You are on page 1of 11

Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.

com Page 1

Ky ve liman mhendislinin hidrolik adan en nemli problemi dalga hareketi olup bunlarn
yaplar zerindeki etkileri ky ve liman yaplarnn projelendirilmesinde en arpc ksmn
oluturmaktadr.

Hidrosferdeki su hareketleri iki byk guruba ayrlabilir
- Dalga hareketi
- Akntlar
Dalga hareketleri esas olarak dzenli genellikle periyodik ve problem en basit dzeye
indirgendiinde, akkan ktlesi tanm olmayan hareketler olduu halde, akntlar
akkann belirli bir ynde tand, genellikle periyodik olmayan hareketlerdir.

Periyodik dalgalar kendilerini oluturan kuvvetlere (arlk=yerekimi; kapiler) ,
periyodlarna, yayldklar ortamn bal derinliine v.s. gre snflandrlabilir.

Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 2


Dalgalarn periyodlarna gre snflandrlmas
Dalga tipi Periyod Sebep
Kapiler dalgalar
(yzey buruukluklar)
< 0.1 saniye Rzgar
Ksa Periyodlu Dalgalar T < 30 saniye
Rzgar dalgalar, Arlk
Dalgalar (Swell)
Uzun periyodlu dalgalar 30 saniye < T < Saatler yersarsntlar
Gel-git dalgalar ve
daha uzun periyodlu dalgalar
T > saatler
Frtnalar, gne ve ay
etkisi , atmosfer basnc
deiimleri


DALGA KLMNDE TEMEL KAVRAMLAR
Dalgalar, kylarn geometrisinin oluumunda en etkili ve liman, su yollar, ky koruma
yaplar gibi ky yaplarnn planlanmasnda gz nnde bulundurulacak ilk faktrdr. Yzey
dalgalar genelde enerjilerini rzgarlardan elde ederler. Bu enerjinin byk bir ksm da
kyya yakn blgelerde ya da kumsallarda yok olur.
Deniz ve okyanuslarda oluan dalga hareketlerinin en tipik zellii periyodik bir
yapya sahip olmasdr. Periyodik dalgalar kendilerini oluturan arlk, kapilerite gibi
kuvvetlere, periyotlarna, yayldklar ortamn derinliine gre snflandrlr.

Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 3

Dalga tipi Periyod Sebep
Rzgar dalgas
l deniz dalgas, soluan (Swell)
15 sn
30 sn
Rzgar gerilmesi
Rzgar dalgas
Surf salnm
Seiche
alkant
Tsunami
1-5 dak
2-40 dak
2-40 dak
5-60 dak
Dalga grubu
Rzgar deiimi
Tsunami, surf salnm
Deprem
Gel-git
Frtna kabarmas
12-24 saat
1-30 gn
Gne ve ay ekimi
Rzgar gerilmesi ve atmosfer
basncndaki azalma

Rzgar etkisiyle oluan arlk dalgalar rasgele karaktere sahiptirler, rzgar etkisiyle
suyun dengesi bozulduktan sonra, dalgann rzgara kar ve ona ters oluan srtlar arasnda
basn fark doar. Bylece rzgar etkisi su yzeyine geer. Ak denizdeki, bu
atmosferden su yzeyine srekli enerji geii rzgar dalgalarn oluturur. Meydana gelen
rzgar dalgalar ykseklikleri deimekle beraber, periyodlarn koruyarak ok uzun
mesafeler kat etmek suretiyle kyya ularlar, bu ileme dispersiyon olarak adlandrlr.
Uzunluu yksekliine gre fazla olan dalga en basit olarak sinzoidal tiptedir, byle bir
dalga zerinde dalgann karakteristik zelliklerini tanmlayalm.
Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 4


Sinzoidal dalgada dalga karakteristikleri

Dalga boyu (L) : Ardk iki dalga tepesi veya dalga ukuru arasndaki yatay uzaklktr.
Genelde okyanuslardaki rzgar dalgalarnn dalga boylar 40 ile 400 metre arasndadr.
Daga ykseklii, (H) : Ardk dalga tepesi ile dalga ukuru arasndaki dey mesafedir.
Dalga ykseklii dalga enerjisini belirleyen bir faktrdr. Ak okyanuslarda dalgalarn
ykseklii 0.3 metre ile 5 metre arasndadr. llen en yksek rzgar dalgas 1933 ylnda
kuzey Pasifikteki 34 metrelik dalgadr. Rzgar dnda ayn veya gnein ekimlerinden
meydana gelen en yksek dalga ise 85 metre yksekliinde Japonyann gneyindeki Ryukyu
ada zincirinde 1971 ylnda llmtr.
Dalga Genlii, (a) : Dalga yksekliinin yarsna eittir. (a=H/2)
Dalga Periyodu, (T) : Ayn enkesitten ardk iki tepesinin veya ukurun gemesi iin
gereken zaman aral (saniye cinsinden)
Dalga Yn : Dalgalarn ilerlemekte olduklar yndr.
Dalga Cephesi : Dalga kretinden geen yanal yndeki izgiye denir.
Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 5


Dalga Ortogonali : Dalgalarn ilerlemekte olduklar ve dalga cephesine dik dorultudur.
Dalga yaylm hz (c): Dalgalarn sabit bir eksen takmna gre yaylma hz (m/s,
cinsinden) (L/T)
Ortagonal zerinde dalgalarn ilerleme hzdr.
Dalgalar derin sularda 25 ile 90 km/saat hzlar arasnda ilerlerler.
|
.
|

\
|
=
L
d L g
c
t
t
2
tanh
2
.
2
Lineer dalga teorisine gre

Derinlie Bal Su Dalgas Tipi Matematik yaklam Dalga Karakteristikleri
Derin su dalgas
d/L >
d/L byk
tanh(kd)->1
t 2
.
2
L g
c
o
=
t 2
.
2
T g
L
o
=
S su dalgas
d/L < 1/25
d/L< 1/25
tanh(kd) kd=
L
d t 2

d g c .
2
=

Dalga diklii (H/L): Dalga yksekliinin dalga uzunluuna oran

Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 6

Dalga Enerjisi (E) : Dalgann potansiyel ve kinetik enerjilerinin toplamdr.
Dalga enerjisi birim genilikte, bir dalga boyunca su yzeyi ile taban arasndaki su ktlesinin
toplam enerjisidir.
L ga KE
2
4
1
= Kinetik enerji
L ga PE
2
4
1
= Potansiyel enerji, sakin su yzeyinden suyun dey yerdeitirmesi iin yaplan i
L ga PE KE E
2
2
1
= + = Dalga tepelerine paralel birim genilik iin bir dalga boyunca toplam enerji
Dalga tepelerine paralel birim geniilik,birim uzunluk boyunca toplam enerji ise;
2
2
1
ga E = veya
2
8
1
gH E =
Dalgann potansiyel enerjisi dalga yaylma hzyla ileriye doru yaplan harekete
aktarlr, kinetik enerji ise akkan zerrelerinin yrngesel hareketini oluturur.

Dalga Grup Hz (Cg) : Dalga enerjisinin yaylma hzdr.
Derin sularda;
2
c
Cg = Su derinlii dalga boyunun yarsndan byk olmas hali
S sularda ; Cg = c Su derinlii dalga boyunun yarsna eit olmas hali
Dalga Enerji Aks : Dalga grup hz ile enerjisinin arpmna eittir. Dalgann gc olarak
da isimlendirilir.
Sakin Su Yzeyi (SSY):, dalga hareketinin olmad durumda su seviyesi
Ortalama Su Yzeyi (OSY) : dalga tepesi altndaki alann dalga ukuru stndeki alana eit
olmas iin verilen su seviyesi.
Sinzodial dalga iin sakin su yzeyi ortalama su yzeyi ile ayn olur.
lerleyen Dalga : yaylmakta olan dalga, dalgalarn normal hali
Duran dalga : tepe ve ukurlarn daima ayn enkesitte gzlenmesi hali
Asal Frekans (): 2/T dir.
Dalga Numaras (k): 2/L dir.
Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 7

Rzgar Dalgalarnn Oluumu

Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 8

KISA PERYODLU DALGALAR
Ky mhendisliinde ksa peryodlu baka bir tanmla peryodu 30 saniyeden kk rzgar
dalgalar sz konusudur. Btn mhendislik almalar bu tip dalgalar iin yrtlr.
Rzgar dalgalar ak denizde rzgar hz 1 m/s 'nin stne ktnda olumaya balarlar.
Su yzeyinde nce kk przlkler oluur. Bunlarn boylar 5-10 cm, ykseklikleri ise 1-2
cm kadardr. Rzgarn iddeti ve esme sresi arttka bunlarn ykseklikleri, boylar ve
peryodlar artar ve diklikleri azalr. Bu oluuma rzgar hz, fe uzunluu, su derinlii ve
rzgar esme sresi etki eder.
Eer rzgar yeterince uzun ve kesintisiz eserse dalgalar olabilecekleri kadar byrler ve
tam gelimi deniz koullar oluur. Gerekte ak denizde oluan rzgar dalgalar
istatistiksel olarak rastgele deikenlerdir ve olas1k teorileri uygulanarak
incelenebilirler.
Dalga gelime blgesinin dna knca veya rzgar kesilince dalga yoluna devam eder bu tip
dalgalara "swell" ad verilir. Bunlar daha dzenli ve daha uzun peryodlu dalgalardr. Dalga
derin suda ilerlerken krette rzgar dolaysyla kpklenme olur ve bu bir miktar enerjinin
harcanmasna yol aar.

Dalgalar kyya doru yaklatka ykseklikleri ve boylar, slama ve sapma olaylar
nedeniyle deimektedir. Bu nedenle dalgalar derin su, gei ve s su dalgas olarak
snflandrlmaktadrlar.

d < L/25 S su dalgas
L/25 < d < L/2 Gei derinlii dalgas
L/2 < d Derin su dalgas

Dalgalarn su derinliinin dalga uzunluuna oranna gre ikinci snflandrmas ise
L > 20.d Uzun dalga
L < 20.d Ksa dalga eklinde yaplabilir.

Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 9

Periyodu byk olan dalgalar uzun dalgalar olarak adlandrlrlar. Bu hareketler srasnda
zerrelerin dey yer deitirmeleri, yatay yerdeitirmelerinin yannda ok kktr ve
akkan ortamndaki basn dallar hidrostatik olur.
Periyodun daha kk olduu dalgalar yzey dalgalar olarak adlandrlrlar ; zira bu halde
hareket esas olarak akkann st tabakalarndaki zerreleri etkiler. Dier taraftan bu halde
dey hzlar ve yatay hzlar ayn mertebede olduklarndan basn dallar hidrostatik
olmaz.



Akkan zerrelerinin s su (d < L/2) ve derin suda (d > L/2) yrngesel hareketleri
Dalga Hareketi
Tanm : Dalga hareketi genel olarak belirli bir sinyali ortamn bir noktasndan baka bir
noktasna belirli bir hzla aktaran hareket olarak tanmlanabilir (Whitham 1974).

Periyodik dalgalarn matematiksel olarak ifade edilmeleri olduka zordur ve hala nemli bir
aratrma konusudur. Eer dalga ykseklii; dalga boyu ve su derinlii ile mukayese
edildiinde olduka kkse, matematiksel ifadeler lineer formda tariflenebildiinden
literatrde bu tip dalgalar lineer dalga veya Airy dalga olarak isimlendirilmektedir. Lineer
Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 10

dalga teorisi ok basit olmasnn yan sra bu konuda birok probleme gerekten ok iyi
zm getirmekte ve mhendisler tarafndan tercih edilmektedir. Ancak bu, lineer
teorinin her zaman uygulanabilir olduu anlamna gelmemelidir. Lineer dalga teorisinin en
nemli avantaj, sperpoze edilebilme imkann salamasdr. Bu teori ne yazk ki, sadece
kk genlikli dalgalar iin geerlidir ve bu dalgalar sinzoidal formdadrlar.

Byk genlikli dalgalarda grlen dalga tepesi ve ukuru arasndaki asimetri ve ktle
tanm lineer dalga teorisi ile aklanamamakta ve dolaysyla lineer olmayan teorilerin
kullanlmasn gerektirmektedir. Baz lineer olmayan dalga tipleri ekilde gsterilmitir.




Dalga klimi Dersi/Ky Bilimleri Mhendislii 509/n.erdem.unal@gmail.com Page 11





Kaynaklar
- KIYI MHENDSL, PROF.DR. SEDAT KAPDALI
- OSEANOGRAF, PROF.DR.STEM NSAL
- Ky ve Liman mhendisliiYksel, Y. 1998.
- Shore Protection ManualCERC,
- Physical GeologyPlummer, C.
- Hydrodynamics of coastal regions, Svendsen and Jonsson