MÜVELLEDüN'UN ENDÜLÜS_ EMEVİLERİ DÖNEMİNDE , KÜLTÜREL HAYATTAKl' YERİ Dr.

Mehmet ÖZDEMİR GİRİŞ Büyük bir ihtimalle bu makaleden daha önce basımı gerçekleştirilerek okuyucuya sunulacak olan "Endülüs'de Müvellediln Hareketleri (180-320/976-932)" isimli araştırmamızda, esas, itibariyle "karşı, tarih" tipi bir yaklaşımla Müvelledun zümresinin siyası hayatını ele almış, ayrıca ietimaı konumları üzerinde de durmuştuk. Adı geçen zümrenin kültürel hayattaki yerihin ise, yukarıdaki konuyla doğrudan alakası olmadığı için, başka birçalışmanın konusu olarak ineelenmeı;ini ön görmüştük. İşte şimdi, bu öngörumüz istikametinde hareket ederek, aşağıdaki satırlarda Müvelleduıi zümresinin 'kültürel hayattaki yerini tesbitetmeye çalışacağız. Böylece,ıöyle umuyoruz ki, yukarıda,adı geçen çalışmamızIa bu makalemiz bir araya geldiğinde, ilk defa, Endülüs'de Müvelledun zümresiyle alakalı genel ve genel olduğu kadar da teferruatlı bir tablo ortaya '-konmuş olacaktır. Yine öyle umuyoruz kj, bu tablo da, bir taraftan Endüslüs'de müslüman fatihler ve daha sonra iktidarı ele geçiren Emevilerle yerli halktan müslümanlar arasındaki siyası ve ictİmaı ilişkilerin şekil ve mahi-yetini anlamılımza yardı~eı olurken, diğer taraftan Endülüs medeniyetinin, bazılarının idda ettikleri şekilde Araplara has bir Arap medeDiyeti mi veya İspanyolların kurduğu bir İspanyol medeniyeti mi, yoksa içinde Müvelledunun da bulunduğu Endülüs toplumunun şekillendirdiği bir İslam medeniyeti mi olduğu tartışmasına da, vardığı sonuçlarla katkıd~ bulunacaktır. Bu tablonun bir diğer k~tkısı ise, Arapçılık özelliğiağır basan Emevilerin Doğuda ve Batı (Endülüs)da Arap. <,lmayan müslümanlara karşı tavırları, bir başka ifadeyle, Emevı idaresinde, Değudaki Mevali ile Endülüs'deki Müvelledunun konumhrı arasında mukayese yapma imkanı vermrsi olacaktır.
\

Endülüs'ün müslümanlar tarafındim fethine başlandığı 92/711 senesinden Endülüs Emevı Devleti'nin yıkıldığı 422/1031 senesine kadarki zaman dilimi, bu makalenin tarihi çerçevesini oluşturmaktadır.

176

MEHMET

ÖZDEMİR

Genel Tarih açmndan, bu çerçevcyi bazı ana başlıklarla bir bölüm-. lemeye tabi tuta~ak olursak: 92/711 senesinden 95/ 714 senesine kadar olan süre (3 yıl), fetih yıllarıdır. 95/714 senesinde Valiler Dönemi başlar, 138/ 756 senesine k~dar devam eder. Bu dönemde Endülüs'ün başında bulunan ve "vali" sıfatını taşıyan idareciler ya doğrudan Şam' daki Emev! halifesi, veya Kuzey Afrika genel vali"i tarafından atanır, ya da Endülüs'de kalan müslüman askı~rlel'ee Eeçilir. Ama, her halükiirda Endülüs, Doğudaki Emev! İmparatorluğu'na bağlıdır. 132/749 senesinde Emevilerin yıkılmasıyla Endiilüs bu sefer Abbas! idaresine. geçer. Ancak 137/ 755 senesinde Endülüs'e geçen Emev! sülalesinden Abdurrahman b. Muaviye b. Hişam (Ahdurrrahman ed-Dahil veya i. Abdurralunan)'ııı 756'da bağımsızlık ilan etmesiyle; Endülüs Abbas! hakimiyetinden kopar ve böylece Doğuda devrilen Emevı hanedanı Batıda yeniden dirilm{ imkanı bulur. Eme"ilerin EndiiJüs'doki hakimiyetleri, 422/1031 senesine kadar, yani yaklaşık üç asır sürer. Siyasi nizam olarak Endülüs Emevi Devleti, 738-929 seneleri arasında bir' "Emirlik"tir. Devletin başında bulunan Emevi hanedanı mensupları, kendileri için sadece "Emir" lakabını kullanırlar. 929-1031 seneleri arasında ise Emirlik, "Halifelik"e dönüşmüştür. Devletin başındaki kişi artık "Emir" değil, Abbasilerde veya daha önce Doğu Emevileri'nde olduğu gibi "Halife" veya "Emiru'l-Mü'minin"dir .. Endülüs toplumu, din farklılığı nokta-i ll,azarından gayr-i müslimler ve müslümanlar olmak üzere iki ana kesimden oluşuyordu. Gayr-i müslimlerin çoğunluğuuu hristiyanlar, geri kalanını ise yahudiler teşkil ediyordu. Müslümanlara gelince, başlangıçta Endülüs'de müslüman nüfus olarak sadece fetih ordularını. teşkil eden Araplar, Berberiler ve Doğulu Mevali bulunuyordu. Fakat. zamanla bunlara iki grup daha eklendi: Sakalibe! ve Müvellediln.
1 Latincc "esc/ave" kelimesindım gelmekte olan "Saha/ibe" taşımakta olup, müslüman coğrafyaeılar tarafından (tekil: Sakleb), köle anlamını

,

genellikle Slav ırkından kölelere delalet Basco, Galida) ,de dahilolmak L

edecck şekilde kullanılmıştır. Endüliislii ıniiellifler, bu ismi Slav menşeli köleler yamnda, özellikle yahudi köle tacirlerince İspanya'mn üzere Avrupa ülkelerinden ku/'evi (Catalonia, Pais getirilerek köle pazarlarmda satılan!ar için de kiıllannuşlardır.

Abdurrahman döneminden itibaren Endiilüs toplumuna katılı~aya başlayan bu nüfus unsuru, İslami bir terbiye a1malannı miiteakip, başta saray ve ordu olmak üzere, devlet idaresinde söz sahibi olmuşlardır. III. Ab,lunoahıııan düneminde (912-961), Arap asabiyesini zayıflatma siyaseti çerçevesinde nüfuslan 20 bine yaklaşmıştır. Endüliis Emevi Devleti'nin yıkılmasını takibeden miilükii't-Tavaif dönemindc, ını zümrçden hazı giiçlü i,imler. "ıleriyye, Belcn,,~e(Valencia), Mursi"e (MLlrria) vc Denia gibi EnditHis'iin doi!:ıı şclıirlerinde baji;ımsızIıklannı ilan etmişlerdir. Bu ziimre, Abbasi idarcsindeh Tiirkler ve OsmanIılard'll<i Devşirmelcrle çok fazla benzerlikler arzetmektedir. Daba geniş biL;i için bkz. A.M. C1.Ahb3dı, es-Sakalibe

ri fsbanya,

.Madrid 195~.

MÜVELLEDÜN'UN

E'NDÜLÜS

EMEVİLERİ

DÖNEMİ...

177

1- Müvelledun ve Sosyal Bir Zümre Olarak Zuhuru G.ünümüz araştırmacılarından bazlları,2 her ne kadar Endülüs'de "Müvelledun" terimini, müslüman fatihlerle yerli (İspanyol) kadınlar arasındaki evliliklerden ya da fatihlerin ele geçirdikleri cariyelerden meydana gelmiş olan "melez nesil" için kullanıyor iseler de; kaynaklardan, bu terimle İspanya'nın yerli halkından müslüman olanların 3 kastedildiği anlc..şllmaktadır. Araştırmacıların "Müvellediln" terimiyle adlandırdıklari ve melez nesilden olduklarını bildiğimiz bazı aileler içinse, kaynaklarımızda ya "Arap" ya da "Hecin" terimi kullanılmaktadır.4 "Müvellediln"un bir aniamı, "Arap kültürüyle yetişen, ancak soyolarak Arap olmayan kimseler" demektir. 5 İspanyol halktan İslam dinine girenlere "Müvellediln" i:.minin verilmiş olması, bu terimin, az önce verilen manasından kaynaklanmış olsa gerektir. Biraz daha açacak olurs~k: Fetih sonrasında İspanya'nın yerli halkı yavaş yavaş İslam dinint' girmeye başladı. Bunlar, müslüman ol~ııktan sonra, çoğunlukla Araplarca kullanılan isimleri alıyorlar, Arap geleneklerini benimsiyorlar, bundan da öte, baian "velii" yoluyla muhtelif Arap kabilelerine bağlanıyorlar ve böylece Arapları taklid ediyorlardı. Ancak, unutmamaklazımdır ki; onlar soy bakımından gerçek Arap değillerdi. İşte, kendileriyle gerçek Araplar arasındaki soy farklılığını vurgulamak vcya tebaruz ettirmek için, İspanyol asıllı müslümanlara "Müvellediln" denilmiş olması kuvvetle muhtemeldir. ,Endülüs toplumunda, ietimaı bil' zümre olarak Müvelledunun, ortaya çıkışı,' tamamiyle, İslam dininin bu ülkenin yerli halkı arasında yayılışıyla alakalıdır. Bazı araştırmacılar, müslüman fatihlerin Endülüs'ü ganimet ele geçirmek ve bu ülkenin zenginliklerinden istifade etmek gayesiyle fethettiklerini, dolayısıyla yerli halk arasında İslamiyeti yaymayı düşÜnmediklerini ileri süımüşlerdir.6 Ancak, Climizde müslü2 Msı' bkz. Şekib Arslan, e/-Hulelu's.Sundusiyye, Tarihi'l-Arab ve't-Temedduni'l-lslrimi, Kahire 1936, i. 134; Emir Ali, Muhtusanı

Kahire 1938, s. 412; Ahmed Heykeı, eI-Edebu'I-Erıdelusi,

Kahire 1985, s. 38-39'; Wishaw, Arabie Spain, London J 902, s. 71 ",i; Abdulaziz Salim, Tarihıı'lMııslimirı ve Asıirihim fi'/-Fndelııs, İskeııderiye 196i (?), s. 128. 3 Msı' bkz. İhnu'l-Kıltiyye (ö. 367/977), Tarihu ljiitahi'l-Ende!us (nşr. İ.el-EbyRn),

Kahire 1982, s. 88-89; İhn Hayyan (ö. 469! 1076) ~1.Muktebes (nşr. M. Aııtuna), Paris 1937, llL. 51; tbnu'I-Abbar (ö. 659/12(0), e/.Hulletu's-Siyera (nşr. H. Mu'nis), Kahire 1963, ll, 155. 4 İhnu'l-Kfıtiyye. 32; İbn Hayyan, ılı. 67 vd.; İbn İzari (ö, 695/1295), el-Beyanu'lMuğrib (Neşr. E. Levi-, Proveneal-G.S. Colin), Leiden 1951, ll, 125 vd. 5 İbn Manzür (ö. 711/1311), Lisarıu'l-Arab, Beyrut 1955-56, IV, 485-486. 6 Msı' bkz. T. Durcklıardt, I,a Ci;:ilizacu,n hispano-6.rabe, Madrid 1985, •. :l4; F. Codcra, Estı.:dios eriıico. de historu, arabe espanolo, Coleeei6n d-c Estudio. Arabcs serisi, Zaragoza 1903, VIII, 325; Ro Dozy, IIistoriJ de I,o. Musulma"es espanoles, Madı-id 198-1,II, 4B.

tli tedbirler almış.. Tarihu'l-Umem ve'ıMulUk. Bkz. Taberi. onun. lifevalinin Buhara merkez olmak üzere Araplara karşı büyük bir isy~n başlatmasına. rağmen.178 MEHMET ÖZDEMİR i man idarecilerin Endülüs'de tslamlaş~ayı teşvik ettiklerini gösteren misaller bulunmaktadır. 79. İslam diniııe girmelerine. fethin hemen akabinde başlamış.. Torres Balbas. 8 Dozy. 8. 1510). VII.ivelled\1nun zuhı1ru. müslüman olmalanna ltıj!men M~valjden cizye ve baraç alma hususunda ~ok şiddf. s. Kaynaklarımızda bu dönemden balısedilirken. 10 Vieente Cantarino. 8. ı'ı L. zenaflt erbabı.bu tutumu.. 56 (I I. LO Bütün bunlardan başka eğitimin yaygınlaşması.lk arasında tesis edilen evlilik bağları. Diğer taraft~n Endülüs'de. geçmemesi de bunu göstermektedir . Fatihlerle yerli h&. İslam~ laşmada rolü olan bir diğer ve en ınühim faktör ise. İslamıaşma. yüzyılının ikinci Iyansmdan itibaren. s. Eşres'in bir tatbillatım zikretmek istiyoruz. Kaynaklarda bu dönemde Müvelledı1n adının. ancak (ince fetbi Avrupa'ya taşıma teşebbüsleri. Vizigot toplumunda alt tabakayı oluşturan köleler. Hristiyanlığın kari maşık ve anlaşılması çok güç inanç' sistemi karşısınd_a İslamın son derece açık ve sade bir görünüm arzetmesi olmuştur. belirtilen senede. Müvelledı1n admır hemen hi. yeni müslümanlardan cizye alınmaya devam edilmesi şekl~de7 İslamlaşmayı yavaşlatacak bir uygulamaya da rastlamak mümkün değildir.8 Bazı geniş mülk sahiplerinin (toptak ağalarının) ve asilzadeleriıı. Bareclona 1985. hatta irtidadına sebep /ılmuştur. Bu vali. Pastor de Togneri. Ciudade_ hispano-nıu_ulmanes. II. 75. i 7 Burada benzerlerine Mı. Madrid 1978. 9 R. mesela Doğu:aa olduğu 'gibi. özellikle de III / iX. i ~fadrid 1985. Müvelledı1nun İslam dinine girişinde değişik faktörlerin rolü olmuştur. işçiler ve düşük gelirli şehir halkı. Del I_/om Al Crisiianismo. ulemfının gayretleri. Entre ıllanje_ y Mu_ulmane_. Beynıt (?). 49-51. orta tabakayı oluşturan küçük çiftçiler. . lslama girmek suretiyle hürriyetlerini genişletmek ve so~ylıl şartlarını iyileştirmek istemişle~dir. . dolaYIIHyla Mi. Islamlaşmanın bariz bir tırmanışa geçtiği görülmektedir. Berheriler. 76. Jüfuzlarını muhafaza etmek için İslamı seçmiş olmaları da ihtimal dı!!ı değildir. • i Emirlik döneminde (756-929) ise. bu hususun açık bir tezahürüdür.r ve Kuzey Afrika'da da rastlanabilecek bir örnek olarak 109! 727-28 8enesinde Hora8anvaI.' diğer müslüman unsurlar (Araplar. e~onomik ilişkiler9 ve vda bağları da İslam dininin tanımna ve yayılmasına zemin hazırlamıştır. sonra da dahili çekişmeler yiizünden Valil~r döneminde (714-756) ağır bir tempoda seyretmiştir. Mevali)dan daha çok zikrediliyor oltnası da. İslam şehireilik' anlayışınınil da İslamlaşmada şu ya da bu derecede katkısı olmuştur.s.

. "Endülüs'de baskıda). Abdurrahman (9129(1)'la başlayan Halifelik döneminde. 12 Mehmet Özdemİr. siyasi bütünlüğün tehlikeye girmesi. Corrİııote-?I1.. Arapların bile kıskançlığa sevkeden bir yükseliş meydana gelmiştir. i İ4. Madrid 1979. isyan bölgelerinde vergi toplaDamaması yüzünden devlet hazinesinin boşalması ve nihayet hnstiyan İspanyol kral1İklarıwn. Müvelledıınun Araplardan daha aşağı bir seviyede. adı geçen halife tarafından başlatilan "te~ bir ümmet" oluşturma politikasınınl4 tabii sonucu ()larak. yaıi. .MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEVİLERİ DÖNEMt. 215. i. Müvelledıın hareketlerinin. gerek idari gerekse ictimai hayattaki konumlarında. söz konusu hareketleri fırsat bilerek. Sobh). II. Müvelledunun. Nitekim.mahalli aristokra"i1er arasındaki nüfuz çatışması.i III/IX. el-Muklebess. İdari hayatta da MüvelledllDun yeri Emirlik döneminde oldukça sınırlı olnıuşturY Buna mukabil. merkezi idareye eğemen Arap aristoktasisİ ile yerli . III. Valiler döneminde ~e Emirlik döneminin başlangıcında adına hemen hiç tesadüf edilemeyen Müvelledıın zümresi. v (oşr. 14 ıbo Hayyao. değişik tarihler ve değişik zeminlerd{ kalkıştığı isyanlarla Emevi Devleti'ni bir erken dağılma tehlikesiyle karşı karşıya getirmiştir. Müvelledıınun bu hareketlerinin temelinde. Müvelledıınun kesin sayısını bilmemiz mümkün değildir. Endülüs'ün müslüman nüfusunun çoğunluğunu teşkil eder hale geldikleri kesindir. 195 vd. ictimal kaynaşmıJllin gecikmesi. I\okara 1989 (Doktora Tezi. hazı idarecilerin ya da Arap topluluklarının. Chalmeta-F. Muveledıın için ise "amme" vasıflarının kullanılması da bu görüşü teyid etmektedir. Fitne (el~fitnetü'l-kübra) döneminde. topraklarını Endillüs aleyhine genişletme imkawna kavuş~aları gibi ağır ve sarsıcı sonuçları olmuştur. Bununla beraber bu zümrenin siyasi isyanlarının ağırlıklı olduğu i. 13 Özdemir. müslüman da olsalar. 120. bulundukları bölgelerde Müvelledıınu baskı altına almaları. devletin fazla vergi alması.. kaynaklarda 'Araplar için genellikle "eşraf". kuzeydeki hristiyan krallıkların tahrik ve desteklerİ' gibi faktörlerin yattığı görülmektedir. Hakem'in tahta çıkışından (180/ 796) itibaren Emirlik döneminin sonuna kadar (318/ 929) Endillüs'deki iç siyasi gelişmelerde gündemin başına yerl. Endillüs Ernevi idaresi üzerinde. yüzyılın ikinci yarısından itibaren.eşmiş. MuveUedun Hareketleri". oldukları müşahede edilmektedir. ız İctimai konumları bakımından. 179 Emirlik dönemınde. s. P. İbo !zôri.

Sa. Ma.-\1ukıebis. Cezvcı. 4:lBI 1095). lbnu'l. 81. Zeyd h. s. IB Heykel.'an!.ıBO MEHMET ÖZDEMİR 300/912 senesinde III.nian'ın iş başına gelmesiyle ve bu emirin tatbikata koyduğu maharet dülu yeni tedbirler sayesindedir ki...17 Aynı dönemde klaı. Bunlann sayısı hakkında farklı rakamlar verilmekledir. ufak halkaların dışına taşmamaktaydl.Cafiki. Abdurrahman b. 61-64. Müvelledfın'un Kültürel Hayattaki Yeri Müvelledunun kültürel hayattaki yerinin tesbiti. Sahit el-Ensari. VI. fetih ordularıyla birlikte Endülüs'e geçen bazı tahillerinl6 me~eid inşası. es-Sımme. 573/ II 77). i 16 Birçok tarihi kaynakta. 195. bunun benzeri başka mekteblerdeki eğitim ve öğretim faaliyetleri. Haydarabad (nşr. acaba kültür!'l hayattaki yeri ve konumu nasıldı? Il. bir yönden fetihten Emev! idaresinin sonuna kadar (7711-1031) Endülüs'dc eğitim alanında kaydedilen gelişmeleıl .M.'ı-/.ik Arap şiirinin bazı örneklerine de rastlamak mümkündür. Dırar el-Kelbi gibi isimlerin hepsi Doğudan gelen Araplardır.'I. 1\1.'ı-Telızib. Tabiiilden oldukları zikredilen isimler arasındadır. Evs h. ictimai ~c siyasi !.. B~2/ 1449).İbn Hacer es1329. vaai. Hatim. bu zümre~ siyasi hayattaLir daha gözükmemiştir.'Müvelledıın" zümresinin İsltıma girişi. Abdiıla!: es. irşad ve Arap dilini öğretme gibi faaliyetlerde bulundukları da bilinmektedir. K. Kcza.ayattaki yeri hususunda geniş bilgi için M. ı~ğer varsa.Abbadi) \fadrid 1971. Abdurralı. Abdiilah el. A. Humeydi (ö..işid el-Mısri "e :\-'usa b. Kıırtuba'da çocuklara Kur'an-ı Kerim ve Aıapçanın öğretildiği bir mektebiıı varlığı da bilinmektedir. Haneş b.15 Endülüs siyasi ve icıimal tarihindeki konumu özet olarak bu şekilde olan Müvelledunıill. Tarih. bu örneklerin nisbet edildiği Ca'vene b. Ancak. Ebu'l-Hattar Hüsam b.. 912'den 932 senesine kadar tam yirmi senelik bir süreç içerisindc Müvelledun hareketleri tedrici bir biçimde bastırılmış ve 932 senesinden sonra. zikredilen çalışmasına bakı. NusaV(. Askalani (ö.Endülü"e geçen fetih "rdulannın içlerinde Tabiinden kim"derin de bulundukları rivayet ediınıektedir. Tch:ib. 49. 6-7.'ndelüs 17 Heykel. muallim ve öğrer:ei sayısındaki azlıktan dola~Tı. s. gündemi kültürel gelişmelerdcn ziyade yerleşme fetih hareketini Avrupa'ya taşıma ve iç müeadelelcr gibi hususlarla yüklü olan bir zaman' dilimiydi.. Kerdebtis (ö. Endülüs'de Doğudakine benzer bir idari yapılanma yanında. fethi takiben başlayan Valiler dönemi (95-1381 711.. . diğer yönden ise ülkcdcki İsıamıaşma süreciyle alakalı bulunmaktadır. cğitim15 "ffıüvcııedfın~' teriminin manaş). Bkz. . el. .mafih. LS 138 i 756 senesinde Emevilerin iktidarı ele geçirmesiyledir ki. Özdemir'in yukanda lahilir. Muhammed b. Sumeyl b.'tlatba'atu Kalıire 1966. gerek mescidIerde gerekse bu mcklebde ve. Bilindiği gibi. Bununla beraber.-756).

Ilieri ll. Yeni kültüreloluşum çerçcve8inde. 298.de bu imarnın görüşleri çerçevesinde faaliyetlerde bulunduklan22 için.G. idİ-ak eden Endülüs Emevi emirleri. yüzyılda Suriye'de doğdu.. ayrıca Endülüs'de~ Doğuya giden ilk öğrenci kuşağı. IllI öğretim alanında da asıl ciddi adımlar atılmaya başlandı. "Islamization and Arabization in al-Andalus". in the Middle Ages.leriıı.. Doğuda bu alandaki gelişmelerin Endülüs'e aktarılması ıçın. 23 Mekki. bir yandan Kayravan-Mısır-Mekke-Medine' hattı ağırlıklı olmak üzere Doğuya öğrenci gönderilmesini teşvik ederlerken.A. Devletin bekası için eğitimin. Malikiliğin bu poziEyonu. Endülüs'de istim hakimiyetinin son günlerine kadar devam edecektir. "Lus Aportacio". olarak Ziyad b. 16. 1'aril. Dinar (ö. Mekki. (ö.a"rılan l Evzailik. Pi'l-Edeb.. en önemli gelişme. Yahya b. 22 Kaynaklarda Endiilüs'e bizzat. Bu bağlamda Malikilik. 210/ 825) Ye Gazi b. 219.\.. Kahire 1966. 1211 -131. tahsillerini İmam Malik'in halkalarında tamamladıkian ve' ülkelerine döndüfı:. Islam and Cultural Change 21 Hüküm çıkarmada Hadislere ve Sahabenin ['örü5 ve davranı~ları[la istinad "tme dı~ında bütün krile •. 199/ 1119)'ın isimiri zikredilebilir. 69. M. s.19 Buna bir de Doğuda yaşayan Emevı hanedanı mensup ve taraftarlarının. Weisbaden 1975. Kays (ö. Kahİre 196~. -ki bunların büyük çoğunluğu kültür düzeyi yüksek aristokrat (hassa) kimselenli-20 Endühis'te fetihle başlayan yeni kültürel oluşum büyük biı ivme kazandı. eri reddeden ve bu yöniiyle diğer fikhi £koııerden -üzellikle . farklı mezhep ve fırkalara bölünmüş Şark mÜ8lümanları karşısında. Endülüs'ün hakim mezhebi 23 haline geldi. Chejne. Abdisseırım).'l. M. Yahya 234/ 848).s". Mudar.kki. Evzailiği bu ülkenin. Kalıirc 1982. en müessir fikhi ekolii haline getirdi. ı. Fetih sonrası ilk 60-70 sene boyunca Endülüs'de hayatın hemen her alanında Suriye geleneklerinin hakim olması. 403/1012). tacians".. s. Tarihu Ulemcii'l-Endelus.7R. Humeydi. ayrıca ülke bütünlüğünün muhafazası hmusunda siyası 19 . 799/1396). Faradi'(ö. Daha geniş bilgi için bkz. özellikle de fıkıh alanında kendisini gösterdi. İmam Malik'ten ders alarak fıkıh tahsillerini tamamlayan ve döndüklerinde bu İmam'ın görü~Ierinin yayılmasında öncülük eden kişiler" misal el-LeysL. s. ". Yahya b. daha genil?/anlamda kültürün önemini iyi.'l-Endelusi. OUo Harrossowitz 20 lIeykel.le Ha. .MÜVELLEDC!'<'ljN ENDÜLÜS EMEVILERI DÖ~EMi.A. Evzailiğe21 nisbetle yeni şartlara ve yeni ihtiyaçlara cev'ap vermede daha avantajlı bir yapıya sahip olduğu. Abbas b.A. Abdirrahınan (ö. Kahire 1351. "Las Aporıacian. Endiilüdülere öğünme fırsatı verecek. Bı. M.ı keyfiyet. tbn Ferhıin ed-Vibcicu'l-Muzehlıeb (nşr. 171.ıefilik'ten. ('e vd et Hekkfıbı. Bu kişiler ve Maliki mezhebinin Endülüs'de (ö. dini ilimler sahasında. 32ı. 91-91.. "Las Apor154. tsa. yayılışı hakkında bkz. 203/819). diğer yandan ün yapmış bazı Doğulu bilginIerin Endülüs'e gelmeleıini sağladllar. İbn. tsa b. Abdurrahman'ın çağırılarına uyup kafileler halinde Endülüs'e geçmeleri eklenince. i.s . Mc. s.u't-1'a'lim Fi'I"Endelu$. 154-168.

36 Abdullah b. edebi faaliyetlerinde büyük çaptı. Iraklı büyük mfisikişınas Ziryab39'ıD 207/822 senesinde Endülüs'e gelişiyle.Ebyari).lR2 MEHMET ÖZDEMİR otoriteye. Kahire 1953. 113 . 34 İbnu'I-Abbar. I. Bu bağlamda ilk kez Endülüs'de ve bu döne. Dozy.lllli31).27 i. 154-16L . Edebiyat oldu. Humeydi.30 Said b. İ. 92-93. 973/1274). • Yeni oluşum çerçevesinde en büyük payı alan bir 'diğer kültürel aıa'n ise. :ll Ibnu'I-Abbiir. IT. Bupyetu'l. Dalıbi (ö. Endülüs Emevı Emirliği döneminde ilk kez Endülüs toprağında doğup büyüyen edebiyatçılar nesli zuhfir etti. i 24 Msı' bkz. Il. Kahire 1981. 170. 35 İbnu'I-Kfıtiyye. 26 Heykcl. Valilik dönemindeki şiir ve nesİr türünden edebiyat ürünleri tamamİyle Doğudan gelen Araplara ait iken. 57-58. Dayf). göz ardı edilemeyecek bir destek teşkil edecek24 ise de. (1979). s. II. 98. 25 Heykel. 10. 36 Heykel. 80-81. Doğudaki gelişmeleri taklid etmekle birlikte.'d. İbn Hayyan.Mağrib (nşr. Çok. V. el-Abbiidi.Endelüs". 14. 101. 109. miy. 135. "el-Islilm ii Ardi'l-Mağrib Fikr. 374-375. Şuheyd. ve'I. 146-147. ı45.esıner olmasıntian dolu yı >iyah t. bu nesil ve bu neslin ardından gelen birkaç nesil. :17 İbnu'I-Abbiir. Ziyad38 nesir alanında. fazla . 105. Ebi Abde37 Musa b. Meeelletu Alemi'I. Na~ih.106.31 Muhammed b. 599/1202). Cfidi. Temı. 29 Dabbl. s. musiki alanında da ciddi değişmeler oldu. 353 vd. 83 "d. Hakem er-Rabadi. Kahire 1967.26 Ebu'lMahşı. Bu değişiklik.35 Abdullah ezZeCCa1İ. Ş. 38 Heykel. 33 Humeydi. yerini Irak hakimiyetine bıraktı. 28 Ahhilr Meemu'a(nşr. Mahmfid el-Kabrı.32 Yahya el-GazilP3 şiir.üylii ZiJ'yab kuşuna beıızetilerek bu lakabla arnı.29 Hassane b. 123-124. 30 Rekkabl. II.mde neşet eden25 Muvaşşah türü şiirler önemlc kayda değerdir. İsa. İbn Said (ö. Niifi olan Ziryab. ilk akla gelenlerdir. Abdulvahid. 143 vd. kid~ki Hicaz hakimiyeti.'is. büyük nıusikişinas İshak el-Mavsili'nin öğrencisidir. i. / . Multe'. l. Heyke!.ıs Abba8 h. 22-2:~. Abdulkelim b.' 27 Bkz.34 İsa b. c!. thn ~~airl. s. 32 Heykc!. 78-S8-IK . gerek konu gcrekse' üslıip bakımından içinde yaşadıklim muhitin özelliklerini yansıtan bazı orijinal edcbi ürünlerin de ilk müjdecileri oldular. Makkari (ii. el-Muğrib ii H"la'I. Nrfhu't-1'iyb. Kalıire 1302. 431.ye. 39 Gerçek ismi Ali b. Bu meyanda musi. 170. mıştır. yeni ve farklı fikirlere karşı zaman zaman bir baskı faktörü olmaktadan da uzak kalmayacaktır. s.

Hake~ (350-365/961-976)'iv teşvikleriyle bir taraftan Doğudaki muhtelif ilim dalları na ait değerli eserler toplanarak Kurtuba'da büyük bir devlet kütüphanesi teşkil edilirken. Endülüs'ün üstün. 179-186. 316/ 929 senesinde kendisini halife ilan ~tmesiyle başlayan' ve bazı kesintilerle birlikte 422/1031 seneEine kadar devam eden Hilafet dönemi.i lbn Said'e. Bu çerçevede ilmi ve kültürel faaliyetler. Historia de Espana (ed. bu vesileyle duydukları gurur ve kıvaneı dışa yansıtmak için. Garaudy. bazı sahalarda daha üstiin 43 R.. gerçekleştirdiği. s. Tıp. 41 E. R4-RS. İspanya'da zaferi.222) sayesinde günümüze kadar ıılaşabilmişIir. Abdurrahman Serisi. 42 Bıı risalelerden üçü Makl<arl (İlI. El Islanı. Felsefe. Edebiyat ve Musiki yanında Tarih. Espana Musltlmana. iiçi.Provenral. :i\'1atematik vb. • bilalcia.önemli bir yere sahip olan Dioscorides'in tıbba. :lfadrid(?). 47.eden I. özellikle ilim ve kültür haya. -XV. İbnu'I. Emir Muhammed (238 -273/ 852-886)'in tahta oturuşundan itibaren yaklaşı~ altmış yıl süreyle ülke gündemini işgal . ikinci. IV. Emevi hanedanının olduğu kadar . dini ilimIer. ve en 40 Daha geniş bilgi için bkz.. Tarilıu'I. SI. Paulo Orosiuos'un ta'rihe ait eserlerinin41 Arapçaya tercümeleri yapıldı. ])ımeşk 1974. Bunlardan bi~incisi İbn Hazm'o. Bugün de çağdaş düşünür ve araştırmacılardan R. "Ortaçağ'da İspanya'da VIII .MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EME"İLERİ DÖNEMi. Bu dönemde Endülüs. Bu gelişmeler' ve bunları takibeden diğerleriyle Doğudaki kültür ve medeniyet seviyesini yakaladıklarını.bütün Endülüs müslümanlarının da gerçek anlamda "Altın çağ"ı oldu. hem siyasi bakımdan gücünüu zirveEine ulaştı. ilini dallarını da içine alaeak şekilde genişledi.Endelus. R. L. s. Garaudy " İslam. Bedr. 186. Madrid 1987. İbn Said. Abdurrahman ve bilhassa II. yukarıda da işaret edildiği giH. 1~6-179. yüzyıllar arasında Avrupa'nın bilinen en muhteşem.neüsü ise Şekundı'. askeri fetihle değil. 183 daha sonra mahalli unsurlarla da beslenerek orijinal şekline kavuşacak Endülüs musikisi için önemli bir başlangıç oldu. A La Sombra de La Catedral. Astıonomi. s.Kfıliyye. dahili çekişmelerle geçen son yirmi yılıhariç. 49 vd. hatta üzerine bile çıktıklarını hiEseden Endülüslü aydınlar. 350: A'. III.40 (300-350 /912-961)'ın. güçlenen ekonomi ve yükselen refah seviyesi sayesinde medeniyet ve kültür alanlarında bir önceki döneme göre daha şümullü büyük sıçramalara sahne oldu. Bu risalelerin ana gayesi. I. ye aittir. Madrid 1987.. 44 Blasco İbanez. 176 vd. tında Endülüslerin Doğu miialü~aDlanndan olduklannı isbat etmekten ibarettir. hem de sağlanan uzun süreli dahili istikrar. diğer yandan Grek kültürü içinde . I:W. . 201. Fitne dönemi olaylarına Eon verip. kültürel değişimle kazanmıştır". 76. geri olmadıklanaı.e'vi.43 BlaEco İbanez ise.lüklerini dile getidikleri" Fadailu'lEndelus" isimli risaleler4z kaleme aldılar. Menendez Pidal) lll. .en OccideTlte.

"44 demek suretiyle. bu "velü" kelimesi 'üstü kapalı ipuçlanndan üzerinde durulan şahıs veya ~~hısıarın. NI' var ki. Antonio. büsbütün imkansız değildir. bir diğeri ise. asıl mevzuumuza dönerek şu soruları soralım: Bu gelişmelerde Müvellediinun yeri neydi? Arapların ve Berberilerin söz konusu gelişmelerde önemli bir yer ve role sahip oldukları biliniyor.urmaya geçebiliriz. Arapça bilgileri'nin yokluğu veya yetersizliği yüzünden dini ilimIerde veya Edebiyat sahasında varlıklarından söz edebilmek için vaktin henüz çok erken 45 Elimizde]. söz konusu zümrenin kültürel hayattaki yeri hususunda umumi bir tablo çizmek te. önümv. Şeeerede.'i ipuçlannı. v. bin yıl sonra da olsa Endülüdü aydınların haklı gururlarına ortak olmak isternişlerdir. Şimdi Yaliler döneminden başlayarak Endiilüs Emevilerinin sonuna kadar Müvelleduııun kültürel hayattaki yerini gösterecek umumi tablomuzu oluşt. açık ve üstü örtülü diye ikiye ayırmamız. Bunu söylerken. peki. Mesela.s. Gareia. zikredilen isimlerden birisi yer almıyor ve fakat bahis konusu kişiler ile Arap idareeHer arasında "vdü" bağının bulunduğu zikrediliyorsa.alakalı bu g(~nel tesbiti yaptıktan sonra. kaynaklarda sözü edilen kişiİerin önemli bir kısmının sırf lakabı. yeni dinlerini öğrenmek maksadıyla meseidlerdeki halkaJara k&tıldıklarını söylemek ınümkün olmakla birlikte. hr. Fetihten Endülüs Emevı Devleti'nin yıkıldığı 1031 ~enesıne kadarki kültürel faaliyetlerle .tle ciddi bir güçlük çıkarmaktadır.ımanların ve onların çocuklarının. kasaba..v. ne açık bir bmin ne de velü bağının söz çoğunluğunu lI1uvelledıinun oluşturduğu bir yöreye (şehir.ın şeeere~inde hristiyan atulanndan birisinin aduuıı (L"pe.) yer alması bu kabildendir./ 184 MEHMET ÖZDEMİR zengin medeniyeti kurulmuştur . Yaliler döneminde. etnik kimliği belirsiz olan şahsiyetlerden bir çoğunun daha Müvellediindan olabileceği ihtimalini de gözardı etmememiz gerekir. yerli halktan ilk müsli.) nisbet eılilmi~ olmasıdır.b. köy. . açık veya üstü örtülü ipuçlarwııı45 yardımıyla Müvelledıın'dan olduklarını anladığımız kişiler hakkındaki bilgileri değerlendirerek. İslamıaşma henüz yeni başladığından ve de biraz ağır seyrettiğind1m. Müvelledıın bu işin dışında mı kaldı? Bu sorular~ doğru cevap verebilmek. bir şah. Bu tür ipuçlanndan konusu olduğu durumlarda. bir bakıma. etnik kimliklerinin açıklanrna~ından sarf-ı nazar edilmiş olması. Şöyle ki: Bazıipuçlan vardır ki. . her şeyden önce üzerinde durulan dönemde yaşayıp ta 'isimleri Tabakat kitrJplarl ve diğer kaynaklar vasıtasıyla günümüze kadar taşınan ilim ve fikir adamalarının etnik kimliklerinin tesbitine bağlıdır.ba. Bununla beraber. bu ipuçlarının mahiyetinden kaynaklanmaktadır.. bunlar konumuzia alak~1ı şahıslann Müvelledıindan olduğunu açıkça ~östermektedirler. nüfusunun birisini teşkil etmektedir. dede ismi ve doğum yerinin zikriylc yetinilip.

bilhassa Kuıtuha. Resuller ve Havuriler hakkındabir araştırmada bulunmaktadır?! "46. modaya uymaktan ve' güzel konuşmaktan ziyade yukarıda da im~ı ettiği gibi. Nitekim i. İşbiliye. bunu tenkid maksadıyla değil. 62. Hakem döneminde (796-822) isyan eden Tuleytulalıları. Madrid -1980. söylediği Arapça şiirlerle merkezi idare~in ordularına karşı eoşturan Girbib isimli bir Müvelled şairin varlığını biliyoruz. 48 ıbn Hayyan. ~26. (hejrıe. düzgün ve akıcı bir Arapça konuşmak için yapmaktadırlar. Valiler döneminde hayatın hemen her veçhesinde varlıklarını hissettiremeyecek kadar ufak bir grup olmaktan öteye geçemeyen yeni müslümanlar. Eııdülüs toplumunun en kalabalık müsliiı~<. s.n zümresini teşkil ettiler.K"tiyye. Nitekim H1istiyan müeılif Alvaro. Tuleytula.47 Yine Abdurrahman el-Abii isimli bir Müvelled şairin Arapça' şiirleriyle 886 senesinde tIhire'de Aral'lara karşı Müvelledunu müdafaa ettiğini de biliY0l'uz. İlginçtir ki. pek çok din kardeşim. 854 senesinde yazdığı Indiculus Luminosus adlı eserinde içinde taşıdığı endişelerini şu cümlelerle açığa vurmaktadır: "Görüyorum ki. Abdurrahman (822-852) döneminin sonlarına doğru sayı bakımında~ Arapları ve Berberileri katkat aşarak. İslam dinini tcnkid maksadıyla öğrenmiş olmasıydı. . yani MüveJledun. çoğun46 A. I1T. bilhassa emir IT.48 Buıada dikkat edilmesi gereken husus. Hıristiyanlar arasında bile bu denli yaygınlık kazanan Arapçanın. 167. Onun diğerlerinden farkı. Hatta bu tesbit. Bir diğer önemli gelişme. Humeyni. adı geçen şairlerin söylediklel'i Arapça şiirlerin. kendisini İslamlaşmada da göstermiştir. 185 olduğunu itiraf etmek zorundayız. Bunlardan kim İnciller. 65.. o günüıı bazı hristiyan müeılifleri ve din adamları tarafından Hristiyanlık ve Latince aleyhine gelişen büyük bir teWike olarak değerlendirilmiştir. bu dili.MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEViLERi DÖNEMi. İslam dinine girmiş Müvelledunun ara8ında daha fazla yaygınlaştığını söylemernek için hiç bir sebep bulunmamaktadır. bu serzenişi yapan Alvaro da iyi düzeyde Arapça biliyordu. 756 senesinde Emevi Devleti'nin kuruluşuyla kültürel oluşurnda görülen ivme. müslüman düşünür ve din bilginlerinin eserlerini incelemektı!dir. Arapça şiir ve kıssaları okumakta. Üstelik. Sarakusta ve İlbire gibi büyük yerleşim merkezlerinde Arapçanın kullanımının yaygınlık kazanmış olmasıdır. Öyle ki. 47 ıhnlı'I. Bu iki gelişme.. Hislaria de Espana mıısulmanıı. Müvtlledundan daha önce İslama girmiş olmalarına rağmen Beıberileı için de geçerlidir.

Madrid 1965.Ahbar 50 eI-Abbfıdi. Müvelledı1nun müslüman nüfusun çoğunIuğunu teşkil etmeye başladığı IX. Bunun yerine. aynı Hakem'in döneminde.Dini İlimler Tabakat kitaplarında ve diğer.so Müvelledı1n arasında larınınki ne idi? Arapça'nın durumu bu ıse. s. ismine rRstlanılan kişilerin tek tek ele alımp anlatılmasına ne imkan ne de geıek vardır. özelliklede Fıkıh sahasında yetiştikıCı'ini görüyoruz. 66-67.a yer almaya çağırııkenArapçı:. diğer ilim dal- Kaynaklarda.ezri (ö. bu son dönemdekilerin sayısı 50'nin üzerindedir. Terd'. Burada. Bu isimler. Araplar arasında da Nlüvelledı1nun ana dili olan .. 1. yüzyıl boyunca.Romance (Latince'nin bir lehçesi)'nin kullanımı yaygıulaşacaktır.A'la)'ne bağlı Veşka (Huesca) ve Sarakustn şehirlerinde ayaklanan Müvelled lider Behlül ~. n. Aslında Endülüs'de genel eğilim bu şekilde olduğundan. bu rakamların daha yüksek olması gerektiği söylenebilir . Zaman ileıledikçe. . 'öbür taraftan.. bu tesbit Müvelledfın açısından 49 eI. 181/ 797 senesinde Yukarı Sınır bölgesi (es-Sağru'I. iştiğal ettikleri sahalara göre bir gruplandırma yaparak. Kaynaklarda etnik kimlikleri belirtilmeyen çok 'sayıda şahıstan bir kısmının daha Müvclledfından olabileceği akla getirilirse. . . eI-Ehvaııi). ilk döneme ait olarak ismin e tesadüf edilenlerin sayısı toplam 5 veya 6'yı geçmez iken.yı kullanmış oOOa8ı. bir taraftan bu olurken. ilk 50-60 sene içerisinde pek fazla değildir. sözü edilen faaliyetlere katılan MüveIled sayısında önemli bir artışın meydana geldiği gözlenmektedir. (nşr A. temayüz etmiş simalar hakkında bilgilendirmede bulunmak daha doğru olaca. kaynaklarda' Müvelled olduğunu tesbit ettiğimiz simalal'ın büyük çoğunluğunun dini ilimIerde. Keza. En.'I. Müvelledı1n arasında Arapçanın kullanımı köylere kadar intikal ederek daha yaygın hale gelecektir. Rakam vermek gerekirse. artık Müvelledı1ndan kimselerin de ilim ve kültür..ktır.49 oldukça dikkat çekicidir. 57 "d.186 MEHMET ÖZDEMjR luğunu Müvelledı1nun teşkil ettiği Tuleytulalılar ve İlbirelileı tarafından anlaşılıyor olmasıdır. Ma~arih. Şimdi konunun bu merhalesine gelelim. Merzôk'un da soydaşlarını yamnd. Ancak. özellikle de kültürel faaliyetlerin büyük sıçramalar kaydettiği Hilafet dönemine tekabül eden X.diilüs Ernevi Devleti'nin kuruluşu sonrasında. sahasında isimlerine tesadüf edilmeye başlanmaktadı!-". yüzyılın ikinci yarısında. 478/ 10~6). "el-Isl<1m.

Eşeee (ö. 56 İbnu'I-Faradi. 58 İbnu'I-Faradi. Muvatta'ın ve şerhlerinin dışına taşınaz. Ranik (ö. 380/990). sırf Müvelledıın değil. Humeydi. Humeydi. Lübabe (ö. I. Abdiilah b. 34-36. Humeydi. .61 Muhammed b. Oppa (ö. 377 /988).51 Afvan b. 53 lbnu'I. Ayııea "el-Kitiibu'l-Jfuntahab" isimli bir de e. Bunlardan Muhammed b. 310/922).52 Muhammed Mertenil (261/874).1 olarak Feth b. 55 İbnu'I-Faradi. 54 lbnu'I-Faradi. 19:~. 60 İbnu'I-Faradi. II. ezbere bilir. Oppa (ö.55 Salim b. LLZ.59 Abdurrahim es-Saklebi (ö. Ömer b. I. Halid el. Oppa (ö. "fetva" da tek yetkili kişi olmuştur.Faradi. I. 52 İbnu'l-Faradi. 226/826). bu çerçevede İmam Malik'in Muvatta'ını ve şerhlerini öğrenip bilahere Endülüs'e geri dönmüşler. II. Araplar ve Berbr. I. Lübabe.56 Kuti b. önee' Endüiüs. 64 ~bnu'I-Faradi. 373. 57 İbnu'I-Faradi. 4-5. yy. MentH (ö. mensup oldukları şehirlerde kadılık fetva verme ve öğrenci yetiştirme vb. Bununla beraber Müvelled fukaha arasında Salim b.MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEVİLERl DÖNEMi. Kıraat ve Hadis gibi dinı ilimIerde yoğunlaştırmışlardır. ?). ll8. 162.Faradi. . II. I. 174. İsa. Bunlarınönemli bir bölüm ii "mukallid" dir. işlerle meşgulolmuşlardır. fıklıını. Eyyub el. Abdullah b. III.57 Feth b.61 Süleyman b. 326/938). kaynaklar karıştırıldığında. Il. 193. 319. Dahbi. 2?5/908)62'in isimleri zikredilebilir. 237.6~ Abdullah b. Endülüs'de birçok hilgine hocalık etmiş.66 ! 51 lbnn'I-Faradi. 307/919). 326/938). I. H.Kfıti (ö. 187 (lzel bir anlam taşımamaktadır.' ı. 62 Humeydi. Yanİ. r.58 Abdullah b. 348: Humeydi.Salamanki (ö. 239..60 Ebu Amr İbn Lubb es.. III. 428/1036).54 Said b~ HaIef es-Sufi (ö. sonra Kayravan ve sonra da Medine'de Malik. 310/922).328. Abduuahman dönemİnde ise.rilerden "ulema" içerisinde yer alan kimseler de gayretlerini başta Fıkıh olmak üzere Tefsir. ı. 9. Emır Abdullah döneminde (8~8-912) müşavir fakih. 66 İhnu'I-Fararli. Muhammed (ö. sl)nları). 61 Dablıi. 188. Telid (ö. Bir çoğu Muvatta'ı.51 Muhammed b. 348. 314/926) gibi "Müctçhid" I)larak vasıflandırılan şahsiyetler de bulunmaktadır. 59 İbnu'I. 76. Harbun (ö. Fıkhi malumatları. 65 İbnu'I-Faradi. 63 İbnu'I-Faradi.er bırakmıştır. Harun (ö. ?)/5 Muhammed b. I. İsimleri fukaha arasında geçenlerin çoğu. Bu gruba mis.. 57. 294. 373/983).. 213. 309.

7! Adı daha önce de geçen Süleyman b. çağdaşlarının yoğun tenkidleriyle karşılaşmış. med El.it ZeI. Muham.. I. Büyük müetehid imamlarla -bunlardan birif>i de İmam Mfılik'tiruğraştığı için.V.zm'ırı Far. Fakat bir süre sonra Davud b. tbn Ressam (ö. 324j936rO Hadis .hire 1938. Beyrot 1987. Kahire 1939.onra Şafii fıkhı ile ilgilenmiş ve bu mezhebin koyu bir taraftan olmuştur.. Endülüs'de Ziihirilik'i sii'temleştiren ve kolayanlaşılması için kitaplar kaleme alan odur. 67 Her ne kadar' İbn Ha.'a.MEHMET . halka onun yanına yaklaşmayı yasaklamışlardır. Kahire 1971. ?)'ır ileri derecede hadis bilgisine sahip olduğu rivayet edilmektedir. Hadis.e de büyük şöhret sahibidir.d T. asıllı bir ailerlen geldiği söyleniyorsa da (bkz.183: Muhammed Ehü Zehra. K.s ([. Ahım. hı> tta "sapıklık"la itham edilmiştir. kısaca da olsa onun tarihçiliğinden söz et. AbdiIlah (ö. zikredilen ilinı daUarındaki ytri konusu. s. Mekki. ez-Zehira. ' 70 7l İbnu'I-Faradi.Ylin. Selman b. Abdullah E. Reyyolu Kasım b.lJdebli. 254-255. İslam kültür tarihinin de hüyük simalarmdan birisi olan İbn Hazın el-Ende1üsi (ö. 239. el-A '!am. I.68 F~kıh alanında otorite olan İbn Hazm. Bu faaliyetlriyle... el-Kıııii/..ra'mn zikredilen c. Dinısliı 'an ıbn Hazm. tahsil hayatının ilk yıllarında Maliki fıkhını okumuş. tım Hazm'm nesebiyle alakalı değerlendirmeler hakkında bkz. daha ı. onun Leblc (Lieblani yerli bir aileden ~elmiş olması daha doğrudur. lIIadrid 1927-32) isimli . . bu makalenin çerçevesi dişlılda olduğundan burada sadece bu kadarlık bir değinmeyıl' yetiniyoruz. I.a criıica de Uıs ideas religiosa. s. Tefsir ve Kıraat üzerinde yoğunlaşanla)' da olmuştur. 354-355."erine bakılllbilir. 22 -25. 237). Mu'ccmıı'l. XII.'I. ıbn Ilazm. Asin Palacios'un Abenhazm de Cordoba y sıı hisıor. Felsefe... Zirikli.. Meseh'l. 456 il061)'dir. Mfıliki fukahası. Yakut.ahasında söz sahihi olmuş. ıı. Bu baskıların bir diğer Ilzantı~ı.eri yanında M. Zahid olarak bilinen Sarakustah Lubb b.!rı tarihçi İbn Hayyan'm da açık~a ifade ettiği gibi. 74 vd. Çok sayıda e"el'in sahibi hulunan bu büyük alİmin. Ali ezZllhir'in görüşlerin ir. bununla da yetinmeyerek: siyasi liderIeri ona karşı uyaı'mışl"r. Kureyş. 68 tbn Said. yeri geldiğinde.t. Be}nıı 1986. Kclam. 179.ÖZDEMIR Müvelledun arasında sayıları az olmakla birlikte. Mamiifih. adı geçen mezhebi adeta kendisine mal etmiştir. aynı zamanda şair hir kimsedir. 542/1147). Bkz. ilmi şabsiveti ve görü~leri hakkında geniş bilgi için bkz. İbn Hazm'ın bir kaç kez sürgün edi] mcsi ve kitaplarının toplattırılarak yaktırılması olmw. IV. s. r 143. et-Tabba. 367. Bunların en önde geleni.ur.~7 O.meden geçmt>yeceğiz. mua. Sa'dlln (ö.69 Müvelledundan dini ilimIerden Fıkıh (lışında Hadis. Malikııik dışındaki fıkıh ekollerine mensup bilginler de liçıkmıştır. İbnu'I-Faradi.. tesiri altına girmiştir. Eyyub c1-Kuti. 69 tbn Hazm'm hayatı. Kahire ı 954 (?). Edebiyat ve Tarih't.

i.. hL"n.r hölgeleri (suğur) dışmdakı idari merkezlere "Küre" (çoğul: Kuver) denilmekteydi. söylediği Arapça hnması şiirleriyle Müvelledunu çO!ituran ve bu cemaatın sözcüsü haline gelen Girbib'in.\bbar. siyası olduğu kadar ictimai bir muhtevaya da sahiptir. E. Fitne dönemi (852-932) hadiseleri75 genç Endülüs Emevi Devleti'ni siyasi parçalanma gibi son derece ciddi bir krizle yüz yüze getirmiştir. 72 tbnu'I-Faradi. 65.. köy) ginnekteydi. r. Tarihu'l-Arub . Bareelona 1984. . 2.. 64.7J 181/797 ve 190/806 senelerinde merkezı idarI'ye karşı kalkıştıkları isyanlarda. Huseyn Mu'nis (Fecru'l-Endelııs. III. yimi i. Bli dönemdeki hadiseler. 74 Dozy. 576). Tarihu'l-Edebi'/-F.MÜVELLEDl~N'UN ENDÜLÜS EMEViLERi DÖNEMi. lH9 fakih omlaıı yanında Hadis sahasında da isim yapmışlardır. naHye. 26-2'1. Abdıılaziz S. Daha önce bir vesileyle kendisinden 9ÖZ edilen bu şair. Sözü edilen Fitnc döneminin en ilnde gelen şairlerinden birisi. Bir "kure"nin içine. 230-232. kale. 75 Bıı dönem hakkında geniş bilgi için bkz. III. 191. 84. Kure nizammın Vizigotlar dönemindeki idari yapının bir parçası olduğunu. Arie. 98. müslümanlann bıı nizarnı basit rle~işikliklerle devam ettirdikleriııi söylemektedir.Mııhammed A. bir taraftan askeri mücadele için milis kuvvetleri oluşturma yoluna giderken. Kalıire 1969.13 vd. Toplum mozayiğinde bir çatlama. genellikle kendileri gihi Müvelleddi. I.ri'l-Endelus. Levi-Proveııçal. Cidde 1985.ilim.74 Tuleytula?<la devlet hakimiyetinin sağlanarnamasıda büyük rolü olmuştur.Edebiyat Sehl b. Il.ıdelusi. 326. İbn Şaliye f:eyyan'da. s. tnan. Ülkenin dört bir yanında etnik cemaatlerini örgütleyen mahalli liderler. II. yüzyılın ilk çeyreğinde. i /I. Daha geniş bilgi için bkz. V. n İbnlı'I-Kfıtiyye. hu şehrin dışliidaki dii!er yerle~im birimleri (iklim. Nitekim Müvelled lidcrlerdw Deysem b. Hakem döneminde (180-206/796-822) rastlanmaktadır. merkezini oluşturan ve aynı adla anılan şehir (hadra).77 VC bu şairler. Endülüs edebiyatında Müvellf~d bir şairin adına ilk kez III i IX.76 Bu keyfiyet. Yani. Arap ve Berberi liderler için ne kadar geçerliyse Müvelled liderler çin de o kadar geçerlidir. Kıraat'te söz sahibi olmuştur. Tuleytulalı Girbib b. 9-1 ı: İbııu'I-. 248 vd.89. 300-310 arası). ya da daha doğru hir deyişle. 78 Endülüs'de SlIl. E"parıa m/ısulmana.n 2. Beyrut ı 985. 207/822)'dır. 77 İbn Hayyan. diğer yandan beraberlerinde cemaatlerinin propogandasını yapacak ve onları yeri geldiğinde çoşturacak şairler hulundurmayı da ihmal etmediler. 76 İhsan Abhas. 6. Devkı/ı'ı-Jslam ji'l-Endelııs. 289-363: Halid es-Sun. İbn Hafsun Bubeşter'de şairleri himaye etmekteydiler. İshak Mursiye'de. Abdillah (ö. R. Hıımeyrli. Camiatu Karyuııus 1980. tam kaynaşamamadan kaynaklanan bir dağılma söz konusudur. İlbire kuresine7S bağlı AbiI' köyünden olan Abdurrahman b. Dozy'in de haklı olarak belirttiği gibi. Kasım (ii.

Y"hya'nın kibrini kırdrk. el. Bugün.Abli.Arap şiirinde biı' "inkilah" olarak değerlendiril79. çoşkusunu şu betitlerle dile getiriyordu: Diişmanlarımınn mızrakları parçalandı. sonu)'nin olduğu ifade edilmektedir.jkeruiler. H. Bkz. hatalarını düzelttirmişlerdir. / ••Sefih" diye isimlendirdikleri kimseler (MüveUedun) Or. ayrıca edib ve küttablar hakkında bir eser telif ettiği bil~ dirilmek te dir . OUüri'p kttyttya aUığımız ceseıler. 190 MEHMET ÖZDEMİR Ahmed el-AbIi' dir. MuvaşşaWar. onun şiirlerini ezberlemiştir. MUSı.gelişmedir. y. 80. Aynı anda on sekizşairle atış~aya başlar. el-Kabri doğuştan ama idi. IX. yeni bir şiir türü olarak muvaşşah ve zecellerin doğpşuna öncülük etmiş olmalarıdır. İbnu'l-Abbiir. Uzttn zamandır boşuna bir inıikamcı beklenıekıeler. Kendisinin İbn Kuteybe'nin el-Maarif ve Sibeveyh'in el-Kitab'ını ezberlediği. Endiilüs'e döndüğünde şiirle iştiğal e~en bir çok kişi. 307/ 919)'dir. .79 M. 81 İbn Said. Said b. Yezid (ö. sonuçta on sekizine de galip gelirdi. ezberledikleri şiirleri on a dinleterek. bu atışmaların 8ade~ebir kaç beytinden haberdar bulunuyoruz. tek tip kafiye düzenine uymadığı için.ttn saltanaımm lemeUerini ç. emir Muhammed döneminde (238-273/852-886) yaşamış bir Müvelled şaiıdir. Arapların sözcüsü' durumundaki şair el-Esedi ile aralarında "atışma"lar (nakaid) olmuştur. Muafa el-Kabri (ö. Söz konmm şiir türü. 29--30. Kays (267 i 880).. 2751888 senesinde İlbire'de yaşanan ArapMüvelledun çatışmalarında. yüzyılda ismine rastlanan bir diğer Müvelled şair.İbnu'I-Faradi. b.Bir misal vermek gerekirse. Doğuya gitmiş. Bu kişi. orada Ebu Temman et-Ta! ile karşılaşmış. katı aruz kalıpları dışlDa çıktığı. Muvaşşah türünün ilk mucidinin emir Abdullah' (275-300/888-' 912)'ın şaiTıerinden Mukaddem b.liderliğindeki Araplan hezimete nğratması karşısında. I. Doğu ve Batı (Endülüs) tesiılerinın birlikte vücut verdikleri bir . kendi cemaatinin ~özcülüğünü üstlenmiştir.3-IS4.ı Haşim b. 132-133. III/IX. II. 18 Mü. Kurtriba şairlerinin en öudegelen simIDlıydı. Augpstino olarak ta tanınan Muhammed b. Yine İbn Hayyan'ın ifadesine göre.y. Sukiile. maale~ef. . Bu tür şahısların Arap edebiyatında önemli bir yeri vardır. 276/ 889 senesinde Müveııedıinuntıbire kıiresinde 'Yahya b. I. elledunun Edebiyat alanında sağladıkları en mühim katkı.80 Mü'min b.

Müvelled İbn Meserre ve Felsefede . muvaşşahta "harcah". Endii. (ş~ir).. O.. ıbn Sina Felsefesi.. "hileklir" anlamındaki İspanyolea Cuco ( . . 339/ 950) dir. "cl. •. Ayrıca.ılIı Ebıı Yusuf el-Kindi (ö. Harcah ya Latince. "eı-lsliim ./ Lık Adımlar ' Doğuda II / VIII ve III/IX. başlangıçta kaside şairlerinin pek ilgisine mazhaı olmadı. Ancak bu ifadeden.sonuncu "kufI". Vişah tadını almaöpüeüğümiin yacakaın" yakınmasını işitmiş. Bkz. kişi de odur.degenişledi. (Vişah).Jl4 cr:! Şimdi bu şiirde hareah. katı kalblidir. "tahrik edici" olması şarttır.k bir kabul gördü. Ru ekolün. Abbadi. uT J' J. Aristo'yu s. Halife Me'mun'un 823'te Harran'ı ziyaretini müteakip Grekçe ve Süryanice temel el yazmaları Bağdad'a taşındığı zaman. sevdi~i bzın son iki dizede diıe getirdiği "sen hilekarsın.82 Klasik şürde olduğu gibi beyiılerden değil.' JJ.•. Arap a. 19 vd.JI \-L) ~~ 'i. kasidede delikanlı sevdigi genç kız hakkında konuşur. (Türkçe tercüme: ı. 83 Bir örnek olarak şu Muvaşşalıa bakalım: . ". 69. "harcah" adını alır. Provance ve Ocitania'yı tesiri altına alacak ö~çii.84 büyük çapta fukiihiinın fikri hayat üzerindeki nüfuz ve ağırlığı sebebiyle. Endülüs'ii. A. ' 3.... 353-354. Bu kabul zamanla Endii. Bkz.1. Keza. "ğusn / ağsiin" ve "kufl/ akfal"dan ibaıettir .. şerhetmesi yanında de yazdı.. sevdiği delikanlı hakkında konuşan bir genç kızın ağzından çıkmalıdır. harcahın şairin his alemini deıhal harekete geçirecek mahiyette yani. .MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEVtLERt DÖNEMİ.. genç kızın ağzından "harcah"ı duyar duymaz tutuşur ve bu "harcah "ın üzerine ınuvaşşahm~ bina eder... 84 Bilindiği gibi IX.lüs'e hemen ve olduğu gibi yansıma imkanı bulamadı. bunun üzerine kalbi titremiş ve süz konusu yakınmayı merkez kabul ederek muvaşşahını bunun iizeriııf' bina etmiştir... başıLdaki kişi ise. yüzyıllarda Felsefe ve Kclam sahalarında kaydedilen gelişmeler.s sınırlarını aşıp Katalonya.lslam .M..ll. asırda Bağdad tam bi~ felsefi ekole sahip bulunuyordu..1.. ) kelimesidir.lii..n bu geliş82 Abbadi.83 Muvaşşah türü. . 191 mektedir. ~ L. Oysa. muvaşşah. buna 'mukabil genç kız kibirlidir... Muvaşşahı söyleyecek şair. Yakıt).l . zamanla büyii. 246/860) idi. daha doğrusu bu dilin İspanya'daki lehçesi Romance ya da Ammice olur. Aristo'yu tercüme etme vazifesiyle mükelleftutulan kişi Farabi (ö..li~ ~'i . Goichon. Ancak bu tavıra rağmen. ".. Kindi'den sonra yıldızı parlayan' bıze kadar ulaşan pek çok eser istanbul 1986... seven odur..

. 327-329.). bunlardan birisi olan ve büyük ihtimalle Müvell.e döndüğünde fakih Yahya b.. müvelled ıbn Meserre olmuştur. Vehb b.192 MEHMET ÖZDEMİR melerden tamamen habersiz kaldığı şeklinde bir anlam da çıkarıl.'I. 269/883 senesinde Kuıtuba'da dünyaya gelen ve nesebi. T. Abdullah b. tevazu. ~50. mamalıdır. Doğudaki sözü edilen kelarnı ve felsefl fikirlerin 'Endülüs'e yansıtılmasında kilit isim olarak kabul edilebilecek kişi. 15-17. Abdi'l-A'la (ö. Necih şeklinde olan İbn Mescrre. 349. İbn Meserrc'nin fikriyatında en fazla dikkat çeken husus. onun. görüşleri vahdet-ı vücuda yakınlık arzeden Empedocles 'dir.bn. Keza. 261 vey~ 264) isimli zat.85 Abdullah h.enzeri bir "menzil" de ders vermeye başladı. Tarihu'I. i.87 Muhammcd b. Palencia. I. Ardından Doğuya gitti. fakr.in olan bu a!imin. Zira. Selam. 8S 86 81 Faradt. Berberi mi yok. Vaddiih88 ve el-Huşenı89 gibi dönemin mümtaz alimlerinden ders alarak tamamladı.End ••usi (Arapça tercüme: Kahire 1955. Meserre b. 89 Kudiilıı Kıırıuba. III. Felsefeciler arasında ımu fazlaca etkileyen isim. II. 217-218. Kfthiı'c 1966. Yahya tarafından "kaderi" olmak vı~ ruhların ölümsüzlüğünü savunmakla suçlanmıştır. G. Mn'tezile'ye ve Klasik Felsefe'ye ait bazı görüşler arasında' kendince bir terkib meydana getirmiş olmasıdır. Kurtuba yakınında inşa ettirdiği zaviy(' b. ilk tahsilini babası AbduJJah. gerek Kclam gerekse F~lsefe sahasında Doğuda yaşanan tartışmalar ve bu tartışmalar çerçevesinde üretilen yeni fikirlerden etkilenmiş olarak döndüler.Amme".ediina mensup bulunan Ferec b.a Müvelled mi olduğunu ke. tevbe ve sevgi ile gerçekleşebilcceğini.Fikri'I. "el-Mukaddimeıu'I. 280. Mu'ni.Muhammed b. 90 Arie. yani Endülüs'e. ruhun arınma ve kurtuluşunun ancak zühd. a.Farııdl. H. II. O'nun cüziyyatı ancak oluş anında bilebildiğini iddia ediyordu. . lbnu'I. . Mesela.Faradi. lbnu'l-Faradf. burada C:lhız'la' karşılaşmış ve bilahere Endülüs'e Mu'tezile'nin bazıfikirlerinden etkilenmiş olarak dörmüştür.itmek zordur. Allah'ın "ilim" ve "kudret" sıfatlarının mahluk olduğunu. Mu'tezile'nin "kader" ve "istita'a (kulun kendi fiillerinin faili olması) anlayışını "avunuyordu. bu takdirde onun asıl öz (cevheı )le birleşeeeğini söylüyordu. ilim tahsili için Doğuya giden öğrencilerden bazıları. ülkelerine. Abdurrahman döneminde (822-852) Bağdad\ gitmiş. eıderoH davranışlar. Endülüs. İbn Meserre.90 Kendi fikri terkibi çerçevesinde. Tasavvufa. Bilaherı~ Endülüs'e döndüğünd.86 Fakat. Arap olmadığı ke.

Kıra. özü edilen takiMtın II. Abdurrahman'ın için valilere gönderdiği mektubu için bkz. ıı. New York 1913. Zaman itibariyle olaylara yakın bir tarihçi olan İbn Hayyan'ın konuyla ilgili verdiği bilgiler. hiç bir tartışmaya meydan vermeyecek kadar açıktır. II. İslıunicos en Maurid. onu ilim ve zühdde zirveye oturtur. bu hareketi tamamen söndürebilmek gayesiyle. 409.n cemaat hayatı yaşayan İbn Meserre. 40. s. ıı.erre'nin. etki ala'nı başlangıçta küçük bir öğrenci grubuyla sınırlı kaı<in görüşleri. Çünkü. MuasITlarl onu değerlendirirken iki gruba ayrılmışlardır.ktada. İbn Meeerre taraftarlarına karşı sıkı bir takibat başlattı. İbn Meserrc taraftarlarının takibat altına alınmalarını temin 95 İsa. Mamafih bu durum. M. ıı. V. Spanisk Islam. (1954). babası III. Endülüs'de yaygın. daha da ileri giderek onun bir İsmailiyye daİsi (propagandist) olduğunu iddia etmektedir. i 91 M. 94 İbnu'l-Faradi. Mekld. onu bidatçi olarak görür.94 Talabeleriyle kapalı bir 319(931 !. Dozy. Revista del 1nstitutio dc Enstudio. Diğer grup ise. ilmİ ve kültürel faaliyetlerin teşvikçisi olarak şöhret bulan lll.96 Bu n(. Asin Palacim.MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEVİLERi DÖNEMİ.. İbn Hayyan. 96 1ıı.95 Ancak. Hadis. mehdilik anlayışını nübüvvet anlayışına yaklaştırmış olması bakımından İbn Meserre'nin Şia'nın da tesiri altında kaldığını ileri sürmektedir. . 119. 92 R. Hakem (350-366(961976) tarafından halifelik döneminin sonlarına doğru başlatıldığını söylemek ve sonra. M. Abdurrahman'ın. Hatta.93 İbn Meı. bu özelliğine rağmen İbn MeEerre'nin öğrencilerine karşı niçin siyası bir mücadele başlattığı sorulabilir. İbn Meserre'nin öğrencilerinin takibata maruz kalmaları. s. "eı-Teşeyy'ufi'l-Endelus". A. İbn Meserre'nin muhalifleri kadar siyasİ otorite tarafından da hoş karşılanmadı. ve yerleşmiş ilimler (Fıkıh.. zamanla özellikle de Halifelik döneminin ilk yıllarında toplumdaki kültür düzeyinin yükselmesine paralelolarak daha fazla kabul görmeye başladı. 193 Asiıı Palacios.at. bu görüş doğru değildir.'enesinde vefat etti. 'Tefsir)in ve taklidin dışına çıktığı için. Kur'an-ı Kerim'in öğretileceği okullar açtırma gibi fiıaliyetlerde bulundu" eklemesini yapmaktadır. Abdurrahman'ın son yıllarında vukı1 bulmuştur. 93 İbnu'l-Faradi.91 Dozy. daha önce Felsefenın gelişmesine destek vermiş olması nedeniyle pişmanlık duydu. 25-30. Bir grup.A. Hakem'in değil. "Halife. sadaka dağıtma. Bu suçundan kurtulabilmek için cariyeleri serbest bırakma. siyasİ otorite. 39. . 108. ömrünün son yıllarında.

bunu telafi etmek için de İbn Meserre taraf tarlanna karşı savaş açul1ştır.97 Mamafih. arasında organik bir bağın kurulabileceği endişesini doğurmaktaydı. Ancak Muhammed. Bizim kanaatimize göre. Bu manzara. Endülüs'ün o günkü dini-siyasi şartlarının.A. gerekse Fıkıh sahasındaki geniş bilgisi. daha fazla göz yumulduğiı taktirde ilbn Meserre hareketi ile Fatımiler. tehlikenin. Sözü edilen takip. :\IeH i). Abdurrahman'ı İbn Meserre hareketine'karşı tavır almaya sevketmiştir. dönemin emiri Muhammed (852-886)'den onu ölümle cezalandırması istediler. bir İsmailiyyc daisi olduğu da söyleniyordu. yukarıda Asin Palacios'un II. Hakem için yaptığı izahın aynısını. ister istemez. daha isabetli olurdu. ömrünün sonlarına doğru pişmanlık duymuş. ~ı. ll. üstelik. fukahanm da teşvikiyle İlı. 117. İbn Meserre taraftarları. yani Kuzey Afrika'da Endülüs'e yönelik bir Şii Fatımi tehdidi söz konusu idi.görüşlerini dile getirirken bu geniş çerçeve içinde gezinmesi.llık uyandırdı.fıkhi mezheplere de şamilolması ve . tbnu'I-Faradi. fıkıh bilgisinin sırf Malikilikle sınırlı kalmayıp öteki . Muhammed (ö. 245-250 (nşr. tabii bir uzantısı olarak görmek. Hakem döneminde (961-976) gevşetildiyse de.A. Bkz. önemlisi. bu sefer isim değiştirmek suretiyle III. Mahled (ö. Yani. kavramları hakkında Şiiliğe yakın görüşler ileri sürüyorlar ve bu görüşler yayılma istidadı gö~te~iyordu. 278/ 890)'in başına gelenler.99 Dahası.98 . Bu meyanda Baki b. Malikilik dışındaki fıkıh ekolIerini ne hilen ne de bilmek istiyen taklid ehli fukaha arasında derin bir hoşnutsuzluk halta bzgl. adı geçen halife Ehl-i Sünnet akide"ine uymayan görüşlerin Endülüs'e girmesiııe müsaade ettiği için. İbn Meserre'nin. mehdilik.194 MEHMET ÖZDEMİR İsa. 81-83. meselenin iç yüzünii ve gerisinde yatan ana sebebi gayet iyi bildiğinden Mabled'i himaye si altına aldı. Fclsefeye ve Kelami görüşlere hiç te iyi gözk bakmıyor. Halbuki meseleyi. önlenebilmesi için Endülüs toplumunun tek vüeut halinde olması gerektiği bir zamanda. 276/ 889) ve Kasım h.Diğer taraftan İbn Meserre taraftarlarına karşı mücadelenin başlatıldığı 339/951 senesinde ve öncesinde güneyde. siyasi otorite nezdinde. imarnet ve nübüvvet. :I1ekld. zaman zaman' bu görüşleri Favunduklarını bildikleri kişilerin siyasi otorite tarafından' cezalandırılmas1İlı isteyebiliyorlardı. S i' . oldukça d~kkat çekieidir. Abdurrahman'a nisbet etmektedir. zındıkhkla itham ettiler. "el-l'eşeyyu". bu halifenin ölümü s{mrasıııda iktidarı ele geçiren hfieib 97 lsa. Hatırlanacağı üzere. Endülüs'de fukaha. Onu bidatçilikle. 93-149. I. 99 M. bu bize zoraki yapılmış bir izah tarzı olarak gözükmektedir. ıbn Hayyiin. ıbn İzan. lll. 98 lTzun bir ilim yolculuğ'andan sonra Endüliis'e dönen Baki lı. Siyasi otoriteye göre bu. Mahled'in gerek Hadis. Daha d" Baki b. işte bu endişe. 154. halife II.

104 Asıl temayüz ettiği sahalar. "Nahivde muasırları arasında onun önünde kimöe yuktu" demektedir. 106 tsmi tam olarak Ebu Bekr Muhammed b. 469/1076). dönemin belli başlı tarihçileridir. 456). ?) er-Razi'ler. Şafii'nin görüşlerine mütemayildi. Abdulhanıid). 344/955-56) ve İsa (ö. İbnu'lFaradi. Humeydi. O. II. Ahmed (ö.IOI Bu ünvandan da açıkça anlaşılacağı gibi. Sa'd ve İbn 'Hazm'ın müvelled asıllı olduklarını söylersek. Müvelledunun Tarihe ne denli katkıda bulunduklarını tahmin etmek. Vefeyatu'l-A'yan (nşr. Humeydi. II. Ebu Bekr ez-Zübeydi ve Ahdullah b. 403/1012). 333-336. İbnu'I. 76. yüzyıldaki büyük kültürel gelişmeden nasibini fazlasıyla alan sahalardan birisi de Tarihtir. Vizigot asıllı bir aileden gelmektedir. ez-Zübeydi'nin İbn Meserre taraftarlarını "sapıklık". İhnu'l-Kutiyye. her halde pek zor olmayacaktır. ez-Zübeydinin reddiyesi Hetku Suturi'l-Mulhidin ünvanını taşıyordu. Acib b.106 "el-Kutiyye" isminden de açıkça anlaşılacağı gibi.ı04 Muaviye b. I. 107 tbnu'I-Faradi.ı07 Bu dalda kaleme aldığı Tasrifu'l-Ef'al isimli kitabı meşhurdur. 76-77. "din tahripçiliği" ve "dinsizli!>:" anlamlarına gelen "mülhidlik"le nitelemiş olması.Faradi. İbnu'I-Kfitiyye. 7. M. Bu sefer fukahanın daha müessir hir rol oynadığı gözleniyo~. İbn Hayyan. Ömer b. Kurtuba'da yetişti. IV. 102 İbnu'l-Faradi. Arib b. II. 101 İbn HaIlikan (ö.Hazm (ö. Y chka. Muhammedb. 76. Ilişam' (ö: 319 /931). 463/ 1070. HO. 367-68. 42. 105 Bkz. 94-95. 195 el-Mansur'un döne~inde (976-1002) yeniden canlandı. Fıkıh ve Hadistir. İbn Meeerre hareketine karşı hir reddiye yazdıktan başka. ondan söz ederken.. 369/979) ve İbn . Bti isimlerden İbnu'l-Kutiyye.. Il. oldukça dikkat çekicidir. Kahire 1948.loo Ebu Amr es-Salamankl. İbnu'l-Faradı.102 İbnu'l-Faradi (ö. Nasi ıel-Emevi isimli fakihler de birer reddiye yazmışlardır. Bkz. Nitekim. Sa'd (ö. 367/977 senesinde haşkadılık (IGdi'I-Ccmil'a) makamına oturan Muhammed b. Dabbi. 103 Dabbi.103 (ö.M.MOVELLEDÜN'UN ENDOLOS EMEVİLERİ DÖNEMİ. İşbiliye'de doğdu. .105İbn Hayyan (ö. Abdilaziz şeklindedir. 4.Tarih Bilhassa hilafet dönemine takabül eden LV/ X. 112. 267/977) İbn Abdilberr (ö. hu bareketin 'mensuplarından toplattırdığı bir çok kitahı da yaktırdı. Fıkıh ve Hadisde de 100 İbnu'l-Faradi. 681{1282).

daha genel anlamdayerli halkla alakalı rivayetlerinin diğer kaynaklardakilere ı. 88-89. Mesela. Fi Tarilıi'l-Muğrib i10 Bkz.ıisbetle fazla. Mesela emir Muhammed'in Arap asıllı vezirlerinden olan İsa b... :n8. İbnu'I-Ktitiyyc'niJJ ınuasırı olan Arib b. bunların burada aulatılması uzun sürer. Maride'de devlete karşı isyan eden iki MÜ. içindeki rivayetlerin hemen tamamı kendisinc ait bulunan ve öğr(~neilerindcn biri tarafından telif edildiği zannedilen. "akılda. '1l-32.1 demektedir. 29. Endülüs'de asıl V! XI.' (Beyrot 19S8).196 MEHMET ÖZDEMİR söz sahibiydi. 57-60. ihnu'I-Kuliyye'nin Müvelledı1nla. el-Abbadi. İlmu'I-Kiltiyye. Öte taraftan. bu değerlendirme pek isabetli değildir. Miıvelledunla alakalı haberlere fazlaca yer vermiş ve yerli halktan bazı simalardan stayişle bahsetmiş olması gibi hıısusları dikkatr: alarak. III Bkz. -bir diğeri de 1.M. hilekarlıkta. İlınu'I-Kiltiyye. yüzyılda tezahür edecek o-lan Şu '{jbiye cereyanınııı ilk nüvelerinden birisi olarak görmektedir. fdihten elIlir Ahdullah döneminin sonUna kadar vukı1 bulan muhtelif olayları içine alan bu eseri. Endülüs tarihi hakkındı. şirke yardımcı oldu.. 112 İlıuu'I-Kiltiyye. derin malumat sahibiydi. Enis et-Tabb. iskeııderiye (?). Endülüs'de herkes onun Ernevi hancdanına en iyi hizmet sunap kişi olduğunda ittifak etmiştir. Kendi telifi olmamakla beraber. İş yaparken hediye kabul etmezdi .109 Ancak. kötülük düşünmekte İbn Mevan'ın üzı~rinc kimse yoktu. müellifin Endülüs tarihine olan katkısı da asıl bu yönüyledir. ıot. diğeri ı'a F~enle de Aleanlara (~ıadrid J 868). biri A. önce 108 Eserin.. hem bir tarihçi hem de Lir h(. 113 tbnu'I-Kiltiyyc. 106-107. devlet hayatında rüşvetc bulaşmadan hizmet veren Arap aı:ıllı idarecileri takdirle zikretmektedir. Sa'd (ö. N. Hcl" ikisi İslumda öyle şeyler ihdas ettiler ki.. Buna mukabil. Berberiler ve Endülüs Ernevi emirleri. 109 Aluned Muhtar el-Alılıadi.da. vc diğer idareciler hakkında verdiği malumatta azımsanam!ayacak çokluktadır. Tari/m /ftitrıhi'l-Ende'us'o~ isimli eser de bu keyfiyeti teyid etmektedir. Artobas örneğinde olduğu gibi'ıo bazı soydaşIarından övgüyle sözederken diğer bazılarını yermekten de kaçınmamaktadır.kim olarak ün yapmıştır.velled lider ilm Men/an e1-Cilliki ve Sadtin es-Surunbaki'den söz ederken. olduğu d(jğrudur ve bize göre. Tarih sahasın. Tarih olmuştu}. "e'l-Endelııs.. ibııu'I-Kı1tiyye..~ var ki. s. Bununla beraber vnun adının cn fazla duyulduğu saha. es-Surunhilki ilc birlik olup. Şuhcydl12 hakkında" . onun Araplar. A. 369/979). d-Eby"r! (Kahire 1982) tarafından yapılan farklı üç neşrİ bulunmaktadır. . bize göre. Küfürle şirk arasında bir konumda oldular"l' ı diyebiln~ektedir. "11.

bu arada şartlar uygun olduğunda birhirlt~rinden toprak kazanmak için harekete geçmekti. doğru olduğunu vicdanınm tasdik etmediği haberlere kulak asmam~ını öğütlemektedir.. mahalliariftükrasilcrinbağımsızlıklarıııı ilan etmeleıi üzeıinl' hemen her şehir. İbn Hazm'ın gençliği. kendisi gibi bir kaç il 4 Paleneia. hakiki tarihlerle mpharref tarihlerden söz eden İbn Hazm Tarih öğrcncisine veya meraklısına. (Kahire 1950) adı altmda neşredilmiştir. lls lirikli i ı ı. Sultanlardan aldıkları maaş ve hediyeler bir kısım ult'rnayı suskunluğa itmiştir. büyük bir kelamcı. felsefe) göz kama~tırıeı bir takım gclişmelerin vücut bulduğu bir zaman dilimi olmııkla beraber. saraylarda şairler. 2S5)'nin elya7. ibn Hazııı'ııı diğer rialeleriyle birlikte Uesailu tbrı lfa:m . içtimai ve dini hayatta bir çözülmt>. bu iniltileri daha da yükseltir. "Aferatibu'l. herşeyden önee kendi sı'nırlarını emniyet altında tutmak. Endülüs'ün veya Endülüs müslümanlarının birliğinin yegane sembolü haline gelmiş olan Halifelik yıkılmış.oma da buna kendi yaşadığı döneme kadarki Kuzey Afrika (Mağrib) ve Endülüs'le alakalı haberleri eklemiştir. bazen kendi aralarında bazen de kuzeydeki hristiyan İspanyol 'nallıklarıyla paktlar kurarlar.'dc siyasi. istcr siyasi isterse dini anlamda olsun.. 114 \ Kendisinden daha önce büyük bir fakih olarak söz ettiğimiz. Bir taraftan her devletçiğin merkezinde göz kamaştırıcı saı'ayları dikilir ve sultanlar bu.ması halinde buJunduğima işaret ettiği risale. Bu devletçikIerin başlarında bulunau sultanların temel hedefleri. öbür tarafta halk.MÜVELhEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEViLERİ DÖ~EMi.dönemidir de.allıklara her sene el etek öpülert>k ödenen ke~. Bunu yaparken bir birlerine karşı. O böylece hem tarihı malumatın süzgeçten geçirilmesini istemekte hem de dolaylı olarak her bulduğunu "haber" diye alıp eserlerine dolduran bazı klasik tarihçileri tenkit etmektedir: .Tavai! dönt>mi olayları arasında tüketti. Ömrünün geri kalan kısmını. !'. J<)~ Taberi tarihini muhtasar (özct) hale gt~tiımi~. büyük bir filozof olduğunu helirttiğimiz İbn "azın. Endülü..ne5inde eer('yan eden acılarla yüklü" Fitne" hadiselerini müşahede ile geçti. bu sultanlarea sırtlarına vurulan ağır vergi yükünün altında iniler. Hristiyan kr. liatt~ bazı kaleler bile. Özelliklc mülfikü'tTavaif dönemi. HalifeliğiIl enkazı üzerine kurulan mülııku't. Endülüs Ernevi Halifeliği'nin son yirmi sr. (cl-A'lam. LV. birer devlete dönüşmüştür. Ancak İbn Hazm.e kese altınlar. hazı alanlarda (bayındırlık.:.Ulilm "115 isimli risalesinde Tarihi "geçmışe dair haberlerin ilmi" diye tarif eden. muğanniler ve rakkasclerle birlikte hayatın tadını çıkarırlar. bütün bu özellikleri yanında aynı zamanda büyük bir tarihçidir de. Bu dönemde. edebiyat.

O. bilselcr ki liaça tapınmak işlerini yoluna koyacak derhal bunu yaparlar.. Onlat dan bel' birinin. Ahiıette kendilerine lazım olacak şeriat hinası yerine yakında terkedecekleri sc. bu çözülmenin. yahudileri vazifcIl'ndirml~ktcler. hıistiy"nlarıı şehir ve kaleleri bazen kendiliklerinden teslim ederb'. onlar.eniıı sehebi şudur ki. onları ikaz etmeyen . bir de AIJl!h'ın haram kıldığını helal kılmayac. hepisine la'J. " " . <J. " "İdareciırcİmiz. Onların hristiyanıardan yardım istediklerini. Hristiyanlar ise. suskunluğun dışıııdadır...198 MEHMET ÖZDEMİR münevverle birlikte bu. haştan sona şehir veya kalelcıin başındaki kişiler. Allah. Allah Ye Resulüyle savaş halindadirler. içlerindeki İslam varlığının kökünü kazıyarak kilisclerle donatırIar. bu vergileri toplamakla ise.rayları inşa etme ve neticede kendilerinin sonunu getiren ve düşmanlarına yarayan servet toplama heveslerinden dolayı sanaşikayettc bulunuyorum . Kendi kendinizi aldatmayın! . kendi sınırları dışındaki müslüman ahali üzerine saldırdığını. yeri geldiğinde kimin ne diyeceğine aldırmadan o iğneleyici üslubuyla dönemin idarecileri hakkında yapt'ğı tesbitleri gür bir sesle açığa vurur: "Ey Allah 'ım! Bizim dinimizden şu idarecilerin. Onlar.. i . kurdu kuzu postuna büründür.skerlerine müslüman ahalinin kökünü kazınmasına vesilc nlacak yolu tutmalarını mübah kıldığını açıkça görüyormuuz. üzerlerine kılı çlarından bir kılıç mmallat etsin!" ıbn Hazm. yeıyüzünde fesadın yayılrnasıiçin çaba sarfetmekte(lirler. azınlıklar idareyi kendi ellerine almak istediler.et etsin.. Gayeleri. lıııralan. sefabatın ve Hizliğin sebeplerini araştırır. Onlar. Üstelik. küfür ve şirk ehlinin dilleri çöz'ü1dü . dinleri yerine dünyalarını ikame etme. Onların bU: durumu yüzünden. sırf: idarecileri değil.ulernayı da cn az idareciler kadar s(~rt bir üslupla tenkid eder: "Fasıklar ye kendilerini fıkıh~ müntesib olarak gösterenler sizi aldatmasın....k mazaretler ileri sürüyorlar. onlara müslümanların n<>İnusuyla c ynama imkanı verdikleıini ve bu sayed(' miislümanların esir alınurak götürüldükıtl'ini görüyoruz.. Bu fitn. kendi emir ve yasaklarının yerine g<'tiıilmesinin sağlanmasıdır. bu bizim Endülüs'ümüzde.. vergileri ve cizyeyi müslümanların sırtına yüklenwkteIer.

Resiiilu ıbn Ha. 119 İbn llazm. Humeydi. Huseyn lı. el. 231 vd. 123 Humeydi. Bu kısımda son olarak kendisinden bahsedeceğimiz müvelled tarihçi.u historia critica de las i~ea.faziletlerine dair kaleme aldığı risalesi. Kahir . 356/ 966)'nin123 . 300. es-Sıkı.1l7 Arapların soy kütüklerinden. Kahire 13'47-. ELi'lHabbilb (ö. 83-fl4. Bkz. yüzyıl başlarına kadarki kültürel tarihi açısından çok önemli bir dökümandır. Humeydi. .Fi. Naktu'l-Arııs.. Krş. 121 İbn Hazm. Endülüs'ün V / XI. Aralık 1951saylsı. Ha... M. 117 İbn llazm. kendi vatanı Endülüs'tür. şer ehline şerlerini güzel göstermekte ve bu suretle idarecilere fısk (kötülük) işlemekte yardımcı olmaktadıflar. Leiden 1914. Hadis.$alji'I-Miıeı ve'l-Ehvii ve'n-Nihal. Kahire (?). 126 İbn Beşkuval. 118 İbn Hazm. s. Muhammed h. Beyrut 1983. Ahdilaziz b. Asin Palacios tarafından uzun bir girişle birlikte Abenhaım de Cord<>ba . 469 /1076)dır. Peygamber ve Sahilbenin hayatlarına yer verilmektedir. Vehb b.120 vecİz olmasına rağmen. 417/1026)125 ve Ahmed b. Endülüslü ulemanın . Nail en-Nahvi (ö. İbn' Hazm. el-Esed).124 Ebu'lA'la Said el-Bağdadi (ö. Cevamiu's-SireI19.A.11unmaktadır . 21-139-185. Doğudaki ve Endülüs'deki yerleşim alanlarından söz edilen ılu eserde. arkadaşı EbU: Ca'fer i. 401/1011). İbn Beşkuval. nı. Onun Edebiyat alanında çok yetenekli olduğu ı. Bu arada müellifin Tavku'lHamame12l ve Nakdu'l-Arııs isimli eserlerinde de muhtelif tarihi malu. A. 153. . bir anlamda kendini Tarihe adal1llştır. İnan. 200. 199 mekte. 275. 1.K. 400! 1010)126'ın isimleri zikredilebilir. Tavku'l-Hamame Mekki). Edebiyat.yyan b. eı. Petrof). Abbas-X. ayrıca Berberiler ve Müvelledun hakkında da oldukça kıymetli bilgiler bI.• y religwsas (ı-V.MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEViLERi DÖNEMi. temayüz ettiği asıl saha.D. Dıwelu't-Taviii[. 237. tarihini yazdığı ülke ise.9. Halef b.Eser.-179.s. Tarih olmuştur. Kahire 1950. 89. 156. O. s. "116 İbn Hazm'ın Tarihe dair en Önemli eserlerinden birisi. 125 İlın Beşkuval.m. ı. 396. (:"Oşr. 122 Tam şeeeresi Ebiı Mervan Hayyan b. M. Çeviimiıı's-Sire (nşr. öğrenimini gördüğü ilim dallarının başta gelenleriydi.18. Cemheretu Ensabi'I-Arab'dır. Adab. 19. karşılaştı~malı bir dinler ve mezhebler tarihi olarak görülebilir. Bir ülke tarihçisidir. Kahire. .)mer b. Kahire 1966. 240-11. mat ve mülahazalara rastlamak mümkündür.T. Meeelletu Külliyeti'lKalıire 196. de Hz. İbn Hazm'ın da muasırı olan İbn Hayyan (ö. Misal olarak Iraklı meşhur edib Ebu Ali ci-KaH (ö. Humeydi.122 Aralarında babasının da bulunduğu dönemin bir çok meşhur aliminden dersler aldı. Tefsir.120vd.1980. Cemheretu Ensiibi'l-Arab (nşr.ilinmekle ber~ber. Dabbi. Madrid 1927-1932) adı altında İspanyolcaya çevrilmiştir. Hayyan b. 116. Makkarl. Abdusselam llarun). 124 İbn Beşkuval. 120 Bkz. Bkz. (oşr. Fıkıh. Hayyan şeklinde'dir.Fısal fi'l-Milel ve 'l-Ehva ve'n-NihaII18 isimli eseri ise.

tenkid ve yorum 'kabikıden tasarruf]annın rivayetlere özlerini kaybettirrneyecek bil' çerçeve içerisinde kalmış olmasıdır. den bol miktarda nakillerde bulunmaları.ııı'l-il<!"hled"i "e'I."9 A~. üzerinde yapılan tahlil ve değerlendirmeler. İbn Hayyan'ın bu nitelendirmeleri fazlasıyla hakettiğini göstermektedir. LI (1979).itelendirilmi~ olması oldukça dikkat çekicidir. İbn Hayyan'ın Lir tarihçi olarak malumutının derinliği ve güvenilirliliği hususlarında ittifak etmektedir. İsa. LV.. iX. Keza. ve Onun tar. 129 İbn Hayyan'ın ILLI ba[.Lnda 0ı:ıun bıı tavrının kendi açısından makul 127 Msı' bkz.lber re Di. " . II. tarihi'l-Endel. Onun bir diğer önemli' tarafı.127 Gerek muahhar (daha sonraki) tarihçi ve edebiyatçıların onun eserlerin. yüzyılın ikinci yansınıla merkezi idareye karşı isyan eden ve devleti parçalanma tehlikesiyle yüz yüze getiren ıııüvelled lider Ömer b. bu vasfını muhafaza edemez. 96. 49. geıekse hem bu nakiller hem de e~-Muktebes isimli eserinden günümüze intikal edebilen kısımlar. "fasık". eserlerinde bunun bazı örneklerini görmek mümkündür. Ihn Hayyan. "Abu Merviin ıbn Hayyiin". doğrusu. "tağıye" (azgın). o.Haber. 53.h. cemaatin birliği söz konusu olduğunda. O. MeGuekilı ıle Slane tarafınılan Hisloire de berberes el des dynasıies musulmane.200 MEHMET ÖZDEMIR Tabaküt kitaplarındaki hilgiler." (pis). 128 İhn Haldıin. her şeyin üstündedir. 50. Zira o. Muhammed A. A WRAQ. tenkide de tabi tutar ve sonunda doğru bulduğu rivayete işaret eder. onun belirgin hususiyetlerinden biri olmakla beraber. bir "cemaat tarihçisi"dir. el. kendi yaşadı~ı dönemiı~ tarihini kaleme alırken ise. 51. ya belgelere ve şahsi müşahedelerine yada olaylarla bizatihi alakası olan kişilerin bilgisine dayanır.hçiliği.us" (Endülüs tarihinin bayraktarı) şeklinde n. önceki kaynaklarından kendisine ulaş~n bilgileri sırf nakille yetinmez. "Cur"umctu'd-daıaı" ("apıklık mikrobn). Bkz. 89. olayları sebep-sonuç ilişkisİ içerisinde görmeyi ihmal ı~trnemiş olmasıdır. "habi. aynı eserlerden onun "Emiru'l-müerrihin bi'l-Endelus" (Endülüslü tarihçilerinin sultanı) "Sahıbu liva.. Bu Eser W. İbn Hazm 'ın tenkill ettiği kuru nakilcilikten ibaret değildir.vu.. her ne kadar İbn Haldun (ö. Paris 1934-1838: Cezayir 1852-18~6) ndı altında kısmen I Fransızç. "İmamu'l-muerimin "(günahkarıarın imamı).s tarihinin kendi yaşadığı döneme kadar olan kısmını yazarken. Makkarı.' de T'Ajrigue s"pıerırionnle (I . IS.Lamda. s. İbn Beşkuval.\lIah'ın "üşmaııı) \'. Endülü. İbn Hayyan. 808/1405) gibi sistemli bir tarih felsefesi yapmıyor ise de. Onun bunu yaparken dikkat çeken asılorijinal tarafı. Müellif. "Adüv\'nllah" (. "marid (azgın)". İbn Hayyan'ın el-Muktebes'inin üstünlüğü kendiliğinden ortaya çıkar. Ona göre cemaatin birliği. Beyrut 1957-67. III.aya tercüme edilmiştir. Hafsun hakkında kullandığı sıfatlar il~inçtir: '"Lai'n "(Lanetlenmiş). Kahire 1284. ı-Vıı. Objektiflik. bu bağlamda cemaatin bütünlüğünü zedelerneye yeltenen kişi veya gruplar karşısında o zarif üslubu seıtleşir ve ç~k kıncı bir hal alır. 20. Bu bakımdan İbn Haldun'un el-İberI28'iylc karşılaştırıldığında.

Karure 1969. Bu diinem hakkında geniş bilgi için bkz.DevletCl . eserin mahiyeti hakkında geniş malumat sahibi olunabilmektedir. Şamilolduğu dönemin siyasi.. Ensaya bio-biblioğrafico .<obre10.) Gerek tercüme faaliyetleri. kelimenin tam anlamıyla ori. Her iki eser de kayıptır. l34 CehveriIerin sonlarını anlatır. Muhamed A. el .. yani Amiriler döneminde dünyaya geldi. er telif ettiği ifade edilmekle beraber. Fakat bir süre ~onra bu güçlü halifcliği çok kısa sürede çökerten ''fitne dönemi" hadiselerinin ve ülke bütünlüğünün tamamen parçalandığı mülı1küt't-Tayaif döneminin şahidi oldu. Dolayısıyla bu eser. gerekse bu faaliyetleri basamak olarak kullanan müsliimanların kendi katkıları slo'.Kübru ismini taşımaktadır. Mııtematik. o 2()1 bir izahı da yok değildir. bu eserden II. Bu trajik gelişmenin onu derinden etkilediği şüphesizdir. tabii bilim130 F..yesinde. daha da önemlisi bir çoğunun tanığıdır. "ıbn Hayyan . bu eserdeki olayların hepsinin muasın. Muhammed. İbn Hayyan'ın diğer iki eserinden birisi Ahbaru'd . İştebu etkilenmI'yledir ki. onun eserlerinin münhasıran Tarihe ait olduğudur.<historiadore. III. Daha önce dipnotlarda bu neşirler gösterildiği için burada ikinci defa yazmaya gerek olmadığı düşüncesindeyiz. Hakem döneminin sonuna kadar (m. Abdourrahman ve II. Abdullah. If 2. diğeri ise. maalesef. İbn Hayyan'ın muhtelif ilim dallarında ellinin üzerinde e. jinal bir teliftir. cl-Muktebes'den farklı olarak.Amiriyye. lli~am'ın beeeriksizliğinden istifade ederek iktidan eline geçiren ve kullanan Mcib ıbn Ebi Anıir (el-Man sur) ve ondan sonra da oğuııarı Abdulmelik (el-Muzaffer) ve Abdurabman (Sanehuelo) olduğu içindir ki Amiri/er Dönemi diye adlandırılmaktadır. bu e9nada hilafet makamım işgal edeu II. müellif. 132 İsa. ikincisi ise. Endülüs tarihine dair en meşhur eseridir.519 vd. o. Gençilğini bu dönemde geçirdi.Diğer Bilimler (Tıp. cemaatin birliğine zarar verenIeri sert ve kıncı bir üslupla tenkid eder. So 152.MÜVELLEDliN'UN ENDÜLÜS EMEVİLERİ DÖNEML . el-iHuktebes. Bunlardan birincisi.< y geogrnfos arabigoespanoles. Madrid 1898. Astronom. Fcti!tten II. iktisadi ye fikri yapısı bakımından son derece önemli olan bu eserin günümüze. ". Şöyle ki: O da İbn Hazm gihi Endülüs müslümanlarının birliğinin sembolü olan halifeliğin gücünün ziryede olduğu bir dönemde.ııo bugün tesbit cdilı~bilen 'husus..Batşatu'l. 5. De"tetıı'-llslrimfi'l-Endelüs. . 22. 1008 senesinden 1071 senesine kadar geçen olayları ihtiva eder. ınan. Brinunla beraber. 133 Endülüs tarihinde 976-1008 yıııarı arası. 711 {976) olan Endülüs tarihini ihtiva eden Vi: İbn Hazm'ın ifadesine. ietimai. ne ai!II ne de muahhar bir nüshası ulaşabilmiştir. Abdurrahman. Hakem dönemlerine ait bazı kısımlar günümüze ulaşabilmişthY! el-]\!fetin isimli eseri. Pons Boi~es. başta İbn Bessamın (542 jl 147) olmak üzere bazı Endülüslü müelliflerin yaptıkları nakiller sayesinde. 131 Bu kısımJann hepsi neşredilmiş durumdadırlar. göıe orijinali on cilt olan. Amiriler döneminil33.

Yahy.143 İbnu's-SaffarI44 el145 isimlerini zikredehilirjz. 142 Said. Tabakiitu'/. 143 Said.mıutu. Carra de Vaux. Sonraki yüzyıllarda "lspanya'nm Eııclides'i" diye adlandırılan el-Maeriti. mesela Bel. VIII. H. Historia. 376 vd. Makkari. 1. Bkz. --134 (912-961)'m saray hekimlerin~en Yahya b. E i (tng). 306-307. 144 Said. 232/ 846)'nin Matematiğt' dair eserine bir şerh yazdı. Mcitı?matik. .A. Mukaddime. yÜzyıllarda Doğuda büyük gelişmeler kaydettiği bilinmektedir.49/1057).ı40 el-Maeriti. Dımeşk 1983. Bu şerh. onun tılısım üzerinde de' Rütbetu'l-Hakim ismini taşıyan bir eser kaleme aldığını ifade etmektedir. Astronomik ecdvelier. 140 İbn Haldun. 295/908).202 MEHMET ÖZDEMİR lerin M.137EM Bekr el. (Zıc) üzerine yazdığı kitahı emsalsizdi. İbn Hazm'a göre. 93. 4. 347. Makkan.s". 20-30. . yüzyılın matematikçi ve astronomi~ileri olarak ün yapacak olan Ebu Bekir İbn Beşrôn. Mukaddime. s. ~f. transferi.Umem Said. XI. 364! 928). babası hrütiyan olmakla beraber kendisi idıireyi üstlenen Eı. Bu alanlarda bir çok eser telif etti. 389. Tavalf. . 87. 3. 87~ ı37 13B Said. (ö. yüzyılda. JTarizmi'nin yaptığı bazı yanlı~ların düzeltilmesini de ihtiva etmektedir. us Belirli bir süre sonra da olsa Doğuda tahsillerini tamamlayan.' 135 B.136 Kurtubalı Yahya h.düıüs Emevi Devleti'nin 422/ 1031'de yıkılması sonucu Kurt~ba'da hakimiyetieri Doğu mcnşcli mevilliden bir ailedir. 95. Misalolarak. 139 ~jakkan. Endülüs'de tabii. Bedr. Miranda "Gahll'urws". Oxford 1931. Astronomi. (nşr. İbn Haldlin. Geometri dallarındakiler başta olmak üzere Doğudan gerçekleştiril~n bilgi.•. Subh).ı61/ 1069).141 Ebu Müslim İbn Haldfm (ö. A.izmi (ö. "A:ıtrollom)' and Jılaıh. 230. 136 Said et-Taba"i (ö. bilhassa İv / X.ı6. Kmıııba'daki 1040 yıhna kadar sürmüştür. 49. Leiderı 1960.139 Ha. bahsedilen faaliyetlerinden başka. s. Kirmanı (ö. 269. s. 93.26/1035). IV. çok sayıda öğrenci de yetiştüdi. Asrtonomi ve Astroloji'de temayüz etti. M. sırf izahatı değil. III. Yahya. hili!TIler sahasında hızlı bir ilerlemeye vesile oldu. 91. Kahire (?).Ensari138 gibi ilim taliplerinin çabalarıyla Endülüs de bu gelişmelerden habersiz kalmadı. II. İnan. . IV.~nsiyeli İbn EM Ubeyde (ö. 168. 458/ 1066)'nin III. 145 Said. 141 İbn Haldun. ve IX.142 İbnu's-Semh (ö. müvelled asıllı Mesleme el-Macrıtı (i). 398/ 1008)'dir. IV. Bu gelişmeyi temsil eden veya bu gelişmenin semeresi olan en önemli isim. The Lcgaey of Islam. Tarihu'/-Ende/u . 94 Chejne. daha çok Matl"ıııatik. Abdurrahman İshak da müvelleddir. lll.

146 Endiilüs'ün en meşhur hekimlerinden birisi olup ismi Batı tıp literatürüne Abulcasis şeklinde geçen Ebu'I-Kasım ez-Zehravı (ö. Bu tutum çerçevesinde. bu meyanda onun tıp ilminde mahir olduğunu belirtmektedir. 'Özdemir.Faradi.Endülüs'de Şu'ôbiye Cereyanı ve Müvelledun EmeviIel' döneminde Arapları'n bir bölümünün kabile asabiyetinden henüz kurtulamamış ve İslamın evrensel prensiplerini henüz yeterince sindirememiş olmaları yüzünden. et-Ta'rif li men Aceze 'ani't-Telif isimli eseri.. gerçek bir tıp ansiklopedisidir . müvelled Benu Kasi sülalesinin148 himayesind~ yetişen Veşkalı Said b. Palencia. 206 vd. 164-171. müvelled olduğunu söyl('mek mümkündür. Arap ya da Berberi asıllı olduğuna dair en ufak bir ipucunun bulunmaması dikkate alınarak. ayrıca vezirlik görevi de üstlenmiştir. liyat) bölümü. İşte bu anlayış ve bu anlayışı yansıtan uygulamalardırki. 165.. Otuz bölümden' meydana gelen bu eserin muhtelif kısımlaıı (veya bölümleri) Latineeyl' tercüme edilerek neşredildi. Kahire 1955. s. 399/1008). Tabakaıu'l-Eıibbti vel-Ilu/rema. 203 İslam dinine girmiş. IV. bütün tıp tarihi boyunca en fazla şöhret yapan kitap oldu ve bukitapla ez-Zehrilvi. kabile ya da millete mensup olurlar~a ol~unlar. yani Mevali arasında kuvvetli bir 146 İbn Cüleiil (ö.(9161-976)'in saray doktoru olan ez-Zehdvı mükemmel bir ccrrahtı. . 165-166. mektedir. 149 lbnu'l-Faradi. 100. bu insanlar hala köle olarak /?örüIüyorlardı. Yahya el-Haşşab isimli bir başka hekimden de söz etmekte. Levİ-Provcncal. insanların gözüı\de Hipokmt ve Galinos'un mertebesine yiikseldi.147 İbnu'l .MÜVELLEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEVfLERİ DÖNEMt. sonra ~arayda hekimlik yapmış. bu kitabıyla cerrahiyi genel tıptan ayrı bir ilim olarak ele alan ilk hekim olmuştur. bkz. İbn Beşkuval. ictimai ve halta hukuki bakımıardan tahakküm altında tutmaya yönelik bir tatbikat içinde oldukları bilinmektedir. asla Araplarla eşit sayılmıyorlar.149 6. Hakem . insanların eşitli~ini esas alan prensibine rağmen. Bu özelliğiyle ismini hem Doğuda hem de Batıda . 403/ 1013)'nin de. 101-102. Özellikle "Chirurgia" adı altında tercüme edilen "el-Ceraha" (Ame.. 208-209. E.duyurmuştur. İslam dininin hangi.'.. 147 Humeydi. 363-64. bir' süre sonra yeni müslümanlar. 148 Bu sülfıle hakkında 206-217. II. Arap olmayan müslümanlar. Beş ciltlik bir tıp cseri yazdığı da rivayet edil. hatta Arap asabiyesinin bazı müfrit bağlılarınca. ez-Zehravi. Arap olmayan müslümanları siyası.

W. Şu'fıbiyye meselesinin sosyal boyutu bakkında bkz.' 52 Arapların hu tavırlannın MüveIJedun cephesinde.99-100. "köle çocuk'arı" nitelemesini yapıyorlardı. A. Ankara s. ISI İbn Hayy'. Barthold.onio isimli bir müvelledin yapmasını düşüklük olarak değerlendirmektc ve Ararlanı. milli hasletlerini. IX. Abii isimli ISO M." hu getirdiği ifade hürriyetinin bahi7ettiği imkanlar sayesinde Şu'ilbiye adı verilen büyük hir ietimaı hareke~e dönüştü. Ahbasiler dönemind. Fuad Kiipriilü. . 66: İbnu'I. her iki tarafın birbirlerini tahkir ve tezyif etmesi neticesini doğurdu. III. Ancak Şu'i'ıhiliğin ilk nüvelerinin' bu Uıihten çok önce. yüzyılın sonlarında Tuleytula'da Girbib b. devletin üst makamlarından birinin bir müvelledc tevdi edilmesi. 62-73. Genellikle kalem vasıt. Şu 'uhiye eereyanınm Doğudaki gelişimi ile Endülüs'dcki gelişimi arasmda hüyük bir benzerliğin bulunduğu dikkat çekm. Studies on ıhe Civiliznıion of İslam.Kevser'in emir Muhammed (852-886)'c ı:önderdiği mektup ilginçtir. sık sık. 152 Bu konuda Endülüs'ün meşhur belagatçilerinden birisi olan Mııhammed b.mektedir. İbnu'I. Zira Df.ilt: oldu.ibi. "The Social Significarıce of ılıc Sh ıı'. II. ayJlI sertlik ve genişlikte olma~a da. yaklaşık iki asırlık bir Sül/~sonra.ıı.ğuda olduğu gihi özellikle Emirlik döneminde (756-929) Endülüs'de de gerek devlet idaresinde gerekse Arapların yerleştirildikleri hölgdel'de Arap aristokrasisinin hissedilir bir tahakkümü söz konusu idi. Bosloıı 1962. Doğuda mevilli al'a~ınd~ görülen cimten hir tepkinin uyanmasına sebep olduğu şüphesizdir. Abdillah. Bkz.Kfıtiyye. yüzyılda Endülüs'de de vücut bulmuştur. I.asıyla yapılan münakaşalar.20. Kendi hizip ya da aristokrasilerinin sözcülüğünü yapan Arap şairler. 1973. daha Emirlik dönt:mindc görülmeye başladığını hemen belirtmek gerekir.a müdafaaya koyuldular. bu mektubunda adı geçen emirin katipliğini yeni müslüman olmuş İbn Ant. sahip olduğu statü pek parlak değildi. dillerini açık..1 MEHMET ÖZDEMIR tepkinin dönemin doğuşu. Bu tepki. J 53-154. tslam Medeniyeti Tarihi. şanlı bir geçmişe sahip bulunmak ve bu bağlamda Yemenli kralların torunları olmakla övünürlerken. Araştırma konumuzun tarihi çerçevesini dikkate alarak. hizim üzerinde duracağırnız husus ta bu ilk nüveler olacaktır.150 Doğuda görült:n Şu 'ubiye hareketi. bazı Arap al'i~tokratlarca utanç yerici bir iş olarak değerlendiriliyo rdu. yüzyılın ikinci yarısında ise Abdurrahman el.R. bu işe dilha layık olduklannı belirt. Gibb. yani V i XI. Sebepleri açısından bakıldığında. İctimai hayatta da Müvclledi'ınun. O. "Izah/ar ı'e Düzelıme'cr". 96-97. 5. tahkir etmek maksadıyla MüvelledCın' için. 151 Keza.~ktedir. Bu hareket çerçevesinde Arap olmayan müslümanlar. Nitekim II lVIII.Abbiır.rya".na n~:. Araplara karşı kendi geçmişlerini. el.

unda eı-lsıizlıfir ve'İ.. orduda. yani Müvelledlinu öven. Arap kar~ltiığının müvdkd fukaha arasında da kök saldığlIJl düşündürmektedir. et-Tekm. Telid el-l\leafirl (ö.k li Kitabi'. Hilaf.'mi (929-1031). bu zümreden olmaklı: iftihar eden bir kişiydi..ini Ehli'I-C""ira. eserdeki ~iirlerin Arap olmayan bir zümre)'c ait ve A~apları yermek için söylenmiş (llmaları gerçeğinde aramak doğru olur. 364. II. 0. ll. Araplara kaışı mensubu bulunduğu zümreyi i'avunmak zorunda kalmıştır.I. Süleyman b.lss Konuyla ilgili karşımıza çıkan bir diğcr isim. Her iki zümreden çok sayıda kimse idarede. 102-103.ı tbnu'l-Abbiir.Kaynaklarda rastladığımız bazı bilgiler.t don.. gelişivjn asıl sebebini. bu özellikleri yauında Arapları kötülüyor.. onların . 16-17. şairler.:lendiği bir dönem oldu.ıza uymuyor''1S. gerek Müvelledlinun gerekse Sakalibenin bu yiikseli~i.. 205 iki müvelled ~airiıı Araplara karşı Münlledlinu savunduklarını daha önce söykdik. Kahire 1939-1943. 32. sözü edilen zümreleri hakir gör«n bazı ta\'ır ve ifadelerde bulunmuş olmalıyddar ki. kötü yaularını araslırıvor ve Im koııudaki haherleri topluyori ) •. Muhammed b. .. I. 21. 227-28. i. hazı Arap aris. 157 tbnu'I-Fururli. . e••Zehira 1/4.1008) Habib isimli bir saklebi. saray hizmetlerinde görev aldllar. "şartlarım.] ~e var ki. maalesef. F. mehô. taraftan olan 1bu Bessam'ın bu eseri görmezlikten..ıı1übUlağa 'aUi men Enkera Fadi1ile's-Sak{jlib~ isimli bir ese~'kaleme 'alarak. Arap aı'istokrasisİain koyu hi. Ne dedikleri hakkında fazla bilgimiz bulunmayan bl!. Bu bilgilere göre. e!Hasen (ö.tokratları rahatsız etmekten de uzak kalmadı. s. 542/ 1141). 22.. İbnu 's-Senedi olarak tanınan Veşkalı fakih Ahdullah b. 226/840) dc Muyellcdfıua hağlılığı ile tanımiordu. 335/946).4 nın Bessam. Ilişam döneminde (976-. 156 Ahbudi. Madrid 1886. II. buna karşılık Arapları yeı~n şiirler söylüyorlardı. es-Sakôlihe.mesela. Eı~diilü~'de Müvelledlinun gerek idari gereks~ teıimaı hayattaki koııuımınun düzeldiği ve gü. koyu bir Müvelledıın müdafii. bu e~eri gördüğünü ve ml/htcvasmın SakSlibeye ait şiirler ve ilginç haberlerdcu oluştuğunu söylüyor~a da.m İbnu's-Seuedi'nin hemşelırİsi olan Muhammed b. du. Onlar srf bu rahatsızlıkla kalmayıp. son. 158 tbnu'I-FarudS. Codeml. diyerek QU şiirler ve haberlerden tek bir örnek hile sUlırnamaktadıl'. Aynı dönemde devlet hayatında belirgin hir rol üstlenmeye başlayan bir diğer zümre ise.-Sıla 155 tbn Bessam (ö.1t. ii (nşr. heı halde metod olarak Arap şairlerden farklı davranınıyorlar.[UVELLEOU:"'U" E:-:OCLliS E\[EVİLERl DÖ:"E.I. I. Sakiilihe oldu. 15.08-153 Makkari. <!.1s6 .'.

güçlü ve mahir okçulardır. 158: A~'nca bkz.de bulunan bir Arap şairin.. Almeria) emiri İbnu's-Sumadih ct. 162 Bu ri. Ona _ göre Müvclledı1n sarışın.Tavaif döneminin ikinci yarısında oldukça farklılaşmaktadır. Bir başka ifadeyle.mıda geçirmiştir. (.Uahlul. 161 Aslen Bask bölgesinden olan İbn Gars. .Tucilıi'nin maiyetiıı. sözü edilen bu Şu'fıbiye hareketinin ilk nüveleri çerçevesinde. :11. asil ve neeilı bir zümredir.İI (Kuhire 1953) içinde reddiyeleriyle birlikte neşredilen bıı risale. ya da şair el-AbIl. İ~n Garsiye'yi hu risaleyi kaleme almaya sevkeden sebep. tarafların kendilerini överken veya karşı tarafı yererkcn neler söyledikleri hususunuıı tesbitine imkan vermemektedir. el-Muğrib'de yer alan bir rivayetinde. özet olarak ifade etmek gerekirse. kendisini katiplik makanuna oturtmuşl:ur.. Arapları yererken onların hangi kötülüklerini sayıyordu.9-21.Andalus (London . Ernevi Devletı'nin yıkılışma kadar durum böyle olmakla heraber. Bu helgelerden birisi. Aye.162 Konumuzun zaman itibariyle sımrları dışında olmakla beraber. çocukluğundan itibaren ömrünün çoğunuDenia emiri Mücahid'in sara. risalefinde ilk önce Arap olmayanların -özellikle de Müvelledı1nunüstünlüklerini dile getirmiştir. s. maalesef. üstün meziyetlerle bezenmişlerdir.: 13. Nescblcri •aftır. Bkz.T.tbn Beşkuval. müvelled I61 İbn Garsiye (Garcia)'ye ait bir risaledir.206 MEHMET ÖZDEMIR 419( 1017-1029 seneleri arasında Kurtuha kadılığını üstlenmiş olan ve İbnu 'I-Bassar diye tamnan Ebu 'l-Mutarrif Abdurrahman b. Arapçayıçok iyi kulIamyor olması. Zira bu esnada yaşanacak olan Şu'fıbilik eereyanmın çok önemli bir kaç belgesi. I. çevrilmiştir. bu devletin yıkılışıyla ortaya çıkan mülfıküt't. J. "Die Shu'ubiyya unler de Muhammedanein in Spanien" (ZDMG. İbn Said. Monreo tarafından. bütün bunlar.ale ilk kez Ignaz Goldziher tarafından. 1970) ismi altmda İngilizce}". İbn Hayyan. Sezarların neslinden gelir. 406-407. 161) İbn Said. The Shu'fıbiyya in Al.01-620) isimli bir makalede değerlendirilmiştir. mf~sela fakih es-Senedi. Bişr (ö. takvada en ileri olanınızdır.. Müvelledı1nu methederken neleri dile getiriyordu. "]60 Kaynaklardaki bilgi kıtlığı. ll. Daha sonra Abdıısselfım Harun tarafından Neviidiru'I. LIII. onun açıkça Şıı'frbL olduğunu söylemektedir: " . cevapsız kalmaktadır. Onun hunu yaparken misaııerini genellikle Roma ve Bizans tarihinden seçmiş olması dikkatçekicidir. kanlarına ııe Kıbti ne de Nebatı kanı karışmıştır. bugün hize kadar ulaşmış bulunmaktadır. Meriyye (cl-Mcriyyc.. Bunun üzerine İbn Garsiye.159 ayetini okurdu. Arap olmayanları aşağılayan şiirler söylemesi olmuştur. Soy-sopla öğünmeye karşı çİkarken Şu 'fıbilik mezhebi çerçevesinde hareket eder ve "Allah katında en üstününüz.)'e. 4 (lıı99). 422( 1031)'dir. 159 Hucuriiı Suresi.

207 Araplar ise. 4. gerek İslamıaşmanın hız kazandığı gerekse Arapçanın yaygınlaştığı III jlX. o sert üsluLunu Lir tarafa bırakır. İslamıaşma geliştikçe.163 SONUÇ Buraya kadar verdiğimiz bilgilerden şu neticeleri çıkarmak mümkündür: 1. Ebii Gübşan'ları bir ka~e rakıya Ka'be'yi satmıştır. başta dini ilimler olmak üzere kültürel hayatın muhtelif vechelerinde' isim yapmaya Laşla~ mışlardır. ona samimiyetle bağlı olduğunu vurgular. 2. ot yiyen.A. kendisiyle öğünülmesi gereken bir kişi varsa. onun Hz. 3. uyuz develerin sahibi. Lir zamanlar Romalılara hizmetkarlık yapan 'kimselerdir. .MÜVELlJEDÜN'UN ENDÜLÜS EMEVİLERİ DÖNEMİ. Yani İhn Mcsere hareke163 Abdusselıim Harun. İslamın yayılışıyla doğru orantılı bir seyir takibetmiştir. Arapçanın kullanımının yaygınlaşmasıyla da alakalı olmuştur. Peygamber olduğunu.V.. Peygamber (S. Yani. ilk müveııed müslümanlar Arapçayı yeterince bilmediklerinden ve bu sebeple İslamın ana kaynaklarına inemediklerinden Valilik döneminde (714-756) ve Emirlik döneminin ilk yıllarında kültürel hayatta pek görülmemişlerdir.. Bu bağlamda. Yalnız şunu ifade etmek geıekir ki.Bir şiir türü olarak muvaşşahlann ilk kez Müvdled bir şair tarafından ihdas edilmesi. Müvellediinun kültürel hayattaki yeri ve rolü de artmıştır. İbn Meserre'nin bu faaliyeti. 246-248.) ve onun a~habı ~öz konusu olduğunda.Müveııedlinun kültürel hayatta y~rini alması. Misaııerini hep Cahiliye döneminden seçerek Arapları sert bir şekilde aşağılayan İbn Garsiye. maymun terbiyecİsi. Buna mukabil. Edebi alanda Müvelledüıı adına kaydedilmesi gereken son derece önemli bir katkıdır. Hz. onlar develerjn tasviriyle uğraşmışlardır. kendisinin de onunla öğüııdüğünü.Endülüs'de ilk felsefi-kcIami hareketin yine bir nıüvelled olan İbn Meserre tarafından başlatılması da. inek veya koyun çobanlığı yapan. yüzyılın ikinci yarısından itibaren söz konusu zümreden bir çok isim. yine Araplara seslenerek. Doğuda olup bitenlerin Endülüs'e transferinden ve bunları kendince Lir terkibe kavuşturmasından başka bir özelliğe sahip değildir.Müvelledlinun kültürel hayatta yer edinmesi. dikkate değerdir. Müveııediinun atalarının dini ve tabii ilimIerin öncüleri oldukları zamanlarda.

Endülüs'deki Şu'ubilik eereyanı cılız kalmıştır.208 MEHMET ÖZDEMl R tinde. Endülüs medeniyetini. katkısı olarak gilrülebilccek bir husus bulun- 5. münhasıran İspanyolların kurduğu ve mahalli figürlerin ağırlıklı olduğu bir me~eniyet olarak ta görmek mümkün değildir. Doğudaki gibi Endülüs'de de kültürel hayatın. mahalli birikimin mamaktadır. Arib b.. Netice itibariyle şu silylencbilir ki.er husus. benzeri birpolitikanın Valilik ve Emirlik dönemlerinde Eııdülüs Arapları tarafından da sergilenmesi üzerine Endülüs'de de yankılarını bulmuştur. O halde. yine bazılarmm iddia ettiği gibi. Endülüs toplumunu oluşturan' her kesimin. . durum.afa el-Kabd gibi şahsiyederin hepsinin Müvelled asıllı olmalarıdır. Müvelledun Endülüs Emevileri döneminde kültürel hayatm dışında kalmamışlardır. I' i ı . bazıl~rının ha~asi duygularla dile getirdiklerinin veya yazdıklarının aksine' bir Arap medeniyeti ' değildir . Müvelledunn İslam fethi öncesi döneme ait kültürel birikimi. . 6. Mu.Dikkat çeken bir diğ.Doğuda Emevilerin Arapçılık politikasına tepki olarak Abbasiler döneminde ortaya çıkan Şıı'ubiye cereyaw. Mesleme el Maeriti. ez~Zehravi. Müvelleduıiun kültürleşmesi.Endülüs medeniyetinin kuruluşuna eil az Araplar kadar' katkı sağlamışlardır. Bunıı. Endülüs kültür tarihinin kutup isimleri olarak vasıflandınıan İbn Hazm İbn Hayyan. Gerek ferdi kabiliyetleri ve gerekse mahalli hususiyetleriyle -mesela şiirde olduğu gibi. Endülüs medeniyeti.Dolayısıyla. İbnu'l-Kutiyye. kendilerini Araplar karşısında öğünmeye sevkedecek kadar güçlü olmadığından. temel dinamiğinin zamanla Arap olmayan müslümanların eline geçtiğini düşündürmektedir. Yalnız. Endülüs mcdeniyeti. ınukabil. öncelikle Doğudaki gelişmeleri takib ve taklid ettiği için. Sa'd. esas itibariyle Doğuda geJişen İslam medeniyeti yöniinde olduğu. şu ya da bu derecede katkısıyla kurulan bir medeniyettir ve bu kesimlerden birisi de Müvelledundur. Mukaddem h. Bu. yani Müvelledun.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful