Thích Như ði n Tr n Trung ð o

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

3

M cL c
I. Xu t gia h c ñ o II.- Chùa Phư c Lâm III. Làm Nhang IV. H c t p V.- V l i chùa Viên Giác VI. Ngày m t m VII.- Làm ñ u h VIII. Pháp n n năm 1966 IX. H c tán t ng X. V C m Nam XI. H i An ngày y XII. H i ký XIII. T t năm M u Thân XIV. Th y tôi XV. Di tích XVI. Chi c nón bài thơ XVII. Xa H i An XVIII. Cách h c cho gi i XIX. L i cu i XX. G p l i nhau XXI. Ba th h ñ u Ti n Sĩ (Bác Sĩ Văn H c) (Ph n M c L c c a Tr n Trung ð o xin quý v xem 5 9 17 21 27 29 37 43 41 61 63 79 83 87 91 97 103 107 119 123 149 cu i sách)

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

5

I

Xu t Gia h c ð o

Ngày 15.05.1964, ngày tr ng ñ i nh t c a ñ i tôi là ngày tôi ñư c Cha M cũng như gia ñình cho phép r i xa cu c s ng bình thư ng, vào chùa xu t gia h c ñ o. Hôm ñó cũng là ngày ñám gi c a ông N i, nên gia ñình và t t c m i ngư i ñ u có m t, k c các anh r c a tôi. Năm y tôi 15 tu i, giã bi t ñ i s ng thôn dã ñ y m ng mơ lên ñư ng ñ n Ph c H i An, nơi có ngôi chùa Viên Giác.

Hình 1 : ð i gia ñình h Lê, lúc thân ph c a tác gi còn sanh ti n

6

Xu t gia h c ñ o

Trong khi tôi r t m ng v i s ñư c ra ñi c a mình, ngư c l i m i ngư i trong gia ñình r t bu n vì bi t r ng s v ng thêm m t ngư i trong b a cơm chi u. B y năm trư c ñó, vào ngày mùng 8 tháng 2 năm 1957, bào huynh tôi, Hòa Thư ng Thích B o L c bây gi , cũng ñã ra ñi v i nh ng b c thư ñ l i r ng xin gia ñình cho phép ñư c xu t gia t i chùa Linh ng, Non Nư c ðà N ng.
Hình 2 : Ch p ngày 04. 04. 1962 lúc 12 tu i, v a t t nghi p ti u h c.

Không ai trong gia ñình mu n cho tôi ñi n a. Tuy nhiên, th y ư c nguy n c a tôi thi t tha quá, nên cu i cùng hai ñ ng sanh thành c a tôi cũng ñành nu t l chi u ý c a con. Th là tôi ñư c thong dong lên ñư ng v i chi c xe ñ p tương ñ i ñã cũ, v i ba ga phía sau ñèo theo m t valise b ng s t bên trong có m y b ñ v t hò vài quy n t p h c.
Hình 3 : Ch p ngày 15. 05. 1964 lúc xu t gia.

Trong túi tôi v n v n ch có 500 ñ ng Vi t Nam C ng Hòa thu y. Không bi t giá tr bao nhiêu so v i ñ ng M Kim lúc b y gi ; nhưng hình như c năm 1964 tôi xài chưa h t s

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

7

ti n, gia ñình cho y. Lúc y trong tôi suy nghĩ ñơn gi n r ng tài s n c a tôi su t ñ i ch có ch ng n y ti n thôi và không h có m t ý ni m tương lai s còn nhi u và nhi u th khác n a. Như là l n lên ph i c n nhi u phương ti n hơn ñ mua sách v ñ ñi h c ch ng h n. D ng trư c c ng Tam Quan chùa Viên Giác H i An, tôi xu ng xe và trân tr ng t ng bư c d t xe vào chùa. D ng xe m t nơi bên h u nhà ñông, tôi bư c vào g p Th y thưa ý ñ nh xu t gia c a mình.
Hình 4 : C ng Tam Quan chùa Viên Giác năm 1950, nhi p nh gia Vĩnh Tân

Rõ ràng lúc y tôi là ñ a tr b o gan nh t trong s nh ng ñ a tr b o gan. G p Th y. Tôi thành kính ñ nh l và thưa. “B ch Th y con mu n xu t gia h c ñ o”. Thu y, Th y tôi còn tr , ch ng trên 30 tu i; trông r t trang nghiêm h o tư ng. Th y nhìn tôi, m t c u bé nhà quê, tuy không thông minh, nhưng cũng không ñ n n i khó xem l m. Th y ch p nh n và b o r ng: “Th y ph i ñi Sài Gòn ch a b nh m t th i gian, chưa bi t bao gi v . Con ra chùa Phư c Lâm t p s xu t gia” Th y l y m t b ñ v t hò ñưa tôi và nói: “ðây là b ñ v t hò mang theo ñ m c. Th y s vi t m t lá thơ cho Th y Như V n”.
Hình 5 : Chân dung Th y B n Sư Thích Long Trí vào năm 1965 – 1966

Th y d y v y, tôi xin vâng và có l Th y không bi t r ng tôi ñã có hai b v t hò màu nâu r i. Tuy nhiên, Th y cho tôi c nh n. Vì theo tôi, ñó là ân hu c a Th y và cũng là k ni m mà

8

Xu t gia h c ñ o

cho t i bây gi tôi v n không quên. Th y cho tôi m t b ñ v t hò màu tr ng ñã cũ, tôi quý vô cùng. M c d u lúc y tôi m c ch ng v a nhưng tôi gi l i trong rương c a mình cho ñ n hai năm sau m i m c ñư c. K ni m l n ñ u tiên g p Th y ng n ng i ch trong m t ngày như th ! Dĩ nhiên, trư c ñó tôi có g p Th y t i chùa Hà Linh Duy Xuyên r i. Tôi quy y cùng v i r t ñông các Oanh Vũ Gia ðình Ph t T trong l Quy Y vào năm 1963. Tôi có pháp danh Như ði n t ngày y. C m phong thơ g i Th y Như V n và b ñ v t hò trên tay, tôi nghe Th y ch ñư ng ñi ñ n chùa Phư c Lâm và sau ñó tôi hân hoan ti p t c hành trình lên ñư ng sang chùa Phư c Lâm. Thu y, chùa Phư c Lâm v n còn là m t chùa xưa cũ, mái ngói rêu phong và trông t i tăm l m. Mái th p xu ng, hình như ch ng có c a s nào. Trong chùa v n u t ch càng thêm u t ch l thư ng.

Hình 6 : Chùa Viên Giác năm 1967.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

9

II Chùa Phư c Lâm
ð n Phư c Lâm trình thư c a Th y cho Th y Như V n, tôi ñư c ch p nh n ngay. Th y Như V n g i chú H nh Thu ñ n hư ng d n nơi tôi ñ ñ ñ c và nh ng công vi c ph i làm h ng ngày. V i chú H nh Thu, tôi vâng l i như ñ a bé lên ba. Vì l ñ i v i tôi, bây gi cái gì cũng m i l . T vi c ăn u ng, l bái, h c hành, h i h p, làm vi c v.v... chuy n gì ñư c chú phân công, tôi ch ng t nan. ð u tiên, tôi ñư c phân công làm vư n và tư i cây. ð t chùa Phư c Lâm là ñ t cát, không bi t tư i bao nhiêu nư c trên cát cho ñ , do ñó chú H nh Thu quy ñ nh m i cây Dương Li u ñư c u ng hai thùng nư c m i ngày m i có th s ng ñư c. H ng ngày vào bu i chi u sau khi ñi h c v , tôi ph i gánh 40 ñôi nư c t m t cái ao phía tây c a chùa tư i nh ng cây Dương Li u và nh ng lu ng rau tr ng g n dãy tháp các Hòa Thư ng. Trư c chùa Phư c Lâm, có m t cây Bàng r t l n. Lá Bàng làm b i thay c i n u cơm. Khi h u s , nh t lá Bàng tươi bán ñ mua th c ph m c n thi t khác cho chùa. Năm ñó là năm Thìn; hình như Giáp Thìn thì ph i. Mà Thìn nghĩa là R ng. R ng ñi ñâu cũng mang mưa gió theo, cho nên vào tháng 10 năm 1964 m t cơn l t th t Hình 7 : Bình phong chùa Phư c Lâm kh ng khi p, c t nh Qu ng

10

Chùa Phư c Lâm

Nam, Qu ng Ngãi có không bi t bao nhiêu ngư i ch t và nư c dâng lên ñ n b n thư c là ít. Nh ng nhà l u c H i An hai t ng cũng b ng p lên cao. Do v y, lá Bàng lúc y th t là h u d ng. Th y Tr Trì b o chúng tôi trèo lên cây Bàng hái lá và ñem ra ch H i An ñ i l y th c ph m. ð i di n v i cây Bàng là cây me và cây xoài r t l n. Có l chúng hi n di n bên c nh mi u Bà n y t lâu l m r i. Chúng ði u chúng tôi kháo v i nhau bên trong mi u có c p r n th n l n l m, r t linh thiêng. Ai phá phách, leo trèo hái trái cây s b Bà qu . ð i v i chúng tôi, xoài chua lè còn me thì trái lép cho nên không chú nào ph m vào l i leo trèo trư c nơi thiêng liêng c . Ph i như xoài ng t và me ngon, ch c chúng tôi cũng ch ng kiêng n gì nh ng l i răn ñe ñó, dù m i khi hình dung hai con r n th n y cũng hơi r n ngư i. Th t ra chúng tôi chưa có ai th y ñư c c p r n n y c . Lúc y, chùa có chú H nh Thu, chú H nh ð c, chú H nh Chơn, chú Vinh, bác Thông, cô Sáu, chú Phong, chú M nh, tôi và m t s ngư i xu ng làm công qu ñ chu n b d chùa cũ xây l i chùa m i. V sau, trong s nh ng ngư i làm công qu y, có hai v phát tâm xu t gia n a ñó là: Chú Th Vi t và chú Huân. Chú Th Vi t bây gi là th y H nh Thi n, tr trì chùa V n ð c và chú Huân pháp danh Th T p bây gi là Th y H nh Trí, tr trì chùa Ân Triêm Ch Chùa, g n th tr n Nam Phư c. Chú H nh Thu ra ngư i thiên c t lâu, chú H nh ð c bây gi là Hòa Thư ng H nh ð c ñang ðà L t. Còn m t s chú khác n a tôi không liên l c ñư c. chùa T nh H i lúc ñó có chú Ph n, chú ði m, chú Duyên, chú H nh, chú K nh cũng thư ng hay theo xe Hòa Thư ng Như Hu ra thăm chùa Phư c Lâm, tôi có cơ h i làm quen v i quý chú t thu ñó. Th nh tho ng quý chú l i chùa dùng cơm chung ho c t ng Kinh hay kháo nhau nhi u chuy n tr con, nghĩ l i mà cũng c m th y vui vui. Thu y, trò chơi

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

11

c a chúng tôi ch là ñá ki u, dây cao su và s i ñá. Ngoài ra ch ng có m t th gì khác ñ c bi t hơn cho nhu c u c a tu i thơ trong chùa c . T 15 tháng 5 ñ n 19 tháng 6 âm l ch năm 1965, tôi ph i v a ph vi c chùa, v a h c Kinh Lăng Nghiêm và làm nh ng công vi c l t v t, theo d ng sai ñâu ch y ñó, th t h n nhiên! M c ñích duy nh t c a tôi là xu t gia mà thôi. Vào ngày 19 tháng 6 âm l ch năm y, l vía ð c Quán Th Âm t i chùa Viên Giác, hay tin Th y tôi ñi ch a b nh Sài Gòn ñã v , và ñư c tin g i v chùa Viên Giác ñ làm l xu t gia, tôi m ng h t l n. Dĩ nhiên là ñi u y tôi ch ñ i t lâu và nay là ngày tr ng ñ i ñã ñ n. Tôi xin phép Th y Như V n, cư i xe ñ p băng băng qua m t c n cát nóng trư c m Thanh Minh, chùa Chúc Thánh, mi u Ông C p, nhà th , qua ao rau mu ng chùa T nh H i v chùa Viên Giác. Chùa Viên Giác n m sâu vào bên trong các r ng cây. ð c bi t có hai cây ða r t l n mà nhà thơ Tr n Trung ð o ñã có bài thơ r t n i ti ng v hai cây ða n y. Hai bên ñư ng vào chùa là hai ao rau mu ng xanh um trư c c ng Tam Quan. Sau c ng Tam Quan là h sen và hai sân t h u có hai dãy nhà ðông, Tây. Ngay chính gi a là Chánh ði n, phía sau th T và Th p ði n Minh Vương. Chùa tôi trư c ñây là ñình C m Phô. Quý thân hào nhân sĩ cung th nh Th y tôi v tr trì; ngôi ñình bi n thành ngôi chùa vào th p niên 19501 nên cũng t i om, vì chung quanh không có m t c a s nào c . Ch tr hai nơi l u chuông l u tr ng g n tư ng H Pháp và Tiêu Di n ð i Sĩ là có c a s . Tư ng xây d y ñ 60 cm. ð m càng cao khi mùa mưa l t lâu trong nhà, không ch u rút nư c. Do v y mà lúc nào ñó cũng th y l nh, d u cho là mùa hè ñi chăng n a.
1

xin xem thêm quy n Châu Ng c H i Ký

12

Chùa Phư c Lâm

Bà Chín d o ñó là m t T nh H nh Nhơn làm công qu c a chùa. Lúc y bà ch ng 70 tu i trông tròng m t mom mem; m t mũi không còn sáng t n a, ch ñư c cái là lo mi ng ăn cho Th y r t chu ñáo, nh t là khi Th y b b nh ho n. Th t ra, Th y b m t v ông Ngô ðình Di m ñánh năm 1963, thân th Th y b ch n thương r t nhi u. Sau khi vào Sài Gòn khám b nh v , Th y c n th i gian ñ dư ng b nh nhi u hơn. Sau khi làm l xu t gia, c o ñ u xong, tôi lên chánh ñi n l Ph t; th là xong. L xu t gia c a tôi vào ngày l vía Quan Th Âm ñơn gi n ñ n như v y nhưng tôi nh su t ñ i. Dù không gi ng như nh ng l xu t gia long tr ng trong 45 l xu t gia, tôi ch trì cho nh ng ñ t c a mình sau n y, nhưng v i tôi th t là ý nghĩa. Sau n y tôi nghe nhi u v Th y cho r ng l xu t gia trang tr ng quá ñ t c a mình khó tu. Tôi nghĩ ñó ch là lý lu n mà thôi, vi c tu ñư c hay không, không tùy thu c vào l xu t gia, mà do duyên nghi p c a m i ngư i. Tôi cho r ng quan h Th y Trò, ñư c làm ñ t c a Th y n y, không ñ t c a Th y kia, cũng là nhân duyên, không th cho r ng Th y nào gi i hay d hơn. Có Th y không gi i l m song ñ t t i gia và xu t gia quá nhi u; trong khi ñó nhi u Th y quá gi i nhưng ch ng có ai ñ n tu. Do v y m i vi c thành t u hay không thành t u ñ u quy vào hai ch nhân duyên là hay nh t. Sau l xu t gia, tôi ñ nh l Th y và xin Th y ch d y nh ng ñi u c n làm. Th y b o r ng: “G n ngày khai gi ng, nên chu n b sách v ñ ñi h c.“ Tôi h i l i r ng: “B ch Th y ñi tu r i còn ph i h c ñ làm gì n a“. Th y xoa ñ u và nói: “T i sao không h c, không h c làm sao bi t mà tu?“. Tôi ngoan ngoãn vâng l i và ñ p xe tr l i chùa Phư c Lâm. Lúc y, m t s chú ñã ñi h c trư c như chú Như L , chú H nh Thu, chú H nh ð c, chú H nh Chơn v.v... do v y tôi dò h i ñư ng và h i cách ñi h c c n ph i s m s a nh ng gì. Lúc y, chú ð c, chú Phong và tôi cùng h c chung l p, nhưng tôi l n tu i hơn. M i ngày ñi v hai b n, ñ p xe t chùa Phư c

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

13

Lâm ñ n trư ng Diên H ng g n ch H i An bây gi ñ h c ñ Th t. Trư ng này là m t trư ng trung h c tư th c, do ông Ngô Th ng làm Hi u Trư ng, nhưng không thâu ti n h c phí h ng tháng c a quý chú dù h là Thiên Chúa Giáo. Niên h c 19641965, tôi h c v i các Th y Hi n d y Pháp văn và Công Dân Giáo D c, Th y Th ng d y S ð a v.v... M i ñ u vào h c còn ng ngh ch; vì l ba năm sau khi ñ u ti u h c, tôi ch ng ñ n trư ng; nên bây gi tu i 15 h c ñ Th t, so ra v i nh ng h c sinh khác tu i 12, 13 tôi l n hơn quá nhi u. M i l n b h i bài, không thu c là b Th y Hi n la cho m t tr n. L i còn ñem m y ông Th y ra gi u n a. Th y y b o r ng: ðâu ph i như t ng Kinh thu c lòng thôi. Quý chú ph i hi u nghĩa nh ng gì quý chú tr bài n a. Trong l p có chú Chín, t c Hòa Thư ng Thích Như Ph m, hi n bây gi ñang chùa Long Tuy n t i H i An h c gi i nh t l p. Tôi quan sát t i sao chú h c gi i v y. Sau ñó, tôi rút kinh nghi m cho chính mình. Té ra ch ng có gì khó c . Nghĩa là nh ng bài h c c a hôm qua chú ôn l i sau khi ñi h c v và nh ng bài h c cho hôm nay, chú ñã chu n b trư c r i. Do v y, Th y giáo h i ñâu chú ñáp ñó, trúng phong phóc; khi n ai cũng ph i n . Th i y, có làm toán ch y. Nghĩa là Th y giáo cho ñ và trong 5 hay 10 phút ñ u, n u có ai ñó làm xong có ñáp s ñem lên n p, Th y cho ñi m vào s . N u ai lanh, m i tháng có t 2 ñ n 4 l n làm ñư c toán ch y là ñ ng cao. Có th ñ ng nh t, nhì v.v... Còn nh ng ai r t rè, ch có ñ i s . Tôi h c ñư c phương pháp h c y; nên t ch n cho mình m t l i ñi. K t ñó h c r t khá, và cu i cùng là gi i. Nghĩa là, m i n a năm ñ th t ñ ng g n cu i l p, ñ n gi a năm ñ ng gi a l p, và g n cu i niên khóa y, tôi ñ ng 7, trong s 40 h c sinh. Ngày trư c, ña ph n h c ñ o hay h c văn hóa ngoài ñ i cũng v y, quý Th y quý Cô giáo ít ng d ng phương pháp giáo d c có sư ph m, d y cho h c trò, cách làm bài, cách h c, ña ph n quý Th y quý Cô b t h c trò mình h c thu c bài và tr

14

Chùa Phư c Lâm

bài ñúng theo các câu h i trong sách là ñư c. N u ú , tr l i không xong, ñôi khi b ñánh, b b t tai, b m ng, b ch i n a. Th t ra, ñó không ph i là phương pháp giáo d c ñúng sư ph m. ða ph n, nh ng h c sinh ngư i Á Châu c a chúng ta ch c n h c nh ng gì Th y Cô d y và ti p nh n nh ng gì Th y Cô hi u là ñ . Ngoài ra, ch ng có chút gì g i là tác ñ ng ñ n óc sáng t o c a tr em c . Tr em r t c n s ñánh th c óc sáng t o n y. Có như th tr em m i có th làm ch ñư c v n m nh c a cu c ñ i nó v sau. Giáo d c Âu M hoàn toàn khác v i giáo d c c a Á Châu chúng ta. Nghĩa là ngay t Ti u h c, Th y Cô giáo cho h c trò t p quan sát s ki n, sau ñó ñem ra th o lu n và tìm câu tr l i ñúng nh t c a v n ñ , sau quá trình tranh lu n bi n h ý ki n c a mình. Còn h c trò Á Châu ña ph n là s Th y, Cô; nhưng cái s y vô lý. Vì Th y Cô không có gì ñ cho mình s c . Ch nh ng h c sinh làm bi ng ho c không có thì gi ôn bài v m i k t, còn ph n nhi u không có v n ñ . Có nhi u trò t i l m, ph i giúp cha m buôn bán, coi sóc c a ti m, ho c làm ru ng v.v...do v y bài v ch nh m ng; th là b ch i m ng th m t trong l p và nhi u trò m c c m nên ngh h c luôn. Trong trư ng h p n y, theo tôi trách nhi m ch ng ph i nơi ngư i h c trò, mà do phương pháp giáo d c y quý Th y Cô giáo không ho c thi u kinh nghi m tr i qua, không lôi cu n ñư c h c trò, nên m i sinh ra nh ng v n ñ thương tâm như th . Ngày y, có nhi u h c trò ñ n t vùng quê, nơi mà chi n tranh du kích h ng ngày v n ti p di n. Ban ngày lính qu c gia ñ n b o dân ph i l p h m, làm ñư ng. Ban ñêm quân du kích v b o ñào h m tránh bom, tránh ñ n. Do v y, nhà nào có con cái cũng mu n cho con ñi h c ñ kh i ph i ñi lính, mà mu n th ph i g i con ñi xu ng H i An ho c ra ðà N ng; ch t i quê thì trư c sau không b n n n y cũng b n n khác. Do v y mà làm ngư i dân thu y g i là “m t c nh hai quê.“ Con trai sinh ra trong th i l an qu th t cũng là m t v n ñ r t ñau ñ u

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

15

nh c óc. N u l thi Tú Tài I không ñ u ph i ñi lính vào Trung Tâm Hu n Luy n Quang Trung; n u Tú Tài II không ñ u cũng ph i ñi lính ñ ra Chu n úy. Có nhi u ngư i lúc y không mu n con ñư ng r i nhi u hơn may n y, l i nhà làm ru ng và ti p tay v i du kích. Cu i cùng, l i b ñ y xô hay t nguy n vào con ñư ng mà mình ph i d n thân theo, ho c không theo lý tư ng c a mình. Dĩ nhiên là do chính mình ch n, nhưng con ñư ng c a qu c gia hay c a gi i phóng quân, cũng ch th thôi. Trong hai ch n l a y, h ph i tìm m t ñ theo. Con trai trong th i lo n là v y, ch ng còn cách nào hơn. H c sinh nào may m n hơn ñ u Tú Tài II, kh i b ñ ng viên có th ti p t c con ñư ng ñèn sách t i các trư ng ð i H c trong Sài Gòn hay ngoài Hu . Sau ñó, t t nghi p ho c làm Th y Giáo các trư ng Trung H c hay văn phòng t i ph th , kh i b phanh thây nơi chi n trư ng vô nghĩa. D u b t c phía nào cũng ch v y thôi. Ngư i con trai trong th i chinh chi n h u như không có quy n ñư c ch n l a. Riêng các Tăng sĩ như chúng tôi thu b y gi n u ai trên 18 tu i ph i có m t gi y hoãn d ch do B Qu c Phòng c p. Xin thưa gi y hoãn d ch ch không ph i gi y mi n d ch. ði u y có nghĩa là khi nào chính ph c n ñ ng viên, Tu sĩ cũng ph i lên ñư ng c m súng, tuy nhiên ñi u này thu y chưa x y ra. M i tháng chùa Phư c Lâm h p chúng hai l n. M i l n ch ng m t ti ng ñ ng h sau th i sám h i vào t i 14 và t i 30 âm l ch. N u tháng thi u, h p vào t i ngày 29. Nguyên t c chú H nh Thu ñưa ra là t t c ph i d a theo tinh th n l c hòa ñ ki m ñi m. ð u tiên là t phê và sau ñó là phê bình. Theo tinh th n l c hòa như sau: Thân hòa cùng chung Mi ng hòa không tranh cãi Ý hòa cùng vui v Th y nghe cùng chia x Gi i hòa cùng tu h c

16 L i hòa ñ ng chia ñ u

Chùa Phư c Lâm

Chúng tôi nói và th o lu n r t hăng say v n i dung c a b n n i quy cũng như v l c hòa. D o ñó tôi r t thích, vì th y phương pháp giáo d c c a Ph t Giáo th c t ; ð n ph n t phê, mình t nói v l i c a mình, nói r t ít, b i vì có th y ñâu mà nói. Nhưng ñ n m c phê bình, không khí th t căng th ng, b i vì mình l i nói nhi u hơn v l i ngư i khác. M t ph n vì mình ch quan, m t ph n vì cái ngã quá l n. Ngã n y ñ ng ngã kia, ñ n n i m i khi h p xong, có ngư i r t b c. Nhi u chú h n mát, b ăn ho c không ch u ch p tác. Th là chú H nh Thu ph i nghiêm ngh , nh nh , t ng l i nói, l m khi chú cũng ra oai v i cái roi trên tay, v a nh p v a la v a quát. Dáng ngư i chú cao ráo, chân ñi ñôi gu c và hai con m t bao gi cũng s c bén. Chúng tôi ai ai cũng ñ u e dè, mà e dè cũng ph i, b i vì chú H nh Thu r t gương m u. ði t ng Kinh bao gi cũng ñúng gi ; ngư c l i chúng tôi ñã ñư c ñánh th c bao nhiêu l n mà v n còn làm bi ng chưa mu n d y. Bên sau nhà b p c a chùa Phư c Lâm có m t cây d a r t cao; nhưng ít trái và n u có thì cũng ch ng có nư c. Có l d a m c trên ñ t cát. D u cho bên c nh ñó có m t cái gi ng r t nhi u nư c, có l vì r d a hút không sâu xu ng ñ t. Phía sau nhà T l i có thêm cây nhãn và cây xoài. Hai cây n y có r t nhi u trái và ñây cũng là ñ tài ñem ra bàn cãi nhi u nh t v i chúng ñi u c a chúng tôi lúc b y gi . Khi b h i ai là th ph m leo cây, ai hái xòai và ai hái nhãn ch th y nh ng cái tr l i r t im l ng. Vì chú nào mà ch ng có. Do v y, ph n n y ch ng th y b phê bình.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

17

III Làm nhang
Chúng tôi ph i làm nhang ñ bác Thông mang vào ch bán, l y ti n nuôi Tăng chúng. Cách làm nhang không ñơn gi n chút nào. ð u tiên, ngư i ta ph i nhúng tăm nhang vào m c màu ñ , sau ñó ñem phơi cho khô. Ti p theo là nh i b t và xe nhang. Khó nh t là cách nh i b t. B t xe nhang g m có b t cưa, b t d o, b t tr m, ñôi khi có b t b i l i n a. T t c nh i chung v i nư c, sau ñó cho b t d o vào. Tùy theo hôm ñó mu n làm bao nhiêu ngàn cây, cho b t vào nh i cho ñ s lư ng d tính y. N u nư c nhi u quá, b t s loãng; nư c ít quá b t s c ng, khó xe thành cây nhang. ði m chính c a vi c xe nhang thành hay không thành thu c khâu n y, không ph i khâu nào khác. Như xe nhanh, hay cây nhang tròn tr a v.v... do khéo tay ch không ph i làm cho cây nhang thơm hơn hay d nhìn hơn. Thư ng thư ng ngư i nh i b t ph i chuyên môn. N u không, m i công ño n sau s h ng. Thu y, tôi nh không l m là ch có chú Vinh và Cô Năm là chuyên lo v n ñ nh i b t. Còn chúng ñi u chúng tôi ch lo xe nhang mà thôi. Chú Vinh bây gi sau hơn 40 năm, tr thành Thư ng T a Thích H nh Hoa tr trì T ðình Phư c Lâm, k th C Hòa Thư ng Thích Như V n, Th y c a Th y H nh Tu n; Hòa Thư ng viên t ch vào năm 1977. Bàn xe nhang nh như bàn ng i h c. M i ngư i ng i m t bàn. Trên ñó, có m t ít b t khô ñ khi cây nhang ñư c lăn tròn r i, th m b t khô chà qua m t l n n a, ñ ng ñem ñi phơi cho kh i dính. Tay m t c m m t bàn chà nh như cái bay, tay trái

18

Chùa Phư c Lâm

thì c m cây tăm nhang ñã nhu m chân màu ñ r i. M t tay ñưa cây tăm vào c c b t ñã ñư c nh i, trong khi ñó tay m t ph i lanh l l y cái bàn chà y xén m t ít b t r i ñưa vào cây tăm, ño n xe tròn vài ba l n và m t dây b t dài s bám theo cây nhang. Như v y m t cây nhang ñã xong. Sau ñó ñem phơi n ng ch ng 24 ti ng ñ ng h , có th vô bao, có nhãn hi u s n; ho c ñ nhang tr n như th cho bác Thông mang vào ch H i An bán. Ngày y chúng tôi hay làm vào th B y và Ch Nh t. Ai không làm nhang thì ñi ñ y g ch hay ph h , ho c lo công vi c l t v t ph cho các th làm chùa. Ngư i nào xe nhang gi i m i ngày có th xe ñ n 10 ngàn cây; nh t là chú Vinh; ngư i nh thó nhưng lúc nào cũng nhanh nh n, x ng v i vóc dáng c a chú. Nói cư i, ñùa gi n, ngh ch ng m không ai b ng. Trên ñ u còn ñ m t cái ch m tóc dài, mi ng hơi móm. M i l n nói ra câu nào là b n chúng tôi cư i r lên câu y. Có l Th y Tr Trì cưng chú nh t chùa. Tuy chú ngh ch ng m nhưng r t d thương và r t ít b ph t. Ngư i b ph t nhi u nh t là m t chú tên là B n. Không bi t bây gi chú y ñã ra sao r i; nhưng lúc y chú n y lì là s m t; ch u ñòn dai và h u như không khóc khi b ñánh hay b ph t. H u như chúng tôi không có ni m vui c a tu i thơ. V i l a tu i 15, 17 y n u ngòai ñ i ñi b n chim b t cá, ñánh ñu, ñánh ñáo sau khi ñi h c v . Còn chúng tôi ch bi t bu i sáng t chùa ñ p xe ñ n trư ng, trưa ñ p xe v l i chùa; sau ñó dùng trưa và ngh trưa m t lát và bu i chi u thì h c bài ho c h c Kinh. Ti p theo ñi công phu chi u. Bu i t i sau bu i cơm ñ m b c chúng tôi th nh ð i H ng Chung, nói ng n là hô chung r i ñi T nh ð . Sau n y tôi ñư c phân chia công vi c làm th gi cho Th y, kh i ph i làm nh ng chuy n khác. Tuy nhiên, có nhi u lúc mu n h c bài mà không h c ñư c. Vì lúc y ph i h u Th y. Do v y mà lòng c m th y bu n; nhưng không dám thưa.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

19

ñây ph i m ngo c ra ñ nói v vi c giáo d c trong chùa thu b y gi m t chút. Ngư i ñ t th y v Th y gi ng như là v Th n không b ng và b t c chuy n gì ch có D , Mô Ph t, con xin vâng; ch h u như không có m t vi c gì ñư c nói là: Con không thích; ho c con không có th i gi v.v..., cái l i giáo d c y không ph i là m t l i giáo d c mà là m t s áp ñ t. Ai ch u n i thì theo, ai không ch u n i thì thôi. ðơn gi n như th . Ch ñ ăn u ng r t là c c. Thu y, m i sáng ăn cơm chiên ñi h c; trưa dùng cơm và chi u dùng cháo ho c cơm ngu i. ð ăn ch có rau c i ngoài vư n hái vào và n u chùa có ñi ch thì ch mua m t ít ñ u h và m t s ñ c n thi t cho chùa mà thôi. Chúng tôi m i tháng ăn ñ u h ñư c m t l n và m i tu n ăn xì d u ñư c hai l n và m i ngày ch dùng nư c tương là chính, ch m v i rau lu c. H t rau lang lu c ñ n rau lan chiên; h t chiên t i xào; quanh ñi qu n l i cũng ch ng y. ð i qua tr n l i cũng b y nhiêu; ngày l i tháng qua cũng tương v i ñ u và ñ u v i tương. Nh ng th n y ñã nuôi tu i thơ c a chúng tôi l n lên trong chùa t thu y. Ngư i ta làm tương b ng cách dùng cơm rang lên, ña ph n cơm cháy hay cơm không dùng ñư c n a, ñ lâu ngày cho lên m c r i hòa chung v i ñ u nành sau khi ñã lu c và cũng ñ cho lên m c. Tr n hai th y l i cho vào lu. Sau ñó n u nư c mu i ñ vào. Thông thư ng nh ng ghè tương như th càng lâu ch ng nào càng ngon ch ng n y. Nh ng ngư i trong nhà b p có nhi m v săn sóc coi ngó chum tương, ñôi khi gi a lúc tr i n ng như thiêu như ñ t, chú Th Vi t t c Hòa Thư ng H nh Thi n bây gi , c m m t cây ñũa b p th t l n, ñi ñ n t ng lu tương m t m n p ra r i dùng ñũa b p khu y nhi u l n, ñ o l n l p dư i lên l p trên cho ñ u. N u h nào chú th y dùng ñư c, cho nh ng ngư i nhà b p bi t và ñ i chúng dùng chum tương ñó. Nư c tương ñ u ch ñ dành cho Th y Tr Trì, k c tương h t ñi kèm. Còn chúng ñi u trong chùa chúng tôi ch dùng nư c tương th hai; nhưng th t s ra ñó là lo i nư c có

20

Chùa Phư c Lâm

màu và m n chát. Sau khi múc nư c hai r i; ngư i có trách nhi m n u nư c mu i khác ñ vào và ñ y l i. M t th i gian sau khi xác tương ñ u nành v a ra l n n a, ñ i chúng ñư c dùng l n th hai, th ba v.v... Ăn u ng như th mà chú nào cũng l n như th i; ch ng th y chú nào ñau m hay vàng v t gì c . Có l chư Ph t và chư T nuôi l n chúng tôi trong m t khung c nh c a Thi n môn như th , ch ch ng có phép l nào có th làm cho thân th c a tu i tr và ngay c nh ng ngư i l n tu i trong chùa như bác Thông cũng ph i ăn u ng gi ng như chúng tôi thôi, ñư c g i là “tai qua n n kh i“ như th . Su t hai năm Phư c Lâm t 1964 ñ n 1966 tôi chưa th y chú nào b nh ho n bao gi . M c d u h c hành, làm vi c và công phu kinh k liên t c. Ph i nói là “phép Ph t nhi m m u“. Có m t chuy n l , tôi ch ng bao gi quên chùa Phư c Lâm. M t hôm Th y Tr Trì ñi v ng d n b n chúng ñi u chúng tôi ph i ñi Công Phu Chi u, cúng cháo cho cô h n cũng như t ng Mông Sơn Thí Th c. C b n chúng tôi m ng vui, vì ñư c có cơ h i chơi gi n v i nhau nhi u hơn. Nên c m y chú ñ u ngoéo tay v i nhau là không ñi Công Phu Chi u. N u ai mà cho ngư i khác bi t chuy n n y là không t t. Ngay c v i Th y Tr Trì cũng ph i gi u kín ñi. Sau ba ngày, Th y ñi công chuy n v , chúng tôi v n ti p t c nh ng công vi c như thư ng l ; nhưng sáng hôm sau, sau b a ăn sáng Th y h i t i bàn ăn r ng: “T i sao nhà các chú không ñi Công Phu Chi u.“Chúng tôi nhìn nhau và nghi ng có chú nào ñó thưa l i v i Th y và ch ng có ai dám h môi c . Sau ñó Th y m i gi i thích r ng; “t i hôm qua Th y n m mơ th y nhi u ngư i m c áo tr ng vào chùa và than r ng ñói quá, vì ba ngày li n các chú không ñi Công Phu cúng cháo cho h .“Chúng tôi nghe xong ai ai cũng n i da gà. Vì l ch n T v n linh thiêng h n không ñư c ñùa c t và k t ñó v sau không bao gi chúng tôi dám b b a Công Phu Chi u nào c .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

21

IV

H ct p

Niên khóa 1964-1965, tôi và m t s quý chú v n h c trư ng Trung H c Diên H ng. Bư c sang niên khóa 1965-1966, chúng tôi h c ñ l c cũng là sau m t năm thành l p Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t T nh Qu ng Nam, Giáo H i quy t ñ nh thành l p Trư ng Trung H c B ð , d y t l p ñ th t cho ñ n h t ñ nh . Vi c xây c t trư ng do Th y Như V n trông coi. Th y Như Hu , Th y Chơn Phát cùng Th y tôi (Thích Long Trí) ch y bên ngoài ñ lo ngo i giao, ti p s c, chúng tôi nh ng h c sinh ñ th t và ñ l c năm y h c t m cái nhà b ng tranh v a ñư c d ng lên phía trư c chùa T nh H i. Chúng tôi v l i ñây gi ng như là v l i nhà c a mình; nên tha h mà nghêu ngao tr bài và hãnh di n v i b n bè r ng Ph t Giáo cũng có trư ng Trung H c r i ñó. Tôi nh lúc ñó hình như Th y Ph m Phú Hưu ñư c m i làm Hi u Trư ng, Th y Võ Văn M o làm Giám H c và m y niên khóa ñ u Hòa Thư ng Thích Chơn Phát làm Giám H c và sau ñó là Hòa Thư ng Thích Như Hu . Còn hai Th y l n n a, ñó là Hòa Thư ng Thích Trí Giác và Hòa Thư ng Thích Trí Minh; nhưng quý Ngài ít xu t hi n. Vì l tu i quý Ngài lúc y cũng ñã cao r i. Quý chú bây gi có cơ h i t p h p l i v i nhau ñ h c trư ng B ð . H c cùng l p v i tôi có chú Như Ph m và bây gi là Hòa Thư ng v n còn tu và ñang chùa Long Tuy n. Chú n y bao gi cũng h c gi i nh t l p.
Hình 8 : Trư ng Trung H c B ð H i An

22

H ct p

ð ng nhì là tôi và trong l p có m t cô n sinh cùng h c chung, ñó là Nguy n Th Xuân Hương, nghe ñâu sau n y cô ta t t nghi p trư ng Dư c tr thành Dư c sĩ. Tôi và chú Chín t c Th y Như Ph m h a cùng nhau r ng su t các năm h c và su t trong các tháng ñ ng cho cô gái ñ ng lên trên mình. Th là chúng tôi thay phiên nhau ñ ng nh t và ñ ng nhì, còn cô Xuân Hương lúc nào cũng v ba. Su t t ñ l c cho h t năm ñ t cũng v y. Sau n y có năm ngư i h c gi i nh t l p t ñ ng m t ñ n ñ ng năm ñư c qua h c ñ tam nơi trư ng Công L p Tr n Quý Cáp mà kh i ph i thi tuy n vào. ð ng nh t lúc y là chú Như Ph m, ñ ng nhì là tôi, ñ ng ba là Dương H a Nguyên, ñ ng tư là Nguy n Th Xuân Hương và ñ ng năm là Phùng Rân.
Hình 9 : Hình ch p t i H i An năm 1967

Khi qua Tr n Quý Cáp h c ñ tam, chúng tôi l i chia ra ba nhóm; m t nhóm g m tôi, Dương H a Nguyên và Phùng Rân h c chung l p ñ tam ban A vào bu i chi u. Chú Như Ph m h c ban C và cô Xuân Hương h c ban A bu i sáng. Th là m i ngư i m i nơi; nhưng chúng tôi v n là nh ng h c trò gi i lúc nào cũng ñ ng ñ u l p; nên ñư c quý Th y Cô khen r t nhi u.
Hình 10 : Trư ng Trung H c Tr n Quý Cáp H i An.

Cu i năm ñ t niên khóa 1967-1968 tôi lãnh ba ph n thư ng. Ph n thư ng th nh t là ph n thư ng h c l c toàn

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

23

trư ng, ph n thư ng th hai là ph n thư ng h nh ki m toàn trư ng và ph n thư ng th ba là ph n thư ng nh t l p. L ra chú Như Ph m ph i hơn tôi; nhưng quý Th y Cô c ng l i t t c các môn và sau ñó chia ñ u v i nhau cũng như s siêng năng không b l p và h nh ki m cũng như h c gi i mà tôi có k t qu như v y. Cho ñ n bây gi (2005) sau hơn 40 năm nh ng h c b và nh ng b ng danh d thu y, tôi v n còn gi l i ñây ñ làm k ni m. Khi ch t ñi ch ng ai mang theo ñư c gì, ngoài cái nghi p c a mình; nhưng ít ra tôi ñ l i cho ñ t cũng như nh ng ñ tôn c a mình bi t lúc ñó Th y và Sư Ông h c như th và tu như th . Còn các con bây gi thì sao – quá ñ y ñ phương ti n mà ch ng lo tu h c gì c . Có nhi u ngư i nghĩ r ng tôi „rung cây nhát kh “; nhưng không, ñó là m t bài h c không l i, ph i tr i qua nhi u s gian kh như th m i có ñư c ngày hôm nay. Trư ng Trung H c B ð H i An c a Giáo H i T nh Qu ng Nam l p ra lúc b y gi ñư c xây d ng trên v t ñ t g n tháp Chàm cũ ñã ñ v , ñ i di n v i chùa T nh H i lúc y. Nay g i chùa Pháp B o. Trư ng chi u dài ñ 30m và chi u ngang ñ 6 ñ n 8m. Có ba t ng và m i t ng ñ 6 ñ n 8 l p. Tu i tr th y cái gì cũng ñ s to l n và ch bi t ñ n l p c a mình cũng như văn phòng mà thôi; nên tôi v n thư ng hay ñư c g i là m t „chú Ti u r t rè“. May nh h c gi i nên lũ b n không qu y phá nhi u; ch không thì tôi ph i kh v i nh ng Hùng, Nam Qu , Cư ng v.v... Ng i chung bàn v i tôi là chú Năm t c Th ði m, sau 1975 ra ñ i và con cái thành danh; hình như cũng s p có cháu n i cháu ngo i. ði m và tôi thân nhau t d o y, m c d u ði m chùa T nh H i, còn tôi chùa Phư c Lâm và h t niên h c gi a năm 1966, tôi v chùa Viên Giác v i Th y tôi. Chú Gi i Tr ng bây gi là Hòa Thư ng Thích Gi i Tr ng ñang chùa Long Tuy n H i An là m t chú r t bình thư ng, h c không gi i nhưng r t chăm ch , cùng chung v i chú Như Ph m và chú Tu t, chú Hoàng t i chùa Long Tuy n;

24

H ct p

nơi mà m i năm vào mùa An Cư Ki t H ba tháng t sau l Ph t ð n ñ n l Vu Lan, tôi có cơ h i h c ñ o v i Hòa Thư ng Chơn Phát và Thư ng T a Thích Chánh Thi n lúc b y gi . L p tôi h c có t t c 10 chú và 30 h c sinh nam n bình thư ng khác. Hình như trong l p không có m t cô Ni nào h c c . Phong trào cho Ni ñi ra ngoài h c lúc b y gi quý Sư Bà Như Hư ng và Sư Bà Di u H nh v n chưa cho phép. Mãi v sau n y m i có m t s quý cô vào trư ng B ð h c nh ng niên khóa sau n y. Quý Th y Cô d y chúng tôi nhi u môn khác nhau và cho ñ n bây gi tôi ch còn liên l c ñư c v i m t cô giáo d y V n V t cũ hi n ð c, ñó là cô Huỳnh Th Thúy Lan, v cũ c a ð o H u Nguy n Hòa có bút hi u là Phù Vân, hi n (2005) là Ch bút Báo Viên Giác t i ð c. Câu chuy n th t tình c mà cũng r t là vui. M t hôm tôi lên Hamburg ñ làm l và thuy t gi ng cho ñ ng bào Ph t T t i vùng Hamburg. Năm y có th là năm 1983 hay 1984 gì ñó. Lúc y chưa có chùa Sư N B o Quang c a Sư Bà Di u Tâm. Sau khi làm l xong, ð o H u Nguy n Hòa ñưa tôi ra b n xe l a ñ v l i Hannover, tôi có h i ð o H u y ngày xưa làm vi c ñâu, làm gì? ð o H u b o r ng làm Trư ng Ty Nông Lâm Súc H i An và h i cô nhà thì ñư c bi t r ng d y trư ng Trung H c B ð môn V n V t tên là cô Lan. Tôi nh không rõ l m là cô d y V n V t năm tôi h c ñ t t i B ð niên khóa 1967-1968. V l i chùa m h c b ra xem, ñúng là tên cô v n còn trong h c b và l i phê c a cô c a cu i năm y là: “h c h nh kiêm toàn.“ Tôi photokopie h c b y g i cho cô; m t m t cô m ng, m t khác thì cô b o: “ngày xưa Th y là h c trò c a con; nhưng bây gi con là Ph t T c a Th y ñó. “Qu th t cu c ñ i có nh ng cái b t ng như th ít ai dè ñư c và tôi v n gi ni m tri ân cô t y ñ n nay. Thu y, Th y Như Hu làm Giám ð c b các giáo viên phàn nàn là t i sao tôi lãnh ñ n ba ph n thư ng m t l n; nh t là

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

25

ph n thư ng h nh ki m toàn trư ng. Vì quý Th y Cô khác lý lu n r ng là m t ngư i tu ph i h nh ki m t t r i, hãy ñ ph n thư ng y cho nh ng h c sinh khác. Th y Như Hu lý lu n r ng n u h nh ki m t t mà h c l c không gi i cũng không ñư c. Ngư c l i h c gi i, không có h nh ki m cũng không c p ph n thư ng. Cu i cùng, ch có tôi ñư c vinh d y. Sau ñó, tôi vào Nam và ñi du h c Nh t, r i qua ð c; b ng ñi m t th i gian khá lâu không có liên l c. Năm 1982 tôi nh n ñư c thư c a Th y Như Hu ñang Nh t và ñư c tàu Na Uy v t t m ñưa v ñó ch ngày ñi ñ nh cư. Th y có b o tôi b o lãnh Th y qua ð c; nhưng tôi thưa r ng ð c l nh l m. Na Uy còn l nh hơn n a, con th nh Th y sang Úc m áp hơn. Sau khi Th y ñ ng ý, tôi liên l c v i H i Ph t Giáo Nam Úc t i Adelaide do ð o H u Nguy n Văn Tươi làm H i Trư ng. Th là sau ba tháng Th y ñư c ñ n ñ nh cư t i Úc và ñã Úc g n 30 năm r i. Th y xây d ng chùa Pháp Hoa, H i Ph t Giáo Nam Úc và hi n là Hòa Thư ng H i Ch Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t H i Ngo i Úc ð i L i và Tân Tây Lan. Năm nay (2005) Hòa Thư ng ñã 74 tu i. M i l n tôi g p Ngài, ñ u ñ nh l và xem như m t v Th y mà mình ñã mang nhi u ân nghĩa t nơi quê hương yêu d u c a 40 năm v trư c. S ng t i Phư c Lâm r t êm ñ m trong hai năm, tôi ch ng nh ng ñư c h u c n trách nhi m Th Gi cho Th y Như V n mà còn ñư c chúng thương m n. Vì l tôi không thu c vào danh sách nh ng chú Ti u c ng ñ u, ngư c l i r t d d y và bi t vâng l i ngư i trên, lúc nào cũng ch p hành ñúng m c.
Hình 11 : Chân dung c Hòa Thư ng Thích Như V n

Tôi không xem quý Th y là Thánh; nhưng là ngư i hư ng d n tôi ñi vào n o ñ o. ðư ng ñ o hay ñư ng ñ i cũng có

26

H ct p

nh ng vi c trái ý ngh ch lòng, do v y tôi xin Th y Như V n và ñ i chúng cho phép tôi v l i chùa Viên Giác ñ ñi h c cho g n và lý do ñơn gi n là tôi mu n h u Th y tôi, ch th t tình lúc y ch có ba v là bác Th Tâm, chú Tùng và chú ð ng. Th y Như V n th y h p lý cho phép tôi v l i Viên Giác.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

27

V V l i chùa Viên Giác
V Viên Giác chính th c vào mùa hè năm 1966, v i tôi năm này có hai s ki n quan tr ng. ðó là thân m u tôi qua ñ i do bom ñ n c a hai bên Qu c C ng gây nên và M u thân cùng bà Bác ru t m t vào ngày 27 tháng 3 năm 1966. S ki n th hai, Th y tôi và tôi b tù. ðó là lúc mà ông Thi u ông Kỳ cho ñem quân ra phong t a ðà N ng và H i An, d p tan phong trào “ñòi Qu c H i L p Hi n“ và “ñem bàn th Ph t xu ng ñư ng“ c a Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t cũng như phong trào “thanh niên quy t t “ c a Giáo H i l p ra.
Hình 12 : Ch p chung v i Sư Ph , chú Chơn ð c cũng như chú Như Biên và các chú khác t i chùa Viên Giác.

N i bu n thân m u ra ñi, tôi ñã vi t và k r t chi ti t trong quy n “gi t mưa ñ u h “ do chùa Khánh Anh Paris xu t b n năm 1979. Tr i qua hơn 25 năm r i, xin nh c l i s ki n y ñ nh v ngư i m năm xưa, hình nh m t ngư i ñàn bà nhà quê không bao gi phai nh t trong trí óc non tr c a tôi.
Hình 13 : Ch p chung v i chú Chơn ð c

28

V l i chùa Viên Giác

Mùa ðông năm 1964 sau tr n l t l n năm Giáp Thìn, tôi v thăm quê, bên dòng sông Thu B n. Nhà tôi xã M H t, g n c u Câu Lâu và tr m Nam Phư c. Trên ñư ng ñi xe ñ p tôi c ngo nh m t qua hai bên ñư ng ñ xem nh ng nhà c a ñ nát, trâu, bò, gà, heo ch t trương sình lên. Mùi hôi th i b c lên n ng n c c m t dòng sông. V nhà lúc y th y cha m và các anh ch v n bình yên, tôi m ng. Dĩ nhiên lúa g o, trâu, bò, gà, v t cũng trôi theo s ph n c . Tôi v ñ t ng t nên m không bi t trư c. Bà ch có m y qu Ô Mai ñ nh ñem ra ch bán ñ mua tr u cau và th c ăn, nhưng ñưa cho tôi và b o tôi ăn. Tôi ăn nh ng trái Ô Mai mà nư c m t ch y ngư c vào lòng. Tu i 15 v n còn non d i; ch ng bi t làm sao giúp m , ch bi t ñón nh n tình thương c a m và qua s vi ng thăm như th mà thôi. Tôi nhà ñư c m y hôm, tr l i chùa Phư c Lâm ñi h c và hình như c năm 1965 tôi không v l i nhà l n nào, cho ñ n ñ u năm 1966 m i v l i nhà chu n b làm tu n 49 ngày cho ngư i anh th sáu ñi lính b t n n. Trên ñư ng v M H t, nơi ñ n lính C m Hà, ñư ng ñi lên Vĩnh ði n có m t chi c xe hơi ch y ngư c chi u ñang t i thương và có ngư i ngo c tôi và báo tin m tôi và bà bác m t vào khuya nay. Còn ñây nh ng ngư i b thương ñang ch v b nh vi n H i An ñ ñi u tr .
vào tu i 18

Hình 14 : Tác gi

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

29

VI Ngày m t m

Tôi nghe như b ti ng sét ñánh bên tai. Ch ng bi t làm gì hơn lúc này là g m m t xu ng ñ nu t nh ng gi t nư c m t t ñ ng ch y dài lăn qua hai gò má và nh v m th t nhi u. Khi tôi ñ p xe ñ n c ng làng, m i ngư i báo tin m t l n n a. Tôi ñư c bi t cha tôi, anh C ng, con c a Bác tôi và anh Lưu ñang khiêng xác c a m và Bác xu ng trư ng h c nơi cây Du i ñ t m li m. ðây là nơi ñ u ñ i tôi ñã h c ñánh v n ABC v i Th y giáo Tr nh ð c Hoàng trong nh ng năm 1956-1957. Lúc b y gi cây Du i cũng ch ng còn mà trư ng h c b bom ñ n cày x i ch còn trơ tr i l i sân trư ng và m y cây bông gòn còn sót l i, làm ch ng nhân cho l ch s . Tôi trong chi c áo nh t bình c a m t chú Ti u, khóc n c n khi th y m và Bác ch ng toàn thây. Gi ñây, các ch gái và các ch dâu cũng ñã t t p l i ñông ñ . Các anh tôi ñi mua hòm và li m m cùng Bác m t cách ñơn gi n, ñưa ñi m i ngư i m t ngõ. Lúc y, tôi bi t r ng ch ng có m t ngư i hàng xóm nào còn l i. Vì t i hôm qua c xóm b cà-nông c a phía qu c gia b n vào. Vì có tin báo quân du kích ñã v và t ch c h i h p t i nhà g n ñó. Th là m i ngư i dân b lãnh ñ nh ng tang thương ñ nát c a cu c ñ i, c a chi n tranh lo n l c. Ai ñúng ai sai ch ng ai bi t. Ch có ngư i dân thi t thòi m i phương di n mà thôi. Tôi theo sau chi c quan tài c a m , áo qu n x c x ch và nư c mũi, nư c dãi,

30

Ngày m t m

bù lu, bù loa v i nh ng n i kh tâm c a m t ngư i m t m . M i ñi ñư c gi a ñư ng, máy bay d i bom quanh ñó. Th là c ñám tang b quan tài c a m ch y tán lo n. Chúng tôi cũng b ch y ñi nơi khác ñ lánh ñ n. Khi máy bay không còn rà trên ñ u n a, ñám tang m i ñưa quan tài c a m ñi ti p v hư ng huy t m ñã ñào s n trong mi ng ñ t hương h a c a gia ñình tôi g n ñó. Tôi nh th m cho thân ph n c a con ngư i, cho s ph n c a ngư i dân th p c bé h ng, bi t nói cùng ai và ai là ngư i s hi u cho c nh kh n y. M i ngư i n l c l p ñ t sau khi ñã ñ t chi c quan tài vào lòng ñ t. Tôi ch cho l p ñ t xong thì quỳ xu ng bên m m và nh l i m t bài thơ c a Vũ ðình Liên nói v tình m mà nghe xót xa vô cùng trong lúc n y: Năm xưa tôi còn nh M tôi ñã qua ñ i L n ñ u tiên tôi hi u Thân ph n tr m côi Quanh tôi ai cũng khóc Im l ng tôi s u thôi ð dòng nư c m t ch y Là b t kh ñi r i... Hoàng hôn ph trên m Chuông chùa nh rơi rơi Tôi th y tôi m t m M t c m t b u tr i Th t th b u tr i hôm y dư ng như nh l i, bao b c l y thân tôi, ñ ch ng ki n r ng tôi ñã m t m . Ch ti c là chuông chùa g n ñó ch ng có ai gióng lên ti ng nào; nhưng hoàng hôn ñã ph lên m m , cho nên tôi cùng các anh và cha ñi v hư ng phía nhà c a ch Ba ñ ngh chân và tìm cái gì ñó ñ lót lòng. Ch th t ra t sáng ñ n gi chúng tôi chưa có dùng trưa và cũng ch ng ai nghĩ ñ n là ph i nên ăn cái gì ñó ñ lót b ng. Bây gi thì nư c m t c a tôi không còn ch y n a, mà mi ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

31

ñ ng vô vàn và tâm tư như tr ng r ng. ðây là l n ñ u tiên trong ñ i, tôi khóc nhi u nh t l a tu i mư i b y, sau khi xu t gia ñư c hai năm. Tôi bi t r ng mình th t s m t m . Sau n y tôi m t cha năm 1986 sau 20 năm m t m , tôi không có cái di m phúc ñi theo sau quan tài c a thân ph mình n a. Lúc y tôi ñang nư c ð c xa xôi. Riêng Th y B o L c, c hai l n quan tr ng y, Th y không v k p ñ chia x nh ng m t mát c a gia ñình. L n m t m vào năm 1966 Th y t n Sài Gòn và l n m t cha Th y ñang Úc. M c d u chúng tôi xu t gia nhi u năm r i; nhưng tình thiêng liêng c t nh c y nó v n còn ñ ng l i trong t ñ i và tâm th c c a mình. Ngày xưa Ph t cũng v y, lúc Ph Vương Ngài băng hà, Ngài cũng v l i quê xưa ñ nghiêng vai gánh quan tài c a ph thân cùng nh ng ngư i khác trong dòng h . Ngài và M u H u Maya cũng nguy n ñ i ñ i làm m con v i nhau, cho ñ n khi Ngài thành Ph t. Ch ti c r ng khi M u H u Maya sau 7 ngày sinh Ngài l i không ñư c th y s trư ng thành c a Ngài v sau, chính Ngài có l lúc y cũng chưa nh n rõ ñư c nét m t c a T M u. Sau ñám tang c a m , tôi lưu l i nhà ph cho cha trong mùa g t năm y và dành nhi u th i gi , ñ t ng Kinh cho m và anh trong nh ng tu n th t cho ñ n 49 ngày. Sau tang l , tôi v l i chùa Phư c Lâm thưa Th y Như V n cho phép v l i chùa Viên Giác h u Th y B n Sư. Như th , tôi ñã t i chùa Phư c Lâm tròn hai năm. Hai năm c a tu i thơ th t trong tr ng h n nhiên, trong hai năm y, tôi cũng chia x , giúp ñ và tham gia vào vi c xây d ng ngôi chánh ñi n chùa Phư c Lâm, b th , trang nghiêm và ch c ch n. Hai cây ða to l n, cành lá sum sê c a chùa Viên Giác l i ñón tôi tr v . Th t s , tôi không bi t tu i th cây ða là bao nhiêu năm; nhưng tôi ñoán ch c cũng hi n h u v i ngôi ðình C m Phô n y ph i vài trăm năm. G c nó to l m và có th hai

32

Ngày m t m

ch c ngư i ôm ch c cũng chưa giáp vòng. Mùa lá r ng thôi kh i chê, chúng ñi u chúng tôi ra s c mà quét d n su t bu i sáng ñ n ư t ñ m m hôi. Sau n y m i l n ñ c bài thơ “Cây ða chùa Viên Giác“ c a Tr n Trung ð o tôi l i nh ñ n nh ng k ni m êm ñ m v i hai cây ða n y. Th y tôi viên t ch vào năm 1998, nghe nói m t cây cũng ch t theo. ðúng như hai câu thơ trong chuy n Ki u mà c Nguy n Du ñã di n t r ng: “C nh nào c nh ch ng eo s u Ngư i bu n c nh có vui ñâu bao gi “ Hay tin Th y viên t ch, t i chùa Viên Giác t i ð c, tôi cũng t ch c l th tang và c u nguy n. Th y Qu ng Hòa, hi n là Tri s chùa Giác Uy n t i Sài Gòn, lúc y có m t t i Viên Giác Hannover ñã ñi hai câu thơ n i dung cũng th t là th m ñư m tình ngư i: ”H i An ph giăng tang tr i m ñ m Viên Giác bu n ti n bi t bóng Th y ñi“ Ngư i ñi vào cõi thiên thu. Còn bao nhiêu ngư i khác l i tan nát cõi lòng. Ngay c cây ða mà cũng thu n th theo ngư i, th h i ai không thương không nh ñư c! Năm 1966 tôi v n ñi h c t i trư ng Trung H c B ð H i An. Th i ñó, sau 1963 các cu c tranh ñ u c a Giáo H i c liên t c x y ra, h t bi u tình ñ n tuy t th c, h t tuy t th c l i c u nguy n v.v... Sư Ph tôi d n thân h t mình vào công vi c như th . V l i, thân ph c a Sư Ph là Lý Trư ng c a làng Minh Hương, m t làng g m c Ph C H i An, ña ph n là ngư i Hoa và anh ru t c a Th y, ông Dân Bi u Lý Trư ng Trân, kh i ñ i l p t i H Ngh Vi n th i ñ nh C ng Hòa lúc b y gi . Sau n y tôi ñi du h c, qua Th y gi i thi u, tôi ñư c ông ñ ng ra v i tư cách là Dân bi u b o lãnh phía Vi t Nam v tài chánh cho tôi ñư c chính th c ra ñi. Còn phía Nh t, có ông Akiyama, thu y là nhà báo, sau n y là Giáo Sư ð i H c t i Nh t.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

33

Lúc nào chùa Viên Giác cũng có ngư i ra k vào, nh n nh p su t ngày. Chú Th làm Th Gi lo nư c non cho khách kh a và h u Th y. Lúc nh Th có t t là ñ ng ñâu cũng cho tay vào mi ng, trong khi hai con m t thì m r ng ñ quan sát s vi c. Th y tôi ch n Th . Vì l ñơn gi n là Th lanh l hơn tôi và còn bi t lái xe Jeep, ñưa Th y ñi ñây ñi ñó n a. Sau n y Th không ti p t c tu, tr thành Giáo Sư ð i H c t i Sài Gòn. Sau g n 40 năm xa cách, chúng tôi g p nhau t i Anh và t i ð c, k l i nh ng chuy n xưa ñ m m cư i. Vì chúng tôi bây gi ñang cái tu i trên dư i 60 mươi, nghe l i chuy n cũ ch ñ chép mi ng và th m thía hơn; ch không còn nh ng cái b ng b t như tu i thơ kia. Tôi th y nào tư ng tá c a quân l c Vi t Nam C ng Hòa hay t i chùa Viên Giác t p n p cùng v i nh ng Ph t T kh p t nh kéo v t nh ng qu n huy n xa xôi. T t c chuy n ăn u ng, ng ngh Th y tôi ñ u cưu mang, không th y Th y than van, cũng ch ng c y nh ai v chuy n ti n b c. Lúc y tôi chùa ch lo tu, h c, t ng Kinh và làm nh ng vi c c n làm, r t thơ ngây, ch ng bi t lo gì c . ðúng hơn ch bi t lo h c. H c th t nhi u, h c th t gi i. ðó là chí nguy n c a tôi. Có l n Th y th y tôi h c nhi u quá m i b o r ng: “Ông có h c ñ n ñư c m y cái b ng c nhân, ti n sĩ cũng không b ng m t bài Kinh Bát Nhã ñâu“.
Hình 15 : Th y B n Sư và Th y Thích Tâm Thanh (ngư i ñ ng) năm 1964.

Lúc y, nghe v y tôi r t khó ch u thưa Th y: B ch Th y t i sao th ?

34

Ngày m t m

Th y b o r ng: “D u cho ông ñ u m y cái b ng ñi n a, khi ñi ñ n nhà Ph t T n u ñưa cái b ng ra, ñâu có ai d n cho ông m t b a cơm nào. Ông ch c n thu c bài Kinh Bát Nhã và t ng nhà Ph t T , h s d n và m i ông dùng m t b a cơm ñ y ñ ý nghĩa“. Lúc y tôi không ch u; nhưng bây gi sau m y mươi năm h c hành, tu ni m, ra làm Ph t s , tôi th y câu nói c a Sư Ph không sai. Dĩ nhiên, không hoàn toàn ñúng h n; nhưng ñó là s th t trong bao nhiêu s th t khác c a cu c ñ i. Th y Tâm Thanh, ñ i sư huynh c a chúng tôi, xu t gia v i Th y tôi vào tháng 9 năm 1963, sau n y tr thành v Gi ng Sư n i ti ng c a Giáo H i. Sau 1975, Th y lên ð i Ninh n tu nh p th t và ñ ñ t . Th y y xây d ng Vĩnh Minh T Vi n th t khang trang. Trư c khi viên t ch vào năm 2004, Th y là m t hành gi T nh ð Tông, có nh ng b ng c ch ng minh Th y y vãng sanh v th gi i C c L c. Ngày 22 tháng 2 năm 1972 tôi r i Vi t Nam ñi Nh t ñã mang theo m t t gi y b c Vi t Nam tr giá 20 ñ ng, trên ñó có ch ký c a Th y y và hi n nay tôi v n còn gi ñ làm k ni m. Kho ng năm 1970, trư ng Trung H c B ð H nh ð c ñư c thành l p g n chùa Ph Hi n, nơi Th y Tâm Thanh tr trì t i ngã tư B y Hi n; nơi ña s ngư i dân làm ngh d t v i t Qu ng Nam vào sanh s ng t i ñây. ð n ñó ph i nói ti ng Qu ng Nam ch ngôn ng mi n Nam h u như không nghe nói trong khu v c n y. Tinh th n con dân x Qu ng cũng r t c c ñoan dư i m i th ch , dư i m i tri u ñ i và dư i m i hình th c tôn giáo khác nhau. Th y làm Giám ð c trư ng B ð nên có ñ ng ra ñ ng vào. Th y tôi d tính mang ti n vào Sài Gòn cho tôi và ti n tôi du h c, nhưng cu i cùng không vào ñư c, nh n v i Th y Tâm Thanh ng trư c; nhưng trư c ngày ñi h i l i Th y Tâm Thanh ch ng có ñ ng nào. Tôi lên ñư ng v i t m gi y máy bay c a Th y B o L c cho. Ngoài ra còn ñ m y trăm ðô La do các Ph t T và m t vài ngư i thân giúp.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

35

Ch sau n y tuy Nh t, không còn cách xoay s nào khác nên m i vi t thư v c u c u Th y và Th y mách cho m t vi c, cô Y n con gái bác Tô Văn Tám hi n lúc y ñang du h c t i Nh t, s p v nư c, còn dư m t s ti n, tôi ñ n ñó ñ nh n và Th y b o r ng s hoàn tr l i cho bác Tô Văn Tám t i Vi t Nam. Tôi ch ng bi t là Th y có hoàn tr không. Sau này nh ng năm 1985-1986, g p bác Tô Văn Tám t i chùa ð c Viên San Jose, Hoa Kỳ, tôi c m ơn Bác và ch Y n v s giúp ñ trong lúc tôi ng t nghèo khi Nh t và h i vi c c a Th y tôi. Bác ch cư i nói r ng: “Thôi! Hãy quên quá kh ñi!“. Ngoài ra, Giáo H i T nh Qu ng Nam cũng giúp m i tháng h c b ng 30 ñô la, nhưng ph i tiêu m i tháng 150 ñô la. Do ñó các sinh viên tăng sĩ du h c t i Nh t r t kh n kh . Tôi nh n ơn r t nhi u ngư i m i nơi và m i th i ñi m. H i An, ngoài Th y tôi ra, tôi ñư c s h tr c a gia ñình bác Huỳnh, ch Mai, gia ñình c a Ki m. Vào Sài Gòn h c vào năm 1969, ñư c ng h c a gia ñình ba má anh Ph m Nam Sơn và H i r t t n tình; chùa Hưng Long, ñư ng Minh M ng Ch L n, ñư c s giúp ñ c a gia ñình c a Th ch Quân Cương, tôi theo h c l p ñ nh trư ng C ng Hoà ngày hai bu i và ñ nh t t i trư ng Văn H c. Hòa Thư ng Pháp Ý Tr Trì chùa Hưng Long c m tình v i tôi vì nh n th y tôi bi t nghe l i và siêng t ng kinh. Mùa hè năm 1966, t i chùa Viên Giác H i An có chú ð ng, bác Th Tâm, chú Tùng, chú Biên và tôi, chú Th , chú Ngô là nh ng ngư i xu t gia. dư i b p thì có bà B n và chung quanh có nhi u h c sinh ñ n t 1966 ñ n 1969, cho ñ n khi tôi r i Viên Giác vào Sài Gòn g m có: Lê Hùng Anh sau n y ñi xu t gia bên Kh t Sĩ, hi u là Giác Ánh; là m t pháp sư r t n i ti ng hi n t i Vĩnh Long. Tr n Văn Nhơn t c Tr n Trung ð o bây gi ñó. Nhơn thu y r t r t rè. Môi lúc nào cũng tươi. Nhơn nh hơn tôi ch ng ba tu i, chơi r t tâm ñ c v i chú Th . Có ñi u là Nhơn h c r t gi i. trong chùa ngoài

36

Ngày m t m

vi c ñi h c trư ng Trung H c Tr n Quý Cáp ra, Nhơn còn giúp cho Th y tôi v gi y t và hình như Nhơn hay gi nhi m v r a chén v i chú Ngô. Còn tôi tư ng v n l n con nên hay xay ñ u nành ñ làm ñ u h . ðây là m t ngh gia truy n c a bà Chín ñ l i. Nh th mà chùa có ñ u h ăn và có ñ ng ra ñ ng vào ñi ch . Còn bã ñ u h dùng n u th c ăn cho heo. Cũng hên, không ph i ngày nào cũng làm ñ u h mà m i tháng ch làm hai l n. ðó là ngày 14 và ngày 30 âm l ch. N u tháng thi u thì làm vào ngày 29, cho nên tôi không ph i v t v l m.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

37

VII . Làm ñ u h
Cách làm ñ u h cũng ñơn gi n thôi; nhưng ph i tr i qua nhi u công ñ an. ð u tiên, ngư i ta ñem ñ u nành ngâm vào nư c l nh, ñ qua ñêm cho ñ u n l n ra. Sáng hôm sau c n hai ngư i; m t ngư i xay và m t ngư i cho ñ u vào c i xay. Nư c ph i cho vào cho ñ u. N u c i t t, ñ u xay ra r t nhuy n; n u c i cũ h t ñ u không nát h t, ph i xay l i l n th hai ñ l y nư c. Sau ñó bà Chín ho c cô B n ph i bòng ñ u. Bòng là m t danh t chuyên môn c a ngư i làm ñ u h . Ngư i ta cho ñ u ñã xay vào trong m t mi ng v i l c và túm b n ñ u v i l i, ño n l y tay bóp th t m nh vào l p v i, nư c ñ u ch y vào thau. Sau khi bòng nư c m t xong, bòng nư c hai và nư c ba, cho ñ n khi nào b t ñ u nành ch còn là xác th t s và nư c th t trong m i l y xác ra ngoài, b t ñ u bòng l p khác. C như th và như th nư c ñ u ñư c bòng ñ vào n i ñ n u. Công ño n n y r t quan tr ng, ngư i n u ñ u ph i bi t r ng mình ñ cho bao nhiêu khuôn ñ u, ph i canh cho ñúng nư c ñ u ñ n u và ñ c bi t th ch cao ho c chanh hay gi m hòa s n trong m t thau l n g n ñó. Khi nư c ñ u sôi lên, l y m t ít nư c ñ u chưa n u ñ vào n i d n cho b t không b trào lên trên, ño n nh c n i xu ng ñ li n vào thau hòa s n th ch cao. L y mu ng l n khu y th t ñ u cho th ch cao và nư c ñ u ñã n u sôi quy n l i v i nhau ñóng thành c c, g i là ñ u h ñông. Sau khi ñ u h ñông r i m i ñem ñ u n y ñ lên trên m t cái vĩ, g i là khuôn ñ u. Khuôn làm b ng g có kh c n i nh ng l n ranh c a mi ng ñ u. B n bên là b n thanh g ñư c khép l i v i b n cái

38

Làm ñ u h

m ng có s n. Sau khi ñ ñ u vào khuôn, ngư i ta l y v i ph kín ba bên b n b ñ y l i. ð u v a nư c v a cái r t nóng ñư c ñ t trong n i ra b c lên mùi thơm phưng ph c. L y m t t m ván v a khít v i vòng trong c a khuôn ñ u tr n lên và l y ñá d n xu ng cho ra nư c. Kho ng m t ti ng ñ ng h sau, l y ñá lên và tháo khuôn, l t v i, s có m t khuôn ñ u th t h p d n, v a thơm v a mát m t; nên ngư i mi n Trung ña ph n g i là ñ u khuôn. Vì do khuôn mà t o thành ñ u. Trong khi ñó ngư i mi n B c g i là ñ u ph và ngư i mi n Nam g i là ñ u h . Th t s , không có ti ng g i nào sai c . Vì t t c cũng ch là nguyên th t ch t li u ñ u nành mà thành t u. Cái khó nh t ñây là vi c hòa th ch cao. Vì l n u b t nhi u quá, ñ u s ñông c ng l i m t ngon. N u b t hòa ít quá, ñ u không ñông, d u cho ñ c n a ti ng ñ ng h sau v n còn toàn là nư c l n b n n i trên m t. Trư ng h p n y r t hao ñ u; nhi u khi ph i thêm vào, b t ra th ch cao sao cho ñ lư ng; nhưng k t qu mi ng ñ u h chai lì; ho c gi m m quá. Thông thư ng n u g p trư ng h p n y ch ñ dùng t i chùa ch không mang ñi ch bán. N u bán cho khách hàng, d u cho ñó là khách hàng Ph t T ñi chăng n a, trong lòng cũng không an. Có l nh thư ng xay cho nên tôi có ñôi tay dài. Sau n y khi ñư c h i: “T i sao bàn tay c a Th y dài v y? tôi tr l i r ng: “Nh gánh nư c tư i cây chùa Phư c Lâm và nh xay ñ u h chùa Viên Giác“. „T i sao Th y h o tư ng như th ? Tôi b o r ng “nh l y Ph t và nh ăn ñ u h lâu năm“.
Hình 16 chùa Viên Giác ñ u th p niên 1960

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

39

Ai cũng n môi cư i ñáp l ; nhưng t t c có l ñ u hi u r ng ñó không ph i là câu tr l i th t c a tôi. Riêng tôi, tôi cũng ch ng bi t t i sao. Ph i chăng nh nh ng t bào phát tri n ñúng nh p v i s c l n m nh c a cơ th v y. Trong gia ñình tôi, tôi là ngư i cao l n nh t, g n 1,73 mét và n ng 85 kg như th , ngay c ngư i ăn m n, ăn sang tr ng v n không có ñư c cái thân th to l n và kh e m nh như tôi.
Hình 17 : Chùa Viên Giác nh ng năm 1968-1970

Nghe ñâu cái c i ñá xay ñ u nành làm ñ u h ñó ngày nay v n còn hi n h u t i nhà b p chùa Viên Giác H i An như là m t trong nh ng k v t c a chùa. Hơn 40 năm r i, tôi chưa v l i quê xưa, ch c cái c i xay y cũng nh tôi l m! Hy v ng s có m t ngày tr v l i ngôi chùa Viên Giác thân thương quét lá ña và xay ñ u nành ñ nh ñ thương nh ng ngày làm ñi u. ð u h ñư c c t ra thành t ng mi ng r ng vào nư c ñ sáng s m m ng m t hay r m, chú Ngô qu y gánh ñ u h theo sau Bà Chín và cô B n ñi xu ng ch H i An bán. Khi nào chú Ngô b nh, chú Th ho c tôi thay th ; nhưng th t s chúng tôi ñ u mu n ch i t ch vì m c c mà thôi. Chúng tôi quan ni m r ng ñó không ph i vi c c a ñàn ông, con trai. ðành v y, bà Chín ho c cô B n phái gánh l y. Bây gi nghe Như T nh cho bi t chùa Viên Giác t i H i An v n còn làm ñ u h ñ bán; nhưng xay b ng máy và dùng ñi n ch không dùng s c, ngư i như b n mươi năm v trư c n a. Qu th t, m i th i ñ i ñ u có nh ng chuy n khác nhau như th . Do v y Ph t d y r ng: T t c các pháp ñ u không có tánh nh t ñ nh là ñúng. Vì l vi c c a ngày hôm qua, không

40

Làm ñ u h

ph i là c a ngày hôm nay và vi c c a ngày hôm nay s không ph i là c a ngày mai. T t c các pháp ñ u luôn luôn thay ñ i và t n t i theo nhân duyên. N u ai ch p ch t vào m t ch ; chính ngư i y s không th y ñư c tư ng c a các pháp, mà th c tư ng c a các pháp là gì? – là không th c tư ng – ñã là không th c tư ng, ñâu có cái gì ñ tr , ñ ph m bình, ñ sanh nghi ng hay khen chê t t x u. Do v y, ñ i v i tôi, trong hi n t i t th c hi n b i chính mình ho c khuyên ñ t c a mình r ng: “Hãy ñ ng v i m ng khi ngư i khác khen t ng và hãy ñ ng v i bu n khi ngư i khác chê mình. Vì khen và chê y v n không có th t tư ng, luôn luôn thay ñ i theo lu t vô thư ng. Do v y, không nên tr vào cái gi tư ng y. "Tôi s ng như v y; nên r t t t i và tho i mái ch p nh n vi c gì ñ n c ñ n, vi c gì ñi c ñi. Ai hơi ñâu “dư nư c m t khóc ngư i ñ i xưa”.
Hình 18 : Chánh ñi n chùa Viên Giác năm 2006

Mu n cho tâm mình ñư c t t i ph i th c hành phép quán m i v t không có th t tư ng như th . V y tư ng th t c a nó là gì? Tư ng th t c a nó là tư ng chân như. Nghĩa là không m t, không hai, không t t, không x u, không còn không m t, không chân, không ng y v.v... C Hòa Thư ng Thích ð c Ni m, Giám ð c Ph t H c Vi n Qu c T North Hills California Hoa Kỳ khuyên ñ t xu t gia c a Ngài m t câu th t là chí lý. “Các con hãy nh ! s ng trên ñ i n y ai cũng mu n hơn h t ch ch ng ai mu n thua ngư i khác bao gi ; nhưng riêng con, ñ t c a Th y hãy ch u thua ngư i khác ñi, như th ít ra con t th ng mình r i“.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

41

Qu là, m t l i d y quá sâu s c bao ñ i sau chúng ta cũng còn có th h c h i áp d ng vào ñ i s ng m i ngư i ñư c, d u cho ngư i y t i gia hay xu t gia s ng ñ i ph m h nh.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

43

VIII.- Pháp n n năm 1966

Vi t Nam mùa hè thu ñó h c trò thư ng ngh h c vào tháng 6 cho ñ n tháng 8. Tôi không bi t bây gi thì sao; ch thu y c m i ñ u tháng 9 là m t niên h c m i b t ñ u và kéo dài mãi cho ñ n tháng 5 năm sau m i ch m d t. Trong tháng 6 năm 1966 y, có m t s ki n cũng tương ñ i quan tr ng, hơn 40 năm qua tôi v n còn nh r t rõ trong trí óc c a mình. Trong chùa hôm y có r t nhi u Huynh Trư ng Gia ðình Ph t T t p trung sau chánh ñi n. Bên ngoài chùa t ng toán lính, t ng toán lính nh y qua c ng Tam quan vào chùa l c soát kh p nơi, không ch a m t ch nào. H là lính qu c gia, thu c quân l c Vi t Nam C ng Hòa do ch th c a ông Kỳ vào t t c các chùa mi n Trung b t b , ngăn c n vi c ñem bàn th Ph t ra ñư ng theo l i ch ñ o c a Thư ng T a Thích Trí Quang lúc b y gi . Tôi ñ ng quan sát th t k ; ñ u tiên h nhúi cái gì ñó vào lư hương chính gi a chánh ñi n và sau ñó h t phía sau nhà T mang m t bao t i to tư ng ra phía trư c sân hô l n lên, có truy n ñơn. Ti p ñ n h vào nh ng lư hương h ñào, b i và mang ra nhi u qu l u ñ n. ðó là tang ch ng trình di n “gián ñi p“ m t cách th t táo b o và l lăng. ð a con nít lên năm cũng có th bi t ñư c; ch ñ ng nói chuy n là ngư i l n. Th r i h b t t t c các Huynh Trư ng có m t lên xe. Ngư i cu i cùng là Th y tôi. Tôi cương quy t ñi theo Th y, ñư c d n v dinh T nh Trư ng T nh Qu ng Nam. H ñưa Th y lên tr c

44

Pháp n n năm 1966

thăng không bi t ñi ñâu, còn tôi ñư c ñưa ñ n khu lao xá T nh, n m ñ i di n v i T nh ñư ng, g n bên c nh trư ng Tr n Quý Cáp. Vào ñây, tôi g p ñ các huynh ñ thân quen, nào Th Duyên, Th ði m, chú Ph n v.v... chùa T nh H i và chùa Viên Giác cũng như các nơi khác ñưa v . Ngày ñ u tiên chúng tôi ñư c nh t trong m t nhà tù có di n tích ch ng 200 mét vuông, trong ñó có kho ng 50 tù hình s và c ng thêm chúng tôi n a, thành ra ñ 200 ngư i. ðúng là ch t như nêm. Nhìn ra th y b n b tư ng ñư c rào b i nh ng dây k m gai th t cao. Bên c nh ñó có m t chòi canh ñ trông t trên xu ng, s tù vư t ng c và bên dư i là tr m ki m soát c a nhà tù. ñây “n i b t xu t, ngo i b t nh p“. M i ngư i ñang có th i gi ch m năm ch m ba l i ñ nói chuy n ho c l ng nghe tin t c bên ngoài. T t r i m i ngư i ñư c mang lên ñ h i cung, cũng như b tra t n. Thành th t mà nói, ch ñ tù t i nó r t là t i b i và tàn ác. H ch ng k mình là ai. T t c ñ u b gán ghép vào t i làm gián ñi p cho c ng s n. Trong t khai cung, tôi th y có nhi u kho n như: C ng s n b o ông, bà ñem bao nhiêu ký lô thu c n vào thành? Ho c gi tr m giao liên ch n y và ch khác ra sao? v.v... tôi nhìn b n khai mà ch ng tr l i ñư c m c nào. Vì l chúng tôi nh ng ngư i Ph t Giáo không thu c v t i danh chính tr hay hình s , mà m u gi y khai cung là nh ng m nh gi y ñư c in s n có t lâu r i. Do v y tôi ch ñi n tên h , pháp danh và ngh nghi p cũng như ñ a ch hi n t i r i ký tên; ngoài ra không th ghi vào m t m c nào khác n a.
Hình 19 : Sư Ph và Th y Thanh Tâm ch p hình chung v i các anh em thanh niên quy t t 1966.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

45

tù ñư c m y hôm, m t bu i t i tôi ñư c kêu riêng ra h i v danh t c a “thanh niên quy t t “ lúc b y gi . Th t s , tôi không rành l m v danh t n y. Tuy nhiên ñư c bi t h là nh ng Huynh Trư ng Gia ðình Ph t T , bình thư ng khi sinh ho t m c áo lam; nhưng trong kỳ tranh ñ u năm 1966 h m c áo nâu và quy t ch t ñ b o v cho ñ o pháp và dân t c. H quy t hy sinh tánh m ng c a h ñ Ph t pháp ñư c trư ng t n, theo l i kêu g i c a Thư ng T a Thích Trí Quang. Th là, tôi b ñánh nh t ñ 2 ti ng ñ ng h . Trên lưng n i lên nh ng ñư ng l n ngang d c r ñ n ñâu ñau nh c ñ n ñó. Tôi không khóc, nhưng ch ng thích m t ch ñ ñàn áp Tôn Giáo như th , chúng tôi cũng kh ng ñ nh r ng chúng tôi không ph i là c ng s n và cũng ch ng làm l i cho c ng s n. Vì c ng s n và tôn giáo không bao gi g p nhau c . Khi ñó Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t tranh ñ u là tranh ñ u cho m t dân t c t quy t, ch không ph i là m t dân t c b l thu c ngo i bang. L p trư ng c a Ph t Giáo là l p trư ng c a dân t c lúc b y gi , ch cũng ch ng ph i là ñư c ch th t ngoài B c ñưa vào. H u h t quý Hòa Thư ng Tâm Châu, Hòa Thư ng Huy n Quang, Hòa Thư ng Qu ng ð v.v..., ñ u có quá nhi u kinh nghi m v i ngư i c ng s n, làm sao có th ch p nh n ngư i c ng s n m t cách d dàng như th ñư c. ða ph n thu y và bây gi nhi u ngư i v n nghi Hòa Thư ng Thích Trí Quang là c ng s n; nhưng tôi nghĩ khác. Ngư i c ng s n có th ñ i l t m t tu sĩ ñ h at ñ ng; ch m t ngư i tu sĩ chân chính ñã tin luân h i, nhân qu và nghi p báo không th là m t ngư i c ng s n ñư c. Ranh gi i gi a qu c c ng là ch y. Th t s , lúc y nh ng ngư i lãnh ñ o qu c gia mi n Nam ch ng chinh ph c ñư c lương tâm c a ngư i dân, trong ñó có c nh ng v lãnh ñ o Ph t Giáo, ngư c l i d n nén h và ñ y h vào th bí ñ ng v hàng ngũ phía bên kia. Th nhưng ñi u ñó h ñã l m, cho ñ n sau n y, sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 nhi u v tư ng tá mi n Nam Vi t Nam ñ l nguyên hình mình là nh ng ngư i c ng

46

Pháp n n năm 1966

s n n m vùng; ch còn Ph t Giáo v n là Ph t Giáo và nh ng ngư i lãnh ñ o Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t như Hòa Thư ng Thích Huy n Quang, Hòa Thư ng Thích Qu ng ð , Hòa Thư ng Thích Thi n H nh, Thư ng T a Thích Tu Sĩ v.v..., cho ñ n hôm nay (2005) sau 30 năm ngư i c ng s n th ng tr ni m Nam, h v n là nh ng ngư i b tù t i và tiên phong ñ ng lên ch ng l i nh ng s ñ c tài, áp b c, b t công c a ngư i c ng s n. Vi c ch ng ñ i n y không ph i có ý ñ nh cư p chánh quy n như nh ng ngư i lãnh ñ o c ng s n nghĩ, mà ch nh m m c ñích cho th y r ng ngư i c ng s n không nên dùng cánh tay quá dài c a mình ñ lũng ño n hàng ngũ c a Tôn Giáo, nh t là Ph t Giáo. T i các nư c t do và tân ti n trên qu ñ a c u ngày nay, nư c nào l i ch ng có ban Tôn Giáo; nhưng nh ng ban Tôn Giáo y có m t hay ra ñ i là nh m ñ giúp ñ cho Tôn Giáo y phát tri n cũng như t n t i; ch có ñâu như Vi t Nam trong hi n t i, dùng Tôn Giáo như m t con v cho chính quy n ñ c ñ ng c a mình. M t Tôn Giáo ph c v ñúng nghĩa cho tín ñ , không làm nh ng công c cho m t chính th ñ c tài, tham nhũng như v y ñư c. Trư c năm 1975 Giáo H i tranh ñ u cho m t ñ t nư c Vi t Nam như th , thì sau năm 1975 cũng m t m c ñích y mà thôi. M i tu n như v y chúng tôi ñư c thăm nuôi m t l n. M i l n như v y ñư c nh n ñ c a gia ñình ho c c a các chùa vào chi u th b y. Ngoài ra, t th hai ñ n th sáu dùng cơm c a ch ñ tù. Cơm tù ch có rau mu ng ch m tương và cơm ñ n v y thôi. Lâu lâu không có tương thì ph i ăn nư c mu i. T bên ngoài mu n ñưa tin vào trong tù không khó l m. Như ñưa m t bó rau mu ng cho tù, ngư i ta vi t nh ng m u tin nh v nh ng s vi c x y ra bên ngoài lên m t mi ng gi y, r i cu n tròn l i và x c ng rau mu ng b vào trong. Như th khi lính canh mang vào tù ñã ch ng ñ ý gì, mà bi t ñâu nh ng lính canh y cũng là nh ng Ph t T làm ngơ cho chúng tôi. Khi l t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

47

rau, ngư i ta chú ý ñ n c ng rau mu ng ñáng nghi ng , m ra, li n ñư c tin t c v y. Năm 1963 cũng v y và năm 1966 cũng th thôi. Khi t t c chùa chi n b phong t a, các Th y, các Cô, các chú và các Ph t T b nh t bên trong; nhưng v n không ch u thua. Khi nào c n ph bi n nh ng tin t c c a Giáo H i, các anh ch em Huynh Trư ng Gia ðình Ph t T quây Ronéo su t ñêm b ng gi y Stancil màu m c tím. Sau khi quây xong, bó thành t ng bó nh b ng dây nh . Bên trên c t m t chùm bong bóng và dư i cùng nơi bó truy n ñơn là m t cây hương ñang cháy ho c m t ñi u thu c m i châm l a. Sau khi th ra sân, bong bóng nâng cao tài li u lên và ñ n m t ñ cao nào ñó, gió s mang ñi tài li u y, ñ n khi l a cháy ñ n m i dây nh truy n ñơn, thông cáo b bung ra bay l t trong ñêm ñen kh p nơi trong thành ph , nhi u nhà nh t ñư c ñ ñ c và h bi t r ng cu c tranh ñ u c a Giáo H i ñang n m giai ño n nào, ch chúng tôi không c n ph i ñi b truy n ñơn, ñi u mà d b phát giác r i b b t.
Hình 20 : L khánh thành gi ng ñư ng chùa Viên Giác 1967 (v ñi ñ u là c Hòa Thư ng Thích ðôn H u, Chánh ð i Di n Mi n V n H nh)

Ông c thân sinh tôi hay tin; cũng ñ n tr i tù thăm tôi vào m t chi u th b y c a năm 1966. Tôi th y trên ñ u cha tôi v n còn chít vành khăn tang cho m . Cha tôi thăm h i tôi cũng như trao m t ít quà c a gia ñình. L n y là l n ñ u tiên tôi nh n ñư c quà t gia ñình, ch ña ph n là t chùa B o Th ng H i An do Sư Bà Như Hư ng, Sư Bà Di u H nh và Sư Cô H nh Chơn cho ti p t vào. Còn chùa Viên Giác su t ba tháng trư ng tôi ch ng nh n ñư c tin t c c a ai c , mà cũng ch ng có ai ñ n

48

Pháp n n năm 1966

thăm mình. Tôi nghĩ t t c h ñã v l i quê ñ lánh m t ch qua kh i cơn pháp n n. Sau khi h i cung và b tra t n xong, th y không có gì m i l , h cho chúng tôi di chuy n ra phía trư c hai căn nhà vòm, n m d c theo trư ng Tr n Quý Cáp. Có l vì bên trong hơi ch t. V l i ñó không ph i là nơi ñ nh t nh ng lo i tù như chúng tôi. ch cũ, chúng tôi ng trên ñ t, song m t ñ t lênh láng nư c ti u, nư c gi i t ngoài ch y vào. Mùi hôi, tanh, n ng c ng v i s nóng n c c a mùa h năm y bi n thành m t mùi th t khó t . Còn c u tiêu b ngh t thư ng xuyên; nư c và ph n n i lai láng như th ; nhưng ch ng ai bu n d n d p. Nhà t m bên c nh và m i tu n ch ñư c t m m t l n. Do v y, nhi u ngư i mang b nh gh ñ y mình. Tr n nhà quá th p, gió ch ng chen vào ñư c. Bên trong có thêm m y phòng xà-lim tra t n nh ng tù nhân c ng ñ u sau khi b còng chân b ng còng s 8, ti u, gi i, ăn u ng ñ u ñư c gi i quy t t i ch . H trông gió, trông n ng thăm vi ng h , còn hơn trông m , trông cha lúc tu i còn thơ. ð n ñây r i m i th y r ng: S t do là quý. Ch khi nào ngư i ta m t h t t do, ngư i ta m i bi t giá tr c a t do là gì. N u không là v y, nh ng ñòi h i cho t do n y hay t do kia còn có nhi u ngõ ngách ñ ch y ñu i theo n a; lúc y m i th y ñư c chân giá tr c a nó. Khi ra nhà vòm, không khí d th hơn ch cũ, ai cũng m ng vui. Bây gi ñư c n m trên n n ñ t tráng xi măng; nhưng mái tôn th p quá; ñ n n i m i l n ñ ng trưa, h u như m i ngư i ñ u tuông ra núp dư i bóng cây d a bên c nh ñ ñón gió mát hơn. Khi ra ñ n ñây chúng tôi bi t s p ñ n ngày v r i. Vì l , ch ñ ăn u ng cũng như ti p ñãi t t hơn; không còn ñi khai cung và làm vi c nơi văn phòng như cũ n a. M t hôm Hòa Thư ng Thích Trí Minh tr trì chùa T nh H i ñ n ñón chúng tôi và ông T nh Trư ng lúc y cũng ñ n b t tay chúng tôi chúc g p nhi u may m n và c g ng h c hành, tu

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

49

ni m. ðó là k t qu c a 90 ngày ng i trong nhà giam H i An. ðúng là m t kinh nghi m ñáng ñ nh ñ i. N u ngư i xưa nói: “Nh t nh t t i tù thiên thu t i ngo i“ thì tôi có 90 ngàn mùa thu như th . V l i chùa xưa nhìn th y nh n giăng ñ y l i m i nơi. C ng Tam Quan v n ñóng kín. C m c ph c l i ñi. Nhìn c nh tang thương như th tôi bi t sau khi Th y tôi b b t và tôi vào tù, m i ngư i không còn ai dám chùa n y n a, ph i lánh n n ñi nơi khác, ch tr bà Chín, ngư i giúp vi c b p núc cho Th y lâu nay. Bà mon men m u mó khóc k v i tôi r ng: Bà ta ph i l i gi chùa ñ ch ngày Th y mình v và m i t i gióng chuông u minh. Ngoài ra không có ai lui t i gì c . Tôi ñưa m t nhìn hai cây ða trư c ngõ, c m th y chúng cũng mu n chia x nh ng kh ñau c a tôi; nh ng lá ða như rũ xu ng, cúi ñ u trư c cơn n ng h n. Tr i ñã vào thu nhưng khí tr i v n còn oi b c. Tôi t t m l i c a chánh ra vào và d n d p quét tư c kh p m i nơi. Ông C u Y g n ñó cũng ñ n thăm, r i l n lư t bà con l i xóm ñ n chùa ngày càng nhi u hơn n a. Tôi chùa m t mình như th v i bà Chín sau hơn m t tháng, Th y tôi t Sài Gòn ñư c v chùa l i. Chúng tôi r t m ng và m i sinh ho t b t ñ u kh i s c như xưa.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

51

IX.- H c tán t ng
Khi y nh ng phong trào tranh ñ u l ng ñ ng l i d n, tôi th y Th y tôi nh n nhi u ñám ñ ñi cúng. Có ñám cúng trai ñàn ch n t ñ n ba ngày ba ñêm t i Cù Lao Chàm nơi C a ð i, th là tôi l i có cơ h i ñi theo h c h i và h u Th y. Thông thư ng, Th y m i thêm Th y Sáu chùa Hà Linh, Th y B y ñánh tr ng, Th y Tư Toàn lo công văn gi y s , Th y S chùa Nghĩa Trũng. Còn chúng ñi u chùa Viên Giác như tôi, chú ð ng, chú Ngô, chú Biên lo ch y vòng ngoài, ho c sai ñâu làm ñó. Chính nh v y mà chúng tôi h c ñư c r t nhi u. Ngày xưa h c nghi l không ph i như bây gi . Nghĩa là h c th c hành luôn m t lúc và h u như không có h c lý thuy t. Ch ng b ng như bây gi h c lý thuy t trư c; nhưng khi ñ n khâu th c hành l i ng ng n ra. Thông thư ng m i vô là h c l c linh. Th y ngư i ñi trư c l c sao, mình l c như v y. Th t ra, không ñơn gi n tí nào. Ban ñ u lúc m i bi t l c linh, qu chùy phía dư i c xoay tròn theo vành linh, không ch u ñưa qua l i và ñúng vào hai nh p mõ. Ph i t p ch ng m t hai năm như th m i nhu n nhuy n ñư c. Sau khi thu n ti ng linh cũng có nghĩa là nh ng bài tán t ng cũng thu c và có th nh p mi ng theo k p hơi c a v ch l cũng như v Duy Na, Duy t Chúng. Sau ñó quý Th y th y ñư c, cho phép ñánh mõ và k ti p là n m dùi tang. Mõ ñánh không khó, ch khó nh p trư ng canh. Tán Qu ng nhanh hơn tán Hu m t chút và không ñài các b ng. Tán Qu ng cũng tán khác Bình ð nh hay tán mi n Nam. Tán Qu ng g m có m y lo i chính là tang hai mõ m t; tang ba mõ b n, tán tr o, tán xóc

52

H c tán t ng

và tán theo l i ñ phan hay v t vong chèo ñò, cũng có th nói là tán l i Nam ai, nghe ñi u nh c tr i lên, bu n não ru t. Còn tr ng, phèng la, ñ n cò và cái kèn do Th y B y, chú Biên và Ký ph trách. ðánh tr ng tán thì tôi không h c; nhưng tr ng Công Phu Chi u, Công Phu Khuya tôi h c t chú H nh ð c t th i còn Phư c Lâm. V l i m i ngư i làm m t công vi c; ch ng ai có th làm h t m i công vi c trong m t lúc c . Gi ng c a Th y tôi r t hay, trong tr o và cao vút lên t n m y t ng mây; gi ng Th y Tư Toàn tr m nhưng r t hùng; thư ng thư ng Th y hay ñ ng v trí T B ch. Th y tri s chùa Nghĩa Tr ng làm H u B ch và các v khác thì trong Ban Kinh Sư; nhi u lúc thi u ngư i, tôi cũng ng i vào ph h a ñ l c linh. Ch Duy Nguy n v n chưa xong. Vì văn b n khoa nghi ch n t toàn là ch Hán, m t nhìn vào ñ y, th y ngư i ta l t sang trang, mình cũng l t theo; ch lúc y ñâu có bi t gì. Vì ch Hán lúc y tôi m i b t ñ u h c. Nh ng lúc như th th y mình l n h n lên; không ph i vì ñư c ngư i ta chú ý, mà ñư c quý Th y cân nh c nên cho ng i vào ñó. Cái l i giáo d c c a Vi t Nam là v y, chê hơi nhi u; nhưng khen th t ít th y. Ngư i h c trò ch có th nh n ñư c và bi t r ng Th y mình ñ ý mình qua nh ng l i gi i quy t như th . Ch có ngư i thông minh m i nh n ra; ch thông thư ng, cũng ít ai quan tâm ñ n vi c y. Năm 1966 tôi m i 17 tu i nên gi ng ñi u còn g gh l m. Nghĩa là th i gian b ti ng ñã qua; nhưng âm ñi u chưa ñư c ñ nh hư ng phát tri n. Tuy nhiên, ch c th y tư ng tôi cao ráo cho nên Th y Tư Toàn và Th y tôi thư ng cho ñi theo cúng ñám. Nh v y mà ngày nay tôi m i có ñư c m t chút v n li ng nghi l tán t ng ñ ch l i cho h c trò ñ t c a mình. N u lúc y tôi ch Ph t H c Vi n, có l sau khi ra trư ng ch bi t nhi u v ch nghĩa; còn khoa nghi „ ng phó ñ o tràng“ như th n y không sao gi i ñư c. Vì l trong Ph t H c Vi n không d y ph n nghi l .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

53

Th y B y b ng ng nên không th ñ ng vào Ban Kinh Sư ñư c; nhưng roi tr ng c a Th y y khi ñ nh p ph i nói là Thánh Th n cũng ph i g t ñ u khen thư ng. ð ng nói gì là chúng tôi, c ng ng m t ra ñ xem cái con ngư i sao mà hai tay tài ba d u dàng như th . Ngoài ra Th y còn bi t h a nh ng b c tranh Ph t và nh ng phong c nh n a. C nh nào Th y y v cũng tuy t v i. Khi v con chim se s , ra con se s ; v lá B ð như h t lá B ð ; th t là h t ch chê. Nhưng có ñi u Th y ngh ch; ngh ch ch ng ai b ng. Nh Th y b ng ng nên nhi u khi xư ng lên ngư i ta không ñ ý; trong khi ñó chúng tôi cư i bò lăn ra ñó và nư c m t, nư c mũi ch y lòng thòng mà cũng chưa d t ti ng. Như câu văn nguyên th như th n y: Sanh hà t th t ng quy không Âm ph Dương gian nh t lý ñ ng S ñ i vô thư ng na t n t c ð a T ng t tôn ti p ñ hương h n Nam Mô ð a T ng Vương B Tát. Th y y nh i gi ng r ng: Sanh hà t th cũng như không ng ch t giáp năm b l y ch ng S ñ i vô thư ng na t n t c ð a T ng t tôn ti p ñ linh h n. Nam Mô ð a T ng Vương B Tát. Th y Tư Toàn t c anh ru t c a Hòa Thư ng Như Hu , H i Ch Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t Úc ð i L i và Tân Tây Lan r t gi i ch Hán. Không bi t Th y h c v i ai; nhưng h u như không có ch nào mà Th y không bi t và lúc chùa Viên Giác tôi chưa bao gi th y Th y y tra t ñi n Hán Vi t khi vi t s ñi p c . Do v y mà ñám nào Th y y cũng lo v n ñ công văn gi y s và ñ c s . Sau n y chú Biên và Ký cũng n i nghi p theo.

54

H c tán t ng

M t ñ i trai ñàn ch n t thông thư ng có l khai Kinh th nh Tam B o n i, Tam B o ngo i, l Thư ng Phan. Sau ñó là trì t ng Kinh ð a T ng ñêm th nh t, ñ n sáng hôm sau cúng ng và cúng chư Hương Linh; bu i chi u ñi v t vong và t i ñó l ñ phan và l chèo ñò ñưa Vong Linh v nơi l c c nh. Sáng hôm sau cúng ng , cúng T cúng chư Hương Linh, chi u ñó vào ð i l trai ñàn ch n t . Ít nh t 4 ti ng ñ ng h và lâu hơn có th kéo dài ñ n sáu ti ng. Thông thư ng, m i bu i l ñ u có ñ c s . N i dung c a s nói v ngư i cúng t c gia ch hi n t i ñâu cùng v i tên tu i c a nh ng ngư i trong gia ñình, t c h r i cúng c u siêu cho ai, sinh năm nào, m t năm nào và ño n gi a là c u nguy n chư Ph t, chư B Tát ti p d n Hương Linh v c nh gi i ð c Ph t A Di ðà và ph n cu i cùng là nh ng l i phát nguy n cho Hương Linh cũng như cho bi t ñ a phương nào ñư c cúng và ngày tháng năm xin s . ði p cúng Vong cũng v y; nhưng không có ph n thưa trình nhi u. S có nghĩa là m t l i tác b ch dâng lên nh ng v Ph t và B Tát. Còn ði p là ngư i cao hơn, l n hơn nói v i ngư i nh hơn mình; nên n i dung c a ði p không ph i ñ thưa g i mà ñ báo cho Vong Linh bi t là nên làm cái gì ñ ñư c vãng sanh v.v.. Chúng tôi thu y c ñi cúng ri t như v y r i t nhiên thu c lòng s và ch nào không hi u h i Th y B n. Ví d như cúng m t th t thì ñ c th nào, cúng b y th t ñ c ra sao. Ch không l m t câu văn toàn ch Hán t nhiên chen vào ñó m t ti ng Vi t nghe nó chói tai l m. Ngoài ra Hòa Thư ng Như Hu m i l n v Phư c Lâm cũng có d y cho chúng tôi tán t ng; nhưng nh ng bu i h c th t ra không nh hư ng m nh b ng khi th c t p ð i l như th . M t ph n ñư c ñi xa, ñư c ăn u ng sung sư ng hơn chùa và khi v l i chùa trong túi còn r ng r nh ñư c m t ít ti n l n a; nên chúng tôi r t vui.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

55

ði Cù Lao Chàm không ph i ñ ch có cúng không, mà chúng tôi l i d ng nh ng lúc r nh ñi thăm phong c nh ho c trèo núi, ho c xu ng bi n bơi l i, hay ng i trên thúng chai v.v... ðó là nh ng thú vui lúc b y gi . T i Cù Lao Chàm có m t ngôi chùa H i T ng r t c ; nơi ñây tương truy n r ng th i Tr nh Nguy n phân tranh, Ngài Hương H i Thi n Sư t Ngh An vào ñây l p Am tu hành. Ngài là m t Thi n Sư n i ti ng vào th k th 18. Bài thơ sau ñây ñư c bi t c a Ngài sáng tác t i Cù Lao Chàm, H i An thu y: Nh n quá trư ng không, nh tr m hàn th y Nh n vô lưu tích chi ý, Th y vô lưu nh chi tâm D ch sát ch : Nh n qua tr i r ng, nh chìm dư i nư c, Nh n ch ng có ý lưu d u v t, Nư c ch ng có tâm gi nh l i. D ch ý: ðây rõ ràng là m t tư tư ng thoát t c và ch ng ñ o c a Thi n Sư. Khi con nh n bay qua không trung, nh Nh n t nhiên n i trên m t nư c, nh y lưu l i hình nh con chim nh n; ch Nh n ch ng có ý mu n, ñ ng th i dòng nư c kia không có cái tâm gi l i hình nh y. Qu là ñ ng th i, qu là tương t c. Ch có nh ng b c ch ng ng ñư c Thi n m i làm ñư c m t bài thơ như th . Sau n y nghe ñâu Chúa Nguy n ðàng Trong nghi ng Ngài gi v vào ñây ñ thâu th p tin t c; nên cu i ñ i Ngài b v Ngh An và sinh s ng dư i Tri u H u Lê th i y và sau ñó Ngài th t ch t i ñây. trên núi có nh ng thác gh nh và su i nư c ch y; chúng tôi ch y nh y tung tăng mà ch ng s ai ñ ý. Vì l ñó là nh ng gi ngh trưa c a quý Th y; ho c ñôi khi nh ngư i cho mư n

56

H c tán t ng

nh ng cái thúng chai hình tròn r i leo lên ñó t p chèo. Chưa bi t chèo, chúng ch quay vòng vòng ch không ch u ñi theo hư ng mình mu n; nhi u khi còn b l t úp xu ng n a. N u ai không bi t bơi, b u ng nư c bi n cành hông. Th nhưng v n vui. Vì tu i tr ñâu có ni m vui nào hơn ni m vui thiên nhiên như th . Cù Lao Chàm thu y có ch ng m t trăm mái nhà và dân s ch ng hai trăm ñ n ba trăm ngư i là nhi u, ña ph n s ng v ngh chài lư i; nên dân ñây ai cũng ñen ñúa và ít ch nghĩa. Ch ñư c h r t hi n hòa. Hi n ñ n n i khi phái ðoàn c a chùa Viên Giác ra cúng, th c ăn h d n lên bàn toàn cá thu nhìn th y th t ngon và thưa r ng: “Chúng tui bi t r ng quý Th y ăn l t; cho nên kho cá không b mu i. Xin m i quý Th y dùng.“ Ai trong chúng tôi cũng cư i và ch ăn cơm không v i xì d u b a ñ u tiên, sau ñó hư ng d n h lu c rau và rang ñ u ph ng ñ ăn v i nư c tương. ðó cũng là m t câu chuy n có th t mà tôi ñã ch ng ki n Cù Lao Chàm vào năm 1966. T i Cù Lao Chàm H i An có lo i Y n Sào r t n i ti ng. Trư c ñó dân chúng t i ñây ph i cung ph ng lo i Y n thư ng h ng cho Vua Chúa tri u Nguy n. Nhi u lúc còn ph i mang qua tri u c ng t i Trung Hoa; nhưng th i chi n tranh Qu c C ng; ñư ng giao thông buôn bán ích t c, Y n Sào t i H i An hình như không ñư c khai thác n a. Mãi v sau n y ngư i ta m i chú ý ñ n ngu n l i to l n n y và khai thác tr l i, khi nư c nhà không còn c nh bom rơi ñ n n n a. ð i trai ñàn ch n t là l tương ñ i l n so v i nh ng l khác. L n y là l c u siêu b t ñ cho nh ng Linh H n ch t không bình thư ng, ña ph n ñ gi i oan cho nh ng Linh H n ch t không toàn thây, vì chi n tranh, ho c t t , ho c b tai n n; ho c sanh con non ngày, ho c b ch t y u; ho c b ch t oan, ho c hy sinh ngoài chi n trư ng v.v... N u d ch sát nghĩa ñ i trai ñàn ch n t là m t cái “l c p phát ban cho (nh ng ngư i

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

57

ch t) b ng nh ng ñàn chay to l n“. Thông thư ng l n y t ch c trong mùa Vu Lan báo hi u; nhưng có nhi u nơi t ch c tùy theo nh ng ngày cúng gi c a gia ñình ho c t c h v.v... ði u y không nh t thi t ph i quy ñ nh vào m t th i ñi m nào, mà ph i thu n theo gia ñình và c a Th y ch sám. ðàn ñư c bài trí như sau: Phía trư c quay vào thông thư ng là bàn ñ c ð a T ng Vương B Tát ho c Di m Vương ð i Sĩ. Chung quanh ñó là năm bàn g m: Trung Ương, ðông, Tây, Nam và B c, gi a m i bàn có m t bài v và có hai câu ñ i hai bên. Các bàn ñư c thi t k b ng gi y, sau khi l h phan, ñ t s ch cùng v i gi y s . chính gi a là bàn Kinh Sư và bàn Gia trì. Bàn Kinh Sư thi t d c theo gi a cho b n ho c sáu Th y, có ñ gh d a và trên ñó ñ chuông mõ cũng như nh ng khoa nghi ch n t cùng v i các pháp khí khác. Bàn Gia trì t c là bàn c a v Sám ch s thăng tòa thay th ð c Ph t, th hi n làm Ngài ð a T ng thuy t pháp cho cô h n. V Gia trì lên tòa b t n chú sau khi cáo Ph t, th nh Linh an v và th nh ngũ phương ngũ Ph t. Th y tôi có hai bàn tay r t ñ p và r t d u dàng nên khi Th y b t n ai th y cũng ph i khâm ph c. Ban ñ u v ch sám ñ ng và buông màn xu ng b t n trư c con ð Thính. Sau khi b t n tay và dùng chân v n nơi ch ng i xong, m i ng i xu ng theo th liên hoa; nghĩa là ng i ki t già phu t a b t ñ u t ñây cho ñ n h t gi ch n t , nghĩa là ñ ch ng 4 ti ng ñ ng h . N u không có luy n t p và thanh t nh, ch vi c t a thi n không cũng không kham n i; hu ng h gì nh ng phương di n khác. Do v y, nhi u Th y r t gi i nhưng ít ch u ng i. Vì s t n phư c và cũng có nhi u ngư i nói ña ph n nh ng v ñóng vai B Tát ð a T ng n u không thanh t nh s b ch t s m. ði u n y th t ra không khó hi u l m. Vì b ng ch ng nhi u Th y ng i ch n t y u m ng. Thêm n a, cô h n cũng có r t nhi u lo i; n u v ð o sư không cao tay n, Ma Vương kia th ng th ð o sư, th là ð o sư ph i lãnh Nghi p.

58

H c tán t ng

Tương truy n r ng l trai ñàn ch n t có t th i ð c Ph t qua câu chuy n Ngài A Nan khi nh p ñ nh thư ng hay th y con qu màu xanh hi n hình, Ngài s quá b ch Ph t và nh Ph t dùng th n chú ñ an tâm Ngài A Nan. T ñó v sau các khoa Du Già ñư c thành l p. Như v y không có nghĩa không có nh ng cõi âm. Ch vì m t ta không th th y ñư c, ch không ph i là không có nh ng th gi i như th . Câu chuy n n y cũng ñư c Ngài Huy n Trang nh c l i trong quy n “ð i ðư ng Tây V c Ký“ c a Ngài. Tùy theo t ng l i văn th nh khác nhau, v gia trì sư b t nh ng n quy t khác nhau. Trên ñ u v gia trì, chi c mũ Tỳ lư có năm cánh sen, trên m i cánh sen có m i ñ c Ph t. Như B Tát ð a T ng th hi n, v gia trì tay c m th lư c m ba cây hương lên ñó ñ th nh, ñôi khi c m th xích, ñôi khi c m hai cái linh và ñôi khi c m chéo mũ Tỳ lư v.v... Th nh tho ng có r i ra nh ng ñ ng ti n và thính chúng tin r ng n u nh t ñư c nh ng ñ ng ti n y ñem v ñeo vào c cho con nít, chúng ng không gi t mình. Quan ni m n y gi ng như vi c giành gi t lá phan sau khi xô c . ðây cũng là l vui nh t c a b n nh và k c ngư i l n. Con nít ña ph n nhào vô bàn cúng cô h n ñ giành bánh, chu i và nh ng ñ cúng. Trong khi ñó ngư i l n lo gi t nh ng m nh v i t lá phan, trên ñó có vi t nh ng ch Hán ngo n ngoèo cung th nh 36 lo i qu th n v d l ch n t , r i h ñem v may áo cho con cháu, vì h tin r ng con cháu c a h ñư c bình an, nh có Thi n Th n b o h . ð c s là m t ngh thu t; n u không bi t dành hơi khi ng t câu, l i văn s khó nghe. Ch nào lên gi ng và ch nào xu ng gi ng; ch nào ch m, ph t ph i ñ c rõ ràng gia ch m i vui; m c d u gia ch ch ng hi u gì nhi u. H trông ñư c nghe tên c a h và tên tu i c a ngư i ch t, cũng như ngày m t năm sanh v.v..., nh ng chi ti t n y quan tr ng l m. N u Th y Công Văn nào sơ ý s b nh c khéo. Th nhưng su t bao nhiêu năm

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

59

ñi cúng v i Th y, tôi ch ng th y Th y Tư Toàn b nh c khéo l n nào. Thu y chi n trư ng ñang lúc cao ñ ; ngư i lính ch t tr n hay ngư i ch t vì bom ñ n r t nhi u. ðôi khi chúng tôi ph i ñi m i ngày c hai, ba ñám tang. Nhìn ngư i ch t, th y tang thương. Có nh ng c u Thi u úy m i ra trư ng, trông ñ p trai; nhưng ch ng may b ñ n l c nên ch t không k p tr i v i ngư i thân, nh t là nh ng ý trung nhân hay nh ng ngư i tình, ngư i v tr , trên ñ u chít nh ng vành khăn tang, trông m t mũi h m i 18 hay 20 tu i. Qu th t không có ñau kh nào hơn ñ di n t trong v n ñ n y. Tôi tham d nh ng ñám ma như th . Nhi u lúc th y h khóc mà mình cũng m i lòng. Nh t là khi t ng ñ n bài: „Cu c H ng Tr n“ có nhi u ngư i nhào lăn ra khóc như ñiên d i. Vì l cái ch t y h không ch ñ i bao gi . Chi n tranh ñ n v i dân t c tôi như th . Ai ñư c, ai thua chúng tôi không bi t. Ch có ngư i dân b m t mát quá nhi u. M t ñ n n i không có cái gì ñ m t ñư c n a và nh ng gi t nư c m t ñau thương y, h t khóc cho ngư i tình, l i khóc cho cha, cho m , cho anh ch em h hàng thân thu c v.v..., th t là m t n i ñau không riêng gì cho mình mà cho c m t giang sơn như th t Nam ra B c.
Hình 21 : Ch p chung v i chú Như Hoàn t i tháp c Hòa Thư ng Ph Tho i, chùa Long Tuy n H i An trong mùa an cư ki t h 1967

Năm h c 1966-1967, tôi h c ñ ngũ trư ng B ð ; năm n y tương ñ i h c r t gi i. Vì l m i vi c dư ng như ñi vào ch n ñ nh và không khí chi n tranh bên ngoài ít ho t náo hơn,

60

H c tán t ng

ñ ng th i trong chùa b y gi ch sinh ho t thu n v lý do tín ngư ng; nên cũng d th b t so v i th i ñi m trư c khi chúng tôi b b t. Vư n chùa Viên Giác tuy nh nhưng cũng tr ng ñư c thêm nhi u rau lang và trư c ngõ có thêm hai ao rau mu ng, nên m i ngày ch B n c c t rau vào r a s ch r i xào n u cho Th y và ñ i chúng. Còn chúng tôi lo tư i nư c. Tôi nh không l m, Lê Hùng Anh t c Thư ng T a Thích Giác Ánh hi n bây gi Vĩnh Long chuyên lo gánh và tư i nư c. Vì l Giác Ánh l n con và kh e m nh và là ngư i C m Nam nên ñư c Th y tôi thương và chi u c nhi u. Tuy nhiên sau T t M u Thân 1968 thì Hùng Anh ñi xu t gia theo Kh t sĩ ch không xu t gia theo Th y tôi, m c d u c gia ñình ông Dinh C m Nam, ba c a Hùng và Hùng ñ u quy y v i Th y tôi.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

61

X.- V C m Nam

C m Nam là nơi tôi cũng có nhi u k ni m. ðây là m t cái c n cát n i c a sông Thu B n, n m ngay bên kia ph H i. Tôi không bi t ñ l n bao nhiêu; nhưng c n cát n y r t n i ti ng v b p và h u h t các Ph t T t i C m Nam ñ u là ñ t c a Th y tôi, thu c chùa Viên Giác. Nên sau khi thu ho ch mùa màng h thư ng mang qua chùa ñ cúng. Nào bí, nào b u, nào b p, nào ñ u, nào lúa g o v.v... Tôi có quen v i Nguy n L a và Lê Phư c T n là nh ng anh chàng r t ñ p trai c a C m Nam lúc b y gi , là nh ng ngư i Ph t T thu n thành c a chùa. Xa cách hơn 40 năm, chúng tôi m i có d p ñ trao ñ i thư t v i nhau và h n m t ngày v già có nh ng gi phút u ng trà nói chuy n ñ i xưa v i nhau. Bây gi , c hai ñ u có cháu n i và cháu ngo i.
Hình 22 : Ch p chung v i Th y Gi i Tr ng và Hòa Thư ng Thích Như Lu n cùng v i Th Duyên và Th H nh năm 1968, trư c gi ng ñư ng cùa T nh H i H i An.

L a làm th may. Năm 1966 sau khi tù xong, tôi có ñ n thăm L a. Còn T n cũng th ; tuy không có ngh nghi p gì chính; nhưng cũng ph cho chùa Viên Giác nh ng vi c quan

62

V C m Nam

tr ng n u Th y tôi c n. C m Nam cung c p cho chùa Viên Giác H i An nh ng ngư i ñ ng bên n y c a chi n tuy n hay ñ ng bên kia c a chi n tuy n trong m i hoàn c nh và trong m i cu c ñ u tranh c a th i ñ i. Tôi lúc y còn nh nên ch giao d ch qua tình b n nhi u hơn là nh ng khuynh hư ng chính tr khác. Gia ñình c a Giác Ánh và c a ch B n g c gác C m Nam. H i y m i l n ngh h c, tôi và Hùng Anh ñ p xe ñ p qua C m Nam và ch y ngang qua nhà L a cũng như T n. Cu i cùng, d ng chân nhà bác Dinh, thân ph c a Giác Ánh t n cu i c n. T ñó nhìn qua làng Kim B ng rõ m n m t. Kim B ng là nơi có ngh m c n i ti ng. K t khi ngư i Minh Hương ch y gi c lánh n n năm 1640 ñ n H i An, ngh m c Kim B ng càng ngày càng phát tri n. H ch m tr r t tinh vi nh ng gì mà ph c H i An ngày nay ñư c cơ quan b o t n di s n văn hóa c a Liên Hi p Qu c tuyên dương là ñ u do nh ng tay ngh khéo ch m tr c a dân th m c Kim B ng c .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

63

XI .- H i An ngày y

H i An ngày y r t nh và r t l p s p sơ sài ch không ph i như bây gi . Hơn 40 năm v trư c ch có m t con ñư ng chính d n t Vĩnh ði n ch y xu ng t qu c l s m t. ðo n ñư ng n y dài ch ng 10 cây s , nhưng lúc nào cũng l m ch m, vì mưa, l t và nh ng s phá ho i lúc b y gi . Xe hơi, xe Honda, xe ñ p v.v.. ph i tìm cách lái lách nhi u l m m i qua kh i ñư c ño n ñư ng n y và hy v ng bây gi khá hơn xưa. Ch y d c theo hai bên ñư ng t Vĩnh ði n xu ng là n n cũ dinh th c a ông Ngô ðình Khôi, anh ông Di m khi còn làm Tu n Vũ T nh Qu ng Nam; k ti p là chùa Nghĩa Trũng; nơi có hai Hòa Thư ng, anh em ru t ñang ñó. Hòa Thư ng n y ñ ng sư v i Sư Ph c a tôi, nên tôi g i là Sư Bá, Hòa Thư ng Thích Long Chương; Ngài ít ñi ñâu vì ñã l n tu i. Ch có ngư i em c a Ngài hay ñi cúng ñó ñây v i Th y tôi. V n y g i là Hòa Thư ng Long H i. T i chùa có chú Xuân, h c ch Hán v i tôi cùng m t l p t i chùa Long Tuy n H i An. ði qua m t cánh ñ ng hai bên toàn là ru ng th p ñ y nư c ñ n tr i lính và lò g ch Thanh Hà. Làng Thanh Hà và làng Thanh Chiêm chính là nơi khai sáng ra ch Qu c Ng c a Vi t Nam chúng ta, theo nh ng khám phá m i nh t c a nhà nư c Vi t Nam và ngay c Giáo H i Thiên Chúa Giáo Vi t Nam cũng ñ ng ý như v y. Vì l các Giám m c Tây Ban Nha và B ðào Nha ñi cùng v i các thuy n buôn ñ n c a bi n H i An t nh ng năm ñ u th k th 17; nghĩa là kho ng 1601~1640, trư c khi ngư i Minh Hương

64

H i An ngày y

t Trung Qu c qua lánh n n nhà Thanh. Thu y H i An là m t thương c ng to l n, n i ti ng ðàng Trong c a Chúa Nguy n và có nhi u khách thương ñ n t n ð , Ba Tư, Hà Lan, Anh, Tây Ban Nha, B ðào Nha, Nam Dương, Nh t B n v.v... T ñó, các v Linh M c th y r ng m t ch vi t Vi t Nam theo l i La Tinh là c n thi t nên m i sáng ch ra ch qu c ng ñ c theo âm v n Vi t Nam k t ñó. Nghĩa là cho ñ n nay ch qu c ng chính th c có m t t i H i An ñúng 400 năm r i. Có gi thuy t nói r ng ch Qu c Ng do Giám M c Alexande Rhode sáng t o ra; nhưng bây gi ñã b ph nh n. Lò g ch Thanh Hà r t n i ti ng, thu y chùa Phư c Lâm khi trùng tu l i vào năm 1964-1965 ñư c m t gia ñình Ph t T có lò g ch cúng dư ng toàn b g ch xây. Cho nên c m i n a tháng có trăng, sau khi dùng t i xong, chúng tôi cùng nhau ñ y xe bò ñi lên Thanh Hà và ch g ch v l i Phư c Lâm. Trư c khi ñi ng , m i ngư i ñư c ñãi m t n i chè ñ u ñ ho c ñ u xanh ăn ng t l m c môi, cho ñ n bây gi tôi v n còn nh nh ng k ni m nh nh t như th . T t c xe ñò ñ u d ng l i b n xe trư c khi vào Ph C . B n xe H i An ñ ñ u ph nên cũng r t ti n cho khách buôn bán cũng như nh ng khách ñi xa. T ñây có th l y xe ñò ñi ðà N ng, ñi Sài Gòn. Thu nh khi ñư c ng i vào lòng xe ñò m ng l m, vì m y khi có cơ h i ñi xe như th . Nhưng th t l t i sao mình ng i hư ng t i, trong khi xe ch y thì th y m i ngư i ñi ñư ng ñ u ch y th t lùi. Có l ñây là m t o giác? Hay vì say sóng? Ho c gi m t lý do nào ñó? Lúc nh t nhà quê ñi xu ng T nh Qu ng Nam lúc y ñóng T nh t i H i An th y th t là l n và cái gì cũng to l n, ñ p ñ , sang tr ng. Tôi nh có l n trư c khi xu t gia, kho ng năm 1958 hay 1960 gì ñó, tôi theo cha ñi Ph H i b ng ghe bu m. ðón ghe t i b n ñò Hà M t trên sông Thu B n, g n c u Câu Lâu t sáng s m và ghe giong bu m theo cơn gió, hình như ch ng có ai chèo; ch có m t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

65

ngư i c m lái ñ ñi u khi n con thuy n. Trên ñó ngư i ta v a ch hành khách v a ch hàng hóa ñem ñi bán t i ch H i An. Lòng sông lúc y còn sâu, nên thuy n l n còn ch y ñư c, còn bây gi hình như ñ t b i l p khá cao nên lòng sông c n. M c d u ñ t b i r t t t cho mùa màng cây c , nhưng v ñ p c a sông Thu b bi n ch t g n h t r i. Như v y nên ngư i ta nói: “Bãi b bi n thành ru ng dâu“ là n m ý nghĩa n y. M t ngư i nào ñó xa quê nh ng ba b n ch c năm, r i v l i quê mình; lúc y s không còn nh n di n ñư c gì c , là do nguyên nhân n y. Thu y, ñư c cha mình ñãi m t tô Cao L u thơm ngon, mà trư c ñó t lúc l t lòng chưa t ng th y bao gi , tôi th y mình như ñang c nh gi i nào xa l . Cho ñ n bây gi , v i tôi, hình nh Ph c H i An n m tr n trong tô Cao L u. Có l ñi kh p nơi trên ñ t nư c Vi t Nam, ch ng có nơi nào có tô Cao L u c . Ngư i dân x Qu ng bây gi ñi kh p năm châu b ng nhi u lý do khác nhau; có ngư i ñi trư c năm 1975, có nhi u ngư i ra ñi t n n c ng s n sau 1975, ph n nhi u thành công trên m i lĩnh v c. Không ai không hãnh di n v X Qu ng thân yêu, v i bát Cao L u, v i tô Mì Qu ng. T t c ñư c phô di n trên di n ñàn www.xuquang.com phong phú, ña d ng và ý nghĩa. Ai không là dân x Qu ng xin m i vào ñây ñ làm quen v i ngư i Qu ng Nam và tô Cao L u ñ c bi t H i An. Có m t con ñư ng r trư c khi vào b n xe H i An, d n ñ n chùa Long Tuy n, hi n ñư c Hòa Thư ng Thích Chơn Phát tr trì. Ngài là Sư Huynh c a Sư Ph tôi, tôi g i Sư Bá. Năm 1965-1966, Ngài làm Giám ð c trư ng B ð H i An và d y môn “Giáo Lý“, m t môn h c xem như quan tr ng trong trư ng B ð .
Hình 23 : Mùa an cư ki t h t i chùa Long Tuy n H i An 1965

66

H i An ngày y

M i năm, chùa Long Tuy n có m “An Cư Ki t H “, tôi ñư c Sư Ph cho phép lên ñó an cư và h c ch Hán v i Th y Chánh Thi n, thân ph c a Hòa Thư ng Thích Như Lu n. T năm 1968, chùa Long Tuy n bi n thành Ph t H c Vi n Long Tuy n. Th nhưng cũng trong năm y, tôi lên ñư ng vào Sài Gòn h c ti p. Vĩnh H o, m t cây bút Ph t Giáo n i ti ng H i Ngo i có nhi u tác ph m giá tr trong hi n t i, t ng là chú ti u Ph t H c Vi n n y. Th y Tâm Hòa tr trì chùa Pháp Vân t i Toronto, Canada cũng v y. Sư Ông tôi, Hòa Thư ng Thích Ph Tho i có nhi u ñ t n i danh, m t trong nh ng ngư i ñ t c a Sư Ông hi n ñang ñ nh cư Hoa Kỳ, Sư Thúc tôi, Trư ng Lão Thích Chơn ði n, t c nhà thơ Ng c T r t n i ti ng. M i l n ñư c nghe Sư Thúc k v Sư Ông, chúng tôi không sao ngăn ñư c xúc ñ ng, cư i ñ n rơi nư c m t. Sư Ông tôi r t nghiêm kh c, không ngày nào không ph t ñòn ñ t , th nhưng c m i l n k t thúc câu chuy n như th , Sư Thúc tôi cũng ñi ñ n k t lu n r ng “Có như th m i còn l i ñư c như ngày hôm nay ch !“ Cho ñ n bây gi chúng tôi v n kính Sư Ông như m t th ch tr tòng lâm. Nh ng câu chuy n c a Sư Thúc là nh ng bài pháp thi t th c nhi m m u ñ i v i chúng tôi, ngay c th h ñ t c a tôi n a. H nh T n, H nh B o, H nh Gi i, ñ t tôi ch c n nghe Sư Thúc tôi k l i chuy n xưa cũng ñ l nh ngư i. Ngày xưa cách giáo d c ñ t là ñánh ñòn. Còn bây gi chưa la ñã b chùa ñi r i, ch ñâu có cơ h i ñ c m roi mà ñánh. Qu th t m i ngày m i ñ i khác là th . V a r i, trong l tư ng ni m C Hoà Thư ng Thích ð ng Minh, t i chùa Viên Giác, Hannover, Hòa Thư ng Minh Tâm, nh c l i k ni m th i C Hoà Thư ng làm qu n lý ði u Ph t H c Vi n H i ð c, Nha Trang t ng tuyên b m t câu xanh r n r ng, “tôi xin phát nguy n ñánh ñòn ði u ñ cúng dư ng Chư Ph t“. Quan ni m c a chư tôn ñ c ngày xưa là thương cho roi, cho v t, ghét cho ng t cho ngào là th ñ y. C ñ o tràng tu gieo duyên c a chùa Viên Giác hôm y g n 200

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

67

ngư i, g m c Tăng Ni và Ph t T nghe và th y Hòa Thư ng Minh Tâm v a k v a ñưa tay g t l , không ai không xúc ñ ng. Hòa Thư ng Trí Minh dư ng như mu n khóc, tôi nghe ti ng thút thít dư i ñ o tràng. Nh ng b c tiên hi n ñã qu y dép v Tây ñ l i bao thương ti c ng m ngùi không ch ñ i v i nh ng ai thương m n, mà c nh ng v Th y t ng là ði u ñã b nh n lãnh nh ng tr n ñòn roi ác li t như th . Hòa Thư ng Chơn Phát ngư i to l n, c n th n ng, Hòa Thư ng tham h c chùa n Quang cùng th i v i Hòa Thư ng Như Hu và Hòa Thư ng Như V n. T t nghi p xong, chư tôn ñ c phát nguy n v l i H i An ho ng dương Chánh Pháp và chăm lo Ph t s . Nh t là v n ñ giáo d c tăng ni, ñào t o th h k th a. ð sách t n tăng sinh tu h c, m i khi lên l p quý Ngài không quên tán dương h nh tu nh n nh c, công ñ c ph ng s Tam B o c a C Hòa Thư ng Thích Thi n Hòa, C Hòa Thư ng Thích Thi n Hoa, C Hòa Thư ng Thích Trí H u v.v... nh ng b c Thân Giáo Sư kh kính t i các Ph t H c Vi n Sài Gòn và các t nh Nam Ph n. Sư Ông tôi, Hòa Thư ng Ph Tho i, m t b c th c ñ c trong thi n môn vào cu i tri u Nguy n. Ngài ñư c Vua quan tri u Nguy n m i ra cung thuy t pháp. Chư tôn ñ c Hu , Qu ng Nam, v n còn nh mãi hình nh ð i Lão Hòa Thư ng chơn ch t, trang nghiêm và bác lãm. Phong cách thanh cao và gi i thoát c a Ngài hi n rõ trong t ng c ch hành ñ ng c a Ngài, d u ăn tr u, hút thu c. Không nh ng Vua quan, Hoàng H u, Hoàng Phi, các cung t n m n , mà cho ñ n ngư i dân ai ai cũng cung kính Ngài. Khác v i các ngôi t ñình Qu ng Nam, tu i c a chùa Long Tuy n không cao l m, có th ch ng m t trăm năm tr l i. Chùa xây d ng trên Gò Cát, ch v n v n ba ñ i tr trì mà bây gi Chùa ñư c Hòa Thư ng Chơn Phát trùng tu th t quy mô to l n. ð i di n v i chánh ñi n, có tháp Ph ð ng cao ch ng hơn 10 thư c g m ba t ng, trong ñó th tư ng Quan Âm Thiên Th Thiên Nhãn. Chánh ñi n xây theo l i c , trên nóc có tháp lưu ly

68

H i An ngày y

như C c L c th gi i. Nơi ñây ngày xưa tôn trí Xá L i Ph t. Chùa xây theo phong cách ti n Ph t h u T . Không bi t lý do t i sao t xưa các chùa quê tôi không có nhi u c a s ho c c a s r t nh cho nên chùa nào cũng r t t i. Vách tư ng dài và th p; nên mái hiên sà xu ng ch trên ñ u ngư i m t chút mà thôi. Ai có chi u cao kh dĩ m t chút vào chùa ch c ch n ph i khom lưng xu ng m i có th vào ñư c. Nhà khách và phòng tr trì phía ðông. Li n theo ñó là m t dãy nhà chúng; ñó là liêu phòng c a chư Tăng thư ng trú ho c chư tăng v an cư. Chùa Long Tuy n có m t lo i cây, mà v c a cây có th dùng ñ ăn v i tr u cau, có ch t ñ khi nhai chung v i vôi. Tôi không còn nh cây n y g i tên là gì n a; nhưng qu c a nó l n như qu m n và ăn r t ngon. H c Tăng chúng tôi thu y khi ngh trưa ho c ra chơi gi a các gi h c tha h leo trèo và hái trái. Nghe nói bây gi chùa ñã ñư c li t kê vào trong danh sách danh lam th ng tích c a s Du L ch; có nhi u khách tham quan ñ n vi ng, trong s ñó có r t nhi u ngư i ngo i qu c. T b n xe H i An xu ng ph còn có thêm m t con ñư ng ng n n a; con ñư ng n y thu xưa mang tên ngư i con x Qu ng: Huỳnh Thúc Kháng; bây gi không bi t còn không?. Hai bên ñư ng toàn là nhà dân và trên ñư ng n y có chùa Viên Giác như tôi mô t bên trên. T i ngã ba n y ch ra như m t mũi tên có ba c nh: M t c nh ch y qua ngã chùa C u và sau chùa C u l i chia ra làm hai ñư ng, m t ñư ng ch y qua tòa án, chùa Ngũ Ban và kéo dài xu ng nhà Dương H a Nguyên; nơi ngư i b n h c cùng l p h c B ð c a tôi lúc b y gi và nay là Bác sĩ Y Khoa Vi t Nam. Nh ng năm h c chung th i ñ tam Tr n Quy Cáp, m i t i tôi hay l i nhà Dương H a Nguyên g o bài chung và sáng s m ñ p xe v chùa Viên Giác ñi Công Phu Sáng. Con ñư ng n y tôi ñã quen ñi l i l m l n. K ñó là ti m bà Di p ð ng An và Di p ð ng Nguyên là nh ng Ph t T ngư i Hoa giàu có hay h trì chùa Chúc Thánh và chùa Phư c Lâm; có l vì m m c a ông bà cha m c a h

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

69

ñ u chôn c t t i ñó. Cu i cùng c a con ñư ng n y d n ñ n ngang hông ch H i An. M t nhánh con ñư ng khác t ra sau chùa C u d n xu ng sát mé sông; nơi các thuy n bè c p b n. M i l n nư c l t, dòng ch y con sông Thu B n làm cho con ñư ng thư ng b xói mòn m t chút. Nhánh mũi tên gi a là con ñư ng ch y ngang qua cây ða l n ñ ñ vào chùa T nh H i. Hai bên ñư ng có nhà c a Giáo Sư h a sĩ Nguy n Văn Thông, ngư i mà ñ p nh ng b c tư ng phù ñiêu n i trên nóc chánh ñi n chùa Phư c Lâm vào năm 1964-1965 y. Ông ta cũng là Th y d y cũ c a tôi v môn v , ti p ñ n là nhà bà Nghè Nh n, thân m u c a danh hài La Tho i Tân. Nhà ông Tân ñ i di n v i chùa T nh H i và bây gi g i là Pháp B o. ð i di n chùa T nh H i là trư ng Trung H c B ð . Sau 1975 nhà nư c t ch thu ngôi trư ng không cho mang tên B ð n a, không bi t bây gi cơ s n y ñư c trưng d ng làm gì; trong ñó công lao c a Th y Như V n nhi u l m. Thu y, năm 1964-1965 trư ng ñư c xây d ng b ng bê tông c t s t; nên hy v ng r ng th i gian ch u ñ ng có th kéo dài ñ n c trăm năm cũng không ch ng. Ch y ti p theo có ñư ng Cư ng ð c t ngang và r p hát Phi Anh n m ngay trên con ñư ng n y. Cu i con ñư ng n y d n ñ n ñ i di n v i m t trư c c a ch H i An. M t mũi tên th ba ñư c n i dài ch y v hư ng mi u Kh ng T ; nơi có tr ng nhi u sen, trông r t ñ p và có l ñây là m t trong nh ng Mi u Kh ng T ñ p nh t c a mi n Trung không ch ng. Có l vì H i An có nhi u ngư i Hoa nên h mu n l p ñ n th Kh ng T . Hay th i ñ nh t C ng Hòa mu n vinh danh nh ng k “c a Kh ng sân Trình“ c a dân Ngũ Ph ng T Phi khoa thi M u Tu t năm 1898 dư i th i Thành Thái th 10. Th i y, h c trò X Qu ng ra Hu thi có 3 ông ñ u ñ u Ti n Sĩ và 2 ông ñ u ñ u Phó B ng. Do v y mà mi u n y ñư c d ng lên ñ nh l i ngư i xưa chăng? Ti p theo là nh ng ao rau mu ng hai bên ñư ng ngày y. Nhưng bây gi ,

70

H i An ngày y

có l nhà c a m c lên ñ y r i. Con ñư ng n y ch y ñ n cây ða g n tr i lính l i chia ra thêm m t nhánh nh d n ñ n nhà th Thiên Chúa Giáo, mi u ông C p, chùa Chúc Thánh, chùa Phư c Lâm và chùa V n ð c. Còn con ñư ng chính ch y d c qua Tòa T nh Trư ng và khu hành chánh cũng như b nh vi n Qu ng Nam và trư ng Tr n Quý Cáp. D c theo ñó có hai hàng phư ng vĩ r t l n. Thông thư ng, các sân trư ng Vi t Nam hay tr ng nh ng cây hoa phư ng; tôi không bi t h có ý gì khi tr ng; nhưng theo tôi, m i l n mà ve s u kêu inh i trên nh ng tàng cây phư ng và lúc hoa phư ng b t ñ u n bông, là mùa hè ñư c báo hi u ñã ñ n. Hoa phư ng không ñ p, nhưng có l ñó là lo i hoa h c trò bi u tư ng tu i h c trò, nh t là h c trò l p 12. Ph i chăng vì h c trò thích; mà hoa phư ng tr thành bi u tư ng c a tu i thơ. Trư ng Tr n Quý Cáp cung c p r t nhi u nhân tài cho ñ t nư c, ngay c trong cũng như ngoài. Tôi h c ñ tam ban A trư ng n y niên khóa 1968-1969. T t c h c sinh cùng l p bây gi ch còn liên l c ñư c m i m t mình Nguy n M u Dũng ngư i g c Qu Sơn; nay s p ñóng vai ông n i c a các cháu r i. Tu i h c trò nhi u m ng mơ và sau gi c m ng y m i ngư i t s ng v i ñi u m ng c a mình. Có k nên danh, nên ph n, cũng có l m k ph i v quê làm ru ng, ñ gi l i gi ng m i c a T Tiên ngày trư c. Con ñư ng n y ch y dài xu ng chùa B o Th ng, ra t n ñ n c a ð i. Ngày y, sau khi xong l p ñ t niên khóa 19671968, tôi ñư c Sư Bà Như Hư ng, Tr Trì chùa chùa B o Th ng, nh d y Pháp văn và Toán dùm cho quý cô m i tháng hình như hai l n. Vì l Sư Bà th y tôi cu i năm y lãnh ñ n ba ph n thư ng t i trư ng B ð . Dĩ nhiên quý Sư Bà ch n l a như th không ph i ch h c gi i mà còn tư cách n a. Cái tư cách c a m t thanh niên Tăng tr lúc b y gi quan tr ng hơn t t c nh ng ñi u ki n khác. Chưa vào d y kèm gi nào mà tôi ñã nh n ñư c nào chè h t sen, nào nư c trà, nào bánh in, m c c vô cùng. Tuy nhiên, trong lòng cũng có m t chút ni m vui

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

71

nho nh . M i tháng quý Sư Bà Như Hư ng, Sư Bà Di u H nh và Ni Sư H nh Chơn còn cho thêm ti n mua sách v n a. Th là tôi t nhiên tr thành Th y Giáo d y kèm cho các Ni Cô chùa B o Th ng niên khóa 1968-1969 y. Vì v y, tôi có cơ h i ñi con ñư ng n y nhi u hơn. Th nh tho ng b n bè r nhau ñ p xe ñ p ra t n c a ð i, hóng mát vào nh ng ngày cu i tu n lúc có trăng lên. C nh bi n v ñêm, gió th i trăng trong th t thơ m ng. Tu i tr lúc b y gi th y cái gì cũng ñ p; ch ng b ng bây gi khi nào th y m t cái gì t nhiên có tâm so ño phân bi t; ch ng bi t t i sao? có l vì n i kh c a cu c ñ i quá nhi u nên ngư i ta ph i th n tr ng ñ n như th sao. Khu trung tâm thành ph H i An c , l n ch ng b ng ph Laatzen Hannover bên ð c; nhưng ngày nay r t n i ti ng, ñư c th gi i bi t ñ n, m t ph n do nh ng ki n trúc c b ng g ñây có chi u dày l ch s hơn 400 năm, dù tr i qua các l p sóng ph hưng; nhưng v n còn nguyên v n cho ñ n ngày nay; dù qua các cu c chi n tranh kh c li t, tuy có hư hao nhưng ñ u ñư c ph c ch l i như cũ. Vào nh ng năm cu i th k th 17, H i An tr thành thương c ng n i ti ng c a th gi i, ñư c th gi i g i là nư c Qu ng Nam c a chúa Nguy n ðàng Trong. Năm 1744, chúa Nguy n thâu ñư c m t d i giang sơn vào tay mình t ðèo H i Vân vào Hà Tiên R ch Gía nhưng chưa xưng Vương, mãi ñ n khi Gia Long lên ngôi năm 1802, Vi t Nam m i tr i dài m t m i t i Nam Quan ñ n mũi Cà Mau. Thu y nh ng cu c chi n kh c li t gi a chúa Tr nh Vua Lê mi n B c, r i Nguy n Tây Sơn và Nguy n Gia Long, H i An ñã là m t ñ u m i ñ tranh ch p. Chúa Nguy n ki m soát c a bi n H i An thâu thu lúc các thương thuy n Âu, Á ra vào buôn bán, Nguy n Tây Sơn ñem quân ra vây quân c a chúa Nguy n; quân c a chúa Nguy n thua ph i ch y vào Nam r i ch y qua Xiêm La c u vi n. Trong khi ñó Vua Lê chúa Tr nh cũng mu n chi m l i v th n y, cho quân vào ñánh Nguy n Tây Sơn. Trong ñoàn quân n y có thân

72

H i An ngày y

ph c a Thi Hào Nguy n Du; C Nguy n Nghi m. Tâm tr ng nhà Nho lúc b y gi trong m t ñ t nư c tam phân như th vào nh ng năm 1790~1796 qu là m t tâm tr ng quá ñau thương cho nh ng k sinh b t phùng th i. Ngay c c Nguy n Du sau khi ñi s t Trung Hoa v , trên tay có tác ph m ðo n Trư ng Tân Thanh và chính c t ng Kinh Kim Cang hơn 300 l n m i thay ñ i t văn ch Hán sang ti ng Vi t m t cách nhu n nhuy n như v y; ch c c cũng ch ng có vui gì, khi ph i làm quan trong ba tri u ñ i như th . Tâm s c a C ch c ñau xé lòng, gi ng như tâm s c a Bà Huy n Thanh Quan, hay tâm tr ng c a Bà H Xuân Hương b t c n ñ i vào thu y. H i An có nh ng trư ng Trung H c như Tr n Quý Cáp xây d ng theo l i Pháp-Vi t Nam; ngôi trư ng Diên H ng xây d ng theo l i c ngư i Hoa; ngôi trư ng B ð xây theo l i tân th i. Ch có khu chính gi a c a ph H i, hoàn toàn ña văn hóa; trong ñó ngư i Hoa n m ph n chính ñ n ngư i Nh t và các dân t c khác t i Âu Châu. Còn nh ng nơi chung quanh c a ph H i ki n trúc theo l i Pháp hay thu n túy theo l i Vi t Nam sau n y. Chính vì H i An là nơi ñư c nhi u nư c lui t i buôn bán như th ; nh ng l n chi n tranh vào cu i th k 17 b tàn phá không ít; nhưng may m n thay, con cháu c a làng th m c Kim B ng v n còn ñó, cho nên s tái t o l i khu ph c n y không có gì khó. Nhà c a nơi ñây h p, c a trư c thông qua ñư ng trư c và c a sau thông ra ñư ng sau. Nhà H i An cao t i ña là ba t ng và mái ngói l p theo l i âm dương, lo i c ; nên ñ b n ñư c gi lâu, m c d u không có tráng mem như nh ng ngói c a Trung Qu c. Th mà nh ng ngói n y v n ch u ñ ng v i gió sương oan nghi t c a vùng nhi t ñ i n y. H u h t các c t nhà, cho ñ n trính, xuyên, kèo, ñòn tay, ruôi, mè, di m nóc v.v... t t c ñ u ñư c ch m tr r t khéo léo, ña d ng. Nh ng g n y ña ph n là g lim màu ñen, hay g mít. Nh ng hoa văn n y sau khi ñư c ch m tr r i ñem ngâm xu ng nư c su t c năm sau

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

73

ñó m i v t lên phơi khô và lúc y ñ c m ng l p ráp; cho nên h u như nh ng g n y không b n t, không b m i m t ñ c khoét; có nhi u ngôi nhà sau 400 năm v n còn gi l i nh ng hình nh c a lúc ban ñ u. Thu y nh ng ngư i Hoa ñi t n n nhà Thanh, h v n hoài Minh. ð n H i An, h l p ra m t làng Minh Hương như th . Minh ñây có nghĩa là nhà Minh (1640 v trư c) và Hương ñây là hương thơm c a nhà Minh. ði u y cũng gi ng như ngư i Vi t chúng ta vào năm 1975 khi ngư i c ng s n chi m mi n Nam Vi t Nam và bi n Sài Gòn thành thành ph H Chí Minh; nhưng ña ph n nh ng ngư i không thích ch ñ c ng s n và v n còn liên h v i ch ñ t do cũ; h v n g i là Sài Gòn ch không g i là thành ph H Chí Minh ñư c. Ngoài ra khi h ñ n Hoa Kỳ, ti u bang California h cũng l p ra m t thành ph Sài Gòn nh nơi ñó ñ tư ng nh Sài Gòn, nơi quê hương c a h không còn n a. Th nhưng, ch Hương là hương thơm n y ñư c Vua Minh M ng ñ i thành ch Hương là làng vào nh ng năm ñ u th k th 19. Nghĩa là ngôi làng c a ngư i Minh; không còn mang ý nghĩa là hương thơm c a nhà Minh n a. Trong ñoàn ngư i ñi t n n ñ n Vi t Nam y cũng có nh ng nhà Sư ñi theo. Ho c qua l i m i c a chúa Nguy n; ho c qua thuy n buôn ñi ñ n x ðàng Trong. Trong ñó có Ngài Th ch Liêm Thích ð i Sán, ngư i ñ u tiên ñư c chúa Nguy n kính tr ng. Sau n y chúa nh Ngài v l i T nh Phúc Ki n th nh cho ñ Tam Sư Th t Ch ng qua Vi t Nam, truy n gi i t i ð i Gi i ðàn Hu vào nh ng năm cu i th k th 17. Trong ñó có Ngài Nguyên Thi u v l i Qui Nhơn, nơi mà Ngài ñã ñ t chân ñ n ñ u tiên xây d ng ngôi chùa Th p Tháp trang nghiêm kh kính. Ngài Minh Ho ng T Dung l i Hu , l p chùa n Tôn, nay là chùa T ðàm Hu . Còn Ngài Minh Lư ng ra xóm Cây Cau H i An khai sơn chùa V n ð c. Ngài Minh H i Pháp B o c t am tranh sau mi u ông C p tu hành, sau n y

74

H i An ngày y

tr thành chùa Chúc Thánh. ðây là m t ngôi chùa T c a Qu ng Nam nói riêng và cho c H Phái Lâm T Chúc Thánh cho c nư c cũng như t i H i Ngo i nói chung. Quý Ngài Hòa Thư ng Khánh Anh, Hòa Thư ng Thi n Hoa, Hòa Thư ng Qu ng ð c, Hòa Thư ng Huy n Quang, Hòa Thư ng Huy n Vi, Hòa Thư ng Hành Tr , Hòa Thư ng Như Hu , Hoà Thư ng B o L c v.v..., ñ u thu c v h phái Lâm T Chúc Thánh n y. M i năm môn phái trong cũng như ngoài nư c ñ u làm l k T vào ngày mùng 7 tháng 11 âm l ch, ñ nh ñ n ân ñ c c a b c T Sư ñã dày công ho ng hóa Ph t pháp cho ngư i Hoa H i An nói riêng vào thu y và cho toàn dân t c Vi t Nam mãi ñ n t n bây gi . Chùa Chúc Thánh xây theo l i xưa. Phía trư c có c ng Tam Quan, k ti p là m t sân r ng gi a. Ti p theo, m t bình phong và h sen ch n gió trư c c a vào chánh ñi n, theo thu t phong th y ngăn ch n l i nh ng ti ng th phi t bên ngoài len l i vào chùa. D u cho thu n duyên hay ngh ch c nh, m i th gió ph i qua m t s g n l c như th . Ti p ñ n là m t cái sân và hai bên là ðông và Tây ðư ng. M t chính gi a là chánh ñi n. Phía sau chánh ñi n có m t sân nh và phía sau sân nh là T ðư ng; nơi th Linh V c a Chư v T Sư và hai bên T ðư ng là Tây Liêu và ðông Liêu, nơi ñ cho Tăng chúng . Còn v Tr Trì hay Phương Trư ng thư ng hay g n nhà khách bên ðông ðư ng. Phía sau ðông Liêu thư ng là nhà trù và sau nhà trù là gi ng nư c. Chùa Chúc Thánh ñư c c u t o theo l i c xưa như Trung Qu c. Riêng chùa Phư c Lâm và V n ð c tuy cũng c xưa không kém gì chùa Chúc Thánh; nhưng ph n Tây Liêu và ðông Liêu không còn n a. Thay vào ñó T ðư ng ñư c thi t k ngay phía sau chánh ñi n. Nghĩa là ti n Ph t h u T , m t trong nh ng l i ki n trúc như th i hi n ñ i bây gi . Ngài Minh H i trư c khi viên t ch có xu t ra m t dòng k truy n th a cho ngư i xu t gia như sau:

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

75

Minh Thi t Pháp Toàn Chương n Chơn Như Th ð ng, Chúc Thánh Th Thiên C u, Kỳ Qu c T ð a Trư ng, ð c Chánh Lu t Vi Tuyên, T ð o Gi i H nh Thông, Giác Hoa B ð Th , Sung Mãn Nhơn Thiên Trung. B n câu ñ u là b n câu pháp danh và b n câu sau là b n câu ñ cho pháp t . Ví d Th y mình là n thì cho ñ t pháp danh là Chơn. Trong khi ñó pháp t Th y mình là T thì pháp t c a ñ t là ð o. C th và c th cho ñ n mãi v sau. T cu i th k th 17 cho ñ n nay, bài k trên ch m i cho ñ n quá phân n a. Còn m t phân n a, ch c g n 300 năm sau m i ch m d t. Lúc y có th nh ng v T k nghi p s xu t ra m t dòng k m i. M t ví d khác ñ d hi u là Th y tôi có pháp danh ch ñ u là Chơn Ng c, pháp t là ð o B o, pháp hi u là Long Trí. Th y tôi cho tôi pháp danh là Như ði n, pháp t là Gi i Minh, pháp hi u Trí Tâm. Tôi cho ñ t pháp danh là Thi n Tín (ñúng ra là Th ), pháp t là H nh T n, pháp hi u là Giác Hoa. Ch có pháp danh và pháp t thì theo dòng k ; còn pháp hi u thì do Th y mình ñ t ra hay xin nơi v Th y Y Ch ; ho c Th y ðàn ð u Hòa Thư ng khi th gi i Tỳ Kheo. T H nh T n hay H nh Nguy n tr xu ng thì cho pháp danh b t ñ u b ng ch ð ng và pháp t b ng ch Thông ñ ng ñ u; còn pháp hi u thì tùy theo t ng trư ng h p m t ñ cho. T i chùa Chúc Thánh, còn hi n h u ngôi tháp T Minh H i và tháp c a các v T Sư khác n i truy n hơn 300 năm qua. ðó là nh ng b ng ch ng l ch s , ghi d u l i nh ng gì trong quá

76

H i An ngày y

kh ñư c xây d ng và truy n th a. Năm nay 2005, chùa Chúc Thánh trùng tu ñ i quy mô sau bao nhiêu năm ph i ch u ñ ng v i gió mưa cũng như nh ng bi n thiên c a l ch s . Nhân d p l k ni m 25 năm thành l p chùa Viên Giác t i Hannover ð c qu c vào năm 2003; cơ h i có ñ y ñ chư Tôn Hòa Thư ng chư Thư ng T a, ð i ð c trong môn phái và t t c ñ u có m t cu c h p t i T ðư ng chùa Viên Giác bàn th o vi c ñóng góp n y, Thư ng T a Thích ð ng M n, ñương kim Tr Trì chùa Chúc Thánh cho bi t sơ kh i chi phí trùng tu vào kho ng 400.000 US ñô la. Tôi ñ ngh r ng: T t c các chùa thu c môn phái t ðà N ng vào Sài Gòn ñóng góp 100.000 US ñô la. Riêng ñ a phương Sài Gòn c g ng v n ñ ng cho ñư c 100.000 US ñô la. T i h i ngo i ñóng góp v n ñ ng 100.000 US ñô la và 100.000 US ñô la còn l i do chùa Viên Giác và các Ph t T t i ð c cúng dư ng. ðây cũng ch là ñ ngh mà thôi, th c t như th nào ph i ch khi ra khơi m i bi t sông dài bi n r ng bao nhiêu. Riêng tôi và chùa Viên Giác t i Hannover phát nguy n s cúng dư ng trai tăng m t ngàn v Tăng nhân d p l Khánh Thành, khi chùa Chúc Thánh xây xong; g i là cúng dư ng Thiên Tăng H i, ghi nh m t công trình c a chư T t n công g y d ng qua hơn 300 năm v trư c và còn t n t i mãi cho ñ n ngày nay, nh m làm gương cho môn phái cũng như hàng ñ t sau n y, dù sinh s ng ñâu trong b t c hoàn c nh nào ñi chăng n a, cũng không ñư c phép quên ch n T y. Bây gi vào th i ñi m năm 2005 ch c r ng H i An ñ i khác nhi u hơn so v i g n 40 năm trư c khi tôi còn sinh s ng t i ñó. Có l bây gi có nhi u ngõ ñ ñi vào H i An, ch không ph i ch có m t con ñư ng t Vĩnh ði n ñi xu ng. Thành ph ch c cũng ñư c n i r ng ra, xây nhi u nhà c a và khách s n cung ng cho khách du l ch ngo i qu c cũng như khách du l ch trong nư c. Tuy nhiên không ai thay ñ i l ch s ñư c c , vì l ch s là nh ng gì ñã trôi qua, minh ch ng cho m t th i ñ i.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

77

T t x u, d , hay v.v..., ch là nh ng m t ph i trái c a cu c ñ i; ch có ai là ch ng nhân c a l ch s trong th i gian y m i th y ñư c giá tr ñích th c c a nó. Tuy nhiên, ñ c Ph t có d y r ng: “T t c các pháp ñ u luôn luôn thay ñ i“. ði u y có nghĩa là cái ñúng c a ngày hôm qua cũng có th là cái sai c a ngày hôm nay, và cái sai c a ngày hôm nay cũng có th là cái ñúng c a ngày mai n a. Do v y hãy ñ ng ñ ng nơi n y ñ phán ñoán và quy t ñ nh nơi y là ñúng hay sai. Vì ñúng sai, t t c cũng ch là gi tư ng c a cu c ñ i, nh ng gì thu c v gi tư ng không có th t. Khi bi t rõ không th t, t c bi t rõ cái chân th t nghĩa c a v n pháp v y. Niên khóa 1967-1968, tôi h c ñ t trư ng B ð H i An; năm n y có nh ng Giáo Sư d y Toán như Th y K , d y Lý Hóa như Th y Tuy n, d y V n V t như cô Huỳnh Th Thúy Lan, d y Pháp Văn như Th y Võ Văn M o, Th y Ph m Phú Hưu; d y Công Dân Giáo D c và S ð a như Th y Huỳnh Vi t Qu ch ng h n. Tình c năm 1989 tôi ghé thăm ñ ng bào t n n H ng Kông thu c ñ o Chimawan; có g p Th y Huỳnh Vi t Qu trong tr i, Th y y ñi cùng ngư i con trai ñ u và nghe ñâu bây gi Th y ñang M . Tôi nh c l i nh ng k ni m h c nơi trư ng B ð niên khóa 1967-1968, Th y không nh tôi là h c trò c a Th y. Th y ch nh ngư i h c trò gi i, ñư c cưng nh t l p lúc b y gi là chú Chín, t c Hòa Thư ng Thích Như Ph m hi n chùa Long Tuy n ngày nay. Còn t t c Th y quên h u như g n h t. M i ch hơn 30 năm mà dĩ vãng th c s ñã tr v dĩ vãng. Tôi ñưa Passport và tên c a tôi cho Th y y xem và qu th t là Th y ch ng nh ra. Có l su t m y mươi năm s ng dư i ch ñ c ng s n Th y b m t mát quá nhi u chăng? Trong l p có Huỳnh Nam Qu cùng h c chung v i tôi, chính là em ru t c a Th y. Nam Qu sau g n 40 năm xa cách có liên l c v i tôi; nhưng n u g p l i b n bè xưa ch c cũng ng ngàng l m.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

79

XII. H i Ký
Tr n Văn Nhơn lúc nh chùa cùng tôi vào kho ng năm 1968. Nhơn không xu t gia, ch là m t Ph t T do Th y tôi nh n nuôi ñ Nhơn ñi h c trung h c Trư ng Tr n Quý Cáp. Có l Nhơn thua tôi ch ng 3 tu i. Thu y anh ta r t r t rè; nhưng ñư c Th y tôi thương nhi u, có l vì là con m côi và h c gi i. Sau n y Nhơn vào ð i H c h c V n H nh và Văn Khoa. Còn tôi thì ñi Nh t và qua ð c, ñã m y mươi năm r i ñâu có cơ h i ñ g p l i nhau và ch ng 10 năm v trư c chúng tôi có g p l i nhau ñư c m y ti ng ñ ng h Boston USA. K t ñó chúng tôi có liên l c ñ u. Nh ng bài thơ, nh ng ño n văn mang tên Tr n Trung ð o chính là Tr n Văn Nhơn n y. Khi Th y tôi viên t ch Nhơn có liên l c và năm nay ch tình c thôi, tôi và Nhơn l i r nhau vi t chung m t tác ph m l y tên là: “Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác“ ñ ra m t ñ c gi t i Hoa Kỳ và Âu Úc Châu thì qu là m t chuy n “b t kh tư nghì“ không có th dùng l i nói nào ñ di n t n i h t s vui m ng n y. M t ph n ñây cũng là cơ h i ñ tôi vi t l i m t chút h i ký c a ñ i mình lang bang m i chuy n ñây ñó, t khi tôi xu t gia, r i chùa Phư c Lâm, Viên Giác r i ñi h c trư ng Trung H c Diên H ng, B ð , Tr n Quý Cáp t năm 1964 ñ n 1969.
Hình 24 : B o tháp c Hòa Thư ng Thích Long Trí nhìn ra t phía cây ña.

80

H i ký

Còn nh ng quãng ñ i v trư c lúc tu i còn thơ t i Xuyên M cũng như nh ng ngày Sài Gòn t 1969 ñ n 1972 và nh ng ngày Nh t t 1972 ñ n 1977 tôi s vi t sau. Còn nh ng ngày ð c hơn 30 năm qua tôi ñã vi t xong c m tư ng c a mình nơi quy n: “C m t x ð c“ b ng c ti ng Vi t l n ti ng ð c r i. Có l không c n ph i nh c l i n a. H i ký là nh ng gì thu c v cá nhân và dĩ nhiên ña ph n ngư i ta vi t v nh ng cái t t ch ch ng ai dám vi t v cái x u bao gi ; nhưng tôi hy v ng v i ño n văn trên dư i 160 trang n y không chia thành chương s trung th c trên 90% theo cái nhìn ch quan c a mình. Còn nh ng ph n thi u ho c d x u ch c ch n không th tránh kh i. V i thành ph m như th n y mà ch vi t tay trong vòng năm ngày trên núi ñ i ða B o t i Sydney Úc ð i L i nhân l n nh p th t th 3 c a tôi và cái tu i h c trò thu y ñã cách xa bây gi cũng ñã hơn 40 năm r i, không th tài nào nh h t n i. Bây gi tôi ñã vào tu i 57 (2006) và sau 41 năm xu t gia h c ñ o, có m t chút ni m vui và k ni m nào xin vi t l i ñ k o sau n y b quên ho c không vi t ñư c n a do tu i già s c y u hay do vô thư ng thì u ng l m. Cho nên tôi ñã c g ng vi t lên nh ng c m nghĩ c a mình; nơi có ngôi chùa xưa, v Th y cũ, cây ða già ñã che ch cho tôi su t c ño n ñư ng ñ i v i gió mưa gian kh mà chúng tôi m i thành t u ñư c như ngày hôm nay; nên m i khi k ni m hi n v là tôi l i nh nh mong mong v nh ng hình nh cũ k xa xưa y. Qu th t nó không là chuy n giàu có, cao sang, danh d gì; nhưng chính t ch bùn l y nư c ñ ng y tôi ñã ñi và ñang ñ n. ðây chính là ch t li u dư ng sinh r t vô cùng quý giá cho cu c ñ i hành ñ o c a chính mình t i x tr i tây n y. Ki u sau 15 năm lưu l c giang h , ñã g p l i Kim Tr ng và khi Kim Ki u tái ng có m y câu thơ: „K t sen ngó ñào tơ Mư i lăm năm y bây gi còn ñâu

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

81

Ch Trinh còn m t chút n y....“ Tôi vào chùa lúc tu i 15 cũng như ngó sen v a ló d ng là hình nh c a m t ñ ng nam thanh t nh và sau hơn 41 năm xu t gia h c ñ o v n còn trinh nguyên v i lý tư ng c a mình, không ph i b b m d p như nàng Ki u c a Nguy n Du ñ mà nh mà thương, mà nu i ti c k l v i Kim Tr ng. N u bây gi b n thân tôi có k l cũng ch ng ai nghe. Vì h b o ñó là chuy n riêng c a m i ngư i và t t c m i ngư i trong chúng ta ñ u có nh ng chuy n riêng tư như th , ai hơi ñâu mà ”dư nư c m t ñ khóc ngư i ñ i xưa.“ Ch Trinh mà Ki u dâng cho Kim Tr ng là ch trung trinh ch không ph i ch Trinh Ti t c a th xác n a. Còn v i tôi m t ngư i tu th t s ra ñã ch ng có b m t mát m t ñi u gì c ; nên không có gì ñ nu i ti c quá kh ; n u có chăng ñi n a thì ñó cũng ch là nh ng hoài ni m mà thôi.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

83

XIII.- T t năm M u Thân
Cu i năm 1968 cũng là năm có nhi u k ni m, năm y chính là T t M u Thân. H i An tương ñ i không b hư hao thi t h i nhi u như Hu và H i An thu ñó hình như không b chi m ñóng ngày nào mà h ch ñ n ñánh m nh r i b ñi. Có r t nhi u chi n sĩ áo ñen hy sinh b ng cách c m r a ch t dây ñi n c t ñư ng liên l c; cu i cùng b ch t cháy th m thương trên ñư ng ph có l không ñư c h c phương pháp dùng ñi n trư c khi xu ng núi nên m i ra nông n i y. Còn bây gi sau 30 năm ti p thu mi n Nam nghe ñâu h s ng r t là ð Vương trong khi chung quanh h còn không bi t bao nhiêu ngư i ñói kh v n còn s ng lê l t nơi hè ph , b a ñói, b a no và ch ng có m t mái m gia ñình. H v n nhà cao c a r ng, kín c ng cao tư ng. Năm y tôi ñư c ñi Hu v i Th y tôi ñ c u tr . Hu là m t c ñô c a Vi t Nam gi ng như Kyoto c a Nh t B n. Ch Kyoto có nghĩa là Kinh ñô. Có nghĩa là nơi Vua ñã . Còn Tokyo chính là ðông Kinh; nơi ñây cũng là nơi Vua ñang ; nhưng m i m hơn. K t 1868 sau khi Vua Minh Tr duy tân thì Kinh ñô ñư c d i v Tokyo. Trong khi ñó t i Vi t Nam c a chúng ta ñ n năm 1945 thì chính th c Vua B o ð i ñã thoái v và n u k t khi chúa Nguy n Hoàng t Ngh An vào Hu ñ xây nghi p ð năm 1601 cho ñ n 1945 là g n 350 năm l ch s g m có 9 v chúa và 13 v Vua tr vì ñ t nư c Vi t Nam c a chúng ta thu c tri u Nguy n. Như v y ñây là tri u ñ i dài nh t

84

T t M u Thân

trong l ch s Vi t Nam c a chúng ta. Tuy nhiên n u k t th i Vua Gia Long lên ngôi Hoàng ð năm 1802 thì tri u Nguy n chưa b ng tri u Lý và tri u Tr n vào ñ u th k th 11 và kéo dài cho ñ n h t th k th 14. Ai xem quy n “Danh Th ng mi n Trung“ c a Quách T n ngư i Bình ð nh m i th y 11 ông Vua tri u Nguy n có nh ng lăng m xây cũng r t kiên c , ñâu có khác gì 13 ngôi lăng m c a vua nhà Minh t i Yên Kinh bây gi ñâu. Nhà Nguy n có hai ông Vua; ñó là Vua Duy Tân m t t i ñ o Réunion Châu Phi và nghe ñâu th p niên 90 ñã ñưa hài c t v l i Vi t Nam r i. Còn Vua B o ð i, ông Vua cu i cùng c a tri u Nguy n m t tu i 84 và ñư c chôn Pháp dư i n m m bình thư ng mà thôi. Như th cũng là m t ñ i làm vua. Thu y tôi có xem Lăng Kh i ð nh, còn nh ng Lăng khác như Gia Long, Minh M ng thu c vùng xôi ñ u nên b c m không ñư c ñi; nhưng theo ông Quách T n trình bày thì Lăng Kh i ð nh là Lăng xây c t v ng v nh t, vì n a Tây n a Ta; nhưng lúc y theo tôi, ñã ñ s quá r i. Vì tôi ñã ch ng có nhân duyên ñ vi ng thăm nh ng Lăng t m khác c a các ông Vua nhà Nguy n. Th y tôi mang ñ th t H i An ra chùa Di u ð ñ c u tr . Sau ñó tôi ñư c d n ñ n chùa T ðàm và chùa Linh M và ñư c bi t Ôn Linh M ñã b ngư i ta vào cõng ñi hôm t i 30 r i, m c d u Ôn ñang b b nh. Lúc y Th y tôi cũng ch ng k cho tôi nghe là Th y và gia ñình Th y là ñ t t i gia c a Ôn Linh M , t c c ð i Lão Hòa Thư ng Thích ðôn H u mà sau n y tôi m i bi t khi ñ c qua “Châu Ng c H i Ký“ c a Th y vi t ñ l i. Khi xu t gia thì Th y tôi xu t gia v i Hòa Thư ng Ph Tho i t i H i An; nên m i có pháp danh b t ñ u b ng ch Chơn là v y. Th y tôi v n ít tâm tình v i ñ t . Su t t năm 1966 ñ n 1969 tôi bên Th y; nhưng tôi không nghe Th y la mình mà cũng ch ng b o ban m t ñi u gì. Lúc nh tôi không

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

85

nghĩ là Th y ghét mình nên không d y b o. Thôi thì c xem Th y làm cái gì thì mình làm theo cái ñó và nhìn Th y ñ hi u ý Th y và mình làm theo là ñư c. Th y tôi ho t ñ ng xã h i r t nhi u; nh t là khâu t ch c thì kh i chê. Có l tôi nh nh hư ng y mà ngày nay m i l n t ch c l cho m y ngàn ngư i, tôi cũng ch ng th y ñó là khó. Cách ăn nói c ng v i ñi n trai c a Th y thì khi thuy t ph c m t vi c gì, ch ng ai bì n i. Th i kỳ qu c gia, lính qu c gia cũng ngán. ð n th i c ng s n vào, Th y tôi cũng kháng c l i h b ng l i lý lu n c a Qu ng Nam thì h cũng ch y làng. Ví d m t câu chuy n như sau: Gia ðình Ph t T Vi t Nam là m t b ph n thanh niên và trung niên r t quan tr ng, sinh ho t ñ u ñ n h ng tháng t i m i ñ a phương và là ñ a con cưng c a Giáo H i, r t ñư c tin tư ng. Th nhưng khi ngư i c ng s n v a n m quy n thì h không cho t ch c n y sinh ho t cũng như c m tr i và ð i H i. Th y tôi c t ch c c m tr i và ð i H i t i H i An. Khi b công an h i gi y phép c a chính quy n thì Th y tôi tr l i r ng: N u có xin phép các anh cũng không cho. Do v y tôi v n t ch c. Vì cái gì các anh không cho thì cái y nó n m ngoài cái phép y. Nói như th cũng ch ng khác gì “thí m ng cùi“ cho h . Nhưng ñư c m t cái là ñã t ch c và ð i H i xong thì h m i hay tin. Nên xem như hu c làng. Còn nhi u chuy n khác n a Th y tôi ñã k l i cho nghe vào năm 1991 khi Th y ñư c tôi b o lãnh và m i qua d l khánh thành chùa Viên Giác vào tháng 7 năm y; hãy quên ñi nh ng chuy n cư i ra nư c m t thu y; nhưng ñ i lo i cũng có th hi u là nh ng câu chuy n làm cho xong, làm cho ñư c; mi n sao ai ñó ra sao thì ra, chuy n mình mình c làm. Hu thu y ñã hoàn toàn ñ nát (1968). N u ai ñ c quy n “Gi i khăn sô cho Hu “ c a nhà văn Nhã Ca thì rõ ràng hơn; thi t tư ng tôi không c n nh c l i ñây nhi u hơn n a. N u có nói cũng là nh ng chuy n ñau lòng và ñáng thương tâm nhi u

86

T t M u Thân

hơn và n i ngăn cách gi a bên này và bên kia l i còn nhi u hơn n a.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

87

XIV.- Th y Tôi
Lúc y tôi cũng ñã ch ng ñòi h i Th y mình là ph i như th n y hay như th kia; nhưng bây gi sau khi ñã thâu nh n và nuôi dư ng 45 ñ t xu t gia và quy y cho 7.000 ñ t t i gia, tôi m i th y cương v c a m t v Th y không có d . Trong khi ñ t thì mu n th n y mà mình l i hư ng v hư ng khác. Khó l m và khó l m. Khi ñ t mu n thì ña ph n là Sư Ph không mu n. ði u mà Sư Ph mong mu n thì ph n nhi u gi i ñ t không làm ñư c. Ví d như ñ c tính vâng l i, siêng năng, h c gi i, thanh t nh v.v..., r t khó và r t khó.
Hình 25 : Chân dung c Hòa Thư ng B n Sư (sinh năm 1927) và viên t ch ngày 13. 09. 1998, th 72 tu i.

Cũng gi ng như khi chúng ta còn làm con, chúng ta ñòi h i cha m ph i như th n y hay th khác, mình ph i nói r ng t i sao Th y mình x s không ñ u; ho c có thiên v ngư i n y, ngư i kia. R i ñ n khi mình làm Th y; ñ t c a mình cũng s l i như th . Nghĩa là ngư i mình thương, mình lo mà mình cho là s công bình thì ngư i ñ t khác l i không th y ñư c như v y; nên nh ng s b t bình l i x y ra. Tôi không bi t cho ñ n bao gi thì trên ñ i n y có ñư c m t s tuy t ñ i. Ch có m t ñi u là khi nào ngư i ñ t y lên làm Th y, lúc ñó s hi u

88

Th y tôi

ñư c giá tr cũng như cách cư x c a m t v Th y ñ i x v i ñ t c a mình như th nào, thì may ñâu lúc y mình m i hi u ñư c Th y c a mình; nhưng lúc y ñã tr quá r i. Vì Th y c a mình không còn hi n di n trên th gian n y n a. Ngư i xưa cũng có than r ng: „Cây mu n l ng mà gió ch ng ng ng, làm con mu n báo ñ n công ơn c a cha m mà cha m không còn n a.“ Do v y trong nhà Thi n có cái quan ni m “ ñây“ và „bây gi “ r t là quan tr ng và c n thi t. N u mình không hi u mình là ai và cái giá tr mình ñang hi n có thì qu th t là ch ng t nh th c chút nào. Do ñó s t nh th c ñ i v i Thi n không ph i là lúc ch t hay sau khi ch t, mà lúc ñang còn s ng là v n ñ quan tr ng. Thư ng thư ng mình nuôi trong nhà m t con v t, khi con v t y m t ñi vì b t c lý do gì, mình còn kh i lên m t ni m bu n; hu ng gì là m t ngư i ñ t ñã ñ cho mình c o ñ u xu ng tóc và cho quy y th gi i và s ng v i mình bao nhiêu năm mà thương hay không, khi ngư i ñ t y có vi c gì x y ra thì mình cũng ph i ñ n ño suy nghĩ ch .
Hình 26 : Sư Ph ñàm ñ o v i Hòa Thư ng Thích Huy n Quang t i chùa Quang Phư c Nghĩa Hành, Qu ng Ngãi ngày 11. 01. 1995.

Nói không lo ho c không thương là không có ñúng. Cha m d u b t h nh có sinh con ra què qu t còn ph i thương và lo cho h t b n ph n mình, hà hu ng gì ñây là m t ngư i ñ t còn lành l n v i vóc hình. ði u n y ch có th gi i thích ñư c r ng: Do nhân duyên gi a Th y trò và cha m nên m i x y ra nh ng vi c như v y. Còn t t x u, gi i, d v.v..., vi c y r t khó lư ng. Vì l ai mà ch ng mu n cho ñ t mình hay, ñ t mình gi i. Nhưng ñ t thì mu n khác. Ví d trong khi ngư i ñ t ch mu n tu hành sâu vào thi n ñ nh, thì Th y mình ch lo v n

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

89

ñ xã h i và t thi n. Th t ra hai khuynh hư ng n y khó g p nhau l m. Tuy nhiên n u m t v Th y mà ch chuyên lo nh ng công vi c c a th gian pháp, trong khi ñó vi c nh p th t, tham thi n, t ng Kinh, trì Chú ít th c t p thì ch c ch n Ma Vương s th a c a m y và d ti n sâu vào n i t ng ñ phá v n i l c c a mình. ði u y chính v Th y cũng ph i suy nghĩ l i, ch không ph i ch trách c ñ t c a mình.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

91

XV.- Di Tích
Trên toàn cõi Vi t Nam cho ñ n năm 2005 m i ch có b n nơi ñư c cơ quan văn hóa c a Liên Hi p Qu c x p vào di s n văn hóa th gi i kh p B c Trung Nam, thì Qu ng Nam ñã có hai nơi r i. ðó là H i An và tháp Chàm M Sơn g n Trà Ki u. ð ng Phong Nha thì chưa. Ch có V nh H Long ngoài B c và Kinh ðô Hu tri u Nguy n là hai nơi khác ñã ñư c li t kê vào di tích l ch s c a th gi i. Như th ñ th y v trí c a Qu ng Nam không kém ph n quan tr ng v y. M Sơn là khu tháp Chàm c a ngư i Chàm ñã t o d ng và sinh s ng t i ñây vào nh ng th k th I ñ n th k th XIV. Sau ñó h lùi d n vào phía Nam ñ ñóng ñô t i ð Bàn Bình ð nh, cu i cùng là Phan Rang và năm 1744 chính th c ñã b các chúa Nguy n ðàng Trong l n ñ t giành dân và xem như qu c gia c a h không còn có m t trên b n ñ ðông Dương và b n ñ th gi i n a. H ch còn l i ch ng 50.000 ngư i Bình Thu n và nghe ñâu có c hai ba trăm ngàn ngư i Chàm h v n còn sinh s ng t i Cam B t ngày nay. Năm 1285 và 1287 hai l n ñ i phá quân Nguyên, Mông, vua tôi Tr n Nhân Tông ñã ñư c nhân dân và l ch s tôn vinh là b c anh hùng c a dân t c. Cũng ch ng ph i vì chi n th ng l y l ng như v y mà vua tôi nhà Tr n t mãn v i chi n công c a mình. Ngư c l i sau hai tr n chi n th ng ñó Vua Tr n Nhân Tông có l th y da ng a b c thây c a chi n sĩ hai bên; nên Ngài ñã có ý xu t gia h c ñ o ñ n i chí ông mình là Vua

92

Di tích

Tr n Thái Tông khi ngôi mu n xu t gia mà ñã b quân sư Tr n Th ð cũng như tri u ñình ngăn c n và bây gi Vua Tr n Nhân Tông s th c hi n ñi u y; nên ông ñã chu n b lui v làm Thái Thư ng Hoàng và như ng ngôi cho con là Tr n Anh Tông lên thay th . Mãi cho ñ n năm 1296 ông m i chính th c xu t gia và k t lúc y ch c ông rõ lý vô thư ng còn nhi u hơn ai n a; nên ñã t nh tu nh p ñ nh và th nh tho ng ch ng g y v phương Nam ñ thăm dò tình hình và mu n t o s giao h o b n b hơn v i Vua Chiêm Thành là Ch Mân thu b y gi và có l qua bao nhiêu câu chuy n trao ñ i, Vua Tr n Nhân Tông ñã mu n g con gái c a mình là Huy n Trân Công Chúa v làm Hoàng H u x Chiêm qu c. Thu y ñã có nhi u ngư i không thích vi c n y, cho nên trong nhân gian có hát m y câu thơ như sau ñ ch gi u và ti c thương cho vi c y: „Ti c thay cây Qu gi a r ng ð cho th ng Mán th ng Mư ng nó leo“ Ho c gi : „Gió ñưa cây c i v tr i, Rau răm l i ch u l i ñ ng cay.“ Th nhưng trong ñ u óc c a v Vua kia ñã hai l n ñ i th ng quân Nguyên Mông có l còn có k ho ch to l n khác hơn mà năm 1306 khi Huy n Trân Công Chúa v Chiêm qu c làm dâu thì Vua Tr n Nhân Tông nh n g i v i Ch Mân là ph i ñ i hai Châu Ô và Châu Rí m i ñư c rư c nàng v Kinh ñô ð Bàn Bình ð nh. V i n nhi thư ng tình và công chúa v n là cành vàng lá ng c cũng s có n i ñau như bao nhiêu ngư i khác, khi ph i v nhà ch ng, mà ch ng ñây là ch ng ngo i qu c n a; ch c là ngư i ph i ñau bu n l m. Thu y m t trong hai ngư i ph i bi t nói cùng m t ngôn ng là ti ng Vi t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

93

hay ti ng Chàm m i có th c m thông ñư c ñ mà trao ñ i nh ng công vi c sinh ho t h ng ngày trong ch n Hoàng Cung. Chính nh nàng mà giang sơn g m vóc c a Vi t Nam chúng ta m i có m t d i giang sơn th k th XIV t i Nam Quan kéo dài cho ñ n h t ñ t Qu ng Nam ngày nay, vì có thêm hai Châu Ô và Châu Rí và sau n y Vua Lê Thánh Tông m i ñem quân ñánh ti p vào năm 1734 th ng vào nh ng nơi chính y u t i ð Bàn và c th mà cu c Nam ti n c a dân t c chúng ta kéo dài mãi cho ñ n năm 1744 thì ch m d t. B cõi y, giang sơn n y ngày nay có ñư c là do nh ng ông Vua và nh ng nàng công chúa bi t hy sinh cái tình riêng ñ t o l p cho non sông t qu c m t d i cơ ñ như th cho ñ n ngày hôm nay. Trên qu c l s 1, bên trong c u Câu Lâu và bên ngoài c u Bà Rén n m trong ñ a ph n qu n Duy Xuyên có m t ngã ba g i là tr m Nam Phư c. Ngày xưa 40 năm v trư c t i ñây ch là khu ñ t m i, dân các nơi kéo v làm ăn buôn bán và d n d n tr nên s m u t và bây gi ñư c g i là Th Tr n Nam Phư c. T ñây có m t con ñư ng r ñi th ng lên c u Chìm, lên Trà Ki u và lên Hòn Non Trư c. Nơi ñây chính là Thánh ð a M Sơn c a ngư i Chàm. T i ñây ngày nay h u như không còn ngư i Chàm nào sinh s ng n a. Tuy nhiên nh ng n n móng cũ c a nh ng ngôi ð i Tháp mà h ñã xây trong nh ng th k trư c b ng lo i g ch nung ñ c bi t, khi xây tư ng ch ng c n vôi h như bây gi mà ñư c t n t i c hai ngàn năm như th qu là m t kỳ công trong vi c ki n trúc. Nh ng khách tham quan du l ch ngày nay khi ñ n ðà N ng dù b t c giá nào cũng ph i thăm Ngũ Hành Sơn, H i An và M Sơn là nh ng nơi còn lưu l i nhi u d u tích c a ngư i xưa nh t. Nhi u khi ngư i ngo i qu c rành hơn ngư i ñ a phương là khác, vì l t i nơi y, h ít c n tìm hi u và h nghĩ r ng ñó là m t chuy n t nhiên thôi, trư c sau gì h cũng có th ñ n thăm. Không náo n c l m. ði u y cũng r t là d hi u. Ví d như có nhi u ngư i Paris và Pháp, ai ai cũng bi t

94

Di tích

r ng tháp Effel là m t tháp n i ti ng th gi i ñã có m t t i Paris ñã hơn 200 năm nay, nhưng h i nhi u ngư i ñ a phương thì có r t nhi u ngư i chưa h leo lên trên ñ nh tháp bao gi . Vì h nghĩ r ng h còn có cơ h i ñ ñ n ñó xem. Trong khi ñó khách du l ch t ngo i qu c ñ n, d u bi t r ng ñ n ñó ph i ñ ng s p hàng lâu m i có th mua vé vào c a ñư c; nhưng h s hy sinh th i gian và ti n b c ñ làm vi c y. Vì h suy nghĩ r t th c t r ng bi t bao gi h m i có cơ h i th hai ñ quay l i Paris. Do v y mà khách du l ch có nhi u cơ h i ñ xem các di tích l ch s nơi ñi du l ch, hơn là ngư i ñ a phương. H i nh còn nhà v i gia ñình, lâu lâu tôi nghe các ch dâu ho c m hát ru con, ru cháu nh ng câu ca dao x Qu ng r t m c m c nhưng ñ m ñà tình nghĩa quê hương vô cùng. Ví d như nh ng câu: „Ngó lên Hòn K m ñá v ng Thương cha nh m quá ch ng b n ơi“ „Ngó lên trên r ng th y m t c p B Câu ñang ñá Ngó v dư i bi n th y m t c p cá ñang ñua H i ngư i quân t bi t chưa Ch l p lăng th m mà l p chùa th cha“ ð i lo i là như th . Bây gi tôi không còn nh nhi u nh ng bài và nh ng câu hát chân tình như th n a. Vì l ñã xa quê quá lâu. Hy v ng quý ñ c gi có th vào trong trang www.xuquang.com ñ tìm l i nh ng c i ngu n c a nh ng s ki n y. Ngoài ra Qu ng Nam còn có m than ñá Nông Sơn, m Vàng Bông Miêu và nhi u Qu Qu Sơn, nhi u trái Nam Trân ð i L c, nhi u l a là g m vóc ñ t Mã Châu, Duy Xuyên s n xu t và ñ c bi t nh ng anh hùng li t n xu t hi n r t s m t i ñ t Qu ng như ð ng Dung, Hoàng Di u, Tr n Quý

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

95

Cáp, Huỳnh Thúc Kháng, Ông Ích Khiêm, Tho i Ng c H u v.v... ðó là v võ tư ng. Còn Văn h c thì xu t hi n quá nhi u qua “Ngũ Ph ng T Phi“ mà Vua Thành Thái năm th 10 nh m khoa thì năm M u Tu t 1898 ñã ban cho ba ngư i ñ ñ u Ti n sĩ và hai Phó b ng thu y. Sau n y có Phan Khôi, Bùi Giáng, Th ch Lam v.v.., còn hi n ñ i Văn h c c a x Qu ng Nam t trong nư c ra ngo i qu c ñã xu t hi n quá nhi u nhân tài và văn tài không th trình bày h t ñư c. Cho nên hai câu thơ: “ð t Qu ng Nam chưa mưa ñã th m Rư u H ng ðào chưa nh m ñã say.“ R t h p v i tâm tình c a ngư i con x Qu ng s ng ly hương hay ngay t i quê nhà c a ngày hôm nay.

96

Di tích

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

97

XVI.- Chi c nón bài thơ
Trư c khi ñi xu t gia tôi ñã bi t ch m nón lá. ðây là m t cái ngh gia truy n t cha m và các anh ch ñi u bi t; nên tôi ñã h c lóm theo và ñã thành ngh h n hoi vào năm tôi lên 12 ñ n 14 tu i, tôi ñã ph cho gia ñình qua tay ngh n y; nên cũng có th t làm ra ti n ñ lo cho b n thân k t thu y. Ta c m chi c nón lá hay nón bài thơ ñ i lên ñ u m t cách nh nhàng ñơn gi n; nhưng mu n có ñư c m t chi c nón như th ph i qua nh ng công ño n như sau: ð u tiên ph i ñ n tre và ch vành; vành là nh ng ño n tre ñư c ño n ra chín ño n t dài ñ n ng n, sau ñó phơi cho vành tre khô. Công ño n n y ngư i ch m nón không nh t thi t ph i làm, mà ch c n mua vành tre ch s n v và ch có nhi m v b t vành lên khuôn và sau ñó là xây lá. Hai ñ u m i c a vành ñư c n i l i b ng m t s i mây r t nh và m ng. Càng nh và càng m ng bao nhiêu thì càng t t b y nhiêu. ðó là cái ñ p ph n bên trong c a chi c nón lá. Sau khi b t vành xong c ñ nguyên ñó; nhi u khi cũng có th tháo vành ra và xâu l i thành xâu, ño n ñi b t nh ng b vành khác ñ ti t ki m th i gian. Vì l sau khi ch m xong m t chi c nón, ñã có s n b vành ñã b t r i, ch c n b t vào khuôn nón tr l i là xong. Th là ta có th lên khuôn ñ ch m ti p t c chi c nón khác.

98

Chi c nón bài thơ

Lá ch m nón là lo i ngư i ta c t trên núi v ñã phơi khô và lá có nhi u h ng t t, x u, tr ng, ñ c khác nhau; nên giá c cũng khác nhau. T i hôm trư c ph i lá dư i sương và khuya ñó d y g lá ra và sau ñó là công ño n kéo lá cho th ng. D ng c ñ kéo lá g m m t n i than ñang cháy, trên ñó có b t m t mi ng ch o gan ñã b b , dùng m thoa cho trơn m t gan, m t tay c m chi c lá, m t tay c m gùi v i ñ i lá. Ph i th t nhanh tay; n u ñ ch m, lá s cháy vàng và n u nhanh quá thì lá còn s ng. Sau khi i lá r i ph i l a ra ba lo i lá ñ xây nón ñ u ngoài, ñ u trong và lo i lá x u cũng như ng n nh t thì ch n gi a. N u gi a ñã có gi y bài thơ thì lo i lá th ba n y không h u d ng l m. Sau ñó xâu lá ñ u trong l t ngư c l i r i c t lá theo c nh ch xâu và xây ñ u trong lên khuôn ñã có vành b t s n. Gi a các lá ñ u trong ñã xây có nh ng kho ng tr ng thì ñư c ch n vào ñó nh ng mi ng lá c t n m dư i m t cái vành ñư c ch n lên trên. N u là nón bài thơ thì gi a cho bài thơ vào. N u là nón ba l p thì ch c n xây kín là xong; nhưng ph i ñ u và ph i m ng; n u lá nhi u quá, khi ch m, kim ch s khó qua. ð ng th i chi c nón s tr nên c c m ch. ðo n ti p là xây lá ñ u ngoài ch ng lên trên. B t t xây lên trên m t và b x u xây vào trong. Lúc b y gi b t lá vào vành ch n bên ngoài và xây lá cho kín kh p vòng tròn c a nón là ñư c. Sau ñó b t ñ u ch m t trên xu ng dư i, t trái qua ph i. Khi giáp vòng tròn thì sang hàng phía dư i. C ti p t c như th cho ñ n vành ch n bên ngoài thì m vành ñ ch m hai hàng sau cùng. Thông thư ng nón lá Vi t Nam thu y ch có 17 hay 18 vành; ít khi nào có nón 19 hay 20 vành. ñây tùy theo ñ ch m thưa hay dày. N u ch m thưa thì m i ngày ch m ñư c nhi u chi c. N u ch m dày, m i ngày ch ch m ñư c m t chi c, ñôi khi c hai ngày m i xong m t chi c nón ñ p.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

99

Sau khi ch m xong ñ n vành th 17, 18 thì l t ng a khuôn nón ra g i là tháo nón. Bây gi cái nón ñã thành hình và khuôn nón tr l i v trí tr ng trơn như cũ. N u mu n ch m chi c nón ti p t c thì b t vành lên khuôn và làm l i t ñ u và s làm nh ng công ño n gi ng như ñã làm bên trên là xong chi c nón th hai, th ba trong cùng ngày v.v... Chi c nón khi m i tháo ra kh i khuôn thì còn thô k ch l m; ngư i th ch m nón có b n ph n ph i dùng kéo ñ c t t a nh ng m i ch n i l i v i nhau, ti p theo dùng kéo ñ c t cho b ng nơi vành cu i cùng. Sau ñó dùng ch và 2 hay 3 s i tre nh g p chung l i ñ khâu cho nón kh i b hư. Danh t chuyên môn g i là “n c nón“. Như th ñã t m hoàn thành m t chi c nón bình thư ng và có th mang ra ch bán ñ ñ i l y nh ng th c ăn khác mà gia ñình mình c n. Nhưng trư c khi ñ i ñi gi a mưa gió ngoài tr i thì ch th u mua nón y ph i cho ngư i ñánh d u rái lên trên nón, ñem phơi cho khô, sau ñó m i bán ra ngoài th trư ng tiêu th ñư c. Dĩ nhiên là có r t nhi u công ño n, ch không ph i ch m t vi c c a m t hay hai ngư i làm mà có th có ñư c m t chi c nón ñ p ñ ñ i như th . Thông thư ng m i chi c nón như th , ngư i nông dân mi n Trung ñ i ch ng 2 ñ n 3 mùa mưa n ng là ph i thay chi c khác. Vì l ñ b n c a lá cũng như ñ thưa dày khi ch m nón nó quy t ñ nh th i gian cho m t chi c nón. ð ng th i cũng l thu c vào ch nhân c a chi c nón; n u trong m t năm mà ngày nào cũng ñ i nón ñi ra ngoài ñ ng làm vi c thì chi c nón y d hư hơn. Ngư i nông dân Vi t Nam ñ c bi t mi n Trung hay ñ i nón lá như th ñ ñi c y cày. Ngư i ph n ñ i nón lá y ñ ñi ch , ñi hái rau, ñi gi t ñ . Các cô n sinh ñ i nón lá y ñ ñi h c và nhi u khi m y bà ñi buôn lót chi c nón lá y ñ ng i ngh mát gi a ñư ng ch ng h n. Th t là muôn hình v n tr ng do công d ng c a chi c nón lá. Tôi không rành v l ch s c a chi c nón lá y có t bao gi ; nhưng r t là h u d ng cho ngư i nông dân X Qu ng.

100

Chi c nón bài thơ

Vào Bình ð nh ñàn ông ñ i chi c nón gò găng và càng vào Nam thì th y ngư i ta ít ñ i. Có l cái n ng Sài Gòn không gay g t như n ng mi n Trung và ngư i Sài Gòn tân th i hơn, không còn x d ng ñ n i ñ a nhi u n a. Càng ñi v phía Nam như Thái Lan, Lào v.v..., th y h cũng có ñ i nón; nhưng ña ph n ñư c ñan b ng tre, ch không ñư c ch m như nh ng chi c nón lá c a Vi t Nam mình. Bây gi m i l n tôi ghé ñ i máy bay t i phi trư ng Bangkok hay Singapore mà th y m t ngư i ngo i qu c nào trên tay có chi c nón lá, bi t r ng h ñã ghé thăm Vi t Nam r i. Ch ng bù v i n ð nơi có cái nóng thiêu ñ t vào mùa hè; nhi u khi lên ñ n 45 hay 50 °C; nhưng ñâu có th y h ñ i cái gì lên ñ u. Ngư i ngo i qu c ñây th y v y r t ph c ngư i n ð . Có l m t ph n nh h ch u ñ ng gi i, vì nghèo quá nên không có ti n mua nón ñ ñ i. Ph n khác t i n ð tuy có núi cao, tuy t nhi u; nhưng có l không có lá nón như Vi t Nam chúng ta; nên h không ch m nón ñ ñ i. Có l ñây là lý do chính. Riêng tôi, tôi cũng không d i gì mà gi u ñi cái quá kh hi n hòa t t ñ p y. Tuy nh ng ngh nghi p như th nó ñã ch ng có ñ a v gì trong xã h i; nhưng nói như Bà H Xuân Hương ñã nói là: „Mát m t anh hùng khi v ng gió Che ñ u quân t lúc mưa rơi“ ðó là hai câu thơ bà H v nh cái qu t; nhưng trong trư ng h p n y gán cho cái nón lá mi n Trung cũng có ý nghĩa l m ch . Ch chi c nón lá y thôi, mà anh hùng hay quân t gì cũng ph i c n ñ n khi nóng n c l y nón làm qu t và khi trái gió tr tr i, mưa rơi n ng h t thì ta có th l y nón ñ i ñ ñi v nhà. Do v y mà tôi ch ng h th n v ba cái ngh mà mình bi t x d ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

101

lúc ñi xu t gia cũng như trư c ñó. ðó là ngh ch m nón, ngh xe hương và ngh làm ñ u h . Ngh ch m nón và ngh xe hương thì tôi ñã không truy n l i cho ai ngo i qu c n y ñư c c . Vì nh ng ngh n y ngày nay ngo i qu c không còn thông d ng n a; nhưng ngh làm ñ u h thì tôi ñã truy n l i cách làm cho quý chú, quý cô, quý bà t i chùa Viên Giác Hannover ð c qu c và h ñã làm thành công t ñó ñ n nay cũng ñã ñư c m y ch c năm r i. B i v y nhi u lúc tôi r t hãnh di n ñ nói r ng: N u tôi không ñi xu t gia, thì tôi ch là ngư i nông dân c a x Qu ng mà thôi! Bây gi nh Ph t l c, nh Tam B o và nh t là nh Th y tôi cũng như nh ñàn na tín thí mà tôi có ñư c ngày hôm nay. Có cơ h i ñ hai b ng tú tài, b ng c nhân và ñ vào cao h c; có th nói ñ c, vi t, nghe, d ch c 6 hay 7 ngôn ng thông d ng trên th gi i thì qu th t ñi u n y ch có câu “phép Ph t nhi m m u“ m i có th gi i thích h t ñư c mà thôi. N u mình là m t ngư i con trong gia ñình nghèo, có cơ may h c hành ñ ñ t ra làm quan và quan trư ng thì mình v n là ông n y bà n ; nhưng v i gia ñình cha m thì mình v n là c u cu tí thu nào; ch ñâu có x u h gì mà che ñ y nh ng ý v y. Ch ng l lúc y mình không g i là cha là m n a, mà g i h là anh ch hay ngư i hàng xóm sao? D u cho cha m mình có là ngư i ăn xin hay say rư u ñi chăng n a mà nuôi mình ăn h c thành tài, mình v n g i là cha m , ch không l vì cái sang tr ng b ng c p hào nhoáng ngày hôm nay ta có ñư c mà ñ y ñ a cha m ñi nơi khác cho ñ t i nh c. Hay mong cho cha m ñ ng xu t hi n trư c m i ngư i ñ ch ng t cho h th y r ng ta là nh ng ngư i con nhà lành? ði u y thi t tư ng ch ng c n thi t như th . Vì l , n u ta có cơ h i ñ c l i l ch s nư c nhà thì th y r ng: ðinh B Lĩnh trư c khi lên xưng Vương là ðinh Tiên Hoàng thì khi c lau t p tr n v n là chú bé chăn trâu, nhưng sau khi lên làm vua vào cu i th k th 10, ñã m ra m t tri u ñ i t ch cho dân Vi t. Như v y ta ñâu có x u h gì?

102

Chi c nón bài thơ

Lê L i, Lê Lai 17 năm kháng c v i quân Minh t 1400 ñ n 1417 ñ ñem l i ñ c l p t ch cho nư c nhà cũng là nh ng ngư i nông dân, là nh ng anh hùng áo v i ñ t Lam Sơn và sau khi lên làm vua, Lê L i ñã m ra m t tri u ñ i H u Lê r ng ng i trong l ch s c a dân t c mình, ñi u ñó ai dám chê là nông dân không có th c m quân d p gi c và làm ch cõi sơn hà? Cái sĩ khí ngày xưa theo c Nguy n Công Tr là: „Tư c h u ngũ sĩ cư kỳ li t Dân h u t sĩ vi chi tiên Có giang sơn thì sĩ ñã có tên T Chu, Hán v n sĩ n y là quý...“ Rõ ràng là như th , nhưng sau n y Tr n T Xương, sau bao nhiêu cơn l n ñ n, thi không ñ mà su t ñ i ch nh v , nên l i có thơ r ng: „Nh t sĩ nhì nông H t g o ch y rông Nh t nông nhì sĩ“ Dĩ nhiên là k sĩ r t c n trong cách an bang t th , nhưng vai trò c a ngư i nông dân cũng không kém ph n quan tr ng, lo ph c v cho cái bao t c a m i ngư i. Khi b ng ñói, Vua hay Quan, th dân hay Hoàng H u ñ u gi ng nhau là ñói và khi ñói c n ph i ăn. Do v y, vai trò c a ngư i nông dân r t quan tr ng.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

103

XVII.- Xa H i An

Mùa hè năm 1969, tôi th c s mu n xa ngôi chùa Viên Giác t i H i An, nhưng lúc ñó Th và Nhơn v n còn hăng say g o bài Tr n Quý Cáp. ðây cũng là v n m ng c a tôi, n u tôi không vào chùa Hưng Long t i Sài gòn, không ñi h c ñ nh t i trư ng Trung H c C ng Hòa, Vư n Chu i và h c ñ nh t t i trư ng Trung H c Văn H c, thì tôi không có cơ h i du h c t i Nh t. Lý do ñơn gi n là d u cho có t t nghi p tú tài m t và hai Qu ng Nam, sau ñó vào Sài gòn ñ ghi tên h c Văn Khoa hay ch ng ch SPCN ho c ð i H c V n H nh là cùng; làm sao có thì gi ñ lo chuy n ñi du h c ñư c. Cũng nh Sài Gòn t 1969 ñ n 1971, tôi v a h c v a d d m h i ñư ng ñi nư c bư c ñ làm sao có th ñi du h c ñư c.
Hình 27 : Ch p t i chùa Hưng Long Sài Gòn năm 1969, lúc còn th Sa Di

Thu y, th t ra, tôi mu n ñi du h c ð c, nhưng tu i 22 sau khi ñ u tú tài không ph i là tu i lý tư ng ñ ch n ñi du h c ð c, mà mu n ñi ð c thu y tu i lý tư ng là tu i 18, 19 và

104

Xa H i An

ph i ñ bình, ưu hay t i ưu m i ñư c ñi du h c ð c. Trong khi ñó tôi ch ñ h ng thư ng, tú tài hai và vì tu i l n nên không th qua ngã Nha Du H c ñư c. Tôi có b o gan vi t m t lá thư b ng ti ng Pháp g i ñ n chùa Ph t Giáo t i Frohanau Berlin. H cũng r t l ch s tr l i l i b ng ti ng Pháp và ng m ý nói r ng t i chùa ngân qu r t gi i h n, nên không th lo cho tôi ñó ñ ñi h c ñư c. Th là ph i ñ i chi u. Nghĩa là hư ng v hư ng khác. Tôi có thưa v i Hòa Thư ng B o L c ñi u n y và Th y y b o r ng s gi i thi u Th y Như T ng ñang du h c t i Nh t t năm 1968 và hi n Tokyo. Hai th y y là b n thân v i nhau khi còn h c Ph t H c Vi n Hu Nghiêm và t ñó m i gi y t th t c xu t ngo i du h c, tôi ñã ti n hành m t cách thông su t. Bên chính ph Vi t Nam C ng Hòa lúc b y gi có ông Ngô Kh c Tĩnh là B Trư ng B Giáo D c r t c i m và khuy n khích cho con em ñi du h c kh p nơi. Ngoài ra, có ông Hoàng ð c Nhã là c v n cho T ng Th ng Nguy n Văn Thi u, ngư i v a du h c M v cũng khuy n khích và h tr vi c y; nên tôi là m t trong nhi u ngàn sinh viên may m n thu b y gi . Lúc ñó tôi th gi i Sa Di t i gi i ñàn ðà N ng vào năm 1967 cũng ñã có trên mình chi c y Sa Di màu vàng, như th cũng ñã ñ hãnh di n l m r i. Thu y vi c kh o h ch t i chùa Ph ðà, ðà N ng và tôi có l là m t trong nh ng Sa Di c lúc b y gi , vì tư ng tá cao ráo tr ng tr o nên c b h i bài liên h i, nhưng cũng ñư c cái may là kinh, lu t lu n cái nào cũng trót l t, nên ñã ñ u và th gi i Sa Di vào năm 1967. Ôn Vu Lan lúc y làm ðàn ð u Hòa Thư ng và Ôn Trí H u làm Tuyên Lu t Sư. C b n tr chúng tôi, ai cũng s kh o h ch. M c dù bài v trơn tru ch ng có gì ñáng lo c , nhưng khi vào ñ i di n v i quý Ôn ng i ñó ñ tr bài thu c lòng v kinh Lăng Nghiêm, Tỳ Ni, Oai Nghi, là h n vía ñã bay t n lên chín t ng mây r i. Do ñ c ñ tu hành c a các v Hòa Thư ng, chư v Thư ng T a, ð i

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

105

ð c mà t o nên m t b u không khí ñ y ñ o ñ c và trang nghiêm thanh t nh như th . Ch thông thư ng chúng tôi v n tr bài thu c lòng cho các Th y, cô giáo t i các trư ng Trung H c v i thái ñ bình tĩnh ñâu có s s t gì. Nhi u lúc n u tháng y mu n ñ ng cao thì ph i có m o m i ñư c Th y cô g i. M o y như th n y, ñ ng v phương di n tâm lý khi các Th y cô vào l p là m s ñi m danh, xem xong ñâu ñó dò bài. Có v thì dò t dư i lên, có v thì dò t trên xu ng, có v thì dò nh ng trò ngh ch ng m nh t l p ñ có cơ h i cho zéro, có Th y thì nhìn v m t c a h c trò mà kêu lên tr bài. Riêng tôi, ña ph n vi c h c thu c lòng không có khó, thu y và ngay c bây gi m i m t trang v h c trò tôi ch c n h c t 3 ñ n 5 phút là thu c lòng c bài h c y và ba hay b n ch c năm sau cũng không th quên ñư c. N u tôi mu n Th y hay cô kêu mình trong tháng y, m c dù mình ñã ñư c tr bài r i thì khi Th y cô h i m t v n ñ gì ñó mình gi ñò như là có bi t nhưng không ch c ch n l m. Do v y mà giơ tay ng p ng ng ch không giơ th ng. Khi Th y cô th y th thì ch mình li n. Như v y là trúng t r i và tháng y mình s có ñi m cao. ðó là trư ng h c. Còn ñây là ch n “tuy n ngư i làm Ph t“ nên chúng tôi không dám có c ch như th . Nhi u lúc chu n b th t là k mà ch ñư c h i toàn là chuy n d và ngư c l i nhi u khi lo h c cái n y ch ng h c cái kia thì hay b h i ch chưa h c, l i ch i v i. Mà bi n h c thì vô b , bi t ñâu ñ h c cho h t. V l i, cái s h c c a quý Th y quý Ôn thì lai láng như bi n c , còn mình s c h c và hi u y như nư c c n dư i ñáy h , ch c n tát vài gàu là h t nư c r i, còn ñâu dư ñ mà “vung tay quá trán“. Thu y Ni và Tăng th gi i riêng. Nhưng gi khai ñ o gi i t và gi th B Tát Gi i sau khi th gi i Tỳ Kheo t i Ph ðà, Tỳ Kheo Ni t i chùa B o Quang thì t t c các gi i t vân t p v chánh ñi n Ph t H c Vi n Ph ðà ñ th gi i B Tát chung. Riêng chúng xu t gia th gi i Sa Di và Sa Di Ni thì kh i. Ph i ch ñ n khi th gi i Tỳ Kheo m i ñư c th . Tôi ñã

106

Xa H i An

th gi i Tỳ Kheo và B Tát t i gi i ñàn chùa Qu ng ð c Th ð c, nơi Hòa Thư ng Thích Qu ng Liên tr trì vào năm 1971 ñ sau ñó sang Nh t năm 1972. N u năm 1971, tôi không th gi i Tỳ Kheo t i gi i ñàn Vi t Nam thì khi ra ngo i qu c có l ph i ch ñ n gi i ñàn ñ u tiên do c Hòa Thư ng Thích ð c Ni m t ch c vào năm 1983 t i Los Angeles m i th ñư c cũng nên. Cũng may trong gi i ñàn Thi n Hòa y, tôi ñã ñư c cung th nh làm Tuyên Lu t Sư cho gi i t . Lúc y, quý Th y: Thích Minh Tâm, Thích Tín Nghĩa, Thích Thi n Trì, Thích B o L c, Thích Nguyên ð t ñư c t n phong lên hàng Thư ng T a. Tháng 9 năm 1969 tôi chính th c y áo vào phòng Th y xin ñi vào Nam ñ h c. Tôi nh không l m là l n y Th y tôi ñã không cho gì c , ngoài cái g t ñ u và sau ñó tôi ra ðà N ng xin máy bay tr c thăng Tuyên Úy do Hoà Thư ng Thích Hành ð o cho ñi t ðà N ng vào Sài Gòn. Vì ngày y ñư ng giao thông gi a mi n Trung và mi n Nam hay b ñ t mìn, nên ph i ñi máy bay là ñi u b t ñ c dĩ. Tôi v n chưa có ñư c cái hân h nh là ng i trên xe l a ho c xe hơi ñ ñi su t h t m t quãng ñư ng dài trên quê hương mình t B c chí Nam và hy v ng s có m t ngày như th , trư c khi nh m m t lìa ñ i. L n n y, tôi ch ng bu n ch ng vui m c dù trong túi lúc y ch ng có ti n, mà ch bi t ch c m t ñi u r ng “tr i sanh voi sanh c “ nên ñã băng b ra ñi ñ vào ch n ñèn xanh ñèn ñ c a th thành muôn màu muôn s c y. Tôi ngo nh m t l i ñ nhìn hai cây ña n m hai bên c ng vào l n cu i và nhìn mái chùa Viên Giác thân thương v i r t nhi u k ni m c a tu i thơ... t t c bây gi ñã l i sau lưng mình và ñã thành k ni m.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

107

XVIII.- Cách h c cho gi i

Ti n ñây, tôi xin mách quý v v cách h c làm sao cho mau thu c bài và nh lâu, ñ ng th i làm sao m t lúc có kh năng nói nhi u ngo i ng nhưng ñ ng cho sai, v p váp, ho c gi ngôn ng n y l n qua ngôn ng kia v.v... ðây ch là kinh nghi m cá nhân thôi. Dĩ nhiên nó càng không ph i là m t hình th c giáo d c t p th cho v n ñ chuyên môn n y. Khi m i chúng ta sinh ra trong ñ i n y ñ u có nh ng tia di truy n h c khác nhau ñư c c u thành b i thân th c a chúng ta. Cho nên m i ngư i có m i cách suy nghĩ, hành ñ ng và ti p thu khác nhau và do ñó không có ai trên qu ñ a c u n y g m 6 t ngư i có ch tay gi ng nhau; 6 t ngư i y có ch tay khác nhau. Trong kinh Ph t hay thí d vi c n y v i câu chuy n v nư c như sau. ð i v i cá, nư c là l s ng; ð i v i Long Vương, nư c là lưu ly, là cung ñi n; ð i v i loài ngư i nư c dùng ñ u ng và ñ r a, không nh t thi t ph i s ng trong nư c y m i g i là s ng; trong khi ñó cá không ch u lý lu n n y. Vì l cá ch bi t có nư c ñ s ng, ch ñâu có bi t ñư c r ng, ngoài nư c còn có không khí ñ cho con ngư i s ng còn n a. Câu chuy n tôi k sau ñây nó cũng ch là kinh nghi m cá nhân thôi. N u quý v nào áp d ng ñư c thì c làm, n u làm không ñư c thì c b o ñó là kinh nghi m riêng c a ông Th y Như ði n mà thôi. H c ngo i ng ngày xưa hay bây gi cũng th . Nghĩa là ph i c n cái ý mu n ham h c là có th h c ñư c m t ngôn ng

108

Cách h c cho gi i

r i. ði u quan tr ng là ph i n m v ng văn ph m c a câu văn, không nói b i. Vì khi lãnh ñ o qu n chúng mà nói ñ ng t không chia, ho c câu văn sai văn ph m thì khó nghe l m. Ngay c câu văn ti ng Vi t cũng th . Có nhi u v c nói vòng vo Tam Qu c, không ñi vào ñ tài chính. Do v y ngư i nghe h n n. M t bài di n văn hay là m t bài di n văn ng n, g n có nh p ñ , thân bài và k t lu n ñàng hoàng. Mu n cho bài văn hay ph i ch m câu ch nào, ch m ph y ch nào và ch m sang hàng d t câu ch nào. Câu văn càng ng n càng hay; nhưng r t khó vi t. Vì l ngư i nghe h ch mu n mình nói gì là ñ r i. Nói m t câu văn ñúng b ng ti ng Vi t g m ch t r i ñ n ñ ng t , ti p theo sau là hình dung t theo túc t ch nơi ch n hay th i gian hay hoàn c nh v.v... là ñ nghĩa. Ví d câu. Tôi ñã ñ n Paris, nơi ñó là kinh ñô ánh sáng c a Âu Châu. M t câu văn như th r t d hi u và có hai m nh ñ , m t m nh ñ chánh là tôi ñã ñ n Paris g m có ch t , ñ ng t chia th quá kh và túc t ch nơi ch n là Paris. K ñó m nh ñ ph “nơi ñó là kinh ñô ánh sáng c a Âu Châu“. “Nơi ñó“ là tr ng t . “Là“ là ñ ng t và “kinh ñô ánh sáng c a Âu Châu“ là tính t c a hình dung t ñó. Ta ñ c nh ng bài văn xưa c a T L c Văn ðoàn như bài: Tôi ñi h c c a nhà văn Thanh T nh ta th y hay. Vì câu văn ñ y g i hình và g i c m . Còn bây gi ñ c nhi u bài văn nghe nó t c tĩu, d h m ch ng chuyên ch m t n i dung gì c , ta c m th y m t thì gi , nên g p sách l i và tìm lo i sách khác ñ ñ c. Câu văn ti ng Nh t không khó dùng, nhưng văn ph m c a Nh t không gi ng văn ph m Vi t Nam. Nghĩa là câu văn y ñư c c u t o b i ch t , túc t r i m i ñ n ñ ng t . Ch riêng ñ ng t không, không c n tr t , câu y cũng có th di n t ñư c năm cách khác nhau như: Ăn, không ăn, mu n ăn, hãy ăn, ñã ăn v.v... Như th ch riêng ñ ng t y ñã có th dùng cho c hi n t i, quá kh và v lai. ðó là chưa k cách dùng kính ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

109

trong câu văn ti ng Nh t. ði u y r t khó, nhưng n u m t ngư i ngo i qu c mà bi t dùng b n lo i n y thì ngư i Nh t m i khâm ph c. ði u y cũng gi ng như chúng ta, n u chúng ta nghe m t ngư i nào ñó nói ti ng Vi t không chu n thì ta cư i; nhưng n u ta nghe m t ngư i Nga, m t ngư i ð c, m t ngư i Anh hay m t ngư i M mà nói r ng: “Ch c là tôi không ch u ñư c n i, vì tr i hôm nay nóng quá!“ Rõ ràng ngư i y nói ñúng văn ph m và bi t cách dùng ch . Ta ph i ph c. N u ngư i y nói r ng: “Ch u tôi không n i, vì quá nóng tr i“ ch ng h n, thì ta s cư i ngay. Vì cách s p x p câu văn không ñúng. Bư c sang câu văn ti ng Nh t, ví d như ñ ng t cho là Yaru, có nghĩa là cho ai m t v t gì ñó t ngư i cao ñưa xu ng ngư i th p. Ti p theo là ageru, nghĩa là cho m t cái gì ñó v i k ngang hàng c a mình. N u mu n t ng m t cái gì ñó cho ngư i cao hơn mình, cách th ba, ph i nói là Sashiageru. ði u y có nghĩa là ñ v t y ph i ñưa lên cao hơn trán. N u dùng v t y ñ cúng dư ng, ñ dâng lên cho chư Ph t, chư v B Tát, Vua chúa v.v… thì t t c nh ng danh t ñ ng trong câu văn mu n nói ph i dùng ch “ng “ hay ch “ô“ và ñ ng t chia th l phép nh t. Ví d ñ ng t “là“ g i theo ti ng Nh t là “da“ nhưng khi chia th l phép ph i g i là “de gozaimasu“. Khi h c m t ngo i ng mà nghe hi u ngư i ta nói và mình nói ngư i ta hi u ñã là khá l m r i. ð u tiên mình ch nói cho ngư i ta nghe thôi và khi h h i l i, mình ch ng bi t tr l i, ho c tr l i sai. ði u y ch ng t r ng kh năng nghe c a mình còn kém. Hãy v m truy n hình lên và nên nghe ph n tin t c h ng ngày b ng ti ng ñ a phương ho c nh ng v k ch ng n ch ng h n, thì ta s d hi u và h c ñư c t cách ñ i tho i r t nhi u. Nh ng ngôn ng ñ i tho i y có th là nh ng câu ta ñã h c trư ng r i, nhưng ñã quên ít dùng ñ n thì nay nhìn nghe truy n hình ho c radio mà ta có th s d ng ti p danh t y khi giao ti p. ñây ta có m t cái l i là ña ph n nh ng xư ng ngôn

110

Cách h c cho gi i

viên trên các ñài truy n hình ñ u dùng ngôn ng tiêu chu n c a nư c ñó, ch không nói ti ng ñ a phương, nên ta d ti p thu. Ví d như Nh t thì dùng ti ng Tokyo làm tiêu chu n. ð c dùng ti ng vùng Hannover làm tiêu chu n. Vi t Nam có th ti ng Hà N i làm tiêu chu n v.v.. Khi phát âm sai ngư i ñ i di n h s cư i mình. N u là b n bè hay Th y cô giáo h có th s a l i cho mình, nhưng khi ñã ñi ra thuy t trình cho thiên h nghe v m t v n ñ gì ñó thì mình ñã là cái ñích cho m i ngư i nh m vào ñó ñ h c h i, ñ l y ra m t bài h c kinh nghi m ch ng h n, thì trong trư ng h p n y ph i r t là th n tr ng. Khi ngư i ngo i qu c nói chuy n v i ta mà ta hi u ñư c cái cư i c a h , cái l c ñ u, cái suy tư, cái tr m ngâm, cái ý không ưa v.v... thì b n ñã gi i ngo i ng r i ñó. Ho c gi có nhi u ngư i khi nghe câu nói ch ng hi u gì h t mà ñã cư i r i, ch ng t ñi u y mình còn ngơ ngh ch l m. Ho c gi cũng có ño n ñáng v tay thì không v , nh ng ño n không ñáng v tay l i v l n ch ng h n. ði u y ch ng t r ng mình không n m v ng ý chính c a ngôn ng mà mình ñang nghe. Trong trư ng h p n y t t hơn h t như ông bà mình v n thư ng khuyên là “bi t thì thưa th t, không bi t thì d a c t mà nghe“. Nghĩa là làm thinh, không phát bi u và không bi u l qua hành ñ ng thì ngư i ta s không hi u gì v mình c . ðây là cơ h i ñ b n h c ngôn ng . Lúc v nhà ph i bi t r ng mình còn kém, ph i c n n l c g p hai, g p ba l n như th m i ñư c. N u b n ñi thuy t trình cho hãng mà ch ng thuy t ph c ñư c m t khách hàng nào mua ñ c a mình gi i thi u thì qu th t ñã th t b i r i. ði u quan tr ng ñây là b n khi trình bày câu chuy n ph i có tính cách thuy t ph c cao, mà mu n th thì lý lu n c a b n ph i gi i. Trong trư ng h p n y ñòi h i ngo i ng c a b n ph i rõ ràng, rành m ch và dĩ nhiên là không th có m t ngôn ng nói ti ng b i nào trong bu i thuy t trình c a b n hôm ñó c .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

111

Th t s ra ñi u n y nó không khó l m ñâu. N u b n mu n tr thành ngư i h c gi i ngôn ng thì b n ch c n chăm ch h c hành và n m v ng v n ñ là ñư c. ñây không có ñ t thành v n ñ là thông minh hay không thông minh. ði u n y thi t tư ng nó không c n thi t l m. ð ng trên phương di n giáo d c mà nhìn thì m i cá nhân c a chúng ta c n làm ch ñ n 80 ph n trăm m i v n ñ . Sau ñó 10 ph n trăm là ta h c ñư c t Th y b n, 5 ph n trăm thông minh và 5 ph n trăm là hên xui, may r i. N u b n t ng h p l i th ng kê trên ñã ñ 100 ph n trăm r i ñó. B n ñ ng trách ngư i khác và trách b t c cái gì c , mà ch nên trách là mình d ng công chưa h t 80 ph n trăm ñó, nên mình ñi l c ñ . Trong khi ñó chư Ph t, chư v B Tát và các v Thánh Nhân h ñã s d ng t l c c a s h c s tu ñ n 100 ph n trăm nên h thành Thánh, còn chúng ta không ch u s d ng h t nên mình v n còn là phàm phu t c t v y. Ngôn ng th t s ra ch là m t s l p l i mà thôi. Ví d b n nói b ng ti ng Anh r ng: Today, I go to school. Ti ng Pháp là Aujourd’hui je vais à l’école. Ti ng Nh t là Kyo watashi wa gakko ni Ikimasu. Ti ng Hoa là Chintien wo chu sueso, ti ng ð c là Heute gehe ich in die Schule v.v... còn r t nhi u ngôn ng khác mà ta c n ph i h c n a, n u ta mu n. Tuy nhiên khi nói m t câu b ng ngôn ng nào là ph i rõ ràng rành m ch, x p cho ñúng câu, ñúng nghĩa và ñúng văn ph m. Như th ta nói l n th nh t cho ñ n l n th 20, r i 50, r i l n th 100 v.v… ch c ch n ta s gi i. Nhưng khi h c xong r i b nó vào ñâu? Trong óc c a chúng ta có r t nhi u ngăn ch a. Nó cũng gi ng như m t t l nh có ngăn ñ mát, có ngăn ñông ñá. ði u quan tr ng ñây là b n ph i nh cái ñ nào ñ vào ngăn nào, ñ ng cho l n x n là ñư c. Ngoài ra ph i do s tích lũy làm ch và tính nh y bén c a b n. Mu n th b n ph i t p làm quen. Nghĩa là m t ngôn ng ph i h c ít nh t t 6 tháng ñ n m t năm m i có th gi i ñư c. ñây tôi mu n nói v i nh ng ngư i ñ trung bình, ch không nói v i nh ng ngư i gi i hay

112

Cách h c cho gi i

v i nh ng ngư i không ch u c g ng. H c xong m t ngo i ng b n ñ ng cho nó ñông ñá mà hãy tìm cách th c t p ngo i ng y, n u ñư c h ng ngày thì càng t t, ít l m thì m t tháng cũng ph i có cơ h i nói m t l n. N u không, b n s c ng mi ng khi g p ngư i s d ng ngôn ng y. N u b n gi i, m t ngư i có th ch a trong ngăn óc c a b n ñ n 30 ngăn hay 40 ngăn ngo i ng khác nhau, mà khi rút ra ñ dùng, ngư i y ch ng b l n l o gì c . Trong trư ng h p n y ngư i ta g i là “thiên tài“ có nghĩa là cái tài gi i y t tr i, nhưng ñây ch c n “nhân tài“ là b n có th gi i r i, ñâu có c n ñ n thiên tài n a. Các ngôn ng Á Châu ña ph n tư ng hình như ti ng Hoa, ti ng ð i Hàn, ti ng Nh t và ti ng Vi t c . Có nghĩa là n u b n không thu c m t ch và ghi vào ñ u óc c a b n thì b n không th nào nh và vi t cũng như ñ c ch y là gì. Trong khi ñó, ngôn ng Tây Phương l i khác. M c dù b n không hi u nghĩa câu văn ñó ý gì, nhưng b n có th ñ c ñư c. ðây là cái ti n l i cho nh ng ngôn ng dùng theo m u t A, B, C. Ví d như tôi có th s d ng nhi u ngôn ng ñ trao ñ i v i ngư i ngo i qu c nhưng khi g p ch n ð , Népal, Bhutan, Tây T ng, Lào, Cao Miên, Thái Lan, Tích Lan v.v... thì tôi cũng ch u tr n như quý b n thôi. Trong nh ng trư ng h p n y dùng ngôn ng giao d ch thông d ng trên th gi i ngày nay là ti ng Anh thì d dàng nh t. Ti ng Anh tuy không ph i là ngôn ng có nhi u ngư i nói nh t trên th gi i như ti ng Trung Hoa. Tuy nhiên ti ng Anh là ti ng th gi i, b n ñi ñâu hay b t c nơi nào trên qu ñ a c u n y b n cũng có th dùng ñư c c . N u b n ch bi t ngo i ng là ti ng Hoa, khi sang Âu Châu ho c Phi Châu mà có ñư c m t ngư i thông d ch ti ng n y qua ti ng ñ a phương cho b n là ñi u hơi khó ñ y. Cũng như ti ng ð c và ti ng Pháp tuy là ñ i di n cho nh ng nư c có n n kinh t hùng m nh nh t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

113

nhì Âu Châu, nhưng nh ng ngôn ng n y cũng ch dùng trong ph m vi Âu Châu thôi, còn khi qua Úc ho c Nam M thì khó mà s d ng ñ n ñư c. Ngôn ng ð c là m t trong nh ng ngôn ng khó nh t nhì Âu Châu, g n b ng ti ng Nga v y. Tuy nhiên, n u b n siêng năng, b n cũng có th gi i b ng hay gi i hơn ngư i ð c cũng là chuy n bình thư ng thôi. Vì có không ít ngư i ð c không bi t văn ph m ti ng ð c là gì. ði u n y nó cũng gi ng như nhi u ngư i Vi t Nam thôi. Vì khi cha sinh m ñ ra h , có bao gi h ñ n trư ng cho h t b c ti u h c ñâu mà h bi t. H là nh ng ngư i kém may m n ho c lư i bi ng ñã b l ñi m t cơ h i l n v ngôn ng r i ñó b n . Ngày nay con em ngư i Vi t Nam có m t kh p nơi trên th gi i là m t ñ c ñi m vô cùng l i l c. Vì l các em có ñ n hai n n văn hoá trong m t lúc. ðó là văn hóa c a quê hương cha m mình và n n văn hóa th hai là n n văn hóa b n x , mà ngư i b n x h thi u n n văn hóa th nh t c a ngư i Vi t Nam mình. Cách c u t o câu văn ti ng ð c cũng khác l l m. Ví d như m t câu nói, bình thư ng r t gi ng ti ng Pháp và ti ng Anh; nhưng n u nói câu nói y có tr ñ ng t thì tr ñ ng t y s ñ ng sau ch t và ñ ng t chính n m cu i câu. Trong khi ñó ti ng Anh và ti ng Pháp khác. Có nghĩa là tr ñ ng t n m sát ñ ng t r i m i ñ n túc t . Ví d câu tôi mu n thăm Paris. Tôi là ch t , mu n là tr ñ ng t , thăm là ñ ng t chính và Paris là túc t ch nơi ch n. N u nói ti ng ð c ñúng cách ph i nói r ng: Ich will (möchte) Paris besuchen. Ich là ch t , will hay möchte là tr ñ ng t , Paris là túc t và besuchen là ñ ng t chính. N u vi t b ng ti ng Anh thì ph i vi t I shall visit Paris hay ti ng Pháp là Je voudrai (veux) visiter à Paris. Ti ng Pháp hơi khó hơn m t chút là khi có tr ñ ng t ñ ng trư c thì ñ ng t chánh ñ ng phía sau ph i ñ nguyên m u và túc t ch nơi ch n ph i có ch “à“ ñ ng ñ u. H c ngôn ng là ph i ñ ý cách dùng và sau ñó t t ñ c sách s qua ñi. Khi quen d n

114

Cách h c cho gi i

mình t p d ch nh ng câu văn ng n g n, d hi u t t mình s thu n th c. ñ i không có ai là Thánh c . Ai cũng b t ñ u t ch phàm phu ñ ti n lên con ñư ng Thánh, ch không ph i sanh ra ñã là Thánh nhân r i thì ñâu có c n cõi Ta Bà n y n a mà làm gì? V y quý b n nào mu n h c ngo i ng gi i thì c b t ñ u. ði u quan tr ng ñây là s h c h i y không bao gi có gi i h n tu i tác và ñ a v , nên ngư i xưa m i nói r ng: “H c h i vô nhai c n th ng n Thanh không h u l , chí vi thê“ Nghĩa là: “Bi n h c không b , siêng là b n Tr i xanh có l i, chí là thang“ Quý v ch c ñ ng ý v i tôi v ñi u n y? Và bây gi tôi xin c ng hi n ñ n quý v và các b n cách h c làm sao cho mau nh và càng ph i ñư c nh lâu n a, thì ñây là phương pháp. N u h c bài c a trư ng Ti u hay Trung H c cũng gi ng nhau thôi. Ch có bài nhi u ít tùy theo giáo sư cho mình. Ví d , m t bài nói v l ch s hay ñ a lý ho c v n v t, ngay c thơ văn v.v… cũng ñ u có th ng d ng v i phương pháp n y ñư c. ð u tiên hãy ng i th t yên l ng m t nơi không b chi ph i, ti p theo là ñem bài y ñ c qua m t l n th t chú tâm trong m t phút. ði u y có nghĩa là n i dung chính quý v và các b n ñã n m l y r i. Sau ñó chia bài ra làm 3 ño n. Quý v ñ c qua ño n m t m t l n n a, r i cho t ng câu, t ng ch vào ñ u mình trong m t phút n a. ðo n th hai cũng làm th . Sau ñó n i ño n hai v i ño n ñ u và nh m m t l i ñ c trong ñ u cũng như ñ c ra thành ti ng như lúc tr bài và sau ñó h c ño n ba, ti p theo là n i ño n ba v i ño n hai r i ño n m t. Như v y t ng c ng ch ng 5 phút là b n có th h c thu c lòng xong m t trang A5. N u b n không t p trung tư tư ng ñư c nhi u thì

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

115

ph i ñ c trong nhi u l n như th ñ thu c. Tôi cam ñoan v i b n là khi b n ñã c g ng h c thu c r i thì b n s t tin hơn. Ví d như b n không ng i khi g p Th y mình h i bài và r t hãnh di n v i b n bè, vì b n ñư c Th y, cô khen và cu i tháng, cu i năm thi ñ u ñi m cao. B n nên nh r ng ngư i h c trò ch có b n ph n là h c, mà ñã ñ n trư ng không ch u h c thì th h i ph i làm cái gì ñây ñ báo ân cho ông bà cha m , Th y T và ñàn na tín thí bây gi ? Khi h c lên ð i H c thì không c n ph i h c thu c lòng như th , nhưng bài v nh ng ý chính ph i n m v ng. Có th ph i tô ñ m b ng m c màu lên nh ng nơi ñáng chú ý và cũng có th cho ta bi t r ng sách y, môn y, ta ñã ñ c qua. Th i gian trư c khi thi, ch c n ôn l i nh ng ch g ch chính là ñ . N u các b n h c Ti u H c, Trung H c và ð i H c mà th c hành như tôi v a nói thì tôi ñoán ch c r ng n u b n không ñ t i ưu thì cũng ưu và n u không bình thì cũng bình th , ch tuy t nhiên không bao gi ñ u th và thi h ng ñâu mà s . Ngày nay ngo i qu c h c ki u khác. Nghĩa là Th y giáo cho h c sinh, sinh viên bi t t ng quát khá nhi u r i khai tri n tinh th n làm ch y khi trình bày quan ñi m c a mình cho giáo sư nghe và giáo sư s góp ý vào. Cách d y n y hay, tôi không ph n ñ i, nhưng n u m t công th c toán h c không h c thu c, m t phương trình khi gi i ph i c n ñ n sách v và t ñi n thì ph i nói r ng nó ng ng làm sao. Khi tôi còn h c Ti u H c và Trung H c t i Vi t Nam thu b y gi không có l i giáo d c như th . Ngày xưa n u ngư i h c trò tr l i em không bi t; ho c không có th i gi ñ xem bài, s b ph t ngay, b ng nhi u hình th c khác nhau, ch ñâu có như ngày nay là c th t tình tr l i như th , r i Th y giáo kêu ngư i khác, mà ñã ch ng có m t l i khuyên nào v i nh ng h c trò kia thì qu là m t l i giáo d c hoàn toàn m i. ða ph n Á Châu chúng ta ch h c t ông

116

Cách h c cho gi i

Th y nh ng gì ông Th y bi t là ñ .Trong khi ñó cái h c c a Âu M là cái h c khai phóng, t o cho con ngư i có ñ u óc t tin và t ch khi trình bày ñi u mình mu n nói. ði u y t o cho h c trò và sau n y ñi vào trư ng ñ i có nhi u b n lãnh hơn; nhưng b o ñ c m t bài thơ c a Nietzche hay Victor Hugo ch ng h n thì ngư i h c trò th i nay không làm ñư c. Ch nh loáng thoáng cái gì ñó r i trình bày mà thôi. Còn ngày xưa chúng tôi là ph i h c thu c lòng. T t c ñ u ph i h c thu c lòng. Ti ng Pháp g i là récitation, ti ng ð c cũng nói th nhưng vi t khác rezitation – rezitieren. Cái l i c a h c thu c lòng là khi ñi gi ng ho c thuy t trình, m t ph n ñ thay ñ i không khí, m t ph n ñ kéo dài th i gian, m t ph n khác không kém ph n quan tr ng là l mình quên ñi ph n chính c a vi c nói pháp hay thuy t trình thì mình chêm thơ vào ñ gi i bày và trong khi ñó ñ u óc mình nó s móc n i l i v i tư tư ng trư c ñó mà mình ñã lãng quên. dư i c to s h u như không ñ ý v s sơ h n y c a mình, mà ñôi khi còn v tay tán thư ng nh ng ño n thơ hay, ý v n a thì mình s t tin, l y l i tinh th n ñ lái ñi ti p t c câu chuy n, nhưng ñâu có ai bi t r ng ñó là th thu t c a di n gi . Th nhưng trong trư ng h p n y di n gi ch ng thu c m t bài thơ nào hay m t câu chuy n ng ngôn, trào phúng nào c thì ph i nói r ng ph n thuy t trình hôm y nó s tr nên bu n t l m. Còn m t vi c n a không kém ph n quan tr ng trong lúc giao t là nên nh gương m t mà ngư i mình ñã g p m t vài l n r i, n u nh ñư c tên thì r t quý. N u ngư i y l có g i phone ñ n cho mình mà mình không nh n ra ti ng nói c a ngư i y và cũng ch ng nh l i tên h , thì qu th t r t b t l i trong vi c ngo i giao vô cùng. L ra khi nghe ti ng alô ñ u tiên b n ph i reo lên là b n hay ông, bà Nguy n Văn ... gì ñó ñã g i cho mình, thì ñ u dây ñi n tho i kia h s vui l m. Vì ngư i bên kia ñ u dây có th xa v i b n l m và ñã lâu l m r i không g p b n, nhưng lúc nào b n y cũng nh ñ n h , nên

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

117

b n m i nh ñ n ti ng nói và nh ñ n tên. Ch c ch n h s vui và nh ng giao d ch sau ñó ña ph n b n s g t hái thành công. Có nhi u ngư i thu c c hàng trăm s ñi n tho i và tên ñư ng ph . Có nhi u ngư i không ch y Taxi mà Paris có bao nhiêu con ñư ng chính h ñ u n m lòng. Ho c gi khi nói v l ch s , danh nhân và các cu c cách m ng trên th gi i v.v... ph i ñòi h i b n nói ñúng ngày, gi , năm tháng và s ki n l ch s ch không th nói u ơ là vào kho ng năm ñó v.v… ví d như khi nói v cách m ng Pháp là ph i nói x y ra vào ngày 14 tháng 7 năm 1789. Cách m ng Trung Hoa Dân Qu c là vào ngày 10 tháng 10 năm 1911. Cách m ng Vi t Nam là ngày 1 tháng 11 năm 1963 v.v… Còn nh ng phương di n khác n a cũng c n ñòi h i b n nhi u v n ñ tâm lý n a m i có th làm cho b n thành công tr n v n ñư c.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

119

XIX .- L i cu i

Năm nay là năm th ba, tôi lên nh p th t t i núi ñ i ða B o t i Sydney thu c x Úc n y là m t thu n duyên mà bào huynh là Hòa Thư ng Thích B o L c, Phương Trư ng chùa Pháp B o t i ñây ñã cho Th y trò chúng tôi có cơ h i ñây ñ n tu và d ch Kinh, d ch sách. Nh th mà sau khi ñã liên l c qua Email v i Tr n Văn Nhơn t c Tr n Trung ð o, chúng tôi d ñ nh xu t b n chung m t cu n sách ñ vi t v nh ng k ni m ngày xưa khi còn s ng dư i bóng cây ña chùa Viên Giác và s ch che ñùm b c c a Th y Tôi cũng như g o cơm c a ñàn na tín thí. Do v y mà tác ph m n y mang tên “Dư i bóng ña chùa Viên Giác” m i ñư c ra ñ i. Xin c m t thâm ân t t c c a m i ngư i mà tôi ñã mang vào vai, vào tâm và ngay c trân quý ñ lên trên ñ u n y. Khi vi t ch c ch n tôi là ch t . Do v y, có r t nhi u ph n mang tính cách ch quan, nên không th nào không có nh ng ch sơ h ñáng trách. Nh t là ph n khi nh n xét v Th y mình hay nh ng vi c khác ch c là giác linh c a Th y không vui, nhưng con xin hoàn toàn sám h i v i Th y. Vì con không th nói khác ñi ñư c, khi mà con ñã và ñang ch u nh hư ng c a ba n n giáo d c, ba tư tư ng t do c a Vi t Nam, Nh t B n và ð c Qu c. Do v y con xin ch u nh n ph n l i n y v mình, ñã nói lên nh ng ñi u không ñáng nói như th .

120

L i cu i

Cu i cùng tác ph m n y ph n tôi vi t g m 100 trang vi t tay kh A4 n y ch vi t trong kho ng năm ngày là xong, nên không tránh kh i nh ng thi u sót ñáng ti c. Kính mong quý ñ c gi ni m tình h th cho. Núi ñ i ða B o Sydney, Úc ð i L i Vào chi u ngày 3 tháng 12 năm 2005 Thích Như ði n

Dư i Bóng Ða Chùa Viên
(Vi t ti p hai chương sau n y vào cu i năm 2011 và ñ u năm 2012)

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

123

Chương XX

G p l i nhau
Năm 2003 là năm quan tr ng ñ i v i tôi. Vì ñây là l n k ni m 25 năm xây d ng chùa Viên Giác Hannover, ð c Qu c và năm này tôi ñã chính th c trao quy n Tr Trì cho Th y H nh T n; ñ ng th i tôi ñã tr v ngôi Phương Trư ng, có nghĩa là không còn tr c ti p ñi u hành và Tr Trì chùa Viên Giác n a, mà ch còn c v n cho chùa cũng như cho Giáo H i ð c Qu c mà thôi. ðây cũng là cơ h i ñ tôi m i chư Tăng, Ni trong các nư c ñ n ð c tham d nh ng l nghi tr ng ñ i này, g m nhi u m c như: truy n th a, k ni m báo Viên Giác, H i Ph t T , cũng như 25 năm thành l p chùa Viên Giác. Nhân cơ h i này, ñã t ch c m t ñ i l Trai ðàn Ch n T B t ð chư hương linh quá vãng. Năm y, s lư ng chư Tăng, Ni ngo i qu c cũng như t Vi t Nam ñ n ch ng minh, tham gia ñ i l không dư i 150 v . N u k t năm 1968 tôi xa H i An, vào Sài gòn tu h c và sau ñó ñi du h c Nh t B n 1972 cho ñ n 2003 là 35 năm dài, tôi chưa có cơ h i ñ g p l i nh ng b c Th y trong Môn Phái cũng như nh ng huynh ñ ñ ng môn, h c cùng l p, cùng Th y trong nh ng năm ñ u Trung H c ð Nh t c p 1964, 1965 t i trư ng B ð H i An, thì ñây là cơ h i v y. Trong s chư v Tôn Túc t quê hương ra h i ngo i tham d l này có Th y

124

G p l i nhau

Gi i Tr ng là ngư i h c cùng l p, ng i cùng bàn thu thi u th i v n còn gi l i chi c áo nhà tu sau năm 1975 oan nghi t y. Có không ít nh ng b n ñ ng tu thu y ñi ra ñ i và ñã cưu mang m t ñ i s ng th t c, n ng n v i thê nhi, nên chùa chi n cũng ít lai vãng. Tôi ñã nghe Th y Gi i Tr ng k l i nh ng n i ni m u n khúc c a nh ng giai ño n l ch s như v y ñ bi t r ng ai còn, ai m t và ai là nh ng ngư i không còn liên l c ñư c n a. ðúng là chi n tranh và ý th c h ñã chia c t con ngư i trong t ng hơi th và hoàn c nh như v y . Nh v y mà tôi có ñư c cơ h i ñ liên tư ng v nh ng ngư i b n cũ năm xưa, ñ i cũng như ñ o, ñ bi t r ng h ñã m t th i như th còn mình v n còn nhi u h nh phúc, vì v n còn khoác trên mình chi c áo nhà tu. M c dù “chi c áo không làm nên tu sĩ”, nhưng n u không có chi c áo thì ch ng ai bi t mình là tu sĩ. Do v y hình th c ñôi khi cũng r t c n thi t . Nh ng năm 1966, 1967, 1968 vào nh ng mùa hè ngh h c, tôi ñư c Sư Ph mình cho lên Chùa Long Tuy n hay xu ng Chùa T nh H i ñ t p s An cư. T ñó tôi quen bi t Th y Gi i Tr ng và Th y Như Hoàn nhi u hơn nh ng Th y khác. Anh em chúng tôi l i k t nghĩa ñ huynh, ai l n tu i hơn thì làm anh, riêng tôi nh tu i nh t tr thành em út. ðã có nh ng l i tâm s và nguy n ư c dư i chân tháp T chùa Long Tuy n, m c d u chúng tôi ch ng bi t r ng: cu c ñ i sau này s trôi n i ra sao, nhưng tu i tr b ng b t, tu i tr ngang bư ng ñã là ñi u ki n duy nh t ñ chúng tôi vư t lên trên t t c . Năm 1967 là năm tôi ñư c Sư Ph cho ra chùa Ph ðà ðà N ng ñ th Gi i Sa-di, th mà sau này ch ng ñi p Sa-di l i mang d u n c a Chùa Long Tuy n; nơi Hòa Thư ng Chơn Phát tr trì, ñ ng th i Ngài cũng là T ng V Trư ng T ng V Tăng S t nh Qu ng Nam thu y. Qu th t khi con ngư i có quy n trong tay, mu n thay ñ i m t cái gì ñó theo ý mu n c a mình cũng không ph i là ñi u khó th c hi n.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

125

Nh g p Th y Gi i Tr ng vào năm 2003 t i Hannover mà tôi ñư c bi t Như Hoàn ñã hoàn t c và m t s quý Th y, Cô khác cũng không còn tu n a, ví d như : Th ði m, Th Duyên, Th K nh, Th H nh v.v. .. Tha phương ng c tri là m t trong b n ñi u h l c, nhưng khi nghe v nh ng m nh ñ i tan v c a m t ki p tu hành, tôi xót xa cho h không ít. Vì l cùng m t lúc ñã c t bư c ra ñi, mà bây gi ñã có quá nhi u ngư i quay tr l i. Qu th t ñư ng tu không d là như v y.

Th y Gi i Tr ng và Chư Tôn Ð c t i L Khánh Thành Chùa C c L c C nh Gi i t i Chiangmai, Thái Lan 2010 Năm 2008 là năm k ni m 30 năm thành l p Chùa Viên Giác và cũng là năm tôi ñư c Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t Âu Châu t n phong lên Ph m v Hòa Thư ng. Nhân cơ h i này, tôi cũng ñã cung th nh m t s chư Tôn ñ c t quê hương qua ð c tham d l . L n này có thêm Ni Sư Gi i

126

G p l i nhau

Thi n, Ni Sư H nh Tư ng, Ni Sư H nh Nghiêm v.v. . . ðây là nh ng ngư i cùng th i gian tu h c t i Qu ng Nam t nh ng năm 1964, 1965. Cũng nhân cơ h i này, tôi t ch c l khánh thành và An v Ph t Tu Vi n Viên ð c t i Ravensburg thu c mi n Nam nư c ð c. Th y Gi i Tr ng và m t s Th y, Cô khác t quê hương ñ n mang l i cho tôi nhi u n i nh quê. N u tính t năm 1968 ñ n 2008 là ñúng 40 năm tôi ñã xa quê hương x Qu ng. Do v y ñi ñâu và b t c lúc nào, khi có ai ñó yêu c u tôi ngâm thơ thì tôi thư ng hay ngâm bài “Nh Chùa” c a Thi sĩ Huy n Không t c là c Hòa Thư ng Thích Mãn Giác ho c bài : “Bao gi nhĩ tôi v thăm x Qu ng” c a Tr n Trung ð o. Quê hương gi ñây ñ i v i tôi ñã xa ngút ngàn và ch còn ñ ng l i trong ni m thương n i nh . Do v y, m i khi nh c ñ n ch n quê, lòng mình l i b i h i th n th c . Quê hương là gì? Ch ng ai có th ñ nh nghĩa tr n v n ñư c, nhưng n u thi u nó, có l chúng ta s khó ñư c thành ngư i. ðây là m t ch t li u dư ng sinh c a nh ng ngư i ñang s ng xa quê hương, x s . Nhi u khi, ngư i ta ñang s ng trên quê hương ñ t nư c, nhưng h ñang xa r i v i truy n th ng c a quê hương th t s ; còn nh ng ngư i tuy s ng xa cách quê hương trong muôn ngàn v n d m nhưng lúc nào hai ti ng quê hương cũng canh cánh bên lòng. ñâu cũng có bóng d a, cây tre, b i chu i v.v…, nhưng cây tre ñ u làng mình ñư c sinh ra t i ñó nó khác xa v i nh ng nư c khác r t nhi u. Vì nh ng nơi kia phong t c, t p quán, ngôn ng v.v… không như quê hương c a mình. Sau năm 1975 có bài hát “Quê hương là chùm kh ng t” tương ñ i di n t ñúng v i tâm tr ng c a nh ng ngư i xa x , nên khi bài ca này vang lên ñâu ñó khi n cho ai ñã m t l n xa quê chưa bao gi tr l i cũng g i nh l i quê hương trong muôn thu . Năm 1968, tôi r i Qu ng Nam vào Sài gòn ti p t c h c ñ nh và ñ nh t ñ thi Tú Tài I và Tú Tài II t i trư ng C ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

127

Hòa và trư ng Văn H c, tôi ch ng nghĩ ng i gì v tương lai vì tôi bi t r ng m t l n ra ñi là muôn l n khó tr l i, khi mà hình nh quê hương ñã lùi d n l i phía sau lưng mình. Vì ngư i tr luôn luôn hư ng t i ch ít có ai ngó lui. Ch khi nào ngư i ta l n tu i r i, kh năng vươn t i không còn nhi u n a, lúc y ngư i ta m i nh v dĩ vãng, l c l i ký c tu i thơ, ñ vi t lên nh ng dòng h i ký. N u không v y thì ñ i không có gì ñ p n a. Tôi cũng là m t con ngư i, không vư t kh i ư c l t m thư ng c a nhân th y và tôi v n là m t con ngư i mà là con ngư i c a quê hương x Qu ng nên v n còn mang n ng ch t ru ng ñ ng.

Sum h p ñ i gia ñình h Lê t i Chiangmai, Thái Lan 2010 Tháng 10 năm 2010 Chùa C c L c C nh Gi i T t i Thái Lan khánh thành, tôi ñã nh c Th y H nh Nguy n nên vi t thư cung th nh chư Tôn ñ c trong nư c qua Thái Lan ñ tham

128

G p l i nhau

d l và th c hi n chương trình ð i Trai ðàn Ch n T t i Chiangmai vào d p l tr ng ñ i này. Nhân ñây tôi và Hòa Thư ng Thích B o L c ñã ñ ngh v i Th y Như T nh t ch c nh ng chuy n xe bus xuyên các qu c gia Cam-b t, Lào ñ n Thái Lan ñ g p g chúng tôi. Qu là m t vi c làm mang r t nhi u ý nghĩa. T Mi n Trung ñi, có ba chi c xe Bus và t Mi n Nam có m t chi c, t ng c ng ñ 180 ngư i v a tu sĩ l n cư sĩ; trong ñó có ñ i gia ñình h Lê và nh ng ngư i thân c a tôi mong m i ñư c g p Hòa Thư ng Thích B o L c ñã g n 40 năm xa cách, chưa bao gi có m t cu c h p m t. M t cu c h p m t gia ñình g m 4 th h như v y th t ra lâu nay chưa h có, nghĩa là th h c a chúng tôi và thêm ba th h liên ti p v sau n a. Ch ti c r ng th i gian h i ng quá ng n ng i so v i chuy n ñi c a Hòa Thư ng Thích B o L c t Úc sang. M t ph n vì ñư ng ñi vào núi khó tìm, ph i ñi m y l n m i ñ n C c L c C nh Gi i T , ph n khác vì d l khánh thành là tâm ñi m chính, nên ph n còn l i v i gia ñình không còn ñư c bao nhiêu so v i trên dư i 40 năm xa cách. Tôi ñã có ñư c hai ngày ñ hàn huyên v i hai bên n i, ngo i và c nh ng Th y, Cô b n h c ñã xu t gia cùng lúc t i Vi t Nam thu nào, hay th h xu t gia sau này khi nghe Hòa Thư ng Thích B o L c và Tôi v Thái Lan nên nhi u nao n c mu n g p, trong ñó có c Thư ng T a Thích H i T ng và m t s b n h c cũ như Th ði m và Nguy n S u n a. N u nh ng ngư i b n này tình c g p ngoài ñư ng ph thì ch c r ng cũng ch ng ai nh n ñư c ra ai. May là ñây có ngư i t gi i thi u, ho c gi ngư i trư c gi i thi u cho ngư i sau nên m i bi t m t nhau và t ñó k cho nhau nghe nh ng gì ñã tr i qua 40 năm xa cách. Năm nay 2012, chúng tôi cũng t ch c m t cu c h p m t như th n a t i Thái Lan, nhưng s ngư i ít hơn và dĩ nhiên là tình c m, s trao ñ i nh ng câu chuy n xa xưa không g i nh như l n ñ u cách ñó hơn hai năm v trư c n a. Vì l ,

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

129

cái gì lâu không nh c ñ n, không ñ c p qua, nay có cơ h i ñ ch ñư c g p m t l n, cái y quý giá th t. Ví như tình yêu thương xa nhau thì nhung nh , nhưng khi s ng g n nhau lâu ngày cũng sinh ra nhàm chán. Tuy nhiên, chúng tôi v n c g ng ñ t o ra cơ h i này vì l năm nay là năm th 10, cũng là năm cu i tôi sang Úc t nh tu nh p Th t và nhân cơ h i này ñi tham d l khánh thành Chùa Vi t Nam t i Nh t B n c a Hòa Thư ng Thích Minh Tuy n vào ngày 04 tháng 11 năm 2012, cho nên m t l n ñi là m t l n khó, ph i c g ng t o nên cơ h i th hai này v y .

Hình lưu ni m trư c cung ñi n th xá l i răng c a Ph t t i Kandy, Tích Lan (tháng 7-2011)

130

G p l i nhau

M t l n khác vào ngày 8 tháng 7 năm 2011 v a qua, chúng tôi cũng ñã có m t cu c g p g t i Tích Lan th t là ñ c bi t. ðó là ngày Chính Ph cũng như H i ð ng Tăng Già Tích Lan trao gi i thư ng danh d cho Hòa Thư ng Thích Minh Tâm, Vi n ch Chùa Khánh Anh t i Pháp và tôi ñ i di n cho Ph t Giáo Vi t Nam t i ð c. Chúng tôi là nh ng ngư i ñư c tuyên dương vi c mang giáo lý c a ð c Ph t ñ n các Qu c gia Âu M và làm cho Giáo lý y ñư c phát tri n t i các qu c gia này. T n ð sang có quý Th y Như Tú, Nguyên Tân, Hu Phát và Nhu n Hu . T Vi t Nam ñ n có Th y Gi i Tr ng, Th y ð ng M n, Th y Như T nh và m t Th y trong Môn Phái Chúc Thánh. Ngoài vi c d l trao gi i thư ng ra, chúng tôi và phái ñoàn còn ñi Kandy ñ ñ nh l Răng Xá L i c a ð c Ph t, cũng như ñ n mi n B c Tích Lan ñ thăm và ñ nh l cây B ð do Công Chúa Sanghamita, con gái Vua A-D c ñã mang qua t n ð và tr ng t i ñ t thiêng l ch s này cách ñây hơn 2300 năm v trư c. M t chuy n ñi có th t nhi u k ni m và cũng là chuy n ñi có nhi u ghi nh . Vì l tông phong, pháp phái, ñ huynh, b ng h u l i có d p ñ g p nhau hàn huyên tâm s . ð n Hoa Kỳ l n này c a năm 2012, tôi ch ng bi t là l n th m y sau hơn 30 năm ð c, nhưng theo tôi nghĩ ít nh t cũng trên 30 l n. Có nh ng năm tôi ñi Hoa Kỳ ñ n 2 l n. L n ñ u tiên ñ n thăm Hoa Kỳ vào năm 1979 t i Gainesville thu c mi n B c ti u Bang Florida. ð n ñó ñ thăm Anh Sơn và Cô Hi n là anh, ch c a Ph m Nam H i, b n h c l p ñ nh ban A t i trư ng C ng Hòa niên khóa 69-70. Bây gi hai anh ch này là ñ t t i gia c a tôi. H có h c v cao và ăn chay trư ng, là nh ng ngư i Ph t T luôn h trì Tam B o. L n y tôi ñã ghé thăm c Hòa Thư ng Thích Thiên Ân l n ñ u và cũng là l n cu i. ð n năm 1980, Hòa Thư ng viên t ch tu i 58 t i Los Angeles, là m t m t mát r t l n cho Ph t Giáo Vi t Nam H i Ngo i. Vì Hòa Thư ng là m t b c Th y, m t H c gi vĩ ñ i

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

131

c a Ph t Giáo ñương th i, Ngài là Vi n Trư ng trư ng ð i H c ðông Phương và sáng l p Chùa Vi t Nam t i Los Angeles t năm 1974. Nh ng l n sau này, tôi ñã ñi thăm h u h t các chùa Vi t trên kh p các ti u bang t i Hoa Kỳ, nhưng l n này có 4 cu c thăm vi ng mang d u n ñ c bi t. ðó là thăm Hòa Thư ng Thích Thanh An, C Giác Linh Hòa Thư ng Thích H nh ð o, Trư ng Lão Thích Chơn ði n và ngư i b n cũ Như Hoàn năm xưa.

Tư ng ñài các danh nhân th gi i t i Oakland, San Jose, California Hòa Thư ng Thích Thanh An năm nay ñã g n 80 tu i, là anh ru t c a C Thư ng T a Thích Thi n Tư ng và là Sư Huynh c a Hòa Thư ng Thích B o L c. C hai v này ñ u là ñ t c a c Hòa Thư ng Thích Trí H u thu nào. Chúng tôi ñ n chùa An Tư ng t i Oakland thu c mi n B c ti u bang

132

G p l i nhau

California vào m t sáng mùa xuân tháng 4 năm 2012 sau khi ñã ñi thăm tư ng ñài các danh nhân th gi i như Ngài MahaGandhi, m Teresa, T ng Th ng Roosevelt, Thi n Sư Nh t H nh v.v… có ngư i ñã n m xu ng cho t do và cũng có nhi u ngư i ñang chi n ñ u cho t do dân ch cho th gi i. T t c r i cũng tr v v i cát b i, nhưng nh ng gì mà nh ng b c Thánh nhân làm, ngư i bình thư ng như chúng ta ít hi u h t ñư c ý nghĩa c a nó. Vi c Thánh, dư i m t phàm cũng tr thành t m thư ng, ít có ý nghĩa; nhưng n u vi c phàm dư i m t Thánh, cái gì cũng có th mang l i l i l c cho qu n sanh. T i công viên này có m t tư ng ñ ng em bé Phi châu 10 tu i. Em làm m t bài thơ b ng ti ng Anh ñơn gi n nhưng ñã ñư c Liên Hi p Qu c trao cho gi i thư ng và d ng tư ng ñ ng c a Em t i Công Viên ñư ng 18 thành ph Oakland, không ph i là chuy n nh . Bài Thơ nhan ñ là: Ngư i da màu. Khi tôi sinh ra, tôi màu ñen Khi tôi l n lên, tôi màu ñen Khi tôi ñi dư i ánh sáng m t tr i Phi Châu, tôi màu ñen Khi tôi b nh, tôi màu ñen Khi tôi ch t, tôi cũng màu ñen Còn ngư i da tr ng thì : Khi h sinh ra, h màu ñ Khi h l n lên, h màu tr ng Khi h ñi dư i ánh sáng m t tr i, h màu nám ñ Khi h b nh, h màu xám Khi h ch t, h màu tím Th mà h g i chúng tôi là ngư i da màu . Câu k t này khi n th gi i kinh ng c và ñã trao gi i thư ng cũng như d ng tư ng ð ng cho em. Như v y thì ngư i da tr ng m i là ngư i hay ñ i màu, ch ngư i da ñen b t c trư ng h p nào, h v n gi ng màu da nguyên th y c a h .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

133

Hòa Thư ng Thích Thanh An (hình ch p ngày 4-4-2012) Chúng tôi bư c vào Chùa An Tư ng l n này th y tr ng v ng l thư ng, vì nơi bàn th T ch còn Xá L i Xương c a Thư ng T a Thi n Tư ng. Bên nhà trù, có m t Cô Ni già gi chùa và nhà bên c nh là nơi Hòa Thư ng Thanh An . Sau khi chào h i và g i chuy n, Hòa Thư ng ñã k l i nh ng chuy n xưa khi còn quê nhà, nh t là lúc g p c p trên núi, hay l y máu mình ñ chép Kinh Di ðà ho c ñ t li u trên thân th ñ cúng dư ng Ph t. T ng l i nói, t ng c ch ñ u ñư c Thư ng T a Nguyên T ng ghi âm và ch p hình c n th n ñ làm tài li u cho nh ng ngư i h u th sau này. ð ng trên th m chùa ñ ti n chúng tôi hôm ñó là m t lão Tăng ñang ch ng g y, nư c da b c màu sương gió, chúng tôi r t ng m ngùi và cũng ch ng bi t r ng ngày nào ñó quay tr l i nơi này, có còn ñ nh l ñư c hình bóng này chăng ! Năm 2011, Ph t Giáo Vi t Nam t i Hoa Kỳ ñã m t các b c ñ i danh Tăng như: C Hòa Thư ng Thích Trí Chơn, C

134

G p l i nhau

Hòa Thư ng Thích Thuy n n, C Hòa Thư ng Thích Thanh ð m, C Hòa Thư ng Thích Trí Hi n, C Hòa Thư ng Thích H nh ð o, C Hòa Thư ng Thích Trí Năng, C Hòa Thư ng Thích Thi n Hương cũng như ba v ñ i Cư Sĩ. ðó là : Cư sĩ H c gi Ph m Công Thi n, Cư sĩ Ph m Kim Khánh và C Hương Bình Lê H u Dãn. Trong nh ng v này, tôi quen bi t c Hòa Thư ng Thích H nh ð o cũng ñã 46 năm r i, năm 1966 khi Hòa Thư ng còn làm Tuyên Úy Ph t Giáo t i ðà N ng, tôi có d p nh Ngài ký gi y cho ñi máy bay tr c thăng Quân ñ i mi n phí t ðà N ng vào Sài Gòn. Ơn y, tôi v n quý mãi cho t i ngày nay. Vì thu y giao thông t i mi n Trung không an toàn, nên ph i dùng máy bay qua l i t i ðà N ng. ði máy bay dân s không có ti n nên Sư Ph tôi ñã gi i thi u cho Ngài H nh ð o ñ ñư c ñi nh vào Sàigòn.

B o tháp th Hòa Thư ng Thích H nh ð o

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

135

ð n chùa Ph ðà t i thành ph Westminter thu c mi n Nam California vào nh ng ngày cu i tháng 3 năm 2012 tôi ch còn ñ nh l giác linh Ngài cũng như B o tháp , nơi th tro c t c a Ngài. Còn bao nhiêu c nh cũng như ngư i ñã thay ngôi ñ i ch . Tuy có sáng s a và ñ p ñ hơn xưa ñ y, nhưng ñó không ph i là cái h n c a quê hương x Qu ng thu nào! ðúng là v t ñ i sao d i là v y. ð ñi ñi u ñám tang c a c Hòa Thư ng Thích H nh ð o, Trư ng Lão Thích Chơn ði n t i Houston, Texas ñã ñi bài ñi u r ng: T ng Tăng Gánh n ng ñã buông, buông cho trót Gông xi ng b ñư c, b luôn ñi Trăm năm s nghi p có ra gì Giác mê nh t l chánh tri k o l m (2011) Bài thơ ch có b n câu, nhưng ñã l t t ñư c t t c m i s vô thư ng chuy n hóa, có có không không, trò ñ i dâu b cũng như khuyên Giác Linh nên ch m t ñư ng, vì mê và giác ch ng có gì khác nhau c . L n nào cũng th , khi ghé Houston, chúng tôi b t bu c ph i ghé thăm Trư ng Lão Thích Chơn ði n m t l n. Vì Ngài là Sư Thúc c a tôi và năm nay Ngài ñã vào tu i 86, nhưng minh m n vô cùng, ch có con m t hơi kém m t tí, nhưng Ngài v n lái xe, ñ n ñi nh ng ñ a ñi m g n Quan Âm T nh Xá. Ngài là m t v Lão Tăng có tu i ñ i cao nh t nhì t i H i Ngo i ngày nay và trong Môn Phái Lâm T Chúc Thánh, Ngài thu c ñ i th 40, ñ t c a c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Ph Tho i, chùa Long Tuy n H i An .

136

G p l i nhau

Ð nh l Hòa Thư ng Trư ng Lão Thích Chơn ði n Chúng tôi g p ñ thăm Ngài, ñ c thơ Ngài cho Ngài nghe, bình thơ và ñôi khi Ngài v n h i nh ng tư tư ng v tánh Không trong Kinh Kim Cang, Bát Nhã hay Lu t h c. ð ng th i chúng tôi cũng có ñư c nh ng b a ăn chi u b ng bánh ư t v i hương v quê hương th t ng t ngào. Tôi ñ c bài : “Ru i than trong lư i nh n” r ng : Tham d c lao vào vư ng t sinh Vô minh nghi p th c d n vòng quanh Ao tù ngũ trư c gây thêm trư c Kh kh thì ra cũng t i mình (2007) Qu th t cu c ñ i như m t gi c m ng và gi c m ng y dù ch là 30 năm, 70 năm hay là 100 năm ñi n a, nó cũng ch gi ng như m t con ru i, ñang vư ng vào lư i nh n, không hơn, không kém.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

137

Sau khi ñ c thơ, l i có bình thơ và tác gi bài thơ y chính là Ngài nên Ngài ñ c ý vô cùng khi có ai ñó, có ñ ng quan ñi m v i Ngài nh t là nh ng ngư i thích thơ và h c thu c thơ. Cu i năm 2011, khi tôi còn trên núi ñ i ða B o vùng Blue Moutains t i Úc Châu, Ngài có cho ð o H u Minh H i g i qua Email c a Chùa Viên Giác m t bài thơ có hai tiêu ñ . Ti ng Vi t g i là “V ng H i ðài”, Còn ch Hán thì Ngài vi t ba ch “Ngũ Hành Sơn”. Dĩ nhiên V ng H i ðài n m m t trong năm ng n núi Kim, M c, Th y, H a, Th t i Non Nư c g n thành ph ðà N ng y. Còn Ngũ Hành Sơn dùng ñ g i chung cho năm c m núi kia. Trong t p thơ “Góp nh t lá vàng” c a Ng c T , t c Trư ng Lão Thích Chơn ði n ñã ñư c Thư ng T a Thích H nh Tu n, tr trì chùa Trúc Lâm t i Chicago cho in l i trong năm 2011, trang 41 có bài này như sau : V ng H i ðài Gió mát rư i, thông reo nhè nh Lá vàng rơi, l ng l rơi rơi Phong lan hoa m m mi ng cư i Bi n ñông trăng r ng sao rơi ng p dòng Hang Vân Nguy t cong cong qu o qu o ð ng Huy n Không vi di u linh phong Chi u vô m y s i n ng h ng Thiên hình v n tr ng có không tuy t v i 19… Như v y bài thơ này, Trư ng lão ñã làm t nh ng năm gi a hay cu i th k th XX và mãi cho ñ n cu i năm 2011

138

G p l i nhau

c a ñ u th k th XXI Ngài m i thêm ñư c hai câu sau cùng mà trong b n in l n th hai này không ñư c th y. ðó là : ðá ngũ s c gi a tr i non nư c Có cư tr n, nhi m trư c thì không Trư ng lão ñ c xong hai câu này, ñ c ý l m và b o v i tôi r ng : “Th y ñã dâng h t t m lòng c a mình cho quê hương x Qu ng r i ñó và ñây cũng là s ñáp ñ n ơn Sư trư ng thu nào” . T nh ng năm th p niên 40, Ngài ñã xu t gia v i T Ph Tho i t i chùa Long Tuy n, H i An. Nay T ñã viên t ch, còn Ngài s ng xa quê hương trong ngút ngàn cách tr , nhưng tu i v chi u, Ngài ñã nghĩ ñ n nơi ñã cưu mang mình thu thi u th i. ðây là m t vi c làm, m t ý nghĩa th t c m ñ ng . Cách ñây ch ng 10 năm, tôi có in cho Ngài 2000 t p thơ kh A6 cũng ñ t tên là “góp nh t lá vàng”, trong y có nhi u bài hay, nhưng v n ch ng thu c, ch thu c duy nh t bài không ñăng trong t p y là : Sư v a c t ti ng Nam Mô Thoáng ñâu có bóng m t cô bư c vào Tim Sư r n r c nôn nao B chuông, b mõ ra vào ch ng yên Tim n y ví x làm ñôi Trót dâng cho Ph t chao ôi còn nàng Lung linh dư i ánh trăng vàng Như Lai ði u Ng trên làn tóc em Ngài h i tôi t i sao Như ði n không in bài này cho Th y? Tôi thưa r ng: Th y già r i mà còn làm thơ tình lãng m ng quá nên con không in, nhưng không sao, bài y con ñã thu c n m lòng. Còn nh ng bài khác hay l m nhưng con ch ng th . Do s càng bư ng này mà bây gi tôi ph i chép l i vào t p

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

139

sách này, l m t mai quên ñi thì s ñ c t i v i Ngài và nh t là khi Ngài không còn có m t trên cõi th này n a, thì ai s là ngư i nghe thơ và bình thơ cho. K ni m bao gi cũng ñ p, lưu l i d u bút ngày xanh và k ni m ñánh d u m t ch ng ñư ng c a m t thu xa xưa … Và t t c s ñ u rơi vào dĩ vãng. ð c bi t kỳ này tôi hư ng d n phái ñoàn Ho ng pháp l n th 8 ñ n Hoa Kỳ g m quý Th y, Cô ñ n t Úc châu, Âu Châu và Hoa kỳ, t t c có 10 v . T nh ng ngày cu i tháng 3 ñ n cu i tháng 5 năm 2012, phái ñoàn ñã xuyên qua các thành ph l n như: Santa Anna, San Jose, Las Vegas, Fremont, Houston, Oklahoma, Minnenapolis, Chicago, Philadelphia, Virginia, Jacksonville, Gainesville v.v…Trên nh ng ch ng ñư ng này, m i nơi ñ u có m t k ni m khó quên. Ví d như t i Trung Tâm Qu ng ð c t i Mi n nam California ñã g p ñư c anh Ph m Sanh Như Hoàn, ngư i k t nghĩa ñ huynh v i tôi và Hoà Thư ng Thích Gi i Tr ng t i Chùa Long Tuy n H i An t nh ng năm 1966, 1968. Qu th t là qu ñ t tròn, nên sau g n 45 năm, chúng tôi ñã g p l i nhau trên ñ t nư c t do Hoa Kỳ này, v i bao n i m ng m ng t i t i. Bây gi thì anh ñã có m t v hai con v i tu i ñ i ch ng ch t g n 70 năm sương gió trên bao v n n o ñư ng tr n; nhưng anh và gia ñình v n còn ni m thâm tín nơi Tam b o. Qu là ñi u hi m quý vô cùng. Chúng tôi nghĩ r ng: Ngày y ch ng th x y ra và không bao gi ñ n n a, nhưng nay thì hình nh cũ c a 45 năm trư c l i hi n v . N u quý ñ c gi xem hình nh c a Như Hoàn và tôi trong chi c y Sa-di nơi tháp Ngài Ph Tho i trong sách này thì s tìm l i ñư c k ni m này .

140

G p l i nhau

cùng v i anh Như Hoàn Bây gi anh Như Hoàn ñóng vai Cư sĩ, không bi t trong tâm anh nghĩ sao, khi th y tôi sau g n n a th k ngo i qu c, nhưng v n còn khoác trên mình chi c áo nhà tu. Dĩ nhiên là không ph i ñ anh ph c mà ñ th y r ng m i ngư i sinh ra trong ñ i này ñ u có nh ng duyên nghi p khác nhau, không ai gi ng ai c . Khi n p quan tài ñ y l i r i, lúc y m i bi t th c hư, còn hi n t i ch là nh ng bóng phù du c a nhân th . Trư c sân Chùa Qu ng ð c, anh xi t tay tôi th t ch t như th m nói r ng: Nh ng k ni m ngày xưa c a chúng ta dư i mái Chùa Long Tuy n v n còn ñó và Viên Giác v n còn ñây ñ cho l i kinh ti ng k v ng v , khi n cho ai ñó ph i m cõi lòng ra và hãy ñ cho h n mình phiêu b ng nơi cõi o, ñ hi u rõ cho m t ki p nhân sinh, nó o hóa là dư ng nào ! Ngày 16 tháng 4 năm 2012 v a qua, cũng là ngày làm tu n 49 ngày cho Cư sĩ Liên Hoa, ngư i ch ng, ngư i b n ñ o c a Cô Di u T nh. Phái ñoàn Ho ng pháp c a chúng tôi kỳ này

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

141

t t c ñ u có m t. Sau khi t ng Kinh c u siêu là ph n thuy t Linh ñ sau ñó Thư ng To Minh Tân, Thư ng To Nguyên T ng và ð i ð c Thánh Trí cúng vong. B t ñ u tôi ñã nói : “Vào mùa Xuân năm 2011 v a qua, khi Phái ñoàn Ho ng Pháp c a chúng tôi ñ n thăm Anh và làm l c u an t i tư gia Anh, lúc y Anh ñã bi t b nh tình c a mình khó thuyên gi m, nhưng Anh v n c g ng chi n ñ u v i t th n. Năm nay cũng mùa Xuân 2012 này chúng tôi cũng ñ n nhà Anh nhưng ñ làm tu n 49 ngày cho Anh. Qu cu c ñ i này là o m ng, v i tu i 62 ñã là tu i th c a cu c ñ i, nhưng bài vi t c a Anh v “vòng xoáy c a nghi p l c” dư ng như Anh v n còn ao ư c ñư c s ng ñ lo cho tâm linh c a mình cũng như cho v con c a Anh. ð c bài này, ai cũng bi t r ng Anh tu theo M t Giáo, Anh có th ch p nh n ra ñi m t cách d dàng, nhưng vi c vãng sanh v T nh ð thì hình như Anh chưa qu quy t l m. Nhưng không sao, theo v T T nh ð Chơn Tông c a Nh t B n là Ngài Thân Loan th k th 13 cho r ng: Vi c vãng sanh do b n nguy n l c c a ð c Ph t A Di ðà có hai ph n. ðó là hoàn tư ng và vãng tư ng.

142

G p l i nhau

Khai th Hương Linh nhân tu n chung th t Th nào là hoàn tư ng? Nghĩa là sau khi sanh v th gi i T nh ð r i, n u ngư i nào mu n tr l i Ta Bà cũng có th th c hi n ñư c ý nguy n c a mình, không có gì tr ng i c . Còn vãng tư ng có nghĩa là sau khi vãng sanh v th gi i C c L c r i, nguyên nơi y ti p t c tu h c ñ ñ t ñ n c nh gi i giác ng cao hơn. Bây gi Anh ñã ñi r i, nhưng nh ng công trình nghiên c u, tu h c, văn thơ v n còn ñó. ð i s ni m ân Anh và ð o s trang tr ng tô ñ m Pháp danh anh thu c hàng ñ i Cư sĩ c a Ph t giáo Hoa Kỳ nói riêng và Ph t giáo nói chung” .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

143

L cúng dư ng trai tăng t i tư gia ÐH. Di u T nh Ti p ñó tôi nói r ng: “Trong nh ng năm qua tình hình Ph t giáo t i Hoa kỳ nói riêng và kh p nơi trên th gi i nói chung ñã tr i qua không bi t bao nhiêu là bi n ñ ng t bên trong ra l n bên ngoài vào, khi n cho lòng ngư i Ph t t giao ñ ng. Th mà Anh v n an nhiên t t i, v n m t lòng trung thành v i lý tư ng t bi, l i tha c a ñ o Ph t và chưa th y có m t câu văn hay bài báo nào Anh oán than Ph t giáo c . Qu là ñi u hy h u vô cùng v i th ñ o nhân tâm trong hi n t i. Anh hãy an nhiên v i cõi T nh và hãy ñoái m t nhìn v v con Anh, b ng h u c a Anh, Th y Cô c a Anh và lúc nào cũng luôn h trì Tam B o ñ Ba ngôi Tam B o ñư c trư ng lưu t i th gi i Ta Bà này” . Tr v l i Chùa Trúc Lâm c a C u Chín mà tôi cho Pháp Danh là Thi n Ph m khi th Sa Di cho Pháp t là H nh Hoa và th Sa Di B Tát Gi i v i pháp hi u Giác Liên, có r t

144

G p l i nhau

nhi u ñi u ñáng tán thán nên ghi l i nơi ñây cho m i ngư i chiêm nghi m. Th t ra Tôi g p Chú và Chùa Trúc Lâm t i Houston cũng ch trong s tình c qua s gi i thi u c a Cô Kathy, Cô Vân Anh và Cô Di u T nh. Vào năm 2009, khi phái ñoàn Ho ng Pháp ñ n ñây không có ch gi ng nh t ñ nh như ñã ñư c s p ñ t trư c t lâu. ð ng th i qua s trao ñ i ñi n tho i v i Th y H nh ð c và C u Chín, tôi ñã b t ñ u làm quen t d o y.

Hình ch p sau l khai m c khóa tu t i Chùa Trúc Lâm, Houston Sư Chú H nh Hoa (ngư i quỳ gi a phía trư c chư Tôn Ð c) ðó là nh ng th i Kinh Lăng Nghiêm bu i sáng r i l quy y, l xu t gia, và ti p theo là l th Sa Di B Tát Gi i dư i s ch ng minh c a Trư ng lão Thích Chơn ði n và t t c thành viên trong Phái ñoàn Ho ng Pháp c a chúng tôi. Năng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

145

l c c a th n chú Lăng Nghiêm và lòng t c a chư Tôn ñ c ñã c m hóa Chú tr thành m t v Tăng sĩ trong ñ i này . T ngày 13 ñ n ngày 16 tháng 4 năm 2012 v a qua là nh ng gì ñã ch ng th t cho ñi u ñó. M i ngày t 3 gi chi u ñ n 9 gi t i, lúc nào và lúc nào trên chánh ñi n Chùa Trúc Lâm cũng như ngoài vư n Chùa có c hàng trăm hàng ngàn ngư i M , ngư i M , ngư i Hoa, ngư i Nh t, ngư i Vi t ñ n l bái, nguy n c u, nghe Pháp, ch a b nh và th nh n phép gia trì. Th Sáu ngày 13 tháng 4 năm 2012 b t ñ u bu i l t t c chư Tăng Ni trong Phái ðoàn ñ u hi n di n trong Chánh ði n sau ba h i chuông tr ng Bát Nhã cung nghinh. Ti p ñ n là thuy t pháp b ng ti ng Anh c a Thư ng T a Thích Nguyên T ng và ti ng Hoa c a ð i ð c Thích H nh B o. K ñó là l chú nguy n và phát quà. Ti p theo sau b a ăn t i là ñêm ñ t ñèn c u nguy n cũng như ch a b nh. M i l n như th không dư i 500 ngư i. Ngày th b y 14 tháng 4 năm 2012 là gi c a Th y H nh ð c và Th y Viên Giác. Ngày Ch Nh t 15 tháng 4 năm 2012 là gi gi ng pháp và chú nguy n c a Thư ng T a Thích Thông Tri t và Th y Thánh Trí. Ngày Ch Nh t này có trên 1000 ngư i tham d , ñ i ña s là ngư i M và ngư i Hoa. Cho nên trong m i bu i thuy t pháp ñ u có nói ti ng Vi t, ti ng Anh, ti ng Hoa và ñư c d ch ra ti ng Tây Ban Nha cho ngư i M . Ngày th Hai 16 tháng 4 năm 2012 là ngày l Khánh ð n 2556 c a ð c T Ph Thích Ca Mâu Ni. Bu i ch gi ng do tôi và Th y Thi n ð o ch trì. Sư Chú H nh Hoa d ch sang Ti ng Hoa và Ti ng Anh. M t ngư i Ph t t M d ch sang ti ng Tây Ban Nha. Ngày hôm y không dư i 1500 ngư i th nh n nư c cam l và s chú nguy n c a Chư Tăng. T i hôm ñó, Ni Sư Minh Hu thuy t gi ng ngoài vư n Chùa b ng ti ng Anh ñư c d ch ra Ti ng Tây Ban Nha. L c u nguy n ñ t ñèn cũng

146

G p l i nhau

chí thành tha thi t. H u như ngày nào cũng có nh ng ngư i Hoa và ngư i Vi t cúng dư ng Trai Tăng. Còn ngư i M nghèo hơn, h cúng công qu vào Chùa như lau chùi nhà c a, c t t a cây c i ngoài vư n Chùa. ñây ch thi u m t v tr trì bi t hy sinh và hi u ñư c qu n chúng M . Âu ñó cũng là nhân duyên trong cu c s ng . Tôi nghĩ r ng d u có ñ a v , tình yêu, l i danh v.v. .., t t c cũng ch là nh ng hi n tư ng, mà ñã là hi n tư ng thì không ph i là th c tư ng. Vì th c tư ng c a m i hi n tư ng ñ u là không. ðã là không thì còn bám víu vào ñó ñ làm gì? M i ngư i t h i và t tr l i cho mình, thì l công b ng d nh n ra hơn. “G p l i nhau” là ñ tài c a chương này, tôi mu n vi t thêm v m t Ph t t t i gia Fremont tên là Thi n Trí ñ ni m ân và ñ bi u t lòng bi t ơn c a nh ng Th y cô trong phái ñoàn Ho ng Pháp trong m y năm qua . V San Jose trong hơn 3 năm trư c, Thi n Trí ñã ñón Phái ñoàn v Fremont ñ gi ng pháp t i Ni m Ph t ðư ng này. ðây là m t hãng l n chuyên ti n s t, thép cho công ngh cao. Anh ta ñã cúng m t ph n ba hãng này ñ làm Chùa. Thi n Trí có t t c 4 hãng như v y và m i tháng ph n t s cúng dư ng cho Chư Tăng tr x t i ñây, Thi n Trí ñ u chu c p. Tôi ñã g p r t nhi u ngư i giàu có trong su t hơn 60 năm qua trong cu c s ng c a mình, nhưng tôi chưa bao gi th y ngư i nào giàu có như Thi n Trí c v v t ch t l n ñ o tâm. Ngư i Ph t T trung niên này tu i chưa t i 50, ñã có hơn 30 năm M l p nghi p b ng hai bàn tay tr ng, nhưng nay thì cái gì cũng mu n b , k c V , Con và hàng tri u tri u M kim. Anh ta b o r ng cái gì ñ i v i anh ta trong hi n t i cũng ñ u chán ngán! Ch có con ñư ng tu gi i thoát m i giúp anh ta thoát kh i sanh t luân h i .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

147

Cùng Ph t T Thi n Trí t i Ni m Ph t Ðư ng Fremont, San Jose, mi n b c California ðó là chân lý c a ñ o Ph t, nhưng s ng trong ñ i thư ng, ñây không ph i là ñi u d x lý và ñ i x như th nào ñ thu n ñ i, h p ñ o không ph i là chuy n ñơn gi n. Tôi hy v ng ngư i ñ t t i gia tài ba này, dư i mình có hàng trăm nhân viên làm vi c hi u và hành x ñúng v i cương v là m t Giám ñ c c a mình. Phái ñoàn Ho ng Pháp 2012 này, ñã th nh n s cúng dư ng c a Thi n Trí nhi u v t có ý nghĩa và quý Th y s l y ñó làm hành trang cho s hành ñ o c a mình. Vì l i danh, ti n tài, s c ñ p nó ch mang ñ n cho con ngư i nhi u kh ñau, ít h nh phúc, ch có con ñư ng hư ng thư ng c a tâm linh m i là ñi u ñáng nói mà thôi . Tôi k t chương này v i 20 trang vi t tay vào ngày 17 tháng 4 năm 2012 t i Chùa Trúc Lâm, Thành Ph Houston,

148

G p l i nhau

Texas này không ph i ñ khoe khoang hay ñ bày t n i ni m tâm s c a mình cho m i ngư i bi t, mà ch y u là ghi l i nh ng ñi u c n ghi, c n nh ñ m t mai ñây khi l n tu i r i không còn kh năng vi t l i nh ng ñi u này n a thì qu th t là ñi u ñáng ti c vô cùng . Tôi xin vinh danh m i ngư i, k c ngư i xu t gia và t i gia, k c tu sĩ l n cư sĩ. Tôi không ng n ng i ñ nói lên s th t trong chương này cũng như chương k ti p và hy v ng r ng ñ c gi s hi u cho ñi u y! Mong ñư c như v y.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

149

Chương XXI

Ba th h ñ u Ti n sĩ
(Bác sĩ văn h c)
Năm nay là năm Thìn, mà Thìn n m Can Nhâm, nên ñ i v i nh ng trang nam t có tu i Thìn l i thi c ñ ñ t hay l p nên công danh s nghi p trong năm này, thì qu là ñi u tuy t di u bi t bao nhiêu. Nhưng r ng hay ñi ñôi v i nư c và mây, cho nên năm nay có l cũng s là năm ñư c báo hi u nhi u nơi trên th gi i b nư c ng p, mà nư c ng p thì bao nhiêu tai ương, kh n n s x y ra. Ngư i xưa thư ng chúc cho ngư i ñi thi c là: "G p h i Long Vân", nghĩa là g p ñư c v n may như r ng g p mây. Có mây là có mưa. Có mưa là có nư c. Theo ngư i Trung Qu c thư ng hay cho r ng. "Có nư c thì có ti n", nhưng không bi t ngư i Vi t Nam mình có câu t c ng nào ng n g n mà th hi n ñư c v n h i này chăng? Ngư i mình thư ng hay chúc cho ngư i ñi thi là: B ng h ñ tên, sau ñó là thăng quan ti n ch c v.v… ðó là nh ng sĩ t ngày xưa theo Nho h c, còn ngày nay vi c thi c không còn như trư c n a, nhưng khi ñ ñ t r i ngư i ta v n g i là k sĩ. ðó là Bác sĩ, Nha sĩ, Th c sĩ, Ti n sĩ v.v…

150

Ba th h ñ u Ti n sĩ

Tác gi , Ông Bà Giáo Sư Dr. Dr. Antes, ph m u c a H nh Gi t i Ð i H c Hannover Vào ñ u th k th 20 nư c ta v n còn nh ng khoa thi Tam Trư ng. ðó là thi Hương ñ l y Tú Tài, thi H i ñ l y C Nhân và thi ðình ñ l y Ti n Sĩ. Ngư i nào thi ñ c ba khoa này ñư c g i là Tam Nguyên. làng Yên ð ñã có m t v ñ u như th , nên ngư i ñ i g i là: Tam Nguyên Yên ð . ðó chính là Nguy n Khuy n. Ông là m t nhà Nho yêu nư c, h c r t gi i, ra làm quan r i v nhà hư ng nhàn. ð c thơ văn c a Nguy n Khuy n như các bài: Khóc Dương Khuê, M M c v.v... ta th y ñư c ñi u y. Nhưng riêng thi sĩ Tr n T Xương thì l n ñ n v i con ñư ng công danh s nghi p, ông ñã ñem chuy n h c hành thi c ch ng ra gì c a mình vào trong nh ng bài thơ t trào châm bi m:

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

151

T p t nh ngư i ñi t cũng ñi, Cũng l u, cũng chõng, cũng ñi thi. Ti n chân, cô m t ba ñ ng l ; S b ng, th y không m t ch gì… (ði thi t v nh) … Mai không tên t , t ñi ngay Gi T t t ñây nh l y ngày H c ñã sôi cơm nhưng ch a chín Thi không ăn t th mà cay Sách ñèn phó m c ñàn con tr Thưng ñ u nh tay m t m mày C ng h , mét xì, ñây thu c c , Ch ng sang Tàu, t cũng sang Tây. (H ng thi 1) Ngày xưa c ba năm m i m h i trư ng thi như v y. C nư c Vi t Nam th i cu i nhà Nguy n ch t ch c Kinh ðô Hu . Lúc y ai mu n thi ph i chu n b ñ n trư ng thi trư c và khi ñi thi ph i mang theo c l u, c chõng, dĩ nhiên là có c ngư i giúp vi c theo n a. V nhà trông con ñ ch ng ñi thi. Khi ti n ch ng vào Kinh ng thí ñã trao cho ch ng nh ng ñ ng ti n ch t chiu ñư c lâu nay ñ v a lo nuôi con và nuôi ch ng ăn h c, nhưng ông ch ng ch ng bi t lý do gì mà ch ng ch u h c ñòi theo bút nghiên, nên khi s b ng Th y ch ng có m t ch nào c . Th i ñ u th k th 20 là th i giao thoa c a Tây, Tàu, Nh t. Cho nên cái h c t chương thu n túy không còn n a. Ngư i ta bây gi ñi h c ti ng Pháp ñ ra làm thông ngôn cho Tây, ñ ñư c ñi ñây ñi ñó, ch ít ai mu n h c cái ch Thánh Hi n kia. Do v y mà Tr n T Xương ñã than lên như v y cũng là ñi u có lý.

152

Ba th h ñ u Ti n sĩ

M t bài thơ khác c a Tr n T Xương ñã di n t v cái h c c a nhà Nho thu y như sau: Cái h c nhà Nho ñã h ng r i Mư i ngư i ñi h c, chín ngư i thôi Cô hàng bán sách lim dim ng Th y khóa tư lương nh p nh m ng i Sĩ khí r t rè, gà ph i cáo Văn chương li u lĩnh ñ m ăn xôi Tôi ñâu dám m a làng tôi nh Trình có quan tiên, th ch , tôi. (Cái h c nhà Nho) Bây gi trong th k th 21 n y, n u có ai ñó c g ng di n t cho l p tr ñ i nay sinh ra và l n lên t i h i ngo i v th b c c a các quan h ng nh t, h ng nhì (Tiên ch , Th ch ) trong làng như th nào, ch c là chúng s l c ñ u ngoay ngo y r i b ñi. M i g n 100 năm thôi mà xã h i loài ngư i thay ñ i khác nhau quá nhi u như v y. Ngày xưa có r t nhi u ngư i sau khi ñ ñ t ra làm quan và lúc v già t quan vào chùa tu ni m hay v y ñ hư ng nhàn. Ví d như ba v T c a phái Trúc Lâm Yên T c a Vi t Nam chúng ta vào th i cu i th k th 13 và ñ u th k th 14 cũng ñã th hi n ñư c vi c này. V sơ T là ði u Ng Giác Hoàng. Ông là vua Tr n Nhân Tông, sau 2 l n ñ i th ng quân Nguyên Mông, ñã như ng ngôi cho con là Tr n Anh Tông, r i chính th c xu t gia vào năm 1296 t i chùa Chân Giáo. T ñó v sau ch ng g y ñi kh p nhân gian ñ khuyên ngư i dân tu theo Th p Thi n và ông là ngư i ñã chính th c g Công Chúa Huy n Trân cho Ch

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

153

B ng Nga c a Chiêm Thành ñ ñ i l y 2 Châu Ô và Châu Lý, nay là 2 t nh Th a Thiên và Qu ng Nam. V T th hai c a dòng phái này là ngài Pháp Loa Tôn Sư là m t v T r t ñ c bi t (xem thêm truy n Trúc Lâm Tam T ). Riêng v T th ba c a dòng Thi n này m i là m t v ñ c bi t hơn. ðó là Ngài Huy n Quang. Tên ñ i c a Ngài là Lý ð o Tái. Sau khi ñ Ti n Sĩ, Ngài có 2 câu thơ b t h là: Khó khăn thì ch ng ai nhìn ð n khi ñ Tr ng tám nghìn nhân duyên. Khi còn là c u m hay sinh ñ nghèo thì ch ng ai ñ ý ñ n, nhưng khi ñ Tr ng Nguyên, Ti n Sĩ thì có không bi t bao nhiêu nàng con gái mu n theo h u ñ nâng khăn s a túi. Do v y sau khi làm quan, ông ñã xu t gia ñ u Ph t và tr thành v T th 3 c a Trúc Lâm Yên T . Ngày xưa khi ñ Ti n Sĩ, Tr ng Nguyên thì ñư c nhà Vua ch n làm Phò Mã. ðây là cái vinh d c a ngư i v ñ u trong ch n quan trư ng. Thông thư ng có Vua, có Hoàng H u thì ph i có Tam cung L c Vi n ñi kèm. Th nhưng cũng có nh ng v làm Vua, làm Giáo Ch c h ng bao nhiêu th k nay mà v n không l p ngôi Hoàng H u hay Th Phi. ðó là ngôi v c a ð t Lai L t Ma Tây T ng và ð c Giáo Hoàng c a La Mã. Cho nên không c n Tam Cung L c Vi n làm gì. T ñó ta th y r ng: Ngôi Vua là ch n cao sang nh t, nhưng trong l ch s ñã có nhi u v ch i t . Ví d như Thái T

154

Ba th h ñ u Ti n sĩ

T t ð t ða ( n ð ), Tr n Nhân Tông (Vi t Nam) hay các v Pháp Vương c a Tây T ng. Ngai vàng còn không thi t, do v y vai Phò Mã ñâu c n gì, mi n là vi c thi th tài năng ñ an bang t th là ñư c r i. Riêng tôi năm Nhâm Thìn này (2012) có 3 ni m vui nho nh liên t c mang ñ n qua ba th h c a nh ng ngư i xu t gia ñã ñ ð i ðăng Khoa (Bác Sĩ Văn H c). ðó là các Th y Như Tú (ð t c a Sư Ph ), Th y Nguyên Tân (ð t c a Sư Huynh) và Th y H nh Gi (ð t c a tôi). Trong m t nhà có 3 ñ n 4 ñ i ñ Ti n Sĩ; nhưng r t hi m Vi t Nam. Năm nay Môn Phong Pháp Phái Viên Giác có ñư c ñi u hy h u này trong c a Thi n. Do v y tôi xin k ñ h u quý v .

L t t nghi p Ti n Sĩ Tri t H c t i Ð i H c New Dehli, n Ð c a hai Th y Như Tú & Th y Nguyên Tân, tháng 3-2012

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

155

ð t c a Sư ph tôi là Th y Thích Như Tú, Sư ñ c a tôi. Năm 2002 Th y Như Tú sau khi ñ u C nhân Anh văn t i Vi t Nam ñã qua n ð tham d l khánh thành Trung Tâm Tu H c Viên Giác t i B ð ð o Tràng do Th y H nh Nguy n và Th y H nh T n thành l p. Tôi th y Th y Như Tú còn tr , có ý mu n h c thêm, nên tôi b o Th y v l i Vi t Nam lo gi y t h sơ ñ sang n ð du h c. Trong su t 10 năm, t năm 2002 ñ n nay, Th y Như Tú ñã tr i qua các kỳ thi c a phân khoa Anh ng và Ph t h c c p b c MA, Mphl., Ph.D. Vào tháng 1 năm 2012 Th y ñã b o v hoàn thành lu n án Ti n Sĩ c a mình t i ð i H c Dehli, n ð . Ph n tôi và chùa Viên Giác ñã chăm lo ñ i s ng v t ch t cho Th y su t c hơn 10 năm nay. Nay Th y ñã ra trư ng, th t ch ng còn ni m vui m ng nào sánh cho b ng ñư c! Sư Ph tôi, t c là c Hòa Thư ng thư ng Long h Tríngư i ñã v Tây phương Ph t cách ñây hơn 10 năm v trư c. Ch c v cu i cùng c a Ngài là: Chánh Văn Phòng Vi n Hóa ð o Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t, lúc c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Huy n Quang còn ñương th i. Khi Sư Ph tôi viên t ch (ngày 1.11.1998 nh m ngày 13 tháng 9 năm M u D n, th 71 tu i). Vi n Tăng Th ng và Vi n Hóa ð o có ñi m t t m trư ng mà ngày nay v n còn treo t i gi ng ñư ng chùa Viên Giác t i H i An. Th h ñ u c a chúng tôi xu t gia vào gi a th p niên 60, ch có c Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh, tôi và Ni Sư Như Viên và th p niên 80, 90 Sư ph ñ thêm ñư c vài ch c Th y Cô n a, trong y có Th y Như Tú. R t ti c là Th y tôi ñã ra ñi và 2 cây ña chùa Viên Giác cũng ñã ch t h t m t. Ngư i không còn có m t trên cõi th ñ ch ng ki n cho ngư i ñ t xu t gia c a mình ñã ñ ñ t thành tài. Sư ph là ngư i canh tân, ñ i

156

Ba th h ñ u Ti n sĩ

m i, nên nh ng gì khi n cho Ph t Pháp tri n khai thì Sư Ph không bao gi t ch i. ð t c a Sư Huynh tôi là Th y Nguyên Tân ñã b o v thành công lu n án Ti n Sĩ t i ð i H c Dehli n ð trong tháng 3 năm 2012 này. Sư Huynh Tâm Thanh xu t gia v i Sư Ph tôi vào cu i năm 1963 t i chùa T nh H i Qu ng Nam (nay là chùa Pháp B o) và sau ñó Sư Huynh vào Sài Gòn h c và t t nghi p t i Ph t H c Vi n Hu Nghiêm, sau ra làm gi ng sư c a Giáo H i. Sau năm 1975 Sư Huynh Tâm Thanh t c c Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh v ð i Ninh l p nên Tu Vi n Vĩnh Minh ñ chuyên tu T nh ð và d y chúng. Ngày ra ñi c a c Sư Huynh là (ngày 02.4.2004 nh m ngày 13 tháng 2 năm Giáp Thân, th 72 tu i). Hi n tư ng vãng sanh ñã ñ n v i ngư i chuyên tu T nh ð nên Sư Huynh bi t trư c ngày ra ñi c a mình. Ngày nay chùa Vĩnh Minh do Th y Nguyên Hi n tr trì và Th y Nguyên Tân là Sư ñ c a Th y Nguyên Hi n. Khi Sư Huynh tôi còn t i ti n, Ngư i ñã g i g m Th y Nguyên Tân cho tôi chăm lo v ñ i s ng v t ch t. Tôi ñã s n lòng và nay ñ t c a Sư Huynh ñã ñ ñ t thành tài. Hòa Thư ng Tâm Thanh l i không có m t ñ ch ng ki n ngày vui hi m có y. Qu là ñi u ñáng ti c, nhưng dù cho m t phương tr i nào, khi Sư Ph và Sư Huynh tôi nhìn v cõi Ta Bà này, th y ñ t c a mình thành t u ñư c như v y, ch c quý Ngài cũng s n n cư i mãn nguy n. ð t c a tôi là Th y H nh Gi v a b o v lu n án Ti n Sĩ ð i H c Hannover - ð c Qu c, c ñi m thi mi ng l n thi vi t thu c h ng t i ưu. ðó là ngày 14 tháng 12 năm 2011 và ngày 14 tháng 2 năm này (2012) Th y H nh Gi lãnh b ng. ð c bi t lu n án Ti n Sĩ b ng ti ng ð c ñã ñư c nhà xu t b n Tectum in thành sách và phát hành kh p nơi trên nư c ð c

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

157

cũng như các nư c nói ngôn ng ð c t i Âu Châu. Riêng quy n lu n án này ñã ñư c d ch ra ti ng Vi t và s ñư c n t ng trong th i gian t i trong năm 2012. ðây là quy n sách r t c n thi t cho m i ngư i Ph t T Vi t Nam ñang sinh s ng t i nư c ð c này. Th y H nh Gi i hi n tr trì chùa Viên Giác t i Hannover là anh ru t c a Th y H nh Gi , trư c ñây 9 năm vào năm 2003 ñã t t nghi p Ti n Sĩ (Bác Sĩ Văn H c) ngành tri t h c, chuyên khoa v Tôn Giáo. c p Cao h c Th y H nh Gi i chuyên v Tôn Giáo h c và Anh, Pháp Văn. Sau khi t t nghi p, tôi g i Th y ñi ðài Loan 4 năm ñ tu h c. Do v y Th y H nh Gi i bây gi thông th o 5 ngôn ng . Nói, d ch, vi t, nghe r t lưu loát b ng các th ti ng Vi t, Anh, Pháp, ð c và Hoa ng . Vào ngày 22 tháng 2 năm 2012 v a qua chúng tôi t ch c l k ni m 40 năm tôi ñã ngo i qu c và l ng vào chương trình này có t ch c m ng hai Th y ñ t c a tôi và h là huynh ñ trong m t gia ñình ñã ñ ñ t ð i ðăng Khoa. M i ngư i hôm ñó ñ u vui, nh t là ð o h u Qu ng Ng và ð o h u Di u Hi n, song thân c a hai Th y. Ph n tôi, b n ph n làm Th y còn vui hơn n a. Tuy là gi danh trong cu c s ng, dù cho Ti n Sĩ, Th c Sĩ, Bác Sĩ v.v... cũng ñ u gi . Ch có Tu Sĩ m i là ñi u ñáng nói và ñáng lưu tâm hơn. Vì ñã có bi t bao nhiêu k sĩ trong ñ i ñã t b ñ a v c a mình ñ ñi tìm cái sĩ n d t, cái sĩ an b n l c ñ o, cái sĩ c a ngư i l y n o ð o làm vui cho cu c s ng ñ th t s ñư c gi i thoát v sau này. Ngư i cư sĩ tu v n có th gi i thoát sanh t ñư c, nhưng khó hơn cu c s ng xu t gia r t nhi u. Vì l ngư i xu t gia không n ng n tang b ng.

158

Ba th h ñ u Ti n sĩ

Th y H nh Gi thông th o 3 ngôn ng . ðó là ti ng Vi t, ti ng Anh và ti ng ð c. Trư c khi ñi xu t gia, Th y ñã t t nghi p k sư ñi n toán và khi vào chùa xu t gia vào ngày 12 tháng 2 năm 2002, cách ñây 10 năm v trư c, tôi ñã b o Th y nên h c ti p ñ l y b ng Ti n Sĩ và sau ñúng 10 năm Th y ñã thành công, như tôi ñã giao phó. K t tháng 10 năm 2010 Th y H nh Gi ñã b t ñ u d y t i ð i H c Hannover và Semester c a năm 2012, Th y gi ng d y v Ph t Giáo Vi t Nam thêm 2 ð i H c Marburg và ð i H c Jena thu c Ti u Bang Thüringen, ð c Qu c. ðây cũng là ni m vui và hãnh di n c a tôi. Vì ñó chính là m c ñích c a tôi t lúc ban ñ u, mong mu n làm sao Ph t Giáo Vi t Nam ph i có m t trong thư ng t ng c u trúc c a xã h i ð c và nay thì cây trái ñã có m t kh p chùa. Ba th h y, riêng tôi ñã ñư c hân h nh ch ng ki n các ñ t c a mình ăn h c, tu ni m và thành t u trên ñư ng h c v n, nên ni m vui y tr n v n. Riêng Sư Ph và Sư Huynh tôi không còn có cơ h i ñ ch ng ki n ñi u này, nhưng tôi nghĩ r ng quý Ngài cũng vui khi nhìn th y ñ t c a mình ñư c như v y. Riêng Qu ng Nam luôn ñư c nh c ñ n là dân c a “Ngũ ph ng t phi”, nghĩa là 5 con ph ng cùng bay v x Qu ng t tri u ñình Hu . ðã m t l n như th , vào m t khoa thi ñ u th k th 20 có 5 v ra Hu thi và trong ñó 3 v ñ ñ u Tr ng Nguyên, Ti n Sĩ, nên nhà Vua m i phong cho ch c tư c, quân h u v l i quê xưa và ñây cũng là x c a văn chương văn hóa. Qu ng Nam không là x ngàn năm văn v t như Thăng Long, Hà N i ngày nào, nhưng là m t x có nh ng nhà cách m ng l i l c như: Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Hoàng Di u, Ông Ích Khiêm, Tho i Ng c H u v.v... có nh ng nhà thơ n i ti ng như Phan Khôi, Bùi Giáng v.v... V phía ð o, Qu ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

159

Nam không có Tăng Th ng; nhưng Qu ng Nam là nơi ñã ñào t o ra 4 v Tăng Th ng trong 5 v mà Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t ñang có. ðó là ð c ð Nh t Tăng Th ng Thích T nh Khi t, ð c ð Nh Tăng Th ng Thích Giác Nhiên. Hai v này ñã th gi i Tỳ Kheo t i gi i ñàn do Ngài Vĩnh Gia làm ðàn ð u Hòa Thư ng t i chùa Phư c Lâm H i An vào ñ u th k th 20. Ngài ð T Tăng Th ng Thích Huy n Quang và Ngài Tăng Th ng c a Giáo H i Ph t Giáo Linh Sơn trên th gi i, c 2 v ñ u là con cháu c a ch n T Chúc Thánh t i H i An. Cách ñây ch ng 5 năm tôi có vi t m t bài vinh danh 5 Th y con x Qu ng ñã t t nghi p Ti n Sĩ (Bác Sĩ Văn H c). ðó là Thư ng T a Thích H nh Tu n t t nghi p Ti n Sĩ Tôn Giáo H c t i ð i H c Havard Hoa Kỳ, ð i ð c Thích H nh Chánh, ð i ð c Thích H nh ð c, ð i ð c Thích Giác ð nh và ð i ð c Thích Giác Trí. Năm v này ñ u là ngư i Qu ng Nam và ñã thi ñ Ti n Sĩ cùng m t năm và c năm v , tôi cũng ñã b o b c tài chánh cho su t h c trình nghiên c u c a Cao H c và Ti n Sĩ trong nhi u năm dài như v y d u nhi u hay ít, tùy theo nhu c u c a t ng v . Trong 5 v này có 3 v chính th c xin y ch nơi tôi và ngày nay h ñang cũng như s t o nên nh ng thành tích cho ð i và cho ð o. Ngoài ra t năm 1994 ñ n nay 2012 ñã g n 19 năm chùa Viên Giác và b n thân chúng tôi ñã c p phát h c b ng cho 200 Th y Cô du h c t i Hoa Kỳ, ðài Loan, ña ph n là n ð . Tr i qua m t ch ng ñư ng dài như v y, cho ñ n hôm nay ñã có 132 v t t nghi p h c v cao nh t c a ð i cũng như c a ð o. ðó là h c hàm Bác Sĩ Văn H c chuyên ngành v Ph t Giáo. Trong 200 v y không có ai là ñ t xu t gia c a tôi, nhưng m t s Tăng Ni cũng ñã xin tôi làm Th y y ch . Sau khi

160

Ba th h ñ u Ti n sĩ

thành tài có m t s quý v ñã v Vi t Nam làm vi c; ña s ñ n Hoa Kỳ cũng như Âu Châu và Úc Châu. Nói ra vi c này ch ng ph i ñ k công, nhưng tôi mư n cơ h i này ñ xin c m ơn quý Cô và quý Ph t T chùa Viên Giác ñã ngày ñêm làm t ng chi c bánh phát hành ñ nuôi quý Th y Cô ăn h c. Ngoài ra cũng có m t s Ph t T n danh giúp cho tôi trong nh ng năm sau này, khi khâu bánh trái c a chùa Viên Giác không còn ho t ñ ng m nh như xưa n a. Vì quý Cô và quý Bác t i ñây ñã l n tu i, c n ph i t nh dư ng nhi u hơn cũng như lo t ng kinh ni m Ph t ñ lo cho ph n H u S c a mình sau này. Nay tôi cũng ñã tu i 64 và g n 50 năm nương t a nơi c a chùa, tôi ñã th ân c a Tam B o và ðàn Na Tín Thí r t nhi u, ñã san s ph n tài chánh c a chùa và c a mình ñ phát h c b ng cho quý Th y Cô trong vòng 19 năm như th không gián ño n và m i năm trung bình, k c nh ng v h c c p dư i như Cao H c, C Nhân và Tú Tài, con s thành không nh . Nó giao ñ ng t 30.000 ñ n 50.000 M Kim. Tôi s chính th c phát cho quý Tăng Ni ñang du h c t i n ð trong tháng 10 năm 2012 này n a là l n chót. R t ti c không ñư c góp ph n cho nh ng v h c tr sau này. Xin ni m ân t t c nh ng Th y Cô ñã cho tôi và Tăng Ni cũng như Ph t T chùa Viên Giác ñã có cơ h i ñóng góp ch riêng ti n h c b ng trong vòng 19 năm qua, con s trên dư i 1 tri u M Kim ñ ñào t o thành nh ng nhà Bác H c cho Ph t Giáo, trong ñó có c các ñ t xu t gia c a tôi, nh ng v ñ t y ch và ñ t c a nh ng Th y Cô khác. Khi phát h c b ng cho quý Th y Cô, ñ c bi t tôi không phân bi t B c, Trung, Nam hay h phái như Kh t Sĩ, Nguyên

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

161

Th y hay B c Tông v.v... mà t t c ñ u theo nhu c u c a t ng v m t. Có nh ng v m i năm nh n 1.500 ñô la M , có v nhi u hơn nhưng cũng có v ít hơn như 500 ñô hay 1.000 ñô la v.v... T t c ñ u l thu c vào nhu c u sách v , ti n h c phí nhà trư ng, ăn v.v... Tôi như c m th y vui v i nh ng vi c ñã làm. Vì ngư i làm ơn nên quên, k ch u ơn nên nh . Do v y tôi ch nêu lên m t l n chính th c này và ñây cũng là l n chót, không ñ c p ñ n chuy n c p phát h c b ng trong tương lai n a. Tôi ch mong r ng quý Th y Cô khác ñã ra trư ng nên ti p t c hư ng d n giúp ñ chia x v i l p ñàn em c a mình m i hình th c khác nhau, thì không mong gì ng n ñèn chánh pháp v n luôn t a sáng kh p muôn phương. M t ngày nào ñó tôi cũng s mãn nguy n v nh ng gì ñã th c hi Th y, Cô, và tôi nghĩ, nh ng công lúc ñáng d ng l i ñ cho nh ng th nh ng lý do như tôi ñã nêu trên. Ngư i xưa thư ng nói r ng: H c h i vô nhai, c n th ng n Thanh không h u l , chí vi thê Nghĩa: Bi n h c không b , siêng là b n Tr i xanh có l i, chí là thang Dù cho không gian có vô cùng và th i gian có vô t n ñi chăng n a, nhưng v i nh ng ngư i có ý chí m nh và siêng ra ñi, nhưng tôi r t l y làm n ñư c ñ giúp ñ cho quý vi c như v y nay chính là h sau ti p t c gánh vác vì

162

Ba th h ñ u Ti n sĩ

năng thì cái gì cũng có th thành t u ñư c. Do v y ngư i Pháp cũng có câu t c ng là: “S thành công không là ñi u quan tr ng, mà ñi u quan tr ng là ph i làm th nào ñ ñi ñ n s thành công”. M t h c trình dài t Ti u H c lên Trung H c, ð i H c r i H u ð i H c kéo dài hơn 20 năm, có ngư i ñi ñư c tr n v n, còn ña ph n là dang d Ti u H c hay Trung H c và b ñi h c ngh ñ tìm vi c nuôi thân. Nh ng ngư i xong ð i H c hay H u ð i H c là nh ng ngư i có ñi u ki n và ý chí mãnh li t nh m xây d ng hay tô b i n n văn h c, m i có th hoàn thành nh ng giai ño n sau cùng c a m t ngư i làm văn hóa. ðó là nh ng lu n văn t t nghi p ð i H c, Cao H c hay nh ng lu n án chuyên ngành c p b c Ti n Sĩ, Bác Sĩ. Dĩ nhiên s h c mênh mông vô cùng t n, ch tr khi n p quan tài ñ y l i là chúng ta không còn có cơ h i ñ h c n a, n u còn s ng còn ph i h c ñ thích nghi v i ñ i s ng, v i s vi c. M i ñây báo chí có ñ c p ñ n 10 ngư i Vi t Nam thành công nh t trên th gi i ñang ngo i qu c qua nhi u lĩnh v c khác nhau như: Chính tr , văn hóa, khoa h c, thương mãi v.v... ñây là nh ng bài h c s ng ñ ng chúng ta nên suy g m và c g ng th c hành. Hôm nay tôi ch xin ñơn c hai trư ng h p ñ c bi t. ðó là trư ng h p c a m t ngư i Vi t M và m t ngư i Vi t ð c. ðó là giáo sư Ti n Sĩ Trương Nguy n Thành có xu t x là m t c u bé bán thu c lá ch Gò V p Vi t Nam, nay tr thành nhà khoa h c tài gi i Hoa Kỳ. ð c ti u s c a anh ta t lúc t m bé cho ñ n khi trư ng thành, ch ng th y có ñi u gì ñ c bi t ngoài tinh th n c g ng và t n t y. Hình như y u t thông minh ít ñư c ñ c p ñ n.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

163

Sau năm 1975 nhi u gia ñình mi n Nam Vi t Nam lâm vào c nh suy thoái m i lĩnh v c v v t ch t cũng như tinh th n. T t c ñ u do v n ñ tư tư ng ch nghĩa. Do v y ngư i mi n Nam m i b kh n kh , nhi u ngư i tìm cách b nư c ra ñi. C u bé Thành thu y ph i v Gò V p ñ ñi bán thu c lá d o lúc c u ta 11 tu i. ð n tu i 15 c u cùng gia ñình d i v Lái Thiêu ñ làm ru ng, chăn trâu. Ngày làm vi c, ñêm xem sách, h c toán cho ñ n khuya. C u ñư c ông Th y giáo d y toán lưu tâm v s thông minh và hi u h c, nên ñã ghi tên ng thí, nhưng vì trong lý l ch có cha ñi lính trong ch ñ mi n Nam, nên cô giáo không cho ñi thi. Nhưng ông Th y d y toán tìm m i cách ñ anh Thành ñư c ng thí và cu i cùng anh ñư c tuy n vào m t trong năm h c sinh gi i nh t. Năm 19 tu i, tuy anh ñã ñ u vào ð i H c Bách Khoa Sài Gòn, nhưng cha anh ñã tìm cách cho anh vư t bi n và cu i cùng ñã ñ n ñư c Hoa Kỳ. Sau m t năm h c Trung H c v i nh ng khó khăn v ngôn ng m i, anh ñã b t ñ u cu c s ng t l p ð i H c cho ñ n khi ra trư ng. Anh ta k r ng: Lúc m i ñ n M , anh ta quen v i m t ngư i b n Vi t Nam khác. Ngư i này sau khi xong Trung H c thì ñi tìm vi c làm và làm vi c ngay t i ñ a phương v i công vi c là bóc ru t gà Tây m t hãng làm th t gà. Riêng Thành v n c g ng trên ñư ng h c v n. Anh ch s ng v i m t valy sách v và s ti n h c b ng nghèo nàn, trong khi ñó ngư i b n kia sau hai năm làm vi c t i hãng m gà Tây bây gi ñã có xe hơi và nhà riêng. Còn anh v n c g ng nghiên c u, tìm tòi vi t 16 bài nghiên c u v khoa h c giá tr . ð n năm 1992 anh v làm Giáo sư ð i H c Utah sau khi ñ Ti n Sĩ. Sau ñó anh ñư c ch n là nhà khoa h c tr nhi u tri n v ng c a Hoa Kỳ v i gi i thư ng 500.000 ñô la cho nh ng công trình nghiên c u và năm 2002

164

Ba th h ñ u Ti n sĩ

anh Thành ñư c c p b ng Giáo Sư cao c p, t c là b c cao nh t trong 3 c p Giáo Sư c a M . Sau ñó anh v thăm l i ch n xưa, ngư i b n cũ bây gi không còn làm trong hãng gà Tây ñông l nh n a. Vì sau bao nhiêu năm ñ ng trong nhà máy ñông l nh, bây gi tay chân ñã rã r i và ñ i ngh khác. Khi ñ c p v các y u t ñ ñư c thành công như trên, Giáo sư Thành cho bi t r ng: Ngư i ñó có ti m năng tr i phú. Th hai, có môi trư ng giúp h phát tri n và th ba ngư i ñó có nh n th c ñư c r ng mình có cơ h i ñó hay không. ðây là ba ñi u ki n c n và có. Th t s ra, ai sinh ra trong ñ i này cũng mang theo m t năng khi u ñ c bi t. Th nhưng mình không bi t nh n ra mình mà thôi. V l i b n ch t c a con ngư i là lư i bi ng, ch mu n có k t qu s m như mì ăn li n thì làm sao chín ch n ñư c. ði u th hai quan tr ng là môi trư ng. Cũng may là Giáo sư Thành ñư c ñi M ñ h c, n u ch ng may b trôi gi t ñ n nh ng r ng già hay sa m c c a Phi Châu thì ch c ch n r ng Giáo sư Thành không có ngày này ñâu. ði m cu i cùng là chính m i cá nhân có nh n th c ñư c mình có cơ h i y không? ð c ba ñi u trên c a m t c u bé ñi bán thu c lá d o ch Gò V p thu nào, r i chăn trâu, làm ru ng Lái Thiêu mà bây gi là Giáo sư Ti n Sĩ ñang ñ ng trên b c gi ng c a ð i H c Utah Hoa Kỳ, gi ng cho nh ng sinh viên Ti n Sĩ khác v công trình nghiên c u c a mình thì th t là m t ñi u kỳ di u. Ngày xưa vào th k th 13 Nh t có m t v T c a T nh ð Tông Nh t B n, ñ o hi u là Shinran (Thân Loan), sau khi tu ch ng và nương vào tha l c c a ð c Ph t A Di ðà ñ ñư c thành t u vi c vãng sanh v th gi i C c L c trong ph n

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

165

Giáo, H nh, Tín, Ch ng Ngài vi t r ng: Th t ra m t ngư i mù và m t ngư i có m t cùng ñi chung trên m t chuy n ñò, khi qua ñư c bên kia b r i thì ngư i mù và k sáng m t y gi ng nhau m c ñích ñ n, không có gì khác nhau c . Chi c thuy n ch cho tha l c c a ð c Ph t A Di ðà, còn ngư i mù, k sáng m t là chúng sanh trong th gi i này. B bên kia, chính là s gi i thoát sanh t . Khi qua ñư c r i thì ai cũng gi ng nhau. ðây là nh b n nguy n l c c a ð c Ph t A Di ðà mà chúng sanh ñư c thành t u như v y. Do ñó pháp môn T nh ð không k k phàm, ngư i trí, xu t gia hay t i gia… t t c ñ u có th lên b gi i thoát, n u chúng sanh y ưa mu n. Năm 1972 khi tôi còn h c ti ng Nh t t i trư ng Nh t ng Yottsuya, có bà giáo già lúc nào cũng nh n m nh r ng: Ano hito Atama ga ii desu ne! (Ngư i kia thông minh) Sono hito Atama ga warui desu ne! (Ngư i n d t, d ). Tôi ñưa tay lên ph n bác và lý lu n r ng: Th t ra ch ng có ngư i nào là thông minh và cũng ch ng có ngư i nào ñ n ñ n c . Ví d như l p phương trình ñ gi i m t bài toán. ðáp s ra gi ng nhau thì không th nói r ng ai thông minh và ai kém thông minh. Ch có ñi u ngư i gi i trư c và k gi i sau mà thôi. Bà giáo l c ñ u và ch ng nói gì. L p lu n này mãi cho ñ n bây gi tôi v n còn gi như th . Th t s ra y u t thông minh ch là y u t ph . Y u t c n và chăm là y u t chính c a m i ngư i. Vì l Ph t tánh thì không phân bi t ñàn bà, ñàn ông hay k ngu ngư i trí. T t c ñ u gi ng nhau. ði u quan tr ng là Ph t tánh c a ngư i y có sáng su t toàn di n hay Ph t tánh kia v n còn m t ph n mây mù c a vô minh che ph mà thôi. ñây gi ng nhau là Ph t tánh, khác nhau là ai ñã ñư c chi u sáng toàn di n và ai v n còn b bóng mây che ph . Như v y Ti n Sĩ, Bác Sĩ, K Sư, Nh c Sĩ, ð o Sĩ, Tu Sĩ, Giáo Sĩ v.v… t t c chúng ta ñ u có th tr thành, n u chúng ta th c tâm mong mu n ñi u ñó.

166

Ba th h ñ u Ti n sĩ

Câu chuy n th hai liên h v i x ð c, nơi tôi ñang t năm 1977 ñ n nay. Khi m i ñ n ñây ai cũng lo chi n ñ u v i ngôn ng và cái l nh c a x ð c này. Th t ra Nh t cũng có tuy t vào ñông, nhi t ñ Tokyo th nh tho ng v n không ñ , nhưng sao ñây cái l nh nó tê tái, mà ngôn ng khó vô cùng, nào der, die, das và ñ lo i bi n th c a ngôn ng này. Tôi ăn chay nên ñi tìm mua ñ u h và chao không ph i ñơn gi n như bây gi . Ph i lên t n Hamburg vào ti m ngư i Hoa hay xu ng Aachen m i tìm mua ñư c nh ng món này. Nhưng r i ngày tháng trôi qua ai cũng quen ñi. B ng m t hôm, trên ñư ng t nhà ga xe l a v chùa, tôi nh n th y có m t t m b ng qu ng cáo tranh c cho ñ ng F.D.P (ð ng Dân Ch T Do). Tôi nhìn k thì th y ngư i thanh niên y dáng d p là ngư i Vi t Nam, nhưng l i mang tên là Dr. Philipp Rößler. Sau này tìm hi u và ñư c bi t anh ta ng c ñơn v Döhren, nơi g n chùa Viên Giác và anh ñã ñ c c Dân Bi u t i ñ a phương này. B ng ñi m t th i gian báo chí l i ñưa tin r ng: Dr. Philipp Rößler bây gi là T ng Thư Ký c a ñ ng F.D.P và là B Trư ng B Giao Thông Th Thao c a Ti u Bang Niedersachsen. Tôi xem tin t c th y cũng vui. Vì mình là ngư i Vi t Nam mà có ngư i sinh ra t i Vi t Nam bây gi làm ch c l n như th trong Ti u Bang này l i còn gì vui hơn th n a. Sau kỳ b u c Qu c H i Liên Bang c a ð c cách ñây 3 năm, ñ ng CDU/CSU liên k t v i ñ ng F.D.P c m quy n và vào năm 2010 Dr. Rößler ñã ñư c b u làm B Trư ng Y T Liên Bang ð c; ñ n gi a năm 2011 ông Westerwelle, ð ng Trư ng F.D.P, ñư c c làm B Trư ng B Ngo i Giao; còn Dr.Philipp Rößler lên làm ð ng Trư ng, ñương kiêm Phó Th Tư ng. V trí n m th 2 trong n i các liên minh, ch ng i sau bà Th Tư ng Dr. Merkel m t gh , mà ngư i y l i có mái tóc

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

167

ñen, xu t x t Vi t Nam, qu là ñi u m u nhi m. Khi Dr. Rößler lên làm B Trư ng Y T coi sóc s c kh e cho 85 tri u dân ð c, nh t báo Bildzeitung (Hình nh) ñăng tin r ng: “Có m t ngư i không có quê hương, không có tên g i khi m i sinh ra. Bây gi là B Trư ng Y T c a ñ t nư c chúng ta”. ðây là m t tin nóng h i, ai ñ c cũng bi t ñó là ngư i nào. Th r i t báo m i ñi ngư c dòng th i gian như sau: Ngư i y m i 9 tháng tu i vào cu i năm 1973 ñã ñư c m t gia ñình ngư i ð c Hamburg ñ n Cô Nhi Vi n Sóc Trăng nh n v ñây làm con nuôi và sau ñó gia ñình cha m nuôi v Bückeburg, ti p ñ n c u Philipp Rößler h c Y khoa t i ð i H c Hannover. Anh th c t p trong tr i lính v i chuyên ngành v nhãn khoa. V c a Philipp ngư i Goslar cũng là Bác Sĩ, sau khi thành hôn, bà v khuyên anh nên v Vi t Nam thăm l i quê hương cũ ñ sau này hai con song sinh c a anh l n lên h i quê n i ñâu thì con anh có th bi t ñư c. T ñó t báo ti p t c theo dõi s vi c này và các phóng viên cũng v t n Sóc Trăng; nơi Cô Nhi Vi n Thiên Chúa Giáo ñã nuôi dư ng Dr.Philipp Rößler t nh ng ngày m i l t lòng m và ñư c ñem vào ñây ñ cho các Dì Phư c nuôi. M t trong hai Dì Phư c trông tr lúc y ñã m t, bây gi ch còn l i m t bà Soeur già ñã hơn 80 tu i. Phóng viên ð c h i r ng: Bây gi Soeur có mong ñư c gì m t ông Phó Th Tư ng ð c mà ngày xưa, cách ñây 38 năm v trư c Soeur ñã chăm sóc cho ông ta không? Soeur già nho n mi ng cư i và ch tr l i r ng: “Tôi ch mu n gi l i hình nh c a ñ a bé 9 tháng tu i thu y mà thôi”. Câu tr l i th t là chân tình và ñ y ñ ý nghĩa. ðúng là v n may c a Dr. Philipp Rößler. N u ch ng may ông v n còn l i trên quê hương x Vi t thì sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 ch ng bi t ñã ra sao! Và cũng may cho ông

168

Ba th h ñ u Ti n sĩ

ñư c m t gia ñình ngư i ð c b o tr và nuôi dư ng trên lãnh th T Do Tây ð c. N u l b sang ðông ð c hay các x nghèo kh khác thì ch c gì Philipp ñã có ngày hôm nay. Nhưng th nh tho ng ngư i Vi t t i ð c v n không vui m y khi nghe nh ng câu tr l i v i báo chí c a ông Phó Th Tư ng này là: T i sao ngư i ta ph i tìm l i quá kh ñ làm gì? – Có l ông mu n l y lòng 85 tri u c tri ð c? Nhưng m i ngày ông soi ki ng, ông v n th y mình tóc ñen, mũi th p. Tuy v y ngư i ð c v n ch p nh n ông và c ng ñ ng ngư i Vi t ñây v n th y g n gũi v i ông, vì d u sao ñi n a ông ta ñã ñư c sinh ra nơi m nh ñ t có hình cong như ch S. Tôi quan sát t trư c và sau năm 1975 ñ n nay thì th y r ng: Có nh ng th h Ông Bà không bi t ch , không bi t ký tên mình vào Pasport, nhưng th h th hai, con cái c a nh ng ngư i này hi n là nh ng thương gia giàu có trên kh p th gi i ngày nay. K ñ n th h th ba ñư c sinh ra t i x ð c này h là Bác Sĩ, Nha Sĩ, K Sư, Ti n Sĩ v.v… Th h này ñã h i nh p hoàn toàn vào quê hương m i, nhưng ñ n th h k ti p thì l i có nhi u v n ñ như t t , ly d , b h c gi a ch ng v.v… ñây ch ng qua là k t qu c a m t chu i th i gian dài mà ngư i t n n ñã kinh qua. Do v y ông bà mình xưa nay nói ch ng sai chút nào là: “Chưa có ai giàu ba h , ñâu có ai khó ba ñ i” là v y. V i nh ng ñi u t t ñ p và thành qu ñã nêu trên bên ð i cũng như bên ð o, tôi không có ý t hào, t mãn mà ch tin vào kh năng c a m i ngư i trong chúng ta khi ñ i di n v i s h c hành, thi c cũng như nh ng công vi c h ng ngày, và tuy t nhiên không có tính cách khoe danh là tôi ñư c th này, mà ngư i khác ch ng ñư c. N u ngư i khác mu n thì v n làm ñư c như thư ng. Vì t c ng Pháp có câu: “Vouloir c’est pouvoir” (Mu n là ñư c).

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

169

Tôi vi t bài này v i t t c ni m chân tình c a mình ñ i v i nh ng b c Trư ng Thư ng cũng như ñ i v i Sư ð , Sư ði t và ð T c a mình và nh ng ngư i không quen bi t ñã m t th i làm r ng danh cho dòng gi ng L c H ng t i x ngư i, nhưng n u nhìn dư i nhãn quan c a Ph t Giáo, b t c là Sĩ nào trong xã h i này cũng ñ u b bi n ñ i b i vô thư ng, kh , không và vô ngã c . Không có b t c cái gì có th t n t i trong ñ i này ngo i tr cái tâm. Tâm y d n ñ u các pháp, tâm y t o ra thi n ác. Do v y tu tâm là quan tr ng ñ chúng ta làm sao thoát kh i vòng sinh t , t sinh này m i là ñi u ñáng quý. Còn bao nhiêu Vua, Quan, Công, H u, Khanh, Tư ng, Sĩ, Nông, Công, Thương, Binh v.v… cu i cùng r i cũng ñi vào ch không to tư ng mà thôi. Mong m i ngư i hi u ñư c như v y. Thích Như ði n Vi t xong vào ngày 12 tháng 2 năm 2012 t i Tu Vi n Viên ð c. K ni m ngày H nh Gi xu t gia 10 năm v trư c.

Hình nh trong hai chương 19 & 20 l y t : www.quangduc.com., www.viengiac.de, www.phapgioi.com, http://chuacuclac.com/

Cùng M t Tác Gi
1 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 17 Truy n c Vi t Nam 1 & 2 * Gi t mưa ñ u h * Ng ngàng * L ch s Ph t Giáo Vi t Nam H i Ngo i trư c và sau năm 1975 * Cu c ñ i ngư i Tăng sĩ * L nh c Ph t Giáo * Tình ñ i nghĩa ñ o * Tìm hi u giáo lý Ph t Giáo * ð i s ng tinh th n c a Ph t T Vi t Nam t i ngo i qu c ðư ng không biên gi i * Hình nh 10 năm sinh ho t Ph t Giáo Vi t Nam t i Tây ð c Lòng t ð c Ph t * Nghiên c u Giáo ðoàn Ph t Giáo th i nguyên th y I, II *, III * Tư ng thu t v ð i h i Tăng già Ph t Giáo th gi i kỳ 5 khóa I t i Hannover, ð c Qu c Gi a ch n cung vàng * Chùa Viên Giác Chùa Viên Giác V án m t ngư i tu * Chùa Quan Âm (Canada)* Ph t Giáo và con ngư i * Khóa giáo lý Âu Châu kỳ 9 Theo d u chân xưa * (Hành hương Trung qu c I) S ng và ch t theo quan ni m c a Ph t Giáo * H i ki n v i ð c ð t Lai L t Ma V ng c nhân l u (Hành hương Trung Qu c II) Có và Không Kinh ð i Bi * (d ch t Hán văn ra Vi t văn) Ph t thuy t B Tát Hành Phương Ti n C nh Gi i Th n Thông Bi n Hóa Kinh* Bhutan có gì l ? Kinh ð i Phương Qu ng T ng Trì * Nh t ng Vi t ng Vi t ng Vi t & ð c ng Vi t & ð c Vi t & ð c Vi t ng Vi t & ð c Vi t & ð c ng ng ng ng 1974, 1975 1979 1980 1982 1983 1984 1985 1985 1986 1987 1988 1989 90, 91, 92 1993 1994 1994 1995 1995 1996 1996 1997 1998 1998 1999 1999 2000 2001 2001 2001 2002

Vi t & ð c ng Vi t & ð c ng Vi t ng d ch t Nh t ng ra Vi t & ð c ng Vi t, Anh, ð c ng Vi t ng Vi t ng ð c ng Vi t ng Vi t ng Vi t & ð c ng Vi t & ð c ng Vi t ng Vi t & ð c ng Vi t & ð c ng Vi t ng Vi t & ð c ng Vi t & ð c ng d ch t Hán văn ra Vi t ng Vi t ng d ch t Hán văn

18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33

34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44

C mt x ð c* Thư tòa so n báo Viên Giác trong 25 năm (1979 - 2003,2004) B n s kinh * Nh ng ño n văn vi t trong 25 năm qua Phát B ð Tâm kinh lu n * ð i ðư ng Tây V c Ký Làm th nào ñ tr thành m t ngư i t t Dư i c i b ñ ð i Th a T p B Tát H c Lu n B ð Tư Lương lu n * Ph t nói lu n A Tỳ ðàm v vi c thành l p th gi i Giai nhân và Hòa Thư ng Thi n Lâm T Nh t B n Lu n v con ñư ng gi i thoát Lu n v b n chân lý T nh ð tông Nh t B n Tào ð ng tông Nh t B n Ph t Giáo và khoa h c Pháp ng Nh ng m u chuy n linh ð a T ng Vương B Tát Nh t Liên tông Nh t B n Chân Ngôn tông Nh t B n Ch t an l c, tái sanh hoan h

ra Vi t ng Vi t & ð c ng Vi t ng d ch t Hán văn ra Vi t ng Vi t & ð c ng D ch t sang D ch t sang Vi Vi D ch t sang D ch t sang D ch t sang Hán văn Vi t ng Hán văn Vi t ng t ng t ng Hán văn Vi t ng Hán văn Vi t ng Hán văn Vi t ng

2002 2003 2003 2003 2004 2004 2004 2005 2005 2005 2006

45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56

ng c a ð c

57

Chuy n tình c a Liên Hoa Hòa Thư ng

Vi t ng D ch t Nh t ng ra Vi t ng D ch t Hán văn sang Vi t ng D ch t Hán văn sang Vi t ng D ch t Nh t ng sang Vi t ng D ch t Nh t ng sang Vi t ng Vi t ng Vi t ng D ch t Nh t ng sang Vi t ng D ch t Nh t ng sang Vi t ng D ch t Nh t ng sang Vi t ng D ch t Anh ng sang Vi t Ng v i Thích Ngưyên T ng Vi t Ng

2006 2006 2006 2007 2007 2008 2008 2008 2009 2009 2010 2011

2011

- Xu t b n trong năm 2012 58 59 Tư tư ng T nh ð Tông Nh ng b n kinh căn b n c a T nh ð Tông Nh t B n Dư i bóng ña chùa Viên Giác Vi t ng D ch t ð c ng sang Vi t ng Vi t ng vi t chung v i Tr n Trung ð o 2012 2012

60

2012

Chú thích : (*) h t

Quý v mu n download nh ng bài gi ng pháp c a Hòa Thư ng Phương Trư ng Chùa Viên Giác Hannover thì xin vào trang : www.wiphatgiao.de ; www. quangduc.com ; www.viengiac.de; ho c www.lotuspro.net

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

175

L i ng

Tháng trư c ñ ng nhìn nh ng ngư i dân n sùng ñ o t m g i trên sông H ng ñ xóa ñi nh ng v t tr n t c hôm qua và làm trong s ch ñ i s ng m i hôm nay, tôi ch t nghĩ, n u ñư c như v y thì có l r t nhi u ngư i trong ñó có tôi s ñ n sông H ng m i năm ñ làm m i cu c ñ i mình. Th t ra không d dàng như th . Quá kh v n còn trong tâm tư ng. Vui bu n, vinh nh c, ñúng sai, thăng tr m ñã ñóng (Tr n Trung ð o khi h c l p ñ l i thành nh ng ngăn có th t , nh t TH Tr n Quý Cáp, 1972) có tên g i trong ký c. ðây là th y cô cũ, ñó là b n bè xưa, bên kia là chia ly, bên này là h nh ng . Th i gian như l p sương ph m i ngày m t dày thêm trong trí nh , nhưng m t ngày tr i quang mây t nh, ký c l i tr v , mang ni m vui ñ n nhưng cũng có khi hành h mình.

176

L i ng

Không bi t là duyên hay nghi p, nhưng ñ i tôi g n li n v i nh ng ngôi chùa. Chùa Ba Phong làng Mã Châu, chùa Viên Giác H i An, chùa Ph Hi n Ngã Tư B y Hi n. Ngay thành ph Boston tôi ñang s ng, trư c nhà tôi bây gi cũng là m t thi n vi n. Tôi d n v ñây ñã 11 năm. Không bao lâu sau khi n ñ nh ch , ngày n nhìn ra ñư ng, m t tu sĩ Ph t Giáo còn khá tr ñang ñ ng ng m căn nhà ñang treo b ng bán.V tôi nhìn tôi “Anh ñ n ñâu là có chùa theo ñó.” Th t v y, vài tháng sau, căn nhà c a ngư i láng gi ng bên kia ñư ng tr thành ngôi thi n vi n. Thi n vi n B ð như tên chùa ñư c kh c vào viên ñá trư c c ng ra vào. Ngo i tr nh ng ngày l l n ghé qua thăm và chúc s c kh e các th y, tôi ít khi ñ n chùa và cũng không nh h t pháp hi u các th y. Nh ng bu i sáng mùa thu tr i không mưa, tôi ng i nghe ti ng ch i v ng qua t ngôi chùa nh bên kia ñư ng. Các th y trong thi n vi n th c d y r t s m. Thay vì dùng chi c máy th i lá như nhi u ngư i x này, các th y v n quét lá b ng ch i như nh ng ngày còn Vi t Nam. Th t l , gi a th tr n s m u t c a phía nam thành ph Boston l i có m t kho ng ñ t nh mang tr n v n m t khung c nh, m t n p s ng Vi t Nam. Thi n vi n v i mái ngói cong, v i ti ng chuông ngân dài hòa trong ti ng lá rơi xào x c bu i sáng cu i thu. M t không khí êm d u khó có th tìm ñâu trong thành ph k ngh này. Ti ng ch i c a các th y vang v ng trong tâm h n tôi m t âm thanh quen thu c, nh c nh tôi v m t ngôi chùa H i An, chùa Viên Giác. Vâng, cũng ngôi chùa nh , cũng quét lá trong sân chùa vào m i sáng. Nh t là nh ng sáng mùa thu, lá r ng ñ y. M i ñó mà ñã hơn 40 năm r i. B n mươi năm mà như m i hôm qua. C u bé trong tâm h n tôi cũng ch ng l n hơn chút nào t nh ng mùa thu cũ. Ngày ñó, năm gi sáng, khi ph n

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

177

ñông ngư i trong chùa còn ng , c u bé th c d y b t ñ u công vi c m i ngày c a mình. C u bé ph i quét lá s m ñ b y gi thì ñi b ñ n trư ng. Sân chùa r ng, nhi u khi v a quét xong nhìn l i phía ñ u sân bên kia, lá rơi ñ y như trư c, l i ph i quét thêm l n n a, n u không th y tr trì th c d y s trách vì nghĩ là c u bé chưa quét. C u bé ñó ch ng ai khác mà chính là tôi. M i bu i sáng tôi m t mình ôm ch i Quét lá vàng như quét n i cô ñơn Lá v n r ng khi m i mùa thu t i Như ñ i tôi ti p n i chuy n ñau bu n. Ngày ñó, nhi u bu i sáng khi quét lá xong, tr i còn s m tôi ng i trên b ñá trư c gi ng ñư ng h c bài. Nhìn nh ng chi c lá ñang nh nhàng rơi xu ng, tôi nghĩ v mình và nh ng ñ a bé cùng c nh ng . S ph n c a chúng cũng mang n i cô ñơn sâu th m và mong manh như chi c lá ñang rơi. Th h tôi là th h c a nh ng chi c lá b cu n ñi trong mùa bão l a. Lá rơi trên ñư ng ph ðà N ng. Lá rơi d c b n xe ñò Hùng Vương. Lá rơi vào nh ng h rác hôi th i Hòa C m. Lá rơi bên ngoài các căn c lính M . M i sáng, bên ngoài các hãng kem, hàng trăm chi c lá tu i mư i hai, mư i ba s p hàng ch nh n kem ñi bán. “Trư ng h c”, “mái m gia ñình”, “tình thương cha m ”, “m t b a cơm ngon”, hình như lâu l m r i không ai nh c v i chúng nh ng ch g n như xa l ñó n a. Cu c hành trình chúng tôi ñi không có bóng mát. Nh ng bàn chân nh nhoi trên con ñư ng Vi t Nam ñ y h ñ n. Tôi thư ng nghĩ, n u không có chùa Viên Giác, n u không có ti ng chuông chùa nh ñưa, không có l i kinh khuya ru tu i thơ nhi u m t mát, cu c ñ i tôi, như hàng tri u chi c lá chi n tranh khác lang thang kh p ba mi n ñ t nư c, không bi t gi này v ñâu. Cám ơn ð c Ph t và nh ng l i d y c a ngài. Tình thương, bao dung và tha th như nh ng gi t nư c mát rót vào tâm h n cháy b ng c a tôi th i thơ u.

178

L i ng

Năm năm sau, vào m t bu i sáng mùa thu, tôi ñã tr thành m t thanh niên 18 tu i. Hôm ñó là ngày tôi l y Ph t ra ñi. Lá chưa rơi nhi u nhưng ti ng xào x c hòa trong cơn gió l n như cùng t u lên khúc nh c ti n ñưa tôi. T m bi t chi c ñ i h ng chung và nh ng ti ng ngân dài, t m bi t chi c giư ng g và b y r p ñ , t m bi t chi c mùng ngăn mu i nhi u ch vá. Không gi t nư c m t nào nh xu ng trong gi chia tay ngư i ñi k . Tôi t tay m cánh c a s t nh ngăn hai th gi i và ra ñi âm th m như ngày m i ñ n chùa. Nhi u khi ng i nh l i mình và nh ng ñ a bé b t h nh th i chi n tranh, tôi t h i, nh ng chi c lá vàng trên hè ph ðà N ng, trên b n xe ñò Nam L c, trong h rác Hòa C m ngày xưa ñã bay v ñâu. Th i gian âm th m trôi như dòng sông b t t n. B ng dưng tôi th y thương mình trong th i chùa Viên Giác hơn bao gi . B ng dưng tôi thèm ñư c v bên sân chùa cũ ng i dư i ánh trăng thu ñ l ng nghe ti ng lá ru như ti ng m v v . B ng dưng tôi thèm ñư c hát, bài hát c a m t th i hoa niên ñ y nư c m t. Tôi s v . Dù bay bao xa, m t ngày, chi c lá cũng s tr v chùa Viên Giác như sư ph tôi d n dò trong l n cu i g p nhau năm 1981. Sư ph tôi ñã viên t ch, cây ña già thân yêu c a tôi cũng ñã ch t nhưng tinh th n Viên Giác v n còn s ng trong t ng hơi th , t ng ño n văn, t ng bài thơ tôi vi t hôm qua, hôm nay và mãi mãi sau này. Nh ng ngư i thân c a tôi m t th i dư i mái chùa Viên Giác h i ngo i không có ai ngoài Hòa Thư ng Thích Như ði n. Nh l i, cách ñây ba năm, m t bu i chi u r t nh H i An, tôi ch t n y ra m t ý ki n vi t chung v i Hòa Thư ng Như ði n m t tác ph m. Th y vi t r t nhi u sách và tôi cũng vi t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

179

khá nhi u th lo i nhưng chưa có d p vi t chung m t tác ph m ñ k ni m. M t l n g p nhau Chicago trong d p tham d l khánh thành Chùa Trúc Lâm do Thư ng T a Thích H nh Tu n tr trì, tôi b ch v i Hòa Thư ng ý ñ nh ñó. Th y r t vui, ñ ng ý và ñón nh n ý ki n v i thái ñ có v còn nhi t tình hơn c tôi. Trong nghi l Ph t Giáo, Hòa thư ng Thích Như ði n là m t b c tôn túc cao c a h phái Lâm T Chúc Thánh và m t trong nh ng v lãnh ñ o giáo h i, nhưng trong ch riêng tư th y cho phép tôi v n xem th y như ngư i anh l n như nh ng ngày tôi còn nh H i An. M i l n ñi n tho i thăm nhau, th y v n m t gi ng nh nh như ngày nào hoàn toàn khác v i cá tính n ào sôi n i c a tôi. Chúng tôi ñã s ng v i nhau m t th i gian, tuy không dài nhưng ñ y k ni m. M y ch c năm qua nhưng nh ng năm tháng ñó s không bao gi quên khi trí nh tôi còn làm vi c. Th y nghiêm kh c nhưng r t thương yêu và hy sinh cho các th h sau. Ni m vui c a th y là s thành công c a huynh ñ cùng tông môn, c a các ñ t th y kỳ v ng. Tính c a th y nói là làm, khác v i tính c a tôi chuy n này c xen vào chuy n khác. Sau m y ch c năm xa cách, chúng tôi g p nhau l i l n ñ u t i ñ i h c Harvard, nơi Thư ng T a H nh Tu n ñang theo h c b c Cao H c Ph t H c. Th i gian trôi qua. Th y không còn là “Chú ði n” và tôi cũng không là “th ng Nhơn quét lá” như xưa. Nh ng s i tóc ngã màu trên mái tóc tôi và nhi u n p nhăn trên v ng trán c a th y. Nhưng quá kh v n còn nguyên v n. Quá kh c a m t ngôi chùa mang nhi u duyên và nghi p v n s ng âm th m trong ký c chúng tôi. Cu c ñ i ch là m t sân ga trong hành trình sa s ki p c a m i con ngư i. ðúng hay sai phân tích cho cùng ch là nh ng phán xét ch quan, gi i h n trong ñ i s ng này. Còn bao nhiêu ñ i s ng khác, còn bao nhiêu ñi u chúng ta chưa bi t h t, chưa hi u h t.

180

L i ng

Như ñã h a v i nhau, chúng tôi s vi t v th i chúng tôi còn xách nư c, quét lá ña, làm tương chao chùa Viên Giác. N u m t ngư i c m bút mà không vi t v nơi mình l n lên thì còn vi t v nơi nào khác n a. Hai tháng sau, trong th i gian ho ng dương Ph t pháp Úc, th y vi t xong ph n th y nhưng tôi thì chưa. Tôi quá nhi u vi c ph i làm và vi c nào cũng có th i h n ph i hoàn thành, trong gia ñình, ñ i s ng, sáng tác, c ng ñ ng và xã h i. Nhưng lý do chính, nh ng năm tháng tôi chùa Viên Giác là nh ng năm tháng bu n nh t ñ i mình. Tôi vi t ñư c ba chương thì d ng l i. Th y Như ði n nh c nh nhi u l n nhưng tôi không vi t ti p ñư c. Vi t v nh ng ngày bu n ch ng khác nào g m nh m n i ñau l n n a. Thu tu i mư i ba vô tư, trong tr ng, chuy n bu n như n ng và mưa, ñ n và ñi nhi u khi không ñ l i m t nhi u băn khoăn, thao th c trong tâm h n. Bây gi thì khác, vi t l i th i kh n khó, bu n nhi u hơn vui, không ph i d dàng. ð i sư Chagdud Tulku t ng gi ng “s ng ph i bi t buông x như ngư i ñang bơi gi a sông dù gì ñi n a cũng ph i ti p t c bơi”. Bi t th , nhưng không ph i nghĩ ñúng r i s luôn làm ñúng. Hành trang giúp cho ta có nhi u phương ti n ñ hoàn thành m t chuy n ñi nhưng chính hành trang ñôi khi cũng là m t gánh n ng làm ch m bư c ñi c a mình. Tuy nhiên, vì ñã có duyên v i nhau nên trư c hay sau gì cũng ñ n cùng ñi m h n. Hôm nay, sau nhi u l n ñư c th y nh c nh , tôi cũng vi t xong ph n mình. ðây không h n là m t h i ký ñúng v i th t th i gian các bi n c x y ra theo t ng năm, t ng tháng và cũng không ph i là t t c , mà ch là nh ng suy nghĩ còn nh ñư c t nh ng ngày còn nh Xuyên Châu, Duy Xuyên, cho ñ n Vĩnh ði n và cu i cùng là H i An. Nhi u chương v a hoàn t t nhưng m t s chương ñã vi t xong khá lâu, m t s chương ñư c ch n t nh ng bài vi t riêng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

181

ñã lưu hành trên m ng lư i internet và cũng có th trùng l p trong vài tác ph m. Dù m i hay cũ v n là c a tôi, cùng dòng m c và cùng nh ng gi t nư c m t ñ ng l i sau m t hành trình bi tráng. M i quý v ñ c và xem ñây như món quà tinh th n g i ñ n ñ c gi nhân mùa Vu Lan năm nay. - Tr n Trung ð o

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

183

Vài nét v chùa Viên Giác

Theo m t bài vi t c a ð i ð c Thích Như T nh, ñương kim Tr Trì chùa Viên Giác, chùa là m t ngôi chùa làng ñư c xây t nhi u trăm năm trư c. Dù không có m t văn b n hay m t t m bia ghi kh c năm ñ t viên ñá ñ u tiên, theo ư c tính d a vào các ch m tr trên ñá còn l i trong chùa, ít nh t cũng ñư c xây t th i Tr nh Nguy n phân tranh. ð u tiên chùa ñư c dân làng C m Phô t o d ng bên b sông Thu B n và ñ t tên là C m Lý T . ð n th i Thi u Tr , khu v c ñ t g n chùa b l , chùa ñư c thiên di v p Tu L và ñ i tên là Viên Giác T . Tr i qua m t giai ño n nhi u ch c năm suy tàn, chùa Viên Giác ñư c trùng tu l n ñ u năm 1841 nh công s c c a ñ ng bào Ph t T , nhi u nh t t xã C m Phô. Sau nhi u năm không có th y tr trì, tháng Sáu năm 1949, ð i ð c Thích Long Trí ñư c Giáo H i Tăng Già Qu ng-Nam ðà-N ng c v chăm sóc

184

Vài nét v chùa Viên Giác

chùa Viên Giác. ð i ð c chính th c nhi m ch c t trư ng tr trì vào năm 1951. Dù không ph i là T khai sơn c a chùa, ð i ð c Thích Long Trí, tăng sĩ ñ u tiên m ra truy n th ng Viên Giác ñ y sinh ñ ng và truy n th a nhi u th h mang h nh nguy n giúp ñ i, Ngài có th ñư c xem là b c Sơ t c a chùa Viên Giác v y. T khi ð i ð c Long Trí tr trì, chùa Viên Giác không còn là m t ngôi chùa làng v ng v n a; nhưng ñã t ng bư c thoát ra kh i không khí qu nh hiu c a thành ph c H i An ñ tr thành trung tâm sinh ho t cho c t nh Qu ng Nam. Viên Giác T cũng không ch là nơi dành cho các bác, các cô ñi chùa t ng kinh ni m Ph t mà còn là nơi c a các th h tr sinh ho t và vươn lên hòa nh p v i làn sóng ch n hưng Ph t Giáo ñang b ng d y kh p nơi trong nh ng năm gi a th k 20. T năm m i b t ñ u nh n lãnh trách nhi m ñi u hành chùa Viên Giác, nh n th y r t ñông con cháu các gia ñình chung quanh chùa không có d p ñ n trư ng, ð i ð c tr trì m l p h c Khai Trí ñ các cháu có d p h c ti ng Vi t. Trư ng kéo dài ñư c 5 năm và giúp ñư c khá nhi u con em các gia ñình nghèo khó. ð i ð c cũng nghĩ ñ n vi c ñào t o các trình ñ Vi t Ng b c cao hơn nhưng chưa có ñi u ki n th c hi n, m t ph n không nh cũng vì ñ i s ng c a ð i ð c và chúng ñi u trong giai ño n ñó r t khó khăn. Tuy nhiên, khi hoàn c nh cho phép ð i ð c ñã ti n hành hàng lo t các chương trình l n. V v t ch t, năm 1967, ð i ð c xây d ng tr s Thanh Niên và Gia ðình Ph t T Qu ng Nam. Trong ñi u ki n chi n tranh và khó khăn tài chánh lúc b y gi , vi c hoàn t t tr s Thanh Niên, Gi ng ðư ng khang trang và tu b dãy nhà ðông ñ nát là c m t công trình l n. ð i ð c tr trì cũng xây l i khu nhà t phía sau chùa trư c ñó ñã b suy s p.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

185

V tinh th n, ð i ð c phát ñ ng các chương trình văn m ngh ñ khuy n khích tu i tr d n thân cho lý tư ng hành ñ o c u ñ i. V i quan ni m ch n hưng Ph t Giáo b t ñ u tu i tr , chùa Viên Giác ñã s m thành l p các ñơn v Gia ðình Ph t T . Anh ru t c a ð i ð c là ông Lý Trư ng Trân thành l p Gia ðình Ph t T Chơn An. ðây là Gia ðình Ph t T ñ u tiên t i Qu ng Nam. Bác Lý Trư ng Trân là Liên ðoàn Trư ng. Bác Nguy n Văn B o là Gia Trư ng. ð a ñi m sinh ho t chính c a ñoàn lúc b y gi là chùa Pháp B o và chùa Viên Giác. Trong nh ng năm cu i th p niên 1960, chùa Viên Giác tr thành trung tâm sinh ho t cho các ñoàn th thu c ð c y Thanh Niên Ph t T c a toàn t nh Qu ng Nam. Ban Hư ng D n Gia ðình Ph t T Qu ng Nam dư i s lãnh ñ o c a Huynh Trư ng C p T n Tâm ð t Nguy n Văn B o ñ t tr s t i chùa Viên Giác. ðó cũng là th i gian tinh th n Viên Giác lan r ng kh p nơi. ð i ð c Tr Trì khuy n khích các chùa, các t vi n trong t nh t ch c Gia ðình Ph t T . Nhi u ñ a phương còn có các ñoàn th thanh niên khác như Hư ng ð o Ph t T , Thanh Niên Ph t T , H c Sinh Ph t T . Trong nh ng năm ñ u th p niên 1970 khi cu c chi n tr nên kh c li t, ð i ð c cùng v i huynh trư ng Tâm ð t Nguy n Văn B o lèo lái con tàu Gia ðình Ph t T trong giai ño n vô cùng khó khăn. Khi Huynh Trư ng Tâm ð t t th năm 1992, Hòa Thư ng Thích Long Trí kiêm nhi m ch c v Trư ng Ban Hư ng D n Gia ðình Ph t T T nh cho ñ n ngày Ngài viên t ch. Không gi ng như ngày m i v nh n lãnh trách nhi m tr trì ch có m t mình ð i ð c, v a làm ru ng, v a kinh k , v a ho ng dương Ph t Pháp và v a phát tri n Giáo H i Tăng Già, vào nh ng năm cu i th p niên 1960, chùa Viên Giác chúng ñi u có kho ng 40 ngư i. Ngoài ra, chùa Viên Giác còn là nơi t m trú c a m t s h c sinh nghèo, trong ñó c k vi t bài này.

186

Vài nét v chùa Viên Giác

Sau g n 200 năm tr i qua bao nhiêu phong sương tu nguy t, chùa Viên Giác v n t n t i v i th i gian và trong lòng ñ ng bào H i An cũng như trong lòng dân t c. Dư i mái cong c a ngôi chùa c ñó, nh ng quy t ñ nh quan tr ng có nh hư ng cho s t n vong c a ñ o pháp ñư c th c thi, nh ng gi c mơ nh bé ñã ñư c hình thành và l n lên. Chi c c ng chùa b ng vôi r t dày ñư c xây t ñ u th k 19 v n còn nguyên v n. Dù sau này, chùa có thêm m t s ki n trúc m i như tháp chuông, tư ng ð c Quan Th Âm, Tháp c a sư ph , nh ng nét chính c a chùa như tâm h n Viên Giác th y chung v n không ñ i khác. Th i gian trôi trên sông ñ i b t t n. K ñ n ngư i ñi. Sư ph ñã viên t ch. Hòa Thư ng Tâm Thanh ñã viên t ch. Hòa Thư ng Như ði n hành ñ o phương xa. K vi t bài này còn xa hơn n a. Nhưng tinh th n Viên Giác v n bàng b c ñó ñây trong m i chân tư ng, trong t ng viên ngói ñ . Nh ng gì c a quá kh ñã ng yên v i duyên và nghi p trên m t ch ng ñư ng, nh ng gì s x y ra không ai bi t. Ch có hôm nay là quan tr ng nh t. Gi l i nh ng nét ñ p c a hôm qua và làm ñ p hơn cho các th h tương lai, chính là tinh th n c a chùa Viên Giác. - Tr n Trung ð o

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

187

Th i thơ u

Duy Xuyên

"Ai b n viên pháo ñó?" Năm 13 tu i, trên nh ng chi c gh ñá bên b sông Hàn, bao nhiêu l n tôi ñã nhìn xu ng ñáy sông sâu và h i như th . Có l n tôi ñã tính tìm v làng cũ, không ph i ch ñ vi ng thăm mà ñ tìm nh ng m nh pháo còn ghim ñâu ñó chung quanh vư n. Tôi mu n bi t ai ñã làm ra nó. Làng Mã Châu c a tôi là m t ngôi làng n i ti ng v ngh nuôi t m, ươm tơ và d t l a. Nh ng ngày còn nh , tôi thích ñ ng xem ngư i l n nuôi t m. Nhìn nh ng con t m nh li ti, bám vào nh ng chi c lá dâu xanh, nh nh ng s i tơ tr ng mong manh, cho ñ n khi tr thành nh ng con nh ng cu n tròn trong cái kén. Qua ñó, tôi c m nh n s kỳ di u c a m t quá trình sinh di t khôn cùng c a v n v t. Cách làng tôi ba cây s v hư ng ñông là b n doanh c a m t ñơn v thu c sư ñoàn Thanh Long, quân ñ i Nam Hàn. Ngo i tr các v Tuyên úy Ph t Giáo th nh tho ng ghé thăm

188

Th i thơ u

Duy Xuyên

nh ng ngôi chùa g n qu n l , lính Nam Hàn thư ng ñóng ch t trong căn c , r t ít ra ngoài và cũng không tham gia các cu c hành quân m ñư ng vào m i bu i sáng như lính C ng Hòa. M i khi b pháo kích, h b n tr l i nhi u l n hơn nên du kích cũng ng i, ít khi qu y nhi u h . Khi c n ra ch , lính Nam Hàn di chuy n trong nh ng quân xa có g n ñ i liên không khác gì ra tr n. Cách làng tôi hơn m t cây s v phía B c là qu n l Duy Xuyên, do m t ñ i ñ i ñ a phương quân và các ñơn v nghĩa quân c a các xã g n qu n tr n gi . ðây là khu v c an ninh nh t c a qu n, có ngôi trư ng trung h c ñ nh t c p sân r ng tr ng ñ y hoa phư ng ñ , có ch qu n ñông ñúc và vài c a ti m t p hóa d c ñư ng t qu n lên nhà th Trà Ki u. Qu n Duy Xuyên còn ñư c m t căn c pháo binh Hòn B ng n m trên núi g n nhà th Trà Ki u y m tr , ñêm ñêm b n lên nh ng trái h a châu soi sáng khu v c chung quanh qu n l . Các ñơn v Th y Quân L c Chi n M không ñóng g n làng tôi nhưng trên ñư ng hành quân thư ng d ng l i Duy Xuyên. Có l n nguyên c ti u ñ i ghé vào nhà tôi. Cha tôi ra d u m i h vào nhà nhưng h t ch i, và ch c i áo n m phơi n ng ngoài sân. B n tr chúng tôi hi u kỳ ñ ng chung quanh nhìn, c m tư ng như h ñ n t m t hành tinh nào xa xôi l m. Có khi h t p trung b n tr chúng tôi l i, phân phát k o bánh và d y vài câu ti ng Anh, trong lúc các bác sĩ, y tá lo khám b nh và phát thu c. M t thoáng suy tư ch t ñ n v i tôi “nh ng ngư i M này t ñâu ñ n và t i sao h l i ñ n ñây?" Th nhưng tu i lên mư i, nh ng suy nghĩ như th ñ n nhanh và ra ñi cũng r t nhanh như ti ng tr ng tan trư ng. Cách làng tôi 3 cây s v phía tây nam là m t nhánh r c a sông Thu B n, ch y v hư ng C a ð i. Sông Thu ñ p tuy t v i, bao nhiêu thơ văn ñã ch y ra t dòng sông ñó. Ban ngày dòng sông trong như m t d i l a, ch y êm ñ m dư i bóng tre

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

189

xanh; nhưng ban ñêm là khu v c ho t ñ ng c a các ñơn v du kích xã, ch l c huy n c a quân ñ i M t Tr n Gi i Phóng. Th nh tho ng, du kích t bên kia sông b t loa kêu g i, nhi u khi còn nh c ñúng c tên h c a anh em, bà con h ñang ñóng ngoài qu n l , s m “b súng quay v v i nhân dân”. H n nhiên, bên phía qu n cũng l p t c ñáp l i b ng nh ng l i kêu g i “nh ng ai ñang l m ñư ng l c l i s m tr v v i chính nghĩa qu c gia”, ñư c phát t m t giàn loa khu ch âm có công su t m nh hơn nhi u l n. Tôi làm quen v i nh ng nhóm ch “dân t c”, “chính nghĩa”, “ñ c l p”, “t do”, “h nh phúc”, “c ng s n”, “qu c gia” r t s m, không ph i t nh ng bài h c l ch s trư ng nhưng ph n l n qua nh ng bu i phát thanh tuyên truy n c a hai bên. Trong vòng tròn có ñư ng kính mư i lăm kilomét chìm trong không khí chi n tranh thư ng tr c ñó, làng tôi n m ngay gi a. ðánh nhau tr c ti p không nhi u nhưng nã pháo qua l i thì r t thư ng xuyên. Sau khi b c loa ch i nhau m t h i, hai bên thư ng k t lu n b ng dăm ba qu pháo. N u ch ng may m t viên pháo không ñi u ch nh chính xác ñ b n ñư c ñ n ñích, s d ng l i làng tôi, dăm ba ngư i ch t, vài ngư i b thương và nhi u căn nhà b cháy. Cu c chi n tương tàn tính b ng máu xương c a bao tri u ngư i Vi t Nam ñã di n ra nhi u khi không khác gì m t trò chơi tr con như th ñó. Và ñêm 21 tháng Giêng năm 1968, do c tình hay sơ ý, do ñi u ch nh c ly quá dài hay quá ng n, do nòng súng nâng quá cao hay h xu ng quá th p, m t viên pháo ñã d ng l i trên nóc nhà tôi. Trong các bên ñ i di n cho chi n tranh trên quê hương tôi, ph i có m t bên ñã b n ra viên pháo ñó. Quân ñ i Nam Hàn b n lên? Bên sông b n qua? Ngoài qu n b n vào? Trên núi b n xu ng? Dù sao, viên pháo vô tri ñã xuyên th ng mái nhà tranh và rơi xu ng c nh giư ng ng c a cha con tôi.

190

Th i thơ u

Duy Xuyên

Chi u trư c ñó, m t chi u cu i năm trong căn nhà tranh nh làng Mã Châu, qu n Duy Xuyên, g n cu i b a cơm ñ m b c như m i ngày, cha tôi d ng ñũa nhìn tôi và nói: " Ăn T t xong, con xu ng Viên Giác v i th y ăn h c". Tôi "d " ñáp l i. Th t s tôi không hi u cha tôi nói như v y có ý gì. Chi n tranh tuy ñã lan r ng ñ n nh ng vùng chung quanh, ti ng ñ i bác v ng v , màu h a châu soi sáng d c b sông; nhưng làng tôi cho ñ n ñêm tháng Ch p 1968 v n còn tương ñ i thanh bình. T i sao tôi ph i b ñi? T i sao ñang s ng bình an v i gia ñình, tôi l i ph i xu ng chùa Viên Giác, mãi t n H i An, ñ ăn h c? Tôi bi t cha tôi là ñ t th y Viên Giác. Pháp danh c a cha là Như H ng. Ông r t kính tr ng b n sư và ñã vài l n ñưa tôi ñ n th nh an th y. Th y Viên Giác, như chúng tôi thư ng cung kính g i, có pháp hi u là Thích Long Trí, cũng r t thương tôi. Th y là ð c y Thanh Niên c a T nh Giáo H i và thư ng t ch c các bu i văn ngh kh p các nơi trong t nh. Khi còn nh tôi thích hát và, so v i nhi u b n cùng ñ i, tôi hát khá hay. Năm mư i tu i, tôi và m t s huynh trư ng Gia ðình Ph t T xã Xuyên Châu, ñư c th y Long Trí ch n vào ban văn ngh tr c thu c Ban Hư ng D n Gia ðình Ph t T Qu ng Nam và ð c y Thanh Niên c a t nh giáo h i Qu ng Nam. V i các anh ch trư ng ñó là m t vinh d hi m hoi, nhưng v i tôi ñó l i là m t ni m vui, vì tôi có d p bư c ra kh i c ñ o cô ñơn c a mình ñ theo th y ñi nhi u nơi trong t nh. Nh ng ñêm văn ngh l a tr i thư ng không có sân kh u, và ñ m i ngư i th y m t, th y b o tôi ñ ng trên gh mà hát. Th nhưng, dù thân thi t bao nhiêu ñi n a, dù g n gũi bao nhiêu v i ñ i, v i ñoàn, vi c xu ng luôn v i th y ăn h c như cha tôi d n dò, là ñi u trong trí óc thơ ngây c a tôi chưa bao gi nghĩ t i. Cha tôi thì sao? Căn nhà thân yêu, ngôi trư ng xinh xinh và dòng sông nh c a tôi thì sao? Tuy th c m c trong lòng nhưng tôi v n d khi cha tôi d n dò. Như m t thói quen, tôi v n "d " nhi u l n trong nh ng ñêm khuya, khi cha tôi ru

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

191

tôi ng b ng nh ng câu chuy n bu n nhi u hơn vui c a ñ i ông. Cha tôi không gi i thích lý do tôi ph i ra ñi và tôi cũng ch ng h i gì thêm. Nhưng bu i sáng hôm sau tôi m i bi t ra r ng b a cơm t i hôm qua là b a cơm cu i cùng c a cha con tôi trong căn nhà nh Duy Xuyên. L i d n dò c a cha tôi tr thành l i trăn tr i c a ông khi m t viên ñ i pháo r t vào căn nhà tranh c a chúng tôi. Viên pháo n tung tu i thơ tôi thành nghìn m nh v n, ch t ñ t ñi c a tôi m t tàn cây che mát cu i cùng, ch d a thiêng liêng duy nh t mà tôi có trên th gian này. Tôi th c d y sau ti ng n v i m t chi c áo rách tươm và thân hình ñ y máu. Không ph i máu c a tôi nhưng là máu c a cha tôi. Cha tôi ra ñi không k p nói v i tôi thêm m t l i nào khác ngoài nh ng d n dò sau bu i cơm chi u v a qua. Tôi áp ng c ñ nghe nh p tim, v n còn ñ p nhưng vô cùng y u t c a ông. Cha tôi ra ñi gi a lúc tu i ñ i tôi còn quá nh , câu chuy n tình gi a m và cha ñã vĩnh vi n d dang. Gi ng hát b i Nam Ai bu n não nu t c a ông ñã t t. Ông ñ n m t nơi, tôi không ch c là ñâu nhưng có m t ñi u tôi tin, ñó s không có chi n tranh, không bom ñ n, h n thù, nghèo ñói, b nh t t, nh ng ñ c dư c ñã tàn phá gia ñình tôi, và bao nhiêu th k h y ho i ñ n m c t n cùng sinh l c c a ñ t nư c tôi. Bao nhiêu năm qua, m i khi nghĩ v l i d n dò c a cha, tôi c m nh n ñư c trong ñó s kỳ di u c a tình ngư i. Cha tôi ph i ra ñi nhưng ñã tìm m t nơi ông yên lòng nh t ñ g i g m tôi. M i ngày, m i ñêm, m i gi , m i sát-na mà tôi ñang s ng, cha tôi, qua hình nh m t cơn gió nh , m t áng mây trên n n tr i xanh, luôn g n tôi, che ch cho tôi trong nh ng cơn ho n n n, v c tôi ñ ng d y sau nh ng l n v p ngã. Viên pháo n tung m t th i gian tôi ñang quá c n m t mái m gia ñình, m t ngư i cha ñ khuyên răn d y d , m t ngôi trư ng ñ h c. Viên pháo n tung trong lúc cánh c a tâm

192

Th i thơ u

Duy Xuyên

h n tôi v a hé m ra ñ ñón nh n nh ng ki n th c m i l , ñ h c h i và suy tư tích c c v cu c ñ i thay vì ph i ñón nh n c nh ñiêu linh tang tóc. T thu chào ñ i, tôi ñã là m t ñ a bé b t h nh. M và anh ch tôi ñ u m t r t s m. Trí nh c a tôi còn quá non ñ gi l i hình nh m . M tôi qua ñ i vì b nh trong m t xóm nhà quê nghèo khó nên không có ñ n m t t m hình ñ l i cho tôi. Cha tôi thư ng b o, tôi gi ng cha nhi u hơn gi ng m . Tôi cũng ch ng có c u hay dì nên tôi l i càng không th tìm ñâu ra ñư c m t nét nào c a m trong nh ng ngư i thân còn s ng. Vì không bi t m , nên m tr thành tuy t ñ i. Khi nhìn ánh trăng tròn trong ngày r m tháng B y, tôi nghĩ ñó là khuôn m t d u dàng c a m , nhìn nư c ch y ra t dòng su i mát tôi nghĩ ñ n dòng s a m , nhìn áng mây tr ng bay trên n n tr i tôi nghĩ ñ n bàn tay m , nhìn nh ng vì sao trên d i thiên hà tôi nghĩ ñ n ñôi m t m . Nói chung, hình nh nào ñ p nh t, tinh khi t nh t, thiêng liêng nh t, ñ u ñư c tôi nhân cách hóa nên hình nh m . V ñ p c a m tôi là v ñ p không nh ng tuy t v i mà còn là tuy t ñ i. Hình nh duy nh t c a tôi v m là ngôi m ñ y c m c dư i r ng tre già làng Mã Châu. Ngày tôi còn nh , m i bu i chi u khi tan trư ng ti u h c, trên ñư ng v tôi thư ng ghé thăm m m . Nh nh ng b i c hoang, tr ng thêm nh ng b i hoa v n th . Tôi không bi t gì nhi u v m ngoài nh ng chuy n do cha tôi k l i, tôi không bi t gì nhi u v Nghi H , nơi cha m tôi g p nhau, tôi không bi t gì nhi u v Qu Sơn, tôi không bi t gì nhi u v m nh ñ t mi n núi cao c a quê hương Qu ng Nam nghèo kh c a tôi, m nh ñ t ñã t ng chôn khúc nhau tôi. Cha tôi k l i r ng ñó có hàng tre, cha tôi g i là hàng tre Nghi H . Dư i bóng mát c a hàng tre y ông và M Qu ng Nam ñã g p nhau, yêu nhau và cư i nhau. H cùng nhau d ng lên căn nhà

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

193

tranh, ñúc lò ươm tơ, ñóng khung d t l a và xây m t tình yêu chân thành, m c m c bên nhau. ðêm tân hôn c a h trong th i bu i t n cư không có rư u n ng, pháo ñ , không nh n cư i và v ng ñi c nh ng l i chúc t ng c a cha m , c a bà con thân thu c. H chúc nhau b ng ly nư c n u t lá v i. Tôi chưa bao gi ñư c u ng m t ly nư c v i nhưng nghe bà con nói nhà nghèo thư ng u ng nư c v i thay cho nư c chè xanh, nư c v i hơi chua và hơi chát. Dù sao, ñó, trong m t ñêm huy n di u c a ñ t tr i, nh ng gi t máu c a h ñã hòa vào nhau thành m t, ñã quy n vào nhau thành m t, ñã ñan ch t l y nhau, ñã ôm p nhau ñ tái t o nên tôi, tái t o nên m t ki p con ngư i. Cha tôi k r ng ñó có r ng sim tím. Không bi t ông có thư ng hái t ng m khi mùa hoa sim n ? M t ngư i có tâm h n ñ y thơ như cha tôi th nào mà ch ng có. Th nào ông ch ng hái m t bó hoa sim c m lên chi c l b ng ñ t trên ñư ng ñi làm v và nh nhàng ñ t lên chi c bàn b ng g mít c a m . Th nào ông ch ng có khi d t m ñi d o trên ñ i sim trong nh ng bu i chi u tà khi m t tr i r c ñ dư i chân d i Trư ng Sơn hùng vĩ, cùng nhau thêu d t ư c mơ và ni m hy v ng ñ a con s p chào ñ i c a h . Tôi ñư c sinh ra và l n lên trong n i ưu tư v cu c ñ i và v thân ph n c a mình. Tôi bi t băn khoăn, th c m c ngay t thu ch v a lên năm, b y tu i. T i sao tôi ch có m t mình? T i sao m i ngư i ñ u l n lư t b tôi ñi? N u mai m t ba tôi cũng ñi thì tôi s s ng v i ai? L n lên tôi s làm gì? T i sao ñ t nư c tôi l i có chi n tranh? Nh ng ngư i du kích bên kia sông là ai? Và ñó, nh ng bu i chi u vàng bên ngôi m nh c a m , tôi ñ lòng tuôn ch y nh ng suy tư, gi n v t ñang b t ñ u ñè xu ng trên ñôi vai nh bé c a mình. T khi còn r t nh tôi ñã linh c m cu c ñ i tôi s là nh ng ngày ñ y bi n c . Tôi ñã nghĩ ñ n chuy n m t ngày nào ñó tôi s ñi xa kh i r ng tre

194

Th i thơ u

Duy Xuyên

già, kh i ngôi làng tơ l a Mã Châu, ph i chăng thôn làng nh bé này s không ñ l n ñ ch a h t nh ng bu n ñau, u u t c a tôi? N u tu i thơ là tu i h n nhiên v i nh ng cánh di u bay, v i nh ng con bư m vàng thơ m ng thì tôi ñã không có tu i thơ. Tu i thơ tôi là m t chu i ngày ưu tư và ch ñ i m t ñi u gì s p ñ n. Vài hôm sau, v i vài chi c áo cũ gói trong chi c khăn l a c a m ñ l i, tôi theo ñoàn ngư i lánh n n ñi v thành ph . Khi chi c xe già nua d ng l i bên chân c u Vĩnh ði n, nhìn r ng tre soi bóng bên sông Thu B n, tôi nh cha tôi, nh căn nhà thân yêu sau tr n M u Thân ch còn là m t ñ ng tro tàn. Tôi ch ng ph i là nhà văn hay nhà thơ có nh ng sáng tác ñ u tay nhưng tôi cũng ñã t p vi t ñ ghi l i nh ng c nh kh ñau ch u ñ ng mà tôi ñã g p trong chi n tranh và trong nh ng ngày hòa bình kh n kh sau 1975. Th nhưng s không bao gi tôi có th vi t h t v cu c s ng c a chính mình, m t ñ a bé 13 tu i không gia ñình, không cha m , l c lõng gi a m t thành ph l n. ðà N ng c a nh ng ngày tôi ñó là thành ph chi n tranh, h n lo n, v i nh ng doanh tr i, bãi t m ñư c g i b ng ti ng M , China Beach, TienSa Camp, Monkey Mountain. ðư ng ph ñ y ngư i ch y lo n t Hu , t các qu n mi n núi ñ v , s ng lăn lóc, ñói khát d c b n xe ch C n, ch Vư n Hoa. Cách thành ph không xa là bãi rác Hòa C m r ng mênh mông. Nơi ñó, m i bu i sáng, hàng trăm ñ a bé tu i tôi bám theo nh ng chi c xe ñ rác M ñ nh t nh ng mi ng th t th a, nh ng lon bơ b d và ngay c t ng chi c bao ny-lông dơ dáy. Tôi may m n hơn vì khi ñêm xu ng còn có m t tr i cây trên ñư ng Hùng Vương ñ v ng , nh ng ñ a khác ph i ng bên hè các r p hát ch C n, Trưng Vương, Lido.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

195

Th h chúng tôi, nh ng ñ a tr m côi trong chi n tranh là nh ng con ru i, con nh ng ch không ph i nh ng búp măng non c a ñ t nư c như chúng ta thư ng ñ c trong sách v . Chúng tôi ñ u th t h c. Tôi ch m i h c xong l p b y, tuy th , v n là th ng có h c nh t trong ñám tr m côi. B n chúng tôi có ñ a s ng b ng ngh ñánh giày trên b n xe, có ñ a bán càrem d c ph , và có ñ a ñi tr m c p và móc túi trong ch . Tôi s ng không lâu nhưng khi nh l i tu i thơ mình, tôi v n c m th y xót xa, thư ng t h i nh ng nhánh sông ch y ngư c ngày xưa ñó bây gi ñang ñâu. ðà N ng nh ng ngày tôi , có nh ng chi c chi n xa n ng n , nh ng kh u ñ i pháo nòng dài ñư c c t lên t chi c tàu l n neo ngoài c a bi n Sơn Chà và t ñó ñi vào cu c chi n; ti ng g m thét c a nh ng ñoàn phi cơ chi n ñ u ñang ñáp xu ng phi trư ng quân s ngoài ngã ba Duy Tân; ti ng nh c, ti ng cư i, ti ng ch c gh o, ok, hello, goodbye c a nh ng ngư i lính M tr ng, M ñen ôm g n trong tay nh ng cô gái Vi t Nam m y u xanh xao vào tu i ch tôi, v ng l i t nh ng h p ñêm d c b sông B ch ð ng. tu i 13, tôi cũng ñã bi t h th n, bi t xót xa t i nh c cho s ph n làm m t ngư i Vi t Nam, có quê hương mà như m t quê hương. Trên nh ng b n xe ñò, hai bên hè ph , ñâu ñâu cũng th y ăn mày, ñâu ñâu cũng có ngư i ch y gi c, ñâu ñâu cũng có t t nguy n thương tích chi n tranh. Tôi thư ng t h i, t i sao l i là ðà N ng? T i sao là Vi t Nam quê hương tôi mà l i không ph i m t nơi nào khác? Và như th , th i niên thi u c a tôi chìm ñ m trong chi n tranh và thù h n.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

197

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

Tôi l i ra ñi. Chi c xe hi u Renault màu xanh ñ m ñưa tôi r i ðà N ng. Ch m y tháng nhưng ðà N ng ñã ñ l i trong lòng tôi r t nhi u k ni m, t tr i cây Th c Giáng ñ n b cát C Mân. Không ai bi t và s không bao gi ai bi t, trên nh ng ñ i cát tr ng d c b bi n Sơn Chà, m i chi u tôi âm th m ra ñ ng nhìn v phía bi n ñ ch ñ i m t tin vui. Tin vui ñó ñã không bao gi ñ n. Cha tôi không tr l i. Tôi nh r t rõ chi c áo s n vai tôi m c, chi c chi u rách, chi c giư ng tre nơi tôi ng . Trên c n cát tr ng kia, hơn ba mươi năm sau, v n còn in d u chân tôi như ñã h n sâu trong ký c m t ñ i ngư i. Tuy n ñư ng ðà N ng-H i An tuy ng n; nhưng v i tôi là m t chuy n ñi xa. Ng i trên xe tôi lo âu suy nghĩ, n u th y không cho tôi l i, r i tôi s ñi ñâu? Ngoài tr i g trong h m 220 Hùng Vương ðà N ng, tôi không còn m t nơi nào khác ñ tr v . Tôi nh ñ n nh ng ñ a bé tôi g p ch Vư n Hoa, ch C n, r p hát Trưng Vương, gi này chúng ñang s p hàng nh n

198

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

kem ñ bán, ñang ñánh giày, ñang ñi nh t bao ny-lông C m hay ñang móc túi m t ngư i lính M nào ñó.

Hòa

Tôi nh cô tôi, ch d a tinh th n duy nh t tôi có trong cu c ñ i này. Bu i sáng trư c khi chia tay, cô dúi vào tay tôi nh ng ñ ng b c ñư c cô gói k trong chi c khăn tay, ñ tôi làm l phí và lo chuy n h c hành. Tôi không nh là bao nhiêu nhưng v i m t ngư i s ng nh vào con, ñó là c gia tài c a cô dành d m t nhi u năm. Làm sao cô bi t ñư c, ba mươi năm sau, nh ng ñ ng b c cô ch t chiu kia ñã bi n thành nh ng h t ng c và r c sáng trong tâm h n tôi tình thương dành cho nh ng ngư i cùng s ph n. Cô tôi b nh thư ng xuyên. Cái ch t c a gia ñình ngư i ch h tôi, con th b y c a cô, và r i cái ch t c a cha tôi, em trai út c a cô, ñã làm căn b nh c a cô ngày thêm tr m tr ng. Ch B y, ch ng, và con gái b n tu i ch t khi chi c xe lam ch h ch y qua m t trái mìn c c m nh ñư c ñ t trên ñư ng l n ch y t tr m Nam Phư c lên ch Qu n Duy Xuyên. Thân xác h b mìn xé tan nát thành hàng trăm m nh nh . Các anh h c a tôi ph i ñi dò tìm trong nh ng th a ru ng hai bên ñư ng ñ nh t t ng cái ñ u, t ng cánh tay, t ng chút th t. T t c ñư c b chung trong m t cái nia l n, sau ñó chôn c t trong nghĩa ñ a g n nhà. Hôm tôi ra ñi, cô nói cư i nhi u nhưng tôi bi t ch ñ tôi kh i bu n. Cô tránh nhìn lâu vào m t tôi và s ñ a cháu trai 13 tu i c a cô s khóc. Cô không khóc và tôi cũng th . Tôi t p không khóc trư c m t ai. Tôi c n răng m i khi có ngư i bà con ghé ñ n thăm, vu t tóc tôi và buông ñôi ba l i thương xót, t i nghi p, r i b ñi. Tôi t p cư i vui và xem thư ng ngh ch c nh. Ch v n v n 4 tháng trôi qua nhưng tôi ñã khá quen v i ñói khát, r khinh trong cu c s ng m i ngày.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

199

Xe ch y ngư c trên qu c l s m t mang tôi v g n v i quê n i Duy Xuyên hơn. Trên con ñư ng ñó, vài tháng trư c m t toán lính M ñã d ng l i xem xét v t thương c a cha tôi, lúc ñó ñang trên ñư ng ch ñi ðà N ng b ng chi c xe lam c a bác Hoàng cùng xóm. Toán lính M g i tr c thăng ñ n ñón cha tôi. H cho tôi theo m t ño n ñư ng ng n r i h xu ng ñ tôi l i trong m t căn c M và tr c thăng ti p t c bay. ðó là l n cu i cùng tôi th y m t cha tôi. ð ng m t mình trên bãi cát nhìn chi c tr c thăng nh d n v phía bi n mang theo ngư i thân yêu nh t c a tôi và tôi thét lên như con nai tơ ñang l c m gi a r ng già. H u h t nh ng ngư i quen bi t ñ u nghĩ tr c thăng mang cha tôi ra m t tàu b nh vi n n i ngoài khơi ñ ch a tr . Tôi cũng tin như th nên t bao nhiêu năm nay thư ng nhìn ra phía bi n m i chi u. Khác v i nh ng l n trư c tôi ñ n ñây trong nh ng ngày ñ i l n ào ñông ñúc, hôm y chùa v ng l ng. Th y Thích Long Trí ng c nhiên khi th y tôi bư c vào chùa m t mình ch không ph i v i cha tôi hay các huynh trư ng Gia ðình Ph t T như cách tôi thư ng ñ n trư c ñây. Tôi ch p tay b ch v i th y nh ng gì ñã x y ra cho tôi t T t M u Thân và xin phép th y l i. Th y Long Trí g t ñ u không m t chút do d và nói v n t t :"Con l i ñây ăn h c". Nói xong th y ñi công vi c. Tôi th phào nh nh m, th t không ng ñi u tôi lo l ng nh t l i ñư c th y ch p nh n m t cách d dàng như th . Các chú ñi u ch cho tôi m t chi c ph n b ng g nh có r t nhi u r p, m t chi c chi u n ng mùi m hôi c a nh ng ngư i khách t ng ghé tr qua ñêm trong chùa, m t chi c m n m ng và chi c mùng. T t c ñ u r t cũ. Trong chùa lúc ñó ñã có m t s h c sinh tr h c. Hai nam m t n , anh Hùng, anh Sáu, ch Minh ð c. Sau này có thêm Hoàng và Nhiêu, m t ngư i nh hơn tôi mà tôi r t thương và ñã ch t khi ñ p ph i mìn trên ñư ng v thăm m . Tôi chung phòng phía dãy nhà ðông v i hai chú ñi u và anh Sáu. Phòng khá r ng, m i ngư i

200

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

n m m t góc. Ngoài tôi, ai cũng quen v i ñ i s ng trong chùa. T i gi h t ñ ng làm công vi c c a mình, k ñánh chuông, ngư i quét lá, k n u ăn, ngư i gánh nư c. Anh Hùng, anh Sáu, ch Minh ð c ñ u l n tu i hơn và h c trên tôi vài l p. Chúng tôi làm quen nhau khá d dàng, trao ñ i nhau chuy n h c hành, ñ i s ng trong chùa. Các anh ch h c các trư ng trung h c trong thành ph . Tôi chưa bi t s h c trư ng nào và làm sao có th vào h c ñư c. Không gi ng tôi, cha m h ñ u còn s ng. H Viên Giác ñ ñi h c, cu i tu n có khi tr v nhà riêng v i ngư i thân c a h . Tôi không có nơi v . Tôi s ñây v i chùa Viên Giác, ng trên t m ph n b ng g chi u ngang không hơn m t mét và ñ p b ng t m m n v a ñư c tôi gi t cho b t mùi hôi. ðêm ñ u tiên ng trên ph n g , v a l ch , v a không quen, tôi không ng ñư c, n m nghe ti ng lá ña xào x c, m t c m giác hoang vu, xa l nhưng cũng r t m cúng, g n gũi, thanh bình mà tôi chưa bao gi ñư c nghe trư c ñó. Nhìn bóng ñêm hun hút bên kia c ng tam quan tôi t h i r i mình s ñi ñâu n a. Cha tôi không d n dò gì khác. T nay v sau, ch n l a m t hư ng ñi cho ñ i mình là trách nhi m c a tôi. Dù chưa bi t ñ i mình s ra sao nhưng có m t ñi u tôi bi t, Viên Giác ch là m t sân ga trong nhi u sân ga c a chuy n tàu ñ i. Ngày mai, ngày m t, m t năm hay mư i năm n a, r i tôi l i s ra ñi. Th t v y, cu c ñ i tôi cho ñ n hôm nay là chu i dài c a nh ng ñi u kỳ l không th nào gi i thích ñư c. T quan ñi m c a ñ o Ph t tôi không nghĩ nh ng ñi u ñó là bí n th n linh hay xa xôi huy n bí gì; nhưng ch là nh ng nhân duyên do nhi u ngu n k t t . M m s ng trong tôi, ư c mơ sâu th m c a cha tôi, bàn tay nhân ái c a nhi u ngư i, nh ng chông gai th thách c a th gian, t t c , qua nhi u năm tháng ñã làm n r trong tôi nh ng cánh hoa ñ i có t t c nh ng hương v ng t bùi và cay ñ ng.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

201

Ngày ñó chùa Viên Giác r t ñ p, yên tĩnh và r ng rãi. Phía trư c chùa là hai h nư c, trong sân là m t h sen. Chùa tr ng nhi u hoa hai bên l i vào. Th y tr trì ñã nh ñ ng bào Ph t t l p ñ t ñ tr ng rau. Con ñư ng lát ñá vào chùa có hai hàng d a r t d thương. ði m n i b t c a chùa Viên Giác là hai cây ña trên trăm tu i mà bóng dáng ñã ñ l i trong tâm tư ng tôi nh ng d u n ch ng bao gi phai nh t. Không gi ng nh ng ngôi chùa Ph t Giáo khác H i An, chùa Viên Giác, ngoài chánh ñi n mang ñ m nét xa xưa, c kính, còn có hai dãy nhà ðông, nhà Tây v a ñư c m i xây v i ki n trúc hi n ñ i. Hai bên c ng tam quan là hai cây ña l n, có th hàng trăm tu i, che mát c m t sân chùa r ng. Theo bài vi t c a bác Lý Trư ng Trân, anh ru t c a th y tr trì, cũng như theo h i ký c a chính th y tr trì, chùa Viên Giác do dân làng xã C m Phô d ng lên. T năm 1951, chùa ñư c cúng dư ng cho Giáo H i Tăng Già. T ch Chi u ð i Sư và ñ t c a ngài là ð i ð c Thích Long Trí ñ n qu n nhi m ngôi chùa. Nh ng tháng ngày ñ u tiên r t khó khăn. Ngôi chùa trong nhi u năm không ai chăm sóc tr nên tiêu ñi u hoang v ng. M t mình th y ph i lo làm ru ng nuôi c chùa và ph i săn sóc cho ð i Sư T ch Chi u ñang trong th i b nh h an. Khi Ngài T ch Chi u ð i Sư vào Nam ñ ti p nh n chùa Tây T ng, th y Long Trí ti p t c tr trì chùa. Khi Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t ñư c thành l p vào ñ u năm 1964, th y là tăng sĩ tr , ñóng góp tích c c và có kh năng nh t c a giáo h i ñ a phương, và cũng vì th mà th y ñư c giao nhi u tr ng trách nh t. M c dù chùa T nh H i trên ñư ng Hai Bà Trưng là tr s chính th c c a Giáo H i; nhưng vì th y Long Trí, v a là Phó ð i ði n N i V , kiêm Chánh Thư Ký, kiêm c ð c y Thanh Niên c a t nh Giáo H i nên chùa Viên Giác tr thành trung tâm sinh ho t chính c a Ph t Giáo Qu ng Nam. Trong th i gian th a k vi c tr trì chùa Viên Giác, th y Long Trí ñã v n ñ ng tu b chùa nhi u l n. Nh ñó, chùa Viên

202

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

Giác t m t ngôi chùa hoang sơ ñã tr nên m t trung tâm văn hóa giáo d c hi n ñ i. L n tu b l n nh t ñư c th c hi n vào cu i năm 1966 v i hai dãy nhà ðông và nhà Tây r t khang trang. Riêng dãy nhà Tây ñư c xây thêm m t t ng l u ñ c t gi tài li u và kinh sách. V i lòng ưu ái ñ c bi t dành cho tu i tr , th y Long Trí ñã dùng căn phòng ñ u tiên bên dãy nhà ðông khang trang ñ làm Tr S Gia ðình Ph t T t nh Qu ng Nam. Tôi bi t ñ n chùa Viên Giác l n ñ u tiên năm lên mư i tu i nhân d p khánh thành tr s Thanh Niên và Gia ðình Ph t T Qu ng Nam vào tháng 2 năm 1967. M t trong nh ng chi ti t h p d n nh t c a l khánh thành năm ñó là chương trình văn ngh ñư c dàn d ng quy mô do Gia ðình Ph t T t nh Qu ng Nam ph trách. Ban văn ngh Gia ðình Ph t T t nh quy t tinh hoa văn ngh c a hàng trăm gia ñình Ph t T kh p t nh nên ti t m c nào cũng h t s c công phu và xu t s c. Gia ðình Ph t T Qu n Duy Xuyên chúng tôi ch u trách nhi m nhi u ti t m c chính c a ñêm văn ngh trong ñó có v ca k ch Máu Nhu m Thi n Môn ñư c các th y, các c p trư ng bàn tán, ñ n ñãi r t nhi u ngay c khi chưa trình di n. Cái t a nghe r t là c i lương mà sau này m i khi nh c l i chúng tôi không th nh n cư i, nhưng th i ñó là ni m kiêu hãnh không ph i ch c a riêng tôi, c a Gia ñình Ph t T Qu n Duy Xuyên chúng tôi mà c c a th y Long Trí n a như th y ñã nh c l i trong h i ký c a th y. Hành trình tôi ñi trong su t m y mươi năm dư ng như ñ u có ánh trăng soi nhưng ñêm trăng tròn ñ y k ni m ñó m i là ñi m m ñ u cho m t nhân duyên kỳ di u c a tôi và chùa Viên Giác. Tôi nh r t rõ t ng chi ti t c a ñêm văn ngh m ng l khánh thành tr s thanh niên ñư c t ch c r t quy mô v i tr ng ñi m là v k ch Máu Nhu m Thi n Môn do ban văn ngh Gia ðình Ph t T Duy Xuyên chúng tôi ñ m trách.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

203

Tác gi v ca k ch là Huynh Trư ng Nguy n ðình Nhi u, t c ngh sĩ Thanh Châu. Anh Nhi u là m t ngh sĩ tài ba trong nhi u lãnh v c. Không gi ng như dân nhà quê chúng tôi, Huynh Trư ng Nguy n ðình Nhi u v n là ngh sĩ chuyên nghi p. Sau khi cư i ngư i ch bà con c a tôi anh Nhi u d ng bư c giang h ñ s ng v i v con. Anh hát ñư c r t nhi u th l ai và cũng là tác gi c a nhi u ca k ch b n. Anh vi t ca k ch b n v a có tân nh c v a pha thêm nhi u màn v ng c ñ thích h p v i s thích c a ñ ng bào mi n quê. Có m t d o anh còn là kép chính trong ñoàn hát b i l n ñi lưu di n nhi u nơi. Sau này khi anh ñi C nh Sát Dã Chi n và m i khi có d p ghé H i An anh ñ u ñ n thăm tôi chùa Viên Giác, d n dò và khuyên răn tôi nhi u ñi u t t. Gi ng anh, tôi cũng t p hát t t c th lo i. Anh d y tôi hát không ch tân nh c, c nh c mà c nh ng ñi u Nam Khách, Nam Ai mùi m n trong các ño n hát b i. H i nh tôi hát r t hay. M i khi hát tôi ph i ñ ng lên trên gh ñ bà con th y m t. Sau này khi l n lên, gi ng anh, tôi cũng thích nghe hát b i. ðêm nào có chương trình hát b i ðinh B ng Phi trên ñài s 9 là tôi th c ñ xem. Trong nhà ch m t mình tôi thích xem hát b i. ðoàn văn ngh Gia ðình Ph t T Qu n Duy Xuyên di n các xã nhi u l n nhưng ñây là l n ñ u tiên trình di n t nh nên ai cũng v a hãnh di n và v a h i h p. Ngư i lo âu h i h p nh t dĩ nhiên là ñ o di n kiêm s an gi Nguy n ðình Nhi u. Anh ñ n s m trư c m y ngày ñ ki m tra sân kh u, phông màn, âm thanh, ánh sáng. Sân kh u ñúng tiêu chu n c a m t ñoàn c i lương, ñư c d ng phía bên trái chùa, ngay dư i tàn cây ña l n. Tôi không cùng ñi v i ñoàn mà ñi riêng v i cha tôi. Cha tôi d t tôi ñi thăm thành ph H i An, thăm các chùa trong ph , ăn cao l u quán cách chùa Viên Giác không xa. ðó là chuy n ñi chơi chung xa duy nh t c a hai cha con tôi trong ki p này. Sau này, m i khi ñi ngang qua quán ăn mà cha con tôi cùng ăn tôi thư ng d ng l i m t chút ñ hoài ni m m t h nh phúc

204

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

mong manh và cũng r t thiêng liêng mà tôi còn gi ñư c. Dòng sông ch y v ñâu, nghìn trùng không ai hay bi t nhưng dư i ñáy sông sâu nh ng c m phù sa v n ch t ñ y thương nh . Trong v k ch Máu Nhu m Thi n Môn di n chùa Viên Giác năm ñó, tôi ñóng vai m t em bé Ph t t b m t tên tư ng cư p ñâm tr ng thương trong lúc ñang ch y vào ôm l y th y khi th y tên tư ng cư p rút dao tính gi t th y c a chú bé. Lư i dao, l ra ghim vào tim c a sư ph chú bé ñã ghim vào ng c chú bé. ð an ca k ch này ñư c t p m t cách thu n th c ñ n n i khi viên tư ng cư p ñâm tôi m t dao lút cán, cũng ñúng ngay lúc tôi b m túi m c ñ gi u trong ng c và máu ph t ra như su i. Các ñ ng tác di n ra nh p nhàng và sinh ñ ng. Chi c dao cũng ñư c ch t o tinh vi ñ khi ñâm vào ngư i lư i dao s th t sâu vào trong cán. Khi tôi ngã xu ng sàn v i chi c chuôi dao còn lung lay trên ng c mà tên cư p còn n bư c t i ñ p thêm vào ngư i tôi m t ñ p. Hàng ngàn khán gi hét lên trong công ph n. Có ngư i còn l n ti ng ch i, “ñ cư p b t nhân, ác v a thôi ch ”. Th t ra, ñ an ñ p lên ngư i tôi không có trong k ch b n nhưng vì di n xu t múa may hăng quá nên anh huynh trư ng ñóng vai tư ng cư p ñâm xong, l ñà bư c lên ngư i tôi. Tôi quá ñau nên rên la ch ng khác gì b thương th t. Năm ñó tôi hơn 11 tu i nhưng cũng bi t tư ng cư p, do Huynh Trư ng Trang ñóng, b l chân thôi, nên ñành c n răng ch u ñau. Khi b ñ p lên ngư i, tôi co rúm ngư i và hét lên trong ñau ñ n ñ n n i c tên tư ng cư p cũng m t mày xanh lét. Hàng ngàn khán gi nín th , c chư tôn ñ c tăng ni ng i xem cũng ñ ng d y. Anh Trang ngoài trông tư ng ñã d d n, nay thêm b râu quai nón c a vai tư ng cư p nên trông anh th t là hung ác. Dĩ nhiên ch có chúng tôi m i bi t mình di n sai nhưng v i hàng ngàn khán gi ñó là ño n di n xu t th n. Tôi ñau quá không ñ ng d y ngay ñư c. Bác Giao ñánh ñàn ñành c ti p t c d o nh ng khúc nh c bu n ñ ch . Không khí n ng n ch m ch p

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

205

trôi qua. Anh Chi u, ñóng vai th y tôi, cúi xu ng v a ñ tôi d y và cũng v a ñ xem tôi ñau ñ n m c nào. M t hai phút sau, khi b t ñau tôi g ng gư ng ôm l y ng c ñang còn v t dao còn r máu, ch ng tay ñ ng d y c t ti ng g i “Th y ơi” và hát h t bài r i m i g c vào lòng th y mà ch t th t. C ngàn ngư i v tay như s m. Anh Thanh Châu vi t k ch d a theo kh năng ngư i ñóng mà thêm b t ph n ca di n. Tôi hát hay nên nh ng ño n hát mùi m n anh vi t dài hơn ñ tôi hát, còn các anh ñóng vai tư ng cư p, vai các th y hay vai c a anh v c u th y trong ñ an sau, ñ u là k ch nhi u hơn. Ngoài vai chú bé Ph t T , tôi còn ñóng vai Thái T T t ð t ða xu t gia, vai M c Ki n Liên tìm m trong nh ng v k ch Ph t Giáo dành cho thi u nhi. V ca k ch Máu Nhu m Thi n Môn sau ñó ñã ñư c di n vài l n ð i L c và Duy Xuyên, dĩ nhiên không có màn ñ p lên ngư i tôi n a. Sáng hôm sau, khi ñoàn chúng tôi lên bái bi t th y, th y Long Trí ôm tôi vào lòng. Chính th y cũng không bi t, vì không ai dám b ch v i th y, t i qua tôi b ñ p vào ngư i ñau g n ch t. Th y v n ñinh ninh th ng bé con di n xu t th t tài tình. Th y h a s ghé Mã Châu ñ thăm tôi khi có d p ñi ngang. Th y ghé th t. Nh ng l n sau ñó m i khi có d p ñi Duy Xuyên th y thư ng d n các huynh trư ng ñưa tôi ra ñ th y thăm. Khi xe lam ba bánh ñưa th y v l i H i An, th y thư ng d t tôi theo ñ thăm chùa Viên Giác. M i l n như th tôi tr v nhà v i r t nhi u bánh trái. Nhưng cũng ch m t th i gian ng n, chi n tranh ñã lan d n ñ n các qu n. Quê hương tôi không còn nh ng ngày tháng thanh bình như trư c n a. Nh ng tr n ñánh l t ñã di n ra. Ti ng súng ñêm ñêm ñã v ng v t bên phía kia sông Thu B n. Nh ng chi c ghe ch l a không còn khua nư c nh p nhàng trong ñêm trăng. Trong làng ñã có vài thanh niên ch t tr n. Màu h a châu soi bói và ñe d a ñã thay th cho ánh trăng vàng thân thương quen thu c. Chi n tranh cũng ñã h n ch r t nhi u

206

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

sinh ho t trong Gia ðình Ph t T chúng tôi. Không còn nh ng ñêm trăng sáng quây qu n bên l a h ng. Không còn nh ng bu i ñóng tr i l i su t hai ba ngày ñêm. ð n cu i năm 1967 thì ph n l n c a làng, trong ñó có chùa Ba Phong, nơi ñòan chúng tôi sinh ho t, ñã tr thành vùng tranh ch p. Chúng tôi v n ñi chùa nhưng ph i v nhà s m hơn. Chúng tôi v n c m tr i vào nh ng ngày l l n nhưng tr i thư ng b m c trư c khi tr i t i. Ngoài anh Võ T n Sáu, các anh ch trư ng cũng không còn l i v i quê hương mà m i ngư i l n lư t ra ñi m i hư ng khác nhau, th m chí còn thù ngh ch l n nhau. Anh Nhi u, tác gi c a v ca k ch Máu Nhu m Thi n Môn ñi C nh Sát Dã Chi n ngoài ðà N ng. Anh Trang, ngư i ñóng vai tư ng cư p nh p ngũ và tr thành lính Quân C nh cũng ñóng ngoài ðà N ng. Anh Chi u, vai th y tôi, ñi b binh. Anh n, Liên ðoàn Trư ng c a tôi, vào Sài Gòn làm ăn và ti p t c sinh ho t trong Gia ðình Ph t T qu n Tân Bình. Anh Văn Bá Tu n, th may, ph trách may y ph c di n xu t cho ñoàn văn ngh và ñón tôi ñi t p hát m i cu i tu n, ñi du kích xã. Ch Hương, ñoàn phó ngành n c a Gia ðình Ph t T theo cha c a ch ñi v phía bên kia b l i ngư i m già và nh ng khung c i v i. Ph n l n các anh ch theo bên kia ñ u ñi xa, ngo i tr anh Tu n. Anh tr n ñi du kích xã Xuyên Tây nhưng th nh tho ng v n lén v thăm m . M t bu i sáng khi nghe tin ñơn v Nghĩa Quân Xã v a b n h m t tên Vi t C ng, tôi linh tính “tên Vi t C ng” ñó có l không ai khác hơn là anh Tu n. Th t v y, khi tôi ñ n anh ñã ñư c ñem v nhà. Xác anh ñư c ñ p kín trong t m chi u rách còn dính máu. Nh ng ngư i b n ch t anh cũng ch ng ph i ai xa l , hay k thù không ñ i tr i chung m t xanh mũi ñ nào mà ñ u t ng là Huynh Trư ng Gia ðình Ph t T , là bà con, b n bè thân thi t c a anh. Vì anh là Vi t C ng nên không ñư c phép t ch c ma chay và cũng ch ng có ai dám ñ n thăm vi ng hay chia bu n. Trong căn nhà nh ñ y bóng t i Xuyên Tây ch có

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

207

m anh và vài h hàng thân thu c. Tôi bư c l i g n g t m chi u ñ nhìn m t anh l n cu i. Tôi nh hôm ñó tôi ñã khóc th t lâu. Hình nh nh ng ngư i anh ñáng kính c a tôi, t nh ng ngư i yêu thương nhau hơn ru t th t tr thành thù ñ ch tương tàn ñã ghi sâu vào lòng tôi nh ng ngh ch lý mà ñ t nư c tôi ñã gánh ch u. Tôi tr l i Viên Giác l n này không ph i là m t di n viên nh c a ñoàn văn ngh Gia ðình Ph t T mà ai cũng cưng chìu nhưng là ñ a bé m côi cha m . Kho ng ñ t làm sân kh u v n còn ñó, tr s Thanh Niên Ph t T v n còn r t m i mà tư ng ch ng như ñã thu c vào m t quá kh xa xăm. Tôi tr l i l n này không gi ng như nh ng l n trư c n a. Con chim oanh vũ nh nhoi ngày xưa ñã ngưng hót. Hôm ñó, tôi ch là m t con chim non tránh bão ñang ñi tìm m t nơi nương t a, ch ng tha thi t gì ñ n chuy n văn ngh , hát hò và cũng ch ng còn ai ñ ý ñ n tôi. Nh ng ngư i thân thi t nh t c a ñ i tôi, cha tôi, các anh ch trư ng, m i ñó, ñã bi n m t trong kho ng không gian hi n h u c a tôi trong ngày tr l i chùa Viên Giác. Tôi c m th y xa l ngay v i c chính mình. Th y Long Trí cũng ít khi nh c l i v k ch Máu Nhu m Thi n Môn, t ng là ni m vui l n c a th y chưa ñ y hai năm trư c. Cu c chi n T t M u Thân ñã làm thay ñ i không nh ng hoàn c nh mà c suy nghĩ c a con ngư i. Làng Mã Châu tơ l a tuy t v i bên dòng sông Thu B n ch trong vài hôm ñã tr thành tro b i. Nh ng thôn xóm bên kia b sông H i An m t th i thơ m ng v i nh ng bãi dâu xanh ngát ñã không còn m t bóng dáng con ngư i. Con ñư ng lên ch qu n Duy Xuyên ngày nào t p n p nay ch còn dành riêng cho nh ng ñoàn xe quân s M , ð i Hàn di chuy n lính. Dân làng ñã b ch y ra ðà N ng, s ng lây l t ñ y trên ñư ng ph . Hai ch quê hương không còn ñ nghĩa. Con ngư i ñã m t quê hương ngay trên chính nơi chôn nhau c t r n c a mình. Ngay c tôi cũng th . Ch m i m y tháng nhưng dư ng như tôi ñã già

208

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

gi n hơn nhi u. Mư i ba tu i nhưng tôi ñã b r t xa cái thu mà ngư i ñ i thư ng g i là tu i hoa niên thơ m ng. Th c t c a tôi là chi c giư ng tre, chi c ch i dùng quét lá trong sân chùa, chi c dùi ñánh chuông bu i sáng và nh ng bài kinh khuya mà ph n nhi u tôi không hi u h t. Hôm sau, các anh Hùng và Sáu d n tôi xu ng nhà trù (nhà b p) chào bà Chín, m t bà c kho ng g n 60 tu i, có m t phòng ng riêng phía bên trong nhà b p. Bà r t nghiêm trang, ít nói. Bà Chín là ngư i qu n tr g n như t t c sinh ho t trong chùa, t chuy n ti n b c, b p núc, ăn u ng, làm tương chao, tr ng rau c i quanh chùa. Nói chung ñ i s ng kinh t c a chùa Viên Giác ñ u do m t tay bà ñ m trách. T th y Tr Trì cho ñ n các th y, các chú ñi u ñ u n tr ng bà. Tôi tính chào bà xong s ñi ra ph nên ñ i chi c mũ v i lính c a ngư i anh h cho tôi trư c ngày tôi r i ðà N ng, ñ che n ng. Anh h tôi ñi lính Bi t ð ng Quân nên chi c mũ v i màu ñen có hình con c p r n nh thêu trên góc trái. Chi c mũ hơi l n và không t l v i khuôn m t c a ñ a bé 13 tu i, nên làm cho tôi mang dáng d p b i ñ i. Khi chào bà Chín tôi quên l y mũ xu ng nên bà ta nhìn tôi khó ch u. Bà không nói gì nhưng khi tôi bư c ra, nghe ti ng bà v ng l i "Th y d t ñâu m t th ng du ñãng v ". Tôi nghe r t rõ câu nói ñó. Bà vô tình ñã nh m t gi t mu i m n vào v t thương trong lòng tôi và làm tôi ñau ñ n. Tôi c n răng ñ kh i quay tr l i h i bà t i sao bà m ng tôi như th . T ñó tôi không xu ng b p n a. Khi b a ăn ñ n n u còn ch tr ng tôi ng i, h t ch tr ng tôi nh n ñói nhưng không xu ng b p l y thêm chén ñũa hay ñ tìm ñ ăn như các anh ch khác. Th y tr trì r t b n. Tôi không bu n gì th y tôi vì ngài ñ m nhi m m t lúc quá nhi u tr ng trách trong giáo h i nên r t ít khi chùa vào ban ngày. Phòng riêng c a th y bên dãy nhà tây, r t ít khi m c a. Có khi tôi ch g p th y m t l n vào bu i sáng,

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

209

cúi ñ u chào trư c khi th y ra xe ñi các qu n. T hôm g p th y l n ñ u, tôi chưa h ñư c th y h i han gì v chuy n h c hành ăn c a tôi. Trư c m t chùa ngày ñó là vùng ñ t r ng, bà Chín cho tr ng nhi u lo i rau hai bên ñư ng vào chùa. M i sáng các chú gánh nư c tư i rau và bu i chi u nhóm h c sinh ph i ra nh c , t a các nhánh b sâu ăn hay c t rau cho ngày mai ñem ra ch bán. Dĩ nhiên, các anh Hùng, anh Sáu ñi làm vư n tôi cũng ph i ñi theo. Tôi không bi t làm vư n, ch bi t ngó các anh ch làm ñ làm theo m t cách ch m ch p. Bà Chín nhìn tôi nhíu mày, h n bà nghĩ là tôi lư i bi ng. Bà thì th m v i nh ng ngư i chung quanh v tôi. Tôi không nghe ñư c bà nói gì nhưng ñoán là nh ng l i không t t. Bà Chín là ngư i có công nh t, trung thành tuy t ñ i v i th y và t n t y ñ i v i chùa Viên Giác, ti c thay ngay t bu i g p g ñ u tiên bà không có m t chút thi n c m nào dành cho tôi, ñơn gi n ch vì chi c mũ. Dù tu i 13, tôi cũng ñ t ái ñ có th d ng dưng trư c s khó ch u c a bà. Tôi không quan tâm ñ n nh ng ñi u bà nghĩ v tôi vì tôi bi t bà không c n ñư c bư c tôi ñi, m i quan tâm duy nh t c a tôi là không bi t h c trư ng nào. Tôi t nh v i mình, tôi vào Viên Giác là ñ ñi h c ch không ph i ch ñ nh c , b t sâu. N u vào ñây ñ làm như th thì thà tôi ñi ñánh giày, bán cà-rem cây ðà N ng vui hơn. Vài hôm sau, khi nghe trư ng trung h c ñ nh t c p Duy Xuyên, nơi tôi h c l p b y trư c ñây, v a d i xu ng Vĩnh ði n, d y nh trư ng trung h c Nguy n Duy Hi u, tôi quy t ñ nh r i chùa Viên Giác. Sáng hôm sau, khi th y tr trì v a th c d y tôi b ch v i th y tôi c n lên Vĩnh ði n h c nên ph i ra ñi. Vĩnh ði n cách H i An kho ng hơn mư i lăm cây s nhưng v i ñi u ki n giao thông th i ñó không th sáng ñi chi u v . Th y g t ñ u. Th y g t ñ u khi tôi t bi t ra ñi cũng gi ng như th y g t ñ u khi tôi

210

ð n chùa Viên Giác l n ñ u

ñ n, bình th n và không th c m c tôi s l y gì ñ s ng. Tôi như chi c lá ñang rơi ngoài sân chùa kia, ch ng là gì trong suy nghĩ c a th y hay c a m t ai chùa Viên Giác. Ngư i lo l ng cho tôi trên ñ i này chính là tôi ch không ph i ai khác. Ch trong vòng 4 tháng, tôi ñã ñi ba chuy n ñi quan tr ng, r i quê hương, r i ðà N ng, và r i Viên Giác. Nhưng tôi ph i ñi ñ tìm cách ti p t c con ñư ng h c v n. Khi bư c ra kh i c ng tam quan chùa Viên Giác tôi th m nói v i chính mình, ngày nào bà Chín còn s ng tôi không tr l i ngôi chùa này n a.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

211

R i chùa Viên Giác ñ n Vĩnh ði n

Tôi ñ n Vĩnh ði n sau T t M u Thân. Cu c chi n kh c li t ñã t m l ng d u. Vĩnh ði n là thành ph th ba tôi ñ n k t ngày tôi r i làng Mã Châu tơ l a. Tôi ph i ñ n vì trư ng trung h c Duy Xuyên quê tôi v a d i ra ñó m c dù không có ai quen. Vĩnh ði n là m t th tr n nh n m trên qu c l s m t và ngay trên ngã ba ñư ng ñi H i An, ðà N ng và Tam Kỳ. Th tr n ch y dài kho ng m t cây s v i nhi u quán mì Qu ng, ti m ăn, quán café và c a hàng tơ v i. Vĩnh ði n là nơi l n lên c a nhi u nhà thơ x Qu ng n i danh s m và cũng qua ñ i r t s m. T th tr n gi a ñàng ñó, nhà thơ quá c Nguy n Nho Như ng ñã in t p thơ có cái t a ñ y ñ nh m nh Ti ng Nói Gi a Hư Vô trư c khi qua ñ i vào tu i 23. Và cũng t nơi ñó, nhà thơ Nguy n Nho Sa M c ñã vi t nh ng bài thơ v cái ch t c a anh. T khi bi t ñ c thơ, tôi b ám nh b i nh ng câu thơ c a Nguy n Nho Sa M c, tên th t là Nguy n Nho B u, sinh năm 1944, ñã vi t như m t l i trăn tr i trong bài Mùa xuân 21: Chi u cu i năm ng i trên t ng ph cũ Tr i quê hương nhi u mây tr ng sa mù Hai mươi tu i nh ng ngày nuôi m ng ñ ðã xa r i cây trái m c ưu tư

212

R i chùa Viên Giác ñ n Vĩnh ði n

Thân v i máu xin th p làm sương khói Gi a th i gian tìm bóng dáng con ngư i Vũng tóc ñó tháng ngày qua c úa L a c a tr i thiêu ñ t tu i hai mươi Con m t trũng hôn vào lòng ñ t m M s p khô ñ i s ng cũng khô c n Thiên nhiên v n m t-tr i-trên-cao-m c Ngư i tìm chi khu vư n cũ gía băng? Tôi g i nh tên mình sa nư c m t trên ñ i v a ñúng hai mươi năm Máu s khô- xin tim này ñ ng r ng Gi a hư vô ph n m nh yên n m Lũ b n tôi ñ a còng lưng n m ng ð a vùng lên trong s ph n lưu ñày M i trái tim h n v t thương chia c t N i nh c này cho con cháu mai sau Tôi thì v n tháng ngày xa phiêu lãng Gi a lênh ñênh tìm n m m t bàn tay Tr i tháng giêng nh ng ngày s u n i gío Nh Sài gòn thương Hà N i mây bay. Trong bài Sinh Nh t, m t sinh nh t cu i cùng trên dương gian, anh vi t như nu i ti c cho ki p ngư i ng n ng i c a mình: H i ơi khi trong lòng m Ta mu n ñi cho tr n ki p ngư i Anh Nguy n Nho Sa M c m t năm 1964, tròn hai mươi tu i.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

213

Nơi nh n nh p nh t c a th tr n Vĩnh ði n v n là b n xe Vĩnh ði n, tr m d ng và chuy n xe c a khách ñi v nhi u ngã khác nhau. Phía trong ngã ba là nơi c a nhà thơ và nh c sĩ ðynh Tr m Ca, tác gi c a nh c ph m quen thu c Ru Con Tình Cũ. Ngày ñó tôi không bi t anh, nhưng sau này khi l n lên m i khi v l i Vĩnh ði n, tôi thư ng theo b n tôi, Phan D Lynh ñ n căn nhà tôn bên trái Ty Thông Tin ñ nghe anh hát. Tôi v n nh chi c giư ng ñơn sơ c a anh ñ t cu i căn phòng khá t i. Anh hát r t hay và có nhi u nh c ph m hay hơn bài Ru Con Tình Cũ nhưng l i không ñư c bi t ñ n nhi u. C u Vĩnh ði n b t qua nhánh sông Thu êm ch y v c a ðà N ng. Trung h c Nguy n Duy Hi u ñ p, ñư c xây g n phía bên kia chân c u hư ng ñi ðà N ng. Như h u h t các trư ng trung h c khác mi n Trung, sân trư ng Nguy n Duy Hi u tr ng nhi u phư ng ñ . Ngay trư c c ng trư ng ngày ñó có m t cây phư ng nh , xinh xinh nhưng g y y u. Tôi ñ ý ñ n cây phư ng này nhi u nh t vì c m th y s ph n c a nó có chút gì ñó gi ng tôi, nh nhoi và ñ ng l loi ngay trên l i vào trư ng. Vì cô ñ c l loi nên cây phư ng nh tr thành ch d a lưng, ch ch ñ i và ch d ng xe c a ñám h c trò. Nhìn t m thân tr y tr a c a cây phư ng nh , ngày ñó tôi ñã th y c m thương. Năm ngoái, có d p h i thăm v trư ng cũ, tôi r t vui sau g n b n mươi năm, cây phư ng nh ngày xưa v n còn s ng và che mát c m t kho ng tr ng l n trên l i vào trư ng. Sau bu i h c tôi thư ng d o chơi trên con ñư ng nh ch y d c b sông. Tôi thích ñ ng nhìn nh ng r ng tre già soi bóng bên sông, nh ng chi c ghe ch hàng t phía thư ng ngu n sông Thu xuôi dòng v ðà N ng. Nh ng hình nh thân thương ñó ñã ñ l i r t nhi u trong nh ng bài thơ tôi vi t sau này. H i Vân ñ ng ng m ngùi bao th k Ch y v ñâu lai láng nư c Thu B n Thu h c trò tôi hay ñ ng ven sông

214

R i chùa Viên Giác ñ n Vĩnh ði n

Nghe nư c v dư i chân c u Vĩnh Ði n. trung h c Nguy n Duy Hi u tôi g p l i nhi u th y cô và b n h c cùng trư ng sau m t th i gian t n mác kh p nơi. Giáo sư hư ng d n l p b y c a tôi, th y Phùng Ng c Nh t, r t vui khi g p tôi. Th y Nh t kho ng ba mươi tu i, ñ c thân, ñeo kính c n dày. Th y d y Vi t văn và d y nh c, c hai môn tôi ñ u thích và h c khá nên th y có nhi u c m tình riêng. Th y d t tôi vào văn phòng và xin l i ñã không ñ n thăm tôi ñư c khi nghe tin gia ñình tôi g p tai n n. Tôi r t quý m n th y, không ph i ch vì th y d y nh ng môn tôi thích nhưng th y hay nói v quê hương ñ t nư c, k chuy n l ch s cho chúng tôi nghe và t p chúng tôi hát nh ng bài hát ca ng i ñ t nư c mình. Như h u h t nh ng ngư i cùng l a tu i thanh niên l n lên trong th i chi n, ch d a duy nh t c a th y là l ch s . Bài hát ñ u tiên th y d y chúng tôi hát là bài Nh ng N o ðư ng Vi t Nam. Th y hát không hay l m nhưng trong m i l i ca dư ng như th y g i g m theo tâm s c a m t thanh niên l n lên trong m t ñ t nư c ñang chìm vào c nh tương tàn, nhi u nhương, phân hóa: Nh ng n o ñư ng Vi t Nam Su t t Cà Mau, th ng t i Nam Quan Ôi nh ng n o ñư ng Vi t Nam Ôi nh ng n o ñư ng Vi t Nam Nh ng n o ñư ng v ñâu Ánh chi u chìm rơi b lúa nương dâu Ôi nh ng n o ñư ng v ñâu … Ơ ta ñ p ñư ng làng ta Nh n ai ñi xin ch quên quê nhà … Bu i chi u ngày ñ u tiên trong th tr n không có m t ngư i quen v i tôi là c m t v n ñ . Ăn ñâu? ñâu? Cũng may, không ph i ch mình tôi ph i ñương ñ u v i nh ng khó

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

215

khăn ñó. Ph n l n b n h c cùng quê c a tôi cũng ñang lang thang ñi tìm ch . V i tôi, hoàn c nh còn khó khăn hơn vì ch ng nh ng tìm cho ra ch mà còn ch không ph i tr ti n thuê. Tôi không có nhi u ti n. Nh ng ñ ng b c ch t chiu c a cô tôi ñã g n h t. Tôi và vài ngư i b n, ñ n g n t i m i tìm ra ñư c m t căn nhà g n ngã ba Vĩnh ði n. Anh ch nhà ñi lính ñóng H i An và ch cũng ñi theo anh. Chi u hôm ñó, trư c khi ñi, h cho chúng tôi mà không ph i tr m t kho n ti n nào, bù l i chúng tôi ph i săn sóc, quét d n, tư i cây trong vư n nhà anh ch . Tôi còn nh tên c a anh là anh Xích. Tôi và ba ngư i b n h c, m t nam hai n , cùng s ng trong căn nhà c a anh Xích. Ch Ngà, h c l p ñ t , t c l p chín bây gi , lo vi c ñi ch , n u ăn, b p núc. Chúng tôi r t thân nhau. Chi n tranh làm chúng tôi trư ng thành r t s m. Ch Ngà m i mư i lăm, mư i sáu tu i nhưng r t ra v m t ngư i ch c . Ch làm h u h t công vi c trong nhà, kèm thêm cho chúng tôi h c, và có khi còn giúp chúng tôi gi t giũ áo qu n. Nh ng ngày h c t m trung h c Nguy n Duy Hi u trôi qua trong v i vã. Chúng tôi ch h c ba ngày m t tu n như ng nh ng ngày còn l i cho trư ng chính. Ít ai ñ n thăm tôi trong nh ng ngày tôi Vĩnh ði n ngo i tr m t l n khi l p h c ñang di n ra, th y hi u trư ng Nguy n Phúc Mai ñưa ñ n l p chúng tôi m t c già, thì ra là bác ru t c a tôi, anh th tư c a cha tôi. Ông t Sơn Chà vào tìm tôi. Bác L ñ ng gi a l p h c nhìn tôi v a khóc l n v a k l . C l p ñ u bi t hoàn c nh c a tôi nên không ai nói gì. Tôi ñ ng d y theo bác tôi ra ngoài. Bác tôi h i h n và ñau lòng khi nhìn tôi b nhà con trai c a bác ra ñi. Bác r t thương tôi, nhưng gi ng cô tôi bác cũng ch v i con trai nên cũng không làm gì ñư c m t cách c th ñ giúp tôi. Hai bác cháu ng i trên tam c p trư ng Nguy n Duy Hi u tâm s nhi u chuy n. Bác cũng không còn v i con trai bác

216

R i chùa Viên Giác ñ n Vĩnh ði n

nhưng qua Ngã Ba Hu v i con gái. Bác ch tôi ch bác chôn s ti n m t Sơn Chà sau khi t n cư t Duy Xuyên ra và d n cu i tu n v ñ ñào l y lên. Tôi không hi u t i sao bác không t làm l y mà d n tôi ph i v ñ ñào l y. Dù sao, cu i tu n tôi v l i Sơn Chà ra sau vư n theo l i ch d n c a bác và ñào l y lên m t gói ti n ñư c b c k trong nhi u l p gi y nh a. Tôi ñem nguyên gói ti n khá l n còn dính ñ t qua ðà N ng giao l i cho bác. Bác ñ m l i k càng và c t ñi. Tôi thông c m và thương bác L , v i bác vì ñó là t t c nh ng gì bác có ñ lo l ng cho ph n ñ i còn l i c a chính mình. Vĩnh ði n, nhà chúng tôi tương ñ i an ninh vì ch cách qu n l ði n Bàn m t ño n ñư ng ng n. Tuy nhiên, m i khi có pháo kích vào qu n hay ñánh nhau phía trong c u Câu Lâu, cách qu n vài cây s , chúng tôi cũng ph i xu ng h m ng ñ ñ phòng ñ n l c. Có khi chúng tôi ng quên su t ñêm dư i h m. M t l n, khi tr i v a t i, m t ñơn v quân C ng Hòa, trên ñư ng hành quân d ng l i Vĩnh ði n, kho ng m t ti u ñ i ñư c b trí trong khu v c nhà chúng tôi. Nhà tr nên ch t ch i, không ai ng ñư c. ðám h c trò chúng tôi và m y anh lính ng i chung quanh ng n ñèn d u ñ nói chuy n. V khuya, m i ngư i ñ u tìm ch ngã lưng, ch còn mình tôi và m t ngư i lính, anh B u, ng i l i. Quê anh ð i L c. Anh em chúng tôi h i thăm nhau v chuy n gia ñình. Anh nói nhi u v tu i thơ v t v c a anh ð i L c, anh nói v cha anh, ngư i cha già b b nh n ng ñang s ng nh vào ñ ng lương lính c a anh m i tháng g i v . Tôi cũng thành th t k anh nghe v nh ng b t h nh v a x y ra v i tôi. Khi ng i k chuy n ñ i mình, chính tôi cũng ng c nhiên trong th i gian ch vài tháng nhưng không bi t bao nhiêu ñi u ñã x y ra cho tôi t ngày r i Mã Châu, ra ðà N ng, sang Sơn Chà, vào H i An và ñêm hôm ñó là th tr n Vĩnh ði n. Tôi ñã

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

217

ñi m t ch ng khá xa và có th s còn ñi xa n a. Bên ng n ñèn d u không ñ sáng ñ soi rõ m t nhau, chúng tôi ng i k chuy n bu n ñau trong nư c m t. Tôi k v i anh như nhi u l n ñã k v i dòng sông Thu B n bao dung ch y ngang qua c u Vĩnh ði n. Và anh cũng th , anh cũng nói v i tôi như ñã t ng tâm s v i vì sao nh xa xôi trong nh ng phiên gác ñêm khuya trên ñ n v ng. Tôi c n răng ñ kh i khóc òa lên trong ñêm t i. Nư c m t c a ngư i lính tr và ñ a bé m côi mư i ba tu i ñã nh trên quê hương b t h nh c a h . ðêm ñó anh B u và tôi ñ u không ng . G n sáng, ngư i lính gác ñêm vào g i anh và ñơn v ra ñi. Trư c khi ñi anh ñ t tay lên vai tôi, d n dò chuy n h c hành và trao tôi m t gói gi y nh , trong ñó là m t ph n ti n lương lính c a anh. Không nói nhưng trong lòng anh và tôi ñ u bi t s khó có ngày g p l i nhau. S ti n anh cho tôi ñã tiêu dùng h t t lâu nhưng gi t nư c m t anh nh xu ng trong ñêm g p g Vĩnh ði n v n ñ ng l i trong tâm h n tôi hôm nay và cho ñ n ngày nào tôi còn s ng trên ñ i này. Gi t nư c m t c a anh là nh a nguyên cho cây ñ i tôi xanh lá. Tình thương c a anh giúp tôi ñ ng d y ñư c m i khi tôi qu xu ng trư c nh ng khó khăn. Nhân cách và lòng hi u th o c a anh là chi c gương ñ o ñ c ñ tôi soi r i lương tâm mình m i ngày. G n b n mươi năm sau, tôi v n ñi trên con ñư ng tình thương anh ñã ñ p. Tôi nghĩ v anh B u r t nhi u và r t mong g p l i anh dù bi t là r t khó. Ngo i tr tên anh và câu chuy n v a k , tôi không bi t gì nhi u hơn. Tôi c u mong anh ñ c ñư c nh ng dòng này vì tôi tin r ng n u ñ c anh s nh ra tôi ngay. Chúng tôi nhà anh Xích ñư c vài tháng thì anh ch tr v , có nghĩa chúng tôi l i ph i d n ñi. Sau m t ngày h i thăm, chúng tôi cũng tìm ñư c m t nơi khác nhưng khá xa v i trư ng Nguy n Duy Hi u. Nơi chúng tôi, ngã ba ði n Bình, không ñư c an ninh như nơi trư c. Ban ñêm du kích thư ng hay v qua xóm. Có ñêm tôi ñang n m ng m y anh du kích

218

R i chùa Viên Giác ñ n Vĩnh ði n

kéo chi u lên khám xét. Tôi gi v ng ngon. Th y tôi còn nh h ñ p chi u l i và ra ñi. Nhà trong xóm ngã ba Ði n Bình toàn là ngư i già và b n h c trò ñ nh t c p như chúng tôi. H u h t thanh niên ñ u ra Vĩnh ði n ng khi tr i t i, ñi lính hay ra ðà N ng làm ăn. Bà ch nhà d n dò tôi r t k nh ng câu tr l i v tu i tác, t ñâu t i, làm gì vì bà cũng ng i chúng tôi s b h b t ñem theo. B n tôi hi u nên m i khi nghe ti ng chân bư c vào nhà gi a khuya, tôi thư ng co chân lên m t chút ñ cho ngư i ng n hơn. Anh Hai, con c a cô tôi lái xe ñò, tuy n ñư ng Tam Kỳðà N ng. Cu i tu n tôi ra qu c l ñ ng ch xe anh ñ theo xe v ðà N ng thăm cô. ð i s ng c a cô và gia ñình v n th , ch t v t trong căn nhà nh . ðà N ng v n là thành ph xô b ñông ñúc m c dù m t s l n dân lánh n n M u Thân ñã tr v nguyên quán. M i l n tôi v như th cô tôi l i cho tôi m t ít ti n. Anh Hai con c a cô tôi th nh tho ng cũng giúp ñ tôi. Vĩnh ði n cũng là nơi tôi ñã t p vi t nh ng bài thơ ñ u tiên c a mình. Bài ñ u tiên là bài thơ tôi vi t v làng tơ l a Mã Châu, dù ch cách nơi tôi vài ch c cây s nhưng trong n i nh th m ñã xa như nghìn trùng: Tôi vi t bài thơ g i v ñ t Mã Thu d i kh v ng d i trên môi Thu m ru tôi ti ng hát vào ñ i ð tôi l n trong tháng ngày ươm m ng. Tôi tr l i Vĩnh ði n ñ h c xong niên h c. Ngày cu i cùng c a niên khóa, th y hi u trư ng Nguy n Phúc Mai thông báo sang năm trư ng s d i xu ng H i An. Tôi t bi t Vĩnh ði n, th tr n gi l i c a tôi nh ng k ni m không quên v i anh B u. Bi t bao gi s ñư c g p l i nhau, và dù mai m t tôi có v chăng n a, b n mươi năm, Vĩnh ði n thân yêu bi t có còn nh n ra th ng bé h c trò bơ vơ năm xưa: Có còn nh n ra tôi không

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

219

H i bè b n anh em Ai còn s ng và ai ñã ch t Ai l i lao ñao, ai phương tr i bi n bi t Gi chia tay sao ch ng h n quay v Có còn nh n ra tôi không H i gh ñá công viên Nh ng mái lá che tôi th i mưa n ng T nơi ñ y trong ñêm dài yên l ng Tôi ng i nghe sông núi g i tên mình.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

221

Tr l i chùa Viên Giác

Tôi tr l i Viên Giác l n n a. Trư ng trung h c Duy Xuyên cũng v a di chuy n xu ng H i An và t m th i ñ t t i ñình C m Phô, cách chùa Viên Giác m t ño n ñư ng ng n. Tôi không có m t ngư i thân quen hay bà con nào H i An nên dù thích hay không tôi cũng ph i ñ n chùa Viên Giác. Tương t như l n trư c, tôi vào ñ nh l th y tr trì, trình bày lý do tôi tr l i H i An và xin th y l i chùa cho ñ n khi h c h t b c trung h c. Và m t l n n a th y tr trì Thích Long Trí không nói gì nhi u, ch g t ñ u. Không gi ng như nh ng l n ghé l i trư c ñây, l n n y tôi bi t mình s l i Viên Giác r t lâu. M i ngày tôi s ñi b ñ n trư ng, không còn ph i b n tâm v i chuy n di chuy n như th i còn Vĩnh ði n. ðêm ñ u tiên n m trên chi c giư ng g nh tôi th t không ng ñi u cha tôi trăn tr i l i tr thành s th t.

222

Tr l i chùa Viên Giác

Tám tháng trôi qua r i, ch c cha tôi không còn trên cõi ñ i này n a. Dù nơi nào trong ba ngàn th gi i, tôi tin cha tôi bi t và r t vui khi bi t tôi ñã ñ n ñúng nơi cha tôi d n dò trong ñêm vĩnh bi t. Câu nói “Ăn T t xong con xu ng Viên Giác v i th y Long Trí” v n còn nghe văng v ng trong ñ u tôi Ngo i tr bà Chín ñã ch t, tôi g p l i h u h t nh ng ngư i có m t t i chùa khi tôi ra ñi m y tháng trư c. Các anh ch h c sinh l n tu i v n còn ñó. H l i ni m n ñón nh n tôi. Trong s h c sinh chùa Viên Giác, anh Sáu là ngư i thương tôi nh t. Ngoài anh Sáu, còn có anh Hùng và hai em Nhiêu, Hoàng nh hơn tôi vài tu i và vào chùa sau tôi vài năm. Tôi v n nh có l n chúng tôi làm ph t lòng th y tr trì, th y ra l nh ñu i h t ñám h c sinh chúng tôi ñi. Anh Sáu lên ñ nh l th y xin ñư c tình nguy n ra ñi trư c nhưng kh n kho n xin th y cho tôi l i vì tôi còn nh , không th t bươn ch i trong cu c ñ i. Tình c m c a anh dành cho tôi ñã làm th y c m ñ ng và thay ñ i ý ñ nh ñu i chúng tôi ñi. ðám nam h c sinh chúng tôi chung m t phòng. Công vi c trong chùa v a ñư c chia theo tu i tác và cũng ít nhi u phân bi t theo ñ o hay ñ i. Các bác l n tu i ñư c mi n làm các công vi c hàng ngày c a chùa. Các chú ñã th Sa Di cũng không ph i làm vi c n ng ñ có th i gian t p trung tu h c. Các chú không ñi h c và h c sinh l n tu i làm nhi u vi c n ng hơn. Tôi nh tu i và m y u nh t nên ñư c chia công vi c nh . Nh ng vi c nh trong chùa g m ñánh chuông khuya, lau bàn th Ph t, t ng kinh chi u, t ng kinh khuya, tư i hoa, lau bàn gh trong gi ng ñư ng và quét lá ña trong sân chùa. Nhưng không ph i ngày nào tôi cũng làm nh ng vi c ñó, n u quét lá thì tôi ñư c mi n làm nh ng vi c kia, và c th tôi và các chú ñi u thay phiên nhau làm vi c. Các kinh ñi n ñ i th a và các kinh nh t t ng ñ u vi t theo ch Nho. Ngày ñó chưa có Trư ng B Kinh, Tăng Chi v.v..

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

223

Các kinh Th Lăng Nghiêm, Pháp Hoa, Hoa Nghiêm ñ u vi t và xư ng âm theo ch Nho nên thư ng b t ñ u v i “Như th ngã văn nh t th i Ph t t i Xá V Qu c” ch không ph i “Như v y tôi nghe m t th i ð c Ph t t i nư c Xá V ” như bây gi . Các th y khi vi t s ñi p ñ u dùng ch Nho. Phong trào h c ch Nho khá ph bi n. Các chú ñi u su t ngày v n còn cong lưng n n nót t ng nét bút ch Nho vì ñó là phương ti n c n thi t ñ h c n i ñi n. Th y tôi r t gi i ch Nho m t ph n vì b n thân th y g c Trung Hoa. Th y có m t ngư i b n thân là m t v ð i ð c Tuyên Uý Ph t Giáo c a quân ñ i Nam Hàn thu c sư ñoàn Thanh Long hay Mãnh H gì ñó ñóng Qu ng Nam. ð i ñ c thư ng ghé thăm Viên Giác. Khi ñ n chùa ð i ñ c luôn ñ p y màu nâu ñ m ch không m c quân ph c. Hai v r t tương ñ c và thư ng trò chuy n r t lâu. Lúc ñ u tôi r t ng c nhiên vì ch nghe trong phòng khác th nh tho ng vang lên ti ng cư i nhưng tuy t ñ i không nghe ti ng nói, sau ñó m i bi t hai th y dùng bút ñàm b ng ch Nho ñ chuy n trò v i nhau. Th y Tuyên Uý quân ñ i Nam Hàn l i lâu m t ph n vì bút ñàm th t t n kém th i gian. Công vi c n ng trong chùa là gánh nư c tư i rau, xay ñ u nành và gánh ñ u h xu ng ch bán. Các anh Sáu, anh Hùng, chú ð c, chú Ngô v.v. là nh ng ngư i làm vi c n ng trong chùa. Chú ð c, chú Ngô tuy xu t gia ñã lâu nhưng vì không ñi h c như chúng tôi nên ch quanh qu n v i công vi c trong chùa. Sáng nào các chú, các anh l n cũng d y s m, gánh m y ch c gánh nư c t chi c gi ng sau chùa ñem tư i các lu ng rau lang, ñ u tây, ñ u ñũa trong hai kho ng ñ t trư c chùa và bên ngoài c ng tam quan. Các anh cũng ph i múc nư c t gi ng ñ vào h l n ñ dùng trong ngày. R m và Mùng M t m i tháng chùa có làm ñ u h . Các cô bác xã C m Nam sang giúp chùa. Chú ð c và chú Ngô có

224

Tr l i chùa Viên Giác

nhi m v gánh ñ u h xu ng ch H i An bán. Chú ð c tánh trí hơi b t thư ng nên hay b chúng tôi ch c gh o. M t l n, không bi t ngư i nào trong các ñ o h u n y ra sáng ki n b t ñám h c trò chúng tôi cũng ph v i các chú gánh ñ u xu ng ch . Tôi t ch i và nói v i các bác r ng thà ñi ra kh i chùa ch nh t ñ nh không làm công vi c ñó. Tôi không làm b t c vi c gì ngoài khuôn viên chùa. Chùa Viên Giác trong th i gian này khá ñông các th y, các chú và h c sinh có hoàn c nh khó khăn ñ n tu h c. T ng c ng kho ng 30 ngư i. L n tu i nh t là th y Gi i Nguyên hay còn ñư c g i là bác Tâm. Năm ñó th y Gi i Nguyên ñã ngoài 60 tu i. Th y Gi i Nguyên là ngư i cùng làng v i tôi nên th y bi t khá rõ hoàn c nh gia ñình tôi. Th y Gi i Nguyên l n tu i và quen bi t v i th y tr trì r t lâu nhưng ch xu t gia khi tu i ñã v già. ðúng ra, th y ñ n Viên Giác ch ñ tìm nơi thanh t nh an dư ng tu i v chi u hơn là chuyên tâm vào tu h c n i hay ngo i ñi n. Nh ng ngày Viên Giác, m i khi tôi t ng kinh khuya xong th y Gi i Nguyên thư ng g i tôi ngoài hiên chùa và khuyên tôi nên xu t gia. Th y nói th t lòng ch không ph i c thuy t ph c tôi. Có th vì th y ti c mình ñi tu quá tr . Tôi t ch i. M c dù tôi không có m t lý do gì chính ñáng; nhưng tôi có c m tư ng ñ i tôi là phía bên kia c ng tam quan ch không ph i bên này. V i tôi, nh ng ngày Viên Giác ch là th i kỳ t m trú. Trong các chú, chú Th là ngư i g n gũi v i tôi nh t vì cùng h c m t l p trung h c Tr n Quý Cáp. Hai chú trong chùa ñã th Sa Di là chú ð ng (ð i ð c Thích Chơn ð c) và chú ði n (Hòa Thư ng Thích Như ði n). Chú Th , tên Ph m Ng c Th , pháp danh Hành Ng , ngư i Qu Sơn, xu t gia khi còn r t nh . Ba c a chú ñi lính và th nh tho ng có ghé thăm chú. Chú còn nh , chưa th Sa Di

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

225

nhưng có v già gi n nh t trong chùa. Mư i sáu tu i chú Th ñã bi t lái chi c xe Jeep c a th y tr trì và m t trong hai chú ñư c th y thương nh t. Nh ng chuy n ñi ðà N ng hay lên các qu n, th y tr trì ñ u d t chú Th theo, v a làm th gi v a lo công vi c gi y t cho th y. Chú Th h c r t gi i, tháng nào chú cũng x p v th trong l p cao hơn tôi. Vì ñư c th y thương và h c gi i nên chú Th cũng ñư c ñ i x v i nhi u ưu ñãi trong chùa. Chú ch quét lá ña và t ng kinh ch không ph i làm công vi c n ng như các anh hay các chú ít h c khác. Sau khi ñ u tú tài ph n hai xong, chúng tôi m i ngư i vào Sài Gòn theo cách riêng nhưng khi vào ñ n Sài Gòn, chúng tôi g p l i nhau ñ i h c V n H nh. Chú Th h c phân khoa Ph t H c, tôi h c bên Khoa H c Xã H i. V a vào trư ng, chú Th ñã n p ñơn xin thành l p H i Sinh Viên Qu ng ðà V n H nh. Tôi ph chú m t tay r t tích c c. Trong lúc các t ch c sinh viên khác, k c T ng H i Sinh Viên cũng ch có ti ng ch không có ngư i, ñ i h i ñ u tiên c a sinh viên Qu ng ðà có t i g n 300 sinh viên tham d . Sinh viên Lê ðình Các, con trai bác Lê ðình Duyên, ñư c b u làm ch t ch ñ u tiên c a h i, tôi ph trách ph n k ho ch và là phát ngôn viên chính th c c a h i. Ngày ra m t ban ch p hành có c Hòa Thư ng Vi n Trư ng, bác Lê ðình Duyên, nhi u giáo sư, nhân sĩ ñ n tham d . Trong ñ o t Hòa Thư ng Vi n Trư ng có nói:“Ngoài vi c thay m t cho ð i H c V n H nh, tôi còn ñ n ñây như m t ngư i dân Qu ng Nam”. Th y Vi n Trư ng k l i ch Nam trong th danh ðinh Văn Nam c a th y là Qu ng Nam, cha m th y ñ t ñ k ni m nơi th y sinh ra. ðây là l n ñ u tiên tôi bi t Ông Ngo i, cách g i thân kính mà chúng tôi thư ng dùng ñ g i Hòa Thư ng Vi n Trư ng, cũng là ñ ng hương c a chúng tôi. M c dù là m t h i mang màu s c ñ a phương nhưng khi chúng tôi v a l p ñã t o nên ti ng vang l n và chúng tôi cũng nghĩ nhi u ñ n sinh ho t r t l n. Chúng tôi sang các trư ng

226

Tr l i chùa Viên Giác

khác ñ v n ñ ng sinh viên Qu ng Nam-ðà N ng thành l p các h i tương t , t ch c gây qu xã h i, h c b ng, ñám gi các b c anh hùng trung li t như Hoàng Di u, Phan Chu Trinh, Tr n Quý Cáp. Tôi thành l p nhóm nghiên c u chính tr và m i th y Tr n Văn Tuyên, d y môn chính tr h c qu c n i làm c v n. Nhóm viên ph n l n là sinh viên g c Qu ng ðà. M i nhóm viên ph i nghiên c u m t ñ tài mình quan tâm và trình bày trư c c nhóm trong phiên h p kín hàng tu n. H i viên Qu ng ðà tích c c lên ñ n hàng trăm và h u h t ñ u mu n “làm cái gì ñó” cho ñ t nư c. Và ngay t khi ra ñ i, h i sinh viên Qu ng ðà ñã tr thành m i lo cho các h i sinh viên mang màu s c chính tr V n H nh. Sau 1975, hoàn c nh ñã ñưa chú Th ra kh i n p s ng c a m t tu sĩ tr ñ y nhi t tình v i quê hương và ñ o pháp. Chú Th ra ñ i và l p gia ñình. Khi chú ñi tu nghi p Anh, chúng tôi có g i ñi n tho i thăm nhau nhưng hơn 30 năm r i chúng tôi chưa có d p nào g p l i. Chú ð ng t c th y Thích Chơn ð c, là sư ñ c a th y tr trì. Chú hi n h u, tán t ng r t hay. Nh ng ngày còn nh chú ph i ph lo công vi c ñ ng áng v i th y tr trì nên không có cơ h i h c t p nhi u trư ng nên khi l n lên ch t p trung vào t ng ni m và giúp th y tr trì ph trách ph n nghi l , thay m t chùa ñi h ni m trong các tang l cho bà con ñ o h u qua ñ i. M t v khác là Hòa Thư ng Thích Như ði n mà tôi v n quen g i là chú ði n, là m t ngư i ñ c bi t. M c dù ch s ng chung v i chú m t th i gian ng n nhưng qua cách tu h c c a chú, ngày ñó tôi ñã nghĩ chú ði n s tr thành m t b c tăng tài và s ñóng góp ñư c nhi u cho dân t c và ñ o pháp. Chú ði n h c t p ngo i ñi n Trung H c Tr n Quý Cáp và năm nào chú cũng ñư c trao ph n thư ng. M c dù chung nhau m t phòng nhưng góc phòng c a chú ði n là m t th gi i riêng, ngăn n p và c n tr ng. T chi c bàn ch i ñánh răng,

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

227

chi c mùng ngăn mu i, chi c thau r a m t, chi c khăn lau, c c xà phòng ñ u ñư c chú ñ t vào m t v trí thích h p. Năm tôi vào là th i gian chú h c Th Lăng Nghiêm ñ chu n b ñi th gi i Sa Di. ðêm nào chú cũng h c r t khuya. Chú là chúng trư ng c a chúng tôi nên trên bàn chú có chi c ñ ng h báo th c. Khi ñ ng h reo thì c chùa th c d y, ph n ai lo vi c n y, ngư i ñi n u ăn, quét lá, gánh nư c tư i rau, làm ñ u h , làm tương chao v.v.. Chú ði n r t ít nói n u không mu n nói là hơi khó tánh. Chú ít khi ñi ra ngoài, ngo i tr th nh tho ng các b n h c cùng l p t H i An ghé chùa thăm chú. Chú r t thương chúng tôi nhưng cũng r t hay la r y. M i khi b n tôi ñư c g i vào g p chú ði n là bi t có chuy n ch ng lành s p x y ra, n u không ñánh chuông thi u vài ti ng thì cũng t ng kinh tr . ðánh chuông tuy không n ng n nhưng là công vi c quan tr ng nh t, không nh ng ñó là nghi th c thư ng nh t c a chùa mà còn nh hư ng ñ n sinh ho t c a dân chúng quanh chùa. Các bà bán hàng ch thư ng d a theo ti ng chuông chùa ñ th c d y chu n b m t hàng ra ch . Tương t , bà ch quán Cao L u bên kia ñư ng Ph m Phú Qu c cũng th c d y b t lò nhúm l a theo ti ng chuông khuya c a chùa Viên Giác. Ch ng may cho các bà, ñêm nào tôi ph trách ñánh chuông thì ngày ñó hàng quán c a các bà s m tr hay ra ch tr . tu i 13 mà ph i th c d y 4 gi sáng ñ ñánh hàng trăm l tám ti ng ñ i h ng chung không ph i là vi c d dàng. Nhi u khi tôi d a vào giá chuông mà ng g c. Chú ði n không ñánh chuông nhưng r t t nh ng , n u sau m t ti ng chuông ngân dài v a t t ñi mà không nghe ti ng khác, chú th c d y d y cho b n chúng tôi m t bài h c v chuyên tu. Thông thư ng, tôi không th c d y theo ti ng reo c a ñ ng h báo th c ñư c; nhưng ph i ñ i ñ n khi gi ng Qu ng Nam c a chú ði n c t lên l n th hai, th ba m i th c d y.

228

Tr l i chùa Viên Giác

Chùa không có hình ph t nào dành cho tính lư i nhát nhưng ch ph i cúi ñ u nghe các chú khi n trách tuy r t nh nhàng nhưng cũng ñ làm tim gan chúng tôi nh c nh i l m r i. Trong các phiên h p ñ i chúng, chú ði n thư ng là ngư i phát bi u thay m t cho c chùa. Chú ði n không h n là thông minh xu t chúng nhưng s chuyên tâm c a chú hi m ai bì k p. ðêm nào chú cũng th c h c bài và h c kinh r t khuya nhưng th c d y cũng s m hơn m i ngư i. Th y tr trì không nói ra nhưng trong lòng c a ngài t ngày ñó ñã ñ t nhi u hy v ng k th a sư môn Viên Giác nơi chú ði n. Chú không làm các công vi c n ng như các chú khác nhưng dành h u h t th i gian cho vi c h c t p Tr n Quý Cáp và h c kinh ñi n. Tôi s ng v i chú m t th i gian không lâu. Năm 1969 chú vào Sài Gòn và t ñó b t ñ u con ñư ng hành ñ o su t g n 40 năm qua. Dòng ñ i trăm v n l i, chúng tôi ch g p nhau m t l n Harvard cách ñây b y năm, nhưng m i khi nghĩ v chùa Viên Giác tôi l i nghĩ ñ n chú ði n kính quý c a tôi. Ngư i ph n duy nh t trong chùa sau khi bà Chín ch t, là ch B n. Gi ng như bà Chín, ch B n coi sóc toàn b ñ i s ng kinh t c a chùa. Ch B n ch lo cơm nư c riêng cho th y tr trì, chúng tôi ph i t lo li u riêng ph n mình. Chúng tôi chia phiên nhau n u cơm, r a chén. B a cơm chùa Viên Giác vô cùng ñ m b c. M i ngư i ch có m t tô canh rau nhi u nư c và m t vài ñĩa xào cùng ăn chung. ði u ñ c bi t là t các chú cho ñ n ñám h c trò chúng tôi, không ai than van v chuy n ăn u ng. Có gì s ng n y. Không ai ra ngoài ăn u ng riêng dù có ti n hay có bà con g n chùa. Nhi u hôm c tô canh cũng không có nhưng chúng tôi m y ch c ngư i v n ng i chung m t bàn dài, chia nhau vài c ng rau xào v i mu i r t m n. Ch B n không ghét tôi nhưng cũng không thương m n gì tôi l m. Tôi không làm gì trái ý ch nên su t th i gian s ng chùa Viên Giác ch chưa bao gi la m ng tôi. Gi ng như ph n l n nh ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

229

ngư i g n gũi v i th y tr trì trư c 1975, ch B n hay nói v chuy n chính tr , chuy n ñ u tranh và công khai ch ng ñ i chính ph Sài Gòn. Phía nhà Tây là phòng ngh c a th y, trên l u là phòng ñ c sách. T sách c a th y không nhi u nhưng toàn là sách quý. Th y tr trì ñ kinh sách nhi u nơi. Các sách quan tr ng th y ñ ngay trong phòng ngh c a th y dư i l u. Trên l u ph n l n là sách kinh t , chính tr và các t p chí l n như Bách Khoa, ð i H c, Tư Tư ng. Nh ng chi u không có ph i làm bài trư ng hay nh ng ngày không ñi h c, lau bàn gh xong tôi thư ng ng i ñó ñ c sách. Trong g n năm năm Viên Giác, tôi ñ c h t t t c sách trên l u, dù nhi u tác ph m trong ñó hai mươi năm sau tôi m i hi u. Gi ng ñư ng chùa Viên Giác khá l n. Nh ng b trư ng k ñư c ñóng theo l i c và ch m tr công phu, không m t v t b i vì r t ít ñư c dùng. Công vi c tôi làm như là m t hình th c ñ tr cái ơn th ba, ơn cơm g o c a chúng sinh, trong T Ân c a Ph t Giáo, hơn là lao ñ ng n ng n . Chính gi a gi ng ñư ng là bàn th các Thánh T ð o ñã hy sinh vì ð o Pháp trong mùa pháp n n 1963. D c b c tư ng dài là di nh hàng ch c thánh t ñ o Ph t Giáo, t chân dung B Tát Qu ng ð c, Hòa Thư ng Tiêu Diêu, ð i ð c Thi n M , n sinh Quách Th Trang cho ñ n anh Văn Bá Hoành, huynh trư ng Gia ðình Ph t T qu n Duy Xuyên c a chúng tôi. Anh Hoành là ngư i ngay trong t nh Qu ng Nam và là ñ t c a th y tr trì nên cái ch t c a anh ñư c k l i m t cách chi ti t và rõ ràng hơn c . M t ñêm t i tr i trư c ngày 01 tháng 11 năm 1963, m t s ngư i l m t gõ c a nhà huynh trư ng Văn Bá Hoành, kê súng và b t anh ñi. Tu n sau, gia ñình tìm ñư c xác anh trên m t c n cát cách nhà vài cây s . Hai tay anh b trói b ng dây k m gai, m t anh b b t ch t. Theo l i thân nhân, các th y và các huynh trư ng Gia ðình Ph t T ñi nh n

230

Tr l i chùa Viên Giác

d ng anh, anh không b b n ch t. Thay vì, t nh ng v t máu khô còn ñ ng trong ñôi m t, tai, mũi, h nghĩ r ng, nh ng ngư i l m t ñã ném anh Hoành vào trong m t bao b , trói ch t và chôn s ng anh trên bãi cát Tây An. Anh có t i gì ñ ph i ch u ñ ng hình ph t th m kh c ñ y ñau ñ n như v y? M t nông dân nghèo. M t huynh trư ng chăm sóc cho Gia ðình Ph t T qu n Duy Xuyên, t nh Qu ng Nam. M t ngư i ch ng, m t ngư i cha ch bi t v t v s m trưa ñ nuôi b y con còn nh d i. Ch Hoành sau ngày anh b gi t, buôn t o bán t n v n không lo l ng n i cho m y ñ a con, ñành ñem g i trong chùa. M t trong nh ng ngư i con anh, m t th i gian, ñã ñư c th y Viên Giác ñem v nuôi n ng như tôi. Và ñó, trong gi ng ñư ng chùa Viên Giác, m i bu i sáng, ñúng 6 gi , tôi th c d y ñ lau bàn th và bàn gh trong gi ng ñư ng. M i khi lau xong bàn th Thánh T ð o, tôi d ng l i m t chút, nghiêm c n cúi ñ u trư c giác linh c a nh ng v ñã hy sinh ñ ñ o Ph t ñư c ñ i x m t cách bình ñ ng như m i tôn giáo khác trong c ng ñ ng dân t c. Nh ng lúc như th tôi b t g p ñôi m t c a huynh trư ng Văn Bá Hoành nhìn xu ng tôi. Có khi nghiêm trang. Có khi hi n d u. Có khi ñ au màu máu. Tôi nghe như có ti ng anh cư i. Ti ng còi anh th i th t nhanh trong nh ng trò chơi l n. Ti ng anh rên t c tư i ñau thương trong bao v i. Ti ng anh van xin như con nai c thoát ra chi c b y c a ngư i th r ng. Ti ng anh g i v , g i con ai oán trong ñêm khuya gi a bãi cát tr ng hoang vu. M i bu i sáng lúc 6 gi . Anh nhìn xu ng tôi như mu n d n dò, trao g i nh ng ñi u anh chưa k p nói. Anh nhìn xu ng như ñ mong tôi s giúp anh tìm câu tr l i mà ngư i gi t anh, có th ñã b n lo b t m t, si t dây, nên không k p tr l i. H là ai và t i sao h ph i gi t anh. Ba mươi lăm năm sau. Tôi ñã tìm ra và ñã b t ñư c k ñã chôn s ng anh Hoành. Tôi cũng ñã tìm ra và b t ñư c k ñã b n viên ñ i pháo vào căn nhà tranh thân yêu c a tôi trong ñêm tháng Ch p năm 1968. Tôi ñã tìm ra và b t ñư c

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

231

k ñã ñ t trái mìn trên con ñư ng d n lên ch Qu n Duy Xuyên ngày trư c. Vâng, nhưng tôi cũng ñã th h ñi. Tôi th ngư i du kích ñ t mìn và nh ng ngư i ñã b n viên ñ i pháo ñi ch vì h không ph i là chính ph m. Chính ph m ñã gây ra bao nhiêu th m h a cho ñ t nư c tôi, không ph i t nh ng bàn tay, nh ng viên ñ i pháo, nh ng b y mìn, m nh ñ n nhưng là nh ng tư tư ng ph n dân t c, nô l , vong b n, ngo i lai ñ c h i, b ng nhi u ngã, nhi u th i ñi m, nhi u cơ h i ñã c y vào con ngư i Vi t Nam, xâm nh p vào suy nghĩ Vi t Nam và qua ñó, ñi u khi n hành ñ ng c a m t s ngư i Vi t Nam, nh t th i, có quy n l c trong tay. Nh ng n c ñ c văn hóa ñó g n m t th k qua ñã bi n bao nhiêu con ngư i Vi t Nam th t thà chơn ch t thành nh ng k sát nhân, bi n tâm h n Vi t Nam ñ y p thi ca, v i nh ng ngày m i l n "r t ñ m hương và r n ti ng chim" ñ có th m t ngày, nh n tâm h bút "gi t, gi t n a bàn tay không phút ngh ". ð t nư c, vì th , hơn bao gi h t ñang ñ i di n v i m t nhu c u cách m ng t căn b n. Không ph i cách m ng xã h i ch nghĩa hay kinh t th trư ng. Không ph i cách m ng khoa h c k thu t hay kinh t chính tr mà là cách m ng con ngư i. Ph c hưng Vi t Nam ph i b t ñ u t vi c ph c hưng con ngư i Vi t Nam. Tôi cũng ñã th nh ng ngư i si t dây anh Hoành ñi, b i vì, trong lúc s i dây oan nghi t ph i tháo t c anh Hoành nhưng cũng không nên dùng nó ñ bu c vào c ngư i khác, và càng không nên bu c vào c con cháu h . Tôi không th nhân danh vi c tr thù cho cái ch t oan c c a anh Hoành, nhưng th t ra ch ñ trút cơn thù h n c a riêng mình lên th h hôm nay. ð o Ph t là ñ o c a tình thương, bao dung và tha th . L i th y d y ngày xưa: "Tinh th n Ph t Giáo gi ng như t m lòng

232

Tr l i chùa Viên Giác

c a m ñ t, ch u ñ ng bao s c n ng và l i l m c a nhân lo i mà không h than van, oán trách, v n ñem ñ n cho ñ i ni m vui và s c s ng". Ba mươi lăm năm, nh ng bài h c ñ u tiên ñó còn in ñ m trong tâm h n tôi. Anh Hoành ñã tr n nghi p. Dân t c ñã tr n nghi p. Bóng t i c a l c h u, r chia, thù ghét nh nhen ph i ñư c xua tan b ng ánh sáng c a c m thông và ñ i tho i trong m t tinh th n tương kính trên m t ñ t nư c Vi t Nam văn minh và khai phóng. Nh ng con sông Gianh trong lòng ngư i ph i c n ñư c l p l i. L p l i b ng c m thông ch không ph i b ng nh ng bãi xương khô, nh ng cánh ñ ng nhu m máu. Ngư i Vi t Nam c n ñư c nghe ti ng chuông chùa nh ñưa, tương t như cũng c n ñư c nghe ti ng chuông nhà th thánh thoát. Hãy trao cho các th h tương lai Vi t Nam m t cơ h i ñ ñư c s ng trong hòa thu n, bao dung, tha th . T i sao ph i mang theo m t gánh n ng c a phân hóa, r chia, hoài nghi, m c c m, trong lúc dân t c Vi t Nam ñang c n m t ñôi cánh ñ bay cao, ñ vư t qua ao h quá kh , ñ mong ñu i k p nhân lo i, ñã nhi u th k , ti n xa v phía trư c? Vài tháng m t l n tôi ñư c phép v ðà N ng thăm cô tôi, ngư i g n gũi nh t còn l i c a tôi lúc b y gi . Cô tôi b nh thư ng xuyên. Cái ch t c a gia ñình ngư i ch h tôi, con th b y c a cô, và r i cái ch t c a cha tôi, em trai út c a cô, ñã làm căn b nh c a cô ngày thêm tr m tr ng. Ch B y, ch ng, và con gái b n tu i ch t khi chi c xem lam h ng i ch y qua m t trái mìn ñư c ñ t trên ñư ng l n ch y t tr m Nam Phư c lên ch Qu n Duy Xuyên. Thân xác h b mìn xé tan nát thành hàng trăm m nh nh . Các anh h c a tôi ph i ñi dò tìm trong nh ng th a ru ng hai bên ñư ng ñ nh t t ng cái ñ u, t ng cánh tay, t ng chút th t. T t c ñư c b chung trong m t cái nia l n, sau ñó chôn c t trong nghĩa ñ a g n nhà.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

233

Cô tôi có v vui hơn trong nh ng lúc tôi v . Bi t tôi su t tháng ăn chay nên dù r t nghèo, cô cũng rán mua s m thêm chút cá th t cho b a ăn. Cô th c khuya hơn, d n dò tôi hàng trăm vi c. C g ng nh n nh c. C g ng ch u ñ ng. C g ng h c hành. Cô h i thăm t ng vi c l n nh trong chùa tôi ñang tá túc. - Bà Chín có còn ch i m ng con không? - Không, bà Chín ch t r i. - Sao v y? - Xe tông ch t. - Có ai ñánh con không? - Không. - Có ai b t con làm chuy n gì n ng n không? - Không. - Th y có bi u con ñi tu không? - Có, nhưng không ph i th y Viên Giác. - Th ai bi u con? - Th y Gi i Nguyên. - Th y Gi i Nguyên là ai? - ð t c a th y Viên Giác? - Con tr l i th y Gi i Nguyên sao? - Con nói con không mu n ñi tu. - Th y nói gì thêm? - Th y nói ñi tu s ñư c các th y lo l ng ăn h c, mai m t l n s ñư c ñi Hu hay Sài Gòn h c thêm. Không ñi tu ch ng l trong chùa này hoài hay sao. Chùa ch dành cho ngư i ñi tu thôi, ñâu có th nuôi con hoài như v y ñư c.

234 - Th con tr l i sao?

Tr l i chùa Viên Giác

- Con không bi t tr l i sao vì không bi t n u th y ñu i s ñi ñâu, nhưng con nh t ñ nh không ñi tu. - Th y hay h i th không hay ch h i m t l n? - Nhi u l n nhưng tháng n y thì không h i n a vì con ñã b ch v i th y là con nh t ñ nh không ñi tu. - Con ñ ng b ñi. N u th y ñu i thì v ðà N ng v i cô. - Nhưng ðà N ng v i cô thì ch ñi bán cà-rem hay ñánh giày ch làm gì có trư ng công ñ h c. thì lúc ñó hãy tính. - Con ph i ñi h c. - Cô bi t, nhưng lúc ñó hãy tính, gi còn ñi h c ñư c thì ph i lo h c. - D . Hai cô cháu tôi thư ng ng i như th r t lâu trong căn nhà nghèo nàn phía trong Ngã Ba Hu . M t ñ a bé b t h nh ng i bên ngư i ñàn bà b t h nh trong m t ñ t nư c b t h nh. Th nh tho ng cô ñưa bàn tay g y gu c c m l y tay tôi s r ng ñ a cháu trai c a cô s khóc. Tôi không khóc. Cô không khóc. Không có hay vì không ai còn gi t nư c m t nào ñ nh trong nh ng ñêm tôi v thăm cô. N u có chăng ch là nh ng gi t nư c mưa t bu i chi u còn ñ ng trên mái tranh nghèo, như nh ng n t nh c bu n, gõ t ng nh p ñ u vào chi c lu h ng nư c ngoài sân. Ba mươi lăm năm trong m t ñ i ngư i. T Mã Châu, xu ng H i An, ra ðà N ng, vào Sài Gòn và chi u nay gi a x ngư i trong mùa ñông Boston giá rét. Con nư c nh dư i chân c u Vĩnh ði n, Câu Lâu ngày xưa ñã trôi xa th m. Trôi xa hàng v n d m. Nh ng ngư i thân yêu nh t trong th i hoa niên

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

235

kh n kh c a tôi không còn n a. Cô tôi ñã ch t. Cô tôi m t khi tôi còn ng i trong tù vư t bi n B c Liêu nên không k p v Trung ñ tang cô. Ra tù tôi l i ph i lo vư t biên l n n a. Ng i trên thành ghe tôi ñau xót nh v cô. Ngày xưa tôi thư ng nói v i các anh ch h , n u cô ch t tôi s không bao gi v l i Mã Châu. Th mà th t. Hai mươi hai năm r i t ngày cô tôi ch t, hai mươi hai năm tôi v n chưa v l i Mã Châu. Tôi nh vô cùng bàn tay g y gu c, chi c áo cánh màu nâu cô thư ng m c, n cư i héo hon trong m i lúc th y tôi v . Văng v ng bên tai tôi nh ng l i h i han, d n dò, lo l ng c a cô "Có ai ñánh con không?", "Có ai ch i m ng con không?" Tôi bao gi cũng tr l i không ñ cô vui, dù m i ngày trên con ñư ng tôi qua, bi t bao ngư i ñã ch i m ng tôi, ñã bao ngư i xô tôi ng . Hôm nay, n u cô tôi còn s ng ch c là cô vui l m. Th ng cháu m côi mư i ba tu i c a cô ñã s ng sót, ñã có gia ñình, v và ba cháu r t ngoan. Gi c mơ th i niên thi u tuy v n còn xa, v n chưa thành s th t; nhưng cháu c a cô ñã làm ñư c m t ñi u quan tr ng mà cô d n dò: "Hy v ng ñ mà s ng, c g ng ñ vươn lên, h c ñ làm ngư i có ích". Nhánh lau non bên b sông Thu B n ngày xưa, còn ñ ng ñư c sau cơn bão l a tri n miên dài hơn m t ph n tư th k . H i An nh ng năm ñ u tôi không có nhi u b n thân. B n chân tình c a tôi, ngoài hai cây ña già mà tôi ñã nhi u l n vi t v trong nh ng bài tâm bút, ch còn là nh ng vì sao trên n n tr i. Nh ng ñêm hè, tôi và nhi u chú ñi u khác, thư ng ôm chi u ra trư c hiên chùa n m ng . Sân chùa r ng, lát g ch, nh ng ch u hoa nhi u lo i ñư c ñ t chung quanh m t h sen nh . Các ñi u n m xu ng là ng ngay. H n nhiên như nh ng gi t sương s m trên cành. Tôi chưa h nghe các chú than van. Không chú ñi u nào th c m c t i sao chú ph i ñi tu, t i sao chú không ñư c ñi th di u, ñu i bư m, ñá banh như nhi u ñ a bé

236

Tr l i chùa Viên Giác

cùng tu i trong xóm. Dư ng như v i các chú, tu hành không ph i ch b t ñ u vài tháng, vài năm m i ñây thôi nhưng là ñ n i ti p m t hành trình d dang t ki p trư c. Tôi thì khác. Tôi ph i s ng ñây ch vì không còn m t nơi nào khác ñ dung thân. Tôi ñang chi n ñ u ñ t n t i trư c bao nhiêu b t h nh c a th gian ñang ñè xu ng ñôi vai nh bé c a tôi. Nh ng ñêm khuya im v ng tôi ng i dư i hiên chùa ng m hàng v n vì sao m c kín vòm tr i. M t c m giác l kỳ, v a m cúng nhưng cũng v a cô ñ c, v a r t th c nhưng cũng v a hư huy n thư ng ñ n v i tôi trong nh ng ñêm khuya kho t như th . Tôi ch n m t vì sao nh , l loi và xa xôi nh t trong d i thiên hà bát ngát ñ làm b n v i mình, ñ chia x nh ng bu n vui b t g p trong ngày. Tôi tâm s v i sao nh ng chuy n th m kín nh t. Nh ng chuy n tôi chưa t ng nói v i ai và, dù tôi mu n, cũng ch ng có ai g n gũi ñ cùng san s . Như th y Gi i Nguyên có l n ñã c nh giác, n u không ñi tu, s m hay mu n, tôi cũng ph i ra kh i nơi n y. Tôi bi t. Tôi bi t. Dù th gian này là gi t o và m ng tư ng, dù kho nh kh c tôi ñang s ng là vô thư ng hay h u th , thì con ñư ng dài sâu hun hút phía bên kia c ng tam quan chùa Viên Giác v n là con ñư ng có th c. Con ñư ng ñ y gai g c kia, m t ngày không xa, trong cu c ñ i này, tôi ph i gi m lên, tôi ph i ñi qua. Tôi thư ng n m hàng gi l ng nghe ti ng lá rung xào x c, h n ñu i theo nh ng mơ ư c riêng tư c a l a tu i ñang b t ñ u mơ m ng. Tôi mơ v m t mái nhà m cúng. M t gia ñình. M t ngư i ch . M t ñ a em. M t ngư i b n. M t chi c xe ñ p. M t thôn xóm thanh bình. Tôi mơ th y cha tôi v . V n chi c áo cánh ñen như ông thư ng m c. V n gi ng hát b ñi u Nam Ai bu n não nu t m i ñêm trong căn nhà tranh nh . V n v i hình nh c a ngư i th d t v i nghèo nàn làng Mã Châu, m i ngày d t dày thêm nh ng s i bu n phi n vào cu c ñ i v n ñã nhi u cay ñ ng c a mình.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

237

Cây ña già chùa Viên Giác H i An ñã ru tu i thơ tôi trong m t ñi u kinh bu n ñ y ñau xót. Bao nhiêu ñêm tôi n m dư i g c ña già nghe lá ñ xu ng sân tôi và miên man nghĩ v m t ñi u mà cha tôi h ng mơ ư c v tôi: có m t m nh b ng ñ i h c. Ư c mơ c a m t ngư i th d t nghèo nàn xóm d t Duy Xuyên, tư ng khó hơn tìm kim ñáy bi n. ða d y tôi làm ngư i chân th t, ña d y tôi ch u ñ ng, ña d y tôi vươn lên trong cu c ñ i v n còn ñ y nh ng gian nan tr c tr . Tôi ñã vươn lên, không to l n như vóc dáng tôi t ng thêu d t, tôi ph m nhi u l i l m, tôi s ng không x ng ñáng như ư c mơ tôi ñang tu i thi u th i nhưng cũng không ñ n n i ph i làm ña bu n trách. Tôi chưa b quên mơ ư c c a mình, tôi v n c làm m t ngư i chân th t, m t ngư i yêu thương l y cu c ñ i n y. Tôi hay nghĩ ñ n m , hình dung khuôn m t hi n t c a m như ánh trăng vàng ñang ng ñ nh cây ña, nghĩ ñ n bàn tay d u dàng c a m t a như nh ng cành sen trong h nư c trư c sân chùa Viên Giác. M tôi ra ñi, ñ l i tôi và Sơn khi c hai chúng tôi còn quá nh . Nhưng ch vài hôm Sơn cũng ñi theo m , b hai cha con tôi l i trên cõi ñ i này. Tôi thương Sơn ñ n n i h u h t nh ng bài thơ tôi vi t trong th i niên thi u ñ u vi t cho Sơn và vi t thay Sơn. Nh ng ngày tôi không bi t gì nhi u v m Qu ng Nam ngoài nh ng chuy n do cha tôi k l i, tôi không bi t gì nhi u v Nghi H , tôi không bi t gì nhi u v Qu Sơn, tôi không bi t gì nhi u v m nh ñ t mi n núi cao c a quê hương Qu ng Nam nghèo kh c a tôi, m nh ñ t ñã t ng chôn khúc nhau tôi. Cha tôi k r ng ông r t mê hát b i và thu c làu làu m i tu ng hát b i. Trong nh ng ñêm trăng sáng th nào ông cũng hát cho m tôi nghe nh ng ño n Nam Ai mùi m n mà các anh kép, cô ñào th n tư ng c a ông như Phó Ph m, cô D n, cô Cơ thư ng di n trong m y v tu ng tàu.

238

Tr l i chùa Viên Giác

Ông thư ng nhìn vào kho ng không gian xa xăm trong ký c, ñó có hai v ch ng tr và m t ñ a con m i chào ñ i. ñó có h nh phúc ñang tràn ñ y nhưng ñau kh t t cùng cũng ñang ch ñón h . S m nh nghi t ngã ñã cư p ñi c a ñ i tôi v ng trăng tròn tháng b y, cư p ñi c a ñ i tôi m t dòng s a m hi n hòa mà m i ñ a bé sơ sinh c n ph i có. Cha tôi k r ng ñó có con ñư ng. Con ñư ng ch y dài t ngã ba Hương An lên c u ch ð n, qua Sơn Khánh, Sơn Thư ng và c th lên t n dãy Trư ng Sơn trùng ñi p. Con ñư ng ñó cha m tôi t Duy Xuyên ch y gi c và ñã g p nhau. Con ñư ng quê hương ñ t ñ và ñ y gà ñó, sau n y, ñã tr nên ch ng tích cho cu c chi n tương tàn, ñ m máu. Chi n tranh ñã tàn phá quê hương tôi, ñã chia c t gia ñình tôi và làm tan nát ph n ñ i ñ p nh t c a tôi. Cha tôi k r ng ñó có nh ng con ngư i mà gi ng nói r t c c kỳ khó nghe thư ng là trò cư i cho nh ng ngư i thành ph như "ñi Sơn L nh, bán n i ñ ch" (ñi Sơn Lãnh, bán n i ñ t). Có l n Sài Gòn, nghe m t anh h nhái ti ng Qu Sơn trong m t v k ch tôi c m th y như cha m mình b xúc ph m, chính mình b xúc ph m. Tôi ñ ng d y b ra ngay. B ñi không ph i vì gi n anh h mà ch c m th y ñau lòng khi trong trí nh mơ h c a tu i thơ tôi l i hi n ra nh ng con ngư i Qu Sơn kh n kh . Ti ng Qu Sơn c a tôi như th ñó, ngư i Qu Sơn tôi là th ñó, núi ñ i hoang vu cách tr ñã t o cho bà con Qu Sơn m t gi ng nói khó nghe nhưng tâm h n h v n mang ñ y ñ ñ c tính Qu ng Nam hi n hòa và cương tr c. Qu Sơn trong nh ng năm 1960 v n còn trong m t sinh ho t kinh t th công lùi sau k thu t hi n ñ i nhi u th k , v i nh ng chi c c i b ng ñá, khung c i d t b ng tay, nh ng lò nư c sôi ñun nóng t ng con kén. Trong th i kỳ chi n tranh, Qu Sơn là nơi ch u ñ ng nhi u thi t thòi và m t mát nhi u hơn h t. Hàng ngàn ñ ng bào tôi ñã tr thành "li t sĩ" cho m t ý th c h mà h , v i tâm h n m c m c b m sinh, không th nào tư ng tư ng ra n i.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

239

Tôi theo ngư i anh h v thăm nơi chôn nhau c t r n c a mình Qu Sơn l n duy nh t vào kho ng 8 tu i. Nhà bác tôi sát ñư ng, sau lưng là th o nguyên bát ngát. Tôi ñ ng trên ñ i cao nhìn nh ng cánh r ng sim hoa màu tím ch y dài sâu vào chân núi. Nhà c a r t thưa, th nh tho ng m i có m t chuy n xe ñò ch y ngang. Dù ch tu i lên mư i nhưng tôi cũng c m th y rung ñ ng trư c v ñ p thiên nhiên hùng vĩ c a quê hương tôi. Nõi gia ðình tôi h i tôi m i sinh là m t làng nh n m gi a cánh ñ ng lúa r ng. Căn nhà tranh n m dư i hàng cau cao. C nh trí ñ p như m t b c tranh. B n mươi năm qua nhưng nhi u khi tôi v n nh m m t mơ v ngôi làng nh Qu Sơn như mơ v m t th gi i th n tiên. Tôi ghé thăm bà Ch , bà m ñã giúp ñ ñ khi m sinh ra tôi. Bà nh c l i tôi là th ng bé m y u, khó nuôi, v a ra ñ i là b nh ho n liên miên. Con trai c a bà, anh S , r t m ng khi g p l i tôi vì anh nghĩ tôi cũng ñã ñi theo m và Sơn t lâu r i. Anh có ñ n Duy Xuyên thăm tôi m t l n. Nh ng năm sau tôi không nghe thêm tin t c gì v anh ngoài vi c anh ñã thoát ly vào r ng. Nh ng ñêm không ng ñư c, tôi ng i nh l i hình nh chi c tr c thăng quân ñ i mang cha tôi ñ n m t b nh vi n dã chi n mà tôi không bi t tên, v i hy v ng c u s ng cu i cùng. Tôi nh ñ n ñôi tay ngư i lính M ôm tôi l i ñ kh i b cu n theo s c hút t chi c tr c thăng ñang c t cánh. Chi c tr c thăng bay xa, bay xa, nh d n, nh d n và m t d ng bên kia hàng dương li u. Ti ng g i cha c a th ng bé mư i ba tu i b át ñi b i ti ng máy tr c thăng. Không ai nghe. Không có ti ng tr l i. Ti ng thét c a tôi, như m t viên s i nh rơi vào bi n c , không t o nên chút sóng, không ñ l i m t âm vang nào. Và như th cha tôi ñi. Ra ñi vĩnh vi n trong cát b i m t m . Tu i thơ c a tôi, t hôm ñó, như chi c lá non b cu n vào cơn bão l a m t mùng c a th k . M i ngày 22 tháng Ch p, tôi t mình

240

Tr l i chùa Viên Giác

ñ c kinh c u siêu cho cha. Không ai bi t, ngay c chính tôi, ñó là ngày gi cha tôi. M i ñêm trư c khi ñi ng tôi thư ng ng i ni m Ph t, c u nguy n cho cha m , các anh ch em tôi. N p s ng tinh th n ñó cho ñ n bây gi tôi v n còn gi dù không ñ u ñ n như nh ng ngày còn trong chùa. Và ñó, dư i bóng ña chùa Viên Giác, tôi l n lên. L n lên trong ti ng chuông chùa nh ñưa vào ñúng 4 gi sáng m i ngày. L n trong nh ng l i Ph t d y "Hãy bao dung và tha th ” ñi nh vào tâm h n ngây thơ trong tr ng c a tôi. L n lên trong ti ng lá ña xào x c su t mùa thu vi t vào h n tôi nh ng v n thơ bu n, mãi ba mươi năm sau m i d n d n k t t . Và tôi cũng l n lên dư i ánh sao c a nh ng ñêm hè n m nghe tu i hoa niên th n th c. Năm năm s ng v i l i kinh k , v i ti ng mõ s m chuông khuya dư i bóng ña chùa Viên Giác là kho ng th i gian quy t ñ nh hư ng ñi và nhân sinh quan c a tôi.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

241

Tư ng nh sư ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

T khi m i b t ñ u t p vi t văn, tôi v n mu n vi t cu n sách hay ít nh t m t bài ñ y ñ v sư ph chúng tôi: Hòa Thư ng Thích Long Trí, ngư i mà tôi s g i trong bài vi t này là sư ph hay th y, và là ngư i ñã nuôi dư ng tôi năm năm dài trong kho ng th i gian vô cùng khó khăn c a ñ i tôi. Hành tr ng c a sư ph ñã ñ l i trong lòng tôi nh ng d u n ñ c bi t. R t ti c, ñư ng ñ i giong ru i, tôi mãi ñi xa và sư ph tôi thì hai vai gánh n ng chuy n ñ i chuy n ñ o. Nh ng ngày sư ph còn trên th gian này, m i khi hai th y trò vi t thư qua l i thì ch quan tâm ñ n chuy n giáo h i, chuy n ñ t nư c nhi u hơn chuy n ñ i s ng riêng tư.

242

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

Mư i hai năm sau khi r i Viên Giác, m t bu i chi u năm 1993, nh ngôi chùa xưa, tôi ng i xu ng bàn vi t bài thơ v hai cây ña già trư c sân chùa Viên Giác. Trong nh ng bu i ph ng v n khi ñư c yêu c u ñ ch n bài thơ nào tôi thích nh t trong thơ tôi, tôi thư ng tr l i ñó là bài Nh Cây ða Chùa Viên Giác. ðơn gi n b i vì dư i c i ña già ñó là kho tàng k ni m c a tôi, là dòng sông êm ñ m, là bóng mát, là t t c nh ng gì tôi có c a m t th i thơ u r t ñơn côi. Tôi nh , l n cu i tôi tr l i H i An năm 1981, hai cây ña v n còn, v n xào x c chào ñón bư c chân tôi v thăm. Cây ña không b ñói như con ngư i mà tôi có c m tư ng cũng m hơn nh ng năm trư c. ða không tu i mà sao tôi th y già hơn nh ng năm trư c r t nhi u. Tôi th m nói v i ña, ñ ng ngã xu ng nghe ña, ph i s ng như tôi ñã ph i s ng, ph i vươn lên như tôi ñã ph i vươn lên, ph i xào x c m t cách h n nhiên như tôi ñã t ng ñ c nh ng bài thơ ñ u tiên trong nh ng ñêm hoa niên không ng . Tôi ñăng bài thơ Nh Cây Ða Chùa Viên Giác l n ñ u trên báo Làng Văn Canada. Khi nh n ñư c báo bi u, tôi c t nguyên trang báo ñ g i v sư ph . Sư ph tôi thích l m. Th y vi t cho tôi m t lá thư dài ñ khen. Th y bi t tôi thích vi t văn làm thơ; nhưng ngày xưa ch ng bao gi th y trò có d p trao ñ i chuy n văn chương. M i khi có các huynh trư ng Gia ðình Ph t T ñ n th nh an, th y thư ng ñem bài thơ ra ñ c cho các anh ch nghe. Dư i ñây là nguyên văn bài thơ: Tôi chưa k p tr v thăm Viên Giác Mư i hai năm bèo gi t b n sông ñ i Cây ña cũ ch c ñã già hơn trư c Bi t có còn r ng lá xu ng sân tôi Ð i lưu l c tôi ñi hoài không ngh

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

243

Ð ni m ñau ch y su t nh ng mùa thu Th i thơ u cây ña già tri k V n còn ñây trong ký c xa mù Tôi kh c c t khi cha m t s m Nên bà con, thân thu c cũng xa d n Khi tôi khóc, ña ñau t ng cu ng lá Khi tôi cư i, xào x c ti ng quen thân Ða làm m v v tôi gi c ng Ða làm cha che mát nh ng trưa hè Ða làm b n quây qu n khi r nh r i Ða làm ngư i chơn th t ch ng khen chê M i bu i sáng tôi m t mình ôm ch i Quét lá vàng như quét n i cô ñơn Lá v n r ng khi m i mùa thu t i Như ñ i tôi ti p n i chuy n ñau bu n Chùa thanh t nh ch ng dung h n l th M t chi u thu tôi l y Ph t ra ñi B l i ti ng chuông chùa vang khuya s m Cây ña già ñ ng l ng khóc chia ly Ðư ng tôi qua ñã không còn bóng mát Ngày nh c nh n mưa lũ xu ng ñêm khuya Ða l i âm th m ru khúc hát Ng m ngùi buông theo m i ti ng chuông chi u Ða thân m n d u có vàng thương nh Cũng xin ñ ng g c xu ng dư i sân tôi Xin c ñ ng ñ ch nghe tôi k Chuy n tr m luân c a m t ki p con ngư i

244

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

Tôi s ñ n ngôi chùa xưa Viên Giác Nh t m nh ñ i rơi r t ñâu ñây Ôi th ng bé nghèo nàn xưa ñã l n Ði làm ngư i du th c phương tây Tôi vi t n t nh ng bài thơ dang d Vá tình ngư i rách nát thu hoa niên Ða s hát bài ñ ng dao muôn thu Nh c thu bu n nư c m t ch y trong ñêm. Mùa xuân 1981 tôi t Sài Gòn v h u thăm sư ph trư c khi tr vào mi n nam tìm ñư ng vư t bi n. Chân bư c m t mình trên ñư ng Ph m Phú Qu c mà nghe lòng xao xuy n v i bao nhiêu k ni m ñang nao n c tr v . ðư ng ph bu n như có m t ñám ma v a m i ñi qua. Chùa Viên Giác v i hai cây ña già, chi c c ng Tam Quan màu nâu ñ m, văn phòng Ban Hư ng D n Gia ðình Ph t T t nh Qu ng Nam v i hàng ch n i ch y dài trên tư ng. T t c v n còn ñó. Tôi ñ ng l ng yên nhìn c nh cũ như tìm l i chính mình trong m t quá kh nhi u tr c tr . Văn phòng Ban Hư ng D n tr ng hoang, không m t huynh trư ng nào làm vi c. Chi c máy in Roneo thân yêu c a tôi ngày nào n m trơ tr i trong m t góc phòng. Th ng bé chùa Viên Giác như bà con hàng xóm thư ng g i tôi ngày xưa ñ phân bi t v i các chú ti u chùa Viên Giác, ñã v ñây. Tôi tr v nơi tôi ñã dành kho ng th i gian trong tr ng nh t ñ h c, ñ xây d ng cho mình m t nhân sinh quan, ñ t p m t cách s ng và ch n m t hư ng ñi. Tôi mu n cúi nh t m t chi c lá, vu t nh ñ u con lân b ng s trư c c ng chùa, d a lưng m t chút vào hai chi c c a s t ñã hoen màu. V i tôi, m i viên s i, m i ch ng i và m i chi c lá trong sân chùa là m t k ni m, m t ph n c a ñ i s ng tôi, m t ph n c a tâm h n tôi.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

245

Sư ph tôi, Hòa Thư ng Thích Long Trí, ng c nhiên khi tôi tr l i. Th y m ng r , ñưa tay choàng l y vai tôi thân thi t như ngày nào. Th y nói như than th : "Trong lúc m i ngư i ñ u b ñi thì con l i tr v ". Tôi ngư c nhìn lên như mu n b ch v i th y: "Nhưng r i con cũng s ra ñi, ñi xa l m", tuy nghĩ th nhưng tôi không dám ñáp l i, ch s th y bu n. Th y trò chúng tôi ng i trong gi ng ñư ng và nói v nh ng ñ i thay trong giáo h i. Th y nói r t nhi u v ñ t nư c, v ñ o pháp, th y nói nhi u hơn v Gia ðình Ph t T , t ch c mà tôi ñã phát nguy n ñi theo t năm b y tu i và cũng là t ch c mà th y chúng tôi dành c cu c ñ i ñ gieo tr ng, vun x i và v t v trông nom. Trong hoàn c nh kh c nghi t ñó, ñ ng nói gì ñ n chuy n phát tri n, ch t n t i ñư c ñã là m t ñi u khó khăn l m r i. "Ph i t n t i", th y nh n m nh t ng ch . Th y nói v i tôi nhưng th t ra ñang d n dò chính mình. Th y hãnh di n v quê hương x Qu ng ð a Linh Nhân Ki t c a th y. Ngày xưa th y thư ng d y chúng tôi:"Hu là chi c nôi c a Gia ðình Ph t T ; nhưng Qu ng Nam l i là nơi chôn nhau c t r n c a ngư i ñã góp ph n l n nh t ñ t o d ng nên t ch c này". Ý th y mu n nh c ñ n Bác Sĩ Tâm Minh Lê ðình Thám, ngư i sáng l p nên Gia ðình Ph t Hóa Ph , ti n thân c a Gia ðình Ph t T Vi t Nam. Quê hương c a th y cũng là nơi d ng chân cu i cùng trên ñư ng hành ñ o c a Thi n T Minh H i, t sáng l p nên dòng Lâm T Chúc Thánh t th k 17. Năm 1917 t i t ñình Phư c Lâm, H i An, uy nghiêm c kính, hai tăng sĩ tr t Hu vào th Tỳ Kheo trong ð i Gi i ðàn Vĩnh Gia. Hơn n a th k sau, hai v tăng sĩ tr ñó ñã tr thành ð Nh t Tăng Th ng Thích T nh Khi t và ð Nh Tăng Th ng Thích Giác Nhiên c a GHPGVNTN. Cách chùa Viên Giác không xa là nhà th thân t c c a văn hào Nh t Linh Nguy n Tư ng Tam, ngư i ñã ñ l i cho muôn ñ i sau câu nói b t h "ð i tôi ñ l ch s x " trong cu c ñ u tranh c a Ph t Giáo 1963. Qu ng Nam cũng là quê hương c a Ph t T

246

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

Phan Châu Trinh, nhà cách m ng lãnh ñ o phong trào Duy Tân và cũng là ngư i m t l n ñã vi t: "Th i ñ i nào Ph t Giáo suy y u là th i ñ i ñó Dân T c suy y u". Quê hương x Qu ng c a th y cũng là quê hương c a nhi u Ph t T khác ñã ñi vào l ch s v vang c a dân t c. Năm 1981, tôi không còn là th ng bé ñ m lưng cho th y m i t i hay ñ ng qu t cho th y trong nh ng gi th y thuy t pháp; nhưng ñã là m t thanh niên. L n tr v năm ñó, th y có nhi u th i gian dành cho tôi hơn. Th y nói r t nhi u v ch ñ m i v i bao nhiêu khó khăn mà th y ñang ph i ñương ñ u. Tôi cũng không ñ ng cúi ñ u l ng nghe thôi nhưng cũng th o lu n v i th y r t nhi u ñi m v ñ t nư c cũng như v giáo h i. Th y trông c y r t nhi u vào th h chúng tôi; nhưng th y ñâu bi t tôi cũng ñang ch t ch a trong lòng nhi u lo l ng mà không bi t trông c y vào ai. Chi u xu ng, tôi ph i ra ñi. Th y cùng ñi v i tôi ra c a chùa. Tôi c nén lòng ñ thưa th t v i th y: "L n này con vô Sài Gòn ñ tìm ñư ng vư t bi n. N u ñi ñư c, không bi t ngày nào con m i v thăm th y". Th y nhìn tôi và nói m t cách t tin: "Các con như nh ng chi c lá trong sân chùa, dù có bay ñi xa bao nhiêu r i cũng rơi v c i". Tôi kh ñáp:"Con cũng tin như th ". Tôi ch p tay vái th y ñ ra ñi. ðó cũng là l n cu i cùng tôi g p l i ngư i ñã góp ph n d y d , ñã truy n cho tôi ni m tin vào Chánh Pháp và ni m t hào v Dân T c Vi t Nam. Th y chúng tôi viên t ch tháng 9 năm 1998. Th y ra ñi ñ l i ngôi chùa không còn ai coi sóc, ñ l i nh ng ñoàn viên Gia ðình Ph t T không ai che ch , ñ l i chúng tôi như chi c lá v n còn bay chưa h n bu i quay v . Trư c khi viên t ch, th y ñ l i m t cu n h i ký trong ñó ghi l i hành tr ng c a th y t nh ng ngày thơ u cho ñ n khi s p viên t ch. Trong su t b y mươi năm c a ñ i mình, th y

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

247

chúng tôi ñã g n li n v i h u h t các bi n c quan tr ng c a ñ t nư c và c a Ph t giáo Vi t Nam th i hi n ñ i. Sư ph chúng tôi sinh năm 1928 t i H i An, Qu ng Nam. Gia ñình c a sư ph g c ngư i Minh Hương. C gia ñình là ñ t t i gia c a Hòa Thư ng Thích ðôn H u. Tuy gia ñình r t nghèo nhưng th y và các anh ch c a th y ñ u ñư c ñi h c. Vì gia c nh khó khăn nên h c xong b c ti u h c th y ph i nhà. Năm 19 tu i Ngài c u ñ o v i ð i Sư T ch Chi u t i t ñình Phư c Lâm v i pháp hi u Pháp B o, trùng v i pháp hi u c a t khai sơn dòng Lâm T . Năm 1951, Ngài Ph Tho i tr trì chùa Long Tuy n H i An ban cho th y pháp hi u Long Trí và Ngài dùng pháp hi u này cho ñ n khi viên t ch. Năm 1952, sư ph ñư c c ra Hu tham d ñ i h i th ng nh t ñ u tiên c a Giáo H i Tăng Già Ph t Giáo Vi t Nam. Sau khi tr v th y ñã góp ph n v n ñ ng thành l p giáo h i tăng già Qu ng Nam ðà N ng. Trong bi n c 1963, v ð i ð c tr tu i c a chùa Viên Giác tham gia r t tích c c trong cu c ñ u tranh ñòi bình ñ ng tôn giáo. Th y thay m t Ph t giáo Qu ng Nam tham d phiên h p kh n c p t i Hu sau v tri t h c Ph t Giáo và gi nhi m v T ng Thư Ký kiêm ñ c trách thanh niên c a y ban tranh ñ u t nh Qu ng Nam. V i tr ng trách lãnh ñ o tinh th n cu c ñ u tranh và ñi u hành hàng ngàn huynh trư ng và ñoàn viên các c p c a Gia ðình Ph t T , th y ñã ñ ng ñ u sóng ng n gió c a cu c ñ u tranh 1963, và k t qu ch u ñ ng ñánh ñ p ñ n m c ph i vào b nh vi n H i An, ðà N ng nhi u l n. M t trong nh ng Huynh Trư ng Gia ðình Ph t T trung thành và g n gũi v i th y là huynh trư ng Lê Thanh H i. Trong gi phút vô cùng quy t li t c a tháng 8 năm 1963, sư ph chúng tôi ñã làm l xu ng tóc cho anh huynh trư ng mà th y r t quý m n và ñ t cho anh pháp hi u là Tâm Thanh ñ n u ngày mai “có ch t thì c th y trò cùng ch t” như th y vi t

248

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

trong h i ký. Anh huynh trư ng v a tr thành tăng sĩ ñó v sau là Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh, Gi ng Sư Vi n Hóa ð o, Vi n Ch Tu Vi n Vĩnh Minh Lâm ð ng, C V n Giáo H nh Gia ðình Ph t T Vi t Nam và m t trong nh ng b c tăng tài ñ c ñ , uy tín, ñư c kính m t i Vi t Nam. ðêm 20 tháng 8 năm 1963, t t c lãnh ñ o Ph t Giáo kh p mi n Nam, trong ñó có th y, ñ u b b t và giam kín cho ñ n ngày 01 tháng 11 năm 1963, ch m d t ñ nh t C ng Hòa. Sau ñ i h i thành l p Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t (GHPGVNTN) t i chùa Xá L i năm 1964, th y ñư c công c vào ch c v T ng Thư Ký Giáo H i T nh Qu ng Nam kiêm ð c U Thanh Niên. Thư ng T a Thích Trí Giác ñ m nhi m ch c v Chánh ð i Di n ch vì ngài là b c tôn túc vai v cao trong tông phái nhưng th c ch t tr ng trách ñi u hành giáo h i t i m t t nh l n như Qu ng Nam ñã ñ t lên vai sư ph chúng tôi. Chùa Viên Giác là văn phòng ho t ñ ng c a giáo h i Ph t Giáo Qu ng Nam. Th y s p x p l i các cơ c u giáo h i, n ñ nh và phát tri n h th ng Gia ðình Ph t T Qu ng Nam v i nhi u trăm gia ñình kh p các qu n. M i chùa ñ u có Gia ðình Ph t T v i ñ y ñ các ngành. Các tr i hu n luyên chuyên môn ñư c t ch c hàng năm. ðây là th i gian c c th nh c a phong trào Gia ðình Ph t T Vi t Nam, nhi u thanh thi u niên, trong ñó có tôi, ñã ch n Gia ðình Ph t T như là môi trư ng ñ t p s ng trong tinh th n Bi-Trí-Dũng. Ngoài Gia ðình Ph t T , các ngành Thanh Niên Ph t T , Hư ng ð o Ph t T , H c Sinh Ph t T , Ph t T Thi n Chí v.v. thu c T ng V Thanh Niên, cũng phát tri n r t m nh. Nhưng GHPGVNTN ch n ñ nh và phát tri n chưa ñư c hai năm, ñã ph i lao vào hàng lo t nh ng ñ u tranh m i trong các năm 1965, 1966 và 1967. Trong lúc cu c tranh ñ u b t b o ñ ng vì bình ñ ng tôn giáo năm 1963 d n ñ n s hình thành c a GHPGVNTN, các cu c ñ u tranh ít nhi u b o ñ ng c a các năm 1965, 1966 ñã d n ñ n s chia r và phân hóa tr m

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

249

tr ng t các v lãnh ñ o Ph t Giáo trung ương cho ñ n các c p giáo h i ñ a phương. Trong h i ký, th y nh n m nh ñ n vi c không ñ ng tình ngay t ñ u v i quan ñi m c a các v lãnh ñ o giáo h i trung ương v cu c tranh ñ u mà th y nghĩ ch c ch n s th t b i, nhưng ñ ng th i, v i lòng trung thành trư c sau như m t v i GHPGVNTN, th y cũng không ñi ngư c l i các ch th c a giáo h i. V i b n tính cương quy t c a th y, khi b t tay vào cu c ñ u tranh thì th y ñem h t nhi t tình và kh năng ra làm vi c. Trong cu c tranh ñ u năm 1965, 1966 th y là lãnh ñ o tinh th n quan tr ng nh t c a Ph t T Qu ng Nam. Tuy không ph i là ngư i ch trương cu c tranh ñ u, th y là ngư i cu i cùng l i v i các anh quân nhân Ph t T , là ngư i tham d phiên h p chót v i l c lư ng quân nhân tranh ñ u, là ngư i ñ ng ra ch u trách nhi m v i chính quy n Vi t Nam C ng Hòa v cu c tranh ñ u. Sau cu c tranh ñ u, th y là ngư i duy nh t trong t t c các v lãnh ñ o cu c tranh ñ u, b b t gi i vào Sài Gòn và giam gi n a năm t i C c An Ninh Quân ð i. Tư ng C nh Sát Nguy n Ng c Loan ñích thân th m v n th y. Nh ng l i cáo bu c c a chính quy n ñ u ñư c th y gi i thích th a ñáng. Quan ñi m c a th y ñ i v i chính quy n cũng như ñ i v i C ng S n r t rõ ràng. Nh ng gì th y không ñ ng ý th y nói th ng và nh ng gì th y ng h th y cũng nói r t th ng. Trái v i nhi u tin do báo chí ñ i l p loan trong th i kỳ ñó, th y xác nh n trong h i ký, su t th i gian b giam gi , th y không h b ñánh ñ p tra t n hay b b c ñãi ñi u gì. Sau hai ngày th m v n, tư ng Loan tuyên b trao tr t do cho th y nhưng không ñư c phép v l i H i An vì lý do an ninh trong tình hình chính tr khá ph c t p t i mi n Trung. Sau mãn h n tù th y tr l i H i An ch ñ ch ng ki n c nh suy vi tr m tr ng trong hàng ngũ tăng ni cũng như các h th ng thanh niên và gia ñình Ph t t . Ph n l n các cư sĩ và huynh trư ng Gia ðình Ph t T có liên h ñ n cu c ñ u tranh c a

250

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

Ph t Giáo mi n Trung ñ u ho c b ñ i ñi xa ho c thoát ly vào r ng theo C ng S n. Nh ng ñ nát sau cu c ñ u tranh 1966 còn tr m tr ng hơn c năm 1963. T trên ñám tro tàn c a suy vi phân hóa ñó, th y l i l n n a c hàn g n tình huynh ñ gi a các b c tôn ñ c, phát tri n các cơ s Ph t giáo, c ng c h th ng Gia ðình Ph t T các c p, s a sang l i các chùa, xây d ng trư ng Trung H c B ð , c u tr ñ ng bào n n nhân chi n cu c. Th y cho h a di nh các c u quân nhân, các c u huynh trư ng vì ñ o pháp hy sinh ñ th trong gi ng ñư ng. Th y ñi kh p nơi thuy t pháp ñ kích thích lòng yêu nư c, yêu ñ o, tinh th n vô uý b t khu t c a ngư i Ph t t . Dư i s lãnh ñ o khôn khéo c a th y, Ph t giáo Qu ng Nam l i ph c h i và v ng m nh như trư c. Sau cu c chi n mùa hè ñ l a 1972, th y dành công s c vào các công tác xã h i, chia x ñau thương v i ñ ng bào n n nhân chi n tranh. Tháng 4 năm 1975, th y l i m t l n n a ñóng m t vai trò vô cùng quan tr ng ñ i v i s s ng còn c a Ph t giáo Qu ng Nam - ðà N ng. ðúng v i pháp hi u Long Trí, tuy ñ ng trư c hoàn c nh chính tr m i h t s c t nh và ñ y th thách, ngay t ngày ñ u tiên th y ñã khôn ngoan ñ i phó ñ v a ch ng t tư cách lãnh ñ o tinh th n c a ñ ng bào Ph t T Qu ng Nam và cũng v a m m d o ñ ñ không tr thành ñ i tư ng mà ch ñ m i c n ph i tri t tiêu ngay. B n tính ñ c l p nhưng c ng r n c a th y ñ i v i ch ñ m i th hi n r t rõ nét. Th y ch ng nh ng không ñi ñón ti p phái ñoàn quân ñ i C ng S n ñang ti n vào lãnh th Qu ng Nam-ðà N ng như m t s tăng ni ðà N ng ñã làm mà còn l n ti ng trách các v ñó r ng hành ñ ng c a h s mang ti ng v i l ch s sau này. Th y nh n xét, n u càng a dua, ca ng i ch ñ thì càng b ch ñ khinh thư ng. Do ñó, không gi ng như m t s lãnh ñ o

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

251

Ph t Giáo khác nhi t tình chào ñón nh ng ngư i lãnh ñ o m i, th y dành h t th i gian ñ ñi thăm vi ng và tr n an các ñơn v giáo h i ñ a phương trong t nh. Sau khi chi m Qu ng Nam-ðà N ng m t tu n, ông H Nghinh, y viên trung ương ð ng kiêm bí thư Qu ng Nam-ðà N ng cho xe ñón th y ra ñ g p, trong bu i g p g này th y ñã nói v i ông H Nghinh: “Nhưng ñi u mâu thu n có th x y ra ñó là ph m trù gi a ch thuy t duy v t và duy tâm, gi a chính tr và tôn giáo. N u chúng ta bi t hài hòa thì t t nhiên nó t t ñ p nhưng n u c c ñoan b o th thì nó s b d bi t, s tr thành cách bi t nhau mà thôi. Gi s vì m t lý do gì ñó mà các anh tiêu di t tôn giáo thì dù cho t p th giáo h i không có ch ng ñ i ñi chăng n a, riêng b n thân tôi v n ch ng ñ i vì lý tư ng cương quy t b o t n. ñ i không làm th nào cho vuông tròn toàn v n. Do ñó m t lòng trư c mà ñư c lòng sau hơn là vâng l i ñ r i trái l i”. Tháng 10 năm 1975, trong h i ngh t ng k t khu Trung B dư i s ch t a c a ông Trư ng Chinh, v i tư cách ñ i di n cho Ph t Giáo, trong bài tham lu n th y ñã h i th ng ông Trư ng Chinh: “Ông T ng Bí Thư Lê Du n tuyên b : vi c ch ng M c u nư c theo d li u c a B Chính Tr ñúng ra ph i còn kéo dài nhi u hơn n a, nhưng lòng dũng c m yêu nư c c a nhân dân mi n Nam vùng lên trong chi n d ch H Chí Minh mùa xuân l ch s ñã ñưa cu c chi n tranh ch ng M c u nư c ñ n k t thúc s m hơn. L ch s 30 năm ñã ch ng minh lòng yêu nư c c a nhân dân mi n Nam và v lãnh ñ o ñ ng ñã kh ng ñ nh như v y thì t i sao chính quy n các c p l i xem dân mi n Nam là Ng y?” T t c các th y và các lãnh ñ o tinh th n các tôn giáo b n ñ u lo s ra m t khi nghe th y phát bi u m nh d n như v y. Trong hoàn c nh chính tr giai ño n chuyên chính s c máu th i Lê Du n, Trư ng Chinh ngày ñó, ch ng m y ai dám phát

252

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

bi u trái ý gi i lãnh ñ o ñ ng, ñ ng nói chi l n ti ng ñ t v n ñ v i h t i sao dám nh c m nhân dân mi n Nam là “ng y”. Ch ng nh ng th , trong bài tham lu n ñ c trong h i ngh , th y còn c nh cáo ñ ng: “V n ñ phân bi t ñ i x ph i chăng là h sâu làm m t tinh th n ñoàn k t mà y u t này quy t ñ nh v n m nh ñ t nư c.” ð ng quên, th i ñi m th y lên ti ng là ch m i tháng 10 năm 1975, ñ o quân chi n th ng v n còn sôi s c căm thù, ñ n v n còn nóng trong nòng, các bi n pháp th i chi n tranh v n còn hi u l c; nhưng th y ñã phát bi u nh ng l i vô cùng uy dũng và nh ng l i phát bi u c a th y chính là l i tiên tri cho ñ t nư c. Nhà nư c r t n s tài năng và mưu trí c a th y m c dù th y không có m t t c s t trong tay. Th y luôn l i d ng các cơ h i chính ñáng ñ bi u dương s c m nh ti m tàng c a Ph t Giáo. Ngày tôi v thăm, th y k l i chi ti t ñám tang m c a th y. Trong thâm tâm th y, ñám tang c a m ch là v n ñ gia ñình không có gì c n ph i làm l n trong lúc c nư c hàng tri u ngư i ch t ñói không có hòm ñ chôn. Tuy nhiên th y mu n l i d ng cơ h i tang l ñ “th uy” v i C ng S n. Th y ch th ng m cho t t c các ñơn v Ph t Giáo c a m y ch c qu n, huy n, thành ph trong t nh, cho t t c các Ban Hư ng D n Gia ðình Ph t T c phái ñoàn v tham d tang l . Dĩ nhiên ñám tang m c a v lãnh ñ o Ph t Giáo hàng ñ u c a t nh thì chính quy n không th v n vào lý do nào ñ ngăn c n. ðám tang c a c bà ñã tr thành m t bu i tu n hành c a ñ ng bào Ph t T l n nh t sau 1975 t i Qu ng Nam. Hàng ngàn ñ o h u và ñoàn viên Gia ðình Ph t T các c p ñi b m t ño n ñư ng trên m y cây s t nhà quàn ñ n nghĩa trang. Trong su t 17 năm, th y và nhà nư c ñã gi m t biên gi i cách ngăn nh t ñ nh. Nhà nư c không dám làm gì vì h không tiên ñoán ñư c th y s ph n ng b ng cách nào và s trách nhi m v i trung ương ñ ng. V phía th y v i s c y u th cô, dĩ nhiên th y cũng không làm gì quá ñáng ñ chúng có c tri t h

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

253

t t c các cơ s Ph t Giáo. Nhà nư c ng i th y ñ n n i m i khi có xung ñ t h ñ u phái cán b trung ương ñ n ñ th o lu n v i th y vì th y không quan tâm tranh lu n v i các c p chính quy n ñ a phương. Th y k l i chuy n cu c tranh lu n gi a th y và ông Vũ Quang, trư ng ban tôn giáo chính ph , căng th ng ñ n m c khi ti n ông Vũ Quang ra c a, ông ta còn quay l i h i: “Nghe nói th y gi i võ l m h ?” Bi t ý ông ta mu n ñánh giá s c m nh c a Ph t Giáo nên th y ñáp n a ñùa n a th t “Cũng ch ñ s c t v thôi thưa ông trư ng ban”. ð i v i GHPGVNTN, th y k l i trong h i ký, trong kho ng 1975 ñ n ngày ñ i h i kỳ 7 c a GHPGVNTN năm 1979, lãnh ñ o trung ương c a giáo h i chia thành ba cánh, d a theo ba quan ñi m khác nhau. Quan ñi m c ng r n quy t li t nh t ñ nh không l thu c vào s lãnh ñ o c a nhà nư c do các th y Huy n Quang, Qu ng ð lãnh ñ o. Quan ñi m th hai ch trương ph i tùy duyên ñ b o v các cơ s , ñ chư tăng ni ñư c có cơ h i ti p t c tu h c và ñi u hành Ph t s . Trong thành ph n n y là chư Thư ng t a Minh Châu, Trí T nh, T H nh v.v.. Thành ph n th ba ch trương trung l p, không theo khuynh hư ng nào. ð ng ñ u cánh ôn hòa, trung l p là Hòa Thư ng Vi n Trư ng Thích Trí Th . ð i h i kỳ 7 c a GHPGVNTN ñư c khai m c ñ u năm 1979. Tuy th c hi n g p rút nhưng là ñ i h i c c kỳ quan tr ng, ñánh d u m t bư c ngo c c a l ch s Ph t Giáo Vi t Nam. Ch trương c ng r n v i nhà nư c ch ng toàn b các ngh trình c a ñ i h i. Trong l i phát bi u trư c ñ i h i kỳ 7, sư ph ñã c nh giác giáo h i ñang ñ i ñ u v i “m t ch ñ chính tr không m y có thi n c m v i tôn giáo. Do ñó, làm th nào ñ t n t i và duy trì như th nào cho h p lý. ðó là v n ñ nóng b ng mà ñ i h i c n ph i quan tâm.” Sau ñ i h i kỳ 7, các lãnh ñ o trung ương c a GHPGVNTN m i v ñi theo con ñư ng riêng c a mình. Hàng

254

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

lo t các tôn ñ c lãnh ñ o thu c thành ph n “ñ c l p v i nhà nư c” như th y Huy n Quang, Qu ng ð , Thuy n n, Li u Minh v.v. ñã b b t, b tù ñày, bi t giam, lưu ñày, trong lúc các th y thu c thành ph n “tùy duyên” ñã ñ ng vào phía nhà nư c ñ thành l p Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam. Sau ñ i h i kỳ 7, quan ñi m c a sư ph chúng tôi v hình th c nghiêng v phía “tùy duyên” nhưng v căn b n v n ñư c th y duy trì như trư c 1975. Năm 1981, th y cũng chia x v i tôi: “Dù mu n gì ñi n a, trư c h t ph i t n t i, không t n t i ñư c thì ch ng còn gì ñ nói n a.” ð b o v các cơ s giáo h i và t ch c Gia ðình Ph t T , sư ph tham gia vào giáo h i m i do các th y Trí T nh, Minh Châu lãnh ñ o và l n n a cũng ñóng vai trò lãnh ñ o ñ ng bào Ph t T t nh Qu ng Nam-ðà N ng, m t t nh l n nh t nư c th i ñó, trong vi c ñi u hành giáo h i m i. Dù tham gia v i Giáo H i m i, th y chưa bao gi chính th c t nhi m ch c v v i GHPGVNTN, m t giáo h i mà th y góp máu xương ñ sáng l p và th y cũng gi nguyên các cơ c u Gia ðình Ph t T sinh ho t gi ng h t như trư c 1975. Ch ng nh ng th , th y còn trách Hòa Thư ng Minh Châu qua văn thư, ñã yêu c u các giáo h i ñ a phương giao n p h th ng Trung H c B ð cho nhà nư c. Nhà nư c bi t rõ thái ñ c a th y nhưng không có b ng ch ng gì ñ tri t h th y. Tóm l i vi c “thu n duyên” c a th y ch có tính cách ñ i ngo i v i nhà c m quy n nhưng th c ch t lãnh ñ o ch ng nh ng không thay ñ i mà còn ñư c c ng c ch t ch hơn. Th y v n th a nh n các Hòa Thư ng Huy n Quang, Qu ng ð là nh ng v ñang ti p t c lãnh ñ o GHPGVNTN dù lúc ñó giáo h i nhà nư c ñã ra ñ i. Do ñó, như th y ghi l i trong h i ký, khi nhà nư c phát ñ ng chi n d ch bôi nh nh v Hòa Thư ng Huy n Quang và Qu ng ð , th y ch ng nh ng không tham gia vào chi n d ch ñó, ch ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

255

nh ng t ch i l i th nh c u c a nhà nư c ñ k t án chư Hòa Thư ng Huy n Quang, Qu ng ð mà còn ngăn ch n nh ng ai a dua theo nhà nư c ñ nh c m huynh ñ c a mình. Trong phiên h p “ñ u t ” hai th y Huy n Quang, Qu ng ð v i s tham d c a 150 tăng ni t i ðà N ng, trư c chư tôn và lãnh ñ o ñ ng, khi ñư c nhà nư c yêu c u th y phát bi u ñ phân tách “nh ng sai l m” c a hai v lãnh ñ o cánh “ñ c l p v i nhà nư c” Huy n Quang, Qu ng ð , th y Thích Long Trí phát bi u: ”ð c Ph t d y chúng tôi: bao gi tai nghe m t th y thì m i có m t s suy di n ñích th c, mà s ki n x y ra cách chúng tôi hàng nghìn cây s t t nhiên tai chúng tôi không th nghe, m t chúng tôi không th th y thì làm sao trí óc chúng tôi có th làm vi c ñ tr l i yêu c u c a quý v ñây?” Cũng trong h i ngh “ñ u t ” này, th y ñã công khai binh v c cho hai Hòa Thư ng Huy n Quang, Qu ng ð : “Phương chi, nhân sinh quan và vũ tr quan c a Ph t Giáo ñã kh ng ñ nh: Cái ph i c a hôm nay không ph i là cái ph i c a ngày mai. Cái ñư c c a hôm nay không ph i là cái ñư c c a ngày mai. ðôi khi trong cùng m t lúc l i n hi n cái m t trong cái ñư c và cái ñư c n tàng trong cái m t.” M t tu sĩ l n lên t cánh ñ ng Qu ng Nam n t n , h c ch xong b c ti u h c nhưng ñã ñ l i cho chúng ta nh ng bài h c vô giá c a tinh th n vô úy, tình huynh ñ th y chung gi a các th y, l i d y vô cùng sâu s c, quý hơn vàng ng c cho các th h mai sau như th . Năm 1976, m t thi u niên t Duy Sơn xu ng xin quy y v i th y, th y t ch i vì bi t không ñ kh năng che ch cho chú. Th y d t chú ra Hu ñ xin quy y v i b n sư c a th y là ð i Lão Hòa Thư ng Thích ðôn H u. Chú ñi u nh sau ñó ñã ñóng m t vai trò quan tr ng trong cu c ñ u tranh ñòi quy n ph c ho t GHPGVNTN và không ai khác hơn chính là Thư ng T a Thích H i T ng.

256

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

V i s lãnh ñ o khôn khéo c a th y trong su t 15 năm sau 1975, m c dù trong hoàn c nh b tr n áp liên t c, Ph t Giáo t nh Qu ng Nam ñã t n t i và phát tri n tương ñ i tích c c. Cũng nh s lãnh ñ o khôn khéo ñó mà khi phát ñ ng cu c ñ u tranh ph c h at GHPGVNTN, Qu ng Nam ñã có s n m t l c lư ng huynh trư ng ñông ñ o sát cánh bên th y mà không m t ñ a phương nào có ñư c. T sau 1990, sinh ho t c a Ph t Giáo cũng nương theo ñi u ki n chính tr th i kỳ “ñ i m i” mà d th hơn nh ng năm bao c p. Năm 1992, sư ph nh n th y phương pháp x s m m d o trong th i kỳ “tùy duyên” ñã ch m d t và th y chu n b tinh th n ñ bư c qua giai ño n ñ u tranh tr c di n v i nhà c m quy n, ñòi nhà nư c ph i tôn tr ng các quy n t do căn b n c a ngư i dân và t do tôn giáo. ðám tang c a Hòa Thư ng ðôn H u có th ñư c xem như là ñi m m c quan tr ng cho cu c ñ u tranh vì t do tôn giáo c a Ph t Giáo Vi t Nam dư i ch ñ C ng S n. Ngay sau khi ñư c Thư ng T a H i T ng g i báo tin Hòa Thư ng ðôn H u viên t ch, th y ñã có m t t i Hu ñ th tang Hòa Thư ng ðôn H u, b n sư ñã quy y cho gia ñình th y. Trong th i gian tang l , th y và Hòa Thư ng Huy n Quang ñã g p l i nhau sau nhi u năm xa cách. Vì Qu ng Ngãi và Qu ng Nam sát nhau, s liên l c gi a hai ngài ñã ti p t c nhi u l n sau tang l Ôn Linh M . ðáp ng l i yêu c u c a Hòa Thư ng Huy n Quang, lúc ñó còn ñang b giam gi t i Qu ng Ngãi, sư ph ch p nh n d n thân vào con ñư ng ñ u tranh m i ñ y chông gai th thách: ph c h i sinh ho t c a GHPGVNTN. Trong văn thư chính th c g i ñ n các c p giáo h i trong và ngoài nư c, th y ñư c Hòa Thư ng Huy n Quang công c vào ch c v Ph Tá Quy n Vi n Trư ng Vi n Hóa ð o kiêm Chánh Thư Ký văn phòng Vi n Hóa ð o Lưu Vong t i Qu ng Ngãi. Trong tư cách là m t trong s r t ít lãnh ñ o

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

257

GHPGVNTN còn có th ñi l i công khai ñư c, trách nhi m chính c a sư ph là xây d ng l i các cơ s giáo h i ñ a phương, c ng c nhân s , phát tri n h th ng Gia ðình Ph t T ñ t o l c lư ng nòng c t nh m th c thi các quy t ñ nh c a H i ð ng Lư ng Vi n. Trong lá thư g i tôi vào ngày 8 tháng 12 năm 1992, sư ph than th , tr ng trách c a th y quá l n và công vi c quá n ng n , ñ y nguy hi m nhưng ch có m t s r t ít các chư tăng ni tích c c tham gia: “Giáo h i tuy v a hình thành l i, tuy g i là Vi n nhưng th t s ch có ngài Huy n Quang và tôi, còn ngài Qu ng ð thì b cô l p t i Sài Gòn. M i ngư i m i ngã do ñó m i quan h r t là khó khăn”. Th t v y, chung quanh sư ph ch có các ñ t c a th y, ngay c các tăng ni lãnh ñ o Ph t Giáo trong t nh Qu ng Nam và thành ph ðà N ng cũng t ra l nh nh t. ða s ñ u ch mu n an ph n. Th y vi t cho tôi cũng trong tháng 12 năm 1992: “K t 5 tháng nay, Hòa Thư ng Huy n Quang phát ñ ng g i nhà nư c “ðơn C u Xét Nhi u Vi c” và sau ñó nhi u văn ki n mang n i dung phơi bày s th t ñã ñư c các chi b Ph t Giáo h i ngo i tích c c v n ñ ng ñã nh hư ng qu c t và cũng nh v y mà trong nư c cũng tùy theo ñó mà n i tay. Bên ngoài nh hư ng to l n như v y nhưng bên trong các v giáo ph m c a n Quang trư c ñây vì b th l tham gia vào giáo h i nhà nư c do ñó ñành xoay lưng s p m t, vì v y phong trào không kh i xư ng ñư c. ða s quý th y vì s m t ñ a v , khó khăn nên ñành ng m b hòn làm ng t, t ñó qu n chúng cũng không làm sao góp ph n h u hi u”. Dù bao nhiêu khó khăn th y v n không n n chí. K t tháng 6 năm 1992, th y ph i phân chia th i gian c a th y gi a chùa Viên Giác, chùa T nh H i H i An và chùa H i Phư c Qu ng Ngãi, nơi Hòa Thư ng Huy n Quang ñang b giam gi . S c kh e c a sư ph chúng tôi b t ñ u gi m sút nhi u nhưng Ph t s l i n ng n hơn th i kỳ 1963 và c th i gian 1965, 1966.

258

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

Trong thư g i cho tôi cu i năm 1992, th y chia x d tính ñi t Nam ra B c ñ v n ñ ng t ch c ñ i h i kỳ 8 c a Giáo H i t i Hu nhân d p l Ti u Tư ng c ð i lão Hòa Thư ng Thích ðôn H u. V i s ñ ng ý c a Hòa Thư ng Huy n Quang qua thông tư s 18 ký ngày 20 tháng 10 năm 1992 nh m c ng c thành ph n H i ð ng Vi n, th y vào Nam, xu ng t n các t nh mi n Tây, lên Lâm ð ng, Ban Mê Thu c ñ thuy t ph c và cung th nh chư tôn ñ c tham gia ñ i h i. Theo th y, không có cơ h i nào thích h p hơn là L Ti u Tư ng c a Hòa Thư ng ðôn H u và cũng không có ñ a ñi m nào thích h p hơn là Hu . Nhà nư c C ng S n cũng tiên ñoán ñư c ý ñ nh c a sư ph nên trư c l Ti u Tư ng, ông Vũ Quang, Trư ng Ban Tôn Giáo Trung Ương t Hà N i vào yêu c u th y không nên ñi Hu . Th y t ch i l i yêu c u. Ngày hôm sau, th y lãnh ñ o m t phái ñoàn ñông ñ o g m 200 tăng ni và Ph t T ra Hu . Ngoài ra, th y c m t phái ñoàn g m 60 huynh trư ng Gia ðình Ph t T trung kiên ñi Qu ng Ngãi ñ cung th nh Hòa Thư ng Huy n Quang ra Hu . Khi ñoàn xe ñ n ñèo H i Vân, ñoàn xe b ch n l i. Th y và 50 huynh trư ng Gia ðình Ph t T ñã ng i xu ng gi a ñèo, phát nguy n n u không ñư c ñi Hu , s không r i ch ng i. Vì xe c t hai mi n ñ u ph i qua ñèo H i Vân và con s xe b k t hai bên ñèo m i lúc m t dài thêm. Cu i cùng khi bi t ngư i ñang lãnh ñ o cu c tranh ñ u là Thư ng T a Thích Long Trí, nhà nư c ñã ñành ph i ch th cho công an ñ ñoàn xe c a th y qua. T t c các hãng tin qu c t l n và các ñài BBC, VOA ñ u có tư ng thu t r t chi ti t s ki n này. Tuy nhiên th y r t bu n khi bi t phái ñoàn c a th y cũng là phái ñoàn duy nh t ñ n ñư c Hu , các phái ñoàn Ph t Giáo t nh khác, k c ñoàn xe mà th y phái ñi ñón Hòa Thư ng Huy n Quang ñ u b c n tr không ra Hu ñư c. Chương trình l Ti u Tư ng do th y chu n b s có l t n phong ñ i lão Hòa Thư ng Thích ðôn H u lên ngôi v ð Tam Tăng Th ng và cũng c thành ph n H i ð ng Lư ng Vi n.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

259

Gi ng h t như trong th i kỳ 1963, 1966, khi v a ñ n Hu , th y l i lãnh ñ o m y trăm huynh trư ng Gia ðình Ph t T trung kiên lo vi c canh gác chung quanh chùa Linh M ñ chu n b cho ngày ñ i l . Sư ph ñã chu n b m t b n báo cáo “Ph t Giáo dư i ch ñ C ng S n” ñ ñ c trong ngày ñ i h i. R t ti c trong nh ng ngày sau ñó ngoài các ñ t c a Ôn Linh M và phái ñoàn Qu ng Nam - ðà N ng, không m t b c tôn ñ c, k c Hòa Thư ng Huy n Quang hay ñ i di n t nh nào ñ n Hu ñư c. Trong m t lá thư g i cho tôi, sư ph chúng tôi than vãn, không ph i t t c ñ u b Công An ngăn ch n, nhi u v trư c ñó ñã ñ ng ý v i sư ph s tham gia ñ i h i; nhưng vào gi chót l i ñ i ý. Gi thi t, n u t nh nào cũng ñư c m t s nhân l c b ng m t ph n nh c a phái ñoàn t nh Qu ng Nam thôi, cu c v n ñ ng t do tôn giáo c a GHPGVNTN ch c ñã ñ t ñư c nhi u thành qu khích l hơn nhi u. Sau khi Hu v , th y nh n ñư c tin Huynh Trư ng Viên L c Ph m Gia Bình t thiêu Connecticut, Hoa Kỳ, ñ ph n ñ i nhà c m quy n C ng S n ñàn áp Ph t Giáo và cũng nh n tin huynh trư ng Nguy n Kh c T , m t trong nh ng c p trư ng ñ u tiên t th i sáng l p ra Gia ðình Ph t T Vi t Nam, v a quá c , th y xin phép Hòa Thư ng Vi n Trư ng Vi n Hóa ð o Thích Huy n Quang chính th c t ch c ñ i l c u siêu cho hai huynh trư ng Gia ðình Ph t T . Th t là m t hành ñ ng chưa t ng có trong xã h i C ng S n. ð tránh vi c nhà nư c ngăn c n ñ ng bào Ph t T tham d , th y ñã t ch c l tư ng ni m dư i danh nghĩa “Ba mươi năm Pháp N n”. Nhà nư c C ng S n bi t th y khéo léo trong

260

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

dùng ch nên yêu c u th y thay câu “30 năm Pháp N n” thành “30 năm Ngày Pháp N n 1963” nhưng th y nh t ñ nh không ch u vì th y mu n nh n m nh ñ n giai ño n 1975 ñ n 1993 nhi u hơn là Pháp N n 1963. Không thuy t ph c ñư c th y thay ñ i ch trương, nhà nư c làm h t s c ñ c n chư tôn ñ c và ñ ng bào Ph t T không v tham d l tư ng ni m. Tuy nhiên, mư i b c tôn ñ c tăng ni và 300 ñ ng bào Ph t T các nơi cũng ñã vân t p v tham d l tư ng ni m m t huynh trư ng Gia ðình Ph t T t thi u t i M ñ ph n ñ i nhà c m quy n C ng S n, ñư c t ch c m t cách công khai ngay t i Vi t Nam. Nh n thư c a th y báo tin d tính t ch c l tư ng ni m Huynh Trư ng Viên L c Ph m Gia Bình, tôi vô cùng c m ñ ng trư c tinh th n vô uý và tình thương c a th y ñ i v i Gia ðình Ph t T chúng tôi. N u ai khác nói v i tôi h s như m t vi c tương t , tôi không dám tin, nhưng th y tôi nói tôi tin ngay. B n tính c a th y chúng tôi, m t khi Ngài nói s ñi ñâu hay s làm gì, dù ai có ñem ng n núi ch n trư c m t, Ngài v n ñi ngay, v n s làm ngay. ð c thư th y, tôi thích quá, ngay ñêm ñó ng i vi t bài thơ Hoa ð o ñ g i v g i là y m tr tinh th n cho th y. Tôi tin n u nh n ñư c, ch c ch n th y s cho ñ c trong l tư ng ni m. Vì lý do bưu ñi n t Boston v H i An quá ch m tr , bài thơ ñã không ñ n ñư c vào ngày l nên không ñư c ñ c lên ñ tư ng nh ñ n m t huynh trư ng ñáng kính c a chúng tôi v a t thiêu vì ð o Pháp và Dân T c. Bài thơ Hoa ð o, ñư c vi t ñ Tư ng ni m Huynh Trư ng Viên L c Ph m Gia Bình - t thiêu lúc 7:30 gi sáng ngày 6 tháng 4 năm 1993 t i Connecticut, Hoa Kỳ, hư ng dương 43 tu i. Anh Viên L c Ph m Gia Bình ñư c H i ð ng Vi n Hóa ð o GHPGVNTN t n phong B Tát T i Gia và Ban Hư ng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

261

D n Trung Ương GðPTVN truy t ng C p Tín Danh D c a Gia ðình Ph t T Vi t Nam. Xây d ng các th h tr k th a bao gi cũng là ưu tư hàng ñ u c a th y chúng tôi. Năm 1995, m c dù trong hoàn c nh b ñàn áp, th y ñã ch th Ban Hư ng D n Gia ðình Ph t T Qu ng Nam t ch c tr i hu n luy n A D c, L c Uy n v i 500 huynh trư ng tr t kh p các qu n và các t nh b t ch p ñe d a, ñã v tham d . Nhà nư c c ngăn ch n và các th y trong giáo h i nhà nư c không cho phép dùng chùa c a h ñ t ch c, cu i cùng th y ph i t ch c t i chùa Viên Giác ch t h p hơn nhi u. Th y c m th y cay ñ ng cho th i th nhưng không h oán trách. Các huynh trư ng tham d tr i v l i nguyên quán ñ u b b t và b ki m ñi m nhi u tu n. Tôi nh n ñư c cu n phim lưu hành n i b Gia ðình Ph t T , trong ñó ghi l i ñ o t c a th y v i nh ng l i nh n nh chân thành ñ l i cho các th h Gia ðình Ph t T tr . Xem cu n phim và l ng nghe gi ng nói thân thương ñã p tôi trong nhi u năm tháng, tôi c ngăn dòng nư c m t. Th y chúng tôi to l n quá, uy dũng quá. Trư c ngày khai m c tr i, th y ra giáo l nh cho ban t ch c ch có c hành ð o Ca Ph t Giáo Vi t Nam, ñoàn ca c a Gia ðình Ph t T và nh c ph m Tr m Hương ð t truy n th ng c a Ph t Giáo Vi t Nam mà thôi, không m t viên ch c nhà nư c nào ñư c m i và cũng không có m t nghi th c chào c C ng S n ñư c dùng trong bu i l . Sau khi tr i b m c, th y lâm b nh. Bác sĩ ch n b nh cho th y bi t th y b ung thư tá tràng. Tuy bi t th i gian tr th c a mình không còn bao nhiêu, th y v n h t s c tích c c chu toàn các công tác c a giáo h i trung ương giao phó. Khi vào Sài Gòn ch a b nh cu i năm 1994, th y có d p làm vi c tr c ti p v i Hòa Thư ng Vi n Trư ng Vi n Hóa ð o Thích Qu ng ð . Khi cơn l t mi n Tây chưa rút, th y yêu c u Hòa Thư ng Vi n Trư ng nhân danh

262

Tư ng nh Sư Ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí

giáo h i kh n c p th c hi n công cu c c u tr ñ ng bào ñang lâm c nh màn tr i chi u ñ t kh p mi n Tây. Ch ý c a th y ngoài vi c c u tr còn là cơ h i gi i thi u GHPGVNTN v i ñ ng bào Ph t T mi n Tây ñã khá lâu xa cách v i sinh ho t c a giáo h i. Hòa Thư ng Vi n Trư ng ñ ng ý và yêu c u th y ñ m nhi m ch c v Trư ng ðoàn Công Tác C u Tr N n Nhân Bão L t Mi n Tây c a giáo h i. Mang tr ng b nh ung thư trong ngư i và tu i tác ñã cao (th y cùng tu i v i Hòa Thư ng Qu ng ð ) nhưng th y cũng nh n lãnh công tác xu ng mi n Tây ñ cùng d m mưa dãi n ng v i ñ ng bào. Công vi c ñang ti n hành thì th y b b t và b gi i giao v l i Qu ng Nam. Th y b giam l ng H i An cho ñ n ngày viên t ch năm 1998. Hòa Thư ng Thích Huy n Quang, X Lý Vi n Tăng Th ng, vô cùng xúc ñ ng khi nghe tin Hòa Thư ng Thích Long Trí viên t ch. Trong thông tư chính th c g i toàn th Ph t Giáo Vi t Nam ngay sau khi nghe tin Hòa Thư ng Thích Long Trí xã báo thân, ñã nhân danh H i ð ng Lư ng Vi n GHPGVNTN, ch th cho t t c các c p giáo h i trong và ngoài nư c, các chùa, t vi n, các c p, các ngành trong Gia ðình Ph t T t ch c c u nguy n giác linh Hòa Thương Thư ng Long H Trí, Nguyên Ph Tá ð c Bi t Vi n Trư ng Vi n Hóa ð o kiêm Chánh Văn Phòng Vi n Hóa ð o GHPGVNTN Cao ðăng Ph t Qu c và cũng ñ bày t lòng bi t ơn ñ i v i m t b c tăng tài Vi t Nam ñã c ng hi n c cu c ñ i cho Quê Hương và ð o Pháp. Th i gian th y ñ m trách ch c v t i trung ương không lâu nhưng là th i gian vô cùng th thách c a GHPGVNTN. M i chúng ta có m t trong th gian này như cây trái t nghi p báo c a chính mình ñã gieo tr ng t nhi u ki p trư c. M i bư c chúng ta ñi hôm nay và ngày mai là ti p n i m t cu c hành trình. Sư ph chúng tôi cũng th . Không ph i t t c các ch n l a c a th y v giáo h i hay v ñ i s ng riêng tư ñ u ñúng, ñ u ph i nhưng th y bao gi cũng hành x v i m t tâm

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

263

trong sáng. Hơn n a th k ph c v ñ o pháp và dân t c, th y chúng tôi suy nghĩ quá nhi u, hành ñ ng quá nhi u, nhi u ñ n n i th y không k p gi i thích v i ai, và ñôi khi cũng ch ng có ai chung quanh ñ mà gi i thích. Nhưng, t mùa pháp n n 1963, nh ng ngày khó khăn sau 1975 cho ñ n gi phút cu i cùng x báo thân th y chúng tôi ñã s ng v i m t lòng yêu nư c và yêu ñ o th y chung. Th y vi t trong h i ký, vì tr ng trách c a th y quá n ng n nên không có th i gian ñ tr c ti p d y d chúng tôi. Nhưng dù th y có d y thì chúng tôi cũng không h c ñư c. Làm sao chúng tôi có th h c ñư c ñ c tính thương yêu c a th y ñ i v i ñ ng bào Ph t T , ñi gánh lúa ñ nuôi sư ph , ñi làm ru ng ñ giúp ñ ñ ng bào nghèo, ñ p xe ñi thăm nuôi t ng anh huynh trư ng b công an giam gi . Làm sao chúng tôi có th h c ñư c s khôn khéo c a th y v a b o v ñư c ñ o pháp và v a không ñ nhà nư c có lý do tri t tiêu hay tr n áp. Làm sao chúng tôi có th h c ñư c tinh th n vô uý sáng ng i c a th y khi cơn bão l a kinh hoàng c a th i ñ i Lê Du n, Trư ng Chinh, Lê ð c Th ñã không làm th y cong ngư i xu ng. Th y chúng tôi ra ñi trong lúc ñ o pháp và dân t c ñang c n m t lãnh ñ o có trí tu th i ñ i và tinh th n vô úy Phú-Lâu-Na, các th h Gia ðình Ph t T quá c n m t b c tôn sư mang h nh nguy n Tâm Minh Lê ðình Thám. Nhưng r i tôi l i nghĩ, như Thi n Sư Mãn Giác ñã vi t: “Ch b o xuân tàn hoa r ng h t, t i qua sân trư c m t cành mai.” Ph t Giáo Vi t Nam trong 32 năm qua ñã n ra nh ng cành mai ñ o tuy t v i, và m t trong nh ng cành mai ñ p ñó mang pháp hi u Thích Long Trí. R i mai ñây, mùa ñông s qua ñi và mùa xuân l i ñ n, nh ng cành mai t bi, trí tu , nh n nh c, vô uý khác s n r lên ñ ñi m tô cho vư n hoa dân t c và ñ o Ph t Vi t Nam ñ i ñ i thơm ngát.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

265

Th y tôi
ð tư ng nh b n sư Thích Như V n

ð i tôi g n gi ng như cu c ñ i c a c u bé m côi vi n D c Anh trong văn Vũ Tr ng Ph ng. Chúng tôi ñ u sinh ra dư i m t ngôi sao x u. T nh ng ngày còn bé tôi ñã không có m t cái gì ñ g i là riêng tư. ð i tôi g n li n v i t p th , l n lên và nương t a vào t p th . Không có t p th tôi không s ng ñư c. Không có t p th , tôi s c m th y trơ tr i và l c lõng trong r ng ñ i. T p th là nư c ñ tôi u ng, là hơi ñ tôi th , là gia ñình, là ni m vui và cũng là chi c dù che n ng trong hành trình nhi u ñ i h n c a ñ i tôi. Ngay c bây gi khi khôn l n, t p th v n ñóng m t ph n quan tr ng trong sinh ho t tinh th n c a tôi. M t trong nh ng t p th mà tôi luôn g n bó: Gia ðình Ph t T Vi t Nam. Hành trang ñi vào cu c ñ i c a tôi là nh ng v n li ng tôi h c ñư c t Gia ðình Ph t T . Ngày b làng Mã Châu ra ñi, tôi không có gì ñ mang theo ngoài tinh th n Bi-Trí-Dũng, nh ng h t gi ng ñ u tiên ñư c gieo tr ng trong tâm h n tôi t

266

Th y tôi

thu u thơ. Tôi h c ñ thương yêu ngư i và v t, ñ khai phóng và dung hóa v i tha nhân, ñ ch u ñ ng và vư t qua các th thách c a cu c ñ i. Hơn ba mươi năm sau, nh ng h t gi ng t t kia ñã m c thành cây xanh, trái ng t. T m t m c ñ r t gi i h n và nhi u ch quan, tôi nghĩ mình ñã h c và hành theo ñúng ph n nào các châm ngôn c a m t ngư i Ph t t . Tôi gia nh p Gia ðình Ph t T t nh ng ngày còn r t nh . Bu i sáng mùng tám tháng Ch p, nhân ngày l ð c Ph t Thích Ca Thành ð o, tôi h i h p theo cha ñ n chùa Ba Phong, ngôi chùa làng nho nh n m bên b sông Thu êm ñ m ch y ra C a ð i, ñ ghi tên vào Gia ðình Ph t T Ba Phong. Hôm ñó là m t trong nh ng ngày tr ng ñ i c a ñ i tôi. Sau m t th i gian sinh ho t như m t ñ ng niên, vào d p l Ph t Thích Ca Thành ð o năm sau, c ñoàn chúng tôi ñư c ð i ð c Thích Như V n t H i An v làm l quy y. Th y b n sư tôi có pháp hi u là Như V n, theo nghĩa câu k " n Chơn Như Th ð ng" c a t Minh H i, ñư c truy n th a qua nhi u th h tăng sĩ. Trong l phát nguy n quy y Ph t-Pháp-Tăng và th ngũ gi i, ñoàn chúng tôi quỳ sát nhau sau lưng ð i ð c Thích Như V n. M i khi th y ñ c tên m t ñoàn sinh thì th y cũng ñ c thêm Pháp Danh mà th y ñ t cho ñoàn sinh ñó. Phe con gái thì không c m th y gì l v i nh ng tên ñ o Th Di u, Th Trang, Th T , Th H nh... c a h nhưng khi th y ñ c pháp danh c a tôi thì c ñoàn, c trai l n gái cùng b t ti ng cư i , dù ñang làm l trư c chánh ñi n. Còn tôi thì dĩ nhiên khi nghe tên ñ o c a mình tôi ngư ng ñ n ñi ng ngư i. Khóc không ñư c nhưng cư i cũng không xong. l i thì không mu n chút nào mà b ñoàn ra v thì không dám. Lý do vì th y ñ t cho tôi m t cái tên r t là con gái: Th Nghĩa. ðám b n tôi và c tôi v n nghĩ ch Th ch dành ñ c quy n cho ñàn bà con gái dùng mà thôi. ðàn ông con trai ph i ñư c lót b ng nh ng ch văn hoa như Tâm, T hay hùng tráng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

267

như Trung, Nguyên,v.v... ch không ai ñ t ch lót là Th bao gi . Không ch riêng tôi mà t t c nam ñoàn viên hôm ñó ñ u b th y ñ t tên con gái. Thông thư ng, pháp danh các th y ban xuôi nghĩa v i tên th t. Ch ng h n tên th t tôi là Nhơn thì th y ban pháp danh là Nghĩa, b n tôi tên là Phúc thì th y ban cho pháp danh là Th H ng. H ng Phúc thì không sao nhưng Th H ng l i càng có v con gái hơn c pháp danh c a tôi. May là trong ñám con trai b n tôi không có ñoàn viên nào tên S c, n u có thì bi t ñâu th y l i ch ng ñ t cho cái tên là Th M u, xuôi theo ch "m u s c" thì ch còn nư c tr n ñoàn, b x mà ñi. Tôi bu n vì cái tên Th Nghĩa n y l m. Bu n m y năm tr i. Trong truy n th ng c a Gia ðình Ph t T , t huynh trư ng ñ n ñoàn viên, ñ u g i nhau b ng pháp danh thay vì b ng tên th t. Th t khó ch u bi t bao khi nghe các anh các ch g i tôi là Th Nghĩa. Nhi u l n tôi ñ nh s quy y l i m t l n n a và v i m t th y khác. M c ñích duy nh t là ñ ñư c ñ t m t pháp danh d nghe hơn là pháp danh Th Nghĩa quê mùa và con gái mà tôi ñang có. Gia ñình Ph t T quê tôi coi như tan rã k t sau khi C ng S n m cu c t ng công kích T t M u Thân. Các anh ch huynh trý ng, m t s ñi theo C ng S n, m t s ñi lính C ng Hòa, m t s khác b làng ra ðà N ng tìm cách sinh s ng, làm ăn. ðám ñoàn viên chúng tôi t ñó như ñám chim non bay tán lo n ñ y tr i. Tôi bay l c xu ng th xã H i An và ñ u dư i g c ña chùa Viên Giác. Trong nh ng ngày H i An, tôi may m n g p l i b n sư Thích Như V n trong m t d p th y t i thăm chùa. Câu ñ u tiên, sau khi v n an th y, là tôi phàn nàn ngay vi c th y ñã ban m t pháp danh r t ñàn bà con gái không th nào ch p nh n ñư c. Tôi b ch v i th y r ng, th y là b c tu hành nên không th hi u ñư c n i kh ñau c a m t k có tên mà không mu n ai g i.

268

Th y tôi

Th y cư i và gi i thích các tri t lý sâu xa c a t ng ch , t ng câu trong bài k tám câu c a t Minh H i mà chúng tôi ñư c vinh d k th a. Theo th t m i ch trong câu " n Chơn Như Th ð ng" có nghĩa là các ñ t c a ð i ð c Thích Như V n, dù nam hay n , dù xu t gia hay t i gia ñ u ñư c b t ñ u b ng ch Th . Tôi hi u ñư c m t ph n nào, nhưng thú th t, ñ i v i m t thi u niên mư i b n, mư i lăm tu i, không ph i d dàng ch p nh n cái tên c a m t cô con gái quê mùa Th Nghĩa . Tôi r i H i An vào năm 1972 ñ vào ð i H c. Sài Gòn tôi g n gũi v i các t ch c thanh niên sinh viên Ph t t , có d p h c h i dư i s hư ng d n c a chư tôn ñ c trong H i ð ng Giáo Ph m Trung Ương. ð i v i nhi u ngư i, vi c ñư c làm ñ t c a các tôn ñ c trong h i ñ ng lãnh ñ o c a giáo h i là m t ñi u khó khăn nhưng v i tôi có l không ph i là m t ñi u quá khó. Tuy nhiên, cái toan tính tr con thay tên ñ i h , quy y thêm m t l n n a ngày xưa cũng ñã th t s ch t ñi khi tu i trư ng thành. Th h tr chúng tôi l n lên gi a mùa bão l a, ñi trong nh ng ñiêu tàn ñ nát c a quê hương, l ng nghe nh ng n i ñau ng t tr i không th nào câm nín ñư c c a dân t c Vi t Nam. Chúng tôi ôm p trong lòng m t hoài bão l n lao là k t h p các t ch c thanh niên, sinh viên, h c sinh thành m t t p h p c a nh ng ngư i Vi t Nam tr có lý tư ng qu c gia, yêu nư c, yêu t do dân ch . Tuy nhiên, thành th t mà nói, trong hoàn c nh phân hóa chính tr và chi n tranh trư c 1975, chúng tôi là nh ng k cô ñơn, y u th và b lãng quên. Tre ñang tàn nhưng không bao nhiêu ngư i bi t lo cho măng m c. Chính quy n không hi u chúng tôi. Cha m không hi u chúng tôi. Th y t không hi u chúng tôi. Chúng tôi l n lên trong m t giai ño n l ch s bi th m, trong ñó các giá tr t do, dân ch , ñ c l p, hòa bình, dân t c ...ñ u b các phe phái, các quy n l c trong và ngoài nư c, l m d ng và nhân danh.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

269

V phía Ph t Giáo, t ngày ñư c chính th c thành l p vào ñ u năm 1964, Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t, ñã ph i ch u ñ ng quá nhi u sóng gió. Ch m t th i gian ng n sau ngày th ng nh t, c a chùa ñã nghe thoang tho ng mùi ph n son chính tr . Các t ch c tr c thu c giáo h i v a ñư c thành l p, chưa có cơ h i ñ ki n toàn và n ñ nh ñã ph i ñương ñ u v i các nhu c u chính tr ño n kỳ. S ph n c a Ph t Giáo, cùng v i dân t c, gi ng như m t qu c u trong m t tr n banh qu c t v i dã tâm chia r . B t c m t th l c nào mu n chi m ño t, mu n th c dân, mu n cai tr Vi t Nam, trư c h t, ph i nghĩ ñ n chuy n làm phân hóa Ph t Giáo Vi t Nam. M t ñi u ñáng bu n là hàng ngũ Ph t t trong giai ño n ñó, m t s v ch ng nh ng không góp ph n vào vi c b o t n chánh pháp và b o v ñ t nư c, trái l i ñã c ý hay vô tình góp ph n vào vi c làm nát tan ñ t nư c và phân chia giáo h i. Không ít "cư sĩ" theo chân các th y ch vì th i th l i danh, m t s khác theo th y ñ núp dư i bóng chi c áo vàng c a th y làm chính tr , m t s theo th y ch ñ ch cơ h i h i th y mà thôi. Th i ñ i c a các ngài Tâm Minh Lê ðình Tám, Chánh Trí Mai Th Truy n không còn n a. Chung quanh các th y, các trung tâm Ph t Giáo là các ông quan văn b th t s ng, các ông ngh sĩ, dân bi u th t th , các ông tư ng võ th t th i. H là nh ng món hàng m, nh ng s n ph m sai mùa không m t cư ng qu c nào mu n mua, không m t th l c nào ñ m t t i. H là phe th t b i c a nh ng cu c ch nh lý, ñ o chánh tranh quy n ño t l i tri n miên sau 1963. H t ng là nh ng tay c m c , ch y l nh cho Th c Dân, nay th i th ñ i thay quay sang Ph t Giáo ñ ñư c ñóng vai nh ng ngư i yêu nư c thương nòi. H ñi chùa còn siêng năng hơn c nh ng Ph t T thu n thành nh t, m c dù su t ñ i chưa h n ñã thu c ñư c m t câu kinh Ph t ch ñ ng nói chi ñ n nh ng bư c khó hơn c a tâm ñ o, trí ñ o. Và mai ñây khi cơn

270

Th y tôi

bão l a tàn ñi, chi c vòng danh l i không còn n a, h s là nh ng ngư i ñ u tiên b chùa, b th y ra ñi và s không bao gi tr l i. Và ñúng như th , ñ i ña s n u không mu n nói là t t c ñã quay lưng, ñã b ñi, và th m chí ñã ñ ng lõa v i b o quy n khi giáo h i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t lâm vào Pháp n n 1975. M t bu i chi u tháng mư i năm 1973, m t ngư i b n và cũng là ngư i lãnh ñ o c a m t t ch c sinh viên Ph t T ghé qua thăm. C u y r tôi vào mùng M t tháng sau ñi làm l Quy Y Vi n Hóa ð o. C u ñưa cho tôi xem m t danh sách nh ng thành viên trong t ch c c a c u ñã phát nguy n và khuyên tôi nên quy y ñ b n bè làm theo. Nhìn sơ qua, tôi r t ng c nhiên vì danh sách khá dài. Tôi h i ngư i b n: "Ch ng l ch ng n y Ph t t chưa có m t ngư i nào ñã quy y trư c hay sao?" B n tôi ñáp: "Dù m t s ñã quy y r i nhưng h xin quy y l i vì ñây là d p may m i có m t tôn ñ c lãnh ñ o trung ương c a giáo h i làm l thu nh n ñ t ". Tôi b ng dưng c m th y m t n i bu n ñang th m sâu vào trong t ng m ch máu. Tôi t h i, giáo h i Ph t Giáo, t m t dòng su i tình thương ñã bi n thành m t trung tâm quy n l c t bao gi th nh ? Ph t giáo ñã b nh ng nhi u nhương suy ñ a c a th gian nh hư ng n ng n ñ n th hay sao? Tôi nhìn ngư i b n thân ñ y nhi t huy t c a tôi mà th m lo s cho chính tôi và th h chúng tôi. Ph i chăng chúng tôi ñã m t ñi nh ng nhi t tình h n nhiên c a tu i tr ? Ph i chăng chúng tôi không còn yêu nư c m t cách vô tư và trong sáng như trư c n a? Chi n tranh, phân hóa, l i danh ñang ñ c khoét m i ngày m t sâu hơn vào th h chúng tôi, vào tương lai c a ñ t nư c chúng tôi. Tôi nghiêm kh c tr l i b n tôi: "Mình quy y t h i nh và không có ý ñ nh quy y l n n a vì làm như th là không nên". Ngư i b n h i tôi v pháp danh, tôi tr l i cho c u y bi t pháp

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

271

danh c a tôi là Th Nghĩa. Không gi ng như h i nh , khi nh c ñ n pháp danh mình là m i l n m t tôi ñ b ng vì m c c , ñêm ñó tôi nói v pháp danh c a mình m t cách trang nghiêm và hãnh di n. Tôi k v i ngư i b n v th y tôi, m t ông th y tu quanh năm ch bi t tu hành, làm ru ng, làm tương, gánh nư c tư i rau T ðình Phư c Lâm thu c th xã H i An. Th y tôi không tăm ti ng, không quy n l c. Th y tôi không b n tâm ñ n chuy n trung ương hay ñ a phương, th y B c hay th y Trung. Không ai bi t gì v ð i ð c Thích Như V n ngoài các ñ t c a Ngài và tôi cũng ch ng c n ai bi t ñ n th y tôi. V i tôi, Ngài là hình nh c a m t ngôi trong Tam B o mà tôi mãi mãi tôn th . V i tôi, Ngài là trư ng t c a Như Lai, ñi gieo h t gi ng tình thương gi a lòng th gian ñau kh n y. Ph t tánh bao gi cũng bình ñ ng, không có trung ương hay ñ a phương, không có sang hay hèn, không có giàu hay nghèo. Thái T T t ð t ða ñã t b t t c cung vàng ñi n ng c ñ ñi vào cu c ñ i kh ñau b ng m t chi c áo vàng và ñôi chân ñ t. Bài h c giáo lý ñ u tiên c a ngành Oanh Vũ cách ñây m y ch c năm tôi v n còn ghi nh . Cách ñây ba năm, tình c nơi ñ t khách tôi hân h nh làm quen v i ð i ð c Thích H nh Tu n, là m t trong các ñ t xu t gia c a th y Thích Như V n. Th y H nh Tu n báo tôi bi t r ng b n sư c a chúng tôi ñã viên t ch. Tôi c m th y bu n. Có th th y ch ng h nghĩ ñ n tôi, m t ñ t trong hàng ngàn ñ t t i gia c a Th y. Nhưng ñó không ph i là ñi u quan tr ng. V i tôi, ñi u quan tr ng vì Ngài là m t trong Tam B o mà m i ngư i Ph t T ph i tôn kính. Th y trò chúng tôi ñã n i nhau b ng m t m i dây ñ o tình thiêng liêng. S i dây ñó ñ t ñi trong ki p n y, t nhiên tôi c m th y ñau bu n. Th y H nh Tu n t ng tôi t m hình c a b n sư chúng tôi. Tôi th nh b c hình v th ñ nh ñ n th y, nh ñ n nh ng k ni m không th nào quên trong th i thơ u quê hương.

272

Th y tôi

Tôi vi t l i nh ng ñi u n y không ph i ñ ca ng i ñ o tình chung th y c a mình nhưng là ñ nh c l i m t quá kh ñáng quan tâm và ghi nh c a Ph t Giáo Vi t Nam trong m t giai ño n ñ y khó khăn c a dân t c và ñ o pháp. Ph t Giáo, trong cũng như ngoài nư c, ñang ñ ng trư c m t k nguyên m i; nhưng v i nh ng th thách và ñe d a cũ. Quá kh v n còn ñó và luôn luôn là m t bài h c quý giá cho tương lai. Chư tôn ñ c lãnh ñ o Ph t Giáo trong và ngoài nư c ch c ñã có nhi u th i gian nhìn l i m t ch ng ñư ng dài mà giáo h i ñã ñi qua và t ñó ch n m t con ñư ng dung hóa, thích h p cho ñ o Ph t trong lòng dân t c và nhân lo i th i ñ i toàn c u hóa. M i ñây, trên ñư ng t Philadelphia v , tôi ng i chung xe v i anh Thi n H i và may m n nghe anh k l i vài m u chuy n ñ o. M t trong nh ng câu chuy n anh k có liên quan ñ n ñ i s ng và ñ o h nh ñ p như ánh trăng r m c a ð i Lão Hòa Thư ng Thích Giác Nhiên, ð Nh Tăng Th ng Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t. M t ngày trư c 1975, anh Thi n H i không nh rõ ngày nào, phái ñoàn giáo ph m trung ương t Sài Gòn ra Hu ñ th nh an ñ c ð Nh Tăng Th ng. Trong lúc chư tôn ñ c ñ ng ngoài c a chùa Thuy n Tôn, ch ngài cho phép vào, thì ñ c Tăng Th ng l i ñang b n cùng chúng ñi u coi sóc m y lu ng khoai lang trong vư n chùa. Mãi m t lúc sau ngài m i ra ti p phái ñoàn, trên tay ngài v n còn mang m t thúng khoai nh . ð o t c a ñ c Tăng Th ng ban cho phái ñoàn ch v n v n m t câu ng n: "Ra chi mà ñông r a h " và quay l i d n các ñ t ñi r a khoai n u cho phái ñoàn giáo ph m trung ương dùng trai. Năm ñó ñ c Tăng Th ng ñã ngoài 80 tu i. M c dù là v lãnh ñ o tinh th n t i cao c a t t c ph t giáo ñ toàn qu c, ñ c ð Nh Tăng Th ng Giáo H i Ph t Giáo Vi t Nam Th ng Nh t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

273

ñã s ng cu c ñ i c a m t tăng sĩ ñ m b c và thanh cao như th ñó. Ph t Giáo ñã ñ n Vi t Nam và ñã ñi vào lòng l ch s dân t c Vi t Nam b ng nh ng bư c chân và b ng nh ng t m lòng hi n dâng cao quý như ñ c ð i Lão Hòa Thư ng Tăng Th ng Thích Giác Nhiên, ch không ph i b ng nh ng cu c tranh giành, th ng thua. Tinh th n Ph t Giáo không ph i th hi n t nh ng con s , nh ng kh u hi u nhưng t nh ng c khoai còn dính ñ y ñ t mà ñ c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Giác Nhiên ñã tr ng ñư c. Dân t c Vi t Nam là ñ t, Ph t giáo Vi t Nam là nư c, và Ph t t Vi t Nam là nh ng c khoai ñư c nuôi dư ng và l n lên t trong lòng ñ t nư c.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

275

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

Tôi ñ n v i ñ o Ph t khi còn r t nh qua ngư ng c a c a Gia ðình Ph t T . Bu i sáng mùng tám tháng Ch p, nhân ngày l ð c Ph t Thích Ca Thành ð o, tôi h i h p theo cha ñ n chùa Ba Phong, ngôi chùa làng nho nh n m bên b sông Thu êm ñ m ch y ra C a ð i, ñ ghi tên vào Gia ðình Ph t T Ba Phong. Tôi không nh chính xác năm nào nhưng nh ng hình nh còn l i trong ký c, tôi bi t hôm tr ng ñ i c a ñ i tôi.

nh: Chùa Ba Phong, làng Mã Châu, qu n Duy Xuyên, Qu ng Nam, nơi Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh thành l p Gia ðình Ph t T ñ u tiên và nơi tôi gia nh p Gia ðình Ph t T .

ñó là m t trong nh ng ngày

276

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

Nhà tôi nghèo, cha tôi tính may cho tôi m t b ñ ñoàn GðPT, nhưng th t ra ch may n i m t chi c áo lam, thi u ñi chi c qu n ng n màu xanh có hai dây treo chéo nhau mà m t ñoàn viên nào cũng có. Tôi không có. Ngày ñi chùa phát nguy n vào ñoàn, tôi ph i mư n qu n c a ngư i anh h . Mãi m t th i gian sau cha tôi m i dành d m ti n may ñư c chi c qu n, không bi t bây gi g i là gì nhưng trư c ñây g i là qu n s t. Anh h tôi cao l n hơn tôi nhi u nên qu n s t ng n mà m c dài quá g i. Các b n trong ñoàn ch c tôi m c ñ bính (khín). Như m t ñ a bé m côi m , tôi ñ n v i ñ o Ph t chưa h n vì ñ c tính huy n bí linh thiêng tôn giáo; nhưng ñơn gi n vì ñ o Ph t ñem l i cho tôi món ăn tinh th n mà tôi c n t thu chào ñ i: tình thương. Tôi kính yêu ð c Ph t vì bi t Ngài b t ñ u hành trình gi i thoát như m t con ngư i, g n gũi v i tôi và thông c m v i nh ng kh ñau c a ñ a tr m côi như tôi. Ngài ñã t ch i cu c s ng cao sang, ñ l i sau lưng cung vàng ñi n ng c, mang chi c bình bát ñ ng ñ y p tình thương ñi vào th gi i kh ñau c a nhân lo i trong m t chi c áo vàng và ñôi chân ñ t. Tháng 2 năm 2012, tôi có d p vi ng thăm Vư n L c Uy n (Sarnath) và xúc ñ ng ñ ng trư c n n g ch cũ, nơi ñ c B n Sư ñã t ng ng i nh p ñ nh. Khu v c Sarnath quá nghèo. Tôi ch t nghĩ, bây gi còn như v y, hai ngàn năm trăm năm trư c, khi ñ c Ph t ñ n ñây gi ng pháp l n ñ u, x này còn nghèo nàn ñ n m c nào. Ngày ñó, vài tu n sau khi Thành ð o, chưa có tăng ñoàn, chưa có m t ñ t nào, ñ c Ph t ph i v a kh t th c ñ s ng, ñêm ng d c ñư ng, ngày m t mình ñi b trên ño n ñư ng ñ y gai góc

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

277

dài hơn hai trăm cây s t B ð ð o Tràng (Bodhgaya) Gaya ñ n Vư n L c Uy n (Sarnath) g n Varanasi. T i sao ñ c Ph t ñ n khu v c này mà không ñi nơi khác? Nhi u ngư i ñ t ra câu h i ñó nhưng không có câu tr l i nào th a ñáng ngoài vi c vào năm trăm năm trư c công nguyên Varanasi ñã là m t trung tâm văn hóa l n c a n ð . Trong m nh da th t mong manh c a ñ c C ðàm ch a ñ ng m t trí tu vư t không gian và th i gian, ñ l i cho muôn ñ i nh ng l i khuyên nh nhàng như l i ru nhưng c n thi t như hơi th . ð i v i tôi, ñ c Ph t trư c h t là m t nhà ñ i giáo d c. Tôi ñ c nh ng bài kinh, nh ng bài pháp không ph i ñ gi i thích ni m tin tôn giáo huy n bí, không ph i ñ c u ơn phư c và sau khi ch t s ñư c sinh cõi an l c nào; nhưng ñ l ng nghe nh ng l i d n dò t m t b c th y l n c a nhân lo i và c g ng áp d ng nh ng l i d y c a Ngài vào ñ i s ng hôm nay, ngay t i cõi ta bà ô trư c này. Câu “Th p ñu c lên mà ñi” ñ c Ph t gi ng trong nh ng ngày cu i c a hành trình Ngài ñi trên th gian, không ch ñúng v i m t Ph t t nhưng v i t t c , t m i con ngư i cho ñ n toàn dân t c. Không m t ngư i nào khác có th c u mình n u chính mình không t c u. Ai cũng có th ít nh t m t l n nghe l i khuyên ñó c a ñ c Ph t, vâng, nhưng giá tr ñích th c c a l i khuyên không ph i n i dung thâm thúy, tri t lý cao siêu nhưng là s ch ng nghi m t chính cu c s ng, t chính b n thân. Tôi ñã s ng nh ng tháng ngày r t kh và trong nh ng lúc g n như tuy t v ng, tôi nh ñ n l i khuyên c a ñ c Ph t, l i c ñ ng lên và ñi gi a cu c ñ i.

278

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

ðêm tháng Hai Varanasi, tôi h i h p khi nghĩ ñ n ngày mai, s ñ n thăm Sarnath, nơi n n t ng c a ñ o Ph t v i Chuy n Pháp Luân, T Di u ð , Bát Chánh ð o ñư c xây d ng l n ñ u, nơi năm anh em ông Ki u Tr n Như g p l i ngư i b n tu ñã là Như Lai. Ngày m i phát nguy n vào Gia ðình Ph t T , nghe các anh ch trư ng k chuy n Vư n L c Uy n, tư ng ch ng như chuy n c tích thu c vào m t cõi nào ñó xa xôi, không n m trong th gi i này và s không bao gi ñ n ñư c. ðêm tháng Hai bên b sông H ng, tôi h n v i chính mình như h n v i c u bé m côi m t d o quét lá ña chùa Viên Giác “Ngày mai tôi s ñưa em ñ n thăm Vư n L c Uy n”. Tôi nói v i chính mình mà nghe lòng h i h p như ngày xưa cha tôi b o tôi ñi ng s m ñ sáng mai ñi chùa gia nh p Gia ðình Ph t T . Khi ñ ng bên Ph t tích, tôi ch t hi u ra m t ñi u vô cùng h tr ng, tôi không ñ n thăm mà là tôi v a tr v . Chi c lá ña chùa Viên Giác H i An, chi c lá b ñ Vư n L c Uy n Sarnath hay gi t nư c sông H ng Varanasi cũng ch là m t, m t tâm h n, còn và m t, ra ñi và l i tr v . Khi chuy n xe r i Sarnath ñ ra phi trư ng ñi New Delhi, tôi ngoái ñ u nhìn l i Tháp Dhamekha và âm th m thưa nh như ch ñ m i ñ c Ph t nghe thôi “Con cám ơn ñ c B n Sư”. Hôm ñó, tôi có vi t bài thơ, xin trích ra ñây m t ño n: T m bi t Varanasi Tôi ñi T m bi t Sarnath, Jaipur, Mysore, Bangalore, Chennai, Agra, Delhi T m bi t n ð văn minh và huy n bí Quê hương c a T t ð t ða C ðàm, c a Gandhi và Sardar Vallabhbhai Patel, c a Maharshi Valmiki và Tagore

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

279

Tôi ñi Sông H ng ch y như cu c ñ i tôi ñang ch y T ñâu tôi không bi t V ñâu tôi không hay Gi c mơ c a m t h t cát ðã n thành hoa Khi tôi ñ t tay xu ng dòng nư c Sông H ng êm như d i l a Duy Xuyên. Bu i sáng Sarnath Nhìn t ng ñá nơi ð c Ph t có th ñã t ng ng i nh p ñ nh Nghe như có ti ng chân v ng l i T hai ngàn năm trăm năm ðôi bàn chân ñ t, m nh y vàng, ñ c C ðàm ñi b 247 cây s t Bodhgaya Vư n L c Uy n là ñây Tăng ñoàn là ñây Chuy n Pháp Luân là ñây T Di u ð là ñây Bát Chánh ð o là ñây T t c b t ñ u t nơi tôi ñang ñ ng R t linh thiêng và r t m c bình thư ng. ð ng bên cây b ñ thu c th h th ba Sarnath Nghe trong lòng m t gi t nư c m t ñang rơi Ni m vui khi chi c lá tr v Cám ơn ð c B n Sư và l i d y c a ngài “Th p ñu c lên mà ñi” Thưa vâng, con ñã ñi nhi u năm như th Qua nh ng n ng và mưa Qua con ñư ng l a máu Qua b t h nh tr m luân.

280

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

Chi u nay tôi ñi Ch ng ñư ng t i là ñâu tôi chưa bi t Và cũng chưa có m t nơi nh t ñ nh ñ tr v Nên quê hương tôi là mênh mông Quê hương tôi là Vi t Nam linh thiêng nhưng cũng là Varanasi huy n bí Quê hương là tôi là Thu B n trong xanh nhưng cũng là sông H ng mát d u. Và m t ngày tôi s tr l i thăm Sông H ng Varanasi Có th không còn là con ngư i xương th t như hôm nay Mà ch là gi t nư c T mây tr i phương tây xa xôi Hãy ñón gi t nư c như ñón tôi hôm nay Hãy cho tôi cùng ch y v i sông Trong ti ng ñàn Sitar và ti ng tr ng Tabla Trong m t ñêm huy n di u Trong bu i sáng l ng yên T m bi t. Như ñã vi t, tôi ñ n v i ñ o Ph t qua cánh c a c a Gia ðình Ph t T , t ch c hư ng d n thanh thi u niên tu h c theo tinh th n Ph t Giáo. Gia ðình Ph t T th p lên trong h n tôi ng n l a tin yêu ñ ñ i tôi không còn l nh lùng, không còn cô ñơn và không còn s hãi. Tôi có anh, có ch , có em. Gia ñình tôi không còn heo hút dư i r ng tre già hiu qu nh mà ñã ñông vui, nh n nh p h n lên. Tôi c m nh n ñư c r ng tình thương không ph i n m trong l i rao gi ng suông nhưng là m t ñi u có th t. Tôi ñư c d y ñ thương yêu nhân lo i và chúng sinh như thương yêu chính b n thân mình.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

281

Gia ðình Ph t T d y tôi cách s ng hòa mình vào t p th , cho tôi th y ñư c s quan tr ng và trách nhi m c a m t con ngư i trong c ng ñ ng xã h i, bi t s ng cho mình và s ng cho ngư i khác. Tôi h c cách m mang s hi u bi t trong Giáo khoa h c, khai phóng và dung h p. Gia không nh ng d y tôi làm ngư i ph i s ng cho hư ng thi n và nhân b n nhưng cũng can ñ nh ng khó khăn ñ ñ t t i m c ñích t t ñ p ñó. tinh th n Ph t ðình Ph t T m t m c ñích m ch p nh n

M t v th y có nhi u liên h v i tôi, cùng l n lên làng Mã Châu tơ l a, cùng sinh ho t trong Gia ðình Ph t T Ba Phong, cùng là ñ t c a sư ph tr trì Viên Giác, ñó là Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh. Hòa Thư ng th danh là Lê Thanh H i, sinh năm 1932 t i làng Mã Châu, qu n Duy Xuyên, t nh Qu ng Nam. Hòa Thư ng là m t trong nh ng c p Huynh trư ng ñ u tiên c a Gia ðình Ph t T chùa Ba Phong chúng tôi. Trong nhi u câu chuy n v l ch s Gia ðình Ph t T , các anh ch c p trư ng Qu ng Nam v n còn gi truy n th ng c a Gia ðình và g i Hòa Thư ng là Trư ng Lê Thanh H i. Tôi không bi t chính xác m i liên h h hàng gi a chúng tôi nhưng cha tôi luôn nh c tôi ph i g i thân ph c a Hòa Thư ng, c Lê Nghiêm, b ng ông. Cha tôi g i c b ng ông bác. Nhà c a c Lê Nghiêm cách nhà tôi m t ño n ñư ng ng n. C Lê Nghiêm trư c ñây là Chánh T ng và thông thái Nho h c.

282

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

Bà con trong làng ai cũng kính tr ng c và có chuy n gì quan tr ng ñ u ñ n th nh ý ki n c . Tôi theo cha ñ n thăm c r t nhi u l n. Nhà c là m t ngôi chùa nh , có ñ ba gian th . M i tháng hai l n, chúng tôi ñ n t ng kinh. C Lê Nghiêm d y chúng tôi ñánh chuông, ñánh mõ và h c thu c các kinh nh t t ng. Tôi may m n có nhi u duyên v i Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh trong ñ i s ng này. Khi tôi v a gia nh p Gia ðình Ph t T , anh Liên ðoàn Trư ng Lê Thanh H i ñã ñư c sư ph chúng tôi xu ng tóc xu t gia t i chùa Viên Giác v i pháp hi u Tâm Thanh, và năm năm sau ñó, tôi cũng r i chùa Ba Phong ñ n tr h c t i chùa Viên Giác. Khác nhau chính, tôi ñi trong cu c ñ i như m t ngư i Vi t Nam ñơn ñ c; trong lúc Liên ðoàn Trư ng Lê Thanh H i c a chúng tôi ñã vư t qua m i thư ng tình c a cu c s ng ñ d n thân cho m t lý tư ng cao c : tr thành m t trư ng t c a Như Lai. Ngày còn chùa Viên Giác, sư ph chúng tôi k , th y Tâm Thanh ñã vào Sài Gòn tu h c t i Ph t H c Vi n Hu Nghiêm, phân khoa Ph t H c thu c ñ i h c V n H nh, sau ñó xây d ng các cơ s Ph t giáo qu n Tân Bình như xây trư ng Trung h c B ð H nh ð c và chùa Ph Hi n Ngã Tư B y Hi n. Th y Tâm Thanh v thăm chùa Viên Giác vài l n. M i khi th y v , chúng tôi quây qu n ng i nghe th y k chuy n. Sư ph chúng tôi t ch c nh ng bu i thuy t pháp cho ñ ng bào Ph t T ñ n nghe th y gi ng. Kho ng năm 1969, th y Tâm Thanh ñư c giáo h i công c làm Gi ng sư Vi n Hóa ð o, m t ch c v dành riêng cho các th y có tu i ñ i còn khá tr , có trình ñ n i ñi n và ngo i ñi n

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

283

cao ñ ñi các nơi khai tri n các quan ñi m, các ñư ng l i c a giáo h i v ñ o cũng như v ñ i. Có th nói, trong hàng lãnh ñ o Ph t Giáo c p gi ng sư th i ñó, các ð i ð c H Giác, ð i ð c Giác ð c, ð i ð c Li u Minh, ð i ð c Tâm Thanh là nh ng v có kh năng thu hút ñông ñ ng bào Ph t T ñ n nghe pháp nh t. Th y Tâm Thanh ñi t mi n Nam ñ n mi n Trung, và ñâu cũng th , ñ ng bào ñ n nghe pháp ch t kín sân chùa. Gi ng như sư ph chúng tôi, th y Tâm Thanh có m t gi ng nói r t thuy t ph c và lôi cu n. Th y gi ng kinh như ñ c thơ, nh nhàng, tr m b ng. Trong nh ng bu i thuy t pháp Th y dùng nh ng ví d r t bình thư ng trong cu c s ng ñ gi i thích các l i d y r t sâu s c c a ñ c Ph t, thích h p v i nh n th c c a ph n ñông qu n chúng nên r t ñư c ñ ng bào kính m . M c dù xu t gia khi tu i ñã ngoài ba mươi nhưng nh thiên tư xu t chúng và v n s h u trình ñ ngo i ñi n cao, th y Tâm Thanh am tư ng m t cách sâu s c các kinh ñi n Ph t Giáo trong th i gian r t ng n. Th y r t m và thư ng không ñư c kh e. Trong các cu c ñ u tranh c a Ph t Giáo, th y Tâm Thanh là ngư i ñ ng ñ u sóng gió. Nh ng l n b b t, b ñánh ñ p, ít nhi u cũng ñã nh hư ng ñ n s c kh e c a th y. Sau khi r i Viên Giác vào tháng 8 năm 1972, tôi vào Sài Gòn s ng v i ngư i chú h giàu có Ngã Tư B y Hi n. Nhà chú tôi cách chùa Ph Hi n do th y Tâm Thanh tr trì m t ño n ñư ng ng n. Th nh tho ng tôi ñ n ñ nh l th y. Nhi u hôm tôi l i v i th y ñ n khuya. Vì ñư c xây ngay gi a khu dân cư ñông ñúc, chùa Ph Hi n không có ñ t r ng như các chùa khác ngo i ô. Hai bên tam c p vào chánh ñi n, th y Tâm Thanh ñúc b ng xi-măng hai câu thơ n i ti ng c a c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Mãn Giác:

284

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

Mái chùa che ch h n dân t c N p s ng muôn ñ i c a t tông Tôi trư ng thành r t s m nên dù vi c ñ o không bi t nhi u, vi c ñ i tôi l i r t rành. Chuy n gì cũng bi t dù không chuy n gì bi t rõ. Th y trò chúng tôi ng i trong phòng sau chùa Ph Hi n trò chuy n, t chuy n nh ng ngày Viên Giác cho ñ n các chuy n th i s nóng b ng v a m i x y ra. Ngày ñó quan ñi m c a tôi v Ph t Giáo và Dân T c ñã có nhi u ñi m không ñư c các th y chia s . Tôi cũng nhìn v hành trình ñ u tranh c a Ph t Giáo t 1963 ñ n 1972 khác v i cách nhìn c a nhi u th y. Hai th y trò chúng tôi ñ u nh hư ng sư ph chúng tôi v cá tính, cách di n t và nh t là cũng mang ñ m tính Qu ng Nam trong ngư i nên nh ng gì không ñ ng ý nh t ñ nh ph i nói ra cho b ng ñư c. Cũng may, tôi còn quá nh ñ các th y khi n trách n ng n . ð u tháng 9 năm 1972, tôi v a ghi danh h c năm th nh t t i ñ i h c Lu t và thi vào ban Kinh T ñ i h c V n H nh. Tôi thưa v i chú cho tôi ñư c tr nhà chú ñ ñi h c. Th t ra tôi ch c n ch ng vì ch ăn không ph i quá lo. Tôi có th ăn quán cơm sinh viên trên l u ñ i h c V n H nh v i giá r t r . Chú tôi không tr l i, b o ph i ch h i ý thi m tôi. Thi m tôi suy nghĩ. Vài tu n sau, thím không ñ ng ý và l nh lùng b o tôi ph i d n ñi nơi khác. Thím tôi b o nhà toàn là th d t, nh ng ngư i ñây ph i lo ñi làm, không ai ch ăn r i ñi h c như tôi mà ch ng làm l ng gì. Tôi không có nơi nào khác ñ ñi. Bà con tôi có chú thím tôi thôi. Sài Gòn ch

Tôi ñ n chùa Ph Hi n b ch v i th y Tâm Thanh tôi ñang c n ch . Th y không h i lý do mà ch b o tôi l i Ph Hi n ñ ăn h c gi ng như th i còn Viên Giác v y. Tôi m ng l m.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

285

Gi a lúc ñang lang thang ñi tìm ch nên tôi nh n l i ngay. ð gi th di n cho chú, tôi không b ch v i th y vi c thím tôi ñu i tôi ñi. Tôi bi t tánh Qu ng Nam c a th y, n u bi t s th t, có th th y ñ n t n nhà trách móc chú thím tôi ngay. G n m t tháng chùa Ph Hi n, th y Tâm Thanh quy t ñ nh r i Sài Gòn ñi ð i Ninh, thu c t nh Lâm ð ng xây m t cái c c nh ñ tu. Bu i sáng trư c khi ra ñi th y b o tôi ñi tìm ch khác ăn h c vì không có th y, ban tr s chùa có th s không ñ ng ý cho tôi ti p t c l i chùa Ph Hi n n a. Th y nghĩ vi c ñi tìm m t ch trong m t khu toàn là ngư i Qu ng là chuy n d dàng nhưng v i tôi l i là chuy n gian nan. Th y Tâm Thanh cho tôi m t ngàn ñ ng và ra ñi. Mư i phút sau, tôi cũng khăn gói ra ñi. Tôi b t ñ u m t hành trình m i trong cu c ñ i ñ y sóng gió c a mình cho ñ n khi g p ñư c ngư i ñàn bà có trái tim B Tát và là ngu n thôi thúc ñ tôi vi t nên bài thơ ð i C Thiên Thu Ti ng M Cư i hai ch c năm sau, nh n làm con nuôi. Sau năm 1975, ñư c tin th y Tâm Thanh v l i Ngã Tư B y Hi n tôi ñưa m t s b n sinh viên ñ n ñ nh l th y. Th y trò chúng tôi ng i nói chuy n ñ t nư c. Tôi nh r t rõ th y gi ng chúng tôi nghe v “tư ng và d ng” trong hoàn c nh chính tr m i. V m t tư tư ng, th y không ñ ng ý v i nh ng gì ñang ñ i thay ngoài xã h i dù không ch ng ñ i công khai. Th y bi t con ñư ng dân t c ñang ñi s có nhi u chông gai, khó nh c nhưng hoàn c nh nay ñã khác v i th i kỳ th y d n thân tranh ñ u vào nh ng năm 1960. Năm 1978, tôi v thăm quê Mã Châu, Duy Xuyên, Qu ng Nam và ghé chùa Ba Phong l y Ph t. Tôi th t m ng vì g p th y cũng v a v thăm chùa vài hôm trư c. Tôi không nói rõ ý ñ nh ra ñi nhưng linh tính ñó là l n g p g cu i cùng. Cũng

286

Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh

như nh ng ngày còn Ngã Tư B y Hi n, th y khuyên tôi nên c g ng và kiên nh n vư t qua m i khó khăn. Nơi ñây, t ngôi chùa làng Ba Phong ñ y k ni m này, chúng tôi ñã b t ñ u Gia ðình Ph t T và cũng dư i mái cong c a ngôi chùa thân yêu ñó chúng tôi chia tay nhau. Kho ng 20 năm sau, trong th i gian M , tôi nghe nhi u ngư i ca ng i m t b c cao tăng Vi t Nam gi ng pháp r t hay và Ngài có pháp hi u là Tâm Thanh. Tôi r t m ng, và dù không xem hình nh, tôi cũng bi t ngay ñó chính là th y Tâm Thanh c a tôi ngày nào. Không th có m t Hòa Thư ng Tâm Thanh nào khác ñư c. Ch âm thanh phát t m t tâm t bi trong sáng t a thiên hà m i có th vang ra kh i ñ i ngàn Lâm ð ng sang t n phương tây xa xôi như th . Trong m t d p ghé thăm m t ngư i b n, anh ta t ng tôi m t CD nh ng bài gi ng v Ph t Pháp. Anh b o n i dung c a CD là pháp âm c a Hòa Thư ng Tâm Thanh. Tôi nôn nóng và v a bư c lên xe là m nghe ngay. Không ph i ch mu n nghe kinh ñi n thôi nhưng thôi thúc hơn, ñư c nghe l i gi ng nói c a m t b c cao tăng tôi may m n có m t th i g n gũi. Nghe gi ng th y tôi c m th y m áp trong lòng. Gi a ph ngư i ñông ñúc, hình nh sư ph , th y và quê hương ch t th c d y. M y ch c năm nhưng l i gi ng tr m b ng, nh nhàng như ñ c thơ c a th y làm th c d y trong tâm h n tôi nh ng l i giáo hu n chân thành c a ngư i anh c trong gia ñình Viên Giác. Nh ng năm sau này th y là C V n Giáo H nh c a Ban Hư ng D n Trung Ương Gia ðình Ph t T Vi t Nam, b i vì, dù là m t b c cao tăng Ngài không quên chi c ghe Gia ðình Ph t T ñã ñưa Ngài ñ n g n b ð o Pháp, và cũng gi ng như sư ph chúng tôi luôn d n dò, ch n hưng Ph t Giáo và ph c hưng Dân T c ph i b t ñ u t tu i tr .

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

287

M c ñích ho ng dương chánh pháp là tâm nguy n không thay ñ i c a Hòa Thư ng Tâm Thanh; nhưng trong m i giai ño n có nh ng vi c c th ñ làm. Nh ng năm sau này, th y mu n dành h t th i gian ñ g y d ng tăng tài và thuy t gi ng kinh ñi n. Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh xã báo thân trong an nhiên ngày 02 tháng 4 năm 2004 ñ l i bài thi k : Hơn b y mươi thu ñã suy già Mây nư c tham phương ñã tr i qua Tay tr ng thuy n không v Ph t ñ Lòng thanh tánh t nh ng Di ðà Luân h i ba cõi t ñây d t Sông núi muôn nơi v n c nh nhà Thân huy n ngày nay xin tr l i M t tr i Tam mu i sáng tinh hoa. ðư c th y Như T nh báo tin th y Tâm Thanh viên t ch, tôi nh m tính th i gian, tư ng như v a m i hôm qua; nhưng ñã g n 30 năm tôi chưa g p l i th y. Nh ng l i d y c a th y cho chúng tôi bi t s ng có nguyên t c, có chu n m c, kiên nh n v i công vi c mình làm v n là nh ng gi t nư c ñ o v cho cây ñ i tôi thêm xanh lá hôm nay.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

289

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

Tôi ñ n trung h c Tr n Quý Cáp b t ñ u v i hành trình chùa Viên Giác. Tôi nh r t rõ, ngày cu i mùa hè trư ng Nguy n Duy Hi u năm 1968, nơi trư ng Duy Xuyên mư n ch ñ d y cho các h c sinh Duy Xuyên v a t n cư ra sau tr n M u Thân, th y hi u trư ng Nguy n Phúc Mai cho chúng tôi bi t sang năm trư ng s d n xu ng H i An. Vì m t s th y cô như th y Nguy n Phúc Mai, th y Võ Văn M o ñ u là ngư i H i An nên vi c di chuy n xu ng H i An v i các th y không có gì tr ng i. Các h c sinh không nhà như tôi là chuy n gian nan. Tôi v a H i An cách ñó vài tháng sau ngày cha tôi m t. Tôi b chùa Viên Giác ra ñi. Nhưng có th tôi l i ph i vào chùa xin tá túc m t l n n a, và l n này ch c s r t lâu. Th t tâm tôi không mu n tr l i chùa, nhưng n u không r i tôi s ñi ñâu. ð i tôi thư ng không có nhi u ch n l a.

290

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

Năm h c 1969, trư ng Duy Xuyên d y ñình C m Phô cách chùa Viên Giác không xa. Tôi h c l p ñ t . Bu i liên hoan chia tay nhau trung h c Duy Xuyên cu i năm ñ t là m t ngày ñ y c m ñ ng. Trư ng Duy Xuyên r t t i nghi p. Không có cơ s riêng như h u h t các trư ng công l p khác, ph i d y nh lang thang t qu n này sang qu n n , t trư ng Nguy n Duy Hi u Vĩnh ði n xu ng ñình C m Phô H i An. Sang năm sau, chúng tôi chuy n sang trư ng ñ nh c p Tr n Quý Cáp. Chi n tranh và tu i thơ trôi n i ñã làm chúng tôi trư ng thành r t s m. Bu i liên hoan chia tay ñư c t ch c long tr ng trong phòng r ng phía bên ph i ñình C m Phô. Năm ñó, tôi 14 tu i và ñ a l n nh t trong b n tôi cũng ch m i 15 tu i nhưng tôi nh r t rõ ngôn ng trong l i phát bi u c a ñ i di n ban t ch c r t ư là ngư i l n, tương t , di n văn c a anh trư ng l p r t xúc ñ ng và hùng h n. Chúng tôi t vi t l y, không ai vi t giùm. Lá thư g i th y cô và b n bè cùng l p do tôi vi t v i nh ng l i ñ y h a h n cho mai sau. Giáo sư hi u trư ng Nguy n Phúc Mai, giáo sư hư ng d n Võ Văn M o cũng nh n g i chúng tôi nh ng l i khuyên nh r t chân thành. Th y Võ Văn M o k chúng tôi nghe câu chuy n m t ông th tư ng Pháp, tôi không còn nh tên, sau khi thành danh tr v trư ng cũ thăm th y như m t cách d n dò chúng tôi ra ñi; nhưng ñ ng quên ngu n g c. Chúng tôi tr nh tr ng và vui v h a v i th y s v H i An thăm các th y cô dù không ph i là th tư ng. Th y trò cùng cư i. Nhưng l i h a chưa thành s th t. Bao nhiêu mùa thu qua nhưng nh ng chi c lá trong sân ñình C m Phô v n còn t n mát m i ngư i m t ng . Nhi u chi c lá ñã khô và r ng m t góc tr i nào ñó. Su t ñ i th y Võ Văn M o g n gũi v i h c trò và chúng tôi cũng r t g n gũi v i th y. Th y có t t chân nhưng nh chi c xe mobylette màu xám quen thu c ñã ñưa th y lên Duy Xuyên và r i Vĩnh ði n m i tu n. Nghe ñâu nhà th y g n r p Phi Anh nhưng tôi chưa bao gi ñ n.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

291

Ngoài th y Võ Văn M o, m t ngư i th y tôi quý m n khác và cũng thương tôi nh t trong su t b n năm trung h c Duy Xuyên là th y Phùng Ng c Nh t d y Vi t Văn và Nh c. Th y có vóc dáng r t ngh sĩ, ñeo kính ñen, tóc b nh b ng, có v “l p d ” nhưng có m t lòng yêu quê hương th m ñ m. Bài hát ñ u tiên th y t p cho chúng tôi hát trong nh ng ngày chưa t n cư ra Vĩnh ði n là bài Nh ng N o ðư ng Vi t Nam. Th y hát không hay l m nhưng truy n c m và chuyên ch tình yêu quê hương bát ngát. Tôi cũng thích hát. Dù h c r t thư ng trong nh ng môn khác, tôi luôn ñ ng nh t trong môn nh c. Ngày ñó tôi ñang mang trên vai n i bu n quá n ng so v i tu i tác c a mình và th y cũng mang m t tâm s gì ñó vô cùng u n khúc; nhưng không th san s v i ai nên nh ng bu i chi u Vĩnh ði n, hai th y trò thư ng ng i trên hành lang hát vu vơ “Nh ng n o ñư ng Vi t Nam, su t t Cà Mau th ng t i Nam Quan, ôi nh ng n o ñư ng Vi t Nam…” N a th k trôi qua nhưng tôi v n còn nh ti ng hát c a th y vang lên trong căn phòng nh th tr n Vĩnh ði n xa xôi. M i ñây, tôi nghe tin th y ñã qua ñ i. Dù bi t dù còn s ng chưa h n có th g p nhau, nhưng ra ñi vĩnh vi n th t là bu n. Tôi không nh là th y theo trư ng xu ng H i An. Sau nh ng ngày Vĩnh ði n th y trò chúng tôi chưa g p nhau l n nào n a. T giã ngôi ñình c , chúng tôi bư c vào m t ngôi trư ng khang trang, quy cũ Tr n Quý Cáp. Không gi ng hai năm trư c ñây ch h c cho có, vì c th y l n trò ñ u lang thang, năm ñ tam là năm tôi th c s ñi h c. Theo m t tài li u ñư c t ng k t m t cách khách quan v l ch s trư ng t ngày thành l p 15 tháng 9 năm 1952 ñ n năm 1975 Trung h c Tr n Quý Cáp ch có b n th y hi u trư ng g m th y Tăng D c, th y Hoàng Trung, th y Lưu Chí Kiên và th y Tr n Huỳnh Minh. Nh ng năm tháng ñ u trư ng d y nh t i m t ngôi chùa c a ngư i Hoa trên ñư ng Cư ng ð . ð a ñi m hi n nay ch ñư c xây xong trong niên khóa 1955-1956. Trong th i gian tôi vào, năm

292

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

l p dãy gi a chưa có các t ng l u như hi n nay. Năm 1973 này Kỳ ðài Tr n Quý Cáp ñư c kh i công xây do hai ki n trúc sư Nguy n Hy Văn và ki n trúc sư ðô Th Gia phác h a. Gi ng như h u h t các trư ng trung h c, trư ng Tr n Quý Cáp r ng v i nh ng hàng phư ng tr ng d c theo hành lang. Bên c nh các cây phư ng r t già ñư c tr ng sát v i dãy l p gi a là nh ng cây phư ng còn non m i l n ngoài sân. Tính t l i vào, các l p nh h c bên trái và c th lên cao d n cho ñ n các l p ñ nh t. C ng trư ng ngày ñó ñơn gi n, màu g ch rêu phong v i t m b ng thi c và hàng ch Trung H c Công L p Tr n Quý Cáp. Trong th i gian trư ng Duy Xuyên và sau ñó d t nhau sang trư ng Tr n Quý Cáp tôi chơi thân v i b n ngư i, g m anh Nguy n Thái, anh Lương L c, anh Ngô ðình Tám và anh ð ng D . Chúng tôi k t nghĩa làm anh em. B n ngư i ñ u l n hơn tôi nên tôi làm em út. Anh Thái là anh c . Sau này chúng tôi nh n thêm ch Nguy n Th Xuân, h c Hòa Vang, vào gia ñình. Ch Xuân l n hơn anh L c nên ñư c phong lên ngôi v th hai. Anh Lương L c làm thơ r t nhi u. Anh chép thơ vào trong m t cu n v và chuy n cho nhau ñ c. Anh L c ñ o m o và là “ông c non” nh t trong nhóm. Anh Nguy n Thái hi n h u và r t x ng ñáng làm anh. Tôi n anh Nguy n Thái r t nhi u, c tinh th n và công s c. Nh ng ngày khó khăn Vĩnh ði n không có ti n ñi xe, chi u th Sáu nào anh Thái cũng ì ch ch tôi trên chi c xe ñ p cũ k c a anh t Vĩnh ði n ra Hòa Khánh. ðo n ñư ng ch ng hơn ch c cây s nhưng ngày ñó là c m t hành trình. Chúng tôi r i Vĩnh ði n bu i chi u mà t i khuya m i ñ p t i nhà. Bây gi , trong s sáu anh ch em, ch có tôi, ch Nguy n Th Xuân California và anh Ngô ðình Tám Florida còn ba anh Thái, L c, D v n Vi t Nam. Ngoài sáu anh ch em, trư ng Tr n Quý Cáp tôi còn chơi thân v i Hoàng Ng c Minh, Nguy n Xuân Tư ng, Nguy n ðình Châu, Phan Xuân Phùng (Phan D Lynh), Tôn Th t Hùng,

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

293

Dương Châu, Tr n Ng c Anh, Mai Ti n. Trong nhóm b n, anh Ngô ðình Tám h c r t gi i. Anh sinh trư ng và l n lên trong m t gia ñình gia giáo. Cha anh là th y Giám th trư ng Trung H c Duy Xuyên. Các anh ch Ngô ðình Cát, Ngô Th Thanh Vân ñ u h c gi i. Tôi h c r t thư ng. N u không có Huỳnh Ng c Minh ra t n Ngã Ba Hu ch tôi vào H i An ñ h c thi Tú Tài hai, có th tôi ñã r t. Su t mùa hè 1972 tôi tr nhà Hoàng Ng c Minh ñ h c thi, ch v chùa ng vào bu i t i. Minh là con trai c a dì Ph n có ti m bún bò n i ti ng tr m Nam Phư c; nên ngày ba b a chúng tôi ñư c cung c p th c ăn ñ y ñ . Hoàng Ng c Minh tính tình ñi m ñ m, nghiêm kh c, có tinh th n xã h i cao và ư c mu n d n thân. Chúng tôi phát hành ñ c san Tu i Mây quay roneo và ph bi n trong gi i h c sinh, nhưng ch ñư c vài s ph i ñóng c a vì không có phương ti n. Sau khi r i trư ng Tr n Quý Cáp, Minh ra Hu h c Văn Khoa và có th i gian tr l i trư ng cũ c a mình, Trung h c Duy Xuyên, làm hi u trư ng. Bên phái n tôi ít thân ai và cũng không yêu th m nh tr m ai. Các ch như ch Nguy n Th Lan r t hi n, ch Nguy n Th Liên r t ñ p nhưng c hai ñ u coi tôi như em. Tôi hay ñ n nhà hai ch , ngày ñó trư c tr i Tây H , thăm chơi nhưng không có ý gì khác. Th i trung h c, con gái l n hơn con trai ch c n m t tu i thôi ñã coi như là ch hai r i. Ngo i tr anh Ngô Ðình Tám, tôi không g p b n h c nào t d o r i trư ng. Tôi theo dòng sông nghi p ch y qua bao gh nh thác c a cu c ñ i nên r t nhi u khi ch bi t âm th m nh b n. Hi u trư ng c a chúng tôi Trung h c Tr n Quý Cáp trong ba năm tôi h c t cu i năm 1969 ñ n tháng 6 năm 1972 là th y Lưu Chí Kiên và T ng Giám Th là th y T ng Khuy n. Vì là trư ng l n nh t c a t nh nên trư ng Tr n Quý Cáp có m t ban giáo sư ñông ñ o và s lư ng th y cô tăng r i gi m, ñ n r i ñi, cũng r t nhanh. Tôi chưa ñ c m t danh sách giáo sư Trung h c Tr n Quý Cáp nào ñ y ñ . Theo m t tài li u ñư c

294

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

vi t khá sư ph m và khách quan, năm tôi vào h c, trư ng Tr n Quý Cáp có ñ n 2.190 h c sinh, trong ñó có 27 l p ñ nh t c p và 17 l p ñ nh c p. Tôi không nh h t th y cô nhưng tên th y cô mà tôi h c trong ba năm v n còn nh : Th y Nguy n Văn Liêu d y Vi t Văn, th y Phan Khôi d y Anh Văn, cô Tr n Phương Lan d y Anh Văn, cô Bích Ty d y Tri t, th y Ph m Phú L i d y Tri t, th y Nguy n Ng c Anh d y S ð a, th y ð ng Văn Bôn d y V n V t, th y Phùng Rân d y Lý Hóa, th y Nguy n Văn Th d y Toán, cô Nguy n th Nguy t d y Vi t Văn, th y T ng Nh n d y Pháp Văn, th y Tăng Kim Lân d y S ð a, th y T ng Di u d y Anh Văn. Năm ñ u trư ng Tr n Quý Cáp, th y Nguy n Ng c Anh và th y Nguy n Văn Liêu là hai th y tôi thích nh t, vì tôi thích h c văn và s . Tôi nh có l n th y Liêu ra ñ lu n “Các em h c sinh nghĩ gì v chi n tranh”. Tôi nh p ñ ch b ng m t câu v n v n “Chi n tranh ñã làm xã h i Vi t Nam ñ o l n”. Trong lúc ña s h c sinh trong l p nghe t i chi n tranh là t nh ng c nh ánh h a châu rơi, ti ng súng xa xa v ng v , tôi nghĩ ñ n con ngư i và nh ng ñ v trong xã h i Vi t Nam. Th y Liêu r t thích cách vi t ñó và ñ c bài lu n cho c l p nghe. Chi n tranh gây ra bao tang tóc, bao tàn phá; nhưng t lúc h c l p ñ tam cho ñ n bây gi tôi v n tin cái tàn phá tai h i nh t c a chi n tranh không ph i là tài s n mà là con ngư i. Bao nhiêu l p ngư i ñã ch t, bao nhiêu th h ñã ra ñi và s không bao gi tr l i trên ñ t nư c Vi t Nam. Nh ng m t mát ñó không bù ñ p ñư c. Nh ng v t thương trên da th t có th s lành ñi nhưng v t thương trong tâm h n khó mà phai nh t. Ngư i ta thư ng nghĩ ñ n vi c tái thi t ñô th , xây d ng nhà c a, c u c ng nhưng cái c n tái thi t và xây d ng là tình ngư i. Còn tình ngư i Vi t Nam chúng ta s còn Vi t Nam mãi mãi. M t tình ngư i Vi t Nam, dân t c này s b di t vong. Nhi u khi ng i nh l i nh ng bài lu n năm xưa và nh ng ti u lu n tôi vi t bây gi , cách vi t cũng không nhi u thay ñ i. Ư c gì thu

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

295

th p l i ñư c tôi s in thành sách. Th y Liêu ðà N ng, ch vào trư ng Tr n Quý Cáp d y m t năm ñ tam niên khóa 1970, sau ñó hình như th y không d y n a. Th y Nguy n Ng c Anh có ki n th c l ch s r t r ng. Th y cũng ch d y tôi năm l p ñ tam 1970. Th y d y s Vi t Nam nhưng cũng hay nh c ñ n s Trung Hoa. Th y thư ng m c áo sơ mi tr ng, khuôn m t tr trung và hình như th y ngư i Hu . Th y gi ng r t hay vì nghĩ sao gi ng v y m t cách t nhiên, hùng h n. R t ít khi tôi th y th y ñ m t vào sách giáo khoa. Ngay c cách h i bài cũng v y, th y thích h i câu gì thì h i, nhi u khi không liên h gì v i bài h c trong tu n. ðang h c chuy n ai th ng nh t Vi t Nam l n ñ u th y bu t mi ng h i ai th ng nh t Trung Hoa l n ñ u. Tôi cũng thích l i d y ñó. S h c là m t khoa h c ñ i chi u. N u ch bi t s nư c mình mà không bi t s nư c khác r t d d n ñ n m t th ch nghĩa dân t c c c ñoan h p hòi và ng vùi trong vinh quang quá kh . Th y Nguy n Như Th d y tôi môn Toán l p ñ nh t năm 1972. Th y hơi m, ñ p trai và vui tính. Nhà th y g n ñình C m Phô và ñ n trư ng b ng chi c xe Vespa màu xanh nh t. Th y d y trư ng công và c trư ng tư. Ngoài ra, mùa hè th y còn d y các l p luy n thi. Th y d y toán nhưng không quá kh t khe. M i khi có ñ a nào nói chuy n trong gi h c, th y g i tên nhưng khi c u y v a ng ng lên, th y ném cho c u ta m t viên ph n nhanh như ném phi tiêu. Th y trò nhìn nhau cư i hu . Th y vi t trên b ng ñen r t ñ p và ngay c v ñư c m t vòng tròn 360 ñ ch b ng m t nét không d ng tay. Có lúc v thành công nhưng gi ng như cu c ñ i cũng nhi u khi vòng tròn không ñư c kín. Khi nghe th y tr i qua nhi u gian truân và ñã sang ñ n M , tôi th m mong có m t ngày ñư c vi ng thăm th y. Cô Nguy n Th Nguy t d y tôi môn Vi t Văn l p ñ nh t năm 1972. Cô Nguy t có vóc dáng m nh mai, mái tóc th ñen

296

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

lánh bao gi cũng ch i mư t mà. Trong m t tôi cô Nguy t ñ p nh t trong s các cô m c dù cô Phương Lan quý phái và cô Bích Ty hi n hòa. Ngày ñó cô Nguy t v a t t nghi p sư ph m v d y Vi t Văn trư ng Tr n Quý Cáp nên tu i cô cũng ch m i ngoài hai mươi. Cô thư ng m c áo dài xanh. Tôi hay ñ ng trên hành lang nhìn cô ñi trong sân trư ng. M t c m giác th t d u dàng nhưng không ñ ñ thành thơ nên tôi không có bài thơ nào vi t t ng cô ngày ñó. Cách ñây hai năm cô sang M , anh Nguy n H ng Hà, m t c u h c sinh Tr n Quý Cáp c a th p niên 1960, gi i thi u và tôi may m n ñư c ñ n thăm cô Boston. Cô Nguy t là ngư i duy nh t trong s các th y cô d y Trung h c Tr n Quý Cáp tôi ñư c g p l i. M y ch c năm qua, ñ a h c trò ng n ngơ năm xưa nay ñã già; nhưng cô Nguy t trong tâm h n nó v n còn r t tr . Tôi cũng nh th y hi u trư ng Lưu Chí Kiên nghiêm kh c ñã quá c ; th y T ng Di u tr trung, năng n nh t trong các th y; th y Phan Khôi v i chi c xe ñ p ngang ñơn sơ d ng sau văn phòng hi u ñoàn trư ng, th y d y Anh Văn nhưng phát âm b ng gi ng Pháp; th y Tăng Kim Lân d y S ð a, tôi g p m t l n sau 1975 trên b n xe ch C n, m ng m ng t i t i; th y Ph m Phú L i trong nh ng gi Tâm Lý H c tôi yêu thích, luôn c m c h p ph n trong tay, ñi lên ñi xu ng; th y ð ng Văn Bôn b m t m t tay, luôn làm tôi lo l ng, trong gi h c không dám nhìn th ng m t th y vì r t ít khi tôi thu c bài V n V t; th y Phùng Rân ñi chi c Honda màu ñen và có ngôi nhà r t nên thơ trong con h m nh g n chùa Viên Giác; cô Phương Lan dáng ngư i cao, có nét ñ p tây phương quý phái và luôn ñ n trư ng b ng xe xích lô; cô Bích Ty r t hi n và ít nói; th y T ng Giám Th T ng Khuy n vô cùng nghiêm kh c, chưa bao gi tôi th y th y cư i, trong trư ng t h c trò cho ñ n c th y cô ñ u r t n nang. Nói chung, các th y cô c a trư ng Tr n Quý Cáp ñ u là nh ng b c ñáng kính, r t ñư c thương yêu và có tâm h n mang ñ m màu ñ t Qu ng.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

297

T c ng vào, l p h c c a tôi là l p th hai, dãy bên ph i. Nhìn sang phía bên kia là Ty C nh Sát Qu ng Nam ch cách m t hàng rào. Tôi không bi t phòng sát v i l p h c tôi có ph i là phòng th m v n hay không nhưng th nh tho ng tôi nghe ti ng la hét, khóc than, van xin, hăm d a. Tôi hay tò mò nhìn sang và th c m c chuy n gì ñang x y ra bên ñó nhưng t t c b che khu t b ng m t hàng rào k m gai cao. Trong l p, ch tôi ng i sát c a s . Nhi u khi tôi mu n ñóng l i ñ kh i nghe ti ng la hét khóc than. Bên kia ô c a, nh ng con chim s thư ng bay v c t ti ng líu lo trên nh ng b i cây. Sau này, m i khi ñ c l i nh ng câu thơ c a anh Tr n Hoài Thư “Tôi s g i m t b y chim s nh , nh ng cánh chim t xa v ng l c b y” tôi hình dung c nh cũ và ch t nghe lòng xót xa thương th y cô, nh b n bè. Trong nh ng ngày M , h a ho n l m m i nghe tin m t ngư i b n cũ. Th nh tho ng m i bi t tin m t th y cô; nhưng ph n l n ch ñ chia bu n như trư ng h p cô Phương Lan v a qua ñ i năm ngoái. Nhi u l n tôi t h i, sau bao khói l a chi n tranh, nghèo nàn tù t i, bi n c mênh mông, b n bè tôi, nh ng con chim s v i ñôi cánh nh nhoi l n lên trong m t t nh l bu n hiu ngày ñó bây gi phiêu b t v ñâu ! Vi t v trư ng Tr n Quý Cáp không th nào quên nh c ñ n H i An. Dù bây gi là thành ph UNESCO hay gì ñi n a tôi luôn g i H i An là thành ph c a tôi. Thành ph tr m l ng có nh ng ngôi chùa tên nghe r t l , chùa Ngũ Bang, chùa Âm B n, chùa C u, nhưng nghe ri t nên c m th y vô cùng thân thi t. H i An trong tâm h n tôi ch ng khác gì m t căn nhà riêng, nơi ñó, t ng góc ph , t ng con ñư ng, t ng mái ngói, t ng gi ng nói êm ñ m c a cô bé bưng cà phê, t ng gi ng rao cao vút c a ch bán cao l u rong ñã g n li n trong m t ph n ñ i. Ngày ñó H i An cũng ñã có nhi u quán cà phê; nhưng chúng tôi thích u ng cà phê quán phía trư c Ti u khu Qu ng Nam và g n nhà nh t là Cà phê S M t sát bên con h m nh ñi vào khu Kh ng Mi u.

298

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

H i An nh ng ngày tôi s ng bu n và v ng v . Thành ph bu n ñ n n i trong m t phóng s ñăng trong trang ñ a phương c a báo Sóng Th n, tôi ñã g i H i An là ”Thành ph ch t”. Không nh ng con ngư i ch ng ai ngó ngàng ñ n H i An mà c chi n tranh cũng b sót H i An. Th t v y, ngo i tr tr n M u Thân và nh ng l n pháo kích, trong su t m y mươi năm c a cu c chi n, thành ph c a tôi như rơi vào quên lãng. ði u r t l , ngay c M , trong th i cao ñi m v i c trăm ngàn quân ñóng ðà n ng, cách ñó vài ch c cây s , không có ñơn v nào l n ñóng H i An. Các ñơn v ð i Hàn thu c sư ñoàn Thanh Long hay Mãnh H gì ñó ñóng C m Hà, Lai Nghi ch không ñóng H i An. H n nhiên lý do chính vì H i An không còn gi m t ví trí kinh t chi n lư c như 300 năm trư c. Dù sao, nh nh ng lãng quên ñó mà ngày nay nh ng mái ngói cong còn nguyên v n, nh ng c t nhà ch m tr tinh vi ñã giúp thu hút du khách ñ nuôi s ng ngư i dân ph H i sông Hoài. Nh ng năm chi n tranh, H i An r t nghèo. M t l n, có ngư i h i tôi bây gi H i An s ng nh du khách, ngày xưa s ng b ng gì. Tôi tr l i n a ñùa n a th t, ngày xưa H i An s ng b ng thơ. Ngoài thơ, tôi không nh H i An s ng b ng gì khác. Không ru ng ñ t, không nhà máy. Không du khách. M c dù ñ t H i An s n xu t ra hàng trăm nhà thơ nhưng nhà thơ n i ti ng nh t H i An không ai tranh cãi, là Bùi Giáng. Nhà thơ quê Duy Xuyên nhưng h c trư ng Minh Viên H i An và cư i v , bà Ph m Th Ninh, cũng ngư i H i An. Ông ñã r i H i An 30 năm trư c, nhưng ñ l i nh ng câu l c bát nuôi s ng tâm h n ngư i x Qu ng qua nhi u th h . Tên Bùi Giáng x Qu ng quen thu c ñ n n i nhi u khi ngư i ta c tư ng ông chưa bao gi r i kh i x . M t bài thơ c a Bùi Giáng v H i An: Mơ màng ph cũ hoang liêu Cánh bu m con sóng sương chi u H i An T mây chan ch a m ng vàng

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

299

Tu i ñ i em k t m y ngàn cánh hoa M ng vui gi t tu i chan hòa Bư c ñi t ñó gió xa bay v Ng m ngùi ñàn l ai nghe C i ngu n bên tháng năm th x chia D u m hoen h n còn kia H n trăng soi bóng s u khuya m t b . H u h t các nhà thơ H i An có ít nh t m t bài vi t v thành ph c này và thư ng là nh ng bài thơ ñư c yêu thích nh t c a tác gi như trư ng h p B a Say Ghé Chùa Ông c a Hoàng L c, N Hoa Cho Ngư i Em H i An c a Luân Hoán, Trưa H i An c a Hoàng Quy, Ng n Qu Vi n Phương c a Thái Tú H p, H i Âm c a Thành Tôn v.v.. Nh ng ngư i t H i An ra ñi ñ u có m t nh n xét gi ng nhau: “H i An là thành ph ñ v thăm ch không ph i nơi ñ ”. Tuy bu n bã như th , hàng năm, tôi v n v . Ngay c nh ng năm khó khăn sau 1975, tôi v n c g ng v . ði xa, nh H i An da di c; nhưng khi v a bư c chân v lòng l i mu n ra ñi. Trong nh ng năm Sài Gòn, tôi v H i An ch ñ ñi m t vòng ph c , ñ ng trư c trư ng Tr n Quý Cáp ñ o m t nhìn các em h c sinh ñ tìm l i chính mình th i h c trò, r i l i ra ñi trên nh ng chi c xe Renault màu xanh ñ m và già nua không thua gì thành ph . Chào cô gái h c trò ñang t i l p Cho tôi làm viên s i dư i chân em Ð xào x c h n tôi khi m i l n Chút men tình năm tháng y chưa quên. (Gi c mơ nh c a tôi, thơ Tr n Trung ð o)

300

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

H i An c a tôi là nh ng bu i chi u ng i trư c c a nhà thơ Ph m ðình Nguyên Ngã Ba Tin Lành ngâm nga “ Dòng sông nào ñưa ngư i tình ñi bi n bi t” và nhìn các em n trung h c H i An ñi h c v trong cơn mưa. Em v ph H i chi u mưa l n Vóc ng c ngà khoe dư i l a h ng Ta như gi t nư c mùa mưa ñó ðã cu n trôi v trăm nhánh sông. (Em v ph H i, Tr n Trung ð o) Tôi vi t nh ng dòng thơ ñ u tiên khi còn trư ng Duy Xuyên và sáng tác nhi u hơn khi chuy n qua trư ng Tr n Quý Cáp. Nhưng thơ và c văn cũng ch chia s trong nhóm b n bè g n gũi. Ngo i tr vài v n thơ tình hi m hoi như trên, ph n l n tôi vi t t nhi u góc c nh c a s ph n con ngư i và ñ t nư c. ðơn gi n vì tôi thương ñ t nư c mình. ð i tôi gian truân không khác gì ñ t nư c. T th i thơ u qu n Duy Xuyên tơ l a ñ n bóng ña chùa Viên Giác H i An, thơ văn tôi còn l i nh ng d u chân, nh ng ti ng thì th m c a nh ng ngư i tôi quen và không quen, nh ng hoàn c nh tôi ñã g p, ñã t ng là nhân ch ng. B n bè văn ngh chúng tôi hay g p nhau trên căn gác c a Nguy n Xuân Tư ng, g n chùa Viên Giác. Tôi ch quen Tư ng sau khi chuy n sang trư ng Tr n Quý Cáp nhưng thân nhau r t nhanh. Tư ng h c gi i, ñàn hay, sáng tác nh c, làm thơ, h c c l p báo chí hàm th c a t p chí Ph Thông. Thơ c a Tư ng ñăng nhi u nh t trên t p chí Th Tư, ký bút hi u M c Vũ. Tôi bi t nhi u v báo chí cũng nh h c ké các sách v trong l p hàm th c a Tư ng và t p ñàn t cây ñàn c a Tư ng. Trình ñ thư ng th c âm nh c c a Tư ng cao hơn tôi nhi u. Tư ng khuy n khích tôi nghe nh c Vũ Thành, Ph m Duy, Văn Cao,

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

301

ðoàn Chu n. Và tôi bi t hút thu c cũng do Tư ng. M c a Tư ng có ti m t p hóa và thu c lá tôi hút ph n l n do c u y cung c p. Chúng tôi bi t u ng cà phê r t s m. M i tu n m t hai ñêm chúng tôi lang thang xu ng ph u ng cà phê. Lúc ñ u ch hai ñ a nhưng khi lên l p ñ nh t thư ng r thêm anh Anh Vi t Thi ñi lính truy n tin ñóng trư c chùa T nh H i và anh Ngàn Thương g c Hu ñi lính Chi n Tranh Chính Tr ñóng ngay phía bên kia c ng trư ng Tr n Quý Cáp. Khi chúng tôi vào ñ i h c, có m t l n kéo nhau v H i An và t ch c m t ñêm thơ quán cà phê trư c Ti u Khu. ði m khác tôi duy nh t là Tư ng ít quan tâm ñ n chính tr . Tôi nói thì c u ta kiên nh n ng i nghe; nhưng không say sưa tranh lu n như các b n khác. Khi vào ñ i h c, tôi có nhi u nhóm b n khác theo nhu c u tri th c t nhiên c a tu i hai mươi như Lê ðình Các, Tr n Phư c Khuông v.v. nhưng v n gi l i m t tình b n chung th y v i Tư ng. M i cu i tu n chúng tôi d t nhau xu ng quán cà phê c a ca sĩ Ng c Long, anh ru t ca sĩ Anh Ng c, Chí Hòa nghe nh c như thư mư i lăm H i An. Bài hát ca sĩ Ng c Long hát hay nh t cũng là bài Thu Hát Cho Ngư i c a Vũ ð c Sao Bi n. Tư ng có ñ c tính r t t t, t n t y hy sinh cho b n bè. Trong nh ng ngày cùng kh Sài Gòn, khi không còn nơi nào khác ñ tr , tôi tìm ñ n Tư ng. C u y gi i thi u tôi d y kèm nhà ngư i bà cô ru t c a c u ta. Ngư i ñàn bà có tâm h n bao dung như dòng sông H ng ñó sau th i gian ng n ñã tr thành m nuôi c a tôi. T ñó tôi không còn khó khăn v v t ch t và c tinh th n n a. M ngư i Kim B ng nhưng trong các tác ph m c a mình, tôi thư ng g i m là M Hòa Hưng ñ phân bi t v i M Duy Xuyên ñã m t. Tôi hay ch c m tôi cư i nh t là trong nh ng l n ñánh b c ăn gian v i ñám em trong ba ngày T t. Mư i năm sau khi r i Sài Gòn, tôi vi t t ng m bài thơ ð i C Thiên Thu Ti ng M Cư i. M r t thích bài thơ này. Anh Võ Tá Hân ph bài thơ thành nh c, nhi u ca sĩ hát nhưng

302

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

ư c mơ c a m là m t ngày tôi s v ñ hát m nghe. Dĩ nhiên là tôi l i h a như bao l n l h n ñã qua. Ngoài Nguy n Xuân Tư ng thu c Thi Văn ðoàn H i Ph do nhà thơ Huỳnh Kim Sơn sáng l p, nhóm b n vi t văn, làm thơ, vi t nh c trong l p h c sinh trư ng Tr n Quý Cáp nh ng năm ñ u th p niên 1970 còn r t ñông nhưng không ñư c nhi u ngư i bi t ñ n. Tôi s g i là “chúng tôi”, ñơn gi n vì dù có k h t tên và bút hi u c nhóm văn ngh ra ñây ch c cũng không ai bi t. Ngày xưa H i An không có ai tên là Tr n Trung ð o vì bút hi u này c a tôi ch nghĩ ra sau khi t i tr i t n n Palawan, Philippines. Chúng tôi tuy không “sinh nh m th k ” nhưng thành th t mà nói chúng tôi có “sinh nh m th h ”. “Gi i sáng tác” văn ngh m m non chúng tôi b che khu t b i tên tu i c a các ñàn anh Trung h c Tr n Quý Cáp như Hoàng L c, Thái Tú H p, Thành Tôn, Vũ ð c Sao Bi n, Lê ðình Ph m Phú, Hoàng Quy, T n Hoài D Vũ, Hoàng Th Bích Ni, Nguy n Nho Như n, ðynh Tr m Ca. Ngoài nh ng nhà văn nhà thơ h c trư ng Tr n Quý Cáp, nhi u nhà văn, nhà thơ, h a sĩ, nh c sĩ tuy không h c trư ng Tr n Quý Cáp nhưng sinh ra x Qu ng nên nh hư ng c a h v n bao trùm lên thành ph c H i An c a chúng tôi ngày ñó như T Ký, Tư ng Linh, Luân Hoán, H Thành ð c, H Qu c Huy, Hà Nguyên Dũng. Ra h i ngo i tôi còn bi t thêm m t s anh ch văn ngh sĩ g c trư ng Tr n Quý Cáp cùng th h v i các anh Thái Tú H p, Hoàng L c như các anh Ph m Phú Minh, Hà Kỳ Lam, Vương Trùng Dương, Dư M , Hoàng Huy Khánh, Xuân ð , Nguy n Thanh Huy, Nguy n ðông Giang, Lê Du Miên, Phùng Nguy n, Quang Huỳnh. Có th ngày xưa các anh chưa vi t nhi u, r i Tr n Quý Cáp s m hay dùng m t bút hi u khác nên tôi không bi t. Trong s nh ng văn ngh sĩ H i An, ngư i duy nh t thu c l p ñàn anh nhưng chơi thân v i nhóm văn ngh trư ng Tr n

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

303

Quý Cáp chúng tôi là nhà thơ Huỳnh Kim Sơn. Thơ anh r t hay và có m t s bài ñã ñăng trên t p chí Bách Khoa. Khi vào Sài Gòn h c năm th nh t, cu i năm 1972, ba c u h c sinh Trung h c Tr n Quý Cáp g m tôi, Nguy n Xuân Tư ng, ð Dư ng cùng v i anh Huỳnh Kim Sơn m i ngư i góp mư i bài, in chung m t t p thơ sinh viên có m t cái tên là Theo bư c lưu dân. Chúng tôi nghĩ nát óc không ra t a ñ v a ý cu i cùng ch n Theo bư c lưu dân d a theo t a tác ph m c a nhà văn Nguy n Văn Xuân Khi nh ng lưu dân tr l i. Trong b n tác gi c a t p thơ, tôi th t s tr thành lưu dân nhưng chưa tr l i. Ngày tôi r i H i An, anh Huỳnh Kim Sơn t ng tôi hai câu thơ như nh ng l i tiên tri cho hành trình 40 năm s p t i c a ñ i tôi: Trong tôi ñã h t mùa xuân th m C m c quanh ñ i say vi n du Nhà thơ Huỳnh Kim Sơn ñã qua ñ i trong nghèo khó vài năm sau 1975. Bài thơ tôi thích nh t c a anh và ñã ch n in trong t p thơ sinh viên Theo bư c lưu dân là bài Tôi cũng nh v a ñăng trư c ñó trên t p chí Bách Khoa. Sau này tôi vi t l i ñ ñăng trên xuquang.com nhưng có vài câu không ñúng. Tháng trư c tình c ñ c bài thơ trong tuy n t p Thơ Tình Mi n Nam 1975 trên m ng Gió O, tôi xin chép ra ñây như m t l i tư ng ni m ñ n m t nhà thơ H i An v n s : “Ta cũng nh nh ng giòng sông vi n x Nh ng giòng sông xanh th m gi a quê hương ðêm ta v ng i yên không dám th ðêm ta ch bư c gi c vư t biên cương Ta cũng nh nh ng con ñư ng heo hút ðư ng ñ y chông bên ñ ng ru ng ng p mìn Ngày ta ñi chân dò trên c m c Ngày ta qua quên m t tu i hoa niên

304

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

Ta cũng nh em bu n như dáng núi Tóc mùa thu r i lo n nh ng chiêm bao Gi t m bi t lòng ta lưu luy n quá Gi chia ly em khóc l như sao Ta cũng nh như loài chim nh t H n cô ñơn tìm quán tr trong em Phút g n gũi ta nghe ñ i hoa n Phút nhìn em không rư u cũng say m m Khi v núi hóa thân làm tên m i Lòng bâng khuâng v ng tư ng gi ng da vàng Khi kh quá ta âm th m không nói Nhìn r ng sâu thèm khát thu bình an Ta cúi xu ng ñ i không thương ta n a Năm ba l n tan v m ng trên tay Ni m tuy t v ng ta lao vào khói l a H n ta say ngày tháng cũ u hoài” (Ta cũng nh , thơ Huỳnh Kim Sơn) Ngoài gi h c trư ng Tr n Quý Cáp và g p g m t s b n bè gi i h n, tôi ch chùa ñ c sách. Sau ngày xây xong Trung Tâm Sinh Ho t Thanh Niên, sư ph tôi có ý ñ nh thành l p m t thư vi n nên thu th p r t nhi u sách. Ý ñ nh không thành, th y ñóng sách thành t ng thùng và ñ dành trên l u. Bên c nh kinh ñi n là các tác ph m văn h c, kinh t và r t nhi u sách chính tr . Tôi còn nh nên công vi c tôi làm m i ngày r t nh nhàng không ph i gánh nư c tư i rau như các chú l n tu i. Nh ng ngày không ñi h c, sau khi lau chùi bàn gh trong gi ng ñư ng và quét lá ña m t n a sân chùa xong tôi thư ng dùng th i gian còn l i ñ ñ c sách. Tôi ñ c t ng cu n

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

305

m t và không b sót cu n nào, t Phi L p Sang Tàu, Th ng Mõ Làng C Nhu c a H H u Tư ng cho ñ n b L ch S ð Nh Th Chi n c a Winston Churchill dày kho ng m t ngàn trang do Chánh Án Tr n Minh Ti t d ch. Không ph i sách nào tôi cũng hi u nhưng v n c g ng ñ c h t và hy v ng m t ngày s hi u ra. Nh ng thùng sách không dùng b m t ăn d n, sư ph tôi ph i b ñi, th t ti c. Năm ñ tam trôi qua. ð u năm ñ nh , h i ñ ng giáo sư trư ng Tr n Quý Cáp ñ c tôi và vài h c sinh khác c a trư ng nh n h c b ng Hà Thúc Nhơn do nhóm Hà Thúc Nhơn trao t ng. Lý do, tôi nghèo và không h c quá t . Bu i l trao h c b ng ñư c t ch c trong trung tâm sinh ho t trư ng. ðây cũng là l n ñ u tiên tôi ñư c quen v i Thi u Tá Bác sĩ Ph m Văn Lương, ñ i di n báo Sóng Th n và nhóm Hà Thúc Nhơn t i ðà N ng. Bác sĩ có khuôn m t cương quy t, kh ngư i nh , ít nói nhưng d m n. Anh ch d n dò chúng tôi vài chuy n h c hành, trao chúng tôi m i ñ a m t bì thơ. Tôi không nh chính xác bao nhiêu ti n trong bì thơ nhưng m t ñi u tôi nh , s ti n ñã gi i quy t r t nhi u nhu c u c a tôi ngày ñó. Anh h a s g i ti n cho chúng tôi ăn h c m i tháng. Và c th m i tháng tôi nh n m t bì thơ kèm theo ti n m t. Tôi bi t chuy n ð i úy Bác sĩ Hà Thúc Nhơn và say mê ñ c các câu chuy n v anh trong th i gian ch ng tham nhũng Quân Y Vi n Nguy n Hu , Nha Trang. Tôi dành nhi u c m tình cho th h ñàn anh trư ng thành sau hi p ñ nh Geneva. T ngày ñó, tôi b t ñ u t p vi t m t s phóng s ñ a phương cho báo Sóng Th n qua trung gian văn phòng ðà N ng c a anh. Tôi vi t cho anh Ph m Văn Lương nhi u thư riêng và trình bày các suy nghĩ c a mình v m i v n ñ t văn hóa xã h i ñ n chi n tranh chính tr . Anh ñ c h t nh ng lá thư tôi vi t và t ra r t quan tâm ñ n suy nghĩ c a tôi nhưng anh Lương là m u ngư i ho t ñ ng ch không ph i nói hay vi t. Tôi còn nh và phong trào Hà Thúc Nhơn cũng không có ñ án gì c th ñ

306

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

làm nên trong nh ng thư ng n vi t l i, anh cũng ch dăm hàng khuyên tôi chăm ch h c hành. Th nh tho ng anh b o v ðà N ng g p anh. Anh Lương v a là Giám ñ c Khu Ngo i Ch n T ng Y Vi n Duy Tân v a có phòng m ch riêng trên ñư ng Th ng Nh t, n m phía dư i C u V ng. Anh quá b n. Nhi u hôm tôi ph i ch r t lâu. H t gi khám, hai anh em lên chi c xe Jeep quân ñ i có tài x lái v nhà anh cư xá sĩ quan. Anh d n dò m t s vi c, khuyên b o ñôi ñi u và sai ngư i tài x ñưa tôi ra b n xe v l i H i An. M t s khá nhi u tên tu i các anh ch sinh ho t trong nhóm Hà Thúc Nhơn H i An, ðà N ng và Qu ng Ngãi ngày ñó tôi bi t cũng qua trung gian anh Ph m Văn Lương. Tôi g p nhà văn Uyên Thao lúc ñó là T ng Thư Ký báo Sóng Th n và r t nhi u anh ch trong ñoàn công tác xã h i c a Sóng Th n nhà anh Lương nhưng không ai ñ ý ñ n tôi làm gì. Anh Ph m Văn Lương và b n bè anh là nh ng ngư i có lòng yêu nư c sâu ñ m và mang tinh th n cách m ng xã h i r t cao. Nhưng trái tim yêu nư c và nhi t huy t c a th h các anh chưa ñ ñ v c d y m t dân t c ñang b cu n sâu trong cơn l c chi n tranh và tham v ng ch nghĩa. Trư ng Tr n Quý Cáp không có trung tâm thi tú tài. Mùa hè 1972, h c sinh các l p ñ nh t trư ng Tr n Quý Cáp chúng tôi l u chõng ñi thi tú tài ph n hai trung tâm ðà N ng. Ch t ch h i ñ ng giám kh o là th y Hoàng Trung, nguyên hi u trư ng trư ng Tr n Quý Cáp. Ngày công b k t qu trư ng N Trung H c ðà N ng, bác tôi t bên Sơn Chà ñ p xe qua ñ cùng tôi ñi xem b ng. Tôi ch mu n ñi m t mình vì không mu n bác ñau lòng n u ch ng may tôi r t. Bác nh t ñ nh cùng ñi. Ngày dán k t qu , h n nhiên, là ngày vô cùng h i h p. Tôi thì chưa sao nhưng các c u sinh năm 1953, thi r t có nghĩa là chu n b hành trang vào Th ð c. Khóa Tú Tài 1972 c a chúng tôi còn ñư c g i là Tú Tài Mùa Hè ð L a. Chúng tôi ñ u nhi u hơn nh ng năm trư c vì ñư c v t mư i ñi m. M t trong nh ng ngư i b n c a tôi thi ñ u và ñư c cha m t ch c

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

307

ti c r t linh ñình không ph i vì c u ñ u t i ưu nhưng ch v a ñúng ñ ñi m ñ u, tính luôn mư i ñi m v t. Sân trư ng N Trung H c ngày ñi coi b ng r n ti ng cư i nhưng cũng ñ y nư c m t. Khi ñ n h Tr n, danh sách thi ñ u ch có vài tên v n ch T và ch m d t. Không có tên tôi. Nh ng t k t qu dán bên dư i thu c v các ban khác. Bác tôi m t y u không ñ c ñư c nhưng th y tôi không nói gì, bác bi t s im l ng là m t d u hi u không vui. Khi quá lo l ng, tôi quên nghĩ ñ n m t ñi u vô lý, ch ng l các h b t ñ u v i các v n U,V,X,Y …ñ u r t h t hay sao, nh t là r t nhi u ngư i h Võ và Vũ. Thì ra, ngư i dán k t qu th y phía dư i ban khác chi m, ñã dán ph n còn l i m t b c tư ng khác khá xa. Tôi tìm ra và th y tên mình trong ñó. Bác tôi m t y u nhưng v n c chen l n vào ñ chính m t ñ c tên tôi. Tôi ôm ch m các b n v n T, V, nh y nhót vui m ng, nhưng khi ch t nhìn lên, tôi th y bác khóc. V i tâm h n m c m c, bác không vu t tóc hay nói m t l i khen; nhưng t dòng nư c m t ñang ch y trên ñôi má nhăn nheo c a c già Qu ng Nam ch t phác, tôi bi t bác m ng l m. Bác tôi ít nói. Khi bu n ông ñi u ng rư u. Tánh tình ông hi n h u và r t d m m lòng. M t l n tôi h c l p ñ ngũ Vĩnh ði n bác ñ p xe t Sơn Chà vào thăm. Dù trong gi h c nhưng bác nh t ñ nh không ch . Nhân viên văn phòng ñành ñưa bác ñ n phòng h c ñ g p tôi. Bác ñ ng gi a l p khóc ngon lành khi th y tôi ñang ng i trong m t góc phòng. Th y cô và b n h c bi t hoàn c nh tôi nên không ai nói gì. Tôi r i l p theo bác ra ng i trên b c tam c p. Tôi d n bác ñ ng khóc và cũng ñ ng vào thăm n a, tôi s bình an. Nói th cho bác yên tâm, m c dù tôi không bi t ñ i mình r i s ra sao. Th ng bé m y u mư i ba tu i ng i bên ông già Qu ng Nam gi a m t quê hương ñang ñong ñưa trong cơn bão. Khi bác ñ p xe ra v , nhìn theo chi c lưng còm cõi c a bác, lòng tôi se l i, tôi nh cha tôi vô cùng. Nhi u khi tôi th y mình

308

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

như nh ng c ng lau bên b sông Thu, khi cong tư ng ch ng sát ñ t nhưng r i l i ñ ng lên và ñi gi a cu c ñ i. Coi b ng Tú Tài xong, bác tôi h n h t ñ p xe ra phà ñ v l i Sơn Chà. Sau này nghe bác k tôi m i hi u ra, bác khóc không ph i ch vì m ng cho tôi ñ u tú tài thôi nhưng còn nghĩ ñ n ba tôi, em trai k c a bác, ñã qua ñ i vài năm trư c ñó. Ư c mơ c a ba tôi, ngư i th d t v i Duy Xuyên mong con mình ñ u tú tài ñã thành s th t. Ông n i tôi có tám ngư i con g m c trai l n gái; nhưng không gia ñình nào thành công trên ñư ng h c v n. Các anh h l n tu i c a tôi, ra ñi dù theo bên này hay bên kia ñ u không ai tr l i. Anh ch t bên này sông Thu, em ch t bên kia sông Thu. Tôi gi n bác tôi nhi u chuy n trong gia ñình nhưng t hôm ñó v sau tôi thương bác vô cùng. ði b trên ñư ng Hùng Vương ra b n xe Ch C n ñ v Ngã Ba Hu , tôi mu n la l n lên cho m i ngư i cùng bi t tôi ñang có m t ni m vui nhưng không còn m t ngư i thân nào trong gia ñình ñ san s . Tôi quy t ñ nh ñi Sài Gòn dù trư c ñó có th y khuyên tôi nên ra Hu h c. Tôi ph i ñi xa. Không gian nh h p quê hương hay Hu dư ng như không ñ ch cho ni m u u t c a tôi trang tr i. Tôi v l i Duy Xuyên thăm m m l n cu i trư c ngày ñi. Ngày xưa m i chi u ñi h c trư ng Ti u h c Xuyên Châu v tôi thư ng d ng l i ñây. C hoang không m c k p ñ tôi nh . Hôm ñó tôi v , ngôi m m tôi ñ y c d i. T ñ tôi ra Vĩnh ði n, ðà N ng r i xu ng H i An tr chùa Viên Giác, ch ng còn ai chăm sóc ph n m m . Ph n l n bà con ñ u ñã t n cư ra ðà N ng. Trong xóm ch còn l i vài gia ñình s ng ngay gi a hai l n ñ n, bám l y ru ng vư n vì không bi t ñi ñâu và cũng không bi t l y gì ñ s ng n u ch y ra ngoài ðà N ng. Tôi ng i th t lâu bên m m . Phía bên kia là C u Chìm. Mùa hè, dòng nư c Thu B n như nư c m t tôi s p c n. Ngôi nhà nh c a cha con tôi b cháy r i ch còn trơ tr i m t n n ñ t. Tôi h a v i m tôi mùa hè sang năm con s tr v . Tôi t m bi t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

309

ngôi làng nh ra ñi, hành trang c a tôi không còn gì ngoài tình thương và khát v ng t do. Tôi là m t trong nh ng h c sinh l p ñ nh t cu i cùng r i Ph H i thân yêu. Lý do, sau khi thi xong Tú Tài ph n hai tôi b b nh n m ðà N ng su t m y tu n. Tôi nhà m t ngư i cô ñ ñư c cô chăm sóc. M t cô bé cùng quê có ñôi m t ñen tròn m i chi u ñ n thăm tôi. Cô tôi nghi ng chúng tôi có tình ý gì. Tôi không có và cô bé cũng không. Chúng tôi l n lên v i nhau t nh ng ngày còn bé trong quê. Gi ng như bây gi , h i ñó tôi ñã thích lý s nh ng chuy n “trên tr i dư i ñ t” nhưng cô bé dù không hi u gì cũng kiên nh n ng i nghe. Âm nh c cũng th . Nh ng bài hát tôi hay hát th i ñó như Thiên Thai, Thu Hát Cho Ngư i ñài phát thanh ðà N ng thư ng không phát nhưng cô bé nghe tôi hát ri t cũng quen tai. M t tình c m nh nhàng bàng b c như khói sương trong c nhi u năm sau ñó. Nh ng năm h c ñ i h c Sài Gòn, mùa hè nào tôi cũng v ðà N ng. Cô bé r t vui m i khi th y tôi v và tôi cũng nghe như có ti ng chim hót trong lòng m i lư t v thăm, cho ñ n m t ngày hè 1981, cánh chim nh bay qua bên kia bi n r ng, chưa v . Khi kh e ra, tôi vào H i An d n d p sách v , ñ nh l th y tr trì và chào các chú trong chùa ñ ra ñi. Th y tr trì cho tôi m t ít ti n ñ ñi ñư ng nhưng không nói gì thêm nhi u. Cu i tháng Tám và mùa thu s p s a tr v . Trong ti ng lá ña xào x c, tôi t m cánh c a ñ ra ñi âm th m như khi tôi ñ n. Không m t n cư i h a h n quay v và cũng không m t gi t nư c m t khóc chia tay. Như Nguy n Bính t trong Nh ng bóng ngư i trên sân ga, tôi “m t mình làm c cu c phân ly”. Không ai bà con ru t th t v i tôi. Tôi không ph i là m t chú ti u, m t tăng sĩ, m t ñ t xu t gia c a sư ph mà ch là ñ a tr m côi tr h c. S ph n c a tôi không khác gì s ph n c a hàng tri u ñ a tr b t h nh trên ñ t nư c Vi t Nam th i ñó. Nhưng tôi tin, tôi ñã h c ñư c r t nhi u và thay ñ i r t nhi u sau th i gian chùa Viên Giác. Tôi hi u bao dung tha th là ñi u c n thi t; nhưng

310

Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ

quan tr ng hơn ph i bi t bao dung tha th cho chính mình trư c. Nh ng năm chùa Viên Giác ñã làm d u cơn ph n n trong lòng m t ñ a bé b chi n tranh tàn phá, h y di t g n như t t c nh ng gì yêu quý nh t. L i d y “Hãy th p ñu c lên mà ñi” c a ð c Ph t ñã nh hư ng ñ n nhân sinh quan và th gi i quan c a tôi. Con ngư i ai cũng có th dăm ñôi l n b té ngã nhưng ph i bi t buông x , ñ ng d y và ti p t c ñi. Tôi ñã ñ ng d y, ñã ñi, ñã s ng sót qua nhi u th thách. Tháng Hai v a qua, ñ ng trư c t ng ñá nơi ð c Ph t có th ñã ng i gi ng bài pháp ñ u tiên bên Vư n L c Uy n, tôi xúc ñ ng và c m th y mình như chi c lá t hơn hai ngàn năm trăm năm trư c v a rơi v c i. Chi c lá ña chùa Viên Giác H i An, chi c lá b ñ Vư n L c Uy n Sarnath hay gi t nư c sông H ng Varanasi ch là m t, m t tâm h n, còn và m t, ra ñi và l i tr v . Khi chuy n xe r i L c Uy n ra phi trư ng Varanasi, tôi ngoái ñ u nhìn l i và th m thưa nh trong lòng “Con cám ơn ñ c B n Sư”. Cu i tháng Tám 1972, các b n ñi du h c ñã ñi r i, các b n ñi Sài Gòn h c ñã ñi r i và c các b n ñi h c Hu cũng ñã ñi r i. Thành ph v n ñã v ng l i càng v ng hơn. Tôi ñi ngang qua trư ng Tr n Quý Cáp. Mùa hè s p h t. Hoa phư ng ñ ñang tàn. Th y cô chưa tr l i. T nay Trung h c Tr n Quý Cáp không còn là trư ng h c mà là kho tàng c a tu i tr chúng tôi. Bàn gh , h c t , b ng ñen, nh ng câu thơ vi t v i trên tư ng mãi mãi s là ch ng tích. Tôi ra ñi mang theo hình nh th y cô và r t nhi u ñi u ñáng nh nhưng không th nào vi t h t ra ñây. Nh ng l i d y d c a các th y, các cô là nh a nguyên, nh a luy n cho cây ñ i tôi xanh lá. Nh ng năm sau ñó, vào Sài Gòn và r i ra nư c ngoài, dù h c thêm nhi u trư ng l n hơn, dù ng i trong nh ng gi ng ñư ng khang trang hi n ñ i hơn, dù h c v i nh ng giáo sư tên tu i hơn, m t ñi u tôi luôn ghi kh c trong lòng, ánh sáng r c r c a ng n ñèn ñ i h c M ñã ñư c th p lên t nh ng cây diêm r t nh Trung h c Duy Xuyên, Trung h c Tr n Quý Cáp ngày xưa.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

311

N u ñ nh nghĩa giáo d c là nh ng gì còn l i sau khi quên h t, nh ng gì còn l i trong tôi không ph i là nh ng nguyên t c máy móc, nh ng công th c khô khan mà là nh ng bài gi ng công dân giáo d c nh nhàng; nhưng c n thi t c a th y cô, nh ng khát v ng và ư c mơ tu i tr mà tôi nung n u dư i mái ngói ñơn sơ c a ngôi trư ng m , Trung h c Tr n Quý Cáp H i An.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

313

Hãy Ng Yên ðà N ng C a Tôi Ơi !

Tôi vi t bài thơ g i v ðà N ng Có còn chăng thành ph c a bao gi Thu h c trò tôi vi t m ng thành thơ Thơ tôi ñ y, sao bu n hơn nư c m t. (Thơ Tr n Trung ð o) Tôi vi t v nhi u nơi, nh ng nơi tôi ñã ñi qua và c nh ng nơi tôi m t l n ñ t chân ñ n. Tôi vi t v Sài Gòn và nh ng ngày bão l a 75, v H i An và nh ng mùa lá ñ trư c sân chùa, v khu kinh t m i ð ng Xoài và nh ng nơi mùa Xuân không còn tr l i. Nhưng, ngo i tr nh ng dòng thơ c a tu i h c trò nhi u sáo ng , mãi ñ n hôm nay tôi m i vi t riêng m t bài v ðà N ng. T i sao? ðơn gi n ch vì tôi mu n gi riêng cho tôi trong gi c mơ v m t thành ph d u yêu, v nh ng con ñư ng hoa phư ng ñ và m t thu hoa niên ñ y k ni m. ðà N ng c a tôi, m t th i ñư c xem như là m t Lebanon c a Châu Á, thành ph chi n tranh, xô b , tang tóc. Nơi ñó, tháng 3 năm 1965, bư c chân c a nh ng ngư i lính Th y Quân L c Chi n M ñ u tiên ñ b ñ làm ñ u c u cho cu c chi n tranh t n kém nh t trong l ch s Hoa Kỳ. ð a danh ðà N ng xu t hi n nhi u l n trong quân s M , nhi u hơn c nh ng m t tr n l ng danh trong th chi n th hai như Bulge, Ardennes,

314

Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi!

Midway v.v. ðà N ng v i nh ng doanh tr i, bãi bi n ñư c g i b ng ti ng M : China Beach, TienSa Camp, Monkey Mountain. ðà N ng c a tôi, nơi nh ng bu i chi u c a tu i mư i ba, tôi v n thư ng ñ ng nhìn nh ng ñoàn xe mang nhãn hi u Sealand, RMK, GMC n i ñuôi nhau m i ngày trên chi c c u màu ñen mang tên c a m t viên tư ng Th c Dân. Nh ng chi c chi n xa n ng n , nh ng kh u ñ i pháo nòng dài ñư c c t lên t chi c tàu l n neo ngoài c a bi n Sơn Chà. Ti ng g m thét c a nh ng ñoàn phi cơ chi n ñ u ñang ñáp xu ng phi trư ng quân s ngoài ngã ba Duy Tân. Ti ng nh c, ti ng cư i, ti ng ch c gh o, okie, hello, goodbye c a nh ng ngư i lính M và nh ng cô gái Vi t Nam vào tu i ch tôi, v ng l i t nh ng h p ñêm d c b sông B ch ð ng. T t c ñã khơi d y trong lòng tôi nhi u câu h i, nhi u băn khoăn và c nh ng t i th n ñ u ñ i c a m t ñ a bé Vi t Nam, xót xa cho s ph n c a m t cây c th b n ngàn năm ñang bi n thành cây chùm g i. T i sao? T i sao l i là ðà N ng? T i sao là Vi t Nam quê hương tôi mà l i không ph i m t nơi nào khác? ðà N ng c a tôi, như ñ nh m nh an bài, cũng là nơi an ngh c a ngư i lính M ñ u tiên thu c chi n h m l ng danh Hoa Kỳ, USS Constitution. Không ph i ñ i ñ n 1965, khi các chi n h m thu c ð Th t h m ñ i th neo t i c a bi n ðà N ng ñ ñ b các ñơn v Th y Quân L c Chi n M ñ u tiên, nhưng t hơn 120 năm trư c, ðà N ng ñã là m t nơi h n hò ñ y ñ nh m nh gi a quân ñ i Vi t Nam th i Thi u Tr và H T ng H m Hoa Kỳ ñ u tiên c a h i quân M dư i quy n c a h m trư ng John Percival. Theo các tài li u còn ghi l i, năm 1845, chi n h m USS Constitution c a H i Quân Hoa Kỳ, trên chuy n h i hành 2 năm vòng quanh th gi i, d ng l i c ng ðà N ng ñ xin cung c p th c ph m và nư c ng t. Cũng t i h i c ng l ch s n y, H m trư ng John Percival xin phép quan tr n th thành

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

315

ðà N ng ñ chôn c t th y th William Cook v a qua ñ i, dư i chân Núi Kh n m trong r ng Sơn Chà. Th m chí ông còn "vi n tr " 2 M kim ñ lo ph n hương khói. Ti c thay, ch vài ngày sau ñó, vì vi c tri u ñình Hu b t giam Giám M c Dominique Le Fevre, ñã làm cho tang l th m ñư m tình nhân ñ o c a con ngư i, bi n thành m t xung ñ t quân s gi a hai qu c gia. Cu c ch m trán ng n ng i năm 1845 r t ít ngư i bi t ñ n. Nh ng viên ñ i pháo b n vào lãnh h i Vi t Nam, dù ch ñ ñe d a, cũng ñã vô tình gây thương tích cho quan h ñ y oan trái gi a hai qu c gia Vi t-M sau này. ðà N ng c a tôi có khu Ngã Ba Hu nh n nh p, nơi tôi t H i An v thăm cô tôi nh ng chi u th Sáu trong nh ng chi c xe khách hi u Renault già nua màu xanh ñ m. Tôi v n nh căn nhà nh , ánh ñèn d u loe l t, bàn tay xanh xao c a cô khi giúi vào túi tôi nh ng t gi y b c ñư c gói kín trong nhi u l p v i. ðó là nh ng ñ ng ti n khó khăn và vô giá mà cô dành d m cho ñ a cháu trai vào H i An nương náu trong chùa ăn h c. Tôi ra ðà N ng tìm cô vào ñ u năm 1968. Nhà cô nghèo, con cháu l i quá ñông. Nhi u ñêm tôi ph i ng ñói trên căn gác c a m t tr i cây h m 220 Hùng Vương, ngang hông phư ng Th c Gián. Vài tu n sau, vì nhà ñông ñúc, cô ñưa tôi ñ n s ng v i ngư i anh h và bà ch dâu vô cùng khó tánh C Mân, Sơn Chà. Ch dâu tôi khó tánh ñ n n i, ch sau m t th i gian ng n, tôi không ch u ñ ng ñư c n a nên l ng l b ñi. Tôi vào chùa Viên Giác. Năm tháng như mây tr i, bao ñ h p tan mang theo nh ng gi n h n, thương ghét. Cô tôi ñã v bên cõi khác nhưng lòng tôi sao v n nh v n thương. Trên x ngư i, nhi u ñêm không ng ñư c, nh l i ti ng ho c a ngư i cô b nh ho n, tôi v n còn nghe nh c nh i như thu m i v thăm. Chi n tranh và nghèo ñói ñã cư p ñi bao th h Vi t Nam vô t i! ðà N ng c a tôi không ph i ch là ñiêu linh tang tóc mà còn là thành ph c ng ñ p tuy t v i. Nh ng b bi n u n cong như mái tóc c a ngư i con gái Vi t Nam ñang ñ ng trông ra

316

Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi!

Thái Bình Dương bao la bát ngát. T eo bi n m mi u ñó nh ng thương thuy n ngo i qu c ñã ñ n thăm thành ph t m y trăm năm trư c. ðà N ng c a tôi có hàng phư ng ñ hai bên ñư ng B ch ð ng, ñư ng ð c L p v i nh ng chi c gh ñá d c b sông mang ch ng tích c a m t th i h c trò ñ y k ni m. ðà N ng c a tôi có bãi M Khê (ch không ph i China Beach), v i b cát tr ng ch y dài và hàng dương vi vu theo gió, có bãi Thanh Bình v i nh ng chi c ghe ñánh cá ñi v và c nh ch chi u nh n nh p. Nh ng ngày hè oi b c, tôi và ñám b n v n thư ng ôm ñàn ra ng i d a lưng vào nh ng g c dương li u d c bãi bi n. Trong ti ng sóng t ng nh p v vào b , chúng tôi cùng c t cao bài hát Ra Khơi như ñ c võ cho nh ng chi c thuy n ñánh cá ñang giong bu m ra bi n. Tôi ñâu bi t vài năm sau, b n bè tôi cũng l n lư t ra khơi như th nhưng ch ng còn ai dám ñ n ti n ñưa. ðà N ng c a tôi có nh ng hàng cây sao tình t d c ñư ng Th ng Nh t, n i t b sông ñi ngang qua Trư ng N , nơi các cô c u h c trò Phan Châu Trinh, Phan Thanh Gi n v n thư ng ñ ng ñ i ngư i trong mơ sau m i bu i tan trư ng. Nh ng chi c áo dài tr ng thư t tha. Nh ng mái tóc th ch m vai thơ m ng. Nh ng ñôi m t nai tơ ñó ñã t ng là ngu n c m h ng c a nhi u nhà thơ x Qu ng ña tình. Xin m i ñ c vài câu thơ c a nhà thơ Luân Hoán vi t v các cô n sinh ðà N ng: chi u chi u lu n ch Vư n Hoa trôi theo ð ng Khánh bám tà áo bay m t h ng li ng cái ngo t tay d t qua ð c L p d a cây ñèn ñư ng ch p chùng xuân nh v i hương ngó ai lòng cũng yêu thương t c thì gi v châm thu c nhâm nhi nu t th m vóc ñ ng, dáng ñi quanh mình. (ðà N ng, thơ Luân Hoán)

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

317

Các cô n sinh c a m t th i thơ m ng tung tăng như nh ng con bư m vàng trên ñư ng Th ng Nh t, Lê L i, Hoàng Di u, Kh i ð nh ngày xưa, ñã không v n a. Các cô ñã ra ñi, ñã b l i sau lưng mình hàng cây sao r p bóng bên ñư ng, b l i nh ng chi c gh vuông, nh ng ly chanh mu i, nh ng quán chè. Các cô bây gi ñã l n, ñã trư ng thành. Nhi u cô ñã là nh ng bà m tay b ng tay b , ñ r i, 17 năm sau ng i nh l i năm mình 17 tu i. Mư i b y năm tr i không th y nhau Áo xưa gi ch c ñã phai màu Tôi ñi góp lá ngàn phương l i ð t l a cho ñ i sương khói bay. (Thơ Tr n Trung ð o) Và các c u h c trò cũng th . Nh ng chàng thanh niên v i bu ng ph i và trái tim ch t ñ y hùng khí c a x ñ a linh nhân ki t ñã ra ñi. Th h tr Vi t Nam trong th i chinh chi n và c khi ñ t nư c hòa bình, ñã ch u ñ ng quá nhi u thi t thòi m t mát. N i b t h nh l n nh t c a m t ñ i ngư i v n là b t h nh không có tu i hoa niên. Các c u h c trò ngày y ra ñi, b l i sau lưng nh ng chi c xe ñ p, nh ng quán cà-phê Th ch Th o, Thanh H i, Ng c Lan, nh ng r p hát Trưng Vương, Ch C n, b l i cây ñàn guitar cũ k và nh ng b n tình ca chưa vi t tr n trong sân trư ng. ð r i nhi u năm, sau cu c bi n dâu, chinh chi n, gian lao, tù t i tr v . Tr v ch ñ th y thành ph xưa nay ñã ñ i ch và con ñư ng xưa nay ñã ñ i thay tên. Tu i thơ không bao gi tr l i. Su i v n ch y, nư c v n reo; nhưng ñiêu linh tang tóc ñã xua b y nai tơ l c ñàn ñi bi n bi t, m t d u ñư ng v bên khe ñá cũ.

318

Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi!

Sau 1975, nh ng bãi bi n M Khê, Thanh Bình, Tiên Sa, Thanh Khê, Tân Thái, Mân Quang, Ch Mai, Ch Chi u, Non Nư c, Nam Ô, v.v.., v n còn là ñi m h n nhưng không ph i là nơi h n hò c a nh ng c p tình nhân, nhưng là nơi nh ng ngư i con ðà N ng h n nhau ñ b quê hương mà ra ñi. Xin ñ ng h i h ñi ñâu, v ñâu trong nh ng ñêm t i tr i l m l i ñó. Không ai bi t ch c. Ch m t ñi u h bi t là h không còn ch n l a nào khác hơn là ph i ra ñi. Không m t ngư i dân Qu ng nào b quê hương ra ñi mà không ñau xót. Xin ñ ng dán lên lưng, lên trán h nh ng nhãn hi u theo Tây, theo M . Không. Ngư i dân Qu ng là nh ng ngư i yêu nư c. Ông cha h ñã t ng cư i mà bư c lên máy chém Th c Dân. Nh ng cơn bão l t tàn phá m i năm ñã không làm h b làng m c ra ñi. N n h n hán làm ru ng ñ ng khô cháy m i năm không bu c h ph i b m m t tiên ra ñi. S p căn nhà này h c m c i xây trên n n ñ t cũ căn nhà khác. Trôi căn nhà này h l i x g , l p tranh xây lên căn nhà khác. Bao th h ñã s ng và ñã ch t trên vùng ñ t cày lên s i ñá ñó. Nhưng ch ñ m i, m t ch ñ nhân danh nh ng m c tiêu t t ñ p nh t trên ñ i ñã bu c h ph i ra ñi. S thôi thúc c a t do như ti ng g i thiêng liêng c a ngư i cha già v ng v t m t nơi xa thăm th m. Và s không ai bi t, bao nhiêu ngư i, trong s hàng ngàn, hàng v n ngư i b ðà N ng ra ñi, ñã ñ n ñư c HongKong, Philippines và bao nhiêu ngư i không may m n ñã b chôn sâu trong lòng bi n, ch t th m thương trong bàn tay h i t c, ch t trong ñói khát sau nh ng tu n, nh ng tháng lênh ñênh ngoài bi n c . Thưa M Chúng con là ngư i Vi t Nam lưu l c Ngày ra ñi không h n bu i quay v Ch ng ph i là sương mù sao khóc lúc ñêm khuya Ch ng ph i gió sao ñ i là dông bão Ch ng ph i mây sao mi t mài trôi n i

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

319

Ch ng ph i là r ng sao héo úa m i tàn thu. Mư i tám năm Chúng con s ng trong âm th m và ch t gi a hoang vu Bi n c , r ng sâu, non m , núi th m Chúng con ñi gót chân mòn v n d m Ngơ ngác nhìn nhân lo i, t i thân nhau. (Thơ Tr n Trung ð o) Hai mươi tám năm, quá kh có th quên d n nhưng hi n t i thì sao? Xin ñ c m t b n tin c a báo Thanh Niên phát hành t i Sài Gòn ngày 18 tháng 7 năm 2003: "2 n sinh 10 tu i, c a Trư ng Trung H c Hòa Phư c và 1 n sinh Trư ng Trung H c Phan Thanh Tài thu c thôn Giáng Nam 1, xã Hoà Phư c, huy n Hòa Vang, ðà N ng, b h t chân ch t ñu i trong khi ñi cào h n và b t c ki m ti n mua sách v chu n b vào năm h c m i." Sau 28 năm "ñ c l p, t do, h nh phúc", tu i thơ x Qu ng v n còn ph i b t c hái rau ki m ti n mua sách v cho năm h c m i, ch ng khác gì chuy n hai ñ a bé Nghi Xuân-T n L c trong c tích Ph m Công Cúc Hoa ngày x a ngày xưa. T i sao và t i ai ? Ph i chăng nên ñ th a cho c h n? ðà N ng c a tôi, sau 1975, không còn thơ m ng n a. Nh ng câu ca dao ñ m ñà tình quê hương ñ t nư c: "Ngó lên hòn K m ñá D ng, thương cha nh m quá ch ng b u ơi" ñã ñư c thay b ng nh ng kh u hi u ñ u tranh giai c p ch t ch a toàn chuy n oán thù. Nh ng ñi u hò khoan ñ m ñà hương v Qu ng Nam "ð t Qu ng Nam chưa mưa ñà th m, rươ h ng ñào chưa nh m ñà say" ñã ñư c thay b ng nh ng ñêm dài h c t p, th o lu n, khuy n khích th y cô, cha m , anh em t cáo l n nhau. Ánh trăng không còn là nh ng d i l a vàng Duy Xuyên ñang tr i trên dòng sông Hàn m i ñêm R m, nhưng là nh ng v t dao nghèo ñói ñang chém xu ng m t quê hương v n ñã ch u ñ ng nhi u b t h nh.

320

Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi!

Ngày cu i cùng c a tôi ðà N ng như ño n k t c a m t cu n phim bu n. Tôi và cô bé, lý do cho nh ng bài thơ tình h c trò ñ y sáo ng c a tôi, ng i trên chi c gh ñá trên ñư ng B ch ð ng, nhìn sang hư ng Sơn Chà. Anh s p ph i ñi xa. Em bi t. Sao em bi t, anh chưa nói v i em mà? Anh nói v i em r i. "Anh ph i vô Sài Gòn h c ñ i h c. H c xong anh s v quê, không ñi n a." Em còn nh anh nói v i em câu ñó lúc m y gi , ngày nào và t i ñâu n a kìa. Không ph i. ðó là chuy n h i chưa "gi i phóng", bây gi thì khác. Bây ch anh tính ñi ñâu? Anh vư t biên. N u ñi l t, có th anh s qua M h c. B Vi t Nam không có trư ng cho anh h c sao. Em nghe nói M xa l m, ch c là xa hơn Sài Gòn nhi u. Mùa hè làm sao anh v thăm quê ñư c. Anh s v nhưng ch c không ph i mùa hè. Anh l i h a.

Hai ñ a nhìn ra sông. Chi c phà An H i v n m t m i ñưa ngư i qua l i. Gi ng hát bu n não nu t c a anh thương ph binh c t hai chân t ngoài b n v ng vào: "R ng lá xanh xanh cây ph ñư ng ñi. Thành ph sau lưng ôm m ng ư c gì. Tôi là ngư i ñi chinh chi n dài lâu. Nên m ng ư c ñ u nghe như ñã chìm sâu". Anh hát ñ tư ng nh b n bè nhưng không bi t r ng b n bè anh ñang l n lư t b anh ñi. Hàng phư ng d c b sông ñã b t ñ u n r nhưng không còn ñ "M i năm ñ n hè ,lòng man mác bu n" nhưng là mùa chia tay vĩnh vi n, nát tan. Nư c sông Hàn l ng l trôi mang theo dăm chi c lá. Hai ñ a ng i im l ng, không bi t ph i nói gì. Nói gì r i cũng chia

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

321

tay. Em ñơn gi n, h n nhiên và ngây thơ ñ n t i nghi p. Em s ch ng th nào hi u ñư c tôi, và tôi cũng ch ng bi t gi i thích th nào cho em hi u. Trái ñ t c a em nh nhoi, bao b c b i nh ng r ng tre xanh hi n hòa. Tâm h n em là dòng sông mùa thu êm ñ m, tĩnh l ng. Tâm h n tôi thì hoàn toàn tương ph n, trùng ñi p núi ñèo, gh nh thác. Tôi sinh ra trong cu c ñ i này ñ gánh h t kh ñau, ñ làm tên du m c ñi lang thang trên chính quê hương mình. Và ngày mai, tôi l i s b t ñ u hành trình du m c m i. Con nư c trôi còn bi t mình ñang ra bi n. Chi c lá rơi còn bi t c i quay v . Nhưng tôi không bi t s v ñâu. Khi xa ðà N ng, n u có m t ñi u tôi ñã không dám nói v i em, ñó là m t l i xin l i mãi mư i năm sau tôi m i vi t thành thơ: Tôi v n n em m t l i xin l i N quê hương m t ch ñ t chôn nhau N cha m nh ng nh c nh n khuya s m Tôi n tôi m ng ư c thu ban ñ u. (Thơ Tr n Trung ð o) Hai mươi hai năm r i tôi chưa v ðà N ng. Cô tôi ñã qua ñ i. B n bè m i ngư i m t ngã. Cô bé ngày xưa ñã có gia ñình. Khuôn m t thành ph mang nhi u thay ñ i. ðà N ng thân yêu ơi, có còn nh ñ n tôi không? Căn gác ñư ng Hùng Vương, căn nhà lá phía trong Ngã Ba Hu , c n cát tr ng Mân Quang, nơi tôi chôn gi u kho tàng tu i thơ kh n kh c a mình, bi t có còn nh n ra tôi, cho dù tôi tr l i. Và ñêm nay, tôi ng i ñây, tư ng tư ng m t ngày v ðà N ng: Có còn nh n ra tôi không? H i thành ph cũ Nh ng mái ngói xanh rêu B c tư ng vôi loang l Bài thơ xưa ghi d u m t ph n ñ i

322

Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi!

Có còn nh n ra tôi không? H i mơ ư c tu i hai mươi B b n cũ, ng m ngùi thân s i ñá Tôi v ñây, sông xưa, dòng nư c l Ngó mây tr i mà khóc tu i hoa niên Có còn nh n ra tôi không ? H i cây ña cũ trong sân Nơi tôi ñ ng nh ng chi u thu lá ñ ð ng hát n a ña ơi, bài ca bu n v n c T m thân g y ñau nh c nh i trong ñêm Có còn nh n ra tôi không? H i nh ng gi t cà-phê ñen Ly rư u ñ ng cho môi ñ i b t nh t Khói thu c bay như mây tr i phiêu b t Trên con ñư ng nay ñã ñ i thay tên Có còn nh n ra tôi không? H i bè b n anh em Ai còn s ng và ai ñã ch t Ai l i lao ñao, ai phương tr i bi n bi t Gi chia tay sao ch ng h n quay v Có còn nh n ra tôi không? H i gh ñá công viên Nh ng mái lá che tôi th i mưa n ng T nơi ñ y trong ñêm dài yên l ng Tôi ng i nghe sông núi g i tên mình Có còn nh n ra tôi không? Hay t i chính tôi quên. (Thơ Tr n Trung ð o)

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

323

Và bi t ñâu, nh chưa v , mà thành ph còn nguyên v n trong trái tim tôi, b i vì, n u tôi v thăm, ðà N ng ch c s không còn n a. Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi!

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

325

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

Gi i thi u: Sau khi r i Viên Giác, tôi vào Sài Gòn s ng v i ngư i chú h giàu có Ngã Tư B y Hi n. Tôi ghi danh h c năm th nh t t i ñ i h c Lu t và thi vào ban Kinh T ñ ih c V n H nh năm 1972. Tôi thưa v i chú cho tôi ñư c tr và ñi h c. Chú tôi không tr l i vì ph i h i ý thím tôi. Thím tôi suy nghĩ. ðư c kho ng m t tháng, thím tôi không ñ ng ý và b o tôi d n ñi. Không bi t ñi ñâu, tôi xin tr trong chùa Ph Hi n do Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh tr trì. Chùa Ph Hi n cũng trong Khu B y Hi n. Nhưng vài tu n sau, Hòa Thư ng Tâm Thanh cũng r i chùa Ph Hi n ñ tu trong m t c c nh do th y v a d ng B o L c. Th y ñi xa và Ban Tr S chùa Ph Hi n không cho tôi l i chùa. Tôi l i g p khó khăn. Nh s gi i thi u c a m t ngư i b n h c, cu i năm ñó, tôi ñ n s ng nh trong m t gia ñình ngư i g c Kim B ng, Qu ng Nam t i Hòa Hưng, Qu n 10, Sài Gòn. Ngư i m trong gia ñình này ñã giúp ñ tôi trong th i gian tôi h c Sài Gòn, nhưng quan tr ng hơn t t c , m ñã tr thành m c a tôi, là bóng mát và dòng su i tình thương trên ch ng ñư ng vô cùng khó khăn c a ñ i tôi. Ph n l n gia ñình c a m cũng s ng t i H i An, trong ñó các em ru t c a m s ng ngay trư c chùa Viên Giác. Trong các tác ph m, tôi thư ng g i m là M Hòa Hưng ñ phân bi t v i M Duy Xuyên, ngư i ñã sinh tôi ra và qua ñ i khi tôi còn r t nh . Mư i năm sau ngày ñ n M , tôi vi t dâng lên M Hòa

326

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

Hưng m t bài thơ mà nay ñã tr thành quen thu c, ñó là bài ð i C Thiên Thu Ti ng M Cư i. Và dư i ñây là bài vi t g i m trong ngày Vu Lan. M Hòa Hưng M t danh ngôn mà chúng ta thư ng nghe :"Th gi i có r t nhi u kỳ quan, nhưng kỳ quan tuy t v i và vĩ ñ i nh t v n là trái tim ngư i m ". Th t v y, bao nhiêu thơ vi t v m cũng không ñ , bao nhiêu nh c hát v m cũng không v a. Bi n Thái Bình bao la, nư c sông H ng cu n cu n nhưng không sao có th so sánh ñư c v i t m lòng c a m . B n nh c nào vi t v m cũng hay, bài thơ nào vi t v m cũng c m ñ ng b i vì ngôn ng dành cho m là ngôn ng c a trái tim. M là bi u tư ng tr n v n và tuy t ñ i c a tinh th n ChânThi n- M . N u có m t ngư i ñ chúng ta có th san s nh ng ñi u th m kín, riêng tư nh t, thì ngư i ñó ph i là m . N u có m t ngư i có th tha th cho chúng ta dù ph m ph i b t c m t l i l m gì, ngư i ñó s là ngư i m . Tôi tin, n u chúng ta bi t dành ý nghĩ ñ u tiên c a m t ngày, thay vì ñ nghĩ ñ n chuy n hơn thua, danh l i nhưng là ñ nghĩ v m , nghĩ v khuôn m t c a m , ti ng cư i c a m , l i d n dò c a m hay th m chí ch

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

327

ñ g i ti ng m thôi, chúng ta s có m t ngày an lành và h nh phúc. M là ngư i mang ta ñ n cu c ñ i, và cũng là nơi ta tr v . Ngư i ñàn bà chân mang ñôi dép ngư c, khoác chi c m n rách, như trong m t câu chuy n thi n mà chúng ta có th ñã t ng nghe k , dù bao mùa mưa n ng v n không than van, không oán trách, v n ch ñ i ngày v c a ñ a con mãi mê trên ñư ng ñi tìm chân lý. N u chân lý mà chàng trai tr kia ñi tìm là tình thương và s th t thì chân lý s không ñâu xa mà trái l i vô cùng g n gũi. Trong t m thân g y y u nh nhoi c a ngư i m ch a ñ ng c m t ñ i dương c a hy v ng, tình yêu, s th t và lòng v tha sâu th m. Hơn mư i năm trư c, tôi có vi t m t bài thơ v m , trong ñó có hai câu ñã tr thành quen thu c: Ví mà tôi ñ i th i gian ñư c ð i c thiên thu ti ng m cư i. Bài thơ ra ñ i trong m t ñêm mưa, sau l n ñi n tho i ñ u tiên v i m tôi t Vi t Nam. Gi ng c a m như v ng l i t m t th gi i khác xa xôi. Tôi vi t r t nhanh, nhanh hơn khi vi t nh ng bài thơ khác nhi u. Nh ng dòng ch , nh ng câu thơ ñúng ra là t mơ ư c, thao th c ñã p trong tâm th c tôi t lâu l m, ch ch d p ñ tuôn ra. Tôi không làm thơ, tôi ch chép như có m t ngư i nào ñang nh c nh bên tai mình. Nguyên văn bài thơ như th này: Nh c chi c phone lên b ng l ng ngư i Ti ng ai như ti ng lá thu rơi Mư i năm m nh , mư i năm l Ch bi t âm th m thương nh thôi Bu i y con ñi ch ng h n th Ng a r ng xưa l c d u sơn khê

328

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

Mư i năm tóc m màu tang tr ng Tr ng c lòng con lúc nghĩ v M v n ng i ñan m t n i bu n Bên ñ i gió t t v i mưa tuôn Con ñi góp lá nghìn phương l i ð t l a cho ñ i tan khói sương Ti Ti M Bi ng m nghe như ti ng ngh n ngào ng Ngư i hay ch ti ng chiêm bao xa xôi quá làm sao vói t ñ n bao gi trông th y nhau

ð ng khóc m ơi hãy rán ch Ng m ngùi con s gi u trong thơ ðau thương con vi t vào trong lá Hơi m con tìm trong gi c mơ Nh c chi c phone lên b ng l ng ngư i Gi ng bu n hơn c ti ng mưa rơi Ví mà tôi ñ i th i gian ñư c ð i c thiên thu ti ng m cư i. Bài thơ ñơn gi n và d hi u, không có gì ph i c n bình gi i. T t c ch ñ nói lên tâm tr ng c a m t ngư i con xa m , bay ñi như chi c lá xa cành, mư i năm chưa v l i c i. Năm tôi vi t bài thơ, m tôi, ñã ngoài 60 tu i và ñang s ng trong căn nhà tôn nghèo nàn Hòa Hưng Sài Gòn. Căn nhà nh có giàn hoa gi y ñ , ñó là nơi tôi ñã s ng 8 năm. Nh l i ñêm cu i cùng Sài Gòn, tôi ñón xe xích-lô t c a sông v chào m . Tr i mưa l n. Nhưng khi g p m , v i tâm trí tràn ng p nh ng lo âu, h i h p cho chuy n ñi, tôi không k p nói m t câu cho tr n v n ngoài ba ti ng "con ñi nghe". Và như th tôi ñi, ñi không ngo nh l i, ñi như ch y tr n. ð r i hai

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

329

ngày sau, khi chi c ghe nh c a chúng tôi ñư c h i quân M c u v t trên bi n ðông vào khuya ngày 13 tháng 6 năm 1981, ñ ng trên boong chi n h m USS White Plains nhìn v phía Nam, tôi bi t quê hương và m ñã ngoài t m tay vói c a mình. ð i tôi t nay s như chi c lá, bay ñi, bay ñi, chưa bi t ngày nào hay cơ h i nào tr v ngu n c i. N u có m t qu c gia mà nh ng ngư i dân c a qu c gia ñó ñã ph i t ch i chính ñ t nư c mình, t ch i nơi ñã chôn nhau c t r n c a mình, tôi nghĩ, ñ t nư c ñó không còn bao nhiêu hy v ng. Vi t Nam sau 1975 là m t ñ t nư c s ng trong tuy t v ng như th . Dân t c Vi t Nam nh ng năm sau 1975 là m t dân t c s ng trong tâm tr ng nh ng k s p ra ñi. Sài Gòn gi ng như m t sân ga. Chào nhau như chào nhau l n cu i và m i ngày là m t cu c chia ly. B t tay m t ngư i quen, ai cũng mu n gi lâu hơn m t chút vì bi t có còn d p b t tay nhau l n n a hay không. G p ngư i thân nào cũng ch ñ h i "Bao gi anh ñi, bao gi ch ñi", và l i chúc nhau quen thu c nh t mà chúng tôi thư ng nghe trong nh ng ngày ñó v n là "Lên ñư ng bình an nhé." ð t nư c tuy ñã hòa bình r i, quê hương ñã không còn ti ng súng; nhưng lòng ngư i còn ly tán hơn c trong th i chi n tranh. ðêm cu i Sài Gòn lòng tôi ng n ngang khi nghĩ ñ n ngày mai. Ngày mai s ra sao? N u b b t tôi s tù như l n trư c; nhưng n u ñi ñư c thì s trôi gi t v ñâu? Su t sáu năm l i Sài Gòn, tôi ch nghĩ ñ n vi c duy nh t là ra ñi. Khi chi c ghe nh b m c c n trong m t con l ch H i Sơn bu i sáng ngày 11 tháng 6 năm 1981, tr i ñã sáng, nhi u ngư i, k c m t trong hai ngư i ch ghe, cũng b ra v , nhưng tôi thì không. Tôi ph i ñi dù ñi gi a ban ngày. Tôi ph i tìm cho ñư c t do dù ph i b b t và ngay c ph i tr giá b ng cái ch t. T do ñ u tiên, bi t ñâu cũng s là cu i cùng và vĩnh vi n. Nhưng hai ngày sau, khi ñ ng trên boong tàu M , tôi bi t mình

330

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

v a m t m t cái gì còn l n hơn ngay c m ng s ng c a mình. ðó là ñ t nư c, quê hương, bè b n, con ñư ng, tà áo, cơn mưa chi u, cơn n ng s m, và trên t t c , hình nh m . Không ph i nh ng ngư i ra ñi là nh ng ngư i quên ñ t nư c hay ngư i l i bám l y quê hương m i chính là ngư i yêu nư c. Không. Càng ñi xa, càng nh thương ñ t nư c, càng th m thía ñư c ý nghĩa c a hai ch quê hương. Không ai hi u ñư c tâm tr ng ngư i ra ñi; n u không chính mình là k ra ñi. Nói như th không có nghĩa là tôi h i h n cho vi c ra ñi. Không, tôi ph i ñi. Nhưng ch n l a nào mà ch ng kèm theo nh ng hy sinh ñau ñ n. Bài hát Sài Gòn Vĩnh Bi t, tôi th nh tho ng nghe trên ñài VOA khi còn Vi t Nam như nh ng mũi kim ñâm sâu vào tâm th c. Bao nhiêu ñi u hai ngày trư c tôi không h nghĩ ñ n ñã b ng b ng s ng d y. Bao nhiêu k ni m tư ng ñã chìm sâu trong ký c ñã l n lư t tr v . T do, vâng, tôi cu i cùng ñã tìm ñư c t do; nhưng ñó ch là t do cho chính b n thân mình. Nh ng gì tôi ñánh m t còn l n hơn th n a. Nh l i ñêm th hai trên bi n, khi bi t chi c ghe chi u dài v n v n mư i mét rư i nhưng ch a ñ n 82 ngư i c a chúng tôi v a c p vào thành tàu chi n c a M thay vì Ba-Lan hay LiênXô như m i ngư i trên ghe lo s , ai cũng hân hoan m ng r . ðám b n tôi, có ñ a th m chí còn hô l n "USA, USA" và ôm ch m l y nh ng ngư i lính h i quân M ñang dang tay ñ t ng ngư i bư c lên kh i chi c c u dây ñang ñong ñưa trên sóng. Tôi cũng vui m ng, bi t ơn và c m ñ ng nhưng không ôm ch m hay hô l n. Lòng tôi, trái l i, ch t dâng lên ni m t i th n c a m t ngư i t n n. Chi c c u dây mong manh tôi bám ñ leo lên chi n h m, tr thành chi c c u biên gi i, không ch cách ngăn gi a ñ c tài và t do, c a quá kh và tương lai, mà còn gi a có quê hương và thi u quê hương. Tôi nghĩ th m, cu i cùng, tôi cũng như nhi u ngư i Vi t Nam khác, l n lư t b ñ t

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

331

nư c ra ñi mà thôi. Dù bi n minh b ng b t c lý do gì, tôi cũng là ngư i có l i v i quê hương. Tôi nh ñ n m , ngư i m Hòa Hưng v t v nuôi n ng b y ñ a con, trong ñó tôi là con l n nh t, trong m t hoàn c nh h t s c khó khăn. M tôi bán bánh bèo ñ u ñư ng ñ nuôi chúng tôi ăn h c. M tôi tình nguy n ñi kinh t m i Sông Bé ñ các em tôi còn ñư c phép l i Sài Gòn h c h t b c ph thông. M tôi ñi mót lúa, mót khoai g i v nuôi n ng chúng tôi trong nh ng ngày ñói kh . Trong tâm trí tôi, hình nh bà m Hòa Hưng, ñêm ñ u tiên trong căn nhà không vách trên vùng Kinh T M i, kho ng 20 cây s phía Nam th tr n ð ng Xoài vào năm 1976. Cánh r ng v a ñư c khai hoang v i vã này không ai nghĩ m t ngày s ñư c g i b ng m t cái tên r t ñ p, khu Kinh T M i. Kinh T M i là nh ng căn nhà lá m i chi u ch hơn mư i mét do nh ng bàn tay h c trò c a thanh niên xung phong d ng lên, n i nhau ch y d c theo cánh r ng hoang. Tôi kính yêu me. M Hòa Hưng là ngư i săn sóc tôi trong nh ng tháng ngày khó khăn nh t c a tôi và ngư i ñã thôi thúc tôi vi t nên bài thơ ð i C Thiên Thu Ti ng M Cư i trong ñêm mưa hơn mư i năm trư c. Tuy nhiên, m c a ð i C Thiên Thu Ti ng M Cư i không ph i là ngư i ñã mang tôi vào cu c ñ i này. Ngư i m sinh ra tôi ñã ch t khi tôi còn r t nh . Nh ñ n n i tôi g n như không bi t m t m mình. Trong tu n hoàn c a vũ tr , gi t nư c còn bi t m mình là mây, chi c lá còn bi t m mình là cây, còn tôi thì không. Tôi là ñ a bé cô ñ c, m t con ngư i cô ñ c, không anh em, không ch em. Tôi l n lên m t mình v i cha tôi trong c nh gà tr ng nuôi con trong căn nhà tranh nh làng Mã Châu, qu n Duy Xuyên. ðêm ñêm n m nghe cha k chuy n th i trai tr bu n nhi u hơn vui c a ñ i ông. Nh ng ngày t n cư lên vùng núi Qu Sơn. Nh ng ngày

332

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

s ng trong túp l u tranh dư i hàng tre Nghi H . Và dư i hàng tre Nghi H n ng hanh vàng ñó, cha m tôi ñã g p nhau, ñã chia nhau ly nư c v i chua chua thay cho chén rư u tân hôn n ng th m. Dù sao, bên khung c i v i, bên lò ươm tơ, h ñã cùng nhau d t m t ngày mai ñ y hy v ng. M t tr i r i s m c bên kia r ng tre già, m t trăng r i s tròn bên kia dòng sông Thu, nh ng ngày chi n tranh, t n cư c c kh s qua ñi như ng bư c cho hòa bình s ñ n. Nhưng r i chi n tranh như m t ñ nh nghi p, ñeo ñu i theo s ph n c a ñ t nư c chúng ta, ñeo ñu i theo s ph n c a ñ i tôi. Năm tôi 13 tu i, chi n tranh ñã cư p ñi cha tôi, ngư i thân yêu cu i cùng c a tôi. Chi n tranh lan tràn ñ n làng Mã Châu, ñ y tôi ra kh i xóm l a vàng thân quen ñ làm ngư i du m c trên quê hương ñ nát c a mình. T ñó tôi ra ñi. T ch ng ñư ng ñ u tiên trên căn gác h p trong con h m 220 Hùng Vương ðà N ng, ñ n chùa Viên Giác H i An, xóm nghèo Hòa Hưng, tr i t n n Palawan và hôm nay trên nư c M , nơi cách ch ng ñ u tiên trong hành trình t n n c a tôi hàng v n d m. Hình nh duy nh t c a tôi v m là ngôi m ñ y c m c dư i r ng tre già làng Mã Châu. Ngày tôi còn nh , m i bu i chi u khi tan trư ng ti u h c, trên ñư ng v tôi thư ng ghé thăm m m . Nh nh ng b i c hoang, tr ng thêm nh ng chùm hoa v n th . Tôi ưu tư v cu c ñ i và v thân ph n c a mình ngay t thu ch v a năm, b y tu i. T i sao tôi ch có m t mình? T i sao m i ngư i ñ u l n lư t b tôi ñi? N u mai m t ba tôi cũng ñi thì tôi s s ng v i ai? L n lên tôi s làm gì? T i sao ñ t nư c tôi l i có chi n tranh? Nh ng ngư i du kích bên kia sông là ai? Và ñó nh ng bu i chi u vàng, bên ngôi m nh c a m , tôi ñ lòng tuôn ch y nh ng suy tư, gi n v t ñang b t ñ u tích t . T khi năm b y tu i tôi ñã linh c m cu c ñ i tôi s là nh ng ngày ñ y bi n c . Tôi ñã nghĩ ñ n chuy n m t ngày nào ñó tôi

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

333

s ñi xa kh i r ng tre già, kh i ngôi làng tơ l a Mã Châu dư ng như thôn làng nh bé này s không ñ l n ñ ch a h t nh ng bu n ñau, u u t c a tôi. N u tu i thơ là tu i h n nhiên v i nh ng cánh di u bay, v i nh ng con bư m vàng thơ m ng thì tôi ñã không có tu i thơ. Tu i thơ tôi là m t chu i ngày ưu tư và ch ñ i m t ñi u gì s p ñ n. M tôi qua ñ i vì b nh trong m t xóm nhà quê nghèo khó nên không có ngay c m t t m hình ñ l i cho tôi. Cha tôi thư ng b o, tôi gi ng cha nhi u hơn gi ng m . Tôi cũng ch ng có c u hay dì nên tôi l i càng không th tìm ñâu ra ñư c m t nét nào c a m trong nh ng ngư i thân còn s ng. Vì không bi t m , nên m tr thành tuy t ñ i. Khi nhìn ánh trăng tròn trong ngày r m tháng B y, tôi nghĩ ñó là khuôn m t d u dàng c a m , nhìn nư c ch y ra t dòng su i mát tôi nghĩ ñ n dòng s a m , nhìn áng mây tr ng bay trên n n tr i tôi nghĩ ñ n bàn tay m , nhìn nh ng vì sao trên d i thiên hà tôi nghĩ ñ n ñôi m t m . Nói chung, hình nh nào ñ p nh t, tinh khi t nh t, thiêng liêng nh t, ñ u ñư c tôi nhân cách hóa nên hình nh m . V ñ p c a m tôi là v ñ p không nh ng tuy t v i mà còn tuy t ñ i. Tôi v thăm m m l n cu i vào năm 1980 trư c ngày vư t bi n. Ngôi m ñ y c m c hoang vu. Sau 1975, ngay c ngư i s ng cũng không ai chăm nom ñ ng nói gì chuy n chăm nom cho ngư i ñã ch t. Hôm ñó, tôi ng i nơi tôi ñã t ng ng i trong th i thơ u và k cho m nghe ño n ñ i chìm n i c a mình. Tôi nói v i m r ng tôi s ra ñi kh i nư c và h a s v dù bi t nói như th ch ñ an i hương h n m mà thôi. Tôi c u mong m phò h cho ñ a con duy nh t c a m ñư c bình an trong nh ng ngày sóng gió s p x y ra. Ôi ñ i m như m t v ng trăng khuy t V n nghìn năm le lói ñ u sông.

334

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

Vâng, v ng trăng bên dòng sông Thu B n t ñó không còn tròn như trư c n a. Ai cũng có m t cu c ñ i ñ s ng. N i b t h nh nào r i cũng nguôi ngoai. V t thương nào cũng lành ñi v i th i gian. Tuy nhiên có m t n i b t h nh sau bao nhiêu năm dài v n còn, ñó là b t h nh c a dân t c Vi t Nam. ði u làm tôi ñau xót nhi u hơn c , không ph i vì tôi m t m , không ph i vì tôi xa m ; nhưng chính là s ch u ñ ng c a hàng tri u bà m Vi t Nam tri n miên su t m y ch c năm qua, t chi n tranh sang ñ n c hòa bình. Trên th gi i này, bà m Nga, m Ý cũng thương con như m t bà m Vi t Nam. Trong lúc tình yêu c a m t bà m qu c gia nào cũng bao la, cũng r ng lư ng, cũng vô b b n, tôi v n tin m t bà m Vi t Nam thì khác hơn nhi u. Bà m Vi t Nam, ngoài là bi u tư ng cho t t c nh ng nét ñ p c a quê hương, ñ t nư c, tình thương, còn là nh ng hình nh ñ y thương tích, t i bu n nói lên s ch u ñ ng, gian nan, kh c c không th nào ño lư ng h t ñư c. Hình nh bà m giăng t m v i d u trên m t góc ñư ng Tr n Hưng ð o ñ che n ng che mưa cho b y con thơ d i ñang ñói khát. Hình nh bà m ch t ñói sau khi ghe c a m ñi l c nhi u tu n trên bi n. Hình nh bà m ch t trong m i mòn tuy t v ng dư i g c me già trên góc ph Sài Gòn vào m t ngày mưa bão. Hình nh bà m ch t cô ñơn trong chi c thuy n chài nghèo nàn. T t c hình nh ñau thương ñó ñã tr thành m i ám nh thư ng xuyên trong tâm trí tôi. Ám nh nhi u ñ n n i, dù vi t v b t c ch ñ gì, th lo i gì, văn hay thơ, cu i cùng tôi cũng tr v v i hình nh m . M i bư c chân tôi ñi trên ñư ng ñ i m y ch c năm qua v n còn nghe v ng l i ti ng khóc c a nh ng ngư i ph n Vi t Nam b t h nh, ñã khóc trong chi n tranh, khóc trong hòa bình, khóc trong bàn tay h i t c gi a bi n ðông và khóc trên x ngư i hiu qu nh.

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác

335

Mơ ư c l n nh t c a tôi, vì th , không ph i cho tôi mà cho nh ng ngư i m ñang ch u ñ ng, ñ các m có cơ h i ñư c s ng trong m t ñ t nư c không còn h n thù, r chia, ganh ghét, m t ñ t nư c chan ch a tình ñ ng bào, m t ñ t nư c th t s t do, m no, h nh phúc. "ð i c thiên thu ti ng m cư i" trong m t ý nghĩa r ng hơn là ư c mơ c a tôi, c a anh ch , c a cô chú và c a t t c nh ng ai còn nghĩ ñ n sinh m nh c a dân t c, v m t ngày ñ p tr i cho ñ t nư c mình. Quá nhi u máu và nư c m t ñã ñ trên m nh ñ t linh thiêng và th ng kh Vi t Nam. M i ngư i Vi t Nam, hơn bao gi h t hãy tr v v i m như tr v v i chính c i ngu n uyên nguyên c a dân t c mình. Trong ñêm r m tháng B y này, xin hãy cùng nhau th p lên nh ng ng n n n, dù nh , dù ñơn sơ nhưng ñư c làm b ng ch t li u dân t c, nhân b n và khai phóng ñã ñư c t tiên chúng ta hun ñúc sau hơn b n ngàn năm l ch s . ð i tôi là nh ng cơn mưa dài. Mưa khi tôi r i làng Mã Châu, mưa trong ñêm ñ u tiên trong căn gác trên ñư ng Hùng Vương ðà N ng, mưa dư i g c ña già Chùa Viên Giác, mưa khi tôi v a ñ t chân ñ n Sài Gòn l n ñ u tiên và mưa l n trong ñêm tôi r i ñ t nư c ra ñi. Nhưng tôi chưa bao gi tuy t v ng, chưa bao gi c m th y cu c ñ i là h th m. Tôi không s ng trong hôm qua, trái l i m i ngày là m t ch ng ñư ng m i c a ñ i mình. Tôi bình tĩnh ñ n ñ h n nhiên khi ñón nh n nh ng kh c nghi t ñ n v i ñ i tôi và tôi r t l c quan trong kh năng chuy n hóa hoàn c nh c a chính mình. Trong cu c ñ i này, tôi ñã nhi u l n v p ngã; nhưng nhi u ngư i cũng ñã giúp v c tôi d y, lau khô nh ng v t thương trên thân th và trong c tâm h n. Tôi mang ơn xã h i nhi u ñ n n i bi t mình s không bao gi tr h t. Tôi bi t ơn nh ng ngư i ñã che ch cho tôi và cũng cám ơn c nh ng ngư i ñã d y tôi hi u giá tr c a gian lao, th thách. Cám ơn ñ t nư c ñã cho tôi ñư c làm ngư i Vi t Nam, cám ơn m Duy Xuyên mang tôi ñ n th gian n y, cám ơn m Hòa Hưng nuôi n ng tôi trong

336

Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương

nh ng ngày bà con thân thu c ñã ru ng b tôi, cám ơn cây ña già chùa Viên Giác che mát cho tôi su t năm năm dài mưa n ng. N u m t mai tôi ra ñi không k p vi t ñi u gì, thì ñây, nh ng k ni m c a m t l n ghé l i.

M cL c

337

M cL c

- L i ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 - Vài nét v chùa Viên Giác . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . 183 - Th i thơ u Duy Xuyên . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187

- ð n chùa Viên Giác l n ñ u . . . . . . . . . . .. . . . . . . . 197 - R i chùa Viên Giác ñ n Vĩnh ði n . . . . . . . . . . . . . 211 - Tr l i chùa Viên Giác . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 - Sư ph , c ð i Lão Hòa Thư ng Thích Long Trí . . . 241 - Tư ng nh b n sư Thích Như V n . . . . . . . . . . . . . . 265 - Tư ng nh Hòa Thư ng Thích Tâm Thanh . . . . . . . 275 - Ph c H i An và nh ng ngôi trư ng cũ . . . . . . . . . 289 - Hãy ng yên ðà N ng c a tôi ơi . . . . . . . . . . . . . . . . 313 - Vu Lan nghĩ v M và Quê Hương . . . . . . . . . . . . . . 325

Dư i Bóng ða Chùa Viên Giác
Tác gi : HT Thích Như ði n và Tr n Trung ð o Bìa: H a sĩ Nguy n ð ng - Nguy n Th H p Trình bày bìa: Qu ng Pháp Tr n Minh Tri t Coi sóc chính t : Nhà văn Lương Thư Trung Viên Giác xu t b n l n th nh t t i ð c 2012

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful