You are on page 1of 16

1915 Soykrm Srecindeki Krtler zerine Ksa Birka Not Geenlerde Osmanl Meclisi mebusan yesi Vahan Papazyan'n

Anlarn yayna hazrlarken anlarn ekinde yer alan raporda zikredilen baz Krt egemenleri hakknda bilgi iin nasname zgr bireyler topluluundan kr Glm'ten bu kiilere dair biyografik bilgi istemitim. kr Glm bir istek ve bir rapor adyle Nasname zgr bireyler topluluu sitesinde bu raporu yaynlamas zerine okuyuculardan ilgilenenler doal olarak yorumlarn bildirdiler. Bu yorumlardan biri zellikle yaznn milliyeti Krt liderleri karaladn ve bu almalarn ard niyet tad ve doru olmad mealinde Krt resmi tarih tezi oluturmaya ynelik bir zleme ynelik bir dnceyi ve tehlikeli bir ynelimi ifade etmekteydi. Oysa ok iyi bilinmektedir ki Soykrm aktrleri Krt Hac Musa, Cemile eto, Ashkar Smko, Kr Hseyin Paa... gibilerin Krt yurtseverliiyle bir ilikileri yoktur. Kemalist iktidar srasnda kendilerine gerek kalmadn anlayan bu kiiler, eyh Said isyanndan sonra bu isyana destek vermemelerine kar srann kendilerine geldiini anlamalar karsnda yeni bir gvenli liman aramalardr. Kemalist rejim kimseye minnet duygusu tamaz. Minnet ettii kiileri de ortada brakmaz. Bu Soykrm aktrlerinin Krt milli hareketi ile anma abas, Krtlerin zerinde dnecei nemli bir konudur da. Bunlar Krt milli hareketi ile en son ilikilendirilecek kiilerdir. Gemite Hamidiye alaylaryla blgede Ermeniler zerinde katliamlar uygulayan bu airet reisleri, ttihat ve Terakki iktidarnda airet alaylaryla 1915 Soykrm aktrleridir. Kemalist iktidarn ykselme dneminde blgedeki paral ajanlar olarak karmza kar. Bu kiiler Kemalist iktidarn kurulma srecinde Kemalistler tarafndan maddi olarak fonlanmlardr da. Bu yaz bu yanl alglama ve yanl dncenin izale edilmesine yneliktir, bu yazdan maksadmn zellikle Krtleri karalamak ve yeni bir polemik konusu yaratmak olmadn da belirtmek isterim. Sz konusu yorum olmasayd bu yaz da yazlmayacakt. 1915 Soykrm Srecine Krtlerin dahli zerine yazlanlar ve sylenenler nemli bir klliyat oluturmasna, hatta nemli Krt yazarlar tarafndan da konunun ilenmesine ramen Krdistan'n Kuzey bat kesiminde yaayan Krtler tarafndan yeterince bilinmemektedir. Ya da bilinmek istenmemektedir. Bunun birka sebebi olabilir: Bunlar srece dahil olmaktan dolay inkar, bu srece dahil olmaktan dolay cezalandrma korkusundan dolay milli mcadelede Trk milliyetileriyle ibirlii, Hristiyanlarn el konulan mallar, haremlere alnan kadnlar, kleletirilen kadnlar ve ocuklarndan dolay tanan (bugn ho karlanamayan) duygular... gibi nedenler sralanabilir. Katlmann konuulmasndan honut olmama hali sryor. Bu konuda Krtler ve Krdistan yalnz deildir. 1915te nemli bir Ermeni nfus barndran Mara blgesi iin de unutma inkar ve konumama sz konusudur. Bu yrenin insan da konumamaktadr ve konuulmaktan holanmamaktadr. 1915te srgne gnderilen Ermeni Patrii Zaven Efendinin hazrlad Exterminators listesinde Mara'ta katliamlara katlanlar nemli bir liste oluturmaktadr. Bu listede ismi geenler ile ilgili hangi Mara kkenli arkadaa soru sordumsa bir cevap alamadm ve bana olan bak deiti hatta ilikisini kesenler de oldu bunlar iinde yllardr tandm birlikte altmz kiiler de vard. Neredeyse karma kan her Maralya bu konuyu sorduumda tek kelime alamadm. Herkes de bu kiileri tanyordu. Cumhuriyet dneminde uzun yaamlard. Bu konudaki suskunlukta az birlii bir olguyu glendirdi: Bu da katliamlara Mara'ta katlmn kitlesel olduuydu ve suskunluk bundand. Ayn olgu Diyaribekr iinde sylenebilir. Patrik Zaven'in Diyaribekir ve Mardin listesi de

uzundur. Geri bunlarn elebalar olan ailelerden bugn blgede pek az kalm olsa da bu eleba olan aktrler blge halkn bu katliamlara kitlesel katlmalarnda nemli rol oynamlardr. Bu olgunun tesbiti ya elliyi biraz aan birka kiiden sormakla bile mmkndr. Birka istisnas olsa da airet reisleri ve eyhler blgedeki 1915 Soykrmn kitleselletiren aktrlerdir. Oysa Krtlerin 1915 Soykrm srecine dahli Krdistann dier paralarnda konuulan tartlan konulardandr. Gney Krdistandan Krt yazar Kemal Mazhar Ahmed'in Birinci Dnya Sava'nda Krdistan adl almasn da akademik bir alma olarak zellikle burada zikretmek isterim. Konuyla ilgili Krt aratrmac Recep Maral'nn Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve 1915 Soykrm da nemli bir katkdr. Krtler Recep Maral'nn bu eserini bir tarih felsefesi olarak zmseyerek okumaldrlar. Konuya dair bu uzun girizgahtan sonra Krt yurtsever nderlerden Cibranl Halit Bey'in Krtlerin bu srece dahil olmakla kendi boazmz kesecek klc biledikleri yargsyla konumuza balayalm. Bu yaz Trkiyede resmi tarihin karalad Binba E. Noel'in Krdistan Hatralar ve raporlarndan srecin, Otonom Krdistan yanls ve bu konuda almalar da yrten bir ahsiyetin notlarndan Krtlerin 1915 Soykrm srecine dahil olmasna dair yarglarna dayanarak srecin bir vechesine k tutmaya alacaz. Bu konuda binba E. Noel, okurun Trkede ulabilecei geni kaynaklarn dnda bir kaynak olduundan Noel'in notlar zel olarak seilmitir. Binba Noel Krdistan'n istatistiklerle de desteklenen ayrntl bir fotorafn ekmitir. Raporlarnda dneme ilikin birok ayrntya yer verir. Airetlerin isimlerine, yaplarna, reislerine, glerine, kontrol blgelerine, yerleim blgelerinin sava ncesi ve sonras demografisine, retim yapsna dair ayrntl ve nemli bilgiler vermektedir. Yazda italikle belitilen blmler Noel'den alntlardr. Binba Noel 11 Nisan 1919 gn akam Miran'l Mustafa Paa'nn olu airet reisi Naif Bey'in misafiridir. Ev sahibi hakknda unlar not etmitir: Naif Bey bir reis olarak beni, hassas ve akll bir adam olmasyla etkiledi. Pe-Xabur'da katledilen 900 Hristiyan olayndaki rol nedeniyle kendisine kar geliebilecek olaylar dnmekte ve kendisinin sadece Trk hkmetinden ald emirleri uyguladn vurgulamaktadr. Naif Bey bu rol kendisi aklamaktadr ve Noel'in ynelttii herhangi bir soru da yoktur. Nsibin'de Krtler ngilizlerin yrede Hristiyanlarn katliamlar iin ok acmasz cezalar dnd yolundaki milliyeti Trklerin sylentilerinin ve propagandasnn tesirinde olduklar saptamasn yapar. Bu sylentinin Krtler tarafndan da yayldn syleyerek Propagandann baars sadece korkuya dayanmakta olup geicidir yargsn da ekler. Geceyi birlikte geirdiim airetlerden biri aka [bu nedenle] ngilizlere kar direnebileceklerini ifade etmiti. Diye yazar. Ama onlara ngiliz ve Ermeni'nin farkl eyler olduu aklandnda karar zayflamt, notunu der. stlerine, yaplan katliamlara kar ngilizlerin intikamc politika uygulayacaklar ynndeki sylentilerin etkisinin krlmas iin Trklerin dorudan verdii emirler veya ynlendirmeleri zerine, Krtlerin yapt katliamlarn failleri konusunda genel bir af ilan edilmesi gerekebilir diye rapor verecektir. Noel bu konuda srarldr da, aksi taktirde Airetlerin insafna kalm olan pek ok Hristiyann hayat da dolaysyla gzlerimizin nnde tehlikeye girecektir. Diye vurgular. Noel'in burada kastettii airetlerin alkoyduklar kadn ve ocuklardr. Milliyeti propagandann baarsnn misilleme hurafesi ve Ermeni ncelikli politikalarn korkusu zerinde ykseldiinin altn izer. Noel, eyh Abdlkadir hakknda unlar da ekler. Konstantinopolis'ten eyh Abdlkadir, Nsibin'deki ileri gelenlere bir telgraf gndermitir. Bu zat Trkiye himayesinde bamsz bir

Krdistan'a olumlu bakan hareketin balca yneticilerindendir. Krtlerin Hristiyanlar ldrerek milli davalarna zarar vermemelerini acilen salk vermektedir. Daha sonra bir baka telgraf da Krt lider Emir Ali'den gelir. Bu zat da Bedirhan Beg'in oludur. Nsibin'de o srada 250 Hristiyann yerel Mslman evlerinde esir ve kle gibi tutulan gen kadn ve ocuun 200'nn sebest brakldn ve halen bilinen 50 gen kadn ve ocuun ise tutulmaya devam edildiini kaydeder. Yerel mlki amirlerin bu kiileri ellerinde tutan egemenlere gleri yetmemektedir: Halen Nsibin'de, yaklak 50 kadar Hristiyan, Mslman evlerinde tutsak gibi yaamaktadr. Gidecek bir yeri olsayd ounluu gidebilecek durumdadr. Ancak bir ksm da kaymakamn etki edemiyecei kadar zengin ve nfuzlu ailelerin yanndadr... Mslman aileyi ocuu geri vermeye zorlamak bir zm olabilir. Bylesi ehirlerde mmkndr ama kylerde durum farkldr. Pek ok vaka da Hristiyan ocuklar Krt ailelerce fidye karl verilmektedir. Noel Mslman evlerinde esir ve kle gibi tutulan gen kadn ve ocuklarn tutsaklktan azat edilmesi sorunundan baka ok daha nemli bir konu da alnan mal varlnn geri verilmesidir. Diyerek Hristiyan kurbanlarn el konan varlklara dikkat eker. Eer Trklerin kendi kararlarna braklrsa pek bir eyin geri verilmeyecei, zira byle bir ey grlmemitir szleriyle bu konuya nemle einilmesini ister. Gasp edenlerin direnilerinden ve kararlln yapt grmeler neticesinde anlayp not eder. Ancak emlakn geri verilmesi veya tazmin dncesinin bile, dini ve rklararas dmanlklar canlandraca ve Mslman kamuoyunun tmn bize kar ayaklandracan, bunun da ciddi askeri sorunlar yaratacan sylediler. Nitekim, Milli mcadele de bu olgu zerinde ykselecektir. Noel notlarnda Nsibin'de sava cesi 120 Hristiyan evinden ancak 10 tanesinin kaldn da ilave eder. Bunlar da muhtemelen Ermeni dndaki Hristiyanlar olmaldr. stelik bu kalanlarn artlar da son derece ktdr: Durumlar ise klelikten ok az farkldr. Mardin ile ilgili bilgiler de verilir. Mardinde bir airet reisinden sz eder. ammar sefi Ali Abdurrezzak' da onlarla buldum, haracn almaktayd. Yal bir adamd. ngilizlere karyd. Kendi izgisinden amaz ters ve kolay kabul edilmez bir insand. Bir sre bana bard sonra kalkt ve sylenerek adrdan kt: Tm bu ngilizleri de Ermeniler gibi yok etmek gerek diyerek. 1915 Katliam srecine Almanlarn dahiline dair bilgiler de verilir, buradaki bilgilerin yerel kaynaklardan toplandna da dikkat eker: Trkiyenin savaa girmesinin hemen sonrasnda, pek ok ngr, Hristiyanlarn gelecei hakknda fikir vermektedir. Huzursuzluklarn en erken iaretleri bandan beri Hristiyanlara kar dmanca tavr taknm olan Alman subaylarndan gelmektedir. ttifaktaki dostlar olarak Trklere dncelerini iletip sava gerekesi olarak yapacaklar katliamlar yasalatrabileceklerini sylediler. 1914 Aralnda bile, Mardin'de bir Alman, Reichstag'n bir Ermeni katliamn yasal bir nlem olarak grdn ve onlarn ihanetinin ispatlanm sayldn sylemekteydi. Noel, yerel kaynaklardan derledii bilgilerle 1915 Soykrm srecine ilikin ayrntl bilgiler verir. Subaylarn ve mebuslarn airet reislerine yaptklar propagandalardan, Krtlerin oluturduu katliam birlikleri El-Hamsin'lerin rgtlenmelerinden sz ederken sistematik bir hareket olduunun ve gizli bir organizasyona bal bir komisyonun varlnn altn izer: Tm bu bahsedilen olaylar dizisi, tm teferruat konusunda almalar yapan, karar veren bir polis kurumunun varln ispat etmektedir... Komisyon emirlerine mutlak surette itaat edilecekti. Aksi takdirde hkmetteki grevlerinden azledilecek veya farkl cezalara arptrlacaklard. Noel bu rgtlenmeyi tarif ederken titiz bir planlamadan sz eder: Tahminlerin tesinde olayn asl iyz, programn bilimsel denecek bir titizlikle planlanm olmasdr. Krtler bu titiz plann tetikileri olarak rgtlenmilerdir. (ancak burada bir toplumsal sorumlulua da dikkat ekmek gerekir; bu tetikilikte Krtler yalnz deildir dier unsurlar da en az Krtler

kadar bu katliamlara katlmlardr. Tek bana ttihat ve Terakkinin bin yllardr bu corafyada yaayan kadim halkn kaznmasnda bu derece baary yerel halkn eitli motivasyonlarla alet edilerek bu katliamlarda tetiki olarak rol almam olsayd bu kadar ksa bir srede bir halk topyekn bu corafyadan kazyamazlard) Noel; cahil halk ceza sorumluluundan vareste tutar: [Katliamlar] Konstantinopolisten gelen talimatla yerel cahil Mslmanlar alet ederek gelimitir. Cezalandrlmas gereken onlar [Krtler] deildir. st dzey devlet idarecileri ve onlara gnll hizmet eden yerel Mslman yneticiler sorumludur. Zira onlar da bu vesile ile ceplerini doldurmutur. Katliamlarn yer yer rakamlarn da verir. Yerel kaynaklardan ald bilgilerle lm konvoylarn ve katliamlar katliamlarda kullanlan yerel milislerin marifetleri ayrntl anlatrken ekler. Bu sregelen olaylarn faillerinin hangi mantk veya gereke ile hareket ettiklerini anlamak ok zordur. Aralarnda pek fazla anlaamayan farkl airetlerin Ermeni Soykrm sz konusu olduunda tek vcut olduunu da vurgular. Yerel idareci ve yneticilerin propagandalarnda halk bu ekilde korkutarak yanlarna ekmektedirler: Bu amala ngiliz idaresinin Ermeni yanls olaca varsaym yaylmaktadr. Bu eilde Hristiyan katliamlarna katlanlarn cezalandrlmas ve Ermenilerin Krtler zerinde idareci olarak tayin edilecei sylentisi ile korkutmaktalar. Bu propagandada olduka byk bir baar elde etmilerdir... Halk ve zellikle airetler ciddi ekilde korkutulmu bize kar dmanca bir atmosfer yaratlmtr. Noel bu olguya kar halkn bu korkusunu giderecek almalar tavsiye ederek bir bildiri tasla nerir. Diyaribekir'daki siyasi durum ve yerel ileri gelenlere dair notlar balnda; Doudaki pek ok ehirde olduu zere, Diyaribekirdeki ileri gelenler de baz istisnalar hari yozlam ve dejenere entrikaclar olarak tanmlanabilirler. Onlar emirleri altndakileri bask altnda tutar, insan haklarn ihlal eder, daima yozlam bir Trk subay ile ibirliine hazr olup devleti dolandrrlard. Bu zelliklerle ttihat ve Terakki Partisinin etkin destekleyicileri olmas artc deildi. Ayrca tm bunlara ek olarak kendi karlarn gzetme hrs da vard. ttihat ve Terakki Partisinin ve Trk hkmetlerinin olas yok olma ihtimallerine kar tm bu adamlar Krt milliyeti partisine katldlar. Bu ibirlikilerin yannda Krt ulusal rgtlenmesi almalardan ve nderlerden sz eder: Adil olmak gerekirse, yine de Krtler grubu iinde baz yle yeler mevcuttur ki, Krdistan'n bir btn olarak gerekleebilmesi uruna canla bala almaktalar. Bunlar isimlendirir de: -Kamil Bey Kahyal Zade -evket Zaza smail ailesinden Dierleri ise; -hsan Bey, Dr. Fuat Bey, Ekrem Bey. Bu sonuncusu svire'de tahsil grm enerjik bir adamdr. Ancak Cemil Paa ailesine ait olmas (Yani 1915 katliamlarnda ok belirgin katlm ispatlanm olmas ve dolaysyle ok fazla maddi kar salam olmas) onun aleyhinde bir bilgidir. zmir'in igaline deinerek bu igalin etkilerini vurgular: Krtlerin zmir rneini Diyaribekir'e yapmas bekleniyordu . ngilizler nce gelip ehri igal edecek bu da Ermeni birliklerin geliine nayak olacakt. Tm bu nlemler doal seyrini takip etti. Yerel ahali arasnda ok fazla fanatizm olumutu. Eski yozlam ehirliler ki imdi Krt Partisi yesiydiler ve 1915 katliamlarnn hesabndan korkmaktaydlar. Yeni bir katliam

istemekteydiler. yle ki bu son kalan ahitler de yok edilebilsin ve kirli mazileri gmlebilsin; deliller ortadan kalksn. Son sz olarak ifade edelim ki Britanya mparatorluunun zel temsilcisinin kiisel olarak Ermeni halkna at yakmas Ermeni halknn kaderini deitirmeyecektir. Britanya, T. E. Lawrence'n Lincoln Stephens'e verdii rportajda aka syledii gibi halklarla ilgilenmez. Britanya daha ok tabii kaynaklarla ilgilenmitir, halklardan ok... ngilizler tccar olup idealist deiller. ngilizlerin Ermenistan'n blnmesi taraftar olduunu da Arabistanl Lawrence bu rportajda ifade ederek, Brintanyann Ermenisiz bir Ermenistan istediini de aklar. Bu da, dnemin emperyal gc tarafndan ayrldnn ifadesi olsa gerektir. Krdistann nasl ve neden drt paraya

http://www.nasname.com/tr/3295.html%20-%2090k%201915 Soykrm Srecine Krtlerin Dahline ek Ermeni soykrm srecinde Krtler zerine ksa birka not balkl yazmda konunun Krtlere yakn olan bir ahsiyetin notlarn zel olarak aldm zellikle belitmitim, ayrca yazda da belirttiim gibi binba Noel'in notlar1 son derece ayrntldr. Soykrm srasnda Krtlerin Ermenilere ve dier Hristiyanlara reva grdklerine ilikin yazdklarn yazya alamadm bu yazlanlar vahet olarak tanmlamak bile yetersiz kalmaktadr. Yazda iki krt yazarn da (Mazhar Kemal Ahmed ve Recep Maral) bu konudaki kitaplarna da referans vermitim, Hadi Garo Sasun Tanaktr ve tarafldr(!) onu da benim gibi geelim. Bu konuda Dadrian'n Belge yaynlarnda yaynlanan drt ciltlik toplu eserleri, Naci Kutlay'n yazlar, M. Kalman'n, Bat Ermenistan- Krt ilikileri ve Jenosid, ve David Gaunt'un, Katliamlar Direniler Koruyucular, Fr. Hyac Simon'un 1915 Bir Papazn Gnl , smail Beiki'nin editrlnde hazrlanan Resmi Tarihte Krtler kitaplar da ayrca referans olarak verilebilir. Yazya gsterilen tepkilerden ilgili kiilerin bu eserleri okumadklar anlald gibi boazna kadar Ermeni Soykrmna batm kiilerin, bu Krt ibirlikilerinin Krt nderi (!) olarak kabul edilmesi baka bir ey deilse sadece aka olabilir. Hac Musa, Cemil eto, Kr Hseyin, Smko Krdistan zerinde Kemalist diktatrln kurulmasnn aletleridirler, Hamid'den balayarak ttihat ve Terakki ve onun ardllar kemalistler tarafndan yemlenen krt egemenleridir.2 Hac Musa'ya M. Kemal maa balamtr, Hac Musa'nn Ermeni soykrmna dahli ile ilgili sadece Trkede deil yabanc dilde ok geni bir klliyat olumutur. Krt Hac Musa Beg, grtlana kadar Ermeni Soykrmna3 bulam bir kiidir. Patrik Zaven Efendinin Exterminators listesinde4 yer alr Hac Musa, Erzurum ve Sivas Kongrelerinde bulunmamasna ramen Heyet-i Temsiliye yeliine getirilerek nemi vurgulanr ve ayrca altn5 ve para6 ile maddi olarak da dllendirilir. Smko'nun iaesi ve ibadesi kemalistlerce salanmtr7., soykrm srasnda Kr Hseyin stanbulda ttihat ve Terakki ynetimince arlanmaktadr,8 Hac Bedir Aa mebuslukla dllendirilerek kardei Zeynel ile birlikte Tarsus ve Mersinde emval-i metrukeden gayrimenkuller tahsis edilir 9. Cemile eto ile M. Kemal ilikisi ise bilinmez deildir. Ayrca Kemalistlerce btn ibirliki
1 2

Binba Noel'in 1919 tarihli Krdistan Notlar yaknda belge yaynlarndan yaynlanacaktr. 9.10.20/ 5-13 Haydaran aireti reislerinden BMM yelerinden Hseyin'in Muradiye kazasnda ihale olunan r vergisi iin yaplacak muameleye izin verilmesi. BCA 30.10/4.23.13 3 Hac Musann Ermeni Soykrmndaki rol zerine ayrntl bilgi iin Recep Maral, Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve 1915 Soykrm, Peri Yaynlar, Ed. Ahmet nal, 2008, s 280-294, ayrca 13.3.2009 tarihli Agos/Kirk'te Gulizar'n yksne baklabilir. 4 Patrik Zaven Efendinin Exterminators listesi, yaknda Belge Yaynlarnda yaynlanacaktr. 5 28.6.1921 gn ve 975 sayl kararname ile Mu'taki Krdi lakapl Hac Musa'ya 50 altn verilmesi.BCA. 30.18.1./ 3.26.6. 6 10/7/1921gn ve1059/2325 sayl kararname ile Hac Musa Krdi'ye, Mdafaa-i Milliye ve Dhiliye Vekletlerince toplam 1000 lira gnderilmesi. BCA. 30.18.1.1/3.30.10. 7 19.9 1923 gn ve 2787 sayl karar Smko Aann Van'a yerletirilmesi ve olunun kendisine teslimi BCA 30.18.1.1/7.34.10 8 1.7.1918 tarihli Dersaadet'te mukim Haydaran aireti reisi Hseyin Paa'ya rtl denekten yardm yaplmas. BCA 272.74/67.29.3

Krt airetleri zellikle maddi bakmdan yemlenmilerdir. 10 Katliamn ba aktr Dr. Reid de Bedirhanilerin damaddr... rnekler oaltlabilir. TC arivlerinde bunlarn dnda baka belgeleri mevcuttur. Zaza Murat, velhasl ve Brusk Ali'nin konuyu benim "tarafl ve s" yazmdan deil bizzat yukarda adn verdiim objektif Krt aratrmaclarndan ve dierlerinden daha kolay renebilir. Benim sadece internette bu konudaki kolayca ulaabilecei yazlarm olduka fazla olduundan yorulmalarn istemem. Ayrca Krt olmayan birinden bu konuyu renmelerinin onlarda bir burukluk da yaratmasn da istemem. "Krt zgrlk hareketi" adna yksekten atp ne adna ya da ne ekilde ve ne anlama geldiini anlamakta glk ektiim Ermenilere verilebileceklerin sralanmas ise politikann konusu deil, psikiyatrinin konusudur ve konumuzun dnda olduunun zellikle altn izmek isterim. http://www.nasname.com/tr/3352.html

Bir Kere Daha 1915 Soykrmnda Krtlerin Rol ve Hamidiye Alaylar zerine
Sait etinolu Ermenilerin bu corafyadan kaznmasnda en byk sulu ttihat ve Terakki ile Alman ortaklar olmasnn yannda bin yllardr bu corafyada yaayan bir halkn bir anda ortadan kaldrlmas sadece ordu ve Tekilat- Mahsusa etelerinin rgtledii cezaevinden kardklar canilerden tekil edilen etelerin yannda yerel halkn da Soykrma destek vermesi, ttihat canilerin ilerini tereyandan kl eker gibi dzenli bir ekilde gerekletirmelerinde en byk kolaylk salamtr. Bu Krma her blgeden ve her milliyetten yerel halk itirak etmitir. Her milliyet 1894-96 katliamlar srasnda edindii gerekli tecrbeyi 1915 srecinde uygulamtr. Her milliyettin mensuplarndan ittihatlara su ortann kt gibi Krtlerde bu ibirliinden vareste deillerdir. stelik Krtlerin Hamidiye katliamlar srasndaki tecrbeleri dierlerinden ok arttn sylemekte saknca yoktur. Hamidiyeler bu ilem iin rgtlenmilerdir. Bugn de bu hamidiye art airetler korucu olarak ilevlerini kendi halkna kar yrtmektedirler. Bu ksa yaznn amac Krtleri karalamak deildir. Soykrma katlan her milliyet gibi Krtlerin de sorumluluunun tartlmasna katkda bulunmaktr. Ermenilerin en youn olarak yaad blgede bugn yaayanlarn gemile ilgili syleyecek eyi olmaldr. Krtlerin bu gn madur durumda olmas gemilerinin sorgulanmasna engel deildir ve olmamaldr. Bu ksa yaz, bu konuda ki salkl ve drst tartmalara ve incelemelere bir katk niteliindedir. Bu tartmann ne yarar var sorusuna Krt aratrmac Naci Kutlay u szleriyle karlk vermektedir: 1915 ve sonrasnda yaananlar, yallardan ok dinledim. Seim almalarnda gezdiim yrelerde bu bilgilerim zenginlik kazand. Yazdklarmdan baka, sylei ve konferanslarda da dile getirdim. Krtlerin ve aydnlarn kendileriyle hesaplamalar gerektiini syledim. Herkes bana hak verdi, yalnz bir arkada; 'buna gerek var m? Krtlere ne yarar var bunun?' dedi. Ben bunu, bir 'travmann neden olduu yarann' onarmnda gerekli olduunu syledim. Gereksiz bir 'yk'ten kurtulma olduunu dile getirdim. Birok Krt feodallerinin zenginliklerinde bu Ermenilerin pay var. Herkes yazd. Dr. Hikmet Kvlcml da 1930larn balarnda Elaz Cezaevinde yazd 'htiyat Kuvvet: ark' eserinde deindi. Son yllarda saysz belge, an ve aratrmada ele alnd. Krt aydnlar bu konuda yaananlar es geemezler diyorum. Sultanlarn ve ttihat Terakki yneticilerinin gnahna yre Krt
9

21.3.1926 Aile efradn Adanaya nakletmek isteyen Malatya mebusu Hac Bedir Aa iin Tarsus ve Mersin'de bulunan iftliin ve baz evlerin tahsis edilmesi BCA. 30.18.1.1/18.20.15 10 27.1.21 tarih ve 620 sayl karar Frat vadisinde ve civarndaki eitli airet bakanlarnn baz unvan ve para verilerek taltif edilmesi BCA 30.18.1.1/2.33.6

feodalleri de ortak oldular. Baz Krt nde gelenlerinin Ermenileri korumu olmalar (Kogiri, Dersim ve Mkste) bu gerei deitirmez. 'Devlet yaptrd' diye bir mazeret olamaz. Bence bu konu ayr ve derinlikli bir aratrma konusu olmaldr. Beni de onlardan biri kabul ediyorsanz, Krt aydnlarnn tarihe kar byle bir borlar var.11 Naci Kutlay'n szlerine unlar da eklemeliyim: Hakkari blgesinde, gerek 1894-96 gerekse 1915 ve sonras Hristiyan krmlarnda Pinyani Airetinin nemli rolleri bulunmaktadr. Bu krmlarda etkin rol alan Airetin reislerinden Evliya Bey'in torunu Evliya Parlak'n 1980 darbesinden sonra kurulan Danma Meclisine ye seilmesi bir tesadfmdr? Yoksa bir devamlla m iaret etmektedir? Krtler bu soruyu kendilerine sormaldrlar. Evliya, sadece kk bir rnektir. Bunun gibi ok rnekler oktur. Krt aratrmaclar ncelikle bu gibi olaylar gnna karmaldrlar. Gemiteki krmlardan sorumlu airet mensuplarndan birok kiinin bugn kendi deyimleriyle Krt zgrlk Hareketinde yer almas Krtlerin sorumluluunun sorgulanmasna engel deildir. Pinyani airetinden bir ok kii gibi sa Parlak'n Krt zgrlk Hareketi mensubu olarak ukurca'daki bir atmada hayatn kaybetmesi bir eyi deitirmez. Nasnamedeki nceki yazmda (1915 Soykrm srecindeki Krtler zerine ksa birka not) amacmn polemik olmadn zellikle belirtmitim. Bu tartmadan kama anlamna gelmez bu olguyu akl banda herkesle tartmaya da am. Yazmda Krdistandaki Ermeni Soykrmna Krtlere yakn bir ahsiyet olan Binba Noelin Krdistanda bulunduu srada gn gnne tuttuu notlarndan okuyucuya bir bak as salamakt. Yazya ek olarak yazm ikinci yaz (1915 Soykrm Srecine Krtlerin dahline ek) ise okuyuculardan bazlarnn konuyu anlamakta ektikleri gln (yada anlamakta srar etmelerinin) izale edilmesine ynelikti. Yazda sz ettiim Krt ibirlikilerinin -ne yazk ki baz okuyucu iin bunlar nderdir(!)- ttihalar ve ardllar Kemalistler tarafndan beslenmesi, para ve nvanlar la taltif edilmesine, ayrcalklar salanmasna dair belgeler arivlerde doludur. Ben burada birka tanesine yer vereceim: 1.Hac Musann Ermeni Soykrmndaki rol zerine ayrntl bilgi iin Recep Maral, Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve 1915 Soykrm, Peri Yaynlar, Ed. Ahmet nal, 2008, s 280-294, ayrca 13.3.2009 tarihli Agos/kirk'te Gulizar'n yksne baklabilir. 2.28.6.1921 gn ve 975 sayl kararname ile Mu'taki Krdi lakapl Hac Musa'ya 50 altn verilmesi.BCA. 30.18.1./ 3.26.6. 3.10/7/1921 gn ve1059/2325 sayl kararname ile Hac Musa Krdi'ye, Mdafaa-i Milliye ve Dhiliye Vekletlerince toplam 1000 lira gnderilmesi. BCA. 30.18.1.1/3.30.10. 4.19.9 1923 gn ve 2787 sayl karar Smko Aann Van'a yerletirilmesi ve olunun kendisine teslimi BCA 30.18.1.1/7.34.10 (Smko, Asur patrii Mar amunla sorunlar zmek zere Onu evine davet etti. Yemekten sonra ve sorunlar konumann ardndan misafirlerini yolcu edecei zaman, nceden hazrlkl adamlarna Mar amunu ve yanndakileri ldrtt.12) 5.1.7.1918 tarihli Dersaadet'te mukim Haydaran aireti reisi Hseyin Paa'ya rtl denekten yardm yaplmas. BCA 272.74/67.29.3 6.21.3.1926 Aile efradn Adanaya nakletmek isteyen Malatya mebusu Hac Bedir aa iin Tarsus ve Mersin'de bulunan iftliin ve baz evlerin tahsis edilmesi BCA. 30.18.1.1/18.20.15 7.27.1.21 tarih ve 620 sayl karar Frat vadisinde ve civarndaki eitli airet bakanlarnn baz unvan ve para verilerek taltif edilmesi BCA 30.18.1.1/2.33.6
11 12

Naci Kutlay, Krt Tarihine yeni bir gzle bakmann zamandr. Sylei etin eko, www.gelawej.org Naci Kutlay, Krt Tarihine yeni bir gzle bakmann zamandr. Sylei etin eko, www.gelawej.org

8. 9.10.20/ 5-13 Haydaran aireti reislerinden BMM yelerinden Hseyin'in Muradiye kazasnda ihale olunan r vergisi iin yaplacak muameleye izin verilmesi. BCA 30.10/4.23.13. 9. 3.11.917 Hakkari eski mebusu Seyid Taha'nn Adana'da meskn kardei Seyid Abdlhakim'e maa balanmas BCA 272.74/65.18.11(Seyid Taha da Hakkari yresindeki hristiyanlarn yok edilmesinde etikili bir Krt figrdr) Benden bu ksa yazda bu kadar rnek yeter sanrm, Bu konuda Babakanlk Cumhuriyet Arivinde ki Aair ve skan Umum Mdrlnn evraklarnda istemedii kadar belge bulabilecektir. birliinin yannda Krtlerin 1915 Soykrmndaki rolleri geni bir klliyat oluturur. Ancak bu corafyada ne yazk ki okumadan ziyade kulaktan dolma kahve sohbeti kltr daha popler olduundan bu klliyata bazlarnn itibar etmediini grmekteyiz. Tekilat- Mahsusa kadrolaryla birlikte, Hamidiye kadrolar da Kemalist (2. Jntrk) hareketin en nemli payandalar olmutur. Bu srekliliin esiz prototipi olarak Hamidiye komutan Mutkili Hac Musa Begi ve Tekilat- Mahsusa reisi psiz Recepi gsterebiliriz. Hac Musa ve psiz Recep13 bu dnemin en nemli figrlerinden olup kesintisizlii sembolize ederler. Bu eli kanl etecilerden psiz Recep, Televizyon dizisi olarak devlet televizyonunda gsterilmeye devam etmektedir. Boazna kadar Ermeni Soykrmna batm Hamidiye alay komutan Hac Musa Beg dizinin ne zaman gzmze sokulacan beklediimi ifade etmek isterim. Mu katliamndan canl olarak kurtulan Tanaktsutyun Van Mebusu Vahan Papazyan anlarnda Muta katliamlardan kurtulabilen Ermenilerin sndklar dalarda, Hac Musann, sa kalabilen kl artklarn takipten vazgemediini anlatr. Hac Musa Ermenilerin bir tekini bile sa brakmamak kararndadr. Hergn afakla birlikte, dalar Musa Begin airetlerince evriliyor ve bitkiler ynne yaylm atei uygulanyordu. Bu gayesiz deildi. Katliam art kiiler, geceleri dncesizce urda burda ateler yakyorlard. Ama ne yapsalard? Sahipsiz tarlalardan buday ve arpa baaklar getirip kavuruyorlar, bazlar da ellerinde kalan yala piiriyorlard. Krt gruhu ise gece ateleri grp, afakla birlikte halk kesmeye geliyorlard. Bu Hamidiye eskileri Kemalist hegemonyann Krdistan zerinde kurulmasnn aletleridir. Hac Musa ve dierlerinin ilevleri sona erdikten sonra bir kenara atldklarnda, Krt ulusal hareketine yanamaya almalar, yada yanatklar dnlerek cezalandrlmalar bu kiileri aklamaz. Bu kez karlarn baka bir kanaldan ifadeye almaktadrlar. Kemalist iktidarn pekitii bu dnemde Tekilat- Mahsusa mensuplarna yeniden ikbal kaps alarak nemli grevlere gelmeleri14 ve Tekilat- Mahsusann rejime entegre edilmesiyle, Hamidiye kadrolarna pek i dmez. levleri bitmi bir kenara atlmlardr. Bir ksm isyanlarla alakalandrlarak idam edilirken (bunu idam sehpasna giderken kendi biledikleri kllarn kendi boyunlarn kesmesi olarak ifade ederler) bir ksm da srgn edilir. Hac Musada bunlardan biridir. Kemalistlerce srgne gnderilen bir dier Hamidi ibirliki Kr Hseyin Paa ile yurt dnda srgnde buluurlar. Hac Musa ve Kr Hseyin 1928 ylndaki af yasasndan yararlanmak maksadyla srgnden dnerken yolda lr. Dierleri dn yolunda birbirlerine girerler, Hac Musann kardei Medeni, erken davranp Kr Hseyin ve ailesini yok eder ve kellelerini Genel Vali brahim Taliye (ngren) takdim ederek affa mahzar olsa da Kr Hseyinin Haydaran Aireti Medeniden, eyh Ahmet Barzanide kardei Nuhtan cn alr.
13

psizle ilgili daha fazla bilgi iin Sait etinolu, psiz Recep, Kaldra Aralk 2008, sy 94, www.mavidefter.org 14 Sait etinolu, Jntrklerin ki Dnemi ki Yz, Resmi Tarih Tartmalar-3 ttihatlktan Kemalizme, Ed. F. Bakaya, S. etinolu, zgr niversite K. 2007

Cemile eto ise 1925 ayaklanmasn rgtleyen Azadi cemiyetini destekleyen Bitlis blgesindeki airet reisleri iinde grlmesine karlk ayaklanmaya katlmam ve devletin safnda yer almtr. Buna karlk 1926 ylnda stikll Mahkemesi tarafndan idam mahkum edilen ve ailesi srgne gnderilen airet reisleri arasnda Cemile eto da bulunmaktayd. Cemile eto, Kemalist harekete destek veren Krt aalar iinde de tannan bir ahsiyettir. Mustafa Kemal, Cemile etoya mektup gndererek, Sivas Kongresi hakknda bilgi vermekte ve kendisinden Ermenilere kar destek istemektedir.15 Cemile etonun idam edilirken bu ibirliinin sonularndan hayflanarak kendisiyle birlikte mahkum olan bir arkadana Cemile eto, ji ker da keto, [Eekten olma ya da Eekten dme- Cemil!..] dedii rivayet edilir. Krt ulusal syleminde ibirlikiliin sonularn yermek iin olduka revata olan bir deyimdir.16 Cemile etonun aabeyi Biar eto da yle rnek alnacak bir nder deildir. Biare eto ekiyalklaryla nldr. 1906da Osmanl ynetimiyle atmaya girmi [Biare eto ayaklanmas...] ise de atma uzlama ile sonulanm ve 1914 ylnda ran snrnda (Azerbaycanda) ldrlnceye kadar Osmanl ordusunda milis olarak grev yapmtr. Folklor aratrmac Salih Kevirbiri ise szl Krt edebiyatndaki kilamlardan yola karak Biare etonun Bitlisin Kevir Qul (Delikli Ta) mntkasnda Ruslarla girdii atmada ldrldn yazmaktadr. (Geleneksel Krt szl edebiyatnda Dengbjlerin syledikleri kilam ve uzun iroklarda ark ve manzum hikayelerde - Biare etonun devlete kar gz pekliinden, ekiyalkta ise gsterdii cesaret ve cevvallktan vgyle sz edilir.) 17 Burada unu da ilave etmeliyim ki bu ailelerden son kuak iinde eski izgiyi izlemeyen, Krt ulusal hareketi iinde yer alan insanlar da bulunmaktadr: Cemile etonun torunu Dervi Akgl (Derwee Sado da denmektedir) TKDP (Trkiyede Krdistan Demokrat Partisi) kurucu ve yneticilerindendir. Hac Fero [Hac Ferro, Hac Faro]; Mu-Varto blgesinde Mala Fero (Fero Ailesi) olarak bilinen Krt-Alevi kkenli geni bir aileye adn veren byk dedeleridir. Xormek airetinin de ynetici ailesidir. Hac Fero, Dou lleri ve Varto tarihi kitabnn yazar Mehmet erif Fratn da dedesidir. Aile, genellikle devlet yanls, Kemalist, CHPli ve Sosyal Demokrat bir izgi takip etmise de; ayn aileden 70li yllarla beraber Krt ulusal demokratik mcadelesine katlan birok isim de bulunmaktadr. zgr Politika yazarlarndan Selim Frat bir rnektir. Ayn eyler, Hac Bedir Aann Rivan airetinin son kuak mensuplar iin de sylemek mmkndr. Sosyalizm mcadelesine omuz veren iar Rivanolunu da rnek verebiliriz. rnekler oaltlabilir Krtlerin Soykrmdaki rolne baktmzda; TC asndan temel ama Krtleri bu sua itirak ettirmektir. Krtler asndan baktmzda, birok neden sralanabilir. Krt aratrmac M. Kalman bu eilimleri yle zetler: Krtlerden krma katlanlar, adam ldrmekten ok, talan ve yama peindeydiler. Bunu syleyen Mu'taki Osmanl grevlilerinden biridir. Airetlerin blgelere gre deien tavrlar sz konusuydu. Batl Devletlerin bir Ermeni Devleti'nin kurulmasna altklar inanc, Krtlerin Ermenilere dmanln gelitirdii gibi Krt ulusu arasnda korku ve tela yaratyor ve kendilerinin Ermenilerin hizmetine verilecei dorultusunda yaygn bir propaganda ve inan geliiyordu. Bu anlay onlarn Ermenilere kar gelmelerinin en nemli nedeni oluyordu. Batl Devletlerin desteindeki baz Ermeni rgtleri milattan nceki dnemlere ait Byk Ermenistan haritalarn yaynlayarak Bat-Ermenistan dndaki mevcut Krt topraklarn da snrlar ierisinde gstermeleri elbetteki bir olumsuzluktu.
15

Garzanda Cemil eto Beye (Erzurum, 13 Austos 1919) , Atatrkn Kurtulu Sava Yazmalar, C. I, s. 126-127 16 smail Beiki, Kimlik, Kimlikler, 20.06.2008, Peyamaamazadi.com 17 Salih Kevirbiri, Filit Quto Serphati-Drok- Sosyoloji, 20 kilam, 20 Qevimin, Nefel, Stockholm,2002

Krtleri nemli oranda etkiler. Ermeni partileri Batl Devletlerin Osmanlya ynelik hesaplarndan kendi paylarna bireyler koparacaklarna inanrlar. Bu durum Krtlerin tepkisini ektii gibi Osmanldan destek grme, onlara yaknlama ortamn da beraberinde getiriyordu, ilknce Ermeni isteklerinin gereklemesinin engellenmesi ve beklentisi iindeydiler. nk Osmanl igali altnda da bulunulsalar, zerlerinde yaadklar topraklardan kovulacaklarnn endiesi kendilerini nemli bir ekilde dndrr. Daha dne kadar Krt aalarna hara veren, onlara bal olan Ermenilerin, Bat Devletlerinin de desteiyle Krtler zerinde bask uygulayacaklar propagandalar Krtleri etkiliyordu. Krtler, kurulacak olas bir Ermeni Devleti nedeniyle topraklarn kaybedeceklerini, aalar ise hem toprak hem de otoritelerini kaybedeceklerini dnyorlard. ster istemez kendilerini yalnz hissettiklerinden Trklerin egemenliinde de kalsalar ilk anda Ermeni isteklerini sonusuz brakmak n plana kyordu. Osmanllar Krtlerle olan dinsel ballklarn, Ermeni kart politikann merkezine oturturlar. Zaten ok uzun yllardr srdrlen Ermeni dmanl Hamidiye Alaylarnn kurulmasndan sonra pratikte ok byk yaygnlk gstermiti. Soykrmda din faktr nemlice kullanldndan birok yerde "kafirlere"(!) ynelik saldrlar bu nedenle gerekletirilir.18 Krt egemenlerinin Ermenilerin zenginliine gz dikmeleri yannda katliama itirak eden dier Krt halk iin de cahillik, taassup, yoksulluk gibi etmenler sralanabilir. Krtlerin Soykrma katlmna ilikin Krt yazar Kemal Mazhar Ahmedin de tesbitleri nemlidir: Ne yazk ki bilerek ya da bilmiyerek, kastl ya da kastsz, baz Krtler de bu krmlara katldlar. Bu durumu deerlendirip aratrmak amacyla nce, katldklarn gsteren birka rnekle ie balamak isteriz. Urfa'da yaplan ilk krm, bir dervi eyhi olan Molla Sait Ahmet, verdii bir fetva ile 28 Aralk 1895'de balatt. Molla Sait, bir Ermeniyi halkn gzleri nnde yere yatrp satrla kafasn! bedeninden ayrarak ie giriti. Bu imam, katliamdan birka gn nce, ehrin baz nde gelenlerini toplam, onlar bu ynde oluturmu ve Sultan 'n saltanat iin ser esirgemeyiz, buyurmutu. Van'da yaplan ilk katliamda, Abdlhamid ve Abdlgaffar adlarnda iki karde birlikte 200 kiiyi ldrdler. Byle kardelerden Harput'da da bir haylisi vard ve iki karde burada, bir gnde 300'den fazla Ermeniyi katletmilerdi. Bir Krt aa, bir Ermeni kafilesini jandarmalardan satn alm ve btn her eylerine el koyduktan sonra onlar ldrm. Sonra, lira ve altnlar yutmu olabilirler dncesiyle karnlarn yararak yoklamtr. Bu yzden asker ve jandarmalar bir hayli servet edindiler. Altnlar olup ta rvet veren ve bu yolla kurtulanlar ise, bir yerine, birka kez lerek dnyay seyre devam ettiler. Gordlevski bu konuda unlar yazyor:1916 yaznda, Krtlerin, Ermenileri gruplar halinde Bitlis'e doru yola nasl kardklarna gzlerimle tank oldum. Bunu, Snma Komitesinin, kendilerine verecei parann hatr iin yaptklar belliydi. Oysa Krtler, Ermenileri, Trkten esirgemilerdi ama bir kle gibi de Bitlis pazarna sryorlard. Sanki, zaten dleri patlam olan bu kimselerde irade de kalmasn ya da Krtler olmadan Bitlis yolunu karamyacaklarn anlasnlar isteniyordu. Dalarn te yznde karlatklar muamele her hallerinden ve gzlerinden okunuyordu.19 Siirt Fndk ky Ermenilerine Krt kardeleri Ferman srasnda Fndk kyn Cizre ve Siirte balayan ve bugn hala kullanlan 90ar km lik yolu Ermenileri devlete ihbar etmeme karl yaptrdktan sonra yolun tamamlanmasn kutlama gayesiyle dzenlenen len srasnda boazlanmlardr. Garo Sasuni, reaya Krtlerin krmlara itirakini hayretle karlayarak, Soykrmdaki rollerine deinir: Hayret edilecek bir gerekte 1915 Nisan Jenosidinde Reaya Krtlerin, airetlerden daha kt bir rol oynamalardr. Osmanl idaresi airetlerden phe ettii iin Reaya Krtleri sahneye karp, ksa vadeli jandarma olarak grevlendirip silahlandrarak, kendilerine Ermenileri krmalarna ve braklm olan mlkleriyle zenginlemelerine izin verilmitir. Osmanl idaresinin kendilerine verdii bu yetkiden maran Reaya Krtler, Ermenilerin bana
18 19

M. Kalman Bat-Ermenistan (Krt ilikileri) ve Jenosid, Zel yaynlar, 1994. sh.137 Ahmed Kemal Mazhar, Krdistan ve Ermeni Soykrm, ev Mustafa Dzgn, Krdistan y.Stocholm 1986,s 60-61, Ahmedin almas Doz Yaynlar tarafndan da yaynlanmtr.

tam bir bela kesilerek, son derece insafsz davranlarda bulunmulardr. Ve hatta u veya bu airetin yanna snm olan Ermenileri de Osmanl makamlarna ihbar etmilerdir.20 Garo Sasuni, Soykrm srecinde, Krtlerin Ermenileri korumasndan sz ederken Kuzey ve Gney Krdistandaki airetler arasndaki Soykrma itirakteki farklara deinir: 1 - Krtler lkenin gney blgelerinde, Ermeni krmna ok az lde katlmlardr. 2- Birok airetler krmlara katlmamakla kalmayp, aksine kendilerine snm olan Ermenileri saklam ve korumulardr. rnein Dersim Ermeni kurtaran ocaklardan biri olmu ve bu sayede 20,000 Ermeni hayatta kalabilmi, bunlar sonralar Erzincan ve Erzurum yoluyla daha douya geip kurtulabilmilerdi. Sasun'un Huyt-Modikan'l Ermenice konuan Krt eho ailesi o blgenin Sasun'lularn korumutu. 1916'da Mu blgesi Ruslar tarafndan igal edildikten sonra, oradaki Ermenileri ve o blgedeki dier airetlerin yanna snm olan yaknen 12.000 Ermeniyi toparlayp Mu'a getirebilmilerdi. Suriye dolaylarna srlm olanlardan da edinilen bilgilere gre, Gney Krdistan'n gl airet reislerinin muhafazas sayesinde ok sayda Ermeni kurtarlabilmiti. Ben ahsen bu konuyla ilgili olarak u gerei kendim saptadm. Birok Krt airet reisleri, 1915-1917 senelerinde Ermenileri kendi muhafazalar altna alp, onlara Krt elbise1eri giydirerek saklam olduklarndan, sonradan Osmanl idarecileri tarafndan cezalandrlmlardr.21 Ermeni soykrmna katlmayan airetler cezalandrlmlar ve srgne gnderilerek airet yaplar datlmtr. Ancak tm bu korumalar Ermenilerin bu corafyadan kaznmas gereini deitirmez. Ayrca kurtarlanlar Krtler ierisinde bambaka bir kimlikle yaayacaklardr. smail Beiki, Krt Sorunu iinde sorduu sorularda Ermeni Soykrm ve bu srete Krtler in rolne de deinerek ilgin tesbitler sunar: Krt blgelerinde mlk sahibi olma durumunun Ermeni soykrmyla ilikisi u olabilir: Ermenilere 1915'de soykrm yapld. ttihatlar, ekonomiyi milliletirmek iin, devleti ve toplumu milliletirmek iin, bunu gerekli grdler. Milli Savunma Bakan Vecdi Gnl, bu yaznn banda dile getirdiimiz konumasnda bu durumu anlatmaya alyordu. Rumlar srgn edildi. Ermeni nfus tehcir srasnda soykrmla rtld. Onlardan geriye pek ok tanmaz mal kald. Tarlalar, deirmenler, zeytinlikler, mandralar, fabrikalar, atlyeler, evler, dkknlar, balar, baheler, tarmda kullanlan eitli retim aralar bykba hayvanlar, srler vs. Gerek Trk toplumunda, gerek Krt toplumunda pek ok ailenin zenginliinin kayna bu mallardr. Yamalanan Ermeni ve Rum mallardr. Bingl, Elaz, Mu, Bitlis, Ar, Van, Diyarbakr, Siirt, Kars gibi yrelerde, Ermeni mallarnn baz Krt ailelerinin eline getii dnlebilir. Krtler arasnda bir ailenin ocuklarnn, yani kardelerin, farkl farkl soyadlar olduu izlenmektedir. Bunun da Ermeni mallarnn yamalanmasyla ilikisi olduu varsaylabilir. Eer bir aileye bir para mal verilecei belirtilmise, kardelerin farkl farkl soyadlar almalar salanarak, aile daha ok mala el koymu olabilir. Bunun, soykrmda, Krtlerin yaygn tetikiliinin bir creti olduu da dnlebilir. Van Gl'n merkeze koyarsak, bu merkez etrafnda, 1915 Ermeni soykrmndan sonra u ekilde bir nfus hareketi yaanm olabilir. Krsal alanlardan ehirlere doru. Gneyden Kuzeye doru bir nfus hareketi, Ermeni mallarn yamalamak iin byle bir nfus hareketi sz konusu olabilir. Devletin bu srece gz yumduu da aktr. Bu srecin devlet iin ok byk bir yarar vardr. Krtleri soykrm srecine iyice ortak etmek, Krt-Ermeni elikisi yaratmaya almak... kinci olarak da Krtlerde geliebilecek milli hareketi engellemeye almak. Ermeni mallarnn yamalanmasna katlan Krtlerin,
20

Garo Sasuni, Krt Ulusal Hareketleri ve 15.yydan Gnmze Ermeni Krt likileri, ev. Bedros Zartaryan, MemoYetkin. Med Yaynlar, 1992. sh 241 21 Garo Sasuni, Age. sh 240-241

devlete, devlet grne baml bir hale geldikleri aktr. Devletin, her zaman, bu mallar ellerinden alabileceini dnen aileler, devletle ibirlii yaparak bu ilikileri korumaya alacaklardr.22 Soykrmda kullanlan Krtlerden oluan Hamidiye alaylarna gelince: 1890 ylnn Kasm ay ortalarnda, stanbul gazeteleri, Hamidiye olarak adlandrlan Krt alaylarnn kurulmasna ilikin bir padiah ferman yaymladlar. Hamidiye Alaylar Krtlerin Bbaliye ayaklanmadklar, Rus-Kafkas snrndaki blgelerden oluturuldu.23Srma, bu alaylarn Ermenilere kar kurulduunu ifade eder: Abdlhamid, Dou ve Gney-Dou Anadolu'dan asker toplayarak Ermeni isyanlarn bastrmak iin, Hamidiye adnda zel bir ordu kurdu.24 Akam Soykrmda nemli rolleri bulunan Hamidiye Alaylarnn (ittihat ynetiminde ad Airet Alaylarna evrilmitir) ileyii ve niteliklerine ilikin olarak: Hamidiye Alaylar'nn kurulmas ile dllendirme mekanizmasnn daha da sistematik bir karakter kazandn grmekteyiz. Bu birliklerin her trl giderleri yaptklar baskn, soygun ve katliamlardan elde ettikleri gelirlerle salanyordu. Ayrca bu birlikler katlanlar her trl vergiden muaf tutuluyorlar ve ilgili airetlere devlet tarafndan arazi veriliyordu.25 Katliam gerekletirmek iin iki halk arasnda nifak sokulmas da ihmal edilmez: Dou Anadoluda Ermenilerle Krtlerin gizlice anlamasndan korkan Abdlhamit, potansiyel dmanlarn blmek iin slam-Hristiyan rekabetini uyandrmt.26Vanda yaayan Amerikan ve Alman misyonerler, 1914-15 k aylarnda, Doubeyazt ve Elekirt civarndaki 52 Ermeni kynn tmnn Hamidiye alaylarnca basld, yamaland ve tahrip edildiini aktarrlar.27 Krt aratrmac Kemal Mazhar Ahmed Abdlhamidden balayarak Ermeni Soykrmna Krtlerin sistemli olarak dahil ediliini u szlerle ifade eder: [E]gemen gler, -ncelikle Abdlhamid dneminde- bu vahetin btn vebalin Krtlere yklemek, bu olay geriliin, kr dinsel inanlarn bir yansmas olarak gstermek istediler geriliin ve kr inanlarn, Krtlerin bir blmnn bu katliama katlmaya, "kafir" kanyla ellerini "yeile" boyamaya ittiini belirtmitik. Kimi Krtler selavat getirerek Ermenilerin ban kestiler. Bu noktada ister istemez akla u soru geliyor: Gerek Trk, gerek Krtler ve blgedeki dier uluslar, bu katliamlarn ncesindeki dnemlerde ok daha geri bir durumda bulunuyorlard ve dinsel inanlar da olduka katyd; buna karn ne Krtlerle Ermeniler, ne de Krtlerle Asurlar arasnda deil bu trden katliamlar, huzursuzluklara yol aacak nitelikte problemler bile grlmemiti. Niin? Birok yabanc yazar gemite Krtlerle Krdistan'daki mslman olmayan topluluklar arasnda sregelen iyi ilikilere dikkati ekmi ve bunu Ortadou'da en olumlu bir rnek olarak nitelemitir. K. Mason, Londra'daki bir corafya cemiyetinde Krdistan'la ilgili olarak yapt bir konumada bu konuda yle diyor: oumuzda arpk bir dnce var, gya Ermeni krmlarnn sulusu Krtlerdir. Oysa mslman olmayanlarn byk bir blm savatan nce, (yani 1. Dnya Sava-yaz.) Krdistan'da ok mutlu bir yaam srdryorlard. Milletler Cemiyeti,
22

smail Beiki, Resmi Tarih: Krt Sorununda Temel Sorular, Resmi Tarih Tartmalar 6- Resmi Tarihte Krtler. zgr niversite Y. 2008, sh. 448-449 23 Kendal, Die Kurdan unter den Osmanischen Herrschafat, Kurdistan und die Kurden, Gttingen, 1984, c.1, s.61, akt. AKAM Taner, age. s.86-87 24 SIRMA hsan Sreyya, Belgelerle II. Abdlhamid Dnemi, Beyan Yaynlar, stanbul, Ocak 2000, s. 34 25 AKAM Taner, nsan Haklar ve Ermeni Sorunu, mge Yay. Ankara 2002, s. 96 26 ABEL Oliver, Yaral Bellek, Trkler Dou ve Bat, slam ve Laiklik (Yayma Hazrlayan Stphane YERASMOS), Doruk Yaymclk, Ankara 2002, s.181 27 AKAM Taner, age. s. 244

Musul sorununu incelerken de bu duruma zel olarak iaret etti. Bunun yan sra V. Gordlevski, din fark, mslman Krtler ile gavur Ermeniler arasnda hibir olumsuz rol oynamad, demekte, Ermenilerin camilere ve Krtlerin de kiliselere ne kadar rahatlkla girip ktklarn belirtmektedir. Gerek odur ki etkili bir el, karanlk bir glge, Krtlerin dinsel inanlarn kullanarak onlar Ermenilerin zerine srmtr. Gerein byle olduunu kantlayan ok sayda belge vardr. Birok yrede Padiah'n emri ile mft, imam ve din grevlileri halkn dinsel duygularn krkleyerek kafirleri ldrmeleri iin tahriklerde bulundular. lk krmda Palu Mfts, halkn talan yapmak yerine, daha ok Ermeniyi ldrmeye nem vermesi gerektiini syledi. Erzurum ehir yneticileri de ak ar yaptlar: Gavurlar ldrn, hi kimseden korkmayn. Yaamak mslmanlarn hakkdr, gavurlara lm!. Sivas'da, Urfa'da dervi ve mollalarn sloganlar bunlard. Arapkir'de, Ermenileri ldrmek Muhammed'in mmeti iin grevdir, propagandalar ile halk galeyana getirdiler. Bu yolla, birok insan artlandrp kiliseye gidenlerin stne saldrttlar. Zihni elinen birok Krt, Ermenilerin katlini gaza olarak gryor ve bu nedenle selavat getireninden elini geri ekiyordu. [Siirtte mftnn fetvasyla 5 Ermeniyi ldrenin cennete gidecei vaat edilir. Cahil halk da buna inanr ve Ermenilere kar bir srek av balar. Ancak kafirler ldrlmeden nce salavat getirmeye davet edilmesi gerekliydi. Buna inanp srek avna kan biri ancak drt kii ldrebilmi, cennetin anahtar iin beinci kiiyi aramaktadr. Bir maarada saklanan haber verilen Ermeninin peine derek yakalar. Fetva gerei salavat getirmesini ister. Ermeni kurban cevaben sen szlerini syle ben tekrar edeyim cevabn verir. Katil ise salavatn szlerini bilmemektedir. Katil syleyemez kurban tekrar edemez. Ermeni canndan olur. Katil cennetin anahtarn garantiler]. Bu biimde ve nceden hazrlanm bir plana gre cahil baz Krtlerin, beyinleri ykanm ve zorla Ermenilerin karsna karlmlardr. Aktr ki bunun sorumluluu, onlar bu eylemlere itenlere aittir. Katliamlara katlanlarn byk bir blmnn Hamidiye Alaylar'na mensup oluklarn da gz nnde tutmak gerekir. Bu askeri kuvvet, Krtleri bu ie hazrlamak amacyla oluturulmutu ve daha ilk gnden bu dorultuda almalar yapyordu. rnein Diyarbakr'da yaplan ilk katliam, kent dndan getirilmi olan bu birlikler gerekletirdi. kinci krmda, Erzurum'da, yneticiler Hamidiye birliklerine aka grev verdiler. Hamidiye Alaylar, ordu ve jandarma gibi miri, yani saltanata bal bir kurumdu. Bu nedenle, buna baklarak Krt halknn da krmlara katld sonucu karlmamaldr. Bir ksm derebey, aa ve Hamidiye komutanlar, keselerini doldurmak, yeni mal ve topraklar elde etmek iin Ermeni katliamn, kendileri bakmndan frsat bildiler. rnein Palu'da, Sekrat ky beyi brahim, serbest braklan birok Ermeniyi himayesine ald, onlarn mal ve servetlerine elkoydu ve hereylerini gaspettikten sonra da kap dar etti. Daha baka yrelerde de aalar ayn yntemi uyguladlar. Derebeylerin istei, Ermenilerin topraklarna el koymakt ve herkesi bu ynde tevik ettiler 1915 Temmuz balarnda, ar silahlarla donatlm 20.000 kiilik bir askeri kuvvet, 11 adet topla birlikte stanbul'dan Mu'a gitmek zere yola karld. Ayn ayn 1inde o toplar, Mu ehir merkezindeki Ermeni mahallelerini dvdler. Mu Mutasarrf'nn yan sra, birok ynetici bu katliamda aka yer ald ve ynetti. Yine soruna dikkatle eilindii zaman, Krtlerden bazlarnn da, yneticilerin zorlamalar sonucu bu eylemlerde yer aldklar aka grlr Baz yoksul ve a kimselerin, talan ve soygun amacyla bu katliamlara katldklar sylenebilir, ama yneticiler bununla yetinmediler. nk, Ermeniler daha ok Krtlerin eliyle ldrlsn istiyorlard. Biz, Krtlere, Ermenileri ortadan kaldrmalar iin emir verdik, maalesef ldrmekten ok talan yapyorlar. Bu szler, birinci krm srasnda Mu'da grevli olan birine aittir. Saf birok Krt, sultan ve derebey emrettikleri iin bu ii yaptnn farknda idi. ok defa, Krtler bu olaylarla ilgili olarak nceden Ermenilere haber ulatrdlar 1

Birok yerde yneticiler, cezaevinde bulunan Krt mahkumlar, -ki ilerinde katil ve ekiyalar da vard, Ermenileri ldrmeleri karlnda serbest braktlar. Bu tr uygulamalara btn Ermeni krmlarnda rastlamaktayz. Abdulaziz Yamulki'nin belirttii gibi, eitli blgelerde mahkumlara Krt giysileri giydirildikten sonra, gruplar halinde Erzurum, Diyarbakr gibi ehirlere gnderildiler. Birinci katliam srasnda baz yrelerde ynetim, askerlere de Krt giysileri giydirerek katliam yapmaya gnderdi mahkumlar, kt kiiler ve Hamidiye Svarileri, belirli bir yerde toplanyor, yneticiler kendilerine akl verip duygularn okadktan sonra Ermenilerin stne gnderiyordu. Bu durumlara bizzat kendi gzleriyle tank olmu bir ksm Ermeniler, yazdklar mektuplarda unlar anlatrlar: Halk Ermenilere kar harekete geirmek iin, gerekli n hazrlklar yapsnlar diye, ilkin bir miktar yabanc grevlendirilirdi. Bunlar, katliamdan nce ve sonra eitli sular icadediyor, en ok da syanc olduklarn yayyorlard28 sveli aratrmac David Gaunt, 2007 tarihinde stanbul 27. Kitap Fuarnda yapt konumasnda Blgedeki olaylar yle zetler: tihad ve Terakki Cemiyetinden yerel siyasetilerin blgedeki btn Hristiyanlar silip sprmeye kararl olduklar anlalyordu. stanbulla yaptklar yazmalarda, ya Asurlara Ermeni diyor ya da asiler gibi her anlama ekilebilecek bir terim kullanyorlard. Karma Hristiyan nfus barndran ehirler ve byk kasabalarda, ilk toplanp infaz edilenler Ermenilerdi. Sonra sra Katolik ya da Protestan Asurlara geldi. En son kurbanlarsa, Sryani Ortodoks Kilisesine bal olanlard. Sancan ok sayda grevlisi szl iletilen Hristiyan kart planlar protesto etti. ki mutasarrf baka vilayetlere atanrken, baz kaymakam ve kk memurlar suikasta kurban gittiler. Valilik imha amal zel bir komite kurdu. Elli yeden olutuklar iin, gneyde Arapa elli anlamna gelen el-Hamsin adyla tannan mahalli milis gleri rgtlendi. Milis kyleri kuatp yok edecekti. Daha byk ya da direni beklenen yerlerde baz Krt airetlerine de ar yaplacakt. Hayatta kalanlar ou kez belirli airetlerden sz ediyorlard. Akas baz airetlerin bu olaylarda ne kt grlyordu. Ne var ki, katliamlara aka kar kan airetler de vard. Hatta Haverkan aireti ve birok Yezidi Krt gibi Hristiyanlar aktif bir biimde koruyan airetlere de rastlanyordu. Diyaribekirdeki Ermeni katliamlarna ilikin evket Beysanolu katliamn bu gne uzanan ip ularn verir. Ermeni Krmlar Diyaribekire vali olarak atanan Dr. Mehmet Reit Beyin (ahingiray) gelmesiyle balar. Beysanolu olay yle anlatyor: Dr. Mehmet Reit Bey greve balar balamaz durumun vehametini, Mslman halkn iinde bulunduu gergin havay hemen anlam ve baz nlemler alarak, giriimde bulunmak gerei duymutur. lk i olarak, Mektupu Bedri, Jandarma komutan Rt, eraftan Yasinzade evki, Pirinzade Fevzi, Mftzade eref beylerden oluan bir Tahkik Heyeti oluturdu. Peinden, sivil halktan bir milis alay tekil edildi. Bu alayn banda Cemilpaazade Mustafa Bey (albay) bulunuyordu. Dier milis subaylar unlardr: Binba Yasinzade evki (Ekinci) Yzbalar: Zazazade Hac Sleyman, erizade Abdulkerim, Direkizade Tahir, Pirinzade Stk (Taranc), Temenler: Halifzade Salih, Ganizade Servet (Akkaynak), Muhtarzade Salih, eyhzade Kadri (Demiray), Piranzade Kemal (nen), Yazczade Kemal, Hac Bakr29 Beysanolu Diyaribekirdeki katliamlarn boyutundan sz ederken imha yerine srgn kelimesini kullanmaktadr. Oysa Beysanolunun zikrettii telgrafn orjinalinde imha kelimesi kullanlmaktadr. Zaten Dr. Reit inkar da etmemektedir. Vali Dr. Mehmet Reit Beyin ileri bakanlna gnderdii ifreli telgrafnda (15 Eyl 1331), blgeden srlen [katletme
28

Ahmed Kemal Mazhar, Krdistan ve Ermeni Soykrm, ev Mustafa Dzgn, Krdistan y. Stocholm 1986,s 62-71 29 evket Beysanolu, Diyarbakr Tarihi, 2.Cilt, S: 780, Diyarbakr Bykehir Yaynlar, Ankara, 2003 s 793794

kelimesinin Ermeni adedinin 120 bin olduu bildirmektedir.30 Resmi rakamlara gre 120 bin Ermeni Musula g ettirilerek temizlenmitir. in asl 120 bin Ermeninin soykrma uratlddr. David Gauntda incelemesinde kayplara ilikin rakamlar verir. Hristiyanlarn can kayplar ok yksektir: Diyarbakrda nfus kayb Gregoryen Ermenilerde % 97, Katolik Ermenilerde % 92, Kildani Asurlarda % 90, Sryani Ortodoks Asurlarda % 72 ve Sryani Katolik Asurlarda % 62ydi. Bu vilayette dman ordular arasnda neredeyse hi atma olmad dnldnde, bunlar ok yksek yzdeler. Naci Kutlay Diyaribekirde olanlar ve Krtlerin rolne ilikin:1915 Ermeni olaylarnda Diyarbakrn nde gelen Krt eraf devletle birlikte gerekeni yaptlar. Dr. Reit 1. Dnya Sava sonunda Ermeni ldrlmeleri nedeniyle stanbulda yargland. dama mahkum edilen Dr. Reit Bekir Aa Bl hapishanesinden kat ve ilide sktrlnca intihar etti. Bunlar ancak yal Diyarbakrllar bilir. Krtler de bu konular konumadlar. Ziya Gkalp, Pirinizade Feyzi, Zlf Tigrel ve Sleyman Nazif de Ermeni ldrlmelerinden sulanarak ngiltere ynetimindeki Malta Adasna srldler. Kurtulu Sava iinde brakldlar. Diyarbakr Valisi Dr. Reit Bey Ermenilere kt muamelede bulunmad ve emirleri yerine getirmedii iin Lice Kaymakam Hseyin Nesimi Beyi Diyarbakra artt ve yolda erkez Harun etesine ldrtt.31 Son sz Krt Sorunu zerindeki yllardan beri ortlen l topran kaldran ve Ermeni Sorunu ve Krt Sorunu likisinin incelenmesinde yeni perspektifler sunan smail Beikiye brakalm: Krt sorunu, Ermeni sorunu, Alevilik sorunu Trkiye'nin temel sorunlarndandr. Krt sorunu, Ermeni sorunu elbette kendi balarna, ayr ayr sorunlardr. Ama bu iki sorunun birlikte ele alnmas, toplumsal ve politik ilikileri ok daha aklayc olmaktadr. Sorunu u ekilde koymak mmkndr. 1915'de yaama geirilen soykrmdan sonra, pek ok tanmaz mal ortada kald. Bu Ermeni mallarnn akbeti incelenmeye deer bir konudur. Ermenilerden kalan evler, dkknlar, atlyeler, tarlalar, balar, baheler, ambarlar, deirmenler, allar, mandralar, tarmda ve sanayide kullanlan, karasaban, kan, araba, rs, vs gibi retim aralar vs. ne oldu? Bykba hayvanlar, koyun srleri ne oldu? Bu konuda yle bir deerlendirme yaplabilir. Bir defa, soykrm srasnda tetiki olan, Krtlerin, Krt ailelerin olmas mmkndr. Bu Krtler, bu aileler, aalardan, eyhlerden, airetlerden vs. olabilir. Ermeni soykrmnn planlanmas, organize edilmesi, yaama geirilmesi, elbette ttihat ve Terakki Frkas'nn eseridir. Ama bu gibi ilerde Krt tetikilerin kullanlmas Trk egemenlik sisteminin zerinde zenle durduu bir konudur. O zaman bu tetikiliklerinin bir creti olarak, bu tanmazlardan bir ksm onlarn denetimine, istifadesine sunulmu olabilir. ttihatlar, Ermenilere kar kullanlmak zere, cezaevlerindeki tutuklularla ve mahkmlarla da pazarlk yaptlar. Eer Ermenileri yaadklar yerlerden, bir daha oralara dnemeyecekleri ekilde uzaklatrrlarsa, onlardan kalan tanmaz mallarn bir ksmnn, bykba hayvanlarn, koyun srlerinin vs. kendilerine verilecei sylenmitir. Uzaklatrma iine kitlesel ldrmeler de dahildir. Eer Ermenilere kar bu tr operasyonlara giriirlerse, serbest braklacaklar, savclklardaki veya adliyedeki dosyalan kapatlacaktr. dln bykl karsnda pek ok Krt bu operasyonlarda rol alm olabilir. te Ermenilerden kalan tanmaz mallarn bir ksmnn da bu tr kiilere, ailelere verilmi olmas mmkndr. evredeki Krtlerden bir ksm, Ermenilerden kalan tanmazlara fiilen sahiplenmi olabilir. [Baz Krt egemenlerinin konaklarnn duvarnda Ermenice yazlar halen durmaktadr] Bunlarn, ileride, tapuya geirilmesi srecinde, devletin bu Krtlerden, bu ailelerden istedii, herhalde, devlete sadakattir. Devlete kar bir tutum saptand zaman, bu ailelerin, bu Krtlerin elinden tanmazlarnn alnaca herhalde, kendilerine sylenmektedir yle bir durumu da varsayabiliriz: cann kurtarmak iin Mslmanl kabul etmi Ermeniler, Ermeni aileler de olabilir. Bunlar, mallarn-mlklerini, bunlarn en azndan bir ksmn korumu olabilirler. Btn bu ilikileri mikro dzeyde incelemekte yarar vardr. rnein bu iliki Lice'de, Silvan'da, Bismil'de, Karakoan'da, Ki'da, Hns'ta, Digor'da, Derik'te, Muradiye'de, Kzltepe'de, Bakale'de, Bitlis'te, Mu'ta, ukurca'da vs. nasl geliti
30 31

evket Beysanolu, Diyarbakr Tarihi, 2.Cilt, s 800 Dr. NAC KUTLAY Yine Ermeni sorunu! zgr gndem 27 Mayis 2006

konusunun ayrntl bir ekilde, zengin olgusal dayanaklaryla incelenmesi gerekir. 1915'de soykrma urayan sadece Ermeniler deildi. Asuri-Sryani ve Kildani halklar da soykrm yaadlar. O zaman, onlardan kalan tanmazlar akbeti zerinde de durmak gerekir. Btn bunlarn, Ermeni ve Asuri-Sryani soykrmlarnn, Krt corafyasnda, toprak-insan ilikilerinde, toprak mlkiyeti yapsnda ok nemli deiikliklerin yaratt kabul edilebilir. rnein, bugn, 1915'den nce, Ermenilerin veya Sryanilerin yaad kylerde, koruculuun daha kolay bir ekilde rgtlendii sylenebilir. Bu olaylar, mikro dzeyde incelenebilecei gibi, makro dzeyde de incelenebilir. 1915'de baz Krt aileler, Ermenilere kar gelitirilen operasyonlarda, Ermenilerin srlmesinde rol sahibi olmu olabilir. 1990'lardaysa, bu Krtler, devlet zorlamasyla yerlerinden-yurtlarndan srlmlerdir. Yirminci yzyln balarnda ve sonlarnda meydana gelen bu iki olgunun irdelenmesi, artk tarih felsefesinin alanna girmektedir.32 Bu tartmada Berzan Botinin davran rnek alnabilecek ender bir davran olarak nmzde durmaktadr.

32

smail Beiki, Sunu, Resmi Tarih Tartmalar 6- Resmi Tarihte Krtler. zgr niversite Y. 2008, sh 1315