You are on page 1of 52

YILDIZ TEKNK NVERSTES MAKNA FAKLTES MAKNE MHENDSL BLM

MEKANK ANABLM DALI BAKANLII


2003/2004 RETM YILI BAHAR YARIYILI PROJE III

PROJEY YNETEN : Prof. Dr. Atilla SALT RENCNN Ad Soyad Snf Faklte No Proje Konusu : Tolga ERDEM : Makina Mhendislii 4 Genel blm (..) : 01066153 : Krank-Biyel Mekanizmasnn dinamik hesab

NDEKLER
Mekanizmalar -Mekanizmalarn nemi ve Kapsam -Mekanizmalarda kullanlan kavramalar - Eleman ifti - Eleman iftlerinin kapall - Kinematik Zincirler Krank-Biyel Mekanizmasnn Dinamii Krank-Biyel Mekanizmasnn Harekette iken Sistemin Dinamii -Piston Ktlesinin indirgelenmesi -Biyel ktlesinin indirgelenmesi -Biyel ktlesinin iki noktaya indirgelenmesi -Biyelin ktlesinin ayr noktaya indirgelenmesi -Krank Milinde meydana gelen atalet kuvveti -Biyelde meydana gelen atalet kuvvetleri Krank-Biyel Mekanizmasnn Kinematik zellikleri -Pistonlu Makinalar -Rototif Makinalar -Piston hz

-Ortalama Piston Hz -Pistonun vmesi -Biyelin Kinematii


Krank-Biyel Mekanizmasnda Hz Vektrlerinin izimi Krank Biyel mekanizmasnda Dinamik Dengeleme -Bir silindirli motorun dinamik dengelenmesi -ok kademeli Krank-biyel mekanizmasnda dinamik dengelenme -=180 Derece Olan ki Kademeli Krank-Biyel Mekanizmas -=180 Derece Olan Drt Kademeli Krank-Biyel Mekanizmas Krank Muylularnn Santrifj Kuvvetleri -=120 Derece Olan Kademeli Krank-Biyel Mekanizmas Alternatif Krank-Biyel Mekanizmalar

zml problemler Kaynaklar

Mekanizmalar
1)Mekanizmalarn nemi ve Kapsam
Bir makina , nceden tasarlanan enrji dnmlerini salayc eleman topluluudur.Benzin ve diesel motorlar, buhar ve gaz trbinleri yakttaki s enerjisini mekanik enerjiye dntren makinalardr.Kompresrler dardan aldklar mekanik enerjiyi , ilerinden geen gaz , s ve basn enerjisi halinde iletirler ; pompalar , dardan aldklarmekanik enerjiyi svlara potensiyel , kinetik ve basn enerjisi halinde ileten aletlerdir.Yine makinalar dardan aldklar bir hareketi , farkl karakterde bir hareket halindede iletebilirler.Rzgar arklar , rzgardaki kinetik enerjinin , elektrik enerjisine dnmesinde arac role sahiptir.Su arklar ve su trbinleri , bagajlarda toplanan suyun potensiyel enerjisinin , elektrik enerjisine dnmesinde hizmet ederler.Bu dnmler aralarnda nceden planlanan bantlara gre alan , makina elemanlar yardmyla yaplr.Bu elemanlar birarada mekanizma adn alrlar.

Bir patlamal motorda yanma sonucu aa kan s enerjisi , pistonu basn altnda etkileyerek dorusal telemeye , piston biyeli harekete geirerek , krank miline dnme hareketi olumasna neden olur. Byle bir makinaya krank-biyel mekanizmas denir.
3

Genel olarak tm makinalar , nceden tasarlanan enerji dnmleri salyan mekanizma veya mekanizmalar topluluudur.

2)Mekanizmalarda kullanlan kavramalar


1)Eleman ifti: Bir makina hareketleri birbirlerine baml olan eleman topluluudur.Elemanlar birbirileriyle temas halindedirler.Temas halinde heriki eleman , eleman-ifti adn alr.nceliyeceimiz Krank biyel mekanizmamzda krank ile biyel eleman iftdir. Birbirleriyle temas ekillerine gre snflandrma; a)Noktasal temasl b)izgisel temasl c)Yzey temasl 2)Eleman iftlerinin kapall

Uygulamda bir eleman iftinin birbirleriyle temas halinde olmalar eitli ekillerde salanr. a)ekil kapal eleman iftleri(sarma iftler) : Vida ifti b)Kuvvet kapal eleman iftleri : Krank-biyel c)Srtnme kapal eleman iftleri : Kay-kasnak

3)Kinematik Zincirler Eleman iftleri vastasyla hareket edebilen birbirlerine bal uzuvlar topluluuna , kinematik zincir denir.Mafsallarla bal elemanlara uzuv denir. Eer bu uzuv tek bir uzuva bal ise buna ak zincir , eer bir uzuv iki ayr uzva balanmsa kapal zincir denir.Bir zincirin her uzvu sadece ikier uzva balanm ise buna basit zincir , eer uzuvlardan en az bir tanesi ikiden fazla uzva balanm ise bunada kark-komplex zincir denir.

Btn uzuvlarn hareketi srasnda yrngelerri paralel dzlemler ierisnde yer alyor ise zincire dzlemsel zincir denir.Aksi halde zincire hacmsal zincir denir.Bu durumda btn mekanizma uzuvlarnn konumlar bir hareket parametresi ile tayin edilir.

ekilde grld gibi , krank-biyel mekanizmasnda piston-biyel-krank Oxy dzleminde kalarak hareket eder.Bu haliyle mekanizma dzlemsel bir zincir oluturur.Piston , biyelin veya krankn konumu verildiinde (y,,x) , bunlardan bir tanesi bilindiinde mekanizmann hareketi verilmi olur.Bylece mekanizma mecburi hareketli zincir zelliine sahiptir.Bir kinematik zincirde , eitli uzuvlarn sra ile birletirilerek , dier uzuvlar hareket ettirdiimizde deiik mekanizmalar elde edebiliriz.Bir mekanizma belli bir ii gerekletirmek zere altrlrsa Makina adn alr.

Krank biyel mekanizmasn inceliyecek olursak 4 numaral uzvu sabit tutup 1 uzvunu harekete geirelim 1 ve 3 uzuvlar sra ile O1 ve O2 noktalar etrafnda dnerler.A mafsal A noktasna gelsin.B ise B noktasna iner ve A,O1,B ayn doru zerine yerleir.O1A ubuu , O1 noktas etrafnda tam devir yaparken,O2B ubuunun tam devir yapamad grlr. AO1B=O1A+AB ; A da A noktasna geldiinde B, B noktasna iner, O1,A,B ayn doru zerinde yer alr.O1A+AB=O1A+AB halindedir. A noktas , M noktas indiinde B noktas BB yay zerinde yer alabilir. AB=MN olur.Bylece; verilen ubuk mekanizmasnda , O1A ubuu tam devir yapabilirken , O2B ubuu ancak O2 noktas etrafnda as zerinde dairesel salnm hareketi yapabilir.Yani, A noktas bir daire zerinde dolarken , B noktas ancak BB daire yay zerinde dolaabilir.

kinci ekilde grld gibi 3 ubuun yerine , BB noktalar arasna yerletirilen dairesel kanal ierisinde kayabilen bir eleman yerletirilebilir.Bu bir zmparata olabilir.AB ubuunun A ucu O1A=R dairesi zerinde dolarken , 3 elemanna bal B ucu BB yay kanal iinde dairesel salnm hareketi yapar.Bylece, balangta mekanizma drt mafsall iken , mafsal says e iner.B noktasnn mecburi hareketi ayn kalm bulunur.

O2B yarann sonsuz yaplmaso halini dnrsek Mekanizma krank biyel mekanizmasna dnr.Pistonlu pompalarda ve kompresrlerde tahrik eleman 1 numaral eleman olup , krank-mili adn alr.Benzin ve diesel motorlarnda , pnmatik motorlarda tahrik eleman 3 numaral eleman olur. Genel olarak O1 ve B mafsallar kayma ekseni zerinde yer alr.Bu tr krank biyel mekanizmalarna santrik-mekanizma denir.

Fakat son iki ekilde O1,B noktalarkayma ekseni zerinde deillerdir; bunlara eksantrik krank-biyel mekanizmalar denir. Dier tip krank-biyel mekanizmalar: ekilde grld gibi 2 uzvu sabit tutulsun ve 1 uzvu tahrik eleman olarak kullanlsn.B ve A noktalar sabit olup , 3 numaralu zv B noktas etrafnda dner ; 4 uzvunun O1 noktas AO1 emberini izerken , dier noktalar telemeli dairesel salnm hareketi yaparlar.Bu mekanizmaya salnml-kayarkrank biyel mekanizmas denir.3 eleman etrafna bir kanal koymu olalm AO1 1 eleman dnerken kanal 3 eleman zerinden kayarak dner yani salnml bir telenmde hareketine tabi olur.

2 uzvu sabit iken, 1 eleman hareket ettirilsin.4 elemanna bir piston balansn 3 eleman bulunduu yerde dnebilen bir silindir halinde getirilebilir.O1 ember zerinde dnerken 4 uzvunun dier ucu pistonu , silindirik gmlek ierisine teler. 2 uzvu sabit iken , 1 uzvu A mafsal etrafnda dndrlsn ; 3 uzvu , O1 mafsalna bal halde , daire zerinde dner 4 uzvu asyla dairesel salnm hareketi yapar.

1 uzvu sabit tutulup , 2 uzvu hareket ettirilsin , bu uzuv dnerken 4 uzvuda dner ; uzvu 4 uvzuna bal kanal ierisinde kayar.Buna dner kayar krank biyel mekanizmas denir.Radyal uak motorlarnda kullanlmakta olan bir mekanizmadr.

4 uzvu sabit tutulup 1 eleman 4 elema ierisinde alan kanalda git-gel hareketi yapar.A noktas dnerken , B noktas dorusal hareket ,A-B aras noktalar , dairesel salnm ve git gel hareketinden oluanbirleik bir hareket yapar , bu mekanizma preslerde ve giyotin makaslarda kullanlmaktadr.

Krank-Biyel Mekanizmasnn Dinamii


Genel olarak dinamik , hareketlerin hareketi douran sebeplerle birlikte incelendii mekanik blmdr.Bir cismin hareketi , bir d kuvvet (itki) ve bir d moment (dndrme etkisi) ile salanr.Kat cisimler mekaniinde , hareketin
9

sebebinin d etkiler olduu , cismin moleklleri aras i kuvvetlein hi bir rol bulunmad ispat edilir.Makina dinamiinde , kat cismin hareketi srasnda , hareket nedeniyle oluan kuvvetlerde incelenir.Bu kuvvetlere atalet kuvvetleri denir.Bu kuvvetler nedeniyle meydana gelen momentlerede atalat momentleri denilir. ekilde tek pistonlu krank-biyel mekanizmal bir makinann ana elemanlarn ieren montaj emas grlmektedir.

Elemanlar aadaki ekilde isimlendirilir; 1)Silindir 2)Piston 3)Biyel


10

4)Gvde 5)Krank mili 6)Karter 7)Gvde-Karter balants 8)Kar arlklar

nemli Noktalar; M: Krank mili yata N: Krank mili yata A:Piston-biyel muylusu (perno) B: Biyel-Krank muylusu O:Krank mili merkezi

Bir benzin veya diesel motorunda , bir pistonlu kompresr veya sv pompasnda , piston yzeyinde p basncnda gaz veya sv bulunur.Pistonun yzey alan S ile gsterilsin , p basn olmak zere , piston yzeyine etki eden basn kuvveti P=pe S olur.Bu kuvvet genel olarak pistonun Oy ekseni zerindeki konumuna bal olarak deiir.Dorultusu , krank mili merkezine ynldr. Pe=p-Pa :Piston yzeyine etki eden effektif akkan basncdr. Krank-Biyel mekanizmasnn dinamiini , pistonun , biyelin ve krank milin dinamii olmak zere ksmda inceleyelim.Bunlar birbirlerine bal hareketli elemanlar olup , harekete sebep olan d kuvvetler ve momentler bir elemandan dierine iletilir.Hareketli elemanlar deiken hz vektr ile alrlar , bunun sonucu atalet kuvvetleri ve atalet momentleri meydana gelir. Mekanizmann dinamiine balamadan nce , dinamik halin anlalmasn kolaylatrmak zere , pistonun P basn kuvveti etkisi altnda , [0,2] , bir as altnda sabit tutulduunu dnelim.bu konumda pistonun,biyelin ve krank milinin tad kuvvetleri belirleyelim.Bu maksatla bu kuvvbetleri hem skaler , hemde vektrel gsterebiliriz.Byle bir dnce yntemi ile hareket srasnda atalet kuvvetleri olmasayd hareketli elemanlarn tayaca kuvvetlerin byklkleri ve etki ekli gsterilmi olucaktr.

11

Pistona etki eden kuvvetler; P=pe S : Bileke Basn Kuvveti Y : Biyelden pistona uygulanan reaksiyon kuvveti X : Silindirin pistona uygulad tepki kuvveti ve biyel , piston a gelen yerekim kuvvetidir.

P=Y.cos Cos=(1- .Sin) Y=P/cos =P/(1- .Sin) biyele etki eden basn kuvvetidir.
12

X=p :Pistona etki eden basn kuvveti nedeniyle , silindirin pistona uygulad tepki kuvvetdir. Piston krank milinin konumunda sabit tutulduunda , biyel Y kuvvetinin etkisi altndadr.Biyel bu kuvvet ile krank miline etki eder.bu kuvveti birisi krankn muylu eksenine dik T vektr dieri krank merkezi ynl olmak zere N vektr olarak iki bileene ayrabiliriz. Y,N,T vektrleri aralarnda denge kurarlar. N=Y Sin ++=90 =90-( +) Sin=Sin[90-( +)]=Cos( +) N=Y Cos( +) Y=P/cos N= [Cos(+)/ cos]P Burada (,) ayn iaretlidir. T=YCos=YSin(+) T=[PSin(+)]/Cos

Krank-Biyel Mekanizmasnn Harekette iken Sistemin Dinamii


Bu incelemeye gemeden nce hareketli bir cismin ktlesinin uygun noktalara nasl datlabileceini inceliyelim.Hareketli bir cismin ktlesinin
13

uygun noktalara datmyla , ayn hareket zelliklerini gsteren bir baka sisteme geilebilir.Bulunan bu yeni cisme fiktif cisim denir.Bu balk altnda krank biyel mekanizmasnda , hareketli elemanlarn ktlelerini uygun noktalra tayarak , atalet kuvvet ve momemntlerinin kolay yollardan nasl hesaplayacamz inceleyeceiz.En sonunda bu atalet kuvvet ve momentlerinin sistem ierisinde , snmlenmesiyle ilgili metotlar inceleyeceiz. Bir krank biyel mekanizmasnda aadaki ktleler indirgenir; 1)Piston , segmanlar ve perno olmak zere piston sisteminin ktleler merkezinin belirlenmesi , pistonun git-gel hareketi , bu merkezde toplam ktleye sahip maddesel noktann hareketi incelenir. 2)Biyel ktlesinin uygun noktalara indirgenmesi 3)Krank milinin dengelenmemi ksmlarnn ktlelerinin indirgelenmesi Verilen bir cisim ile , ayn hareket zelliklerini gsteren fiktif ei arasnda , aadaki mekanik balantlar mevcuttur; a)Her iki cismin ktleleri eittir b)Her cismin ktleler merkezi ayndr. c)Her iki cismin atalet kuvvetleri ve momentleri ayndr.

Piston Ktlesinin indirgelenmesi


Piston ,perno ve segmanlar ile oluan sistemin toplam ktlesi M olsun.ou zaman deneysel yoldan ktleler merkezi A noktas olarak belirlenir.Artk piston sisteminin hareketi , M ktleli A maddesel noktasnn hareketi halinde incelenir.Uygulamada Perno merkesi sistemin ktleleri merkezi olacak ekilde boyutlandrma yaplmaldr.

14

Biyel ktlesinin indirgelenmesi


Genel olarak herhangi bir cismin ktlesi aralarnda rijid olarak bal n sayda maddesel noktayla deitirilebilir.Seilen maddesel noktalarn ktleleri ve uzaydaki konumlar yle olmaldr ki ,statik ve dinamik bakmdan esas sistemle ayn zelliklere sahip olsun.Maddesel noktalarn says snrl olmasada , ten daha fazla ktle sememeye allr. Alak hzla alan krank-biyel mekanizmalarnda , biyelin dank olan ktlesi , kendi ktleler merkezinde toplanm halde dnlr.Bylece biyelin atalet momenti kendi ktleler merkezine gre sfr kabul edilmite olur.Kk hzlarda bu yaklam uygulamada ihmal edilebilecek hatalara neden olabilir. Piston hz arttka biyel ktlesi iki , hatta drt farkl noktaya indirgelenir. Genel olarak balangta bir nfikir salamak zere biyel ktlesinin 0,300,35 kadar piston pernosunda toplanr.Arta kalan ksm farkl iki noktaya indirgelenir.

Biyel ktlesinin iki noktaya indirgelenmesi


Devir says yksek olmayan krank biyel mekanizmalarnda biyel ktlesi , birisi piston merkezinde(A noktas) dieri krank muylusunda olmak zere iki ksma indirgelenerek , atalet kuvvet ve momentleri belirlenir.Bylece biyel

15

ktlesinin m1 ksm pistone , m2 ksmda krank muylusuna balanarak A-B aras hi ktlesi olmayan bir fiktif cisim tanmlanm olur.

Fiktif biyelin , statik ve dinamik anlamda esas biyele edeer olabilmesi iin aadaki artlar gerekletirmesi gerekir. m1+m2=mb G noktas gerek biyelin merkezi olmak zere ; m1a=m2b olmaldr.

16

L=a+b , biyel uzunluu , R=OBdir. m1=(b/a)m2 (b/a)m2+m2=mb m2[1+(b/a)]=mb Burdan; m2=amb/(a+b)=(amb)/l m1=(bmb)/l

Biyelin ktlesinin ayr noktaya indirgelenmesi


Yksek hzl motorlarda , biyelin ktlesi ekilde grld gibi ayn doru zerinde noktaya indirgenir.Gerek ve fiktif biyellerin ayn mekanik zelliklere sahip olabilmeleri iin aadaki yasalara uymalar gerekir.biyelin ktlesi mb , G ktleler merkezine gre atalet momenti ; Ib=imb i; atalet yarapdr.

17

m1+m2+m3=mb m1a=m2b ; m1a+m2b=Ib=imb m1=m2b/a m2(b/a)a+m2b=mbi abm2+m2b=mbi m2b(a+b)=mbi m2=(mbi)/(bl)

18

m1=(b/a)m2 m1=(mbi)/ (al) m1+m2+m3=mb olduundan ; m3=mb-(m1+m2)=mb-(mbi)/(bl)-(mbi)/(al) m3=mb[1-(i/al)-(i/bl)] =mb[1-i/l(1/a+1/b)] Buradan; m3=mb[1-(i/ab)] bulunur.

Krank-biyel mekanizmas harekette iken piston , biyel ve krank sebebi hareket olan , dinamik kuvvet ve momentlee tabi olurlar.Bu yzden krank mili yataklar , biyel-krank muylusunda ve biyel-perno muylusunda zorlanmalar meydana gelir ; daha tesi , bu zorlanmalar dnme asna bal olarakta deiirler. Mekanizmann bu deiken kuvvetlere kar dayanm , darbesiz ve sessiz almas , imalat srasnda ekonomik koullarda malzeme seimi , bu kuvvet ve momentlerin belirlenmesine ve dinamik planda snmlenmesine nemli lde bamldr.

Krank Milinde Meydana Gelen Atalet Kuvveti


Bu kuvvetin tanmn yapmak ve bykln hesaplamak zere dairesel hareket yapan bir maddesel noktann hareketini dnelim.Tanecik t annda M

19

noktasndan geerken hz ve ivme vektrlerini yazmak gerekir.Aadaki ekli

referans olarak alrsak;

U=

dr d d er + r e + e dt dt dt d e dt
2

U = R

a = (r '' r ' ) er + (2 r ' ' + r '' ) e + '' e a = R ' er + R '' e


2

Bu formllerde =(t) dnme as , =(t) asal hz , =(t) asal ivme olup zamana bal fonksiyonlardr. ar=-R..er :Radyal ivme vektr ae=R. .e :evresel ivme vektrdr. Maddsel nokta daire zeindeki hareketini F=m.a Newton yasasna uyarak gerekletirir.Burada; F: maddesel noktaya etki eden d kuvvetlerin dilekesidir. F=m.a==-m.R..er+m.R. .e olup , birinci terim kuvvetin normal bilekesini , ikinci terim ise kuvvetin teetsel bileenini gsterir.

20

zel olarak asal hz sabit olsun , teetsel kuvvet sfr olur.F=Fn normal kuvvetten ibaret kalr.Maddesel nokta,R=OM yarapl bir daire zerinde kalacak ekilde dndrlsn , Fn=m.r. kuvvetiyle radyal dotultuda bir tepki olarak dnd grlr , bu kuvvete santrifj kuvvet denir.genel olarak krank biyel mekanizmalar sabit devir says altnda altrlrlar.Bu yzden krank mili, yataklar etrafnda dnerken , sabit iddette santrifj kuvvetin etkisi altnda kalr.

Genel olarak krank biyel mekanizmalar sabit devir saylarnda altrlr.Bu yzden sistem sadece m.R.w iddetinde santrifj kuvvetin etkisi altnda kalr.Krank milinin ierisinde dnd(J,K) yataklarn , bu eksene dik konumlu dzlemin dorultusunda zorlayan santrifj kuvvetler; Mm :Krank muylusu toplam ktlesi m2 :Biyelin krank zerinde toplanan ktlesi 2.md :Krank milinin dey desteklerinin toplam ktlesi nedenleriyle oluur. Krank mili sabit devir says altnda dnerken, krank mili eksenine gre meydana gelicek toplam santrifj kuvvet aadaki ekilde elde edilir; FR=(mm+m2).R.w+2.md.Rd.w

21

w=.n/30 dur.

Biyelde meydana gelen atalet kuvvetleri


Devir says yeterince kk olduunda biyel ktlesi A ve B noktalarna tanr.Bylece biyel ktlesi nedeniyle oluacak atalet kuvvetleri A ve B noktalarna kaydrlm bulunur.Ancak devir says byk olduunda , bu yaklamla sistemin her asnda oluan atalet kuvvetlerini, geree yakn seviyelerde belirlemek mmkn deildir.Byle hallerde biyel ktlesi noktaya indirgenir.Ktlenin m1,m2 ksmlar A ve B noktalarna tanr.m3 ktlesi gerek biyelin G ktleler merkezinde tutulur.m3 ktlesinin yaratt kuvvetin atalet kuvvetiyle ,biyelin piston ve krank milinden ayrk atalet kuvveti belirlenmi olur.

M3 ktlesi bir yandan piston gibi Oy ekseni dorultusunda ini-k hareketi ile a=AG yarapl ,A noktasna bal Oy ekseni etrafnda dairesel salnm hareketi yapar.Her iki harekette ivmelidir. 1)Biyelin m3 ktlesi ,Yb=m3.R.w.(Cos+.Cos2) , telenme hareketinde atalet kuvveti tar.

22

2)m3 ktlesinin dairesel salnm hareketindeki atalet kuvveti radyal Fc , teetsel Tc kuvvetleridir.(da/dc)=f() olduundan , atalet kuvveti vektr iki bileenlidir.a=AG olup frenet dzlemlisinde dairesel hareket iin ivme vektr ,m3 ktlesinin hareketi iin; a=s.e+u.n/R R=a=AG olduundan ; s=a s=a a= ae+()an olur. Fb=-m3a genel formlnden ; Fc=m3a() Fc=(m3awcos)/(1sin) Tc=m3s
3/2

Tc=(m3aw.(-1)sin)/(1-sin)

Bulunan bu denklemlerden , krank biyel sisteminin hareketi srasnda , piston ve biyelin deiken deer ve dorultularda atalet kuvvetleri tayacaklar , bu kuvvetlerin byk deerler alacaklar , tm sistemin byk bir sarsnt iine girecei ve ksa srede ypranaca anlalmaktadr.Bir proje hazrlanrken bu kuvvet ve momentler asna bal olarak incelenip onlar snmleyici areler zerinde dnmek zorunlu olur.Atalat kuvvet ve momentlerinin etkilerinin en aza indirgendii metotlara dinamik dengeleme denir.Krank biyel mekanizmasyla altrlan makinalarn ok kademeli halde yaplmas , dinamik dengeleme amaldr.

Fi=m1+mp)ai=YiCos

23

Yi=(m1+mp)ai/cos Xi=Fitan Xi=(m1+mp)aitan Yb=m3Rw(Cos+Cos2) Fc=m3awCos/(1-Sin)


3/2

Tc=aw(-1)-m3Sin/(1-Sin) Fb=m2Rw Buraya kadar yaptmz incelemeler , krank biyel mekanizmasnda atalet momentlerini karlamak zere , krank miline uygulanacak momentin tesbitini salad.Bu momentin dnme asna bal olarak deitiide tesbit edildi.Alet motor olarak veya pompa olarak kullanlrken , piston yzeyinde d kuvvet olarak basn kuvvetleride vardr.Basn kuvvetlerinin dorultu ve ynleri ayn kalr, iddetleri asna bal olarak deiirler.Ancak atalet kuvvet ve momentlerinin iddetleri gibi dorultu ve ynleride deiirler. Piston yzeyinde Pef. Basn varken P=S.Pef toplam basnc kuvveti , krank merkezine ynl olarak Oy dorultusunda , pistonu etkisi altna alr.Bylece yukarda hesapladmz kuvvetlere , basnc kuvvetinin etkisi de ilave olur.Atalet kuvvet ve momentleri , asna bal olarak , iddet ,dorultu ve ynlerini deitirirken ,basn kuvvetlerinin sadece idetleri deiebilir,dorultu ve ynleri hep krank mili merkezine dorudur.Bylece atalet kuvvetlerinin iaretleri kendi ilerinde sakl olmak zere , toplam kuvvetler , aadaki ekilde ifade edilebilir. (Fi+P) , (Y+Yi) ,(X+Xi) , (N+Ni) , (T+Ti) Bir rnek vermek zere ; S=100cm Pef=20kp/cm olsun. P=S.Pef =100.20=2000kp=2000.9,81=19620N bulunur. =30 derece iin bileke kuvvetler; Fi+P=7287,623-19620=-12332,377 N
24

Yi+Y=7351,6-19620/cos7,568 =7351,6-19792,406=-12440,8 N Xi+X=965,7-19620.tan7,568=965,7-2606,714=-1641.014 N Ti+T=4482.326-19792,406.Cos52,432=4482,326-12067=-7568,155 N Ni+N=10572,8894-19792,406.Sin51,432=10572,8894-15688=-5115,1711 N Ci+C=219,6334-12067.0,049=219,6334-591,283=-371,6496 Joule olur.

ekilde P=P() , bir benzin motorunda krank milinin iki devir yapmas srasnda deiirken , (Ti+T)=f() ve (Ni+N)=f() kuvvetlerinin nasl deimekte olduu grlmektedir.

Krank-Biyel Mekanizmasnn
25

Kinematik zellikleri

Bir kuvvet makinas ierisinden geirilmekte olduu akkana i vererek (kopresrler,pompalar,vantilatrler,...) veya ondan i alarak(patlarl motorlar,su veya gaz trbinleri,rzgar panelleri,pnmatik veya hidrolik makinalar,buhar trbinleri...) alrlar.Bu i alverii genel olarak makinann hareket edebilen paralaryla gerekleir.Hareketli paralar git-gel hareketi,dnme hareketi,bu iki hareketin birleimiyle oluan hareketler yaparlar. Gnmze kadar gelitirilen kuvvvet makinalar,saladklar hareket trne gre iki ana snfta toplanrlar: 1)Pistonlu Makinalar Pistonun bir silindirik gvde ierisinde yat git-gel hareketinin dnme hareketine veya dnme hareketinin git-gel hareketine dntrld makinalardr.Benzin ve diesel motorlar,pistonlu kompresrler,pistonlu pompalar,pistonlu pnmatik motorlar bu grubun makinalarna canl rneklerdir. 2)Rototif Makinalar Dorudan dner pistonlu makinalardr.Burada piston bir eksen etrafnda dnerken,makina gvdesi ierisinden geen akkanla i alveriinde bulunur. Buhar ve gaz trbinleri,santrifj pompa ve kompresrler,hacmsal pompalarn nemli bir ksm bu grupta yer alrlar. Bir cismi oluturan molekller aras i kuvvetler sayesinde cisim belirli bir ekilde ve hacime sahiptir.Bu kuvvetler kat cisimlerde byk,sv ve gazlarda kktr.Bu yzdengazlar bulunduklar ortamdaher dorultuda yaylabilir,svlar konulduklar kabn eklini alrlar. Genel olarak cismi oluturan molekller aras i kuvvetler sfr a denk bir kuvvet sistemi olutururlar.Yani bu kuvvetlerin bilekesi sfr,uzayn herhangi bir noktasna gre momentleri sfr olur.Bylece cisim i kuvvetlerinden dolay,uzayn her yerinde konumunu deitiremez ve bir eksen etrafnda dnme hareketi yapamaz ;yani denge halindedir.

26

Bir cisme dardan etki eden kuvvetlere d kuvvetler denir.Bunlar iki cisim arasnda temas kuvvetleri veya yerekimi ve elektromagnetik kuvvetler olarak uzaklardan cisme etki eden kuvvetlerdir.Cisim bu hareketlerden dolay uzayda konumunu deitirebilir,bir eksen etrafndadnebilir veya dengede kalabilir. Hareketli bir cisme, hareketten dolay meydana gelenkuvvetlerde etki ederler,santrifj kuvvet ve benzeri atalet kuvvetleri bu grubu olutururlar.Bunlar dinamik kuvvetler olup,uzayn bir noktasna gre oluan momentlerine de atalet momentleri denir. Mekanik bir cismin hareketini, hareketi douran sebepleri gznne almadan incleyen kinematik blm ile hareketi douran sebeplerle birlikte inceleyen dinamik blmnden oluur.Cisimlerin dengesini inceleyen statik blm,hareketin zel bir halidir. Rijid cisimler mekaniinde,cismin moleklleri aras i kuvvetlerin sonsuz iddette olduu kabul edilir.Bu varsaym ile cisme etki eden d kuvvetlerin,dinamik kuvvetlerin,dinamik kuvvetlerin byklkleri ne olursa olsun,cisim zerinde birdeformasyon yapamayacaklarda kabul edilmi olur.Uygulamada ehr cisim, i yapsna uygun oalrak tad kuvvetlerin etkisi altnda ekil deiiminede urar.bir makinan veya kurulu bir dzenin projesi hazrlanrken, sisteme etki eden d kuvvetler,atalet kuvvetleri ve momentlerde incelenir;bunlarla sistemin deformasyonlar ele alnr,bu deformasyonlarn en az seviyelere indirilmesi salanr.Hareket srasndaoluan atalet kuvvet ve momentlerinin snmlenmesine veya en zayf dzeye indirgenmesine dinamik dengeleme denilir.Eer bir makina veya kurulu dzen,proje hazrl srasnda byle ibr dengelenmeye tabi tutulmasa, dinamik kuvvetler ve momentler yznden ksa bir srededoformasyona urar,evre oluan titreimler yznden yksek grltnn etkisinde kalr.Halbu iken, makina dinamii yasalar,bir makina veya kurulu dzenin projesi hazrlanrken, hareketli paralarn boyutlandrlmas srasnda gznne alnabilecek en nemli bantlar ierir.

Makina dinamiin esaslar XIX .asrda , fransada poncelet tarafndan ortaya konuldu.Ozmanlara kadar uygulamada alak devir saylarndan alan buhar makinalar vard.O yzden ou kez devir saysnn iki ve daha yksek sleriyle orantl dinamik kuvvet ve momentlernin douraca titreimleri,sistem iinde oluabilecek defaormasyonlar gznne almaya gerek duyulmuyordu. Zamanla iten yanmal motorlar bulundu; buhar ve gaz trbinleri gerekleitirildi.

27

Bu makinalar yksek devirde altklarndan,oluan dinamik kuvvet vemomentler yznden, nemli titreimler ve byk deformasyonlar meydana gelir.Bu yzden makina alrken evrde grlen sarsntlar,aletin mr atalet kuvvet ve momentlerinin sistem ierinsde snmlenmesini zorunlu klar.Bu maksatla makina dinamiinde dinamik dengelenme metotlar gelitirilip uygulamaya konulmutur.Almanyada radinger 1867 ylnda piston hz yksek olan makinalar isimli nemli bir kitap yaynlad.Bu eser ile benzin ve diesel motorlar uyuguland ,orada gelitirilen yasalar gnmze kadar deerini korumutur.

Pistonlu Makinalar
Pistonlu makinalarda,piston biyel ve krank olmaz zere hareketli eleman vardr.Biyel(piston-kolu),piston ile krank mli arasnda hareket iletimini salamaktadr.

28

ekildeki ana elemanlaryla izilmi bir krank-biyel mekanizmas grlmektedir. 1-Silindir 2-Piston 3-biyel 4-Krank mili

Bu sistemde ,pistonun merkesisilndir ekseni etrafnda kalarak git-gel hareketi yapar.Biyelin pistona bal olan A ucu,pistonla birlikte Oy ekseni zerinde ini ck hareketi yaparken,b ucu bu hareketi krank miline dnme hareketi haline nakleder.Krank mili, JJ ekseni etrafnda R yarapl bir daire zerinde dner.Biyel A noktasnda pistona ,B noktasnda krank miline mafsall olarak baldr.Biyelin A-B noktalar arasnda kalan dier noktalar ,dorusal hareketiyle,dairesel salnmdan oluan birleik bir hareket yaparlar. OB=R:krank yarap AB=l:Biyel uzunluu L=2R:piston stroku Y=OA:pistonun krank merkezinden geen Oxy referans sistemine Oy eksenine olan yksekliidir. =R/L oranna ,eksantriklik oran denir. Pistonun silindir ekseni zerine ulat en st konuma, st l nokta (..N), alald en alt konumunada,alt l nokta (A..N) denir.Bu iki nokta arasnda ald yola strok denir, L=2R olur.

Krank milinin asyla belirlenen konumuna karlk,pistonun Oy ekseni zerindeki konumunu belirleyebiliriz.Bu maksat ile ABO genininde sinus teoremi yazalm. (Sin )/R=(Sin )/l =Sin[-( + )]/y=Sin( +)/y Sin = R/ +Sin = .Sin
29

Y=[l.Sin(+ )]/sin Sin(+ )=Sn .Cos +Cos .Sn y=l.[ Sn .Cos +Cos .Sn ]/Sin y=l.[Cos +(Cos.sin)/sin ] y=l(Cos + . Cos ) Cos +Sin =1 Cos =1- Sin =1- . Sin Cos = (1- . Sin ) y=l[. Cos (1- . Sin )] olup , matematik anlamda her as iin,piston iki konumda yer alabilir.Pistonun konumunu ekil1 e uygun olarak belirleyelim. =0 halinde piston ..N .da bulunacandan y=l+R olur.Bulunan denklem bu zel hali salamaldr. l+R=l+(R/l 1)=R l Bu halde () (+) olmaldr. y= l.[ . Cos +(1- . Sin )] y=f() deiim erisini izebiliriz . Sin < 1 olup , (.Sin) =~0 kabul edilebilir. Fonksiyon bu haliyle yl.(1+ . Cos ) olur.

30

Piston hz
Piston,merkezi Oy ekseninde kalarak hereket eden elemanlardr;dorusal teleme yaparlar. C=dy/dt=(dy/d). (d/dt)=l. (d/dt).[- .Sin-(2. .Sin. Cos)/2.(1- .Sin )] C=dy/dt=-l. . (d/dt).[Sin+ .Sin/2.(1- .Sin )] =R/L ile c=- R.w[Sin+ .Sin2/2.(1- .Sin)] Bulunan bu formule gre, 1=0, 2= hallerinde ,yani piston ..N da ve A..Nlarda iken hz c=0 olur.Burada w=d/dt , krank milinin dairesel hareketindeki asal hz olup,ou zaman i makinalarnda, elektrik motorlarnda sabit deerlerde tutulur.Bu formllerde R.w krank milinin dnme hzdr.Bu hz sabit tutulsa bile , piston hznn , asyla deiecei anlalmaktadr. (.Sin ) 0 ihmal edilebileceinden , piston hz daha sade bir fonksiyon ile verilebilir. c-R.w. Sin.(1+ .Cos)=f() veya c-R.w.(Sin+.Sin2/2) yazlabilir.

31

Ortalama Piston Hz
Piston merkezi krank milinin her devrinde ,Oy ekseni zerinde 2L=4R kadar yol alr.Hz srekli deiir.Krank milinin sabit asal hzla,her dakika sabit devir saysyla dnemkte olduunu dnelim.Krank mili bir dakika ierisinde 2..n kadar a dnm, piston merkezi Oy ekseni zerinde y=4.R.n kadar yol alm bulunur.Piston un bu kadar yolu , t=60 saniye sre ierisinde sabit bir hzla almas halini dnr isek ; y=Cm.t Cm=4.R.n/60=2.R.n/30 olur. Krank mili dnerken piston bu ortalama hzn altnda ve stnde deien hzla hareket eder.

Pistonun vmesi
Pistonun yrngesi doru olduundan , skaler ivme , skaler hzn trevi olarak belirlenir.Burdan yola karak yaklak hz formln gz nne alrsak a=dc/dt=(dc/d)(d/dt) c=-R.w.(Sin+.Sin2/2) dc/ d =-R.w.(Cos+ .Cos2) w= d/dt asal hznn sabit olduu kabul edilmi olarak ; a=-R.w.(Cos+ .Cos2) olur. Bu denklemden , ivmeninde hz gibi , asna bal olarak deiecei anlamaktadr.

32

Biyelin Kinematii
Yukardaki ilk ekilde belirttiimiz gibi , (A,B) noktalar aarasnda biyele ait bir M noktas , piston eksenine gre dairesel salnm hareketiyle , pistona bal halde dorusal teleme hareketi yapar.Biyelin kinematii ile ilgili olarak , salnm hareketindeki asal hz ve ivmeyi ,krank-milinin dnme asna bal olarak inceliyeceiz. Sin=.Sin olup , Cos(d/dt)= .Cos.(d/dt) Cos=(1- .Sin) d/dt=(w.Cos.)/ (1- .Sin) olarak sadeleir.Biyelin , salnm hareketindeki asal hz olur , asyla deiir.Bu bir salnm hareketi olduundan iaretinin her ikside geerlidir. Asal ivmeyi bulalm; d/dt=.w. 1/ [-sin.(1- .sin)-cos.(-2..sin.cos)(1-.sin).0,5]/ (1.sin)]
-3/2

d/dt=.w.[- sin.(1- .sin)+2..sin.cos).0,5]/ (1-.sin) Tek pistonlu krank-biyel mekanizmas uygulamada seyrek halde kullanlr.Tek pistonlu hava kompresrleri, pnmatik motorlar , su pompalar en ok rastgelinen rneklerindendir.zellikle benzin ve diesel motorlar ok pistonlu olarak kullanlrlar.Burada pistonlar , biyelleri yardmyla aralarnda kadar faz as bulunan krank kntlarna bal alrlar.Devir saysnn yksek olduu bu makinalarda ok pistonlu bu mekanizmalarn kullanlmas , hareketli paralarda oluan deiik atalet kuvvet ve momentlerinin yksek oranda snmlenmesi amacn tar.Bu sayede yksek devir saylarnda altrlan bu aletlerde mekanik titreimlerin, ondan kaynaklancak olan grltlerin nne geilebildii gibi , hareketli paralarn deformasyonlar nlenebileceinden , makinann mr uzatlmta olur.

33

Krank-Biyel Mekanizmasnda Hz Vektrlerinin izimi


Krank-biyel mekanizmasnda , piston biyel ve krank ayn dzlem iinde kalarak hareket ederler krank muylusu , krank mili ekseni etrafnda dairesel hareket yapar. B noktas krank muylusuna , A noktasda psiton pernosuna baldr. Krank muylusu orta ekseni ekil dzlemide B noktasda dik konumludur.B noktas R=OB dairesi zerinde kalarak hareket ederken psiton Oy ekseni zerinde dorusal telemek hareketi yapar.AB biyel ekil dzlemi iinde kalarak salnml ve telemeli bir hareket yapar. Genel olarak krank mili devir saysnda dner. w=n/30 UB=w.R B noktasnda daireye teet izip bu uzunluu Ub=BB halinde tayalm. BH , hzn AB biyel ekseni zerindeki izdm olur.BH=AH olarak tanp , H noktasnda AB dorusuna dik kldnda bu doru Oy eksenini A noktasnda keser.Bylece as iin piston hz UA=AA olarak izim metoduyla belirlenmi olur. Biyel zerinde bir C noktasnn hz vektrn , verilen konumda , izim Yoluyla belirleyebiliriz.C noktas biyelin pistona bal olmas nedeniyle , Oy ekseni dorultusunda teleme hareketi yapar. Ve biyelin B noktasnda krank miline bal olmas , nedeniylede A noktas etrafnda dairesel salnm hareketi yapar. salnm asdr.d/dt : dairesel salnm asal hzdr.ABO geninde OB=R , AB=l , =R/AB=R/l olmak zere ; Sin=Sin yazlr (d/dt)Cos=Cosd/dt Cos=1-Sin Cos=1-Sin
d Cos w' = halinde her t annda belirlenir. dt 1 2 Sin2

34

rc=AC olmak zere , C noktasnn salnm hz Ut=(d/dt)rc hesaplanabilir. C noktasnda dik doru zerine tanr.AH=CH iaretlenir.H cklan dik ile Uc belirlenir.
d Cos w' = dt 1 2 Sin2

Krank Biyel mekanizmasnda Dinamik Dengeleme


Krank biyel mekanizmasnda krank mili sabit devir saylarnda dndrlrse bile , piston ve biyel deiken ivmelerle hareket ederler , krank mili sabit iddette santrifj kuvvetin etkisi altndadr.Bu yzden tm sistemin , asyla deien atalet kuvvet ve momentleri yznden byk bir sarsnt ile alr.Krank milinin getii yataklar , piston biyel ,biyel krank aras yataklar ksa srede ypranr , geniler ve sistem kullanlamaz hale gelir.bu yzden byle bir sistemin projesi hazrlanrken , mr uzatmak , aleti ekonomik koullarda imal etmek , sarsntlar ve grltleri minimum seviyeere indirmek zere , her trl kuvvet ve momentler incelenir , gerekli nlemler alnr.Bu nlemlere dinamik dengeleme denir.

Bir silindirli motorun dinamik dengelenmesi

35

ekildeki gibi biz zemine oturtulmu tek silindirli bir motor dnelim. Aletin almas srasnda oluan her trl kuvvet ve momentleri hesaplayarak Oxyz referans sisteminin eksenleri dorultularnda izdmleyebiliriz.Sisteme etki eden kuvvetleri aadaki ekilde snflandrmak gereklidir; 1)F=M.g M:Sistemin toplam ktlesi olup , sisteme etki eden bileke yerekim kuvvetidir. F kuvveti daime yerkre merkezine ynl ve dey konumludur. 2) Piston ve biyelin Oy ekseni dorultusunda dorusal hareket yapan ktlelerinin ,t annda hesaplanan yani asna bal atalet kuvvetleri . Fi=(m1+mp)Rw.(Cos+Cos2) Devir says yeterince kk olduunda , biyel iki noktaya indirgelendiinden , biyelin git gel hareketinden ileri gelen atalet kuvveti ihmal edilecek seviyelerde kalr. 3) Krank milinin dnme hareketi srasnda oluan , dnen ktlelere etki eden santrifj kuvvet.Milin devir says sabit alndndan , kuvvetin sadece dorultusu deiir. FiR=(m2+mm)Rw+2mdrdw : krank blgesine etki eden santrifj kuvvettir.

36

ekilde grld gibi krank milinin yan paralarn , n-n krank muylusu eksenine tayabiliriz. Bunun iin ; 2mdrdw=mdrdw dinamik denklemini yazmak gerekir ve yeter. md: muylu eksenine tayacak ktle zelliine sahiptir. md=2Rdmd/R bulunur. Bylece krank muylusuna etki eden santrifj kuvvet ;

FiR=(mm+m2+md)Rw

Tek kademeli bir krank-biyel mekanizmasnda , mekanizmann zemine etki ettirdii kuvvet V olsun. V=-Mg+(m1+mp)Rw(Cos+Cos2)+ (mm+m2+md)Rw Cos= V() olup , yerekimi dorultusunda etki eder. Bu halde , aletin bal olduu zemin , deiken , dey dorultuda ynn de deitirebilen bileke V kuvvetinin etkisi altndadr.Buradan aletin balanaca zemin mukavemetinin , proje yaparken gznne alnaca anlalr.

Krank biyel mekanizmasnda , sisteme etki eden d kuvvetler ve atalet kuvvetleri , Oy ekseni zerinden ekil dzlemine dik , dzlem ierisinde yer alrlar. ,bu Oyz dzlemidir.Krank Ox ekseni etrafnda dner.Oy ekseni etrafnda herhangi bir dnme meydana gelmez.

37

ok kademeli Krank-biyel mekanizmasnda dinamik dengelenme


Pistonlarn hepsinin , ayn dey dzlem ierisinde , simetri eksenlerinin bulunduunu dnelim.Oy eksenleri aralarnda paralel ok kademeli bir krankbiyel mekanizmas dnelim.Oy eksenleri aralarnda paralel ok kademeli bir krank biyel mekanizmas dnelim.

Krank muylular arasnda faz as bulunsun.Bylece her kademedeki basn ve arlk kuvvetleri gibi , atalet kuvvetleride aralarnda paralel Oyz dzlemleri ierisinde kalrlar.Genel olarak i kademeli bir krank biyel mekanizmas dnelim.Krank muylularnn Ox dnme eksenine gre konumlar , 1,2,3....i olsunlar. Bu alar uygun seerek , atalet kuvvet ve momentlerini sistem ierisinde snmleme imkanlarn aryaaz.Bunu eitli rnekler zerinde inceliyelim.

38

1) =180 Derece Olan ki Kademeli Krank-Biyel Mekanizmas ve +180 derece olur. Birinci kademe : Fi1=(m1+mp)Rw(Cos+Cos2) Fir1=(mm+m2+md)Rwer kinci kademe : Fi2=(m1+mp)Rw[Cos(+)+Cos(2+2)] Fir2=-(mm+m2+md)Rwer Cos , Cos(+)=-Cos ; Cos2=Cos(2+2) olup , Fi1+Fi2=(m1+mp)Rw(Cos-Cos+2Cos2) Fi1+Fi2=(m1+mp)Rw2Cos2 halini alr.

Pistonlarn tad atalet kuvvetleri , her asnda , birbirlerini nemli lde snmlerler.Genel olarak makina dinamiinde krank-biyel mekanizmas iin Fi=(m1+mp)RwCos ksmna birinci mertebeden atalet kuvveti ,
39

(m1+mp)RwCos2 ksmna da ikinci mertebeden atalet kuvveti denir.Bu halde birinci mertebeden atalet kuvvetleri sistem ierisinde birbirlerini snmler , ikinci mertebeden atalet kuvvetleri aralarnda snmlenemezler , birbirleri zerine etkirler. Krank muylularndan oluan santrifj kuvvetler FiR1+FiR2=0 birbirlerini daima snmler ancak C=FiRe iddetinde bir devirme momenti meydana gelir.Santrifj kuvvetlerin douraca atalet momentini dengelemek zere , tek kademeli sistemlerde olduu gibi , ehr kademeyi kendi ierisinde dengelemek en emniyetli aredir.Biyel iki noktaya indirgenebildiinde , bu sistemde sadece ikinci mertebeden atalet kuvvetleri dengelenmemi olur.

2) =180 Derece Olan Drt Kademeli Krank-Biyel Mekanizmas

ekilde drt kademeli , aralarnda 180 derece faz fark bulunan bir krankbiyel sistemi grlmektedir.Tm sisteme etki eden atalet kuvvet ve momentlerinin bilekelerini hesaplayabiliriz.

40

Pistonlarn tad atalet kuvvetleri:


= : Fi1=(m1+mp)Rw(Cos+Cos2) + : Fi2=(m1+mp)Rw[Cos(+)+Cos(2+2)] =(m1+mp)Rw(-Cos+Cos2) + : Fi3=(m1+mp)Rw[Cos(+)+Cos(2+2)] =(m1+mp)Rw(-Cos+Cos2) +2 : Fi4=(m1+mp)Rw(Cos+Cos2)

Fi=(m1+mp)4RwCos2 halinde sadeleir.Yani sistem ierisinde birinci mertebeden atalet kuvvetleri aralarnda snmlenirken, ikinci mertebeden atalet kuvvetleri , birbirleri zerine eklenir. <0.5 olduundan , Fi nemli bir miktarda klm bulunur.

Krank Muylularnn Santrifj Kuvvetleri


Sistemde yer alan piston , biyel ve kranklarn ayn geometrik yap ve boyutlarda ,ayn ktlelere sahip olmalar halinde , krank muylularndan oluan santrifj kuvvetler ayn olurlar. 2FiR-2FiR=0 olup , Bu kuvvetler birbirlerini snmlerler.Ayrca bu kuvvetler nedeniyle olusacak olan santrifj momentlerde her asnda birbirlerini snmlerler.Bunlarn sonucu sistem toplu halde , sadece ikinci mertebeden atalet kuvvet ve momentlernn etkisi altndadr ; bal olduu zemin , aletin arl ile , deiken karakterde bu atalet kuvvet ve momentlerini tar; sarsntlar nemli lde azalm bulunur.

3) =120 Derece Olan Kademeli Krank-Biyel Mekanizmas


41

Pistonlarn tad atalet kuuvetleri; Fi1=(m1+mp)Rw(Cos+Cos2) Fi2=(m1+mp)Rw[Cos(+120)+Cos(2+240)] Cos(+120)=CosCos120-SinSin120 Cos(+120)=- Cos1 2 1 2 3 Sin 2 3 Sin2 olurlar. 2

Cos(2+240)=Cos2Cos240-Sin2Sin240 Cos(2+240)= - Cos2+ Bylece ; Fi=(m1+mp)Rw[Cos- Cos- Cos+( Cos2- Cos23 3 Sin2- Sin2)] 2 2 1 2 1 2 1 2 1 Cos2+ 2

Fi=0 olur.

42

Bylece ; O1y1//O2y2//O3y3 olmak kaydyla , piston ve biyeller ayn zelliklere sahipken, pistonlarda oluan atalet kuvetleri tmyle ve her asnda birbirlerini snmlerler.

Krank muylularnda oluan atalet kuvvetleri ayn iddette olurlar. FiR1+FiR2+FiR3=0 olup , her an birbirlerini snmlerler.Bylece aletin, btn halinde bal olduu zemin biyelerin iki noktaya indirgelenmesi halinde , sadece aletin arln tar , atalet kuvvet ve momentlerinin etkisinde arndrlm bulunur.Uygulamada bunlarn haricinde krank-biyel sistemleride vardr.

43

Alternatif Krank-Biyel Mekanizmalar

44

zml problemler
Problem 1 : Bir Diesel motorunda R=49mm l=186 mm ve n=2400dev/dak dr.
a) =90 derece iken , pistonun krank merkezine gre konumunu, hzn ,

ivmesini biyelin salnm asn , asal hzn ve ivmesini hesaplaynz. b) Piston hz ve ivmesi en byk deerlerini hangi alarda alrlar ? Bu alarda biyelin salnm as , asal hz ve ivmesini bulunuz.

a) Piston Oy ekseni zerinde kalarak hareket eder. =90 iken , pernonun Ox

eksenine gre konumu y olup , AOB geninde ;

45

Sin Sin Sin( + ) = = y R l

Sin= Sin=Sin Sin=Sin90 Sin=49/186=0.26344 =15.274 derece y=lSin(+)/sin=186Sin(90+15.274)=186Sin105.274 y=179.43 mm konumundadr. C=


.Sin2 dy =-Rw(Sin+ ) dt 2. 1 2 .Sin2

R l

w=n/30=2400/30 w=251.327 rad/s olup , =90 iin; C=-0.049251.327 =815.3725615 m/ s 2 Cm=2Rn/30=200.0492400/30=7.84m/s ortalama piston hz a=-Rw(Cos+Cos2) ; =90 derece iken ; a=-Rw(-) olur. a=Rw=0,0490,26344251,327=815.3725615 m/s =90 derece iken biyelin salnm as =15.274 derece salnmda asal hz ve ivmesi ;
d w Cos = dt 1 2 Sin2

=90 derece olduundan d/dt=0 olur.

d 2 ( 2 1) w2 Sin = dt 2 (1 2 Sin2 )3/ 2

=90 derece olduundan

46

d 2 15485, 412 = = 17249,584 dt 2 0,897728

d 2 (0, 263442 1) 0, 26344 251,3272 Sin90 = dt 2 (1 0, 263442 Sin2 90)3/ 2

d 2 15485, 412 = = 17249,584 rad/s olur. dt 2 0,897728

Elde edilen bu asal ivme deerinden n=2400 d/d iken biyelin ne kadar yksek deerlere ulaaca ve tad ktlelerin ne kadar byk atalet kuvvetlerine neden olaca anlalr.
b) C=-Rw(Sin+Sin2/2)=C() olup , fonksiyonun extrem deerlerini

bulalm. dc/d=-Rw(Cos+Cos2)=0 R.w0 olup , (Cos+Cos2)=0 halinde , piston hz extrem deerler alr. Cos2=2Cos-1 (2Cos-1)+Cos=2Cos+Cos-=0 20,26344Cos+Cos-0,26344=0 Cos+1,89796Cos-0,5=0 Cos1,2=-0,94898(0,9+0,5)=-0,948981,183 Cos1=0,23447 1=76,44 derece iken birde piston st l Noktaya (..N) ya ykselirken 2=360-76.44=283.56 derece iken piston hz en yksek deerler alr.

47

Cmax=-Rw(Sin+Sin2/2)= -0,049251,327(Sin76.44+0,50,26344Sin152.88) Cmax=-12,3150231,03217=-12.7112 m/s olur. Bu anda ivmesi sfrdr. Piston ivmesi ; a=-Rw(Cos+Cos2) da/d=+Rw(+Sin+2Sin2)=0 olmaldr. Rw0 olup , 2Sin2+Sin=4SinCos+Sin=0 Sin=0 ve 4Cos+1=0 Sin=0 Bylece; 1=0 2=180 Cos=-1/4=-1/40.26344=-0,94898 Burdan; 3=161,618 4=198,313 alarnad ivme extrem deerler alr. 1=0 ve 2=180 derecede iken piston sra ile ..N ve A..N dadr. amaz=-Rw(Cos+Cos2)=01,049251,327(1+01,26344)=-3910.47 m/s Piston ..N da iken C=0 , fakat ivme vektr O noktasna ynl olarak en byk deerini alr.Piston A..N de iken ; a=-Rw(Cos+Cos2)= -Rw(-1+0,26344)=+0,049251,3270,73696 =2279.725 m/s Oy dorultusundadr.Deerin 1=0 halinden daha kk olacada anlalr.
48

Sin=Sin=0,26344251,327Cos161,6=0,083076 =4,764 derece olur.


d w Cos 0, 26344 251,327 Cos161, 6 = = = 63, 0426 rad/s olur. dt 1 2 Sin2 1 0, 263442 Sin2 161, 618

Problem 2: =180 derece ve =161,6 derece iken pistonun tad atalet


kuvvetini hesaplaynz.mp=1640 gram a=150 mm mb=1542 gram l=186 mm n=2400 d/d Ib=0,005904kg.m olduuna gre biyelin tad atalet kuvvetlerinide verilen bu iki ada hesaplaynz.

Verilen devir says byk olduundan biyel ktlesi noktaya indirgelenmelidir. l=a+b 150+b=186 mm burdan b=36 mm

49

m1=mbi/al m2= mbi/bl m3=mb(1-i/ab) mbi=Ib m1=Ib/al=0,005904/0,150,186 m2=0,005904/0,0360,186 m3=mb-mbi/ab=1,542-0,005904/0,0360,15=1,542-1,0934=0,44866 kg yaplan boyut seimi , biyel ktlesinin byk ksmnn krank muylusuna tandnu ifade eder.Burada m1 ktlesi piston pernosuna m2 ktlesi krank muylusuna tanm bulunur.Verilen alarda perno ekseninde oluacak atalet kuvvetleriyle G biyelin ktleler merkezinde oluacak atalet kuvvetlerini hesaplyalm.

Fi=-(mp+m1)Rw(Cos+Cos2) =90 derece iken Fi=-(mp+m1)Rw(-)=Rw(mp+m1) Fi=(1,64+0,2116)0,26344251,3270,049=1509,743 N=153,898 kp olur. Fimax=(mp+m1)amax =0 halinde ; Fimax=(1,64+0,2116)3910,47=7240,626 N =180 derece iken yani piston A..N ya gelince ; Fi=-(mp+m1)(-1+)Rw=(mp+m1)Rw(1-) Fi=(1,64+0,2116)0,049251,327(1-0,26344)=4221,139N

50

Bu halde Piston A..N da iken tad atalet kuvveti , ..N olduundan daha kktr.

Biyel ivmeli hareket ettiinden , ktleler merkezinde m3 ktlesi atalet kuvveti tar.Bu kuvvetlet , Oy ekseni dorultusunda fi , AG dorultusunda Fr ve G noktasna teet ft dorultusunda oluur. =90 derece iken fi=m3Rw=0,448660,0490,263251,327 fi=365.214 N=37.288 kp olur. fr=m3a =0 ise fr=o olur. ft=m3a=0,448660,1517249,584=1160,879N=118,336kp iddetinde bir teetsel kuvvet oluur.

51

Kaynaklar

1)Mechanisms. Prof. Eren sylemez. Orta dou Teknik niversitesi 2)Mechanisms and dynamics of machinery. Hamilton H. Mabie Charles F. Reinhaltz 3)Dynamics. William F. Riley Leray D. Sturges 4)Mekanizma Teknii T Prof.Bekir Dizolu 5) Mekanizma Teknii T Mustafa Kseolu 6)Makina Dinamii Yldz Teknik niversitesi Prof.Necati Tahral Prof.Faris Kaya 7)Mekanizmalarn Kinematii Do.Dr Bayram Yksel 8)Makina Dinamii Prof.Dr.Fuat Pasin 9)Mekanizma Teknii Prof.Dr Mustafa Sabuncu Dokuz Eyll niversitesi 10)Kinematik Dersleri H.R.Mller 11)Engineering Mechanics Mc.Lean and Nelson Schaums outline series 12)Makina Dinamii problemleri Jeremy Hirschhorn Prof.Mustafa Sabuncu

52