
Vbi poftquam Philofophus recitauit opinio*
ncm
antiquomm de caufis rerumrminc fub quo-
dam compendio recoUigit breuiter quae didta
funt ab eis : oftendens quod in fuis opinionibus
pradi^b quatuor cauiarum genera tetigerunt.
Circaquod tria facit. Primo oftcndit, quod anti-
quiprajterdidkascaufas nullam aliam pofuerunt
in generccaune. Secund^ oftendir, quomodo eas
omnes aliqualiter tetigcrunt. Tertio , ex didis
concludit vtilitatem huius inquifitionis fads de
opinionibus antiquorum. Sccunda ibi : Sed om-
nuohfcure , vel fecundum aliam lirteram. Tenui-
ter qHidem, Tertia ibi : Ergo cjuia reSie. Dicir er-
go breuiter , & capitulariter , id eft, fub quodam
capitulo,& compendio pertranJtuimM, id eft, di-
ximus , <}ui Philofijphi , & quomodo dixermt de
prifjcipiis rerum , & de veritate , quantum, fciH-
cet ad ipfarum rerum fubftantiam : attamen ab
eis tantum habemfti,quod dicentiumM cft,de nur-
mero determinantium , deprincipio, & caufa re-
rum nullHS , fupplc alius dixit efle principjum, &
caufam/^rrf/^frM , fcilicct principia & caufas,gf«<j
detertninatafunt in Phyficis,(d\ictt i. Phyftext.
com.28. &r indc, vt ftatim inferius apparebit. Dc-
indc cum dicit
;
Sed omnes obfcuVe qmdem illa tamen te-
tki/fe videri.
Metaph.
Oft^ndit quomodo didas quatuor caufas ali-
qualiter tetigerunt. Circa quod duo facit.Prim6
proponit, quod obfcure , & infufficienrer eas te-
ti^erunt. Secundo declarat qualiter eas in fpecia-
Ji tetigerunt. Secundaibi : Illi namque. Dicit er-
go, qupd licet antiqui quatuor caufas tetigenmt,
&non folum nihil addidcrunt, fcd omnes viden-
tur appropinquare illis non manifefte,{ed oblcu-'
re. Ratio iftius obfcuritatis & infufficientiae eft:
quia non afllgnaucrunt , fccundum quod genus
caufe eftent rerum caufs principia pofita ab eis,
fed iblum fimpliciter , & abfblute ijla pofuerunt:
quae tamen pofliijit rcduci ad aliquod gcnus ci^u-
fae. Deindccum dicit
:
^i-iam enim vt materiam frincipium
dicunt\Ciue vnumfmeplurafupponant : &ft-r
ue corpus
,fiue
incorporeum idipfum ponant:
veluti Plato quidem magnum dicens ac
faruum.Italici aMteminfitfitum, Empedecles
vero ignem, terram, aerem, atqueaquam,
c^
Anaxjigoras eorum quaftint fmilium par-
tium infnitationem. Hi igitur omnes talem
j^ufam tetigerunt, (jr infitper qui aerem, aut
ignemy atit aquam ; aut igne quidemdenfius:
aere verofubtilius pofuere. Sunt enim qui
frimumelementum
taleeffe dixerunt , atqi{e
hifoiumhanc caufam tetigere.
Dcclarat quaHrer eas in fpeciali tcrigerunt.
(^irca quod quatuor facit. Primo bftendit quo-
modo langebant caufam maierialem. Sccund6,
quomodo effediuam. Tcrti6 , formalem. Quar-
t6,finitiuam
, id cft , finalem. Sccunda ibi : exf
/^
vero. Tertia ibi
;
Qmd quid erat ejfe. Quarta ibi:
tfiet:dit tiuo.
Cuitu vero caufa. Dicit crgo quod illi namque,
fngdojimiqui
fcilicpt Philofbphi priorcs,^u«f principium quafi
rangebant
materiam, id efl, oitines in hoc conucniunt,qu6d
tsrUlsm.
ponunt prmcipium matenaie rcru«i:diflerunt ta-
rnen in duobus. Prim6,quia alifjui vnum : alic^ui
vnoplurafupponunt , fcilicet efieprincfpia matc-
rialia. Patet enim ex praedidis
,
qu6(i aliqui po-
fuerunt principium materiale vnum
;
puta Tha-
les,& Diogenes:quidam plura, vt Eriipedocles &
Anaxagoras, Secund6 differunt : quia principium
illud materiale quidain pofiierunt corpus:vt Em-
pedocles,& ahj prsdicti. Quidam pofuerujit in-
corporeum, vt Plato dicens magnurn &paruum;
quaefcihcer non fignificaut aliquod ccrpus. Itali-
ci vero
, id eft
, Pvthagorici ponunt infinitum,
quod fupple fimiliter -non eft corpps. Et Empe-
docles ponit fiipple principia marerialja
, ignem,
aquam,terram, &aerem. Anaxagoras
infinitatern
fmilinm partium, id eft , infinitas partes fimiles:
patct ergo quod Empedocles & Anaxagoras po^
rucruntprincipia materialia corporea
j vnde fiib-.
dit, qu6d hi omnti
^
id eft, prjedidi ^funt tangen-
testalem caufam ,fcilicet materialem , Sc non fb-
lum ifti
, fed amplius quicunque fupple ponunt
principium rerum, aut ignem,autterram,aut ae-
rem, aut acjuam, aut aliquidjpijftus igne,&
fubti-
lius aere. Etenirn pro quia , cjutdam ijuoddam tale
dixerunt
ejfe primum elementum rerum, ficut fuii;
forfan Heraclitus
,
qui pofuit principiurn rerum
vaporem, vt habeturprimo
dc Anima, pervapoi
rem forfan intelUgcns aliquod corpus medium
inter acrcm, & ignem : quodfcilicet erat denfius
igne,& rarius aere. Concludir crgo,qu6d eamfo-
lamcaufam,(ci\\ctx.m3.z^niAemhi, id eft, prsdidti
Philofophi tetigeruHt. Deinde cum dipt
;
c^idam autem
,
&eam vnde
efi princi-
pium motus^vt qui concordiam
difcordiamue,
velmentem,velcMpidinem,frincipii(faciunt,
Oftcndit quomodo tangebant caufam efficien-
tem. Dicit ergo qu6d alij ver6 , fupple cum caufa
materiali , fimul ponebant principium vnde mo-
tus,id cftj caufam efficientem ; vtquicunquefa-
ciunt principium rcrum amorem, & odium,ficur
Empcdocles; aut intel!e£him , ficut Anaxagorasi
aut aliquid extra hoc,id eft,praEter hoc , ficut fiiit
Parmcnides,qui pofuit igncm, vel calorcm,vt fu^
perius fuit dicfbum. Deinde cum dicit
:
^idicatem veiofuhfiantidmue dilutidi
quidem nemo reddidit : maxime vcro hi di-,
cuntyquiformaspontint, Neque enim,vt ma-
teriamfsnfihilium, nequevt caufam vnde
efi
frincipiummottisformiH ipfas,^ ea quafunt
informis
effe
exifiimanttimmobilitatis enim
caufammagis
, ^ vtresfntin quieteformas
inquiunt
efe : fed quiditatemforma quidem
cxterorum cuique prAJient j iffum autem v-
num formis,
Oftcndit quomodo tangebant caufam forma-
^Cm , & dicit
,
qued cjuid erat
ejfe , &fubltan'
tiam , id eft , formalem
,
qux principalitcr di-
cir efle rci , & fubftantiam : nullns plane dedit,
id cft , rebus aflignauit : maxime autem appropin-
^«4;7f, ad ponendum caufam formalcm, quiy^r-
cies, id eft, idtas pofuerunt, & eas rationes infpe-
ciebus ponunt
,
qus flmt vnitas & numerus
, &
alia huiufinodi, quce ad ip/as fpecies, id eft , ideas
videntur pcrtincre , & talia huiufinodi
,
qua; fci-
licct funt in fpeciebus : nec
, fcilicet ponunt ,
vf
materiar/Ji fenjibtlibus j nec vt hoc froueinens^
id Cfl,
C%
tan^ebant
c»uf»m rjfi.
cieatem
?
Gluemtda
tangeb.mt
CAMftim
for-
maltm i
Summ^III.
Idlft , ipfis rebus principinm motm. Vult dicere
qu6d tales rariones, qus perar.ent ad ideas, puta
vnum &numerus,non funt principium rebus Cen-
fibilibus,vt maccria:nec vt principium vndemo-
tus j vndc fubdit
,
qu6d immobilttatU dicunt ejfe
nuigis CMtfM , &eitu quod
efi
tn qMiete. quicquid
«irim neceflarium in fenfibilibus inuenitur, dice-
bant hoc caufari ex idcis, &ipfas ideas in <]ttiete,
& fine motu efTc : vt fic dc cis vniformiter fe ha-
benribus poflent dcmonftrariones (cicntificac fie-
ri, & diffinitiones aflienari. Subdit autem
,
quod
ipfe {pecies prxftant fingulis aliorum , id eft, re-
bus fineiilaribus quod quid erat efle^d eft,quidi-
tatcm,hcut fpeciebus vnum, id eft,quod ficut ip-
fum vnum eft tjuod ijutd
efi
ideanmi:fic ides funt
qttod quid eft fingularium lenfibilium.
Notandura,qu6d licct anriqui Philofophi tan-
gercnt aliquid pertinens ad formam rei,ficut Em-
pedocle
,
qui pofiiit os,& camem, & huiufmodi
confifterc in quadam ratione,& qiudam propor-
tione elementorum,vt habctur cxprefsc i.de Ani-
ma, Tcxt.15. & ^^.Sc inde non tamen hoc, quod
peninet ad formam rei ponebat per modum cau-
i^ : & ide6 dicit Philolophus,qu6d nuUus plapc
pofiiit
,
quod quid erat
effe , & fubftantiam in rc-
bus.i.cauiam formalemJ)einde cum didt
:
Idverogratia cuiusa^iones, mutationesy
tnotufquefiunt ,
alit^uo cjuidem modo caufam
tjfe
dicunt. Stc autem non dicunt^nec eo modo
quofua naturafiagitat,qui hamque mentem.,
Aut concordiam dicunt^vt bonu cfuidem hafce
caufasponunt
,
non tamen
,
vt horum gratia
^tiicquamft eorum^qu£funt^autfiat',Sed
vt
ab his horum
profluant
motus. SimtUter&hi
^ui
(^ tdujuodejfy^tut
ipfum
vnum^talem na-
iuram inquiunt
effe.Caufam
quidem illudejfe
fubsiantia,non tamen huiufce gratia ejjc^ vel
fieri
dicunt.quarepartim dicunt
.
partim non
dicunt,
ipfum bonumcaufam ejfe j non enim
fimplicitet ^fedper accidens dicunt.
Oftendit quomodo tangebant caulam finalem.
Dicit ergo
,
qu6d Philofbphi cuiuscaufa ,
id eft,
©w»#-
caufim fmAtmpropter quam
fiunt
a^tu,& traf.
4o ttmge-
mutationes, O" motiu modo qnodam dicuntdtSi Vg.
kan t c.iufam
toMeft,alio modo,non dicunt,nec quoiverc n^.
f****^
f
tum eftjid eft, nec quando cft vcrc cau(a : nam
hi
dicentes caulam•€{!(; inteUevhim ,vt Anaxag. ant
amorem , vt Empedocles
,
ponttnt ejfe caufas, vt
bonum <]uidem,id eft,vt caulas boiTi,& tamen non
finalis : bonum aurem poteft intelligi dupliciter.
Vno modo ficut caufa nrulis , inquantum in ali-
quid fit gratia alicuius boni. Alio modo per mo-
dum caulie efficientis , vt quando dicimus, qu6d
bonus .inifex facit boniun opus:di£ki vepo Phi-
lolbphi pofiierunt bonum , vt caufam non ficut
finem,fed ficut efficicns:vndc fubdit,qu6d fupple
ifti ponunt bonum caufam,non quodgratia horum,
fcilicet bQnorum,qu2 ponunt ca\iCas,autexifiens,
autfaStum aliquidentiumM eft,qu6d non graria
illius boni aliquid exiftat , vel fiat
,
quod pertinct
ad caufam finalem ,fed vt ab his , fcilicet bonis,
qux ponunt caufas horiun , (cilicct entium
,
quae
nunt,.vel e.Td^\mx,procedat motus quidem ad elle,
& fieri rerum
,
quod pertinct ad rationem caufe
efficienris. Intclledus crgo & amor fi funt caufjc
Ecmm fecundiim opinionem illorum , non erunt
Scoti Oper.. tom. IT,
Cap.I.
41
(J9.
cauHc in rarione finis ; fcd in rationc moucntis.
Similffer autem dtcontes caufa* ifie
vtium & ens,
vt Pythagorici & Platonici ,cui,{cilicct , vno &
enti attribuebant rationem boni talem naturam
dicunt tjutdem ejfe fHbfiantiam, id cft, pcr mcduui
caufa: fonnalis,vt dicebatPlato : vcl pcr modum
matcriac, vt dicebant Pythagorici , non tamen di-
cebant huius caufa,aut ejfe,aM fieri
aliqtid in rr.
^jw.vultdiccrc qii6d Plato,& Pythagciiciponcn-
tes vnum & ens clTe rcrum principia non dixe-
runt ca eflc,cuius caufa aliafint ,vel fiant, quod
perrinet ad caufam finalem ; fcd pofuerunt ea
perrinere ad fubftantiam rei : fiue vt materia , vt
diccbant Pythagorici : fiue vt forma ,
vt dicebat
riato. Concludit ergo, eiu/ire dtcere&non dicere,
modo quodam accidit eis : bonnm caufam effe , &
modo qfiodam »on,\nde fubdit
•.
non entmJonpliii-
ter.fedfecundum aci idens di( unt.
Notandum, quod bonum fecundum propriani
rarionem habct tationem finis : nam bonum efr,
quod omnia appetunt ex i.Et hic.cap.i.illud autc
in quod iCndit appctinis,vidctHr habere rarionem
Benumh»
finis : hic crgo ponit bonum eflc caiifam fimpli-
*'"
*^^
citer
,
qui ponit ipfuin cfle caufam finalcm : illc
*
ver6 qui artribuit bcno aliiim modum caufalita-
ris
,
ponit ipfiim efle caufam pcr accidens : quia
non fecundum propriam.rationemboni , fed ra-
tione eius , cui accidit efle bonum : pnta ex hoc,
quod cft clle a£k:uum,vcl motiuum. Vnde patct,
qu6d prxdidi Philofbphi pcnebant bonmn cllc
caulam per acciaens
,
quia pofucnmt bonnm in
generc caufa: efficienris
, & non in gcncre caufie
finalis:ponebant enim pro caufa illud cui conue-
nit efle finem,fcilicet , ipfiim bonura , vt patct ex
pra:didis. Deinde cum dicit
:
^^od quidem igitur recie determinatum
tjide
caufis,^
quot,(^ qu£ nobis tefltmontum
prabere videntur
^cj;"
hi omnes aliam caufam
tangere non valentes. Adhuc autem quia qna-
rendaftint principia^ autficomnia,aut horum
aliquo modo, Palam quomodo etiam hcrum Text.c.n.
'vnufquifque dixit,c!^ qucmfdo habetdeprin-
cipifs, Cffntingentes autrm dubitationes
pofl
hocfcrtranfeamus deipfis.
Concludit ex didUs vtilitatc inqui/iriom"s fa£br ... , .
, . . -1 .
o

j 1-
Vtthiistn-
dcopmionibus antiquorum, & ponit duplicem
a^r,t„„if
vtilitatcm : prima cft,qu6dipfi teftimonium piar-
yjji* de
bent non e!le aliud c;enus caufe a quatucr lupra »/'"•
«»«'-
didis. Vndc dicit: ngo , eiuia reae definitum
efi^
V"^
'^
fcilicct a nobis de caufts quot funt , quantum ad
*'
numerum,& (j«<e,quann!m adfubftantiam , tefii-
monium nobis videntur pr^ere
, QT hi o;/wx«j,fcili-
cet Philofbphi fixdidti,aliam caufam addere non
valemtes,(QiVicei, ad quatuor fupra di>flas.Secunda
vrilitas eft
,
qucd ex di£Hs patet
,
qu6d principia
rerum funt qiucrcnda in ifti fcienrix Vnde dicit,
adkuc autem fupple eft manifeftum cx diftis.,quia
quxrendafunt principia in ifta fcientia:^«/y*r om-
nia,c^\x fcilicet antiqui pofueruntyiKf horum ali~
quod , & aliquo modo ; maximc enim haec /cicn-
tia confiderar caufam formalcm & finalem,& ali-
quomodo ctiam moueniem ; ergo omnes cauias
jnodo pncxpofito drca principiiun tra<flatus
huius prirtii hDri.Iterum^4/<o» efiquomodo quili-
bet Philofophorum dixtt,& qtumodo deprirtcipii*
habent qiueftiones^id eii,dubttationej coiin^ente::
D
3
41
Liber I.
patet enim aliqualicer ex didis, quilibet eorutn in
quo dixit bcne , & in quo male : fubdic auceni,
quod
poft
hoc oporret de eif penranfeamtu , id eft,
opiiiionem eorum pertradi^emus, vc fic magis pa-
teac in quo benc,& in qno male dixeruc;quod di-
^ic propcer fequens capiculum , in quo difpucat
concra opiniones prjedi^orum Philofbphorum,
quorum opiniones func fupcrius recicacae.
r

SVMMA TERTlX.
uintiquorum opimones de rerum
caufisy ac
principiis
, confutantur.
In liac fumma continenturtriacapita,
quibus Philolophus opiniones fuperius
rccitatas de rcrum principiis , impugnat.
In prima parte cap. i , vfquc ad §.
idem
igitur
j refutat ponentes vnum princi-
pium corporcum : conrra quos tres ratio>
nes adducit in communi ; pofteafpeciali-
bus rationibus eos impugnat. Primo rc-
darguit, quod omiferint ignem,SecundQ
quod terram.
*'.
^
C A P V T I.
Aduerfus eos, qui vnum, & eos
,
qui plura prin-
cipia corporea omnium rerum ftacuebanc.
70
^ujcumque quidem igitur vmm ipfum
ejfe
, (jr
vnam cfuandam naturam
ejfe , vt
materiam ponunt
(^
eam corpoream
, (^ ma-
gnitudinem hahentem^
falam ejuia multifU-
citer deitnqttunt,
Poftquam Philofophus opinioncs antiquorum
de caufis, &principiis, recitauit, nunc contra eas
jncipic difpucareivnde iftapars diuiditur in duas.
Primo difputat contra opiniones diftas. Secund6
concludit intentum , & continuat fe ad dicenda.
Secunda ibi : In fine huius primi. jQu^oniam ergo
diBas. Circa primum duo facit. Primo difputat
contra eos
,
qui principia rerum corporea pone-
bant , & magis Phyfice loquebanriu:. Secundo
contra cos,qui principia rcrum incorporea pone-
bant,& minus Phyfic6 loquebantur. Secunda ibi:
Vifput»* co
^"«f«»'7«* 'vero de omnibut. Prima in duas, nam
ira antiques
primo difpucac concra ponentes principij vnira-
fonentes v- tcm. Sccundo contra ponentes principiorum
Hum frina-
pluralicaccm. Secunda ibi : Idem quoUhet. Pri-
jn.1 m duas. Quia primo m generah". Secund6
magis fpeciahcer difpucac concra eos. Secunda i-
bi : Et adhucfacilc. Prima in duas. Primo pro-
ponit, quod ponentcs vnum prificipium matcria-
le mulcipliciccr dehquerunc. Secundo ponic ra-
tiones contra eos : Secunda ibi : Corporum ele-
menta. Dicic ergo qu6d quicunque ipfum omne,
id eft , vniuerfum ponuqc vnum
ejfe , & vnam
ijuajidam naturayn
, id eft , maceriam , & eam
ccrpoream
&magnitudinem
, id eft , dimenfio-
nem hahentem
, palam fiipple ex didis
,
quia
multipliciter dfltquerunt. Deindc cum di-
cic
:
Cor^rum emm elemtnta pnunt folum:
Metaph.
finm xate-
riali.
incorporeorum vero non exiFientibiUy
^ ift-
corporeis.
Ponic cres racionescontra cos. Secimda ibi
:
J)e
generatior.e vero. Tertia ibi : AmpliHt autem
non [ubftantiam , &c. In prima parte talemin-
nuit racionem : Quicumque omnibus encibuj
principia habencibus ,
principia non affignac , in-
fufficiencer de
principiis opinacus eft : fed ponen-
tes cancum vnum principium maceriale funt hu-
iufi-nodi ; ergo &c. Minorem probat
,
quia prin-
cipium corporeum non poteft entibus incorpo-
reis applicari : fed mulca func encia incorporea,
quae kilicec habenc principia j
ergo omnibus en-
tibus principia habcncibus
,
principia non afll-
^nanc ; ergo infufficiencer loquuncur de princi-
piis. Dicicergo, c^aod corporumenim elementa,
id eft
,
pnnd^ia.ponuntfolum , iciHcec didi Phi-
lofbphi ! incorporeorum autem non exiftentibus/ir
incorporeis, id eft, lic^c finc encia incorporea,prin-
cipia non affignanc. Deinde cum dicic
:
Degeneratione quocjue &
cerruptione cau^
fam
dicereconantes,&
deommbus Phyficetra-
itantes, mott*s cauf&m
auferunt.
Ponic fecundam racionem
,
quae poteft fic for-
mari : Quicumque in fui poficione neceflario prz^
fupponic mocum ,
craftans de principiis
, debet
principiiun moms affignare : fed ifti neceirari6
fupponebant motUm elle
,
quod patet ,tum quia
caufas generationis & corruptionis fupponebant,
qus vel func mocus , vel fine mocu elle non pof-
hinc ;
cum quia de rebus naciuaUbus naciualicer
percradlabanc : nacuralis aucem praefiipponic mo-
tum ; ergo debuerunt mocus principiaaffignarej
fed non fecerunc
,
quia non affignabanc caufam
efficiencem, quae eft principium vnde mocus ; cr-
go infufficiencer de principiis tradauerunt. Dicif
ergo
,
quod de generatione , &corruptione caufat
dtcere conantes, fcilicet antiqui de omnibm
Phyfi-
ce, id eft, n2.mrz\\itrtraEiantCi,motus caufam au-,
fcrunt. Deinde cum dicit
:
K^mplifti autem fuhfantiam nuUiusfO'
fuere
cau/am.nec quod qitid eji.
Ponit tertiam rationcm, quae talis eft:Res natiu
ralis no« tancum conftac ex materia , fed eriam
cx fbrma; ergoipfi cum formamnon pofuerunt
caufam, fiue principium rerum , infufficiencer de
de caufis nacuralium dixerunr. Dicic ergo, qu6<J
ampliui necfubftantiam , id eft , formam
,
ponere
caufam nullus, fupple voluic, nec ipfum quod quid
efl ,
quod eft idem.
Nocandum
,
quod rei formam vocat rci fiib-
r*^*^»'*-
ftanciam , &quod quid eft : fubftanciam quidem,
^^^^1.
*"^
inquancum ipfa eft principalo principium fubfi-
quideft . <j>
ftendi : quod quid aucem , inquancum eft princi- quare i
piiim cognolccndi : nam quod quid eft , eft obie-
<fium incelledus , ex 3. de Anima. Velaliccrfub-
ftanciam , inquancum eft principalius priiicipium
elfendi : quod quid eft , inquancum eft principa-
lius principiuradefiniendi : nam principalior pars
definitionis eft flifFerencia
,
qua: a forma rei fumi-
tur. Deinde cum dicit
:
£t adhocfacile ejfe
quodcunquefmplicitim
cerporHm principium^excepta natura,non
cofi-
derates eam qudnexinuicemgenerationemydi^
qualiter
Texi. c. i%4
SummsElII.
^ttaliterfaciufit. Dico autem igntm^^ aqua,
(^
terram.(jr aerem:b/ec quidem enim congre-
gatione : illa vero difgregatione tx adinuicem
fnnt
: hoc antem ad fritts t(fe &
foHerius
Tcrt. c. ij. flurimum differant.
Aliqualiter entm vtique
videbitur maxime elcmentare ejfe
cmnium^
ex qaofrimeft
congregatione : tale vero r^,
quod mtnutifimA fartis
^
fubtiltfsimum eji
corfortim ; vnde quicumque ponunt ignem
frincifi"*»^ maxime confefse
rationi huic dt~
cunt : tale vero
(^
aliorum vnufquifque conf-
tetur elementum
ejfe
quoddamcorforum:Nul-
lus enim
foferiorii.cr
vnum dicentium terra
tlementum
ejfe volttit^falam quiafrofterma-
Tott. c. 14. gnttudinem fartialiiatis. QMdlihet autem
trium elementorum iudicem quendam accefit:
hi namque ignem j illi vero aquam -, alij aerem
hoc efje dicunt. Sed quare terram non dtcunt
quemadmodum hominummulti : omnia nam~
que terram
effe
dicunt. Dicit autem
dr Hcfio-
dus terram frimam corforumfacfam effc :fic
enim antiquam.c^fofularemcontingit exi(ii-
mationem
ejfe.
Secundum igitur hancratione^
nec
fiquis
horum aliqutd dicit fr^eter ignem,
necfiquis aere quidemjpifsius hocfonit, aqua
verofuhtilius ,
nonreife vtique dicet.
Diipixat contra eos magis in fpeciali. Circa
qudd duo facir. Primo diipucat contra eos (pc-
cialiter
,
qui prxtermifenmt ignem ponere prin-
cipium. Secundo contra eos
,
qui practermiferunt
terram. Secunda ibi : St 'verotsi
,
qutuL in gene-
ratione. In prima pane,qua: continet litieram
f>rolixam,intendit talem rationem. Omnes Phi-
ofoplii antiqui circa principium materiale fic (e
habuenmt, quod nuUus eorum podiit terram elTe
principium per fe j ideo dicit
,
quod omnia ele-
menta practer terram habuerunt iudicem. Ratio
motiiu ftiit, quiade ratione principij eft fubtili-
tas & /Implicitas , & quia terra eft groflTior inter
emnia elementa
; ideo nuUus terram efle princi-
piiim iudicauit. Ad fubtilitatem ergo afpicientes
_ . aliqui dixerunt illud principium elle aquam
,
om Thilofo-
*!"'•'*
'P'^
^" lubtihor quam terra
;
aliqui aerem,
fhi nifoftie-
quia ipfe feft fubtiHor quam aqua ; aliqui ignem,
runt terram
quia ip/e cft fubtiiior acrc : umc fic , fi fubtilito*
fnnapu m*
^^ caufa poncndi aliquod principium elTe ; er"o
tenaUrerSf
r 1 i-

jl
. -
'^.
quanto lubtiluis , tanto ma^s debet pom prma-
pium ; fed ignis eft fubtiliffimum corponmi ; er-
go & maximc principium : malc ergo fccenuit
ponenres aliquod corpus efle principium
,
puta a-
quam , vel aerem, pr^termittendo ignem : &
hoc eft quod in tota ifta littera intendit,
Dicit ergo, refurnense^nuu poiitioncm, quod
adliuc tjuodlibet Jimflicium cerforum, id eft, ele-
mentorum efle quoddam frincifium, quodara-
modo fuciunt , fcilicet antiqui frdter terram :
qua; lciHcer corpora. fimplicia ;
tiam Junt ffecu-
lantti atiinuicem ginerattonem , ideft
,
qus adin-
uicem generantur : quod exponens fubdit : Dico
auteitt
, & igrem , & aquam, & aerem , &
tcrram , (cilicet adinuicem cenerari , hac enim
congregatione , illa vero difgregatione ex adin-
utccm
fiuiit : hoc autem ad frtttt ejfe , & fo-
fiaitts flurtmum dijferunt , fcilicet gcncrari a-
Cap. I
4Z
Hquid per conffregationem , & di(gregan*onem.
Vult dicere quod elementa (pifliora & groffiora
generantur ex fubtilioribus per congregationem,
idcft , condenfationem. SubtiUora autem cx
groflloribus fiunt per diigrcgationem, idcft,rarc-
fadboncm : & quia illud ex qjo aliquid gencra-
tur, habet refpe<5ba eius rationem prioris ; ideo
dicit
,
quod multum diffenmt hoc efte prius , vel
,^
•pofterius
,
quod (equitur , & oftcndit cum fub-
dit : videbitur enim nunc , fcilicet .ilicui elemen-
tum maxime ww/kw ;
illud , fcilicct ^a* ejuo
Jit
frime aliquid corgrrgatione , id eft
,
per congre-
gationem
, & in^ifladonem : tnlc "ero , cx quo,
Icilicet fit aliquid ifto modo, eft miKuriJfim^ far-
tis,& eji fubtt!:Jfimt:i.-t orforum : patet ergo.quia
illud ex quo fiimt alia per inipi(ra:io:i,nn, eft lub-
rilifl[imum , & partcs habens minurifllmas : o-
ponet quod fit nmplicius , & prius ipio compo-
fito
;
patet quod tale principiiun habeat rario-
nera prioris : quod magis etiam exponit pcr an-
tiquorum poutiones : fubdit cmm,vnde quicun-
quefonunt tgtiem frincifium ,
maxime confitendo
hac rationem dtcunt , fcilicet quia eft corpus fub-
tihflimum ; tale vero, fcilicet corpus fiibtile, con-
fitetur quilibet aliorum , fcilicet Plulolbphorum,
ejfeiffum elementum, ideft, principiura cor/><»Trw7.-
quod patet, quia nuUmfrxteritorum, (cilicet Phi-
lolbphonun naturaliter loquentiura ,
vnum
fri-
mum dtgr,atHi
efi
teiram fonere eleme:ttum^
fa-
lam, ideft, propter iftam rarionem , fcilicet
frof-
ter magnitudinemf.'.niaiitatis , ideil
,
quia terra
eft magnanun , & grollarum parrium : Cjuodlibet
autem trium elementorum, fcilicet aUorum a terra,
iudicem quemdam accepit : hi namtjue ignem : hi
Heji*df*tpri»
vero a^iuam : alij vero aerem hoc
,
icincet vnum
f^^corporu
principium dicufif ejfe :fed
quare non dicunt
, &
fofuit tnrd.
terram , (cihcet edc principium
,
quemadmo-
dum hominum multt , omnia fiamque terram
effe
dicunt : dtcit autem , & Hefiodtu terram frinci-
fium fieri omnium corporum , tanquam , fciUcet
principium eorum : fic
enim antiquam, &fubli-
cam , ideft ,
communcm canttngit
effe fufpicio-
nem , idell , opinionem
,
quod terra fit princi-
piiun , & fubfiantia omnium rerum. Vult di-
ccre quod quare Philofophi non dixerunt ter-
ram elle principium , non fuit caufa
,
quia
fiiit contra communem omnium opinionem,
nam mulritudo hominum hoc exilHmabat quod
terra elfet omnium fubftanria ;
ficut & ipfe He-
liodus
,
qui vnus de prioribus Poetis Theologi-
cis dicitur fuifle. Reftat ergo qu6d hac fbla ra-
tione pofteriores Nanuales negauerunt rerram
efle principium
,
propter fpiflitudinem , &grolli-
tudinem fuarum parrium : conftat autera quod
acr , & alia elemcnta , & fi quid etiam eft me-
dium inter ea , vt fupcrius dicebatur , habent
grofliores panes quam ignis ; fi ergo aliquid po-
nitur principium propter panium fiibtiUtatem,
multo ma^s ij^nis. Et hoc cft quod concludit,
ergo fecuridum hanc rationem , fcilicet anriquo-
rura , necfiquis horum , fcilicet elementorum ali-
quiddicttejfe, fcilicet ^nnd^ium frater ir>iem :
nec
fi
quis fonat aliquod medium ^ile , fcilicet
principium , fcilicet aere Jpijffts , aqua veti
fubtilitu : nec refte dicit : quia fcilicet fe-
cundum illam rationem folus ignis , & ruil-
lum aliud elementnm ponendura clc eHe piin-
dpiiun,
.
Notandum
,
quod illud mediimi, quod anriqui
poncbant principium
,
quidam dixcrunt elle mc-
D
4
44
Lib. I. Metaph.
mtdium tlt
Tcjt.c.ij.
tefliriut
gener»tio
ne priusfe-
funditm
nn-
futaa,
«lium inter ignem,& acrcm:fpiflius quidem ignc,
fubtilius autem acrc, vt fuperius dicebatur : qui-
dam vero dixerunt illud cHe medium inter aif-
rem, & aquara : fpiflius quidem aere,& fubtilius
Sluare Hi-
aquajVt hic dicitur exprelsc. Ratio huius pofitio-
Itfophi Mti- nis efle potuit
,
quia antiqui Philofophi loquen-
gui pofuerUt
tes dc rerum principiis, maxime loquebantur de
j- F,
pnnj-ipio matetiali
,
puta illud vnum fiue plura:
principium autem materiale de Ce non habet con-
trarietatem, fed eftin potentia ad vtrunquecon-
trariorum. Cum igittu: in extremis magis refer^
uetur contrarietas quam in medio
;
ideo aliqui
Philofophi pofucrunt principium rerum aliquod
medium akero duorum modorum di£torum,cre-
dentes ex hoc magis tangere naturani materi^is
principij. Deinde cum dicit
;
Si verh qmd
tfi
geaeratione pejferius /?4r
tura fritts :
&
quod ejl digejtum
,
^ contra-r
ifumpofierius generatiof$e:horum vtiq; erit
contrarium : aifua quidem aere frier,^ terra
aqu^. De fonentibus quidem igitur caufam
vnam^qualem dtJfimmJint h^c di^a.
Ponit fecundam rationem,qua» eft contra prai-
termittentes terram , & poteft fic formari : quod
eft pofterius generatione,eft prius fecundumnar
tui:am,& per confequens magis principium : pro-
ceflks quidem naturalis eft ab imperfe(£>o ad per-
feitiuTi
j fed quod eft denfius,& compofitius, eft
pofterius generatione,quia natura procedit in fua
a£tione a fimplicibus ad compofita : ergo tale eft
prius natura,& rnagis principiura; vltra : (ed terra
eft corpus denfius , & compofitius quantum ad
partium groflitiem ; ergo terra magis eft prijici-
pium ; non ergo debuit prstermitti. Dicit ergo:
fi
vero e^uod eji generatione poJleriMf,efi prius na-
tura, &eiuod
efl
digeftum , & contraElum , id eft,
congregatum & (^iiXlxm, pofteriu:
eft
generationey
eotrarium erit horum,qux icilicet didta {xmv.aqua
quidem
eft
prior aere
;
quia , (cilicet fpifllor : &
terra prior cjuam acjua
, eadcm ratione. Con-
cludit autem : ergo de ponentibus caufam vnam,
qualem diximus , fcilicet materialem
, fint
ea
diEla.
Notandum,qu6d,vt fupra dicebamus, non fo-
lum elementa fpifliora ex fubtilioribus generan-
tur ; fed etiam e conuerfb : non fblum enim ex
terraignis generaturjfed etiam exigne terra:om-
nia enim elementa ex fe inuicem generantur ft-
cudum quod dicitur z.de Generat.Tex.c.y.&inde.
ex ea ergo parte
,
qua grofllora ex fubtilioribus
generantur, quato corpus eft fubtilius.tato magis
eft ponendum principium , cum illud ex quo alia
fiurit , habent principij rationem. Subtilifllmum
autem corpus eft ignis , & fic fecundum iftam
viam ignem ponendum eft magis necefle efle
principium,quam aliquod aliorum. Ex ea autem
parte qiu e conuerfb fubtiliora ex groflloribus
generantur , & quanto corpus eft grofllus , tanto
magis ponendum eft efle principium : grofllifll-
mum autem corporum eft terra, & fic fecundum
iftam viam tcrra magis ponenda erat prin-
cipium quam aliquod aliorum. Ex quihus patpt
quod cogebantur contrariis rationibus,vt diuer-
uprincipiaponerent,& fic deficerent dupliciter:
lum quia ignem & terram praetermittebantrtum
quia dato qu6d ponerent principia, includebaiit
ii fua pofitione repugnantiain raanifeftam , cum
^uome-
do defece-
runt dicli
anttcjui
du-
pliciter »-
fieadit.
74
aKas principium non ponerent nifi vnum. Dein-t
de cum dicit.
SF^fMARIFM,
Refutat opinioncm poncntem plura
principia matcriaiia,relatam fupra nu
41,
eodem communi fundamento, quo prae-
cedcntem , &vltra tribus fpepialibusra^
(ioipbus,
idem igitur^(j^
fi
qitis h<tc pluraponit,ve.'
lut Empedocles
,
quatuor dicit ejfecorpora^vel
fecundum naturam. ptenim huic hac quidem
eadem ; ali4 verfi propria accidere nece^a-r
rium
eft.
Difputat contra ponentes plura principia mar
terialia,& primo contra Empedoclem,qui pofuit
huiufinodi principia finica , fcilicet quatuor ele-
menta : fecundo contra Anaxagoram; qui praeter
intelledtum pofiiit principia materialia infinita,
Secunda ibi : Anaxagoras vero. Prima in duas.
Primo proponit opinionem Empedoelis cfle re--
probadam. Secimdo arguit fpecialiter contra eam.
-Secunda ibijf^A: ad inuicem tam.Dicit ergo quod Contrap^-
idem quoque /eciuitur,cr
fi
quis ea, fcilicet princi-^
»«»'« p^i*
pia materiaiia
,
plura ponit, id eft, quod idem in-
"*
t"'^*~
^
.
r I 1
P"*mate»
conuemens lequitur contra ponentes plura, quod
yj^/,«
fequitur contra praedidas, velut Empedocles
,
qui
tjuatuor dicit
effe
corpora.id eft,elle principia,tum
fcilicet quia ipfe non alsign^ujt, ficut nec pridi-
<£ti
,
principium entium mcorporeum ; rum quia
caulam formalem etiam praetermifit
; tum quii
propter rationes proxime fupradidasdebuit, vcl
tantum ignem,vcl tantum terram principium af-
fignare : accidunt enim etiam contra eum alia
inconuenientia propria , vt dicemus ; ideo dicit;
ftenim vt hmc hac cjuidem eadem
;
alia vero pro-
pria accidere
eft
necefse. Deinde cum dicit:
E}( ad inuicem enim generata cernimm,
quod nonfemper ignCj
d^
ttrra eodem corpore
permanente.BiSlum autem ejt deeis in fhy-t
Jicis.
Arguit <-Qn':ra eum per tres rationcs. Sccunda
i-^''<»t
ibi : De moue.itium caufa. Tertia ibi:£A: toto. In
prima parte intendit talem rationem : Principia
bportet manere,vt oftenfiim eft i.Phyficor.Text.
C.4Z.& inde,quiaprincipia no debent efle ex aliis,
nec ex alterutris^fed ilk quatuor corpora no ma-
nent,& fiint ex alterutris, vt puta : quia videmus
^/"^'M
r
. . .
^
.
r r
debent ma*
ea ex le muicem, generan ;
ergo ipla non iunt re-
„^^, ^ „^^
rum principia. Dicit ergo
,
qubd ex
fe
adinuicem
dehent
ef-
generata cfr«i»j«/,{ciIicet,quatuor t\tmtni3.,quod fe
ex alijf,
nonfemper igne,& terra eodem modo manente. Si-
"" «*/»*-
militer autem eft de aliis duobus , fcilicet de acre
& aqua. Subdit autem quod di£(um
eft
in
Phyfi-
cis de eis, quod fcilicet oportet principi^ manere
incorrupta. Deinde cum dicit
:
Et de mouentium caufa ,
'vtrum vntm^
aut plura
,
ponendum
,
nec re^\ ,
nec ra-
tionabiliter putandum
effe
ditfum om-
nino^
Ponit
Summ^ III.
4,Kstit. Ponit fecundam rarioncm contra hoc, qvibd
dixit principia effectiua ciTe duo &contraria,fci-
licet amorem , & odium; & intendit talem ratio-
nera : Principium cntium cflSciensnon eftnifi
vnum, vt probatur 8,
phyficorum,tcxt.coro. 48..
& inde. &1Z. huius, text. com.4}. &inde&
ante. quia liCet principia proxima diuerfbrum
fint ciiuerfa,tamcn principium omnium eft vnum
tantiom ;
(ed (cientia iftal, & EmpedocL intendit
de primis rerum principiis; ergo irrationabile eft
Utnfunt po •
ponere plura principia efFe£biua. Dicit ergo.quod
nend» flur»
^^ raoMenfium caMfa, id eft, caufa mouentcvtrum
pnnapt* #>
, r j n
>
fi^M0.
vnum,aut plura,jmt ponenaa,nec recte,nec ratio-
nabiltter putandum
efi
omnino di^um e£e, ab Em-
pedocle. Dcinde ciun dicit
:
7S
Bt ex toto alterationem auferri aut necef-
fe fu
^dicentihtu -, non enim ex calidofrigi^
dum, nec ex frigido ,
calidum erit. ^id
cnimex hoc patietur b^c contraria^ (^qut
tft
vna natura
,
qu.tfit ignis^ (^ aqua? quod tlle
non ait,
yTtMt», Ponit tertiam rationem; &arguit fic : Ula po*^
fitio quae totalitcr aufert a rebus motum altcra-
Ttnites tfu».
tionis,eft irrationabilis: (cd ponerepriiKipiama-
tuor frinci' terialiacffe quatuor, auferc totam alterationem a
f'*
f"*''"*'
rebus ; crgo talis pofitio eft irrationabilis. Mino-
motiim^e'
rem probat
;
quia akcratio neceilario pracfuppo-
rMtonti k rt'
nit uibiedum commune vtrique terminorum
;
hut. quia vnum contrarium non fit aliud, nifi quate-
nus commune eft fubiedum , & fubeft vtrique
fiiccefljue : Empedocles autera ponebat fiibie(fta
diuerfa
;
puta mbiecbum calidi, igneni;& frigidi,
aquam : ergo ex frigido non poteft fieri calidum
pcr alterationem. Dicit ergo
,
quod ex tali pofi-
rione , firilicet Empedoclis, necejfe
eft
ex toto au-
ferri alterationem
fic
dicentibtis : nonenim exfri-
gido caltdum, nec ex calido fngidum erit , fupple
fecundum eius viam ; vnde mh<^k, e]ui(lenimex
hocpatietur contrarta? {ciHcet vt fubftantiam : ^
qua
eft
natura vna ? quae fit fcilicet communis
igni,& aquic;fupple non eft dare fecundum opi-
nionem eios; ide()dicit quod
tfte
hoc non att. Dc-
inde cum dicit
:
S F M M A R I F M.
Rcfutat opinionem Anaxagorae po-
tiencis infinita principia, relatam fupra,
num. 41. d« quahabeturi. Phyf tcx.
31.33. fed fatctur hunc ca:tcris fubtilius
pofuiffe intelledum impermixtum
,
feu
feparatum, primum principium cfFe^
£tiuum. Dodortrahit Anaxagoramad
fenfum bonum,fentcnti2e Catholicac,de
rcrum principiis , conforraem.
Text. co. X 6. K^naxagoram veroJiquis fufceperit^ ele-
menta duo dicere
fufcipiat maximefecundum
r4tionem
, /juam tlle cfuidem non dearttcula^
«it:fecut(ts ejienim ex necefitate dicentes
eam.
Difputatcontra Anaxagoram,qui pra:ter intcl-
ledum, pofuit principia materialia infiiiita.Circa
quod duo facit. Primo proponit qualiter eius
pofitio potcft benc & male inteiligi. Secund6 ii-
Cap. T.
45
lud cxponit. Securlda ibi : Nam ahfurdo. Dicit
erg6,.qu6d
fi
tjuis vult fufctpere, opinionem,(c\\i-
cet Anaxagora: , efle veram, elementa duo dicere^
id eft , de eo quod pofuit duo principia, fcilicct
matcriam, & cf^cicns, fufcipiat maxtmefecun- ContrsAnM'
diim ratio/iem, quam fcihcctipfJe videtur fccutus:
xoforAm di-
qui qu.idam neccfntate veritatis coadhis; vt fciU-
Jf"'*^-
cet fequeretur eos,qui hanc rationem exprimunt:
ipfe ver6 non deaniculauit eam.Et hoc eft quod
AiciiyCjuam , fcihcet rationem,«/l!f non dearticula^
uit : fecutta
eft
enim ex necejfnate dicentes eain.
Vult dicere quod cius opinioeft vera quatum ad
hoc quod non exprefllt : falfa autem quantuinad
hoc quod exprcfllt. Deinde curo dicit
:
7{amahfurdo exiflente taliter dicereper^
75
mixtaejfe aprincipio cmnia. Et quodoportet
accidere quodimpermixtaprdtexifat^ d^quia
non aptum eji cuilihet permifceri quodlihet.
Adhuc autem.quiapafiones^i^ accidentia
fe^
farantur a fuhfiantiis : eorundemenim per^
mixtio
efi ,
^feparatio*
Exponit quod propofuit. Circa quod duo fiicit,
quia prim6 oftendit qualiter dixit malc,quantura
ad ea qua: exprefIit.Secuhd6 qualiter benc>quan-
tum adea qus non exprefHt. Secunda '^dv.Tamen.
ficfuis,
Ad eiM'dentiam primac parris notandum, opi-
nionem fuilfe Anaxagorx : ficut m.igis apparet
primo Phyficorum,text. com. 31. & jj.&inde.
qu6d a'principio vniuerfi fuit vniun chaos con-
fufum, in quo cfant pennixta omnia, fine aliqua
adhiali rerura diflindione, quxperintelle^fhim
fucnmt poftea fegregata,&dilrin(fta, & pofitain
cfle fpecifico
, & aduali. Contrahoc confiifum
chaos arguit Arift. breuitec t.ingendo quatuor
rariones : tum prim6,quia fecmiduin hoc diftin-
ddo rerum , & generatio non fuiflet ab xterno
.•
fed aliquando fiiiflent fimi'I omnia, quod Philo^
'^*^' '«»/«'
fophus habet pro abfurdo ; ide6 dicit qu6d fup-
-^^
«/«tf*'
ple Anaxagoras,malc dixit tanquam abfurdo exi-
ftente totaliter dicere fecundtimprincipium, id eft,
a principio omnia permifceri;Sc qu6d fupple non
fuerit rerum diftindio , & generario ab aetemo.
Tum feamd6,quia fi fic , illud chaos haberet ra-
rionem pofterioris rffpe^Soi renim dilHndannn,
quod eft contra rationem principii
;
quiaprinci-
pitim prius eft-principiato. Confequentiapatet,
quia res impcrmixtx,& indiftiniftx ab illo chaos J^»t
fe habent ad ipfum chaos confafum, ficut fim-
plex ad compofitum ; fed fimplcxprius eftcom-
pofito naturditcr.Dicit ergo qu6d,lupple Anaxa-
goras, malc dicit , & quod oportet accidere quod
imPermixtaprjeexiftant, fcilicet ipfi chaos confia-
fb, & permixto.Tiun terti6,quia non quodlibet
eft aptura pennifceri cuilibet , vt oftenfum eft
primo dc generatione , text. com".8z.& indcfed
quorum eft alterario mutua : quia mixrio eft,
Mixtie quitH
mixribiliuro alteratorum viciflim. Dicit ergo,
qu6d,fupple Anaxagoras, malc <lixit, ponendo in
illo chaos quodlibct aim quolibet efle mixtum
j
& non aptum natum
eft
quodlihet cuilibet permi-
fceri. Tum quan6
,
quia fi fic, crgo accidentia
poffimt naturaliter a fiibied;o /cparari; quod eft
abfurdum.. Confcquentia patet
,
quia eorum eft
fcparario quorura eft mixtio : Anaxagotas autem
pofuitqu6d omnia accidentia cum fubftantiis cf^
fent fimul mixta in illo chaos confufo , & pet
confe
Ofinio Ans»
xagor*
fo-
nentu k frttt
(ifio vnum
tur.
Simflextft
frim tomft-
46
Lib, I.
f
efequens poffiint ab inuiccm fcpafari:& hoc cft
quod (licit,qu6(l fupplc Anaxagoras mal^ dixit
:
tjlHia
adhHC(\\iod lcquitur contta cum qHhdpaf-
fiones , & accidentia a fHbfiantiis
feparantur.eo-
rundem enim
efi
fermixtio,/&
feparatio. Dcinde
cum dicit
:
77
Tamettftquis frofequitur
dedrticHlans efUd
Text.co.17.
ijttlt dicereforjan
apparebitfnirabilius dicei:
quando namque nihil erat difcretum^falam
quia nihil erat verum dicere defuhfiantia il-
la. Dicoautem quhd neque album, neque ni-r
grum, autfu/cum,aut alium colorem,fednon
colorata erant ex necefitate : horum enim co-
lorem aliquem haheret. Similiter autem
^
ftne fapare
eadem hac rationenecaliudfimi-
lium -quicquam : nec enim quale aliquid id
fofibile
ejji^ nec quantum
,
nec quid : aliqtta
enim in parte di6farumfpecierum ineffet vti-
^ue ei; fed
hoc impoj^ibite fermixtis omni^
bni\ iam enim difcreta effent,
Oftendit qualiter du« pofitio bcnc poteft in-
telligi
,
quantnm ad ea quaenon cxprcflit. Circa
quod tria ticit. Primo oftcndit quod ipfe magis
&u$m0do
^cccflit ad naturam prinfipij materjalis. Sccun-
fitlunripotejl d6qu6d fubtilius tetigit naturam principij cffcr
ffinU 4nn' £tiui. Tcnio excufat de prolixiori harum opi-
xagert
)
nionum perfcrutationc. Secunda ibi : Sed per-
mixta, Tenia ibi: Verumquidem , & hi.YAcv.
ergo
,
quod licct malc dixerit quantum ad ca quac
exprcflit ; tatnen
fi
ejuis profequitun eius, fcilicct
opinionem <«rr»c«/4»^ , ideft, articulariter inqui-
tcn%qH* vult dicere,v^\immm. (cilicet ad fuam in-
tcnriouem , licct verbis exprimere nefcirct,yor-
fan
appar^it dicere mirabiUus, id eft, flibrilius
aliis fjpplePhilofbphis antiquis, quiafupple ma-
gis acceflSt ad naturam materjae. jQuoHdonam^
quenihil erat difcretum , vcl diftinftum; fed fup-
plc omnia in illo chaos erant mixta, palam, quia
nil erat verum dicere,p\xta. de iUafubfiantia, fcili-
cet raixta
,
quam ponebat, fcilicet rerum mate-
riam : quod cxponit primo in coloribus dicens
:
dico autem nec albnm, nec nigrum, mc caruleum,
nec alium co/ore7»,fupple contingebat dc ilUfKb-
ftantia prsedicari , vt fl diccrctur alba , vel nigra;
nam alias taliscolor no eflet cumrcbus aiiis pcr-
mixtus
;
/ed nec colorata erant:ex necejfitate enim
W«,fcihcct fpcciahii colori alique haberetMtik,
non fblum de ifta fubftantia aliquiscolor fpccia-
lis non poterat prjcdicari , fed nec etiam color,
qnia de quoamiquc pradicatur gcnus, neccfle eft
de eo aliquam illius fpccicm gencris prasdicari
:
i.Topic. cap. 10. Si igitxu: illa fubflantia non cft
alba , nec nigra , &c. fcquitur quod ncc fic clTet
colorata. Similitcr autem eft dealiis gcneribus,
vnde (nhAiv.Similiter. autem ,
&
finefapore erit
illa fubfiantia ;
eadem ejuoque ratione nec aliud
fimilium : vndc nec ipfa genera prima dc illa fub-
ftantia potcrant proEdicari; puta,Subftantia,Qua-
titas
,
Qualitas , &c. quia fi fic, neccfle cflet ali-
quam fpecicrum iUorum primorum gcnerum de
illa fubflantia prsdicari, quod eft impoffibile,
qnando ornnia funt permixta. Rationem fiibdit
:
nihil enim nec qu.i.le , aliquid id ejfe pojfibile, nec
quantum , nec quid ; aliqua enim in parte dt5la-
ruinfpeciencr-i inejfet «,fcilicet fubflantiaE i]li,fed
hoc
efi
ivtpojfihilt permixtii omnihHi^ e(i: , cum
Metaph.
omnia fimul fint pctmixta : iam enim difcreta
ejfent , id eft , diftinda , & non mixta ; illa fci-
licct quae de tali fubftantia poffunt diftinde prat-
dicari.
Notandum quM talis cft natura raatcriac , vt
nullam formam a£tu habe.it, quae dc ipfa poflit
aftu pr2dicari,fcd habcr omncs in potetia,ex hoc
^^"jyf irt^H
ergo quod Anaxagoras fic locutns cft dc illQ
cah de pi^te,
chaos mixto, &confufb, ficnt fuit didlum,ad nar
n«.
turam matcriae vidctur approximaflemultum.Eft
tamcn aliquadiffercnria, quiamixtum illud.quod
poncbat, licetnon cflet aftu aliquod eorum quac
in ipfb dicebanmr permifceri;nihilominus ta^cn
ponebatur aliquid eflc adhi,quod de ipfa matcria
dici non potefl , fi de fe naturalitcr confidcrctur,
&fuis propriis naturalibus rclinquatur. Dcinde
eiim dicit
:
NuOii formn
Dicit asttempermixta omnia
frater intel-
le^itim : hunc autem
imfermixtumfolum.^(jr
furum, Ex his itaque accidit ei dicerefrin-
cifia ipfum tnum : hoc
enimfimplex^S' im^
permixtum
c^
alterum qttale
fonimus in-
determin&tum ; antequam determinetur,
(jr
quandam fpeciem particifet. ^are dicit
qutdem non reBe , necflene : videturtamen
aliquid dicerefimile foflerim dicentibus.,
(jr
nunc affarentibus magU.
Oftendit
,
quod prae aliis fubtiUus tetigit na-
tutam principij cfFediui, quod pofuit intelle-
dum. Dicit crgoquod/^frwm^i dicit
ejfe omnia,
fcihcct Anaxagoras,/>r<«/*r intelleUum
, &hune,
fcilicct intelleftum dicit impermixtum
folum , &
furum : ex his autem accidit , id eft,«,Anaxago-
ra,fcilicct dicere principia,Cupplt duo : vnum ip-
fum, fcilicet intclledum
,
quem ponit fimplicem
&impermixtum,& elle fupple principium inge-
nerc caufe efficientis; &alterum, fciUcct indeter-
minattim, id eft, mixtum, &confufum,^«<i/fwox,
fcilicct ponimtts materiam, fntequam determine-
tur , & quandam fpeciem , ideft,aliquam for-
|nam> participet : materia enim primadefe cft
^ndetcrminata , nifi fpecifiicetur per aliquam for-
mam , cum in potentia fit ad omncs. Concludit
etgoqjtare
necfic
yinaxagorasdixit re£ie,necpUt-
ne, fciiicet quantum ad ea qua cxprcffit , videtur
tamen aliquid dicerepropinquum dicentibus
pofie-
ritu,& nunc magis apparentibtts , id e^h OTpinio-
pibus Ariftotclis , & Platonis
,
qua; funt verio-
res, &magis apparentes quantum ad id, qnod re-
£lc dc prima matcria , & de primo priiicipio
tradidcrunt.
Notandum quod opinio Anaxagora poflet
tralii ad bonum fenfiim , & ad Theologicam ve-
ritatem; nam fecundum Scripturam, & Dodorcs
a principio crcationis mundi fuit creata marcria
prima , non fub aliqua detcrminata, &fpccifica
iforma, fcd erat quasdam malla confufa,& mixta,
pcrringcns fcilicct a ccntro terra: vfque ad cir-
cunfcrcntfam primi cali : quod Enipyreum,fiue
criftallinum nominatur : & illa mafla,vt habemr
Gcne. primo, aliquandonominc tcrrx,aIiquando
nomine abyili, aliqtiando nomine aquarumno-
minamr. Dc ifla autaTi mafla fada: funt rcs di-
ftindac , fecundijm opera fex dicrum, & hoc ab
intcllc£tu diuino puro, & iinmixto, vndc ibidcm
Gcncf p^imo, diciair, quod Spiritus Domini fc-
rcbatur fuper aquaS:,eo modo quo,fcihcet intcllc-
dus
78
Tcxc.co,i8,
Anttxegtra^
ftibtilim te-
tigit mMerii
frincipij effe-
iliui quaia
ab'}.
StMlitfr
opinitn*
uinttxagcrtt
ton(ord»ri
fottft verim^
tMi Ctulii
liu.
Summ^ III.
ftas arrifids fcmir Caper lignmxi , & aliam matc-
_ riijVt ex ca fabricet arrif^culia, & hatc eft vcritas
am firtb»^
Catholica. Ad propofitiim ,
fi Anaxagoras for-
tm fmfer m- fan pcf iUud chaos confufiim intellexit materiara
ftt»
t^uom»-
priraamUic crcatam, &pcrintclleiku immixtum,
iU
imuBig»-
^ pumm,inteilcxit diuiniim intcUedum; verifli-
*"'
mc opinatus eft de rerum principiis : quare non
immerit^ aliis Pbilofbphis hic przfertur. Deinde
culndidt
;
Ventm hi quidem hls
,
quitircA genera»
liortem fermonibus
, ^
corrHptionem^dr mor
'tum froprijfuntfelHm. Ferum namque circa
talu fubsT4»tu frincifia^ ^cAufas qudrunt
folum.
Exculat lc dc prolixiori pcrfcrutarionc opi-
nionum prardiAarum , dicens, Feritm pro Ccdfed
qMtdem quia bi, (cilicet fermones diotonun Phi-
lo{ophorum,y««f frroprjj ipftrfermonihm, fcilicet
mturalibus , a^uifur.t cireagenerittu>r.em,& corru-'
ftu>nem,& motumAdco /upple pcrtradare opinio-
nes iflas ad Phyflcura magis Dcrrinct, quam ad
fcienciam pracfentcm : vncc uibdit ,frre, verum
fiamquefoliim qu^runt, fcilicct di£H Philofophi,
f>incipia & cuufas talis fHhfia-nix, Cdlicet ge-
nerabilis, corruptibiLs, Sc mobilis,de qua efl ip-
lius PhUofbphi Phjflci ffcculari. Didt autcni
fere
,
quia de aliis fiibftanriis non airabant; licct
quacdam principia ab cis pofita poflent ad aba
extcndi , vt patct nuxime dc intcllctfhi, qucm A-
naxagoras pofuit:quia igitur non pofuerunt prin-
dpia communia oiimibus fubflanriis, quod pcr-
tinet ad fcienciam prxfentem; fcd prindpia fub-
ftanriarum comipribijiura tantum
,
quod perri-
nctad PhUofbphiara naturalcm : idcirco penra-
(^re eorum opinioncs porius efl iUius negocij,
quam prsfenjjs; ideo non eft amplius curandum
dc ifbs.
SYMUM TERTI^
C A P V T II.
DilcuduntuT opinlones poncnriumprincipia
lerom incorporea.
S FM MA RI r M,
In hoc capite vfquc ad §. ^ui vero
ideas 18 refutac J^ythagoriQorumfenten-
tiam relacam fupra , num.5 i
. ponentcm
numeros rrincipiarerum(quam
tamen
in quibufdam prasfert opinioni antiquo-
rum Naturalium,qui fcilicer,folum
entia
fenfibilium admittebant ) tribus racionr-
busj quas bene expliCrtC Dodor.
^tucunque verh,de omnibtis
exifentibus
fdciunt Theoricam : exi/lentium auttm hxc
quidem
fenfibtlia : illa vero
infenfibilia po-
nunt ,palam quia de vtrifquegeneribus per-
fcrutationem faciunt. Propter quod magit
vtique immorabitur aliquis
, deeu quidbe-r-
ne, aut non bene dicunt^ ad
prafentem nobu
fropofitorttm perfcrutationcm.
Poflquam PhUoibphus difputauit
contracos.
Cap. 1 1.
47
qui prindpia rerum aliqua corporea poncbant,&
i>;/w^ j.
magis Phyficc loquebantur , nunc djfputat con-
tra fmtemm
traponenrcs principia incorporea , &qui minu5 frme^m n-
Philofbphicc fimt locuri. Orca quod duofadt.
^** •**'/•"
Primb oflendit
,
quod confidcrario hanun opi-
"*'
m"onum magis fpeclat ad prxfentem fdentiani,
quam confiderario pracdi(flarum. Seamdo con-
tra eas indpit difparare.Sccunda ibi : Pjfthagonci
rrgo quidem. Didt ergo
,
qubd quicunqmfaciunt
ipfam Theoricam, id efl,coi;iiderarionem dt om.-
mbut exifientibtu, id cft , enribns, & extfientikm»
iAe^jCttdujhac quide fe?ifhilta,iIlaver'o in
wifefir^
hiia ponHt, pala ijuia de
vtriff,
generibus perjcru^
tationefaciit^d eft dctcrminat ta dc entibus lcn-
fibihbus, quam infeniilMhbuSjCuiufhKxli fucnmt
Pbtonid,& Pythagorid; ^ro^ffr <fuod magts ali~
qiiffi
de tis inueftifahit, <{u'od bene, aut non hene
dicuntimhilenimhocpecnnctadprafentemper'
^
fcrutati»nem propofitorum ,\Adi.,c^yaxn^zo^6m-
mus in ifla fcicntia tradere : nam fupplc, cum ifla
fdcntia fit de omnibus cnribus coirmiunirer, ad
eam magis perrinet pertracbrc iftorum opinio-
nes,qui de omnibus enribus tam fcnfibilibus,
quam infcniibilibus faciunt Thporicam
;
quod
de prcedidis Philolbphis dici non potcft,qui fcrc
dc folis enribus nararalibus; & siobihbus pcrtra-
dbibant. Deinde cum dicit
:
Pjthagorici quidem igitur vocatiprinci- Tcxccaif.
fiis (^
elementis extranee a phyftclogis funt
vfi : caufa vero, quia acceperunt ea ex non
fenftbilibus. Nam LMathematica exifteM"
tium
fine motu
funt extra ea, quafunt chcd
K^Jhologiam,
Difputat contra cos. Circa quod duo fadt
:

quiaprimb difputat contra opinionem Pvthago-
ra:, qui huiufmodi principia pofiiit rcbus inexi-
ftenria, fcilicet numeros. Secimdb contraPlato-
nem, qui principia rerum pofuit fcparata , fciUcct
idcas. Sccundaibi:..^»<»t>^« tdeai. Primainduas.
Nam primb comparat opinionem Pythagorico-
rura ad opinioncm PhUofbphorum naturalium.
Secimdb diiputat cfntjra opinionem Pythagorac,
adducendo rariortes. Sccimda ibi : Ex tjuo vero
modo. Prima in duas, nam primb comparat di-
<5tas opinioncs pencs diiFcrentiam
,
quac erat in
principiorum pofirionc. Sccundb penes conuc-
nienriam.qux crat in prxditlorum coufidcrario-
ne. Sccunda ibi : Difptuant quidem. Didt ergo,
qubd phUoibphi
,
qui Pythagorki funt vocati,
vfifunt
principiis &ele?nentis extranee, id eft,ex-
traneo modo a Phjffiolofts,id eft,naturalibus Phi-
lofbphis, cuius caufam fiibdit, diccas, caufa vero
fupple,cii, quia, fdlicct Pythagorici arcepentnt ea.
non ex fenfihtlibtu , fiait fuppbnaturalcs^fed ex
Mathemarids, qux fupple ai)flrahunt amo^j
nam materialia exifientium , id cft, funt de nu-
mcro cntium
, fi/ie
nwtu extra, id eft, pra:ter ca
(juafunt circa Afirologiam ; hacc eft Mathemati-
ca, drcaquam vtrfatur Afbrologia.
Notandum
,
qubd fcamdura PhUofbphum
1,
Phyfic. text.com. i6.&indcAlii funticientix
purac Uaturales, qu;c, icilicct prindpia &res, dr-
caquas funt,acdpiuntafcnfu. Aliquaefunt purx . .
Mathemaricac
, fcihcet, qui tam prindpia, quam
ftf****
*"'
alia drca qus fimt , abfba»^ habcnt \ matcria
fcnfibili
; & a motu, vt Atithmerica, 8i Geomc-
tria. Quzdam funt mediae , ncc purc Philofo-
phicaci nec purc Mathcmaricac
,
qux , fcUicct ac-
dpiunt
48
Lib.I.
cipiunrprindpia materialia, &applicat ea ad res
"
naturales, &ad motura,ficut cft
Aftrologix C6ra
cgo dicitur
,
qudd fcientiae Mathematicae abftra-
huni a mom & k nuteria fenfibili, intelligen-
dum eft de purc Mathematicis , & non de me-
dii$> ficut eft Aftrologia. Deinde ci^m dicit
:
"Diffutant tamtn ^
traSiant omnia de na-
tura
y
generant enim ccelum
, c^
quod circa
huiu6 fartes
^
faponet, ^ operationes acr-
cidit
, ohferuant
,
&principia
, ^caufas in
hac dilpenfant ,
quaft aliis
Phyftologts cor^
fenti£ntes : quia ens ,
hoc
efi ,
quodcunefue
fenfihile
eH
^ (jr comfrehendit vocattmeae-
lum. Caufas verp S^principia
ficut
dixi-
mus.
Text€o.to Dicunt
fufftcientia fertingere vfejue ad
ea
,
^«^ funt entium fuperiora
,
(jr magis
quam de natura rationilous conuenientia,
Metaph,
8i
trAfert Ty-
thi^goricts
antitjuos »/».
turaltbtn.
Comparat didas opiniones penesconuenien-
dani
,
qua erat in praedidrorum confideratione.
Dicit ergo, quod Pythagorici dtjputant
, &tra-
iiant omnia de naturajA eft , de omr»l»us natu-
ralibus
;
generant enim cflura
, id eft, trad^nt,
de gencratione cceli, &obferiiant orania,^«<e iiri-
licet accidunt circa parta «w,{cilicet csli, puta
qu£E dicuntur diuerik fphsra: vel dinerfce ftellae,
& qus accidunt circa pajfionei, vt funt eclipfes,
& huiufinodi; & ^u<t circa operationes , vt fnnt
motus corponim c£cleftium,8c effcdus eorum in
iftis inferioribus, e^/Ttwd^w
,^ caufas fuas di-
fpenfant , id eft, vnicuique praediftorum caufam
propriam adaptant & aflignant,
(fuafi
altis Thji-
ftologii confentienta , id efi
,
quod videntur con-
fentirc aliis Philofophis naturaHbus
, fcilicet
quia ens hoc
efi
ejuodcumijHe fenfthtle quod com-
prehendit vocatum coelumM cft ,quod hoc fbliim
fit ens, quod comprehenditur fub ca:lo, quod vi-
demus
;
quafi nulla cflent entia nifi fcnfibilia,
CaufMvero &princtpia ficut diximta
fuffictentia
dicunt pertingere ad ea, cjUdtfuntfuperiora, entiii,
id eft
,
quod licct ponerent
t
quafi omnia entia
cllcnt fenfibiha , nihilominiis tamea caufx
,
& principia, qua ponebant , non erant derenni-
nata tantum fenfibiUbus ; fed erant fufficientia
alcendcre ad fuperiora,id eft , entia intelligibi-
lia , & propter hoc erant conuenientia magis
,
<jHam de natttra mjow^w , id eft, magis qnam
rationes naturalium
, quae fcilicet non poterant
extendi vitra fenfibilia.
Notandum
,
quod ifti Pythagorici traftantcs
de omnibus naturalibus, puta de cseIo,& de his,
quaj apparent,& accidunt circacaelunl^videban-
tur confenfire Philofophis naturaUbus , fcilicet
quod fijlum illud eflet cns, quod elTct fenfibile;
hcct principia ab eis pofita effent magis fufficien-
tia : vt pote quae poterant etiam extendi ad en-
tia infcnfibilia
, non fic principia pofita a natura-
libus, qu£ erant principia corporea. Pythagorici
enim, qui ponebantprincipia incorpoiea, icili-
cet^ numetos
, quamuis non ponerent principia
nifi corporum fenfibilium
;
ponebant tamen
principia entium intclligibihu,qua: non funtcor-
porea, ficut &Plato dicicur poftea fecifTe. Deinde
cum dicit
:
Ex quo tamen modo motus
ineritfinito^^
infinito folum Jftffofitfs , ^fari ^ imfar
non dicunt.
Bt quomodofinefnotu
, ^
tranfmutatio-
Texi.co.*it
ne pophile generationem
, c^forruptionem
ejfe , aut eorum qua feruntur ofcra circa coe-
lumi
Adducit tres ratioties contra opinionem Py'-
thagoricorum. Secunda ihv.^mplins autem
fiue.
Terria ibi ; Amplius autem ^uomodo oportet. In
prima pane iotendit t^lem ration&m : lUe qui i^
fui opinion? neceffari^ prgsfuppojiit motu, infufr
Jrcienter agjt de remm principiis, nifi affignaue-
rit caufam motus , aut qualiter fciet quomodo
moms eueniret rebus ? fed Pythagorici praeflip-f
poviimt motum-: agunt enim de generatione &
corruptione eoriun ^quaefunt cjrca caelum,quaf
fine motu efle non poflimt , & tr^men c^ulam
vnde ^otus, id eft,efncientern praeiern«ttmit;er-
go infufficienter agunt de rerum priqcipiis.Didt
cr^o.Ex ejuo vero inerit wof/«;fcilicet in rebus ipfl
fitito & infinito
,
pari, ^ impari fubieSiis, id <?ft,
enribus principiis in genere caufae materials>
fton dicunt
,
quod eft infutncienter di(Stum : aiup
quomodo
efi
poffibile ftte tranfmutatione & motu,
ge*ieratto>Km & corruptionem
effe,
autgefiorum,
id eft, fadkorum operationes circa cdum ? quafi
diceret, nequaquam eft poffibilc. Deindie ciim
dicit :
i^mplius autem
, fiue
quis det eis, ex his
°*^
ejp magnitndinemfiue rftendatur hoc, tamen
qttomodo erunt h^c corporum leuia; illa vero
graaitatem hahentta ? ex quihus
enimfuf-
fonunty ^dictint, nibilmagis de Mathema"
ticis corporibuj dieunt quam de fenfihilibus.
Vnde de igne
, (jr
terra^
O"
ali/s huiufmodi
corporihus nthil dixerunt ; ficut
nihil de
fcn-
fihiUbus exfiimo
dtcentes froprium.
Ponit fecundam rationcm,qun(r talis eft: Ille Contra
tx-
infiirticientcr agit de rerum principiis
,
qui
thagmm.
per principia
,
q'ix ponit ,
non poteft cau-
lam affignare eorum
,
qu* accidunt in rebus
;
fed per principia quac poniit Pythagoras,non po-
teft caui^ affignari . quia qaaedam funr corpora
grauia, & qusdam leuia, cum principia ifta, puta
numeri , fint communia Marhematicis, qux non
finitleuiajnec grauiajergo Pythagoras iiifufficie-
ter cgit de rerum principiis. Dicit ergoquod
jirnpliits
fiue
ejuii dicit ejfe maqnitudincm ex his,
fcilicer numeris ; ficat , fitpple Pyrhagoras, qui
magnitudines diccbac componi ex wwmcns,Jiue
hoc ofievdatur per rationem , fiue non : tamen
qupmodo htc ejif.dem, fbilice: corpora erunt lettia:
iUa veroorauitate hahentia^c^asiCi dicar,non poccft
ratio afngnari : principia enim , fcilicet numeri,
ex <juibus fnpponunt &dicunt nthil magis de Ma-
thematicis dicunt corpmhus
,
quam defenfibilibiu
naturalibus. Fnde de igne , aut terra, aut altis
huiufmodi corporibt/s nihil dixeru-it , ficut dicen-
tes nihil proprinm exiflere de fenfibilibm dixeritt,
fecundiim noftram cxiftimacioncm. Deinde cum
dicic :
Amfliits atttem qtiomodo cfortet accifere
°*
quidem
effe
nnmzii pafiiones,^ numerum
circa calum exifientcm (jrfac/orum
, c^
t;h
initio.
eas
TCX.COI»»}
Tez.eo.t4-
diMvnuurfi
fiaiMdiimPy
fiuiirtS*.
Summ^ ni.
i»ftu
y & nunc : numerum veri Mlium mnl*
lum ejfep^ter numerum hunc ex quo confii-
tuitmundnm ?
Nam cum in hdc parte, efinic & temfutfit
eu^oTum verhdefufer , tutfubtm iniufiitia,
dut difcretio, aut permixtioidcmonfirationem
dutem dicunt,quia horum vnumquodque nu-
mftus eft.
Accidit autemfecundjim hunc Locu
iamfUralitatem eJfetonftitutarummagnitU'
dinum,(juia faftones
hafequunturfmgulalc'
ca.Vtrum idem
ef
numerus^quiin calo
efl^quc
0fortet aecifere, quia horum vnuquodque
efi^
autfrdter hunc aliustPlato namque aliudait
ejfe.exifiimat etiam quide &ille numeroi hac
effe ^horum caufuMlos vero inteUigibUeSy
hos verofenfibiles. De Pythagoricis ergo dimit-
tatur adfrafensfufjlcitji.ea
tangere tantum.
Ponit terriara rationcm , <jiuc fic forraari po-
eeft : Illa poHtio cft abfurda
,
qux rcpugnantiam
induditrfcd pofitio Pythagoricorum dl huiuf-
modijcrgo, &c. Minor fic oftendimnquia Pytha-
goras ex vna pane ponebat
,
qu6d numerus eft
caufa omnium : ex alia parte non ponebar alium
numerum prxter iftum
,
qui eft fubftanria rerum:
ex quo fequitur,qu6d idem cflet caufa fui
, quod
eft impoflibile & rcpugnans ,& in hocpracfert
Platoncm ipfis Pythagoricis:quia PUto diftinxit,
&pofiiit quendam intellcdhulem numerum
, &
quendam renfiialem fiue fenfibilem:inter{erit au-
ccm-dembnftrarionem, fiue rationem Pythagorac,
«uia probat omnia efle numerum fecundum fub-
ftanriam, & cfbqoia omnia funt difpofita &ordi-
nata fecundum numerum quendam & propor-
doqeqi,
&
quantum ad looa,&quanturn ad pro-
prictatcs naturaies & proprias pjffiones : nam
aliis fequeretur doordinario
, &
quantinn ad iu-
ftiriam &difcrerionem, id eft , fepararionem
, &
quantum ad mixrionem. Dicit ergo : ^mfliut
4Uttem qHomoeU oportet aecifm faffionts numeriy
& numeromm
iffum
ejje caufas exijlentium
&
faBorftm,dxca, carlum ah initio
mundijicihc^vf-
que »j^wr,ficut fcjlicet dicdsat Pythagoras
; nume^
rorum vero alium nulUm
ejfe prater hunc nume-r
rum,ex quo cpnfiftit mundus:quafi diceret : Hoc
f
fl impofHbile, cum idemnon lit caufa fuiipfius.
Adducit eriam rarionem eius, qu^ dicebat omnia
(ecundum fiibftanriam efl^ t)umerum , nam citm
inhac parteSdXicex. vniii^ fint enria conringen-
tia,de quibus,fcilicetf/? oferatio,& de eis
fu-tem-
fm,
vt fubfifhint tempori»inquantum,fcilicet
ali-
quando fimt,aliquando non funt,parum ver6 de-
uiper,aut fubtus iniuftitia
, aut di/hretio
, aut per-
mixtio, fcilicet fequitur in rebus, & |ianc fciHcet
d^cunt dpnonftrationem ejfe ,
quia horum vnum-
quodque nwncrm
eft,
id eft, qu6d fi ifl? gcncrabi-
|ia
, &corrupribiUa eflent parilm fiipra , aut pa-
rum fubtus , fcilicct in vniucrfb alitcr quiun unt
ordinata^ ponercntur inordinat^ pcr modumin-
iufHtiai,dura fcilicct aliqux res fbrtircntur nobi-
liorem locum, aut minus nobilem quam fibi de-
beatur
; aut per modum diftinctionis , vel difae-
p'onis,inquantumcorpus fi ponffemr cxtra locum
fiium, diuidereiur k corporibus fimilis naturse:vel
per modum mixtionis, &confiifionis
, dum cor-
pus extra locum fuum pofitum oporterct permif^
ccri alteri corpori,fcu ^dteri naturar,putiii fi aliqua
Scoti
Ofer. tom. IV.
Cap. ni.
49
pars ignis eflet in loco acris, vel terrx. Quarc ad
<,
fiigiendimi ifla inconuenienria, dicebat Pythago-
ras habereomniacntiain vniuerfb ordinatum fi-
tum,& determinatam proporrioncm, & pcr con-
fequens omnia enriacfle numerosmam omnis de-
terminata proporrio eft fecundum numeros. Ad-
dit autern ibi : AcciMt antem
,
qiiod quia accidic
fecundum hunc locutn , fcjlicet vniuerfi, ejfe iam
flttralitatemconftitutarum mdgnitudinum^cfMia ha
fajftoneTfeejMuntur
firifida
Ioca;vtritm igitur «</fw»
eft
hic numerm,qHi eftin ceelo, id eft, in toto cot-
pore fenfibili, quod ca:lo clauditur
,
quem fcilicct
numenim oporteat accipere
,
quia vnumejuodqHe
horum e/f,autprdter hunc alim. Vult dicere, quia
videraus ex alia panc
,
quod magnitudincs con-»
ftimta: in diucrfis locis funt plures &diuerfar,qui4
propris paflionesconfequunturfingulaloca vni-
ueru
, quibus corpora differunt ab iniucem , nam
aliac funt pafHoncs corporis exiftentis furfum , &
aliat exiftenris deorfum^i igiturrarioneprzdidU
dicatPy&agoras omnia fermbilia c(Ie nuraerum,
& appareat diuerfitas in fenfibihbus fecundura
diuerfaloca^cflatquaercrcvtrum tantum fit vnus
numerus
,
qui eft in toto corpore fenfibili
,
quod
clauditur uib cjplo
5
qui quidcm numerjis voca-
tur fubflantia vniufcuiufque fenfibilis;aut prartar
ifhim numcnira,qBi eft fubfbnria fenfibiliura , fic
olius numerus,qui fit corum caufa : nam Plaro di-.
ftinxit alium nomemro
,
qi^i eft fubfbnria fenfi-
bibum,vt qui eft caufii ; vnde fubdit
,
quod Plato
namqu* ait alium ejfe , fcilicct qui eft caufa fenfi-
bilium,& alium qui eft caufa czlefHiim, hos qui^
dciti numeros r«3ifibiles , illos verA intelleduales
caufas. ExiJhmatenim Plato,ficutVyxha^tzs.ea,
icilicet corpora fcniibilia
efte
numeroj & horum
eaufas , fciUcet cflc ipfbs numetos, quod fiipple,
quia Pythagoras non fedt menrionem , difKn-
guendo numenim infufficienter locums eft &
imperfe<Slc. Vlrim^ epilogat, de Pythagarici* er~
go dimittatur adprafens
,
quia fcihcet bacfuffl.
cium
,
nec aportet amfltiu htc morari
-fed tantum
fitfficiattttigijpf.
~
I I i I II
I M
SVMMiE
TERtl^ CAP. III.
Impu^iancur fase ponentes prindpia a rebus
icparau , feu ideas.
S F M M A R l r M.
Rcfutat Platonicos poncntcs ideas
priucipia rcrum qviibus tamen fc connu-
jnerat,quia prius Platonicus fuitmiociua,
modofque dicendi ipforum figillaiim
conucUit fatjs ftis^ , fex rationibus, qua-
rum cfficaciam optiroc cxpomt Do^or.
^veroidcMfofueruntyfrimusquidem
«4
exifientium accifere canftu quarentesyalia his
'^"*
*"**'
4qualia numero
attuieruat^vtftquis
numera-
re volensfaucioribtii quidem
exifientibw
fit^
tet non
foffe\flures verofaciens
numerare.nu
veri itquales aut
non fauftorrs
htsfunt
ffe-,
cUs. De quibus quarentes
caufas ab hts ad iU
las feruenerunt
i fecund^m vnum^quodque
enim aquiuocum homogeneum aliquid
efi,^
arcafubfiantiu» aliorum
efi
in multis vnum^
in his^& in
femfitnnis.
ftit difj>ut*t
Cjjur» PUt»-
mem t}u»»d
/uhfiantitu
^
frineifi»
rttMm,
^an tfertet
mceipere
difi-
filifra ad m*
pife^andum
facilitra.
50
Lib. L
Improbata opinione Pythagoricorum, aui p<v
luenint principia ineorporca, non tamen fcpara-
ta, fed in rebus cxiftenria, pufa numcros
; hve
improbat opinionem Platouis ponentis principia
feparata,{ciiicet ideas. Circ^quod duo facit,quia
prim6 arguit contra eum, quantum ad hoc quod
ppinatus eft de renim fubftanriis. Sccund6 quan-
tum ad hoc
,
quod opiiutus eft de rcrum prin-
cipiis. Secunda ibi ; Omnis vcro fapientia. Pri-
xna in duas. Nam prim6 difputat contra 6um
quantum ad hbc
,
quod pofuit de ideis. Secund6
qiiantum ad hoc quod dixit de Mathcmaricis,
Secunda ibi : Fblentes enim fuhfiantias. Prima in
duas
,
quia prim6 arguit contra eum inquantiun
pofuit ideas , (jue fpecies feparatas. Secund6 in-t
quantum pqfuit ideas elTe quofdam numeros. Sct
funda ibi : jimpltm
fi
fttnt numerijpecies. Pri-
ma in duas
,
quia prim6 arguit fcontrifuae po/iT
tionis conclufionem. Secundo contra poutio-
nis, vel conelufionis rationem. SecimdaiDi:^»»-
plius autem. In prima parte quafi modq derifp-
rio dicit pofitionem de ideis quafi irrationabi-r
lcm. Dicit ergo qu6d cjui ideas pofuerunt , vt
Platonici,puta |ui fupple deliquerunt , cfHia ^ua-
rentis accipere caufas homm extftentium , id cft,
cntium fpnfibilium , <i/»<i fuppl^ a fenfibilibus hi^
niuracro aqualia attHlerunt, id eft> quod adinue-
nerunt quaedam alia noua entia aequalia in nume-
ro fenfibilibus
;
quod videtur inconueniens
,
quia
fimile eft
j
vt
fi
ijuii paucioribui quiden^ exiften-
tibns numerare vtlens ptttat aonpojfe iplura veri
faciens numerat. Vult dicere
, qu6d pofitio Pla-
jfonis eft inconuenicns : quia qui quacrit caufam
^liquarum rerum de ipfis , debet ipfas res cenifi-
care , non adderc alias res , ex quanun ^ddirionc
crefcat difficul^as inquirendi,: quia hoc eft fimi-
le, vt fi quis vellet numerare res aliquas
,
quas
nonputat pofle numerare,coqu6dfint paucio-
rcs
; fed velit cas numerarc rnultiphcando eas per
addirioncm aliarum rerdm
; hpc enim videtur
irrationabile : quia faciUus numerantur &cerri-
ficantur pauca, quam raulta : numcrus enim x^-
toeft certior,quantoeftminor & propinquior
vnitati
,
quae eft menfiura ccrtidima , vt habetur
decirao huius,tcx. cpm.5. & inde. Quiaiginir in^
quifitio de caufis rerum eft quaedam menfurario,
& cenificario
de naturis rerum : idcirco Plato,
qui ad norificandum res fenfibiles addit quafdam
alias res feparatas,adiimgit diffic.iltatem Anaxio-
maticam,arcipiens
,
quod eft difficiUus ad mani-
feftationem faciHorum. Qu6d autem ideas (epa-
tdxx fintaequalcs fenfibihbus/)ftendit confequen-
ter, namfere itjuales^aut non faucwres : fed fup-
ple ^XviXts funt fpecies,\A eftjidea: /?Af,fciUcet fen-,
Abihbus, de cfuibus ejutrentes caufas ipfas , abhis
proceflimus nos,fcihcet Platonici, ad easicilicet
idcas
;
cuius rationem aflignat , cum fubdit ; vnM
enim
fpecifs dicitur ali^uid yniuocHm ,.& cirta
fitbftantias aliorum
eft
vnum in multis'& in bis,
ienfibihbus-i & fempiter»is
,
quia ratio propter
quam Platohicipofucrunt ideas^fiiit ifta : quia vi-
debant in omnibus vniuocis cflevnuminmultis,
vndc illujfl vnum pon^ant cflc fpcficm feparai-
tam:h6c4Utcmnon inuenitur folum in his lenfl-
bilibus,quac Timt cgrruptibilia ; fed etiam in Ma-»
themarids,qua; ftmt fcmpitema:quia in eis multa
jfimt vnius fpcdei,vt ftiperiiis diccbatiur, &fecun-
dun^ hoc omipbus fpeciebus, fiue fcnfibilium,fi-
ue Mathematicorum refpondct idea ah'qua. Ex
prlediiSkis patcrc poicft qualkcr idca: ilmt zqua-
MetaDh,
]£s,a9t noR paucioces ipfis fenfibilibusujula idcfli
vel ponuntur folius fpccici , & fic crunt aequalcs
numero iftis fpnfibilibus , fi
ff
nfibilia fecundum
diucrfas fpecics rramerentur , SiC, non feomd^m
diuerfa indiuidua, qux funt quafi numero infvii-
ta j vcl ponuntur idcae non fblijm fpecicrum , fed
criam generum,& f|c fimt plures ideae quam &er
dcs fcnfibilium:quia ideae tunc enmt omnes fpe-
cies,& propter hoc omnia genera. Vel alitcr , vt
dicantur eflc afqualcs , inquaiitum ponebant ea^
efle fpcdes fenfibfhum, &ide6 non pauciores,fed
pliues , inquantum ponebant eas fion folum efle
fpecies fcniibihum , fed etiam Malhcmaticorum.
Notandum, qu6d in ifto loco, & per totumfe- °/
qucntem tcxtura Philofbphus connumerat fe
j^/*'^
****
Platonicis , vtpote ».quia prim6 Platonicus fuit,
TlJenisi
8c difcipulus Pfatonis.
Notandiun enim qu6d alia tranfIario,vbi no?
faabemus •.vnatjusque jpecies dicitnr ali^ffid vnir
Hocum : habet fic : vnaqutqut enim tquiuocum ho- AI. hotno-
monymum
eft
: hcet autem p-ima littera fit me-
g«cum.
lior, vtraquotfamen faluari poteft. Prima fic:vna-
quaeque fpecies dicimr aliquid vniilocum,inquanT
tum icihcet ^vniun in mulris^ & com^cnit cum
ilhsjdc quibus praedicaiur nomine & rarione fpcr
dei. Secunda littera fic : vnaquarque enim,fcihcft
illarum idearmTi, eft cum iftis fenfibilibus quod-i
dam squiuocum vel homoiiymum
,
quod iden^
cft
j
quiaJcilicct communicat cum iftis fenfibil|-
bus jn nominc : ficut cnira Socrates dicitur hd.-.
mo , ita & illaidea ; difTcrunt tamen rarione,prp
qnanro ratio Soeratis includit materiam fenfibi^
lem : ratio vero homini&idcalis abfbrahit a matc-!
ria fenfibih.Dcindecum dicir:
Amplius autemfecundum quos modos Ot Tcx.^m.»f
fiendimus
,
quia
funtfpecies ,fecundum nul"
lum intelU6fufH videntttr horum. Ex tfui'
hufdam vera non ejt neceffeferifllogifmum:
tx efuibufdam verp
efi^
dr nonqtiorumputa^e
mus, horumjiunt fpecies,
Arguit contra pofitfonis rationcm. Circa quod
duo facit. Qtiia prim6 praemitrit modos
,
quibus
procedendum eft contra rariones Platonis. Se-
cund6 exponit & profequirur illoj modos. Se-
cunda ibi : ^^ia fecundum rationes. Ponit autem
duos modos
,
qiiibus contrarationes Platonis in-
uchit. Primus modus cft, qu6drarioncs eius non
concludunt , nec faciunt Syllogifmuhi. Secun-
d6 ,
quia rationes eius filnt rcducibiles contra
eum. Dicitergoquod amplim fupple rationes,
vcl modifecunditm quos oftendimtts , nos fcilicet
Platonici : quiafuntfpectes, id c{i,idexfecHndttm
nullum horum videntur, id eft, qu6d non cogunt.
quod exponit. Ex quibufdam enim, flilicet illa-.
rum rationum,«fl«
eft
necejfefieri J}Uogifmum;qiua.
fciUcet non concludunt:^x ejuibufdam vero
eft,
i4
cft , conringit fieri fyllogifinum
, & non ejuorum
putamns^arum
fiunt fpecies , id eft, quod ex qui-
bufclam modis,vel rationibiis fit fyllogifrnus ; fed
non ad propofitum Platonis,nam pcr aliquas fija-
rum rationum oftcnditur
,
qu6d idcx ^aratas
fiint quarurulam rcrum,quarum fpecies, vel ideas
Platonid npn cfle putabant:fimiUter criam quod
idcaenon funt iUanira rcrunt, quaruraideascfld
putabant,& Cic rationcs fiiae funt redudbilcs con-
tra cum. Dcinde cum dicit
:
^uiafecun^um fationeseat^qust exfcien^
tiis.
Z6
Summ^ 1
1
1.
tiis ^fpecies ommum emnt
^
^ucrumcumque
funtfckntnt
,
^fecundum vnum in multis^
fir
negationihus.
Profequitur duos modos. Primo {ccundnm,&
iecuoclo primum ibi : Ommitm autem dubittibit.
Prima diuiditur in (cx, fecundum quod fcx rario-
nes ^ricat conrra eum. Secunda ibi : Etftcun-
ditm (jHed Mlu^uid. Terria ibi
.-
jlmplim MUtem.
Quarta ibi.fr omnina qud/itnt. Quinta ibi:-<4»f-
pltM autem ad exifiimationem. Sexta ibi : H* ve-
ro/uyjiantiam. Ad euidcntiam prinuc parris,
flMar*
fl^, Notandum,qu6d rario moriuaPlatonis ad po-
ftfmt
iiem »
nendum ideas fait, vt dc cis icicntia, & diffinirio
poffit cfle, nam de (cnfibilibus non poterant ha-
bcri fcamdum cum , vt fupcrius dicebatur. Ex
hoc prim6 fic arguitur contra cum : quonmKun-
quc fimt fcicnriz, illorum funt idcx, quia fccun-
dum eum propter (cicntiam neceffitas fiiit idea-
rutnjfed non iolum dc affirmarionibus, fed etiam
dfe ncgadonibus habetur fciemia j funt cnim. ali-
quz concluiioncs dcmonflratitue n^riua: ; ergo
neg^rioHum funt \6c9 , cuius oppofitum Plato
ponebati& hoc eft quod didc, tfuia fecHndiim ra-
tionet fcientiarttm ffeciet , id eft , idcx omniHm
erunt,tlitorumcunijHefuntfcientid , &JicM vnum
in multu
,
quod efl pcr aflfirmarioncm,vbi vmun
pracdicatum didtur de mulris in qiuntura dc fub-
iedlo vniuerfaliter prsdicatiu : fed tam de affir-
marionibus, quam de negarionibus funt fcioitiac,
&per confcquens idez. Ddndc cum didc
:
Bt fecundum intelHgere autem alitjuid
torruftihilium ifbantafma enim aliquidbo-
rum
efi.
Ponit fecimdam radoncm,quaE fic formari po-
tefljCadcm aflumpta maiore/juac priiis, &additur
mindr fic : fed de corrupribilibus fecimdum quod
corrupribilia , cmufrnodi funt ilbe naturse
, qua-
tum efl fcnfus
, & phantafina ,habetur fcienria:
nam de his cfl fdentiaPhyfieajergo corrupri-
biliumfunt idcae, & pci confequens aliquzidea:
funt corrupribil^s
, cuius oppofitum ailerebat.
Pidt ergo
, & fecunditm alicfuid corrHptibiltum
corrumvi inteHigirur , exii fupple idezihorum enim
aliquia ejlphantafma
, id efl , cognido perphan-
tafma. Deinde cum didt
:
TeKcco.&t.
Amplius autem rationum certipm^ -,
alia
quidem eorum, tjua adalicjuid ideas faciunt^
^uorum non dicunt
effefcundum
fe
genus:
Aluverotertium hominem dicunt
effe.
Ponit terriam radonem
, quac habet duas con-
dufiones, quac vdque radonibus cerdflimis con-
cluduntur. Prima cft
, qu6d eorum quac funt ad
aliquid funt ideac
: quod tamennegabatPlato,di-
cens, idcas efle fubfbntias per fe exiflentes,& ab-
Iblutas : Ifla conduflo fequitur eodem modo
quo prius
, fcilicet eorum qua:' funt ad ahquid
funt fcientiajjergo
&ideac:antccedens efl euidens;
tUtt n«nfe-
fed confequentia valet per te. Secunda conduiio
fmt idtm tt-
f
fl,quia fi fic,erit dare terrifUm hominem
; confe-
'^J^^^
quens efl falfum; crgo antecedens : fed confe-
^
quenria fequitur ex eius pofirione
, vt dicetur.
Didt ergo
,
ampliMt autem rationum
certifma,
fupple probant quod fequituryi/w
quidemfaciunty
id eft, probant efle ideas , eorum qua ad aliefMid,
^Korum nondicunt
, fdlicpt
PUtonid yfecunditm
5cori Oper. tom. I V.
Cap. III.
51
fegenut , id eft , idcam fecundiBn fc criflentem
feparatam -.altavero
, fcilicct radones dicunt^ \^
eft, probant tertium hominem.
Notandum
,
quod eflc terrium hominem fe-
g^
cundum opinionem Platonis poteft triplidtcr linimhtm^
exponi. Vno quidem modo
,
quod intcUigatur fectmai Pl»-
homo idcalis efle terrius k duobus parricularibus,
""''" ?***
&fenflbJHbus hominibus
,
qui futcipiunt pridi-
"^
'^urt
carionem hominis idealis : fed ifla expofirio non
vadii; ad intenrionem Philofophi contra Plato-
nem difputanris , nam Plato hoc non habcrct
pro inconuenienri
, im6 pro ncceflario. AHo
modo cxponitur , vt dicatur tcrrius honao
,
qui
dicanir communis, & homini ideali , & horaini
fingulari, & fenfibili ; nam ciim homo ideahs, &
homo fenfibilis communiccnt rarioncm homi-
his
, ficut duo homines fingulares : ficut homo
idealis ponitur terrius praster duos homines fin-
gularcs feniibilcs , ita oponet ponere alium ter-
rium Hbmincm prxtcr hominem idealem, & ho-
tnincm fingularem fcnfibilem. Sed nec ifta ex-
pofirio vidctur cflc fecundum mentem Philofo-
phi
, nam ad hoc inconueniens dedudt ratio
,
fcilicet fcxta quac fcquitur ad idcm inconueniens
bis deduccre fuperfJuum yidctur. Tcrtio modo
cxponitur
,
quod Plato pofuit in quibufdam gc-
ncribus tria; aliqtufdlicct fenfibiJia, aliquaMa-
themarica
, &aliquas fpcdcs , fiuc ideas , ficut in
numcris
, & huiufrnodi : fcd nop videtur maior
rario
,
quarc in quibufdam rebus ponanturme-
liiis quam in aliis : oponebit igitur in fpecic ho-
minis poncre hominem
,
qui ht terrius inter ho-
minem fenfibilem, &homincm idcalcm. Ddnde
cum didt
:
Et omnirfo qutefunt def^eciehus rationes
duferunteaqua magis
effe
volunt , dicenter
epfpecies, quam ipfas ideas. Accidit dutem
ei dualitatem non
effe
primamfecundum /?*-
merum
, (jr
ad aliquid
ipfo quodfecunditm
fe.
Et omnia quacunque aliqui de
fpecie-
bus opiniones fequentes oppofuerunt prin-
cipiis.
Ponit quartiun rarionem
,
quac poteft flc fbr-
mari
: Quicimquc perfium pofirionem rcmouct
aliqua fibi magis neceflaria ,quam fit fua pofi-
rio
, inconuenientcr opinatur : fed rarioncs quas
Plato pofuit de idds auferunt quacdam prind-
pia
,
qu<e Platonid ideas dicentcs , voltmt magis
vera eflc
,
quam hoc ipflun quod eft ideas eflc;
^'- ^^^o"»
crgo Plato inconuenienccr opinatiu'. Minorem
^'' "<»"<»«•
autem fic offcndit : quiaidcac , fecundum Plato-
nem , funt priores rebus fenfibilibus
, & Mathe-
marids : fcd ipfa* idex funt numeri fcomdum ip- §ls«i iden
fum
, & magis numeri irapares quara pares
, quia J"""
»'^«"
numertun imparem attribaebat fotmx
, parem
/*"^^fj*-
autem materix
, vndcPIato.duahtatempohiit
ex
J^«i^
parre materiac
; fequitiu qu6d alij numeri flnc fmn.
priorcs dualitatc
,
quam ponebant , ficut matc-
riam fenfibilium
; fcilicct magniun
, & paruum,
cuius contrarium Platpnici miximc afkrebant,
fdlicetdualitatem efle prindpium in generc nu-
merorura. Tamen ficut probatum eft pcr rario-
nem przcedentcm
, quae ponit idcas ijclationum,
qua: fcilicet fccundum fc limt ad aliquid , & ipfa
idca eft prior ideato quod ideara, parricipat ; fe-
quitur quod ipfura ad aliquid fltprius abfoluto,
quiafecundum fe, & adfc didmnnam
fubftantiz
{cnflbiles abfolutx fun; qux tantiim parricipanc
£ 1 ideas^
51
Lib. I.
idcas , hoc autcm videmr Jbfutdimi
»
qaod rda-
duum fit prius abfbluto. Dicit ergo,qu6cf omhinS
rstiones qw fknt de^eciebm, id cft, dfrideis, 4«-
firuftt ea
,
fciUcc,t ^««
dicemes ejfeffecies
m*gu
volum efe , fcilicet vera quam ip&s ideas eflc,
fluoddeclaratcum fubdit : jlccidit «»ti9,{cilicec
jiecundum Piatonis opin^opem dMalitatem non
ejfe
trimdm fecundiim «Mimnvm
,
quod (cilicct aJjr
horrcb^t, & (cauitur etiani , A4aliquid eflc priiis
ipfo quodfecHniMmfe y ideft , ipfb aof<Juto. Ad-
dit autem, qu6d omnia qtucunque Mitiuifequtn-
tes opinionem de fpeciehm frimifii* oppofuerunt,
id cft
,
qu6d fimiliter cft de aliis inconuenicnti-
bus
,
qux fcquentes opinioncm de idcis dicunt
oppoma principiis pcr (e notis
,
quae ipfi etiam
inaxime concedebapt. Deinde ciUn dicit
:
jg
AmpUus autemfecundum ejdJHmaiionem
Text.ce.t^. quidemJecUdum tjuam
effe
dicimtts.^^deas,
erutttnonfolumfuhJiatiarumfpecies.fedmuU
torum aliorum-etenim concepttts vnm
nonfo-^
lum cifcafubftanttam ,fed ^
de aliis ejt. Ef
fiientid nonfolumfuntipfiusfub^antidtjed(jr
jUiomm.Accidunt autem,dr mille talia alia.
Textw. o.
Setundum verh neceptatem
, (jr opiniones
de eisfi funtparticipahiles fpeciesfuhpantid-
ru\neceffe
eji ideas
effe
folum:non enimfecun^
dum accidens participantur
ifed oportet hac
fvnufquifque participari ,
inquantum non de
fubiecto dicuntur^Dico autem^vtftquidperje
duploparticifat^ hoc drfempiternoparticipat,
fedfecundum acciden$:accidit enimduplojem-r
fiiernum effe^quarefubBantia erit/^ecies,
JlperUur
^®*^' quintam rarionem
,
quac fic fomutri p6-
fontrtUiaio tcft : llla pofirip eft impoffibilis , quac cpntradi-.
tUmif.
<3ionem includit euidcntem : fed pofirio de idcis
eft huiufmodi ; ergo, &c. Minorem declarat, quia
fecund^m pofirionem eius ex vna parte fequitui-,
qu6d non fblum fubfbmtiarum , fed etiam acd-
dcnriumfint ide« ,cumeorum fint diffinirioncs,
& fcicnrix. £x alia panc dicit
, qu6d non funt
ides nifi fubflantiarum. cuius ratio eft, quia idcae
participantur : ca autem quae funt pcr accidcns
non participantur , ficut oftenditper exemplum
de duplo parricipante per fe duplum , id eft , du-
plum feparatum,& perperuum,& per confequens
participat perpetaitatcm ; fed hoc eft pei acci-
dens
,
quia alias dupluni fenflbile eflet duphim
pcr fe perpetuura;crgo pofirio de idcis cft omnino
jmpofnbilis.Dicit ergo , amptius ad exiflimatio-'
nem
, id eft , ad o^iidonera yfecunditni (juam tjui-
dem nos, fdlicet Platonid dicimm
effe
ideat , non
folitm fubflantifrum
t^ fpecifs tfed multorwft
WMrwm, ^ilicetacddenriumi quod probat. Ete-
mi»,pro, c^izconceptm vnm, ideft, fimplex, quQ
icitur res,qui eft non fblumcirca fubflanrias,ye<i^,
&dealiis ell , fcilicct accidcnribus ,fcientia non
folttm funt ipfim
fubpantia, fed (^atiorum , fcili-
cet aCddenri^m : accidunt aHtem^ &miUetaliiim
sUia , id cft , npn foliim proptcr dpfiniriones , &
fcicnrias oportct efle ideas acddenrium fccim-
diim opinionem Platonis;fed eriam proptcr mille
alia,id eft, plurima alia
;
put^ quia Plato p<>nebac
jdcas cdc principia eflendi,& fiendi febus,& plu-
rima alia
;
quae eriam conucniunt acddcnribus^-
(Wtdumi veroneceffltattm, & apinionemde hit , id
Metaph.
eft,-fecandum opinionem Platonis de i<t^ & Ce-
cundum neccffitatcm , vt funt , id eft , neceflarije
fenfibilibus, fi funt parricipabiles fpedcs,
fcilicct
k fcnfibilibus fubftanriarum fbliun neccfle
eft
id^ eflc : quod probat, non ehimftcunditm acci^
dtns, id eft,ea quae funt fecundum accidens
pard-
dpantur,yi<i eam^ cft, idcam oportet participari
abvnoquoque inquantum non de fubieQo dicitur:
oon per acddens, quod dcclarat, dico
autem,vtfi
quid partictpat perfeduplo
; hoc & fempitcmo
parridpat : qualiter,fcilicet ipfum duplum per fp
cft fempitcmum;fcd hoc eft fecundum
acddcns,
tyfccidtt enim
ipfi
ditplofempifemum
efle , (juare
iequitur fupple,quody»^y^4»/Mm>y^«»«/,id
cft,
idca, quae partifipatur, & non fupple eorum
quai
funt per accidens ,& tarnen fecundum rarionera
fiimptam ex ratione fcienriarum oportet ideas
efle accidenrium
^
ficut &fubfbntianun,
D^d?
cum didi
Ha verofuhfiantiam hic^tgnifcant ^ihi,
^
Autquider/ttpfum effe.dicere alujuidprater
hoc vnum in multis. Etfiquid ecademfpeciis
idearum-,
&
participantium aliquiderit com-
mune : quid enim in corruptibilibus dualita-
iihuSy(jr dualitattbus qmdemmultis^fedjem-
fiternis dualitasmagis vnum.dridem quam
in hac ^alia^.fvero non eademfpeciesaquir
uocatio erit
, irfimile , (jrfiquisvocat homi-
nem Calliam
, (jr
lignum
,
nuliam illarttm
communitatem infpiciens.
Ponit fextam rarionem,quaetalis cfhfubftanriae
TrobMt^
tam fcnfibilcs,quam idcae fignificant fubfUnriam, ^*"^^
&funt fubftanti«,er^ vel funt dufclem rarionis,
*^^l^*"
**
&fpedei,vel hon : fi fic,ergo conucniunt in ali-
quocommuni, quod cft vnum in mulris, & illud
ncceflari6 p*r fc crit idca
, namillud quod cft v-
num in molris ponit ideam, ergo erit darealian^
ideam tcrriarri , Sffic in infinitum. Nec valet fi
dicas qn6d idcsc , ciua flnt incomipribiles , non
indigent aliis ideis : quia etiam per fe Mathema-
rieorum funi ideac, non obftante qu6d Mathema-
tica fint incorrupribilia : fi Aes aliampartem,qu64
fcilicetnon finr ciufHem rarionis, velfpeciei
; er-
goemnt aequiuoca ,'ncut Callias & lignum fcul-
ptum , funt homo zquiuuce
,^3^ timc fcquitur
contra ic quod idcae non erunt prirfdpia cog-
nofccnd:fm)fhnrias fcnfibilei ,narQ vnum xqai-
uocum non dat notitiarh dc altcro , & I^oc efl
quod dicit : h* vero hic , id eft , fubflanria; fenfi>
hHesfubfiantiam^nificant,& ibiM cft, fubflan-
tiae idedes fimilitet
,
quare nece0c eft apparere
quid pr4ter eat vnttm in muliis
, id cft , diquara
fdeam terriam : & Jujuidem eadem /pecies erit
alt^uid commune idearii,& participantium,id
cfl,
fcniibilium fubflanriamm. Si dicamr qu6d ideae
non indigent aliis idds, ciim fint incorruptibiles:
hoc reprobat dicens , ijuid enim magis in dualita-
tibm corrHptibilibm , ficutfunt illae fenfibilcs
,<^
dualitatibm multis ejiudem
fedfempitemis, cuiufl
niodi funt dualitatfs Mathemaricae,</tiM/tf4« opp9-
fitaSdHdcet tertia vnuim,& idem : aut in ea,atit
itf
alia ? quafi diceret qu6d non poteft reddi rarioi,
qu6d ideae non habcant alias idcais
,
quia funt in-
cotmpribiles, cunfMathennari'ca ponantur incor-
mpribili^ & tamcnponituridcacommimis
Ma-
chcmarids, & fcnfibilibus, fiqit dualitas ponitut
vna idea , & eadem commimis dualitaribus fen-
fibilibus
Summ^lII.
communis dualitatibus (cnfibilibus comiptili-r
bus , & dualitatibus Mathematicis fcmpitcmis;
Bon pft autatn ratio
,
quarc magis hic quam ibi.y»
vero non eadem , icilicct fl rubiJkantia idcalis , 8c
(enlibilis non funt fubftantia cadcra comznU'
Bis,& vniuocc,y^f«*/,id cft,idca fubftantiae <^«»-
uocttm erit,&fimUe eritfiquis voc*t hminem Cal-
iiam &Itgnum, fupple figuratum figuca hominis.
nulUm \CommMnit/uem tnjpiciens , ex panc rci>
&
Dcr confcquens idca non crit prindpium cogno-
fccndi rcs fubftantialcs , cum vnum xquiuocum
non ducat per (e io cognitiofiem alterius. Tuoc
iequitur illa pars
;
S VMMARirM'
Contca intcntum Platonis oftendit
Mcas nihil confcrrc ijeniibilibus ; quia
non profunt cis quoad motunr;^rcibilita-
tcm,vd cxemplaritatcm:nccfunt corum
fub{lantia,nec fieri : & prpbat fin^ul^
^
dc cxcmplaritatc fiiiius.
90
Orf$mum AUtem dutitahit aliquis maxinie
tca.tp 31. ^uid conferunt fpecies femfiternis fenfibiT
lium^Mt his ^ujifunt,(jr corrumfuntur.
Vbi exponit aiiumnaodum impugnandi Plato-
nis raciones , rciiicct qucxl non condudant, nec
fadanc fyllogifmum.
OflenMt rM- Ad cuius cuidcntiam notandtmi
,
qu6d Placo in
tien^ pU-
f^^as radonibus hoc concludere intendebat
,
quod
^J^lJl^
{cilicctideaceftcnc neccflaris proptcr ifta fenfi-
biUa : fed Ariftoteles obuians huic
,
probat qu6d
ideac in nullo profint , nec fint neceflaria: pro
iftis fenfibilibus , in quo intentum rarionum Pla-
tonicarum deftruit , &quod concludere intende-
bat. Circa quod duo facit , quia primo proponit
intentum. Secund6 probat ipfum. Secunda ibi:
I^ec tnim motut. Dicit ergo quod omnium duhi-
tabit aliquis maxime
, id eft
,
quod inter omnia
dubitabiUa
,
quat fimt contra Platonem , iliiid
<ft maximum
,
^uid conferunt fpecies , id eft,
idear
, fempiternis fenfibilium , aut his qua
fiunt
& corrumpuntur
,
quafi dicerct , nihil , id cft,
quod ideas pofitac a Piatone non videntur aliquid
conferre fcnfibilibus,nee fempiternis , vt funt in-
comipribilia caeleftia;nec corrupribilibus,vtfunt
corpora clcnientariaDdnde cum didt
:
Nec enim motus
,
nec tranfmutationis W-
iiusftnt caufa eis.
Probat qu6d ides nihil profint iftis ffenfibili-
bus, & intcndit hahc rarionem ; fi ideac in aliqup
Ut* fhuo-
pfo<ielTent;h6ceflet, vel q'iantumad motum, vel
ntc£ ^ihilpr»
quantum ad icicntiam , vel quatimi ad excmplari-
funt ftnfiii- tatcmjvtpotc qu6d eftent exemplaria (enfibiliiim;
*•*"••
vel quantum ad fubftantiam,puta quod eilent fiib-
ftanriae {enfibiliura ; vel quantiun ad eorum fic-
ti
j
fed nullo didiorum modorum proficiunt eis,
vt probabitur ; ergo non funt poncndae propter
ifb fenfibilia. Maior patet ex fuifidenri diuifio'
ncMinor probatur, &quia minor habet quinque
panes : idc6 quinque fadc Prim6 enim probat,
quod non proficiunt quantum ad motum.SecunT
d6, quod non ad fcientiam. Terti6
,
qu6d non ad-
exemplaritatem. Quarr6
,
qu6d non ad fubflan-
Oam, Quint6, qucd non quantum ad fieri fbifi-
Scott Oper. tom. J F,
Cap. III.
55
billHni. Sccundaibi : Atverofednec ad fcitn-
tiam. Terria ibi : Dtcere exemplaria. Quarta ibi:
uimplius autem vtdebitur.Qmmn ibi : In Fhido-
ne vero. Didt ergo qu6d nec motus^ee tranfmu^
tationis vlltus
efi
eis , fcilicet fenftbilibus caufst,
fcilicet ipfa idea.
Rarioncm huiuj non dicit, quia fuperius eam
terigit, & cft : quia idcs non introduamtur pro-
ptcrmQtum,(cd magis proptcr immurabilitatem;
Plato^nira,quia opinabatur, omnia fenfibilia efte
^"^** *?*"
mcoQOnuo moru , ic fluxu , dixit ae lenlibiubus
,,„^ ,^,^ ^,
non polle haberi fcienriam ccnam, & fixam,quia qioMiit pcni
oportpt ponere aliquod fixum ftans immobile, t»iif»mftm.
quod dicebat efie idcam ; fi igitvridcae funt im-
mobiles, magis videntur poni prindpia immobi-
litaris,quam motus
;
puta quod fi aliquod fixum,
& eodem raodo fe habens reperiatur inrebus
fcnfibilibus
;
qu6d hoc fit propter parridpario-
nem idearum
, qua: ipunobiles pcr If
ponuntur,
Deinde ciun didt
:
At vero nec adfcientiam tjuicquam auxi^
9i
liatureis quaeji aliorum : nec enim ilU ho-
rumfubjlantia^nam in his
effent.
Ntcadejfe
conferunt ; cum noninjint participanitbi^,Sic
enimforfan caufa vidfbitur e(fe
alhumper->
mixtum albo
; fed
hac quidem ratio valde
mobilis
efi
tjuam Anaxagorat prius^^ HefiO'
dut pofieriiis,^ alijquidam dixerunt. Facile
vamque eoHigere multa abfurda,^ impofitbi-
U4 adtalem opinionem. At vero nec exfpecie-
busfunt alia Jecuftdum vUum nudum ctn^
fuetorum.
Oftendit,qu6dideaenon profunt fenfibilibus
(„^1 ftnfli
adfcicnriam.&intendit talem rarionem : faen- hiUhit* »4
ria cuiufomque rei habtftur per cognirionemfuac
fcitntiMn.
proprix fubftantia: , & non pcr co^iicionem ali-
cuius alterius cxtrinfcci ; fpd idezfunt alia; fiib-
ftanriac , &extrinfeca: a fubftantiis fpnfibilibtisj
crgo earum cognirio non profidt ad cognirio-
nem fubftantiarum fcnfibiliuro, Ncc valet,fi di-
catur qu6d idcae fint fubflanriac fenfibilium,Ccut
eis parridpanribus : ficut fi imelligamus ipfum
album per fe cxiftens feparatum, & illud perinix-
tum albo, quod eft in fubiefto paniculari,& fen-
fibili. Hsc cnim ratio eft valdc mobilis» id eft,de-
ftruftibilis
;
qiiia ad eam fequuntiu: multa inconr
uenienria, didt enim qu6d nec adfcientiam, ejua
efi
aliorum, id eft , fenfibilium ,
qUac funt alia ab
ideis , nihil auxiUatur eis , fcilicec ponere ideas;
nec enim i^<,ftilicec idcx,funtfubfiantia horttm,
fdlicet fenfibilium , nam efftnt in his
, quia fdli-
cetfubftanria vniufcuiufquc non eft feparataare,
cuius eft fubflantia, nec ad
ejfe , citm nfn infini
participaHtibus :
fic
enimforfan opinamur /M/,fci-
licet blatonidjcaufas cfTe , fcilicet ipfas ideas : vt
album, fcilicet feparatum/>mw»JM«>»<i/^fl,quo4
eft in fubiedo. Vnde fubdit : fedhac ^uidem
stibfi»nti*rti
ratio mobilis, id eft , deflruftibilis eft vald?', quam ntqnit
fef^-
Anaxagorasprws, terigit , & Hefiodtttpofieriiis,
'*" *
"•
&alijetiam ^uitLim dixerunt , & b?nc luppledi-
dumeft,qu6dillaratio cft dcftrudibilis:/iofe
namtjue
efi
coUigere muha impojfibiHa ad talem,
id eftjcontra talcm opinionem : fequirur enim, fic-
ut fupra contra Anaxagoram dicebatur, qu6d ac^
ddcnria jxjflunt cfTc flne fobie<fHs
;
quia eoru fb-
lura eft ipixrio,quorum «ft poflibilis fq>aratio, &
£ j
ccot\
54
Lib. I. Metaph.

T?x.coiii<s.t
Jietntnfr*-
fifiun/ ftnfi-
biUiiu , vt
$:(*m$Uri*,
Ihfhfiphu*
tftn debet vti
fnetafhorit
f«cticu.
it conuerfb. Subdit autera qu6d hec ex Jhectehu
Jttnt alia fecundum nutium modum conjuetaru/n
diBorum, id eft
,
qu6d non poteft dici ideas pro^
iiccrc ad fcientiam fen/ibilium ficut corum (ub-
^ntia : nec qu6d fint iprincipia per moduro par-
ticipationis , & affiftcntia: ; fcdnccetiam poteft
dici, quod ex (pecicbus , flcut ex principiis , fiue
alia,id cft, fennbilia fectmdjijm aliqucm modum,
qui confueuit dici. £x hocpatet
,
qu6d quia c^-
dcm funt principia clTendi, &cogno{ccndi,opor-
tctqu6d ideae non conferant ad fcjcnriam, cum
jion poflint cftc principia cflcndj j dicit autcm &"
cundum nullum modum confuetorum dici, quia
Plato inuenerat multos nouos modos ,
ynujn ex
aljo procedendi. Deinde cum dicit
:
Dicere ;vepo exemplaria ejfe^^eu alia
far^
ticiparey 'vamloqitiam ejt^
(jr Metaphoras di'
cerefoeticas.
Oftcndit
,
quod idoe non proficiunt fcnfibili-
miSjVt exemplaria. Circaquod duo facit. Primo
proponit intentum. Secund^ probat ipfiim. Se-
cundaibi : Nam ejuod
efl
optts
, Dicit ergo qu6d
dicere ipias ideas ejfe exempU
, & alia
, fi:ilicet
tam ftnfibili^
,
quam Mathematica panicipare
f*f,eft inconiicnicnSjtum quia hoc efi vaniloquiu,
id cft,vacuum , & nuUa eft neceflltas ponerc talia
<:xcmplaria
, vt dicctur
;
tum quia hoc
efl
di-ere
poicticas Afetaphorai
,
quod fibi verecundum eft
finliccr P^toni, qui dcbet ex propriis procederc,
&docerc
, qu6d dicit propter hoc : quia Plato
produdionem naturalium affimilabat fa(5tiom'ar-
tificialium
, vbi artifex refpiciens ad aliquod
exemplar,producit aliquid iimile Cus ard.Deinde
cum dicit
:
^idenim
efi
cfuodagit ad ideas refpi-
ciens > contingit
enim.f^effe
,
d'
fieri
fimile
quudcuncfue
, c^
/w» apmilatitm adidem.
^uare
(Jr exiflente Socrate
, (jr non Sacrate
extfiente^jiet qualis Socratej^
f.xttftpltt rt' Probat propofitum tribus rationibus
,
quarum
^utntur ad
{^cundam ponit ibi ; $imiliter palam,temzm ibi:
^fimllem for-
^^P^^'*^
autem. In prima parte intendit talcm
tndw in arti-
ratior^cm : lexempjar ad hoc requiritur , vt arrifex
ficiAtt. inducat fimilem formam in fuo arrificiato refpi-
ciendo ad exemplar : videmusenim in naturali-
bus, quod fimilia ex fimilibus generantut , ficut
homo tx homine : aut ergo illa fimilitudo pro-
uenit in reb^s generatis per a(pedhim alicuius
agentis ad exempla^., aut non; fi non,ergo nuUa
eft vtilitas refpicere ad ideas , ficut ad cxemplarj
fi fic,ctgoeftcaufa fimilitudinis y^d quodfequi-
tur inconueniens
,
qu6d aliquis gencretur fimilis
Socratijfiuc pofito, fiuc ^ion pofito ipfo Socratc,
quodapparet ?(Te falfiim : quia nifi Socrates agat
yi generatione , numquam aliquis fimilis Socrati
generatur:fi ergo eft falfum * quod fimilitudo rci
gcneratae non dependeat ab agente proximo par-
ticulari, vaniloquium cft ponerc aliqua exempla-
ria feparata. Dicit crgo, nam <}uod
efl
opm, id eft,
vtilitas ad ideat rejpiciens ? quafi diccrct nuUa,
eontingit enim
ejfe,& aliquid
fierifhnile iSi , fcili-
cct agcnti paniculari , fupplc ex hoc folo
,
quod
rcfpiciturad cxeinplat feamdum iftamopinio-
p^m tfuta , dr exijfente , & non exiflente , fupple
i^fo Socrate,fiet tjtcidem Socrates, id «ft, generabi-
tuf f^milis Socrari, quod fupple eft incohiiiCnl^n»
manifcftum.
Norandum,qu6dillayario non dcftruit excm-
piaria, fiuc ideas Theoiogiras
,
qux in intellcdu
diuino obicdiuc habpnt cfle ; 'agens- cnim natu-
rale , fi intcndit fibi fimile generarc,^hoc eft quia .
.
aliquod fuperius agens per intelledum ipfum de-
,JsjiriTjf.
terminat , dando fibi talem formam
,
per quam
firuant id*M
poffit , & intendit fibi fimile generare. Natura
PlntmicM,
eninj licct agat propter finem , vt dicitur 2. Phy-
*'"'• '^*^
fic. Tcxt.com.49.& indc. non tamen cogpofcit fi-
*
^** *^*f¥
nem ; fed dirigitur ad fincm ab aliquo cognor
fcentc finem. prpptcr quod dicit Commentator
I z.Metaphyficac.c. 18. quod natura non agit nifi
rememorata ex caufis niperioribus
i
opu? enim
naturae eftopus inteUigentice, qui eft Deusoninia
cognofcens : fed rationfcs ideales funt rpfi re?
pofita: in elte cognito, & obiediuo intelledui di-
uino; fed Jjene verum pft
,
quod pro vniuocario-
ne gencrationis in iftis inferioribus faluanda, non
cftnecefliiriumponere ideas Platonicas ; ficut hic
arguit Ariftoteles contra eum„ Deinde cum dicit:
Similiterautem palam , cjuiafifit
Stcra" 9i
tes fempiternus ,
erunt eiufdem exempUria
jttura^cjuare
^
fpecies , vt hominis , anima-
tis^aut bipedis:Simul aute to aMro avB-puTreq.
Ponitfecundaiji rarioniem,qu2 fic formari por Sitperflui
^.
teft : fi idca: ponuntur exemplaria Ipnfibiliiun;
^untwvnitu
ergo vnius exemplati erunt plura cxemplaria,
^"^
*"
^,
quodvidcrurincohueniens &fuperflaum. Con-
*
fequentia pater ex hoc
,
quia ficut Socrates aliT
quid addit fupra hominem , ita homo aliquid ad-
dit fupra animal , & ipfe Socrates vtrumquc par-
ticipat: (\ igiturprster Socratemfenfibilem, po-
neretur alius Socratcs fempiternus
,
quafi cxemT
plaris
;
fequitur quod ille Socrates fenfibilis ha-
beret plura exemplaria fcilicct Socrarem fempi-
temum,& ideam hominis. Eadem etiam ratione
fequitur^qu^d fpccies hominis habct plura cxem-
plaria, vt animal & ipfiim bipes , & ipfa fimilitf
c
hominisidca. Dicit er^o. Simtltterpalam, ejui^
etiamft fit
Socrates fempiternm , erunf eiufdem
exemp'aria plitra mcdo prarexpofito : quare &
Jbecies homt»tf habebit , funple plura exemplaria,
vr animal &bipes. Stmiliter atitcm ri dvTo *!>-
TpwT©-, id eft, idea homijiis, qiix fiipplp habebit
plures alias ideas Sc plura exemplaria. Deinde
ciim dicit:
u4mplius autem non fenfihilitimfpecies exi^!
pUria;fed etiam ipfarum, vt genusfpeciC'
rum.^»are idem ertt exempUr
^
imago.
Ponit tcrtiam rationcm,quaE fic formari potcfh
ficut fe habet fpecies ad indiuiduum, fic fe habet
genus ad fpeciem : fed fpeciesfunt exemplariain-
diuiduorum ; crgo gencra erunt exemplaria fpe-
cierum. Dicit crgo quod non ioXxrmfpecia erunt
exemplariafenfihilium, ideft, indiuiduorum ^fed
etiam earumfpecierum,vtgenits , id eft,genus crit
exemplar fpecierum
,
quod fcihcct eft inponuc-
ruens,^»M idem erit exemplum,id e{i,exempUr &
imago,id cft,cxcmplammDcinde cum dicit
:
AmpUus videhitur
effe
vtique impofibile^
Tex.co.jj.
feparatimful)fiantiam,(Jr
cuius
efi
(tibfiantia.
^uare quomodo idea rerum fubfiantis
erunt
exifiintesfi^aratim t
Oftenditj,
Summ^III.
Oftcndit
,
qu6d ideac non proficiunt fcnilbiK-
idet. TUtt' bus,quantuma<irub(lantiam,ideft,qu6d/intrub-
nict. ntnftf-
ft^nat feniibiiium. T£t intcndit talcm rarionemt
funt
,jf,f,A.
impoffibile eft ipfam fubftantiam rei e(fc fepara-
biliiua.
'^"^ ^
'P^^
^c
'
'^ ^'^ ponuntur lcparatz ao
ipfis {cnnbiiibus
; ergo non pofluntclfe fubftan-
dx /en/ibilium. Dicit crgo qu6d jimflitu Auttm
W*&»fi»r,{ciiicet vere ftlicui imfoffibile effe fepd-
r4timfubfiantutm, &illud cuiw
efi
fubfiantiaieT-
go quemodo idedt exifientes fnhfidntit
rerum icili-
cet iecundum Piatonem, fefarat», enmtfo^i^ di-
ccretimpoilibileeft efleX)cindc dim dicit
;
Tex. c. 34.
Jf Phadone
verofic dicititr^uafi ipfius ef-
fe ^feri caufafintffecies.
Et etiam in exi-
fhentthus ffeciebus cum non
fiuntfarticifAn"
tia^fit
quod mouit.
94
Oftcndit quod idea: non proficiunt icniibili'
bus quantum ad eorum fieri. Licct Plato hoc
fiequetmt
dfxerit in Piisdone id eft in quodam libro fic no-
fAl^imm
™"*'° • ^^' ^vm. ponit qu6d idcx
fint caufafen-
'
fibiliutAy& quarttum dd
ejfe, & tjudntum adfieri.
Contra lioc arguit duplici ratione.Secundam po^
nit ibi , Et multa funt alia. In prima pane intcn-
A.I. iont.
jit talcm rarioncm : pofita causa fuificienti poni-
tur eius ciFwlus : ied exiftenribus fpeciebus , fiue
ideis, non propter hoc fiunt harc ipfa indiuidua
parricipanria ip(as iieas , nifi fit aliquod mo-
riuum, id eft, agens parriculare, quod moueat ad
fpeciem &ad f^rmamjergo ideac non erunt cau-
ix rerum,quantum ad cire , & quantum ad fieci:
litera patet.
Notandum
,
qu6d idex fcomdum Platonem
femp<;r funt vniformiter ie habenics. Si igitiu:
ideis pofiris fiercnt indiuidua ienfibilia , fequitur
qu6d indiuidua femper eflent , &(cmper fierent:
quod apparet ellfc falfum ; ergo idex non profi-
ciunt ienfibilibus nec quantum ad efle, nec qua-
tum ad fieri : maximc cum ieamdiim Platoncm
idex non ponantur caufi moriuas : vt iam iupe-
|ius fliit didum.Dcindc ciim dicit
;
Et ntulta alia, vt domus ^annulas
,
(juo-
rum non dicimus
fpecies ejfe : quare falam
quia contingit alia
ejfe (jrfieri
:
frater tales
caufas;quales (^nunc di^xfunt.
Ponit {ccunaam rationem,qu5e iic formari po-
teft : ficut ie habent anificialia ad cauias artifi-
ciales, fic naturalia ad caufas naturales : fed arti-
fidalia,puta domus & annulus, fiimt a caufis fuis,
quorum Platonid fpecies non ponebant ; ergo
naturalia conringit fieri at fuis proxiitiis caufis na-
turaHbus &non ab ideis. Didt eigp,quodmulta
^lia funt idlicet anificialia , vt domm
, &annu-
Itu, quorum
ffecies ejfe non dicimut nos fcilicet
Platonici. ^are falam ,
quia contingit aliqua
fieri &
effe
fcilicct naturalia frAter tala caufas,
AL di^.
quales nunc di^as, id eft
,
praeter ideas , vel talcs
caii(as,qualcs nunc di£bs , id eft , naturalcs qua-
les conringir eife nunc di(3bas , id eft
,
qu6d fic res
luturales fiunt a cauiis naturalibus proximis, fic-
utartificialiaa rebus artificialibus
, vt nunc pro-
ximc didum fuit &c.
S FM MA RI r M.
Rcfutat Platoucm
poncntcm fuas
ideas cfTe numeros,fex
rationibus
,
quas
Cap.III.
55
optin^ exponit Dodor , earum cf&ca-
ciam con6rmans.
K>imflius,fifint
numeriffecies
,
quonio^ 9J-
do caufe erunt ? vtritm quia alij numerifunt
"'•'^* ^*
exifientia iffa ,
vt hic quidem numerua ho^
mo : iUe vero Socrates, & alius Catliasf^id
igitur bjs funt caufe illi f 7(ec enim refert,
fi
hi efuidem femfiterni funt , iUi vero
Hon.
Si vero quia ratfones numerorum
, ^
Tcxt.c.jtf.
hic vt fymfhonia
,
falam quia
efi
vnum
quid, quorum funt rationes. Siitaque hac
materia
, manifeflum quia
dr
iffi
numeri ali-
qua rationes funt aliw ad aliud. Dico au-
temfiefi
CaUiai ratio in numerU ignis
, ^
teirra
,
(jr aqua
, (^
aeris
; ^to twro owTfw-
trec :
fiue
numertts quis
exifiens :
fiue
non,
Tamen erit ratio in numeris quorumdam,
(^
non numerus. Et non erit quis frxter ea nu~
merus,
Poftquam philofophus difputauit contra Pla-
tonem,quantum ad hoc
,
qu6d pofuit ideas iepa-
ratas;nunc diiputatcontra eum quantum ad hoc,
qu6d poiuit ideas efte numeros , & diuidituriri
duas partes. Quoniam primo probat pofirionem
Platonis de numcris.Seamd6 demagnitudinibus,
Secunda ibi : Volentes autem. Prima diuiditur in
fcx,{ccundum icx rariones, quas ponit coiitra po-
nentcs nameros. Secimdaibi:-^»jp/»jw ex multis.
Terria ihi:Amflius
efi
aliquod.Qmrti ibi : u4m-
fliui vnitates. Quinta ibi : Ampliui quare. Sexta
ihi: Amfliui autem cum dittis. In prima parte in-r
nuit rarionem, & tres refponiiones po{IiDiIes fic-
ri , & earum reprobariones tangitbreuiter & ob-
{curc. Ratio talis eft : ImpoiHbile eft idearri eile Ctiura iJeat
cauiam & principium fuimet : ied, per te,illa Cen-
^l»t»nis in^
iibilia {unt quidam nuracri.Si ergo idea: {unt qui-
f
«^'*'» ««
dam numeri, & funt cauia {eniibilium , vt didsj
f^^"
crgo numeri emnt cauix , &principia numero-
rum,& per confequtfns idem crit cauia^uimcr. Si
refpondeas, Primo, quod alij {imt numeri illi, &
hi,vt Pbto eriam dixit , ficut diChmi fiiit fupta.
Contra, quia ctim vtriquc fint numcri, &conue-
niant in rationenumeri : non videair ratio quare
magis illi fint caufx iftomm & ifti non illorum,
vel debes dicere quare : ide6 dicit : quid tgitur
hisfunt caiifa illi. Si dicas {ccand6
,
quod illi nu-
meri fimt {empicerni , ifti non : ide6 illi poflunt
clle cauia; iftonim , & non c conuerib. Contra,
w jmT
quia proptcr hoc nihil diifcrrent : nam {^pitcr-
nitas , vel non {einpitetnitas funt rationes abfb-
luta: : elle autem cauiam & caufam" funt rarioncs . ;'
re{pe<ftiuae ; ide6 ex {cmpitemitate , vcl non fem-
pitemitate non potcft reddi fufficiens ratio : qiua
hoc fit cau{a,& illud fitcau{amm,nifi plusaddas:
ideo didt qu6d nec fic diffemnt. Si dicas terrio,
qu6d illa {en^ibilia funt qiisdam rariones,id cft,
ptoporriones rmmeromm ficut fymphonia mufi-
calis
; & ide6 mimcri illi funt caufae iftonun:
quia proponiones numerales applicanmr iftisrc-
bus eo modo
,
quo numcri dicuntur caiiis fym-
phomae,'& proporriones niimeralcs applicantur
ad fymphoniam.
Contra : quia ex hoc fequitut, contra te,qu6d
idcae non erunt nuineri. {eparari,idc6 nullus crit 1
j
E
4
56
Lib. I.
icparatus. Probatio.huias con/cqucnoae,: quia fi
ficoportet quod illi numeri , fiue proportiones
"numerales.applicentur ad aliquod gcnus,fic qu6(l
quicquid continetur fub illo'genere, fit fiibftan-
tialiter qucedam proponio numeralis : ficutpro-
portiones mimerales
,
qua: .fiint principia lyni-
phonis apphVantur ad aliquod eenus , finlicet ad
ibnum, vt qnicquid continetur lub fiano^fit qoae-
dam proportio numeralis. lUud ergo genus in
propofito
fit
ruat^ria; putaqu^dideaeillaE fimt
5juaedaihproportiones terrsjacris, vel aquae ,
Sf
jgnis, ^x quibus res materialiter componuntur
iaifibiles, & tunc fequitur, qu6d ide* non enmt
numeri feparati : fed numcri applicati , & quae-
dam proportioncs rebus applicatae, cuius contra-
fium aflcrebat,&lioc
eft
quod dicit: AmfUitsfi
JpecieSfid eft , idcxfunt ntimeri : 4]uomodo et^unf
faufe
f
fciUcet fenfibiliunj : quafi,dicat,non po-
teft dici : cum ip(a fenfioilia fint etiam quidam
nunieri,& ficidem efTet caufii fuimet. Poftea tan-
git primam folutionem dicens : vtrum <juia
ipfa
exiflentia, id eft,ipfa fenfibilia entia, (unt alij nu^
wmjicilicet ab ipfis ideis,
yt
hif cfuidem numerttt
homo : ilUvero Socrates , & ^liifi Callias ; Ijd
hoc fiipple nonfufficit: ejuid igitur ,ideft,quare
hiifunt cauft illi ? quafi diceret, quod non potcft
jdari ratio,ciim vtrique commuoicent in nomin/c
^ ratione numqri. Poftea innuit fecundam.,l<)lu-
tionem dicens : nec enim differunt ,Jihi quider»
vumeri fempiterni ; ijii vero non
, modo praeexpo-
^to. Poftea innuit tertiam folutionem dicens
:fi
;vero, fi:ilicet dicas
,
qu^d hxc fcilicct fenfibilia:
fHntrationes , id eft
,
proportiones numeroruna,
vtfymphonia : palanf ^uia t])torum vnum quid,
id cft, genus quarumfunt ratiqnes ad quod appli-
cantur illae pfoportiones : fedfihfcfit materia:
manifeftum & ipfinumeri ideales fcilicet & fepa-
rati alicuiw erunt rationes , id eft
,
proportionCs
ad a^iHmSdlictt applicita:
,
quo4 exponit : Dicp
'autemfieft C<«//«<*(><«/i<»jideft,proportio innurrie-
Tti terrd,&^erisiignii, df aquA^ &Ti.tiuro cl,v^fK-
ir©-
, id eft , homo idealis fiue numerm quis exi~
ftens , fiue non : tamen
ipfe, fcilicet homo idcalis,
erit ratie ,id eft
,
proportio quorundam in nume-
tis, & non erit quis numerm praterea,id eft, prae-
ter res numeratas, id eft
,
quod homo ideaHs erit
proporrio aliquerum nuffleratoruni , fiue ipfe in
fe ponatur numerus efie,fiu^ non,fecundum duas
opiniones. Nam quidam dicuntideas elfenume-
TOSjVt Platonici : quidam non, vt Philofophi ali-
qui naturalcs, & fic nullus erit numerus fepara-
tus. Deinde cuit^ dicit
:
Ttxtxo. 17.
AfPflius ex multis numeris vmsftnume-
ftts:exfpeciebus autem vnafpecies qaaliter ?
a^
Ponit ficundana rationem.Circa quod duo fa-
cit. Prim6 praemitrit rationem. Secundo explu-
dit quandam refponfionem. Secunda ibi : Sedji
nec ex eis. In prima parte intcndit talem rario-
pem : Ex milltis numeris fit vnus ; ergo fi idcae
fint numeri , ex multis ideis fieret vna : quod eft
impofllbilc
,
quod fcilicet ex mulris diuerfarum
fpecierum conftituarur aliquod vnurn in fpecie.
Dicit ergo. Quod amplius ex multis numerisfit
vntu numejusxex fpeciebtu auti, ideft,ideis quali-
ter fietvna/pecies?qu2fi dicat,hoc cft impoflibilc,
g«» ex tlf'
'
Notandum
,
qu6d impofllbile eft fieri aliquocj
muiiU geni'
ynum fccundum fpecie ex mulris diu^rfarum fpe-
tMi&
ftm»
^{;|-uin : nifi ifla diu^f^ corrun^pantur quaptm^
Metaph.
ad fuas formas , & non maneant in aBox pecfe^o
proprio formali. Exemplum, ex quatuor elemcn-
ris
,
qux funt alterius Ipecie'!, generatur miftum
vnius fpecieiiputa-Iapis^ipfa tamen elementa cor-
nimpuncur totaliter quantum ad fuas formas ,
&"
tranleunt in ipfum miftimi fecundum opinionem
quam credo veriorem. Ad propofitum ex iuer- ej?
•pliuf,
fis fpeciebus non fit aUquod vnum fecundumra-
Do<ft.ina^
rionem fpeciei : fcd ratione indiuiduorum
,
quae
*"**-^I*
pofJiiQt adinuicein alterari & permifceri. Spccies
autem muncrqrum^fi coniungantur,numeru conr
fHtuunt : ficut tecnarius & quaternarius confti-
tuunt fept(enarium:quod de ideis nonvidetiurpof^
fe intelUgi. Deinde cum dicit:
"
Sedfi rffc e>i
ipfis fed
ex vnhy vt
fp
mille-
7e«,co.
j|,
nario quomodo
fe
'habefit vnitates :
fiu^
enim eiufdemfpeciei ,
multa inconuententia
accidunt
',fiue
hon eiufdem fpeciei , ntcea^
dem
fibiinuicem : nec kliJt pmnes emn/^r
buf.
^omodo pamque differunt impApbUef
exiftentes ? Necenimration^biUa hfc;nec
confentaned menti^
Exdudit refponfjone, quac poflct dari a Piatc^
^
ncjicilicct quod ex multis numeris non fit vnu5
numerus: fed quilibet numerus fit ex vnitatibus;
imm^cdiate hanc excludit , dicens
quodfi
dicanir
qupd nec nuraerus fit ex eis,ii eft» 6x Q\imens;fed
/Af vnii,id eft,vnitatibus : vt innumero milk«ario,
vel quolibet alio : quiaquomodo/e habent Tidiri-
uicem illae vnitates, quae numerura faciunt : quia
vel funt conformes adinuicem , vel difFormes
:fi
namque conformfs^iilt^ incouuenientia accidunt:
quia fcilicet fequitur contra ponentes ideas cflc
numeros,qu6d diuerfe ideae non differant fecimr
dijDn fubftintiam : (ed {blum fecundiim excelTiun
vnius fuper aliami ; ficut vnus numenis pxcedir
^lium in pluralitate vnitatum ; videtur etiam inr
conueniens quod vnitates fint mulrae & non dif-
ferant : fed fint confomies , ciim ad multirudine
fequatur diuerfiLas&diflfon-nitas al^iqualis:fi ver6
non funt coijformes , hocpoteft elie dupliciter.
Vno modo,qu6d vnitates vnius nunieri firit difi-
^^"j"^
formes ab vnkaribus alterius numeri
,
puta vni-
^^i^^««»;
^
taces (enarij ab vnitatibus ternarij , & tamch vni-
tates eiufdemnumerifiht fibiinuicem conformes.
Alio modo, quod vnitates eiufHe numeri, ncc fibi
jnuicem,necvnitatibus altetius numeri fint con-
formcs.^t hanc diuifionem innuit cuqi diciv.Stfi
non coiiformef^ec etdetn
fibi
inuicetn^ec diu om-
nes o'/nnibM\qux fcilicet pcftinent ad diuerfbs nu- ^^f*
diftr.,
meros ; qu6d aute non ponatur difformitas intet
""'Jt"*
'''•*
. .
*
.
^..ff „
pnuinus,
ynitates arguitur
j
quia omnis diftorrmtas elt per
aliqiun> formam,veI paflione^ficut corpora iTiifta
funt difFormiacaliditate
, frigiditate , dulcedine,
amaritudine , & huiufmodi palfionibus : vijitates
^ute cum fint impaflibiles,fecundu Platonem,no
habent tales pafIiones,ncc per cofequens polfunt
per tales paffiones difformari ab inuice,& differrc
Et hoc eft quod dicit, quomodo narnque differunt,
wtelu-
fcilicet vnicatcs impaffibiles exiftentes,c^izCi dic^t,
°
qu6d nequaquam. Concludjt crgo quod ca fiipr
ple quae de ideis, & numeris dida funt a Platone
necfunt rationabilia, id eft,cpnclufa per certa ra-
tionem:wc intelligentitionfejfa , id eft, nec per fe
nota : ficut principia quae fblo intclleilu funt hp-
u, &confcfla. Deinde ciim dicit
:
jimpliks
Summs in.
jt K^mplius AUtem aliud dliqu«d ge-
nus nUmerifdcere ejnecejfe^
drcaqucdjit
i^rithmetica,
Ten. e.
j>
^f imnid infermedid diBd db dliquibm
JimfUciter ,
ex quibsts funtfrincifiis : dut
quid intermtdid e«rum qud hk
,
&ifforum
erunt.
Ponh eerriam rarioncm
,
qux fic fonnari po-
teft : Si idcs Tunt numeri , ergo crit aliquod ccr-
rium gcnus numcronim inter idcas, &res fcnfi-
bilcs , dc quibus erit Arithmerica ; confequens
videtur inconueniens & fupcrfluum , cum tam
idesc quam res (enfibilcs nnt quidam numeri
;
quare infra fenfibilia, & ipfas ideas poncrc opor-
tct nnmeros medios. non vidctur confequcnria
ncganda:quia ficut in aliis generibus tu ponis ca-
dem mcdia, & cadem rarionc in gencrc numcro-
Tum dcbcs poncre aliquod mcdium. Dicit crgo
qn6d AmpliHi AMtm necejfe
efi ,
facere dliquod
aliud genm numeri
,
quod lcilicet fitmcdium in-
ter idcas, & res icnfibilcs : quac onCinia poiumcur
quidara nuracri d{c:circa quod genm mediwn erit
^rithmetica : &hac omnta infra diSa, id cft, in-
tcrmedia, vt funt dida {ecimdum Platonem, OMt
funt ficia ex qiubtu fhnfliciter
jiunt , fcilicct ex
prorimis prindpiis : aut ex quihw fiunt
primii,
noc autem dicit : quia fecimdum vnam opinio-
|iem videtur qu6d numeri fint immcdiataprinci-
pia aliquorum Mathcmariconim, namvnum di-
cebant confticucre pun6hmi,& binarium lineam,
& temarium fupcrfidcm , & qaatanarium cor-
pus , (ccundum quod didtur primo de Aninu.
text.com,5.& inde. Secimdum autcm aliam opi-
nioncm Mathemadca vidcnnir rcfblui in numc-
ros : ficut in prima prindpia , & iion proxima
:
mmcorpora dicebant componi ex fuperfidebus;
fuperficies cx linds; lineas cx pun(2is; punda ex
vnitadbus,qua: conftimunt numcros. de qua opi-
nione habetur tcrriodeCoelo, &mundo, text.
com. z6.
&
inde. vtroquc tamen modo numeri
^
erunt prindpia Mathemaricorum : ficut cnim
njmrri fimt
Mathemadca erant principia media intcr (cnfibi-
frineifi» Ua, & idcas; ita oponet facerc aliquod genus nu-
Matktmaii-
xaen mcdium intcr numeros,qui fimt ideac,& nu-
T^f^r
meros qui ^t fubftantiac rcrum ,dequibusfit
€wUm Jttf-
Arithmetica j \t de proprio fubicdo : poftea de-
d0m.
ftruit conclufioncm dicens arguendo : qnarein-
frd frincifia , id eft , fcnfibilia, &fpcdes, id eft,
idcas fupple erit ahquod medium : quod diccn-
dura non vidcnu-^^um fint humcritam (cnfibilia,
quam ide£J^einde cpmdidc
:
99
jimflius vnitates
,
qudfunt in dualitate
:
Text.co.io.
vtrdque ejt ex aliqud
friore dualitate quam-^
uis
ifnfofibile.
Ponit quartam rationem, qua fic formari po-
teft : Si idea: etlent numeri, ergo aliqua dualitas
eflct prior vnitate : confequens eft faUum, crgo
& anteccdcns. Confequentiam brcuiter prorac
dicens : amplius vnitdtet
,
quafutitin dualitdte
,
vtraque, fdUcet tamfcnfibiUs, quam Mathema-
rica , efi ex aliqudfriori dualitdte,& bcc
efi
im-
fojfibile : vult dicere qu6d ea, fi quae funt in fcnfi-
biUbus , & Mathematids, ponuntur caufata ex
ideis
; crgo fi aliqua vnitas reperiatiurin fenfibi-
libus , & Mathcmarids , oportct qu6d vtraque
vqitas taUs duaUtacis pofterioris , £\x. caufaca ez
Cap. III.
57
priori dualitate, quac cft idca duaUtaris : fcd hoc
eft impoflIbilc,quod vnitas ex dualitate caufetur»
fed magis poceft did econucrib. Deinde cum
didc:
Amflius qudre vnum ttumertu eftaUe-
etusf
Ponic quifltam tarionem
,
quae talis eft : Mu!«
tnmUa m»
ta non concurrunt ad cofHmcndum aUquod v-
ftuiHM vnH.
num,nifi fit aUqua caufa coniungcns iUa concur- »*/ adfetali-
rentia mtdca : fiue fic clufa excrinleca, vt agens ;
?*^
«»»*»-
fiue intrinfcca , vt aliquod vincukun copulans,
*
^
&coniungens
;
put^ vjicus , &clauus : fed nul-
lum iftorum poteft dici dc vnitaribus ;
ergovni-
tates non conftimunt ideam vnam. Idco didt
:
Amplius (juare vnum
efi
numerus coUeStus ? quafi
diccrct, qu6d non yidctur polle caufa darLI>ein-
de cum didt
:
Kyfmflius cum di^iSyftfmt differentes
vnitdtes
, ofortebit vtique dicere quemadmo-
***•**•*•
dum quicunque elementa quatuory aut duo
dicunt. Etenim horum quilthet non commune
dicit elementum
ejfe, vt corfus : fed
ignem^
^terram,jiuejit commune corfus iffumjiite
non. Tiunc antem dicitur quaji vno exi^en-
te, quemadmodum igne ,
dut aqua.Jimiltum
fartium
:Ji
vero
Jic ,
non erunt fuhjtantiit
numeri. Sedfalam, quiafc omne ejl aliqutd
vnum
iffum , (^
hoc ejt frincifium. ^are
multifliater dicitur
iffum
vnumt4tter enim
imfofibile ejt.
Ponit fextam rarionem ,
quac fic foimari po-
j
tcft : Si numeri funt idex , & fubflantia: rcrom,
oportetquod vel vnitates fint differentes,vel con-
uenientes , vt fuperius dicdwtur : fi funt difte-
rcntcs , fcquitur quod vnitas , inquantum vnitas,
non fit prindpium ; ficut patcc a fimiU : nam
aliqui Philofbphi nacurales ponenrcs quacuer
elcmenca efle prindpia, vc Empedoclcs , non po-
Vnitm i»'
nebanc corpus commune efle prindpium, Ucct qiMMtum v
corpus fic quoddam commune ipfis quatuor clc-
**f*V^*^
mentis : fcd ponebanc prindpia renim rcrram,
t"*t*t*um.
aquam , acrcm , ignem
,
quac func corpora difFc-
rencia ; vnde Ucec vnicaces finc differcnces, non
tameneft dicendum, quod ipfa vnitas,inquantum
vnitas, fic prindpium;quamuis omnes ccmueniat
in rarionc vnicaris,quod eftcontra Platonem,qui
vult quod ipfum vnum fic prindpium : ficuc na-
turalcs dicimc prindpium efle iencm, vel acrem,
vel aquam , vel aliquod huiuimodi. Ec hoc eft
qucxl didc
.*
Amflius aucem , cum diciis , fciUcec
rarionibus/upplc eft ifla rario quae fequicur,quia
fi
fint
vnitata diffierentes , oftrtebit ita.dicere
quemadmodum dtcunt quatuor eleraenta ali\ duo
eorum
, fcdUcec dle prindpia , vc futrunc Philo-
fbphi naturalcs : quod cxponic diccns , etenim
quiftjue hontm , fciUcec Philofbphonnn, non dicio
elementum, id efl, prindpium diquod cc»nmunc«
vt cerfus : fed igncm , &ccrram
:fiue ctrfusfit
commuae
, fiue
nw : quia de hoc non curabanc
nunc autem dicit ab ds, quafi vno exifiente, fdU-
cec iUo prindpio quod ^nehany.quemAdmodum
dut igne,ant aquafimiliumpartiumifivero
fic
e&,
numei^ atn eruntfubfiantia renun, id cft, quod d
^
hoc eft vcrupa, quod conclufum cft concja Piaco-
58
Liber I.
nem , fcilicct quod ynum inquantum vnumi non
fit principium , & fubftantia rerum , fequinu
qu6d numcruj non/;rit fubftantia rerum : quia
numerus non ponitur fubftantia rcnmi
, nifi
prout conftituitur cx vnitatibus
,
quae dicuntiu:
bibftantia cecum : & pcr
confequcns cft contra
hoc quod dicitur ; idcas cffe numcrosl fccundiim
fubftantiam. Si dcniralia pars, fcilicet qu6d vni-
jtates non fint difFcrentes , fcd vniformes
;
paUrm
quia onvie, id cft , tonun vniuerfum
efi
alitjMd
vnum , 8c idcrncxquofubftantiacuiuslibctrci
cft, ipfHm\mm,
quod eftindifferens : (pquitur
etiam qu6d hoc, id eft,illud vnum
efi
frincifium,
fcilicetomnium ,quodeft impoflibilertuin ratior
ne pofitionis in fc, qus de (ecft impoflibilis,fi:i-
licet quddomnia fiat vnum fubftantialiter : nanj
fomne vnum eft vnum propria vnirate : &fi illud
ynura in numeri? ellet principiura , res non dif-
ferrent : quod eft impoflibile:tum quia concludit
rcpugnantiam contradidionis , eo quod ponit
omnium renim eflc vbam fubftantiam, & tamen
illud vnura eft principium, nam vniun, & idem,
non eft principium fuimet ; nifi forfan dicatur
Al AW &
qu6d vnum dicitur multipliciter : vt fic diuifa
vnitate di-
rtiultiplicitatc vnius dicantur omnia efle forfan
ewtuf.
idem genere , non idem ipecie , vel numero:ide6
dicit
,
qu6d multiflicittr dicitur vttum , (cilicct
ynura genere , vnum fpecie , & vnum numero,
aliter enim imfofsibtle
efi
, fcilicet faluare omnia
eflfe vnum,nifi diuidendo vnum modo di(5to.Tunc
fequitur illapars.
SVMMARirM.
Refutat Platonicos ponentes magni-
tudines cffe fubftantiam rerum fcnfibi-
iium,duabusrationibus, quasbenecx-
piicat Doaor, ac etiam iUaip Platoniqo-
rum pofitionem.
Metaph.
lOI
Tez. co. 4t.
VOlentes
autem fubfldntias
ad frind-
fia
reducere, Longitttdtnem quidertt
fonimus exfrodu6io^ (^
breui % (^ ex alicfuo
faruOydr
magno
; ^
flanum ex lato
, c^
ar-
£fo\ cprftfti vero exfrofupdOf (jr
bumiii.
Vbi difputat contra Platonem,quantum ad id
quod pofuit de magnitudinibus Mathematicis.
Circa quod duo facit. Prim6 przmittit cius po-
fitionem. Secund^ fubiungit pofitionis impro-
bationem. Secunda ibi : At tamen quomodo ha-
bebit. Dicit ergo ,
qu6d Platonici volentet rerum,
fubSiantias ducere , id eft, reducere adfrincifia,
id eft, ipnmz,fonimM nos ,• fcilicet Platonici, lon-
gitudines quidem,id eft, lineas fiipple componi **
frodu^io, &breni, & ex aliquo faruo, &magno:
&flanum, id eft , fuperficies ex arEio &Uto, id
eft, ftrido, & amplo : corfmveriexfrofu»doy&
humili.
Notandum,qu&d c^ Platonici pdnebant ma-
gnitudines eflc fubftantias rerum fenfibilii m,fci-
licet lineam, fuperficiem , &corpus, aflignantcs
principia iftorum, putabant (c; rcrum principia
omnium aflignaflc:cticebant «um lineas compo-
ni ex longo &breui , & fic de aliis, ex
^
quid
ftn^tes
ponebant principia omnium rerum efle contra-
» Mt' rerum
"^ •
S"'^
caam Imca cft prima mter connnuas
ejft
cQtran».
quantitates, tcibuebaiit d magnutp , & pamum:
Vt ex kocqund ifta duo ponebant prindpia li-
neac , oftcndatur quod ctiam fiintprincipia alia<r
rum quantitatum:dicit cnim conftitui lincam ex
aliquo magno, &paruo : quia cnim in ideis po-
nebant magnum, & paruum, vt prididkum nrit:
fed (eamdum quod ad fitum contrahuntur,quo-
dammodo determinantur ad magnitudincm : it»
quod prim6 conftituant lincam , & confequen-
ter reliquas magnitudines. Deindc cum dicit
:
i^t quomodo habebit autflanum lineamf
autfolidum lineam,(jr flanum?Aliud autem
genus
efl,^
latumydr ar^um: (jrfrofundunf
dr
humile : quemadmodum ergo nepnumerus
ejt in eicquia multum
&
faucum ab hu alte-
rum:falam quia nec aliud quiccjtiam
fuferior-
rum inerit inferioribus. At vero nec genus
frofundi latum :
effet
enim ^Unum aliciuod
corfuSf
Subiungit iftius pofirionis improbarioncm^
Circa qu6d duo facit , fircundum quod per duas
rationes arguit contraeam.Secunda ibi : Amflitu
autem fun5la. In prima parte intendit tatem ra-
rionem : Quorum principia fimt diuerfi, & ipfa
fimt diuerfa; fed principia prasdidbarum magni-
tudiniim fecimdiim didam pofitionem funt
diucrfa
; ergo ipfa magnitudines funt diuer-
far. Quomodo ergo poterit dici quod fuperficics
habeat in ie lineam, & corpus lineam, & fuper-
ficiem ? quafi diceret, non videtur. Dicit ergo
;
Attamen , fi fupple prxdida funt v?ra : quomodq
aut habebitflanumM eft, fitperficies , lineam:aut
folidum, id eft, corpus, lineam, &flanum ? quafi
diceret , non vidctur. Cuius rationem fubdit
,
ahnd efienim
genus, icilicet principiorum, latum
& arUum,Q^i-s. funt principia fiiperficiei; & aliud
humile &fro^undum; quac fimt principia corpo-
ris:quod declarat perfimilein numero : mul-
tum etiam & paucum
,
quae ponuntur principia
numeri, fimt alterius gencris a longo &breui,
&
aliis prxdidis,& ideo numerus non continetur
in
his magnitudinibus; fed eft per fefcparatus:vnde
eadem ratione nec illud quod eft fuperius inter
prxdidta erit ininferioribtis,ficutlineanonerit
in fliperficie , ncc fuperficies in corpore. Et hoc
^ft quod dkit , ergo numeriu nec
efi
in eis,
fcilicet
di£tis magnitudinibus : quia mnltitm & faucum,
qus feilicct fimt principia numeri
', diuerfum
efl
ab his, fcilicet ^ principiis di(Ckis, falamyquia nec
aliud nihil fuferiorum inerif inferioribustxt didu
cft. Subdit. ^f vero, fed nec latum
efi
gentu
fro-
fundi : quod probat, , etenim alie\uod
corftu ejfet
latum , id eft, flipefficies * Hoc autem dicit,quia
fortc aliquis poneret qu^d prardidorum contra-
riorum principia funt genera aliorum:ficutqu6d
longum efTetgcnus lati , & latiun genus profun-
di : vtfiiperficies cbrporis:qnod patet efle falfum:
quia tunc corpus eflei aliqua fuperficics. Deinde
cum dicit
:
AmfliusfunSfa
ex tfuo exiJiuntWuictftH-
dem generi
df
P^to opfugnabat ; tantfuam
exijlente Geometrico dogmate.Sedlinedfrin-
cifium
vpcabat. Hicautem mHltoties indiuiji'.
biles iiHeas fofuit : quamuis necejfejit tan-
tum aliquidhorum ejfe.c^are ex
fua ratione
linea eji^ dr^unitus ejt.
Ponic
10}
Tcxt.c0.4j,
d$utrfMfritt~
eifia
fttnf
diuerfM,
Tangc
hxq
^uomodo
iq
via Atift.
corpas
dicat
trc$
dimcn-
"oncs
^ fn^
pctficics
duas.
10)
Summ^ III.
Ponit /ecundam rationcm, quat potcft"fic for-
niari : Pofitio Platonis implicat contradi<^oncm}
crgo ipfa cft impoflibilis. Confcqucntia cft cui-
Irranit Ph-
^*^'" '
^*^ antecedcns probatur, cx eo qu6d Plato
to uoa po-
aliquando pofuit pundhun principiimi.aiiquando
nendo ali- lincas indiuinbilcs:crrauit enim in hocquia cum
qua pfinci-
pundus fit terminus linex,ficut linea fupcrficici:
f
'* " 3°'"
&fuperficies corporis : ficut pofuit aliqua p^nd-
mtaHti. P'*
> ®* quibus pracdi£la componuntur ,
ita de-
buit aliquod ponere cx quo cdent-punfta : qued
tame:i prstermillt:& quantum ad hoc dicit:y^»i-
pUus pHn^a ex tjHo exifiHnt ? quafi diceret,qu6d
Plato pritcrmirit ex quo eflent pun<2a, quod ta-
men dcbuit dicere. Poftca addit quantum ad id
quod dicla ratio concludebataJicit, de hoc qHidem
genereScilicet de pun(fi:o,/'//ero contendehatM eft»
varie loquebatur, nam aliqaando {ecundum eum,
doihina Gegmetnca exijiente de pHn£io etiam ip^
jHm, {cilicetpundbum, vocahat principiHm Hne* :
hocautem
, id cft
,
principiura remm, pofuit mul-
totieslineas indiuiJwiUs : de^«/ii«,(ciliccteftdo-
iflriiu Geometrica:&
efinecejfe terminnm aliqium
ejfe harum, id pft, qu6d tamen propter hoc quod
pofuit lincas indiuifibiles efle principia omnium
magnitudinum, non euafit quin punda fint prin-
cipia componentia magnitudines, cum fint prin-
cipia indiuifibiiium liiiearum : ide6 fiibdit^fx qna
i. r4/wwj,{alicct linea indiuifibilis-eft, fupplc prin-
(dpium ra4gm'tudinum , eademrationt (^punHtu
ejr: quia quod eftprincipium principij, cft ptiam
principium principiatL
S V M U A R IV U,
Refutat ca qua: dixit Plato 4c princi-
piis cllendi, fcx rationibus. Nota
, Do-
dorcm hic in tcx.
47. cx Philofophocol-
ligcrc, cns clTc vniuocum omni cnti,de
quo agitquafiproblcmatice ^.Met. q.i.
fed rcfolutiue tenct cffe vniuocum
i.d.
3.^.3.
num. 7. &
q.
j. anum
t. &d.8.
q. 3.
anura. ii.&q.xi. deAnima,
vbi
plura dixi de hoc in comnacntajib.
'°4 ^'^Mnino atttm
ftpientU dt
manifefiis
X. C0.44.
^^caufm inquirente 'hoc quidemprdter-
ttfmifimus : tfihilenim de caufa diximiti,vn-
deprincipium
efi tranf^utationis\hortimve'
rhfuhfiantiam dicere putantes ; ipforumaliai
quidem
fuhftantias
effe
dicimtts
. ^omodo
vero ilU
fuhftantia fuperuacarea
, dicimus',
ftamxjrparticipareftcut prius diximus^nihiL
ejt. Necjue quod infcientiis videmus exiftert
caufam yfropter quam intelleUMs omnis
, ^
omnis natura facit. Nec hanc caufam,quam
modo dicimus
effe
vnum principiorum idea,
jptciefque tanguttt. Sed eafaffa
eft\Mar-
fhematica prafentibus Philofophia dicenti-
bus
, aliorum gratia ea oportere traifari^
Hic Philofophus difputat contra Platonem
quantum ad boc
, qiiod. opinatus cft dc rerum
principiis. Qrca quod dup facit. Prim6 difputat
contra cum
, quanturn ad ea, quae fenfit de prin-
cipiis eflendi. Secundo quantum ad ea,,qua: (en-
&dc principiis cognofcendi. Secimda ibi : ^uo-
Cap. IIT.
59
Twfi.
f^p^
nicdo MHtetHdlitfuii. Prima in (ex;{ccundtbn quod
(cx rationes adduat contra cum. Secunda ibi
:
yimpltits autem fuifjiantiam. Tcrtia ibi : Et de
motu ficjuidem. Quaita ibi : Et quod quidem vi~
detur ej/e. Quinta ibi : NuJlam autem habent.
Scxta ibi : Et ommno exifientium. In primapanc
intendit talem .^ationcm : Illa pofirio cft iiuuffi-
dcns
,
quir traifbms dc caufis rerum, aliqua cau-
farum genera pra:tcrmitrit : (cd pofitio Plaionis
eft huiuimodi, nam prstermifit cau{am efficicn-
tem, &finalem : formalem &materialcm tetigit;
crgo ifta pofirip cft in fufticiensJ)icit ergo,qu6d ojlfJit TU.
omnino fapientia, ideA , Philo{bphia, »»^«irw/* tomemerrtifft
caufam de manifefiis , idcft, de his qux fenfu ap-
'"'*
^7"-
parcnt : hac entm, id cft, pnnapia , & cau{as re-
J.,„^
rum prtiermfimtu nos,id cft,Platonici,wifc»7 enim
diximus de caufa ,
qua
efi
principium tranfmuta-
tionis, id cft, de caula efficiente : horum verofub-
ftantiam , id eft, caufam formalem rerum, dtcere
putantes : alfos quidem ejfe fubfiantias dtcimiu,id.
cft , ideas feparatas a {enfibilibus : ^uamodo ver»
ilU
fuhfianti* fttperuacue dicimut, id eft, modus,
quo Platoniciairignabant^llasideas ellefeparatas
rerum {ubilantias fuperuacuus cft : nullam (cili-
cet habens efficaciam , nec veritatcm : dicebant
cnim jidcasfubftaniiascilercruinfecundiun par-
ticiparioncm, quod excludit dicens, nam&par-
ticipare nihil
efi ,
Jicutfuperius diximus : nec fup-
ple ponimus,M*(/4»», {cilicct finalem, quam exi-
ftentem videmusin yf-t^writcqiue, {cilicet propter
caulam finalem demonftrant
:
propter tjHam,U:i\i-
cct finalem caufam omnis intelle6lm,& omnis na-
turafai;it,iA eft,omne agcns fiuc per intelleftum,
& a propofito; fiuc naturalitcr, agit propter iftun
caofalh, quspft finis : vt pi^obatur i.Phyficorum^
tcxtxoni.49.&inde. Addit criam,«fc qtti, (cilicct
ponunt {pecies, id eft,ideas,r4«^«»r caufam quam
dicimtu
ejfe vnde principium, id eft, efficientem
:
hoc cft didku
,
qa6d ponentcs idcas , ficut non
tangunt finalem caufam, fic nec Cangunt efficien-
tem, qu*e fini opponitur, vt dicebatur drca prin-
dpium huius ^timi:
fedfaEfafunt Mathematim
ca prafentibiu, Id eft, {en{ibilibus, Thjificediceft~
tibus
, & aliquorum , {cilicet {enfibiUum, gratia
traEiari oportere
, ip{a Mathematica, {cihcet, hoc
cft di^hun
,
qu6d i{Hs Platonids prsemittentibus
in fua PhiIoiophiadi£his caufas, fadb funt natu-
ralia quacdam Mathematica finemotu, dum prae-
termittcbant principium, &fincm tTtotus : vnde
diceb3nt,qu6d Mathemarica oportet traAari n©n
fblum propter feipfa, fed graria fenfibilium, in-
quantum paflioncs Mathcmaticonim fenfibilibus
^ptant. Dcinde cuni didt
:
Amplius autem
fuhftantiamfubieSfam vt
»
o
J
mdteriam
,
mag^ UHathematicam aiiquis
^"^* *^°'**'
fufcipiet, (jr
magis pradicariy^
diffftuttiam
effefubftantia, (Jr
materiei, vt magfmmy
(^
paruumftcut Phyftologi rarum
&fpiffumpri-
mas fubieiti dicentes ejfe differentias has,
Hac namque
fnntfuptrabund^mia quadam^
d^
defecfus.
Pohit {ecundam rarionem , cgue fic formari
potcft : lUud quod cft matcria rci, magis cft fub-
ftanria rei,& pra-dicabilede re, quini illudquod
eft feparatum a re : {cd ideas fuiit {Jparatz a rebus
fcnfibilibus fecur^diim tc ; ctgo ma,tcria erit ma-
gis ptjcdicabilis dc rc quam ide« fcparatae; cuii-s ^^"^
oppofinim
6o '''^Lib.L

tti
oppofittimPlata ponebatJDidtigiturquM,^^»»-
intxiHntr P"**^
fMbfiantiam fuhUElam
,
vt materiam magis
ifttM »li4iHid fufciptetquu Mathematicam, ideft, ederubfun-
abtsfifar*- tiara Mathem^ticorum , &aliorum {enfibilium
:
^**
aam ideas ponebant refpedhi vtrorumquc; &
vnagu, icilicet prsdicari debet materia de re,quia
non cft feparata ^ re
,
quam fupple ideafeparata:
quod tarocn eft impombile. Et addit , aut quo-
modo Platonjci accipiebant rei inateriam dicen-
tes, qu6d diff'erentiamfHJlffidntia,& materiei
,'
di-.
cunt fupple Platonici , rnagnum &faruHmijicHt
Phyfiologi, id cft, Philofophi naturales , raritm &
Jpijfum
dfcentes ejfe prtmoi difirentiMfuhieitiyid
cft, materiae
,
per quas materia tranfnwitabatur
:
ta namcjue {ciiicct rarum & fpiftum, funt e^utdarn
fuperabundantia &defeSiui^dmxixam cft,quod
parum habet de materia : fpiftum, quod multum:
dimeuiionibus eMftentibus aequalibus, r^rum er-
go & fpifliim qugdammodd habcnt rationem
R«nw» e^ magni & parui
, quac poDcbat Plato : & tamcn
fiijfnii^
f^.
fupplc fccundum Platoncm, ipGe idcae magis funt
fubftantiae fenfibilium,& Mathcinaticorum,quam
magnum &.paruum, quas funt vt mat^ria, Ppin-
de ci^ dicit
:
Bt de mtujiquidem Ijm erit caufa motus:
falam,quia m(menturffecits.Stn autem,vnde
venit i
^cxt.fo^
TV/rf namque de n^ttar^ auferefur perfcru^
tatio.
Ponit tertiam rationcm, qua» potcft fic fbrma-
fi : Si idcae /Int caufae ferifibilium,intcr ideas eric
ahqua idca mottis, vel nonjfi fic,cum motus non
pouit efte finc mobili , fequitur quod idca moue-
tur
: quod eft contra Platonem : fi autgm non fit
idea motus,& ca quje funt in fenfibilibu$,ponun-
tur caufarj ab idcis
; non crit darc vnde vgniat
motus ad illa fcnfibilia:& flc toUitur tota fcientja
mturalis,'qu« de rebus mobilibus inquirit.picit
ergo,
& de motu ficjuidem hnc erunt caufa motMy
falam quia mouenturjbectes, id eft, idcxifiautem
mn
, ixnde venit , fcilicct motus in rebus? quafi
dicerct
, non cft darc vndc : & fic, tota namque
«uferetur perfcrutatio de ttattera.. Peindc ciun
dicit :
MetapKI
fO^
Et quod videturfacile
effe
monjlrare, quod
vnum omniamnftnt. Expojitione namque
omma vnummnfiuni, Sed id aliquidvn^m
Jiquis datomnia^
(fr
nihil hoc
,
jinon genus
dat vniuerfale
effe.
Mocauterff inquibufdam
mfofihile.
Ponitquartam rationem
,
guae fic fbrmaripo-
teft
:
Si vAum eflet flibflantia omnium rerum,vt
PlatQnici dixeruntjcrgo omnia erunt vnuih; con-
iequcns eft falfum manifeftcj crgo & antfecedcn?.
Anteccdens patet k fimili de PhUofophis natura-
libui, qui diccntes aquan>> vcl tale quid omnium
eflc rerum principium, ponebant omnia fecun-
dum fubfbntiam cflc aquam , vcl aliquod talc.
Dicit^rgo
;
qu6d quidem videturfactle ejfe mon-
firare, ejHodvnum omnia
nonfiunt : quod fiipple
fcquitur ad opinioncm Platonis, Si fortc aliquis
dicat, qu6d c:f pofitione Platonis fequitur,omnia
ptfc vnum fimpliciter, fcd aliquid vnum : ficut
didmus aqujun cflc vnum fccundum g^nus, &
fccundum (pedem : fi fic dicatur; hoc non pbfTct
elle, vt videtur, nifi ipfiim vnum cflTet vnii"ierfa!c
genus omniurn, quod videtur impoffibile in qui-
bufdam : ficut dicetur in j. lib. Et hoc eft,quod
dicit: «<i»f expofitioneSciWcti Platonis,w»« omnia
fiunt
vnum
:fedfi
efHtt dtcat omnia vnum ejfeid
altquid : nec hoc, fupple eft pofIibile,y< nondat^
ideft, ponatj^Mw*
efie vniuerfale,{cAxctx.\\>^x\m.
vnum .• hoc autem impojfibile in ejuibHfd^m,(ci\i-
cct videtur
;
per illum enim mcdum poffer dici
omnia cfTc vnum vniuerfaHtcr,ficut dicimus ho-
roinem
, vcl eqimm,eflfe fubfUntialitcfanimal,
Df
inde cum dicit
;
T^llamnamque rationem habent natura^
quafuntpoft numexosMngitudineifatitudi-
nes^ ^folida : nee qttx modofunt^autfutura
funf. Necfi
aliquam hahent virtutcm. ffac
enim nec fpecies pepbile ejfe,non enim
funt
numeri. Necintermedia,
(
Sunt enim Mathe-
mattca.) Neccorruptibilia,
SV^ rurfu4 videtur aliud hocgemis. T«z.
co.4y,
Ponlr quintarn rationem. AA cuius cuiden-
tiam notandum
,
qndd poft numeros ponebat
PJato c/Ie fubftantias tcrum fenfibiliurn longitu-
dines, ideft, lineas, lari:-udines,& fbliditatc^,e5f
quibus fcihcet fenfibilia corporacoTpponcb^tur;
contraquoddicit
;
quod nullam habent rationem,
vtfcilicet ponamur rerum fubftant'utpoJlnumt-<
ros
ipfi^ longitttdines,
&foliditata : nec qux modo
funt ,
autfHtnrafHJit^xi. eft, nec in prarfcnti, nec
in fiituro : nec habenf aliqHampotefiatemfiA hoc,
icilicet quod fint caufx rerum : quod prohatur,
^"'xfgf^*.
quia Plato pton?bat tria rcrum genera , fcijicet
^ff^^''"'*
fenfibilia, ideas, &Mathemarica : intcnnedia au-
f^f ^^
tem cuiuflnodi funt lineae, &fuper6cies,quaE po-
nuntur domponere fenfibilia , non poflimt poni
eile idesiquia ideae funt cflentialirer numcri,ha:
autcm funt poft nurneros; necpoifimt inten-ne-
dia eflc Mathcmarica:quia Mathcmatica funt fc-
parata a fenfibilibns , harc autcm pon , c^m po-
nantur componerc fenfibilia corpdra:nec poilunt
poni fenfibilia ctfe, nam {enfibilia funt corrupti-
bilia; hasc aurem non ; ergo vel ifla cruntnihil,
y?l frunt quoddam quartum genus, qiiod Plato
rion dixit
, & hoc cftqupd dicit : Ea namque,fcj-
IJcct lincae , & fuper^cies, &c. necpojjlbile
efi efie
Jpecfes,id c{t,idc:is:»o enimjunt numcn.ficuz fcili-
cct idcx:necJunt,C[}.V£inJra, id cfi ,A{athematica
intermedia propter rationem di{h.m:necJuKt cor-
rupttbilia,aii\.ilmodi funtjenfibilia,vt didum eft;
fed rurfum videtur hoc ejje aliud qHartum genus,
quod fcilicct Platonon dixit.
Notandum, qubd ciim didtur lincas, & fiiper-
immohiU
flcies^, &c. non e(Ie fiibflantias , vel principia,nec
folkm
funt
in pras/enti , nec in fiituro : per prxfchtia imcl- frtfmti»
liguntur immobilia, qu.-E
(c
habent codcm modo:
^**''"» i*'*
pcr futurayerb intclligurtur ^enerabilia, & cor-
'^I^J*/
^
mptibilia
,
quae habcnt efle poft non eflc, qupirin
Btut ergo
eft
fiitufo. Dcmde cum dicit
:
qui
tfl
.•
o>n~
Et emnino
exifientium qu/trere elementa^
runtfjj-eHifi
non diuidentem multifliciter diffay inuenire
impefibtleejf. Et aliter fecundum himcmo-
dum quarentes ex quibks
funt etementis.
Ex quibus enimfacere y
autpati^aut
ipfum
reffurn non
effe
accifere :
fed fquidem
fubfiantiarunt
Summ^ III.
I
fiti/fdntUfmm filum ejfe
cetitingit:tMnc tjui*
extfiefrtimm
omniMm eUmenta ydnt qtutrerty
MMt fvtsre
hahere^n ejl verum.
Pomt fcrtam rationan ,
qaac fic fbnnari po-
«cft : Impofllbilc cft acdpcrc principia 4icuius
multipliciter didi , niii molriplicitas diuidamr.
Cum crgo cns dicatur multiplidtcr
,
qtiia didtur
dc fubft^tia , & dc aliis gcncribus ;
Plato in-
conuementcr af&gnauit ptindpia cxiftcnrium,
id cft , cntiuiji non diuidcndo cntia intcr fe. Didt
ergo
;
quod ojnrano tjiutrere elementA, id cft, prin-
dpia cxiftcnrium , id cft ,
cnrium : non diuiden-
tem dtds mtdtipliciter , impoffikile efi
imunire.Sc
quia aliquis poflct aliquibus conucnicntibus in
nominc , & diffcremiDus in rarionc aflignarc
principia propria fingulis fine hoc
,
quod diftin-
gucrct vnummulriplcx ,hoc Platonid non fccc-
runt, & hoc dcclarat cum dicit ,
quod , & Mlitery
id cft , alia rarione inconucnientcr rcn«n princi-
Eia
quzficrunt
,
Qufrenttf ex tjtubut tlementis,
dlicct fimt entia : fed fccundum hunc modum
qoo fiulicet quacrebant : quia omnibus cnribus
fufiSdcntia prindpia non aptabant : quia fiipple
cx eonim didas non eft acdperc , exqtubm, kili-
Cft prindpiis , efifdcere , MitfMti,M*t reElum , &
fic dc aliis accidcnribus : quia fijlum fciiicet afli-
gnabant prindpia fiibftantiarum. Vndc fiibdit:
jed/ifMbfiantutrMm folitm contingit efje , finHcet
prindpia': tunc oinnimp enrium cxiftairium,»*»
efi
verum,dtMt^twtre (lementM^uuftusre kihere:
non enira onmium cnrium fimt eadem prindpia
fimpl|dtcr,vt oftendctur duodedmo huius, tcxt.
C.
%. & in
q.
1. in expofirionc
Nocandum
,
qu6d quia ois habet conceptum
yniuocum ccmimunem omnibus cnribus , vt o-
ftcndctur quarto huius , idc6 multiplicitas cntis,
quam tangit hic Philofijphus ,non cft roulripU-
dtas conueniBirium fijlo nominc: fird eft mmri-
pUdcas fiippofitonun
,
quae vniuocarioni cnris
non rfepugnat , & hoc modo habetur intenrio
Philofi)pra contra Platonem : quia cum cns ha-
bcat multa contcnta fiippofita fibi , fidlicct fiib-
ftantiam , aequalitatem
,
quorum tK>n fimt eadem
Erindpi^
fimplidtcr , vt oftcndctur duodedmb
uios.: idc^ Plato infiiffidenter egit aiSgnando
prindpia riarum , non diflingucndo cns in fiias
partes fiibie(friuas,quz diftin&io no eft zquiuod:
(fcd eft vcrc vnjuod eniis.Tunc f^quitur iUa pars,
SFMJiARiyU,
Refucacquatuor radonibus Placonem
ponencem , ideas eiTe principia cognof-
cendi. Nota iuxtatertiam racioncm cius,
roatcriamefp: dc rci quiddicacc. Dc^uo
di{L5.dzx. &7.huius qi6.
QVom»doAutem Aliqnis difcet nmnium
tUmenta\ Palam cH, tjuia non
esifofi-
kiU fraexiHere cognofcentem friits. Sicut
enim Ge»metriz,are difcentem , aJiaquidem
0fortet frafcire
,
quorum eB fcientidyf^ de
quibus debet difcere^ nonfrdnofdt : it4
&in
aliis, ^art
fi
(jua
efi
omniumfcientia
, vt
quidam aiunt
,
nihH vtique fraexiBeret, btc
cognpfcens.
Tezt.<04i.
^amuisfit omnis
difctfUmaferfrMgioi-
Scod Opcr. tom. IV.
ttetfo
immAnft.
0aMtt»k»-
Untfrorfii
Mmk'<fUtitat
mukftabt.
Tex.cM»i9
«cinde.
jtftmtmi-'
lel
lCap. III. 61
ta^t omnia^aut qudcUm^aut
fer
demonBra"
tionem,aut ferdefinitiones. Ofortet enim ex
quibus eBdiffnitio^ frjefctre &ejfe nota^fimt-
Uter atrtemydr quteferinduciionem.
Vbi difputat contra Platonera quantum ad ea, ^A"^
^i»
quae fenfit de prindpiis coanofirendi. Ad eui-
"^^'^'S*
dcntiara cuius notandum^ quod Plato cauias , & »;,
c»r»ofctM
prindpia cognofixndi in nobis pofuit ideas , ita i> rtmm^m»
qubd fecundum eum cadcm funt prindpia cllcn-
?•'*« 4*
di,&cognofi:cndi. Conaa quod arguit Philofi>-
*^***
phuspcr quatuorrarioncs. Sccimda ponitur ibi
:
uit vero qttod
fi
exifiit. Tcrtia ibi : Amflutt tjtto-
modo alujtus. Quarca ibi : Amflitu tauem.
In
prima pauc intcndit huiufiiKxii rarioncm : Idca:
limt caufa: cognofccndi, ergo nihil contingit nos
addifixrc :conicquens eft falfiim
; crgo antecc-
dcns. Confequentiam ipie probat ex hoc ,
-quia
nullus addiidt eaaquz praccognoicit. Pidt crgo,
quomotU autem ali^iuii addtfdt elementa
, id cil,
prindpia omnium , fi fupple ex idcis in nobis
idcntia cauiatur ? quafi dicat qubd non : quod
probat (cilicct qubd nihil contingit addiicere
;
fMlitm Miuem quiM nott
efifojfibiU , icilicct addii^
CdCjfreexifiere fritu cognofcentem : quafi idliccc
nullus id praccognoidt, quod addifccrc debct : fi-
cutmanifeftatpercxemplum : nam
ficut tUfcen-
tem Geometrittm, Ucet prxcognoicat ab'qua, quac
(imt neccflaria ad deraonilrandum
,
puta prind-
wa,non tamcn pracognoidt, quod addiicerc
dc-
bet : iimiliter dl in aJiis identiis:^aMrr yt ^m
efi
omnittmfcientia, vt ^uitUm Mtunt
, tton frMexiiiit
hoc vti^tufrecognofcens
,
qtttimtiit
fit
ontnit
tUfci-K
fliru fer
fr4tcognitM,Mttt omniM,Mtu <jiutUm^d eft,
fiideae iint rarioncs omnium idf>ilium , vt aiunjc
Platonid
;
crgo non poffumus aliquid addifccrc,
nifi dicatur aiiquis aJddiiccrc rcs
,
quas praccog-
nouit:veruntarocn fi ponatur aliquis addilcere, o-
pbnet qubd prascognoicat illa
,
qua: addiidt,aut
omnia, id cft, vniuerialia, quorum qusdam pne-
cognoicuntur noririi ^abita. pcr dcmonflrario^
ncm, vddcfiniriohcm ; aat qucdam, id eft,parri-
cularia praecognofcuntur noririahabita per indu-.
dionem. Idco fubdit , Mut
fer tUmonJh-Mtionemt
tftufer defiaitiottem:eportet enim ex ^uibtu
efi
de-
finitUfrdfcire,& ejfe
notM MlitiuMj id cft, vniueria-
Uiifimiliter MMteitt,& ^UMfer indulHotiemy vt fimt
quaedam parricularia.
Notandum,qubd vittusdiftac coniequentiz,&
ftiam coniequcnris tcnet ex hoc:nam Plato dicc-
bat, illas ideas dlc eilenriis & fubflantias rcrum:
fi
igitur crani caufaefcicndi ,nihil addiiocrc pote-
r^us,ied omnia cfTcnt nobis iuturalitcrnota,&
pcr confcquens nihil poilemus obliuiia , cum
lempcr ideac ineilent, v^l adeilcnt nobis. Deindc
cum dicit
:
AtverifiexiBit comnaturdUs^mirum
quo-
Tczt.co.4>,
mtodo Utemus hdbites
ftifsimdmfcientidrU,
Ponit feamdam rarioncm,quae fic forroari po-
teft : Si ^ideae funt cauii cogi^fcendi ; crgo ni-
hil contingi^ nos obliuiici : conicqucns cft
fij-
fiim;crgo & antccedens. Conicqucnria prob*»
tur ficut , 6c praeccdcns. Didl avo
, Quodfiexi-
fiit
connMtuTMUs , icilicet nohis icientia, id eft , fi
idcae fimt cauiac (Qcnriz : mintm
efi
^omodo obli-
uifcimur fot^md^difciflinttrumy id eft,poriiEraae
diidpl i n.T.iJcientiae, fi illa cft nobis connaturalis,
nec cius pofle^nus obliuifci, ficut patct de noritia
principioru, quae nullus ignorat:fi cigo fdcntia in
F nobis
6i Lib. I.
109
Al- tma
al. uibas.
Jld comfietM
rei notiti*m
nonfiifficit
cognafcere
formam,fed
requhiur
ftiam cogni-
fitmittfrit.
nobis caurecur ab ideis,^non poflemus eanun
obljiu^i) quod eft contra P|atoiiem,qui dicit ani-
mam obliuifci fcientiae /quam habetliaturaliter
de omnibus propter vhioneipad corpus, &qu6d
poftea per dochinam addifcit
,
quod pri^s nouit:
vt (ic addiicere non fit aliud , nifi reminifci. De-
indecumdicit:
Jmplius 4utem quomocU allquts cogmfcit
ex (jutbtii
ejif (jr cfuomodo erit mamfe/fitm ?
etenim hochabet duhitatio/tem-Ambtget enim
aliquii quemadmodum^^ clrca quafdam
fyl-
labots, Hi aamjuefyvaz exf.^
y. ^m.& a-
dicunt
effe.
Al^ vero (juendam aliumfonum
dicunt,ejfe &cognitorum nuUum.
Ponit teniamjationem quap talis eft : Ad cog-
nitionem rei non {olufi oponet fcire fbrmam
rei : fed etiam principia materi^ia
, ex quibus
.conftat illa res:fed ex idcis noh polTunt cognofci
niii principia formalia , cimi idea: ponantur fbr-
mcB rerum ; ergo ideac non fimt fufficiehtia prin-
cipia cognofeendi rem:fi principia materialia
fint ignora. Maiorcm probat,quia de principiis
mateiialibus contingit aliquando dubitare : ficut
deillafyIIaba,^TO4, dequaquidam dubitant, v-
triim fit compofita ex qhatuorlitteris, autflt tan-
tum vna litrera habens proprfum fbnum. Dicit
ergo
,
quod amplius cjuomoio ali^uif cognofcitt
fupple principia materialia rei ^^ quibus eft , &
quomodo, m>
manifeftum : quafi diceret, quod
non,& fabdit, etenimhoc hahet duhitationemiam-
biget enim alic^uis , fcilicet de principiis materia-
libus rei : quemaimodum
eft
circa tjuafdam fylla-
bas : ht namque
fyma ex
f.
& y.&
m. &a. di^
cunt
ejfe : alij vero quendam alium
ejfe fo/^um di-
ciint,& cognitorumnullum^A. eft, didam fyllabam
vnam lirteram habentem proprium fbnum prz-
ter didas , & cognitasquatuorlitteras praididas.
Deinde cjim dicit
:
Amfltus atttem
tjuorumefifenfu^.cfuema-
do alKjuts no habens
fenfum cognofcet?quam-
uis oportcbatftpmniumftnt elementa ex qui-
bus
,
(juemAdmodum
comfoftJt vocesfunt ex
fropriis ekmentis.
jiine argum. Ponit quartam rarionem , auam intendit ta-
contra Ara-
jgrn : Si idcae funt caufie cognofcendi ; ergo fenfi-
bes.d^ue -
j^jjj^ cogiaofcimus fine fenfu : confequens eft fal-
vos de influ-
'"™
'
^^?P
antecedcns. Conlequentia probatur,
xu in'cllt ex hoc quod fi idez caufant in nobis fcientiam
geKti»rum.
omnium : caufant ergo,& fcientiam fenfibilium.
Ciim ergofcientia ab ideisinfit nobis perinilu-
xum qiiendam , & non per fenfum : habemus
fcientiam de (enflbilibus fine fenfu. Dicit ergo
quoJ, -Amplus autem,ejHorum
eftfenfw.hTcCcih-
cet fenfibilia : cjuomodo alicjuis cognofcit non ha-
hensfenfum?Q^siS\ diceret,impofIibile eft,^ opor-
tet ecjuidem , fupple fenfibilia cognofcere
,
y/pro
quia ea funt , elementa omnium
, ex quibus tan-
quam ex matcria fiunt res : quemadmodunt voces
iompofita ,
puta fylkbac , vel di^fbiones , compofita
€x propriis elementis. Neceflarium eft ergo cog-
nofcere fenfibilia
, & tamen eft impoflibile fine
fenfli , ficlit caecus a natiuitate non poteft fcien-
tiam de coloribus habere, quia dehciente fenfii
deficit fcienria,quae eft fecundum illum fenfiun
ex I . pofter. tcx.3
3
. Tunc fequitur illa pars.
Metaph.
^»4
(juidem igiiur diSdf inPhyjtcis catt- 1 10.
fas quarere^Jfi(intomnes^
(jr extra hsu nuU T5*^-*^**-^°:
lam habemusdu^re.palam
eft
exfnus dtHis.
crgo diftas.
Sedtenuiter ha.dr modo quodam omnesprtus
di£lafuni:modovero quodam mtllatentts,
Balbutiens entmvifa eJl prima PhiloJO'
Tex.co.jt.
phia , de omniius velut nouum exiffens circa
principium.dr primum : quoniam Empedocles
es dicitejfe rationem^hoc autemeB,qttodquid
erat
efe, dr fubHantiarei. At verofmiltter
necejfarium,(jr carnis,
^aliorumftn'gulerunt
effe
rationem., aut nihil : propterhoc enim
j
^
carOy
ijr os elf,
(^ aliorum vnumquodquCy
(^
nonpropter matertam, quam ille dicit ignem,
idrterram
, (^
aerem
, &aquani. Sedhocalio
dicente qttidemftmtliter dtxit ex necefttate\
mantfeffe vero non dixit. De talibus quidem
igitur osienfum eH priits. c^acunque vera
c(e ipjis his dttbitauit aliquis^ refumamm iie-
rism. Nam
forfan ex
ipfis
abundabimus ali-
quid adpoBeriores dttbitaticnes.
Vbi Ariftoteles pertra^tis opinionibus antl-
quorumde caufis,&: principiis enriumconcludit,
& recolligit circa dicia,& conunuatdidadicen-
dis. Dicit ergo
,
quod cjuoniam ergo diilas caufas
in
Phyficis,nififunt ^uarere orhnes
, fcilicet Philo-
Epiig.us prU
Ibphi antiqui
, &quod extra has nullam hahemus
mi Libru
dicere,id efl,nullam aliam tetigeruift:/><i/^w»
eft
ex
priiis diElis : fed tamcn antiqui Philofbphi illas
quatuor caufas tctigerunt,ob(cure tamen,& tnoda
quodam emnes ,(ci\iccica.u[s priits dtEiafunt ab
eis^nodo vero e\uodam nullate.nu. Vnde accidit eis
ficut pueris
,
qui nouiter tentantes loqui balbu-
tiendo proferunt quas loquuntur :ide6 dicitquod
balhuttens vifa efiprima Phtlo ophia de omnthtu,
aut noua
exiftens ctrca principta rerurn ficut patet
de Empedocle,^«o.:»<«wj,d"
tpfe t mpedocles ipfum
os dicit rattonem
,
id eft, proportionem miftionis:
hitcautem eft.quodquiderat
effe,&fuhBamia rei,
id eft,qu6d quia illa proportio elementorum mi-
ftorum videtur efte/orma rei , necefle eft efle ra-
rionem, id eft, proporrionem miftionis, iarnis,&
aliorum fitgulorum, aut nthil, id eft, propter hoq
enim
, & non ptoptcr aliud omnia ifta vidcntur
efle ex elementis commifta , Sc propier hoc enim
Empedocles caro, &os
eft,
& aliatrur/t vnumquod-
(jue,& non propter matenam cjuam fcilicet mate-
riam,/7& dicitigne,& terram,& aerem, &aquam,
id eft,qu6d ex hoc paret,qu6d caro,& os,&c. non
funt iIlud,quod funt propter materiam : fcd pro-
pter principium formale,quod ponebat illam itii-
flionem:y^<i htcc alia ejuidem dicente dixitfimul ex
necejfitate, manifefte enim non dixit, id eft, qu6d
Empedocles coaftusneceflitateita dicente , & o-
ftendente pofiiit hoc , licet non expreflit manife-
fte:quia clare non tetigit naturam formae,*^* tali-
hns cgo
oftenfum eftprtits , licet ab eis imperfedti
didafunt : quACunque vero de his duhitauerit ali-
quis, fcihcet ad vnam partem,vel ad aliam , reca-
pitulahimnsiterum,(ci\ictt in ^.libro
:namforfan
ex eis, fcilicet ex talibus dubitationibus , inuefti-
gahimus aliquid , (cilfcet vtile, adpofferiores du-
hitationes
, quas fcilicet pcr libros fequentes
, &
totam iftam fcientiam detcrminando proieque-
mur,& fic eft finis huius primi libri.
LIBER
6j
Te(.cem.i.
KHttttM 4U
fUx,
''MtritMtis
tfi
frctlii,
(^
di§aUt.
LIBER SECVNDVS.
Efutatu antiqmmm ofimombus infrimo libro , sccedit in hocficundo ad
propriam intentionemyin quo tribus capitibus agit de pertinentibus ad
conjtderatiorumveritatu in communi^exflicans capuifrimum
,
quomodQ
eius confideratio
fit
faciUt , t^
difiicilu. Liher
ifte
etiam
efi
exparteproa^
tnialuyf^ nmicam tantumcontinet
fimmam
in tria capita diuifam. ^uod ait DoSior
infra cap.i. num.}. confufa ejfeprim nobunota^ inteUige, cognitione confusdy non di'
fiinSia.yde quo yideeumprimo huiusy
^.
lo.
{^
ibi Scholium primum. De eo quod ait
ibidem
, num. 4. dijficultatem intelligendi
ejfe
exparte intelleSius ncjlri \yide ipfum
hlcyq.i. ^ibi Scholium vltimum. ^uodex
feccatofit , nos dependere aphantafmati-
pus in
intelligeadoydocet i. d.y q.S. adprimum, ^alias ex Augufiino.
SVMMA VNICA,
De Specdatione yeritatu,
C A P V T I.
Quomodo facilicas,& difficulcasacci-'
dunc circa confider^onem vericacis
>
D
E veritate dutem theoria
ftc
quidem
diffciUs
efi^fic
verofacilis.
Hic incipii fecundus kber : vbi Philofophus
poftquam pertraiflauit opinionem arltiquoruni
tie caufis , & principiis entium , accedit ad fuam
propriam intentionem,pertra(^ando ea, qui p«r-
tinent ad conilderationem huius fcienti^.
Ad cuius euidentvrm notandum , (juod ocinis
fcientia eft de veritate. DitFerentertamen efe
hoc
,
quia a]iz lcientiae particulariter confids-
rant devcritate , ifta autejn vruuerlalicer , &ide^
ad hanc propric pertinet conliderare ,qu£E refpi-
dunt vniuerialem-veritatem»- Et fecundum hasc,
ifta pars diuiditur in duas : quia prira6 agit Phi-
loibphus de his
,
qiue fpaSkant ad confiderario-
nem veritaris in communi, Secvmd6 deicendit
ad ea, qu2 fpetflant fpecialiter ad confiderario^
nem huius icienriae. Secunda ibi , in principio
tertij : Necefe eji ad qtujkam. Prima diuiditur
in trcs
,
quia primo prsmittit qualiter fadlitas,
& difficultas accidant circa noririam , & confi-
derationem veritaris. Secimdo, oftendit ad quam
fcientiana maxirae pcrtinet confiderare , & Iia-
bere ricmriam veritatis. Terri6 exponit modum
acquircndae veritaris. Seamda ibi : ybcAri veri
Phtlofivhuim. Tertia ibi : Co.nin^itnt autem.
Prima m duas
,
quia primo facit
, quod diiQiira
cft. Seomdo
, oftendit quomodo homines mu-
tu6 fe iuuant in acquifirione veritaris. Secunda
ibi : Nonfolitm oittem his. Prima in duas : quia
primo proponit
,
qu6d confidcrario veritaris eft
quodammodo fcdlis , & aliquo modo diffidlis.
Secundo probat propofinun ibi : Sifnum autem.
Didt crgo, quod theoria , id eft , fpeculario , vcF
confidcrario
,
de veritate ftc ejHidem
, idcft , vno
Scori Oper. tom. I
Y.
taodo/bfficilii,
fic
tfuidemyid eftjalio raodo^^it»-
Uf. Ddnde com dicit
:
Sigmnm autem ejt^neque digne quemtjuam
adipifci ipfamptffc-.nec
omnes exortes ejfefed
vnum^uemque aUquidde natura dtcere. Et
fecundumfingulos quidem nihil^aut parum ei
immittere, ex omnibui autem coaceruatisferi
ptagnitudinem aUquam.
Probat propofinmi , afllgnando caufam didj.
Circa quod duo fadt : quia prirti6 oflCndit quo»
modq confiderario dc vcritate eft facihs. Secun-
do
,
quomodo eft diflSdlis. Secunda ibi : Sed ha*-
here. Prima in duas : quia prirao reddit c&afam
di£H. Secvmdo corollane infert quoddam cx prac-
didis. Setunda ibi: Qtiare
Jic videtnr. Didt
ergo
,
quidj^w»» ejl fiipple
,
quod coTifldcrario
de T eritote fit, ladHs , rptlium eam
difn i ^.cquirere
feffe
: nec omnes *xsrtb
effe , ideft ,11 aullus eam
perfe»^ habeat :tamennecomnesla:et: idfo di-
dc
ifed vmtmquemque cjuidan de natura ali(]Ht4
dicere, id eft» quod qullibet aHquid nouk> & po^
teft enunaarc de natura rerum : cmus probario
eft , qain. fecundum vnumquemque quitum nihilt
AMtfarumei
eft
immittere
, ex omnibus autem,
coarticulatii
fieri magnitudinem aliqutuH , id eft,
quod quilibet febrfura nihil , aut parura nouit de
veritate
, & parum immittit ad gazophylaciuni
veritaris : tamcn fi omnia coarriaucntur , &con-
gregentur, fiet aliqua yna magna quonritas. Dein.-
de cum didt
:
^uarefific
videtur hahere,vt prouerbiaU-
ter dicimus-.infonbui quU deUnquet
?fic
qui-
dem vtique eritfacHis^
Infert quoddara coroUarium cx pncdiftis, di.-
cais : quaxe fupple quilibet poteft aliquid de vc-
ritate cognofcere : iicct parupi y/rWfr*r ht^e^'
re
, fdlicet circa noririam veritatis , vt dicimtit
frouerbialiter, in foribitt quti deliaquet ? id cft, fi-
cut didmus communiter
,
qtiod inrianuis domo-
rum nulliis crrat : licct enim intcriora domus pof»
fint ignorari, tamcn drc^ introitum nullus crrac
F 3, finvi
Iho Ad bonfl
textam tm1«
iamq.! %.
PrMwiwMli
64
Lib. I.
/iiniliref injcognmonevcriutis fuM ali<pia {*f
f^ nota,drta quse nuUus crrat,vi font prima prin-
cipia : puta, ntn conttnfit idem ejfe,&
non
effe,
8c
Circ» frim*
<'"*"' totim
(fi
ttuMisfun farte. Circa condufio-
frincipU nid pes autpn , ad quas per talia principia ,quafi per
jf**
•"'*^'
ianuam
penicnitur , contingit errarc ; condudit
ergo quod hoc modo, cognipo veritatis
efi
facilis',
inqtiantum, firilicet eft cognitum principium pcT
ic notum
,
{^r quqd
,
qnaa pcr ianuam pnmibus
Xiotam,introitvirad noticiam veritatis.
Notandum, quod haec quz in nptiqavcntatis
ie habenc, vt forcs in domo : fiint principia com-
plcxa,qux {ecundum complcxioncm funt ficut lo-
tcus ianu2,qucm nullus ignorat.Deinde cumdidt:
Habere AUtem tdtum^autfartemnoftfojfe^
difficnltatem
eiiu pjlendit.
Oftendit quomodo fit difficilis confideratio
jecritatis. Circa quod duo'facit. Prim6 proponit;,
pitentum. Secimdo rcddit caufam di£H. Sccunda
T^v.Forfan antem. Dicit ergo, quod habere ibi fci»-
licet in confideratione veritatis totum, &partem
noapojfe^pHendit dtffcultatem eitu.
Notandunj,
qn6d hoc quod dicinir <!e toto,&
de pytc exponitur vno modo fic , firilicet quod
duplcx cft via procpdendi ad cognidonem veri-
taris:vna quidcm per modum rcfolurionis, (ecun-
dum quam proccdimus a compofiris ad fimpli-
da,& atoto ad partem : ficut didtur i. phyfic.
tcxt. c. 3. qu6d confiifa fimt nobisprius nota, &
iecundum hanc viapi tunc cft pcrfe^noritia ve-
ritaris , ciim pcrucntum eft ad cognofcendum di-
Jif^U* vla
fti"<3;e fingulas panes rei. Alia vra eft pcr mo-
frocedendi
dimi compofirionis
,
per quam proccditur ccon-
«W c0gmtic-
nerfo faUcct a funplicibus ad compofita,& a par-
WveritM-
tibns ad totujn : &feamdum hanc viam tunc eft
pcrfcdb
, & impcrfeiSb co modo
,
quo impcrfe-
dum largc dicitur pars perfedi:quia igitur mulri
imperfe^ cognofcentcy veritatem opmanmr, fe
cognofccre perfc^le, ncfcicntcs difhngucrc in-
ter perfeAum,& imperfedum
'y
&inter tomm &
panem : ide6 ex hoc oftcndinir difficultas circa
noritiam veritatis. Deinde cum didt
:
. Torfan atftem^^ MJJicultate duobus modis
Ad linnc exiftente^no inrebusfedin nobis
efi
eius cau-
mtBtn
q.
fa.sicut enimnjSiicoracumoculi adtucem diei
fefe
habentyfk &anima
nofirdt intelleilus ad
ea.quafunt omnium natur*
mantfefiifsima»
Reddit caufam di^i. Dicit ex^^arfan exifien-
te
difiicultateyfcilicetcoffio(cen.ihfecundMm duos
modos fupplcjvel ex partc rerum cognofcibiUum,
yel ex ponc intellcAus cognofcenris : »0» in re-
btu,f(d in nobu
efi
caufa eiusy fcilicct difficultatis
cognofcendi. Vult dicerc
,
quod licct difficultas
cognofctndi videamr accidcre , vd ex defcdhi
rci, qui cognbfdtur
j vel exdcfc6hi intclleaus,
qui cognofdt:tamen caufa huius difficultaris non
cft ex panc rerum, fcd ex panje qpffa:a:quod pro-
Dat cum fubdit,y<r«tf oculi nyHicoracum
fe habfnt
ad iHcetn dtei ,ficefr inttJ^eBut aninu nofira ad
eaytfMdfiint manifeFlijfima in natura^ & ide6 fig-
num eft
,
qu6d d<;fe6fcus illc cognofccndi non cft
cx parte rcrum : cum illac -fint manifcfHQims
,
qnannun eft de fe, &fiia namra : fed defedus eft
cx parte i9tclle£his:ficut dcfcdus vifionisnon cft
tx parrp luminis did , fcd cx parte oculi ny<Shco-
tacis,&c Deindc ciim didt^
Metaph-
SVMU A ti I F M,
Gradas cflTe agcodas hi^
,
qm pro veri-
jcatc erucnda laborarunc
, fiuc cain itOih
comprobaucrintjfiue nop;quia eorum o-
pcra aliis defcrui; ad eius indagacioncm.
Timothcus iflcjdc quo cftfcrmo(cx Sui-
da floruic tcmpprp Ihihppi Niacc^onis,
& Alcxandri Magni
,
qucm fcrunc illp
cancantc arduum Mincrux modulum
^
adco pcrmotum, vc incer audiendum^ ad..
arma concitarctur, dicerctque regia car-
mina calia efTc dcbcre. Phrygms fqic (
vt
dicicur)primuscichariftaapud Achcnien-
fcs,& Magifter Timothei licetnoainto-
to forte excellens,dignus camcn cUi gca-^
tixagancur ratione iam dida.
Kon Jolum autem his dicere gratiam* iu-
/
Bttm eliytjuorum ofinionibas aliquis commu-
Tcx.co«i.i.
nicauerit
,fed (^
his tfui adhucfufeTficialius
enunciauerunt : etenim hiconferunt aliquid:
nam habitum qutdem noftrum fraexercitati
funt. NamfiTimotheus non
fuijfet
, multam
melodiam nen haberemusfi autem non Phrj-
nisy Timotheus
nonfut/fet, Eodemautem mo-
do ^de enuncUntibus veritatem
, 4 quibufr
dam vero opiniones quafdam accepimus
:Je^
ali/^vt
hiforent^forte caufafuerunt.
Oftcndit quomodo homines mutu^ fe iutiani
in acquifitionc vcritaris,
q.
d. quod nonfolum iu-
fiumefi
reddere fratias hts , fcilicpt prafccdenri-
bus
,
qui aliquid dixcrant de vcritaris natura : ita
qu6d nobifcum communicaucrunt in veritate in-
uentd:fed ctiiiniilisquifupfrficialiter enumia-
^erunt'. etenim, proquia ,hi, id eft, tales, «r/t^wM/
nobis conferunt, nam habitum quidem nofirum , id
eft, intt)X<e£bam,praexercitattfunt : idco pofterio- Jbitujidm'
rcsdcbcnt rcgradari prsccdenribus : quia ahquo
^*''«*^',«^
modo in fcicndo dcpendcnt ab illis : niji enim
/^T*^
fuijfet Timothetts , multam non haberemtu mela-
^^'
diam, id cft , cotnpofirionem muficalem : quia
nos fimdamur flipcr id quod ipfe reperit ,&
fi
thrygnis non
fuijfet pracedens , Ttmothetts tton
Juiffet , id fft , non rcperiflct
,
quod reperit : qui*
inuenit virmte illius :y»c & de enunctanttbns ve-
ritatem a ^uibufdam accepimus
quafdam ofinio-
nesy quoscrcdimus benc dixiftc, quibM etiam alit
Juerunt caufa.
Adcuius euidenriam not^dum
,
qu6d intcl-
lcifhis virmtc principiorum deucnit In poflcrio-
ra , & ex luminc intelledus
, & virmtc prind*
piorum poflunt elid ex prindpiis multapoftcrio-»
ra
;
fic ^ucntes Pbilofbphi acdpicntcs prind-
pia , hcct pauca a pr^ccdcntibus
, cx iUis multa
pomdunt eUccrc ; fi crgo tr^dcrunt principia
vcra , illis rcgrarianduni cft
,
quia profuerant ad
veritatera redpiendam : fi autcm tradidcrunt
prindpia non omninc^ vera , etiam illis eft rcy
gratij^ndum
,
quia dcdcrunt occafionem , vt iilis
reprobads veraprindpiarcpenremus.
SYMMifi
e
Summ^ Vnics
SWUMM VN^C CAP. II.
Cujus fcicnriac fir {pcoalaii de veritatc, &an de-
carprocdTus in inHnitum in caufis;
SrHMARIFM.
Verkatis cqnfideradonem maxim^ ad
Metaphyficam fpcdarc- De caufa zqui-
uoca , & vniuoca de quibus hic loquicur
Dod. videcum i.d.^.qS. &;4.d.ii.q-3>
num x4.Dc vericatc quam hic caogic,vi-
deeuml.6. huiusq.j.&ibinoflraScho-
Iia,& in fupplemenco de animadifp.^.
jfed 7.8 9. Quod vero non detur procef-
cefTus in infinitum in cauiis, vt hic cangi-
cur in
y
.traaat. Dod.bcne I .d 1 .q. i.arr. r
.
a num. 1 i.Sc dc primo Princ. c
3
. & hic
q.
4 f
. rchqua huius capic infra fuo ordinc
ootantutf
VOc/tri
vero PhiUfofhiam veritstisfcie*-
tiam recfe hdhet.ndm Theericdfnis
efi
veritM
, (jr frailic^^ ofas : etenimfi quomodo
resfefe bakenty intendnnt fraifici. 2{on td-
men eius csnfam ferfe
: nec vtferfetuo tahs
ejf ijidvt ad aliquid
,
attjtu vt nttncj^eoh
lantmr.
Poftqua Pkilofbphos pracmifit qoaliter fadlitas
& difEcxiltas accidit circa confidcrarionem,& bo-
ritiam veritaris;nunc oftendit ad quam (acntiam
mazime (pedba con/iderario veritarfs : intendens
probare, qu6d ad Metaphyficam. Circa quod duo
facit. Prim6 facit quod di(fhim eft. Secimdo dc-
claratquoddam,quod in fiia probarione fiippone-
bat. Sectmda ihi: At vero tjuUfrmcipiian. Prima
in duas : quia primo probat qu6d ad Metaphyfi-
cam (pedat confiderare fimpliciter veriratera.
Sccundi
,
quod ad ipfam quam maximc fpedat.
Secunda iDi:Nefcimm autem. In prima partc in-
tendit talcm rarioncm : Metaphyfica eft (cientia
fpeculariua non prat^ca ; crgo cftfcienria vcrita-
ris. Antecedcns fijpponitur ex prologo huius li-
bri. Confequentiara autem proDat ex differcntia
fdcntiz fpeculariu«,& pradtica::qub finis fpecu-
^^
- lariusc cft veritas : prai-riac ver6 opus.Didt ergo,
UtoM^V^X
quod Philofbphiam, i.Metaphyfica,v#c/tr»yfww-
tiam veritatis reiie hahet : namfmif Theoricas.
fpeculariu* , f/ veritat
;
froBica autem efiu.i.
praxis
,
qux eft aftus voluntatis clidtus, vcl im-
peratus
, ficut declaratum fuit in prologo primi
fentcnriarum
,
quzft. 4, quod enim pra^ca ordi-
netur ad opus , dcclarat bic cum fubdit , etenim,
pro quia, &Ji froElici intendunt quomodo
fe
ira-
hetSaiiccx. vcritas in rcbus : non tamenfecunditm
feifed ad ali^uid, &trunc
ffecuUntur^d cft,qu6d
illam veritatem non intendunt pcr fc , vt finem:
fcd vlterius ordinant illam ad dirigendam ali-
quam praxim:drca aliquod obie<9um particulare
operabile,& ad aliquid nuiK,id eftjecundum ali-
quoddeterminatum
tempusDcindccumdidt
:
Nefcimus autem
verumfinecaufa. Vnum-
quodque vera noaxima
ipfum aliorum dicir
Scod Opcr,toin. I V.
frMSbeti.
7
Tczt^.4.
Cap. II.
65
tkrfecunetttm tfuodetUm aliis
inefi
vniuoca^
tioifuta ignis ejtcalidifiimus^etenim eficaufa
dliis hic caloris. ^uare
(jr veYiJ?imum
,
qitod
foHerioribus eftcaufa., vtfintvcra. ^uafro-
fterfemfer enfium frincifia ^femfer effe
ve^
rifima neceffe
efi
: non enim nua>td«qtK funt
vera ,-t^uatodoc^ue non : neciUis caufa
aliquid
eji veri vtfnt ; fed illa aliis : quare vnum^
quodqu<ficutfehabet , vtfit ,
ita &adveri-
tatem^
Probat,quM ad Metaphyfici /pe£bt quam ma-
ximc coniidcrario vcritaris , & intendit ralcm ra-
rioncm. Sdcnria Metaphyficat confiderat vcrifli-
ma,& maximc vcra;crgo maximc cft (denria vc-
ritaris. Corcquenria cft euidens:fcd ad probandum
antecedens intcndit talcm rarionem : Mctaphyfi-
ca ctHifiderat primas catifas & prima rerum prin-
dpia ; (cd illa funf vcriflima ; ergo Metaphyfica
confidcrat vcriflimaXaior huius rarionis fuppo-
nitur ex prologo;quia ibi probata eft:& minorcm
ip(edeclarat ex hoc
,
qu6d Ulud eft maximc talc,
quod cft cauia omnibus aliis vt fint talia, &nihil
cft d caufa , vt fit tale : ficut exemplificat dc iOTc:
(cd prims cau(2C & prima prindpia rerumlunt
huiiumodi quantum ad vcritatem; ergo fimtma*
ximc vcra.Didt crgo
,
quod nefcimut verum
fine
caufa : (denria ergo quac eft de vero
, habct ali^
quas caufas,quz eriamhabcntveritatcm:quiave-
rum non potcft (ari cx falfis. Addit autem vtfim
prc^firionem
,
quod vrikmtfuodque
efi
iUud ali-
quorum maximejA cft maximc tAt-^md aliitin'-
tfi
vniuocatioy id eft,quodcft cau(a vniuoca aliis
vt fint taha : vt ignis
efi
calidiffimtts : enim
,
pro
qiua,Atfjid cft ignis,f4i</i calidttatis
efi
aIifs,Td-
licet elcH^ris : iUudergo
efi
veriffimum , tjuod
efi
eaufafoflerioribMiyVt/intvera.Ex quo condudit^
quafropter frincipia femfer existentium , id eft,
corponmi caflefHum, cuiuirnodi funt fubflanrix
£cf!d3Xxfmfer nectjfe
efi ejfe vera, id eft fiint vc-
ri(Iima:euius affignat rarioncm duplicem.Primi,
quia nan (juandoejue funt vera & quandoque non:
& in hoc prxccUunt generabilia & corrupribiha; -
quae quandoque ftmt, & quandoque non funt.
Secimdo, quia iUit non
efi
alia caufa , faUcct fiue
veritaris, fediUafunt caufa aliis : &in hoc prs-
ceUunt corpora czlefHa , Ucet fint fcmpitema
,
tamen habent caufam fui efle & fiii motus . Ex
prxdi(^s infertquanda conclufionem,didt^«<nr
vniquodque
Jictufe hahet adejfe^taadveritatene,
Notandum,qu6d duplex eft genus cau(ar:qua:-
dam cft cau(a vniuoca:quxda squiuoca. Vniuo-
ca dicitm quantum ad prxfens fpectat,qua: habet
fimilem fbrmam illiquam produdr,squiuoca ve-
r6 didtur
, quac non habet fbrmam fimilem illi
quam produdt,licct eam habeat in virtutcExcm-
plum primi,ignis produccns aUum ignem.Exem-
plum fecundi , Sol gencrans igncm:ad excluden-
dum ergo caufam zquiuocam, quat licec fitcauTa
aUis vt fint talia, ipfa tamen non eft in fc fbrma
talis:& idco fignanter dixit Philofbphus : vww»-
qutdque
efi
maxime talefecundkm autd aliis
inefi
vniuacatic : Sol enim Ucet fit caufa caUditaris in
iftis inferioribos; ip(i tamen non eft in fe forma-
Ktcr caUdusdn caofis autcm vniuods intelUgCtt-i
dura eft,qu6d hsec didtur habere veritatcm.
Notandum eriam
,
qu6d quia veritas eft paffio
cnris,ido6 (equitur cflc rd proponionabiUtcr : St
idetMflyJtcM
mMximicm'
JidtrM veri'
tMttm,
QitidtftmM^
ximttMUi
Csiifti^
fUx , vnim»-
f» , (jy
eqmi-
me*,
fy*-
qtBUtca.
JfiSeritM t^ife-
qmturrtien.
titAtem pro.
fortion^bili-
ter.de quo
(^
jin6.lih-q-i-
Y*ritat du-
flex comfU-
x»,^ trtcQm^
pUxs,
66 Lib. II.
idcirco cQncludit Philofophus cx pracdiftis^uM
?|ui;i ea qux poflunt tfle aliis cauia eflendi vera,
iint maximc vera/equitur
,
quod vnumquodque
co modo quo habet elTc,habeat etiam vetitatjemi
vt ea quoriun eflc eft fempitemum , fit etiam ve-
ritas fempitcrna; & quorum cfle non cft (emper,
& quorum ell^ habctcaufam,fimiHtervcritas ha-
bet caufana ; & quorum non, oon :.quia etiam
veritas in intelle(^i oritur ex veritatc in re, id-
circo ficutres habet eflc , fic eti^m eft aptanata
verc cognofci : vt fic ferqpcr ab ipfb cflc rei oria-
tur confbrmitas veritatis , fiue in rc,fiuc in intel-
led;u :quare benc dicit Philofbphus,qu6dv«Kf»-
quoiicjue JicHt fe
habet ad
ejfe, ittt fehabet ad ve-
ritatem.
Notandum etiam
, quod poftet cfTedubium de
quaveritate hicloquitur Philofbphus: vtrumde
vcritate incomplexa
,
quzE eft paffio entis ; vel de
complexa,quaf eft veritas propofitionis : & iux-
ta hoc , vtrum intendat de primis principiis &
caufis incomplexis,cuiufmodi funt fubftantiae im-
materiales , vel dc principiis compkxis : quando
dicitur prima principia elle principia veriflima.
Vnde dicendum,qu6d licet de vtrifijue verum fic
quod haec dicitur
; tamen intelledus principa|is
Philofbphi eft loqui de veritate incomplexa , &
principio incomplexo:ex quo enim vult haberc,
qubd fubftantis immaterialcs fimt verifliina, de
quibus cft fapientia quae Metaphyfica no.i.ina-
tur. Deinde ciim dicit
:
Et msnifeftum eJl,(^uod res habent frittci-r
pium
, (jr tfuhdcaufe rerum entium nonfunt
infinitx^ neqt$e fecundumreBitudinem,necjue
fecundumJpeciemfciHcet vt Ipecies earumfmt
flufcjuam fofsint numerari in infinitum: im-
fofsihilc enim
efl fecundum naturam, vt ali-
qttidfit exaiio in
infiniium , v,g. caroefl ex
terraydr terra ex a^ua,(jr aqua exaere^dr aer
ex ignCy
c^
boc in infnitum
, (^ non
ceffet in
ali^uo. Neijue etiam
cft
fofsibilefecundum tl-
ludex quo eBprincipium mottis. v.g. qtibd
homo moueturab aere,
c^
aer a Sole
, (^
Svl a
luce
, dr
hoc in infnitum. Et ^imiliter etiam
eft
in eo cjitodeftpropter qiiid
,
impofsibile
eft
enim in hnc etiam procederein inftnitum. v.
g.vt curfus fropterfamtatemy drfanitas frO'
fter fortunam^^ fortuna frofter aliud^(^fic
in
eoquodeftfcilicet effentia.
Probat qqoddam fuppofitum in rationc pro-
simc difta : fiippofuit «nim cfle aliqua prima
principia & primas caufas. Hoc probat
,
quia in
caufis non eft proceffus in infinitum , fed eft dare
ftatuni , & deuenire ad aliquod primum princi-
pium in quoUfeet genere caufjc. Circa quod duo
facit, quia primbproponitintentam conclufio-
nem Secundo fubiungit eius probationcm. Sc-
1)» mmSo
«-
cundaibi : Medierttm. Dicit ergo qubd, fciUcct
#ere c*uft,
faUm-efi ex dicendis , ejuodeft qtiodiiam princi-
dMHT^ocef- pium, fcilicct e(fe &v-critatis rcrum:& qubd non
fMtn tnfint-
yifyjt iftfinita cattfa exiftentitim\ nec addireBam
Trjeeriam,id cft, nec proc^dendp in dire6fcura, fe-
cundum vnam fpcciem caufac
;
puta fecundum
fpeciem canfx materialis : & fic de aliis : «;r
fi-
cundumfpeciem , fupplc funt infinitae caufae : ita,
itilicet tjuodfint infinita Jpecifs caufarM/ft ; & cx-
Metaph.
Tc?t.co.j.
ponit qubd dixerat , cau(as non efle'ini5nitas in
dirc(flum. Primb in c;^ufis materiahbus : nec enim
ex materia
efl
pofftbile progredi in infinitum , vt
fiat hoc cx hoc : veluti vt dicamui carnem
fieri
ex terra
, vt ex materia : terram vero ex aqua;
acjuam vero ex aere : aerem autem ex igne, 8c hoc
non ftare :,fed fupple procederc in innnitum.Sc-
cundb cxponit in caufis efficicntibus dicens , nec
vndeprinctftum motus
, id eft , nec in caufis mo-
ucntibus, vel efficientibus eft proccfTus infinitus,
vt dicas moucri hominem ab acre : & hunc,fcili-
cctaerem moueriaSolc : Solcin autemabalio
& huiufinodi , fcilicet proceifus nuUum efle fi-
nem. Tertib exponit in caufis finalibus , dicit,y^-
miltfer autern nec illud cuitu
eft
caufa , id eft , fe-
cundum caufain finalci^
, poffibile e0 ire in
infir
nitum : vt fi dicamus, qubd irj;, id eft, ambularc,
eft caufa fanitatis : illa verb , fcilicet fanitas , eft
caufafelicitatis : &, felicitas fitcaufa aUcuius ,id
eft alterius in infinitum. Quartb exponit in cau-
fis fonnalibus diccns,(iu6d,ftmilitereft& incjuod
ejuid erat
ejfe rei , exempla non ponit
,
qniadc fe
patent : puta qubd in pra:dicatis formalibus
, &
primo modo per fc non eft procefliis in infini-
tum, vt quod animal prsedicetur de homine
, &
aliquodaliud de animali, & vlterius ininnnitum,
s y M M A R I r M,
Nondori procefTuin incauHs probar,
difcutiendo pcr fingulas ; explicac varios
modos,quibps vnum cx ali© fieri dicituE.
MEdtoruni
enim extra
cfU£
efi
aliquid
vltimum (jrprimum , necejfe
eft ,
quod
frius
eft
caufam tffbrum effe^quafunt
f^ftfe'^
nam
fi
dicere nos oforteat vnum trium cau-
fam
,
quod primum
eft
dicimus : non enim
cjuod esi vltimum ; nulhus enim cjuod fnale*
efi ifednec medium
,
nam vnius.Nihilenirnf
dijfirt vnum aut plura
effe
nec
inftnita ,
aut
finita. Inftnitorum enimfecundhm ilium mo-
dumy
(jr
omnino infiniti partes omnes medi*
funt, Simtliter autcm vfque modo,
3uarefi
ex toto nihil efi aliquidfrimum.Nec ex toto
caufa nulla esi,
Poftquam Philofbphus pofuit
,
qubd in caufis
non eft proccfliis in infinitum : nuhc probat in-
tentum. Circa quod duo facit
,
quiaprimb pro-?
bat, non eflein caufis proceffum in infinitum fc-
cundum candcm fpeciem & in direftum. Sccun-
db,qubd fit impofHbilis infinitas fecundum fpe-
ciem. Secunda ibi : Sed
fi
infifittit. Prima in qua-
tuor , nam primb oftendit idem in gcnere caufs
efficientis. Secundb in gencre caufae materialis.
Tertib in generc caufae nnalis. Quartb in gcnere
caufac formalis. S^cundaibi : At veronecin deor-
fum.
Tertia ibi : Amplitu autem & cjttod cuitu
eft
caufa. Quarta ibi : Sed nec quod tjuid erat
ef-
fe.
In prima pane intcndit talem rationem : Si
caufae efficientes procedunt in infinitnm; ergo
nulla eft caufa efficiens : confequens eft falfiim;
tum quia contradicit fenfui, tum quia contradicic
antccedcnti:confcquentfa probatur, quia fi caufae
fint iiifinitae ; ergo nuUa erit prima , & fi non eft
prinia,nec aliqua fequensi crgo nuUa. Dicit crgp,
qubd mfdiorii extra qu*
eft
daretdiquid frimuni
lo
1<PLt.C0,4,
Summ^
Vnicx
fjr alitjuid vltintMm : qua fiint cluo extrema : ne-
cejfe eji illud cjuod
efi
friui , ejfe caufam tpforum
pofi
fe,id eft,eorum,qu2 pofteriu« fequuntur/d-
licet tam mediorum,quam vltimi, quod declarat:
quia f\ nos fuerimus intetrogati
,
quod trium
oportet dare cau(am,id eft,accepris tribus/cilicet
f)rimo,medio,&
vltimo:fi interrogemur,quod il-
orum fit caufa aliorum
,
quod primumeft dici-
mus , {cilicet efle caufam ; non enim tjuod
efi
vlti-
f»«»i,fcilicet eftcaufa , nullM enim ijuodfinaU
efiy
id eft,vlrimum (upple ponit elle caufam medij,
vel ^nmi:fed nec medtum , fupple eft caufa ,
nam
vniM^d eft,qucKl medium fblura eft caufa vnius,
(cilicet vlrimi , & non primi.Addit autem
,
qu6d
nihil difiert effe
plura , fcilicet mcdia , aut fupple
vn\im,nec infintta,autfinita, vult dicerp, quod ad
propofitiun non difFen medium cfle vnum vel
plura,infinita , vel finita: quia fiue fint multa,fiue
paiica, femper habent rationem vnius , id cft,ra-
nem medij : quatenu; omnia fiuic media linfini-
torum verh fecundUm modum tfium , & omnino
Al.omncs partei infiniti omnia media funt. Ratio huius eft:
o»e4i«.
quia ante omnem , fcilicet caufam cfficientem,cft
aliqua prima. Si ergo dSSis. caufc efficientcs di-
Gca modo ponantur procedere in infinitum,fequi-
cur quod omnes csc&s. erunt mediaj : flmilitcr
oponet dicere,quod cuiuflibetinfiniri,fiue in or-
dine caufaE , fiue in ordinp magnitudinis, omncs
partcs funt mcdix
;
quia fi ponanir aliqua non
cfle mcdium, illa vel erit prima vcl vlrima, quod
repugnat infinito, nam irifinimm carer principio
(8c fine. Addit <ycL6d,fimiliter autem vfque modi:
vult dicete
,
quod licet alicuius finiri partcs me-
diae non fint mcdiac vniformiter, pro quanto ali-
quac funt propinquiores principio quam aliac;
hoc tamen non poteft poni in infinito , vbi nec
XeiMto fri- eft primum, nec cft vltimum, &idco fimiliter vf^
amnt»de-
^yg modo, idcft, vfquc ad quamcunque partem,
quam modo fignaueris,omnes partes fimul erunc
medije : efuarejiex toto , id eft totaliter , nthtt
efi
ali^uid primum, fupple in caulis efficientibus , fi
procedatur in infinitum : ex toto nuUa caufa
efi,
quia amoti pcima causa omnes feamdz caufz
remouennu:.
Contra rarionem Philofophi infbtur, quia vi-
denir peterc principium:nam fiipponit omncs
caufas efle me^lips fi eftent infinitx ; ergo przfiip-
ponit primum, & vltimum. Refpondeo,fupponi-
tur quod omnes caufe elTent medias per abnega-
tionem primitaris & finitaris : non errim accepic
Philofbphus quod eflent infinits canfae mediz
pofitiue ; ita quod ellet aliqua prima fimpliciter,
& aliqua vltima in qiurum comparationc di-
cantur medii ; fed accipit negatiue , fcilicet per
negationem primac caufac fimpliciter, & vltimae,
&uctenetrauofine pcririoneprincipij. D^indc
cum didt
:
, j,
Atvero netjue in deorfumpofsibiUesi m
Text.co.7. infnitum ire^ipfofurfum habente principium^
vt ex igne c^uidem aquam , ex hac vero ter^
ramy^ita femper alitfuodfieri aliudgenus.
lleiiitm im.
ttrUfibm.
hUm
frehu Probat intcnnim in gcnere caufae matcrialis,
( caufis W4-
Circa quod duo fadt,quia primo proponit intcn-
^"
'
*"
tum. Secundo probat. Secunda ibi : Duplictter
enirp. Didt ergo
,
qu6d, nec in deorfum , id cft, in
cau/is materidibus
,
pojfibile
efi
tre in infinitum,
ipfofMrfmihabenteprincipiumrvtCiddcWi^ qudd
Cap. IT.
65
ex igne (juidem, vt materia,
efi
aqua : ex hac au-
tem, id eft, aqua, ejfe
terram, <?• itafempercx hoc
altcfuod aliudfierigentu.
Notandum
,
quod furfiim & dcorfum pofTunt
Sttr/lm
,
Je-
dupUciter exponi.' Vno modo fic,nam patiens di-
*'/**'
'
^*^'
dturfubiici agenri : vnde procedcre in agenti-
^^^^
bus eft irc fu: dim : fed proccdere in patieiicibus
eft irc deorfum : agerc autcmanribuiturefficicn-
ri
,
pafllo vero materijp
;
proceftiis ergo in cau-
fis cfficicntibus eft ptocefliis furiam : proccf^
fus in caufis materialibus eft deorfum : fuppofito
crgo quod in flirfum , id cft > in caulis effidenti-
bus,fit darcaliquod primum ;
vtprimo oftenfmn
cftjprobatctiam quod in deorfum,id cftin caufis
materialibus fit dare ftatum. Alio modo exponi
poteft,qiicxi ingenere caufarummaterialiumfup-
poninu: vnum principium :quia in furfiun, quod
eft bafis & fundamentum aiiorum. Et poteft dij-»
bitarijVtrum procedanir in infinitum in deorfiim
fccundumprocefriuneorum ,
qua? ex materiagfr-
ncrantur ? huic autcm expofitioni omnino fcr-
m'unt exempla qiue ponit : non enim dicit , vt
ignis ex aqua,& hoc ex alio ; fed e conuetfb,vt ex
ignc aqua, & cx hac tcrra &c. Vndc fupple po-
nentcs primam materiam qusrimus , an fit pro-
ccffiis in infininun in his
,
qusc ex materjagcne-
fantur.Deindc cum didt
;
Dupliciter enimft hec ex hoc
,
non vt hoc %l
dictturpoFt hoc, vt ex iHmiis Olympia
; fcd
aut expuero mutato virjaut ex aqua aer.
Probat interitum, circa qnod tria fadt. Primo
diftinguit duos modos fiendi hoc ex hoc. Se-
cxmdo probat quod neutro illorum modomra
conringit proccdcre in infininun. Terrio decla-
rar
,
quo illorum modorum dicitur res fieri ex
primo principio materiali. Secunda ibi : Sed
vrrocjue modo. Tertia ibi : Similiter autem &
impoffihile. Prima in duas
,
quia primo diftin-
gtut duplicem raodum
,
quo ficri dicinir hoc
cx hoc ; fecundo comparat illos modos pcnes
difFercntiam. Seamdaibi : Ergo
fic
ex puero.
Dicit ergo quod dupliciter
fit
hoc ex hoc
,
per fe,
Aliqmde»
fcilicct, & proprie : non vt ejuia dicitur
pofi
hoc,
*['»p*nj^
id eft , exdudcndo illum modum
,
quo dicitur
^^^"
^
*
aliud ficri hoc cx hoc : quia fit hoc poft hoc:nam
ille modus ficndi non eft proprie hoc ex hoc , vt
ex Jfihmiis fiunt
Olympia : nomina fimt Grxca
& fignificant quardam fefta Graecorum
,
quorum
vnum poft aliud colebatur ;
vt fic vnum feftum
diceretur fieri ex alio
,
quia ficbat poft aliud : vt
fi diccremus
,
quod fefhun SonGd Frandfci fit cx
fcfto Bcati Michaclis , quia fit poft illud , non
enim dicinu: propric : & ideo iftura modum ex-.
dudimus , &accipimus modum quo propric di-i
cinu" hocexhocficri. QUod eft dupliciter, vno
modo vtfAr^««'o mutato dtcitur
fieri
vir.-alio
modo vtf.v aquafit aer.
Notandum
,
quod modus quo didtur fieri
hoc ex hoc.quia fit poft hoc , vt in exemplo prac-
dido , cft improprius ; nam fieri cft quoddam
mutari : in orani autem mutatione non folum
rcquiritur ordo terminoruni , fed criam fubic-
dhmi, quod tranfit & fubflat vtriquc termino-
rum: ficut patet ex primo Phyficonmi , text.
-^* "^
com.6o.t.c.4.& 8.Idero.5.Phyfic.i.& i.dc Ge. &
^*
;'*
1 2.Met. & 8. huius
,
quod aflignari non potcft in
^
^xemplo di(3:o,vbi ima^'namur tcmpus
,
quod eft j»
fiibi?6tum diu^orum feftorum,cum tamcn idcm

*«t
F
4
68 Lib. II.
tempas non mancat fub vtroquc fcfto quo<l finit!
Ph'T
^
oponet ergo aliquod fubie(9aim realitcr mutafi,
i.^Sc\, dc
^"' proprie dicitur fieri hoc ex hoc
:
ficutcx
Gcn. Sc 11. pucromutato debct fieri vir,& ^a^ua acr.Di^-
M,cc.
de cum dicit
:
j
j
7/4 quidem igltitr ex
fueroferi virum dli
ctmus ;
quomodo ex eo quodft
,
id quodfnf
itum eji^aut ex eo quodferficitur,ferfeifum;
femfer enim
eft
medium inter
ejfe ^non ejfe
generatio
j (jr ita quod
ft
exiflentls ^ non
fxi/ientis.
Eft
autem addif^nf quiftfciens;
e^
hoc eSi quod dicitur^ quodft ex addifcente
fciens. Hocverovtex aere aqtfa iCorrufto
altero,
Comparat pencs difTercnti^ didosmodos,
& ponit duas difTcrentias. Secundam ponit ibij
Profter (jHod illa. Dicir ergo
, quod modusille
quo dicitur fieri hoc ex hoc,ficur, dicimui,virum
fieri
ex />«mj,accipitur ex eo
quodfit, & tjHodfa-
Sum
efi 5
dntt ex eo,quod perficitur,& quod perfe-
Bum
efi,
fd eft, qu6d hoc modo dicimus fieri hoc
ex hoc , ficut ex co quod eft in fieri & in perfici,
fit illud qiiod iam fa£tum eft ; aut illud quod iam
perfedu eft:ficut enim generatio
efi
medium inter
ejfe &non ejfe,ka illud quod eft in perfici,fit illud
^. , ,
quod iam perfedum eft,& perfici eft medium in-
dHplidttr
*^^ ^"^ &non ensxjuia igitur ex medio peruenj-
tur ad extremum, dicimus qu6d ex eo quod fit &
generatur,& ex eo quod perficitur, fic illud quod
iam& generatum &perfedum eft:& fic dicimus
qu6d vir fit ex puero
, & ex addifcente fit fciens.
Vnde fubdit,?/? autem addifcens cjui fitfciens : &
hoc
efi
qttod dicitur
, quodfit ex addifcente fciens:
nam addifcens fe habet , vt in fieri ad fcientiam:
hoc vero,id eft,in alio modo,^»o dicitur aquafieri
ex aere
,
vnum extrcmum non fe habet vt me-
diimi ad altcrum ; (ed magis vt exuemum ad ex-
tremum ; vt fic ex aere nat aqua. Qualiter au-
tem generatio fit medium intcr elTe & non elfe,
cum tamen efle & non elTe videantur cfle con-
tradiftoria , dicemus in quarto huius
,
quando
quyrerur , vtrum inter concradidoriapoflitefle
meditun.Deinde cum dicit.
Metaph.
»4
Profter quod illa quidem non refleSiuntur
ad inuicem , necft ex viro fuer, non enimft
exgeneratione
quodftfedeftfoft generatio-
nem. Sic enim
eft
dies ex aurora
,
quia
foft
hanc
ifrofter
quod nec aurora ex die, Altera
vero refeiiuntur.
Ponit fecundam difFercntiam,quaj (equitur ex
|)rima,dicens,propter quod, fciHcct in quibus illa
dicuntur ficri hoc ex hoc , vt ex mcdio extrcmum
&imperfedo perfedum,»(»« refleQuntur ad inui'
cem,necfit ex viro fuer , ficut fcilicet c conuerfb
ex puero vir, cuius rationem fubdit ; nec enim ex
generatione
fit,quodfit,id eft,terminus generatio-
nis, quod eft elle
;
fed efi pofi
generationem :
ficut
diesdtciturfieri ex aurora,quia
fit poft
hanc:<^\xax&
non refleditur,vt fupple aurora fiat ex dic. Vult
Jn ^M4 fnu' dicete,qu6d ratio huius eft^quia illa duo, ex quo-
t»tune rtfe.
rum vno dicitur alterum fieri fecundum iflami
rttwr refuxio
niojun,^ ^q„ fg habcnt ad inuicem ficut duo tcr-
«xtremorkm ..../.,/.

adinnia, i»
^^^^ mutationis
;
led licut ca quorum vnum eft
jtM no. poft alterum:ficut cflc quod eft terminus genera-
tionisjCft poft generationem,& dies poft aurorara,
& vltimum poft mcdium
,
qus fe confcquuntulr
fecundum ordinem nanu:alem:quarc repugnat t\%
refl«xio propter ordinem
,,
qui mutari non poteft,
vel refledi.Vnde fi confideremus illa duo^leilicet
gencrationem,quae eft quzdam via:& ipfun) efle,
quod eft terminus generationis , non diffcrun?
quantum ad hoc ab illo raodo quem cxclufimus,
in quo dioicur hoc fieri ex hoc
{
qui^ fir ppft hocj
ficut ex aurora dicitur ficri dies
,
quia fit poft au-r
roram. Vnde ficut nec ibi, ita nec hic eft poffibi-»
iisreflexio. Altera vero refleBuntur,id efl,fecun.-
dum alimn modum,quo fithoc ex hocpoteft efle
reflexio. Sicut enim ex aere corrupto generarur
aqua,ita e conuerfo ; nam illa duo non le habent
ad inuicem ftcundum ordinem naturalem,vt mc-»
dium ad extreraum ; fed habent fe ficut duo exri
trema,quoFum vtrumque poceric elfe vlcimum &
primum. Deinde cum dicic,
Vtroque autem modo imfefihile
eft
in inf-,
nitum ire : exisientium enim intermediorum
neceffe eftfnem effe,
^uadam vero
adfe in-
uicem refeciuntur: alterius enim corruftio
eft
generatio alteriu4,
Oftendit,qu6d neutro iftorum modorum conr ^t,„
%th<m»
tingit procedere in infinitutri. Prim6 de primc
tx hoc inin-
modo : prour ex puero dicirur fieri vir ; nam talis fiifitum pra-
fe habct , vt medinm intet duo extrema , fcilicef
f*^"^'
jntcr efle, & non cfle:fed pofitis excremis impof^
fibile eft media efle infinita, quia habere exrrema
repugnar infiniro ; ergo fecundum jfhim modum
non eft procedere in infinitum;& hoc eft quoddi-
^icquod vtroque mcde
efi
impojfthtle ire in
tnfini-
tum : nam intermediorum exiftentium, id eft , ta^
lium mediofum,w«j^
eftfinem ejfexx quo fupplp
fupponuntur cxtrema taliiun mediormTi.Secund6
probat idem de fecundo modo ex hoc ;quia iii
alio modo inuenimr reflexio extrcmorum ad in-
uicem, nam alterius generatio , eft
alterius corru-
ptio : vbicunque autem eft rcflcxio, fit reditus ad
primum:ita,fcilicet
,
qu6d illud quod fuit primo
principium,fir poftek terminus,quod infinito non
poteft competere;quia infinitum non habetprin-
f
ipium,neque terminumjergo nullo modo
poteft
in infinitum fieri hoc exhocDeinde gum dicit:
Sin^iiiter autem imfof?ibile efl frimum if
femfiternttm corrumfi : quoniam enim non
eft
infnita generatio infurfum , neceffe
eft
id
€x quo corruftofrimo aliquidfaSium
eft^
non
femfiternum effe.
Oftendit quo didorum modorum fiant res ex
ptimo principio maccriali,
Ad cuius euidenciam notanduto, qu6d Philo^
fbphus ponit duo
,
qua: communiter omnes Phi-
lofbphi conceflerunt. Primum "cft
,
quod fitali-
^^"'P^"^
quod pnmum prmapium materiale; ita qiiod In
\„tutri»l^ C*~
generationc rcrum non procedatur in inhnitum cundum om^
cx patte fiiperiori , fcilicet eius ex quo gencratur,
»«
f"^
/"»-
Seamdum eft, qu6d prima materia eft fcmpitcr-
/''"''»*'"
A-
na:& ex hoc fccundo fuppofito fequitur,qu6d ex
^fllhum
f)rima
mareria non fit aliquid fccundo modo,Ici-
icct fiqut cx acrc corrupto fit aqua;quia ciim ma-
teria fit fempitema,corrupi non poceft.Ne(: poccft
dici,qu6d matcria fir sepicema pcr fucceflione^fi-
cur dicimus per gencratione hiic mundu cfle fcm-
pitcmii:hocji.cxcluditur pcr prima fuppofitione,
quia
Summ^ III.
j^uia gtticratio non cft infinitain rurfum, Ctd eft
deucnire ad aliquod pnmumprincipium njatcriar
le ,
quod vlterius non fit px aliquo priori : i<ie6
dicitqu6d,yJ»«//fCT-
efi
tmpoJftkUe pnmMmfempi^
tenumy id eft
,
primam raa£eriara,f<wT*«Bp»,ciini
(it iempitema: ^MomxM uiam nfn-efi infimta
ge-r
neratio in furfum : idco fupple pft deuenire ad
aliquod primum principium matcriale : quod
probat, quiawfc^-jT^
efi
iUudy ex <fito primo corru-
fto
alujuid
efi
foBnm , noH
efie
fempitemum^
crgo curh prima materia fit (empitema, non po-
tpft aliquid ficri cx prima materia fccundamodo,
Vcft' aliqnod comiptum ,& cx ipfb cftfadfaim,
fcilicet fecimdo modo , vt cx aliquo comipto.
Jleftat igitur , vt ex priraa matcria fiat aliquid
primo modo,ftilicet ficut c» imperfeAo,& in po-
llpnri^ cxiftentc
;
quod cft quoddana m?diunj iiv-
ler purum non cns, &^
in adu.
SVMMARirM.
Non dari procefTum \n gcQcre qaufas
finalis probat quatuor rationibus , vidc
Do£t, r. d. 1. q. z. art. i. & dc primo
princ. C}, tc ibi ^cholium tcrtium.
16 A Mplius autem
&, quodeJtmiu^caHft
TcT».co.f.
S^\,fnii efi:tde vero quodnoneft alius
caufa:fed (jr
alia illius.^arefitjuidemfuerit
4ale ipjum vltimum^no» erit infinitum,SedJf
pihiltalet no» erit quod cuius caufa.
Poftquam Philofbphus probauit , non cflc
proccflum in infinitii in ecncre cau£e efticienris,
& matcrialis , nunc probat quod ncc in gcncre
cauiae finalis. Circaquod quatuor fadt,fccundum
quod quatuor rarioncs addudt ad conclufioncm
probandam quiam intendit. Scclmda ibi : Sedfi
SondMtur
9** ^)^""^*"''- Terria ibi
:
5f<i ««//»« conahitur/
fnttfm
in
Qjurrs ibi : Nec etiam erit. In prima pane in-
imfmittim » tendit talcm rarionem : Si czcSx finales proce-
w^ifiasli-
dant in infiniwm ; ergo nullacaiifa finalis eft :
***•
confequens eft falfum , rum quia contradicit ien-
fui : turo quia conrradicit antecedenri. Conle-
qucnria probatur
,
quia finis eft cuius cauia alia
lunt , & ipfe non^ft caufaaIicuius:oportet ergo
finem vlrimum efie , &per confequeiis non pro-
cederc in infinitum. Dicit ergo
,
quod ampliits
finii efi
id, (juod
efi
cuiw caufa; tale vero efi,<juod
non
efi
caufa alicuius,ideR:,a.ktm\s,fed alia i&w,
fdlicet graria funt
,
quareJiquidem ipfum, fcilicct
cuius caaia
, fiterit
vltimum, non erit infinitunty
fi_
vtro non erit tale , id vItimum,«o« erit cuiut
'caufa , id cft
,'
non erit finis, quare tolletur hoc
gcnus caufe qood eft finis.
Notanduni
,
qubd licet in ordine finitum fit
dare fincmi qui eft gratia alterius, puta finem fub
fine; eft tamen deuenireadaliquem finem vlrf-
mura
,
qui vlterius non eft graria alterius , fed
omnia alia funt grada eius. Qeinde cum dicit
:
Sed qui
infimtumfaciuMt, latent auferenT
tes boni uatiifam.
Ponit {ccundam rarionem
, quahi intcnditta-
tuiis
<^
ht-
^^• S^ caufae finalcs procedant in infinitum;ergo
tutmidem nullum bonum erit in natura^ confequenscft
Aw. falfum
i
ergo
&ant^edens.Probatio confopen-
Cap. III.
69
dar, quia finis & bonum idcni funt; (cd qui ponit
fines infinitos,toUic finem ex ratione praxrcdenq,
^ fl^12.
ergo tollit bonum. Dicitergoqu6dy* iyi«wr/f»«»
ti*r'mm&4,
tumfactunt fupple in caufis finalibus, tblitu/cun-> i,eia{4m,
tpr auferenttt naturamlfoni.Dtin^ dirCL-^d.V,
Et Muilus cfinahitut dli^idfaterc adter-.
minum nonfuturus venire.
Ponit tertiam rationem
,
quara intendit ta-
fcm : Si fines fint infiniti; ergo nulltun cft agens
in*natura : confequens eft falfum, crgo antecedcs,
Coufequenua probatur, quia nullus conabitur
aliquid facerc ad finem non ftitimis venire:fed fl
fines funt infiniti , ergo impertranfibilcs, & pcr
confequens nullum crit agens,cura ad finem non
poflItperuenire.Didt ergo quod nuUus conahttur
^liqutd
facere non Juturus vcnfrc ad terminum,
Pcindc cum dicic
:
Neque vtique erk intelle^mpra^cus i9
.^
*^
.11
'
, ,. .
r r
Tcxt.co,j.
taltbm
; »4»» caufa alicutm Jemper Jacit^
qui intelUBum habet:hacemm
efi
terminus:
finUtnim terminus
efi,
Ponitquartam rarioncm,quam inrendittalcm:
i^l^^
Si fincs funt infiniri ,
ergo nullum cft agens per
nuUum efet
intelledum ; confcquens cftcuidcnter falfum;er- agensfn oh-
go anteccdens. Confequcnria probatur, qina
'«'^^'«w»
onme aecns per JntcIIeiium intendit fincm, &
cognofcit quod non poflet, fi fincsef(enrinfim'ri.
Dicit ergo tjuod nec aliejuid erit inteOeBusy id cft,
agcns per intellcdu, in fi»/»^«j,fcilicet in infiniris:
»4»» caufa alicuiusfemperfacit, tjui habet intelle-
Bum , hoc enim tcrminus cft , finis tetb termi-
nus eft. Loquitur de intclle^ pradico, qui fem-
pcr agit proptcr fincm
,
qui eft praxis. Tunc fcf
quicur illa pars.
S FM M J^R ir M,
Non dari proccfTum in caufis forfflali-
bus
,
probatur quatuor rationibus. An
omnc quod mouctur
,
quod tangit Do£t.
hictcx. ix.habcatmaccriam, difcudcq.
if.
dc Anima, cradansanin anima, ic
Angelo fic maceria; ccx 13. ihnuic non
dari procefTum in fpcciebus , ita vc non
fit dare nobilifllmam. de quo vide cum
hic q. 6. & ibi Scholium i. vbi varia
pius loca de hoc afferuntur.
Sed nec quod quiderat
ejfe
canuenit reducl
Tex.eom.ia
adaliam dcfimtienemmnltipticamem ratio^
nem^
ybi oftendit
, quM in caufis fomjalibus non J»
camfisftr^
ftt proccflus in^innnitom. Circa quod duo fadt,
malihus ntu
Prim6 proponlt int^tum. Secund6 probac ibi :
^f^f
!"<>'*
f
Sen^erentmeju4^efi.
^^^
^^
Adeuidehtiam primaE panis notandum, qu6d
'
forma cft vndeprim^ flimitur dcfinirio fpecidj
quare procefKun in fotmis pportct accipere fc-
•ciind^m procefTom in definitionibus : in dcfini»
tionibus autcm vna pars eft prior altcra ; ficur
g^us cft prius difFerentia, & vna difTcrcnria eft
prior altera : idcm. crgo cft efleproceffum in in-
nnitum informis, & eflc proccflara in infmiturt;
indefi
iS
70
'
Xiber II.
in definirionibus. Dicit ergo qii6d non contingit,
quod quid erat ejfe
reduci ad aliam definitionem
mHltipltcantem rationtm : fupple in infinitum :
puu quod fic multiplicetur ratio definitiua,vt fi-
cutquidefinit
honun£m,ineius
dcfinitione po--
nitanimal, icaqu6d definitio hominis reducitur
ad definirionem animalis : fic definitio animalis
reducatur vlterius in definirionem altpriu?, &fic
in infinitum. Dfindg cum dicit
;
Semprenim^oiuA ante e^^communiter efti
^
quafejierior eB^ non eH: cutm autem fri-
mum non eH^ nec hahitum eU.
Probat propofitum per quatuor rariones.Qua^
nim (ecunda ponitur ibi : Amflimfcire.
Terria
ibi : Sed cognofcere non
eft.
Qjiarta ihv.Sed mAr
ttriam. In prima'parte intendit talem rationemi
Si cauii forn)alcs procedunt in infinitum
;
crgo nulla caufa formalis eft. Confequens eft
falfiim euidenter,& contradicit antecedentijergo
i& antecedcns. Confequentia patet, quiafifor-r
mac funt infinitac,nulla erit prima,& fi prima non
pft , nuUa pofterior erit. Dicit ergo ({UQdfemper
fnimforma,{dlicet qm ante
eftM
eft,prior,»J4^«
fft,
non qu6d fit perfedior, fed quia eft vniuer-
(alior : forma cnim generis vniuerfalior eft quam
forma ipeciei , licet fit impprfedior : ideo dicit:
Vrimum du-
qyja forma, fcilicet (ju* eftpofterior,
non
eft,
fcili-
fUxCrvtro-
cet vbicumque forma prior eft ; non enitp vbi-
remouentur
cumque eft forma animalis , ibi eft formahomi-
fcnfequenter nis, & ?x hocvltra arguit.CMJw autem primii non
tntia.
eft
, nec kabitum
eft,
id eft , confequcnter feha-
bens j fi ergo forma: funt infinitae , nulla erit
prior; ergo ncc altcra pofterior, Dcinde cutp
dicit
:
'9
i^mpliusfdre
deFhuunt omnes
\
qui ita
cxt.co,!
.
^-^^^^f.^g^ enimpopbilefcire^antequamad
indiuidua ferueniatur.
Ponit fecundam rationem qiiam intendit ta-,
lem : Si caufe fonnales fnnt inhnitae ; ergo nihil
contfngit fcire; confequens eft cuidenter falfum:
erqo &antecedens. Confequentia prt>batur,qi4a
jiihil contingit fcirc priufquam perucniatur ad
indiuidua
,
quod fupple non contingit, fi forniaB
funt infinitx.
Not^ndum, quod ly, iadiniduum
,
poteft
e3(-
poni triplicitcr,vno modo^u6d indiuiduum ac-
cipiatiu: non pro indiuiduo fingulari
,
quia fin-
gulariiun non eft fcicntia : fed indiuiduum dica-
tur ipfa fpecies fpecialifHma
,
quae vlterius per
difFerentias eflentiales , vel fpecificas non diui-
(ditur, vt fit fenfus
,
quod non conringit fcire,
(cilicet perfc(3:c,quoufque perueniatur ad fpeciem
(pecialiflimam : quia fcire in genere eft fi:irp ali-
quid imperfedc , & fecundun^ iftam expofirio-
ncm dicimus
,
quodficutprimaratioconciude-
bat , non eftp in caufis formalibus proceflum in
infinitum fectmdum furfiun : fic ifta fecunda
probat
,
qu6d non fit procefHis in infinitum i}i
deorfum : quia fic non eflct perucnirp ad inui-
duam fppciem. Secundo modo cxponitur, vt per
indiuiduHm inteUigatur fmjrcmum gcnus, aiius
ratio non cft vltcrius diuifibilis in aliqua priora.
Diuifio enim forrnalis non fblum cft , fecundum
quodgenus diuiditur per diffcrenrias eflentiales,
per eius diuifionis priuatio nem fpecies fpecialif-
iima potcft dici indiuiduum,fed ctiam fecundum
Metaph.
Iniiufduum
i* propafito
foteft fumi
triflieitfr.
Troceffu» in,
infinitum
imarirutri
iuflieittr.
ou&d dcfinitio diuiditur in partcs definitiom*s,v«
fit fenfus,quod nocontingit fcireSdXiccc per defi-»
nitionem
,
priufyuam perueniatur ad indiuiduay
id eft, ad fupremagenera
;
quibus ignoratis igno-?
rantur omniapofteriora , & fecundiim haiK ex-r
pofitioncm illa fccunda ratip ficut prima probat
non efle in caufis formalibus proccftlmii in infi-
nitum in furfum. Tcrtio modo Qxponitur, vt pec
indiuiduumintelligatiM: propofitio jmmcdiata,vt
fit fenfus, quod fi proccdatur in definitionibus,
vel caufis formalibus in infinitum fecimduin fur-i
fum, nuUacrit propofitio immediata,& percon-?
/equens non coHtingit aliquidfcireper dcmon-r
fkationem concludentem conclufioncm ex prin-
(cipiis immediatis dedu<Sam, Deinde cuni dicit,
Et cognofcere non elf^nam qus
ftc
funt in-t
fnita, ^uomodo contingit intelligere
f
Ponit tertiam rationem
,
quae dueit ad hoc in*
conueniens
,
qu6d tota cognitio habita tollitur,
quaecunque fit. Circaquod duo facit. Prim6 ad-
ducit rationjsm. Sccundo cxcludit falfam refpon-
fionem. Secunda ibi ;
Nori enim fimile. In prim^
intendit ralcm rationcm ; Si caufac formales func
infinita:,nihil omnino contingit fcire;confequens
eft falfum euidenter;ergo antecedes.Cofequentia
patet , quia ad cognitionpm rei oportet cognof^
cere formam rei i fi ergo in formis proceditur
in infinitum, non contingit eas intelligere;ergQ,
&c. Dicit ergo
,
qu6d«o«
eft,
id eft, nonconrin-
git cognofcere, fi fiipple caufie formales flint infi-
nitx, namque (icfunt infinita
<]uomodo oportet in-
feliigere: quaii diceret, impoffibile eft. Deindo
pum dicit
;
Non enimjimile in linea
,
qu^ fecundum 20
dittijiones quidem non y?4/.
Intelltgere vero
non eji non fiatuentem. Propter ejuod non
enumerabit feSHonts
,
qui fer infnita
pro-
(edet.
Reprobat falfam refponfionem : poflet enim
aliquis dicere, quod res poffet cognofci non ob-
f^nte infinitate formarum ficut linea, quse in in-
iinitum diuiditur. Hanc refponfionem excludit,
d. qupd non.eft fimile in linea ^ejut t^uidem non uSu.
ftat
fecundum diuifiones : non enim cft fimile :
quia in linca eft infinitas in potentia : in formis fi
eflet,haberet cfTeiin a<3:u;vnde fubdit qu6d inteHi-
gere non
eft
ftatuentem ', id eft, quod impoflibile
i,„^^
™.
eft aliquid intelligi , nifiinaliquo ftetur:vnde li' modo imelU-
neainquantum ftat,vt finita in a£ku habet puniSta g' foffi
•*
temiinantia , & fic poteft intelligi : fecundum
enim quod non ftamrin diuifione' Uneae, non po-
teft fciri; ide6 (uh6it:propt^r quod non enumera-
bit, fupple aliquis
,
feiiiones , ideft , diwifioncs,
qux procedunt in infinitum : quia igitur formjE
fi elfent infinit2,eflent adu;ide6 nullo modo pof^
fent fciri. Deindc cum dicit
;
Sed materiam ineo.,quodmoueturJntel-
T«it.co.i>.
ligere neceffe
eji, &infinito
nihtl eji
ejfe,
aut
non. S/ 'uero non eji infnitum
,
quidejt inji-
nito ejfe?
Ponit quarram rarioncm
,
quae talis eft, qu6d .. . -
neccHe elt intelligerc matenam m moto, id eft,
*„*, „^,^1
ia omni eo, quod mouetut : materia autcra habet
rationem
Summ^E Ynicx
Cap. III.
71
fl*x,
Vide Scot. in
ficttndo de
motu Ange-
i»r. d.i'
mionetn infiniri : infinito aurem compcrit efle
nihil.-raateria enim qux intelligitur rarionemin-
finiri habere, de fcnullam habet formarquia de fc
cft quafi nihil. Si ergo ei
,
quod , eft infinirum,
comperitellc nihil, fequiiur per oppofitimi,qu6d
ipfa forma ,qu2dat elle.non fitinfinita; ergoin
formis non erit procefliis in infinitum. Dicir cr-.
go, quod necefi
eji materiam intelligere in moto,
&infinito^c^cxi fupple eft materia, nthil <r/?,fcili-
cet quannim cft de fe :
efi
autem non, id eft,fbr-
ma qua: dat efle,non eft infinita : quare non erit
infinitum in elle , id eft , in formis.
f_i
Notandum
,
quod ex illa audoritate, quod in
pmni eo
,
quod mouetur,oponet intelligerema-
tcriam : videtur pofle haberi,qu6d in cselo fit naa-
teria,cum czlum moueatur.Veruntamen qui funt
alterius opinioniSidiftinguunt de materia, quod
Mtteri» iu- materia dupUciter dicitur, vel qujB eft altera pars
compofiri cum forma tonfUtuente per fe vnum,
vel poteft accipi materia pro fubie(!io.Primo mo-
do materia non eft in caeio, nec in Angelis.Se-
cundo modo ponitur in vtrifque, & hanc mate-
riam fuificit inteUigere in omni eo, quod moue-
tur : fed de illa qua^ftione qua?rendum eft amplius
in odauo huius , & ide6 vfque tunc difFeralur.
Tunc fequinu- illa pars
:
Sedfi injinitdt ejfent fluralitate fpecies
Tcx. C0.13. caujarum
,
non ejfet ita cognoJcere.Tunc enim
fctre futamus , cum caufas iffas
nouerimui,
infnitum vero fecundum adieStionem non
eji
fertranfire infinitotemfore.
Vbi probat, quod non eft pofTibilis infinitas
in caufis fecundum fpecipm. Et talemrarionem
I^l^t'Ji
intedit:Si caufae funt infinitafjerao nihil cotingit
ntmejjepnt-
nVir
tiu «fitndit.
"os cognoicere;'coniequenseft talium; ergoan-
tecedens. Confequenria probatur; quia nmc opi-
namur fcire, cum caufas cognofcimus, infinitum
autem non contingit fcire. Dicit ergo
,
quod
Ji fpecies caufarum ejfent infinitt pluralitate, non
ejfet, id eft , non contingeret, nec ita cognofcere :
tunc enim putamui fcire , cum nouerimw ipfas
caufas : infinitum verofecundum additionem/cili-
cet fpeciei vnius ad aliam non
efi
pertranfeun-
dum
, in infinito tempore, id eft, fecundum illam
infinitatem : ita quod poflent cognofci onmes
qaufi, fi ponantur infinitae.
W^
SVMMiE VNICiE
Capvt III.
Modus acquirendi notiriam veritads.
&rMMARiru.
Magnam cffe virtutc
confuctudinis,a<l
acquirendam
veritatcm , fuadct Doiior
cxcmplo variarum nationum fuis ritibus
addidarum.
Rcliqua quaz in hoc capite
tradantur, infcrius noto.
^^
/^
Ontingunt autem auditiones
fecundum
Tt?.co. 14.
^^confuetudines entibtu:
namvt confue-
uimua ita dignamur dici,
<^
qua prater ea
nonfimilia videnturifed
frofter inconfue-
Confuetudt
eft
qutdMta
tudinem minls nota
^
&
rnagis extrane^-
^am confuetum notius,
Poftquam Philofophus prscmifit facilitate,& S** A'-'
difficultatem
,
qux accidimt circa conlideratio-
**{* """
11/** \ ji L /"
jt^eta noou,
nem ventans, & quod ad fcientiam Metapnytici
i,bf„tiut re.
maxime fpecbt habere noririam veritaris, niuK
cifmm.
oftendit modum acquircntias veritaris. Circa
quod tria facit. Primo prsemitrit virtutcm con-
fuetudinis in acquifirionc veritaris. Secundo fub-
iimgit diuerfbs modos, quos diuerfi obferuant in
acquifitionc veritaris. Tertio ex dictis defcribit
regulam , & modum magis conucnientem,qucm
obfcruare oponet in acquifitioneveritaris.Secun-
da ibi : Ali] igitur
fi
hon. Terria ibi : Tropter
quod oportet. Prima in duas. Quarc prim6 intcn-
nim proponit. Secund6 probationem addit, qux
^
eft pcr fignum. Secunda ibi :
^uantam.Dkii er-
.,
go quod anditiones contingunt entibus, id eft, ho-
minibus fecundum confuetudines : nam vt confue-
uimus^ta dignamur diciNvXx. dicerc,qu6d ca quae
funt nobis confucta,& in quibus nutriti fiunusji-
benrius audimus, & fufcipimus, & fic videtur no-
bis dignum debcrc dici , & non aliter; ^rndc fub
dit quod ea cjua non videnturfimilia, &funtprt,
ter ea, quae fcilicet confucuimus, videntur nobis natura.
maffis extranea,0- minus nota propter inconfuetu-
tudtnem , nam confuetum, Cup^lcnotius eft quoad
nos. Ratio huius eft, quia confuctudo eft qu:E-
dam narura , & vcrtitur in naturam ; vnde habi-
tus qui ex confiicnidine gencratur, vt habctur x,
Ethic.cap. i. inclinatpcr modum naturx:proptcr
quod illud videtur vnicuiquc ad quod fecimdum
hjbitum indinatur. Et idco quae fimt fecimdum
habitum,videntur homini noriora ; verbi grarisi,
homines nutriri , & habituari in opinionc alicu-
ius DcK^oris , nihil dignantur audirc, vel fufcipe-
re
,
quod repugnat opinioni iUius , Sc quicquid
confbnat ilH opinioni, reputant vcrum , & fuf^
cipiunt libcntiflime , & gratinter. Dcinde ctim
dicit :
^antam vero vim habeat,quod confue-
tum
efi
, leges ofiendunt,
in quibtssfabularia^
^
puerilia magis quidem valent cognitione
deeispropter confuetudinem.
Probat quod dixerat per fignum, dicens quofi- .
j^^
tarn vim habeat, quod confuetum efi^d
eft,conflie-
^-^
^^^
nido , oftendurit leges, fcilicet humanae : in quibui
propter confuetudinem
,
qutdam fahularia , CT
puerilia magis valent cognitione, id eft quam co-
gnirio veritatis dc eis.
Notandum, quod leges humaruE, quxad ci-
iiilem conuerfationcm , vt ad finem ordinantur,
inftitutae funt ab hominibus, vt ciues ad bonum
ciuile inducantur, &a malis retrahantur : fecun-
dum autem diuerfitatem nationum fic fiint multa
infHtuta, & friuola, & vana, quae homines a puc-
ritia in eis nutriri, propter confiictudinem magis
approbant
,
quam notitiam vcritaris , & hoc eft
fignum quantam efficaciam habcat confiietudo.
D?indc cum dicit
:
sruMAKirM.
Quinque modi acquircndi vcritatemi
quos Dodor bcne cxplicat, ex Philofo-
pho,poncns rcgulam,ncmpc prius acqui-
rcndum
>*
72
Lib. II.
rcndum modum fcicndi^id cft,Logicam
quam rcienciam. Dcquovideeumq.i.
fupcr
vniucrfalia.
ALij
autemjini Mathtmatice quu Jicet,
non recipient dicetes. Ali)ftnon exem-
tlartter, Bthitefiem induci dignanturpoe-
$am. Et illitjuidem omnia certe. His
verofier
bilis
efi
certitudo ,
aut pr<ipter impotentiam
compie^iendi , aut propter micrologiam. Hd-
bet enim aliquid /jnod certurn
efi
tale. At
aueadmodu injymbolis^^ ratidcinationihuf
pon liberutft quidquibufdamejfevidebitur^
Ponit diuerfbs modos, quos diuerfi obfemant
jioil aequi-
macquifitione veritatis,& ponit quinqiie fnodos,
nndi. vert-
pnf^us eft, quod altj igitur, propter confnetudi-
'
**?*"
^
ntmSciWcctmnrecipiunt dicentesyfi non Mathe-
ptatice quis dicet , id eft , non dicatur eis modo
Mathematico : quod poteft effe duplicide caufa,
velquia propter coniuetudinem in Mathematicis
funt nutriti,vel propter difpofitioncm animajrquia
fcilicet funt fortis imaginationis. Secundus mo-
(dus eft
,
quod ali] funt, qui fcilicet nihil voiunt
reciperc de vtnxaxcfihon exemplariter,id eft,nifl
eis aliquod fignum fenflbile proponatur,quodpo-
tefl,accidere, vel proptcr confiietudinem,vel pto-
pter debilitatcm intelledus , & dominium in cis
potentiae fenfitiuae. Tertius modus eft, quiai» te-
fiem
induci dignantnr aliquem PoetamM eft,nihil
reputant dignum recipi, riifi adducatur teftimo-
nium Poctae,vcl aUcujus do£toris:quod poteft ac-
cidere,vel propter confuetudinem,vel propter de-
fedum iudicij intelleitus non valentis iudicar^,
vel intelligere tationcm : non enimcredentesrar
tionipetuntfibi dari teftimonium alicuius.Quar-
cus modus eftji^MM »//»', fcilicet alij,ow»»^,aliafup-
f\e,certe quaeruiit, id eft , alij funt, qui per certi-T
tudinem omnia volunt dici, Sc per diiigentem in-
quifitionem rationis : quod porcfl accidere, vcl
propter confuetudinem^vel prppter bonitatem,&
fubtilitatem intelledus qu^erentis rationfmom-
nium,de quibus eft certa ratio pofHbilis affignari.
Quintus modus eft, qu6d hii veroM eft aliis,c«"-
titudo
eftflehilisy
id pft, triftabilis
,
quod, fcilicet
aliquid pcr certitudincminquiratur^cuiuscaufam
aflignat duplicem : quia hoc poteft accidere,
autpropter impotentiam compleElendi, id eft, quia
habcnt debilem intelleftumi ad vidcndum com-
plexiones principiorum;id conclufioncs , & no-
torum ad ignota : aut propter micrologiam,id eft,
paruorum ratiocinationem ; tale autem,id eft, fi-
inile habet aliqmd, quod certum
eft,
ideft, ccrtarri
inquifltionem dc re,qu6d,fcilicctnihil quanturri-
cunque paruum prstcrmittit indifcuffum, quod
cxpdnit cum fubcUt, vnde quemadmodum injym^
boiis ,idt^, incompofitis contra<5tibus,t;i/««r
tjuibufdamnon libtrum <rj|7f,icilicet computare mi-
nima,& parua
:fic
&in rationihus, id eft,fcicnti-
ficis. Vult diccre, quod ficut in conuiuio magrio
vidctur rcpugnare liberalitati , &largitati, com-
putare minima : ita vidctur quibufHam eile in fci-
^ntia veritatis,qu6d fcilicet videtur ^fle quaedam
inopportunitas, & illibcralitas , fl in cognitione
yeritatis minimadifcutiantur. Dcindc ciim dicit
:
Metaph.
H
Propter quod oportet erudiri quomodo
fin~
^itlafuntrfcipicnda. Et abfwrdum
efi
quaret?
fimulfcientiam, ^modumfciendi.Bfiauiem
neutrum facile accipere.
Ex diGtis dcfcribit regulam, & modum magis
conuenienrem,qucm obferuareoportct in acqui-
(itione veritatis. Circa quod duo facit. Prim6
quod di£him eft. Sccund6 oftendit, qu6d viliis
modus inquirendi vcritatem
,
qni eft potiflimus
inter numeratos,non eft in omnibus fcientiis ob-
fcruandus.Secunda ihixAcribologia veroDicix. cr-
cpertit prim
go
,
quod quia fupplc diuerfi varios modos quae- difcere modU
runtcirca notitiain veritatis ,propter hoc oportet fiiendiqui^
erudiri cjuomodt), id efl,fecundiim quem modum,
fi'"*t''»^'
fingula,
fcilicet in fmguHs fcientiis,/«wr recipien-f
^<i,ea/cilicet qux traduntur;& fubdit
,
quod ab-
furdum eft
tju£rere
fimul
fctenttam , & modunt
fciendr.eft autem tieutrumfacili accipere.Vvdt di-r
cerc,qu6d quia non eft facile duo fimul accipere,
abfurdum eftfimul velle habeie fcientiam,& mo^
dum fciendi : propter quod oportet pritis haberc
modumfciendi,quam fcientiam, &per iftuin mo-
dum procedere ad confiderationcm , & notitiam
veritatis.
Not.indam
,
qu6d , fccundum expofitionem
Commentatoris
,
per modum fciendi intelligit
Philofophus Logicam,quaE modus fciendi dicitur
omnibus aliis fcientiis, vt eft vtens : omncs enim
fcientiae Logica ytuntur, vt quatenus Logica tra-
dit modum definiendi/yllogizandi ^c.huiufmor
di,quaE a Logicaaccipiunt omnes aliae fcientiaE,5(
per qua: procedunt ad inquifitionem, & notitiam
veritatis : prius crgo addifcenda eftLogica,&,fic
efl ad alias fcientias procedcndum ad inquifitiar
nem,&notiti«m veritatis.Deinde cum dicii;
S F M M 4 R I V M.
Dc Mathcmadcis dari maiorcmcer-
tituditicro, Metaphyfica tamen in fe ccr-
tior eft , & etiam nobis, eius principiis
iam perfpeftis, vc notaiii |n"prooemio, §.
Scientiain vno,
A Cribologia vero LMathfmatica non in ^S
j^Tl
omnihtti
efi
expeteda,
fed
in no habeti-
' "
'
*
bus materiam : propter quodnon naturalis
efi
modus : cmnis enimforfan natura mdteriam
hahet : ideoejue prirnum perfcrutandum quid
efinatura : ita namque ,&de quihus e/l Phy-
fica manifefium erit :
&fi
vniusfcieatid, aut
pluriumeficaufas , (jr
principia (onfiderare.
Gftcndit, qupd vnus modus,qui cft poriffimus
ad inquircndum vcritatetn,' ille fcilicet qui eft per
ccrtitudincm,non eft in omnibus fcientiis obfcr-
uandus. Dicit crgo
,
quod acrihologia Mathema-
pca, id eft, certitudo demonflrandi, quae cfl: ma-
ximein Mathematicis, non eftaccipienda inQjnnirr
htii , fcilicctfcicnriis,/f/i in non hahentihw mate-
riam, id eft,in abfhai^s a matcria : proptcr qupd
non eft i^aturalis rhodus, id eft, qu6d iile modus,
qui eft percertimdinem demonftrationis,nonfpe-
6ax ad Philofbphum naturalem : omnis enim
forfitan
natura materiam habet : ide6 cft alius
modus inquircndi veritatem in fcienria naturali,
quem exponit cum fubdit : ideo primum perfcru-
tandum
eft
, c^uid
eft
natura : ita namcjue rnaiufs-
ftum
erit de quibi*/
eft ^hyfica,
id eft,de quo eft
icientia
Summ^ I.
(cienria naturalis , & iterum pcfcrutandum eft,
Jl
vnimfcientut^ {alicct nztuia^s ,
efi
confiderMre
t4>t(M, &principia, authoc fit, flnriHrn lcienrian
rum. Hunc autem modiun ob(eruat Philoibphus
X. Phyf. text. com. j. & inde, quia prim6 definit
naturam , & poftea determinat dc cauils rerum;
per hunc enipi raodum poteft patere
,
quis mo-
dus demonfixandl compecat Philofbpho natu-
jyiftrmi*
Notandura
,
qu6d ea
,
qu£ habent materiam^
mMttriMlimm funt fubieda motui ,&tranfinutarioni
,
propter
&
irni-*t*-
quod non poteft de eis haberi omnimoda cerri-
rtMiu.q
(y^Q qyj^ j^Qu cueniunt neceflario , nec fem-
0MttMftm,^
r 1 r r j • •
l r
f,gHitiM*m P^''
» ^^ ^t rrequenter Iicut dicitur i. phyL tcxt,
w*fir0m>
fova. 48. Immaterialia vero propter cauiaqi op>
Cap. 1
7i
po6tam
,
quia sfcilicet abftrahunt a motu , funt
quantum eft de fe certiflima : non tamen funt no-
bis cenifllma ficut fupra didhmi fuit de fubftan-
tiis feparatis , & hoc eft propter defc<£hmi noftri
iptelledus : fed Mathematica funt abftra<5b k
raateria , & tamen non funt cxccdcntia intelle-
dum noflrum , &idco funt nobis ccnifllma , &
de eis ccnidimas demonftrationes fabricamus.
Notandum etiam
,
quod omnia naturalia di-
cit habcrc materiam forfitan, vt caueat fibi acor-
poribus czleftibus, qusfecundum eimi, velnon
habent materiam , vel non habcnt talem
, qualem
ifta inferiora : ideo dubitariuc loquitur
,
quas au-
tcmfueritintfntio Philofophi circa materiam in
^lojinauiretur diligenrius in odauo huius.
LIBER TERTIVS.
N hoclibro determinat Vhilofofhud de m
^
qtujpeciallter
fertinent ad
confi^
deratiomm huiuj fcientia :
diuiditur autem in duasSummM
,
quarum
prima
dubitationesproponits/ecunda examinat. Inprima parte capituprimi
Tffqueadtext,
1. ojiendit Philofophuji i;t acquiraturfcientia 2 prindpiu nobu notu
; agendum
effc
de itjydequibusdubit^tur^l^eldubitaripoteji, cuiusrei quadruplex
daturratio.
Tcxt.eom.1.
i
SVMMA PRIMA.
'jyttbitaftones multa proponuntnr,
C A P V T I.
Oftcndic caufas dubicadonis.
NEceJfe
eB autem adijuafitam fcientiam
nos ag^rediprimum dt quibus duhita-,
re primhm oportet. Hac autemfunt qnacun-
que de ipfts aliterfufceperunt quidam : drji
quid extra hocpratermijfum eh.
Poftquam Philofbphus in fecundo libro de-
terminauit de his ,• qux fped^t ad confidera-
rionem veritaris in communi
, nunc defcendit
ad dcterrainandum ea
, quac fpe6bnt fpcciali-
ter ad confiderarionem huius fcienrias. Circa
quod duo facit. Prira6 procedit modo difputa-
tiuo,& dubitariuQ. SecundA procedit modo
determinariuo
, fiue demonfhrariuo. Secunda
ibi
,
in principio quarri :
Efi
autemfcientia ^«<e-
4am. Prima iii duas. Quia prim6 praemittit
fuum intentiun. Secimdo profequitur de intcn-
to. Sccuqda ibi : Primum ergo de quibHS. Pri-
itu pars
, qu« cft quoddam prooemium huius
tcrrij
, diuiditur
in duas. Quia prim6 proponlt
ijiam intenrionem in gcnerali. Sccimdb expcH
nit eam in fpcdali. Secunda ibic
Eft,
autem du-
bitatio. Prima in duas. Quia prim6 prsmitrit
fuam intcntionem.
Sccundo fubiungit intenrio;:^
^ml!!r*
^'^*^°"'^ Secunda ihi
:
Inell autem imteBi^
U^^m i'^''
^^^^
^8*^ P™^°
fic ,qu6d ad qutfuam
iv*mji«mtm
fftffitidm
,
fcih^et
a nohis dc prindpiis necejji eji
Scoti Oper. tom. JFi
arjredi ea , de qHibm dubitare nos oportet tri-
^**'*""'
<^
murn, lupple antequara ventas dcterramct^t
; ea
quMdrMfUsi
vero funt ,
fcilicet dubitabilia , fcilicct dcquibm •fiemdit.
intcndiraus -.^uacunque tjuidam
, fcilicet
anri-
qui Philofophi
,
de ipjis aliter
fufceperuht , id
cft
,
opinari funt alitcr quJtoi habcat veritis rci
;
&ft
tjuid extrj^hoc eji , ab eis fcilicet
Jfratermif-
fum, quod didt proptcr hoc
,
quod ipfe inqdrit
dequibufdara,qu« Philofoplu anriqui dimife-
runt. Pdhdccumdidt:
JneJf autem inueBigare volentihus
pre~
iium operjt bene duhitare : peHeriompi
enim
iuueHigatio priorum ejifolutio duhitatorum^'
Soluere vero non
eft ignorantis vinculum:
fed
mentis duhitatio hoc de re
demonfirat,
Inquantum enim duhitat
,
in tantum
Jimili'
terligatis
efipajfus. Jmfofiihile enim
vtrif-
queprocedere ad id
,
quod
efi
ante.
Propter
quod^
ajr difficultates oportetfi>e€uUri omries
prmSy
^
harum
cfMfas^
Subiimgit,& affigna^ ifHus intenrionis qua-
*
druplicenx^ationcm: quanun fecunda ponitur
ibi
:
Et^ ejuia tjuarenta, Terria ibi : Et adhuc.
Quarta^ibi
: iAmflius meliM. Didt ergo
,
qudd
volentibifs inue!iigare,(d]xcct
verifatcm,^x»r/f,id
eft, oport^et benedMbisar^
ab initio, id efl,priQd-
pie inqoiflrioras. Cuius rationemfubdit,^«»4 iA
ueFltgatia
fofferiorum , in inquifitione
vcritarii
noncft alfud
, tjuamfobttio prierum
dubitatorum,
quod dcclarat per fimile in folutione ligaminij^
corporalis diccns
, nuoifoluere non eji ignorantif^
nodum ;<nam ille, qui ignoratnodura, non potcft
ipfum difrolu?rc : fed mentis dftbitatip hofenir^
G
fimiU
eftUitti.
74
Liber IIL
finile
de re demortfirat : fic enira videtux
fe
htr
berc dubitacio de ic ad mcntcm ,
ficut ad corpus
nodatum, vel ligatum : tn tjuantum altcjHU dubi-t
tat,in tantum emm
efi
fajjtufimilifer , id eft, ali-
quid fimile ligatii , impojfihtle
efi
enim inrifcfite
peruentre ad cjtted efiante, id cft >
quod ficut ille,
qui habet pedes ligatos, non potcft procederc ad
anteriora fecundum viam procedendi , vel pro-
gredicndi : fic ilie,qui dubitat,quafi habens men-
tem ligatam , non poteft ad anteriora procedere
fccundum viam (peculandi. Idp6 iubSt,propter
(juod oportet jpeculari prius omnes dijficultates ha-
ruTncjue caupu : ficut enim ligatus corporaliter fi
vult foluere vinculum, & nodum , oportct quod
prius re(piciat vinciilum
, & nodum ligaturaz:
«c ille,qui vult folucre dubitationcm prius debet
confiderare difficultates, &earum caulas. Deind$
cum dicit
:
Et ejuia/juarentes
ftfte duhHatioTJe primo
Jimilesfunt ^tto oportet ire ignorantibus^
Afljgnat fecundam rarioncm dicens ,qu6d o-
portet , fupple prius dubitare : quia tjuttrent^s
,
fiipple veiicatem,y?>7f tnuefitgatione, fcilicct dubi-
orum ,fimilesfiintignormtthnsquo oponet ire, id
cft,illis,qui neiciunt,qu6 vadant.Ratio huiuseft,
quia ficut terminus vi^ intenditur abambulante,
ita exclufio dubij cft finis intcntus a fpeculante
Duhitttie &inquircntc veritatem. Sicut ergo ille, qui nef-
vtHi6
eftffe- cit,qu6 vadit,noa poteft peruenirc ad terminiun,
nifi forfitan a cafu : iic nec aliquis poceft direde
inquirere veritateijijnifi dubitarionem pra:uideat,
&pracognofcat. Deinde ciam dicit
:
Et adhucneijueejuando quajifum inuenit^
fiut non cognofcif, Finis enimhuiccjinon ma-
nifejius. Pradubitantivero manifeHus.
Ponit tertiam rationem. qua: videtur explicare
£bcundam,diccns quod adhuc quando fcilicet ali-
quis
,
qui nelcit quo vadit , nec quando
qutfitum
inueniet cognofcer ,ideAiCum peruenerit ad lo-
cum , ad quem tunc intcndcbat,ignorabit vtrum
ille fit terminus, &vtrum fit fiftendum ,vcl vlte-
riijs procedendum. Similiter ci^ de illo
,
qui in-
quirit vcritatem fine dubitatione:ide6 dicit,qu6d
fini^louicnon
efi manifefius , prxdubitanti vero
efi
pianifefius. Deindc c^m dicit
:
Arrrplius meliusinecejfe
efi
enim hahere ad
iudtcandum eum , qui audtuitvelut aduerfa-
rioru^^f^ dubitantium omnes rationes.
Ponitquanam rarioncm.qua: fumitur ex par-
teauditoris. Dicic ergo
,
qi\6d ampliM melttts
efi,
fcilicet inquircre diibicaciones , necejfe
efi
enim
eum,ejmattdit, haheread
ludicandumficut aduer-
fariorum
,
0^ dubitarrtittm omnesrationes
,{cilicct
quod auditorem oportet iudicare de audiris
, vt
ficut in iudiciis nullus poteft bcnc iudicarc , nifi
audiat rationes vtriufquc panis, ita ncccfie cft au-
dicntcm Philoibphiam
, &iudicantcm dc vcrita-
tc audire omncs rarioncs aducriariorum dubitan-
rium
,
quod fit inquircndo prius dubia
,
qujc ac-
pdunt circa
veriwt^
, qu« inquiritm:. Dcinde
cum dicit:
Metaph.
Inquircttti
^e verit.ite
co»^derttndt,
ratimies v-
triuftjHe p»r'
tis.
lAem i.d*
Anim».
SVUMiE PRIM.C CAP. II.
Pubitationcs varix ad hanc fcienriam fpc-
dlantcs proponuntur.
SVMUAK I r M,
In prima partc huius capicis vfquc ad
§. Et vtrum
,
proponuntur dubicationcs
ex parcc confiderationis huius fcientias.
ESt
autem dttbitatioprjtna
quidem de
Tex.com.».
quibusprocemialiter diiiis dubitauimus.
Vtrum vnius^ aut multarum ejl
fcientiarum
caufas fpcculari > Et vtrum
fuifHanfia prin-
cipia prima eB fcientia huius
fcire folum ?
t^ttt etiamde principiis de qitibus osiendunt
cmnes ? Vt vtrum contingit vnum
, (Jr
idem
ftmHl dicere
, dr
negare
,
aut non
? ^de altis
taltbus ? Et
fi
efi circa fubBantiam
, vtrur»
vna circa emnes
,
attt plures
funt ? Et
Ji
piu^
res, vtrum omnes cognatce, aut earum hce qui^
dem fapientia ? llla vero aliquid aliud di-
cend-ejunt ? Et hoc idem quoqtte
necejfarium
^eliqucerere :vtrum
fenfibiles fubliantia
ejfe
folumfunt dicendtt
,
aut prater has alia ? Ef
vtritm vnictfunt
,
dutplura genera
fubjian'
tiarum
,
vffacientes fpecies
, ^Mathemati-,
ca inter ifia
, (jrfenfibiiia dixerunt
? De his
ergo
,
vt diximus perfcrutandum efi
,^ v^
trum circa fubHantias felum
efi
fpeculatio
>
aut circa qua accidunt
fecundum
fefubHan..
tiis ? Adhucatttem de eodem
, ^diuerfo,p,
mili
, & difimiii
,
(jr contrarietate
,
^ de
priore^ 6'poHeriore
, cf
de aliis omnibus ta-
libus
,
eft' de quibttfcunque BialeSHci inten-
dere tentant
,
ex probabiltbus
fclum perfcrit-
tationem facientes
,
quorum Theoria eH de
omnibus, Amptius autem his
eifdem quAcun-
4
quefecundum
fe
accidunt,
(jr nonfolum qttid
eHhorum vnumquodque
;fedvtrum
vmefl
vnum contrarium \
Exponit fuam incencioncm in /peciali,ennme-
rans dubicationes omnes, circaquas
vcrfacurift^
fcientia. Circa quod duo facit. Prim6 enumerat
dubitationes pertincnces , & tenentes ie ex partc
confiderationis iftius lcieuti«.
Secund6 enume- r,- ^
rat dubitaaoncs tcncntcs lc cx partc rcnim con- r»t dtAita-
fideratarumin ifta fcicntia. Sccunda ibi : Et v-
tiones txpar
tritmpriffcipia
, & elementa. In prima partc cnu-
** co^fi^^r»-
mcrat,&rproponitqua:ftiones
tcnentcsfecxpar-
Sit*"**
teconfiderationisiftiusfcicntia;.
Prima duhitatio
efi
, de quihus inpradiBis du-
ftitauimus, id eft,dubitandoppopofuimus,
fciKcct
in finc fecundi libri : vtritm
Ccihcexlpecularicau-
f4f,c{az funt quatuor,y2r vniusfcientici,aut multa-
rumfcientiarum ?
Sccunda dubitatio cft , vtrum
ifiiw fcientia
Jk
fcirefolitmprimaprincipia
fubfiantia : aut etiam
confiderare
d( prtncipiis ex quihui , fcihcet omnei
fcientiaj ofienditnt , id cft , dcmonftraijt ficut funt
prima principiai , vt vtritm tontingit vnit, &idem
fimui
Summ^ I.
fimul
dicereM c&^ffirmare &negat* ? &
de aUu
talihw.ficut funr,omnetoram cft maius fua partc.
Terriadubitarioeft, &fieficircafMhftantiamy
id eft , dato qu6d ifta fcicntia vcrictur circa fub-
ftantiam:qu2ftio,eft vtritm v»afcitntia
fit
circa
emnesfMbfiantiai : aMtfMnt plMres (cientiae de di-
xierfis fubftantiis ? quia fupple vidctur priraa fa-
dc,qu6d depluribus fubllantiis dcbcnt eijc plu-
les finenris.
Quarra dybitarip eft,qu6d & Ci plures ,
id eft,
Aaxo quod plures (cienris fint de pluribus fub-
flantiis
,
quxftio cft vtrum omncsfint
cognatt ,
id
cft, vnius generis, aut non ? ita quod quadam ht.
^Mtdem dicendd/Mnt fafnentia : ilU vere , id eft,
alia: alufuid aliMd : ficut videmus quod Geome-
tria & Arithmerica funt cognatac : qUia vtraque
cft in genere fcienriac Mathemariac
,
quacdam au-
tem fcienriae funt altcrius gencris : vt Mathcma-
ricae & naturales : videtur f nim prirao afpe£hi
quod cum fubftanris materiales & immatcriales
non fint vnius rarionis
,
quod fcienria* circa om-
nes fubftantias non fint vnius rarionis, nec eiuf-
/dem generis.
Quinta dubitario eft
, &hoc idem neceJfariMm
ffi
<]M^rere , vtrttm fMhHantia fenfihiles
dicenda
fimt ejfe felMm , vt dixcrunt anriqui Philofophi
naturalcs : autprater eas ,{cilicet fubftantias kn-
fibiles & matcriales funt alia intelligibilcs &ira-
rnateriaics , vt pofuit Plato : & criam Arift. vt
patebity. & eriara u,
huius libri ,texx.6.&inde
tcx. com.5. & indc.
Sexta dubitario eft,qu6d dato quod fint aliqua:
icicnria: (eparatac a J[ennbilibus,qusftio eft,t/rrww»
fittt
vniuoctt, id cft.vnius gencris tantum : aMtfint
fluTA gentrafnbftantiarMm , vt dicunt facientes
^eciet,& ideas, &Mathematica imermedia inter
fdeai & ftnfibilia ,
quales fuerunt Platonici , vt
tlidum fliit in primo libro ? De his igitMr dubita-
ponibus perfcrMtandum
eft
vt pradiximMs.
Septima dubitatio eft , vtritm jpecMlatto ifHus
fcicntiac fitfolitm circafMbftantias^OMt circa ea qu^
fecunditm
fe
accidMnt fMbFtantiis,id eft,circa pro-
prias pafHones fubftantis ? Videtur enim priraa
facie qu6d ad eandem fcienriam pcrtinet confi^
(derare fubietflura & per fe accidentiafubie<2i
Odaua dubicario eft , vtrura ifla fcienria con-
fideret de quibufHam, qua: videntur fequi ens in-
quantum cns , fcilicet-^ eodem &de dtMcrfo
,fi-
vdlt &dijftmili : &de centrarietate
, &de priore
&poftenore, & aliis omnibHs talibMs , de <jMibMf-
CMntfMC Dialeclici tintant intendere ? nam Dia-
ledici facientes perfcrMtationem ex probabilihtts
folitm earMm theoria ,*id eft > confjderario,
eft
dt
omntbfti, Circaeram idera laborant Metaphyfi-
cus,&Diale<5ticus,vtdicetur in 4. huius,tex. c.y.
licet Dialcdticus procedar ex probabiUbus,non
tamen ncceflarijs : videtur enim ex vna partc
qu6d ciira ifta qua: numerara funt , fint cotnmu-
nia ,qu6dpcrrineantadconfiderarioncrafcienria:
Metaphyficac
j
fed videtur ex alia parte
, qu6d ex
quo Dialeftici eft confiderare talia
,
q)ii procedit
cx probabilibus ,qu6d non perrineant ad confi-
derationem Mctaphyfica: : cuius eft dcmonflrare
ex necellariis.
Nona dubitario eft quoad illa communia, qux
confcquuntur ens inquantum ens ; qua; talis eft
ouaEfHo
,
vtrum ad ifbm fcientiam pcrrineat con-
fiderare deiftis communibus : nonfolitm qMid eil
VnMmquodque eorum
: fedcriam ejMocunqMe
fecMn-
ditrpft accidwit his tifdem : yt vtritm wtMm
fit
Scori Oper. tom, I V.
,i Cap. 11.
75
contrarium vni: Sc ficdealiis.
Notandura, quod licctomnes S£tx dubitario-
nes perrineant ad confidcrarionem ifHus fcicn-
dx ,
tamen aliquo modo intet fe difHnguuntur:
quodquomodo hoc fit ,patebit infcrius, quando
dc iftis dubirarionibus profequetxir : fufficit cnim
pro nunc dubitariones prxdidas cnarratc. Dein-
de cumdicit
:
SVMMARIVM.
Quatuordcciin confidcrationcs cx
partc rerum confidcratarum in hac fcien-
tia, de quibus p«(lca fuo ordine.
ET
vtritm principia
CT
elemcnta genera 5
<funt : aut in qute diuidttur exijientium
fingulum ? Etfigenera^vtrum quacunque di- >
cuntur de indiuiduiifinalia : aut prima,vt v-
trum homo , aut antmalprincip/um
efi
magis
^
quamfingularei Maximevero qu/trendum
efi^
(jr
traffandum,vtrum
efi
aliquidprttter ma-
teriam,caufa fecundumfe, autnonl Ethocfe-
fafabile aut non ? ^vtriem vnum, aut plur4
numeroiEt vtritm
efi
aliquidpraterjjnolo»
>
Dicoaute fjnolon quandopradicatur aliquid
de materia^aut nihil, aut horum quidem, bo-
rum vero non. ylmpliits atttemvtrumprinci-
fid
numero,autJpecie determinata
, ^
qua in
rationibui,
^
qua infubieelo ? Et vtritm cor-
ruptibiUum (jr incorruptibilium eadem
, cr
diuerfa ? Et vtriim incorruptihilia t>mnia,aut
corruftibilia corruptihilium ? Amflims autem
quod omnium
difficiUimum eB,
&
plurimam
hahet dubitationem : vtritm vnitm
,
aut ens
quemadmodum Pjthagoyici^^Plato dicebaty
non alterum aliquid esi ^fedentiumfubsta»-
tiaiaut nOK,fed aliquid alterum
ipfumfubie-
Hum^vt EmpedocUs amorem dicit;alius vero
ignem ; alius aquam
,
aut aerem
? Et vtritm
principiafint vniuerfalia
, autfingularid re-
rum> Etpotesfate , auta6fu ? Ampliits autem
vtritm aliter , aut fecandum motum ? Hac
enim dubitationem
prafiant magnam. Adhuc
autem numeriy& longitudines
, (^figurtt, cjr
pun^afubHantia qusdamfunt
,
aut non ? Et
fi
fubsiantiA
,
vtritmfeparata a
fenfibilibus,
aut in eis ? De his entm omnibus
nonfolitm
difficile
veritatem ipfam inquirere
; fed nec
rationequidembene dubitare
facile
efi.
Enumerat dubitariones tenentes fcex pane rc-
'DnlitittitMtt
nim confideratarum in ifbi fdentia & cnumerat
''f^'^-
i4.dubitariones.
mmuHU^
Pruna diibitatio eft ,
vtrum principia & ele- enumerMt.
menta, de quibfts
confiderat ifiafcientia
,fintge'
nera vmMerfalia^autftnt illa in qud diMtditMrfin-
gMlMm exiSientiMm
, id eft , illa vlrima, in qux di-
uiditur flngularc exiftcns ? Rario huius dubita-
rionis poteft efle
,
qqia clementum rei didtur , cx
quo prim6 res coraponitur
, & in quod vltim6
diujditur. Eft autem duplex modiis compofi-
tioms & refolutionis. Vnus fccundum qucm
conccptus fpecienim refbluimtur in gcncra
, &
G 4 fecun
76
Liber IL
»aumtdum
fectmdtim hunc mbdum gcncra vidcntiir cflfe clc-
rifolutionu nienta. Secundus modus ?ft magis realis & na-
&
' omfofi-
luralis, fccundum quem corpora naturalia dicun-
tttnis
dnflt'
^^ refolui in elcmenta : &lecundum hunc mo-
'
dum non gcnera coramuniarfed corpora elemen-
taria crunt principia &C elementa rcrum.
Sccunda dubitatio cft
>
quod dato quod gcnc-
ra fmt principia rcrum , eft qusftio vtrum illa
principia fint qtucunquefinalia, id eft,vltima aut
prirnaM cft»illa <]M ^rimo,& proximo de tndiui-
dnU dituntur , iicut {luit ipecics fpccialiilimae»
quae largo modo , & Platonico dicuntur genera,
pro quanto de pluribus indiuiduis praedicantut:
aut prima , fcilicet genera principia fint rerum,
vt funt genera gcncralifllnia , vt vtrum princi-
fiumfit
animal aut horno : quia fecundum Plato-
nicos cft magis principium circa fingularia , id
cft,magis cxiftens efuamfingulare.
^
Ratio huius dubitationis fumitur cx duplici
Dtu''fit du-
diiijfione : quarum vna cft fecundum quam gc-
*
"'
ncra in fpecies diuiduntur. Alia eft {ecundum
quam fpccies refbluuntur in genera ;
nam illud,
quodeft vltimum indiuidendo, videtur incom-
ponendo elle principium &elementum.
Tertia dubitatio eft,qu6d maxime qu/trendum
tfij&traElandum, vtrum
fit
aliqua caufaprater
materiam,aut non ? Ifta dubitatio habuit ortum
px opinionibus antiquorum
,
qui folain mate-
riam ponebant caufam &fubftantiam rerum , vt
ili primo libro dicebatur.
Quartadubitatio eft, qu6d dato
,
quod.fit ali-
qita ca»{a rerum prxtcr materiam , cft qujeftio,
vtrum hic
fit feparata.,vt dicebat Plato, aut non,
vt quidam alij pofuerunt.
Quinta dubitatio cft, qu6d dato, quod fit ali-
quid feparatum \ matcria^cftKiuafftio vtriim illud
i\x. v»um numeroy\i AnaxagoraSjqui pofiiit vnum
ijitellcdhim : aut fintplura , vt pofuit Plato : &
ctiam Ariftotcles.
Scxta dubitatio eA,vtritmfitati<juodaliudpr£-
terfynolon,id eft, fimul totum,quod eft fingulare,
SynoUn qmd aut nihil*<& exponit quid vocat fynolon,D«ro au-
ffi^ tem fynolon ejuando pr&dicatur aliquid de mate-
riaiaut nihil : addit etiam quod fi fit darc aliquid
priEter f)'nolon , eft dubium aut de his quidem:
de illo vero non, id eft, in quibus fit & in quibus
non ; & qualia funt in quibus cft
} & qualia in
quibus non ?
Notandum
,
qnod vt imponititr Platont , ipfe
pofiiit hominem , & lconem, & huiufinodi , elTe
quafdam formas (eparatas
,
qucc de iftis inferiori-.
bus prxdicajltur : & perhoc homopraedicatur dc
Socrate, vel Platoncquod ifta materialia fenfibi-
lia participant illamformam fcp^ratam. Socra-
tcs ergo, & Plato dicuntur fynolon , id eft , fimul
totitm conftitutum cx hoc quod materia panici-
pat formam (eparatam
,
qujE cftqitoddam praedi-
catum dc materia,id cft, de iftis infcrioribus ma-
terialibus. Eft crgo ifta ditbitatio, vtrum quiditas
indiuidui
fit
feparata ab ipfo indiuiduo
, vel n«n:
&inquihuifit wrum, &in quihus non ? Quam
^ubitationcm pertraikat & dpterminat 7. huius.
Septima dubjtatio eft , vtciim principia dc
quibusconfidcratifta fcientia
,fiAt
determinata
numero , aut Jpecie : & (jua in rationihm, &c^ut
infuhieRoX id cft,quantiun ad caufam forma-
lcm
, & quantum ad caufam matcrialem fiue
fubiediuam. Dicimus cnim tria elTe principia,
yt habetur 1 . Phyfic.textxo.5 6.ifte aute mtmerus
Wnarius poteft intclligi,vel fpcundum numc-
Metaph,
rum, id cft, quod fit vna fornia numcro, 5c matc-
ria vna numero
,
qus funt principia naturac ; vel
poteft intelligi ifte numcrustern.-irius (ccundiim
fpcciem , fcilicet, quod fint multJC caufrc macc-
riales,qua: conueniunt in fpecic, & rationc matCT
riac,& fic de aliis.
0£bu;i dubitatio eft , vtrum corruptibilium,
&incQrruptthtlitim
fint
eadem prtncipia , aut di-
Htrfa : 8c dato quod diueifa , vtriim omnia prin-
fipia fint incorruptihHia , aut corruptihilium
fint
principia corruptibilia : ficut iixorrupribilium
funt principia incorruptibilia.
Nona dubitatio eft
,
quam dicit cfle difficil-
j
limam omnium
, & habere plurimam dubitatio-
Refumit hrt-
nem, vtrum vnum & ens
fint fubftantia omntum,
uiter
of. an-
dr non aliijuod diuerfum ; ejuemadmodum dtce-
^'^*'"''""
''*
hant ^Pythagorici , & 'Plato : aut non \fed ftt ali-
{."^^^"'tT,-.
quod alterum aliud vnum ipfum fubieEtum ipfi
te ^ vno,
vni & enti diuerfiim ab eis : quod fubiedirum
Empedocles dixit
ejfe arnorem : alttu vero ignem,
vt Heraclitus : altus verc acjuam, vt Thales : aliHt
derem , vt Diogenes. Plato enim , & Pythagori-
ri dixerunt vnum, & ens elle rerum fubftantiam,
& non additum aliquid fubftantias. Empedocles
autem & alij naturales dixerunt vnum , & ens
efrc aliquid addinim fubftantis rerum : ficuc
quoddam accidens fuperadditum fubftantix::fub-
flantiam autem remm ponebant igncm , aut a-
ouam,&c, Empedocles autem poluit amorem
fitbiedum cfle vnius , & entis : quem amorera
ponebat principium rerum , vt efficiens : vt di-
dum fuit -in priino libro. Dicit aurem iftam du-
bitationem eflc difncillimam
,
quatenus ex ea
pendet opinio tora Platonis , & Pythagorico-
rum,&: ponentiitm numeros elle rerum principia.
Decima dubitatio cft , vtrum principia rerum
fint
vniuerfalia
,
aut fingtdaria , id eft , vtrum ea
qua: pontmtur, vt prjncipium.habeant rationem
principij,& fint vniuerfalia,vel habeant rationem
fingularis.
Vndecima dubitatio eft , vtrum principia
fint
potellate an aH^u ? & hic duo vidcntur conue-
nienter qusri de principio materiali , co quod
ponebant antiqui Naturales aliqua corpora aftu,
puta ignem,aut aquam, &c. vel fit tantum ens in
potentia,vt pofuit Arift.
Duodecima dubitatio t^,vtr)imfecundum mo-
tum,autaliter} id eft, vtrum principia rerum finc
caufje fblum fecundum motum , ficut pofuerunt
antiqui Naturales materiam , vel cfficiens : auc
|mt aliter
,
quam fecundum motum principia;
ficut dixit Plato ponens ideas cfle principia , non
fecundum motum , fed fecundum qtiandam par-
ticipationcm. Addit autem qiiod hac , fcilicec
ditbiaqus diQ:3.funx:,pr<tf{ant piagnam duhita-
tionem
, ex hoc , fcilicet quod circa ea Philofbphi
antiqui abinuicem difcordabanr.
Decimatectia dubitatio eft , vtrism mtmeri, &
longitudines,& figur*^ &punBafint e^Uitdam
fub-
fia»tid;a.ut non ? Aliqui enim Philofbphj, vt Py-
thagorici
, & Platonici pofuerimt h«iafmodi
Mathemaricaefle rerttm principia,& fubftanrias»
E(ecimaquartadubitario cft, dato, qu6d hniui^
modi Mathematica fint fubftantiae , cft quxfKo,
vtr${m
fint fubfiantix feparat* k fenfibilthtu , vt
ponebat Plato ; autfint in eis
^
id eft , in fenfibi-
libus , vr Pythagorici ponebant ? Addit autcra
rationem pcrrraftandi dubitationes didas, dicens
quod de hii omnthut, fiipplc oportct qiiirere;quia
nonfolHmdtfficile
efi
inquirere ipfam veritatem d*
sif:
Summ^II.
eii :fed nec
eft
bene facUe duhitare ratie»em inuc-
niendo, fcilicct rariones probabilfs pro,& contr<k.
Norandum quod licct omnes prxnumeratae
qu^ftiones tencant fecx parte rerum,quae fubfunt
confidcradoni huius fcicntia:, tamcnintcr (c alir
qualiter diftinguuntur; ficut patebit infcrius pcr-
tra(5lando ipfas.
SVMMA SECVNDA.
Tn hac^umma exammancur prcpofiue
diflScultares, ia cuius primo capitc vfquc
ad §. At vere
,
agitar,an vnius ^ienciz fic
fpeculari omniageneracaufarum.^&: pars
negatiua fuadccur primo-
C A P V T I.
Difputantur difficultates de cau{arum,principio-
nim, ac fubftantiarum cogniuonc.
PRimu
trgo dequibus infrimis diximus
,
vtrum vnius aut flurium fcientiarum
funt fpeculanda omniagenera caufarum ?
y
Poftquam Philofbphus in praecedenti pane,
qaae. cft in prologo hsius tcnij, prarmi/it fuam
inrentionem , nunc exequitur de intento, difpu-
tando de quxftionibus pr2diftis,& formando ra-
tiones pro, & contri.Circa quod duo facit : quia
Prim6 difputat dc quzfttonibus
,
qu2 (e tcnent
ex parte fcicntiaj confideranris. Sectmdo d« quaE-
flionibus
,
quic (e tenent cx pane rerum confide-
ratarum. Secunda ibi : Ampliks vtritm fenjihileji
Prima in duas
,
quia prim6 facit quod diAum eft,
iecundum quod con/lderatio huius fcicnriae re-
fpjcit caufas & prindpia. Secimdo , vt relpi-
cit caufata & principiata. Sccunda ibi : Totali-
ter qua fubHantiarHm. Prima in duas^quia primo
facit
,
quod di(ium eft, vt confiderario fcicntix
rcfpicit cau/as, &principia incomplexa. Secund6,
vt refpidt coraplexa. Secunda ibi : At vero de
frincipiis. Prima in duas
,
quia primo proponic
quacfHonem. Secimdo arguit ad quaeftiouem.
Secunda ibi : Fhiuf enimfeientia. Didt ergo quod
pnw»«»j>fupple eft inquircndum , de quo in prinus
diximas , IciKcet enumerando quaeftioncs : vt fic
ordo diiputandi correfpondcat ordini proponedi.
Et eft quaeftio prima
,
quam prius primo propo-
fuit , vtrum vniusfcientia , aut plHriumJcientia-
rum
Ju
fpeculari omnia genera caufarHm ? Ddn-"
dccum didt:
Trtpi^mtur
frMtmstui Pntus enimfcienttd tjuomodo erit non con^
1^*»d
^^^^^f^i^^f^^
exiHentia lognofcere ?
Arguit ad quaeftionem. Circa quod duo fadt,
quia prim6 ponit rariones ad oftendendum» qu6d
ad eandcm fcientiam non pertinet conf(derate
omnes caufas. Secund^ fiipponcndo, quod perti-
neat ad diuerfas fcienrias, mouet quandum aliam
quaeftionem annexam. Terti6 cx quaeftione anne-
xa pertradlata concludit conclufiones primarum
rarionum.
Secxmda ibi : At
verofi cattfarum fci-
entit. Tertia ibi : Quapropter vtdetur. Prima in
duas fecundum duas rarioncs quas adducit. Sc-
cimdi ibi : Amplius autem. In prima parte in-
tendit talcm rationcm : Contraria fjiini vnius
Scofi Oper. tm. If^,
Cap. 1.
77
/cientiae ; crgo quae non funt contraria,non fpc-
dkant ad vnam fcientiam. Dicit ergo, quod fi
vnius fcitntia cfuemodo erit cognofcere , fcilicet
principia non exijientia contrarta ? quafi diccret,
qu6d non.
Notandum , confiictudinem efle Philofbphi,
PhiUftfl.m
quod cu pcrtra^t aliquam materiam difputado,
'» dtffutido
non folum addudt rationcs probabiles, vel necef-
^«<»'»9«*-
farias ; fed interdum eriam fophifticas, ficut patct
JJ^ ftfhtfii-
4. huius , & in ifto tertio frcquenter. Vndc illa
au,
ratio
,
quae nunc fa(fhi eft ficut didt Commenta-
toti & eft aiidens de fe : pcccat per Confequens
arguendoa dcftiudionc Ancccedcnds» Deindc
cum didt
:
Amplius autem multis exijfentium nom
infunt
omnihui omnia.
c^
namque modo
ftfibile efl
motus principium
effe
in immohi'-
libui, authoni naturamlfi quidemomne quoi
eji bonumfecundumfe, (Jr
propterfuamnatu-
ramfnts eft^fir
ita caufa, quodillim caufa,^
funt^ (jr funt
catera. Finis autem
, dr
cuiuf
caufa
a^mcuiufdam effnis :feda^us omnis
cum motu.^are in immobilibus non contin-
git hoc
effe
principium; Nec
effe
aliquid cwto-
a.ya^oi,id efl,perfebonum. Vnde <^ in Ma-
thematicisperhanc nihil ojtendit eaufam.Nee
tjt demonjlratio nulla eo quod melius, aut
aeterius ; fed
nec omnino nullus talium ali-
cuius reminifcitur ;
^uapropter,
^
Sophijla-
rum quidam^vtAriHippus^ipfaspraneglexit.
Jn aliis enim artibus
(jr
iUiberalibus
,
vt
TeSfonica, &Coriaria eo quodmelius/vel de-
terius dici omniaiMathetnaticM vero^nullam
de bonis
, c^
malisfacere rationem.
Ponit {ecundam ra.rioncm,c[liae fic formari po- ^
tcft : Si vnius fcienuae eftconfiderareomnes cau-
fas , crgo quaccumque fdenriz confidcrant vnam
caufam , coHfiderabimt oranes : confequcns cft
falfum: ereo & antccedens. Falfitatem confe*
vr-_—..;-
quentis oftcndit prolixc m Iitera.Diat ergo,quod
tMufM^t h»-
ampltus multis exijtentium
, id eft, de numero en- btnt omnts
rium non infunt oTtmia , fcilicet genera caufanim
f**/**

"^
omnibus, Sc per confequens, fcientia confidcrans ^!i
'"**"
,. . ' /-17- r 1
tt» viMi ctuh
taua cntu , non conuderabit omnes cauias:c]^u0d
f,jg,t^t,
declarat primo de caufa efficiente : quo namque
ynodo ejt pojfibile principium vnde motus , id eft,
efficiens in immohUihus ? quafi dicerqt,qu6d non.
Cum ergo flnt multacriam enriaiinmobilia,ficuc
Jiaret
cx opinionc Platonis , &etiam Ariftotelis,
dentia confidcrans talia cntia imraobilia non
confiderabit caufam mouentem , cum talia entia
non habcant principium , vndc motus. Sccundo
ofkndit hoc idem in caufa finah',dicit aut fupple,
quomodo eft poflibile ipfbrum immobilium
.
effe
honi naturam , id eft , caufam finalem quae ha-
" ^
bet rationem boni ? quafi diccret , qu6d non
:
quod probat cum fubdit
:fi^to
quia, quia omnc
quod
eft
bomtm fecundum
fe , &propterfttam na-
turamefijinii, &itapotior caufa, quia illius cau-
fa caterafunt , &Jiunt \ Jinis autfm dr cuius cau-
fa , eji
finis , id eft , tcrminus aQut. cuiufiam,
id cft , a<ftionis , vel operariotus
i fed
omnis
aEius
, id eft , omiiis adtio , vcl opcratio ei}
cnm motu , vt vidctur
,
quare fcquitur^
7^ Mxthe-
jn/tticit nm
ffi
demiflr»-
ti» per cMM-
ftmfiiutUm.
fjstitridis
fcuitn» ie-
in>nllrdt *x
'^nfa finnli.
BoKum tri-
flex , hont-
fium , 'utile
<y deUBabi-
U.
78
Lib.III.
.quM n9H continrit id
effe
priHcipittm
, Sdlicct (!-
^em irt immohilthits,cum talia abftrahant a motUj
ftec vidccur ejfe aliquid ivroiyet^ov , id
efi, perfe
lronum;\viit diccre quod, quia illa qux funt per fe
exiftcntia abiqtie materia, fimt ncceirarib irnmor'
bilia , ideo non videntur efle bona , vt ponpbat
Plato,qui omnia immaterialiav8«r (cparata vocabat
per ie exiftentia,puta idcam hominis,vocabat per
le homincm; quia non participatam in materia,
Itcrum per (e bonum vocabat illud
,
quod eft fua
bonitas non participata , cuiufmodi eft primum
principium. Hanc autcm rationem didam con-r
firmauit pcr quoddam fignum , dicens vttde fup-
ple
,
quia in immobiiibus non eft ratio finis , &
Doni
i
idcirc6 i» Mathematicis, qus abftrahunt a
motujiihil ofiendit per eam, {cilicct caufam fina-
lem : nec
efi
vera demonSiratio eius qmd melitt/
atit deteritUy id eft,in Mathcmaticis nihil demon-
ftxatur ex rationeboni
,
puta quod hoc modo fit;
quia melius eft hoc modo efle,aut deterius , fiita
non eftet: vtfi dicerctur
,
quod triangulus habet
trcs,quia melius cft quod habeat tres,quam fi nor?
Jiabcret. Idco fubdit
,
qu6d nec omnino nulltts re~
mini/citur,Ccilicet in Gcomctria , alicuius taliumy
fcilicet modonun demonflrandi cx radone boni,
vcl finis,vel form^,vcl fint talcs plures modiif
«<«-
jrropter quidam d^ numero Sopkifiarum , vt Ari~
fiippus,tpfam enimnedexit,CciMcct demonftratio-
ncm pcr cai»fam finajem:ex quo,fcilicet,qu6d ta-
Jem demonftrationem reputabat vilcm. Vnde
fiibdit,qu6d ille,fcilicct Ariftippusponebat,quod
in aliis artibtts Ubfrahbtu, feruilibusx& vilibus:z/f
in TeBonica& Coriaria,8czttih\!LS aliis mechani-
cis,dici omnia , fcilicet aflignari ex hoc, qiud ali-
quid deteriits,id eft viU\is,vel melius,Aiathemati-,
cas vfrojfcicntias nuUnmfacere rationem de bonis,
&malis, cum fcilicct fint ccrriffimae &'nobiliffi-
rnae. iftc autcm Ariftippus dicitur fuifTc dc fed^
Epiaireorum.
Notandum
, quod lic"et in Mathematicis non
probctur aliquid cx fine
, & cx ratione boni , vt
prjcdi(£him cft , tamen hoc faciunt aliquae alia:
fcicntiae ; ficut naturali* fcienria
,
quae vt pltui-
mum dcmoflrat ex c^ufa finali, vt habetur z.Phy^
fic.vnde affignamus caufaiyj quare habet pedes,vt
melius poflit ambulare& fibiacqujrcrencccflari^
ad vitam.
Notandum ctiam, qu6d vt habctur ^.Ethicor,
cap.9.& circitcr, fed expreffius habetur 8. Ethi-
corum, triplex eft bonum , fcilicet bonum honc-
ftum,bonum vtile,& bonum deledabileJrimum
cft bonum fecundum fe, & habct rationpm finis
proprie , & eft amabile amore amicitia:. Secun-
dum bonum habet magis ratione amabilis amo-
re concupifccntia: , &nc potcft habere rarioncm
finis
;
noH tamen ita propric ficut primom bo-
num : magis autem habet rarioncm cius,quod eft
ad fincm; ficut mcdicina vtilis ad fanitatem ordi-
natur ad fanitatcm, vt ad fincm.Terrium bonum,
fcilicet dele<5kabile magis etiam habct rarionem
<pius,quod eft ad fincmjlicet rationem finis habcat
aliquo modo : non tamcn fic ficut primum bo-
num. Benc ergo ait Ariftotelcs,qu6d omnequod
cft bonum propter fc,& fecunduth fuam naturam,
quod propric cft bonum honeftum : finis eft , &
jta caufa cuius gratia func , &fiunt alia. Deinde
cum dicit
:
Metaph.
IQ
S FM M A R I r M,
Si dc Vjariis caufis variac dcntur fcicn-
tiae, qusrnim erit nobilior?Excludit ma-
teriam, ratipnc a Do£ltorc aflignata.
AT
verbfifcientU caufarumfuntplures^
dr altera alteritts principij^qud earum
eji dicenda qua cjuttritur ? K^ut quis maxi-^
me rem
qu<efitam efifcUns ettm k*hentium ?
Intcrponit quandam aliam quacftionem anncT
xam.Circa quod tria facit. Primo proponit quae-
ftionem quac habet duas partcs.Secundo den)on-
ftrat fecundam partem quaeftionis. Terti6 refu-
mit quajfHoncm quantum ad primam partcm
fpecialitcr. Sccimda ibi : Conuenit autem eidemf
Terria ibi:j^t/«r ex dudum determinatis. Dicit cr-r
go,at vero dato qu6dywf pluresfcientit caufa-
rum , & altera alterittt prtncipij , puta qu6d vna
fcicntia confiderat de caufa formali,alia de cauia
finj^i,&c.Eft quaeftio ,^«-e earumfit dicenda iUa„
fcilicet fcientia,f«<e qusiritur ? id eft ,qus illaruni
jEcientiarum debea^ difi fapientia , de qua mod6
quacritur,& intenditur,& haec eft prima pars quae-
ftionis. Secundam partem fubdit : aut fupple cft
quaeftio quis maxime rem quafitam fciens ,
eft
ha~
bentiMm,eas, fcilicet caufas,id eft ,
quod fi aliqua
rcs fit,quae habeat plures caufas , eft quarftio quis
maxime cognofcit illam rem earum
,
quae confi-
derantur per diucrfas fcicntias, & caufas. Dcindo
f
um dicit
:
Contingit enim eidem omnes modos cau^
firum ineffe , vt domtts. Vnde quidem mottts
ars
, ^ adificator : cuius vero causa opus
, ^
materia terra,(^ lapides-,fpecies vero ratio.
Dcmonfhrat fecundam partcm quaeftionis : cx
1
1
hoc fciUcct qu6d inuenitur aliqua rcs habens e^uomedo bt
omncs caufas. Dicit ergo,qn6d conucnit aut con-
tingit eidem rei
ineffe
ornnes modos caufarurrt , vt
ipfuis domHS ars,& >edificator eft, vnde motus , id
eft,cau(aefficiens. Cuius vero causa, id cft, caufa
finalis,efi operatio,id eft,vfus,vel habitario : mate-
ria autem funt terra &lapidesfpecies vero, id eft
caufa formalis eft ratio , id cft compofirio, vel
f)foportio
domus.Vel pcr rationem domus intelf
igit formam domiis
, quam artifcx in mcntc ha^
bet,qua: j.Mctaphyficae tcxt.co.i5.vocatur, tjuod
quid erat
eJfe,Sc prima fubftantia:& ibidem dici-
tur,qu6d ex domo intra,quae cft ipfa domus ima-
ginata,fit domus cum matcria,quae cft domus, ex-
tra. Dcindc cum dicit
:
Jgiturex dudum determinatls quam decet
vocarefcientiarum fapientiam ,
habet ratio-
nem quamlibet appellari : inquantum
feniof
quidtm,^frincifalior , cui velutiferuientet
non contradicere fofentias alias certum eji;
quafinis enim boni talis
efi
ifunt enim huius
caufa catera.
Rcfumit quaeftioncm fpccialitcr
,
quantum ad
pritnam pancm, &adducit rarioncs. Circa,quo4
tria facit. Quiaprim6 inducit rationcm ad oftcn-
dcndum
,
qu6d fcienria confidcrans caufam fina-
lem,mcreatur nomcn fapientiae, dato qu6d de di-
ucrfis
Summ^ II.
tKrHs cau/is, diuerfac fcientiac tra(Starent.S€cund&
inducic rationem ad probandum idem de cauia
formali. Tcrtio de caiua efficiente. Seciinda ibi:
IncfHontum vero primarum.Tcmz ihiiCtrcagene-
ratumem.Diciz ergo, quodfAr determi/iatu duduS.
in prirao libro,^»^^, fcilicet fcientiam decetvo-
carefapientiam^habet rattonem qHolibetXSQienxiiy
de quacunque cauia conliderat appelUri , fcilicet
nomine fapientiae : & primo quantum ad (cien-
tatntta ii- tiam,qus confiderat cauiam finalem, intendit ta-
/rtBiMM alia-
[gxn rationem : Scientia dirediua aliarum , &ad
T*
*
j^-j)" quam aliac ordinantur , meretur magis nomen fa-
rm^iUit.
'
P^ti^e. (
Hsc enim efl conditio fapientia?,vt di-
idhim fuit in prologo primi libri:)fcd fcieria con-
/iderans de fine efl huiufinodi,quiaex fine onmia
alia diriguntur , Sc ad finem omnia aiia ordinan-
tur ; crgo talis fcienria erit fcnior, id efl dignior:
Sc illx crunt fubfcruientes iibi,& pcr confcqucns
ipfa mcrctur magis nomen fapientix. Dicit ergo,
q\x6d tntjuantum fcilicet fapientiacfl,^»»<im/f-
nier &principalior, cft dignior, cui non contingit
alias fcitntiai contradicerefiht velutiferuietesJibi:
quiaperea.fdirigut:quia inqua fic cfl,iuflc fcietia
quac efl dejine &bono talii e^^fcilicet quac dicatur
fapientia. Huius fnimcauja,i<iti^y^zo^itt fincm
C4uera /«wr^fignum huius cfl:quia ars architedlo-
nica,ad quam pcrrinet finem confidcrarc
,
princi-
patur & impcrat aliis artificibus,ficut vrualis im-
perat nauifac^uae , & nauifadtiua dolariuz , qua;
prxparat matcriam ad formam nauis:fi igitur fa-
pientia cft prarccpdua aliarum , maximc vidctur
propter hoc pcrtincrc ad fcicntiam de fineJ)^-
i^
cum dicit
:
IX
Sctenti» de
tMmfafonnaU
MxMne
f».
fientit nime
meretttf.
I
Inqudnium verl primarum csufarum^
d-
maxime fcibilis diffinitiua
efi effe
: qudfub-
JlantidfVtiefue erit talls. (.Multts enim modis
idemfcientibus
,
magis ejuidem
fcire dicimus
eum qui nouit in
ipfo ejfe quid res
,
quam in
non
effe
: <^
horum earundem alium alio ma-
gis. Sed maxime quid
efi , (jr
non quantum,
aut quale, aut quidfacere , autpati apta nata
eft.
^mplius autem
(^ in alijs
fcirefingu-
la^
dr
qucrum demonBrationesfunt^tuncpu-
tamus exiiiere
,
quandofcimus quid eH
,
vt
tetragoniT^re quid efi
\ quia media intentio.
Similiter autem (jr aliis.
Adducit rarionem pro fcientia confiderantc de
caufa formali. Et intcndit ttdem rarionem : Illa
fcienria quac confiderat primascaufas,5c efl fcicn-
tia maxime ccna ,meretur magis nomen fapien-
tia:
i
hacc cnim efl condirio fapientiar,vt patet ex
prologo primi libri:fcd fcientia confiderans cau-
fam formalcm cfl huiufinodi, quod patet cx hoc,
quia intcr diuerfos modos fciendi , maxime did-
mus illum fcire,qui fcit eile rei,& quod quid erat
efle ciusjcrgo talis icieotiamagis meretur nomen
fapicnriac. Dicit ergo
,
qu6d inquantitm verofa-
^»fwr»4,fupplc cAdtfinittua ejfeprimarum caufa-
xnm , &maxime fctbtlisy cx hoc , fcilicct vidctur
quod Cdentii fubifantit , id eft , de caufa fbrmali
&fubflantiali erit talis , fcilicct fapicnria : multis
ptim modis fcieatibus idem , id cft , intcr multos
modos fcicndi rem , magU quidem dtcimus fcire
fum qui ntuit in ipfo e£e
,
quid eji in ipfa re,tjuam
in non
ejfe , id efl
,
qu6dmagis fcit illc aliquid,
quam qui fcit aliquid non ?fle. Demonflratio
llie I$MA».
ter Scet.^.
j.
fnUg.Sent.
f» folutitme,
i.laterdlu.
&H»d qmd
efi refrrjtMr
etiMm in ae-
cidefuibm.
Tres numerl
frtfoTtien»'
Us.
Cap. 11.
79
enim & fcicnria affirmariua potior eft,quam ipfa
negatiiu:ficut patct prinio pofteriorum:^ horum
eorundem qui , fcilicet fciunt cfle aliquid : altum
alio magis dicimus (ciif.fed maxtme tjut fcit eiuid
efi
& non quantii
efi,
atu <juale, aut tjuod
efi
apta
nata facere autpatf.Ccircmtem quid eft,cft fcire
formam rci. Amplius autem & tn aliis
, fcibcct
proprietaribusy«r*y»>/ff«/4 , & quorum fitnt ds-
monfirationes, vt fimt propriac paifioncs:?«wpu-
tamm exifiere ,
quaadofctmus quid
efi , puta vt
quid tetragonizjire
,
quia fcilicet eft medta inuea"
tiofimiliter autem & in aliis.
Notandum,qu6d ipfum quod quid eft, non fb-
lura inuenitur ii\ fubftantiis,fcd etiam in accidcn-
libus
; & ideo ficut in fubflanriis , tunc putamus
maximc icire rem
,
quando icimus quid eft : ita
criam in accidcnribus , & in aliis proprietaribus,
quorum funt demonftrarioncs , tunc maximcfci-
mus ciim icimus dc cis, quodquid cft.
Notandum
,
quod tctragonifmus dicitur fe-
Tetragenif,
cundum Geomctram fuperficies quadrari , vd
""" '"'^ •
quadrangularis , non habcntis
t>mnia latera xqualia , ied altc-
ram partcm longiorcm , cui fi
vclimus inuaiire qiudrarum ac-
quale habens omnia latera ac-
qualia, oponct inucnire lineam
mediac proporriorus,& tctrago-
nizarc, id eft, quadrare tetrago-
niiinum. Ad cuius euidenriam
liotandum
,
qu6d regula eft in Gcomctria, quod
quandocunque ti«s Uneac funt proporrionales, il-
lud quod refiiltat cx prima & tcrtia,eft acquale ci,
quod rcfiiltat ex dudhi iecimdac linex in ieipiam;
quod manifcftius apparet in tribus numeris pro-
porrionalibas, vt funt duo,quatuor,o<5lo : nam fi^
cut fe habcnt quatuor ad duo, ita fe habent oGto
ad quatuor, & idco illud
,
quod rcfuitat ex du<5hi
binarij in CK5h3narium,eft squale d,quod refultat
ex dudu quatenurij in feipfum:nam bis o^o,fa-
dunt fexdecim : fimiliter quatcr quatuor faciunt
iexdecim. Similiter in propofito
, fi acdpiantiir
tres lineac proporrionalcs, quarum primafit dua-
rum palmanun , fccimda quatuor , terria oAo,
quadrangulus conftitutus ex prima linea , & ex
terria, erit aiqualis quadrato, confHtuto ex dudhi
fecunda: lineac in ieipfam:quia ieamda linca qua
eft quatuor palmanun , eft quacdam medietas &
proporrio mediainter lineam duarum palmarura,
& tcrriam,quac cft o€c.o palmarum.Tetragonizarc
ergo,id eft,quadrare quadrangulum , cuius altera
pars eft longiof , cft inucnirc mediam proponio-
nem modo pracexpofito:& qui hot idt, fcitquid
eft tttragonizjtre,iA cft
,
quadranguliun quadrare.
Deinde cum didt
:
Circagenerationes vero, ^achts, ($• circa
omnem tranfmutationem opinantur nos per-.
feffe cognofcere
,
quando cognofcimus primci~
,
^
fium
motus. Hoc autem alt(rum
, ^oPpofi.r
tumfini.
Adducit rarionem pro idenria confiderante dc
caufa effidente. Dicit ergo,qu6dc»rc4 generdtio-
SeienttM cn^-
nem , & aEltu , &circa omnem tranfmtaattonem: ftdemns de
tUTK fupplc dicimur maxtmefcire,(juando cegnof-
f*tf* '$"*»
cimtts principium vnde mottts
, id eft cauiam ef-
"
*"
^'^-
fidcntem : nam motus eft adhis mobilis a mo-
^^4,
uentc , vt dicitur
3
J^hvficcrgo fcicnua confidc-
G
4
eiinte lAdt'
tur m/ucimi:
fcifHti»,
80 Lib. I II.
rans de canfa mouenre , videtur cfle imxim^
fcientia, & pcr confcquens maximc meretur no-
men fapientii. Addit autciTi, quod hoc, (cilicet
principium mouens, & efficiens ,
efi
diMerfum,&
cppojitum
fini
, id eft , efficiens eft principium
oppofimm principij finis , ficqt didkum fuit in
primo libro.
Notandum
,
qu6d de cau^ matedali practer-
mifit facere mentionem,quia materia cum fit ens
in potenria , &ens imperfedhmi quantum eft de
fe , minus quim aliae caufx facit ad cognitionem
rei , & ideo dato, qu6d aliqua fcientia confideret
feorfiim de cauia materiali , non videtur pofle
haberi ratio, qu6d illa meretur magis nom^n fa-
f
ientiaeJ)einde cum dicit
;
^uafroptejr videtur altertM
effe
fcientia
eaufarum harum fingulas f^eculari.
Pertradati quaeftione annexa concludit con-
dufionem primarum rationum , ad quaeftionem
principalem dicens : quafrofter videtur aliM,id
eft, alterips
ejfi
/cientiajpeculari
fingulM
harum
caHfantm.
FmMr qut-
£|.
t^gjj veritas quasftionis prinipalis cft,
PideS.Th.
quodvnius (cientia: eft confiderare omnia gene-
kie
eofiefim.
ra caufarum. Ciuus ratio eft
,
quia fcienriae cuius
eft confiderare efFectum, eft confiderare omnes
caufas eius : ficut de domo fuperiiis declaraba-
tur; ergo ad illam (cienriampertinet confiderare
omnes caufas. Hoc apparet manifcfte in Phyfica
i.lib.text. com. 18. & indc.&de Metaphyficq
;.
Metaphyjfica! cap. de caufis, text.com.i. & inde.
licet Phyfica , & Metaphyfica , differenter confi-
derent de omnibus caufis; ficut didhim eftin
primo libro. Nec r,itiones in contrarium conclu-
dnnt. Prima eft fophiftica,& arguit a deftrudione
Antecedentis , vt praedidum eft. Secunda etiam
rario non valct : non enim fequitur, quod fi ali-
cuius fcientiac non cft confiderare omnes caufas
;
ergo nullius. Neganda eft confcquentia : quia
poteft efle, quod alicuius vniusfcienria: fit confi-
derare omnes caufas , &alicuius non.
SVMMARIVM.
Andc principiis complcxis detur vna,
& cadcm fciencia ? 0£ an cadcm de his,
& dc fubflantiis? rationcs pro partc nc-
gaciua.
.CQ.4'
A T verh defrincipHs demon^rationU^
J^\jvtrum vniusfcientia ejt^am vlurium^
dubitatio ef*Dico autem demonfiratiuas com-
muttes opiniones ,
ex quihus omnes demon^
firant. Vt quoniam omne neceffarium ef^aut
dicere , aut negare
^ ^ impofthile idemft-
fnulejfey (jr non ejfe, ^
qudcumque alia tales
fropofttiones. Vtrum harum vnafcientia
, ^
ftibjiantia ,
aut alia. Etjinon vna
^,
quam
oportet appellare^ qua nunc eji quaftta \
Poftquam Philofophus difputauit quaeftiones
xefpidentes principia incomplexa, nunc difpuut
cas , quac rcfpidunt principia complexa. Circa
quod duo fadt. Prim6 pcoponit quaEftionem.Se-
amd6 obiicit pro , & contra. Secunda ibiiVniw
igitwr
effe,
Dicit ergo qu6d dubitatio
eft
deprin-
Metaph.
Tc»t
\5
x.q.fntm-
pttlu.
Trim» pri»^
cipia qu*.
Anfifvttim
fcientie, cm-
fderare frin^
C'pi»cimmit-
nta
, &fttl/''
Jlatftiam,
16
Trincipin
cemmuni»
qu*. dicStKri
<y
qualiter
intram d»-
tnonfirtuioni
Mliarumffit,
tiatitml
elpiis demonftratiuii, qiue fcilicet fimt compjexa,
vtrumfunt vniits fcientia , aut pluritm , id eft,
vtrum confiderare de eis pertincat ad vnamfcia-
tiam , vel ad plures ? &exponit quae fiuit huiuf-
modi principia. Dic» autem demonftratiuas , &
communes opiniones; ex cjuibm omnesCdlicet fci-
cntijE demonftrant ; vt tjuoniam omne neeeffarirtm
eft,
aut dtcere, id eft, affirmare, aut ncvare,& im-
poffibile
eft
idem
fimul
ejje
, & non
effe
: & qua-
cunque alia tales propofitiones : & dato quod fint
vnius fcientiac , eft quiftio vtritmfit vua fcientia
harum, &fubftantit , aut atia, id eft,vtrum fci2-
tia confiderans de fubftantia , & de taUbus prin-
cipiis fit vna, vel fit alia,& aha : & dato qu6d no
fir vna , fed qu6d aHa (cienria confideret de fub-
ftantia, & alia de iUis principiis communibus,eft
diibium
,
quamiUarHm oportet appellare,qua nunc
tji quajita,idei\, fapienria.
Notandum
,
quod principia communia , de
quibus exemphficatjdicuntur communes opinio-
nes , vel conceptiones
,
quatenus omnes fcienriae
vmntur eis in demonftrando : non qu6d ipfa in-
grediantur demonftrationem fecimdum fiibftap-
tiam
, cum ipfa fintcommunia , & dcmonftrario
procedat ex propriis : (cd pro quanto principia
omniiun fcientiarum habent pcr illa communia
robur,& firmitatc,{de6 Hcct non ingrediantur de-
monftrariones aHarum ftientiarum fecundwm
fubftantiam, ingrediimtur tamen virtualiter.
Deinde cum dicit
:
Vnius igitur
ejfe noneftrationahile, ^id
enim magts Geometria, quam qualifcumque
de hisproprium
eft
audire> St igiturftmiliter
quidem qualifcumque
eft.
Omnium vero non
(onuentt. Sicut nec aliarum : ita nec ipfas
fuhftantiM cognofcentis
,
proprium
eftdeipfti
cognofcere.
Argiu't ad quacftionen). Primo ad partem ne-
catiuam, fciUcetqu^d non eft vnius (dentiac con-
fiderare principia demonftrationis, &fubftatiani.
Secund6 arguit ad partem affirraatiuam oppofi-
tam. Secunda ibi : At verofialia. Prima in duas
fecundum quod duas rationes adducit pro ifta
partcSecunda ibi : Simui autem. Dicit ergo,qu6d re frindpin
non
eft
rationahile
effe vniuifi;ientin;qu6a. (cilicet
^omtnuni»^
ipiaconfideret dida principia.Cuiijs cauiam fub-
f^^fi*'"*^^
dit
,
quid enim magis Geometria , tjuam qualif.
(umque alterius fcienriae eft proprium de his oh-
audire,id eft,confidrrare?qua(i dicerer,qu6d non,
cum pertineat ad omnes : fed nec hoc yidetur ve-
rum : ide6 dicit
,
quod omnium vero non conuenit
quia videtur (upernuum,qu6d. in diuerfis (cienriis
de ei(dem tradtetiu:. Si igitur nec vna, nec omnes
fcientias confiderajit diifba principia , (equitur,
quod nulia , nec per conicqucns illa qus eft dc
fubftanria ;
ergo non eft eiufdem (aenrix tonfi-
derare de fubftantia, &de principiis pra:di6ris:&
hoceft qu6d concludit, c\\\oAficut necaliarttmt
ita nec
ipfiiu
cogn«fcentis,iA eft,confiderantis fub-
ftantias ipfas,
eft
propriftm cagnafcere de hisJDcivk-
de cum dicit
:
Simttl autem.ffr quomodo erit
ipfarUfcieft".
tia}^ujdquidem enimy^ vnumquodque ho-
rum exiftit ensy^ nuc nouimus.Vtuntur igi-
tur eis^ vt notis artes eUid.Si autem
demoftra-
ti«i
SMdnem
fit vnius
fci-
tie.
cenfider»-
Cenfidtpttio
fcientific» du
fUx.
Trimcifii
timinti* »e-
queunt co-
gnofci per
dif
finiticnem,
fel demcn-
p,Mumem.
Tria qut
luceffario re-
quiruntur *d
demonflr»-
tifnem.
|8
Summ^ I L
fji de ets eB, oportebit dliquoJ igitur
effefub-
ie6fum : ^ h/ec ^uidem fafsiones : iUa veto
dignitAtes eorum. Nam de omnihus
ejfe dC"
menBrationem , impofsibile eB : neceffc
efi
enim ex aliquibus
effe , ^ circa aliquid,
(^
dliquorum detnonBrdtionem. e^are dccidit
pmniumejfegenus vnum aUtjuiddemenBra-
torum : omnes enim dfmonBratiu* dsgnitati-
bus vtuntur,
Ponit; {ecundam rarionem
,
quam intendit ta-
lem : Omnis confiderario fcicnafica, vel eft per
definitionem, vel per demonftrationcm:{ed prin-
cipia dcmonftraaom's prsedidhi non poflunt co-
gnofci per definirioncm, quia ftatim cognofcun-
tur quid funt, notis terminis; nec pcr dcmonftra-
tionem
,
quia cum in demonftratione Cnt tria,
fcilicet fubicdhim
,
paflio , & prlncipia , ipfbrum
principiorum non eft demonftrario,alias eUet pro-
ceftus in infinitum
, &
per confequens (cientia
non cHct dc fubftantia.Dicit cr^, qnbdjimul au-
tem, (jua erit fcimtia eorum
, {cilicet dignitatum?
Quafi diceret, nulla : quia illa fcicnria.vel eflet dc-
flniriua , vel dctnontoatiua; &quod non defini-
dua probat , cum fubdit. Horum igitur cmlibet
tjuid inejlyid eft, quid funt,C^ nunc nouimtu,ii. eft,
ftarim in prindpio cognofcimus notis terminis|
& propter hoc ali* artef vtuntur eii, vt notis,(a.-
licet quid funt. Vlterius probat,qu6d no cognof-
catur icienrii demoftrariua dicens:)* autede eii efi
fcietia demojtratiua exiget aliquodgentu
ejfefui-
ieEHiy& hac qutde paffiones;illa vero dignitates eo-
rum -y hxc enim tria ad demonftrationcm requi-
nmtur , neccflc eft enira demonftrationem efle ex
aliquibus
, fcilicet princi^iis ,
8c
circa aliquid,
(cilicet circa fubiedum, & aliquorum, (cilicet ac-
cidenrium propriorum : led impofHbile eft di-
gnitates demonftrari rtum cx parte principij;
nam de omnihtu
effe
demonjhationem
efi impoffi-
bile : quia eflet proceflixs in infinimm : tum ex
parte fubiedti
,
quia ciim vna fcienria fit vnius
generis fubic^, oporteret,qu6d illa qua: demon-
uraret dignitates , haberet vnum fubiediun:cum
ergo omnes fcientia: vtantur iftis dignitaribus,
omnes {cienriac haberent vnum fubiedum com-
muncquod eft falfum : ideo fubditur
;
qtiare ac-
eidit aliquid
effe
vnum , ergo omnium demonflra-
torum, id eft , omnium fcientianun demonftrati-
iiarum
: Dmnes enim (clennx demonftratiua ipjit
dignitatihttt vtunttr. Deindc cumdidt
;
SVMMARIVM.
Dato pliircs cfle fcientias de princi-
piis
, & fubftantiis
,
qua: illonim princi-
palior? rcfoluitur de his agerc hanc
fcicntiamvnicam.tex
y. Arguitur pro,&:
contra
, an vna fcicntia fit de omnibus
fubftantiis
j dc quo vide Dodorcm i
,
huius,q
9.
AT
veroftalia
,
qua
fuhJloKtia,
^
qu/e
de his, qua eorumprincipaliter,(^prior
ejl i vniuerfaliter emm maxim} omnium
pnncipiafunt dignitates.
Etfi
non
efi
Phi-
tofophi, cuiHs erit alterius
de ets
Jpeculari ve-
titatem^
&falfitatem ?
Tinfdem
fd.
entii eji con-
fiderATeJuh-
fi*nti»m, <j»
digmttUtt,
Satisfit ar«
gnmcntis io
oppodtam
fluodlibtt
nequit per
demSfirMi»-
ttetn fctrt.
Cap. I. 81
Atguit ad partem affirmatiuam oppofitam,fc
didt
,
qudd u aliaeft idcntia, /cilicct ^uxejide
fuhjiantia
, & alia, qua
efi
de A«,(cilicet dignitari-
bus : reftat dubium
,
quaearum ejiprinripaItor,(^
dignior : nam videtiu: cx vria parte, quod (cienria
de dignitatibus cllet prior: nam dignttates funt
princtpia moxime vnitterfalia omnium,Sc pcr con-
/cquens videtur, quod fcienria deeis eflct vniucr^
falior, & priorXt ex alia partc cum fubftantia fit
primum ens, fcientia de fubftanria erit prima
Philofophia. Etftigitur Philofophi,fci\ket primi,
cuifu
tfi
ftthjiantia fpeciilari,n6 eft fuppledc hu-
iufinodi dignitaribus , cuitts alitu, id eji,alteritu,
fdcnrijE exix fpeculari de eisveritatem , &falftta-
tem f quafi diccret
,
quod nullius alterius.
Veritas huius quacftionis cft ficut apparet ex
quarto huius, text. com. 7. & drdter. quod eiui^
dem fcienriz , icilicet Metaphyficae,eft confidera-
re de fubftantia,& dc dignitaribus : nam'cum fub-
ie(Shim Metaphyfics fit ens inquantumens ,ideo
eius eft confiderare talia prindpia communia,quje
in ente,vel in parribusenris fimdantur,ficut patet
de primo prindpio fimplidter quidem
,
quod eft:
Jmpoffthile eji idem Jimul ejfe,& noneffe. Nec ra-
riones in oppofitum condudunt. Prima non,quia
licct omncs fdentiac vtantur didtis prindpiis,non
tamen fequitiu:
,
qaod onmcs confiderent ipfa
;
fed acdpiunt ca ab vna aliqua communi, cuius
cft illa comunia c6fidcrare,& Iijcc cftMctaphyfi-
ca.Sccuda ratio proccdit abinfufficicnti; no enim
omne, quod fdnu, per dcfinitionem,veI demon-
ftrationem fcitur:nifi illa tantum, quotum co-
gnitio eft ei aliquo priori : principia autem cmn
«nt prima fimpliciter , non poflimt cognofci ex
aliquo priori : fed cognitis-terminis, fkrim in lu-
mine rututali intelle<^is cognofccnris, cognof.
cuhtur , vt declaranun fuit in x. lib. tcxtxom.5.
Tunc fequitur illa pars
:
Totaliier qu^fubj^antiarttm , vtrum vna
'^
Omniumefi y
autpluresfcientia ?
Vbidifputat qu2ftiones,vtconfiderario huios
fcientiac rcfpicit prinripiata^quaefuntfubflanrii,
& acddentia.Circa quod duo fadt,fecundu quod
mouet duas quarftiones. Secunda ibi : j4mplikt
autem. Prima in duas,quia primo mouet quacftio-
nem. Sccundo arguit pro, & contra.Secimda ibi:
Siquidem ergo. Eft ergo prima quazfiio , z/rrKw»
i.qprirtcifa-
vnitterfaliter
Jtt
vna fctcntia omnitimfubjlantia-
^-
rum
, atitplures fcientia
,
qux fcilicet confiderc-
jrent fubflantias diuerf^. Deindecum dicit
:
Si quidem ergo non vna^ cuius
ftthfianti^
fonenda
efi
fcientia iBa ?
Arguit ad qujEftionem.Prim6 ad vnam partera,
fcilicet quod vnius fdenrix eft omnes fubffcmtias
confidcrarc. Seamd6 arguit ad oppofitum, ibi
:
Vnam vero omnium. Dicitergo ,q\ibdfiquidem
noneJivna,(ciei\zia. fdlicet de omnibus fubflan-
tiis, eft dubimn
, cuitu fuhjianti^ ijiafcientia, fd-
licct Metaphyfica eft poncnda,fciIicet conlidera-
tiua? quafi diceret, qu6d non poffit affignari»
cum omnes fubffcmtijc fint partes ends. Deinde
cum didt t
Vndm vero omnium non
efi
rationabiUy
etenim demon^raiiua vna de omnihm erit
Vtiqtti
^
Vmt fcitntU
fottft iemon
firitre prin-
cipi» altc
11
VerttM qut-
ftionit.
§lualiter Me
taphyfica *i-
fiderat om-
nes
[tthftan-
tia*.
8i Lib. III.
vtlefueferfe
accidentibits. Si ejtiidem tmnis
^emonfiratiua circa diquodfuhie6fumfpecUf
latur
fer fe
accidentia ex commuttibus
ofi-
nionibus, Et circa idem igiturgentts acci-
dentiafrofe eiufdem eftffeculariex eiufdem
epinionihus : nam circa ipfum,
quia vnius,^
ex quihus vnius
, fiue
eiufdem yjiue alius,
^uare
(jr
accidentia fiue h* ffeculabuntur^
jtut ex his vna.
Argiiit ad oppofitum, & intcndit talem ratior
nem : Si vna fcicntia eft omnium fubftantiarum;
ergo vna fcientiaerit omnium per fe accidetium,
ttenim, pro quia, tn»c ejftt vna fcientia demony
firatiua in omnihm
fer fe accidentibtu. Cuius
caufam (ubdit; etenim omnis demonfiratiua (cien-
da.
fpeculabitur fingula accidentia
, eircaaliquod
fubieElum ex commHnibuiopinionibut, vel concep-
tionibus , cuiu^odi (unt principia prima dumo-
d6 fiat ex eifdem principiis. Nam circa
iffum,
efuia vnitts
efi
demonilrare : quiaita
efi
per aliqua
principia vniut , & ex t^uibus vniut, id cft> qu6d
dcmonftrarc
,
quia ita eft, aliquando pertinet ad
vna fcientiam ; & demonlhrare principia cx
quibus dcmonftrabatur
,
quia ita eft, pertinet ad
vnam fcientiam : quandoquc quidemad candem,
quandoque ver6 ad aliam. Ide6 fubdit
,fiue eiuf-
dem,fiue alius, id cft , alterius
.*
^uare accidentia
fiue
fpeculabuntur bocfiue ex hu,C((ta^ci illa fci-
entiaerit vna.
Notandum qu6d ,
principia dcmonfbationis
nonferapcr funt indemonftrabilia fimpliciter:fed
quod eft conclufio vnius dcmonftrationis, poteft
elTe principium alterius dcmonfh:ationis,& quo-
niam fic eft dcmonftrarc talia principia, quando-
quc pcrtinct ad eandem fcientiam
,
quandoque
ad aliam. Exemplum primi in Gcometria, qund
triangulus habct trcs, &c. pcrhoc qu6d angulus
pxtrinfccus trianguli eft a:qualis duobus intrinfc-
cis fibi oppofitis , hocctiam probari poteft. Cu-
ius probatio ctiam pcrtinct ad Gcomctriam. Exe-
pUim fecundi : Mufjcus probat
,
quod tonus di-
uiditiu: in duo femitonaincEqualia, pcrhoc, qu6d
proportio fexquio£b(ia non poreft diuidi in duo
asqmlia , chm femper fit fuperparricularis : fcd
hocprobarc non tantum pertinet ad Muficam,fed
ctiam ad Arithmeticum. Aliud cxemplum, quod
Chirurgicusprobat,qu6d.vulnera circujaria tar-
dius fanantur pcr hoc, quod partcs circuli diffi-
cilius coniunguntnr:hoc autem probarenon per-
tinct ad Chirurgicum , fed ad Gcometricum. Sic
ergo patet,qu6d aliquando diucrfitas fci^nriarum
oritur ex diucrfitatc principioruni
,
puta quando
vna fcicnria dcmonftrat principia altcrius:fecun-
dum qucm modum fc habent fcicntia fubaltcr-
nans, & fcientia fubalternata : fcdfuppofitaidcn-
titatc principiorum remanet identitas fcientiarii :
dummodo unt cadem per fe accidcntia, & idcm
genus fubiedum , vt fi vna , & eadcm fcientia
confideret fubiedum, &cius per fp accidentia.
Veritas huius quzftionis eft,qu6d ficut habe-
tur cx quarto huius, vnius fcicntix eft confidera-
re dc omnibus fubftantiis, vel fecundumproprias
rariones fubftantiz , vel fecundum cpmmuncm
rationem,fecundum qium omncs fubftantia: funt
entia,& primae partcs entis : haec fcientia cft Me-
taphyfica , cuius cft confidcrare de ente inquan-
tum cns, & omncs partcs cnris : putk dc fubftan-
03;, vtdcnobiiipartc fuifubie6li'primi} nccr^'
Metaph.
po ad oppofitum cogit
,
quia Metaphyfica lic^
confideret de omni fubftantia fub rationc .entis.,
non oportct tamen propter hoc, qu6d confidcr?t
omnia fpccialia accidcntia per fe, fed folum per
accidcntia enris
,
quse conucniunt fubftantiac ic-
cundum rationen;i entis. Ad alias autem fcientias
conucnit confiderate parricularitcr paffiones fiib^-
flanriae
; fecundumprppriam, &particularem ra-
tiohpm. Dcindp cum dicit .;
S V M
H A R I r M,
Ar^uitiir prp & contra , an Mccaphy„
iica fit tantura de fubftantits , an ctiam
de accidcntibus earum ? rcfoluit Do^bor
gffirmatiug, de <^uo fufius quartohuius.
AMplius
autem
,
vtrhm circa fuhjiantias
**** '*'
folum eji Theorica, dut (jr circa
ipfis
ac-
cidentia > Dico autem , vtfifolidum quadam
fubflantia eji
^
^linea^
&
fuperficies^vtrum
£$• eiufdem fcientia
efi
ea cognofcere
, (jr
ac-
cidentia circa vmmquodque genns
, de qui-
buf LMathematica ofiendunt, aut aliut.
Poriit fecundam quarflioncm. Circa quod duo
facit. Prim6 mouet qUfEftionfm. Sccund6 arguit
pro &contra. Secunda ibi : Namfieiufdem. Di-
cit ergo,qu6d ampliui autem cft quaeftio , vtrum
TheorKa , id eft , confideratio huius fcienrja:
,fit
folum circa fubfiamias , aut etiam circa accide»'-
tia eis , fcilicet fubftanriis. I>ico autem, vt
fi
di-
catur, qu6d,_/o/»<i«w,id cftjCorpns
efi
ejustdamfub-
fiantia , &frmiliter iinea,
&fuperficies, vt qui-
dara, (cilicet Platonici,& Pythagorici pofuprunt:
vtritm eiufdem fcientiit efiea cognofcere
, (jr acci-
dentia circa vnumquodtjue genus tale, de quibtst,
fcilicet aecidenribus , Mathematicit oftendunt ,
aut aliut, id cft, altcrius fcienfiaf, Dcindecikn
dicit :
T^mfi
demonfiratiua quadam eiufdem
erit
, (^
qua
efi
fuhflantia. J^qn autem
videtur eius quod quid
efi
, efie
demon-
firatio.
XX
Arguit ad quaeftionem & prim6 ad partcm
negatiuam. Secund6 ad partein affirmatiuara
oppofiram. Secunda ibi : Si v,ero diuerfa. Picit
crgo
, qu6d fieiufdem, fcilicet fcicntiz,<r/?
confi-
>.
derare acctdentia
z^
fubfiantias;cmn fcrcnria, qux
autd^eft
f
^
confiderar accidentia,fir demonftrariua : fcquirur,
eft de'mo9-
qu6d demonftrariua quaedamerit
,
qux eft fub-
ftr»tio
ftantix,w« autem videtur eita quod
efi ejfe
demon-
firatio ,
quia hoc eft impoflibile cum definirio fit
indicans fubftanriam , & quod quid eft , ficut
apparcr ex z. Poftcr. Dcinde cum dicit:
Si vero diuerf4:qu£ erit fpetulans circa
fuhliantiam accidentia ? hoc enim reddere
ejji
valde
difficile.
Arguit ad opinionem dicens,
o^oAfi
diuerfd,
fcilicet fcientix, eft confiderare fubftantias & ac-
cidenria e\ui. erit fpeculans accidentia circafub-
fiamiam ;
quafi dicar,qu6d nulla : non erit cnii-q
aflignarc quae fcienria fpeculerur accidenria circa
fubftantiam, quia vrriuiqucconfider^er:^ tamen
hoc
Summas II.
hoc videtur ad omncs fcicnrias perrincre : qnx-
libct cnim fcienria confidcrat paflSones circa
propnum fubiedhi:& tamen hoc reddere ejfet v*l-
fU diffictle : immo impoflibile, fi alterius fcien-
tiae c&t confidcrare fubftantiam^ alterius paf-
iiones.
Vcritas huius quatftiom's cft (
vt colligitur
S^emtiM ali-
«* 4- buius
)
qu6d eiufdcm fcienriz eftconfide-
itrcmfiderMt rarc dc cntc inquanrom cns; & dc fubftanria &
^
fmbftMtU,
dc pcr f^ paflionibus tam enris
,
quam fubftantia:.
^
dM^
^^ ^^^^ ^^ oppofinun cogic
:
quia licct eadem
fcienria confiderct de fubftanria; & dc accidenri-
bus , non tamcn eodem modo : fed de fubflanria
confiderat modo definitiuo, vt arguebat rario : de
accidenubus autcm cotifidcrat modo demonflra-
puo.
SFMMARIVM.
Quoad rcs confidcracas in hac fcien-
{ia;Prim6 agic concra idcas Placonicas,
fcu quiditaccs cxiftcnces fcparacas dc
quibus 1. i.ccx. j. Iccracoucraponenccs
Machemacica a maccria fcparaca, dc qui-
bus ibi.
AMpltits
autem vtrumfenfhilesfuhjtan"
tU
(JfefoUfint
dicend£yautpr£ter eds
ali* ? Et vtrum vnica; aut flura generafuh-
*»*te^ fiantiarumfunt : vt dicentesfpecies &
inter-
media xirca qua Mashematic^t dicunt ejfe
fcientidi f
Poftquam Phiiofophuspcrtradauit quzftiones
tcncntes fe ex pane confidecarionis huius fcien-
riae, niicpertradat quxftioncs fe tcnentes ex par-
tc rcrum confidcratarum. Circa qupd duo facit,
quia Primo difputat quxftiones de principiaris.
Secundo quacftionesdeprincipiis. Secimdaibi :
Et de prittcipiis. Prima in duas
,
quia primo pro-
ponit duas quxftioncs de fubftanriis,circaqu4s
ifb fcientia principalius verfatur. Secundo arguit
ad panes. Secunda ibi : Quomoda ergo dicimuf^
Proponit ergo duas quasftiones
,
quarum prima
eft , vtrum in vniuerfitate enrium /o/<e/«pi?4«r»«
fenfihiles fint dicendt
<Jfe
, ficut communiter an-
riqui Naturales dicebant, nonponentes nifi enti^
fenfibilia : aut frMer eas , fcilicct fubflantias fenr
fibiles,._/»7f tf/tifubflantiac, ficut pofucrunt Pla-
tonici, & etiara Ariftotol, Sccunda quzftio eft,
dato qu6d fint alis fubflanriac praetcr fenfibiles
,
vtritm fint vnica , fcilicct vnius generis; autfint
plura genera fuhsiantiarum , ficut funt differen-
tcs fpccies ; id cft, ideac, & qu^ funt infra, id eft,
Mathemarica intermedia, circaqux dicimtefle,
icientias Marhematicas : vt dicebatur in primo
libro. Quidam enim Platoniconmi practer fub-
ftantias fenfibiles pofuerunt foliim vnum gcnus
fubflanriarum feparatarum, fcilicet idcarum,vvt
pcr fe hominem inunatcrialcm, &per fc equum,
& fic de aliis fpeciebus fepararis. Alij vero po-
iuerunt aliud genus fubflanrianmi fcparatarum,
icillcet Mathemarica media interideas & fftofibi-
lia , circa qiiac dicebant efle Mathemadcasfcien-
rias. Deinde cum dicit:
^uoTMdo ergo dtcimus fpecies caufafaiue
&fuhfiantias fecundum
fe ,
diSium
efi
tn
fricribtts deiffisfermonihus.
Cap.I. 85
Argult ad propofitas quxftione?. Circa quo4
duo facit, quia Primo innuit quomodo fumi pof-
fit rario ad probandum elfe fubfbnrias feparatas,
Secundo arguir ad pancm contrariam ncgatiuara,
Sccnnda ibi : Aiultit atuem. Dicit ergo
,
quod
tjuomodo dtctmus jpecieiy id eft, ideas ejfe caufat
rerum & fuhfiantiasfecundttmfey id eft, fepara-
tas. DiBumefi de eis in priorihusfertnonihuiScili-
cct in primo libto, pcrrra£bndo opinioncm Pla-
tonis : & idco ex his qus ibi djAa funt, fumi
poflunt rationes pro pancafiirmitiuapropofita'»
rum qusftionum. Dondc cumdicit
:
Multis autem modis hahentihus
difficul-
tatem nullo minus ahfurdum dicere qutdem
alias
effe
naturas prtter eas^ cjuafunt in ccclo:
hai autem eafdem dicere fenjihilihus : ni^
quia hac quidem fempiterna: tlla vero cor-^
ruptihilia. Nam per
fe
dicunt hominem
ef
fi
&equum, (jr /anitatem. t^Uud autem
nihil
fimile facientes Deos
effe
dicentihus
,
C^
humana fpeciei effe.
Nthil enim aliud
fecerunt illi quam homines fempiternos :
nec hifpecies , nifi
fenfihilesfempiternas.
Arguit ad partem oppofitam, circa quod duo
facit.Quia primo areuit adoftendedum non elle
ideas a fenfibilibus tcparatas. Secund6adoftcn-
dendum non eflc Mathcmaticainrermediafepa-
rata. Sccunda ibi : Ampliusfiquisprater. In pri-
ma pane intcndit talem rarionem : Corruptibile
& incorruptibilc differunt , fupple fpecie : imm6
ctiam genetcvtdicetur drca finem dedmi huius;
crgo incohueniens cft dicere incorrupribilia efle
eiufdem fpedci cum iftis fenfibilibus, & corru-
ptibilibus ;
ergo inconueniens eft, & impoflibilc
illo modo ponere ideas. Dicit ergo, qucd mtdtii
modis habentihus difficidtates, fdlicet contra opi-
nione de idds:vt dicbim fuit in primo hbro cotra
PIatonem,>7»//tf aliorum minui
efi
ahfurdum : im-
mo magis abfurdum , dicere quidem
effe
aliquas
naturasSciMcet idcas feparatas »mfr eas cjuafunt
in coclo , id eft ,
pratei res fenfibiles quae in coclo
conrinentur : fed tamendicere eas
effe eafdemXd-
licet fecundum fpedcm fenfibilibiss nifi
quia htc
quidem vtfempiterna , fcilicet idcac fepararse : iBa
fverh corruptihiiia •.'Phionici eniraHcct ideasfc-»
paratas ponerent eiufciem fpeciei cum fenfibili-
bus
;
ponebant tamen aliquamdifFerentiam,qiia-
tcnu5 ideasponebantentiaincorrupribilia: fen-
fibilia efleenria corruptibili3,non obflantc iden-
ritate fpedfica hprum, & illorum : quod exponit,
CLim fubdit: namperfe, fcibcet homincm dicunt
hominem ejfe , fcilicet Platonici, id cft, homincm
idfalem fcpararum,c^ fimiliter eejUHm^
&fanita-
tem : aliud autem nihil cft^d eft, non eft aliud fe-
cundum fpedem ab homine f^nfibili , vel equo,
vcl fanitate : & fic de aliis
,
quod fupplc ?ft in^
conueniens : nam Uti fiint facicntes 7«w»7« di-
centihus Deos eje humanafpectei , fcilicct fimiUs
fpedei cum hominibus : qus fuit opinio Epicu-?
reorqm fecundum Tulliura in Jibro dc narura
Deorum : tjii enim nihil aliud fecerunt quam ho-.
minesfempitemos cflc illos, fcilicet Deos ; dice-
bant enimquofdamhomines deificatos, &incor-
rupribilcs : quos Deos appcUabant : nec l;»,fcili-
cet Platonici ponentesy^foV/, id cft, ideas facie-
bant aliud <juam rts fer.fl/iles ejfe feKpifernas : 3c
fic
H
CtmiftlhUs
^
inetrru-
ftibiU diffe-
TMUtJ^it,
Ofmlt E-
ficureontm.
Non coHtra
MttUrnts $•
fifutut.
*;
fj9»effev.n-
fhematicM
interme^»
fefanUM,
^l. ccmna*
tanle iicTt
idcmas «c-
lo.quoj fem
per nipa:a-
84
LibJII.
/Ic corrupdbilia & incorrnptibilia .ertc-eiufalem
fpcciei
j
quod eft injpofllbilc per naturam. Dein^
4e cum oicit
:
K^mplms autem
fiquisfrdterfpectes, &
fenfibilU
intermedia ponat , multas habebit
Jaifitatipnes. Palam enim,quiaftmiliter linea
frxteriffas drfenfbileserunt (jr
vnumquod-
que aliorum generum. Igiti$r quoniam
^Ar
jlrologia harum vnaeft , erit quoddamcoe-
lum^ drSolydr Luna
, dr aliafmiliter caUr
fiia.
Efquomodo hif credereeportet> Neejue
enim immobiliter rationabile
ejfe. LMebite
verhomnino impopbile. Similiter autemde
quibw Perfpe0iua tra£faty& incMathema-
ticis ffarmonica.Etenim hoc impofibileprater
fenftbilia effe frofter eafdem caufas :
namfi
fint fenfibilia intermedia
(jr fenftts :patam
^uia
, ^
animalia erunt intermedia i£orum^
dr corruptibttium.
Arguit contra ponentes Mathematica inter-
piedia : &qoia quidam pofuenmt ca a fcnfibrli^
busfeparata
, &quidani pofuerunt eain (enfibi-
Jibus. Primo ergo arguit contra 605, qui pone-
bant ca efle fcparata, &fecund^ arguit contra
eos,qui pofucrurit ea efle in ftnfibilibus.Secunda
ibi
:
Sunt awtem (i/i^«».Prima In duas,quia prim^
arguit icontra eos. Secund6 innuit rationem a^
oppofirum & pro eis. Secunda ibi : .4t vero nec
fenfibilium. Prima in tres fecundiim quod tres
rationes fabricat contr^ eos. Secunda ibi : Dubi-
tahit autem, Tertia ibi : Simtil autem nec verum.
In prima parrc intendit talem r^tionem : EiufHcm
rationis eft vn^m fcientiam Mathematicam cile
circa lineas fcparatas,& omnes alias fcicntias Mar
thematicas
,
quae verfantur circ^ aliqua alia Ma-
thematica a lineis : fed funt aliquae fcientis Ma-
ihcml^ticjc
,
qu^ non verfantur circa aliqua cn-
tia Mathematica feparata,verbigratia^Afb:oIogia,
^ufica, &PerfpedHua ; ctgo fimiliter fcicntia de
lineis
,
yel quscunquc alia, non crit circa aliqua
Mathematica feparata. Dicit ergo, qu6d<«»»/'/i«j
Jiijuiiprxterfpecies, id cft, idcas,& ^txterfenjihi-
/M,ponat qiuE djcuntur mtr^,i6. e(i,Aiathematica
fevarata,mnltMfhabebit du(fitafiones,id eftjimpofr
Ylbilia quac fequuntui::/?4/<<7« enim, quodfimiliter^
ici\icet,mmt line<t^ quae funt,(cilicet medispr^ter
eas, fcjlicct lineas 'ideaies,&fenfibiles, id'cft,me-
dfae intcr has 6c illas : ita fupple crit circa vnumr
quodque aliorum generum : qupd oftcndit elle im-
pofnbile,dicens,i^i>«r quoniam xfirologia efivna
har^m, id eft,de numero fcicntiarum Kkthcmati-
carum
,
erit eiuoddam caelum
,
practcr fenfibile,
&
flmilitcr Sol
(^ Luna, & alia fupercdefiia &
ejttomodo credere his oportet ? quafl «liccrct , quod
eft incrcdibilc : quod probat
, quia fupple talq
ccelum fcparatum,vel cflVt immobiIc,vcl niobile,
Non poteft dfci, qu^d irnmobile , nihil enim ra-
tionabiU
effe
immobile fupple in coelo.aun ccelum
fit naturale : fcrnperver6 mobile cfle eft omnjno
impoflibile*} quia nihil feparatum a mareria na-
turali j)oteft moueri. Secund6 oftendft hoc clle
impoflibilc dc aliis ftienriis Mathemaricis, dicit
fimiliter autem, eft impofilbile efle media fepara-
ta eadcm
, & de quibiu troBat praSica Perfpe-
Biua
,&
in Aiathematicis,de quibus fcilicet agit
Metaph.
Harmonka, idcft, Mufica.
Perfpediua enim tra-
/ftat de lincis ,
vifualibas : Muficaver6 de fonis
audibilibus : htc
efi
«ntm
impoffihile efe media
prdter fenfihilia, ciimipfafint quaedam ffcnfibilia;
ide6 fubdit
}
propter eafdern eaufas , namfi
tUa
fenfihilia funt infra,
id eft,intermediajP««/rfw»
^«»4
fenfM funt intcrmcdij ; & cum fei>(us nop fint
/Ineanimali , fequituf quod animalia erunt
infr^
ea, id eft , ideas & eorruptibilia. Alia tranflatio
habet ipforum & corruptibiUum-.&c eft idem,quod
/iipplc manifeftumeftcfleimpofIibile,& falfum,
Peinde cum dicit
;
Dubitabit autem aliquisy
ef
circa tjua exi- Tc».co.|;
fientiumquarere of^rtet hasfcientias.
Namfi
in
hocdiffert Geometriaa
Geodaftafolum-.quia
hacquidem horumeli
quafentimus^illa vera
nonfenfibitium;Palam cfuia (^prater medici-
natem,
(^
atia erttfcientia

(jr prater vnam~
quamque atiarum inter ipfam medicinalemy
&hancmedicinatptt. Sed
/juomodohocpofii-
bite >. Btenim fitttbria quadam vtitjue erujtt
praterfenfibilia^ ipfumttiamfanum.
x6
Ponit fecundam r^tionem
,
qujp talis eft : Si
in illis gcneribus , id eft, entium , de quibus flint
SeUntuMa^
iciemix Mathematics, eft dare rria,fcilicet feiifl- thcmnticAUf
biiia , ideas
, & intermedia; eadem rarione & ii^
f^ntctrcmiS*
^bmnibus aliis entibus:fed hoc eft falfunf^vt oftenr
'^'*^J^f*
detur; ergo illud ex quo fequitur.Dicit ergo,qu6d
'
dato, fupple
,
qu6d in Matheraaticis fir dare illos
trcs gradus entium diGtos.^Duhitahit alitjuii circa
qu£ exifie:2tium oportet quarereeMfcientioi ,(ci\i-
cet Mathematicas, id eft circa quod illorum trium
verfantur fcientiae Mathematicae : nam
fi
in hoe
folumdiffert Geometria & Geodafia, id eft, a fci-
cntia de mcnfliris fcnfibilibus : qttia hxc ejuidem,
fcilicet Geodxfizefi horum qua fentimui,id cft,de
fenfibilibus :iUa verc, fcilicet Geometria nan efl
fenfibilium ; fed fupple,eft dc ititeTmediis, palam
^uia &pratermedicinalem fn>«/i«fcientia,fcili^
cet quae eritde intcrmediismedicinalibus:c^ cr<e-
ter aliarum
fingulas ,id eft
,
qu6d fimiliter eft d^
aliis fcienrirs quibufcunquc-,crgo aliqua fcicntia
crit medicinalis intermcdia
,
quac fcilicet erit in-
ter hancfcilicet rnedicinalem, quar eft de fenfibili-
bus,€^ illam medicinalem eju£ fcilicet crit de ideis:
fed quomodo hoc
efi
impefiihile ? quafi diceret,nul-
lomodo:quodprobat, nam riunc faluhria cjiu^-
dam erunt pr<fter
fenfibilia ; ergo faluhre, id eft,
qu6d c^m medicina fit circa falubria,id eft, fana-
tiua, fi medicina eft media , fe juitur qu6d fint
qu^dam fanatiua mcdia practtfr fenfibilia fana-
tiua , & idealia
,
quod eft euidcntcrfaIfiim.Patet
igitur qu6d fcienriae Mathernarica; non funtcir-
ca aliqua intermcdia feparara. Deinde cum dicit
:
Similiterautem nec hoc verum, quia Geo-
dafia fenftbilium
efi
magnitndinum ^cor-
rttptihilium
y
cprrupta eoim
effit
vtique ^or-^
rttptis.
Ponif tertiam rarionem. Vbinotandum,qu6d
-jj
opimo praedidta ponebat aliquam fcicnriam eflc
circa magnitudines fenfibilcs, & fic efle alia fci-
cnriam drca infenfibilcs, cx quo habemreflc jiH-
quas magnirudincs mcdia^ : coptra hoc eft pracr
fensrario. Dicit ergo Q^hdftmul autemntchoc
'Summs
11. Cap. I.
85
efi
vtrmn:q»U Ce«d4tjid
eft
fmJihUiitm
m*gnimm
dwum , &comtptUnltnm , vt fupcrius diccbatun
*^
etenim, pro qoia *.carrupHs, fdlicet magnkudini-
fiM
'•ttiti*
bus efet eorruptajalicex ipia Geodxfia : fcientia
etmtmfuttr
enjjjj vidctuT corrorapi cormptis rebos: nam te
W*'2' 7iu
"°" fcdcme,non erirvera opimo,qux opinabatur
^'
te fedrtc : corrumpi autem videtur eltc contra ra-
rionem lcientix, qux videtxit ncccflaria& incor-
rupdbilisicreo^vt videtur fcqui ad didam opinio-
nero,nulla uicnria etiam naturalis crit dc foifi-
bilibus ; fed omnis vel erit dc rcbus incermediis,
vel erit de idcis.Quod apparct euidentct dCc fal-
•Tum. Ekindexum dicit
:
Sri4MARIFM.
Arguitur pto poncntibus Mathcnuti-
ca,mcdia intcr idcas,& fcndbilia.
AT
vero fUcfenfibUiitm erit magmfuM-
Mum :necxirc4 ccetumhoc K^Brologia,
Nec enimfenftbiles lined tdlesfunt
,
ijnales
Jicit Geometer : nihil enim re^itm fenjibi-
iium^itanec rotandum. Tangit enim^ regu.
lam nonfecundumpuncfum circulus ^fedvt
FjthagorMs ait Geometras redarguens. Nec
ntotusynec reuolu(ionescarlifmileSy de quibus
jHrologiafacit fermones ,
necastrisfun^a
vaturam habent eandern.
%Z
Arguit ad opinionem,&pro di<9a opinione;&
jntendit talem rarioncm : Omnis fdentia eft de
rebus,qua: flc fe habcnt quales in fcienria tritdun-
tur, ied Mathemaricafendbilianon iic (e habent,
ficut traduntur in fcienriis Mathcmaricis ; ergo
(cicntia: MathemadccC non fimt de talibus (enfi-
bilibus : oponet ci^o dare aiiqua media , de qui-
bus fint. Minorcm oftcndit in quibufdam cxera-
£lis,vt patcbit, Dicit eigo ^ at vero noft videtur
iupple fcientias Mzthcmaxiczs^JfefenJibiliim ma-
gnitudinum : nec ehim ASihlogia erit circa boc
cadum,<iuoddk fenfibile
,
^ fiibdit probarionera,
nec enim linenjenjihiles taiesfunt/juales dtcit ^eo-
fide EueU-
meter : qui fupp^» dicit quod linca reda tangit
ftm t» i.ub.
circuluni-in pundlo ; nihil tamen reSfum , nec r»-
tundum , id eft circulate ita/i habet fenfibilinm,
id eft
,
quod in ienfibiiibus non eft reperire^<-
quam linicam rgdlam, vcl fuperfidem , ncc drcur-
lum aliquem
, qui fic fe tangant , fiilicct in pun-
^:ide6 fubdit, quod circulm tangit reguUm , id
eftjineam re£lam , vel iuperficiem nanffcunditm
ptPtHum
; fed pt Fythagorai att redarguent ^eor
putrat, id eft
,
quod pcopter iftanj rarionem Py-
thagoras nirebaxurdeftruerc certitudfnem Gco-
mctricarum (cientiarum : quia fdhcct in re, non
elletiouenire tres magnitudines
;
quales Geome-
tra: dicebant. Addit etiam alias inftanrias dicens,
quod nec nuttu , nec reuolutionei cali fufttJinuUty
ideft,talcs,qu4es funt illf \d4 juibut Aftrologia
fermones facif.Tmlti enim forian ponunt Aftro-
logi <fe moribus 8( de reuolurionibus coelorum,
aua: non (c habcnt fic in re : ficut oftcndit cum
lqbdit,qu6d punda non habent eandem naturam
allrii
: Geometrac enim vtuntuc aliquando ill^s
ftellis,quafi quibuficiam pundUs , cum tamen ftel-
\z flnt corpora grandis magnitudinis.Vidftur er-
go oport^re 3are aliqua Mathematica intcrme-'
(hi
,
q\ix fic fe habeant ficut Mathematica tradit^
Spjri Qper. tom. I V.
de quibus fuit fcientia: Mathematicz. Deinde
cum didt
:
Sunt autem
(^
ali^ui fui
dicMnt
effe
tfui- Text.M.9.
dem intermedia hdtc
,
interfpecies (jrfenpbi^
Ua;non tamenfnefenjibilibuifed in hu <ju$^
bus accidentia impoftbilia emnia quidemplu'
ris ejl orationis
fertranfire. Suffcit
autetn
^
tali4 fpecnlari.
Arguit contra aliam opinioncm, qu* ponebat
^^
Mathemarica intermedia dle in fenfibilibus , &
jufim
iMtt
non feparata. Circa quod duo fadt. Prim6 prz- mtiia Moi'
minit &c proponit illorum opinioncm, Secund6
'^"^J^^Jf*
**
arguitcontraeamjibi^A^iwTCTHwi. Dicitergo,qu6d
''*•'*''
funt alitjui <jui dtcunt ejfe^A eft, ponunt efle infra
fpecies,id cft,ideas &,fenfibilia ^uadiBafunt.Cd^
lidet Mathemarica intcrmedia non extra fenfibi-
lia :fed in his, fcilicet fenfibilibus cSe:ejuibus om-
nia (juitlem impojftitlia accidentia,c^ux fcilicet fc-
quuntur contra eosipluris orationis^d eft,maioris
negod) e/? pertranfi-eifufficit tamen/pecuUri tO'
/;<»/upple lumc breuiter &fucdfidc.
Not^dum quod iflius opinionis videntur fuifl
fe illi
,
qui dixerunr locum efle quafdam dimen-
fiones pcr fe exiftentcs : quae orania fenfibilia
corpora localia penetrabant : quam opinionem
Ariftot.prolixc pertrat^t.^. Phyficorura , cap.dfc
loco,text.co.}7. &indc ideo hicbr^ter ttanfit
drca eam. Dcinde dim didt
:
SrTiUARlVM.
Reijciuntur illa Mathemadca , & fen-
tennadcideis iuita mcntcm Addotclis
rcfutatur.
NOn
enim in talibiis congruum eji habere
ftc folum : fed
palam
, (\ma
^fpecies
contingit in fenjtbtlibus
ejfe : eiufdem eHtm
r4tio»if vtrttque htufunt,
Arguit contra di£bm opinionem per quatuor
rationes. Secunda ponitur ibi : AntpliHs autem.
Tcrtia ibi : 6t non
ejfe ,
Quarta ibi : Totaliter, In
prima pane intendit talem rarionem:Eiuf3em ra-
rionis videtur cSt ponere ideas , & Mathemarica
interracdia
,
quia vtrunquc ponitiUjVt abftta^lio
renim correfpondcat abflra<aioni intellcdus., vt
didlura fuit inprimo libro : fi igitur Mathemarica
ponuntur eflcin fenfibilibus, pari rarione & ideat,
quod eft contra opinionem de ideis. Dicit ergo,
qu6d nonfolitm congruum
eftfe
habere in talibust
fcilicet Mathemarids ,fed palam : <juiafpecies,id
eft,ideas contingit ejfe infen/ihilibus:eiMfdemenim
rationis vtraque fsJttntDdndc cunl didt:.
t^mplius
autemduofolida in eodemnC'
cejfe
efi
ejfe
loco.
Ponit (ecundam rarionem,qua: fic fbrmari po-
^^
teft : Si Mathemarica funt in fenflbilibus
; ergo
duo eorpora erunt fimul : confequens eft falfum;
ergo & antecedens. Confequenria patet
,
quia
corpus cum fit quoddam Mathemaricum , fimul
J^JII^lp.
erit cuin corpore fenfibili : duo autem corpora
/« fimml n*
quomodocmnque accepta fiue Mathematicc, uatmrmfum.
H
V
VerUu qui-
fihnis.
86 Liber III.
CiicPhyfici,fiae mixtim/um fimpliciter incom-
poffibilia fecundurn natiirarn propter repuenan-
riam dimcn/ionum. Dicit ergo, quM/tmplitfj ntr-
cejft efl tfe duo folida , id eft , d^o cofporaJ« fo-
fUfn Uco. Dciodc cuindidt:
Etnon ejje ilnmobilia in motis e:fijie»tia
TenfthUihus.
Ponit tertiam rationem , «jdk fic formari po-
teft': Si Mathematica funt in Tcnfibilibus ; ergo
Mathematica mouentur ; confcquens eft falfum:
quia Mathematica ajjftrahunt a raotu. Confi;-
quentia patet;quia ad monun alicuius moucQtur
lea qujB lunt in eodem
5
cum prgo fenflbilia mo-
peamur,fi Mathematica fint in (enfibiUbusjOpor-
tet qu6d ipia etiam moueanrai:. Dicit crgo qu64
/upplc impoffibilc cftMathetTiatica ntn tft
moki-'
lia txifltntia , id eft , cum exiflant in ftnjihiliht4i
ffiotid. Deind? cum dicit
;
Totaliter autemcuiuseausa efuisfonetvtir-
ejue
ejfe /juidem
iffa^ ejfe
autem in JinjihUi-
bus. Eadem enim contingent inconuenientia
eis qufifradi^a funt ; erit enim aliqaodcee^
lumfraterc(elum:tamfn nonextra'Jedin e9r
dem loco:quod ptagis eJiimfoJ!ibtle,T>e bis er-
go duhitatio multa quomodo ofortetfofttam
hahere veritatenf ?
Ponit quartam rationem
,
quae fic formari po-^
ceft : Omnis pofitio cft irrationabilis , a4 qugm
fequitur maius inconueniens , & qux ponitur fi-
ne ratione; fed opinio prxdida eft huiufmbdi
:
quia pOnitur fine ration^ ^^ ad eam fequimnu
pmnia inconuenientia
,
quae fequuntuT ad illarn
opinionem
,
quae ponit Mathematica non cfJe in
fenflbilibus , & adhuc plura , vt patet ex didtis}
crgo illa opinio eft omnino irrationabilis. pidt
ergo qu6d totalittr cmttt caufa, id eft, qu^ ratio-
ne fontt quii ejuidtm, fcilicet Mathematita tftin
fenflbiUhw.-ezdem ratione fupple, tadem inconuti
nicntia contingunt tis qu* prddiSlafu^f , id eft
,
pontradiftam opinionem ,quia trit aliquodcce-
lumprdttr coelum,{ci\icet fenfibile : «0» tamtn exr-
tra : ftd in eodem loca
,
tjuod
efl
magis impojfthile;
feirundura ei>iiil iflam viam coclura Mathemati-
cum cflet fimul cum caelo fenflbili. Vltimo epi-
logat,qu6d de hii erga quaefHonibus mtdta
efl
du-
bitatio:quomodo oportethab&e pofitam veritatem,
id cft,quomodo habcnt vcricatem ?
Veritas huius quaeftionis cft lecundum quod
colligitur ex 7. &
1
3.& 14,
huius,text.com.5i.&
indc, quod nec ideas, nec Mathemarica intfrme^
dia eft ponere realiter feparata- Nec ratio ip op-
pofltum fumpta ab abftradioneintellediis valct,
vt didumfuitinprimo libro , non cnim oportet
efle fcparata fecundum rcm quaecunque fepara-
tjm ab intclledhi cognofcuntur : nam multafunt
i^oniunfb in re : quae diftinfte condpiuntut ; &
tamen ^bflrahcnrium non eft mendacium,vt ha-
betutfecundo phyficorum ,'text. com.i8. illa au-
tem rario quae hic iniungitur , fcilicct qu6d non
flt darc talcs magnitudines
,
quales a Mathema-
rica fcientia tr^duntur , non cogit : quia vel cft
darc aliquas magniradines flc in re fe habentes:
putaquod aliquiscirculus tangat planum inpun-
Ao , & fic, de aliis > vel faltem eir non repugnat
iic habere in rc:& lioc fUffidt ad veram fdewiam
Metaph.
habendam : quia vera fcientia, vt plurimiim ab-
SermtnesA'
ftrahitabexiftenria. Qu6d autem didtur Gco-
fi^'^"^
^ictria vti fuppofltionibus falfls
;
vt puti aftris
runt interbo.
qnafl punftis, non eft intelligendum
,
qu6d Geo- lici,ant»no-
metria fupponat aflra cflc punda fimpliciter,cum
,'»'»/^»«.
&
aliquando demonftret quamlibct ftellam vifu no-
"^f^^"H-
tabilcm cfle maiorem tota tcrrarverumranlen hoc
ponit aliquando non flmplicitcr,vtdi£hmi eft;fe<i
incomparatione alicuius magnitudinis caeli
,
quac
excedit iij rnagnitudine multum qualitatcm afm7
vt fic in compararionp , aftrom dif^tur ,qu4j(}
pundbam.
SVUMM SECVNDiE CAP, 11.
Examinanfur quaefHones de generibus,
SrMMARirM,
In priori partc huius cjip. vfquc ad §.
Adhuc auterny
arguittriplicicc.rpro,& co--
tra,an principia, feu clementa reri^m fint
gencra,quac dc pluribuspraedicentur, ve|
alia ex quibus vnumquodqiic cpniiftir,
vtexpartibus;
ETde
principiis , vtrum oportet gertera
Text.co.ie,
elementa^(jrprincipiafufcipere. Aut ma-
gis ex quihus citm injimul
eft vnumquodquf
frimis ?
Poftqtjam Philofbphus difputauit qu<efHon*i
dc principiatis
, nunc profequitur qusfticncs de
principiis. Circa.qupd duo facit. Quia primo
diP
putat quaefrionjes perrinentcs ad principiormii
quiditat^m
,
qu» fciliccf^nt principia. Secundc^
quceftiones perrinentes ad prjncipiofum qualita»
tem, fiue proprietarem, SecundaibL; uid hoc au.,
tem vtritm fuhflantia. Prima in duas
,
quia pri-r
m6 difpuiatquajftioncs dc principiis
,
prout eo-.
rum natura ,
fiue quiditas refpicit vniucrfalita-
tcm. Sectmd6 prout refpicit feparabilitatem.
Se-
cunda ibi : Efl
autem^Wthita his. Prima in duas,
feamdum quod duas quasftionesmouct,& difpu-
tat de prindpiorum vniucrfalitate. Secunda ibi
:
^<dhucautemft qitam maximt. Prima in duas,
quia prim6 proponit qua:ftioncm. Secundo ar-
guit
f«'o & contrk. Secunda ibi : f^t vocii ele-
menta. Dicit crgo, qu6d , fupple qusftio eft , de
principiu : vtrum principia
, & elementa rerum
oPortet. fufcipere tjft genera , aut magis , fupple
hnt principia, & clcmenta illa ex ejuibtts
efl
v-
numquoelque
, citm ixiCmt &prtmis , id eft, vtrunl
principia rerum flnt genera, quae de pluribus
praedicantur , vrf flnt ea , ex quibus vnumquod-
que eft ficut px parribus ?
Aduertendum quod de talibus partibus^ponit
duas conditiones. Prima eft,qu6d inflnt ad dif-
ferenriam contrarij , vcl priuationis , ex quibus
dicitur aliquid ficri , cum non inflnt. Exemplura,
dnlcedicitur fieri ex amaro,veI ex non dalci,qu<c
tamcn non infunt ipfl dulci,& ideo non funt cle-
m^nta eius. Secunda condirio eft
,
quqd flnt
prinia , ad difFcrcntiam fecundorum componen-
tium. Excmphqn , vt corpus animalis dicitur fieri
f
X gi£nibus,& offibus, quae infimt yiimalijtamcn
quia non componirar ex eis,vt ex primis , fed po-
riws cx aqua,& aerc,& igne,& terra;idcd camcs,&
oda
i^
SeqMiturif.Jt
frincipiu,^.
i.HAcefipri"
mafuferin*
ajfigpata d*
nurner» cj. ex
partecenfid*.
ratorum iif
hacfcitntii^
§luetn»d»^
torpMt homi-
nisfitix car-
>u,Cfpfsibif,l
Summ^II.
ofla non diciintur cflc elementa aninulis,Deinde
cum didt:
Vt vocufrincifia ,
^
eUmemd videntmr
effe
es
,
ex quibus componmmtur voccs omnes
frimis ifed
non commUne vox. Et diAgram-
matumea dicimus eltmenta^ tjuorum demon-
jlrationes infunt in alierum demonjfrationi-
kusyiut omnium,AUtflurimorum.
15
/rguit ad quacftionera.
CircaquodduofiMat.
Primo probat quod didhun cft. Seamd6 exclu-
dit quandam refponfioncm ,
quac poflct darL Se-
cunda ibi : At vero non vrr»^»^w. Prima in duas.
Prim6 arguit ad hanc partem ,
quod fcilicct ca,
ex quibus primis aliquid componitur , (inr prin-
cipia, & elcmentarerum.. S^ndo arguit ad par-
tcm oppofitam. Secunda ibi : In tftuuitmn cognef-
cimus. Prima in tres, (ecundum qu6d trcs rado-
nes adducit. Sccunda ibi : tyfmpliiu oHtem. Tcr-
tia ibi : Et adhuc autem. Prima rario fumitur
«c rarionalibus fcienriis , ex quibus propofitum
oftendit indudfauc , & ponuntur duo cxcmpla :
primumeft de vocc litterata , &arriculata :
ide6
Utttrifimt
^^j
^ q^^
principid, & elementdvocis vtdentur
*:*"''***
^
tjfe
ea, ex qHibus primii emnts voccs componuntUTy
vt (unt littera: : fed
noneenm cornmune
,
quod cft
vox. Secundura excmplum cft in diagrammari-
busjd eft^n demonftrariuis defcriprionibus fieu-
ranun Geometricarura. Dicit crgo ,
qnod aia-
grammatum ta dicimus elementa cjuorum demon"
firationesyaut oinnium,aMt pluriuminjunt aliii de-
tmnflrationHmtySc nonfupplc, ponit elcroentum
hoc comit»une,quod eft du^amma.
9mmU»i*-
Notandum
,
qu6d in dcmonibarionibus Geo-
****:^lir
ractricis aliquando proceditur ex
fuppofitione
iiaauureU-
aiiarum pnmarum demonltraaonum, vt vna dc-
ptma f*pt- monftrario fit principium alterius , & quod cft
riortimi
conclufio vnius demonftrarionis noneft fimpli-
Al. princi-
^^g|. inaniediatumjfed poteft demonftrari per ali-
*
quod pnus ; demonftrationes crgo pnores dicun-
tur Tneoremata , & elementa pofteriorum ,qiu-
tcnus conclufiones priraorum fimt principia po-
fteriorum,& hoc modo proccdunt aliquando de-
monftrariui defcripdones figurarum Geometri-
PitJteommu
carum. Vndc liberBuclidis dicitur Hberelcmen-
'^JT^di^r
f°™"^ >
P^°
i^uanto in eo dcmonfttantur aliqua
liber lUmen-
ptincipia Geoihetrica, ex quibus demonftrariones
tanim. Gcometricjc proccdunt. Deinde cum dicit
:
{.^mpliits autem corporum.tfui dicunt
ejfe
flura eUmenta,(jr ifui
vnHm,ex quibtis com-
fonuntur
,
^conjfat principia ejfedicunt, vt
Empedocles ignem,& a(juam,& quacum hu:
hacelementa dicit
ejfe
ex quibus funt entia
inextjientibus. Sednon vt genera dicit e* eo-
rum, qudtfurtt.
j^
Ponit {ectmdam rationem
,
qtuc procedit ab
auftoritate , in rebus naturalibus ,dicens quod
amplius
,
qui dicunt elementa corporum , finlicet
naturalium ejji plura , &
qui dtcunt ejfe vnum,
principia dicunt e£e ,ex quthm , fcilicet corpora
conjiituuntur,
&conftant tanquam fiiulicet inexi-
ftendbus , & primis , vt EmpedocUs ignem , &a-
quam^ , &quajunt infra , fcilicet acrem , & ter-
ram
,
quorum acr eft in&a ignem , & teaa infra
aquam. Dicit efle elemenpt ex qmhud inexiflen-
tipmfunt entia, fcilicet naturalij^
:f<d
nott dicunt
Scod Opcr. tom.IV.
Cap.II. 87
{cih'(M Empcdocles & ali) Naruralcs igenera efe
principia eorum quffunt. Dtinde cura dicit
:
Et adhuc autem
, c^
aliorum
Ji
quis vult
naturamfpecalari, vt le^ufexquibm parti-
bui ej}y
^
quomodo compofitui;tunc cognofcet
eitis naturam. Ex quibus quidem igitur ra-
4ionibus non vtique erunt frtncifia
generd
ex^entium hacfunt.
Pcmit tcrtiam rationcm,qua proccdit in arrifi-
'
cialibus , ^cens,&
fi
quuvultJpecHlari naturam
^
dd hac tfU£
diSiafunt , fcilicct naturalia , & alio-
,"
rum, fcilicet a natxiralibus piua anifieialia , vt le-
\
Hum ex quibm partibm , fdlicet conftat ledus,
&
quomodo componitur , tunc coenofcet eim natu-
ram, fcilicet quod gencra non Tuot prindpia lc-
dH : fcd podus partes cx quibus conftat. Conclu-
dit crgo, qu&i ex his quidem ratiombm , fupple
patetjquod genera nonfuntprincipfa txifienttum,
id cftjcnfium. Deindccura didt
:
Inquantum entm cognofcimus
vnuquod-
queper defnitiones ; frimifia
autem defni-
tionumfuut iffagenera \ necejfe, &definit»^
rumfriucifid,gemera effe.
Arguit ad partcmoppofitam pcr trcs rariones.
Sccimda ponitur ibi : Etfiefteorum.
Terria ibi
:
yidentur autem quidam. In prinu pauc inren-
dit talera rarionem : Eadem funt prindpia effen-
di
A
cognofccndirfcd princfpia cognofcendi fimt
definirionesA prindpia definirionura funtgcnc-
. rajergo genera erunt prindpia eflendi. Didt cr-
^"^*^'1!f
go quod inquantum autem cognofcimMs ,
vnum^
fi»itio»um.
quodquefer dejinitiones, &ifjagenera funt frin-
cifia
dejinitionum : necejfe
eft
ioitur genera
ejff
frincifia definiterum. Deinde cum didr:
Etfieft^eOrum.quafuniacciferefcientiam:
ffecierumfcientiam accifere ^fecunJitm quM
dfcuntur entiaffecierum
autem frmcifia ge-
utra funt.
Ponit fecundam rarionem
,
qtuc in hoc confi.;
j j
ftit
1
quod fdenda viiiufcuiufque cft fecundum Jtem fmu
quod fpitur fpecies eius , fecundum quam rcs efl
ty*"f**ff*-
quiditariuc , ficut Socrates cognofcitur quid eft,
"**'**•
inquantOm fcitur qnid eft homo : genera"autem
funt pripcipia fpccierum : quia fpedcs conflar cx
gcnerc,& diiFerenda,ergo gencra crunt prindpia
aliorum : quiaquod eft prindpitunprindpij con-
fequenter cft principium principiad. Dicit ergo,
«y*,
pro quia, eorum quafunt accifienda, fcientia
eft iucctvxzno ffecierum , ftcundum quas dicwnur
entia, fcilicet quiditariue : ffecierum autem gene-
ra funt frincifia , & pcr confequens aliorwn«
Deinde ciun didt
:
Videntur autem quidam dicentium ele-
menta exijlentium vnum, aut ens,aut mag-
num^autfaruum^vtgeneribus eis vti,
Ponit terdam rarionem,fumptam ab au<fiorita-
^Umtut»
te PIatonicotum,vidcntur cnim quidam Platoui-
r'!^^^
d diccre vnimi,aut cns, aut magnura,aut paruum
pijgg^„t.
cfTe elemcnucxiftenrium,id eft,cnrium,& vri eis,
vt generibus : quare vidttur
, qu6d clementa fint
gpiera rerura. Dcinde cumdidt t
H » ^
88
Liberlll.
orf"/ vtrb neque vtrobique popbile dicere
frirtcjpia. Ratip namcjue fuhHantid elf vna
:
diuerffvero eni, ^ua
eft
pergenera defnitip^
(^
qudt dicit exquibus eH inexiBeHtibus.
}^ Excliidit qiundam refpopfionem ,
qusE clari
pofler, fgilicet vtraquetam genera, quam pattes,
cx quibus res conftaqt , efle.priiicipia
;
quod ex^
VmM rti cludit tali ratiorie : Vnius rei vna eflt Hefinuio
^
fvtmdefini- ficut & vna clTentia s led noi> cft eadem denni-
''*'
^ uo,-quaEdaturpergenpra,
&qua:daturp.er par-
fZT/slmul,
^^5 ' ^* quibus aliquid componitur 5 ergo non eft
pon
foffe ejff
eaden^ definitio rei vtfaquc h^c,& illa,ex princir
fifintifi» ref, piis autem rei poteft fiimi definitio eflentialis rcij
ergo impofllbile eft principia terum efle genera
iimul, & pancs rei. Dicit ergo
,
quod »0«
efipof-
fbile dicerc , ipfa efle frincipia vtrobiejue
, id eft,
vtraque tamgeneca
,
qukm pattes
;
ratio »amqu$
fubflantia , id eft , dennitio fubftantialis
eft
vna;
diuerfa vero erit defimtio ,
qut,
eft
per genera
, &
t^u£ dtcit^ vel ex quibtts , id eft , e.x partibns qus
infunt, efgo vtraque jionerunt refum principia,
Deinde cum dicit
:
SVMMAklVM.
Argiiic vtrrnque tripliciter , an gcncr^
c»mmuni0ima , vcl vltima: fpecies finc
rctuni principia. Doftor notat vnam ta-
lioncnjphilofophi cfle fophifticam,
K
Dhuc autemfi
quam maxime principis
J^^\i^^nerafftnt,ijua ofortel exijlimare
fri-
magentrnmfrtncipia^aut vltimafradiSla de
iftdiuidu^i Etenim hoc dubitationem habet.
Metaph,
Qa»^
4-
Ponit {eamdam qusftionem. Circa quod dud
facit:quia prim6 proponit quacftioncm. Secund6
arguit ad vtran)que partem. Secunda ibi : Natn
Htc
efife-
fi'
v»itmrfalia, Dicit ergo ,qu6d adhuc autem
ifundnfufe-
fuppofito fcjlicet qu6d gencra
fint
maximeprin-
ftHs afstgna-
-^^^
^^ qusftio vtritm oporfef exifiimare prin-
t»exp*rte / . '. ^
-j a
'^
•/r
to»fider»t»-
^*/"'* /""'""* generum, id cft
,
genera comrnunilli-
Twp«
"^^> ^*"^ vltima pradicata de indiuiduit
,
id eft,
fpecicsfpecialiflimije, quJE proxim?
, & vltirtx^ de
indiuiduis pr^dicantur ? etenim hac, fcilicct cjua:-
^icyhabet dubitatiottem; Deinde cum dicit
{
Nam
fi
qUit vmuerfaliafunt magisfrinT
dfiaifalamyCfuiaJupremage)ierum:hdcnam-'
que dicuntur de omnibus, Tot ergo erunt en-
ti» princifia^quot generafrima. ^uare erunt
fns\ c^
vntim frincifia
,
^fubHantix : hac
namcfue de omnibus maxirne dicuntUr exir
Hentibus, fJon eli autemfofsibilegenus exi-
Ihntium vnum
effe ,
neque vnum., neqneens;
pamneceffe differentias, Cutujlibet generis
ejfcy df vjamejfequamlibet. Imfofsibite au-
Item prxdicari
,
autjpeciesgeneris de
frofriis
difftreHtiiSyaut genusfinefuisfpeciebus.^A'
refi efi
vnumgenuSyautenSynuUa differentia^
nec vnum^necens erit. At
yertfi
nin ens
,
(jr
ttfnumgenera,ffecfrincifia.erunt^fifrincifi^
genera,
^y
Arguit ad qu^ftjonem. Circa quod ttia facit:
^uia prirn6 inducit rationcs ad probandutq pri<
nii»gcnera non cflc principia prima. Sectmd6 hf-r
ducit* rationes.ad probandum fpecies vjrimas eflc
magis principia. Terti6 arguit ad oppofitum hui
ius (ecundi. Scciirida ibi : At verpfimagtf, Terti:^
ibi : Iterum autemtifuomodb oportit. Ptirria iri trCs
fccundum ti^s rationes. S^cunda ibi : Amplius
quttfunt intermedi^,Tettia ihiiAdhuc autern ma~
gis, In prima parte intendit taieni rationern : Si
fiiprema genera fimt magis principia ; crgo prin-
cipia non funt gcncra. Confequens contradicit
antecedenti. Confequentia prpbatur
, quiafi fu-
prefna generafunt magis principia|, hoc eft ratio-
ne maioris communitatis
;
ergo communiflima
maxime erunt principiaihsc autem communifll-
ma fimt cns,& vnuni, qua; de omnibus generaiiT
ter prsdicantur : fcd ens &vnum jion funt gener
ra : qiiod probat ex hocquia tunc differentije cot
fum non erunt ens,vel vnum , & per confequens
pflent nihil;ergo principia non funt genera,quod
fuit confequens. Et hoc eftquod dicit :
namfiv-^
niuerfaliafunt magis principi(i,palam quiafuipre-.
magenertan erunt fiipple maximeprincipia,nam-
que pro quia , ea dicuntur de omnibus : tot igitur
erunt principia entium
,
quot funt prima genera:
quare ens, & vnum erunf principiafubftantia , i4
eft, fiibftantialia rerum, namque pro quia,ca firili-
cet ensfSr vrtum maxime de omnihiu dicuntur , id
eft,praedicantur.Poftea probat,qu6dqis,& vnum
non fimt genera : dicens quod noneftpoJftbtle,nec
vnum,nec ens
efje
vnum, id eft, sliqaodgenus exi-
ftentiuTtf; Cuius caufian Cahditynamque pro quia,
differentias cuiufunquegeneris necejfe
eft, & qua-
libet>effe,& vnam
effe
: quia fiipple ens , & vnum
dc omnibus fvxdicantni,ipipoJfibile
eft
autemjpe-
cies pradicari de propriis differentiisyaut
genttsfine
fuis Jpeciehus.YukdiceTe
,
qu6d ncc (pecics prae-
dicatur de differentiis feorfum fumptis,nec genus
|inc fpeciebus
,
quod dirit pro tanto; quia genus
quatcnus pracdicatur de fpecie , eatenus prafdica-
tiu: quodariirnod6 de differcntia
,
qus fncluditur
in ratibnc fpccici. Rario primi eft
, quia cum difv
fcrentia fit pars integralis , & eflentialis ^ecici:
ide6 fpecies non poteft de difFcrcntia pracdicari,
ficutncctotum de parte fua integrali
praedfcario-
ne quiditatiua dicente , hoc eft hoc
, de qua nunc
loquirauf.Ratiofecundi eft, quia diffcrentia ciim
diuidat, & contrahat ipfum gcnusjidcirco eft ex-
tra rarionem generis , hcut contrahens eft extra
rationemcontradli, & per confequens genus non
potefl de differenria pricdicari ; vnde concludit
Vh:i\oCo^hus:q«arefivnum,aut ensfunt oenus^nul-
^4 differeutia erit,nec vnum, necens : at verofiv
num,aut ens nonfuntgenera^ vt probatum ^Ci;ergo
nec eruntprincipia :fiprincipia poi\zntui genera,
qua: eft conclufio principalis.
Notandiun
,
qu6d, vt fiiperius dicebator
, non
eftmultum innitendum rationibus Pliilofophi in
hoc tcrtio
,
quod concludant
,
quia Philofophus
intcndit hiq argucrc ad pancs oppofitas qusftio-
num,quasdifputauit,ficut ipfepromifit inprooe-
mio huius terrij : duo autem oppofita non pof^
funt concludi , hifi vbi argumentum alterum fit
Sophiflicunu, quod Commcntatoi' didt (vt fiipe-
rius dicebatur de primo argumento ad primam
qujefHonem fiiperius difputatam)qu6d ibi cft fal-
l^cia Confequentis,fcilicet qu6d n contraria per-
tjncnt ad eandem fcientiam ; ergo non contraria
non pertincnt. Dico fimiUter hic, qu6d frens,
&•
vnum cffent genera, non /equimr
,
quod eo-
rum diffi^entiae cf|ent nihil ; fed b^n^ fequitur,
qu6(i
Sifuprem»
genernftmt
frincifi» r»-
tioHtcommM'
niiMu, crgo
C0mmunifsi,
m» erunt m^
ximi
frinfi'
fi».
Ens non
ejf
genM:vidf
fluodgenut
Hon fredic/t-
tur de di^e-
renti»
, nee
etidffeciet^
ojlendit.
Diferemi4
C9ntr»henf
eft
extra r^-
f.enem con-r
tradi.
38
Summ^II.
t[\ibd non eflent ens , vel vnum qoiditatiac , &
formaliter ficut oponet concfedere de primiscon-
tradHuis entis
,
per qoa: ens defcendit ad infe-
ciora. Vnde cum Philofbphus infcrt
,
quod fi
mura eflet genus , aut ens, nulla differentia , aut
cns, aut vnum erit. Quajro, aut intqjdit infer-
re.qnod diiFerentia non erit ens, vcl vnum per fe
primo modo, & fic concedo , ntc hoc eft incon-
uenicns fpecialitcr de vno , cunr vnum fit paflio
cntissaut intcndit inferrc negatiuam abfolutc, &
tunc confequentia non valct ; non enim, fi ratio-
nale cft diffcrentia animalis , iequiau: qu6d ra-
tionale non cft animal abfolute : fcd qu6d non eft
animal primo modo,quod eft etiam in propofito.
Deinde cum dicit :
Text. co.li. i^mflius Autem intermedU., ^
coAccepA
cum differentiis erunt genera vfque ad indi-
uidua. Nunc autem bsc quidem videntur ejfe:
illa vero non videntur.
i9
n*r»r»ti»ne
ttmmunitM-
titfonutUfir
frineipi» ,fe-
qidtttr, quod
fftties vlti-
DM trMnt
frmdfi».
40
Ponit (ecundam rationem
,
quac fic formari
poteft : Si prima gencra ponuntur principia ,eo
quod funt communia , & dc pluribus pracdican-
turjcrgo omnia commmuade pluribus praedicata
funt ptincipia, & genera : coniequens eft falfum;
ergo & antecedcns. Confequenria patet:quia
omnia intermedia intcr indiuidua , & gcncra
prima jfunt communia de pluribus prajdicata : fi
crgo omnia talia funt gencra , & principia , fe-
quitur
,
quod ipecies ipccialillimz
,
qus funt de
numero talium, erunt principia
, &: gencra,quod
apparct cftc falfura : quia fpecies Ipecialiffima
non eft genus. Dicit eigOyampUks', fupple, fi fic
edjiritermedia omnia coaccepta atm differentiu,
quae funt omnia contenta icilicct a primis generi-
bus , vfque ad indiuidtuii erunt pnerti
, quod eft
falfum : vnde fubdit: Nunc autem htu , fcilicet
fpecies fubaltcrruc videntur , fcilicet genera : illa
vero , fcilicet fpecies fpccialiiliraae non videatur
^flegcnera. Deinde ciim dicit
:
Adhucautem magis differentiafunt
frin-
cipia quamgenera.Si autem
e^ hacprincipia^
infnifa,vt ita dicatur,eruntprincipia. Aliter
^Ji
quii primumgenitsprincipium ponat,
Pbnit tcrttam raaoneinj, quz talis eft : Si pri-
roa genera fiht principia ; ergo differcnris erunt
principia : confequens cft famun
; ergo antcce-
dens. Confcquenria patet : quia non fblum pri-
ma genera funt principia cognofbendi fpeciem,
fed eriam multo magis diffcrenria: , ciim fint a-
^s , & principia formalia fpeciei ,per quac res
maxime cognofcimr. Falfitas confequcnris patet
ex hoc, quia differenticB rerum funt infinits,icili-
cet quoad nos : quod patet, fi accipiatur primum
fenus,put^
fiibflantia , cuius differentiae fiint no-
istnnumcrabilesjprincipia ergo rerum cflent in-
finita : quod eft impoflibile. Dicit ergo , adhuc
autem dtjferentia funt magisprincipia quam gene-
r<i, & fi hx fcilicct differcnriae,/«wf principia , in~
finita , vt ita difatur,^uoad nos eruntprincipia
;
quodpatet fiipple in fe confiderando mulritudi-
nem differenriarum : aiiterque
fi
aliquis ponat
principiuin primum gentts , fcilicct gcnus fubflan-
ria» , fub quo quidem innumerabUcs differendae
continentur. Deinde cum didt
:
At vero
&fimagii principi/Jpecie habens
Scori Oper. tom. IV.
Vntm qmd.
.i\m '-.«li^
Indimfihilt
dMfltxft'
ctmdH qitMtf
titMttm
^
fecttndMm
fftciem.
Cap. I.
89
eH vnum:vnum autem indiuifbile eff. Indi-
uifibile
vero omne
,
aut fecundum quantita-
tem^autfecundumfpetiem. Prius autem quod
fecundumfpeciem. Genera vero diuifbtlia in
fpecies. Magis vtique vnum vltimum erit
prddicatum. Non enim eH genus bomo ali-
quorum hominum.
Arguit quod fpdcies fpecialifEmae fint magis
principia
,
quam gcnera prima , & hoc pcr tres
rarioncs. QuaAim iecunda ponimr ibi : Ampliits
inquibus. Tertiaibi : Ampltits autem. Prima ra-
rio procedit ex opinionc Platonicorum
,
qui po-
fuerunt ipfum vnum efle principium : tuoc fic,
ipfiun vnum habet rarionem indiuifionis,quia v-
num cft, quod in fe indiuifiun cft , &diuifum ab
omni alio;ergo quod eft magis indiuifibile, ma-
gis erit principium : fed fpccics fpccialilJima cft
magis indiuifibilis quam genus , crgo crit nu^s
principium quiun gcnus, Minor oftcnditur : quia
indiuifibile didmr dupliciter,vcl fccundum qua-
ritatcnt, vt pundus;vel fecimdumfpedem, pteta,
quod non diuiditur jn plures fpedes. Indiuifibi-
le autem fecundo modo eft principalius,quam in-
diuifibile primo modo , ficut fpecies rei eft prin-
dpaliorqukm eius quantitas. Si ergo aliquod v-
num indiuifibilc ponamr principium, mult6 ma-
gis fpedes fpcdaliflima ponetur principium.
Didt ergo , at vero &
fi
magU habens fpeciem
principij
eft vnum, id cft
,
quod fpcdcs magis ha-
bet rarionem prindpij
;
quia vnum,quod fcilicet
ponitur principium fecundum Platonicos : vnum
autem ejl indiuifibile, omne vero diuifibiUj vel
efi
fecundum quantitatem , vel
efl
fecunditm fpeciemt
&prim, & prindpalius quodfecHdumfpt7tem,Sc
per confcquens fiium oppofitu fcilicet indiuifibile
fecundum fpedem erit prindpalius : magis enim
erit vnum vltimumprtdicatum , fcilicct fpccies
fpedaliflima 'quain genera '.genera enim fimt di-
uifibitia infpecies
,
quod patet
,
qtiia homo non
efl
genus aliorum hominum : fed fiipple fpedes cum
fit diuifibilis in indiuiduaj & noi>in fpcdes,
Dcinde cum dicit
:
Amptius in quibus
, ^
prius (^poBerius
eli. nOn eHpofsibile in his aliquid
effe
prater
ipfa.Vt
fi
prima numerorum eHdualitas^ non
erit numerus aliquis prater fpecies numero^
rum.Similiter autem necfigura aliqua prater
fpecies figurarum. Siautemnon horumfcho-
la,aliquorum eruntgenerapr^terfpecies. Ho-
rum enim maximegenera
efje videntur. Jn
indiuiduis vero non eH hocprius^
(jr illudpo-
Herius.
Ponit fcaindam radonem,qua: eriam procedit
ex opinione Platonis.
Ad cuius euidcntiam notandum
,
quod fccim-
41
dum opinionem Platonis
,
quando aliquid vnum
^if*d tlai»
dicitiu: de pluribus non fecundiim prius ,t& po- f
<«*«
f
*/"**
fterius
, illudponimreffe aliquod vnum fepara-
'^^^'^^
tum:qualiter fe habet fpedcs refpedu indiui-
generttm,^
duorum,& idc6 ponebat ideas fcparatas fpc- fnrtat
dcrum
,
putkhomindnpraetcromnes homines:
quando vero aliquid didtur dc pluribus fecim-
dum prius , & pofterius : illud non ponebat fe-
paratumjfccundum quem modum fe habet gcnus
H
}
CmpMrMtio
trgofuitft-
CMttdkm
Jff
ciem,
cr
»**
ftcttttdiim gi^
lit» Uttt t-
qmuctittio m
gtntnbitf.
Sfteittfmtt
ficuf
ntmmi.
frtttt
if
f«-
fieristt htibtt
0rdintm*l!*tt
tiaUm^ ntt
^tfepifdcne'
gaturtrdtsb
tndiuiduit
fiufdem/pe-
(i*i,&'.quo-
faodo non,
Sutrtfi.di.
»-f-7.

90
Lib.III.
rcfpedhi fpccierum : quarum viia haJjet rarionem
prioris, & perfedioris refpe<au alterius}idcd non
poncbatideas genprumfcparatas : tunc fic.Com-
munia feparata fecundijm Platonem funt princi-
pia : fed folai fpccics funt feparatae fccundtei
eundem , ergo folaB (pccips cnmt principia ,
&
non genera. Dicit crgo
,
qti6d ttmfliMs in hU in
qmbus eSl prittt
,
0"
fofteritts^non
ejtpojfiiilt ,
le-
cundum Platoneni^irj/lf aliquid practer hoc, id cil,
aliquid feparatum frtuer ett de qnibttt eUcitHT,
quomodo fe habet gcmis refpei3:u {pecierum :
u
frima icilicet fpccies numtro^fm
eft
dttalitas, non
€rit tUiquis numertts prttterjpeciet numerorum : y»-
militer ttutem nec figura
alitjua <rit frttterjpeciet
figur^ptm : quia fupple tam fpecies numcrorum
quam etiam figurarum fe habent fecundum prius
&poflerius : nam dualitas ponitur prima fpecies
numeri,& temarius fecunda : & fic de aliis. Sir
militcr trian^us ponitur prima fpecics figurac,
& quadrangulus fecunda , & fic de aliis : qu6d
fi
genera eruntprdterfpecies, id cfl , fi ponantur ge-
nera feparata a fpeciebus,»o« erit horum,fed alior
rumfchola , id efl, erit eorum alia do<3xina & rc-
gula,quam fit rcgula& doftrina Platonis : horum
enim , fcilicet fpecierum maxime videnturgene-
ra,id efl,conimuniafpeciebus : inindiuidufs ve-r
ro non
eft
hoc tjuidem pritts & illud pofterius
:
quarefupplefpecics eis commtmis erit fecundum
Platonem feparata, &perconfequens magis prini-
pipiutp.
Notandum, qu6d prius &pofleriusdicuntorr-
dincm : Ifle autem ordo vel eft inter diftindb ef^
fentialitcr & fpecifice ; vel intcr difHn6b £0-
lim numeralitcr,non fpecifice. Exemplum pri-
mi, vt homo & aflnus refpedtu animalis. E«em-
plum fecundi , albedo intenfa & remifla refpe6hi
albedinis in communi
j
primus ordo cft cflentia-
lisjfecundus autem non. Inter fpecies ergo eft or-
do ellentialis fecundum pcrfedtius & impcrfis-
itius : non fic autcm in indiuiduis ciufHem fpc-
ciei, ficut hic ait Philofbphus. Tc.yL hoctamen non
negatiu:
,
quin indiuidua fpcundum prius &po-
(terius Jwbeant ordinem prout fecundfiim magis
& rainus perfedius & imperfc<9dus participant
naturam propriie fpcdei. Negat autem Philofb-
f>hus
ab indiuiduis efle ordinem eflentialem fo-
um qui eft in difUndtis fi^cunduin fpeciem. Dein-
de ciim dicit
:
Amplius vbi hoc q»idemmelins:ill»d vero
viliftSfJemper quidern eji melitts prius. ^ua-
re neque horum erit vtique genus.Ex hu qui-
dem igitur eA tjute de indiuiduuprtedicantury
mAgis inefutim generumprincipia
ejfe
viden-r
tur.
Ponit tcrtiam rarionem , quae fumirur ex mc-
liori & pciori : quia in qiiibufcunque vniim eft
inelius alio,fernpcr illud quod eft melius,eft prius
naturaliter:& fecundum Platonem quae fic fe ha-
bcnr,non habent vnum genus commune fepara-
tum, & fic idem quod prius : quia fpecies fub ge-
nere fic fe habent,qu6d vna habct rarionem me-
lioris refpc6hi alterius , idc6 dicit qu6d amplius
vbi hoc quidem melitts , iHud vero vilitts ,femper
qnod
eft
melitts^ft prius^tfttare nihil horum
eft
ge-
ntts , fcilicet feparatum. Concludij; ergo, qu6d ex
his igitur , fcilicct ex tribus rationibus pracdidis,
mt^is videnfHr
effe
prineipia qutt dc indiuiduis
Metaph.
funt prttdicat* , fcilicet fpecies fpecialiflHras
,
magis inqudmgenerum, id eft
,
quam genera.Ac^
cipimr autcm Genitiuus pro Ablariuo cafu mo-
re Graccorum
,
qui carent ablariuo. Dcinde cuit)
dicit;
SV MMA R J r M.
AliarAtio fuadcns gencra eommunif-
lima cfTc prima rcrum principia. Dodor
refoluit rationcs fadas pro & contra , fe-
cundum Platonem tantum proccdere;
quia fccundum vcritatetn nuUum efigc-
nus,vclfpccics feparata a rcbus. Ad mcn»-
tcm Ariftotelis cxplicat gencra, & diffe-
rentias,magis eir<? principia ,'cum fint ef*
fentialia, quam partcs intc^rantes : com-»
parando pra^dicata communia intcr fc,
fupcrjora funt magis principia ; quia in-
fcriora cx cis fiunt,
ITerum
ttutem quomodo oportet h<tc
exifti-
mare principia non facile dicere. Princi-*
fium
enim
& caufam oportet
effe
prater res^
quarurnprincipiumefi^^ pophile
abeufe^
faratum ejfe.
Tale vero aiiquidpraterjingtt^
laria
ejfe frofter quod vtique aliquisfufcipit;
mfi
quia vniuerfaliter
(^ de omnibHSpfadi'
fatttr. At
verofiprofUr hoc, magls vniuerfa-,
lia niagis fonenda junt
frincifia. ^uare
frincifiafrinta erunigenera^
Arguit ad oppofiuun tali rarione:Prindpia re-
riim oportet efte feparata ab his
,
quorum funt
principia, quod vernm eft de principiis extrinfe-
eis ; crgo quanto magis fepafata^i tanto magis
cruntprindpia : fed gencra funt raagis
fcparataA
rebus
,
quia vniuerfaliora
,
quim ^ries fpecia-
liflimae
; ergo erurit rtiagis principia. Dfcit ergo,
quomtdo opbrtet hac, fcilicet fpeci^s fpecialiflimaS
(xiftimare, id eft, opinari
eJ}eprincipia,nontftfa-
ciledicere : cuius caufam hihdk, emm, pro quia,
principium & caufam oportet
efteprsterres, cjua-
rum ejlprincipium , &poftlbtle effe
tib hisfepara-
tumitale autem aliifuid effeprAterfingHlaria\, Cci~
llcet feparatum propter ^uid, id efl, quare aliquis
fufcipit,id eft, opinatur
,mfiquia vniuerfaUter de
omnibuspndicatur : quafi diceret
, qu6d hiec eft
cauf^ &nulla alia
,
ideo concludit
-yfedfipropter
hoc aliquidponatur, feparatum, waj^» vntuerfaUa
rnagisfunt principia,^ancnd&-,quare
friipagenera
erunt principia.
Veritas harum quacflionum poteft fic habe-
ri , fcilicet qu6d fi gehera & ftecies
accipian-
nir modo przdiiSto Platpnico , iic videnturptt)-
ccderc rauones fadas pro & contra ; fed fecun-
dum veritatemnon eft dare talia vniuerfalia fe-
parata,& ficquantuih ad primam quacflionem
partes rei ierunt prindpia& element-a rei, &non
aliquod genus commune. Qijantum autemad
fecundam , nec fpecics, nec genera enmfprin-
cipia. Si ver6 loquamur modo PJatonico
,
&
non feamdum veritatem , fic genera crunt
ma-
gis principia quim partes
, quantum ad primam
qua:ftionem ; & intermcdiae fpecics
magisquiiri
gencra
,
quantqm ad fecimdam : quia foliim
fpccieru^n
4J
Teritas ha^
rumqusjii^
num.
Pnrtet
reifunt e/*-
mentu eiut,
noafpecies,
necgentra.
Tezt.ce.1».
44
5.6^ Huq.
tigit mMiuti
fmf*nm»f»-
puUMrumex
f»rttconJid*.
rtuarmm.
Summ^II.
(pederum pofuit Plato idcas : qius prindpia re-
rum ponebai eflc. Si autetn loquamur {eomdura
viam Arift.fic videnir pofle did quannmi ad pri-
mam quarftioncm, qtt6d eencra commonia.puti
gcnus & diffcrenria,cum iuit prindpia dTcnrialia
& quiditariua,(unt magis prindpia quam [>anes,
de quibus quzritur qu2 funt prindpia inregralia
& matcrialia. Scd pro quanto gcnus & dijcreria
iumuntur a matcria &: forma, qu2 font prindpia
eflcndi &cognoC:cndi reracompofitam ah^s:
quantum ad icamdara quatftioacm videtur poflc
did, qu6d gcnerafint magis prindpia,quam fpe-
dcs, pro quanto fimt eriaih prindpia fpcdcrura
:
propter quod «item vnuraquodque taie,& iilud
roagisrvnde gcnus & difFcreria fimt prindpia fpc-
dri & quantura ad cfle, quia ex cis corapcnitur;
& quantum ad cognofd,quiapcrca dcfinitnr.Ad
argumenu autem fi^in oppofitumquid fit di-
ccndum , fic potcft paterccxpraEdidlis : necdc cis
multum eft corandum. Sicut ncc de aliis qua;di-
pmtur in ifto terdo, ficucdidhim fuic fupra.
SFMMARirH.
krg;uitur pro &contra, an yniuerTalia
fintvcre fcparata. Do£kor rcfoluit ncga-
tiuc. Quacftio cadem eft ferc cum prxcc-
4enti.
ESt
dutem ka&ifd hls d»bitdtio
&
pmnii
diffcillima^^ adconjiderandum maxi^
me necejfarid^de quo oratic nuncexijiit.
Poftquam Philolbphus di/putauit quarftioncs
dc quiditate pridpiorura, vt rcipidunt vniueriali-
tatem;Nunc difputat qusftiones prout quiditas
prindpiorum rdpidt feparabiStatem.Circa quod
mouet duas quaeiHoncs. Secunda ponitur ibi:
uimplikt aMt*m
fi ^u^mmaxime.Ckczfnmam
quarftioncm duo fadt. Prim6 quacftioncm propo-
liit.Secundi adqua:ftioncm arguit pro &concra,
Secunda ihiiNam
fi
nort. Didt ergo qu6d
efi
qua^
dam dubnatio habita hit qu^, fcilicet proximedi-
€t3i funt difficiStTna omnium ad conjidrrandum
vuxime necejfarui, de qua nufic exiSiit ratioSdM'
cet vlrim6 pofita.
Noitandum ,,qu6d in vltima rarione prsccden-
tis quatftionis,tadium cft dc feparabiiitate prind-
piorum,& idco iuxu hoc cft dubitario habita , id
eft,confequcncer fe habcns, (dlicct vtrum vniuer»
falia fint lcparata ^ (enfibilibus, ficut pncraifla ra-
rio fupponebat. Dc ifta autem dubitatione didt
tria. Priraum,qu6d cft confequenter fc habens ad
praaniflajquatcnus confiderado przcedentis quq-
ftionis dependct cx ifta:nam fivniuerfalia non fint
fcparata,non crunt prindpia:fi autem fimt fepara-
ta , erunc prindpia fccimdiim illam viam. Seam-
dum cft,quod eft diffidllimum omnium dubita.-
tionum ad iftam fdcntiam pcrtinenriura
,
quate-
nus m^ni Philofbphi diuerfimode dc ipfafcnie-
runt. Nam platonid pofuerunt vuiucrfalia fepara-
ta , & alij Philofbphi negaueruuc Tcrrium eft,
quodeft raaximc neceflariaad confiderandum,
quatenus ex ca dcpendet cota noriria de fubftariis
tara materialibus
,
quam immatqrialibus. Deinde
cumdidc;
Namfinon efialiquid frditerfing»laiia\
fingularia vero infioitayijuomodo cotingit ^c-
ciferefcientiamiNam in quantum vnum ali*r
Cap. 11. 91
quid
S"
idem^ drin quantum vniuer/kle ali''
quid elffin tantum omnia cegnofcimu!.
Ai^c ad quarfHon«n:& prim6 ad partcro af-
4J
firmariuam. Secund6ad paxtem ncgariiiam.Scdi-
da ibi : At verofihoe efi.ln.
prima parce inrcndit
talcm rarioncm : Omnis fdenria eft de rcalitcr
cxiflenribus; fed omnis fcientia cft de viiiuerfali-
bus : nam fingularia ciim fint infinita, fdri non
poflunt, , nifi in quaotimi reduconnit ad ahqiiod
^
vnum conimune, qtfod cft vniuerfale; crgo \iii-
acr6lia funt realitcr cxiftenria, &pcr confcquens
ieparaca. Dicit ergo,n«»
fi
non
efi
alujutdprater
fingularia , fupple tollerctur {denni,finguLtrui
emm tnfinita funt : infinitorura quoquc non con-
ringit lcicntiam acdpere : nam in qttamum ali~
<]Mid vnMm & idem,& in eptamtem vniMerfale ali'
tjMid
efi,
fcilicct fcparatum in tantMm ommaSc^~
cet fingularia cf^n^/nmw ,Ddndc cum didc :
o// verofiboc
efi
necefie , & oportet tUi-^
quide{fefraterfinguiaria,necejfe vtique erit
genera
effe
praterfingularia, aut vlttma,aut
frima:hocautem quia
imfefityHe^ nnptrofieu-
Jimus duhitand*,
Areuic ad oppoficum dicens quodfihoc efi
ne- -
^"P^**
/r 2. I j /r r I
/•1- fti*tmhnua
cejje,cr oportet altqtud
ejfe preterfmgMlarta,icm-
Ktciitm *A
ccc fcparatum, neceffe ertt
ifia generas^xx ponunc
ftitMtia.
prtuer fingMlaria, aut ejfe
prima,gut vltima : hoc
aMtem qMta impofiihtle
efi tjfe, fcilicct feparata,»»f
dMhitauimM
, {ciHcct ex praccedcnri dubitarionc
Patet ergo quod vniuerfalia nonfimc a fingukri-
busfeparata.
Nec rario ad oppofitum cogit : nam ficut Otpi
^r*'*
?•**
di^^im eft , modus {dcndi vcl intclligcndi non
P*"**'
omnino fequitur modum cflcndi : multa cnim
fcorfum intelligimas &fcimus, quac feorfum non
cxiftunt. Ddnde cum didt
:
SrMMJRlFM.
Arguit dupliciter dari vniucrfale, vel
aliquid feparacum a fenfibiiibus. Item ad
oppofitum. Doftor ex ipfo ncgatiu^ re-
foluit,docens dari fubftantias immateria-
lesSoIuatquomodo a Philofopho dicitur
tnotus corli Enitus
, ^infinitus dne con-
tradidione.
AMpliits
autemfi
quammaxime ejl ali-
quid
fraterfimul totum
,
quando pra-
dicatur aliquid de materia:vtriimfiefiali~
quid.prater omnia ofortet aliquid
effe:
aut
frater quadam
ejfe, crfrater
quadam non
ef^
fe-,
autprater nihil
>
Ponit fecundara quarfHonem , drca quam fic *
procedit, quod primo qu«ftionem ponitJecundd
ad quacftionen\ arguit pro, & contra, ibi : Siqm-
demnihil.
Ad euidcnriam prinu, notandiim qn6d prima
quicfHo eft vniuer^ior,quam ifta fccunda
:
prima
cnim quarebat gcncralirer^ vcrura vniucrfale cf^
fet feparatum a fingularibus ? Singulare autem
aliquod cft compoiituro cx matcria & fbrma
:
non autera orane fingularc. Sunt cnim multa
iingalaria firoplida iiinplidtace qiiz oppo^
H 4
gi
Lib. I II.
nitur
corapofitioni ex materia & forma » ficut
funt omnia finguIariaaccidcntiHm.&etiam mul-
ta finguiaria fiibftantiae; puia fiibftantia: fijparat^.
De fingularibus autem compofitis ex matcria &
forma eft maxima & fpecialis difficultas , vtruni
in ralibus fit aiiquod feparatum dequoquaerit
g g^hte
tft
ifta fecunda quaeftio 5 idc6 dicit. Quia ampUusfi
f
. 6. fuferiht quam maxime r/?,id eftjvaldc dubitabileyi
efi
ali-
0ftgn»t» tK
ijuidpr-tterJimHltptHmiicie(^,^vxtcifmpii3ic
denu0r
compofitum cx materia &f3rma : quod cxponit
diccns, (fHondo
pnedicatur ^li^nid de matfia ,
Plato cnimpofuitiftafenfibilia & materialia par-
ticipafe vniuerfklia feparata : aut vniudriale par-
dcipatum praedicaretur dc fingularij& fic confti-
tuetur quoddam fimul totum. Eft ergo quaeftio,
icilicet trimcmbris ^ vtriim fi eft aliquaipccies,id
cftjidea feparata ^ talibus fingularibus,& anopor-
teat aliciuid ejfe
prater omnia,aHt prater qH*dam
fjfe&
prdter qH^dam no»
tjfc\
aut prdter tfihil,
JDeinde cumdicit:
Si ^uidem igiturnihil
efi
pneterfinguU-,
ridf nihil vtiqueerit i/ttelle^ftaUyfed omma
pnfibilia
,
&nuUittifcientiA ;
nifi
quis dicat
ejfe fctentiam fenfuum.
Arguit ad quaEftiqnem.Prim6^d partem affir-
rnatiuam. Secundo ad oppofitam negatiuam.Se--
cimdaibi: At verofi
iteritm.Vrima. in<i\.ia.s, fc-
Jbundura quod duasjationcs inducit. Secunda ibi:
uimplius autem nec fempitermim. In prima parte
intendit talen\ rariouem ; Si nihil eft feparatum
praetcr fingularia; crgo nihil eft intelligibilc,vcl
fenfus &fidcnria erunt idem : confequens vtrum-
quc eft falfum, ficut pat?t;ergo antecedens.Con-
iequentia probatiu: ex hoc, quiaomne fingulare
cft fenfibiie:fi ergo nihil cft praeter fingolaria,
fingularia omnia ernnt {enfibilia,& nihil intelli-
c;ibile,& per con(equcns curri de fenfibilibus non
fi^ fcientia , nuUa erit firientia de rebus, nifi quis
dicat fi:ienriatn &fenfum efte idem, vt dixerunt
aliqui antiqui; quod tamen eft falfum.Dicit ergo,
quod
fi
(fuidem mhil
efi
prtterfingularia , firilicct
feparatum, nihii erit intelligibile
;
fsd omniafen-
fibilia,& fiientia nuUiHf erit ; rtifiquis
dicat ejfe
yc/mMm. Deindecumdicit:
jimpitus Autem nec fempiternumefi
ali-
^nid
, nec immobile : nam
fenfibilia
omni4
corrumpuntur (jrin motufunt,
Ponit fecundam rationem qua talis cft : Si cx-
tt& fingularia nihil exiftit lcparatum ;
ergo n^hil
cft {empiternum : confequehs e(l falfum; ergo &
antecedens. Confequentia eft euidens, quia fin-
gularia omnia fynt comiptibilia ; fi crgo nihil eft
praeter fingularia, nihil eft fempiternii. Falfitatem
autem confequenris probat dupUciter. Prim6 ex
parte materias.Secundo expartc formae.Et fecun-
dum hoc ifta pars diuiditur in tres. Quia primo
ponimr di<Slacon{equcntia.Secund6 probatur fal-
fitas confequentis cx parte matcria:. Terti6 ex
parce fotnuE, Secunda ihi : jitverofifempiter~'
num.Tcrtiiibi i ^mplius autem cum
ftt.
Oicit
ergo,qu6d ampliUs
autemfi fiipple nihil eftfcpa-
ratiim a fenfibiUbus ,fequitur quod necfempiter-
num fJf aliquidinec immobile : nam fenfibilia
om-
nia corrHmpuntur & itf motufunt, Deinde cum
dicit :
Metaph.
47
At vero
fi
fempiternum nihil efi,necgene-
rationem effepo/ibik
efi.
Necejfe
efi
enim ali-
quid
effe quodfitydr
ex
quofit,cjr
horum vlti*
mum ingenititmfi liaturi (jr ex noa ente ge^
nerari impol
Probat falfitatem confequcntis. Primo ex par-
tc «nateriae. Et dicit qabd,atverofinihil
efl fem-
pitemum, nec
eft
poffibile ejfe generationem alicu-
ius, quod fcilicct eft manifeftc falfiim. ProbaC
autem iftam confequentiam
,
quiafcilicct in om-
ni generationc necefffeft
aliquideffe ^uodfa^um
Mtutrld
efft
eft,vel quodfit & extjmfit, & hoc vltimum,Cci\i-
*^*»'>««f»
cet ex quo fit, quod eft materia, neccfle cft tflfe
ingenitum, quod probat : fi pro quia
,
quia gene-
ratio
ftat,
& nonprocedit in infinitum ; & ex
nonente impojftbile ir/?^f«fr<tnaliquid
.•
vult dice-*
requ6ditiateria,^x qua alia generintiur,eft inge^
nita, & per coniequens fcmpiterna.Quiafi gene-
ratur :'vel generatur cx ente,vel ex non entcNoii
poteft dici qu6d cx non ente : quia ex nihiio, ni-
hil fitper ijattoani.Si geneiratur ex alio entc,qux-
rctur jdc illo alio, vtrum fit ingcnitum; & fic vel
generatio proccdit in infiniturti, vel ftabitur ad
ahquid ingenitura & fempitcrnum. Dcinde cuni
dicit;
jimpliits autem citmfit
generatioS' motu$
fine efie
neceffe tfi:Motus enimnuUus
eHinfi-
nittts ffedmotioitu omnis eH
finis
; Genera^
ri enim nonpofsibile quod impofsibile
efifa^
iium ejfe,
^odautem eBgeneratum^^Kecefik"
rium eJl ejfe qnandoprimumfaiiumefi.
Probat idetti cx parte formae,&liocpcr duas
rationes : quarum fecunda ponituiybi : Amplius
fimateria. In prima parte intend^t talemrario-
nem : Omnis motus & generiatio & vniuerfali-
ter omnis mutaitio eft finita fecundim terminos;
curaerg6 forma fit tcrminus eenerationis, non
erit procedefc in infinitura in forinis; fed erit ali-
qua forma^vltima, cuius non fit aliqua eeneratio
vt vidctur.Sicut ergo raatcria ex qua auquidge-
ricratUr,ponitur cfie ingenita,ab eo qu6d non pro-
ceditur in irifiiiinira ; ita videtur quod oportcac
ponere aliquam formara efle ingenitara , ex ec
qu6d in forrais non fit procefliis in infinicum^fed
pmnis eft finis , fiipple quanwm ad rcrrainos : &
generari tjuid(m non
eft
pojfibile, quod impofftbile
eft
faStum ejfe ., Ideft, nifi talis gencratio poflet
terrainari ad fadum efle : ^uod autemeftgenera-
tum, neceffe eft ejfe ,
ejudndo primumfallum
eft,
Jd cft, in ternMho generationis, qui efl fadii efle,
oportet efle generatum.
Notandimi, qu6d iPhilofbphus videtur fibi c6-
tradiccre;nam 8JPhyfic.& i2.huius,tcxt.co.io.&
indc. ofteftdit motum caeli efle infinitura, & ta-
men hic videcur afierere motum efle finitnmiled
fciendura qu6d, vt habetur iuxta fine fexti Phyfi.
infinitasin raotu, poteft dupliciter intelligi,yel
fecundiim dtu:ationem,vel fecundura terrainos.
Prirao raodo raojus c^li ^ft infinitus, fcouidum
viam Philofbphi : & ho'- probat ipfc8. Phyfi.Sc-
cundo autem modo, omriis raocus etiara caelcftis
eft fiuitus , licct cnira vna cijrculario fucce-
dat aiteri .fine finc
,
quaeiibet taraen citcula-
tio in fc firiita eft fecundum terminos , i quD,
& ad quct» , & hoc xpoao verum eft,
(|u6d
48
Omntsmottn
tftfinitif^.
Daturforma
ittgtnita.
Text.co.j4.
&4i.&iDdc.
Motum
eftir
ftnitum, fuA
infinitum et-
tingitintelU-^
gi dufUcUtr,
H9
Summ^ II.
qabd hic dicicur , onmem mocum dl^ /mirani.
Peinde cum didt
:
jtmfiliHS AutemjimateriA eji, quU iftgenitA
efty
multo rationabiUm eBfubBantiam quao-
do illajit
effe.
Nam
fi
hdc non erit
,
nec illay
nihil erit omnioo.
Sedfi
hoc eH impofiibile, ne-
cejfe eH
aliq»idejfep*terfjnclonjcilicetfor-
mam
,
drfpeciem.
Ponit (ecundam rationem fumptam cx parte
51 msttri» fonnx', quae fumicura minori dicens : qu^d arn-
efi
ingenits,
flnu^materia
efi
ingenita,nntlto rationihilit/
efi
*^»
*"*«**
ftAfiamuOn , id eft .Formam, fcilicet
efie
ingeni-
" •'
taus, ^Hando
ipfa fit ejfe,id eft, quia per illam fci-
Jicet forma res habet efle magis fupple quam per
materiam ; namfihac non erit
, necilla, id eft, fi
nec materia, nec formacft ingenita,»iW eritom-
nino, fcilicet ingcnitiun
:fedfi hocefi impoffihile,
vt probatum t^inecefie efialtquid ejfe
prater
fyn-
plon
,
id eft, fimultotum compofitum ex materia,
& forma : puta formam, &fpeciem, nam matcria
de fe non potcft cxiftere. Deinde ciim dicit
:
Stdfi
hoc iterum tjuisponity dubitatio
efi
in qmbus hocponet,
(jr in quibas non ? Nam
quod in omnibus
nonfofsibilefit,manifesium
tH:n9n enim vtique ponemus domumali-^
quampr^terfingulares domot,
Arguit ad pancm oppofitam ne^ariuamdi-
cens,quody» iteritm quii hac ponit,fdlicet aliquam
formam efte
leparatamprsterfingulariacompo-
fitaex matcria, &forma: eAdubium inqHibwfit
boc verHm,&
inqitibHsnon .•
nam quia in ommbus
mn
exiflimatWyCdUcet aliquid cflc fic feparatum,
pianifefium
efi
{dlicct in artificialibus : ncn enim
ponimm
aliquamdomumfeparatampraterdiquai
domos, id eft, fingulares.
Vcritas huius quzftionis fimiiturcxy. huius,
text. com.
p. & circitcr. & ex. 1 1 . tcxt! co 19.
&inde. nam prztcr (cnfibilia non eft ponere ali-
quas formas fenfibiles feparatas : cft tamen po-
ncrc aliquas fubftantias immatcriales feparatas
,
puta intelligfenrias.Raaoncs aute ad oppofitu no
cogunt: non enim fequitur, quod de fenfibilibus
non fit icicnria : nec quod fcicntia, &fenfus fint
idcm
:
nam, vt (kpe didum cf^ noncft idcm mo-
dus eflendi rci in fe, &in confiderarionc intcllc-
dus :quia rcs in fe materiales , &corrupribiles
modo iramatcriah', & incorrupribili ab intellc<fhi
concipiuntur
j ncc fequitur
,
quod forma fi non
cft ft^arata a matcria, gcnerenjr : quia fbr-
ma pcr fe non generatur, vt habctur 7. hu-
ius, text.com. 12. & inde. In quibufHam ergo
ponere oportct fbrmas feparatas,& in quibufdam
iion
:
nam omnium fcnnbilium formie non cxi-
ftunt feparatJB : illa autem
,
quic fecundum fuam
naturam funt immarcrialia
, & infenfibilia, exi-
ftunt a fenfibilibus fcparata
j
cuiufmodi funt In-
fclligentijj,de quibiis agetur, i z. huius libri,
SVMMAKIVM.
Non dari formam vnam omniute,quac
fint eiufdem
fpeciei. vide Dod.
7. l^uiqs
Cao. II.
4*1*»
7»rm* im'
nMeruiliKm
fmt frpars-
t* .ftnpbtUu
•vtroiu».
I
A
f<tfU*stMm^
inm mttimi,
y.qitidfm^-
rim
»ffigns-
ri ex fan9
nnfidertus»
ap. 11.
95
Dhuc autem 'vtrumfubBofttiavna erit
i-ckt. ce.is
omnium^ vt hominum ?
Poftquam Philofbphus (iifputam't quxfHoncs
50
pertinentes ad prindpiorum quiditatem , nunc
difputat qiueftioncs pcnincntes ad prindpiorum
quaUtates, fiuc proprictates. Circa quod tria fa-
cit : quia primo difputat quarftioncs dc prindpiis
penes eorum identitatem,vcl diuerfitatcjn.Sccim- i
do f>encs eorumadHalitatem^vcl potcneialitatcm.
Terrio pcncs conmi fingularitaccm. Secunda ilji;
Jiis autem a
fine.
Tcrtia ibi : £t vtritm vniuer-
falia.Vnmz in duas.Pru|i6 facit quod di<fhmi eft
Secundo inquirit, quomodo ratio principij fc ha-
bcat ad farioncm \tuus. SecUnda ibi : Ommum
fituem ad confiderandHm. Prima iii tres, cjuia pri-
mo in fpedali qujcrit de prindpio fonnah,vtrum
fit vnum numcro rcfpedhi omninm fub vna fpe^
de contcntorum ? Sccundo vniuerfahrer quacrit
hoc idem in omnibus priricipiis, vtrum fint ea-
dcm numcto ? Tertio magis fpeciahter quzrit dc
vnitatc,& diucrfitatcprindpiorum? Vtrum fci-
licet fint eadcmprindpiaconupabiliuro,& in-
corruptibiHum ? Secunda ibi : ATApliusatuan de
principifs.Teixi3.ihi'.Necmi»9rdtAitatio. Prima
in duas : quia prim6 proponic quzfUoncm. Se-
cimdoarguit ad cam. Seciuida ibi : Sed impofiibi-
le. Dicit ergo
,
quod adkuc
efi
dubitatto vtrttm
fubfiantia ,
id cft , forma
fit
vna omnium , fcili-
cet cxiflcnrium fub vjia fpedc vt hominum} Dc-
iiMie pum didc
:
Sed inconaeniens
tfi,
non enim vnum em-
nia quoTumfubHaritia vna\fedmulta^^difm
ferentia
,
fed ^
hoc exfra ratienem eB.
Arguit ad vnam partem qu^fHonis, fcflicet ad
partcm negariuam
,
pcr duas rariones : Quarum
fecunda ponitur ibi : SimMl autem &^uomodo.ln
prima parteintendit talem rationcm : Si omniiun
iub vna fpecie exiftenrium cftvnaformaj ergo
multorum diffcrenrium erit vna formajquod ma-
nifcfte vidcrur efle falfum. Confequentia patet,
quia ea
,
qu* funt fub vna fpecic, umt muJta, &
difFcrcnriaJDicit crgo,fed hoc eft impofllbilejfci-
licct vnam efle formam omnium tatiura:»? enim
tmnia eruntvnum cjHorumfubfiantiai&c forma po-
nitur cfle vna^ fed erum multa & difieremia-.hoO'
4Utemefiexrra rationem. Deindccuradidt:
Simul autem
(jr
quomode
fit
maieria bo-
rum VHumquodque
,
^ eBJjnolon ambo
hac?
Ponit fecundam rarionem, quam intendit ta-
lcm : illud quod eft ih fe vnum indiuifum, non
concurrit cum ahodiucrfo ad componcndum
multa : fed materia diuiditur in fingularia : crgo
formavna, & cadem,non poterit concnrrcrc cum
^*"'"^
f"^
diucrfis parribus materix ad componendum plu- ^*^*,^
ra fingularia ; ita qu6d fingulare in fynolon, id
mMteri» ci-
eft,fimultotum,&fingularecompledenscaain- ^mere
fim-
bo,fcilicct matcriam,& formam : ideo didt,qu6d
pdana.
fimul
autem fcilicct cum prasccdcnri raaonc,^«#-
modo
fit
materia horumfinguium, id eft , fingula*
f
rinmy&
efi
Jjinolon yidefi, fm^alaiet eaambot ^
fcihcet compl«2:cns roateriam , & formam' quafi
^*^
diccrct
,
quod non vidatur.
Adoppofimm non arguit. Quiararioncspo- ji
nends in ffequcnri qusflionc
, & qu^ pofiti fmn
fupr^
94
Lib. IIL
. .
fjj
,. fupra de fepafatione vniufirfaliu, (aciunt pro illa
pane:nam u vniucrfalc fit feparatum,ncce{Ie cft,
vnam efTe formam , & fubftantiam corum, quae
fub eadem fpecie continentur : nam vniuerfalc
ponitur fubftantia fingularium,
Verifas huius quxftionispatet ex 7. hmus,vbi
VfritM
fM-
oftsnditur, quodfubftantia, &(juod (juid
efi
rci,
£.'*""•
non cft aliud ^ re , & per confequens impofEbile
^ ip4c.
*
cft,candem qaidiiatcm,vel formani clle pluriiup,
vt plura funt} licct omniimi fingularium fub vna
fpccie fii vna forma {pccifica,& communis,
3UZ diuiditur reaiitcr in imgularia. Deindc cun^
icit
;
SVMMARIVH,
Arguit pro & contra, an principia fint
eadcm , vel diucrfa fpccie , aut numero.
Doftor rcfoluit, efficicns , & fincm in
idcm liumcro cdincidcre : matcriam, &;
formam non.dc quo i i.huius. vide eum
Thcor.19,
T«f,«o, i4t A
Mpittts auum defrimpiis
,
^
htc dih
^^\^hitabtt aitquis,
Namfijfedefunt v-
num» nihtl nitmefo erit vnum-
Quacrit vniuerfalitpr de omnibus principiis,
Vtrum finteadeni num^ro, vel eadem fpecie,vel
diuerfa numcro ? Circa quod duo facit, quia pri-
m6 inducit rarioncs ad probandum
,
quodflnt
padem numerp. Secund6 arguit adoppofitum.
Secunda ibi: At vero fivnum.
Prima in tres,
{ecundum quod breuiter tangit tres rationes pro
illa parte. Sccunda ponitur ibi : Nec iteritm.Tetr
m. ihi: Etfcire. In prima parte fecit tale rariqne:
quicquidin principiaris reperitur, illud oritur ex
principiis : u crgo in principiis npn inuer)itut
vnuni numcro , fed folum vnum fpecicjergo ni-
hil erit in principiatis vnum numero,fed tantupi
vnum fpecie, quod ef\; falfun^. Dicitergo primo
tangens qusftionem,qu6d amplius dubitabit ali~
quif deprincipiis, fcilicet generaliter, luec fdlicet
quas dubitata funt de prmcipio fonnali, vtrum
fcilicet fint eadem numero principia, vel non ?
Secund6 tangit di(fJ:am rationem dicens, namque
pro ijaia
fi
fpecie vnum funt , fcilicet principia
nihU erit vnum nunfero , fcilicec inprincipiatis,
Peinde cum dicit
:
Metaph.
<f*
Nec iterttm vnum
ipfim
&
ens.
Tangit fccundamrationem,qu2 talis eftrlllud
quad eft ipfum vnu.vcl ipfum ens,oponet quod
fit vnum numerojfi igitnr principium rerum non
fit vnum numero , fed vnum fpecic; ergo nihil
eritipfum vnum & ipfumcns, quat fcilicet vnum
& ens feparata ponuntur rerum pdncipia ; ide6
dicit qu6d nec iteritm ipfum vnum &ens ijrunt
^pple vnuni liumero. Deinde cumdicic
:
A..^, Bt fcire tjuomodo erit
yfi
non aliquid erit
vnum in omnibtti.
tfi vntMerfy-
Ponlt tcrriam rarion«n, quae talis cft : Omnis
fe. fcienria cft de vniuctfali
,
quod eft vnum in mul-
ris : quia de fingularibus non eft fcienria.Cuni
igitur fcienria de principaris depcndeat ex fci-
enria principiQrum, fi igitur principia non fint
eadem nnmero , non poterit de eis eflc fcientia,
vt videtur; nec pcr confequens de principiatis,5c
& fic toUitur omnis fcientia; idco dicit. Etfcire
ijuomodo eritM eft ^uomodo continget :
nififue-
rit quid vnum in ommbuiic^isSi diceret,qu6d noi}»
D^inde cum dicit
;
Atvero ft vnum nun^ero^
^ vnum quod^
libefprincipiorumy
f^
non quemadmodum
in
fenfibilibtts alia aliorum
, vt inhacfjillaba,
BA.fpecie eademexifientey (jr prtncipiafpem
cie eadem
,
etenim hac ftint numero
diuerfa.
Si autem non ita
, fed
qu4
fun^ exifientutm
frincipia numero fant 'vnum , non erit pra-
ter elementa aliud quicquam. Nam numero
vnum aut
finguUre dicertnihil
differt,Sic
enim dictmus'fingularenumero vnum: vni^
uerfale veroquodin hu
efi.
Sicut
igiturfive^
cis elementa numero
efient
determinata tot
tfmneslitteras
e(fe necejfe ejfet eptot elementax
non exilientibtts qkidem duobus eifdem
,
nec
fluribfu.
Arguit ad oppofitum, qu6d non fint idcm nu-
mero , intendcns taiem rationem : Si principium 5 3
omnium eniium fint eadem numero, crgo nul-
lum crit dare principium : confequens eft euir-
denter falfum , &contradicit antecedenri. Con-
fequentia patetex hoc, quia principium cum fit
relatiuum , arguit diuerfitatem ad principiatum,
y-^a^j"****
cui opponitur relatiue : fi autem principium fit
vnum numero , tollit pringipiatum : quia vnura
numero dicitur quod eft femel tantum, nam vnii
numero &'fingulare idem flint; etgo pri^icipium
non erit principium. Dicit ergo
, quod fi quodli-
betprincipiorum efivnum numero ,&non fe ha.-
bent, fcilicet principia entium
,
quemadmodum
infenfihUihm videmus quod altorum numerofunt
aliaprincipianumero; videmus enim ^uod in hac
fyUaha,E(t-fpecie autcjtadem exifiente,&principi^
funt eademfpecieyet tamenfunt numero diuerfy:
na quot funt numero fyllabae BA. tot funt num^-
ro B
, & A , licct B , & A
, quoticfcumque fu-
mantur, fint eaed^ lirer^ fpecie,ficut Si ip4 fylla-
ba fupple fpecie cft ^adem quoti<jfciique furnpta;
vnde addit qu6d fi non eftita, fed quae funt kili-
cet principia exiftentium , funt vnum numero,
non erit aliquod aiiud ptiter , elenfenta , fcilicet
principia : nam dicere vnum numero , aut dicerpi
fingulare vnumquodqtte vt habet alia litcra , nihil
dijfert :
ficut enim dicimus fiigulare vnum nume-
ro, vniuerfale verh quod
efi
inhisScWicet fingu-
laribus
:fi
igitur elementa vock ejfent numero de~
terminata,necejje ejfet tot omnes
ejfe litteras ijuot
funt elementa; itaqu6d non cflet-diftindrio inter
princfpia , & principiata , & fic litera: non pof-
lent multiplicari, vt eflent duo , vel plura; ide6
fubdit non quidem exiflentihtu duohut , nec plu-

• • •
rtbus. Eadem ergo ratione , li omnium entium
i„eiudit7elM-
fint eadenv princTpia numero, fequiturquod ni- tiortfm
fat-
hil fit pra:ter principJa, quod videtur falfum;cum
m»littr.
principium dicatur ad aliquid,& fit alicuius prin-
dpium : quare principium non erit principiura fi
nihil fit praetcr ipfum,
Veritas huius ^ufcftionisfolligitijr^x ii.hu-
yeritM qu*-
ius, text. com.19. &inde.vbi habecur,qu6d prin-
fiitnis,
cipia cxtrinfeca entiui^
y vtfunt ^£ciens,& finis
func
frhidpimm
imfUx.tyv-
trfOt^iufmb-
fnwdvuf
.
Jtk *mitm
tsmfn
Mitmt-
r* foffunt
fntedtre tf-
ftBtti diutrfi
Summ^ II.
ftint adem xvamcio omnium kxjuendo de primo
cfficiencc, &de vlnmo finc, qui eft Dciwbencdi-
6his : Etenim rccundumeu Qmncs fubftanti* in>
roatcrialcs, puti, Intcll^fentiie/iua fimt prindpia
rerum extrinfcca, & (cpatata,lunt cadem rcmc-
&X1 omnium ; Principia autcm intrin{eca,vt .'unt
materia , & fonna, &priuario funt alia aiiorura
fimpliciter
i
-
licct poflmtcflc eadcm fccundum
proporrioncm , vt ibi cxponctur. Principia eriam
extrinicca proxima
,
puti agcns parricularc, & fi-
nis, polTunt cile diucrfa diuerfonmi.Nec rarioncs
ad oppofitumcogunt : nam noneft neccfle quan-
cum ad primam rarionem, quod fi prindpium fic
vnum numerojxjuod principiata fintvnumnu-
mcro : quia ab eodem principio numero pofiunt
procedere effe<5his numero diucrfi. Nec valet
etiam quanmm ad fecundam rationem, qu6d
ipfam vnum & ipfum ens non fuiu vnum numc-
ro
,
proptcr eandem caufam ,& maxime cum ip-
fum vnum, & ens, non fint aliquid rcalitcr fepa-
tatum, vt pofuerunt Platonid. Nec oponet qua-
cum ad tcrtiam rarionem,qu^ vniu£nale,de quo
eft fcientia, fit vnum numero in mulrisj Ccd potcfl
eile vnum alia vnicate,quz cft minor vnitacc nu>
merali , vc habct dedarari 7. huins, Ratio autem
ad oppofitum, fi aliquid valet, condudit deprin-
cipiis intrinfeds; ficut patct inexcmplofyUabx
BA , cuius principia intrinfeca funt A , & B, &
conijcflum eft talia principia intrinfeca cflc nu-
ftKio diucrfa. Deinde cum didc
:
sr M M A R ir M.
N<5n«adcm cfTe principia corruptibi-
lium , & incorrupcibilium. Reiicic rc-
fpoxifiones Tarias , lc prxcipuc Thco-
logorum poccarum , dc guflancibus nc-
€tzvj & manna.Doftorrciicic circahoc
cxpoficioncm. D. Tliomae.
NOn
emm minor dubitAiio
modetfiLSff^
frieribus relinquitHr.ytrum eadem cor-
ntptihilium
(^ incorruftibiliumjintfrihcifia
vel diuerftf
9-§L^"
1- Qii^rit
ma^s fpedaliter dc vnitatc ,&"
diuer-
efi
i.fmferiMi
{Jfate , vtrum lcilicct fiiit eadcm prindpia comi-
mfpt*s»tx
ptibilimxi,& incorrupribilium? Circa quod duo
m*rum!*
*
^^^^' P^^o preponit quzftionem. Secimd6 ar-
guit pro & contra ibi : Nam
fi
eadem. Didt.
ergo qupd qusedam dubitario, qu^ non minor m(t-
4emis reliwjuitnr , icilicet Philofbphis fequcnri-
bus Piaconem, qnim frioribm ; fciCcec arfriquis
,
qu2 eft : vrrumfint eadem prificipia vel diuerfit
comtptibiUum CT incorruptimium. Deindc ciim
didc:
15
Namfieddemfint^quomodo hac ejuidem i»-
ccrruptibilia : iUa vero cofruptibilia^^jr prt-
pter quam caufam
>
Arguic ad qusfUonem, &prim6indudcra-
riones , ad probandum non efie eadem prinppi^
corrupribiUum & incorrupribiUum. Seamdo ar-
guit ad oppofitmTi, falicer qupd non fint diucrfa.
Secunda ibi : Si vero diuerfa principia. Prima in
duo
,
quia primo ponit rarionera.Seamd6 cxclu-
dit dupliccm refponfionem. Sccunda ibi :

Cap. IL
95
Tcxt.co.1^
T<5
Tiit» Thtt-
Ugi iitiina
tcculte tTM-
denttf.
qttidem igitur^ In prima parte inccndit talem ra-
Utmhm tft
rioncra : £x eifdem prindpiis feqiiuncur iidem Sim mrguit
cffe^fais ;
fed corrupribilia & incorruprilMlia noa
*^f*"f*f
"•
func iidem cfFcdus ; crgocorumnon funceadem
f*^"^}'
principia , ideo didc , nam
fi
eademfitnt, fdlicct
prindpiaomnium : quomodo hac qmdem corrupti-
bilia , i&a vero incorrupttbilia funt , & praptev-
efuam caufam? quafi dicerct, quod non poflec a£-
fignari. Dcinde cum dicic
:
^ui quidem igitur circa Hefiodum^^ om-
ttem,quicttmque Theologi folum adipfosper-'
fuajiones curauerunt ; nos autem negUxe-
runt. Deos enim facientes principia^
^ ex
DeU dicunt
effe
facia : qut vero non gu^
fiauerunt neHar^ (^ manna ^mortaliafaclA
effe
dicunt.
Excludic dupliccm refponfionem,qux datiu: ad
rarioncm diftam. Primo excludit refponfioncm
Potfricam. Secund6 excludit refponfionem natu-
ralcm , fiue Philofbphicam. Seamda ibi : Adi-
fentibitivero. Prima in cres
,
quia prim6 fblurio-
nem pramucric Sccundo ipfam includit. Terrid
exeuut fe de diligenriori improbarione talis po-
firionis : Sccnnda ibi : Palam qufd hac omai4.
Tcrtia ibi : Sed defabulose.
Ad cuidenriam primac parris , fdcndum qu6d
ficur tadum fuit in primo libro apud Grsecos,
fucrujK antc Philofbphos naturalcs quidam fapie-
ccs vocari Pocts Thcologi ,
qui veritatem diui-
norum occultc fub quodam fabulanmi velamine
tradidcrunt, ficut Orpheus, &quidam alijDidt
crgo qubd qutdam Hcfiodiflae , id cft , fcvSiatores
HefioeU &omnes ali'] qui erant vacati Theologi
folitm ad eos, id eft , ad feipfbs curatterunt facere
perfuafionem ; nes aurem fpretterunt, id eft, vcri-
fateni
»
quam intcndebant talirer tradidcrunt
,
qubd tantum eis erat nota &non nobis : quia,fci-
licet veritatem tradidenmt fub quadam vmbra
fabularum qux cis tanium notx erant. IfH igitur
Heiiodifbc facientis principta rerutn ejfe quof^
dam Deos &ex diuinit dicunt sdia
eJfefaHa ira-
monaIia,>/C4 vero tjuanonguftauerut ipfum ne^ar,
dr manna.diatnt
ejfe faita mortalia, id cft,dixc-
runt qubd ilU numero de Deorum, qui no gufla-
uerunt quendam cibum dulcera
,
qui ne<£r,vel
maniu vocatur , fa£H funt mortalcs : qui autcm
guftauerunt, fadH funt immonales. Et per ifhun
modum forlan voluenmc faluarc eadein prindpia,
(ciUcec Deos efle omniimi prindpia, tam corru-
pribiUum
,
quamincomiptibilium: fed inter ip-
fbs Deos cflct didfci difFeremia,vt fic Dij mbnales
cilent prindpia corrupribilium : immortalcs au-
tcra ipfortun incorrupribiUura ; licct omnes iUi
conuenirent iu rarione Deitaris, & fif haberenc
aliquara identitatem.
Notandum,qubd,vtdidtquidara expofitor,fub
ifta fabula potuit contineri aliquid veritaris, vt
fdUcet per nedlar , &raanna, intelligamr bonitas
primi prindpij :nam omnisdulcedodiledionis,
& amoris refercur ad bonicatem : omne autem
bonura orjtur a primo bono
;
potuit ergo elle in-
ccUefhis iUorura Poccarum/juod ex partidpario-
ne furams bonitaris aUqua reddantur incorrupri-
bilia, vt iUa qux perfede parridpant diuinura
cflc.vt inteUigentiat,& corpora cxleftia : quacdam
vcrb propter longe diftate k prirao prindpio
,
quod eft non guflarc ne<^, vcl manna, non pof^
fuiv:
Fidte Tog-
tica ie Deo
rum diuctfi-
tate.
Vidc Sco. in
7. di. 1. tbi
hanc &€t\o
ncm tangic.
f7
/8
96
^Lib.IIL
fimt p£rpem& conferuari (ecundum idenritatem
numcralenijfed tantum fpjecificam , vt habetur i.
de Anima. tcxt. com.
35.
& z. de Generatione,
text.c0m.f9. Sed quat vtilitas efl: iromorari circa
intentionem fabulanim ? licct crgo iftud forfitan
fit bcne di£hmi,tamcndubium eft,&fonc falfum,
qu6d illa fixcrit jntcntio Poctarimi. Deii>de ci^m
dicicc
Pdl^m qupd hdc omnUjihi tiota diceitUs
etjuidem de allatione harum caufarumfufer
nos dixerunt : namfigratia voluftatis^vt
ipfi
tangunty non
efi
caufa exifiendi neSiar
,&
rnanna ifivero exifiendijquomodoeruntfim^
fiternicibo
egentesi
Excludit iftam refponfioncm dicen^ palam tp-
fe
tjuhd ifii^eCiodiiiq,/unt dicentujU>i htec omnia,
firilicettanquamyflW mta, & non nobis, & etiam
4e altationc harum cau/arum dixerunt prater nosy
id eft, qu.64 quando afferuntur illx caufje ad pro-
pofitam quaftionem : hoc eftfupranoftrurain-
tellcAum. £t ide6 fubiungit talem rationem
contra illud quod fbn^nt eorum verba': quicquid
fit de eorum occulta intpntione : nam Di
j , aut
guftaucnmt illud n^cSlar , &c manna propter dele-
^tionem, aut propternecclfitatemeflendi:'hac
^imde cau(a cibus fumitur : fed neutrum poteft
dari •.naimfigratik voluptatii,id eft deIe<^tionis,
«a tangunt^d eft,guftant, fequitur qu6d neilar,&
manna nonermt ei4 caufaexifiendi, vt cx hoc fi-
ant incorruptjbiles : nam deledatio icquitur elle
|:ei,& non prajcfdit.^» vero caufa exifiendi, id eft,
propterneceflitatem eflendi,fumunt il,lum cibum,
auomodo egentes illo ciho erunt fempiterni ? quafi
diceret ,qu6d non
••
quiaomne indigens cibo, eft
corruptibile : nam cibus fumituradreftauratio-
nem deperditi, etiam corrumpitur, & tranfit iri
fubftantiam aliti:quodautcm eft cormptibile,non
poteft alteri efie caufa incormptibilit^s. Deinde
cinn dicit
:
Seddefahufose fophifiicantihus non
efi
di-
gnum cum (tadio intendere.
Metapfi.
Excufat fe dp diligentiori improbatione didap
pofitionis,dicens
,
quod defahulosefophifiicanti-
bui, id eft,philo{bphantibus,»o« efidignum inten-
dere cumfiudio. Ratio huius eft, quia fi quis vult
contra eorum dida difoutare fecundum quod
exteriils fbnant; ridiculola funt, &vana,ciim per
modum fabula: proferanmr : fi ver6 vult inqui-
rere de veritate, quac latet fub illis verbis,illa im-
manifefla cft , &occulta. Et ex hoc aliqui volunt
accipere, quod Ariftot. difputans contra Plato-
jiem , & alios confequenter Philofophos,difputat
magis contra dicSla
,
quam contra intentionfm;e6
qu6d ipfi doArinam fuam fub quadam obfcurita-
ce , &velamine verborum tradidemnt, quod non
pertinet" ad Philofbphum ,
qui ex propriis non
per asnigmata , vel extrema debet proccdere. De-
iudecumdicit:
SrMMARIFM.
Refucac cei^Qnfionem Empfedoclis
ponencis principia communia corrupci-
bilium
i
&incorrupcibilium. Dodor cx-
plicac eius poficioncm.
ADicentihm
vero perdemdnBrationem,
oportet fcifcitari : interregantes tjuare
exeifdem exiHentia: hac quidemfempiterna
fecitndum naturamfuntyilla vero corrumpunrr
tur exiffentium. ^oniam autem nec caufam
dicunt, nec rationabile efiftchabere^paiam
cjuod nec e^^dem principia , nec cauja ipforum
eruntf
Exdudit ffecundam refponfionem quorundara
Namralium. Circa quod tria facit. Quia prim6
refumit didam refponfionem. Secund6 ponit il-
lorum refponfionem. Tcrri6 addit refponfioni?
improbationem. Secunda ibi : Etenim (jui exifii-
tnahit. Tertia ibi : PHdebitHr (tutem nihilominm,
Dicit ergo, qu6d fupple prxtermiffis illis,qui fci-r
litet veritatemfub fabuHs tradiderut : oportetfci-
/citari , ideft inquirere vciitaxem. a^dicentihM, id
eft, tvzdcntihusyetitztem perdenMnfirationem in-
terrogantes , fcjlicet ab eis <juareex eifdem, fcilicet
principiis, hac (juidem exifientia, funt fecimdum
nAtutainfempiterna : iSa vero corrumpuntur exi-
ftentium, id cft , dc numero enrium : fed quando-
que
, nec ipji caufam dicunt,nec
efi
ratiofiahile
ftc
fe hahere, (ciYicct ex vteifd6 principiis fint corru-
ptibiha
,
palam quia eademcaufx nonfunt eorum
vtrorume^ue. Deiude cum dicit
;
Etenim
& Empedocli
,
c]uem
maximefibi
confona dicere quifpiam arbitrabitur^idemfa-
mcontingiffe vtdetur. Penit enimprincipium
quoddam caufam cerruptionis odium,
Ponit quomndam naturalium reiponfionem,&
dicitqu6cl\fupplerefponfio ad dic^am quarftionc
qtt^m ali^uif
eyifiimahit dicere maxtme ei cofefse,
\d «ft, quae videtur njftgis conuenicns ad qu^flio-
nem Empedoclfs,eftilla, quam Empedocles afll-
gnauit,& tame hicfcificetEmpedocles, idempaf-
ftu eft
cum ajiiii : quia fcilicet eius refponfio eft
inconlienicns, vt oftenditur : ficut &. aliprum
:
ponit enim principium quoddam,(ci\ictt odium,e/fo
caufam corruptionis.
Notandmri, qu6d Enipedocles pofuit qua:dam
principia communia corrupribilium, & incorrii-
ptibilium, vt innuitur in littera ; fed cum hoc po-
fuit quoddam prindpium fpecialc,fcilicerodium
elementorum efle caufam corruptibilium, vt C\c
ifhidprincipium a^diunctum ^iis principiis face-
ret corrupribilitatem in eniibus : Jvnde ficut patet
ex prirao huius, & innuitur i. de Anima, folum
Dcum pofuit Emped. non compofitnm cx odio,
intelligens per Deum, vt communiter exponimr,
corpus caelefte, & dmnia incorruptibilia. I^ejnd^
eum dicit
:
Videbitur nihilominus^^ extra vnum hoc
generare : nam omnia ex hoc aliafuntprater
Beum;dicif ergo ex quibus emnia,(jr qu<ecun-
que erant
, (/r
qu^cunque erunt
, (jr
arbores
pullulauerunt^^viri^<^fceminaj}efii*que^^
vultures
,
&
aqua nutritipifces^ ^Dei lon^
gaui,
cjr
prater h<ecpalam;
quiafinon ejfet in
rebus , ejfent vnum emnia^vt ait:namquan-
do
conuenerunt , tunc vltimum
omniumfia"
hat odium.
Arguit contra iftam refponfionem tripliciter.
Prim6
n
•JJJKiff
Omnta pr^-
terDeumfg'
cufidum
Bnf-
fedocl. trant
comfejita ex
cdio.
Text.co.i8.
Tcx. cc. 80.
Summ^ 11.
60
§lued rHen-
fit
Zmpeie-
flit ImfUeat,
rerbsEm^-
itdk.
jWj hngjud
qm intetti-
gmuur.'
6x
Ptixnb oftendens, qu6d conrradicitfuar opinioni.
Sccundo quod eft infufficiens. Terrio quod non
eft ad propofitum. Secunda ibi : Similiter ipjitis
trafifmHtationu. Terria ibi : Attamen tamumfp-
iHm. Prima in tres. Quia prim6 oftendir
,
quod
di(5him eftex parreodij. Secundo exparteipilus
Dei. Tenio exparteamoris.Sectlhda ibi : Propter
tjHod accidit, Terria ihv.Similiter autem nec amor.
Dicitergo, qu6d (ecundum opinionem Empedo-
xrlis , hoc {cilicet odium
,
quod ponebat cau(am
corruprionis , videbitur nihilominmgenerare , id
cft,elle caufa generationis,fArrr<» vnum^^ eft,prae-
ter vnum,quod non ponebant ex odio componi.
Ideo fubdit, nam omniafunt ex hoc, id eft,ex odjo
fr^cter Denm, id eft,qu6d {ecundum eius opinio-
.nem omnia funt compofita ex odio,& aliis prin-
cipiis prater vnum , fciljcet Deiun
,
quem vtique
dicebat componi ex aliis principiis, pra:ter quam
ex odio : Deum autem appellabat cajlum : caclum
enim dicebat componi cx quatuor elcmentis
, &
cx amiciria tantum, fcd omniaaliaetiam compo-
ni ex odio. Ideo fubdit^quod dicit ergo ex qmbm,
lcilicet principiis fimul cxmi odio emnia funt,Cci-
licet compofita,^ ejutcunqHe funt
,
quantum ad
prsfentia;^ ejutcunque erunt
,
quantum ad fum-
tzi& qHicunque erant
,
quantum ad practerita, vt
arbores, qiuc puUMlauerunt, & 'biri, ^femin£, be-
fitA^uii animaliatcrrcfhia, &i/«/r«r«,quantum
ad volucresjc^ pifces nutriti in 4^»«<»,quantum ad
aquarica
, & Dtj etiam longtui
, omnia brcuirer
ponebat componi ex odio , & alJisprincipiis : ad
hacc eriam fcilicct fccundum opinioncm Empe-
doclis palam quia
fi
non erit in rebus^mnia ejfene
vnum
,
per amiciriam, &generauirchaos confii-
fum,tunc vltimo per odium feparantur , & ab in-
viiccm diflbluuntur. Cum igiturefle mundicon-
fiflatin ordinc,&diftin£fa"onercrum : odium crit
caufa gcnerationis mimdi, cum diuidat, &diftin-
guat res.
Notandum
, quod pcr Dcos longaeuos
, quos
ponebat cpmponi ex odio,fonc imellexit ftellas,
quas ponebat aliquando corrumpi poft longiun
tempus : vel intellexit dxmoncs
,
quos Platonici
dicebant effe animalia aerea:vel intellexit Dcos in
forraa humana, quos pofuenmt Epicurci , vt di-
Gaxax cft fupra in-hoc eodem tcrrio. Dcinde cum
dicit :
SFMMARirM.
Odiumnon magis eflc caufam corru-
ptionis, quamgenerationis , nec amorem
caafamgenerationiSjVelexiftentiac.Reii-
citur etiam ftultaeius refponfio de mun-
doinfinitics genito,& pr^bdudo.
PRopter
quod,
dr
accidit
iffifaclkifsimum
Deum minusprudentem
ejfe aliis : non
enim cognofcit elementa omnium.njm odium
non hahet. Notitia vero fimilifimilis
fat.
Terram namque ait per terram cognofcimus^
&peraquam aquam,
(^ per affeSium
affe.
itum
, ^
adhuc odiumper odium triHe. Sed
•vnde ratio hac eHampatam
\
quid accidit ei
cdium nen magis
corruftionis quam
exiften-
di caufam
effe.
Ponit fecundam rarionem ex panc Dd fum-
pt^ro.
Scati Oper, ttm. JF:
Cap. III.
97
Ad cuius euidenriam notandum
,
qu6d fecun-
diim quod habetur primode Anima,rex.com.X5.
opinio fuit Empcdoclis ficut & multorum alio-
rum , quod anima cflet compofita cx principiis
omnium rerum,vt fic poflct anima omnia cogno-
fccrc : dicebant enim fimile cognofcf a fimili , vt
terra cognofci pcr tctram, & aqua pcr aquaijj,&
fic de aliis ; & ide6 oponebat animam componi
ex terra,aqua
, & ex juiis. Empedocles crgo quia
pofuit fex principia renim , fcilicet quatuor elc-
menra, vt principia marerialia , & amorem & o-
dium
,
vt principia efF^diua ; dixit animam cfTc
compofitam ex quatuor elcmentis , & ex amorc
&odio, vt fic poflct omnia cognofccre : cum fe-
cundum eu fimilc fimili cognofcatur. Deus crgo
<yu eft feliciflimus, eft imptudentior aliis , cum
non cognofcatomnia, qus ahj cognofcunt,quod
vidcmr abfurdum , & hoc eft quod dicit Philofo-
phus:propter ^««»<i,quia fcilicet Deus non eft com-
pofitus ex odio.acctMt o,fciIicet Empedocli, Deu
fdicijfimum ejfe minits prudentem alits : non enim
cognofcit omnia elementa
; nam odium non babet.
Notttiavero
fimilisfit fimili , fecundum cum, vt
fic terram cognofcamusper terram
, & aquam per
aquam.tp' affeQum,id efit,an>orem/>fr ajfe£ium,&
odiumper odtum
, diflScile , id cft , cum odium fit
malum,cft quoddam difficile & graue:fed quia il-
la rario vidctur clle practer propofitum principa-
lc,idcu rcdicns ad propofitum dicit,fed vnde ra-
fw.fcilicct crat \^diis,hocemmpalamXcilicet con-
fra Empedoclem, quia accidit ei ipfum odium non.
magis ejfecaufam corruptionis quam exifiendi , id
cft,generationis : ficut patet ex praedidis. Deindp
cum dicit
:
Similiter autem nec amorem exiBendi ma^
gis quam corruptionis : coUigens enim in v-
numcerrumfit alia.
Opinie pt-
nit nnimam
confl*t»m ex
frofziis vm-
ninm rerum.
Arptmentii
etntr» negttn
tes Dettm «-
li» afee«-
gnofcepe.
OtUumeft
grtuie.
6x
. Ponit rationem fiirnptanicx parte amoris. Di-
cit ergo,qu6dy/»ji/»>«- nec amor
efi
caufa exifien-
di, id eft, gcnerationis,ficut dicebat EmpedocIe$.
Nam ex alia pane dicebat
,
quod amor coIIigit,&
con^tgiV.colligens autem in vnum corrumpit alia,
Sc pcr confequens crir caufa corniptionis
,
quod
negabat.Patet ergo ex pra:di6tis qu6d pofirio eius
imphcct repugnanriam,& contradicit fibiipfi.
Notandum
,
qu6d fecundum Empedoclem fi-
^^^^ „^g
cutamorcongregabat elcmcntain vnum, fic o- gttt,^oiiiMt»
dium feparabat : quia igitur congregario in vnum fefttrat.,
chaos eft corniprio elcmenrorum in fe,& fimilirer
feparario elemcntorum ab inuicem,& ab illo vno
chaos eft gencrario elemcntorum fecundum na-
turas proprias,& in fc,ide6 feqnitur
, qu6d amor
fit caufa comiprionis , & odium generationis. Si
crgo Empedocles ex alia pane dicat,amorem efle
caufam gcnerarionis,& odium corniprionis,con-
tradicirfibiipfi cuidcntcr. Deindc cum dicit
:
Similiter ipfius tranfmutationis
caufam
nullam
dicit-.nifiquiafc aptumnatumfuit.
Ait vtique^magnum odium inmemhris nutri^
tum
ef , (^ adhonorem intendebat
ferfeSft
templore qui muubilis
diffoluitfacramentum:
quare neceffarium ens tranfmtitari ,caufam
vero neeefsitatii nullam
oflendit.
Oftendit rcfponfignem Empedoclis effe infuf-
ficicntem.
I U
98
Liber III. Metaph.
fm»gm/Uio
irtKndum in'
finUies ge»e-
r*ri,Cr cor-
Vniuerfum
0fsimiUuit
lEmpedocUi
0nimaU.
64
Ad cuios cuidcntiam notandum
,
quod vt ha-
becurS. Phyficorum, iuxta principium, tcx.com.
2. & hoc idem hic tangitur , opinio fuit Empe-
doclis mundiHn infinities generari,& infinities
corrumpi : jiam fecundumeum amor
,
qiiem po-
nebM prindpium generationis , rpgnabat, & do-
minabatur fiiper odium temporedeterminato, in
quo tempore mundus durabat & exiftebat geile-
ratus, odium ver6 quod ponebat principium cor-
ruptionis , fimihter regnabat & dominabatur fii-
per amorem in alio tempore , in quo tempore
mundus manebatcorruptus, &poft illud tempus
fcdibat amor vt prius,& poft amorera odium :&
fic fiiccefliue per infinitum : tempus autem illud,
in quo regnabat amor , vel odium diccbat cfte
quendam annum magnum.Quod fi ab co qu^re-
rctur caufa huius
,
quarc fcilicet amor regnabat
vno tempore & odium alio ,
nuUam aflighabat
caufamjnifi quia aptum natum crat efle, quod eft
infiifficienter diftum, dp qua infiiffidentia^^redar-
guit eimi Philofi in hoc loco. Dicit ergo
,
quod
jimiliter ejuo/jue nullam dicit ejfecaufam , eius vcl
ipjtfu tranfmutationis ,qu6d fcilicct amor quan-
doque congregat, quandoque odium feparat , ntfi
quia
fic
aftum natum fuit : ponit confcquenter
verba Empcdoclis quas vf didtur in Graeco me-
trice crant fcripta : funt autem verba eius ifta,
alias vtique magnum odium in membris nutritum
efi,&
ad honorem tendehat ferfeElo , vcl partito
tempore qui mHtabilii foluit facramentum.
Ad cuius,euidentiam notandum ,
qu6dEmpe-
docies Poctice locutus eft de toto mundo , ad in-
ftar vnius animalis : in cuius membris primd eft
maxima conuenientia
,
quam vocabat amorem,
vcl concojrdiam
;
ppftea ver6 paulatim indpit
cfle aliqua diflblutio
,
quam vocabar difcordiam:
firailiter in partibus vniuerfi erat a principio ma-
gnaconcordia, & poftea paalatimin membris,id
cft , in partibus vniuerfi nutritum eft odium
quoufque odium intcnderet, id cft, procederet ad
honorem,{ciIicet vt dominaretur fuper elementa.
Et haec perfcfto , vel partito quodam rcmpore
determinato , & completo quodam aimo ,quem
ponebat Empedocles ,qui fcilicet odiiun vel dif-
jcordia vel annus motabilis exiftcns foIuit,veI dif-
foluit facramentum,id eft, vnionem e|emcntorum
prxcedenrcm. Poftca Ariftot. rediens ad propria
verba, & fjicicns menticMicm in hoc quod dixe-
rat, mutabilis^, fubiurtgit exponens (jHare
neceffa-
rium ens tranfmutart^c^d diceret quod fic Em-
pedocles alfirmauit prasditfta ; ac fi nccefle fit cllc
tranfmutationem odij & amoris : caufam vero ex
neceffitate nullam offendit i qui IJipple in vno ani-
mali apparer cfle caufa tranfiiiutationis odij
&"
amQris,kih'cet proptcr motum caeli
,
qui eft cau-
fa generarionis & corruptionis in rebus : quod
de toto vniucrfo caufa aflignari non potcft ; ex
quo patet infuflicienria didae pofirionis. Dcinde
cum dicit
:
Attamentantumfolum dicit confep. Non
tnlm exifientium
hdc ^uidem corruptihilia
:
iOavero incorruptibiliafacityfedomni^ cor-
ruptibilia prater elementa, Di£la veronunc
hac dubitatio efieur hac quidem^ illa vero^no
fiex
eifdemfunt. Sl^od
quidem vtiqwe »on
erutit eademprincipia t^t diBafunt.
Oftcndirpn-edidam refponfioncm non cflc ad
propofitum dicens:qu6d
hic folum dictt
confeffi^
id eft,manifc{^c,fcilicet quod non ponit, vel facit
exiftentia,id cftjentia^fcxc^^w^f»» corrupttbilta-.iUa
vero incorrupttbUia
, fed omnta e£e cerrupttbilia
pnter flementa
; qua re non videtur euadere
didbm dubitationem : «am di^ia dubttatto e/i , fi
omnia fint ex d.Qem principiis , cur hac quidem
fttnt , fcihcct conuptibilia : tlla .vero non ? quare
fua refponfio no» eft ad propofitum , concludit
ergo ad totiun praecedens dicens ,ergo <]uod qui^
dem nonfunt
fodmprinapi^yCcHicet ommum,ro*
diElafunt.
Sed hic eftdubium dcdiiko PhiIolbphi,quan-
do dicit,feilicet Empcdoclcm pofuifle omnia cor-
ruptibilia praetcrelen)cnta : cum famen fiipr^ di-
xcrit fijlum yimn? , {ciliccc Dcum eflfe incorru-
ptibilem
, &non cempqfitum cx pdio. 4?ropter
quod fciendum quod Empcdocles in rebus po-
iuit duplicem corruptionem ex duplici cauf^
procedentem ; vnani quidcm iecundum confu-
.fioncm clcmentpnun & totius mundi ,quam fa-
ciebat amor : aliam vero rerum fingularium , cu-
ius principiiftn erat odium , ficut apparet cx fu-
pradiiiis: a prima corruptionc non cxdpiebat
Deum:cum in eo po^cret amorcm , fed a fecunda
cxcipiebat Deum:cutpin Deopdiumnonponcr
ret,vt; didhmi eft ftpcrius. Deinde cum dicit
:
SVMMARIVM.
Rurfus arguit duplicitcr cadem cfle
principiacorruptibilium,&incorruptibi-
rium.
Slvero
diucrfapriricipiavna quidem du-
hitatio:vtrum
c^
incorrttpttbtlia h^c erSf,
aut corruptihilia
?, Nam
ft
corruptibilta mani.-
fefium : quia neceffartum (jr ea ex aliquibus
effe:omnia enim corrumputur in ea ex quibus
fttnt. ^uare contingtt principiorum aliaprin^
cipia effepriora. ffocautem
^impofibHe:fiue
Het
i
aut in infnitum vadat. Ampltus autim
quomodo erunt
ipfa corruptibilia,fi deflruen-
turprincipia?fi vero incorruptibiUaytur ex his
quidem incorruptibilibus exifienttbus corru-
fttbilia erunt^ex diuerfis vero incorruptibili^i
Hoc enim non rationabile
efi.
Sed aut
im.Pof-
fibileyaut multa oratione eget.
Arguit ad partem pppofitam quaeftionis
,
per
duas rationes,quarum (ecunda ponimr ibi : Am-
pltiis autem nec conattu. In prima parre intendit
tsdem rationem : Si funt diuerfa principia corru-
ptibilium,& incomiptibiIiiim,veI haec & illa funt
corruptibilia ,"vel fiint incorruptibilia: fed neu-
trum iftorum potcft dari ; ergo , &c. Non enim
poteft dari quod firtt corrupiibilia : qma omne
corruptibile cotrumpitur in ea ex quibus eft
.•
fi
igitnr principia corrupribiUum funt corrupiibi-
lia, oportebit poncre alia prindpia priora cx qui-
bus fint , & fic proccdetur iu irmnitum in prin-
cipiis , cum ad principia corruptibilia non poflit
efle ftatus. Tom quia fi prindpia corniptibi-
lium funt corruptibilia , oportet ea aliquando
corrumpi, Poftquam autem funt corrupta , non
poflunt efleprincipia, quia quod non eft,non po-
teft efle principium alicuius:& tamcn cntiacorru-
ptibilia fempcrcaufantur filicccffiuc
, & pcr con-
lequens principia corum non enint corruptibilia
Si
pofuit dupU-
cem corru-
ftiertem im
rebui.
6S
Arguit no»
effe diuerf»
frincipi* (or-
ruptibiUum
(^
incorru-
ftibiUum,
Summas
11.
66
Si dkatur , <{\ihd prindpia corrupribiliom funt
incorrupabilia,rcmanctdubium:cum
a principiis
incorrupribilibus proccdanr aliqui cfFc^us cor-
rupribilcs & aliqui incomipribilcs : quod non
vidctur poflibilc DidttiPOyC{\i6dfidtHfrfifum
»r»w»/?i«» jicilicetcorrupriDilium & incorrupa-
biliura, tfiquidem vn* dHhttattCyVtrum hdc ,
Cd-
iicct principia corrupribilium,/«/r
inctrrufttthUid
aut corruptthtlia } nam
fi
corruptihilut^mfejium
e[l, cjuod necejfeeft
eaexaliijutiut ejfe-.omnia
enim
corrumpuntur in ea ex qutbHt funt ; (juare contin^
git principiontm ejfe
alia principia priora : hoc au-
tem efi impojfihtle, fcilicct qu6d principij fit prin-
cipium, fiuejtetjjiue in inJwuuM vadat. yimplius
Mutemauomodo corruptihtlta eruttt, (cilicct fcm-
per fivrincipia auferantur / quafi diccrct cflc
inopoflibilc : & tamen oponct principia aufcrri fi
corrumpanrur.S» t/rri tncorrupttbilia Jint ptind-
pia corrupribilium, cur ex hu , (cilicct principiis
incorruptthtlibm exijientthm erunt corruptihtlia ?
quafi diceret quod non potcft cdi : hoc enim ntn
fjlcongruum ifed
aut eji tmpoJfihtU\aut eget mul-
f^
ratione^i. dl, inquifitione. Ddnde cum dicit
:
Jmpltus AUteTft tttc conAtus eFt aliefuu di-
0fTfa
ditere^ed eadem omniumprincipia om-
mes dicMHt. Veritmprimum duhitatitm con^
cedunt tAHijnam hoc parum aliqnid acci-
fientes,
Pontt fecundam rationem
,
quac fumitur ab o-
pinione comrauni omnium:dicens quod ompliMs
nec aticjuii conatut eji dtcere diuerja :fedeaJem
Jicunt ommumprincipia, veritm pro fcd, primum
duhitatum , id cft
,
primim rarioncm fadbm ad
oppofitum, emeeduattancfuam hicparum ali^uid
tucipientts ,id eft , opinantur illam rarionem pa-
rum ponderare, quarc eam defpiciunc.
ViritMihtdm
Veritas huius quzftionis colligitur ez ii. hu-
^iufltmis.
ius,tcx.com.
1
9.& inde, quod fcilicet prima prin-
^"**^"'*'
cipia effe^fHua , & moriua , funt eadcm omnium;
"*'*
'
*"
putalntelligenriac&corporacccleftiailicctinter
ie difFerant
,
quatenus quzdam eorum funt im-
mobilia,puta Intclligcnriz : quzdam funt mobi-
lia.fdlicct corpora coelcfHa, qua mediante motu
caufant gcncrarioucm & corruprionem in enri-
bus,prindpia vcro intrinfcca funt diuerfa flmpli-
dtcr , licct flnt eadera fecundtei proporrioncm,
vtibi habet exponi
i
& eriaraprindpia intrinfcca
corrupribilium , vr puta materia & forma non
iunt per fe corruptibilia, fed per acddens,vt dice-
tur 7.
huius,tex.com.zz.& inde. Ncc eriam rario-
nes hinc inde fa^ cogunt, vnde ab eodem prin-
t^^uedere
^jpj^ pnrao Dotcft cuc efTe^^us corrupribilis &
r^tiiiUt. (V
incorruptibilis
,
proptcr diucrfitatem prindpio-
im»m^ rura intrinfecorum
; prindpia etiam non proce-
^A»,
dunt in infimtum ; efto tamen qu6d corrumpan-
tur in aliqua prioracum fint firaplicia , ficut vita
comite in fcprimo huius habet prolixius declarari,
SVMMiE SECVNDiG CAP. III.
An ens,& vnum fmtrerum fubflanrir.
SrHHARIVM.
In hoc capitc vfquc ad §.
At vero
,
po-
nuncur varix opinioncs,an vnum , ic cns
Scoti Oper. tom. ly.
(ifiaefeSi-
mafiau ta-
4S0wmuim.
67
Jlheoiem
frinapit ft-
Cap. III.
99
fint fubftantiar cxiiicntiura , & an ipfo-
rum fic aliquod cns , &c vnum ? rationcs
ponuntur fingujarum opinionum.
OMnium
autem difficillimum
ad
confi"
derandum
,
& ad cegnofcendhm veri-
tatem maxime necejftriumjvtrum. vnum
(^
ensfubfiantia entiumfunt ? Et vtritm
tpfo-
rum non alterum aliijuid ens, hoc vnum qui-
demjiocautem ens
efi
? Aut oportet ejh^rere
quid
efi
iffum
ens &
vnum
,
quafi
fubie£ia
aiU natnra?
Poftquam Philofophus difputauit quarftiones
de prindpiis penes corum identitatcra, vcl diuer-
fitatcm,nunc inquirit quomodo rario ipfins prin-
dpij fc habeat ad rarionem vnius. Circaquod tria
fudt/juia prirao inqnirit, quoraodo vnum & ens
(chabcant in rarioncprincipij, vtrilmfalicet fint
principium fiDtmale & fubfbmria omnium en-
rium ? Secundd vtrum ea qux ex vna oriuntur fc-
cundum opinionem Platonis ,
puta Mathencudca
Cnt rerum principia?Terri6 vtrum idex,quas
ponebat Plato quafdam vnitatcs fcparatas ,
finr
rerum prindpia? Secunda ibi : His autem hahita
eji dubitatto. Tertia ibi : omnino vero dubitabit.
Prima in tres
,
quia prim6 proponit qusrfHonem.
Secundo recitat opinioncm Platonis , fdlicet v-
triufque parris ibi : Hi namcjue iUo modo, Terrid
indudt rarionem ad vtramque panem ibi: Acctdit
tmtem. Didt autem quod omnium
,
id eft
,
inrer "^
omnes quxfbones motas eft vnum diffi.tU:mum
J^ ^^tpt^^
adconjiderandttm , fcilicct propter cfficaciam ra-
^,,nr.ta ex
tionum pro vtraque pane : & ad cognofctndum fMrttcenfitto-
veritatem maxime necejfariitm , fdlicet quia ex
«*»««•
hroc dependet veritas de fubflantia rerum,eft crgo
quztHo , vtrkm vnum & ensfint fkbjiantu exi-
fienttum^ id cft, enrium? & vtritm eorum, fcilicet
enris &ynius^onfit
ali^uod altud ens atit vr.um:
hoc quidem vnttm, iUud vere ens , eft : aut oporttt
^uarere <}uid
tfi
ipfumtns &'vnum efuaji fubieHa
ttlta natura ?
Notandum, quod de vno fuenint duae opinio-
^^T*
^
ncs,vt di£iumfuit in primo Ubro; nam aliqui, fi-
Vt^_
cut Platonici, & Pythagorid, dixerunt iplumv-
num,& ens eflc fubflanriam rerum ; ita quod non
fuhiidtur ds aliquaaltera natura, qua: fcilicet fit
flibioium enris,& vnius, quafi accidenrium ; fcJ
Quod ipfum vnum & cns cft ipfa tota natura , &
fubftanria rei : aliqui cnim vt purc naturalcs di-
xerunt vnum & ens non efte fubftanriam rci ; fcd
quafi acddenria; quibus fiibiidcbant aliquam al-
tcram naturam quafi fuhic<ihun ,
puta aquam, vel
acrcm ; & fic de aliis focundum variam opinio-
nem de prindpiis : quz prindpia dic«bant rerum
fubflantiam. Dcinde cum didt
:
Hi namcjue illo modoJUi hocmodopatant
matnramfehabere, Plato namtjue^dr Pjihago-
rici non aliud aliquid ens^nec vnum
^fed hoc
iffonm
natnram
ejfe , quafi
exiHente
fuh-
ffantta ipfum vnum ej/e, (jr eris ali^uid. Alif
vero de natura , vt Empedoclfs, vt ad notius
reditcenSydicit cjuia vnU & ensefi:
videbitur
enimvtique diure hocamortejfe:caufa naque
efff hic omnibus vnum
ejfe. Al^ vero ignetn:
alij aerem dicunt ejfe vnum hoc,(^ ens ex^ua
I i CHM
^vm.
lOO Lib.III. . Metaph.
tntU e£e c^/4<f?4 ejfe, Simliter dtttem
(^
^ui plurapOftu»t etementd.
Neceffe namque
f^
hU tot dtceteens (^vnum
,
quot frincipia
dicunt ejfe.
6p
.Rccitat Qpinibncm ad vtramque panem , Sc
dicit,qu6d/>»,id e% aliquiPhiloibphi pHtant nn-
turamfs hahere, fcilicct rcrum iSo moko : (jmdam
alio modo. Plato namque & Pythagoriei 'non Hi-
cunt vnum &ens
ejfe alitjMid aiiud , fiipple a n^-»
tura rerum
, fed
hoo idem naturam
ejfe ^uafifuh-
Slantia eorum exiftente aliejtud idem quod
efi
v-
num &ens. Alij vero de naturaM cft, Philofbphi
naturales
, vt Efnpedocles
cjuafi ad notins redu-
Varit o^nie-
^g^fgj ^j^^^, J^^
^
a
^^^ ^
^^

^
« x^
.
tum i* tnti,
^^"^10"""« vnum
3f
ens ahcui alten natutxjquafi
^vno,
*
vniim & ens reducentes ad iliquid notius : quod
dicebant eile vnura & ens , vride fupple Empe-
docles, videtur dicere hoc, i4 eft, illud quod fiib-
iicirur vni & enti ejfe amoremyur cuitu
caufa eil;
quia hicf fcilitet amor,<r/? caufa om.tihM
, vt fint
vnumramorenim videtureflp cauia vnitatis. Altf
vero Philofbphi naturales
, dicunt
(Jfe
vnum &
ens ignem : alijautem aerem
;
exquo tanquam ex.
principio , dicunt
ejfe emafa^a : fimiUter autem
&qutolura ponunt elementa, id cft,principia, ne-
cejfe fjt namque his tot dtcere ens & vnumquot
dtcunt
efe princtpia. Vult djcere qu6d Philofophi
mturales attribuebant vnum & ens alicui natturz
iubiedx^quam ponebantpripcipimn fub.ftantiale
rerum,fiue illud principium ponerent vnum, fiuc
iplura iecundiim vafias Qpirtiongs pofiias in pri-
molibro. Deinde cum didt
:
Accidtt
autemfiquidem^nu non ponit
ef-
~
jn^ fi
^i*andamfubfiantiam vnum
& ens
,
nec
altorum
ejfe vniuerfalium nullum.hat nam^
^ue
vniuerfaliafunt maxime omnium.St ve-
ro non elialiqmd vnum
ipfum % ncque ipfum
ens
,
nihil aliorum aliquideril^ prater ea cju^
di^afunt fingularia. Amplius autem non
exiHente vniw
fubfiantia
,
palamquia
,
nec
numery^ erit
ejuafi
natura alia ah exifiemthHs
feparata^numertK enim vnitates-.vnitas vero
^uodvere vntim aiiquideB.Si autemaliijuid
efi
ipftm vnum
dr ens,necejje
efi
fuhfiantiam
ipforumejfe
qupdfit
ens
eJr ipfum vnum. Non
enim altquid aliud v^iuer/aliter pradicaturi
fed
hac
ipfa.
-Q
Inducic rationcs pro vtraque partc. Et prim6
pro Qpinione Platonica^ Pythagorica. Secund6
f)ro
opinione phyfica quae fiiit diorum Natura-
ium. Secimda ibi : v^t verofierit aliquid. In
prima panc intcndit talenrTi rationem : Ipfum v-
num & ens feparatum , vel eft quaedam fubftan-
tia,vel rion. Si dicatur quod non, (cquitur duplex
inconuenicns. Primum
,
quod cum vnum & ens
fint maximc vniuer^lia fi non fint quxdam fub-
ftantia feparata,'iequiturqu6d nullum yniucrfale
crit feparatum ,& per confcquens quod nihil fit
m rebus pfacter fingularia
,
quod videtur incon-
Ucniens, vt didum eft in prxcedenribus quazftiQ-
nibus. Secundiim inconueniens eft : quia cum
numerus non fit aliud quiim vnitates ex quibns
Viutntru»
^
componitiu:
: vnitas autem non eft aliud quiim
vnttdt
nuii}
ipfiim vnumjfi igitut ipfiun vnum non fit fcpara-
tum,vt (jaidaiTi fubftantia pcr fe cxiflcns, fcqui-
tur ,
qu^d niitncrus non erit qiutdam natura fc-
paraia ab his
,
quae funt in nuteria
, quod videtur
inconuehiens ffcimdiinfea
,
qux dida funt in
praecedcntibus. Si detur fccunda pars didifionis,
lcilicct quod v.num , &ens fit aJiquid exiftens fe-
psffatum
i fequitur qnod ipfumfit fubftahtiaomT
nium, dc quibus eHs, &vnum pracdicantur : nam
^rtdicatum
omne feparanim «ixiftens
, quod de pluribus pra;- *Jj*
M"'»
dicatur
,
eft fubffcmtia £orum de quib^s pracdica-
*J^ur!
tur,quQdm^imc compctit '^ni, & eritijqiTje ma-
xime vniuerfahter de omnibus praedicantur
, &
per confequens funr maxiipc .omniprti fiibftan-
tia. "Dicit ergo
,
qund Si qiiis non ponit vnum
&
tnsejfe
quandamfuhftaniiam,(cii\ctt fe^aratam,
t^cidit nec dtorum vniutrfalium vllttm
ijfi , fcili-
cet feparat.um :ea namque , fcih'cft vnum & ens,
funt mdxime 'vniuerfalia omniuip, Si verovnum
yj
& ens noneii aliquidfeparattim,vix aliorum ali-
quod eritprdter ea.qu*funtfingularia
,
quod fuic
primum inconoeriicns. \AmpUiis autemfuSftan-
tiavnitu non exiSltnte , fcilicet fcparala, /><«/«»
quta nec numertts erit
; qttafinatura dliafeparata
ah
exiftenttbtu , jd cft , ab entibus niateriahbus;
numerus eaimeft vnttates : Fnitasvero
eft
aUquid,
quod
eft
ipfum vnum,8c hoc fuit fecundum incon-
uei^cns.^ Si vero vnum f^ ehs eit Aliqind
, fGiU*
ipec fcpardtum, necejfe
eft
vnum & ens
ejftfubftan'
ttameorum de quibutSci\i<^x praEdicanturj f«»i»»
proquia,«o« pr<cdicatur vniuerJaUter aUquid
aUud,mfiea ipja,^i\ictr. vnum & eps,id eftjquba
nuUum vniuerfale fic generaliter de" onmibus
pracdicatur^ficut v;ium & cns. Dfinde cum dicit;
s y M M A K.iy
M'
Opinio Philofophdrum qaturalium
,
vnum& cns cfleignem,yelaetem,Rcii-.
ciuntur icerum ideap.
A7
verofierit {tliquidehs
ipfum,^ipsS
vnumulta,eritduhitatw,quen9ido
eri(
ditlerfum aliquidpr^ter hocfUtco autenhquo-'^
modo ertint vno plura entia. ^uodenim di^
uerfum eli ab ente, non eH. ciuarefecunduni
Parmenidis rationem acciderresi
necejfe v^
num omnia
ejfeeatia^^hoc
ejfe ens.
Arguit pro opinione contraria
,
quz fuit Phi-
lofbphorum naturaUum
, & ponit duas ratione^,
quarum fecunda ponitur ibi : AmpUusfi indiui-
fihile. Prima in duas, quia prim6 proponit ratio-
nem.' Secund6 oftendit
,
quod ex ifta ratione dif-
ficiKseft opinio Platonis.Secundai ibi : Vtrobique ^m&vrnta
veto dijjictle. In primaparte incendit talem ratio-
"**
*j^/'/^
nem : quicquid eft fcpafatum ab,vno,velente, eft |!*^*/*
"*^'
non ens ;
fed fi cns,& vnum funtlcparata ab aliis
'
entibus infcrioribus^ipfa inferiora feparata ab en-
te, vel vno
;
igitur ipfa inferiora effent non entia,
quare non poflfent
eftc midta : fed ad faluanduni
ipfa effe entia oportebit redire ad opinionem Em- Al. Parmo-
pedoclis
, fcilicct qu6d omnia fint vnum , Sc pcr
"'<*'*-
confequens toUimr pluralitas abentibus. Dicit
ergo, quod at
vtrofi dicitur ipfum ensy&
ipfum
vnumJtilicet fe^tztiimulta erit dubitatio, quo-
modo erit aUquid diuerfum prater ea , fcil.prajtcr
ens,& vnum.D»Vo autequor/fodo erunt entiaplura
rw,quod enim diuerfum cft ab ente,n6 t^:quare
fecunditm rationem Parmenidisnectfje eftaccidere
omnia entia ejfe vnum,Ccil. vnum effe ens,& nihil
aliud,quod fcil. eft ^furdum. Dcindc cum dicit^
F}robiqMe
SummasII.
Vtr»yi^ue ver» difJiciU : ftue
ntmque mn
p( vnumfubjiantia,jiu{jit ipfum vnumtfub-
^dntiam
efje
numerum ejt impofsihile, Si-
quidem igitur nonftt : dOhm ejt friuspro-
fter
(juid. Si dtttemfuerit^eadem eH duhitS'
tio
,
&de ente. Ex aliquo namque
, (^friter
nmum erit
iffurn
aliquodaliud vnum. Nihil
enim
effe efi neceffe.
Omnia autem entia
,
aut
vnumfunt ,
autmulta
,
quorum eH vnum v^
pHmquodque.
Oftendit quod ex ifta rarionc accidit difficul-
tas in opinionc Platonis ,{|icentis-ipfum vnum
£lle rerumprincipium ,.& fubftantiam. Dicit
v-
w;qa6d rrroti^w*,ideft,exvtraquc pane eft dif-
rcile.fcilicct fiue di^j^tur, quod ipdun vnum non
^t fcilicet fubftantja,feparata : fiuequddfit. Nam
fiipple quodcunque dcwTyimpoJfihile
efi
nMmerMm
tjfefHbfiantiam rerum, quod exponit:quiaii non,
id c^ffivnum nonfit fuh/Iantia feparata , diQum
efi
priui
;
quia , fcilicct numerus non erit reruni
fubflantia cum hoc pofito rjonpotcft e(Ie fepara-
tus : i]iuklfiefi,Cdliccz vnum fubflantiafeparata,
eadem
efi
dubitatio, &de ente : ficut fciiicet &d^
vno,fa: ali^juo namqMefrtier ens ent boc aliud v-
»«»»jid eft quod fi vnum , & cn^Tunt feparata, &
fubflantia rcrufti,quicquid erit prxtcr vnum , &
ens^^paratura,erit niliil , ergo fi ponatiu: aliud v»-
numpractervnum feparatum:put»aliquod vnura
materialcjtalc vnum erit nihil,cum fit prztcr cns,
& vnum,quod cftfubftaatia rei:ideo fubdit,qu6d
fiihil enim
neceffiefi eJfe.xxiAo ergovno materiar
li»& fecundario cum fit nihil,non poterii confH-
mi niultinKlo in entibus , & tamen omnia entia,
ai^t funt vnum , aut multa jquorum quodlibet eft
vnum:quia ex yT\p,Sc ente conftituitur multimdo
entium : Ideo fubdk :^
omnia autem entia
, aut
vnum^aMt mtdta quorian efuodlibet
efi
vnum.
-
Vis iflius rationis eft, qu6d Plato quicquid det
Tluofitiefo-
de feparatione vnius, non poteft euadcreincon-
n»tfef*r»- upniens,vel contra fe , vel contra vehtatem fim-
t^tmemvmM
plicitennam fi ipfura vnum non ponarur fepara-
jl^^^ll^
tum , fcquitur quod nec numerus erit fepararus,
j^
cum numerus ex vnitatibus confHtuatur, Sc tunc
fbquitur
,
quod non fit remmfubflantia , cum fc-
cimdum Cum nihil fit retum fubflantia , nifi fit
aliquidfeparatimi.& lioc conrradicit fuse pofitio-
ni:nam pom*t numerum fiibftanriam rerum efft.
Si ver6 vnum ponatur feparamm : eadem ratiqnc
&ens,&timc,vcl aKquid erit vnatji prartervnum
fepatatum,vel non : fi non ; cr^o ornnia emnt v-
num,vt ait Parmenides , & fic lolKmr mulrirado
ab enribus:fi vero fit dare aliquid vnnm quafi fe-
pmdariura, & materiale practer vnum feparatxmi,
talc vnum eritnihilj ciun fltpractcr ens,&vnura
quas funtfeparata,& poi!untur rcrum fiibflanria,
&pcr confequcns ex tali vno non poterit caufari
fnriura mulriradoj
^
fic idem qupd prius. Dem-
de cum dicit
;
Amfliusji indiuijibile
efi
vnum
iffum fe-
cuhdum Zenonis dignitatem
,
nihil vtique
erit. ^uod enim nec additum
, nec ahlatum
facit maius
, »« minus : non ait hoc
effe
exi-
Jientium. Tanquam falam
,
quod exijtente
magnitudine
iffo
ente
,
etji magnitudo corto-
ralis'.hoc enim omnino ens. Alia vero aliquO'
Scori Oper. tom. IV.
7J
74
Trimdfiim
Z>U0mit.
Si ens fcni-
tur fefVMm
iMm,ftqm-
titr,tiitti trit
nihil.
Cap.III. loi
littr quidem additajaciunt m<iius : aliquali'
ter autem
nihti^vtjuferficies.^ &linea, Pun-m
Hum vero
(^ vnittu nuUatenus.
Ptmit fccundam rarionem. Circa quam tria
facit. Quia primo pncminit rarionem. Secundo
fiibiungitcius fblurioncm. Tcrriftdcfcribit-diffi-
cultatem
,
quz adhuc rcmanct Platonicis poft da-
tam fblurioncm. Sccunda ibi : Sed quoniam hec
JpecMlatMr. Terria i^>v.Sed quomodo ex vna. In pri-
ma parte intcndit talcm rationem : Si vnum fe-
paratum ponitur;crgo vnum feparatum nihil eft:
confcqucns eft falfum,& includens oppofitum in
adiedo. Confequcntia probamr , ab a^Aoritatc
Zcnonis^ius prindpium JFuit, quia illud
,
quod
additum alteri, vcl remotum,non facit mai\is,ve!
minus, cft nihil , &per confequcns
,
quod omne
ens cft aliqua magnirado , &magnirado corpo-
ralis : quia talis proprie fadt maius , vel minus;
fed vnum cum fit indiuifibilc, non facit maius,
vel minus additum alteri,vel ablatHm,& pcr conf
fcquens vnum , ficut & pundus, eft nihil. Djcit
crgo
,
quod amplius
,
fi
vnMm efi indtMifihUe ,fe~
quitur quod ertt nihilfecundum Zenonis dignita-
tem, id eft, prindpium. ^Mod emm nec additum^
nec ahlatttinfacit maifu ,velminMiinon didt
ejfe
exifientium, id eft, de numcro cnriiun : tanquam
palam
fit
fecimdum cum : quia in omni entc
exifiente menfiira,id pfli magnitudine : ciun enira
omne ens fit magnitudo corporalis:/jtfc enim, fd-
licct corpus
efi
omnino ens, ex co,fcilicet quod fe-
cundum quamlibct panemfadtapaius, & rainus
additum altcri , vcl ablatum , cum habeat oranes
dimenfiones : alia v^a,fcilicct a corpore aliijtta-
liter additafatnMnt maitis, altqualiter aMtem non,
vt
fitpt^-ficia, & /taM.-quia fciUcet fuperficies fa-
dt raaius, fcilicet fecundum longum , vel latum;
non tamen feaindufti profundum : linea vero fc-r
cimdum longura tantum
:
pun^Mmvero
, &vni-,
tas nMllatenm
;
quar^ fcquirar feamdum Zeno-
nem, quod pundus
, &vnitas fint omnino m'hil:
fupcrfidcs autem,& linea funtaliqiialitcr cns , &
aUqualitcr non cns:co|."pus vcro eft omninb ens.
Deinde cum didt
:
Sed quoniam htc Jpeculatur onerose.,(^
contingit
ejfe indiuifihile , vt
&ftc
adillum
aliqua habeaturrefponfte.mdius enim nonfa-
ciettfsdplt4i additumt^le.
Ponit didte rariom's folurioncm,drccns
,
quod _.
quoniam ipfe Zenon ponderose
, id eft
,
grofsc , &
inMitifiiiU
radiici,Jpeculatur hoc, fcilicet tale principium,{ci- f»cit, flm
licet quod nHHum intUuifihiLe contingit
effe
: ide6
**»*«««««»
fupplc oponet ,vt habeatur
refpenfio ad tilum
, id
*"*"'*•
cft,ad hominem:licct non fit rcfponfio quanram
ad rem*, vt dicam^s
,
qu6d tale indiuifibilc tiddi-
tum ttlteri non faciet maiusjed fticiet plus, &hoc
fiifficit a4 rarioncm enris : nam in continuis eft
ens,quod facit maius,& iadifcrcris enSj quod fa-
cii plus.Quarc non fcquitur,quod i^diuilibile fit
non ens. Deindc ctun didt:
'^^''^
SVMMARirM,
Du2 difHculcaces concra Placonicos,
poncnies vnum efTe principinm numeri,
& magnicuclinis.Refolutio,ens, & vnum
dicere eandem nacuram , & fubflanciam
<»qi rcbus, vide Dod.4.huius,q.t.
I
3
sa
X
102 Lib. 111.
SEd
qttomodo ex vno tali
,
dut flaribus
erit magmtudo^Simile namqueejly^li-
neam ex funBis ejfe
dicere.
Ponit duas difficultateSj^uaefequunturPlato-'
nicos poft datajn fblutionem : quarum fecunda
ponitur ''k>\'.Atvcrofi(\His. Didt ctgo,'fed quo-
modo ex tali vno,aut pluribtu erit menfitra ,
id eft
magnitudo ? qiuH diceret elle impoflibile : ndm
^,
JbHtle
efi
hoc
, &dicere lineam expunSis.
Notandum,qu6d Platonici illud.vnum indiui-
/ibile dicebant efle caufam non fblum numeri}
r»Jiti» Pla-
{^j etiam magnitudinis:c6ceflb ergo^ubd vnum
*j^^j^a>i.
additum alteri faciat plus , vt fic fit caufa fuffi-
u^ ciensnumeriinon tamenvidetur poffedici,qu6d
flt caufa magnitudinis , vt Platonici pofucrunt.
Vt, fcilicet ex vno indiuifibili,vel cx pluribus ta-
libus conftituatur magnitudo : nam hoc dicere Ci-r
mile efl,ac fi dicatur lineam componi ex pun£tis:
;iam tam vnitas,quam pun<^lus indiuiflbilia funt.
Deipde cum dicit
:
\^4 vero ^ftquts itafutatfacitufit , vt
quidam dicunt
,
ex vno
ipfo ,
^alio non vno
aliquo numertts
,
nihilmintt6
efi
quarendumy
quarejCJr quomodo quandoque quidem nume-
rtts : quandoque autem magnitudo erit
,
quod
faSium eH
:fi
non vnum in^qualitas
,
^ea-
dem natura erat. Nec enim quomodo ex vno,
g^
hac
i nec quomodo ex numero aliquo,
c5*
hacfient vtique magnitudinesfalam.
Ponit fecundam diffiailtatem. Ad cuius eui-
dentiam notandum
,
qu6d aliqui Platonici opi-
nati funt numerum conflitui ex vno indiuifibili,
& ex aliquoalio ,quod efl vnum formaliter : fed
parricipatvnum ficut quaedam natura materialis,
&illud tale aliqui dicunt elle magnitudinem:no-
miiubant enim illud quandam inasqualitatem,
vel inaequale : iterum Plato ponebat ex iflo ma-
teriali inaeqiiali , & aiiqao numero formali fieri
magnitudines ; fic qu6d ex primo niunero
,
qui
efl dualitas, fiebat alius numerus : ex quo alio nu-
mero , & aliqua inaequalitate ficbat magnitudo.
Contra hoc dicit hic Philofophus ,qu6d extali
pofitione dubium cfl , &difficile quomodo ipfa:
magnitudines poflent conflitui ex ipfb vno indi-r
uifibili , vel numero formali, & ex aliquo naarc-'
riali, quod dicimt inxqualitat^m quandam. Dicit
lprgo,qu6d at vero
fi
^ups itafufcipiat, id efl opi-
netvir,vt dicunt ejutdam , fcilicetPlatonici , qu6d
tmmerus
fiat
ex ipfo vno , & aliquo alio non vno,
nihil mintti cFl qHirendum quare , & (juomodo
quandoque quidem nuTnerMi,ejuandoque veromen-
fura,\d eft magnitudo erit,quodfaEi:um <r/?,fcilicct
cx talibus T^nnd^us,
fi
eademnatura quA
eft
int-
qualitoi non
eft
vnum,nec eftetiampalam efuomod»
ex vno,& fe^jftilicpt natura materiali,)£i«^ jnen-
furd, &magnitudines.
Veritas huius quaefHonis colligitur cxquafto
huius , vbi probatur
,
qu6d ens , &r vnum dicunt
eaiidem naturam,& flibflantiam cum rebus : quia
idem cft homo, & vnus homo, & ens homo ; &
{)cr confcquens non flmt feparata a rebus : quia
iibflantia yninfcuiufqu^ non efl feparata ab eo
cuius efl.
Aduertendum tamen
, qn6d Vnum cfl duplex;
quoddam eft paffio conuertibilis cum ente,,de
^uo loquitur Ariftoteles quarto huius, text.co.j.
Metaph.
9/5
nebMi Pla-
ttnici c»nfii-
fui
nHmerU,
f^
magnitu-
fUntmi
JXerltiu qut'
fi:i
^nstCrvnum
fum funt fe-
fMMa a re-
'b$u.
vbi probat illud quod di&um cft.AIiud eft vnum,
?uod cft principium numeri, quod quidem figni'
cat rationem menfiirae primo & per fe:ita qu6d
ex tali vno deriuatur ratio menfurae ad alia gene-
ra; ficut habetur io.huius,cap.2.tcxt.com.i.c.3.4.
huius.PIatonici ver6 , vt aii Commentator , non
difUnguebant inter vnum,quod conuertitur cum
cnte , &quod eft principium numeri , & ideo di-
centes vnum efte fubftantiam rei
, poncbant nu»
meros eflc confcquenter fubflantias rerum
, in»
quantum ex pluribu? vnitatibus fubftantialibus
componimtur.
Nec rationes ad oppofitum cogunt : nam illa
ratio,qua putatfe concludere inconuenientia,non
cpncludit inconuen^tia : nam vcrum cft
,
quod
nullum vniuerfale eft praeter iingularia fepara-
tum,quodfuitprimum inconueniens; nccnume»
nis efi rerum fubftantia , loquendo dc numerq
quomodo ipfi loquuntur
,
qui caufatur cx diui»
Mone continui , & eft de genere quantitatis.
SVMMiE SECVNDiE
Cap. IV.
An niunerus,& magnitudo fint fubflantiat^ecnc!
S VMM A R 1 V M.
Ip prima parte huius capitis vfquc ad
%.At verofehoc: ponitur fentcntia poncn?
numerum,corpora, fuperficies , feu
pun-
fta^efTc fubftantias fenfibilium.Varij
mo-
di explicandi huius fententix.
HIs
autem habita
efi
dubitatio
,
vtrum
numeri
,
^ corpora^
^fuperficies
, ^
fun£iafubliantia altquxfunt, aut non J
Poftquam Philofbphus inquifiuit quomodo
vnimi &enS fe habeant in ratione principij,nimc
inquirit vtrum ca,qu£ ex vnooriuntur,fecundum
opinionem Platonis,puta Mathematica,fint prin-
cipia ? Circa quod duo facit : Quia primb quae-
ftionem proponit. Secund6 ad quasftionem ar-
guit. Secunda ibi : Namfi non. Dicit ergo,qu6d
eft
ejuttdam dubitatio habita,id eft confequenter fe
habens his quae dida fimt : vtrurn numeri,& cor-
fora,&fuperficies,& pun£ia
fint aliquifubftantiit
iftorum fenfibilium,& fupple feparata: , velnon?
Notandum
,
qu6d dicit iftam qusftionem elle
habitam ad prjediclam : quia in dubitatione prse-
di(fia,quaerebatur , vtrum vnum fit fiibflantia re-
rum.vnuveroeft principiii numeri:numerusver6
videtur fubftantia magftitudinis , ficut &puAiun,
quod eft principium magnitudinis fecundum
Platonicos : pundum quidem videtur efle vnitas
habens pofitionem , &finea dualitas habens po-
fitionem , & fuperficies temariushabcns pofitio-
ppm , &corpus quatemarius habenspofitionem:
hac enim videtuf fuifle opinio Platonisj vt habe-
turi.de Anima,text.co.68.
Namfi
non funt , diffugit nos quidnamfit
ipfitm ens
y (^
quanam entium
fubfianti^i
Pafiiones enim,
dr
motits
, cjr
adaliquid,
(jr
difpofitiones
,
(jr orationes nuliius videntut
fubHantiamfignificare:dicuntur enim omnia
defubie£io altquo
, (^ nihtlhec aliquid. ^u^
vero maxim}fubsiantiamfigntficare viden-
tHi:
V»umdif
flex , id
*Ji.
tfuod
eft faf-
fitentu,
cr
illMd quod eji
frincifium
numtri.
Text. co.iy
77
Htc.qejl
rj.
fufertMap-
grmt»exp»r-
te
confidtra-
torum.
§i*Hi»tit0t
continu»
fit
ex
difcretU,
fecundum
PUtonem
hoc dtcit.
SummasII.
tttf t »quA,^ ignU.^ten* ex quihus cffmpO'
JitA ctrfnd
conliant ; htrum c&lerfs quidem^
6-
frigiditAtti,&fimiUi
fafienes
nen funt
fubHAntijt. Corfus ver^ hocfdtiensfoiiumre»
manet
,
vt ens aliqued, &fubliantia
altqns
exiHens.
-9
Arguit ad qujc(Honan:& prira6 td pattcm af-
firmariuam. Secundo ad panem ncganuam. Sc-
cunda ibi : At veroji hoc quidem. Prima in duas:
quia primo inducit rariones. Sectind6 cx rarioni-
bus concludit quoddam conicquens. Sccundaibi:
Profter quod multiJ^nTm in duas,iecundum duas
rariones : quanun prima principaliter arguit dc
corporcqirod fit fubftantialc principiom cnrium:
fcamda de aliis Mathenuricis a corporc
,
quod
fint magis principia quim corpus. Sccunda ibi:
%\. At Tcio
Sei corpKS eft.Didt
crgo,qu6dy» fupple pracdida
coipu.
Mathemarica w»»/iwf , id eft fubftanriz rcrum:
difitgit a nobii tjMidfir ipftan ens fubftanpaliter,
&qiu namqut funtfMbftdntia
entium:etenim,pto
c^\z^ajfiones,& m»tHs,& ipfum adaliquid.id cft,
rebriones,C^ dijpefitiones , &orationes prout fci-
licet prolats ponuntur dc gcncrc Quanritaris,
nullamfuh^antiam vtdenturfigmficare : dtcuntur
enimomnia de aliquofuhitiio,& nihtl hfc ali^uid,
id eft,nuUum eorxim fignificat hoc aliquid, idcft,
fubftantiam:^)iM vero maximivide?stwfignificare
fuhftantiam/unt aquajgnis, terra, ex quibuicon-
ftant
corpcra compofita,id
eft,miftann quibus cor-
poribus inueniuntur aliqux difpofirioncs & ac-
cidcnria:fed horum caleres &frigiditates &fimi.
lespajfiones non funt fub^antia : ctrpus vero hoe
fatiens vt fuhitEtum folum remanet
,
vt aliquod
ens &fubflantt4 aliqua exiflens, cx quo fequitur
quod corpus fit prindpaliter principium fubftan-
tixrcrum.
Notandum quod in numerando elcmcnta prat-
Sy|*."T] termifit acre,propter hoc, quia cft minus fenfibi-
wHmta , hic
lis,vndc aliqui opinari funt acrem nihil cflc
,
di-
frtttrmipt ccntes plcnum aere vacuum efle , vt habetur
4.
('«f^f
Phyficorum,text.co.5i. ipfectiam Arift. fccimdo
dc Amma,cap.de
Sono,rext.co.8iJiominat ipfum
acrem vacuum , vtcns modo loquendi antiquo-
rum. Deinde cum didt
;
K^t vere corpus ejl minus fubBantiafu^
ferficie^^
hac linea, (jr
hac vnitate, dr fun^
£fe.hu enim diffinitur
corfus. Et hac quidem
fine
cerfore
contingere videntur e§e i
c§rfm
verofine
hU
eft
imfofiihile,
Ponit {ecundanvrarioncm probantem ipfa Ma-
^^
themarica magis efte fubftantia rerum, quam ip-
fbm corpus dicens:qu6d corpus
eft
minusfubRan.,
•0tMtU i
ti* fuferficie,
id cft,quam fapcrfKies
: &M,fdli-
^^wia
cet fuperfid^ minus tjuam ltnea,& ta linea minus
atfuti. quam vnitas velpttnSut.Adquod probandum in-
nuit medium duplcx. Tum primo
,
quia illud pcr
quod aliquid dffinitur , videtur eius fubftan-
tia ; cum diffinido fit indicadua fubftanrijc r
(cd corpus diffinimr pcr fuperfidem , &: fuperfi-
des per lineam, & linca per pundhun &punaus
per vnitatem, nam pun<fhis eft vnitas ponta;creo
(upcrfideserit fubftatiacorporis;ide6didt,quod
flmhns dijfi
-
hif enim diffinitur
corptu : Tum fecuhdd
,
quia il-
Hituf urfmi
jud
quod eft prius , videtur magis cfle lubftan-
tia ; fcd fupcrndcs pft prior naturaliccr quam ip-
Cap, IV. 103
^um corpos: eodcra' modo potcft »rgni de aliis
^pcdebus qoanritaris pcr ordincra ; idci didr»
quod hec quidem vidtntur ejfe
comifigeriJine cor-
pore:cerpus vero in^oJfthiU
eft ejfefint
hit. Ddnde
cim didt
:
Tfopterea multi qutJem ^prioresfuh^an-
tiam
(^
ensputahant corpus:aUa verehuiuf-
medi paftenes : quare
&
principia cerporurm
entium
effe
princifia.
PeBerieres vere
&fa-^
ftenttores hU
efje
opinahaturnumeros.^em-
admedum ergo dicehamusfi
nen
funtfuhfta-
tid hdc , cmnine nuBafuhftatttia
eft
; nec ens
nuUum : nen enim herum accidentia dignum
e^ vecare entia.
8d
Gandudit quoddam confequcns cx prididis
dicais,qu6d proptcr pra»di<f^ rariones multi an-
riquorum nuxime prioresVhlloQi^hi fuhftttntiti
& ens futaatrunt corpm ejfti
id eft, qu6d nihil
putabant cfle ens , vel fubflanriam nifi corpos :
aHa vero onuiia ejfe pajfitnes &c acddenria nuitu,
fcilicct corporis : wtde principia corpontm dicc-
b^Vit
efii
frincifia entium , vndeficut diclum
efi
in libro primo , volcntes inquirerc prindpia en-
rium, inquircbant prindpia corporum : pofterto-
res vero , id eft , alij Philofophi poflcriores,qui
putari {\mi Japientiores ejje quam
ifti,
opinahantur
rmmeros, fcilicet cflc rerum fubflanriam : ifH fue- Qgare Tta-
mnt Pvthagorid, & Platonid : ihquantum cnim
t»md(^Tjf-
numcri componuntur ex vnitaribus, vnum autem
'**f'"
*•-
vidctur efle rcrum fubflantia , confcquentcr nu-
»it„tf^ ^
mcrum pofuerunt dlc rerum fubflantiamJEpilo-
nmfuhpmm
gat ergo, quod qttemadmodum dtcebamut
,
fi
nen tiami
fintjuhftantia , id cft, Mathcmarica di£b fcilicct
j
nuracriJineaf/upcrfidcs & corpora, nu&a omnint
funrfuhftantia, nec ens.-non enim
eft
digrmm acci-
dentia horum vocare entia , fdlTcet ip^ non fimt
entia:&' hoc ffipple fccundum opinioncra didlo-
rum PlxilofophoruixL Pdnde ctun didt
:
SFMMJRIFM,
Przdida Mathcmarica non cflc princi-
pia rerura. Quod dicitur rationc tertia,
fupcrficicm cxtcrnam taiitum ciTc ia
aflu, intelligitur quoad terminarioncm:
quia intcrna: fupcrficics continuant,
&c
idcm c{l de aliis indiuifibilibus intcrois.
AT
verefihoc quidem
confefiun>eft:qut4
magisfuntfuhjiantia longitudines cer"
forihus ,
(jrpunSfa. H*c autem non videmus
qualium vtique erunt corporum; nam
infen-
^
fihilihus impofthile ejfe
nen vtique eritfuh-
Hantia nuUtt.
Arguit ad partcm oppofitam negariuampcr
quatuor rariones
j fcd quar fequuntur non funt
dire(5lc ad partemnegariuamquarflioius : fcdcon-
tra hoc quod conclufiim eft in f&runda rarione
prscedentc, fcilicct quod alia Mathcmaticaa cor-
porc , funt magis prindpia quam corpus, cuius
oppofitum probant iflac quawor rariones , &
cx hoc fequitnr propofitum : quia fi quod ma-
gis vidcturefle« ooneft; nec illud quod mio
I
4

8i
CorpMHon
104
Liber III.
nus; crgo fi alia Mathematica a corporc non funt
principia,dc quibus magis vicictur.lecundum eos;
multominus corpus erit principium de quomi-
nus videtur. Seamda ratio ponirur ibi : jimjflius
M.Tcrtia ihi:^dhnc dutem. Qoarta ibi : ^amad
di^ayvel nam cum diSiis , vt Kabet alia; littera. In
tjf* fubjimn- prinu panc intpndit talem rarioncm : ^ongitudi-
tUm rtrum.
n^s &pun<!la non funt fiibftantia rerurn;crgo nec
corpus. Confequentia patet \ maiori , il aliquis
icilicer opinetur longirudinps & punfta eflema-'
gis fubftanriam,quam corpus.Antccedens proba-
tur ,quia ha;c fiint acdd^ntia corporum, nam
pundus cft terminus lineae , & linea fupeirficici
&c.{ed iftanon pofTunr cfle fubftantia
,
quia f«np
ictmini corponim {cnfibilium, & variantur circ^
idem fubie(3:um , ficut alia accjdentia ; crgoniliit
palium erit fubftan^a. Dicitergo,qu6d<if t/froy*
hoc ^uidem aliquis confitetur ejuod longitudines
corporum & funHa fint
magisfuhfiantia
quam,
fcilic^ corpora : non videmus ^u^dium corporum
funt ea, firilicet Iinea,fuperfides &c. quar pbnan-
rur cfle fiibftantia :
namfifint infenfibilibM cor-
potihus timpojfibile */?taliaeflc fubftanrias pro-
prcr dit^anj caiifiim , noa vtique tiuUafubftantia
frit.Ddndc curn dicit
:
Amplms httc omnia videntwr dimenjiones.
ejfe cfiYporis
^
hoc quidem ad latitudinerny
hocvero ad profundit^tem yillud ad lon^i-
~>, tudinem.
*
Ponit fecundaitt rationern qus talis cft : Dimen-
.j.
fiones corporisnon fiint fubftanriae , fcd omnia
.*. praediifta funt quaedam dimenfiones corporisipu-
ta fuperficies fecundum latitudinefn , linea ver6
pimenliones]
fecundum longitudincmjcorpus autcm fecuhdtim
ctrporU ruin profunditatem ; crgo huiufinodi talia non erunt
fo^unt tjfe^
fubftanria 5
ide6 dicit quod omnia htc videhtur
jitbfiantt*,
^jp^ dimenfiones corporis , h^ quidem ad latitudi-
nem.-illa vero ad profunditatem & aliud ad longi-
tudinem,modo pracexpofito.Dginde cum dic^t
:
L^dhuc aulem Jimiliter ineji in folido
qu£cunquefigura.^areji nec in lapide.Mer-
curius^nec medieta^ cubi in cubo ^ttvtfegre-
gata; igiturnecfuperf^iesinafi qu^cunf, &
ptitji bac erit determinans medietate; eadem
auteratio eji& in linea,(^in funffo, (fr
vni^
tate.
^drefi
maxime tjuidemfubfiantia eji
forpus : hoc autem magis hac,Necfunt autetu
hac
j
necfubfianti/e aliqua , diffugitquid
efi
jcns
, c^
qu£fubBantia entium^
U
Ponit tertiam rarioncm quac talis eft : Omnis
fiibftantia eft aAu in eo cuius eft fiibftanria": fcd
ruperficies,& alia Mathematica, non funt a«Shi in
po cuius ponuntur efle fubflantia , crgo nonfunt
verac fubftantiac. Maiorctn declarat ex.coquM
omnes figurac funt potentialit(frin.corporefi)Ii-
<!o,putain Iapidc,vel in lienOy&nuUacft inaiShi,
pec per confequens.fupcrncies eft in aAu quac na-
ta eft terminare talcm figuram, quac eft ibi in po-
tenria ; liulla enim fuperficies eft nihi in corpo-
rcjnifi illatantum ,quaea<Stutprminatipfiuncor-
pus continuura:quam non conftat c(te fubftaiv-
KouhtU de
tiam. Dicit ergo qu6d adhuc auttm qudcuncjue
niTdmct%.
h'^raejftiafqlidoM.dktm cotfQtcftmtli(er^ci^-
X
Metaph.
cet in potentia
i flMr^yi nec in lapide
eft
Mercu-
rtM, id eft ficura hictcviiy.nec medietoi corporis
cubi
eft
in cubo
ficut fegregata , id eft , diuifa in
adu:fcd fupple vtninque tam Mercurius iri lapi-
de qukm mcdierascubi in cubo funt ibi inpo-'
tenria & non in a6hj:quia inquam fic cfttw« igi-
tur erit fitperficies in a^jilla fcilicet , cuius eft
terminare figuram vel medietatem cubi :
namfi
qudcunque luperficigs praetcr pxteriorem habet
efle ibi in adhi» ergo & tfta qus terminat medieta-
tem, vel figuram medietatis,quod fupple falfura
eft. Addit autem (pbdeadam ratio
eft
in linea &
»«, pundlo & in vnitate
; qu6d fcilicet non funt
a^u in continuo. Concludit ergo,fi omnia dida
Mathematicay«»? fuhftantit,maxime quidemfub-
ftantia
eft
corpw.hfc oHtfmSciMc^t Hnea & fupcr^
ficies, & alia prartcr corpus : oportct magU eo, id
^ft,corpoxe eflefubftantias,& magis vidcnture&
ie fubftantiaeiquarcy/ *<» nqnfuht , firilicet in aiStuf
& pet confequena non funt alt(jM
fubftantia,
difugii , fdlicet cognitionem noftraipi vtfdli-
cet videatur
<juidfitipfum en:,velfMbftantia, en-
tium. Et nora qu6d corpus cubmn yocatur cor-
pus,quod habct fex fiipcrficics yttaxiI}us.Dcinde
cumdicit:
Nam cum diifis
^
circa generalionem
d*
corruftionem acddunt irrationabiiia. Videtut
fhimfubfiantia non ensprius nunc
ef^
^aut
frius exifiens ^pofierius tamen nonperfeH
(^ cerrumpi hoc pati. Puniia vero dr lineas^
&fuperficies non continjgit
, nequeferi^ ne-
que corrunfpi, quandoque quidem exifietttes^
quandoque vero nonexisfentes:nam quando
copulantur
,
aut diuiduntur.^orpora
ftmul:
quandvque quidem vna copulatorum^quan-
doque vero dua diuerforumfunt, ^arenon
compefitorum ejifedcofrtlttum eji diuifot^um,
quiafunt prius non exiffentes. Non enim in-
diuifthile pttnSium diuifum eji in duo. Etji
generantttr
^
eprrumpuntur-, ex aliquo gencn
rantur^
Ponit quartam rationcm. Circaquodduofa-
cit : quia primo prsnuttit tationftn* Secund6 de-
clarat cam per quoddam fimile. Secunda ibi
:
Similiter autem
fe
habet. In prima parte intendit.
talem rationemtOmnis fiibftaptia quae aliquando
eft, aliquando non eft, generarur & corruinpitur:
fed linea pun6ta & fuperficics aliquando funt,ali-
quando non funt fine gcnci^atione &corruprione^
ergo talia non fiint fubftantia.Prima pars ipinoris
patct : quia fi cprpus aliquod diuiditur,fiunt
ibi
nouac duae fuperfidcs, qux prius non eraiit : fimi-
htfr cum duo corpora vniuntur &contihuantiir,
ex duabus ftiperficicbus , fit ^ia
comnuJnis,licet
in potcnria,ad quam vt communem partesconti-
nui copulanjur : & nulla eft in adu : qiia» fiiper-.
ficies prius erant poftea nonfunt. Secunda
pars
minorisprobatur, quiaomna quod generatur,vel
comlihpitur, habet materi'am : fed haec non ha-:
bent materiam,proptcr fui fimpIidutem,crgo
ta-
liafHnts&nofuiit hne genQradbne &corruptio-
np. Didt crgo ,
nam cum di£Hs, firiliccr inconuer
nientibus,alia fcilicet 'accidunt irrationabilia,cpx
funt circagenerationem &corruptionem ; videtur
enimfubftanti^priw ntn tns,& nunc effe,autprius
exiftens
nih$ei,^ tnt
minis conti-
nuorum
fit-
flicibttt
, ffi
otn/ii» tnut$
tx^one.
Ccrfm tu^^
quidf
8|
Linea
, pun-
<Sf«
fuperfi-
cies aliquidQ
fiint, ficut »'
licjuando non
funt fmegi-
neratione
(jft
corrttftiont.
84
Htc ttrgumt-
tu qmd qu»-
tittues sit re-
fi>*am, fed
0fp*fitmmt*-
nitfU» ttutge
'%ufUir».
AUxToa
Summse TI.
exijle/u
, fofteritu /tutem mn cnm gcncnitione &
corrupdone eapttttM eft> qn^ onmis ftibftanda,
qu2 habct etic poft non cflc cum generarione
&corruprione pMm^MnSaveroJineM &fHper-
ficies
non contingit , id eji, generari nec corrumpi :
tjuandoqMe quidtm exifienies
j
qudndoqHe non exi-
fientes . nam qnando^ copulantitr & difiingMuntup
carpora Jimul, id eft, ad inuiccm, quandcque qui-
dem vnaSciWccx fit fupefficies cofulatorum,quMn-
tioquefient' duttdtfiun^orum^quia non compofitoru
ffi
,fed corruftkm
efi
diuiforum
,
quac funt prids
jion exiftcntfcs',*! eft', qu6d diuilo corpore fiunt
du2 fuperficics : non cx ilk diuifa in duas,cum
fuperficics fit indiuifil?ilrs ; fcd illa prima dcfiiiit
elle , &quando ex duobus corporious fit vnum
coniunftum
, non fit vna fuperficies ex duabos,
fcd illx Anz. prima: exiftentcs definuntcfle,& fimt
jion exiftentes , ideo fixbdit, c^bA punQum indi-
uiJAilf nonefi diuifum in duo, id eft ,
quod fimile
^ft dc pun£io,& de linca ficutde fupcrficie,na fi-
cut fuperficies non poteft diuidi in duas ciim fit
indiQinbilis fecundum profimditatem, fic ncc li-
nca in duas,cum fitindiuifibilis fccudum latum
:
fimiliter &pun<5him,cum fit indiuifibile omnino,
uon potcft diuidi in duo punda. Addit.autem
ad probandum quod talia funt, & non funt fine
gcncrarione &corniptioncdicens : quittfi gene-
rantur &corrumpuntur,ex aliquo generanturSd-
licet cx tnareria : quod fiipplc de talibus non po-
ceft dici. Ddnde cum (Ucit
:
SFira A R I F M,
DccUrat quomoHo dicitur linca non
gcncrari,ncc corrumpi,excplo nuc tcm-
poris, quod m-nct idefccundum fubda-
tiam, licct varictur fecundum dTc. Do-
&ot cx ipfo lib. I
? . & 1 4. docct praedida
Mathcmatica non cffc fubftantias,fcdac-
cidcntia rerum : cx ipfo.etiam cxrlicati
quomodo idcm nunc tcmporis, fccun-
dumfubftantiam dicatur mancre,& va-
riari, fetundum effe , licet verc nullum
inftans temporis mancat, dc quo ftisc
agitz d i.q. i.§. Inftatur contra.ViMva.
4.
Quod hic ait mobilc fecundum fe non
menfurari tempore , fed aeuo , ibi doget
quxft.
j^§.
Prtmum effefftidiiter.wxm.^,
Slmiiiter
autem
fe
hahet circanune in te-
pore : n«n enim hoc contingiiferi
dr
cor-
rumpi
i tttttmttn videtmr Atiquidfemfer
effe,
n on fubftantia dlitjua exiffens SimHiter au-
tem palam
quiafe habet (^ circafmnffa^
^
lineas,
(jrfuperficies : eadem enim ratio'.nam
fimnia/imiliter
,
aut termim ,
4M_dtmenfi4^
nes
funt.
Declacat di^bm raoonemin quodamfimili,
icilicef fn nunc refpeau temporis. Et innuit ta-
lcmradonem : Sicut fe habet nunciA tempus, ita
fe habct pundus ad lincam : fed nunc nec gene-
ratur, nec corrumpitur,eft tamen idem feamdum
fubftanriam, licet varietur fecvmdumeflejergd
umiliter pnncium nongenerabitur riec comun-
pctur :& fmiilitcr eft <fc linea refpoau fupcrfi-
Cap, IV.
105
riei : &IGc dt (iipcrficie rcfpc^ corporis : aani
ficnt nunc eft rcrminus tempom;&;qiurdam di-
uifio pro quanto temptis diuiditur per nunc : ita
punAum eft tcrminus & diuifio lincr, & Vavea,
ruperficiei,& fiiperficics corporis.Dicif ergo qu6d
fimtliterfthabet circammc.tn tertaore : non enim
contingit hc vet Jitri vel eorrumpt : quia fupple (i
fic,generario eius, vcljcorfuprio eius, mcnlurare-
tur temporc , vel Inftanri : & lic raenfura illius
nunc eftet aliud nunc in infiniitim , vcl tcmpus
:
Suod
eft impoflibile. Addit autcmquod nuncip-
un videtur femper
ejfi
aliud quantum ad eflc
:
fubfiantia tamen eittt non
efi
alia &alia exifienr,
palam autept quiaJimiltterfe
babet & circtt pun-
Ba/jp lineat&fuperjicies modoprxcivofito-.eadi
emm
efi
ratit : nam omnia JimUiter funt termini
aut dimtnfiones.
Veritas hilius qmcftionis eft, qu6d ifla Mathe-
inarica non funt fubftanria rerum, fed acddenria,
fitUt Philofophus oftendit tj.^ 14, Ubrohm'us,
vbi iftam quxftionem prolixius pertradanncc ra-
rio ad oppofitii co^.-nam fallit {ecundum ^qui-
uocarionem , non diftinguens dc corpore, lecun-
durii quod eft de gcnere Subftantia;,vel de genere
Quanritaris:ficut patet per excmpla qus addudt,
aqiuE, ignis
, & terrac , &c. qus' funt corpora de
gcnere SubftanriW, compofira ex materia &for«
"ma : ipfae autem dimenfioncs, quac (equuntur ta-
lia corpora,non fimt fubftanriz, fi:d magisperri-
nent ad genus quanritaris : fic; em'm dcdpicban-
tur ponentes numeros fiibftantiam renim: quia
non diftinguebant inter vnum, quod eft prind-
pium numeri , & quod conuertitut cum ente,vt
-mperius didum fuit.
Notandum,qu6d cx illo Ioco,& ex 4. Phyfic.
capitulo de tempore , tcxt. com. 90. oritur xma.
opinro (aris cQmmunis, quod (cilicet nunc eft ide
fecundum fufeftantiam in toto tempore; licet fit
aliud & aliud fecundum efle, vt hic & 4. Phyfic.
vt fupra videtur dicerePhilofbphus exprcfse,quod
declaratur fic : quiafubftanria ipfius nunc rc^pon-
dct fiibftantia ipfius mobilis : variato autcm ip-
fius wKwfccundum efle,refpondct variarioni mo-
tus:vnde {ecundum defluxu motus variaturi& ita
fecundum cfle; licet manCat idem fucimdum fiib-
ftanriamipropter idenritatcm mobilis in toto mo^
tu. Sedcontra iftam opinionem,inquantura verba
videntur fonare , arguitur per duas rariones Phi-
lolbphi. ex 4. Phyfic. text.com.^i. primo fic : Illa
dipmtur fimul, quae funt in eodem nunc indiuifi-
bili ;ii ergo idem eftn«»f intoto tempore; ergo
iUaquac fuerunt ante millefimum anmmi, & qua:
(imt hodie,crunt fimtiI,quod eft euidoiter falfum.
Refpondetur
,
qudd oninia poffunt eflc in eodem
»»»»£ reahter ; ficut vnum &ideip mobile realitcr
?»cr fuum motum habet efle in omnibus pardbus
parij ! non tamcn omnia funt in eodem nunc fe-
cundum rarioneip, ficut nec cft idem hiobile
feciuidum rationem
,
prout habet eflc indiuerfis
partibus fparij. Contra ,quia vnifbrmitas fimul-
tatis acdpienda eft , vt corrcfiKindcat idenritari
ipfius nunc : vt qua: fimt in eodem ntthc rcalitcr,
Uint finnul rcaliter,& quac funt in code wKf fecim-'
dum rarionem, fiint fimul fecundum rarionem
j
C ergo in toto tempqre eft idem ««wrcaliter al-
terum, fecundum rationem eius, ilk qus fucnmt
in millefimo anno & quae funt hodic,erunt flmul
rcaliter & fecundum veritatem, licctnonfintfi-
mul fecundum rarionem
,
quod nuUus fanae VQfSir
ris diccrct, vt videtxur.
Prc
Sttmeiuflm
nerMe
^
iucorrmftUnlo
MMT idem
M tota tetit'
Vtritm yU4-
ptu
Cnfm A*
THaiH hatn
litnd habtt
Doa.x.d.%»
Arguit tStTM
tpimime
fO'
nentem nonc
ejfeidem /i-
ctatdmmfmB-
JliUttiam itt
teto tentforo.
»-\-
Ctncht/lo dn-
bij
reffofiu».
87
NuDC efi
*-
fecMndkm
fttbfiantia in
tet» temfore
tiismftcun-
dkm
thiltf.
106 Lib, IIL
Pratcrea fectind^
ficrCuiuslibetcontinui
funt
4uo lermini diftin6K :fcdtempus
cftquoddam
continuum, cuius termini funt ipfa nmCy crgo i^
fa funt diftindka.Ifta ratiodeclaratur,quu
ipsii nup
fecundum fubftantiam eft aliquod
indiuihbilc d^
genere QuantitiKis. Tunc quaero cuius continui
eft terrainus 1 vel cuius difcrcti pars i quia omne
indiuifibile quod eft pcr fc^de genere Quantitati?,
vel cft tcrminus continui , vel pars cjifcrctirfi po-
natuc pars difcrcti, crgo tempus ponitur difcretu
,
quod Philofbphus noq conccderct proprie lor
quendo : fi ponitur terminus continui ,
crgo
X>Ponet quod fit aliud^ fecunduro quod termin^t
aliam , & aliam partem continui, quod cft pro-
fofitum. Reipondetur quod vnum & idem nmc
iecundum rem poteft terminare aliquod tempus
cx vtraque parte : ficut vnum , & idem mobile
per fuum motum terminat aliquod fpatium ex v-
traque parte : quia prius exiftens in priricipio ali^
cuius fpatij fit poftea per motu infine illius fpatij.
.C6tra,quia ifta dle accidunt illi nunc eide fecun.-
idum fubftantiam & fecundum rem ,
quia per tc
illud nnnc manct iden» fub diuerfis e^e
, & per
confequens ifta
ef[e
accidunt fibi; ergo non per ie,
fed per accidens erit tcrminus temporis,quodeft
falfum : nam omne indiuifibiledc gencre Quan-
pfatis per fe terminat quantitatcm,
velcftpars
difcreti : quare fequitur qu6d tale idem nunc
non fit indiuifibile per fe in genere Quanti-
^tis.
Praiterea ifta ejfe quacro cirius gencris funt : fi
fint indiuifibiliade generc Quantitatis, crgo fuf-
ficiunt ad terrainandum proprium cpntinuum
abfquc illo nunc fecundum mbftantiam
,
quod
Hullus dicierct:fi autcm funt altcrius generis, puti
Qualitatis, crgo qualitas erit per (c ratio tcrmina-
dicontinuum in gencre quantitatis ,quodeftfaI-
fiim. Videntur ergo rationes Philoibphi ftarcnec
ip(e eas aliquando (bluit , ficut patet inquirenti
capitulum de temporc in 4. Phyncortim.
Prsierca ad principaIe:Si idcm«»«f fecundum
fubftantiam fiueret per totum tempusjergo totus
eiusiiuxus componerctur ex indiuifibihbus , &
pcr confequerts tempus fecundumcos nunc flucns
caufat. temjpus : comequens eft falfum manifcfte,
crgo antecedens. Probatio cGnfequcntijc
,
quia
nmc indiuifibilc non poflet fluerenififecimdiam
diuerf^ cfle, quq necpflario fimt indiuifibiIia:pro-
bat autem philofbphus 6. Phyfic. text. com.
89.
qu6d indiuifibile non pdtcft moucri : quia tunc
motus cius componeremr cx indiuifibiUbus:quia
prius pertranfiret minus quam xquale fibi &
quam maius : eflet ergo tempus compofitum cx
indiuifibihbus, quod efl contra Philofi
Practcrea, omnis mutatio habetaliquammen-^
i^am: fi ergo
idcm»«wfccundiimfubftanriam
mutatur fecundum diuerfi efle, oponet cius, &
fuorum efle qujcrcrc aliquam
menfuram : fcd illa,
vcl erir tempus , vel nmt;.
Dicendum crgo alitcr
,
qu6d nme cft aliud,&
aliud fecimdum fubftanriam intoto temporc, fi-
cut cft aliud &alfud punaum in tota linea. Sed
adfalaandum Philofophum,
quiavidcturprima
fecie dicercoppofitura; Notandum,
qu6dnoncft
intcntio Philofbphi,
qu6didem»«wmaneat in
toto tempore
; fed quodcunque nmcdc pluribus
confidcratuni fcamdum feeftidem,
& hoceft
dicere idem fecundum fubftantiam:confideratum
autem in ordinc ad tcmptft prateritum, &futu-
rum
,
ciim fit tenhinus prxtcriri, & prindpiuw
Metaph.
futuri , diftingui dicitur fecundum cflc : quia ali«
cft ratio termini, & alia principiy.vt fic ergo vnii
nunc habct identitatem fecundyra fubftantiam,
hoc eft, ad fe, &habet diftinftioncm fecundura
cfle rcfpcdu partium temporis , & nonefttanta
identitas ipfius nmc in toto tcmporc , cum iHa
fint infinita
,
qiunta eft idcntitas vnius inftantis
:
igimr inftans iij^ toro tanporc verc cft aliud 5c
aliud
, fecundura fubflantiam. Et ad hoc valet
jdeclarario Philofophi
,
quapi ii^ a4^ucunt pro
fc dcmobili, quod manct iden^ non quid^ mor
bilc, vt abfblutc prsccdit mutadofifem : quia hop
modo non eft tcmpus inenfura dus , ncc aliqiiid
pertinens ad tempus : fed forte, vt fic ;Euum eft
mcnfura eiufclem, de quo alias ; fed mobilc,vt eft In t.feptetir
fub vna mutatione , eft i.dem fecunduni fubftaiir
tiarum
ib\.
tiam, id eft, fecundura cfle iftius mutationis cour
%r4.
fideratic fecundum fe : eft autem ahud i^cundura
Cffe, hoc cft, vt fub illa mutarionetcrniinatprcE.-
tcritura & initiat fururum, & fecundura hoc dir
citur alibi , & alibi cfle, non quidera adu; fcd in
eodem vno nmc medio inter exrfemajin quantu
illud terminat raomm fecundum prius v^», & in-
choat motum fecundiim pofterius vhi : dicitur
alibi ,& ali|3} eflc, quatenus rautari cft aliquid r^-
fpedu vtriufquc extremi.
SVMMiE SEQYNDM
C A P V T V.
Dubitationes de ideis, & an principia fjnt in po-?
tentia , vcl adu , & an fint vniucrfalia,
vel fingularia ?
SFMMARIFM.
In hoc capitc vfquc ibi : Namjialitfr.
argiiitpro & contra ponentcsideas prin-
cipia rerum. Dodor rcfoluit ex ipfo
n^-
gatiu^.
OLMhwo
verh dubitabit aliqiiUy
quare
(jr opcrtet qu^rere alia ^uadarn pra-
Text.co.u.
terfenjibilia
^ ^ intermtdia
^
vt qu/fi pom-
mus ffecies,
Poftquam Philofophus fnquifiuit quomodo
vnum& cns fc habent in rationc principij , & ^^
&vtriim Mathemarica fint ferum principia, nuc
inquirit vtrum idcar, quas ponebat Plato vnitatcs
jr^^'\
feparatas , fint rcrum prindpi^ ? Circa quod duo
fj^^rlufjg,'.
facit
:
quia primo proponit quaEftionem.Sccund6 ^i«*
«
p^
arguit pro&conpra. Scamdz ih\ : Namfiideo.
''eonfUtrMt»
Dicitcrgo,qu6dfuppledato,
quodMathcraarica
''"'"'
nojT fint rcrum fennbilium principia : omnirto du-
iutabitaliijuiSytjuare oportet qutrere quttda pr/cter
fenfihilia,&prater Mathematica
, qua: funt in-
fir^ I. intermedia vtfpeciej,id eft, ideas ^«<«/»9-
ninuuy fupplc quafi quoddam tertium genus.
Deinde cum dicit
:
Namfiideo quia LMathematiea
ttprafen-
tibus i» aliquo quodam
differunt,
ineffe vero
plurafmilisfpeciei nihil
differunt.^are non
^
eruntipforumprincipia numero determinatay
quemadmodum
, c^ pfdfentium litterarum
numero
Summ^II.
Mumero ^miJfm emmum nonfuHt prindpia
determinaU
, fedffecu.
Siwiofumat huius
quisffUabd,
auphutus vocis harum erunt,
(^
Mumero determimta? Similiter autem, (^in
intermedi/s
, infnita namque funt , ^ illic
^B^e eiufdemffeciei.
^are
fi
nonfurttprater
fenfibilia^(^
Mathematica^alia quadam qua-
lia dicunt
ffecies ipfas quidam
,
nonerit vna
mumero
,
(jr jfeciefuhjiantia. Nec principia
entium numero erut quanta aliquafedfpecie,
Brgo
fi
hoc
efi
ftecejfarium
, ^
f^ecies efl
ne-
ce£ariumpropter hoc
ejfe ? etentmft non hene
deartiatlant dicentes ^fed hoc ejl^ quodvO'
iunt
, (^ hoc ipfosneceffe dicere
,
quiafpecie-
rum vnaquaque fubjiantia quadam ejiy
(^
nihilfecund)im accidens.
^9 Atgtut ad qdarftionenj , & primo ad panem
gji#r« id*A
affimuriuam, aflisnans raaonem,quare oponeat
ri*r*tm>f£^
ponerc ipccies feparatas. Secundo arguit ad par-
ftntmti *M t
tAn oppofitam negatiuam. Secimda ibi : tyft vr-
ro fifommm.ln. prima panc intcndit talem rario-
nem : Si nihil eflet fcparatum prartet {enfibilia,8c
Mathemarica ; ergo prindpia cnrium non erunt
determinata numetb : confcquens eft falfum,
quia fic contingcret*principia rennn efle infini-
ta numero;crgo & antcccdcns.Confcqucnria pro-
batur ex hoqquia ficut infcnfibiUbus inucniutur
plura numero mbvna fpcdejca & in Mathemari-
ds:fi ergo prindpia fcnfibiliii no funt determina-
ta numero , fed tantum fpcde , ita cftet de Ma-
themarids. Vidctur ergo
,
quod ncceflarium fit
efleidcas prartcr fcnfibilia & Mathemarica.Didt
ergo
,
qu6d Aiathematica quidcm a frafentihm,
idcfl, a fcnflbilibus in aUquc
, falicct in eo qu6d
abfbahi hablt a materia fcnflbili, Mffertmt.in
effe
vero flura fimilii fpeciei nihil differHnt : ficut
cnim plures eaui funt fub vna fpede equi , ita
plurcs drculi funt fiib vna fpccic cicculi; fi crgo
nc eft : f»rjw«,{cilicct Matheraaricornm,«w erunt
prinnfia numero determinata,cjuemadmodMm^tec
t
frjfentium luterantm : cxeroplificat enim in vo-
i dbus, quarum prindpia funt litrerar; ideo fubdit:
quod omnium fcilicet vocum no funt fruicifia de-
tertmn*ta numerojedjpecie , nifi quisfumat {cHi-
licet prindpia huimfylLdfa parriailaris,aut huius
vocv&^arum erunt frincifia numere determinMto:
vult dicere
,
qu^ prindpia fenfibilium non funt
in numcro ceno, nifi aliquis acdpiat prindpium
Huius indiuidlii , fiuc huius fyllaba: velillius:
lincrs enim
,
qu*c funt prindpia vocis litterat»,
non funt fub aliquo nuraero ccno fecundum nu-
merum , fcd folum feomdum fpcdcm : non enim
tantumvnum A, vcltantum vnumB,nifi fecun-
dura fpedem : Jtmiiiter autem, &in hiif^aie. funt
infra, id eft,in Mathenuricis intermtdiisfunt
infi-
mtafecMndttm numerum : licct fint fpcdalia , id
cft 3 dercrminaxifecunditm Jpeciem
,
puta fi dica-
tur, quod principia pcntagoni fiint quinque late-
ra , & quiiiquc anguli , hoc
efi
fecundumffeciem:
quia fecundum numerum pofCmt mulriplicari in
infinitum : <juare
fi
nonfunt fraterfenfibilia, &
A(athematica,alia quadam cfualia efuidamJiaWctt
VhzomdidicuntJpecies, id eft4deas:fequitur quod
non erit vna
fuhfiantia numero,
fedffecir, ergofi
boc
eft necejfariumSc\\\cei fubfUnriam.&prindpia
cfle nuroero dcterminau, necejfarium eji
frofter
Cap.
V. 107
hsc
ejfe ft>ecies , id eft, ideas , & hoc cft, quod vo-
lunt diccre ifti fciUcet Platonid,Ucet non hene de-
articulant, id cft, cerrificant \xocdicentu &qui-
dem necejfe
eft
eos bic dicere,
(fuod fcihcct fingula
fi>cderura, id eft, quaclibct idea
eft
cfuadamfub-
ftantid , & nonfecHndum accidens, id eft, cui ni-
hil conivnit pcr acddcns, (cd folura iUudj quod
cft dc rarionc fpedci.I>dndc ciim didt
:
At verof fonimus fpecies ejfe , ^
vnuftf
Humero prificipia^ ^mon fpecie-rdiximtts qua
contingere necejft eji impoftbilta.
Arguit ad oppofitum diccns
,
qu6dy«f "Pfroy!
^
fonimMs ejfe ffifies,id c(^,ideas,& frincifiavnum
mtmtro, id cfl, detcrminato numcro,C^ nonfolitm
^
fpecie fupplc iam diximm, fciUcet fupcrius in hoc -»
eodcin tcrrio , & etiam in primo iibro : quia tm~
|
fojfihilia cofttingcreeft neceJfe,Cdlicctconxxa.^o-'
'
ncntcs.
Vcritas hoins qtucfHonis eft , ficut patetcx 7. .
hums, quod non eft ponere fpedcs feparatas prac- a^j^
'
tcf Mathemarica, & fenfibilia ;
ficut nec Mathe-
marica prxter femfibilia,vt habetur
1 3 .&1 ^.huius
icxt.co>4j.&indeJ^cc rario ad oppofitum cogit:
quia licct principia cffc<fHua, vt funt Deus &In-
tcUigeivrisc fint numcro cena,etiam fecundiim
viara Philoibphi , vt patet li. huius ,text. cora.
41. &indc.prindpia tamen intrinleca rcrum ma-»
teriaUa,& formaUa non funt dccerminata numc-
ro ; fed ficut indiuidua fub vna fpcde funt rtaulti-
j^f^^ j^
pUcabiUa in infinitum fecundum numerum
;
lic
fUaa.
&prindpia intrinfeca eorum:nec hoc cft aliquod
inconuouens : quia illa infinitas non ponitur
adhialis,fed potentiaUs tantum.Tunc fequitur illa
pacs:
ffu autem
affine
esi quarere^ vtrumpote-
Ter.co. i«.
Jiatefunt elementa
,
aut alio aliquo modc.
Vbi Philofbphus difputarqu^ftionesdc prin-
dpiis penes eorum a<luaUtatem,vel potenciaUta-
tem. Circa quod duo fadt. Quia primo proponic
qiuefHonem.S,ecund6 arguit pro &contra.Secun-
da ibi : Nam
fi
aliter; Didi ergo quod a0ne, id
cft, in fine quajfHonum huius terrij
eft
quarere v*
trum elementa , id eft
,
pnndi^iz
fint f»teftate,3li
'J l-
aliquo aUo modo, id eft,a&i ?
rutmmmk-
Notandurn , quod ifta quxflfo vidctur intro»
gnatsexfmr
duci occafionc anriquorum NaturaUum
,
qui fb- te ctnpdera»
liim prindpium materiale pofiierunt, quod eft in
terum.
potenria : Plato autem qui pofuit ideas, pofuic
prixidpia eHe in adu. Deind&eumdidt:
SVMMARIFM
-
Arguit pro & contra,an principia fint
in potcncia vcl in adu. Dodor refoluic
cfficicns cfTe in adu. Icem maceriam ef-
fe in aftu cnricatiuo , fed in potcntia fub-
jcdiua;forma ctiam quandoprincipiac,
cftin z€t\x; finis tamcn, quando finali^
«1^%
zat
,
quandoque cft tancum in potcn-
tia obiediua , vc quando volo pocioncm
amaram, proptct (anitatcm acquircn-
dara.
2(S^
io8 Lib.IlI.
NAmfi
dliter^ aliaualiter frius erit 4//v
quid princifiu Atiud-.fxior enim eritfc*
feHascaufa illa. Pofsihile.autem no» necejfa-
rium
efi
illo modo
fe
habere.
Arguit ad quacftionera. Et primo a^ proban-
dum' principia e(Ie itt potentia-Sedind^ arguit ad
oppofitum ibi : Si vero fotefiate. In priiria partc
ftitendit talem rationem tSi prindpianon lunt
in potcntia
j crgo aliqui^ cft prius ipfis princi-
piis : confequens cft falTuhi ; ergo & antccedfens.
Coniequentia probaturjquik lllud cft prius \ quo
non couuertitur fubfiftendi confequentia ; fed be-
ne fequitur, qu6d fi aliquid eft in acftu qu6d poC-
Ai tf* »d
{Jt efj^ ^ 5^ no„ conuertitur qu6d fi poteft efle
,
rJfw«»r-
4"°*^ fitaau; ergo potentia, eft prior adu^fi
fumemum,
JgituT prjncipia }aoh funt in potentia , ajiquid
nifiin ntcef- prit prius.Dicit qrgo : nam
Jt
aliter {unt principia
ptriis
fimfli- qu^m in potentia aliejuid aliud erit frittt ipfis
frincifiu : prior enim
efi
fotentia illa caufa,id eft,
quam principium
,
quod non ponerctur e(le in
potentia ; (ed fofiibile non
efi
necejfarium illo rnodo
fe
habere
,
quod fcilicct fit aliquid prius qujun
jprincipjmp. Deinde cum dicit
;
Si vero
fotefiatefmt
elementa,mhil entium
effecontingif.nafofsibileef ejfe
quodnltdum
ejtens:fit enim non ens.Nihil autemfit imfof-
fbilium
effe.
Has igitur dubitationes necejfa^
rium eB dubitare de
frincifiis.
fter-
««kk «tV«
^oi
eft
tX-
tum in pote-
tia,nondu
eft.
npop
hileeft ej^e.
impojftbile
eft
J^eri.
fimttu 4M4'
fHi.
MaterU
eft
pns in aliu
pntitatiuo
^
in j>oteti»fub
itaiM.
Quamtdop».
fenti» pritf
(^•Sti.
Arguit ad oppofitum per talem rationem : Si
principia rerum fnnt in potentia : crgo nullum
ens eft in adu : confequens eft falfiim ; ergo &
antecedcns. Confequen^ia probatur, quia illud
quod eft in potentianondum eft : quiaillud quod
eft , non fit : quod autem eft, poflibile fit; ergo
8mne poflibile eft non ens : fi autem principia
non funt ciim fint in potentia,(equiturqu6d nec
aliquis effcdus erit. Dicit ergo, qu6dy?, elcmcn-
pa, id eft, Tpnnci^ifintfotefiate,
nihil entium con--
tingit ejfe : nam illud
eft
in fotentia
effe
ejuod non^
dum efiens : ejma nihil imfojfibilium
ejfe fit
: /ed
fupplc quod fit non eft. Vltim6 cpilogat, dicens,
quod eoi dubitationes qua diil<efunt,necejfe
efi
qu&rere de frincifiis.
Vcritas iftius quaiftionis cft,qu6d loquendo
de principiis efFe£tiuis,taIia principfa fiuit in a6tu:
quia nihil efficit nifi
,
quod cft in a6tu : lo^
quendo autem de principiis intrinfecis, forma
eft quidam adus : materia autcm eft in potcntia
fubiediua oppofita adui fotmsilij licetinfefit
quoddam ens in aitu diftin(3:(im contra nihil,vel
contra potentiam obictfliuam : nam matcria non
^f^ nihilJ^cc rationcs ad oppofitum coguntJ?ri-
ma quidcm non,quia licct potentia praecedat a<5tu
refj)cdu eiuftlent gencrabilis , & cormptibilis, fi-
cut arguit ratio \ tamcn a6his cft prior potcntia
firtipliciter:quia nihil tranfit de potetia adadum,
nifi rcducdtur ad a(^umj)cr aliquod cns adu, fi-
cut habctur 9. huius. rext. com.
1
3 . Ratio adop-
pofitum arguit dc potentia obiediua : qiiia
quod fic cft, in potentfa , cft non cns , & dc
tali ^onccflum cft nuUum principium
efft' in ' potcntia. Tunc fe-
quitur illa pars
:
)'(
Metaph.
srxH ^ B. ir M.
Arguic pro, t(, contra , vniuerfalia efTe
principia rerum, Dodor cx ipfo reCbU
uic ncgaciuC} roluens racioncm in oppo-
flcum.
ETvtrum
vniuerjaliapntyaut ^vt dixi-
xcit.co.to.
musyjingularia*
Vbi Philofophus difputat quacftiones de prin-, 9
}
cipiis penes corum fingularitarcm , &vniucrfali-
tatcm. Circa quod duo facit : quia primo propo-
nit quaeftioncm. Secundo arguit pro
, & contri.
Secunda ibi : Nam
fivmuerfalia£.& crgo quaftio
vtritm
frincifiafint vniuerfalia, aut fingularia ?
Sed hic eft vnum dubium
,
qualitcr ifta quasftio
^^^
*"
\
^
difFcrat
\ duabus aliis fuperius difputatis, qnamm
fuperim
»ffi-.
prim^fuit; vtrum principia fint vniucrfalia,& f'"»^*'»:^'»^
gcnera.Sccunda,vtrtim principia fint magis fuprc-
" ""fidfra^
ma genera, qu^m immediate przdicata de indiui-
""**''
^
duis ? Diccndum qu6d illamm duamm quaefKo»' n w» sv»*.
num altera,fcilicct prima, quaerebat dc vniuerfali-
tate principiomm abfblute. Vttum fcilicct gcnc-
racllentmagis principia, quam partcs,c5fquibus
res conftat : altera vcr6 fcilitct featnda^ucerelAt
de vniuetfalitare compafataC,comparando fcilicet
magis vbiucrfale ad miniis vniuerfale. Scdifta
qujeftio qua»rit dc vniuer^itatc comparando v-
niuerfalitatcm fimpliciter ajd fingulariratem fim.-
plicitcr : vttum fcilice6 principia fint vniuerfalia,
vel fingularia-, Sc in hoc diftinguitur ifta qusftio.
ab illis. Deinde cum dicit
:
Namfivniuerfalia non erttnt
fuhfiantia.
:
nihiixnim communitim hoc
aliquidfignificat^
fed quale : ftthHantia vero hoc aliquid
efi:fed
fiefi
hoc aliquid
, (^ fonitur
,
quodjommtmi-
ter fradicatur
^
multa eritanimaliaSocrates^
ipfeque homo
&
animal
:fi
fignificat vnum-
quodque hoc aliquid
(^
vnum, Si igitur vni-
uerjaliafuntprmcipia h^c contingunt.
Arguit ad quaEftionem, & primo ad often-
dendum principia non efle vniuerfalia. Secundo t*-,.*-
arguit ad oppofitum. Secunda ibi : St autem non
tffe -vntMr-
vniuerfalia, In prima parte intendit taiem ratio- f»li»-
nem : Si principia funt vniuerfalia ; ergo princi-
pia non funt fubftantias : confcquciK efl falfum
,
quia faltem principia fubftantix, dequibus prin-
cipalitcr quaeritur , funt fubftantis; cum ei non
fubftantiis non fiat fubftantia : ergc antecedens cx
quo fcquitur,erit falfum. Confequcntia probatur,
quia omnis fubftantia videmr fignificare hoc ali-
quid : vniuerfalia autcni magis fignificant qnale
quid; quod fi dicasjquod vniucrfale fignificat hoc
aliquid, fequiturquod aliquod vnum hoc aliquid,
puta Socratcs, erit multa hoc aliquid , cu.n de.
Socrate multa vniucrfaUa prasdicentur , fcilicet
homo,animaI,&c. Dicit ergo, qu6d fi vniuerfaliA.
fcillicct ponaiu^r prindpia eftc : fcquitur fcilicet
qu6d principia' non erunt
fubfiantia i nihil enim
communiupt, id eft , vniuerfalium
ftgnificat hoc a-
Htr^griti-
liquid
, fei quale quid : fubliantia vero
efi
hoc ali- J"i'!'"
'""'
^«tdputaipfeSocratcs :/fdy» fupplc vniuerfale /«.
efi
hoc ali(jHid,& fonitur ejuod commifniter fradi-
f<*/^«r,7WA|^w,ideft,vnumquodq; fyigularc ^rifani-
malta.
Summ^ I. Cap. L 109
ptMMjiA. eft,multa hoc Mlujmd. Putli Socntcs frt*
hemd, &, animM
.•
quafe guodlibet horum trium
erit hocaliquid, fifingMlwm
eontm
fit
htt Mlujuid
& Vftum.fi
igitur friacipU fiutt vniiierfMidi hdc,'
fdiicet impoflibilia comin^urtt.
§ltiM}it0* Notandum
,
qu6d omrie vniuerialc.Tignificat
i^l'*.
quale quid,non qnidcm propter qualitatcm'acfi-
dcntalem, fed fubftantialem : nam aliqua eft qua-
litas fubftantialis , vt habctiu:
J.
huius de dmc-
rentia fpedfica. capit. de qualitate, text. cotji. 15.
Rario huius eft, qda hoc aliquid videtur impor-
tare id quod feamdum fe exiftitjquod^ipn poteftr
competerc vniuerfali, quod cft vnum in mulasy&
idcb nullum vniucrialeeft hoc aliquid ,propric
loquendo : fubftanria autem fignincat hoc ali-
quidjnon quidcm omnis fubftanria , fcd ibla pri-
ma,quaE propric,& pcr fe exiftit. Et ex hoc patct,
qu6d illa tario parum cogit. Nam (ccundjc ftib-
itanrix vrique funt fubftantiac , licct non /Tgnifi-
ccnt hoc aliquid
, fcd maeis qualc quid. Dcindc
pumdicit;
Siautem non vniuerfalia ,fedij[uajiJingu^
Uria,no» eruntfctbiha:vniuerfales enimfunt
«mnium fcien$t/t, ^are erif^t
frincifiadi-
uerfapiora
frificiftis vmkerfaliterPr/edica'-
tafifuturafji
tffe
mumfcientia^
9S
Argtjit ad oppofitum per talcm rationem : Si
princl^ia ndh mnt vniucrfaliajcrgo non fuot fci-
Dtliatconfequens eft falfum;ergo aiitecedcns.Con-
fequcntia patet cx hoc. Quia fcienria eft tan- SeUiuiatjm..
t^de \-niuerfalibus , & non dc fingiilaribus, tmnefivni^
Falfitas copfequenris probatur : quia tunc nihil *r/*^"*«"»«
fcirctfir, cum ignoraris principiis ignorcntur y&c
Jia. Vcl fi dicas,qu6d oponct ipfa prindpia fdri, i
habcbis dare alia pfincipia priora vniucrialia, dc
quibus fdenria poflit efld. Dicit crgo
,
qu6d
fi
princiffia nottftnt vniuerfaliM yfed qt^^fi fingulti-
ria, fcquitur quod non ejtmt jvibilia
':
efuutjcian^
tit omniumfunt vniuerfitla , id cft, dc vniucrfali-
bus : ^iwnf fup. fi prindpia oponet Ccm,erunt *li-
eiudprincipiadtiterftt&friora principtis, fcilicet
ifHs qux ponuntor : qu£ prindpia alia, &priora
crunt , vniuerpUiter prttdicata
,
fi
futura
eft ejfe
fcienti* eorum, id cft , fi de cis oponeat fcicntiam
haberc.
Vcritas iftius qusfHofas habcmr ex 7. huius,
Vfritas buim
tex.com-4([.& iruk, vbi probatur,quM vniuerfa- i^fr»"
lia non funt principia,ncc fubflantia rerura:quare
oponct efte fingularia. Nccrario adTsppofitura
cogit,qu6d de fingularibus non fit icienria :^uia
fingufaria lic^ fingularitcr exiflant
,
poiliint ta-
men ab intell«ftu vniuerfalitcr concipi' fccim-
dum aliquam naturam conamunem abftrahibi-
l«m ab eis^ecimdum quam crit fcicntia dc cis.
Tex.conLi.
LIBER QVARTVS.
Efcendit Thilofofhuj in hoc 4. lihro ad traSlanda
,
qua determinate ad
hancfcientiam fpecianty in quo de obieSio,eiu/que fartibtts , affeSfionihuj,
J
^
principitj traSiat. T)e qmhtu Do£ior optime agit hic
,
^
per quinque
quajiidnes
, quojfuper hunclihrumdif^utat. Diuiditur atttem ifie liherin duasSum'^
mas
,
quarumprima inquirit ad
quafe
extendit confderatio MetapJr/fica, Secunda
agit de cognitione principiorum. In primo capitejummaprinue refoluttur , ens qui ta^
le^ejfe huiujfiientia ohie^umjde quorvide DoSi. hic
q.
prima:quodtangit depnfit re-
dupUcatiuOi^id^ eum quodlik^.
^
^,
diji. li. quaB.t.
t^
Theorem. to.
SVMMA PRXMA.
Ve quihM haheatprima Philojo-
phia pertraSiare f
C A P V T I.
Ens vt cns,& omncs cius partes a primo
Philofopho confidcrari.
ESt
autemfchntia quJtdam quafpeeuta-
turensin quantum ens
, (^
qus huic in-
funtfecuttdumfe,
Poflquam in lib. }. proccflit modo difputari-
Qo drca inquifirioncm veritatis eorum
,
quorum
Scoti Oper. tm. IV.
fpeculario pcninet ad prjcfentcm fcicnriara, nunc
proccdit circa idem modo.determinariuo , &de-
monfhrariuo. Circa quod duo fadt : Primo cnim
declarat ambitum huius faenrix , oftcndens ad
qux fe extendit confiderario Metaphyfica , ex
qiio icolligitur veritas quacftionum prius difputa-
tarum
, tenenrium fe ex parte huius fcienriac con-
fiderantis. Secund6 inquirit veritatem eorum,
qu« fubfluit confidetarioni fdenriae Metaphyfi-
cae , ex quo colligitur veritas quarfhonum priiis
difputatarum , tenentium fe ex pane rerum con-
fideratarum : fic enim difHnguebantur oranes
quafHones propofits in }. liwo vtpatuitibi:
Primnmerao de t^Hthtu. Sccunda incipit in prinr
cipio fcj>rimi Iibri,ibi : J»/ dtcitur multipliciter.
Circa primum tria facit. Quia ptimo facit, quod
di(fifi cft.Sedid6,vt no laboret in qquiuoco,diftin-
euit interionesjfiue fignificata nomiriu, qux fub-
funt cofidc^tioni huius fcicijtiae.Tcrri6 dcfcribit
K PW
<A
nvta fcUntiM
fefftcit triif.
Vidc iqprp-
)o. ScDt.q.).
Diuidit li-
pmn in tres
Ent
f^
eiui
fajfionesde-
hent ab »li-
quM feienti»
(onfiderttri.
X
De redupli-
fistiuis •ziide
idem i.l.qiio
libet.
Diciie redu-
flicatiu» du-
tliciter
fotefi
fumi.
11 o Lib.IV.
modan), t]ao ifta rcientiq. condderat de pr«<ii^s,
Secunda ibi in principio quinti hiMUS : Princi~
pium dicitHr altud tfutdem, Tertiaibi in poftci-
pio fexti : Principia &cauft
<jUAruntur.
Ad euidentiam primac notandum, quod fcien-
tia MetaphyricsE fupponitur elTc vna. Vna autera
fcientia vt dicitiu: primo pofter. text.
43. refpicit
tria con<iderata,ad>qus fe extendit fcilicet fubie-r
6tum, &
partes fubiedi, & iterum pafliones fub-
iefti : vna,inquit,fcientia eft qua: eft vnius gene-^
ris:quaecimque ex primis componuntur & partes
aut paffiones horum funt per fe,&ffecundum hoc
ifte quartus hber diuiditirr in tres partes. Prim6
enim fccundum quod dicit Gomiinentator,ftatuic
fubiedum huius icientiaEooftendens circa qua?
vcrfatur. Secundo oftendit quod verfatqr circa
vnum8(r»ulta, idem
8c diuerfttm, & hoc vt circa
paffiones entis, Teftib oftendit qu6d verfatur
icirca prima principia
,
qu^ dicuntur dignitaies
fundatac in ente ,& in terminis conaertibilibus
cum enre : vel quae funt partes enti^. Secunda
ibi : Si igitur ens
c^ vnum. Tertia ibi : Dice^-
4ttm autem vtrum. Circa primum duo facic
Priro6 oftendit ,
quomodo ifta fcientia (e habeat
circa ens
,
probans qu6d ad eam folam pettinc^?
coniiderare ens iriquantum ens. Secimd6 quali-
ter fe habeat ad partes entis. Secunda ibi : Sns
autem multts modk. Prima in tres
,
quia primd
fupponit
,
qu6d eft aliqua fcientia
,
quas fpecuia-
tur ens inquantum ens. Secundo oftendit quod
illa non eft aliqua particularium fcicntiarum.
Tertio qu6d illa eft Metaphyfica quara intendi-
mus. Secunda ibi : Hsc autem nutli. Tertia ibi
:
Qmniam autemprincipia,. Dicit crgo
,
qu6d e/i
quAtiamfcientia , tjuei fpeeulatur ens in(\UAntum
ens, ^ ejU(t huic infuntfecundumfe
, id eft
,
pro-
prias paffiones quaj per fe infunt enti, inquantura
ens. Ratio huius eft, quaetra6kata fuitcirca prin-
cipiura iftius operis in prima quaeftione : quia
fcilicec ehs inquantuhi ens & paffiDnes entis, vt
fiG,non funt de fe nota, nec defperata cognofci
>
eirgo pofTunt cognofci, & cognofcuntur in ahqua
fcieiitia : aUoquin deficeret nobis aliqua fcientia
nobis poffibilis haberi
,
quod eft inconueniens :
quare oportet eile quandam fcientiam
,
qua: fpe-
(culatur ^ns inquantum ens , &c paffioncs qua: per
fe infimt enti inquapturn ens.
Notandum,qu6d ly inejtt/intum,&c qazlihct di-
£tio reduphcatiua poteft teneri dupliciter:{ciiicet
vcl redupHcatiuc vel fpecificatiue. Primo modo
fumitur
,
quando illud quod fequitur immediatc
redupiicationem , notatur efle caufa formaHs &
praecifa inhsrentise praedicati ad fiibiedium.
Se-
cundo modo fumitur
,
quando iliud quod fequi-
tur reduplicationcm immediate , accipitur tan-
tum fccundum fuam rationem formalem , fine
praecifione caufaUtatis inhacrentiae praedicati ad
fubie<flum. Exempkimprirai. Triangultu intfuan-
tttm triangultu habet tra
; nara hic ly triangului,
qui fequitur ly intjuantum eft, formaUs ratio &
prxci(a inhaetentia: praedicati ad fubiedtum : nam
forma fpecifica trianguli eft fprmaHs , & prxcifa
ratio
,
quod habere tra , infit triangulo
, quae eft
eiius paflio adxquata inhxrcns fibi per fe primo.
Excmplum fecundi : homo incjuantum homo
eft
al-
htii : hic enim iy homo
,
qui fequitur ly inquan-
tum, non cft caufa formalis inhaercntiae pra:dica-
ti ad fubiedum
;
alioquin omnis homo nccella-
ri6 eftet albus , fed accipitur tantum fecundum
iuam rationem formalem , fine illa prxciiione
Metaph.
NulUfdeth-
tiafarticuU-
ris confiderM
ens in -vni-
uerfnli in-
quMtu^ en(.
fwfalitatis
; yt fit fenfus , homo inqiianmm^ho-
mo ,id eft ,jUud quod eft homo eft ;jlbusi ifto
pnim modo ly tnquantum fblum fppcificat,& noij
rpduplicat fidaicc^tum. Ad propofitum cumMc
dicitur
,
qiiod quawlam fcientia fcilicet Metaphy-
fica fpeculatut ens inquantum cns : ly inquan-
tura accipitur rcduplicatiuc , ad denotanduii»
qu6d ratio formalis entitatis eft ratio formalis
fiibic<^ua huius fci,entiae.: vt quicquid.confidc-
ratur
in ifta fcientia , confideretur fubratione
quaens forraahter
> vel rcduplicatiue. Dcindc
cum dicit
:
Hac autem nulli i» parte Ji^arum eadem
eji. Altarum entm nulU intendit vntuerfali-
ter deentt intjuantumens^verumpartem^ius
^fcindentes aliquam urca. hanc fpeculantur
ipfunf accidens
, velutfcienti4r.um Mathem4-
ticd.
Oftendit qu6d talis fcicntia confiderans ens
inquantum ens , non
eft
inparte diiiarum eadem,
id cft
,
qn6d hori eft aliqua fdentiarum didbnim
particulariter:f«im pro qiiia , »«A«fcientia alia-
rum, fcilicet particularium fciepti^rum , intendit
vniuerfaltter de ente inqtiantum ens ; vtritm abf^
cindemesaltquampartem eitts
> id eft , entis circa
/74wfcilicet partem cnmfpecutantteripfttmacci-
dens , fiipple per fe, velut fcienti*. Mathematictf
quarc fequitur quod fci^entia confidcrans ens
,
cominuniter rion cft eadem aUcui partlcularium
fcientiarum.
Notandum
,
qu6d nulla fcientia alia a Mpta-
phyfica confiderar ensinquanram efis communi-
ter:quia fic confideraret dc omni cntc, fcd confi-
dcrantdc aliqua parte fubiedfiua etftis
,
puta Ma-
thcmaticade cnte immobili, 5c fic dc ahis : &ra-
tione huius nominantur fcientii particulares
reipedii fcientia: Metaphyficaj,quae confiderat de
toto entc,& ideo K^Ietaphyfica nori eft eadem ali-
cui earum. Deinde cum dicit
:
c^uoniAm autem principia
(^ extremas
^ttartmus caufas
,
palam cfuia, natura
cutuf-
dam ipfitmfcundumfe efje neceffe efi.Si ergo
(^
entiurn elementa qUterentes httc
qu^fierunt
frinctpiA , neceffe (jr entis elementa
effe non
fecundum accidenSffedinqitantum entia^ vn-
dc
(jr
nohis entis inquantum eji errs
frim^
CAufdifunt accipendts.
Probat qu6d illa fcientia^quae confiderat cns frth»t ad
inquantum cns , eft fcientia Metaphyficac quam Aiet»pkyfici
hic intendimus : & intendit talera rationcm:
/Pf^»f' ^<>'*'
Eiufdcm fcientis eft confiderare principia entis
inquantum ens , & ipfum ens inquantum ens
:
fcd fcientia Metaphyficx confidcrat principia cn-
tis inquantum ens ; ergo , &c. Minorem
probat,
quia ifb fbientia confiderat prima principia , &
prinias caufas, vt oftenfum^ft in prologo primi
libri
: prima autem principia fimt caufa; vniuer-
fales omnis entis. X)icit ergo
,
qu6d tjuoniam
quArimus
, fcilicet in ifta fcicntia, principia
, &
caufoi extremat
, id cft
,
primas : paiam^uia ilUs
neceffe fi?
effe
per
fe cutufdam naturt , (dlicct
entis in comraurii : quod declarat ex opinione
^tiquorura dicens:y? ergo qutrentes, fcihcet anu-
<ini,elementaM eft, principiarcrum,^«<f/JlT«»r ea
princi
SoU Met»'
fhyfica confi'
derat ens in-
quatum en^.
fiderittionem
entis inqsuutm
tum ens.
Summ^ I.
Cap. I. 111
2ifaK:entii
inquaotam
ens fant pri-
m* caufx,
fy
ioquicum
fiimuwr y^#-
pdndpia , fcilicct entis inquantum ens : quia in-
quam fic eft , pecefe ejl ejfe
principia emisnonfe-
cwtditm accidenjjed inqHontitmfunt entia
;
vnde
&nobit acciftendaft^cMtftfrim*
tntis inifuaii'
tum ens.
Notandum/ju6d ly inquantum ens, potpft ac-
cipi duplicitcr : vt didhim eft, fcilicet vcl fpecifi-'
caduc, vel reduplicatiuc. Primo raodo accipitut
ciim hic dicitur
,
quod cnris inquantum ens funt
primae caulx. Primx cnim caufz caufant pro-
pric entitatem : quia fuUt cauHe vniucrialcs om=
nis enritatis. Sccundaj enirti caufte infcriores
naagis caufant talitatcra cnris,fiue cntitaris :
quia
caufant tale vel tale ens , non omne ens,ncc ali-
quando cns inquantum cns : fi autcm ly inquan^
tum ens , acciperetur rcduplicariuc ; ergo omne
ens haberet caufam
,
quod eft falfum : quia pro-
ceilus infinitus ef|et iii caufis &caufati5 : dc hoc
amplios didum fiiit in prima" quxftione circa
principinm huius Ubri
,
qua^c ibi- Dcinde Qhxa.
dicic^
Tex.coni.t.
Etts autemtnultis tnodis diciiur yfedad
vnumy(jr ad vnam al$qu4mft4$uramy
^
non
ar^ttiuece.
S Oftendic qualiter Mecaphyflca fe habeac ad
partcs cnris , inrendcns
,
qu6d confidcrat omncs
partes enris, ,fcilicet tam lubfkntias quim acd-
dcnria. Circa quod duo facit ,
quia prim6 pra-
mitric quodda^ ncccflarium. Secimdo arguit ad
propofitum ofteadcndum.SecUnda ihiiSedquem-
admodum, Dicit ergo
,
qu6d ens dicitur multis
vwdis non tqniuoce
^ fed- ad vnumy & ad vnam
ali<]uam naturam, id eft , fccundum quandam at-
fributionem,& analogiam ad aliquod vnum.
Notandum
,
quAd duplex eft mulriplicitas
:
quxdafn fignificatorum , & quafdam fuppofito-
rum. Pritna mulriplidtas eft aequiuocoium,quan-
do fcilicctaliquod vnum eft commune pluribus,
fine aUqua communitate
,
qua: fit ex partc rci.
Sccunda mulriplidtas eft vniuocorum
.•
fpccics
enim babct molta indiuidua fiippofita fibi , non
obftantcvniuocarione ad fiu fiippofita, & fic ac-
dpitur in propofito,cum didtur : ens dieitur mul~
uecum »mm- tipliciter : quia ens vere cft vniuocum ad omma
km tmtibm.
entia Mctaphyflcc loquendo. Dcindc cum didt
;
ArguitMetaphyflcam confidcrare om-
nia cntia , fiue ens dicju: conccptum vni-
uocumomnibusentibusv fiue non:& fiue
cns, & vnum dicant vnam naturam, fiue
non. De quo Do^rhic q.i.
SEd
quemadmodum falubre omne
adfa-
nitatem-.hoc quidemin
coferuatione:atiud
*vero in aStione:atiud vero
quiaejtfignumfa-
nitafis : Ijoc autem quia illius
ejtfufceftil>itey
C^
medicabite admedicinam i hoc enimin ha-
btndo medicinam dicitur medicabite :Hlud
vero in exhibendo bene natum ad
ipfam :fjr
atiud per a£tus medicatiua, Simititer autem
^aliafumemus his di^^, Ita vero
(^ ens
multipltciter dicitur quidem\fed omne ad v-
num principium
; hac quia
fubsiantioi etiam
Scoti Oper. lom. IV.
UdtiflititM
iufUx.
^nsejlvni'
dicuntur: itta verc qura paftones fubBantide:
atia vero ejuia via adfubjtantiam ,
aui corrU"
ptiones
,
aut priuationes , aut cjuatitates
,
aut
effeBiua ,
aut generatiua fubHantist^ aut ad
fubjlantiam diitorum y aut horum cuiufdam
negationes^autfuhjlantia. ^uapropterdr rto»
tns
ejfe
non ens dicimus,
Arguit ad propofitum, fciiicct qufid Metaphy-
fica confidcPit oranes partcs cntis per duas rario-
nes, quarum Secunda ponitiu: ibi : Omnu autem
generis. Prima in duas : quia primd prxmirtit
rationem. Secund6 fbluit quandam dubitatio-
nem. Sctundi ibi : Vbitjue veroprimi. In prinu
parte intendit talem rarioncm : Omnia ciiria ha-
Dcnc atcriburionera ad aliquod vnura ens ; ergo
omniaentia pcrrinent ad vnam fcicndam , & pcr
confequens ad iftam. Circa hanc rationem fic
proccdit. Primo praonittit antccedcns. Sccuu-
clo fubiungit probarionem confcqucnriar. Tertio
condudit ipfum confequens. Secunda ibi: J^«#>«-
admodum ergo. Terria ibi : J^alam ergo. Antece-
dens autem dcclarar pcr fimilc ad fanitatem & ad
fanariuum. Dicit crgo
,
qu6d tjHemadmodum
fa-
iubreyid eft, finatiuuniyc habet adfanitatem , fe-
cundum quandamatrriburionem, hoc ejuidem, di-
citur falubrc in conferuatione
, ficut dista : iUud
vero in oiEtione, ficut ^no'jiliud vero quia
ejifig-
numfanitatis,vt vcritas : hoc autem quia efi fufce-
ptiuumilHm, id cft, fanitaris, vt animal ,fimUiter
medicinate
,
id cft , cfFe€tiuum medicinae fe habec
ad medicinam
, iecundum quftndam attriburia-
nem : hocenim dicitur medicinale in habendo me-
dfpinapi;vz medicus-.illud vero in exifiendo, fufce-
ptibile ad medicinam ; vt homo aptus ad habcn-
dum mcdicinam : aliudveroperaStus
exiftentium
medicina
, vt fimt infhiimenta
, pcr quac racdici-
nam minifbat '.fimUi(er autem potejr dici tn aliis
diBu,ficat fumitur in iftis : ficut ergo eft in iftis,
ita vero &
ens mHltipliciter dtcitur : {c<f omne
ens ad vnnm principium reducitur,fcilicet ad ip-
fuinensincommnni , vel ad ipGim fubftantiam,
ad quam omnia alia enria habent attriburioncra;
vndc fflbdit , htc enim dicuntur entia
,
quia
funt
fubftantia : illavero
quiafuntpaffunesfHbftantiai
vc accidcncia : alia tjuia
fitnt via
adfubftantiam,
vc motus
, &generationes , aut corruptiones ,aut
priuationes : qua: funt via ad non eJfe fubftantis:
aut tjualitatis
,
qiuc funt effeEHut aut generatiust
fubftantii ,
aut ad fubftantiam diBorum
, vtfimt
quidara qualitates & accidenria adiua , itcrum
mgationes quorundam horum
,
quac falicet ha-
bent habitudinem ad fubftanriam : aut ctiam ip^
fius fubftanriasfupplc dicuntur clle, vnde dicimus
ejHod non ens
eft
non ens : quod non cfiet verura,
ntfi ncgarioni , & non cnti aliqualitcr corapetc-
retipfiim ens:omnia cnim jprx^ih. diomtur ali-
qualiter entia : quatenus habcnt aUquam attri^
butionem ad ipfum ens, vel ad fubftanriam modo
prscxpofitcTjIicet fecundura alium , & alium gra-
aum,vt patet intucnri» Deindc cum didt
:
^uemadmodum ergo
^fatitbrium om-
nium vna ejtfcientia^ta hoc
^ in atiis
,
non
enim folum eorum quafecundum vnum di-
ilorum ejt vniusfcientist
fpecuiari:fed
^di-
iiorum ad vnam naturam
, etenim hoc modo
quodamfecHttdum vnum dicuntur.
K i
Sub
6
Troh*i Ut-
tMfhyficam
cOHfideraet
»m»es
f/srttt
emu.
Ambitut lOs
tafhyiict hie
tfttnJitur,
eftvtiua.
I*« W»"-'
111
Liber IV,
S(tentU tfi
Subiungit probationcm
confcquentiac
,
&«ar-
mfiJerare
cuit iic : Erafdem fcientia cft coniiderare ea,quaE
iSa ejut. attri
habcnt ordincm attnbutionis , vt fcientia? medi-
l>uu>uur ad
^[^^ omnia falubria : fed omnia entia funf huiuf-
fuMm obte-
^^j^
.
^^ ofl.enP,m gft ^
ergo ad vnam fcientian»
fpcdatconfiderareomniatntia.
Maiorem often-
ditexhoc qu6d vnins foientice eft confiderare
non folum illa quae dicuntur ad vnum aliquid,
quod formaliterparticipant &vniuoce, fed etiam
qas ad aiiquam vnam naturam dicuntur fecnn-
dum rationem attributionis. Exemplum primi,
vt omnts lincac ad lineam , & omnes numeri ad
numerum. Exemplum fecundi : cmnia falubria
ad fanitatem. Eniia autem primo mododicuntur
ad ens. Sccundo modo ad fubftantiam. Dfcit
ergo
,
quod ^uemadmod^m omniumfaluhrium ejl
vnafcientia, ita & in aliis : non enimfofum vniui
fcientid fpeculari dtllorum circa vnum , id eft
, ca
quai dicuntur vniuoce ad vnum ,fed ttiam dtEle->
rmn ad vnam naturam , icilicet fecnndum attri-
butionem : talia enim quodammodo dicuntur ad
aliquod vnum , ratione cuius vnius fcientiac eft
omnia illa fpeculari. Deindc ciim dicit
:
Palam ergo,quia
(jr
e»tia vm/ts efifcientia
fpeculari
inquantum entia.
Oftendit confcquens Al^x confequentiae prin-
cipalis : ^<«/<«7W,inquit : quia vniHsfcienttA
eft fpe-
culari entia tn quantumfunt entia , ficut intelli-
gendo quod ly inc^iiantum , accipiatur redupUca-
riue. Deinde ctim dicit
:
Vbiqueverofrofneprimi
ejf fcientia , (^
cx quo aliapendent , &
propter quo^ dtcun-
tur : ergo
fi
ett: hocfubfiantiafubjlantiarum,
oportet frincipia (jr caufas habere philofo-
fhum,
Sohiit quandam dubitationem : quia dixerat
omnia entia pertinere ad Metaphyficam. Dubi-
taret aUquis ytrum sque primo confideraret dc
omni ente ? ad quod refpondct quod no,fed prin-
cipalius intcndit de fubftantia , cums ratio eft
:
quia fcientia confiderans aliqua plura habcnria
ordinem attributionis, principaliias confiderat il-
lud ad quod omnia aUa attribuuntur,cuiufiTiodi eft
fubftantia inter omnia entia^ideo dicit quod vbi~
quejiA tHi, in quacanque fcientia quod eftyctf«fjrf
J>ri7tii,,sx quo alia pendent,
&
propter quod dicuU'
tur,\$i eft,inpluribus confiderat de iUo primo, ad
.quod omnia alia attribuunturjer^o/ hoc primum
ejl fttbftantiA,oportet primum PhtlofophHm,id eft,
Metaphyiicum , habere principia
, &caufat fub-
ftantijE.
Notandum
,
quod inrentio Ariftot. cftin loco
ifto
,
quod primiis Philofophus agit principalius
de fubftantia,vt denobiUori parte lui fubicdi pri-
mi
,
quod eft ens , ficut di6fcum fuit iuxta princi-
piii huiusUbri.Exquopatet, quod argumentu il-
lorum,qui ex loco ifto voiunt probare,qu6d fub-
ftantiafit fubiedum primum huius fcientiac ,&
non cns inquancum cns , non vadit ad mcntem
Philofophi. Deinde cijm dicit
:
Omnis autemgeneris vnimfenfus
efi
vnus,
atque fcientia,vt
Gramm^tica vna ensomnes
fpeculatur voces. ^apropter &
entis tn-
quantum ens quafcunqUefpeciesfpeculariV'
Metaph.
^uomtdo
%ietetphyfic»
yrmcipaliter
efi
de fub.
iantia
.'
nius efi fcientid genere : fpecies
autem
fpe-
cierum.
Ponit iecundim raticyienn ad probandum,qu6d
Metaphyficaconfiderat omnes partes entis
,
quae Metafhyfiea
iic poteft formari : Ea quac funt vnius c;encris,&
(«"fij^rat
ynius rationis,vt licpertinent ad'vnam lcientiam:
^^ ,^
fed omnia en:ia,vt nc,funt vnius gencris,& vnius
x«/i.
rationis gcneraUsjergo omnia emia,vt funtentia,
pertinent ad vnam {cientiam, quas eft Metaphyfi-
ca, vt probaturn eftfupra. Dfcir ergo ,quodoi»-»
»«,id cft,omnium eorum,qus funt vnitts generis,
& vmufenfui eft , & vnafcifntia ,{\cvifv'\(v\s eft
de omnibus vifibilibus , & Grammatica vnaexi-,
ftens fpeculatur omnes voces
,
^uapropter vnit^
Jrientiagenere, id eft generaUs e{i,fpeculari cjuaf-
cunquefpecies entis inquantum
eft
ens
, (frfpecicf
fpecterum, ideft,qu6d fpecies, id eft,partes fubie-
ikiax entis fecundiim rationes fpeciales faciunc
ffientias particulares.
Ex prsdidis patet veritas ilUus qua:ftionis,qua
querebatur in j. vtriim vnius fcientias fit confi-
derare fubftantias , & accidentia
.•
quia ollenfum
eft,qu6d ficvt patct ex praccedentibus.
SVUUM SECVNDiE CAP. II.
Hapc fcientiam confiderare pafHones entis , fiuc
diCwiTvOtas, fiuc non.
SFMMARirM.
Oftcndit duabus rationibus Metaphy»
ficam confidcrare vnum.&c fpccies vnius^
& fic dc reliquis paflionibus fimplicibus
cntis, qusE funt verum, bcnum, S>ic infcrt,
hic coflfidcrari vnum
»
{\cnt ens
, cumtoc
fint partes vnius
,
quoc entis
,
quod ben^
exphcat E)o<3:or
.•
deindc partcs prima;
PhilofophisB , feu Metaphyficac diftingui
fccundum partcs vnius , &maximc fub-^
ftantia:.
S/
igitur ens ^vnum idem
, ^ vna natu-
9
ra:eo quodfe adinuicem confequuntur^fi-
^*^*' '«'"•3'
cutprincipium,^ caufafednon vtvna ratio-
ne ofienfa.
Ntl autem dijfert , necfifimiliter
fufctpiammfed (jr
operapretium magis.
Poftquam Philofbphus oftendit circa quod
verfamr ifta fcientia , vt circa fubieftum , often-
dens qu6d circa ens , & circa partes cmis , nunc
oftendit qu6d ifta fcientia verfaturcirca vnumSc
multa,idem, & diuerfum, &c. huiufmodi,vt circj^
pafHones cntis.
Ad cuius eiudentiam notandum
,
qu6d pafllo--
T»ftones e».
nes entis funt in duplici gcnere. Quacdam funt
tudupiicis^
vnics, qu2 vno nomine defignantur,& iftx fim-
pUciter funt conuertibiles cum ente. Quacdam
fimt difiunfta:
,
quae difiundis nominibus defi-
gnantur , & hae non funt fimpUciter conaeni-
biles cum ente ; fed fub difiundtione ,per quam
difiundionem circtimloquimur vnam paffionem
cntis innominatam nomine proprio. ExcmpUim
primi : rnum,bonum,&c wr«ffj.Exemphun fecun-
di:Idem,\e\ dmerfumicontingens, vel neceffarium:
a^Hs ,
vel potenfia
^
&c. Secundianj hoc ergo ifta
pars
Summ^II.
Cap. II.
m
iitm.
J)lc*rt tM»
dem n*tM-
TMm emtin-
git dufliti'
ttr.
TridfipiMm
quid.
CMuf» quid.
^MtmtJo
ens,(y vnum
'iintidtm) /•
Llmiia vt t.
d.i.<f. 4.f»l-
nendo i.frtn-
cifdU hnbet
Scoi.
Idem funt
vnut htmo,
(^ tns homo.
pars diuitlitur in duas. Quia primo oftendft^uod
Metaphyfica confiderat vnum , & fpccics v««»«,
pet vnHtn dans intelligerc alias paffiones fimpli-
ces , & vnicas. Secund6 confidcrat paffiones di-?
iiundas , & conirarias. Sccunda ibi :
Quoniam
tattem vnitu. Prima in djus,quia primo oftendit,
quod huius (cicntia- eft confiderare de vno. Sc-
cundo infert quidam corollaria ex di£tis.Sccun-
da ibi : ^iuardquot. Prima in duas
,
quia prim6
proponit intentam condufionem, Secundo fiib-
iungit cius probarionem. Seamda '^r.idem entm.
Dicit ergo,qu6d ens &vnumfunt vnum &
idem
natura : quia confetjuuntHr
fe
adinuicem, vtprtn-
cipiuin^ , & cMufa ,fed non vt oftenfa
vna ratione :
nihitjtHtem dtffert , necfifmiliter accifimMt,fed
«perapretiton ntagu , id cft
,
quod primus modus
idcnritaris magis eft in propouto.
Notandum,quid duplidtcr dicunt aliqua can-
dem naturam : vno modo, quia habent idcntita-
tcm realem , 8c diftindrioncm rarionum rcalium
cx natura rci.Aho modo,quia funt idcm fecun-
dumrem , &fecunddra rationem rcalem.Excm-
plum primi, vtcaufa , & prindpium:nam cadem
rcs eft caufa, & principium, fedfecundum aJiait»,
& aliam rarioncm realem : nam prindpium di-
dtur rationc primitaris:idcm enim dicoprimum,
&principium, ex i .Pofter.text.f. fcd didtur cau-
fa rationc dandi e(Ic : quia caufa eft ad cuius cfle
fcquitur aliud , & ifta» rarioncs non funt eaedem
cx natura rei , & vna cft prior alia , ficutpatet.
Exemplum {ecnndi,vttunica,&veftis ,&qux-'
cunque fynonyma. Primo modo fimt idem ens,
& vnum , & non (ecundo modo , vt oftende-
tur inferius , in quaeiHonc quadam. Deinde c^
didt:
jJem emm vnui hom^^
(jr
homo
,
^ e^s
homo,
fjr
non diuerfum iUquid osteaditfe-
cundum diStionem repetitdm : homo
, (jr
ens
homo
, c^
vmu homo. Palam autem
,
^uia
ftonfeparantur^ nec in generatione
, necin
corruptionefmiliter autem ,&in vno.^a-
re palamy
qftia
additio in his idem oflendity
^ nihil aliud vmmpraier ens.
Probat intentam conclufionem pcr duas rario-
nes, quarum fccunda ponitur ibi : Ampltksautem
vniHfiuatjue. In primapane intendit talem ratio-
ncm : Quscumquc vni , & cidem rcaUtcr funt
cadcm , inter fc funt eadem reaUter : fed ens, &v-
num funt huiufinodi : quia funt eadem rcaUter
homini,& cuiaimque alteri ; ergo funt idcm rea-
liter inter fe. Minorem probatex hoc : quiacfuar-
cumque fimt infeparabiUa quantum ad (uum efle,
& fuum non efle , illa funt idem realiter : fed ho-
mo & cns homo, & vnus homo, (unt huiufinodi;
crgo,&c. Didt ergo,qu6d idemfunt vnushomo &
«ns homo & non ditierfum aliqmd oftenditur fe~
CHndum repetitam di^ionem ipfiim quod eft hortfOy
&
eft
vntu hom»,& homo : palam autem quod di-
£hun cft/dHcct homo, & ens homo nonfeparan-
tur , nec in generatione , nec in corruptione, id cft,
nec quantum ad cffe , nec quarjtum ad non efle,
quod vnam non poteft cflc unc SLiioiftmiliter au-
tem ,&ie habet 4* vho s tjuare palam tjuia addi-
rio in hif, cum didtur homo, vcl enS homo , vel
vnus homo , hoc oftendit , &nihil aliitd, (cilicct
cealiter cft vnltm- prtter ens'!^ iAcxa enim cftgCr
nerari hominem ,& vnuiatoroincm,^ cntcra
Scoti Ooer. tam. IK
homrnem, & firailiter dc comimpi. Dcinde cum
didt :
t^mplius autem cuiufcumtjuefuhffanttA
ejt vnum non fecundhn
accidens :ftmiliter
autem dr
quodquidem ens.aliquid.
Ponit fecundam rarionem qus talis cft : Qus-
ciinquc duo przdicant fubffcmriam alicuius rei.
^frt^cMt
•fimt idem realitcr:fed ens,& vnum funt huiufmo-
fitbfiMntinm
di:quia fiibflantia vniufcuiufque eftvnum,&cns, '*litmiM rti,
non fecundum acddens,fed'per (e, licct difFeren- >«.
"**«»
ter : quia eft vnum per fe fecundo modo : fed cns
'
"'
per fe primo modo ; ergo vnum & cns fimt idem
realiter. Dicitergo
,
quod ampliHsfkhftantia cu-
iufcumijue eftvnnm, non fecundum accidens ; fed
fiip. per fe fecundo raodo •.fimiliter cuiHfcHmqHe
ejtens, non fuppleper acddens,fed perfe primo
modoJDdndc cumdicit
:
^uare quotcunque vniusfftntfpecies ytot
^^
^ entisy de quihus quod^quid e^i eiufdem
Jcientia genere fpeculari. Dico autem de eo-
dem.,(jrfin$ili,&aliistalibus.Fere autem om-
nia rfducuntur contraria inprincipium.
Speculatafunt autem a nobiSy^ in eclog4
xcxt.co^.
antrariorum.
Concludit cx praedicKs,qu6d ifHus fcienriac eft
confiderarc vnum ficut , & cns. Circaquod duo
facit : quia primo fadt,quod didum cft.Seamd6
etiam condudit ex di(SHs,qu6d partcs primnc
Philofbphijt difHnguimtiu: fecundii partes vnius,
&ctiam fubflantix
,
quat cft prindpalior pars fui
(ubieai priiliL Sccunda ibi : Et tot partes funt.
Didt crgo ,quod fup.quia fic cft
,
qu6d vnum,&"
ens dicunt eandcm naruram, fequitiir,qu6d quot
funtfpecies,iA eft,partes vnitti^tot fHnt,& entit,de
qmbits quidem
eft
fpeculari etHfdemfcietiigenere,
id eft, gencralis quab"s eft Metaphyfica. Dico au-
tede eodem, &fimHi,& dijs talibui, qux (dlicet
(unt pancs vnius : addit etiam
,
quod/rr^ omma
contraria refenintur , id eft , reducuntur ad illud,
^
fdlicet ad vnum, vt ad primum principium. Spe-
culata aMtemfunt iftainecloga
contrariornm , id
cft , in traftatu Elcon de contrariis
,
qui ponimr
quano huius.Dicit autem/Jrr^
. quiacum inom-
nibus contrariis alterum habcat priuarionem in-
clufam rc(pedu alterius, oportct omnia contraria
reduci ad primapriuariuainterquae ipfum vnum
cft prasdpuum quatcnus concludit quandam in-
diuifioncm : mulritudo criara quac ex vno caufa-
tur,cft caufa diucrfitaris,differenri2 , &contrarie-
tatis.
Notandiim,quod quia ens,ic vnum eandcm fi-
ctmttum.
gnificant naturam , oponct tot fpedes , id cft,tot
ji^
F^^
pancs fubie£Huas effe vnitujixoit &entis, fibi in- vniut
f»rti-
uiccm corrcfpondentcs : ficut cnin>-partes chris
htutntu.
(xmtfHhilantia ,
quantitas
,
qualitas, fic & panes
vnius Cant,idem,aquale,ftmflr.nam idem,dk. vnurn
in fubflantia;x^«<«/f,vnufn inquanritate;&y»w»/r,
vnum in qualitate ; fimiliter fecundum alias par-
tcs enris poffunt fumi aliae panes vnim , fi etfent
nomina impofita : ficut igitur vnius fcienria: cft
*
confiderare omncs partes entis,& ita cmnes par-
tes vwiw/cilicct idera,acquale,& firaile. Dcinde
^
cumdidt;
£tt9t
fartesfittt PhiUfofbiA
quot
fihf
114
Lib. I
V.
fidntU
: quare mcejfariitm
efi
aliqudm pr$~
mam, dr
habitam
i^fis tfiatim
enim exiliunt
genera habentia ens, (^
vnum.-^uapropter
&
fcientid hacfeifttitntur:
efi
entm Phihfophus^
vtLMathematicui diitus : etenim hac partes
habetyCJrprima quadam, ^fecunda efifcien-
tia^cjr
alia confequenter in (JH/tthematicif,
'"
Concludit ex dictis,qu6d partes primac Philo^
/bphix diftinguurjtur fecundum panes vnitu
, &
eatis,Sc fpecialiterfecundum partes fubftantiae.de
qua pfincipaliter intendit,vt de principaliori par-
te fui fubiefti primi. Dicit crgo
,
qu6d tttftmt
partei PhtlofophU, id eft,iftius, quot
ftntfHbhan-
ti*
,
quare a^tqftam necejfe eji ejfefrimam , &eoi
hahentem , id eft, quia partes huius Philofbphiae
diftinguuntur fecimdum partes fubftantis
,
qua:
habent pro genere vnum & ens,vt in confidera-
tione vntM & entis diuerfe panes iftius (cientiaE
vniuntur : ita quod licct fubftanriae fint diuerne;
omnes tamen ad vnam fcientiam pertinebunt:
Al. rcftc.
ide6 fubdit. Exifiunt enimftatim genera ens , &
vnum habentiafe,{cilicct aequaliter ad omnes fub-
ftantias
;
quapropter., & hafcientia confeqtuintur,
quod declatat a fimili in Mathematicigiw/w» Phi-
lofbphiadi£b MathemaricaA/i^tfr/^rfmj quarum
vnafcientia eFl prima^& a^ta fecunda,& alia de-
inde in Afathematicis,id cft , Mathematica habet
diucrfas partes, quarum vna cft prima> &prifici-
palis,vt torfan Arithmetica : alia fccunda, vt for-
lan Geomctria : alia fe confequentcr habens ad
iftas,vt Mufica,perfpc(liua &c.fimihter autem in
propofito licct non fit omnin6 fimilejquia Arith-
merica , & Geometria funt fimpliciter diuerfac
fcientiae : vna autem eft fcientia de oranibus fub-
ftanriis, quac cft Metaphyfica, licct habeat diuer-
Cns partes.
De vBitatc
Notandum
,
quod Mctaphyfica eft vna fcien-
Metaph. vi- tia vnitatc generis , cuius partes funt plures : vna
de iafi.in tf.
(juaedam quae eft dc fubftantia fenfibili , de qua
Mltaph f. elt
^g^^""- 7'^ S.huius : & ifta pars cft prima primi^
•0»« tmit^te
tate do^inje : nam omnis dodrina incipit a no-
generii hahes tjoribus. AHa pats eft de fubftantia infcnfibili, &
fluresfartei.
immateriali,dc qua agitur 1 2.hiiius,& ifta pars eft
pofterior pofterioritate doftrinae , licet fit prima
primitatc dignitatis,& intenfionis iftius fcicntiae:
veruntamcn quia omnia fcita rcducuntur ad ens
& vnum,qaa: funt genera, id eft,gcncralia genc-
raliter de omnibus pracdicata j
ideo \^xc fcientia
habet vnitatcm.
c^oniam autem vnius esi cppofita Jpecu-
lari, vniautem opponitur pluralitasy nega-
tionem autem
, ^
priuationem vnius eHfpe-
culari-.propter vtroqtte modofpeculari vnumy
cuitts negatio^autprtuatiOy autfimpliciter di-
6ia quia non ineB illi^aut alicui generi. Huic
quidem ergo vni differentia
adeH ^praterid
ejuodeH in negatione-.illius enimabfentia ne-
gatio
efi.
In priuatione verofubieSi^ quadam
fit
natMra,de quapriuatio dicitur.
. » „ Poftquam Philofbphus oftendit
,
qubd Mcta-
mCiierMe
phyfica confidcrat de vno
,
dans intelligerc per
tmnti
paf-
vnum alias paflioncs enris fimpliccs , & vnicais,
fieH4tdifiu7%. nunc oftcndit,qu6d Metaphyfica confidcrat om-
Ov tntts.
ncs pafEoncs cntis difiundas & contrarias.Circa
quod duo facit. Prim6 probat intentum. Secua-
Metaph.
»5
Ah condudit ex didis quacdara conrraria.SeCTinda
ibi : Palkm igitur ex his. Prima diuiditur in qua-r
tuor
, fecundum quatuor rationes quas adducic
ad propofitun» oflendcndiim. Sccunda ponirur
ibi : Et Philofophi de omntbm. Tcrtia ihv.Stgnum
aHfem. Quarta ibi : eyfmpUus contrariorum. Pri-
ma in trcsiquia rangit pfimb virtutem rarionis,&
addit quoddam incidens,fcilicet quod ha:c fcien-
tia confiderat de priuatione,& negatione. Sccun-
db refumit rationem & concludit intcntum.Tcr-
tib cxcludlt qiundani cauillarionem.Spcundapo-
nitur ibi:Sedvnipluralitas.Tenia. ihii Quare<]uo-
niam multipliciter. Vis ergo primac rationis cft in
hoc
, quod vnius fcientiae eft qppofita confidera-
re : fcd vnum & pluralitas funt oppofita ; ergo il-
lius fcientia: eft confiderare pluralitatem , cuius
eft confiderare ipfum vnum : ifla autem eft Metar.
phyfica,vt prasdidhn} eft. Addip eriam qubd quia
de ratione vnius eft priuatio & negatiojideb hacc
fcientia confiderat de priuarione , & negatione.
Dicit ergo,qubd quoniam vniusfcientix
eft
oppo-
fita fpeculari,& vnieft oppofita pluralitM;iteTam
quia fupple vnumimportat,vel implicat negatio-
nem,& priuationem:ideb vnitu fcienttaejifpecu-
lari negationem,&
f
r»«<i/t»w«w.'illius,fcilicet qus
de vno fpcctdaturj ideb fubdir qubd vtrUejue
fpe-
culatur vnum, id eft,cx vtroquc dcpendet confi-
derario vnius, decuius rationccft negatio& pri-.
uatio:nam w«w dicit quandam indiuifioncm op-
pofiiam diuifioni,quac pertinet ud mulritudinem,
qucB vni opponitur ; ideb fubdit : cuitu
, fciliccf
vnias,negatio aut prtuatio , aut fimpliciter dtEla
quia non ineft tUi
,
qualis eft negatio cxtra gcnus,
aut alicui ^f«m,qualis eft negatio infra gcnus,&
huic quidem , fcilicet vni
adeft difterenttapropter
quod eitin negatione, id eft
,
propterquod differ^
hoc vnum in negatione : qiua ncgatio tantum di-
cit abfenriam alicuius fine hoc, quod dcterminej
fubiedlum ;
ideb negatio abfoluta potcft verifi-
cari tam de ente
,
quim dc non cntc:priuatio ve-.
rb connotat fubiedum dcterminatum ; ideb di-
cit
,
qabd iUitti ahfe;itia negatioeH, in priuatione
vero
fit
cjuddam fubieSia natura
, de ejua dicitur
priuatto.Ex quo patetjqubd cum ncgatio, quae in
ratione vnitu iricluditur , fit negatio in fiiDiedbo
( alias v^um poflet dici de non ente ) fequitur
quod vnum differt aneg.atione fimpliciter,& ma-
gis declinat ad naturam priuationis , vtdicetur
io.huius,text.co.5).& inde.
Notandum, qubd ex hac rationc,& praccecien-
ti ledtionc patet, qiibd huius fcientia: eft confide-
rarc dc vno , tum cpia.vnum dicir eandem natu-
ram cum entc, vt patet modo pra:expofiro
; tum
quia opponitur pluralitati , & ideb dicirur fort^
qubd propter vtrumque harc fcientia fpcculatur
vnum -y licet ly vtrumque pojfit alitcr exponi
, &
forte melius , vt iam expofitum eft conftruendo
literam.
Notandum etiam
,
qubd duplex eft negatio:
quacdam eftfimpliciter, & extra genus,per quam
abfolute dicitur ,
qubd hoc non eft illud : aliacft
negatio in genere , fiue ipfinitans
,
per quam ali-
quid ncgatur non abfolut^ : fed intra| metas ali-
cuius gcneris,ficut csecum dicitur, quod non ha-
bct vifum : non tamcn omne non h.ibcns vifiira
cft cxcum ; fed in genere animaUum
,
quod na-
tum eft habcre vifum. Vnde ncgatio cxtra genus
poteft vcrificari tam dc non cntc
,
quod non eft
natum habere affirmationem,quam de cntc,quod
cft natum habere & non habct. Vndc tam chy-
mera ->
Vnitu
fcitit.
tit,
eft opfoji.
ta
coHjiderH'
ff.
Kegttio
dif
flex , txtra
Cr intra gi-
nus.
Summ^ II.
Pkum dich
lugttufum
piera,quam lapis,quani eriam homo
,
poteft dici
non vidcns : non fic autem depriuatione^quac eft
segatio intra genus
,
quia non omne non videns
poteft dici caecum} fed folum quod eft aptimi na-
tum habere yifum : talem negationem, vel priua-
rioncm includit ipfum vnum,vt prsdi(flum cft.
Notandum etiam
, quod licct fupcrias proba-
tum fucrit, quod vnum forte dicat aliquid pofiti-
uum : tamen hoc nonobftante , indudit aliquara
negadonem non formalitpr/ed quafi confcquen-
ter : quac quidem ncgatio fundatur fupcr illud,
quod dicit pofiriuum.
Veruntamen fciendum, qu6d ifta ncgario, vel
priuario quam importat ipfiim vnum , non eft
priuario multicudinis:quia ciim priuatio fit pofte-
rior habitu,lequerctiir,quod mulritudo eflet prior
ipfi> vno, quod eft falfum , cum vnum fit pruici-
pium mulritudinis , & ip(a mulritudo denniatur
per vnum : nam mulritudo cft quxdam aggrega-
rio vnitatii : fi autem mulritudo eflet priorquam
vnum,poflet ipfum definire,& fic dlctcirculus in
Fkaoif imptT'^
dcfiiijrionibus. Iddrco dicendum
,
quod vntm
tM fruiMui-
iniportat priuationem diuifionis, non quidem di-
mi/ffrmUit.
*""°"'^ qiiantKatiuac,cum ifta ut detenxunati ge-
neris;(ed priuarionem diuifionis formalis,qux fit
per oppohta , cuius radix eftoppofirio conrradi-
Aoria : nam illa fic adinuicem diuiduntur
,
quic
ita fe habent, quod hoc non cft illud. Prim6 igi-
tur cx natura rci intelligicur ipfiim ens. Secundo
non ens. Terrio incenigitur diuifio. Quano con-
fcquenter intclligitur v/iMm
,
quod priuat diuifio-
nem.<^int6,& vlrim6 intclligitur mulrimdo, de
cuius rarione cft diuifio. Hxc autem diuifadi«fio
modo non poflimt habere rarioncm mulrimdi-
nis , nifi cuilibet illorum attribuatur priiis rado
vnius. Iftam autcm priuarionem, vel negationcm
primam
, quac cft indiuifio i fe , confeqmtur fe-
cunda negario
,
quae eft non idcnritas , vcl diuifio
abomnialio. Deinde cum didt
:
j^
VniautemflitrAlitasofponitur , ejuare^
cffvjita
dt£tis diuerfumque
y
^ difsimile,
^
ifidijualeydr quacunque alia dicuntur, autje-
cundum eadem , autjecundum pluralitatem^
^
vnum eji dicftt cognofcere fcientidt, £^o-
rum vnnm quidem aliquid contrarietM eHf:
differenti^ enim qu^dam contrarietM eH
,
differentia autem diuerfitas.
Orio tfMnP-
Refumit carionem , & intcntum condudit di'
eetUtns *t-
ccns, ({uod vni oppanitur pluralttM : fj^vtia. i^tuT
trikMtitnis. fupplc vnius firienria: eft oppofita fpeculari : ide6
dift^ firientiae,fdlicet Metaphyficq eft cognofce-
re vtrumque : quare igitur cum fupp.ifta urienria
{peculetur vnum & fpaies •yw/«*,fcilicct idcm, fi-
mile,& squale. SimUiter ofoact,quod fpcculetur
oppofita diclistfcUicet diuer/um,dijfimile , <^ ind-
quale,& quacumque aliadicuhtur,id eft,rcducun-
tur ad ifla,aut ad pluralitatem,& vnum : quorum
vnum, fcilicet eorum quac fic reducunmr ad plu-
xalitatem , eft contrarietas , aatn contrarietas efl
qufdam differentia , Sc maxima ,vt habetur lo.
huius,text.com.
1
3 Mjferentia vero efl quadam di-
lterfitas,e%. quibu^ patet, quod ad iftam fdenriam
peninet de contrarieute fpeculari. Deinde cum
didt:
.^Ujire quoniam vnum multipliciter dici-
iuryC^ hac multipliciter quidem dicenturyat'
Cap. 1 1.
115
famen vnius omnia cognofcere eji. Non al-
terius
emmftmultifliciter
,fedf
necfecun-
dum vnum , nec ad vnum rationes referan-
tur alterius tunc. ^uoniam vero omnia ad
frimum referuntur , vt quacunque vnum di"
cuntur adprimumvnum:Similiter dicendum
'« -
ejide eodem (Jtde diuerfo,& contrariisfe ha-
bere. Ergo diutfum quotiens diciturfngulum
fc
reddendum ejt adprimum infmgulispra-
dicametis quomodo ad illud dicitur.hoc enim
in hahendo illud: illa vero in faciendo : alia
verefecundum aliquos dicentur tales modos.
Palam ergo
,
quod in dubitationibus dijfum
eji,quia vnius eB de his,(^ defubHantiafer-
monem habere , hoc autem erat vnum eomm^
qua in dubitationibus.
Exdudit quandam cauillarionem : fortc cnim *7
diceret aliquis
,
quod cum prxdiifla oppofita di-
cantur mulriplidrer , ficut & ipflim vnum a quo
criuntur ; ideo non cft vnius faentix confidcrare
de ipfis. Ad quod refpondct, qu6d hoc non ob-
ftante
,
quod talia dicantur mulripliciter; nihilo-
minus pertinent ad eandem fcientiam
,
quatenus
dicuntur ad aliquid vnum fecundiim ordinem at- QmnuU vm-
tributionis. Didt ergo
,
qu6d quoniarn vnum di-
^*^ «i»*-
^itur mtdtipliciter,ic ea,fcilicet quac determinan-
^*^
t^
tur ab vno,fcilicct idero & diuerlum,& talia etia
^ J^nio
dicuntur multipliciter : attamen vniusfcientia
efi nm j
emnia ci^nofcereScAicct Metaphyficae : non enim
funt fcientiac diucrfz fimplidter fup. de his
,
qu«e
mulripliciter dicuntur:/fiyi nec fecundum vnum,
id cfl,vniuoee,»*c ad vnum, falicet analogicc ra.
ti^nes taliu referuntur,tanc de talibus funt diuer-
fx fdcntiacVult dicere,qu6d de pluribus,quac nec
habent vnitatem vniuocarionis, nec vnitatem at-
triburionis ad aliquod vnum, fcd funt purc acqui-
uocata : de talibus inquam funt fcientia; diuerfacj
ficut de cane caclefH confiderat Aftro!ogia:de ca-
ne veromarino , vel latrabili confiderat Phyfica,
fed fic non cft in propofito ; idc6 fubdit. jQuo-
niam vero ad frimum aliquod omnia referuntur,
vo qu4tamque vnum ad aliquod primum vnum, id
eft
i
quaccumque fignificantur per hoc nomen
vnum reducunrur ad vnum primum
; licet fint
*•
multa,& diuerfa : firmliter oportet
fe
habere,& de
eodem,& diuerfo,& contrariis. Sic ergo in talibns
procedendura eft : quia Prim6 videnda eft eorum
mulriplidtas
,
quot modis vnumquodquc dica-
ttir. Secundo inuefliganda eft comm redu(9io,&
ordo attributionis ; idc6 fubdit
; ergo diutfum
l
quoties diciturfingulumfic reddendum
, id eft , re-
ducendum eft ad primum,quado aliquid adaliiid
reducicur : in finguUs tahbus nominibus qus dc
pluribus pracdicantur^ dicuntur
, puca qu6d hoe
ibi redudtur ad aliquod/^imMm ih habendo i/Iudi
iUud verofaciendo:alia vero fecundum alios modos
dicunturM eft,reducunmr,Vlrim6 cpilogatqu6d
palam
eft
quod dtEium
efiin qiuSHonibus
, fdlicct
terrij Ubri : ^»»4 vnius vt hmus , fdlicet fcicntiac,
eJi hahere fermonem , id eft , confiderarionera dc
his quac 6xdc3. funt & de fubflanria ,hoc enimerat
vnum dubitatorum
, id eft , vna qusfUonum di«
fpueatarum ibidem.Deinde cum didt
:
Et Philofofhi eB de omnibus
poffe
Jpecula-
xcn.co.«.
fi : namji no» Philofophi^quis erit qui inue»
K
4
116 Lib.lV.
Metaph.
i8
fiigAbitJl
i^m Socrdtes &
Socratesfedeth \
afttfivHnm
vni contrariunftaut quidefi
con-
trarium aut quoties dicitur ? SimiUterautem^
CJr
de aliis talilfus f
Ponit {ecundam rationem. Circa quod duo fa-f
cit. Primo fub quaeftionc projpoiut quod iftius
fcientiac,6f non alterius,eft conudprare de prxdi-
, - ^s. Secund6 format rationcnl Secunda ibi
:
^ Munt-
-^»»?»^'»
'^S"
vnim. Dicit ergo quod Philofophi,
fnsHUi fhi-
id cft Mct3phyfici,qui primus Philofbphus anto-
UfifffU*, nomaftice 6ip.tvi,eftfojfe
jpeculariM omnibusSd-'
licet prjediais : nam
fi
non
efi
Philofophi quis
eft,
fcilicct afius quiinteSigat,
fi
eH- idemSocr.& So-
crdtufedenj ? aut fivnumvhi eft
contrariumyaut
tjuid
eft
contrarium aut quoiiens dicitur ,fcilicet
co»trarium?fimiliter autem &de hts talibusftmafi
diceret,qu6d nullus eft alius,qui fcilicet cpnfidc-
rptde praedidis
j
puta deeodcra&diuerfo, & dc
( tpontrarijs &aliis hoiuimodiJDcind^ ciim dicit
:
e^Moniam ergo vnius inquanium eft.vnum^
(^
entis inquantum ejiensy eademfecundum
fe
pafiionesfunt ^fed
non ipquantum nume-'
ri^ aut linea^ aut ignis, palam quia iUius
fcientidiy eH
, ^
quidfunt cognofcere ^
acct-
dentia
ipfius j
(^fic
nonpeccant qui de
jpfis
intendebant
^
quafi
hoff philofophantes :
fed
^
quiaprius his ejifubBantia^dequa nihilpror^
fus
intelligunt. c^oniamficutfunt (^
nume-
riinquantum numerus propria pafiiones ,
vt
imparitaSyparitofycommenfuiaiio, aqualitas^
excedentia
,
/jr defeifio
,
(jrhacfecundumfi
(^
adinuicem infunt numerisfimiiiter autem
(^ defolidOi& immohili, (jr mohili
, c^
leui^
(^
graui,funt alia propriafic: ^enti inquan-
tum efiensfunt
quadampropria
^
&eafunt
de quihus^ ejt Philofophi perfcrutari veri-
tatem,
Ponit tertiiam rationem qua» talis eft:Eiu(Hcm
fcientis eft confiderare fubieftum & pafliones
eius , ergo cns &paflioncsieius : fed ens inquan-
tum cris habetproprias pafliones , ficutlinea in-
quantijm linea,& numcrus inquantum numtenisi
ergo Metaphyficaquac confiderat cns inquantum
ens,confiderabit praedidbs pafliione? entis. Dicit
crgp qu6d tjuoniam vnitts inquantum vnum , &
Conftdtr»
^^j^ inquantum ens
,
funt tademfecundumfepaf-
in imiuerpili
fiones,c^ quidcm nonfunt linea; aut numeri, aut
imtfm'
*g"" inquantum talja ;
nam pafliones cntis in-
quantum ens,nullius infcrioris funtpaffioncs pcr
fc primo,5c inquantum huiufrn6di;quare inquam
fic
eft
palam
,
quia iUimfcienHa , fcilicet Meta-
phyficaB
eft
cognofcere qutdpftfubiefium , fcilicet
ipfUm ens & ynum, & eorum accidentia
\ &ideo
non peccabant qui de eis intendebant , c^uafi non
philofophantes
\ fed
quia principium eftfubftantia
de qua nihilaudiunt, id eft, quia ens inquantum
ens. habet quaidara propria
,
quas fimt communiaj
ide6 confideratio dc eis pertinet ad Philofb-
phum ; &ide6 illi
,
qui de cis intcndebant , non
peccant quafi non philofbphati fiint ; fed quia
dimittunt illaqu* pcrtinent»ad confiderarion^m
primae Pbilofbphiac : quia fubflantiae obliuifcun-
tur , cum tamen fubftantia fit principiilm , de
qua Philbfbphus- principalitcr inrendit. Subdit
19
£w
habft
faffiutes.
WxepA declafando quomodo ens ihqus^ntun>
ens habet pafliones : quoniam
ficut rtumeri in-
quantum numeri
, funt propria pajfiones , vt
imparitas &paritas , commenfuratio & aqualitoi
excedentia,& defeilus,& alia cjuafecundum
fe
in-
funtnumeris adfe inuicem
i id eft fub difiundio--
ne : fimiliter a^temfolido , id
eft
corpori mobili,&
immobiliigraui , & leUifunt aliapropria, idcft,
propriae paflioncs : & fic & enri inquantum ens
fimt q^asdam propria,^ eafunt de quibus
eft
Phi-
lofophi perfcrutari veritatem,
Noamdum,qu6d licct vnum fit vcre pafHo en- gj«>
finfu
tis,tamen Philofbphus hic dicit , eafdcm cfle paf-
^'cuntur
ejfa
flones cntis & vniiu
,
qiiod dicit pro quanto,
'^^mf^ffio-
quia vniim eft prima pafiio & immediatius ad- ^,-^"'
^
hacrens ipfi enri, mediante qua infunt omnes alias
paffiones ; 6c ideb quodammodb faabct rationem
fiibiedi i:efpe£hi omnium aliorum , vt fic dican-
tur aqualiter paffioncs cflc eacdcm vtriufque,
Deinde cumdicic:
Signum autem: Diale0ici ^amque
^ So-
phifia eandemfubinduunt fguram Philofo-
pho:qjiia Sophifiica apparensfolum efifophia^
^
Diale^ici deomnibtts dijputant , omnibus
autem ens commune eB, Dijputant autem de
his videlicet: quia Phikjophi^funt ipfaprom
fria : nam circa idemgenus verfantur
dr So-
fhiliica (^
Diate6fica cum Philofophia
:fed
dijfert ah hacquidem modo poteHatisiab ilU
vero vita proharefi. Eff autem Diale^ica
tentatiua,de quibus Philofophia eH fciensi
dr Strphiliiea quidem apparins
,
ons ver9
non.
Ponir tertiam rationcm quac talis cft : Circa
idem vcrfantur DiaIc6Hais , Philofbphus, & So-
phifb : fed Dialedici & Sophifta difputant dc
praedidis omnibus, quar funtcntis paffiones;ergo
&Philofbplius. Hanc rationem declarat , often-
dens qupmodo Dialedious & Sophifficus difFe-
rant aPhilofbpho,& quomodo conueniant.Dicit
ergo cjrtodfignum <r/?,fcilicet qu^d Philofophi eft
confiderareje ^rxAiddsinam DialeBtci & So-
phiftafuhinduuntrandemfiguramyiA cft , fimili-
tudinem cum PhUofopho
,
quod declarat:^«i/i So-
phiftica
eft
apparensfophia^A^{i,(a^\CD.xM fiipple
foliimrquia efi apparens,& non exiftens:quodau-
tem habet apparcntiam alicuius rei , habct ali-
quam fimilitudinem cum ea ifimiliter autem &
Di^tleSiici difputant de ommbus : quia habent ens
commifne pro fiibie^o : quia comtnune omnibut
eft
ens : difputant enim Dialedici,fcilicet de his
{)racdiftis communibus,quit funt communia Phi-'
ofbphia». Et redditcaufam di(ftorum , nam circa
idemgenus verfatur SophifHca& DialeEiica cum
Philofophia , & ranone huius habent ad inuiccm
conucnientiam : quia quslibct fcicnriarum ifla-
Tum verfatur circa totum cns, in quoconueniunt
bmnia , de quibus qiiaelibet iftarum fe intromit-
rit, Sed dijferunt, quia fupple Philofbphia difFcrt
ab hac , fcilicet Diale6tica , mddo poteflatis : nam
maioris virturis dl cofideratio Philofbphi; quam
Dialc(^ici
,
pro qnanto Philofbphus proccdit dc
praedidis omnibus deraonftratiuc
, & pec cer-
titudinera. Dialedicus ver6 ex probabilibus
,
quae fblum habent opinionera generare : ab
ifta ver6 , fcilicctri Sophiflica difFcrt fupple
Philofbphus
Dialeaici
^
Sofhifit di-
Iputnnt d»
p»{ltV»^nn
ImjuihuseS-
ueniunt
f^
diferunt Phi
loJiphfu,Dia
lecHcuf
, (^
Sophifta vidt
CtmmitmtO'
rtm hif.
Summa^IT. Cap.II.
Philofophus vittprohtrejt, id cft j eIc<^'one, fiue
intcntione finis : quia fiipple Philofijphus inrcn-
dit veritaterh : Sophifta ver6 apparentiara verita-
ris, vt firilicetvidqatur (cire, licct non fi:iat.Subdit
autera declaratione ditfce difFerentia: dicens,qu6d
Diale^a eji tentatiua de cjuihw Thilofophia
efi
/cienr.quh confiderat de cis pcr demonftrarionc,
quas habct geneiare propric fcientiam -.fophtftic*
quidem vija^ ens vero non, id eft, apparens 5c non
cxiftcns : cum tantum intendat apparcrc fcircda-
lo quod non iciat
,
proptcr quod diitinguitur a
Philofbpho.
jj
Notondum, quod Dialc<5tica , & Sophiftica
'Dialeaiea diftinguuntur
,
quia qiia-dam eft doccns,& qiuc-
«y SofhiftieM dam cft vtens : dicitur docens"hsc,vel illa, vt ha-
fu^ux.
betconfidcrarc de proprio fiibicdlo, dando modu
Sc artcm arguendi, & fyllogizandi vere, & appa-
reotcr , rcddendo fingula nngulis : ied dicitur v-
tens hacc vcl illa
, quando modo arguendi adin-
ucnto vritur ad areucndum vcl ad concludendum
ahquid in aliis fcicnriis. Primo modo qusHbec
leanimhabet aliqualiter rationem fcienria:,quate-
nus circa proprium fiibicdum quacHbct modo ali-
qualiter dcmonftrariuo fpeculatur.Secundo autem
modo recedunt i rarione fcientia:. Philofbphus
prgo comparans eas in loco ifto ad Philolbphiam,
diccns fi)lam Philofbphiam clle fi:ientiam, accipit
eas vt vtentcs : fic enim ex prob.abiUbus vcl ex
apparenribus verfanmr circa oraiieensjvndc Dia-
ledica hxc dicitur rcnuriua,pro quanto commu-
nes intentiones quas cofidcrat tanquam quaedam
e^anea applicat ad propria in aliis {(jenriis.
Deiode cum dicit
:
SFJHMARIf^M,
Hxc cfl: altera pars huius capiris,in qua
Philofophus quatuor rationibus oftendic
omnes paffiones di^undas cntis confide-
jrari in hac fcicntia, inferens hinctria
coroilaria
,
qua; clarc ponuntur.
AMplius
autem cot$trariorum altera coc"
elementatiOyprittatio^
&omnia referu^
tur ad ens (jr non ens^
(jr ad vnum^
dr
plura-
litatefH^vt
fiatsti 'unius^^ motmpluralitaiu.
'Bntia vero
^fuhfiantiamconfitenturex con-
trariisfere omnes componi : omnes enimfrin^
cipia dicunt contraria : hi namque par
d^
i^"
far : illi calidum ^frigidum : alij autem
fi-^
nitum
(jr infinitumj alij amorem
(^ odium;
cmnia vero
(jr alia videntur redu6fa ad vni
dr ptutalitAtem :fumaturcnim ipfa redu^Ha
a nobis, principia verOy
^omnia qus ab ahu
&ingenera hac cadunt.
Ponit quartam rarioncm qui talis cft : Quae^
cunque reducuntur ad vnum & ens, pertincnt ad
connderationem huius fcienriaE,quae verfatur cir-
ca vnum
&cns ; fed omnia prajdida funt huiuf^
modi
; crgo
, &c. Minorem declarat indudiuc.
Primb quomodo contraria reducuntur ad ens &
& non cns
j inquantum alterum habet rarioncm
priuationis
& altcrum rationem habitus. Sccund6
qnomodo
aliqua rcducuntur ad vnnm &plura,vt
motus
& quics : inqgantum cnim motus habet
rarioncna
alteritatis 6c diuerfitaris cuiufdam, re-
dudturad plura: quics verb inquantum habct ra-
tioncm vniformitaris &:ciuufdam vnitatis,rcdu-
citur ad vnum. Nam quicfccre cft non aUtcr fc
haberc nunc quam prius ex 6. Phyfic text. com.
ji. Tcrrib vtens opinionc anriquomm omnia di-
cit edc contraria , vcl cx contrariis : fi crgo con-
traria reducantur ad cns & non ens,vnum & plu-
ra ; fequitur qu6d omnia entia Jlmilitcr rcducen-
tunnam cum principia rcducantiu" ad vnura &cn$,
& pcr confe ]uens principiau ,
fcquitur quod
omnia entia quxcunque funt , eft vnius fcietitia:
fpeculari. Dicit crgo qubd atnphUs alia co'eleme>i~
tatio coyitrariorum, prinatio
, &omnia referwitur
ad ens & non ens : femper enim duorum contra-
rionim altcrum habet rarioncm habitus & cnris :
altcrum verb priuarionis & non cntis
,
qiiatenus
priuario eft fbrmalitcr quasdam negario, quae eft
non cns. Similiter fenmdb ahqua reducuntur ad
vnum & non pluralitatem vt ftatut,
id dl, quies
qua:fcilicet habct rarioncm vnius & ww«/plura-.
litatis. Vlterius djm fere
omnu , fcilicet Plulofb-
phi anriqui confttentur entia&fuhftatiarricompo-
ni ex contrariis , vt fdlicct Philofophi omnu ^ui-
dem dicunt principia contraria , licet difFcrenter
:
nam hi dicunt talia contraria,fcilicet par &impar,
vt Pythagoras : illi vtro calidum &frigidum, vt
Parmenides : ali)fnem,iA eft,finitum &infinitum,
vt didum eft in prirao libro:/*/* j
amorem &odiH,
vt Anaxagoras.Ex quo patet,qubd omnia contra-
ria rcducuntur ad ens raodo prxdido. Addit au-
tcm qubd ficut fupple prsdida contrariaredu-
<;Untur ad ens : & ita videntur reduci ad vnmn
,
&rmdtitudinem
, &pluralitatem :fumatur a»-
tem, id cft , fupponatur hic a nohis ipfa
reduBio :
quia fupple longum cftet oftendere dc fingulis co-
trariis : tamen hoc fit manifcfhim, qubd omnia
contraria reducimtur ad vnum &c cns
.•
& omnia
tam principia qu^m principiata inddunt aut in
vnum,aut in tn%,\deo 6ic\l,principiavero & quc
funtprxter alia,\d eft,prindpiata reducuntur fup-
plc ad vnum &ens
quafi