Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 51:2 (2010), ss.

349-366

Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma∗
ESRA GÖZELER DR., ANKARA Ü. İLÂHİYAT FAKÜLTESİ egozeler@divinity.ankara.edu.tr Özet Vatikan Kütüphanesi oldukça büyük el yazma koleksiyonlarına sahiptir. El yazmaları içerisinde birçok dil ve alanın içerisinde Arapça ve İslâm bilimlerine dair yazma eserler yer almaktadır. Bu makale Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan Tefsîr ilmine ilişkin Arapça el yazmaları üzerine yapılmış bir araştırmadır. Araştırma el yazmalarının ve müelliflerinin isimlerini ve alanlarına göre kategorik dağılımını, yazmaların kronolojik ve fiziksel bilgilerini belirleme amacını taşımaktadır. Bu el yazmaları tarama/değerlendirme yöntemiyle ele alınmıştır. Vatikan Kütüphanesi’nde Tefsîr ilmine ilişkin yazma eserlerin alanlarına göre dağılımında çeşitlilik görülmektedir. Anahtar Kelimeler: El yazmaları, Vatikan Kütüphanesi, Tefsîr, Arapça Abstract Tafsîr-related Arabic Manuscripts in the Vatican Library The Vatican Library holds a big number of manuscript collections. Among these collections, along with other languages, Arabic-Islamic manuscripts are found. This work deals with Tafsîr-related Arabic manuscripts in the Vatican Library and aims to determine the names and main fields of these manuscripts as well as their chronological and physical data. In the Manuscripts Department of Vatican Library, Tafsîr-related manuscripts are basically on Qur’ânic sciences, Tafsîr books and Tafsîr commentaries. Keywords: Manuscripts, Vatican Library, TafsÞr, Arabic

Makalenin tamamını okuyarak değerli katkılar sunan Prof. Dr. Mehmet Paçacı, Prof. Dr. İsmail Çalışkan ve Doç. Dr. Mehmet Akif Koç’a saygılarımı ve şükranlarımı sunuyorum. Vatikan’da araştırma imkanı sağlayan Prof. Dr. Dr. Felix Körner’e (Pontifical Gregoriana University), yazmaların tespitinde yardımlarından dolayı Prof. Dr. Dr. Adnane Mokrani (Pontifical Gregoriana University, PISAI) ve Michel Saghbiny’ye (PISAI) ve İtalyanca metinlerin çevirisini yapan Ar. Gör. Yasin Meral’e teşekkür ediyorum.

Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan İbranice el yazmaları için bk. Hebrew Manuscripts in the Vatican Library. bu çalışmasında kütüphaneye ilişkin şöyle bir bilgi aktarmaktadır: “1. Clark.e. “The Preservation and Reproduction of the Manuscripts of the Vatican Library through the Centuries. papalığı döneminde Yunanca. Nicholas (14471455) tarafından kurulmuş ve 1475 yılında Papa 4.4vd.327-343.2010). yüzyılda oluşturulmuş. Rönesans’ın ilk Papası olarak kabul edilen Papa 5. aynı zamanda onlara güvenli bir koruma alanı sağlamıştır.” Proceedings of Cambridge Antiquarian Society and Communications. Bundan dolayı tarihçiler aynı nesil içerisinde kütüphanenin iki kurucusu olup olmadığı sorusunu sormaktadırlar.22-23. Koleksiyonlar aynı yüzyılda Papa 8. “On The Vatican Library of Sixtus IV. a. s. Charles Sayle. a. Latince ve İbranice5 el yazmalarının araştırmacıların okumasına ve çalışmasına açılması gerektiğine karar vermiştir.php?pag=storia (01. Richler.va/home.1. W. . Papaların en eski kütüphanesi ve arşivleri hala bilinmeyen sebeplerden dolayı dağılmıştır. Adrian (772-795) zamanında 784 tarihli bir belgeyle bu unvan verilmiştir.3 Diğer taraftan kütüphanenin daha erken bir tarihte. Eski Roma’da papirüs tomarlarının saklandığı silindir şeklinde kaptır.4 Papa 5. yüzyılın ilk yarısında. 1-6:1 (1894). Rönesans’a kadar “kütüphane” olarak adlandırmaya değer bir yapıya sahip değildi. Dünya Savaşı ve Holocaust sırasında Vatikan Kütüphanesi sadece Yahudi alimlerin eserlerini ve çalışmalarını geliştirdikleri bir yer olmamış. J.1vd.2 Ancak burada şunu ifade etmeliyiz ki kütüphanenin hangi Papa zamanında kurulmuş olduğu tartışmalıdır. s. “The Vatican Library.” Library. El yazmaları bölümü..g. Assisi ve son olarak Avignon’a taşınmıştır.350 ESRA GÖZELER Giriş Dünyanın en eski kütüphanelerinden biri olan Vatikan kütüphanesinin tarihi 4. http://www.” Bk. Aslında Papalık. Dom Anselm M. Ayrıntılı bilgi için ayrıca bk.” The Journal of the Library History (1974-1987). s. 2008). Boniface’in vefatından sonra bu koleksiyonlar Periguia. Albareda. David Mycue. bibliyografya uzmanı Aaron Freimann (1871–1948) ve arşivci Anna Maria Enriques (1907–1944) gibi isimler bunlar arasında en iyi bilinenleridir. X (1898-1899). kütüphane ve arşiv olma özelliğine sahip Scrinium’a1 dayanmaktadır.. Sixtus tarafından (14711484) genişletilmiştir. meşhur oryantalist Giorgio Levi della Vida (1886–1967). John (1316-1334) yeni bir kütüphane tesis etmeye başlamıştır.09. Avignon’da Papa 22. s.” Proceedings of the American Philosophical Society. Bu taşınmalar esnasında birçok eser yolda kaybolmuştur. Albareda. basılı kitaplar ve nümizmatik olmak üzere üç bölümde korunmaktadır. 8. ss. Papa 8. 1 2 3 4 5 Scrinium. 104:4 (1960). Haham ve Profesör Umberto Cassuto (1883–1951). Nicholas. Boniface (1294-1303) tarafından tekrar oluşturulmuştur. Nicholas bu dönemde kütüphaneyi genişlettiği için tarihçilerin çoğu Vatikan Kütüphanesi’nin kurucusu olarak onu kabul etmektedirler. (Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana.vaticanlibrary. s. Richler. 1369 yılında kurulduğunu belirten tarihçiler bulunmaktadır. 16:1 (1981). yüzyılda kütüphane için bir kardinal atanmış ve Papa 1. Benjamin Richler. Vatikan Kütüphanesi’nin koleksiyonları el yazmaları.m.1.g. Kütüphane 1450 yılında Papa 5. 13. “Founder of the Vatican Library: Nicholas V or Sixtus IV?.

VII. http://www. yaklaşık olarak 300. 1935 yılına kadar Arapça İslâm el yazmalarında çok ciddi bir artış gözlenmemiştir. “Açık koleksiyonlar” ise okuma salonlarındaki raflarda bulunan genel koleksiyonlardır.000 civarında belge bulunmaktadır. Charles H. Bu koleksiyonlar içerisinde Arapça İslâm yazmaları. s. A. Borgiani arabi. 2:1 (1896). 1965). yerel olmasının yanı sıra uluslararası ve evrensel olduğu için oldukça geniş ilgi görmektedir. madalyon ve tablet gibi materyaller bulunmaktadır.va/home. Bu kavramdan önce İngilizce “fifteener” terimi kullanılmaktaydı.. bir milyonun üzerinde çoğunlukla nadir ve eski kitap bulunmaktadır. Yazma eserler açısından dünyanın zengin kütüphanelerinden biri olan Vatikan Kütüphanesi’nin el yazmaları kısmında yaklaşık olarak 80.vaticanlibrary. Vatikan Kütüphanesi’nin el yazmaları içerisinde toplam 1798 adet Arapça İslâm el yazması bulunmaktadır.e. 16. Secondo Elenco.8 Latin. . Basılı kitaplar bölümünde. (Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. “Kapalı koleksiyonlar” meşhur ve önemli İtalyan ailelere aittir ve Papa’nın özel kütüphanesini oluşturan tarihsel ve nadir eserlerdir. ss. Bu kitaplar Latince “beşikte” veya “kundakda” anlamına gelen incunabula olarak adlandırılmaktadır.php?pag=dipartimento_manoscritti (01.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 351 el yazmaları ve arşiv belgeleri6 olmak üzere iki alt-bölümden oluşmaktadır. Bu bölümde yer alan 8400 adet kitap ise Avrupa’da 1501 yılından önce yazılmış7 özel bir koleksiyonu oluşturmaktadır. “The Vatican Archives. Bu tarihe kadar 1486 adet olan yazma eserlerin sayısı 1935-1964 yılları arasında 1798’e kadar çıkmış ve el yazmalarının sayısı 312 adet artmıştır.40-58. Giorgio Levi della Vida. s. Rossiani ve Vaticani arabi koleksiyonlarında yer almaktadır. Nümizmatik bölümünde.000 cilt el yazması eser ve 1970 yılında kurulan arşiv kısmında ise 75. s.V. 17 ve 18. Arşivin en önemli kısmı kronolojik olarak düzenlenmiş Papaların mektuplarından oluşmaktadır. Barberiniani orientali. içlerinde Papalara ait olduğu bilinen.11 Yine birçok el yazması 12 İmam Şiası’nın etkili olduğu bölgelerden –özellikle 6 7 8 9 10 11 Papalık arşivleri ve tarihsel belgeleri. Yunan ve Şark alanlarında Vatikan el yazmaları koleksiyonlarının zenginliği dikkat çekicidir. Kütüphanede 114 el yazma koleksiyonu mevcuttur. Vatikan arşivlerine ilişkin ayrıntılı bilgi için bk.000 parça demir para. Ayrıca modern Avrupa tarihine ilişkin belgeler de arşivde yer almaktadır. Kütüphanede bulunan kitapların çoğu 15.VII. Bu yüzden Papa’nın Kütüphanesi “kütüphanelerin kütüphanesi” olarak adlandırılmaktadır.2010) Giorgio Levi della Vida. Bu bölüm “açık” ve “kapalı” olarak adlandırılan iki kısım koleksiyonu korumaktadır. Secondo Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana.g.09.” The American Historical Review. yüzyıllara aittir.9 El yazmaları koleksiyonları genellikle Süryani kiliselerine bağlı yerlerden10 ve büyük oranda Türkçe konuşulan (Güneydoğu Anadolu) bölgelerden gelen yazmalardan oluşmaktadır. Haskins. Bu koleksiyonlar içerisinde de nadir eserler bulunmaktadır.

Bu koleksiyonun adı belirtilmemiştir. 11. Etiyopya ve Somali’de bulunduğu sıralarda birçok el yazması toplamış ve bunları Vatikan Kütüphanesi’ne hediye etmiştir. s. Gramer.VII. 4. Eğitim. 12. Stilistik Modeller. Secondo Elenco.13 Napoli doğumlu İtalyan şarkiyatçı Enrico Cerulli (1898-1988). X. 21. Kahir ekseriyeti Türkçe ve Farsça olan bu eserler kütüphaneye 1934 yılında dahil olmuştur. s. Mahmut Şakiroğlu. Matematik.g. Din ve Hukuk. Kaligrafi. 1935). 10. Mistisizm. Hikaye.. s. 13. Vatikan Kütüphanesi’nin Arapça İslâm el yazmalarının kataloglarını da hazırlayan Giorgio Levi della Vida’dan (1886-1967) şarkiyat dersleri almış ve özel olarak Habeşistan ve Somali üzerine çalışmıştır. Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana.17 Vatikan Kütüphanesi’nde 1. Retorik. Şiir. 20. Astronomi ve Astroloji. 1950-1955 yılları arasında İran Büyükelçiliği görevi yapmış olan Cerulli.e. Hadis.g. 14. 5. (Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. 6. Siyaset. Leksikografi. diplomat olarak görev yaptığı yerlerin kültür tarihleriyle ilgilenmiştir. 18.426. Tarih. Müzik. Secondo Elenco. Süslü Nesir. Giorgio Levi della Vida. s. 24.g. 23. Resim.7.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.14 Vatikan Kütüphanesi’nde yer alan Arapça İslâm el yazmaları arasında en eskisi 577/1182 tarihli ve 1607 demirbaş numaralı azzalÞ’nin (505/1111) el-Maàòadu’l-esnÊ fÞ esmÊillÊhi’l-Ùusna isimli eseridir..VIII-IX. Cerulli. 19. tıp vb. bütün bilim türlerinde yazılan eserlerin ta- 12 13 14 15 16 17 A. Dualar. 7. Ansiklopedi. c. Bibliyografya.12 1380-1477 demirbaş numaralar arası eserler ise İstanbul’daki özel bir koleksiyondan gelen yazmalardır. İsimlerinin tespit edilememesi durumunda eserlerin kimlikleri belirsiz kalmıştır. Felsefe. Masallar olmak üzere belirlenmiş toplam 24 farklı alanda Arapça İslâm eserleri mevcuttur. Giorgio Levi della Vida. Kur’ân. 9. Roman.e. “Cerulli.15 Kütüphanede el yazmalarının tespitinde ve isimlerinin bulunmadığı durumlarda Brockelmann’ın GAL isimli eserine müracaat edilmiştir. Oyunlar. s. Dışişleri Bakanlığı’nda görev yapan Cerulli. Matematik. Arapça İslâm yazmalarını Vatikan Kütüphanesi’ne en fazla bağışlayanlardan biridir.gelmiştir. Coğrafya. Kur’ân ilimleri. Şiir Sanatı. s. 15. Dolayısıyla İslâmî yazmalar ifadesinde kullanılan ‘İslâmî’ kelimesi geniş anlamda kullanılmıştır. A. Mekanik. özellikle İran. Etik. 8. 17. A. 3. . 2. 22..VIII.IX. Enrico. XI. s. Bu yazma eser biraz yıpranmış bir durumdadır. Teoloji. 16. Vezin. Giorgio Levi della Vida.16 Ayrıca bu el yazmaları içerisinde tahkik edilmeden basılanlar olmuştur. Tıp ve Doğa Bilimleri. Gizli Bilimler.352 ESRA GÖZELER MutÊvile isimli bir gruptan.e.

Konkordans.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 353 mamı ‘İslâmî’ kelimesinin alanına girmektedir. 3. kütüphane bünyesindeki Tefsîr ilmiyle ilgili yazmaların genel bir değerlendirmesini yapmayı amaçladık. Bu kaynaklarımızda bulabildiklerimiz dipnotta gösterilmiştir. 4. Makalede ele aldığımız el yazmaları alanlarına göre Kur’ân Sözlükleri. s. Kırâ’ât İlmine Dair Eserler-. Masoratik. Ulûmu’l-Kur’ân --1. 2. Çalışmamızda Vaticani arabi koleksiyonu esas alınmıştır. Eserin ismi 4. Aynı eserin bu kütüphanede bulunan farklı nüshaları ise kronolojik olarak sıralanmıştır. Demirbaş numarası 2. Bk. Tecvîd İlmine Dair Eseler.18 Bu çalışmada Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan Arapça İslâm el yazmaları içerisinde Tefsîr ilmine dair eserleri tarama/değerlendirme yöntemiyle tespit ve tasnif etmeye çalıştık. Garibu’l-Kur’ân Eserleri. Bu çalışmada yer alan yazma eserler için sırayla Keşfu’z-Zunûn (Kâtip Çelebi). Sadece dinî yazmalar anlamında değildir. Giorgio Levi della Vida. Bununla. Eserin fiziksel özellikleri (ölçü ve varak sayısı) Bu araştırmada yer alan el yazmaları için Vatikan Kütüphanesi’nin özel ve genel katalogları ve özellikle Yahudi oryantalist Giorgio Levi della Vida (1886–1967) tarafından hazırlanan kataloglardaki kayıtlar taranmıştır. s. hangi koleksiyonda olduğu yine dipnotta belirtilmiştir. Müelliflerin vefat tarihleri taradığımız kataloglarda bulunmamaktadır. . Elenco. Tecvîd. Sözlükler. Aynı yazma diğer koleksiyonlarda mevcut ise buna ilişkin bilgilere dipnotta işaret edilmiştir. Secondo Elenco.Tefsîrler ve Hâşiyeler olmak üzere dört ayrı kategoride tasnif ederek inceledik. Müstensihin ismi (bilindiği durumlarda) 5. hazırladığı kataloglarda bu yazmaları “Kur’ânî İlimler” ana başlığı altında Giriş. Vaticani arabi koleksiyonunda olmayıp diğer koleksiyonlarda olan yazmalar metin içerisinde gösterilmiş. Kırâ’ât ve Tefsirler (Sünni ve Şii) şeklinde kategorize etmiştir. Elenco. Müşkilu’l-Kur’ân’a Dair Eser. Mübhematu’l-Kur’ân’a Dair Eser. Biz ise çalışmamızda bundan farklı olarak klasik kitabiyatımıza dayanan ayrıntılı bir tasnif denemesi yapmaya çalıştık.biz ekledik. 6. 18 19 20 Giorgio Levi della Vida. Bu çalışmada yer alan her bir el yazması kaydı aşağıdaki bilgileri içermektedir: 1. 5. s. Âyetlerin Sayısına Dair Eser. Nesh Konusuna Dair Eser.284-285.19 Bu temel başlıklar altında eserler müelliflerin isimleri esas alınarak alfabetik olarak düzenlenmiştir. 7. 8.162.X. Tarih (hicrî takvime göre) 6. el-İtàÊn (SuyøôÞ) ve TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ (Fuat Sezgin) taranmıştır. Müellifin ismi 3. Bu tarihleri el yazmalarının daha sağlıklı kronolojik bilgilerini elde edebilmek için –tespit edebildiğimiz kadarıyla. Genel Ulumu’l-Kur’ân Eserleri.20 Bu genel girişten sonra yazma eserlerin kayıtlarına ve alanlarına göre dağılımına geçebiliriz.

155 varak]. s. c. İsmÊ‚Þl el-MiòrÞ.5 cm. c. Kâtip Çelebi. el-arÞbeyn. ‚Uzeyr es-SicistÊnÞ el‚UzeyzÞ (330/941).22 [11. c. 141 varak]. 1506 ºÊliÙ NÊýim b.25 [Cumâde’s-sânî 691. Mübhematu’l-Kur’ân’a Dair Eser 8. 1658 CelÊleddÞn es-SuyøôÞ (911/1505). 6. II. el-İtàÊn fÞ ‚ulømi’l¨urÊn.101. SuyøôÞ. 1019 Ebu’l-¨Êsım ‚AbdurraÙmÊn b. 23.84. 21 x 15 cm. Cumâde’s-sânî 1116. TefsÞru ÖarÞbi’l-¨urÊn. .24 [24 Zu’l-kade 977. 20.5 x 17. 26. s. s. ŞemseddÞn eş-ŞÊfÞ. 19 x 13.I. 26. etTibyÊn fi ÊdÊbi Ùameleti’l-¨urÊn. YAZMA ULÛMU’L-KUR’ÂN ESERLERİ I. [19 Şaban 718. [10.354 ESRA GÖZELER YAZMA KUR’ÂN SÖZLÜKLERİ 1. TefsÞru ÖarÞbi’l-¨urÊn. ‚Uzeyr es-SicistÊnÞ el‚UzeyzÞ (330/941).311. [¡useyn b. Keşfu’z-Zunûn. s. DelÞlu’lÙayrÊn fi’l-keşfi ‚an ÊyÊt (Êy)i’l-¨urÊn. Şeref en-NevevÞ (676/1277). c. yüzyıl.4 x 16. MuÙammed b. Genel Ulûmu’l-Kur’ân Eserleri 3. III. 335 varak]. 297 varak]. Vatikan Kütüphanesi. ‚Omer b. 4.III.285. 18 x 13 cm.5 x 17 cm. ‚AbdallÊh es-SuheylÞ (581/1185). Garibu’l-Kur’ân’a Dair Eserler 5. 21 22 23 24 Kâtip Çelebi.59.5 x 14 cm. MuÙammed el-HerevÞ (401/1011).23 [Ramazan 833. ‚Omer b. varaklar]. et-Ta‚rÞf ve’l-i‚lÊm fÞ tefsÞri’l-¨urÊn.967. 393 Ebø ‚Ubeyd AÙmed b.21 [MuÙammed b.I/I. 1450 MuÙammed b. yüzyıl. s. 7. Vatikan Kütüphanesi Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır. s. 6 Rebîu’ssânî 973. MuòôafÊ er-RømÞ ed-DivirkÞ el¡anefÞ.5 cm. 89 varak]. 61-93.8 cm.5 x 19 cm. Me‚ÊnÞ elfÊýi’l-¨urÊn. Keşfu’z-Zunûn. MullÊ Yøsuf. 169 varak].I. DemÞr b. 1724/7 demirbaş numarasına kayıtlı yazmada bu eserden parçalar bulunmaktadır. Kâtip Çelebi. 132/3 Ebø Bekr MuÙammed b. 165 varak]. 835 Ebø Bekr MuÙammed b. Keşfu’z-Zunûn. 2. 23. el-İtàÊn. Eser. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ. 1121/1 Ebø ZekeriyyÊ YaÙyÊ b.

5 cm. c. Tecvîd İlmine Dair Eserler 12.28 [9.IV. [MuÙammed b. yüzyıl. 13-14. varaklar]. . 132/4 Ebø’l-¨Êsım HibetullÊh İbn SelÊme b. [12-13. Mustafa Sabri Küçükaşcı. 16-60. Müşkilu’l-Kur’ân’a Dair Eser 9. Abdurrahman b. 1 Zi’l-hicce 1122. ¡adÞàatu’z-zeher fÞ ‚adedi Êyi es-suver. el-İtàÊn. Keşfu’z-Zunûn.101.II. Eser. TecvÞdu’l-fÊtiÙa. elVÊÑıÙa fÞ tecvÞdi’l-fÊtiÙa. 21 x 15 cm. varaklar]. varaklar]. Keşfu’z-Zunûn. Kâtip Çelebi. s. el-İtàÊn. 67-77. 22 x 15. 20 x 14 cm.29 [9.26 [Ramazan 839. 13. Yøsuf eò-ºaròarÞ el¡anbelÞ (716/1316). DÊvød el-‚İrÊàÞ erRifÊ‚Þ eş-ŞÊfi‚Þ. s. 26. s.5 x 19 cm. Kâtip Çelebi. Bk.1059 (Kırâ’ât başlığı altında müellifin ismi yok). VII. 17. 17. Âyetlerin Sayısına Dair Eser 11. varak]. Naòr el-BaÖdadÞ (410/1019). Kataloglarda eser. V.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 355 IV. Nesh Konusuna Dair Eser 10.32. s. 25 26 27 28 29 Kataloglarda eser. tefsirler kısmında gösterilmiştir. [Yønis b.27 [Ramazan 834. 1475/6 BurhÊneddÞn İbrÊhÞm el-Ca‚berÞ er-Rebe‚Þ (732/1332). c. c. 361 varak].5 x 19 cm. c. 132/2 Ebø MuÙammed ‚AbdullÊh b. Muslim İbn ¨uteybe (276/889). 14. “Süheyli. 94-113. Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır.5 x 13 cm. c. Yazma. 1475/2 BurhÊneddÞn İbrÊhÞm el-Ca‚berÞ er-Rebe‚Þ (732/1332). VI. 830/4 El-Ca‚berÞ (732/1332). 15.5 x 13 cm.I/I. Ancak eser. s. 220. 1712/5 ‚AbdulÖanÞ b. yüzyıl.540. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ.765. 1502 CemÊleddÞn Ebø ZekeriyyÊ YaÙyÊ b. yüzyıl.204. Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. KitÊbu’n-nÊsiÛ ve’l-mensøÛ fi’l-¨urÊn. s. İsmÊ‚Þl en-NÊblusÞ (1143/1731). varaklar]. SuyøôÞ.III. SuyøôÞ. Müşkilu’l-¨urÊn. s.321 (Tecvîd başlığı altında müellifin ismi yok). eş-ŞÊriÙa fÞ tecvÞdi’l-FÊtiÙa. s. 4951.1600 (Vav babı başlığı altında müellifin ismi bulunmaktadır). tefsirler kısmında gösterilmiştir. yüzyıl. 20-23.I. İbrÊhÞm.38. Mübhemetu’l-Kur’ân konusunda yazılmış müstakil eserlerin ilkidir. 26. KifÊyetu’lmustefÞd fÞ ma‚rifeti’t-tecvÞd. c. Abdullah. varaklar].

varaklar].34 TuÙfatu’ôôÊlibÞn fÞ tecvÞdi kitÊbi rabbi’l-‚ÊlamÞn. s.5 cm. . ‚AàÞletu etrÊbi’l-àaòÊidi fÞ esne’l-maàÊòıd.5 cm. El-¡asan b. 21. s. Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. yüzyıl.356 ESRA GÖZELER 16. 1144/5 22. Eser. 163 varak]. 16. El-¨Êsım İbn Firruh eş-ŞÊôibÞ (590/1194). Beyrut-Lübnan. 21. Bağdatlı İsmail Paşa’nın (ö. 36. 1178/1 Ebø ‚Amr ‚OómÊn ed-DÊnÞ (444/1053). c. El-¡asan et-TønÞ (?).33 [21 Zu’l-hicce 1011. [12. MuÙammed b. 37-79 varak].476). Sa‚Þd ed-DÊnÞ el-¨urôubÞ el-MuàrÞ (444/1053). s. Kâtip Çelebi.1059. 202-213. c. [12-13. 194-220. elFevÊidu’s-seriyye fÞ şerÙi’l-Cezeriyye. c. 15 x 10. ZeyneddÞn Ebø YaÙya ZekeriyyÊ MuÙammed el-EnòÊrÞ (926/1520). 582/1 23.VI. Keşfu’z-Zunûn. ¨aòide fi’t-tecvÞd.5 x 14. MuÙammed el-¡alebi el-¨ÊdirÞ İbn ¡anbelÞ. [10. 1144/1 24. s. 202 varak]. c. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). Keşfu’z-Zunûn. varaklar]. Keşfu’z-Zunûn. 21.5 x 11 cm. 3-52. 19. varaklar]. [27 Şaban 1163.32 [11.476 (ofset baskı: Daru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.II. el-Muàni‚ fÞ beyÊni resmi Ûaôôi’l-meòÊÙif.1038. el-Vaàfu’t-tamm ve’l vaàfu’l-àÊfÞ ve’l-Ùasen fÞ kitÊbi’llÊh. 33-45. el-Muàaddime fi’t-tecvÞd. Urcøze fi’l-idÖÊm. 1168/4 25. [Zu’l-kade 918.30 [Şevvâl 843. varaklar]. s. ‚UbeydullÊh İbn ¡ÊàÊn. 1920) İslâm dünyasında yetişmiş müellifler ve eserleri hakkında ansiklopedik bilgi veren Hediyyetu’l-‚ÊrifÞn isimli kitabında es-SemennødÞ’nin vefat tarihi nüshalardaki eksikliklerden/yıpranmalardan dolayı belirtilmemiştir. 17 x 12 cm. Borgiani arabi koleksiyonunda kayıtlıdır. [13. Kâtip Çelebi. Ebø ‚Amr ‚OómÊn b. c. ZekiyeddÞn Manòør b. 1456/4 17. 19. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429).5 x 15. 20 x 13 cm.5 x 15. el-Muàaddime el-Cezeriyye. yüzyıl. 1955). varak]. (İstanbul: Vekaletu’l-Maarif.5 x 13 cm. 122-125. yüzyıl. MøsÊ b. 101. Müellifinin ismi zikredilmemiştir.5 x 14 cm. Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. 830/3 26. ‚¦sa es-SemennødÞ. yüzyıl. 20 x 14 cm. ed-DaàÊiàu’l-muÙakkime fÞ şerÙi’l- 30 31 32 33 34 Kâtip Çelebi.III. el-MufÞd fÞ ‚ilmi’t-tecvÞd. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429).III. varak]. yüzyıl. 1178/15 21. 169 18. 1468/3 19. Hediyyetu'l-‚ŠrifÞn.III. Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. yüzyıl. 1724/3 20. Ancak TuÙfatu’ô-ôÊlibÞn eserini 1084 yılında tamamladığı kaydedilmiştir (Bk.926. Dolayısıyla es-SemennødÞ’nin vefat tarihi için 1084/1673’ten sonra yazılabilir. ŞøcÊ‚ b. varaklar].31 [8-9.

21-115.449. et-TaàrÞb. 4-35. [9. 31. et-TeysÞr fi’l-àırÊÊti’s-seb‚ .5 x 15 cm. et-TiÿkÊr fÞ àırÊÊti EbÊn b. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). c. edDureru’l-levÊmi‚ fÞ aòli maàrai’l-imÊm NÊfÞ‚.38 [11-12.5 x 13. 116-119. varaklar]. 28 1511 Ebø ‚Amr ‚OómÊn b. Sa‚Þd ed-DÊnÞ (444/1053). [10. NihÊyetu’l-berare fi’ó-óelÊóe ez-zÊide ‚an el-‚aşere. varaklar]. yüzyıl. s. 23 varak].Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 357 muàaddime. Kâtip Çelebi. MuÙammed es-SindÞ el-Muàri (395/1005). 32. 63 varak].II. 16. varaklar]. 33. 1-15.540. Keşfu’z-Zunûn. varaklar]. 1468/2 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. 582/2 Ebu’l-¨Êsım Manòør b. VIII. 35 36 37 38 Kâtip Çelebi. 1-19. 214218.5 x 11 cm. 37 varak]. 19 x 14.5 x 13 cm. s. el-İtàÊn. SuyøôÞ. c. MuÙammed b. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). Tetimmetu’lme‚ÊnÞ ve tekmilatu’l-meóÊnÞ fi’l-àırÊÊti’ó-óelÊó. . Kırâ’ât İlmine Dair Eserler 27. varaklar]. 582/3 Ebu’l-FaÑl ‚AbdurraÙmÊn b.5 cm. 21. 34. 30-36. ¡irzu’l-emÊnÞ ve vechu’t-tehÊnÞ. SuyøôÞ. varaklar]. 16 x 13 cm.37 [11. el-İrşÊd. 1144/6 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b.5 cm. MuÙammed b. [5 Zu’l-ka’de 987. yüzyıl. 35. yüzyıl. 17 x 12 cm. 1376 Ebu’l-¡asan ‚AlÞ el-BerrÞ (İbn BerrÞ) (709/1309). 29. Sa‚Þd el-YemenÞ .237. YezÞd el-‚AôôÊr. ¡urøfu’l-YaÙòubÞ. 21. [10. 19 x 13 cm.36 [4 Rebîu’l-evvel 883. yüzyıl. 15 x 10. ¼ayyibetu’n-neşr fi’l-àırÊÊti’l-‚aşr.35 [14 Safer 741. ¡asan er-RÊzÞ elMuàrÞ. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429).237. 30.II. AÙmed b. 1713/1 El-¨Êsım ibn Firruh eş-ŞÊôibÞ (590/1194). 1-29 varak].5 cm. el-İtàÊn. s. 1475/1 AÙmed b. s. Keşfu’z-Zunûn. [Zu’l-kade 918. [19 Şaban 1281. varaklar]. 1468/1 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. 15 x 10. yüzyıl. 17 x 12 cm. 17.5 cm. 1474 Ebu’l-Ûayr MuÙammed b. MuÙammed İbnu’l-CezerÞ (833/1429). [Zu’l-kade 918. 36.

Süleymaniye Kütüphanesi (Hacı Mahmud Efendi). MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). Bk.358 ESRA GÖZELER 37.7 x 15. SirÊceddÞn ‚Omer b. [İbrÊhÞm b. Kâtip Çelebi. 41. 23 x 14 cm. varaklar]. MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). BedreddÞn ¨Êsım b. 428 varak]. 96 varak]. 26.41 (ÊyÊtu’l-aÙkÊm). 544 varak]. ‚Omar b. Keşfu’z-Zunûn. yüzyıl. varaklar). 1778/2 ‚AbdullÊh b. c. ¡asan ŠÖÊ el-KurdÞ el-‚İmÊdÞ.42 [‚AlÞ b. (EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’ttevÞl’den alınmış).194. 42. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl. MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). [AÙmed b. c. Demirbaş no: 000871. Keşfu’z-Zunûn’da Tefsîru’l-Erdebîliyy ismiyle el-ErdebÞlÞ’ye nisbet edilen bir eser yer almaktadır. MuÙammed el-BeyÑÊvÞ (685/1286). s. 23 x 17. .5 x 16. MuÙammed b. Zubdetu’l-beyÊn fÞ tefsÞri ÊyÊti’l-¨urÊn. MuÙammed b.I. [11 Rebiu’l-evvel 1191. Keşfu’z-Zunûn.III. Süleymaniye Kütüphanesi’nde aynı müellife ait eser Zubdetu’l-beyÊn fÞ berÊhini aÙkÊmi’l-¨urÊn ismiyle kayıtlıdır. MuòôafÊ. Ebø’l-¨Êsım eş-ŞerÞf el£alfønÞ. Kâtip Çelebi. 1503 ‚AbdullÊh b.5 cm. 27. el-Mukarrar fÞmÊ tevÊtere mine’l-àırÊÊti’s-seb‚i ve teÙarrer. 898 ‚AbdullÊh b. Kâtip Çelebi.5 x 19 cm. YAZMA TEFSÎRLER 39. 439 varak]. 30 x 20 cm. Søretu’n-nør. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl. Muàaddes el-ErdebÞlÞ (993/1585). ‚AôÊallÊh İbrÊhÞm el¡asanÞ et-TefrişÞ. 26 Zu’l-kade 1265.5 cm. 40. 44. Cumade’s-sani 1044. 1631 AÙmed b. 21 x 16 cm.39 [4 Zu’l-hicce 953. ¡irzu’l-emÊnÞ ve vechu’t-tehÊnÞ. s. 23 Safer 1110. 260-270. ‚Omar b. varaklar]. Barberiniani orientali koleksiyonunda kayıtlıdır. 24 x 13 cm. s.5 cm. 597 varak]. Eserin Rossiani koleksiyonu 1013 demirbaş numarasında kayıtlı bir parçası bulunmaktadır (10-11. 1509 ‚AlÊaddÞn Ebø MuÙammed ‚AlÞ b. 77 El-¨Êsım ibn Firruh eş-ŞÊôibÞ (590/1194). yüzyıl. LubÊbu’ttevÞl fÞ me‚ÊnÞ’t-tenzÞl. 1566 38. 39 40 41 42 Eser.40 [10-11. [El-¡acc MuòôafÊ b.388. 11. Keşfu’z-Zunûn. yüzyıl. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl. MuÙammed elEnòÊrÞ eş-ŞÊfi‚Þ en-NeşşÊr (938/1531). c. 90 varak]. IV-318.I. İbrÊhÞm el-£Êzin eş-ŞÞÙÞ el-BaÖdÊdÞ eò-ºøfÞ (741/1341). 1507 ‚AbdullÊh b. [11. ‚Omar b. 43. 22. ‚Omar b.1228.

[Ramazan 870. yüzyıl.5 x 13.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 359 45. yüzyıl. 398 varak]. c. 27 Rebîu’s-sânî 1135. I‚rÊbu óelÊóÞne søre mine’l-¨urÊn. ‚Omer ez-ZemaÛşerÞ (538/1144). c. 1722/4 49. 1637 54.390. varakları bu esere aittir. 88 varak].5 x 15.5 x 12 cm.I/I. El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505).47 [23 Cumâde’l-evvel 1188. Kâtip Çelebi. Cumâde’s-sânî 1153. Ebø ¡ayyÊn MuÙammed b. Me‚Êlimu’t-tenzÞl ve esrÊru’t-tevÞl.5 cm. s. 15.45 [2 Ramazan 811. el-urretu’l-vÊÑiÙa fÞ tefsÞri’l-FÊtiÙa.5 x 17 cm. Keşfu’z-Zunûn. TefsÞru’l-CelÊleyn. [‚OómÊn b. 58 varak]. 366 varak]. yüzyıl. 17. s. El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505).43 [7. MuÙammed. varaklar]. sûreler). Keşfu’z-Zunûn. [11. Ebø ‚AbdullÊh el-¡useyn b. AÙmed ibn £alaveyh (370/980). Yøsuf el-arnÊôÞ el-CeyyÊnÞ (745/1344). 298 varak]. [7. [27 Cumade’s-sani 900. AÙmed ibn £Êleveyh (370/980).44 [¡aydar b. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ. c.III. 236 varak]. Keşfu’z-Zunûn. 1394 51. Vatikan Kütüphanesi’nde 1130/14 demirbaş numarasına kayıtlı 11. (1-36.1378. el-BaÙru’l-muÙÞô fÞ tefsÞri’l-¨urÊn. I‚rÊbu’l-¨urÊn. TefsÞru’l-¨urÊn. s.5 cm. 959 52. s. c. c. 25. 1505/1 CÊrullÊh Ebu’l-¨Êsım MaÙmød b. ¡asan b. 31 x 23 cm. yüzyıl. varaklarında el-KeşşÊf tefsîrinden parçalar vardır. 43 44 45 46 47 Vatikan Kütüphanesi 1361/1 demirbaş numarasına kayıtlı 296 varaklı yazma eserin 1-14. ‚Asker. 161 varak]. 97482. 148 varak]. 1261 50. el-Keşf ve’l-beyÊn fÞ tefsÞri’l-¨urÊn. Rossiani koleksiyonu 1013 demirbaş numarasına kayıtlı 228 varaklık eserin 73-76. .5 cm.46 [7-8. Ebu’l-¡asan ‚AlÞ b. 836 47. 381 varak]. ve 53-114. ‚AlÞ b. yüzyıla ait 365 varaklık yazma eserin 194-195. ‚AbdurraÙmÊn b. İbrÊhÞm b.I. Mes‚ød el-BeÖavÞ el-FerrÊ (538/1144).IV. 1193/1 48. 18 x 13. 21. Ebø ‚AbdullÊh el-¡useyn b. 1464 53. s.I. Kâtip Çelebi.223.1184. varakları el-Keşf ve’l-beyÊn fÞ tefsÞri’l-¨urÊn tefsîrinden bir parçadır. 966 46.8 cm. Ebø İsÙÊà AÙmed b. El-¡asan el-Fir‚amÞ eş-ŞÊfi‚Þ. HÊşÞm el-¨ummÞ (329/940). el-KeşşÊf ‚an ÙaàÊiài’t-tenzÞl. 32 x 21 cm. el-¡acc Ni‚metullah b. Kâtip Çelebi.106. TefsÞru’l-CelÊleyn. 21. 20 x 14. MuÙammed eó-»a‚lebÞ (427/1035). Ebø MuÙammed el-¡useyn b.5 x 14 cm. 18 x 14 cm.

et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (7-9. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). Kâtip Çelebi. c. 1013 63.312. [Receb 565. sûreler arası). [14 Ramazan 1009.5 x 14. MaÙmød eò-ºÞrÊfÞ el-¨ÊlÞ eş-ŞuààÊr (712/1312’den sonra). 343 varak]. 256 varak].II. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). 298 varak].5 cm. 1034 64. 190 varak].50 [8. El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505). ¨uôbeddÞn Ebu’l-fetÙ MuÙammed b. [6-7. 93-112. 24. MuÙibeddÞn Ebu’l-beàÊ ‚Abdullah b. 1361/1 demirbaş numarasına kayıtlı 296 varaklı yazma eserin 1-14. 25. 26.I. 21 x 17 cm. yüzyıl. 21. [Rebiu’s-sani 700. 233 varak]. Mes‚ød b. 24 x 17 cm. ŞihÊbeddÞn Ebø ‚Avf (665/1267). Kâtip Çelebi. sûreler arası). yüzyıl. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101).5 cm. 26 x 19.447. el-¡acc MuòôafÊ. 27 x 18. 284 varak]. 126 varak]. . Keşfu’z-Zunûn.5 cm. s. [7. s. yüzyıl. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn49 (40-60. sûreler arası). etTaàrÞb fÞ’t-tefsÞr. 1504/1 56. el-¡useyn el‚UkberÞ (616/1219). et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (7-10.5 x 16.5 cm. 1025 60. İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). 1026 61. varaklarında CelÊleyn tefsîrinden parçalar vardır.5 x 16. sûreler arası). İbn KerÊme el-BeyhaàÞ (494/1101). 48 49 50 Vatikan Kütüphanesi. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (2. yüzyıl. 1384/5 El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ (911/1505).5 x 17 cm. 1023 58. TefsÞru’lCelÊleyn. 48 TefsÞru’l-CelÊleyn.360 ESRA GÖZELER 55. 25 x 18 cm.5 cm. 1392/1 65. Keşfu’z-Zunûn. 217 varak]. [28 Cumade’s-sani 611. 24. 221 varak]. varaklar]. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn. 1045 62. 1-217. MuÛtaòaru’l-Besmele. 1064 59. [‚Abdullah b. sûreye kadar). [13-14. et-Tehÿib fÞ tefsÞri’l¨urÊn (10-17. [16 Ramazan 788. varaklar]. c. 4 Ramazan 1175. 1352 57. [Zu’l-kade 625. 23 x 15.5. et-TibyÊn fÞ i‚rÊbi’l-¨urÊn.5 x 18.

Bu konuyla ilgili müstakil bir makale hazırladığımızı burada belirtmek isteriz. 1508 ŞihÊbeddÞn AÙmed b. MuÙammed el-£afÊcÞ (1069/1659). Sonuç ve Değerlendirme Vatikan Kütüphanesi bünyesindeki el yazmaları bölümü önemli yazma eserleri muhafaza etmesi bakımından dünyanın sayılı zengin yazma eser merkezlerinden biridir. s. 20. 28. 69. (BeyÑÊvÞ’nin tefsîrinin haşiyesi). yüzyıl. [Cumâde’s-sânî 864. 1377 ŞeyÛzÊde (951/1544). MuÙammed b. Vatikan Kütüphanesi’nde çok sayıda Kur’ân-ı Kerim el yazması bulunmaktadır. Yazma eserlerin çoğu Latin. 1630 ŞihÊbeddÞn AÙmed b.5 cm. MuòôafÊ el-¨ocevÞ ŞeyÛzade (951/1544).Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 361 YAZMA HÂŞİYELER 66. Keşfu’z-Zunûn.5 x 21 cm.5 x 15 cm. [11-12. 602 varak]. yüzyıl. ¡Êşiye ‚alÊ TefsÞri’l-BeyÑavÞ. (BeyÑÊvÞ’nin tefsîrinin haşiyesi). TecrÞdu’l-KeşşÊf ma‚a ziyÊdÊti nukati liôÊf. Buna göre yukarıda ayrıntılı künyelerini verdiğimiz ve tasnif etmeye çalıştığımız Tefsîr alanına ilişkin yazma eserler hakkında genel değerlendirmelerimiz aşağıdaki şekildedir: 1. .000 el yazması içerisinde 1798 adet Arapça İslâm eseri bulunmaktadır. 21 x 15 cm. [11. yüzyıl. 23 x 16.51 [1124. 231 varak]. MuÙammed el-£afÊcÞ (1069/1659).52 Yazmaların alanlarına göre dağılımı şu şekildedir: Kur’ân Sözlükleri 2 adet Genel Ulûmu’l-Kur’ân 2 adet Garibu’l-Kur’ân 3 adet Mübhematu’l-Kur’ân 1 adet Müşkilu’l-Kur’ân 1 adet Nesh 1 adet 51 52 Kâtip Çelebi. 67. Yunan ve Şark dünyasına ait olan Vatikan Kütüphanesi’nde yaklaşık olarak 80. 620 varak]. MuÙammed el-HÊdÞ. 21 x 15 cm. 70. 996 CemÊleddÞn ‚AlÞ b. ‚İnÊyetu’l-àÊÑÞ ve kifÊyetu’r-rÊÑÞ. 1303 MuÙyeddÞn MuÙammed b.I. ¡Êşiye ‚alÊ TefsÞri’l-BeyÑavÞ. 68. [11. 184 varak]. ‚İnÊyetu’l-àÊÑÞ ve kifÊyetu’r-rÊÑÞ.195. Abi’l-¨Êsım b. Bu yazma eserler arasında tespit edebildiğimiz kadarıyla Tefsîr ilmine ilişkin çeşitli alanlarda 70 adet el yazması yer almaktadır. 153 varak]. c.

Mübhematu’l-Kur’ân’a dair yazılmış ilk müstakil kitap kabul edilen es-SuheylÞ’nin (581/1185) et-Ta‚rÞf ve’l-i‚lÊm fÞ tefsÞri’l-¨urÊn isimli eserinin 691 yılında istinsah edilmiş bir nüshası bulunmaktadır. Rossiani koleksiyonu 1013 demirbaş numarasında kayıtlı el yazma eserde EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl ve Me‚Êlimu’t-tenzÞl ve esrÊru’t-tevÞl isimli tefsîrlerden parçalar bulunmaktadır. 2. NesÛ alanında 834 yılında yazılmış el-BaÖdadÞ’nin (410/1019) KitÊbu’n-nÊsiÛ ve’l-mensøÛ fi’l-¨urÊn isimli eseri kütüphanede bu konudaki tek yazmadır. 8. 132/4. Garibu’l-Kur’ân’a dair yazma eserler arasında 833 yılında istinsah edilmiş ve Borgiani arabi koleksiyonu 132/3 demirbaş numarasında kayıtlı es-SicistÊnÞ’nin (330/941) TefsÞru ÖarÞbi’l-¨urÊn isimli eseri en eski yazmadır. kütüphanede bu konudaki tek yazmadır. 132/3. Borgiani arabi 4 (132/2. Bu yazmalar.362 ESRA GÖZELER Âyetlerin Sayısı Tecvîd Kırâ’ât Tefsîr Hâşiye 1 adet 15 adet 12 adet 27 adet 5 adet Tefsîr ilmine ilişkin el yazmaları bünyesinde ulûmu’l-Kur’ân eserleri geniş yer tutmaktadır. 6. 7. 3. 718 yılında yazılmış olan el-¡anefÞ’nin Me‚ÊnÞ elfÊýi’l-¨urÊn ve 1116 yılında istinsah edilmiş. Yazma ulûmu’l-Kur’ân eserleri toplam 36 adettir. 5. . Yazmalar içinde müşkilu’l-Kur’ân alanında mevcut bir adet yazma. el-MiòrÞ’nin DelÞlu’l-ÙayrÊn fi’l-keşfi ‚an ÊyÊt (Êy)i’l-¨urÊn eserleridir. 9. 1658 demirbaş numaralı ve 973 yılında yazılmış olan SuyøôÞ’nin (911/1505) el-İtàÊn isimli eseri müellife yakın zamanda istinsah edilmiş olması bakımından kıymetlidir. Genel ulûmu’lKur’ân’a dair. Ulûmu’l-Kur’ân alanında ise en fazla tecvîd konusunda yazma eser bulunmaktadır. 839 yılı tarihli İbn ¨uteybe’ye ait (276/889) Müşkilu’l-¨urÊn isimli eserdir. Âyetlerin sayısına dair el-Ca‚berÞ’nin (732/1332) 9. 169) ve Vaticani arabi koleksiyonunun 65 adet yazma esere sahip olduğunu görmekteyiz. yüzyıla ait eseri ¡adÞàatu’z-zeher fÞ ‚adedi Êyi es-suver kütüphanede bu konudaki tek el yazmadır. Tefsîr alanına ilişkin yazma eserlerin yer aldıkları koleksiyonlara göre dağılımına baktığımız zaman Barberiniani orientali 1 (77). Tefsîr alanına ilişkin yazma eserler içerisinde 2 adet Kur’ân sözlüğü bulunmaktadır. Eser. 4.

et-Tehÿib fi tefsÞri’l-¨urÊn adıyla beş farklı yazma nüshası bulunan eseri farklı sûrelerin tefsirlerinden oluşmaktadır. 9. Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan yazma Tefsîrler içerisinde ise en fazla BeyÑÊvÞ’nin (685/1286). Kırâ’ât alanına dair yazmalar içerisinde 741 yılına ait ve 1511 demirbaş numaralı ed-DÊnÞ’nin (444/1053) et-TeysÞr fi’l-àırÊÊti’s-seb‚ isimli yazma eseri Kütüphane’de bu alandaki en eski tarihli yazmadır. İbnu’l-CezerÞ’nin 883 yılında istinsah edilmiş ve 1474 demirbaş numarasında kayıtlı olan ¼ayyibetu’n-neşr fi’làırÊÊti’l-‚aşr isimli eseri müellife yakın bir zamanda yazılmış olduğundan dolayı önem arz etmektedir. et-Tehÿib fi tefsÞri’l-¨urÊn (40-60. 15. 14. 11. yüzyıla ait ve 830/4 demirbaş numarasında kayıtlı yazmada BurhÊneddÞn İbrÊhÞm el-Ca‚berÞ er-Rebe‚Þ’nin ismi El-Ca‚berÞ olarak. yukarıda zikredilen tefsîrinden alındığı belirtilerek Søretu’n-nør adıyla kaydedilmiştir. 16. sûreler arası) tefsîridir. Tecvîd alanına dair eserler arasında 8-9. Kırâ’ât alanında en fazla İbnu’l-CezerÞ’ye (833/1429) ait eserlerin el yazma nüshaları (4 adet) bulunmaktadır. 1503 ve 1507 demirbaş numarasında kayıtlı yazma nüshalarında müellifin adı ve eserinin ismi aynıdır. 17. . c.234. 18. Yazma tefsîrler içerisinde en eskisi 1023 demirbaş numarasına kayıtlı ve 565 yılında yazılmış İbn KerÊme el-BeyhaàÞ’nin (494/1101). Ancak 1778 demirbaş numaralı nüshası. 12. BeyÑÊvÞ’nin 898. 12-13. Tespit edebildiğimiz kadarıyla yazma tefsîrler içerisinde ¨ummÞ’nin (329/940) TefsÞru’l-¨urÊn ve ErdebÞlÞ’nin (993/1585) Zubdetu’l-beyÊn fÞ tefsÞri ÊyÊti’l-¨urÊn olmak üzere iki adet Şi‘i tefsîr bulunmaktadır. El-BeyhaàÞ’nin (494/1101).10. 53 Bk. yüzyıla ait el-Ca‚berÞ’nin (732/1332) el-VÊÑıÙa fÞ tecvÞdi’l-fÊtiÙa ve 843 yılında yazılmış olan ed-DÊnÞ’nin (444/1053) el-Muàni‚ fÞ beyÊni resmi Ûaôôi’lmeòÊÙif isimli eserleri en eski yazmalardır. s. “Ebû Şâme el-Makdisî. yüzyıla ait ed-DÊnÞ’nin (444/1053) el-Vaàfu’t-tamm ve’l vaàfu’l-àÊfÞ ve’l-Ùasen fÞ kitÊbi’llÊh.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 363 10. eserinin ismi ise TecvÞdu’l-fÊtiÙa şeklinde kısaltılarak yazılmıştır. 1384/5 demirbaş numaralı Ebø ŞÊme el-MaàdisÞ’nin (665-1267) KitÊbu’l-besmele isimli eseri53 Vatikan Kütüphanesi’nde müellifin ismi kısaltılarak ŞihÊbeddÞn Ebø ‚Avf olarak ve eserin ismi MuÛtaòaru’l-Besmele şeklinde kaydedilmiştir.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Tayyar Altıkulaç. 13. EnvÊru’t-tenzÞl ve-esrÊru’t-tevÞl (4 adet) ve El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ‘nin (911/1505) TefsÞru’l-CelÊleyn (4 adet) isimli tefsîrlerinin nüshaları bulunmaktadır.

TaÙlÞlu’l-¨urÊn isimli yazmaların müellifleri bilinmemektedir. Kırâ’ât (1). Tecvîd (2). “Erdebîlî. 10 varaklık MuÛtaòar ŠdÊbu’l-¨urÊn. Garibu’l-Kur’ân (2). c. Ayrıca kütüphanedeki nüshada tefsÞr. yüzyıl 6-7. Tahsin Yazıcı. yüzyıl 7. BeyÑÊvÞ hâşiyelerinden ikisi ŞeyÛzÊde’ye (951/1544). Bu tercihler bizce bir okuma yanlışıdır. Nesh (1). 12. yüzyıl 8-9.364 ESRA GÖZELER 19. ‚UzeyrÞ şeklinde kaydedilmiştir. Tefsîr (6) Tefsîr (1) Kur’ân Sözlüğü (1). 20. yüzyıl 9.528. 1475/2 demirbaş numarasına kayıtlı eserin ismi kaynaklarımızda ¡adÞàatu’z-zeher fÞ ‚addi Êyi’s-suver şeklinde yer almaktadır. Kronolojik açıdan yazma eserlerin alanlarına göre dağılımı şu şekildedir: 6. Muhammed. 12. RisÊle fÞ àırÊÊt ¡afò. Kırâ’ât (2). 132/3 ve 835 demirbaş numaralarında kayıtlı eserin müellifi ‚UzeyzÞ (es-SicistÊnÞ). 1682 demirbaş numaralı. 237/1 demirbaş numaralı 11.278. M. yüzyıl 7-8.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24. . parantez içinde “ÊyÊtu’l-aÙkÊm” olduğu bilgisi verilmektedir. 22. 1159/10 demirbaş numaralı. s. Tefsîr (3) Tecvîd (1) Garibu’l-Kur’ân (1). 1675 demirbaş numaralı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.54 Kütüphane’deki kayıtta yazmanın ahkam âyetlerinin tefsiri olduğu eserin isminde geçmemekte. yüzyıl 8. c. yüzyılda yazılmış. 1712/5 demirbaş numaralı yazmanın müellifi en-NÊblusÞ.11. yüzyıl 54 Tefsîr (1) Tefsîr (1) Mübhemetu’l-Kur’ân (1). Bk. Müşkilu’l-Kur’ân (1). yüzyıla ait. yüzyıl 10. kaynaklarımızda ise şerÙ kavramı yer almaktadır. 58 varaklık. Kemal Atik. 55 Bk.6. en-NÊbulusÞ. 12. s. Tefsîr (2). ErdebÞlÞ’ye (993-1585) ait olduğu gösterilen Zubdetu’l-beyÊn fÞ tefsÞri ÊyÊti’l-¨urÊn isimli eser kaynaklarımızda Zubdetu’l-beyÊn fÞ şerÙi ÊyÊti aÙkÊmi’l-¨urÊn şeklinde kaydedilmiştir. “Ca‘beri. kütüphane kataloglarında el-‚UkberÊvÞ. 1392/1 demirbaş numarasında kayıtlı eserin müellifi olan el-‚UkberÞ. diğer ikisi de el-£afÊcÞ’ye (1069/1659) aittir. Tecvîd (2). Ahmed b. Hâşiye (1) Genel Ulûmu’l-Kur’ân (1).55 Ancak Vatikan Kütüphanesi’nde eserin isminde yer alan ‚addi kelimesi ‚adedi şeklinde kaydedilmiştir. yüzyılda ve tecvîd alanında yazılmış 85 varaklık RisÊle. 21. 8 varaklık. yüzyılda ve tecvîd alanında yazılmış. Kütüphane’de 4 tane BeyÑÊvÞ’nin (685-1286) ve bir tane ZemaÛşerÞ’nin (538/1144) yazma tefsîr hâşiyeleri mevcuttur. 23. Ayetlerin Sayısı (1).

sûreler arası) tefsîridir. Kırâ’ât (1). Atik. “The Preservation and Reproduction of the Manuscripts of the Vatican Library through the Centuries. Tefsîr (5). (11 adet) yüzyıllar olmuştur. (11 adet) ve 12. Tecvîd (2). Tecvîd (3). c. Günümüze en yakın olan yazmalar ise 13-14.56 Bu yazmalar haricinde Vatikan Kütüphanesi’nde diğer İslâm bilimlerine ilişkin ve ilk dönemlere ait çok kıymetli yazma eserler bulunmaktadır. Tefsîr (1) Vatikan Kütüphanesi’nde yer alan Tefsîr alanına ilişkin 70 yazma eser içerisinde en fazla eserin istinsah edildiği zaman 9. 25. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. yüzyıl 13-14. Bk. İsmÊ‚Þl en-NÊbulusÞ’nin KifÊyetu’lmustefÞd fÞ ma‚rifeti’t-tecvÞd eseri ve El-MaÙallÞ (864/1459) ve es-SuyøôÞ’nin (911/1505). 10.” Proceedings of the American Philosophical Society. Hâşiye (1) Tecvîd (2) Tecvîd (2). yüzyıl 11. Hâşiye (1) Kur’ân Sözlüğü (1). s. 1-34. yüzyıl 12. Kemal. Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan ve künyelerini verdiğimiz bu yazma eserlerin diğer nüshaları ile karşılaştırılarak yapılacak çalışmaların Tefsîr araştırmalarına katkı sağlayacağı kanaatindeyiz. Dom Anselm M. Kütüphane kataloglarında Kur’ân ilimlerine dair eserler içerisinde yer verilen 1456/1 demirbaş numarasında kayıtlı Ebu’l-‚AlÊ el-¡asan AÙmed b. Kırâ’ât (2). 20 x 13 cm. Tayyar Altıkulaç. “Ca‘beri”. Tefsîr (1) Tecvîd (1). (11 adet).6. yüzyıla ait İbn KerÊme el-BeyhaàÞ’nin (494/1101). el-¡asan ibnu’l-‚AôôÊr el-HemedÊnÞ’nin (569/1173). et-Tehÿib fi tefsÞri’l¨urÊn (40-60. Hâşiye (2) Kırâ’ât (1). Tefsîr (4). Bunlardan en eski olanı 6. yüzyıl 13. Böylece bir tasnif denemesi yaparak bu alanda yapılacak çalışmalara katkı sağlamayı hedefledik. Tefsîr (1) Tefsîr (1) Genel Ulûmu’l-Kur’ân (1). c. 11. 104:4 (1960). yüzyıl 12-13.10.Vatikan Kütüphanesinde Tefsîr İlmine İlişkin Arapça El Yazmaları Üzerine Bir Araştırma 365 10-11.527-528. 56 Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde de mezkur eserin el-HemedÊnÞ’ye (569/1173) ait olduğu zikredilmektedir. yüzyıl Kırâ’ât (5).287. ss. . “Ebü’l-Alâ el-Hemedânî. yüzyıllarda yazılmış ‚AbdulÖanÞ b. yüzyıl 11-12. (11 adet)..413-418. KAYNAKÇA Albareda. Mubhicu’l esrÊr fÞ ma‚rifati iÛtilÊf’il-‚adab fi’l-aÛmÊs ve’l-a‚şÊr ‚alÊ nihÊyeti’l-icÊz ve’l-iÛtiòÊr [Şevval 843. Biz bu çalışmamızda sadece Tefsîr alanına dair eserleri tespit etmeye çalıştık. M.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TefsÞru’l-CelÊleyn isimli tefsîrlerinin yazma birer nüshalarıdır. ss. varaklar] isimli eserinin muhtevası hakkında kesin bir bilgiye ulaşamadığımızdan bu çalışmamızda tasnif etmedik.

” Proceedings of Cambridge Antiquarian Society and Communications.366 ESRA GÖZELER Altıkulaç. 1-6:1 (1894). CelÊleddÞn.1-70. J. Mustafa Sabri. 1935. Ahmed b. Mycue. Fuat. el-İtàÊn fÞ ‚ulømu’l-¨urÊn. Tahsin. İstanbul: Vekaletu’l-Maarif. “Founder of the Vatican Library: Nicholas V or Sixtus IV?. Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. 1955 (ofset baskı: Daru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî. ss. “Erdebîlî. Clark. İsmail Paşa Hediyyetu’l-‚ÊrifÞn. 1965. X (1898-1899). 2004. ss. s. 2:1 (1896). Benjamin. Yazıcı. ss. FevvÊz AÙmed ZemerlÞ.426. 2007. Hebrew Manuscripts in the Vatican Library.va Küçükaşcı. “The Vatican Library”.: Rüştü Balcı.. Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana. Mahmut Şakiroğlu. s. thk.278. Beyrut-Lübnan). c. Citta del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana..121133. Mollaibrahimoğlu.327-343. Charles H. W. Giorgio Levi della.30-32. ________. TÊriÛu’l-turÊói’l-‚arabÞ. ss.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16:1 (1981). Enrico. Beyrut: DÊru’l-KitÊbi’l-‚ArabÞ. terc.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. “On The Vatican Library of Sixtus IV. ____. 2008.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. “Süheyli. Kâtip.” The Journal of the Library History (1974-1987).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. El-Bağdadi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. . Vida. Library. ss.10. Çelebi. SuyøôÞ. Süleyman. Charles.” The American Historical Review. Abdurrahman b. Süleymaniye Kütüphanesi’nde Bulunan Yazma Tefsîrler (Metot ve Kaynaklar).233-235.7. Tayyar. c. c. Abdullah. c. “Ebû Şâme el-Makdisî. Sezgin. Sayle. “Cerulli.286-287. Muhammed.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana. David. “The Vatican Archives. ss. Riyad 1991.10.11.38. Keşfu’z-Zunûn. Haskins. ss.40-58. İstanbul 2002. Richler. “Ebü’l-Alâ el-Hemedânî. http://www. c.vaticanlibrary. Secondo Elenco dei Manoscritti Arabi Islamici Della Biblioteca Vaticana.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful