CHÖÔNG 2 MOÂI TRÖÔØNG VAØ VEÄ SINH MOÂI TRÖÔØNG LAO ÑOÄNG

2.1. M«i tr-êng vµ b¶o vÖ m«i tr-êng 2.1.1. Kh¸i niÖm M«i tr-êng lµ tËp hîp tÊt c¶ c¸c thµnh phÇn cña thÕ giíi vËt chÊt bao quanh cã kh¶ n¨ng t¸c ®éng ®Õn sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña mçi sinh vËt. BÊt cø mét vËt thÓ, mét sù kiÖn nµo còng tån t¹i vµ diÔn biÕn trong mét m«i tr-êng. M«i tr-êng sèng cña con ng-êi lµ tæng hîp c¸c ®ieàu kiÖn vËt lý, ho¸ häc, kinh tÕ, x· héi bao quanh vµ cã ¶nh h-ëng tíi sù sèng vµ ph¸t triÓn cña tõng c¸ nh©n vµ cña céng ®ång con ng-êi. M«i tr-êng sèng cña con ng-êi lµ c¶ vò trô bao la, trong ®ã hÖ mÆt trêi vµ tr¸i ®Êt lµ bé phËn cã ¶nh h-ëng trùc tiÕp vµ râ rÖt nhÊt. Trong m«i tr-êng sèng nµy lu«n tån t¹i sù t-¬ng t¸c gi÷a c¸c thµnh phÇn v« sinh vµ h÷u sinh. Tuú theo môc ®Ých vµ néi dung nghiªn cøu, kh¸i niÖm chung vÒ “M«i tr-êng sèng cña con ng-êi” ®-îc ph©n thµnh “m«i tr-êng thiªn nhiªn”, “m«i tr-êng x· héi” vµ “m«i tr-êng nh©n t¹o” + M«i tr-êng thiªn nhiªn: Bao gåm c¸c nh©n tè thiªn nhiªn vËt lý, ho¸ häc (th-êng gäi chung lµ m«i tr-êng vËt lý), sinh häc tån t¹i kh¸ch quan ngoµi ý muèn cña con ng-êi hoÆc Ýt chÞu sù chi phèi cña con ng-êi. + M«i tr-êng x· héi: Bao gåm c¸c moái quan hÖ gi÷a con ng-êi víi con ng-êi. + M«i tr-êng nh©n t¹o: Bao gåm c¸c nh©n toá vËt lý, sinh häc, x· héi do con ng-êi t¹o nªn vµ chÞu sù chi phèi cña con ng-êi. Ba lo¹i m«i tr-êng nµy tån t¹i cïng nhau, xen lÉn vµo nhau vµ t-¬ng t¸c chÆt chÏ. C¸c thµnh phÇn cña m«i tr-êng kh«ng tån t¹i ôû tr¹ng th¸i tÜnh mµ lu«n cã sù chuyÓn ho¸ trong tù nhiªn, diÔn ra theo chu tr×nh vµ th«ng th-êng ë d¹ng c©n b»ng. ChÝnh sù c©n b»ng nµy ®¶m b¶o cho sù sèng trªn tr¸i ®Êt ph¸t triÓn æn ®Þnh. C¸c chu tr×nh phæ biÕn nhÊt trong tù nhiªn lµ chu tr×nh sinh ®Þa ho¸, nh- chu tr×nh cac bon, chu tr×nh Nitô, chu tr×nh l-u huúnh v.v... Khi c¸c chu tr×nh nµy kh«ng gi÷ ë tr¹ng th¸i c©n b»ng th× c¸c sù cè vÒ moâi tr-êng sÏ xaûy ra, t¸c ®éng ®Õn sù tån t¹i cña con ng-êi vµ sinh vËt ë mét khu vùc hay ë qui m« toµn cÇu. - Trong lÞch söû tiÕn ho¸, loµi ng-êi lu«n ph¶i ®èi ®Çu vôùi sù khñng ho¶ng sinh th¸i. ViÖc phÊn ®Êu ®Ó ®¹t môc tiªu d©n giµu n-íc m¹nh chèng nghÌo ®ãi, ph¸t
24

triÓn bÒn v÷ng vµ b¶o vÖ m«i tr-êng ®· trë thµnh ®-êng lèi chÝnh trÞ cña toµn nh©n lo¹i. Môc tiªu ®ã ®· ®-îc ghi vµo hiÕn ph¸p cña nhiÒu n-íc. Theo th«ng ®iÖp göi toµn thÕ giíi “ H·y cøu lÊy tr¸i ®Êt” – chiÕn l-îc cho cuéc sèng bÒn v÷ng cña HiÖp héi quèc tÕ veà b¶o vÖ thiªn nhiªn (IUCN), Ch-¬ng tr×nh m«i tr-êng Liªn hiÖp quèc (UNEP) vµ Quü quèc teá vÒ b¶o vÖ thiªn nhiªn (WWF) – Grand, Thuïy Syõ th¸ng 10-1991, ®· nhÊn m¹nh 3 môc tiªu chiÕn l-îc b¶o vÖ toµn cÇu lµ: + Ph¶i duy tr× c¸c qu¸ tr×nh sinh th¸i quan träng cña c¸c hÖ b¶o ®¶m sù sèng. + Ph¶i b¶o tån tÝnh ®a daïng di truyÒn + Ph¶i sö dông bÒn v÷ng bÊt cø mét loµi hay mét hÖ sinh th¸i nµo. §Ó thùc hiÖn ®-îc c¸c môc tiªu ®ã, lêi kªu gäi ®· nhaán maïnh ph¶i hµnh ®éng ng¨n chÆn n¹n « nhiÔm m«i tr-êng. 2.1.2. T¸c ®éng cña c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn ®èi víi m«i tr-êng. * C¸c t¸c ®éng cña con ng-êi ®èi víi m«i tr-êng: Còng nh- mäi sinh vËt, tõ buæi ®Çu xuÊt hiÖn, con ng-êi ®· t¸c ®éng vµo m«i tr-êng xung quanh ®Ó sèng, nh-ng thùc ra suèt c¶ thêi gian lÞch sö l©u dµi trªn mét triÖu n¨m, nh÷ng t¸c ®éng Êy ch¼ng ®¸ng kÓ lµ bao. Ngµy nay con ng-êi ®· lµm chñ toµn bé hµnh tinh, sinh sèng ë nh÷ng hÖ sinh th¸i rÊt kh¸c nhau vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn (khÝ hËu, ®Êt ®ai, tµi nguyªn vµ c¶nh quan ®Þa lý) nh©n tè x· héi, b»ng tiÕn bé c«ng nghÖ, ®· t¸c ®éng lµm cho hiÖu lùc chän läc tù nhiªn gi¶m ®Õn møc thÊp nhÊt. C¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn hoÆc dÇn chuyÓn thµnh hÖ sinh th¸i nh©n t¹o hoÆc bÞ t¸c ®éng cña con ng-êi. Víi sù gia t¨ng d©n sè hiÖn nay vµ nh÷ng nhu cÇu cña nã, víi sù tiÕn bé cña nÒn v¨n minh vËt chÊt, tæng n¨ng l-îng, sè lo¹i vµ l-îng vËt chÊt mµ loµi ng-êi rót ra tõ thiªn nhiªn vµ sau khi sö dông th× hoµn l¹i cho thiªn nhiªn d-íi d¹ng chÊt th¶i ®Òu kh«ng ngõng t¨ng lªn. Trong khu«n khæ cña c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt, cña qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp vµ ®« thÞ ho¸ nhanh chãng, t¸c ®éng cña x· héi loµi ng-êi ®èi víi m«i tr-êng ®¹t ®Õn mét c-êng ®é vµ mét qui m« ch-a tõng thÊy, víi xu h-íng ngµy cµng m¹nh mÏ, nh÷ng ho¹t ®éng ph¸ ho¹i m«i tr-êng kh«ng kiÓm so¸t ®-îc cã t¸c h¹i nguy hiÓm ®Õn c¸c ®iÒu kiÖn sinh sèng cña loµi ng-êi. C¸c ho¹t ®éng lµm nhiÔm bÈn vµ g©y t¸c h¹i dèi víi m«i tr-êng cã thÓ ®-îc ph©n ra nh- sau: a. Khai thaùc taøi nguyeân: tµi nguyªn thiªn nhiªn lµ mét yÕu tè cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Nã lµ ®èi t-îng lao ®éng, lµ c¬ së vËt chÊt cña s¶n xuÊt. Ngµy nay do sù ph¸t

25

triÓn d©n sè vµ do nh÷ng thµnh tùu cña c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt lµm t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng, søc s¶n xuÊt t¨ng lªn nh-ng ®ång thêi con ng-êi khai th¸c tµi nguyªn víi c-êng ®é rÊt lín. C¸c chu tr×nh vËt chÊt trong tù nhiªn bÞ ph¸ huû, nhiÒu hÖ sinh th¸i tù nhiªn bÞ mÊt æn ®Þnh, cÊu tróc vËt lý sinh quyÓn bÞ thay ®æi. ViÖc thai kh¸c gç vµ c¸c loµi sinh vËt cña rõng dÉn ®Õn viÖc tµn ph¸ rõng, thay ®æi cÊu tróc th¶m thùc vËt trªn hµnh tinh. Mét lo¹t hËu qu¶ tiÕp theo do viÖc khai th¸c rõng t¹o nªn ®èi víi m«i tr-êng sinh quyÓn nh- thay ®æi chÕ ®é vµ chu tr×nh chÊt khÝ, hµm l-îng CO2 t¨ng vµ O2 gi¶m, nhiÖt ®é kh«ng khÝ còng cã xu h-íng t¨ng theo, hiÖn t-îng xãi mßn vµ cuèn tr«i ®Êt lµm ®é mÇu mì cña ®Êt ®ang bÞ gi¶m, n-íc nguån bÞ nhiÔm bÈn phï sa, chÕ ®é dßng ch¶y cña s«ng ngßi thay ®æi, c¸c lo¹i thùc vËt, qói hiÕm bÞ tµn ph¸, tiªu diÖt. C¸c ngµnh c«ng nghiÖp khai kho¸ng, khai th¸c dÇu má..vv ®· ®-a mét l-îng lín phÕ th¶i, c¸c chÊt ®éc h¹i, tõ trong lßng ®Êt vµo sinh quyeån. Do khai th¸c dÇu vµ vËn chuyÓn dÇu, mçi n¨m trªn 10 triÖu tÊn dÇu ®æ vµo ®¹i d-¬ng. C¸c lo¹i n-íc chøa axit, phenol... cña qu¸ tr×nh khai th¸c moû xaû vµo nguån n-íc mÆt, g©y « nhiÔm vµ ph¸ huû sù c©n b»ng sinh th¸i. ViÖc x©y dùng ®ª ®aäp, hå chøa n-íc ®Ó khai th¸c nguån thuû n¨ng còng coù nhöõng t¸c h¹i nhÊt ®Þnh ®èi víi moâi tr-êng: c¶n trë dßng di chuyÓn cuûa caù töø haï löu veà thöôïng löu trong muøa ñeû tröùng, thay ®æi ®é bÒn v÷ng cña ®Êt, g©y ngaäp lôt vµ thay ®æi khÝ hËu trong vïng hå chøa, v.v. b. Söû duïng hoùa chaát: con ng-êi ®· sö dông mét l-îng ho¸ chÊt trong c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ x· héi cña m×nh.Trong n«ng nghiÖp, sö dông ph©n ho¸ häc víi môc ®Ých canh t¸c, t¨ng n¨ng suÊt c©y trång, nh-ng mÆt tr¸i cña nã lµ lµm « nhiÔm ®Êt do ®é kh«ng trong s¹ch vµ lµm « nhiÔm nguån n-íc do t¨ng ®é ph× d-ìng bôûi c¸c nguyªn tè N,P .. C¸c ho¸ chÊt sö dông trong c«ng nghiÖp vµ c¸c ho¹t ®éng kinh teá kh¸c tho¸t vµo moâi tr-êng d-íi d¹ng phÕ th¶i. NhiÒu chÊt trong ®ã nh- xianua, ch×, ®ång, thuû ng©n, phenol,vv… lµ nh÷ng chÊt ®éc haïi ®èi víi con ng-êi vµ c¸c loµi sinh vËt kh¸c. Nh÷ng chÊt phãng x¹ xuÊt ph¸t tõ nh÷ng vô næ bom h¹t nh©n hay nh÷ng chÊt th¶i bá phãng x¹ láng hay r¾n ph¸t ra tõ nh÷ng trung t©m c«ng nghiÖp, hay nhiÒu nghiªn cøu khoa häc, cã thÓ l¾ng xuèng ®Êt, tÝch tô ë ®ã hoaëc lan truyÒn trong kh«ng khÝ, cã thÓ g©y nguy c¬ ®éc h¹i ®èi víi con ng-êi, ®éng vËt vµ thùc vËt. c. Söû duïng nhieân lieäu: trong ho¹t ®éng sèng cña m×nh, con ng-êi sö dông nhiÒu lo¹i nhiªn liÖu kh¸c nhau: than ®¸, dÇu mì, khÝ ®èt..vv Hµng n¨m trªn tr¸i ®Êt ®èt kho¶ng 10 tû tÊn than qui öôùc, gi¶i phãng 4.1016 kcal nhiÖt vµ 30 tû tÊn CO2.

26

Sù bµnh tr-íng l·nh thæ ®« thÞ lµm ph¸ rõng, thay ®æi c¶nh quan ®Þa h×nh g©y hiÖn t-íng cuèn tr«i, xãi mßn ®Êt vïng ngo¹i «, óng ngËp ë trong thµnh phè. DiÖn tích th¶m thùc vËt thu hÑp lµm kh¶ n¨ng ®ieàu hoµ vi khÝ hËu khu vùc bÞ gi¶m. ViÖc x©y dùng c¸c c«ng tr×nh, nhµ cao tÇng trªn nÒn ®Êt, khai th¸c n-íc ngÇm hoÆc khai kho¸ng lµm cho beà mÆt ®Êt bÞ biÕn d¹ng, cÊu tróc thay ®æi lµ nguyªn nh©n cña sù sôt lón, xuÊt hiÖn khu vùc ®Çm lÇy..vv. M¹ng n-íc thuû v¨n vµ n-íc ngÇm bÞ x¸o trén rÊt m¹nh. Thµnh phè lµm thay ®æi hoµn toµn c¸c th«ng sè dßng ch¶y vµ ®é ngaám cña n-íc m-a. ViÖc phæ biÕn réng r·i líp phñ kh«ng thÊm nöôùc (®-êng s¸, m¸i nhµ,vv…) ®Æt hÖ thèng cèng ngÇm … lµm gi¶m râ rÖt hÖ sè thÊm n-íc. §Ó gi¶m « nhiÔm nhiÖt vµ « nhiÔm kh«ng khÝ, vÊn ®Ò sö dông n¨ng l-îng nguyªn tö ®ang ph¸t trieån ë nhiÒu n-íc. Song vieäc sö dông nµy chøa ®ùng mét sù nguy hiÓm, ®e do¹ ®Ðn m«i tr-êng vµ loµi ng-êi. d. Taùc ñoäng cuûa ño thò hoùa ñoái vôùi moâi tröôøng thieân nhieân. Ngµy nay, mèi quan hÖ gi÷a x· héi vµ m«i tr-êng tù nhiªn chÞu h-ëng lín cña hiÖn t-îng ®« thÞ ho¸, khÝa c¹nh ®Æc tr-ng nhÊt cña nÒn v¨n minh hiÖn ®¹i. Sù thay ®æi m«i tr-êng diÔn ra theo cÊp l·nh thæ. Thiªn nhiªn bÞ biÕn ®æi m¹nh bªn trong l·nh thæ ®« thÞ. Thµnh phè cµng lín biÕn ®æi cµng m¹nh. Tèc ®é ®« thÞ ho¸ vµ t¨ng d©n sè, sù bµnh tr-íng ®« thÞ tíi n«ng th«n, sù t¨ng tr-ëng cña c«ng nghiÖp .. t¹o nªn nhiÒu ho¹t ®éng t¸c h¹i ®Õn m«i tr-êng kh«ng theå kieåm so¸t næi, lµm bieán ®æi thiªn nhiªn ë diÖn tÝch réng. §ång thêi, sù ph¸t triÓn c¸c m¹ng l-íi ®iÓm d©n c- kiÓu ®« thÞ còng më réng t¸c ®éng ñeán thiªn nhiªn víi møc ®é t-¬ng ®-¬ng. Tãm l¹i, m«i tr-êng chung quanh cã t¸c ®éng cô thÓ ®Õn ph-¬ng h-íng, nhÞp ®é vµ h×nh th¸i cña ®« thÞ ho¸, ®Õn tÝnh chÊt cña d©n c-, ®Õn c¸c ®iÒu kiÖn sèng cña d©n c- ®« thÞ còng nh- ®Õn ®Æc ®iÓm qui ho¹ch vµ x©y dùng c¸c quÇn c-. Ng-îc l¹i, b¶n th©n ®« thÞ ho¸ còng ¶nh h-ëng m¹nh mÏ ®Õn thiªn nhiªn. C¸c t¸c ®éng nµy rÊt ®a d¹ng vµ phô thuéc vµo qui m« vµ c¬ cÊu ®« thÞ, ph¹m vi l·nh thæ vµ sè d©n .. V× vËy cÇn ph¶i kiÓm so¸t qu¸ tr×nh ®oâ thÞ ho¸ ®Ó gi÷ gìn m«i tr-êng sèng thuËn lîi cho con ng-êi, ®¶m b¶o sù ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi bÒn v÷ng. 2.1.3. Mét sè vÊn ®Ò cÊp b¸ch cña viÖc b¶o vÖ m«i tr-êng ®« thÞ n-íc ta. Do c«ng nghÖ s¶n xuÊt c«ng nghiÖp n-íc ta phaàn lôùn laø cuõ vaø l¹c hËu, ta kh«ng cã thieát bò xö lý n-íc th¶i, khÝ th¶i, r¸c th¶i, h¹ tÇng c¬ së ®« thÞ nh- hÖ thèng cÊp n-íc, tho¸t n-íc, giao th«ng vËn t¶i... rÊt thÊp kÐm, ®ång thêi ®« thÞ l¹i ph¸t triÓn qu¸ nhanh g©y ra hiÖn t-îng m«i tr-êng bÞ qu¸ t¶i. NhiÒu nhµ m¸y xÝ nghiÖp tr-íc ñ©y n»m ë ngo¹i thµnh, ven ®«, nay ñaõ lät vµo giöõa khu d©n c- ®«ng ®óc, giöõa khu d©n c- vµ nhµ m¸y kh«ng cßn kho¶ng c¸ch ly vÖ sinh nöõa. NhiÒu ®« thÞ ®· bÞ « nhieãm moâi

27

tr-êng nÆng nÒ, v× vËy cÇn ph¶i nhanh chãng cã nh÷ng biÖn ph¸p höõu hiÖu b¶o vÖ m«i tr-êng ®« thÞ: - Tr-íc hÕt moãi ng-êi d©n, hé s¶n xuÊt, cÊp l·nh ®¹o chÝnh quyÒn ®Þa ph-¬ng ®Õn thµnh phè cÇn nhËn thøc, hiÓu biÕt vµ cã tr¸ch nhiÖm cao ®èi víi b¶o vÖ m«i tr-êng (nh- b¶o ®¶m phè ph-êng vÖ sinh s¹ch ®Ñp, kh«ng ®æ r¸c bõa baõi ra ®-êng phè, s«ng ngßi...) - Öu tiªn ®Çu t- c¶i t¹o hÖ thèng h¹ tÇng ®« thÞ. Tr-íc khi x©y dùng c«ng tr×nh hay ph¸t triÓn ®« thÞ cÇn ph¶i ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c t×nh tr¹ng h¹ tÇng c¬ së kyõ thuËt ®« thÞ, nÕu cÇn phaûi caûi t¹o hÖ thèng h¹ tÇng tr-íc khi ph¸t triÓn ®« thÞ. - CÇn ph¶i kiªn quyÕt dÞch chuyÓn mét sè nhµ m¸y xÝ nghiÖp g©y « nhieãm lín ë néi thµnh ra c¸c khu c«ng nghiÖp. §ã lµ c«ng viÖc lµm ®-¬ng nhiªn trong qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ mµ c¸c n-íc ®Òu ®· tr¶i qua. Thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· ®-a vµo “sæ ®en” h¬n 60 xÝ nghiÖp g©y « nhieãm. C¸c xÝ nghiÖp nµy hoÆc lµ ph¶i nhanh chãng thay ®æi c«ng nghÖ s¶n xuÊt hoÆc lµ ph¶i ®ãng cöa hay ph¶i di chuyÓn ra c¸c khu c«ng nghiÖp. - CÇn ph¶i tõng b-íc yªu cÇu tÊt c¶ c¸c xÝ nghiÖp ph¶i ¸p dông hÖ thèng läc bôi vµ hÊp thô khÝ ®éc h¹i tr-íc khi th¶i vµo m«i tr-êng, ¸p dông hÖ thèng xö lý n-íc th¶i tr-íc khi th¶i n-íc bÈn vµo s«ng ngßi. DÇn ¸p dông nguyªn t¾c “ng-êi g©y « nhiÓm ph¶i tr¶ tiÒn” mµ nhiÒu n-íc trªn thÕ giíi ®· ¸p dông. - Kh«ng nh÷ng cÇn ph¶i b¶o vÖ m«i tr-êng n-íc mÆt mµ ph¶i quan t©m b¶o vÖ n-íc ngÇm – nguån cÊp n-íc s¹ch cho nhiÒu Thµnh Phè ë n-íc ta. - L-îng raùc th¶i ë ®« thÞ ngµy cµng lín (ë Hµ Néi moãi ngµy th¶i ra h¬n 4000m3 r¸c th¶i, ë Thµnh Phè Hå ChÝ Minh còng lín h¬n 4000 tÊn) vµ ngµy cµng chøa nhiÒu r¸c th¶i ®éc h¹i nh- c¸c chÊt th¶i r¾n tõ c¸c nhaø m¸y ho¸ chÊt, m¹ kim lo¹i, s¶n xuÊt ®iÖn tö vv ... hay lµ r¸c th¶i tõ c¸c bÖnh viÖn. V× vËy, ®aõ s¶n sinh ra nhu cÇu ®Çu t- x©y dùng c¸c nhµ m¸y xö lý r¸c th¶i ®éc h¹i ë ®« thÞ, ®ång thêi ®¶m b¶o baõi ®æ r¸c, ñ r¸c ®óng kyõ thuËt ë mäi thµnh phè. - CÇn ph¶i tiÕn hµnh ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr-êng ®èi víi c¸c dù ¸n ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, ®Æc biÖt lµ ®èi víi c¸c dù ¸n quy ho¹ch ph¸t triÓn ®« thÞ. §©y lµ biÖn ph¸p rÊt quan träng ®Ó b¶o vÖ m«i tr-êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. - M«i tr-êng ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp lµ mét vÊn ®Ò tæng hîp phøc t¹p cña nhiÒu yÕu tè thiªn nhiªn vµ nh©n t¹o. V× vËy cÇn thùc hiÖn nhiÒu gi¶i ph¸p ®ång bé, toµn diÖn vµ chÝnh x¸c míi cã thÓ b¶o vÖ ®-îc m«i tr-êng ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp.

28

2.1.4. Sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng HiÖn nay tr¸i ®Êt chÞu hËu qu¶ cña sù ph¸t triÓn vÒ kinh tÕ toµn cÇu, nã lµm thay ®æi tr¹ng th¸i vèn cã cña nã, tÇng «z«n b¶o vÖ tr¸i ®Êt bÞ thñng, c¸c chÊt th¶i c«ng nghiÖp ®ang lµm « nhiÔm nÆng m«i tr-êng sèng. Sù ph¸t triÓn x· héi chØ chó ý vÒ mÆt kinh tÕ mµ kh«ng chó träng tíi viÖc b¶o vÖ m«i tr-êng sèng ®ang lµ nguy c¬ ®e do¹ sù sèng cña thÕ hÖ t-¬ng lai. Theo dù b¸o cña c¸c nhµ khoa häc, do "hiÖu øng nhµ kÝnh" traùi ®Êt ®ang nãng dÇn lªn, trong vßng 50 n¨m n÷a cã thÓ t¨ng tõ (1,5 – 4,5)0C. Nã dÉn tíi sù tan c¸c t¶ng b¨ng ë B¾c Cùc, lµm n-íc biÓn d©ng cao (trong kho¶ng 100 n¨m qua ®· t¨ng 10 inches, ®Õn 2010 cã thÓ lªn tíi 23 inches ). HiÖn nay tai ho¹ cña khÝ hËu tr¸i ®Êt ngµy mét nhiÒu, n¹n h¹n h¸n, lò lôt xaûy ra liªn tôc ë nhiÒu n¬i. Mét yªu cÇu cÊp b¸ch lµ ph¶i ng¨n chÆn n¹n « nhiÔm tiÕp tôc lµm nguy h¹i ®Õn khÝ hËu cña tr¸i ®Êt, cã c¸c biÖn ph¸p xö lý ®Ó lµm trong s¹ch m«i tr-êng trªn lÜnh vùc toµn cÇu. Nh÷ng cuéc héi nghÞ ®¹i diÖn cho nhiÒu quèc gia ®· th¶o luËn vµ ®-a ra nh÷ng cam kÕt vµ quy ®Þnh cho c¸c vÊn ®Ò trªn (n¨m 1987 ë Montreal víi 150 n-íc, n¨m 1992 ë Rio de Janeiro – Braxin, naêm 1997 ôû Kyodo – Nhaät vôùi 161 n-íc tham gia). Sù ph¸t triÓn ®Ó tho¶ m·n nhu cÇu cña theá hÖ hiÖn t¹i mµ kh«ng ¶nh h-ëng xÊu ®Õn kh¶ n¨ng thoûa m·n nhu cÇu cña thÕ hÖ t-¬ng lai ng-êi ta gäi lµ sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng. §aây lµ kh¸i niÖm rÊt míi mÎ nh-ng lµ con ®-êng ®i tÊt yÕu cña sù ph¸t triÓn kinh tÕ thÕ giíi. Mçi n-íc cã thÓ cã c¸c gi¶i ph¸p kh¸c nhau, nã ph¶i chó ý ®Õn sù tiÕn triÓn ®ång thêi ë 4 lÜnh vùc : kinh tÕ, nh©n v¨n, m«i tr-êng vµ kü thuËt. a. Víi lÜnh vùc kinh tÕ: - Sö dông nhiªn liÖu theo c«ng nghÖ s¹ch tiÕt kiÖm, tr¸nh ¶nh h-ëng ®a d¹ng sinh häc cña c¸c n-íc kh¸c. KhuyÕn khÝch c¸c kü thuËt Ýt dïng ñeán tµi nguyªn. - CÇn ph¶i lµm cho sù ph¸t triÓn kinh tÕ ®ång ®Òu trªn thÕ giíi b»ng nhiÒu h×nh thøc nh- hç trôï, ®Çu t- c«ng nghÖ, tiÕp cËn tµi nguyªn mét c¸ch b×nh ®¼ng. CÇn gi¶m chi phÝ cho an ninh ®Ó t¨ng cho c¸c yªu cÇu cÇn ph¸t triÓn.

b. Víi lÜnh vùc nh©n v¨n: - Ph¶i cã chÝnh s¸ch æn ®Þnh d©n sè, chó ý tr¸nh c¸c hËu qu¶ cña ®« thÞ ho¸ n«ng th«n. - C¶i thiÖn vµ n©ng cao nhu cÇu vÒ v¨n ho¸, c¸c vÊn ®Ò vÒ y tÕ ch¨m sãc søc khoÎ con ng-êi, ®Æc biÖt víi trÎ em vµ phô n÷. - CÇn t¨ng c-êng c¸c phóc lîi x· héi, khuyÕn khÝch mäi ng-êi tham gia vµo vÊn ®Ò nµy.

29

c. LÜnh vùc m«i tr-êng: - CÇn cã chÝnh s¸ch sö dông ®Êt ®ai, n-íc hiÖu qu¶, tr¸nh l·ng phÝ vµ c¸c kü thuËt lµm nghÌo hay sau nµy lµm xÊu nguån tµi nguyªn ®ã. - Ph¶i ®¶m b¶o sù c©n b»ng sinh th¸i, kh¾c phôc c¸c vÊn ®Ò tån t¹i ®Ó cã mét m«i tr-êng xanh, s¹ch, ®Ñp. B¶o vÖ tµi nguyªn thiªn nhiªn víi c¸c kÕ ho¹ch d©n sè

d. LÜnh vùc kü thuËt: - Ph¶i sö dông c¸c kü thuËt s¹ch, hiÖu suÊt cao, lo¹i bá c¸c nguyªn liÖu, kü thuËt g©y c¸c « nhiÔm lµm xÊu ®Õn m«i tr-êng chung cña tr¸i ®Êt. - CÇn cã biÖn ph¸p xö lý chÊt th¶i phï hîp ®Ó gi¶m « nhiÔm m«i tr-êng, nªn chó ý c¸c biÖn ph¸p cã sù hç trôï cuûa thiªn nhiªn. - Nhanh chãng thùc hiÖn c¸c c¶i thiÖn kü thuËt, còng nhö c¸c qui chÕ chung ®· qui ®Þnh vÒ b¶o vÖ m«i tr-êng. 2.1.5. §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr-êng (§TM) 2.1.5.1. Vai trß cña ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr-êng Ѹnh gi¸ t¸c ñéng m«i tr-êng cña mét ho¹t ®éng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi lµ x¸c ®Þnh, ph©n tÝch vµ dù b¸o nh÷ng t¸c ®éng lîi vaø h¹i, tr-íc m¾t vµ laâu dµi, mµ viÖc thùc hiÖn ho¹t ®éng ®ã cã thÓ ¶nh h-ëng ®Õn thiªn nhiªn vµ m«i tr-êng sèng cña con ng-êi. Môc ®Ých cña ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr-êng lµ ph©n tÝch mét c¸ch coù c¨n cø khoa häc nh÷ng t¸c ®éng lîi hoÆc h¹i, tõ ®ã ®Ò xuÊt c¸c ph-¬ng ¸n nh»m xö lý mét c¸ch hîp lý m©u thuÉn gi÷a c¸c yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi víi nhiÖm vô b¶o vÖ m«i tr-êng. §TM cßn cã môc ®Ých cô thÓ lµ gãp thªm t- liÖu khoa häc cÇn thiÕt cho viÖc quyÕt ®Þnh ho¹t ®éng ph¸t triÓn. C¸c b¸o c¸o §TM trong luËn chøng kinh tÕ - kü thuËt - m«i tr-êng sÏ gióp cho c¬ quan xÐt duyÖt dù ¸n ho¹t ®éng vµ cho phÐp thùc hiÖn ho¹t ®éng cã ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó ®-a ra mét quyÕt ®Þnh toµn diÖn vµ ®óng ®¾n. Döï b¸o vÒ m«i tr-êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi nhau. M«i tr-êng lµ tæng hîp c¸c ®iÒu kiÖn sèng cña con ng-êi, ph¸t triÓn lµ qu¸ tr×nh c¶i thiÖn c¸c ®iÒu kiÖn ®ã. §TM lµ biÖn ph¸p ®¶m b¶o cho viÖc thùc hiÖn c¸c môc tiªu b¶o vÖ m«i tr-êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng diÔn ra hµi hoµ, c©n ®èi vµ g¾n bã. 2.1.5.2. Néi dung ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr-êng Thùc hiÖn c«ng t¸c §TM chÝnh lµ néi dung b¸o c¸o m« t¶ qu¸ tr×nh §TM vµ kÕt qu¶ cña nã, bao gåm :

30

- M« t¶ ®Þa bµn n¬i sÏ tiÕn hµnh ho¹t ®éng ph¸t triÓn, ®Æc tr-ng kinh tÕ kü thuËt cña ho¹t ñoäng ph¸t triÓn X¸c ®Þnh ph¹m vi ®¸nh gi¸ (ñiÒu kiÖn biªn) - Döï b¸o nh÷ng thay ®æi vÒ m«i tr-êng cã thÓ xaûy ra trong vµ sau khi thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn Môc tiªu quèc gia vÒ tµi nguyªn m«i tr-êng 1. B¶o vÖ tµi nguyªn m«i tr-êng (TNMT) cho c¸c thÕ hÖ ñôøi sau. 2. §¶m b¶o m«i tr-êng trong s¹ch, lµnh m¹nh, ®Ñp ®Ï, v¨n ho¸ cho ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cña thÕ hÖ hiÖn nay. 3. Sö dông TNMT nh-ng kh«ng g©y hiÖu qu¶ tiªu cùc. 4. C¶i thiÖn chÊt l-îng tµi nguyªn t¸i t¹o ®-îc, cheá biÕn hoµn nguyªn tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o ®-îc vµ phÕ th¶i. 5. B¶o vÖ danh lam, th¾ng c¶nh,di tÝch lÞch sö.

ChÝnh s¸ch quèc gia vÒ TNMT

ChÝnh s¸ch, kÕ ho¹ch, ch-¬ng tr×nh Quèc gia vÒ c¸c môc tiªu trªn.

ChiÕn l-îc TNMT

+ KiÓm so¸t TNMT th-êng xuyªn vµ ®Þnh kú. + Ph¸t hiÖn vÊn ®Ò. + §Ò h-íng xö lý.

§TM c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn KTXH cã kh¶ n¨ng ®em l¹i hËu qu¶ xÊu cho TNMT

ChiÕn thuËt

+ Thµnh lËp c¬ quan qu¶n lý TNMT. + B¸o c¸o th-êng xuyªn vÒ hiÖn tr¹ng TNMT.

X¸c ®Þnh tr¸ch nhiÖm, phoái hôïp c«ng t¸c gi÷a c¬ quan lËp, xÐt duyÖt b¸o c¸o §TM vµ c¬ quan quyÕt ®Þnh

X©y dùng quy ®Þnh,tiªu chuÈn b¶o vÖ TNMT.

VËn dông chÊp hµnh c¸c quy ®Þnh, tiªu chuÈn TNMT.

VÞ trÝ §TM trong tæ chøc vµ qu¶n lý b¶o vÖ m«i tr-êng.

31

- Dù b¸o vÒ nh÷ng t¸c ®éng cã thÓ xaûy ra ®èi víi tµi nguyªn vµ m«i tr-êng, c¸c kh¶ n¨ng hoµn nguyªn hiÖn tr¹ng vµ t×nh tr¹ng kh«ng thÓ hoµn nguyªn. C¸c biÖn ph¸p phßng, tr¸nh, ®iÒu chØnh. Ph©n tÝch lîi Ých vµ chi phÝ më réng. So s¸nh c¸c ph-¬ng ¸n ho¹t ®éng kh¸c nhau. KÕt luËn vµ kiÕn nghÞ

Néi dung §TM phô thuéc vµo tÝnh chÊt ho¹t ®éng ph¸t triÓn, tÝnh chÊt vµ thµnh phÇn cña m«i tr-êng chÞu t¸c ®éng cña ho¹t ®éng ph¸t triÓn, yªu cÇu vµ kh¶ n¨ng thùc hiÖn viÖc ®¸nh gi¸. 2.2. C¸c gi¶i ph¸p vÒ vÖ sinh m«i tr-êng lao ®éng. Trong m«i tr-êng lao ®éng cã rÊt nhiÒu yÕu tè ®éc h¹i lµm thay ®æi tr¹ng th¸i t©m, sinh lý b×nh th-êng cña ng-êi lao ®éng. Nh÷ng yÕu tè ®éc h¹i cã thÓ ph¸t sinh tõ thiªn nhiªn cña vÞ trÝ lao ®éng nh- khÝ hËu cña m«i tr-êng. Nh÷ng ®éc h¹i cã thÓ do thiÕt bÞ, biÖn ph¸p c«ng nghÖ hay do chÝnh con ng-êi s¶n sinh ra, lµm m«i tr-êng xÊu ®i nh-: tiÕng ån, rung ®éng, bôi.v.v…còng cã thÓ nhöõng ®éc h¹i cßn do tõ n¬i kh¸c truyÒn tíi. Con ng-êi cã kh¶ n¨ng tù ®iÒu chØnh ®Ó chÞu ®ùng nh÷ng yÕu tè ®éc h¹i nµy nh-ng chØ ë moät giíi h¹n nµo ®ã gäi lµ “ng-ìng chÞu ®ùng”, v-ît qua ng-ìng nµy th× tr¹ng th¸i ho¹t ®éng b×nh th-êng (t©m lý, sinh lý) cña con ng-êi bÞ thay ®æi, dÉn tíi nh÷ng hiÖu qu¶ xÊu n¨ng suÊt gi¶m, tai n¹n t¨ng. Nh÷ng yÕu tè ®éc h¹i trong m«i tr-êng t¸c dông ®Õn søc khoÎ cña con ng-êi rÊt nhiÒu vµ khã lo¹i trõ hoµn toµn ®-îc. Chóng ta chØ cã kh¶ n¨ng t×m biÖn ph¸p lµm gi¶m yÕu tè nµy d-íi ng-ìng chÞu ®ùng cña con ng-êi. NÕu thêi gian chÞu ®ùng kÐo dµi sÏ dÔ dÉn tíi sinh bÖnh nghÒ nghiÖp, cã rÊt nhiÒu bÖnh nghÒ nghiÖp, hiÖn nay nhµ n-íc ta míi c«ng nhËn 21 lo¹i bÖnh (th¸ng 2 – n¨m 1997), bao gåm: - 3 bÖnh vÒ bôi phæi do silic, amiang do bôi b«ng. - 9 bÖnh vÒ nhiÔm ®éc do: ch×, benzen, thuû ng©n, manggan, TNT (trinitr«t«luen), tia phãng x¹, asen, chÊt nicotin nghÒ nghiÖp, ho¸ chÊt trõ s©u nghÒ nghiÖp. - Caùc beänh khaùc nhö ñieác do oàn, beänh do rung ñoäng ngheà nghieäp, saïm da ngheà nghieäp, bÖnh loÐt vµ viªm da hay mòi, bÖnh lao nghÒ nghiÖp, viªm gan do vi rót nghÒ nghiÖp, bÖnh gi¶m ¸p nghÒ nghiÖp, bÖnh viªm phÕ qu¶n m·n tÝnh nghÒ nghiÖp. Lµm trong s¹ch m«i tr-êng (nghÜa lµ gi¶m t¸c h¹i cña c¸c yÕu tè ®éc h¹i sinh ra) laø môc tiªu cña c«ng t¸c vÖ sinh m«i tr-êng. Ng-êi ta cè g¾ng t¹o mét m«i tr-êng víi
32

c¸c yÕu tè ®éc h¹i n»m d-íi giíi h¹n cho phÐp. Mét m«i tr-êng trong s¹ch kh«ng nªn chØ coi träng ë ngay choã lµm viÖc mµ c¶ xung quanh ®ã vµ vôùi thêi gian l©u dµi, nã sÏ lµ m«i tr-êng bÒn v÷ng. Th-êng chØ nghiªn cøu ®-îc tõng yÕu tè ®éc h¹i t¸c ®éng tíi riªng biÖt con ng-êi, maëc dï trong m«i tr-êng, con ng-êi l¹i chÞu t¸c dông ®ång thêi cña nhiÒu yÕu tè ®éc h¹i. Nh÷ng biÖn ph¸p h¹n chÕ t¸c h¹i cña c¸c yÕu tè ®éc h¹i trong m«i tr-êng lao ®éng ®-îc nghiªn cøu trªn 3 lÜnh vùc: kü thuËt, tæ chøc s¶n xuÊt vµ biÖn ph¸p y tÕ. §Ó cã mét kh«ng gian lµm viÖc n¨ng suÊt vµ an toµn ng-êi ta chó ý ®Õn tr¹ng th¸i khÝ hËu, th«ng giã vµ vÊn ®Ò chiÕu s¸ng n¬i lµm viÖc 2.2.1. Vò khí haäu trong saûn xuaát 2.2.1.1. Khaùi nieäm Vi khí haäu laø traïng thaùi lyù hoïc cuûa khoâng gian ôû choã laøm vieäc, noù ñöôïc ñaùnh giaù bôûi 4 yeáu toá: a. Nhieät ñoä khoâng khí do aûnh höôûng cuûa: Böùc xaï nhieät maët trôøi taïo neân thôøi tieát cuûa vuøng khí haäu. - Naêng löôïng sinh ra do hoaït ñoäng cuûa maùy, cuûa quaù trình coâng ngheä (nhö loø ñuùc, nhieät luyeän …) hay do nhieät cuûa con ngöôøi toûa ra khi lao ñoäng. Qui ñònh nhieät ñoä laøm vieäc veà muøa heø laø töø (28 ÷ 30)oC, nhieät ñoä cheânh leäch khoâng khí giöõa trong vaø ngoaøi nhaø khoâng neân vöôït quaù (3 ÷ 5) oC. b. Ñoä aåm töông ñoái: Laø löôïng hôi nöôùc coù trong khoâng khí. Ñoâï aåm töông ñoái xaùc ñònh baèng tæ leä phaàn traêm giöõa ñoä aåm tuyeät ñoái vaø ñoä aåm baõo hoøa. Tieâu chuaån cho pheùp neân trong khoaûng (75 ÷ 85)% . c. Böùc xaï nhieät: Do thieát bò coâng ngheä saûn sinh ra. Tieâu chuaån cho pheùp laø 1
 Kcal   . Trong 2  mm . min 

böùc xaï nhieät coù hai tia töû ngoaïi vaø hoàng ngoaïi laø caùc tia sinh ra töø nhieät ñoä cao vaø ñeàu laø nhöõng böùc xaï ñieän töø coù haïi ( ôû > 500oC coù nhieàu tia hoàng ngoaïi xuaát hieän coøn khi > 1000 oC seõ coù nhieàu tia töû ngoaïi hôn). d. Toác ñoä gioù: Tieâu chuaån cho pheùp laø < 3 m/s. Khi toác ñoä vaän chuyeån khoâng khí cao (thí duï 5m/s) deã daãn tôùi phaûn öùng baát lôïi veà maët sinh lí. Ñeå xeùt söï chòu ñöïng cuûa con ngöôøi döôùi taùc duïng cuûa khí haäu ngöôøi ta ñöa ra thoâng soá: nhieät ñoä hieäu quaû töông ñöông (hqtñ). Ñoù laø nhieät ñoä khoâng khí ôû ñoä aåm
33

baõo hoøa (ϕ = 100%) vaø toác ñoä gioù v = 0 gaây ra caûm giaùc gioáng nhö khi con ngöôøi chòu khí haäu coù to, ϕ, v ñaõ cho. Coù theå xaùc ñònh nhieät ñoä hqtñ baèng hình 2.1 Caùch xaùc ñònh nhö sau: laáy ñieåm nhieät ñoä khi khoâ, khi öôùt (thí duï ñieåm A coù tk=20o , ñieåm B coù tu = 15o), keû ñöôøng noái hai ñieåm, giao ñieåm cuûa chuùng vôùi ñöôøng vaän toác seõ cho keát quaû (thí duï vôùi v = 0 thì thqtñ = 18,3oC vôùi v = 0,5m/s thì thqtñ =17,5oC). Ngöôõng chòu ñöïng cuûa con ngöôøi theo nhieät ñoä hieäu quaû töông ñöông veà muøa heø laø (23 ÷ 27)oC, coøn veà muøa ñoâng laø (20 ÷ 25)oC (nhieät ñoä deã chòu: muøa heø laø 25oC, muøa ñoâng laø 23oC).

Hình 2.1: Thang nhieät ñoä hieäu quaû töông ñöông 2.2.1.2. Taùc duïng cuûa khí haäu ñoái vôùi cô theå ngöôøi 2.2.1.2.1. Söï ñieàu hoøa thaân nhieät (hình 2.2 )

Thang ñieàu nhieät cuûa ngöôøi

Vuøng ñieàu nhieät hoùa hoïc t0 cheát do t0 giôùi laïnh haïn döôùi

Vuøng ñieàu nhieät lyù hoïc t0 giôùi t0 cheát haïn treân do noùng

t0 trung hoøa nhieät

Hình 2.2
34

Thaân nhieät cuûa cô theå con ngöôøi laø 37 ± 0,5 oC. Khi nhieät ñoä moâi tröôøng thay ñoåi, ñaàu tieân taùc ñoäng ñeán lôùp da sau ñoù laøm thaân nhieät thay ñoåi. Cô theå coù khaû naêng töï ñieàu chænh ñeå thaân nhieät oån ñònh: - Ñieàu nhieät hoùa hoïc: laø söï chuyeån bieán löôïng thöùc aên thaønh naêng löôïng ñeå cung caáp nhieät löôïng cho cô theå. Quaù trình chuyeån hoùa taêng khi nhieät ñoä beân ngoaøi caøng thaáp vaø lao ñoäng caøng naëng. - Ñieàu nhieät vaät lí: laø söï chuyeån löôïng nhieät thöøa cuûa cô theå ra beân ngoaøi baèng truyeàn nhieät, ñoái löu, böùc xaï hay qua moà hoâi. Khi caùc vaät theå maø ta tieáp xuùc coù nhieät ñoä cao hôn döôùi da seõ coù hieän töôïng truyeàn nhieät hay böùc xaï töø cô theå ra xung quanh. Khi nhieät ñoä khoâng khí cao hôn 34oC (lôùn hôn nhieät ñoä döôùi da) cô theå truyeàn nhieät baèng bay hôi moà hoâi. Giaû söû caùc khaû naêng ñieàu nhieät cuûa cô theå khoâng coù taùc duïng thì cô theå seõ thay ñoåi thaân nhieät: neáu thay ñoåi ± 1oC seõ aûnh höôûng tôùi chöùc naêng hoaït ñoäng cuûa caùc boä phaän cuûa cô theå, neáu thay ñoåi ± 2oC coù theå seõ gaây ra cheát ngöôøi. 2.2.1.2.2. Moät soá aûnh höôûng cuûa khí haäu ñoái vôùi cô theå con ngöôøi. a. Taùc haïi cuûa khí haäu laïnh: - Khí haäu laïnh laøm haï nhieät ñoä döôùi da, coù theå daãn tôùi vieäc laøm caùc cô trôn, cô vaân co laïi gaây hieän töôïng noåi da gaø, caùc maïch maùu seõ co thaét laïi sinh caûm giaùc teâ coùng chaân tay, phaûn xaï keùm chính xaùc. Laøm vieäc ôû khí haäu laïnh laøm heä thoáng tuaàn hoaøn, hoâ haáp phaûi laøm vieäc nhieàu hôn, nhö vaäy môùi duy trì ñöôïc tình traïng hoaït ñoäng bình thöôøng cuûa cô theå. Yeâu caàu cuûa söï chuyeån hoùa thöùc aên seõ taêng leân. - Deã sinh ra caùc beänh lí nhö vieâm heä thoáng thaàn kinh, vieâm khôùp, vieâm pheá quaûn vaø moät soá beänh khaùc do maùu löu thoâng keùm. Laøm vieäc ôû khí haäu laïnh seõ giaûm söùc ñeà khaùng cuûa cô theå. b. Taùc haïi cuûa khí haäu noùng. - Gaây caûm giaùc sinh lyù: Khi nhieät taùc duïng vaøo lôùp da, con ngöôøi seõ coù phaûn öùng sinh hoïc (caûm giaùc nhieät). Lôùp da ôû traùn raát nhaïy caûm vôùi nhieät ñoä. Thí duï: (28 ÷ 29)oC coù caûm giaùc laïnh, ôû (30 ÷31)oC coù caûm giaùc deã chòu, khi tôùi 31,5oC coù caûm giaùc noùng, coøn thaáy cöïc noùng ôû 33,5oC. Naêng löôïng böùc xaï aûnh höôûng ñeán thôøi gian chòu ñöïng (baûng 2.1).

35

Baûng 2.1 Naêng löôïng böùc xaï Möùc ñoä Thôøi gian lieân tuïc chòu ñöôïc 2 (kcal/m .h) Yeáu Thôøi gian daøi 240 – 480 Vöøa phaûi 3 - 5 phuùt 480 – 900 Trung bình 40 - 60 giaây 900 – 1380 20 - 30 giaây 1380 – 1800 Ñaùng keå 12 - 24 giaây 1800 – 2400 Cao 8 - 10 giaây 240 – 3000 Maïnh 2 - 5 giaây > 3000 Raát maïnh - Söï maát nöôùc cuûa cô theå do vieäc toaùt moà hoâi qua lôùp da cô theå thöôøng coù khoaûng 2,5 ñeán 3 lít nöôùc, laøm vieäc trong ñieàu kieän noùng coù tôùi (5 – 7) lít nöôùc thoaùt ra qua moà hoâi. Vieäc maát nöôùc keùo theo löôïng maát caùc vi löôïng muoái khoaùng Na, K, Fe, Ca, I… vaø moät soá sinh toá khaùc nhö: C, B1, PP, laøm cô theå meät moûi. Do maát nöôùc nhieàu tyû troïng maùu taêng, tim phaûi laøm vieäc nhieàu hôn. Nöôùc qua thaän giaûm tôùi (10 – 15)% so vôùi möùc trung bình, aûnh höôûng ñeán hoaït ñoäng cuûa thaän. Maát nöôùc laøm heä thoáng tuaàn hoaøn, hoâ haáp taêng maïnh, ñoàng thôøi laøm loaõng dòch vò (do phaûi uoáng nöôùc nhieàu). - AÛnh höôûng ñeán söï hoaït ñoäng cuûa heä thoáng thaàn kinh nhö giaûm söï chuù yù, giaûm söï phoái hôïp caùc ñoäng taùc, giaûm söï kích thích caùc phaûn xaï, deã haây ra tai naïn. Noù coøn laøm giaûm chöùc naêng ñieàu hoøa thaân nhieät. - Laøm vieäc ôû khí haäu noùng seõ giaûm khaû naêng choáng laïi beänh taät. Neáu thaân nhieät taêng (39 – 40)oC deã daãn tôùi hieän töôïng choùng maët, ñau ñaàu buoàn noân, choaùng vaùng hay hieän töôïng say noùng. 2.2.1.2.3. AÛnh höôûng cuûa caùc tia hoàng ngoaïi vaø töû ngoaïi. Caùc tia naøy xuyeân qua lôùp da, thaám saâu vaøo cô theå. Noù coù taùc duïng nung noùng caùc boä phaän cuûa cô theå. Tia hoàng ngoaïi coøn coù taùc haïi laøm ñuïc nhaõn maét, giaûm thò löïc. Tia töû ngoaïi cuõng laøm giaûm thò löïc, boûng da, ung thö da. 2.2.1.3. Caùc bieän phaùp phoøng ngöøa khí haäu xaáu: Ngöôøi ta thöôøng chuù yù ñeán caùc vaán ñeà sau: - Haïn cheá taùc duïng cuûa caùc nguoàn nhieät vôùi xung quanh baèng caùch duøng caùc vaät lieäu caùch nhieät nhö vaät lieäu samoát, diatomít… vôùi chieàu daøy caùch nhieät lôùn ñeå bao boïc nguoàn nhieät. Vôùi khí haäu noùng ngöôøi ta coøn taïo ra maøn nöôùc coù söï vaän chuyeån nöôùc lieân tuïc ôû beân ngoaøi töôøng ngaên cuûa nguoàn nhieät.

36

- Thoâng gioù ñeå taïo ra söï ñoái löu khoâng khí trong vaø ngoaøi choã laøm vieäc, ñaûm baûo nhieät ñoä vuøng laøm vieäc ñaït tieâu chuaån veä sinh. Cô khí hoùa vaø töï ñoäng hoùa coâng vieäc ôû nôi coù khí haäu xaáu. - Toå chöùc lao ñoäng hôïp lyù choã laøm vieäc: neân boá trí nôi coù nguoàn sinh nhieät ñaët rieâng ñeå coù bieän phaùp xöû lí phuø hôïp. Boá trí caùc coâng vieäc chính xaùc ôû nôi coù nhieät ñoä phuø hôïp vôùi söùc khoûe cuûa coâng nhaân. - Chaêm lo söùc khoûe cuûa ngöôøi lao ñoäng baèng caùch cung caáp caùc thieát bò phoøng hoä caù nhaân cho phuø hôïp, boài döôõng hieän vaät, khaùm chöõa beänh ñònh kì. Caàn chuù yù vaät lieäu laøm muõ, gaêng tay, quaàn aùo khi laøm vieäc ôû khí haäu noùng phaûi coù ñoä beàn ôû nhieät ñoâ cao. Caùc khaåu phaàn böõa aên cho coâng nhaân phaûi ñuû dinh döôõng ñeå choáng laïi khí haäu xaáu. 2.2.2. Thoâng gioù coâng nghieäp 2.2.2.1. Nhieäm vuï cuûa thoâng gioù Trong phaân xöôûng saûn xuaát, moâi tröôøng khoâng khí bò thay ñoåi do: - Nhieät ñoä khoâng khí taêng leân do nhieät ñoä thöøa cuûa quaù trình coâng ngheä, do caùc thieát bò coù chuyeån ñoäng, do nhieät thöøa cuûa con ngöôøi taïo ra trong quaù trình lao ñoäng. - Coù nhieàu yeáu toá ñoäc haïi nhö caùc khí N2, CO, CO2, SO2, v.v… do coâng ngheä hay caû con ngöôøi thaûi ra phaân taùn vaøo moâi tröôøng. Nhö vaäy thoâng gioù phaûi laøm nhieäm vuï: - Baûo ñaûm nhieät ñoä cuûa khoâng khí naèm trong giôùi haïn chòu ñöïng cuûa con ngöôøi. Giaûm caùc yeáu toá ñoäc haïi (buïi, buïi ñoäc) ñeán moät noàng ñoä cho pheùp. - Boá trí döï phoøng ñöa khoâng khí ñoäc haïi do coù söï coá roø ræ cuûa thieát bò ra ngoaøi. - Khoâng khí ñöa vaøo vuøng laøm vieäc caàn saïch, ít yeáu toá ñoäc haïi, ít buïi, buïi ñoäc. 2.2.2.2. Caùc bieän phaùp thoâng gioù. a. Thoâng gioù töï nhieân Laøm bieän phaùp vaän chuyeån khoâng khí beân trong nhaø ra ngoaøi vaø ñöa khoâng khí ngoaøi vaøo trong nhaø moät caùch töï nhieân . Nguyeân taéc nhö sau:

37

Höôùng gioù muøa

Khoâng khí trong nhaø luoân coù nhieät ñoä cao hôn ngoaøi nhaø vaø coù höôùng vaän chuyeån leân treân, neáu thoaùt ra ngoaøi baèng cöûa treân seõ laøm aùp suaát trong nhaø giaûm vaø khoâng khí beân ngoaøi seõ töï traøn vaøo nhaø theo cöûa döôùi moät caùch töï nhieân. Nhö vaäy seõ coù moät ñieåm coù vaän toác v = 0 hay aùp suaát p = 0. Neáu goïi dieän tích ôû cöûa döôùi vaø cöûa treân laø F1, F2, khoaûng caùch giöõa cöûa döôùi vaø cöûa treân ñoái vôùi ñieåm coù vaän toác baèng 0 laø h1 vaø h2 ngöôøi ta ñaõ chöùng minh quan heä sau:
h1  F2 = h2  F1     
2

Neáu höôùng nhaø theo höôùng gioù muøa chính seõ laøm taêng aùp suaát ôû maët ñoùn gioù taïo ra söï cheânh aùp giöõa hai maët nhaø caøng lôùn vaø taêng löôïng khoâng khí vaøo, ra ôû hai cöûa ra, cöûa vaøo . b. Thoâng gioù nhaân taïo: Laø söû duïng caùc thieát bò quaït ñeå vaän chuyeån khoâng khí vaøo ra trong nhaø moät caùch cöôõng böùc. Ngöôøi ta chuù yù caû thoâng gioù toaøn xöôûng hay cuïc boä taïi choã laøm vieäc. Neáu thoâng gioù cuïc boä neân taïo thaønh caùc cabin laøm vieäc. Ta coù theå duøng: Quaït huùt khoâng khí töø trong nhaø ra ngoaøi. Caùc cöûa huùt neân ñaët ôû phía treân. - Quaït ñaåy khoâng khí töø beân ngoaøi vaøo nhaø. Doøng khí ñaåy ñaët ôû phía döôùi coøn khoâng khí ñi ra ngoaøi theo cöûa treân. Coù theå vöøa duøng quaït huùt vöøa duøng quaït ñaåy. Vieäc thoâng gioù nhaân taïo caàn chuù yù:

38

+ Phaûi tính löu löôïng khoâng khí quaït theo löu löôïng khoâng khí caàn luaân chuyeån. ÔÛ nhöõng thieát bò chöùa coù khí ñoäc haïi thì khi tính toaøn boä heä thoáng gioù caàn boá trí theâm heä thoáng thoâng gioù, döï truø phoøng khi coù söï coá ñoät bieán thieát bò coù roø ræ. + Khoâng khí ñöa töø ngoaøi vaøo trong nhaø caàn xöû lí nhieät vaø buïi ñoäc cho trong saïch. Khoâng khí ñöa töø trong nhaø ra ngoaøi cuõng caàn chuù yù loïc buïi, buïi ñoäc ñeå giaûm söï oâ nhieãm cho moâi tröôøng chung.
Xöû lyù nhieät

2.2.3. Chieáu saùng trong saûn xuaát. 2.2.3.1. Khaùi nieäm Chieáu saùng laø quaù trình böùc xaï caùc proton treân beà maët ñeå maét ngöôøi phaân bieät roõ vaät vôùi xung quanh. Vieäc nhìn roõ vaät khi laøm vieäc phuï thuoäc vaøo nhieàu yeáu toá nhö kích thöôùc vaät, beà maët phaûn xaï cuûa vaät, baûn chaát vaät lyù cuûa chuøm saùng cuõng nhö khaû naêng nhìn roõ cuûa maét ngöôøi. Chieáu saùng hôïp lyù laøm taêng saûn xuaát vaø an toaøn. a. Ñaïi löôïng vaät lyù cuûa chuøm saùng. Chuøm saùng ñöôïc ñaùnh giaù bôûi: - Böôùc soùng λ: laø böôùc soùng con ngöôøi nhìn roõ vaät (töø 380 ÷ 760 µm), aùnh saùng maøu vaøng luïc coù böôùc soùng λ = 555µm laø nhìn roõ nhaát. - Quang thoâng φ: laø phaàn coâng suaát böùc xaï coù khaû naêng gaây caûm giaùc saùng cho thò giaùc con ngöôøi. Ñôn vò laø luymen (lm). Thí duï ñeøn daây toùc 60w coù quang thoâng laø 850 lm, coøn ñeøn 100w laø 1600 lm. - Cöôøng ñoä saùng I: Quang thoâng cuûa nguoàn saùng phaân boá khoâng ñeàu theo caùc phöông. Ngöôøi ta goïi cöôøng ñoä saùng theo phöông n laø maät ñoä quang thoâng theo phöông n, laø tæ soá giöõa löôïng quang thoâng (dφ) vôùi vi phaân goùc khoái dw theo phöông n:

39

In =

dφ dw

Ñôn vò laø Cadenla (Cd), 1 Cd = 1 lm/1 stradion Cadenla laø cöôøng ñoä saùng ño theo phöông vuoâng goùc vôùi tia saùng cuûa maët phaúng böùc xaï toaøn phaàn coù ñieän tích 1/600.000 m2, böùc xaï nhö moät vaät böùc xaï toaøn phaàn ôû nhieät ñoä 2046oK (töùc laø nhieät ñoä ñoâng ñaëc cuûa platin döôùi aùp suaát 101.325 N/m2). Thí duï: cöôøng ñoä saùng ñeøn daây toùc 60 w laø 68 Cd, coøn ñeøn 100w laø 128 Cd. - Ñoä roïi E: laø ñaïi löôïng ñaùnh giaù ñoä saùng cuûa beà maët ñöôïc chieáu saùng. Ñoä roïi taïi moät ñieåm M (EM) laø maät ñoä quang thoâng cuûa moät luoàng saùng taïi ñieåm ñoù:
EM = dφ dS

dφ - maät ñoä quang thoâng dS - dieän tích beà maët ñöôïc chieáu saùng Ñôn vò ño ñoä roïi goïi laø lux (lx): 1lux =
1lm . Thí duï ñoä saùng ngoaøi trôøi dao 1m 2

ñoän g töø (2000 ÷ 100.000) lx, aùnh saùng nhaân taïo buoåi toái (50 ÷ 500) lx. Khi ñoïc saùch caàn 30lx, khi laøm vieäc chính xaùc thì caàn 500 lx. - Ñoä choùi (B): Ñoä choùi nhìn theo phöông n laø tæ soá giöõa cöôøng ñoä saùng phaùt ra theo phöông ñoù treân dieän tích hình chieáu beà maët ñöôïc chieáu saùng xuoáng phöông vuoâng goùc vôùi phöông n
Bn = dI n dS . cos α

α: goùc phaùp tuyeán vôùi maët dS vaø phöông chieáu saùng n Ñoä choùi coù ñôn vò laø nit (nt) hoaëc stib(st): 1nt = b. Söï nhìn cuûa maét: Söï nhìn roõ cuûa maét lieân heä vôùi yeáu toá sinh lí cuûa maét. Maét coù hai teá baøo: teá baøo höõu saéc vaø teá baøo voâ saéc. Khi teá baøo höõu saéc hoaït ñoäng ta môùi coù theå phaân bieät maùu saéc cuûa vaät, aùnh saùng ban ngaøy vôùi E > 10lx seõ coù söï hoaït ñoäng naøy (goïi laø thò giaùc ban ngaøy). Khi teá baøo voâ saéc hoaït ñoäng ta khoâng phaân bieät roõ maøu cuûa vaät, aùnh saùng coù ñoä roïi E = 0,01 lx baét ñaàu coù söï hoaït ñoäng naøy (goïi laø thò giaùc hoaøng hoân). Do vaäy ñeå phaân bieät roõ vaät, chieáu saùng phaûi kích thích ñöôïc caùc teá baøo höõu saéc caøng nhieàu caøng toát.
1Cd ; 1 st = 104 nt. 2 1m

40

Con ngöôøi caàn phaûi coù thôøi gian thích nghi vôùi aùnh saùng böùc xaï leân vaät. Ñoù laø khaû naêng töï ñieàu chænh thích nghi. Khi nhìn vaät töø toái qua saùng hoaëc ngöôïc laïi, thôøi gian thích nghi coù theå khaùc nhau, töø toái qua saùng thöôøng töø (8 ÷ 10)phuùt, coøn töø saùng sang toái coù theå 20 phuùt. Maët khaùc ñoä roïi cuûa aùnh saùng cuõng aûnh höôûng ñeán toác ñoä phaân giaûi. Toác ñoä phaân giaûi nhanh khi ñoä roïi taêng nhanh töø (0 ÷ 200) lx. Sau ñoù neáu ñoä roïi taêng leân nöõa thì ñoä phaân giaûi coù taêng nhöng khoâng ñaùng keå. Khaû naêng phaân giaûi cuûa maét tuyø thuoäc vaøo kích thöôùc vaät, neáu kích thöôùc vaät caøng nhoû khaû naêng phaân giaûi caøng giaûm, noù ñöôïc ñaùnh giaù qua goùc nhìn toái thieåu maø maét ngöôøi nhìn thaáy vaät. Neáu ñieàu kieän aùnh saùng toát : α ngöôõng = 1 phuùt. Ñeå ñaùnh giaù khaû naêng nhìn cuûa maét ngöôøi ta ñöa ra khaùi nieäm ñoä nhaïy caûm cuûa maét. Söï nhìn roõ vaät cuûa maét phuï thuoäc kích thöôùc vaät vaø khoaûng caùch giöõa vaät vaø maét (neáu nhö ñieàu kieän chieáu saùng toát). Ñoä nhaïy caûm cuûa maét laø khaû naêng phaân bieät roõ raøng vaät ñoù, ñieàu naøy ñöôïc ñaùnh giaù qua hai yeáu toá: + Ñoä nhaïy caûm toång hôïp: laø khaû naêng maét ngöôøi baét ñaàu nhìn thaáy vaät khi vaät ñaët treân moät neàn coù ñoä choùi Bn = 0. Noù ñöôïc ñaùnh gía qua moät ngöôõng choùi:
Anguong = 1 Bn. min

. Nghòch ñaûo cuûa Angöôõng laø ñoä nhaïy caûm toång hôïp. Ñoä nhaïy

caûm toång hôïp thöôøng ñeå ñaùnh giaù khaû naêng cuûa caáu taïo maét. + Ñoä nhaïy caûm töông phaûn: Khi xeùt khaû naêng nhìn roõ vaät ta coøn quan taâm ñeán söï töông phaûn giöõa ñoä choùi cuûa vaät vaø cuûa neàn qua heä soá töông phaûn:
K= Bv − B n Bn

Bv, Bn: laø ñoä choùi cuûa vaät vaø neàn.

Nghòch ñaûo cuûa K laø ñoä nhaïy caûm töông phaûn. Vôùi maét thöôøng khi K = 0,01 laø ngöôõng maø maét coù theå phaân bieät vaät treân neàn (Kngöôõng). Nhö vaäy ñoä choùi töông phaûn giöõa vaät vaø neàn seõ laø:
S max = 1 = 10 4 nt K min

Neáu ñoä choùi cuûa neàn caøng nhoû thì ñoä choùi töông phaûn caøng lôùn vaø ñaït tôùi trò soá Smax, ngöôïc laïi neáu taêng leân quaù, ñoä nhaïy caûm töông phaûn seõ giaûm maïnh daãn ñeán hieän töôïng loaù maét. Thöôøng Bn= 600 nt seõ daãn tôùi hieän töôïng naøy. Treân thöïc teá ñeå nhìn roõ vaät giaù trò K phaûi cao hôn Kngöôõng nhieàu laàn. Theo thí nghieäm:
K = 1 ñoä nhìn roõ laø 10 % K min K = 0,75 ñoä nhìn roõ laø 84 % K min

41

K = 12 ñoä nhìn roõ laø 90 % K min

2.2.3.2. Caùc daïng chieáu saùng v Nguyeân taéc chung: - Taát caû caùc beà maët chính trong tröôøng thò giaùc caàn phaûi saùng ñeàu nhö nhau khoâng neân coù boùng ñen ôû tröôøng nhìn. - Vuøng laøm vieäc caàn phaûi saùng nhaát ôû giöõa vaø toái ôû phía caùc meùp vaø ñoä töông phaûn giöõa tröôøng thò giaùc vaø vuøng xung quanh neân coù tæ leä 10/1 - Caàn chuù yù möùc ñoä phaûn xaï cuûa töôøng, saøn hay ñoä saùng ôû caùc cöûa soå ñeå traùnh gaây aûnh höôûng ñeán söï nhìn cuûa maét. - Neáu duøng chieáu saùng nhaân taïo neân choïn sao cho heä thoáng coù giaù thaønh reû vaø coù theå ñieàu chænh ñöôïc aùnh saùng trong tröôøng nhìn. Coù hai loaïi chieáu saùng: nhaân taïo vaø töï nhieân. a. Chieáu saùng töï nhieân: Laø söû duïng naêng löôïng böùc xaï cuûa aùnh saùng maët trôøi qua dieän tích cöûa soå hoaëc cöûa treân maùi nhaø (cöûa trôøi). Chieáu saùng töï nhieân raát phuø hôïp vôùi taâm lí cuûa con ngöôøi, noù cho söï caûm nhaän chính xaùc maøu saéc cuûa vaät. Tuy nhieân, chieáu saùng töï nhieân phuï thuoäc vaøo ngaøy, giôø hoaëc tính chaát ñòa phöông cuûa choã laøm vieäc. Ngöôøi ta ñöa ra thoâng soá: heä soá chieáu saùng töï nhieân (HSTN) ñoù laø tæ soá giöõa cöôøng ñoä aùnh saùng beân trong vaø ngoaøi nhaø ñöôïc tính theo phaàn traêm (%).
HSTN = EM .100 E ng

EM: ñoä roïi cuûa moät ñieåm naøo ñoù trong nhaø Eng: ñoä roïi ôû phía ngoaøi nhaø (aùnh saùng khueách taùn cuûa maët trôøi) Neáu cöôøng ñoä beân ngoaøi laø Eng = 5000 lx thì aùnh saùng ôû nôi laøm vieäc coù theå phaân nhö sau: (baûng 2.2 vaø baûng 2.3) Baûng 2.2 HSTN (%) Ñoä roïi taïi nôi laøm vieäc Möùc ñoä aùnh saùng Thaáy 150 3 Vöøa phaûi 300 6 Trung bình 500 10 Cao 1000 20
42

Baûng 2.3 Caáp coâng vieäc I II III IV V VI Kích thöôùc nhoû nhaát cuûa vaät (mm) < 0,15 0,15 - 0,3 0,3 - 1 1 - 10 >10 Tieâu chuaån HSTN % Chieáu saùng treân vaø hoãn hôïp 7,0 4,9 3,5 2,1 2,0 1,0 Chieáu saùng beân 2,5 1,4 1,0 0,7 0,5 0,25

Tính chaát coâng vieäc Raát chính xaùc Chính xaùc cao Chính xaùc Chính xaùc vöøa Coâng vieäc thoâ Duøn g quan saùt chung

Tính toaùn chieáu saùng töï nhieân: + Vieäc tính toaùn chieáu saùng töï nhieân laø tính dieän tích cöûa soå hay cöûa trôøi so vôùi dieän tích saøn ñeå ñaït ñöôïc ñoä roïi theo yeâu caàu. Töông öùng vôùi HSTN theo tieâu chuaån. + Khi tính toaùn ñoä roïi yeâu caàu khi chieáu saùng töï nhieân caàn xeùt söï aûnh höôûng do söï haáp thuï aùnh saùng qua vaät lieäu laøm cöûa, qua kính, söï phaûn xaï cuûa maøu saéc saøn, aûnh höôûng cuûa khoaûng caùch ñeán caùc coâng trình xung quanh… Caùc heä soá naøy ñöôïc xaùc ñònh theo caùc soå tay chuyeân ngaønh. + Cuõng caàn phaûi xem xeùt söï lieân quan vieäc chieáu saùng töï nhieân qua caùc cöûa vôùi aûnh höôûng cuûa cöûa ñeán khí haäu vôùi phoøng. Cöûa soå cao to seõ lôïi cho vieäc chieáu saùng, nhöng ôû muøa heø seõ aûnh höôûng nhieàu cuûa nhieät ñoä ngoaøi trôøi böùc xaï vaøo phoøng…

Noù cuõng phaûi ñöôïc chuù yù ñeán vieäc keát hôïp vôùi thoâng gioù töï nhieân trong phoøng qua caùc cöûa soå, cöûa trôøi. - Moät soá lôøi khuyeân khi tính toaùn cho chieáu saùng töï nhieân: + Cöûa soå cao seõ coù hieäu quaû hôn, phaàn thaáp nhaát cuûa cöûa soå (ngöôõng cöûa) khoâng neân thaáp hôn chieàu cao maët baøn neáu khoâng seõ bò choùi. Khoaûng caùch töø cöûa soå ñeán nôi laøm vieäc khoâng neân lôùn hôn hai laàn chieàu cao cöûa soå. + Phaûi coù bieän phaùp choáng choùi do chieáu saùng tröïc tieáp hoaëc böùc xaï nhieät vôùi khoâng gian trong phoøng. + Neân duøng maøu nhaït cuûa töôøng vaø maøu saøn ñeå coù phaûn xaï aùnh saùng hieäu quaû.

43

Vieäc chieáu saùng töï nhieân ñaït hieäu quaû laø moät baøi toaùn khoù. Thí duï dieän tích cöûa soå taêng thì chieáu saùng toát nhung laïi chòu böùc xaï nhieät nhieàu. Taêng khoaûng caùch boá trí caùc vaät thì chieáu saùng toát nhöng laïi chieám dieän tích roäng v.v… b. Chieáu saùng nhaân taïo - Chieáu saùng nhaân taïo laø söû duïng hieäu quaû phaùt quang cuûa caùc loaïi ñeøn: ñeøn phaùt quang cuûa sôïi ñoát (ñeøn daây toùc) ñeøn phaùt quang töø caùc doøng ion ñaäp vaøo chaát huyønh quang (ñeøn huyønh quang, ñeøn cao aùp thuûy ngaân…). Caùc loaïi ñeøn kieåu huyønh quang hieäu suaát cao, ít phaùt nhieät hôn ñeøn sôïi toùc nhöng noù laïi phuï thuoäc vaøo taàn soá doøng ñieän (do hieän töôïng phaùt quang khoâng lieân tuïc) vaø ñaét. - Chieáu saùng nhaân taïo khoâng phuï thuoäc vaøo thôøi tieát, ngöôøi ta caàn boá trí chieáu saùng chung toaøn boä phaân xöôûng vôùi cöôøng ñoä saùng nhaát ñònh, ñoàng thôøi cuõng caàn coù theâm chieáu saùng cuïc boä cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu coâng vieäc. Chieáu saùng cuïc boä hay duøng caùc ñeøn sôïi toùc vôùi ñieän aùp thaáp (ñieän aùp ≤ 36 V) ñeå an toaøn. - Chieáu saùng nhaân taïo caàn chuù yù: + Caàn coù chuïp ñeøn ñeå taêng hieäu quaû phaùt saùng vaø khoâng neân boá trí nguoàn saùng naèm trong tröôøng thò giaùc luùc laøm vieäc. + Neân duøng nhieàu ñeøn coâng suaát nhoû, boá trí ôû nhieàu vò trí hôn laø duøng ñeøn coù coâng suaát lôùn nhöng chæ ñaët ôû moät vò trí, ñeå khoâng gaây choùi maét. + Caàn traùnh caùc hieän töôïng vaät chieáu saùng gaây boùng ñen treân tröôøng nhìn cuûa vò trí laøm vieäc khaùc. + Maøu saéc cuûa thieát bò saøn cuõng khoâng neân ñeå gaây choùi do phaûn chieáu aùnh saùng töø nguoàn saùng. - Coù 3 caùch tính toaùn chieáu saùng töï nhieân + Phöông phaùp tính theo coâng suaát ñôn vò: Döïa vaøo tính chaát coâng vieäc ñeå xaùc ñònh coâng suaát caàn thieát chieáu saùng cho moät ñôn vò dieän tích:
W= E.K .z (W/m2) γ ,ξ

E: ñoä roïi caàn thieát khi yeâu caàu K: heä soá döï tröõ cuûa ñeøn, K = 1,5 - 1,7
Z= Etb - tæ soá giöõa ñoä roïi trung bình cuûa phoøng vaø ñoä roïi nhoû nhaát (Z = 1÷1,5) Em

ξ - heä soá chieáu saùng höõu ích cuûa ñeøn, phuï thuoäc vaøo loaïi ñeøn. γ - hieäu suaát phaùt quang cuûa ñeøn. Neáu goïi soá ñeøn cuûa moät phoøng laø n thì coâng suaát moät ñeøn laø:

44

p=

P S .W = (Wat) n n

S: dieän tích phoøng + Phöông phaùp tính theo heä soá söû duïng: thöôøng tính cho chieáu saùng chung. Tröôùc heát ta boá trí caùc ñeøn, coù theå boá trí theo hình thoi, hình chöõ nhaät:

h1 ht

Ngöôøi ta thöôøng laáy:
L = 1,4 ÷ 2 (boá trí theo hình chöõ nhaät) Hc

= (1,7 ÷ 2,5) (boá trí theo hình thoi) L – khoaûng caùch hai ñeøn Hc – chi u cao treo ñeøn Hc = H - (h1 - ht) h1 – chieàu cao cuûa ñeøn ñeán beà maët chieáu saùng ht – chieàu cao cuûa beà maët chieáu saùng Khoaûng caùch ngoaøi cuøng ñeán töôøng laáy baèng : Lc = ( ÷ ) L Baûng 2.4 Heä soá söû duïng η Theo kieåu Tröïc tieáp phaûn xaï 0.27 0.19 0.36 0.26 0.40 0.19 0.47 0.37 0.50 0.30 0.57 0.50
1 2 1 3

Giaù trò i≤8 i≥2 i = 0.8/2

Heä soá phaûn xaï 0.6 0.4 0.6 0.4 0.6 0.4

Khuyeách ñaïi 0.05 0.18 0.08 0.18 0.12 0.36

Xaùc ñònh chæ soá cuûa phoøng ôû:
i= S H c (a + b)

a,b: chieàu daøi, chieàu roäng cuûa phoøng ôû

45

Caên cöù vaøo I ñeå xaùc ñònh heä soá söû duïng (η) (baûng 2.4) Tìm trò soá quang thoâng φ cuûa ñeøn:
Φn = E.S .K .Z n.η

(lm)

E, S, K, Z: nhö ôû phaàn treân; n – soá ñeøn ; η – heä soá söû duïng Baûng 2.5: Tieâu chuaån veà chieáu saùng
Ñoä roïi nhoû nhaát (lx) khi duøng ñeøn Tính chaát coâng vieäc Kích thöôùc nhoû nhaát cuûa vaät 1 Raát chính xaùc Chính xaùc cao Chính xaùc Chính xaùc trung bình Ít xaùc Khoâng quan troïng chính II 0,15-0,3 III 0,30-0,5 IV 0,5 -1,0 2 <0,15 3 I 4 Nhoû Trung bình Lôùn Nhoû Trung bình Lôùn Nhoû Trung bình Lôùn Nhoû Trung bình Lôùn V 1,0 -5,0 VI Nhoû Trung bình Lôùn 5 Toái Trung bình Saùng Toái Trung bình Saùng Toái Trung bình Saùng Toái Trung bình Saùng Toái Trung bình Saùng Caáp coâng vieäc Söï töông phaûn giöõa vaät vaø neàn Ñeøn huyønh quang Ñaëc ñieåm cuûa neàn Chieáu saùng hoãn hôïp 6 1500 1000 750 1000 750 500 500 400 300 300 200 150 100 100 Chieáu saùng chung 7 500 400 300 400 300 200 200 150 100 100 100 100 100 100 75 50 -100 Ñeøn nung saùng Chieáu saùng hoãn hôïp 8 750 500 300 500 400 300 300 200 150 150 100 100 100 100 Chieáu saùng chung 9 200 200 100 200 150 100 100 75 50 50 50 50 50 30 30 20 -50

+ Phöông phaùp tính theo ñieåm: Neáu khoaûng caùch ñeøn quaù lôùn hoaëc caàn chieáu saùng ngoaøi nhaø, ta tính toaùn theo phöông phaùp naøy, phaûi tính ñoä roïi caàn thieát cho moät ñieåm baát kì.
46

Phöông phaùp naøy boû qua taùc duïng cuûa aùnh saùng phaûn xaï. Nhieàu ngöôøi thöôøng ñöa ra phöông aùn “nhaø kính” : nhaø khoâng coù cöûa soå vaø söû duïng chieáu saùng nhaân taïo ñoàng thôøi söû duïng ñieàu hoøa nhieät. Hieän töôïng naøy gaây ra söï meät moûi, coù taâm lyù böùc boái: “ hoäi chöùng nhaø kính”, ñoàng thôøi khoù ñaûm baûo khoâng khí trong saïch trong phoøng. 2.3. Laøm giaûm caùc yeáu toá ñoäc haïi phaùt sinh töø saûn xuaát

2.3.1. Tieáng oàn vaø rung ñoäng trong saûn xuaát 2.3.1.1. Khaùi nieäm a. Tieáng oàn: Laø nhöõng aâm thanh gaây khoù chòu vôùi con ngöôøi, aûnh höôûng ñeán söï taäp trung laøm vieäc vaø nghæ ngôi. Tieáng oàn do chuyeån ñoäng cuûa maùy, cuûa quùa trình coâng ngheä hoaëc do caùc aâm thanh khaùc truyeàn tôùi. Ñaëc tröng cuûa aâm thanh : - Cöôøng ñoä aâm (I): laø soá naêng löôïng soùng truyeàn qua ñieän tích beà maët 1cm, vuoâng goùc vôùi phöông truyeàn soùng trong 1 giaây (erg/cm2.s hoaëc w/cm2). Cöôøng ñoä aâm taïi moät ñieåm seõ tyû leä nghòch vôùi bình phöông khoaûng caùch töø ñieåm ñoù ñeán nguoàn aâm. - AÙp suaát aâm: laø aùp suaát dö trong khoâng gian cuûa soùng lan truyeàn, ñôn vò laø dyn/cm2 hay bar. Cöôøng ñoä aâm coù tyû leä bình phöông vôùi aùp suaát aâm. Tai ngöôøi nghe thaáy nhôø dao ñoäng cuûa aùp aâm, noù lieân quan ñeán cöôøng ñoä aâm. Ngöôøi ta ñöa ra ñôn vò ño möùc oàn baèng deciben (dB). ÔÛ möùc 0 dB thì aâm coù aùp suaát laø 2.10-5 N/m2 vaø cöôøng ñoä 10-12 w/m2. Khi chòu ñöïng aâm thanh töø (50 ÷ 70)dB, con ngöôøi coù caûm giaùc bình thöôøng. Neáu cöôøng ñoä aâm ≥ 90 dB con ngöôøi coù caûm giaùc khoù chòu vaø deã daãn tôùi beänh lí. Neáu con ngöôøi chòu taùc duïng ñoàng thôøi cuûa nhieàu aâm thanh thì cöôøng ñoä aâm thanh con ngöôøi phaûi chòu ñöïng seõ tính baèng: LΣ = L1 + 10lg(n) (dB) L1 – cöôøng ñoä aâm lôùn nhaát n – soá aâm thanh taùc duïng ñoàng thôøi.

47

Ngöôøi ta coøn chuù yù ñeán phoå cuûa aâm thanh vaø chia ra: phoå thöa, lieân tuïc hay hoãn hôïp. ÔÛ moãi phoå tieáng oàn, con ngöôøi chòu ñöïng aâm thanh coù cöôøng ñoä khoâng gioáng nhau. Thí duï: ôû phoå thöa, cöôøng ñoä chòu ñöïng seõ lôùn hôn phoå lieân tuïc hay hoãn hôïp. - Taàn soá aâm thanh: caùc aâm thanh tai ngöôøi khoâng nghe ñöôïc laø haï aâm (f<16÷20 Hz) hay sieâu aâm (f > 16 ÷ 20 kHz). Caùc aâm thanh tai ngöôøi nghe ñöôïc coù taàn soá 16 ÷ 20 Hz – 16 ÷ 20 kHz. Ngöôøi ta coøn ñaùnh giaù aâm thanh qua ñoä nghe to. Theo qui ñònh quoác teá ngöôøi ta laáy aâm hình sin coù taàn soá 1000 Hz vôùi soùng aâm phaúng laø aâm chuaån. Ñoä to cuûa aâm laø söï nghe cuûa tai aâm ñoù so vôùi aâm chuaån vaø bieåu dieãn baèng foân (F), thí duï aâm coù cöôøng ñoä 60 dB laø 60 foân.

Hình 2.3: Phaïm vi thu nhaän aâm thanh 1: ngöôõng nghe ; 2: ngöôõng ñau tai.

Hình 2.4: Quan heä giöõa ñoä roõ tieáng noùi vaø möùc oàn.

48

a. Phoå thöa b. Rung ñoäng

b. Phoå lieân tuïc

c. Phoå hoãn hôïp

Laø dao ñoäng cô hoïc ôû troïng taâm cuûa moät vaät, noù chuyeån ñoäng theo chu kyø qua traïng thaùi tónh. Rung ñoäng thöôøng do quaù trình coâng ngheä (nhö coâng ngheä daäp, khai thaùc …), do chuyeån ñoäng khoâng caân baèng cuûa maùy .v.v sinh ra. Rung ñoäng thöôøng keøm theo tieáng oàn. Rung ñoäng ñöôïc ñaëc tröng bôûi taán soá vaø bieân ñoä dao ñoäng, ngöôøi ta chia ra: - Rung ñoäng coù taàn soá thaáp (< 2Hz): noù coù taùc duïng ñeán toaøn thaân, gaây aûnh höôûng ñeán heä thaàn kinh tieàn ñình. - Rung ñoäng taàn soá thaáp ( 2 ÷ 20 Hz): noù cuõng taùc duïng ñeán toaøn thaân vaø thöôøng gaây aûnh höôûng ñeán caùc veát thöông saün coù. - Rung ñoäng taàn soá cao (20 ÷ 1000 Hz): aûnh höôûng chuû yeáu ñeán cô quan vaän ñoäng. 2.3.1.2. AÛnh höôûng cuûa rung ñoäng, tieáng oàn ñeán cô theå ngöôøi. a. Tieáng oàn: nhöõng aûnh höôûng chuû yeáu laø: - Tieáng oàn laøm giaûm söï nghe cuûa tai. Tieáng oàn coù cöôøng ñoä caøng lôùn caøng laøm giaûm söï thính tai. Ñoä thính cuûa tai bò giaûm tyû leä thuaän vôùi thôøi gian laøm vieäc do tieáng oàn laøm meät moûi cô quan thính giaùc. Neáu nghæ ngôi toát seõ coù cô hoäi phuïc hoài cô quan naøy. Ngöôøi ta cuõng ñöa ra qui ñònh thôøi gian chòu ñöïng lieân tuïc cuûa con ngöôøi theo möùc oàn (dB) Thôøi gian chòu ñöïng Möùc oàn ( giôø /ngaøy ) (dB) 90 8 92 6 95 4 97 3 Thôøi gian chòu ñöïng ( giôø /ngaøy ) 2 1,5 1 0,5 Möùc oàn (dB) 100 102 105 110

- Neáu tieáng oàn cöôøng ñoä vaø aùp aâm quaù lôùn seõ gaây toån thöông ñeán cô quan thính giaùc.
49

- Qua nghieân cöùu ngöôøi ta cuõng thaáy raèng ñoä roõ cuûa tieáng noùi caøng giaûm khi möùc ñoä oàn caøng lôùn (Hình 2.4). - Tieáng oàn taùc duïng tröïc tieáp ñeán heä thoáng thaàn kinh trung öông, roài ñeán heä thoáng tuaàn hoaøn, tim maïch, sau ñeán cô quan thính giaùc… - Tieáng oàn aûnh höôûng nhieàu nhaát ôû heä thaàn kinh gaây söï khoù chòu, giaûm söï taäp trung laøm vieäc daãn ñeán naêng suaát giaûm. Tieáng oàn gaây roái loaïn nhòp tim, daãn ñeán huyeát aùp vaø ñau daï daøy. Söï taùc haïi cuûa tieáng oàn phuï thuoäc vaøo taàn soá, cöôøng ñoä vaø phoå aâm thanh. Tieáng oàn cöôøng ñoä nhoû nhöng lieân tuïc cuõng seõ gaây khoù chòu, tieáng oàn taàn soá cao khoù chòu hôn taán soá thaáp. Möùc ñoä chòu ñöïng tieáng oàn cuûa con ngöôøi phuï thuoäc tuoåi taùc vaø giôùi tính. Ngöôøi giaø vaø phuï nöõ nhaïy caûm hôn vôùi tieáng oàn. Thí duï: Nôi thöû ñoäng cô phaûn löïc, cöôøng ñoä tieáng oàn khoaûng (90 ÷ 150) dB, coù tôùi 75% ngöôøi bò beänh thaàn kinh, (24 ÷ 33)% bò beänh daï daøy, 18% bò beänh huyeát aùp. - Tieáng oàn gaây ra trieäu chöùng stress: tieáng oàn taùc duïng ñeán heä thoàng thaàn kinh thöïc vaät vaø heä thaàn kinh giao caûm seõ gaây ra chöùng suy nhöôïc cô theå. - Beänh ñieác ngheà nghieäp: laø beänh lí khi chòu ñöïng laâu ôû nôi laøm vieäc coù tieáng oàn nhieàu. Beänh theå hieän qua vieäc ban ñaàu giaûm ñoä thính tai nhöõng aâm thanh <4000 Hz sau ñoù ñieác haún. Thöôøng aûnh höôûng ñeán tai phaûi sau ñoù bò caû hai tai. Baûng 2.6: Tieâu chuaån cho pheùp cuûa tieáng oàn töông öùng vôùi taàn soá. Taàn soá (Hz) Möùc aâm (dB) b. Rung ñoäng - Cuõng nhö tieáng oàn, rung taùc ñoäng ñeán heä thoán g thaàn kinh vaø aûnh höôûng ñeán caùc boä phaän khaùc cuûa cô theå, ñaëc bieät söï hoaït ñoäng caùc cô vaø xöông cuûa nhöõng boä phaän chòu söï rung ñoäng tröïc tieáp, Thí duï: vôùi taàn soá (40 ÷ 300) Hz gaây ra beänh Raynant, taàn soá > 300 Hz gaây beänh veà tuaàn hoaøn, hoâ haáp, thaàn kinh, beänh gai xöông, khuyeát xöông, loài xöông, roái loaïn vaän maïch. - Rung ñoäng aûnh höôûng ñeán khaû naêng phaûn xaï cuûa cô quan vaän ñoäng, ñaëc bieät caùc rung ñoäng coù bieân ñoä lôùn. - Rung ñoäng taùc haïi ñeán heä thoáng thaàn kinh thöïc vaät seõ laøm giaûm tröôøng nhìn, gaây roái loaïn maøu saéc, thu heïp thò tröôøng. 63 103 125 96 250 91 500 88 1000 85 2000 83 4000 81 8000 80

50

2.3.1.3. Caùc bieän phaùp phoøng choáng tieáng oàn vaø rung ñoäng. Caùc bieän phaùp thöôøng ñöôïc duøng: Giaûm tieáng oàn vaø rung ñoäng töø nguoàn phaùt sinh nhö: + Thay ñoåi thieát bò, coâng nghe, thí duï: duøng phöông phaùp deät khoâng thoi, duøng daäp baèng thuûy löïc thay cho daäp baèng kieåu truïc khuyûu… + Thay ñoåi vaät lieäu caùc chi tieát ñeå truyeàn ñoäng ít oàn hôn nhö duøng caùc baùnh raêng baèng phi kim loaïi, theâm moät lôùp vaät lieäu chòu rung, gaây tieáng vang ít khi va chaïm… - Giaûm rung ñoäng baèng caùch caân baèng caùc boä phaän quay bò maát caân baèng hay giaûm caùc khe hôû giöõa caùc boä phaän truyeàn ñoäng, taêng ñoä cöùng vöõng cuûa maùy. Bao boïc thieát bò hay vuøng coù tieáng oàn baèng caùc vaät lieäu caùch aâm. Phöông phaùp kó thuaät giaûm tieáng oàn vaø rung ñoäng cuûa caùc thieát bò ñöôïc thöïc hieän theo nguyeân taéc sau: giaûm rung ñoäng baèng caùc ñeäm ñaøn hoài (nhö loø xo, ñeäm cao su…): giaûm tieáng oàn baèng caùch duøng vaät lieäu huùt aâm hay boä phaän tieâu aâm thanh (hình 2.5,2.6,2.7) AÂm

Hình 2.5. Vaät lieäu huùt aâm

Hình 2.6.Buoàng giaûm aâm

Hình 2.7. Hoäp coäng höôûng Töï ñoäng hoùa hay cô khí hoùa nôi laøm vieäc coù tieáng oàn, rung ñoäng. - Hôïp lí hoùa vieäc toå chöùc phaân xöôûng nhö taäp trung nôi coù tieáng oàn, rung ñoäng vaø ngaên caùch vôùi xung quanh baèng töôøng ngaên hay khoaûng caùch lôùn coù troàng caây xanh. - Duøng nhöõng trang thieát bò phoøng hoä caù nhaân. Vôùi tieáng oàn ta duøng nuùt tai, bòt tai. Vôùi rung ñoäng duøng gaêng tay, giaøy choáng rung. Nuùt bòt tai laøm giaûm 24

51

dB ôû taàn soá 2000 Hz vaø 29 dB vôùi taán soá 4000 Hz, coøn bòt tai coù theå giaûm tôùi 120 dB. Chuù yù chaêm soùc söùc khoûe ngöôøi lao ñoäng vaø caùc bieän phaùp y teá 2.3.2. Phoøng choáng buïi trong saûn xuaát 2.3.2.1. Khaùi nieäm a. Phaân loaïi: Buïi laø taäp hôïp caùc haït coù kích thöôùc nhoû toàn taïi trong khoâng khí, chuùng lô löûng trong khoâng gian goïi laø acrozon, coøn khi ñoïng laïi treân vaät theå goïi laø acrozen. Coù nhieàu caùch phaân loaïi khaùc nhau: - Phaân loaïi theo nguoàn goác: coù haït buïi höõu cô, buïi nhaân taïo, voâ cô, haït kim loaïi. - Theo kích thöôùc haït: buïi laéng (> 10 µm), buïi lô löûng (0.1 -10 µm), buïi khoùi (<0.1 µm) - Theo taùc haïi cuûa haït buïi nhö: buïi gaây ung thö, buïi gaây beänh veà lao, veà hoâ haáp… b. Tính chaát hoùa, lí hoïc cuûa haït buïi - Tính phaân taùn vaø laéng ñoïng: buïi trong khoâng khí seõ bò phaân taùn ra xung quanh. Kích thöôùc haït buïi caøng nhoû thì theå tích khuyeách taùn buïi caøng lôùn. Sau khi buïi bò phaân taùn, noù seõ bò laéng ñoïng theo thôøi gian. Haït buïi caøng lôùn buïi laéng ñoïng caøng nhanh. Buïi khoùi haàu nhö khoâng bò laéng ñoïng (chuùng coù chuyeån ñoäng Brao). - Tính nhieãm ñieän cuûa haït buïi: ôû trong moät töø tröôøng, ñieän tröôøng haït buïi trôû thaønh moät ñieän tích vaø coù chuyeån ñoäng nhö moät ñieän tích, nhôø tính chaát naøy ta seõ duøng phöông phaùp loïc buïi töông öùng. - Tính chaùy noå: Neáu haït buïi coù khaû naêng laø chaát chaùy, noå. Neáu ñieän tích cuûa haït buïi tieáp xuùc vôùi oxy lôùn seõ coù khaû naêng chaùy nhanh hoaëc deã ñaït ñeán hieän töôïng kích noå. - Tính laéng ñoïng vì nhieät: haït buïi bò laéng ñoïng khi chuyeån ñoäng qua vuøng cheânh leäch nhieät ñoä, noù laéng ñoïng (traàm laéng) ôû beà maët oáng laïnh. Söï cheânh leäch nhieät ñoä caøn g lôùn buïi laéng ñoïng caøn g nhieàu. 2.3.2.2. Taùc haïi cuûa haït buïi Haït buïi coù trong khoâng khí khi heát hít thôû haït buïi seõ qua ñöôøng hoâ haáp. Nhöõng haït buïi > 5 µm seõ ñoïng laïi ôû hoác muõi, haït buïi nhoû seõ chuyeån ñoäng vaøo pheá nang, ôû
52

ñaây ña phaàn noù bò caùc lôùp thöïc baøo bao vaây vaø tieâu dieät, coøn laïi 10 % ñoïng ôû phoåi gaây ra beänh buïi phoåi vaø caùc beänh khaùc. Moät soá beänh do buïi gaây ra: - Chaán thöông ôû maét: Thöôøng do nhöõng haït buïi lôùn, saéc nhoïn nhö buïi kim loaïi seõ gaây toån thöông maét. Caùc buïi coù tính chaát axit, kieàm seõ gaây boûng. - Beänh veà ñöôøng hoâ haáp nhö vieâm pheá quaûn, vieâm muõi do buïi Crom, asen .. buïi nhoâm gaây hen, suyeãn … - Beänh buïi phoåi: do phoåi chöùa ñoïng caùc haït buïi, aûnh höôûng ñeán hoaït ñoäng cuûa phoåi, gaây ra beänh veà phoåi. Thí duï: beänh siliccose do nhieãm buïi silic (chieám 40-70%); beänh asbestose do nhieãm buïi amiaêng; beänh aluminase do nhieãm buïi boxit, ñaát seùt; beänh sideroset do nhieãm buïi saét; beänh atharacot do nhieãm buïi than… Caùc beänh buïi phoåi ñeàu deã daãn ñeán ung thu phoåi. - Beänh ngoaøi da do buïi laøm kích thích da, taïo lôû loeùt, muïn nhoït nhö nhieãm buïi voâi, thieác, thuoác tröø saâu, buïi ñoàng, nhöïa. - Beänh veà ñöôøng tieâu hoùa hay vieâm nhieãm do buïi mang yeáu toá vi truøng, vi khuaån xaâm nhaäp qua ñöôøng aên uoáng hay qua loã chaân loâng ôû da. 2.3.2.3. Caùc bieän phaùp phoøng choáng buïi. Coù caùc bieän phaùp chính sau: Thay ñoåi phöông aùn coâng ngheä hay thieát bò ñeå coù ít buïi hôn. Cô khí hoùa hay töï ñoäng hoùa vuøng coù buïi.

- Thoâng gioù vaø keát hôïp cabin laøm vieäc ñeå ñöa buïi ra ngoaøi, giaûm taùc haïi cuûa buïi. Caàn laøm saïch khoâng khí baèng caùc phöông phaùp loïc buïi. Duøng phöông tieän phoøng hoä caù nhaân nhö khaåu trang, maët naï loïc buïi ñoäc. - Chaêm soùc söùc khoûe baèng nhieàu bieän phaùp nhö boá trí hôïp lí choã laøm vieäc, boài döôõng hieän vaät vaø khaùm beänh ñònh kì. 2.3.2.4. Caùc bieän phaùp loïc buïi. Coù nhieàu phöông phaùp loïc buïi, coù theå ñöa ra caùc phöông phaùp sau: - Duøng löôùi loïc baèng theùp hay baèng giaáy xoáp ñaët treân ñöôøng chuyeån ñoäng cuûa khoâng khí ñeå buïi chui vaøo löôùi loïc naøy.

53

Hình 2.8. Buoàng laéng buïi coù vaùch ngaên. - Buoàng laéng buïi nhieàu ngaên (hình 2.8), caùc ngaên laøm cho doøng khí mang buïi chuyeån ñoäng xoaùy vaø laøm buïi rôi xuoáng ñaùy töø treân xuoáng döôùi ñaùy. - Loïc buïi kieåu ciclon: thieát bò coù hai thuøng loàng vaøo nhau (thuøng 1,2 hình 2.9). doøng khí mang buïi vaøo thuøng theo höôùng tieáp tuyeán vôùi thuøng neân coù chuyeån ñoäng daïng xoaùy, roài ñi ngöôïc leân treân ra ngoaøi. Kieåu naøy ña phaàn haït buïi bò rôi xuoáng döôùi vaø laáy ra ôû cöûa 4 (kieåu cöûa keùp).

Hình 2.9. Buoàng xiclon

Hình 2.10. Loïc buïi kieåu suûi boït

Hình 2.11. Loïc buïi baøng tónh ñieän

- Loïc buïi baèng suûi boït (hình 2.10): khoâng khí mang buïi qua oáng 1 vaø qua caùc loã nhoû cuûa boä phaän 5, oáng nöôùc 2 taïo ra lôùp nöôùc 3. Do khoâng khí laøm suûi qua lôùp nöôùc, buïi bò giöõ laïi ôû nöôùc vaø qua boä phaän 4 buïi ñoïng laïi thaønh moät lôùp buøn. - Duøng phöông phaùp tónh ñieän (hình 2.11): Daây kim loaïi 1 ñöôïc caùch ñieän ôû 4 vaø caêng nhôø ñoái troïng 3, oáng kim loaïi 2 ñöôïc noái ñaát. Daây 1 vaø voû 2 ñöôïc

54

ñaët ôû moät ñieän theá cao (5000 V). Doøng khí ñi qua, lôùp buïi ñöôïc giöõ laïi do töø tröôøng vaø rôi xuoáng ñaùy. 2.3.3. Phoøng choáng phoùng xaï. 2.2.3.1. Khaùi nieäm Trong saûn xuaát ngöôøi ta hay duøng caùc nguyeân toá phoùng xaï nhö coâng nghieäp ñieän, trong y hoïc, trong thaêm doø hay kieåm tra caùc saûn phaåm. Caùc chaát phoùng xaï seõ böùc xaï ra caùc tia α, γ, β vaø tia X… Caùc tia phoùng xaï khoâng nhìn thaáy ñöôïc vaø coù taùc duïng xuyeân saâu vaøo vaät chaát, coù khaû naêng oxy hoùa noù. Ñôn vò ño lieàu löôïng phoùng xaï duøng ñôn vò Curi (C), Rônghen (R), Rad hoaëc Rem cuûa moät chaát. Ñôn vò naøy xaùc ñònh nhö sau: - 1 Curi laø hoaït tính cuûa moät chaát trong moät giaây coù 3,7 .1010 nguyeân töû bò phaân huûy. - 1 R laø hieän töôïng Rônghen chieáu vaøo 1 cm2 khoâng khí trong ñieàu kieän 0oC, 750 mmHg thì taïo ra 2,08.109 caëp ion. - 1 Rad laø hieän töôïng haáp thuï böùc xaï, töông ñöông vôùi naêng löôïng haáp thuï 100 erg/gam vaät chaát bò chieáu xaï. Khi chieáu vaøo moät gam khoâng khí, 1 R cho moät naêng löôïng haáp thuï laø 84 erg hay 0,84 Rad. - 1 Rem laø lieàu taùc duïng sinh hoïc gaây neân ôû toå chöùc sinh vaät bò chieáu xaï, khi toå chöùc haáp thuï moät naêng löôïng 100 erg hay 1 rad cuûa tia Rônghen. 2.2.3.2. Taùc haïi cuûa tia phoùng xaï . Khi taùc duïng vaøo con ngöôøi seõ traûi qua hai giai ñoaïn: + Giai ñoaïn hoùa lí: seõ kích thích caùc phaàn töû sinh hoïc, ñaëc bieät teá baøo môùi sinh gaây neân toån thöông. Noù coøn taùc ñoäng phaân tích nöôùc thaønh caùc ion vaø caùc ion naøy taùc duïng laøm xaáu chöùc naêng cuûa phaàn töû sinh hoïc. + Giai ñoaïn sinh hoïc: nhöõng toån thöông ôû giai ñoaïn ñaàu khoâng hoài phuïc keùo theo caùc roái loaïn hình thaùi vaø chöùc naêng sinh hoïc. Khi con ngöôøi bò taùc ñoäng cuûa phoùng xaï seõ coù hai khaû naêng: + Nhieãm xaï caáp tính: cô theå bò chieáu xaï lôùn (> 300 rem), nhöng vôùi thôøi gian ngaén. Noù coù theå gaây suy tuûy, xöông, xuaát huyeát, roái loaïn tieâu hoùa, noân möûa ra maùu, roái loaïn heä thaàn kinh gaây choùng maët. Naïn nhaân coù theå cheát sau 10 ngaøy.

55

+ Nhieãm xaï maõn tính: côù theå bò chieáu xaï ít ( < 200 rem) nhöng vôùi thôøi gian daøi. Noù seõ gaây suy tuûy, thieáu maùu, beänh maùu traéng (ung thö maùu), vieâm loeùt da, loeùt giaùc maïc, ñuïc nhaõn maét, muø loøa, gaây voâ sinh, suy nhöïôc cô theå, roái loaïn chöùc naêng cuûa cô quan taïo maùu , chuyeån hoùa ñöôøng, lipit. Taùc haïi cuûa tia phoùng xaï ñoái vôùi con ngöôøi coøn tuøy thuoäc vaøo: + Dieän tích chieáu xaï: dieän tích caøng lôùn caøng nguy hieåm. + Traïng thaùi söùc khoûe cuûa cô theå. 2.2.3.3. Bieän phaùp phoøng traùnh. Coù moät soá bieän phaùp cô baûn sau: - Giöõ löôïng chieáu xaï vaøo con ngöôøi döôùi möùc cho pheùp. Löôïng chieáu xaï yeâu caàu coù theå tính: Trong ñoù: D < 5*(N-18) rem D – toång löôïng chieáu xaï trong thôøi gian laøm vieäc; N – tuoåi lao ñoäng

Ñeå ñaït ñöôïc ñieàu naøy neân cho nguoàn phoøng xaï ôû daïng kín, ñaët ñieàu kieän thoâng gioù toát, coù duïng cuï kieåm tra löôïng phoùng xaï, ñoái vôùi coâng nhaân coù cheá ñoä laøm vieäc hôïp lyù. - Bao boïc nguoàn phoùng xaï baèng töôøng ngaên: baèng beâ toâng hay lôùp chì, noù coù chieàu daøy theo lieàu löôïng phoùng xaï. - Caàn chuù yù thieát keá töôøng nhaø, maët saøn ít loài loõm ñeà giaûm löôïng haáp thuï phoùng xaï. Coù theå cô giôùi hoùa, töï ñoäng hoùa nôi laøm vieäc coù phoùng xaï. - Caàn chuù yù ñeán an toaøn khi vaän chuyeån, xöû lyù chaát thaûi vaø coù noäi qui, qui cheá cho vieäc söû duïng. - Coù caùc trang bò phoøng hoä caù nhaân vaø bieän phaùp y teá chaêm soùc söùc khoûe ngöôøi lao ñoäng. 2.2.3.4. Phoøng choáng ñieän töø tröôøng taàn soá cao. Hieän nay coù raát nhieàu ngaønh söû duïng ñieän töø tröôøng taàn soá cao nhö coâng ngheä luyeän kim, phaùt thanh, truyeàn hình v.v … Trong vuøng chòu aûnh höôûng, neáu coù khoaûng caùch vôùi nguoàn <1/6 böôùc soùng seõ coù taùc duïng caûm öùng, coøn laïi seõ taùc duïng böùc xaï nhieät. Möùc ñoä aûnh höôûng phuï thuoäc vaøo coâng suaát maùy phaùt, böôùc soùng, cheá ñoä laøm vieäc trong moâi tröôøng (khoaûng caùch hay thôøi gian laøm vieäc )…
56

Döôùi taùc duïng cuûa ñieän töø tröôøng taàn soá cao, caùc ion cuûa toå chöùc cô theå coù theå chuyeån ñoäng trong toå chöùc naøy. Moät phaàn naêng löôïng cuûa töø tröôøng seõ bò ngaám huùt vaøo teá baøo, noù laøm thay ñoåi chöùc naêng cuûa cô theå, tröôùc heát laø heä thaàn kinh trung öông (nhö roái loaïn heä thaàn kinh thöïc vaät, heä thaàn kinh tim maïch… ). Noù coù theå gaây nhöùc ñaàu, khoù nguû (hoaëc nguû nhieàu), suy yeáu toaøn thaân. Noù coù theå laøm giaûm aùp löïc maùu, ñau tim, khoù thôû, bieán ñoåi gan, laù laùch. Noù coøn coù theå laøm giaûm ñoä thính cuûa muõi, bieán ñoåi nhaõn maét v.v… Ñeå phoøng traùnh ngöôøi ta coù moät soá bieän phaùp sau: Laøm haøng raùo chaén, bao boïc nguoàn sinh töø tröôøng. Söû duïng vieäc töï ñoäng hoùa caùc coân g vieäc vaø ñieàu khieån töø xa. Thoâng gioù hoaëc coù cheá ñoä laøm vieäc hôïp lyù. Chaêm soùc söùc khoûe ngöôøi lao ñoäng baèng boài döôõng vaø caùc bieän phaùp y teá.

2.4. An toaøn khi söû duïng chaát ñoäc hoùa hoïc trong saûn xuaát. Hoùa chaát hoùa hoïc duøng trong saûn xuaát, noù ñoùng vai troø laø nguyeân lieäu, laø saûn phaåm … trong moïi ngaønh coâng nghieäp, noâng nghieäp vaø trong caùc thöïc phaåm aên, uoáng. Treân theá giôùi nay coù tôùi 80.000 chaát ñang coù treân thò tröôøng, vôùi saûn löôïng 400 trieäu taán/naêm, haèng naêm coù tôùi hôn 1000 hoùa chaát môùi ra ñôøi. Vieät Nam hieän nay cuõng coù hôn 9 trieäu taán/ naêm hoùa chaát ñöôïc saûn xuaát. Hoùa chaát moät maët thuùc ñaåy maïnh söï taêng tröôûng cuûa neàn kinh teá, nhöng maët khaùc cuõng coù taùc duïng xaáu ñoái vôùi söùc khoûe cuûa con ngöôøi nhö gaây bieán ñoåi chöùc naêng cuûa teá baøo, aûn h höôûng ñeán söï hoaït ñoäng bình thöôøng cuûa caùc boä phaän cô theå, gaây di chöùng xaáu trong söï phaùt trieån cuûa theá heä töông lai. Trong coâng vieäc saûn xuaát caùc hoùa chaát, nhöõng aûnh höôûng cuûa chuùng laøm giaûm nhanh söùc khoûe cuûa ngöôøi lao ñoäng, gaây oâ nhieãm ñeán moâi tröôøng, sinh ra nhöõng beänh ngheà nghieäp, thaäm chí coù khi gaây ngoä ñoäc vaø cheát ngöôøi. Râ rµng vÊn ®Ò an toµn khi sö dông c¸c ho¸ chaát lµ rÊt cÇn thiÕt. Caàn ph¶i ®Æt ra nh÷ng qui chÕ nghiªm ngÆt khi s¶n xuÊt, sö dông vµ c¶ c¸c vÊn ®Ò b¶o qu¶n, vËn chuyÓn c¸c ho¸ chÊt. 2.4.1. Ph©n loaïi chaát ®éc a. Ph©n lo¹i theo ®èi t-îng sö dông (ho¸ chÊt trong c«ng nghiÖp, n«ng nghiÖp, bÖnh viÖn ..), nguån gèc (n-íc s¶n xuÊt, nôi s¶n xuÊt..) theo tr¹ng th¸i cña ho¸ chÊt (láng, r¾n, khÝ), theo ®Æc diÓm nhËn biÕt (mïi, maøu) sinh ra chaát ®éc. b. Ph©n lo¹i theo tÝnh chÊt bÒn v÷ng cña chÊt ®éc theo thêi gian: nh- nhãm keùm bÒn v÷ng (hîp chÊt phèt pho h÷u c¬, cacbonnat.. tån t¹i tõ 1-2 tuÇn), lo¹i bÒn
57

trung b×nh (chÊt b¶o vÖ thùc vËt chøa ni-tô, phèt pho.. tån t¹i tõ 1-18 th¸ng), nhãm bÒn v÷ng (nh- DDT, 666, hîp chÊt chøa Halogen.. tån t¹i tõ 2-5 n¨m), nhãm rÊt bÒn v÷ng (nh- c¸c kim lo¹i nÆng Hg, Pb, As, Cr... chÊt ®éc mµu da cam..., tån t¹i tõ 10-18 n¨m). c. Ph©n lo¹i theo t¸c h¹i cña chóng víi c¬ thÓ nh-: - ChÊt kÝch thÝch vµ g©y báng nh- x¨ng, dÇu, halogen, NaOH, s÷a v«i... - DÞ øng, th-êng xaûy ra ®èi víi da, ®-êng h« hÊp trªn nh- nhùa epoxy, thuèc nhuém h÷u c¬, acid cromic laøm dò öùng da. Chaát toluen, formadehit, disoxianat ... g©y ho, hen, khã thë. - G©y ng¹t thë nh- khÝ cacbonic, metal, nitô, lµm gi¶m l-îng «xy trong kh«ng khÝ. C¸c chÊt CO, HCN, sunfua hydro, hîp chÊt amin vµ nitro cña Benzen... laøm ng¨n c¶n m¸u vËn chuyÓn «xy tíi c¸c bé phËn cña c¬ thÓ - G©y mª vµ g©y tª nh- c¸c ho¸ chÊt eâtalnol, C2H5OH, propanol, axeâtoân,axeâtylen, Höôùng daãn coâng vieäc , etyl isopropyleâte, H2S, CS2, x¨ng. - Ung th-: th-êng do tiÕp xóc l©u víi asen, ami¨ng, cr«m, niken g©y -ng thphæi. Bôi gç, da, v¶i.. g©y ung th- mòi vµ xoang. Ung th- da khi tiÕp xóc víi s¶n phÈm dÇu moû, nhùa than. Vinyl clorua g©y ung th- gan, ben zen g©y ung th- tuû, x-¬ng. - Mét sè t¸c h¹i kh¸c nh- lµm tæn th-¬ng ®Õn chøc n¨ng gan, thËn, hÖ thÇn kinh, hÖ sinh dôc, g©y quaùi thai, lµm biÕn ®æi gen… Ph©n lo¹i ®Ó t×m biÖn ph¸p phßng ngõa cho phï hîp. 2.4.2. Qu¸ tr×nh x©m nhËp vµo c¬ thÓ. Ta ph©n biÖt hai h-íng x©m nhËp cña chÊt ®éc: a. Taùc duïng cuûa chaát ñoäc vaøo teá baøo TÕ bµo ®-îc cÊu t¹o bëi lipit vµ pr«tªin. Lipit coi nh- lµ khung bµo cßn protein vµ gluco-protein coi nh- chöùc n¨ng mµng bµo. C¸c tÕ bµo ®-îc trao ®æi chÊt qua c¸c hÖ lç. Khi chÊt ®éc t¸c dông vµo tÕ bµo coù thÓ: - Khueách t¸n theo heä lç: Do ¸i lùc cña chÊt ®éc, khi qua c¸c hÖ lç, c¸c ion chÊt ñéc cã thÓ bÞ thay ®æi. KhuyÕch t¸n c¸c chÊt ®éc cã khi ph¶i nhê caùc chÊt xóc t¸c hay tan vµo lipit. Qua hÖ lç, c¸c chÊt ®éc cña c¬ thÓ cã thÓ coi nh- t¸c dông ®ång thêi víi c¸c tÕ baøo trong c¬ thÓ. - VËn chuyÓn chñ ®éng: ChÊt ®éc, t¸c dông trùc tiÕp qua vieäc thÊm vµo mµng bµo, nã lµm khung bµo nhá ®i, nã sÏ “nuèt” tõng teá bµo. b. §-êng xaâm nhËp chÊt ®éc vµo c¬ thÓ qua 3 ®-êng:

58

- §-êng h« hÊp: qua c¸c bé phËn h« hÊp treân nh- mòi, mieäng, häng råi x©m nhËp nhanh vaøo toµn bé c¬ thÓ qua sù vËn chuyÓn cña m¸u nªn rÊt nguy hiÓm. Th-êng chÊt ®éc qua ®-êng nµy lµ chÊt khÝ. - §-êng tiªu ho¸: chÊt ®éc qua ¨n uèng vµo d¹ dµy. Nã cã theå bÞ thµnh d¹ dµy vµ c¸c chÊt kiÒm, axit lµm h¹n chÕ chÊt ®éc. Sau mét thêi gian, chÊt ®éc sÏ cïng thøc ¨n ngÊm qua thµnh ruét non vµo m¸u vµ sÏ nguy hiÓm nh- qua ®-êng h« hÊp. - §-êng x©m nhËp qua da: da cã líp biÓu b×, lç ch©n l«ng vµ c¸c líp mì d-íi da. Khi chÊt ®éc qua lç ch©n l«ng th-êng g©y c¸c dÞ øng. NÕu qua líp biÓu b× sÏ ph¶i thÊm qua ®-îc líp mì míi t¸c dông vµo m¸u (th-êng chØ cã chÊt ®éc hoµ tan vµo líp mì d-íi da) . Tuy nhiªn nÕu líp da cã vÕt th-¬ng th× t¸c dông vµo c¬ thÓ sÏ nguy hiÓm h¬n nhiÒu. 2.4.3. Chuyeån hoùa chaát ñoäc trong cô theå Khi chaát ñoäc vµo c¬ thÓ nã cã kh¶ n¨ng sau: - Bieán ®æi chÊt ®éc: Nã sÏ ph¶n øng thuû ph©n hay oxy ho¸ vµ lµm thay ®æi chÊt ®éc, nã cã thÓ ®éc h¬n hay gi¶m ®éc. ThÝ dô: Metylic chuyÓn biÕn thµnh foocmaldehyd sÏ ®éc h¬n. Etylic chuyÓn thµnh CO2 vµ H2O sÏ Ýt ®éc h¬n. - §µo th¶i: chÊt ®éc bò ®µo th¶i theo c¸c ®-êng h« hÊp (nh- c¸c chÊt khÝ), qua tieâu ho¸ (th-êng c¸c chÊt khã tan), qua gan, mËt , thËn (cã t¸c dông läc chÊt ®éc qua m¸u), hay c¸c ®-êng må h«i, n-íc bät... - TÝch chøa trong c¬ thÓ: mét sè chÊt ®éc bÞ b¸m vaøo caùc moâ xöông, moâ môõ, toùc ôû daïng löïc baùm tónh ñieän. Khi löôïng naøy ít seõ ít haïi nhöng neáu nhieàu löïc baùm gi¶m ®i vµ sÏ vËn chuyÓn vµo m¸u. Nh- vËy chÊt ®éc t¸c dông vµo c¬ thÓ phô thuéc vµo: - Caáu truùc ho¸ häc cña chÊt ®éc. Th-êng c¸c chÊt cã chøa nhiÒu nhãm Clo, NH2.. sÏ rÊt ®éc. - §-êng x©m nhËp, nång ®é vµ thêi gian t¸c dông. Trong tr-êng hîp cã nhiÒu chÊt ®éc cïng cã t¸c dông th× nång ®é cho phÐp ®-îc tÝnh theo c«ng thøc sau:
C1 C2 C3 C + + + ... + n ≤ 1 t1 t2 t3 tn

Trong ®ã:

C1,C2,,,,Cn lµ nång ®é chÊt ®éc t×m thÊy trong kh«ng khÝ, t1,t2 ...tn lµ nång ®é tèi ®a cho phÐp cña chÊt ®éc t-¬ng øng.

59

- Tr¹ng th¸i søc khoÎ cña c¬ thÓ. §Æc biÖt cã nh÷ng ng-êi rÊt mÉn c¶m víi ho¸ chÊt. TÝnh mÉn c¶m nµy phô thuéc vµo løa tuæi., giíi tÝnh, nã cßn cã tÝnh di truyÒn - Ngoµi ra khi nhiÖt ®é t¨ng sÏ lµm t¨ng ®é ®éc do c¸c chÊt ®éc dÔ bay h¬i, t¨ng sù trao ®æi chÊt cña c¬ thÓ. Khi kh«ng khÝ cã ®é Èm t¨ng sÏ lµm t¨ng chaát khÝ tÝch ë nieâm m¹c, gi¶m sù th¶i ®éc cña c¬ thÓ nªn lµm t¨ng t¸c h¹i cña chÊt ®éc. 2.4.4. BiÖn ph¸p phßng tr¸nh - Thay thÕ c¸c chÊt dïng trong c«ng nghÖ hoÆc thay ph-¬ng ph¸p c«ng nghÖ ®Ó sinh ra c¸c chÊt Ýt ®éc haïi h¬n. ThÝ dô: kh«ng dïng bét ami¨ng trong s¶n xuÊt tÊm lîp, thay chaát g-¬ng thuû ng©n baèng líp nh«m, thay ph-¬ng ph¸p phun s¬n baèng ph-¬ng ph¸p s¬n tÜnh ®iÖn. C¸c chÊt keo tan trong n-íc thay b»ng viÖc cho tan trong dung m«i h÷u c¬… - Che ch¾n hoÆc c¸ch ly nguån ph¸t sinh ra chÊt ®éc víi m«i tr-êng, kÕt hîp th«ng giã trong ca bin lµm viÖc ®Ó ®-a chÊt ®éc ra ngoµi. Tù ®éng ho¸ c«ng viÖc vµ ®iÒu khiÓn tõ xa trong vïng lµm viÖc cã chÊt ®éc.

- B¶o vÖ søc khoÎ ng-êi lao ®éng b»ng gi¸o dôc tuyªn truyÒn, tæ chøc bè trÝ n¬i lµm viÖc hîp lý. Kh¸m chöõa bÖnh ®Þnh kú dïng c¸c trang bÞ phßng hé c¸ nh©n.. 2.4.5. An toµn trong viÖc tæ chøc, qu¶n lý ho¸ chÊt - CÇn x¸c ®Þnh râ tÝnh nguy hiÓm tõng ho¸ chÊt ®Ó cã biÖn ph¸p qu¶n lý qua nhaõn m¸c, chÕ ®é s¾p xÕp, chÕ ®é b¶o qu¶n nghiªm ngÆt. - Tuyªn truyÒn vµ huÊn luyÖn th-êng xuyªn cho c«ng nh©n lµm viÖc ®óng néi quy, quy chÕ khi lµm viÖc (quy chÕ khi b¾t ®Çu, trong vµ sau khi lµm viÖc). - Cã chÕ ®é kiÓm tra th-êng xuyªn sù ®éc h¹i cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, chÕ ®é b¶o qu¶n vµ sö dông ho¸ chÊt. - Cã biÖn ph¸p xö lý chÊt th¶i ho¸ chÊt sau khi sö dông ®Ó lµm gi¶m t¸c dông ®éc h¹i cña chóng trong m«i tr-êng. 2.5. Xö lÝ chÊt th¶i vµ n-íc th¶i trong s¶n xuÊt 2.5.1. Xö lý n-íc th¶i a. Kh¸i niÖm: n-íc th¶i cã rÊt nhiÒu chÊt ®éc h¹i, c¸c chÊt v« c¬, höõu c¬. N-íc thaûi neáu kh«ng ñ-îc xö lÝ sÏ g©y « nhieãm cho c¶ m«i tr-êng réng lín. Ph-¬ng ph¸p xö lÝ míi ®-îc quan t©m ngay tõ ë nh÷ng c¬ sôû s¶n xuÊt (xö lý riªng) tr-íc khi ra xö lý chung.

60

Xöû lí n-íc th¶i tuy rÊt tèn kÐm nh-ng rÊt cÇn ph¶i lµm ®Ó lµm gi¶m « nhiÓm cho m«i tr-êng. b. Ph-¬ng ph¸p xö lÝ: ph-¬ng h-íng chung lµ: - Ch¾n l¹i c¸c chÊt thaûi r¾n b»ng c¸c tÊm ch¾n r¸c, hay b»ng l¾ng ®äng qua c¸c bÓ laéng. - Xö lÝ b»ng ph-¬ng ph¸p ho¸ häc nh- dïng c¸c phaûn øng ho¸ häc ®Ó lµm kÕt tña chÊt l¬ löûng, chuyÓn thµnh c¸c chÊt Ýt ®éc h¬n. Xö lý b»ng ®iÖn ho¸: qua viÖc chuyÓn c¸c ion qua hai cùc råi xö lÝ.

- Ph-¬ng ph¸p ph©n li, trÝch li ®Ó t¸ch c¸c chÊt kh¸c nhau khái dung dÞch vµ cã biÖn ph¸p xö lÝ phï hîp. Ph-¬ng ph¸p bay h¬i, kÕt tinh. - C¸c chÊt cã phãng x¹ cÇn thay baèng c¸c chÊt cã ®ång vÞ kh¸c ph¸ huû nhanh hay dïng thêi gian ®Ó xö lÝ. 2.5.2. Xöû lÝ chÊt thaûi r¾n Xö lÝ chÊt thaûi raén tr-íc tiªn cÇn ph¶i ph©n lo¹i ®Ó cã kh¶ n¨ng t¸i sö ông hoÆc cã bieän phaùp xö lÝ phï hîp. Cã ba c¸ch xö lÝ chÊt th¶i r¾n: - Ch«n chÊt th¶i: dïng hè ch«n chÊt th¶i, hè ®-îc l¸t mÆt ®¸y vµ cã ®é nghiªng ®Ó thu l¹i n-íc th¶i vµ xö lÝ. Khi ch«n cÇn ph¶i lÊp ®Êt (kho¶ng 0.5m), nªn trén thªm n-íc ph©n vi sinh, hoÆc töôùi n-íc ®Ó t¹o vuøng yÕm khÝ. Sau thêi gian dµi ph©n huû líp r¸c nµy sÏ chuyÓn ph©n bãn. Th-êng sö dông cho chÊt th¶i höõu c¬ . - §èt: dïng nhiÖt ®é ®Ó ph©n huû chÊt th¶i. C¸c chÊt th¶i ë bÖnh viÖn th-êng dïng ph-¬ng ph¸p nµy. Tuy ®¾t nh-ng ®¶m b¶o vÖ sinh vµ xö lý nhanh. - Lµm ph©n bãn: dïng cho chÊt th¶i höõu c¬ ®Ó chÕ biÕn ra c¸c d¹ng ph©n bãn vi sinh. 2.6. S¶n xuÊt s¹ch h¬n 2.6.1. Kh¸i niÖm - Kh¸i niÖm s¶n xuÊt s¹ch h¬n ®-îc ch-¬ng tr×nh m«i tr-êng liªn hîp quèc ®Ò ra (UNEP) lµ sù ¸p dông liªn tôc mét chiÕn l-îc phßng ngõa vµ tæng hîp vÒ m«i tr-êng vµo c¸c qu¸ tr×nh, c¸c s¶n phÈm vµ dÞch vô nh»m môc ®Ých ®¹t ®-îc c¸c lîi Ých kinh tÕ, x· héi søc khoÎ vµ an toµn m«i tr-êng. + Ñoái víi c¸c qóa tr×nh s¶n xuÊt, s¶n xuÊt s¹ch h¬n bao gåm b¶o toµn nguyªn liÖu th« vµ n¨ng l-îng, gi¶m c¸c nguyªn liÖu ®éc sö dông trong s¶n xuÊt, gi¶m l-îng vµ ®é ®éc cña khÝ th¶i vµ chÊt th¶i tr-íc khi ñi ra khái qu¸ tr×nh s¶n xuÊt.
61

+ §èi vôùi c¸c s¶n phÈm, ph-¬ng ph¸p nµy tËp trung vµo viÖc lµm gi¶m c¸c t¸c ®éng tíi m«i tr-êng trong suèt vßng ®êi cña s¶n phaåm, kÓ tõ khi khai th¸c nguyªn liÖu th« cho ®Õn khi th¶i bá sau cïng b»ng c¸c thiÕt kÕ s¶n phÈm hîp lyù. + Ñèi víi c¸c dÞch vô, s¶n xuÊt s¹ch h¬n tøc lµ tÝnh ®eán yÕu tè m«i tr-êng khi thiÕt kÕ vµ cung cÊp dÞch vô. - S¶n xuÊt s¹ch h¬n lµ mét ph-¬ng ph¸p míi coù tÝnh s¸ng t¹o vµ lµ qu¸ tr×nh ¸p dông liªn tôc c¸c chiÕn l-îc, ho¹t ®éng thùc tieãn vµ c«ng nghÖ nhaèm lµm gi¶m chÊt th¶i. S¶n xuÊt s¹ch h¬n yªu cÇu ¸p dông c«ng nghÖ, thay ®æi th¸i ®é, tõng b-íc c¶i thiÖn c«ng nghÖ hiÖn cã vµ ®Çu t- cho c¸c c«ng nghÖ s¹ch h¬n. CÇn ph¶i s¶n xuÊt s¹ch h¬n theo thø tù -u tiªn nh- trªn. Ph-¬ng ph¸p s¶n xuÊt s¹ch h¬n ®èi víi qu¶n lÝ m«i tr-êng c«ng nghiÖp yªu cÇu mét tr×nh töï qu¶n lý « nhieãm. Tr×nh tù -u tiªn khi quyÕt ®Þnh thiÕt kÕ vµ vËn hµnh: + Phßng ngõa ph¸t sinh chÊt th¶i. + TuÇn hoµn. + Xö lý. + Th¶i bá hoµn toµn. ChØ khi c¸c kü thuËt phßng ngõa ®· ®-îc ¸p dông triÖt ®Ó th× míi sö dông tíi c¸c ph-¬ng ¸n tuÇn hoµn vµ khi c¸c chÊt th¶i ®· ®-îc tuÇn hoµn tíi møc tèi ®a th× míi xem xÐt tíi viÖc xö lý phÇn cßn sãt l¹i (neáu thùc hiÖn tuÇn hoµn ngoµi d©y chuyÒn s¶n xuÊt vµ c¸c c«ng ngheä xö lý cuèi ®-êng èng tr-íc khi ¸p dông triÖt ®Ó ph-¬ng ph¸p phßng ngõa kh«ng ph¶i lµ ph-¬ng ph¸p s¶n xuÊt s¹ch h¬n). C¸c nghiªn cøu trªn thÕ giíi cho thÊy víi c¸c gi¶i ph¸p s¶n xuÊt s¹ch h¬n thËm chÝ chØ víi chi phÝ thÊp còng gi¶m ®-îc mét l-îng ®¸ng kÓ c¸c chÊt ph¸t sinh (20%50%), ñiÒu nµy gãp phÇn laøm gi¶m c¸c chi phÝ xö lý cuèi ®-êng èng. S¶n xuÊt s¹ch h¬n kh«ng chØ cã t¸c dông ®èi víi m«i tr-êng (nhê gi¶m ®-îc « nhiÔm c«ng nghiÖp) mµ cßn mang l¹i lîi Ých trùc tiÕp cho c¸c c«ng ty ¸p dông ph-¬ng ph¸p nµy: + C¶i thiÖn hiÖu suÊt s¶n xuÊt. + TiÕt kiÖm chi phÝ th«ng qua gi¶m l·ng phÝ nhiªn liÖu th« vµ n¨ng l-îng. + C¶i tiÕn chÊt l-îng s¶n phÈm. + §¹t ®-îc c¸c tiªu chuÈn vµ chÊp hµnh luËt m«i tr-êng deã dµng h¬n. + C¶i thiÖn m«i tr-êng lµm viÖc cña ng-êi lao ®éng. + C¶i thiÖn h×nh ¶nh cña xÝ nghiÖp. + §¹t d-îc yªu cÇu cña thÞ tr-êng quèc tÕ.

62

2.6.2. Ph-¬ng ph¸p kiÓm so¸t s¶n xuÊt s¹ch h¬n N¨m 1993 UÛy ban n¨ng suÊt quèc gia AÁn §é (PPC) thùc hiÖn dù ¸n DESSIRE (tr×nh diÔn gi¶m l-îng th¶i chÊt th¶i t¹i c¸c ngµnh c«ng nghiÖp nhá) gåm 5 môc ®Ých sau: 1. 2. 3. 4. 5. Chøng minh kh¶ n¨ng s¶n xuÊt s¹ch h¬n ë 3 ngµnh c«ng nghiÖp. §Ò xuaát vµ thö nghiÖm c¸c lîi ích cña mét ph-¬ng ph¸p tæng hîp. X¸c ®Þnh c¸c c¬ héi vµ trë ng¹i cña s¶n xuÊt s¹ch h¬n. §-a ra c¸c kiÕn nghÞ vÒ chÝnh s¸ch thóc ®Èy s¶n xuÊt s¹ch h¬n. Phæ biÕn c¸c kÕt qu¶ thùc hiÖn

Mét ph-¬ng ph¸p luËn mang tÝnh tæng hîp ®Ó thùc hiÖn ®¸nh gi¸ s¶n xuaát s¹ch h¬n ®· ®-îc ph¸t triÓn ë AÁn Ñoä trong khu«n khæ dù ¸n DESIRE ®· ®Ò cËp tíi t×nh h×nh ph¸t triÓn c«ng nghiÖp, lo¹i h×nh c«ng nghiÖp vµ nh©n lùc kü thuËt cña ®Êt n-íc ®Æc biÖt lµ ôû c¸c doanh nghieäp võa vµ nhá - bé phËn chñ chèt cña toµn bé nÒn s¶n xuÊt c«ng nghiÖp. Ph-¬ng ph¸p luËn s¶n xuÊt s¹ch h¬n gåm 6 giai ®o¹n sau: v Giai ®o¹n 1: khëi ®Çu LËp kÕ ho¹ch vµ tæ chøc ®¸nh gi¸ s¶n xuÊt s¹ch h¬n, bao gåm lËp ®éi c«ng t¸c vµ lùa chän c¸c träng t©m kiÓm so¸t v Giai ®o¹n 2: ph©n tÝch c¸c c«ng ®o¹n §¸nh gi¸ c¸c c«ng ®o¹n t-¬ng øng víi c¸c träng t©m kiÓm so¸t ®· lùa chän vµ chuÈn bÞ lµm c©n b»ng vËt chÊt/ n¨ng l-îng nh»m ®Þnh l-îng chÊt th¶i ph¸t sinh, chi phÝ vµ nguyªn nh©n sinh ra chÊt th¶i. v Giai ®o¹n 3: ñÒ xuÊt c¸c c¬ héi s¶n xuÊt s¹ch h¬n X©y dùng vµ lùa chän s¬ bé c¸c c¬ héi s¶n xuÊt s¹ch h¬n. v Giai ®o¹n 4: lùa chän c¸c gi¶i ph¸p s¶n xuÊt s¹ch h¬n. §¸nh gi¸ tÝnh kh¶ thi kü thuËt vµ kinh tÕ vµ nh÷ng kÕt qu¶ mong muèn vÒ mÆt m«i tr-êng cña c¸c c¬ héi s¶n xuÊt s¹ch h¬n ®· lùa chän s¬ bé ®Ó triÓn khai c¸c gi¶i ph¸p kh¶ thi. v Giai ®o¹n 5: Thùc hiÖn c¸c gi¶i ph¸p s¶n xuÊt s¹ch h¬n. Thùc hiÖn c¸c gi¶i ph¸p kh¶ thi vÒ mÆt kinh tÕ- kü thuËt vµ gi¸m s¸t c¸c kÕt qu¶ ®¹t ®-îc. v Giai ®o¹n 6: duy tr× s¶n xuÊt saïch h¬n.

63

C¸c c«ng cô vµ kü thuËt ®Ó duy tr× c¸c gi¶i ph¸p s¶n xuÊt s¹ch h¬n ®· ®-îc thùc hiÖn vµ nghiªn cøu chi tiÕt c¸c c¬ héi cho c¸c khu vùc s¶n xuÊt kh¸c Khi b¾t ®Çu mçi qu¸ tr×nh kiÓm so¸t s¶n xuÊt s¹ch h¬n, cÇn ph¶i cã sù nhiÖt t×nh vµ cam kÕt m¹nh mÏ cña c¸c cÊp qu¶n lý. ThiÕu ®iÒu kiÖn nµy, kiÓm so¸t s¶n xuÊt s¹ch h¬n sÏ thÊt b¹i. 2.6.3. Caùc thaønh töïu nghieân cöùu ñieån hình veà SXSH §Ò nghÞ xem thªm bµi b¸o ”S¶n xuaát s¹ch h¬n – biÕn chÊt th¶i thµnh lîi nhuËn” cña t¸c gi¶ trong néi san khoa häc gi¸o dôc sè 7 – 2004 (trang 16) cña Tr-êng §¹i häc DL Kü thuËt C«ng NghÖ TP Hå ChÝ Minh. 2.7. Qu¶n lý m«i tr-êng vµ ISO 14000 2.7.1. Sù ra ®êi cña Bé tiªu chuÈn ISO14000 D©n sè, tµi nguyªn m«i tr-êng trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· trë thµnh mèi quan t©m cña nhiÒu quèc gia vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ. Qu¸ tr×nh ho¹t ®éng c«ng nghÖ ®· ngµy cµng lµm c¹n kiÖt tµi nguyªn, “« nhiÔm m«i tr-êng vµ hiÖu qu¶ cuèi cïng lµ suy tho¸i chÊt l-îng sèng cña céng ®ång”. Do ®ã, b¶o vÖ m«i tr-êng ®· trë thµnh mét vÊn ®Ò hÕt søc quan träng, mét trong nh÷ng môc tiªu chÝnh n»m trong c¸c chÝnh s¸ch chiÕn l-îc cña c¸c quèc gia. NhÊt lµ sau Héi nghÞ th-îng ®Ønh vÒ tr¸i ®Êt t¹i Rio de Janeiro (6/1192) th× vÊn ®Ò m«i tr-êng ®· næi lªn nh- moät lÜnh vùc kinh tÕ ®-îc ®Ò cËp ®Õn trong mäi ho¹t ®éng cña x· héi, trong ph¹m vi quèc gia, khu vùc vµ quèc tÕ. Víi môc ®Ých x©y dùng vµ ®-a vµo ¸p dông mét ph-¬ng thøc tiÕp cËn chung vÒ qu¶n lý m«i tr-êng, t¨ng c-êng kh¶ n¨ng ®o ®-îc c¸c kÕt qu¶ ho¹t ®éng cña m«i tr-êng, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho th-¬ng m¹i quèc tÕ, n¨m 1993, Tæ chøc tiªu chuÈn ho¸ quèc tÕ (ISO) ®· triÓn khai x©y dùng bé tiªu chuÈn vÒ qu¶n lý m«i tr-êng cã m· hiÖu ISO 14000 nh»m môc ®Ých tiÕn tíi thèng nhÊt ¸p dông hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng (EMS) ®¶m b¶o sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong tõng quèc gia, trong khu vùc vµ quèc tÕ. 2.7.2. CÊu tróc cña bé tiªu chuÈn ISO 14000 Bé tiªu chuÈn ISO 14000 thiÕt lËp mét hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng vµ cung cÊp c¸c c«ng cô hç trôï cho c¸c doanh nghiÖp, gióp c¬ së nµy nhËn thøc vµ qu¶n lý ®-îc t¸c ®éng cña m×nh ®èi víi moâi tr-êng ng¨n ngõa “nhiÔm vµ liªn tôc cã hµnh ®éng c¶i thiÖn m«i tr-êng”. §©y còng lµ c¬ së ®Ó bªn thø 3 ®¸nh gi¸ hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng cña c¸c c¬ së s¶n xuÊt, kinh doanh vµ dÞch vô. Bé tiªu chuÈn ISO 14000 ®Ò cËp ®Õn 6 lÜnh vùc sau: HÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng (Environmental Managenent Systems – EMS). KiÓm tra m«i tr-êng (Environmental Auditing – EA).
64

- §¸nh gi¸ kÕt qu¶ ho¹t ®éng m«i tr-êng (Environmental Performance – EPE). - Ghi nh·n m«i tr-êng (EL). - §¸nh gi¸ chu tr×nh soáng cña s¶n phÈm (Life Cycle Assessment – LCA) - C¸c khÝa c¹nh m«i tr-êng trong tiªu chuÈn cña s¶n phÈm (Environmental Aspects in Product Standards). Bé tiªu chuÈn ISO 14000 ®-îc chia thµnh 2 nhãm: C¸c tiªu chuÈn vÒ tæ chøc vµ c¸c tiªu chuÈn vÒ s¶n phÈm. C¸c tiªu chuÈn vÒ tæ chøc: TËp trung vµo c¸c kh©u tæ chøc hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng cña doanh nghiÖp, vµo sù cam kÕt cña l·nh ®¹o vµ cña c¸c cÊp qu¶n lý ®èi víi viÖc ¸p dông vµ c¶i tiÕn chÝnh s¸ch m«i tr-êng, vµo viÖc ®o ®¹c c¸c tÝnh n¨ng m«i tr-êng còng nh- tiÕn hµnh thanh tra m«i tr-êng t¹i c¸c c¬ së m×nh. C¸c tiªu chuÈn vÒ s¶n phÈm: TËp trung vµo viÖc thiÕt lËp c¸c nguyªn lý vµ c¸ch tiÕp cËn thèng nhÊt ®èi víi viÖc ®¸nh gi¸ khÝa c¹nh cña s¶n phÈm cã liªn quan ®Õn m«i tr-êng. C¸c tiªu chuÈn nµy ®Æt ra nhiÖm vô cho c¸c c«ng ty ph¶i l-u ý ®Õn thuéc tÝnh m«i tr-êng cña s¶n phÈm ngay tõ kh©u thiÕt kÕ, chän nguyªn vËt liÖu cho ®Õn kh©u lo¹i bá s¶n phÈm cña m«i tr-êng. HÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng theo ISO 14000 yªu cÇu mét sù thay ®æi trong c¸ch thøc qu¶n lý vÒ m«i tr-êng. Kh¸c víi c¸ch qu¶n lý th«ng th-êng lµ chæ ®ßi hái theo yªu cÇu, mÖnh lÖnh hoÆc chØ quan t©m ®Õn sù “nhiÔm” ë c«ng ®o¹n xaû/ th¶i ra cßn ISO14000 yªu cÇu ph¶i tiÕp cËn vÊn ®Ò m«i tr-êng b»ng c¶ mét hÖ thèng qu¶n lý, tõ viÖc x¸c ®Þnh c¸c nguyªn nh©n ®Õn viÖc xem xÐt c¸c ®èi t-îng cã liªn quan ®Õn m«i tr-êng, tõ ®ã ®-a ra c¸c biÖn ph¸p kh¾c phôc vµ phßng ngõa. 2.7.3. Yªu cÇu vÒ qu¶n lý m«i tr-êng vµ ¸p dông ISO14000 ë ViÖt Nam Sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña c¸c doanh nghiÖp vÒ c¶ sè l-îng vµ qui m«, ®Æc biÖt lµ c¸c doanh nghiÖp ho¹t ®éng trong lÜnh vùc c«ng nghiÖp ®· cã nh÷ng t¸c ®éng xÊu ®Õn m«i tr-êng vµ cã nguy c¬ g©y « nhiÔm ngµy cµng cao. §Ó t¨ng c-êng c«ng t¸c qu¶n lý m«i tr-êng, n¨m 1993 Nhµ n-íc ®· ban hµnh LuËt b¶o vÖ m«i tr-êng, sau ®ã nhiÒu v¨n b¶n d-íi luËt vµ c¸c h-íng dÉn vÒ qu¶n lý m«i tr-êng ®· ®-îc ban hµnh. Trong viÖc nghiªn cøu ¸p dông hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng theo ISO 14000 sÏ gióp c¸c doanh nghiÖp ViÖt Nam ho¹t ®éng s¶n xuÊt vµ kinh doanh ®¹t ®-îc yªu cÇu: BÒn v÷ng vÒ kinh tÕ. BÒn v÷ng vÒ x· héi. BÒn v÷ng vÒ chÊt l-îng. BÒn v÷ng vÒ tµi nguyªn thiªn nhiªn.

ISO 14000 lµ tiªu chuÈn n»m trong Bé tiªu chuÈn ISO 14000 qui ®Þnh c¸c yªu cÇu ®èi víi mét hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng. C¸c yÕu tè cña hÖ thèng ®-îc chi tiÕt ho¸
65

thµnh v¨n b¶n. Nã lµ c¬ së ®Ó c¬ quan chøng nhËn (bªn thø 3) ®¸nh gi¸ vµ cÊp giÊy chøng nhËn cho c¬ së cã hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng phï hîp víi ISO 14000. C¬ cÊu cña hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng theo ISO14000 ®-îc thÓ hiÖn nh- sau: Muèn x©y dùng thµnh c«ng hÖ thèng qu¶n lý moâi tröôøng theo ISO14000 viÖc ®Çu tiªn cña doanh nghiÖp lµ ph¶i cã sù cam kÕt vµ ®-a ra mét chÝnh s¸ch m«i tr-êng ®-îc toµn thÓ c¸n bé c«ng nh©n viªn vµ l·nh ®¹o nhÊt trÝ. Sù cam kÕt vµ chÝnh s¸ch nµy ph¶i ®-îc thÓ hiÖn b»ng v¨n b¶n, ë ®ã ph¶i ®Ò ra ®-îc nh÷ng môc tiªu, môc ®Ých nh÷ng qui tr×nh qui ph¹m cô thÓ ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò m«i tr-êng. HÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng muèn ho¹t ®éng tèt vµ cã hiÖu qu¶ th× ph¶i ®-îc kiÓm tra theo ®Þnh kú ®Ó ®¸nh gi¸ ®óng thùc tr¹ng cña hÖ thèng, tõ ®ã ®-a ra c¸c biÖn ph¸p bæ trôï, phßng ngõa vµ c¶i tiÕn cã kh¶ n¨ng ®¸p øng ®-îc víi nh÷ng nhu cÇu ®Æt ra trong chÝnh s¸ch m«i tr-êng cña doanh nghiÖp còng nh- gi¶i quyÕt ®-îc nh÷ng vÊn ®Ò khÈn cÊp vÒ m«i tr-êng cã liªn quan ®Õn doanh nghiÖp. Kh¸c víi qu¶n lý chÊt l-îng, qu¶n lý m«i tr-êng theå hiÖn tr¸ch nhiÖm cña doanh nghiÖp ®èi víi céng ®ång, ®èi víi x· héi.V× vËy muèn x©y dùng vµ ¸p dông hÖ thèng qu¶n lý m«i tr-êng theo ISO14000, l·nh ®¹o doanh nghiÖp ph¶i thùc sù tù nguyÖn vµ thÓ hiÖn b»ng sù cam kÕt cña m×nh. §èi víi mét quèc gia th× sù cam kÕt ®ã thÓ hiÖn trong chÝnh s¸ch cña chÝnh phñ vÒ b¶o vÖ m«i tr-êng.

66

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful