P. 1
Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça el yazmalar

Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça el yazmalar

|Views: 11|Likes:
Published by Phillip Key

More info:

Published by: Phillip Key on Dec 31, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/14/2014

pdf

text

original

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 51:2 (2010), ss.

349-366

Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma∗
ESRA GÖZELER DR., ANKARA Ü. İLÂHİYAT FAKÜLTESİ egozeler@divinity.ankara.edu.tr Özet Vatikan Kütüphanesi oldukça büyük el yazma koleksiyonlarına sahiptir. El yazmaları içerisinde birçok dil ve alanın içerisinde Arapça ve İslâm bilimlerine dair yazma eserler yer almaktadır. Bu makale Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan Tefsîr ilmine ilişkin Arapça el yazmaları üzerine yapılmış bir araştırmadır. Araştırma el yazmalarının ve müelliflerinin isimlerini ve alanlarına göre kategorik dağılımını, yazmaların kronolojik ve fiziksel bilgilerini belirleme amacını taşımaktadır. Bu el yazmaları tarama/değerlendirme yöntemiyle ele alınmıştır. Vatikan Kütüphanesi’nde Tefsîr ilmine ilişkin yazma eserlerin alanlarına göre dağılımında çeşitlilik görülmektedir. Anahtar Kelimeler: El yazmaları, Vatikan Kütüphanesi, Tefsîr, Arapça Abstract Tafsîr-related Arabic Manuscripts in the Vatican Library The Vatican Library holds a big number of manuscript collections. Among these collections, along with other languages, Arabic-Islamic manuscripts are found. This work deals with Tafsîr-related Arabic manuscripts in the Vatican Library and aims to determine the names and main fields of these manuscripts as well as their chronological and physical data. In the Manuscripts Department of Vatican Library, Tafsîr-related manuscripts are basically on Qur’ânic sciences, Tafsîr books and Tafsîr commentaries. Keywords: Manuscripts, Vatican Library, TafsÞr, Arabic

Makalenin tamamını okuyarak değerli katkılar sunan Prof. Dr. Mehmet Paçacı, Prof. Dr. İsmail Çalışkan ve Doç. Dr. Mehmet Akif Koç’a saygılarımı ve şükranlarımı sunuyorum. Vatikan’da araştırma imkanı sağlayan Prof. Dr. Dr. Felix Körner’e (Pontifical Gregoriana University), yazmaların tespitinde yardımlarından dolayı Prof. Dr. Dr. Adnane Mokrani (Pontifical Gregoriana University, PISAI) ve Michel Saghbiny’ye (PISAI) ve İtalyanca metinlerin çevirisini yapan Ar. Gör. Yasin Meral’e teşekkür ediyorum.

Bu taşınmalar esnasında birçok eser yolda kaybolmuştur. Sixtus tarafından (14711484) genişletilmiştir. 8. a. David Mycue. Hebrew Manuscripts in the Vatican Library. s.” Bk. Boniface (1294-1303) tarafından tekrar oluşturulmuştur.g. s. Eski Roma’da papirüs tomarlarının saklandığı silindir şeklinde kaptır. Assisi ve son olarak Avignon’a taşınmıştır. “On The Vatican Library of Sixtus IV.. John (1316-1334) yeni bir kütüphane tesis etmeye başlamıştır.. Bundan dolayı tarihçiler aynı nesil içerisinde kütüphanenin iki kurucusu olup olmadığı sorusunu sormaktadırlar. 16:1 (1981). bibliyografya uzmanı Aaron Freimann (1871–1948) ve arşivci Anna Maria Enriques (1907–1944) gibi isimler bunlar arasında en iyi bilinenleridir. s. http://www. 13. Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan İbranice el yazmaları için bk.4 Papa 5. Albareda. ss. kütüphane ve arşiv olma özelliğine sahip Scrinium’a1 dayanmaktadır. (Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana.3 Diğer taraftan kütüphanenin daha erken bir tarihte.php?pag=storia (01.09. s. Charles Sayle. Benjamin Richler. meşhur oryantalist Giorgio Levi della Vida (1886–1967). Dünya Savaşı ve Holocaust sırasında Vatikan Kütüphanesi sadece Yahudi alimlerin eserlerini ve çalışmalarını geliştirdikleri bir yer olmamış. Nicholas bu dönemde kütüphaneyi genişlettiği için tarihçilerin çoğu Vatikan Kütüphanesi’nin kurucusu olarak onu kabul etmektedirler.va/home. basılı kitaplar ve nümizmatik olmak üzere üç bölümde korunmaktadır. Richler. 1369 yılında kurulduğunu belirten tarihçiler bulunmaktadır. yüzyılın ilk yarısında.2 Ancak burada şunu ifade etmeliyiz ki kütüphanenin hangi Papa zamanında kurulmuş olduğu tartışmalıdır.g. yüzyılda kütüphane için bir kardinal atanmış ve Papa 1. Rönesans’ın ilk Papası olarak kabul edilen Papa 5. Aslında Papalık.350 ESRA GÖZELER Giriş Dünyanın en eski kütüphanelerinden biri olan Vatikan kütüphanesinin tarihi 4. Albareda.m. . Ayrıntılı bilgi için ayrıca bk. Koleksiyonlar aynı yüzyılda Papa 8. Kütüphane 1450 yılında Papa 5. 104:4 (1960). Adrian (772-795) zamanında 784 tarihli bir belgeyle bu unvan verilmiştir. 1 2 3 4 5 Scrinium.4vd. Richler. Nicholas (14471455) tarafından kurulmuş ve 1475 yılında Papa 4. Rönesans’a kadar “kütüphane” olarak adlandırmaya değer bir yapıya sahip değildi. s. Nicholas. X (1898-1899). Papaların en eski kütüphanesi ve arşivleri hala bilinmeyen sebeplerden dolayı dağılmıştır.2010).” The Journal of the Library History (1974-1987). bu çalışmasında kütüphaneye ilişkin şöyle bir bilgi aktarmaktadır: “1. “The Preservation and Reproduction of the Manuscripts of the Vatican Library through the Centuries.” Library. Papa 8. a. papalığı döneminde Yunanca. Avignon’da Papa 22. 1-6:1 (1894). J. Dom Anselm M.1. Boniface’in vefatından sonra bu koleksiyonlar Periguia. aynı zamanda onlara güvenli bir koruma alanı sağlamıştır.1. “Founder of the Vatican Library: Nicholas V or Sixtus IV?. Vatikan Kütüphanesi’nin koleksiyonları el yazmaları. W. Latince ve İbranice5 el yazmalarının araştırmacıların okumasına ve çalışmasına açılması gerektiğine karar vermiştir. “The Vatican Library.1vd.327-343.” Proceedings of the American Philosophical Society.vaticanlibrary. yüzyılda oluşturulmuş. Haham ve Profesör Umberto Cassuto (1883–1951).22-23. Clark. El yazmaları bölümü. 2008).” Proceedings of Cambridge Antiquarian Society and Communications.e.

VII.php?pag=dipartimento_manoscritti (01. 2:1 (1896). Bu yüzden Papa’nın Kütüphanesi “kütüphanelerin kütüphanesi” olarak adlandırılmaktadır. Secondo Elenco. Nümizmatik bölümünde.. Barberiniani orientali. Bu bölüm “açık” ve “kapalı” olarak adlandırılan iki kısım koleksiyonu korumaktadır. 17 ve 18. “The Vatican Archives.000 cilt el yazması eser ve 1970 yılında kurulan arşiv kısmında ise 75. Bu kitaplar Latince “beşikte” veya “kundakda” anlamına gelen incunabula olarak adlandırılmaktadır. 1965). Kütüphanede 114 el yazma koleksiyonu mevcuttur. Kütüphanede bulunan kitapların çoğu 15. Haskins. yüzyıllara aittir.g.va/home. “Açık koleksiyonlar” ise okuma salonlarındaki raflarda bulunan genel koleksiyonlardır. Bu koleksiyonlar içerisinde de nadir eserler bulunmaktadır. s. Bu bölümde yer alan 8400 adet kitap ise Avrupa’da 1501 yılından önce yazılmış7 özel bir koleksiyonu oluşturmaktadır.e.000 parça demir para.8 Latin. Bu kavramdan önce İngilizce “fifteener” terimi kullanılmaktaydı. yaklaşık olarak 300. Basılı kitaplar bölümünde. 1935 yılına kadar Arapça İslâm el yazmalarında çok ciddi bir artış gözlenmemiştir.9 El yazmaları koleksiyonları genellikle Süryani kiliselerine bağlı yerlerden10 ve büyük oranda Türkçe konuşulan (Güneydoğu Anadolu) bölgelerden gelen yazmalardan oluşmaktadır. Charles H. Rossiani ve Vaticani arabi koleksiyonlarında yer almaktadır. Vatikan Kütüphanesi’nin el yazmaları içerisinde toplam 1798 adet Arapça İslâm el yazması bulunmaktadır. Ayrıca modern Avrupa tarihine ilişkin belgeler de arşivde yer almaktadır. Arşivin en önemli kısmı kronolojik olarak düzenlenmiş Papaların mektuplarından oluşmaktadır. Vatikan arşivlerine ilişkin ayrıntılı bilgi için bk. Secondo Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana. “Kapalı koleksiyonlar” meşhur ve önemli İtalyan ailelere aittir ve Papa’nın özel kütüphanesini oluşturan tarihsel ve nadir eserlerdir.2010) Giorgio Levi della Vida.40-58.vaticanlibrary. (Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. bir milyonun üzerinde çoğunlukla nadir ve eski kitap bulunmaktadır. Giorgio Levi della Vida.000 civarında belge bulunmaktadır. A. Bu tarihe kadar 1486 adet olan yazma eserlerin sayısı 1935-1964 yılları arasında 1798’e kadar çıkmış ve el yazmalarının sayısı 312 adet artmıştır.VII.” The American Historical Review. 16. Yazma eserler açısından dünyanın zengin kütüphanelerinden biri olan Vatikan Kütüphanesi’nin el yazmaları kısmında yaklaşık olarak 80. yerel olmasının yanı sıra uluslararası ve evrensel olduğu için oldukça geniş ilgi görmektedir.09. s. . Borgiani arabi. s. içlerinde Papalara ait olduğu bilinen. http://www. madalyon ve tablet gibi materyaller bulunmaktadır.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 351 el yazmaları ve arşiv belgeleri6 olmak üzere iki alt-bölümden oluşmaktadır. ss. Bu koleksiyonlar içerisinde Arapça İslâm yazmaları.11 Yine birçok el yazması 12 İmam Şiası’nın etkili olduğu bölgelerden –özellikle 6 7 8 9 10 11 Papalık arşivleri ve tarihsel belgeleri. Yunan ve Şark alanlarında Vatikan el yazmaları koleksiyonlarının zenginliği dikkat çekicidir.V.

s. Coğrafya. Cerulli. s. Secondo Elenco. Astronomi ve Astroloji. 2. Matematik.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. özellikle İran. Mistisizm. 21. 13. Felsefe. Vatikan Kütüphanesi’nin Arapça İslâm el yazmalarının kataloglarını da hazırlayan Giorgio Levi della Vida’dan (1886-1967) şarkiyat dersleri almış ve özel olarak Habeşistan ve Somali üzerine çalışmıştır. 4. diplomat olarak görev yaptığı yerlerin kültür tarihleriyle ilgilenmiştir. Tarih. Stilistik Modeller. 16. Roman. Giorgio Levi della Vida. Mekanik.. c. A. Arapça İslâm yazmalarını Vatikan Kütüphanesi’ne en fazla bağışlayanlardan biridir. Süslü Nesir..13 Napoli doğumlu İtalyan şarkiyatçı Enrico Cerulli (1898-1988). Masallar olmak üzere belirlenmiş toplam 24 farklı alanda Arapça İslâm eserleri mevcuttur. 24. Bu yazma eser biraz yıpranmış bir durumdadır.15 Kütüphanede el yazmalarının tespitinde ve isimlerinin bulunmadığı durumlarda Brockelmann’ın GAL isimli eserine müracaat edilmiştir. Secondo Elenco. Eğitim. Matematik. Dualar.e. 22.g. (Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. Kur’ân ilimleri.e.352 ESRA GÖZELER MutÊvile isimli bir gruptan. Siyaset. Kaligrafi. İsimlerinin tespit edilememesi durumunda eserlerin kimlikleri belirsiz kalmıştır. 8. Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana.VIII.426. Din ve Hukuk. Resim. s.17 Vatikan Kütüphanesi’nde 1. Vezin. Etik. Mahmut Şakiroğlu. 3. Şiir. 20. s. Tıp ve Doğa Bilimleri. 12. s. 10. Dışişleri Bakanlığı’nda görev yapan Cerulli. “Cerulli. Gramer. 5.g. Müzik. 14. Hadis. Dolayısıyla İslâmî yazmalar ifadesinde kullanılan ‘İslâmî’ kelimesi geniş anlamda kullanılmıştır.IX.14 Vatikan Kütüphanesi’nde yer alan Arapça İslâm el yazmaları arasında en eskisi 577/1182 tarihli ve 1607 demirbaş numaralı azzalÞ’nin (505/1111) el-Maàòadu’l-esnÊ fÞ esmÊillÊhi’l-Ùusna isimli eseridir. XI. Teoloji. A. Bibliyografya. tıp vb. Leksikografi.16 Ayrıca bu el yazmaları içerisinde tahkik edilmeden basılanlar olmuştur.gelmiştir.. Kur’ân.g. 1935). bütün bilim türlerinde yazılan eserlerin ta- 12 13 14 15 16 17 A. Enrico. X. s.VII. Giorgio Levi della Vida. 17. s. Gizli Bilimler. 11. 23. Etiyopya ve Somali’de bulunduğu sıralarda birçok el yazması toplamış ve bunları Vatikan Kütüphanesi’ne hediye etmiştir.7. Oyunlar. 9. Giorgio Levi della Vida. 18. 19. 1950-1955 yılları arasında İran Büyükelçiliği görevi yapmış olan Cerulli.VIII-IX. Ansiklopedi. Şiir Sanatı. Retorik.e. . 7. Kahir ekseriyeti Türkçe ve Farsça olan bu eserler kütüphaneye 1934 yılında dahil olmuştur. Hikaye. 6. Bu koleksiyonun adı belirtilmemiştir.12 1380-1477 demirbaş numaralar arası eserler ise İstanbul’daki özel bir koleksiyondan gelen yazmalardır. 15.

Bu çalışmada yer alan yazma eserler için sırayla Keşfu’z-Zunûn (Kâtip Çelebi). Bu tarihleri el yazmalarının daha sağlıklı kronolojik bilgilerini elde edebilmek için –tespit edebildiğimiz kadarıyla. Giorgio Levi della Vida. Tarih (hicrî takvime göre) 6. Müstensihin ismi (bilindiği durumlarda) 5. Demirbaş numarası 2. Eserin ismi 4. Masoratik. Mübhematu’l-Kur’ân’a Dair Eser. Âyetlerin Sayısına Dair Eser.19 Bu temel başlıklar altında eserler müelliflerin isimleri esas alınarak alfabetik olarak düzenlenmiştir. Nesh Konusuna Dair Eser. Bu kaynaklarımızda bulabildiklerimiz dipnotta gösterilmiştir.X. Müşkilu’l-Kur’ân’a Dair Eser. .Tefsîrler ve Hâşiyeler olmak üzere dört ayrı kategoride tasnif ederek inceledik. Elenco. Aynı yazma diğer koleksiyonlarda mevcut ise buna ilişkin bilgilere dipnotta işaret edilmiştir. Çalışmamızda Vaticani arabi koleksiyonu esas alınmıştır. Bununla. Ulûmu’l-Kur’ân --1. kütüphane bünyesindeki Tefsîr ilmiyle ilgili yazmaların genel bir değerlendirmesini yapmayı amaçladık. Müellifin ismi 3. 8. Bu çalışmada yer alan her bir el yazması kaydı aşağıdaki bilgileri içermektedir: 1.20 Bu genel girişten sonra yazma eserlerin kayıtlarına ve alanlarına göre dağılımına geçebiliriz. 5. Sadece dinî yazmalar anlamında değildir. Tecvîd. Aynı eserin bu kütüphanede bulunan farklı nüshaları ise kronolojik olarak sıralanmıştır. Müelliflerin vefat tarihleri taradığımız kataloglarda bulunmamaktadır. 7.biz ekledik. hangi koleksiyonda olduğu yine dipnotta belirtilmiştir. Genel Ulumu’l-Kur’ân Eserleri. s. Garibu’l-Kur’ân Eserleri. 3. Elenco.284-285. hazırladığı kataloglarda bu yazmaları “Kur’ânî İlimler” ana başlığı altında Giriş. 2. Kırâ’ât ve Tefsirler (Sünni ve Şii) şeklinde kategorize etmiştir. s. Kırâ’ât İlmine Dair Eserler-. 4.18 Bu çalışmada Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan Arapça İslâm el yazmaları içerisinde Tefsîr ilmine dair eserleri tarama/değerlendirme yöntemiyle tespit ve tasnif etmeye çalıştık.162. 18 19 20 Giorgio Levi della Vida. s. Tecvîd İlmine Dair Eseler. Makalede ele aldığımız el yazmaları alanlarına göre Kur’ân Sözlükleri.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 353 mamı ‘İslâmî’ kelimesinin alanına girmektedir. Sözlükler. Eserin fiziksel özellikleri (ölçü ve varak sayısı) Bu araştırmada yer alan el yazmaları için Vatikan Kütüphanesi’nin özel ve genel katalogları ve özellikle Yahudi oryantalist Giorgio Levi della Vida (1886–1967) tarafından hazırlanan kataloglardaki kayıtlar taranmıştır. Bk. 6. Secondo Elenco. Vaticani arabi koleksiyonunda olmayıp diğer koleksiyonlarda olan yazmalar metin içerisinde gösterilmiş. Konkordans. Biz ise çalışmamızda bundan farklı olarak klasik kitabiyatımıza dayanan ayrıntılı bir tasnif denemesi yapmaya çalıştık. el-İtàÊn (SuyøôÞ) ve TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ (Fuat Sezgin) taranmıştır.

c. 61-93.5 x 17. Kâtip Çelebi. 165 varak].III.285.22 [11.24 [24 Zu’l-kade 977. el-arÞbeyn. 21 x 15 cm. s. Vatikan Kütüphanesi Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır. Keşfu’z-Zunûn. s. 6. . c. II. TefsÞru ÖarÞbi’l-¨urÊn. c. 26. Keşfu’z-Zunûn. Vatikan Kütüphanesi. 1658 CelÊleddÞn es-SuyøôÞ (911/1505).967.I.5 cm. ‚Uzeyr es-SicistÊnÞ el‚UzeyzÞ (330/941). 2. Garibu’l-Kur’ân’a Dair Eserler 5. Keşfu’z-Zunûn.21 [MuÙammed b.5 x 14 cm. s. 18 x 13 cm. 21 22 23 24 Kâtip Çelebi. 141 varak]. YAZMA ULÛMU’L-KUR’ÂN ESERLERİ I. s. 4.59. s. 1724/7 demirbaş numarasına kayıtlı yazmada bu eserden parçalar bulunmaktadır. 393 Ebø ‚Ubeyd AÙmed b. III. [¡useyn b. ‚Omer b. el-İtàÊn fÞ ‚ulømi’l¨urÊn.4 x 16. s. c. 132/3 Ebø Bekr MuÙammed b. el-İtàÊn. 297 varak].25 [Cumâde’s-sânî 691. MuÙammed el-HerevÞ (401/1011). 26. varaklar]. 1121/1 Ebø ZekeriyyÊ YaÙyÊ b.5 x 17 cm. Me‚ÊnÞ elfÊýi’l-¨urÊn.5 x 19 cm. etTibyÊn fi ÊdÊbi Ùameleti’l-¨urÊn. 335 varak]. DelÞlu’lÙayrÊn fi’l-keşfi ‚an ÊyÊt (Êy)i’l-¨urÊn. yüzyıl. 20.5 cm. [19 Şaban 718. et-Ta‚rÞf ve’l-i‚lÊm fÞ tefsÞri’l-¨urÊn. Genel Ulûmu’l-Kur’ân Eserleri 3.84. Cumâde’s-sânî 1116. 6 Rebîu’ssânî 973. MuÙammed b. SuyøôÞ. MullÊ Yøsuf. ‚Omer b. 19 x 13. 23. Eser. ‚Uzeyr es-SicistÊnÞ el‚UzeyzÞ (330/941). ‚AbdallÊh es-SuheylÞ (581/1185).311. Şeref en-NevevÞ (676/1277). [10.I/I. İsmÊ‚Þl el-MiòrÞ.354 ESRA GÖZELER YAZMA KUR’ÂN SÖZLÜKLERİ 1. 1506 ºÊliÙ NÊýim b. TefsÞru ÖarÞbi’l-¨urÊn. 23.101. 1450 MuÙammed b.23 [Ramazan 833. 835 Ebø Bekr MuÙammed b. Kâtip Çelebi.I.8 cm. yüzyıl. ŞemseddÞn eş-ŞÊfÞ. Mübhematu’l-Kur’ân’a Dair Eser 8. 7. 1019 Ebu’l-¨Êsım ‚AbdurraÙmÊn b. DemÞr b. MuòôafÊ er-RømÞ ed-DivirkÞ el¡anefÞ. 89 varak]. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ. 155 varak]. 169 varak].

204. Kataloglarda eser. 25 26 27 28 29 Kataloglarda eser. SuyøôÞ. SuyøôÞ.5 x 19 cm. 20-23. c. Yazma. İbrÊhÞm. c. Kâtip Çelebi. TecvÞdu’l-fÊtiÙa. İsmÊ‚Þl en-NÊblusÞ (1143/1731). Müşkilu’l-Kur’ân’a Dair Eser 9. ¡adÞàatu’z-zeher fÞ ‚adedi Êyi es-suver. s. Eser. c. KitÊbu’n-nÊsiÛ ve’l-mensøÛ fi’l-¨urÊn. el-İtàÊn. 220. varak]. c. 132/4 Ebø’l-¨Êsım HibetullÊh İbn SelÊme b. yüzyıl. 830/4 El-Ca‚berÞ (732/1332). elVÊÑıÙa fÞ tecvÞdi’l-fÊtiÙa. eş-ŞÊriÙa fÞ tecvÞdi’l-FÊtiÙa.321 (Tecvîd başlığı altında müellifin ismi yok). Abdurrahman b.1600 (Vav babı başlığı altında müellifin ismi bulunmaktadır).5 x 19 cm. 1712/5 ‚AbdulÖanÞ b. 4951. Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır. varaklar].540. c. Keşfu’z-Zunûn.1059 (Kırâ’ât başlığı altında müellifin ismi yok).38.101. 16-60.765.32. 13-14.5 x 13 cm. V. s. s. 21 x 15 cm. 1 Zi’l-hicce 1122. varaklar]. [12-13.27 [Ramazan 834. 26. [MuÙammed b. VI. Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır. 13. s.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Mustafa Sabri Küçükaşcı. 132/2 Ebø MuÙammed ‚AbdullÊh b. Naòr el-BaÖdadÞ (410/1019). s.IV. s. “Süheyli. 67-77. 361 varak]. Yøsuf eò-ºaròarÞ el¡anbelÞ (716/1316). KifÊyetu’lmustefÞd fÞ ma‚rifeti’t-tecvÞd. yüzyıl. Tecvîd İlmine Dair Eserler 12.28 [9.29 [9. yüzyıl. 20 x 14 cm. 1502 CemÊleddÞn Ebø ZekeriyyÊ YaÙyÊ b. Muslim İbn ¨uteybe (276/889).26 [Ramazan 839.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 355 IV. Kâtip Çelebi. s. yüzyıl. 1475/6 BurhÊneddÞn İbrÊhÞm el-Ca‚berÞ er-Rebe‚Þ (732/1332).I. . 94-113. varaklar]. 1475/2 BurhÊneddÞn İbrÊhÞm el-Ca‚berÞ er-Rebe‚Þ (732/1332). c. [Yønis b. Mübhemetu’l-Kur’ân konusunda yazılmış müstakil eserlerin ilkidir. 26. 17. Keşfu’z-Zunûn.5 x 13 cm. Bk. el-İtàÊn. s. DÊvød el-‚İrÊàÞ erRifÊ‚Þ eş-ŞÊfi‚Þ. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ. tefsirler kısmında gösterilmiştir.I/I. 22 x 15. Âyetlerin Sayısına Dair Eser 11. tefsirler kısmında gösterilmiştir. 15.II.5 cm.III. Ancak eser. 14. Müşkilu’l-¨urÊn. varaklar]. Nesh Konusuna Dair Eser 10. VII. Abdullah. 17. varaklar].

¨aòide fi’t-tecvÞd.34 TuÙfatu’ôôÊlibÞn fÞ tecvÞdi kitÊbi rabbi’l-‚ÊlamÞn. s. s. 169 18. 1468/3 19. Beyrut-Lübnan. Kâtip Çelebi.5 cm. Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır. varaklar]. el-Vaàfu’t-tamm ve’l vaàfu’l-àÊfÞ ve’l-Ùasen fÞ kitÊbi’llÊh. ŞøcÊ‚ b.5 x 13 cm. [10. 33-45. 101. ‚AàÞletu etrÊbi’l-àaòÊidi fÞ esne’l-maàÊòıd. 582/1 23. yüzyıl. 830/3 26. 1178/1 Ebø ‚Amr ‚OómÊn ed-DÊnÞ (444/1053). el-Muàaddime fi’t-tecvÞd. 122-125. s.356 ESRA GÖZELER 16. varaklar].5 cm. 17 x 12 cm. 1920) İslâm dünyasında yetişmiş müellifler ve eserleri hakkında ansiklopedik bilgi veren Hediyyetu’l-‚ÊrifÞn isimli kitabında es-SemennødÞ’nin vefat tarihi nüshalardaki eksikliklerden/yıpranmalardan dolayı belirtilmemiştir.33 [21 Zu’l-hicce 1011.476). 36. s. (İstanbul: Vekaletu’l-Maarif. Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. 21. ZeyneddÞn Ebø YaÙya ZekeriyyÊ MuÙammed el-EnòÊrÞ (926/1520). [27 Şaban 1163. 20 x 14 cm. Keşfu’z-Zunûn. c. c. el-MufÞd fÞ ‚ilmi’t-tecvÞd. Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. ‚¦sa es-SemennødÞ. varaklar]. Sa‚Þd ed-DÊnÞ el-¨urôubÞ el-MuàrÞ (444/1053). Keşfu’z-Zunûn. 163 varak].1059.5 x 15. El-¡asan b. Ancak TuÙfatu’ô-ôÊlibÞn eserini 1084 yılında tamamladığı kaydedilmiştir (Bk. Hediyyetu'l-‚ŠrifÞn. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). 202-213. [Zu’l-kade 918. 1144/1 24.III. yüzyıl. 16.30 [Şevvâl 843. [13. 37-79 varak]. MuÙammed el-¡alebi el-¨ÊdirÞ İbn ¡anbelÞ. Ebø ‚Amr ‚OómÊn b.476 (ofset baskı: Daru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî. 1456/4 17. 1168/4 25.5 x 15.5 x 14 cm. 202 varak]. Dolayısıyla es-SemennødÞ’nin vefat tarihi için 1084/1673’ten sonra yazılabilir.5 x 11 cm. el-Muàaddime el-Cezeriyye.III. 1955). El-¡asan et-TønÞ (?). 1144/5 22. Urcøze fi’l-idÖÊm. s. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429).VI. Müellifinin ismi zikredilmemiştir. 19. yüzyıl. yüzyıl. varaklar].II. c. Bağdatlı İsmail Paşa’nın (ö. 19. El-¨Êsım İbn Firruh eş-ŞÊôibÞ (590/1194). varak]. [12-13. 1724/3 20. ZekiyeddÞn Manòør b.III. Eser. varaklar]. ‚UbeydullÊh İbn ¡ÊàÊn.5 x 14. 1178/15 21. elFevÊidu’s-seriyye fÞ şerÙi’l-Cezeriyye. c.32 [11. 15 x 10. ed-DaàÊiàu’l-muÙakkime fÞ şerÙi’l- 30 31 32 33 34 Kâtip Çelebi. Keşfu’z-Zunûn. yüzyıl. 21. el-Muàni‚ fÞ beyÊni resmi Ûaôôi’l-meòÊÙif. 20 x 13 cm. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). MøsÊ b. Kâtip Çelebi. 21. MuÙammed b. varak]. 3-52. c. yüzyıl. 194-220. [12.31 [8-9. .1038. Ebu’l-Ûayr MuÙammed b.926.

s. 33. 1144/6 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. MuÙammed b. el-İtàÊn.36 [4 Rebîu’l-evvel 883. Keşfu’z-Zunûn. yüzyıl. 1-19. yüzyıl. 30. 116-119. 1-15. VIII. 63 varak]. c.II. 28 1511 Ebø ‚Amr ‚OómÊn b. varaklar]. s. 15 x 10. ¡asan er-RÊzÞ elMuàrÞ. c. yüzyıl. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). 16.5 x 11 cm. 16 x 13 cm.II.237. el-İtàÊn. 17 x 12 cm. Sa‚Þd ed-DÊnÞ (444/1053). 21-115. et-TiÿkÊr fÞ àırÊÊti EbÊn b. MuÙammed es-SindÞ el-Muàri (395/1005). 1713/1 El-¨Êsım ibn Firruh eş-ŞÊôibÞ (590/1194). 21. Kırâ’ât İlmine Dair Eserler 27. Keşfu’z-Zunûn. 1468/2 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b.540. 214218. 19 x 13 cm. s.5 cm.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 357 muàaddime. 17. 32. NihÊyetu’l-berare fi’ó-óelÊóe ez-zÊide ‚an el-‚aşere. [5 Zu’l-ka’de 987. 1475/1 AÙmed b. 35 36 37 38 Kâtip Çelebi. 30-36. [9. 21. .37 [11. YezÞd el-‚AôôÊr. yüzyıl. [10. 17 x 12 cm.5 cm. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). 582/2 Ebu’l-¨Êsım Manòør b.449.237. Sa‚Þd el-YemenÞ . [10. [Zu’l-kade 918. et-TaàrÞb. 1468/1 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b.38 [11-12.35 [14 Safer 741.5 x 13 cm. 31. varaklar]. edDureru’l-levÊmi‚ fÞ aòli maàrai’l-imÊm NÊfÞ‚. AÙmed b. ¡irzu’l-emÊnÞ ve vechu’t-tehÊnÞ.5 x 13. MuÙammed b. [19 Şaban 1281. Tetimmetu’lme‚ÊnÞ ve tekmilatu’l-meóÊnÞ fi’l-àırÊÊti’ó-óelÊó. Kâtip Çelebi. ¼ayyibetu’n-neşr fi’l-àırÊÊti’l-‚aşr. varaklar]. varaklar]. SuyøôÞ. 1474 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. s. yüzyıl. 582/3 Ebu’l-FaÑl ‚AbdurraÙmÊn b. 15 x 10. varaklar]. ¡urøfu’l-YaÙòubÞ. el-İrşÊd. 1376 Ebu’l-¡asan ‚AlÞ el-BerrÞ (İbn BerrÞ) (709/1309). 4-35.5 cm. 19 x 14.5 x 15 cm. varaklar]. 37 varak]. varaklar]. 1-29 varak]. SuyøôÞ. [Zu’l-kade 918. 34. 29.5 cm. 35. et-TeysÞr fi’l-àırÊÊti’s-seb‚ . MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). 23 varak]. 36.

I. 44. Demirbaş no: 000871. yüzyıl. Kâtip Çelebi. ‚Omar b. Zubdetu’l-beyÊn fÞ tefsÞri ÊyÊti’l-¨urÊn. Kâtip Çelebi. varaklar). 39 40 41 42 Eser. yüzyıl. Eserin Rossiani koleksiyonu 1013 demirbaş numarasında kayıtlı bir parçası bulunmaktadır (10-11. MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). yüzyıl. SirÊceddÞn ‚Omer b. 21 x 16 cm. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl. 41. 23 x 17. Keşfu’z-Zunûn. 1503 ‚AbdullÊh b. 428 varak]. 1509 ‚AlÊaddÞn Ebø MuÙammed ‚AlÞ b. MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). Keşfu’z-Zunûn’da Tefsîru’l-Erdebîliyy ismiyle el-ErdebÞlÞ’ye nisbet edilen bir eser yer almaktadır. 1566 38. Keşfu’z-Zunûn.1228. İbrÊhÞm el-£Êzin eş-ŞÞÙÞ el-BaÖdÊdÞ eò-ºøfÞ (741/1341).5 cm.42 [‚AlÞ b. s. 260-270. 30 x 20 cm. ¡asan ŠÖÊ el-KurdÞ el-‚İmÊdÞ. Süleymaniye Kütüphanesi (Hacı Mahmud Efendi).40 [10-11. Barberiniani orientali koleksiyonunda kayıtlıdır. varaklar]. Süleymaniye Kütüphanesi’nde aynı müellife ait eser Zubdetu’l-beyÊn fÞ berÊhini aÙkÊmi’l-¨urÊn ismiyle kayıtlıdır. [11. 90 varak]. MuÙammed b.III.5 cm. MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). 23 x 14 cm. Søretu’n-nør.5 cm. 11. s. 24 x 13 cm.41 (ÊyÊtu’l-aÙkÊm). 77 El-¨Êsım ibn Firruh eş-ŞÊôibÞ (590/1194).194. 898 ‚AbdullÊh b. MuÙammed b. . ‚AôÊallÊh İbrÊhÞm el¡asanÞ et-TefrişÞ. 1778/2 ‚AbdullÊh b. 96 varak].5 x 19 cm. el-Mukarrar fÞmÊ tevÊtere mine’l-àırÊÊti’s-seb‚i ve teÙarrer. c. Ebø’l-¨Êsım eş-ŞerÞf el£alfønÞ. 26. c. c. (EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’ttevÞl’den alınmış). [AÙmed b. 22.388. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl. 544 varak]. MuòôafÊ. Kâtip Çelebi. 43. ‚Omar b. Cumade’s-sani 1044. 26 Zu’l-kade 1265.358 ESRA GÖZELER 37. Muàaddes el-ErdebÞlÞ (993/1585). s. 27. ‚Omar b. 1507 ‚AbdullÊh b. IV-318. 597 varak]. Keşfu’z-Zunûn. LubÊbu’ttevÞl fÞ me‚ÊnÞ’t-tenzÞl. 1631 AÙmed b.I. varaklar]. 23 Safer 1110. [El-¡acc MuòôafÊ b.39 [4 Zu’l-hicce 953. 42. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl. 439 varak]. [11 Rebiu’l-evvel 1191.5 x 16. ‚Omar b. 40. YAZMA TEFSÎRLER 39. BedreddÞn ¨Êsım b. [İbrÊhÞm b. MuÙammed elEnòÊrÞ eş-ŞÊfi‚Þ en-NeşşÊr (938/1531).7 x 15. Bk. ¡irzu’l-emÊnÞ ve vechu’t-tehÊnÞ.

[11. Vatikan Kütüphanesi’nde 1130/14 demirbaş numarasına kayıtlı 11. s. el-Keşf ve’l-beyÊn fÞ tefsÞri’l-¨urÊn. AÙmed ibn £alaveyh (370/980). yüzyıla ait 365 varaklık yazma eserin 194-195. 32 x 21 cm. Ebø İsÙÊà AÙmed b. 1464 53. (1-36. I‚rÊbu óelÊóÞne søre mine’l-¨urÊn. 1193/1 48. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 359 45. sûreler). AÙmed ibn £Êleveyh (370/980). Ebø MuÙammed el-¡useyn b. yüzyıl. c. 18 x 14 cm.I. MuÙammed eó-»a‚lebÞ (427/1035). ‚Asker. 27 Rebîu’s-sânî 1135. 836 47. [27 Cumade’s-sani 900. 31 x 23 cm. 148 varak]. Rossiani koleksiyonu 1013 demirbaş numarasına kayıtlı 228 varaklık eserin 73-76. 298 varak].1378. 17.8 cm. Keşfu’z-Zunûn. el-¡acc Ni‚metullah b. ve 53-114. 366 varak]. s.106. Ebø ‚AbdullÊh el-¡useyn b. 20 x 14. varaklarında el-KeşşÊf tefsîrinden parçalar vardır. Ebu’l-¡asan ‚AlÞ b.5 cm. MuÙammed. ‚Omer ez-ZemaÛşerÞ (538/1144). [Ramazan 870.5 cm. varakları el-Keşf ve’l-beyÊn fÞ tefsÞri’l-¨urÊn tefsîrinden bir parçadır. .390. el-KeşşÊf ‚an ÙaàÊiài’t-tenzÞl. HÊşÞm el-¨ummÞ (329/940). c.IV. 236 varak]. 25. Cumâde’s-sânî 1153. İbrÊhÞm b. varakları bu esere aittir. 1505/1 CÊrullÊh Ebu’l-¨Êsım MaÙmød b. Yøsuf el-arnÊôÞ el-CeyyÊnÞ (745/1344). yüzyıl.5 cm. 15. [7. c. c. I‚rÊbu’l-¨urÊn. Kâtip Çelebi. ‚AbdurraÙmÊn b. Mes‚ød el-BeÖavÞ el-FerrÊ (538/1144).5 x 12 cm. 43 44 45 46 47 Vatikan Kütüphanesi 1361/1 demirbaş numarasına kayıtlı 296 varaklı yazma eserin 1-14. yüzyıl. s.5 x 13. [‚OómÊn b.1184. 1722/4 49.I. s. s. ‚AlÞ b. 88 varak].5 x 15. Keşfu’z-Zunûn. Me‚Êlimu’t-tenzÞl ve esrÊru’t-tevÞl. 1637 54. c. 1394 51. TefsÞru’l-CelÊleyn. 161 varak]. yüzyıl. 398 varak]. Ebø ¡ayyÊn MuÙammed b. Ebø ‚AbdullÊh el-¡useyn b. el-BaÙru’l-muÙÞô fÞ tefsÞri’l-¨urÊn.5 x 14 cm. 21. Kâtip Çelebi. El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505).46 [7-8.III. varaklar]. El-¡asan el-Fir‚amÞ eş-ŞÊfi‚Þ. Kâtip Çelebi.45 [2 Ramazan 811. ¡asan b. 381 varak]. El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505). 18 x 13.5 x 17 cm.223. TefsÞru’l-¨urÊn.47 [23 Cumâde’l-evvel 1188. 959 52. TefsÞru’l-CelÊleyn. Keşfu’z-Zunûn. 1261 50. 966 46. 58 varak]. 21.44 [¡aydar b. el-urretu’l-vÊÑiÙa fÞ tefsÞri’l-FÊtiÙa.43 [7.I/I. 97482.

24 x 17 cm. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (7-9. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (10-17. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). varaklar]. sûreler arası). 1361/1 demirbaş numarasına kayıtlı 296 varaklı yazma eserin 1-14. 217 varak]. ŞihÊbeddÞn Ebø ‚Avf (665/1267). Keşfu’z-Zunûn. 1352 57. 233 varak]. yüzyıl. 21 x 17 cm. 26 x 19. [14 Ramazan 1009. varaklar]. 1392/1 65. 4 Ramazan 1175. 1384/5 El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505). 48 TefsÞru’l-CelÊleyn. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn. 343 varak].360 ESRA GÖZELER 55. 1504/1 56.5 x 18. ¨uôbeddÞn Ebu’l-fetÙ MuÙammed b. s.5 cm. 25. [7. 21. [Receb 565. 1034 64. Mes‚ød b.447. 1-217. varaklarında CelÊleyn tefsîrinden parçalar vardır. [28 Cumade’s-sani 611. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). et-TibyÊn fÞ i‚rÊbi’l-¨urÊn. 190 varak]. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn49 (40-60. yüzyıl. 1013 63. MaÙmød eò-ºÞrÊfÞ el-¨ÊlÞ eş-ŞuààÊr (712/1312’den sonra).50 [8. s. 24. c.5 cm.5 x 16.5 x 14. 298 varak].5 cm. 1064 59. 256 varak].II. El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505). 1025 60. TefsÞru’lCelÊleyn. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). 25 x 18 cm.5 cm. 93-112. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (7-10. 26. Kâtip Çelebi.I. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). yüzyıl. el-¡acc MuòôafÊ. 1026 61. 23 x 15.5. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). sûreler arası). 1045 62. 126 varak].5 x 16. [Rebiu’s-sani 700. [6-7. 48 49 50 Vatikan Kütüphanesi. [‚Abdullah b.312. [13-14. etTaàrÞb fÞ’t-tefsÞr. el-¡useyn el‚UkberÞ (616/1219). sûreler arası). . yüzyıl. 221 varak]. MuÙibeddÞn Ebu’l-beàÊ ‚Abdullah b. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (2. 24.5 x 17 cm. [16 Ramazan 788. sûreler arası).5 cm. 1023 58. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). Keşfu’z-Zunûn. 284 varak]. Kâtip Çelebi. 27 x 18. [Zu’l-kade 625. c. sûreye kadar). MuÛtaòaru’l-Besmele.

231 varak].I. ‚İnÊyetu’l-àÊÑÞ ve kifÊyetu’r-rÊÑÞ. 602 varak].5 cm. MuÙammed el-£afÊcÞ (1069/1659). Bu konuyla ilgili müstakil bir makale hazırladığımızı burada belirtmek isteriz. 20. 69. 1630 ŞihÊbeddÞn AÙmed b. 21 x 15 cm. 28. [Cumâde’s-sânî 864. 1508 ŞihÊbeddÞn AÙmed b. Bu yazma eserler arasında tespit edebildiğimiz kadarıyla Tefsîr ilmine ilişkin çeşitli alanlarda 70 adet el yazması yer almaktadır. 1377 ŞeyÛzÊde (951/1544). Sonuç ve Değerlendirme Vatikan Kütüphanesi bünyesindeki el yazmaları bölümü önemli yazma eserleri muhafaza etmesi bakımından dünyanın sayılı zengin yazma eser merkezlerinden biridir.5 x 21 cm. MuòôafÊ el-¨ocevÞ ŞeyÛzade (951/1544). yüzyıl. ¡Êşiye ‚alÊ TefsÞri’l-BeyÑavÞ. MuÙammed b. 23 x 16. 70.52 Yazmaların alanlarına göre dağılımı şu şekildedir: Kur’ân Sözlükleri 2 adet Genel Ulûmu’l-Kur’ân 2 adet Garibu’l-Kur’ân 3 adet Mübhematu’l-Kur’ân 1 adet Müşkilu’l-Kur’ân 1 adet Nesh 1 adet 51 52 Kâtip Çelebi. (BeyÑÊvÞ’nin tefsîrinin haşiyesi).51 [1124. c.5 x 15 cm. Buna göre yukarıda ayrıntılı künyelerini verdiğimiz ve tasnif etmeye çalıştığımız Tefsîr alanına ilişkin yazma eserler hakkında genel değerlendirmelerimiz aşağıdaki şekildedir: 1.000 el yazması içerisinde 1798 adet Arapça İslâm eseri bulunmaktadır. ¡Êşiye ‚alÊ TefsÞri’l-BeyÑavÞ. MuÙammed el-HÊdÞ. . 1303 MuÙyeddÞn MuÙammed b. Yunan ve Şark dünyasına ait olan Vatikan Kütüphanesi’nde yaklaşık olarak 80. Yazma eserlerin çoğu Latin. 184 varak]. 21 x 15 cm. 620 varak]. [11-12. TecrÞdu’l-KeşşÊf ma‚a ziyÊdÊti nukati liôÊf. MuÙammed el-£afÊcÞ (1069/1659). 67. (BeyÑÊvÞ’nin tefsîrinin haşiyesi). 153 varak].Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 361 YAZMA HÂŞİYELER 66. Abi’l-¨Êsım b. [11. 68. Vatikan Kütüphanesi’nde çok sayıda Kur’ân-ı Kerim el yazması bulunmaktadır. ‚İnÊyetu’l-àÊÑÞ ve kifÊyetu’r-rÊÑÞ. 996 CemÊleddÞn ‚AlÞ b. Keşfu’z-Zunûn. yüzyıl. s. yüzyıl. [11.195.

yüzyıla ait eseri ¡adÞàatu’z-zeher fÞ ‚adedi Êyi es-suver kütüphanede bu konudaki tek el yazmadır. 7. 132/4.362 ESRA GÖZELER Âyetlerin Sayısı Tecvîd Kırâ’ât Tefsîr Hâşiye 1 adet 15 adet 12 adet 27 adet 5 adet Tefsîr ilmine ilişkin el yazmaları bünyesinde ulûmu’l-Kur’ân eserleri geniş yer tutmaktadır. Eser. Garibu’l-Kur’ân’a dair yazma eserler arasında 833 yılında istinsah edilmiş ve Borgiani arabi koleksiyonu 132/3 demirbaş numarasında kayıtlı es-SicistÊnÞ’nin (330/941) TefsÞru ÖarÞbi’l-¨urÊn isimli eseri en eski yazmadır. Ulûmu’l-Kur’ân alanında ise en fazla tecvîd konusunda yazma eser bulunmaktadır. 2. Âyetlerin sayısına dair el-Ca‚berÞ’nin (732/1332) 9. 132/3. Genel ulûmu’lKur’ân’a dair. Bu yazmalar. 8. Yazma ulûmu’l-Kur’ân eserleri toplam 36 adettir. 169) ve Vaticani arabi koleksiyonunun 65 adet yazma esere sahip olduğunu görmekteyiz. 718 yılında yazılmış olan el-¡anefÞ’nin Me‚ÊnÞ elfÊýi’l-¨urÊn ve 1116 yılında istinsah edilmiş. Rossiani koleksiyonu 1013 demirbaş numarasında kayıtlı el yazma eserde EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl ve Me‚Êlimu’t-tenzÞl ve esrÊru’t-tevÞl isimli tefsîrlerden parçalar bulunmaktadır. NesÛ alanında 834 yılında yazılmış el-BaÖdadÞ’nin (410/1019) KitÊbu’n-nÊsiÛ ve’l-mensøÛ fi’l-¨urÊn isimli eseri kütüphanede bu konudaki tek yazmadır. . kütüphanede bu konudaki tek yazmadır. Tefsîr alanına ilişkin yazma eserler içerisinde 2 adet Kur’ân sözlüğü bulunmaktadır. 5. Yazmalar içinde müşkilu’l-Kur’ân alanında mevcut bir adet yazma. el-MiòrÞ’nin DelÞlu’l-ÙayrÊn fi’l-keşfi ‚an ÊyÊt (Êy)i’l-¨urÊn eserleridir. 3. 1658 demirbaş numaralı ve 973 yılında yazılmış olan SuyøôÞ’nin (911/1505) el-İtàÊn isimli eseri müellife yakın zamanda istinsah edilmiş olması bakımından kıymetlidir. Borgiani arabi 4 (132/2. 4. 839 yılı tarihli İbn ¨uteybe’ye ait (276/889) Müşkilu’l-¨urÊn isimli eserdir. Mübhematu’l-Kur’ân’a dair yazılmış ilk müstakil kitap kabul edilen es-SuheylÞ’nin (581/1185) et-Ta‚rÞf ve’l-i‚lÊm fÞ tefsÞri’l-¨urÊn isimli eserinin 691 yılında istinsah edilmiş bir nüshası bulunmaktadır. Tefsîr alanına ilişkin yazma eserlerin yer aldıkları koleksiyonlara göre dağılımına baktığımız zaman Barberiniani orientali 1 (77). 9. 6.

12. 1384/5 demirbaş numaralı Ebø ŞÊme el-MaàdisÞ’nin (665-1267) KitÊbu’l-besmele isimli eseri53 Vatikan Kütüphanesi’nde müellifin ismi kısaltılarak ŞihÊbeddÞn Ebø ‚Avf olarak ve eserin ismi MuÛtaòaru’l-Besmele şeklinde kaydedilmiştir.234. 9. Tayyar Altıkulaç. 13. Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan yazma Tefsîrler içerisinde ise en fazla BeyÑÊvÞ’nin (685/1286). 12-13.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Tecvîd alanına dair eserler arasında 8-9. 1503 ve 1507 demirbaş numarasında kayıtlı yazma nüshalarında müellifin adı ve eserinin ismi aynıdır. yukarıda zikredilen tefsîrinden alındığı belirtilerek Søretu’n-nør adıyla kaydedilmiştir. “Ebû Şâme el-Makdisî. c. eserinin ismi ise TecvÞdu’l-fÊtiÙa şeklinde kısaltılarak yazılmıştır. İbnu’l-CezerÞ’nin 883 yılında istinsah edilmiş ve 1474 demirbaş numarasında kayıtlı olan ¼ayyibetu’n-neşr fi’làırÊÊti’l-‚aşr isimli eseri müellife yakın bir zamanda yazılmış olduğundan dolayı önem arz etmektedir. yüzyıla ait el-Ca‚berÞ’nin (732/1332) el-VÊÑıÙa fÞ tecvÞdi’l-fÊtiÙa ve 843 yılında yazılmış olan ed-DÊnÞ’nin (444/1053) el-Muàni‚ fÞ beyÊni resmi Ûaôôi’lmeòÊÙif isimli eserleri en eski yazmalardır. Ancak 1778 demirbaş numaralı nüshası. yüzyıla ait ve 830/4 demirbaş numarasında kayıtlı yazmada BurhÊneddÞn İbrÊhÞm el-Ca‚berÞ er-Rebe‚Þ’nin ismi El-Ca‚berÞ olarak. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl (4 adet) ve El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ‘nin (911/1505) TefsÞru’l-CelÊleyn (4 adet) isimli tefsîrlerinin nüshaları bulunmaktadır. El-BeyhaàÞ’nin (494/1101). BeyÑÊvÞ’nin 898. .Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 363 10. yüzyıla ait ed-DÊnÞ’nin (444/1053) el-Vaàfu’t-tamm ve’l vaàfu’l-àÊfÞ ve’l-Ùasen fÞ kitÊbi’llÊh. Kırâ’ât alanında en fazla İbnu’l-CezerÞ’ye (833/1429) ait eserlerin el yazma nüshaları (4 adet) bulunmaktadır. 18. et-Tehÿib fi tefsÞri’l-¨urÊn adıyla beş farklı yazma nüshası bulunan eseri farklı sûrelerin tefsirlerinden oluşmaktadır. 15. Kırâ’ât alanına dair yazmalar içerisinde 741 yılına ait ve 1511 demirbaş numaralı ed-DÊnÞ’nin (444/1053) et-TeysÞr fi’l-àırÊÊti’s-seb‚ isimli yazma eseri Kütüphane’de bu alandaki en eski tarihli yazmadır. 17. sûreler arası) tefsîridir.10. Tespit edebildiğimiz kadarıyla yazma tefsîrler içerisinde ¨ummÞ’nin (329/940) TefsÞru’l-¨urÊn ve ErdebÞlÞ’nin (993/1585) Zubdetu’l-beyÊn fÞ tefsÞri ÊyÊti’l-¨urÊn olmak üzere iki adet Şi‘i tefsîr bulunmaktadır. 16. et-Tehÿib fi tefsÞri’l-¨urÊn (40-60. s. Yazma tefsîrler içerisinde en eskisi 1023 demirbaş numarasına kayıtlı ve 565 yılında yazılmış İbn KerÊme el-BeyhaàÞ’nin (494/1101). 53 Bk. 14. 11.

1475/2 demirbaş numarasına kayıtlı eserin ismi kaynaklarımızda ¡adÞàatu’z-zeher fÞ ‚addi Êyi’s-suver şeklinde yer almaktadır.528. Kırâ’ât (1). 12. Müşkilu’l-Kur’ân (1). 12. diğer ikisi de el-£afÊcÞ’ye (1069/1659) aittir.54 Kütüphane’deki kayıtta yazmanın ahkam âyetlerinin tefsiri olduğu eserin isminde geçmemekte. Tefsîr (2). 10 varaklık MuÛtaòar ŠdÊbu’l-¨urÊn. s. Ahmed b. s. TaÙlÞlu’l-¨urÊn isimli yazmaların müellifleri bilinmemektedir.6. Kemal Atik. 237/1 demirbaş numaralı 11. Nesh (1). 132/3 ve 835 demirbaş numaralarında kayıtlı eserin müellifi ‚UzeyzÞ (es-SicistÊnÞ). ‚UzeyrÞ şeklinde kaydedilmiştir. Bk. 24. 1159/10 demirbaş numaralı.364 ESRA GÖZELER 19. yüzyıla ait. parantez içinde “ÊyÊtu’l-aÙkÊm” olduğu bilgisi verilmektedir.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23. 58 varaklık. yüzyıl 54 Tefsîr (1) Tefsîr (1) Mübhemetu’l-Kur’ân (1). Tefsîr (6) Tefsîr (1) Kur’ân Sözlüğü (1). 1392/1 demirbaş numarasında kayıtlı eserin müellifi olan el-‚UkberÞ. yüzyılda ve tecvîd alanında yazılmış. 55 Bk. yüzyıl 7-8. Ayetlerin Sayısı (1). c. 21. Tecvîd (2). . 1712/5 demirbaş numaralı yazmanın müellifi en-NÊblusÞ. RisÊle fÞ àırÊÊt ¡afò. Tefsîr (3) Tecvîd (1) Garibu’l-Kur’ân (1). Tecvîd (2). kaynaklarımızda ise şerÙ kavramı yer almaktadır.278. Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ayrıca kütüphanedeki nüshada tefsÞr. ErdebÞlÞ’ye (993-1585) ait olduğu gösterilen Zubdetu’l-beyÊn fÞ tefsÞri ÊyÊti’l-¨urÊn isimli eser kaynaklarımızda Zubdetu’l-beyÊn fÞ şerÙi ÊyÊti aÙkÊmi’l-¨urÊn şeklinde kaydedilmiştir. Hâşiye (1) Genel Ulûmu’l-Kur’ân (1). yüzyıl 7.55 Ancak Vatikan Kütüphanesi’nde eserin isminde yer alan ‚addi kelimesi ‚adedi şeklinde kaydedilmiştir. Tahsin Yazıcı. yüzyıl 9. yüzyıl 6-7. 1675 demirbaş numaralı. yüzyılda yazılmış. 1682 demirbaş numaralı. “Erdebîlî.11. Kütüphane’de 4 tane BeyÑÊvÞ’nin (685-1286) ve bir tane ZemaÛşerÞ’nin (538/1144) yazma tefsîr hâşiyeleri mevcuttur. kütüphane kataloglarında el-‚UkberÊvÞ. c. Kırâ’ât (2). M. Kronolojik açıdan yazma eserlerin alanlarına göre dağılımı şu şekildedir: 6. “Ca‘beri. yüzyıl 8-9. yüzyıl 8. en-NÊbulusÞ. BeyÑÊvÞ hâşiyelerinden ikisi ŞeyÛzÊde’ye (951/1544). yüzyılda ve tecvîd alanında yazılmış 85 varaklık RisÊle. Garibu’l-Kur’ân (2). 20. yüzyıl 10. 22. 12. Bu tercihler bizce bir okuma yanlışıdır. 8 varaklık.

“Ebü’l-Alâ el-Hemedânî. Hâşiye (1) Kur’ân Sözlüğü (1). et-Tehÿib fi tefsÞri’l¨urÊn (40-60. Bunlardan en eski olanı 6.287. Mubhicu’l esrÊr fÞ ma‚rifati iÛtilÊf’il-‚adab fi’l-aÛmÊs ve’l-a‚şÊr ‚alÊ nihÊyeti’l-icÊz ve’l-iÛtiòÊr [Şevval 843. Kırâ’ât (1). Tefsîr (1) Tefsîr (1) Genel Ulûmu’l-Kur’ân (1). ss. c. Tefsîr (5).527-528. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (11 adet). Tefsîr (4). 104:4 (1960). 10. yüzyıla ait İbn KerÊme el-BeyhaàÞ’nin (494/1101). yüzyıl 12-13. 1-34. Kırâ’ât (2). (11 adet) yüzyıllar olmuştur. Tayyar Altıkulaç. yüzyıl 13. 25. Kemal. Biz bu çalışmamızda sadece Tefsîr alanına dair eserleri tespit etmeye çalıştık.56 Bu yazmalar haricinde Vatikan Kütüphanesi’nde diğer İslâm bilimlerine ilişkin ve ilk dönemlere ait çok kıymetli yazma eserler bulunmaktadır. yüzyıllarda yazılmış ‚AbdulÖanÞ b. “The Preservation and Reproduction of the Manuscripts of the Vatican Library through the Centuries.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 365 10-11. .6. yüzyıl 12. Bk. Dom Anselm M. KAYNAKÇA Albareda. Hâşiye (2) Kırâ’ât (1). Tefsîr (1) Tecvîd (1). 20 x 13 cm. Atik. yüzyıl 13-14. (11 adet) ve 12. varaklar] isimli eserinin muhtevası hakkında kesin bir bilgiye ulaşamadığımızdan bu çalışmamızda tasnif etmedik. TefsÞru’l-CelÊleyn isimli tefsîrlerinin yazma birer nüshalarıdır. Kütüphane kataloglarında Kur’ân ilimlerine dair eserler içerisinde yer verilen 1456/1 demirbaş numarasında kayıtlı Ebu’l-‚AlÊ el-¡asan AÙmed b.10. M. “Ca‘beri”.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. el-¡asan ibnu’l-‚AôôÊr el-HemedÊnÞ’nin (569/1173). Böylece bir tasnif denemesi yaparak bu alanda yapılacak çalışmalara katkı sağlamayı hedefledik.” Proceedings of the American Philosophical Society. 56 Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde de mezkur eserin el-HemedÊnÞ’ye (569/1173) ait olduğu zikredilmektedir. Tecvîd (3). Günümüze en yakın olan yazmalar ise 13-14. yüzyıl Kırâ’ât (5).. yüzyıl 11. c. Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan ve künyelerini verdiğimiz bu yazma eserlerin diğer nüshaları ile karşılaştırılarak yapılacak çalışmaların Tefsîr araştırmalarına katkı sağlayacağı kanaatindeyiz.413-418. s. ss. (11 adet). yüzyıl 11-12. Tecvîd (2). Hâşiye (1) Tecvîd (2) Tecvîd (2). 11. sûreler arası) tefsîridir. Tefsîr (1) Vatikan Kütüphanesi’nde yer alan Tefsîr alanına ilişkin 70 yazma eser içerisinde en fazla eserin istinsah edildiği zaman 9. İsmÊ‚Þl en-NÊbulusÞ’nin KifÊyetu’lmustefÞd fÞ ma‚rifeti’t-tecvÞd eseri ve El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ’nin (911/1505).

Mycue. Secondo Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana. İsmail Paşa Hediyyetu’l-‚ÊrifÞn. Yazıcı. X (1898-1899). 2007. Fuat. İstanbul: Vekaletu’l-Maarif.233-235. Beyrut: DÊru’l-KitÊbi’l-‚ArabÞ.426. “Founder of the Vatican Library: Nicholas V or Sixtus IV?.121133. 1-6:1 (1894). ss. ss.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.vaticanlibrary. “Süheyli. Charles. http://www. 1965. W. Abdurrahman b. Charles H. FevvÊz AÙmed ZemerlÞ. David. Tahsin.38. 16:1 (1981).” Proceedings of Cambridge Antiquarian Society and Communications. Mahmut Şakiroğlu.10. c. J. s.” The Journal of the Library History (1974-1987). Muhammed.va Küçükaşcı. Beyrut-Lübnan).” The American Historical Review. 2:1 (1896). Süleyman. Keşfu’z-Zunûn. İstanbul 2002. c. 1955 (ofset baskı: Daru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî. Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. ________. Kâtip. ____. Tayyar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.11. “Erdebîlî.30-32. ss. Süleymaniye Kütüphanesi’nde Bulunan Yazma Tefsîrler (Metot ve Kaynaklar). c. Clark. thk. Vida. ss. “The Vatican Library”. 1935. Riyad 1991. Richler. Çelebi. Library. El-Bağdadi. s. Benjamin. Enrico. Hebrew Manuscripts in the Vatican Library. Sayle.278. “The Vatican Archives. CelÊleddÞn. ss. terc.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Giorgio Levi della. . Haskins. “Ebû Şâme el-Makdisî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ..1-70. c. Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. Mustafa Sabri. Abdullah. Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. SuyøôÞ.10.40-58. el-İtàÊn fÞ ‚ulømu’l-¨urÊn.327-343. Sezgin. Ahmed b.. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. c. Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana. 2004. “Cerulli. ss.: Rüştü Balcı.7. ss. “On The Vatican Library of Sixtus IV.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Mollaibrahimoğlu.366 ESRA GÖZELER Altıkulaç.286-287. “Ebü’l-Alâ el-Hemedânî. 2008.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->