You are on page 1of 92

AKDENZ NVERSTES

SOSYAL BLMLER ENSTTS

Deniz GL

ANTK BITHYNIA BLGESNN


TARHSEL ERKL YAZITLAR
KATALOGU VE TARHES

Danman
Prof. Dr. Sencer AHN

Eskia Dilleri ve Kltrleri Anabilim Dal


Yksek Lisans Tezi

Antalya, 2007

Sosyal Bilimler Enstits Mdrlne,


Bu alma, jrimiz tarafndan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . Anabilim Dalnda YKSEK LSANS TEZ OLARAK kabul edilmitir.
mza
Bakan: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ye (Danman): . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ye: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ye: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ye: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Onay: Yukardaki imzalarn, ad geen retim yelerine ait olduunu onaylarm.

.../.../....
mza
................ .............
..
Mdr

KISALTMALAR LSTES

Dn.

Dip not

Bak.

Baknz

nr.

Numara

s.

Sayfa

vd.

Ve devam

Frg.

Fragman

Epigrafik aretler
[ ]

Tamamlama

( )

Ksaltlm fadelerin Alm

[[ ]]

Antik ada silinmi ifadeler

{ }

Antik ta ustas tarafndan yanl yazlm ifadelerin, modern yazar tarafndan


metinden karld yerler

<>

Modern yazar tarafndan metne eklenen ksmlar

Belirsiz Okuma

vac./vacat

Yaztta var olan boluk

ii

ZET

Bu almann amac, gnmzde Kocaeli, Sakarya, Bolu, Bursa illeri ile stanbulun
Anadolu yakasn kapsayan corafyay iine alan Antik Bithynia blgesinin epigrafik buluntular
temel alnarak, tarihini incelemektir. Bithynia blgesinin tarihi, epigrafik kaynaklardan elde edilen
bulgular nda ortaya konulmaya allmtr. alma epigrafik kaynaklara ek olarak, antik ve
modern kaynaklarla da desteklenmitir.
Corafi konumu nedeniyle, Asya ile Avrupa arasndaki gei yollarnn kavanda yer alan
Bithynia blgesi tarihin her dneminde iskn grm, nemli kentleri barndrmtr. Tarihncesi
dnemlerden, Pers hkimiyetine, kolonizasyon dneminden Helenistik dneme ve daha sonra
Roma, Bizans, Osmanl dnemlerinde nemli tarihi olaylara ahitlik etmitir.
almada toplam 58 adet yazt incelenmitir. Blge kentleri ve evrelerinden bulunmu
olan yaztlarn byk ksm Roma dnemine tarihlendirilmektedir. Yazt bakmndan hayli zengin
buluntulara sahip olan Bithynia blgesinin, tarihi ierikli, tarihsel adan bilgi verici nitelikteki
yaztlar nispeten azdr. Antik kaynaklar nda incelenen yaztlar ile Bithynia blgesinin tarihi
spesifik bir adan ele alnmtr.

iii

SUMMARY
This paper an has focused on the history of Ancient Bithynia region composed an area
including cities of Kocaeli, Sakarya, Bolu, Bursa and Anatolian side of Istanbul based an
epigraphic findings. In this paper, the history of Bithynia region is tried to be expressed under the
light of findings extracted from epigraphic resources. The study is also supported by ancient and
modern sources as well as epigraphic ones.
Because of its geographical position, many important cities had been established in
Bithynia region throughout the history and the region had witnessed many historic events that
had occurred during different periods throughout the history ranging from prehistorical period to
Persian sovereignty, from colonization period to Hellenistic age and in various periods belonging
to Rome, Byzantine and Ottoman empires.
This study focuses on 58 tablets. A huge part of the tablets extracted from the cities and
arounds in the region belongs to the Roman Empire. Although the region is embodied with full
of tablets, the number of historical inscriptions including historical knowledge is relatively lesser.

NDEKLER
KISALTMALAR.LSTES...i
ZET...ii
SUMMARY.iii

1-BITHYNIA BLGESNN CORAFYASI.................................................................................................. 3


1.1. KENTLER ................................................................................................................................................... 4
1.2. NEHR VE GLLER................................................................................................................................... 4
1.3. DALAR..................................................................................................................................................... 5
2-BLGENN TARH .................................................................................................................................... 6
2.1. PALEOLTK (M.. 600008000) ............................................................................................................ 6
2.2. NEOLTK (M.. 80005500)................................................................................................................... 6
2.3. KALKOLTK(M..55003000) ................................................................................................................ 6
2.4. PERS AINDAN BITHYNIA KRALLIINA KADAR.......................................................................... 7
2.5. BITHYNIA KRALLII............................................................................................................................... 8
2.5.1. Kurulu................................................................................................................................................. 8
2.5.2. Nikomedes I (.. ca.280-ca.242) ........................................................................................................ 9
2.5.3. Zialas (. ca.250-ca.227) ............................................................................................................... 10
2.5.4. Prusias I (.. ca.230-ca.187) ........................................................................................................... 10
2.5.5. Prusias II (.. ca.182149) .............................................................................................................. 11
2.5.6. Nikomedes II (..149-ca.127)........................................................................................................... 14
2.5.7. Nikomedes III (.. ca.127-ca.94) ..................................................................................................... 14
2.5.8. Nikomedes IV. (.. ca.94-ca.74 )...................................................................................................... 15
2.6. ROMA DNEM....................................................................................................................................... 16
2.6.1. Roma Dnemi Tarihi.......................................................................................................................... 16
2.6.2. Roma Phylai Sistemi .......................................................................................................................... 23
2.7. BLGENN DN YAPISI ........................................................................................................................ 24
3- YAZITLAR....................................................................................................................................................26
3.1 BITHYNIA KRALII DNEM ............................................................................................................... 26
1 Kral Zialasn Koslulara Mektubu .. 246242 .................................................................................... 26
2 Phokaia ve Tenedos Kalkhedonun Dokunulmazlk Statsn Tanyor ..3.YY Sonu2.YY Ba........... 28
3 Komutan Korrakosun Onurlandrlmas .. 188171............................................................................ 31
4 Seleukial Eudemosun Onurlandrlmas .. ca.172............................................................................. 32
3.2. ROMA MPARATORLUU DNEM ................................................................................................... 34
5 Nero Dneminde Nikaia-Apameia Yolunun Onarm Yazt .S. 5758 ..................................................... 34
6 Proconsul Plancius Varus 6979.............................................................................................................. 35
7 Proconsul M. Plancius Varusu Onurlandrma Yazt 7072 ................................................................... 35
8 Proconsul M. Plancius Varusu Onurlandrma Yazt 7072 ................................................................... 35
9 Vespasianus Dnemi Mil Ta 7778........................................................................................................ 36
10 Vespasianusun Dneminde Onarlan Yol 78 ......................................................................................... 36
11 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)............................................................... 37
12 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)............................................................... 38
13 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)............................................................... 38
14 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)............................................................... 39
15 Gaius Iulius Bassusun Onurlandrlmas 97/9898/99.......................................................................... 39
16 Traianusun Heykeli 102116................................................................................................................. 40
17 Traianus in Atf 102116 ..................................................................................................................... 40
18 Traianus Dneminden Bir Mil Ta 116 ................................................................................................. 41
19 Traianus Dneminden Bir Mil Ta 116 ................................................................................................. 42
20 mparator Hadrianus 119138 ............................................................................................................... 43
21 Hadrianus Mektubu 119138.................................................................................................................. 43
22 Tiyatronun Hadrianusa Adanmas 123.................................................................................................. 44
23 Tiyatronun Hadrianusa Adanmas 123.................................................................................................. 44

2
24 Hadrianus Heykeli 123 ........................................................................................................................... 44
25 Hadrianus Heykeli 123 ........................................................................................................................... 45
26 Hadrianus Heykeli 123 ........................................................................................................................... 46
27 Hadrianus Heykeli 123131/2 ................................................................................................................ 47
28 Hadrianus in Atf Yazt 123 ................................................................................................................ 47
29 mparator Hadrianus in Atf Yazt 123 ............................................................................................... 48
30 mparator Hadrianus in Atf Yazt 123 ............................................................................................... 48
31 mparator Hadrianus in Adak 123....................................................................................................... 49
32 Hadrianus Dnemi Hamam Yazt 128129 ........................................................................................... 49
33 Hadrianusun Mektubu 128138 ............................................................................................................ 50
34 Commodusu Onurlandrma Yazt 185 .................................................................................................. 51
35 Septimius Severusun Onurlandrlmas 198 .......................................................................................... 51
36 Septimius Severus Dnemine Ait Mil Ta 198/9 .................................................................................... 53
37 Septimius Severus Dnemi Mil ta 199.................................................................................................. 54
38 mparatorie Fulvia Plautillann Onurlandrlmas 202205 ............................................................... 55
39 Septimius Severus ve Caracalla Seyahatleri 202212 ............................................................................ 56
40 Septimius Severus ve Caracalla Seyahatleri 211.................................................................................... 58
41 Iulia Augusta Sebastenin Onurlandrlmas 214.................................................................................... 59
42 Caracallann Seyahati 214217 ............................................................................................................ 60
43 Elagabal Dnemine Ait Bir Onurlandrma Yazt 218219.................................................................... 61
44 Elagabal Devrine Ait Mil Ta 218 ......................................................................................................... 63
45 Septimius Severus, Caracalla ve Elagabal Seyahatleri 219222 ........................................................... 63
46 Severus Dnemi Lollianusun Onurlandrlmas ca. 227230................................................................ 65
47 Maximinus Thrax Dnemine Ait Mil Ta 235238 ................................................................................ 66
48 Gordianus Dnemine Ait Mil Ta 238244 ........................................................................................... 66
49 Gordianus III Dnemine Ait Mil Ta 241 .............................................................................................. 67
50 Decius Dnemine Ait Mil Ta 249251 ................................................................................................. 67
51 Macrianusun Onurlandrlmas 260261 .............................................................................................. 68
52 Claudius Gothicus Dneminde Nikaia Surlarnn Yeniden Yapm 268269.......................................... 68
53 Claudius Gothicus Dneminde Nikaia Surlarnn Yeniden Yapm 268269.......................................... 69
54 Diokletian Dnemine Ait Onurlandrma Yazt 285286........................................................................ 70
55 Diocletianus ve Maximianus Devrinden Mil Ta 285-286..................................................................... 71
56 Constantius Chlorus Dnemi 298296 ................................................................................................... 71
57 Deprem Yazt IV. Y.Y. ............................................................................................................................ 72
58 Konstantin VI. Dnemine Ait Snr Yazt 780797................................................................................. 72
SONU..............................................................................................................................................................74
TABLOLAR..................................................................................................................................................... 75
BITHYNIA VALLER .................................................................................................................................. 75
DEPREMLER .............................................................................................................................................. 77
ANTK KAYNAKLAR ......................................................................................................................................78
BBLOGRAFYA ..............................................................................................................................................82
ZGEM.......................................................................................................................................................87

1-BITHYNIA BLGESNN CORAFYASI

Bithynia, kkende gnmz Kocaeli yarmadas yani stanbul Boaz, Karadeniz ve zmit
krfezi arasnda kalan yarmadaya verilen isimdir. Ancak Helenistik dnemde Bithynia Krallar
tarafndan yaplan fetihlerle Mysia Olymposu (Uluda), orta Sangarios (Sakarya) kvrm ve
Propontisin dousunuda iine alarak genilemitir. Bithynia blgesinin dou snr Filyos ay
olmutur.
Roma hkimiyeti ile Bithynia ve Pontus birletirilerek tek eyalet haline getirilir.
Strabona gre:
Bithynia Blgesi douda, Paphlagoniallar ve Mariandynler, Epiktetonlar kuzeyde, Sangarios Irmann
dkld yerden Byzantion ve Khalkhedon Denizinin azna kadar Pontos Denizi; batda, Propontis; gneye
doru Mysia ve Hellespontos Phrygias olarak da adlandrlan Phrygia Epiktetos ile snrlanmtr1. Strabon
Bithyniann gney snrlarn belirtmenin zor olduunu syler2.
. 5. yy. corafyacs Pseudo Skylaksa gre:
Bithyniallar. Mariandynallardan sonra Thrakial Bithyniallar gelir. Sonra Sangarios Nehri, sonra bir
baka nehir Artanes ve Thynias Adas (Onu Herakleiallar iskn etmitir.) ve Rhebas Nehri vardr. Daha
sonra direkt olarak geit ve daha nce belirtilmi olan Pontosun azndaki tapnak, bundan sonra Thrakia
kkenli Khalkedon, ondan sonra da Olbianos Krfezi. Mariandynadan Olbianos Krfezine kadar (buraya
kadar Bithyniallarn Thrakiasdr) olan deniz yolculuu 3 gn srer. Pontosun azndan Maiotis Glnn
azna kadar olan Avrupa ve Asya arasndaki deniz yolculuu da aa yukar ayndr.3
Bithynia, ismini skitlerden kaarak Trakyadan Anadoluya geen Thraklardan almtr.
Herodotos Bithyniallarn Asyaya gemeden nce Strymonia kylarnda oturduklar iin eskiden
Strymoniallar (Strymon, Makedoniann dousunda, gnmzde Bulgaristandan geerek
Yunanistandan Orfani krfezine dklen Struma/Strymon rma) adn tadklarn ve bu Asya
Thraklarnn banda Artabanos olu Bassakes olduunu belirtir4. Bithyniallar Anadoluya
Mysiallar ve Phrygiallardan sonra gelmilerdir5. Bithynia, ismini Balkanlardan gelen bir halktan
1

Strab. 12.4.1.

Strab. 12.4.4

Skylaks 92.

Herodotos 7.75.

Magie, RRAM I, 303

4
almasna ramen blgenin kurucu kral ailesi; Pontos, Kappadokia Krallar gibi Pers aristokrasi
snfndandr ve satrap ya da dynast olarak grev stlenmilerdir6. Bu satrap ve kral aileleri Byk
Pers mparatorluunun paralar olarak anlmaktadr7.

1.1. KENTLER
Bithyniadaki balca kentler: Khalkedon (Kadky), Khrysopolis (skdar), Lybissa
(Diliskelesi), Dakibyza (Gebze), Nikomedeia (zmit), Kalpe (Kerpe), Olbia (Baiskele), Astakos
(Glck), Prainetos (Karamrsel), Pylai- Strobilos (iftlikky/Karakilise), Drepanon (Hersek),
Kios-Prusias ad Mare (Gemlik), Apameia/Myrleia (Mudanya), Prusa ad Olympium (Bursa),
Helikore8-Nikaia (znik), Prusias ad Hypium (Konuralp), Bithynion-Klaudiupolis (Bolu), DiaDiospolis (Akakoca), Teion-Tieion-Tion (Filyos/Hisarn), Herakleia (Ereli), Otroia
(Yeniehir), Modrene (Mudurnu), Malagina (Mekece), Agrilion (Bilecik), Kabaia (Geyve).
Karadenizde Kalpe yaknlarnda yer alan Thynias-Apollonia (Kefken Adas).
Propontisde yer alan Prinkiponisia (Prens takmadalar) daha ok ge Roma ve Bizans
dnemlerinde iskn edilmitir. Takmadalar oluturan adalar: Ponti (Knalada), Antigoni
(Burgaz), Khalki (Heybeliada), Prinkipos (Bykada), Terebinthos (Sedef Adas), Niandros
(Tavan Adas), Pita (Kak Adas), Plati (Yass Ada), Okseia (Sivriada).

1.2. NEHR VE GLLER


Sangarios (Sakarya Nehri), Aisepos (Gnen ay), Hypios (Melen ay), Makestos
(Susurluk-Simav ay), Parthenios (Bartn ay), Siberis (Alada ay), Psillis (Ava), Kalpas
(Kefken yaknlarndaki akarsu Anadere?), Lykos-Rhyndakos (Orhaneli ay), Rhebas (Riva),
Kaleks (Gln ay), Billaios (Filyos ay), Artanos (Hiciz Deresi).
Askania (znik Gl), Sophon /Sunensis (Sapanca Gl), Apolyont (Ulubat Gl).

Syme, Anatolica 6.

Mommsen, Roman History III 204.

znikin en eski ismi: Georgii Cyprii descriptio orbis Romani 11; ayrca bak. S. ahin, I.v. Nikaia II,3 T.1

1.3. DALAR
Mysia Olymposu (Uluda), Astakos (Samanl Dalar), Sophon (Kartepe).

2-BLGENN TARH

2.1. PALEOLTK (M.. 600008000)


Blgenin paleolitik yerleimleri unlardr; Parganl-Kerpe, Kefken-Cebeci, bonun Rampas,
erenky, Gksu, Pendik-Hacet Deresi, Fikirtepe, Domal-Alaal. Bu dneme ait buluntular
genel olarak kuvarsit, akmakta el baltalar ve kesici aletlerdir.9

2.2. NEOLTK (M.. 80005500)


Blgenin neolitik yerlemeleri unlardr: Dudullu, erenky, Fikirtepe, Tuzla, PendikTemenye, Yalova/Gztepe, Ilpnar, Ycek-znik, Marmarck, Mentee, Yeniehir, Muslueme
Mevkii, Tepetarla, ycek/Ttncyolu. Buluntular minik dilgiler, orak-bak, anak-mlek
paralar. Mimari olarak Fikirtepede oval kulbeler.10

2.3. KALKOLTK(M..55003000)
Blgenin kalkolitik yerlemeleri unlardr: Ilpnar, Knk. Ilpnarda yaplan kazlarda
drtgen, tek odal yaplara rastlanlmtr, ayrca mezarlara konulmu kseler ve testiler
bulunmutur.11

TAY I

10

TAY II

11

TAY III

2.4. PERS AINDAN BITHYNIA KRALLIINA KADAR


Bu blge .. 1200700 yllar arasnda Thrakia12 kkenli halklarn yurdu olarak anlmtr.
Argo gemisi destannda bu halk Berykoslar13 olarak grmekteyiz. Bu halkn dilinin de Thrakia
kkenli bir Anadolu dili olduu dnlmektedir. Homeros lyadada Bithynia adndan
bahsetmez. Sadece Paphlogonia ve Mysiay anar14. Daha sonraki dnemlerde bile blge Bithynia
Thrakias olarak anlr15.
.. 6. yzylda Dareios dneminde bu blge Paphlagonia, Phrygia, Mariandynler, Suriye
ile birlikte nc satraplk blgesi haline getirilmitir16. Pers ordusunun saymnda Herodotos
Bithyniallar anar ve Asyaya getikten sonra bu ad aldklarn belirtir17.
Peloponnesos savalar srasnda Karadenizde bulunan Atinal komutan Lamakhos
Herakleia yaknlarnda Kaleks ay (Gln ay) aznda saanak yamur ve selin sonucu tm
gemilerini yitirmesi nedeni ile, askerleriyle yaya olarak Bithynia iinden yryerek Khalkedona
varr18.
.. 408 ylnda Alkibiades Byzantion ve Khalkedonu kuatr, Bithyniallar Alkibiades ile
bar yapar19. . 404 ylnda Sparta ordusunun eline dmemek iin nce Bithyniaya ekilir,
burada servetinin byk ksmn yitirdikten sonra da Artakserksesin sarayna gitmeye karar verir20.
.. 400de On binler dn yolculuunda evreyi talan etmek iin Kalpe (Kefken)
limanna karlar. Ancak Pers Satrab Pharnabazos ve Bithyniallar Yunanlara saldrr, sava on
binler kazanr. Ordu karadan 6 gn sonra Khyrsopolise (skdar) varr.21
. 399398 knda Spartal komutan Derkyllidas ordusuyla Bithynia Thrakiasnda
klam ve konaklama sresince yama aknlaryla, aslnda Pharnabazosa baml olmayan
Bithyniallarn varlklarn talan etmitir22.
Aleksandros, eski Pers ynetiminde olan satraplklarda herhangi bir deiiklik yapmam,
yerlerine kendi uygun bulduu kiileri satrap olarak atayarak gerekte yeni bir Makedon devlet
12

Herodotos 3.90, 1.28; Thuky. 4.75; Ksen. Hell. 1.3.1. , Hell. 3.2.2, Anab. 6.2.17, Anab. 6.4.1-3; Skylaks Peripl. 92;

Diodor.14.38
13

Apol. Rhod., Argo., II. I

14

Homer. liad. 2.850861

15

Arrian. Anab. 1.29.5

16

Herodotos 3.90

17

Herodotos 7.75

18

Thuky. 4.75; Diod. 12.72

19

Ksen. Hell. 1.3.2; Plut. Alk. 29

20

Plut. Alk. 37

21

Ksen., Anab.6.4.1.

22

Ksen. Hell. 3.2.2; Diod. 14.38

8
dzeni kurmak yerine, bir Pers kral olarak davranma yoluna gitmitir. Bu sebeple eski Daskyleion
satraplna Kalas atamtr23. Kendisi hibir zaman Bithynia zerine yrmemitir. Kalas,
Bithyniada yerel bir kral olarak glenmeye balayan Bias/Bas tarafndan yenilgiye uratmtr.

2.5. BITHYNIA KRALLII

2.5.1. Kurulu
5. yzyln ikinci yarsnda, Doidalsos adndaki bir ynetici Bithynia hanedanlnn
kurucusu olarak, Bithyniallar bir ynetim ats altnda birletirmeye balamtr24. .. 377327
yllar arasnda Bithyniada yerel bir kral olan Bias olduka glenmiti.
Biasn olu Ziboetes (Zipoetes/Zipoites), Astakosu ve Khalkedonu . 315te,
Antigonosun bir generali tarafndan durdurulana kadar kuatmtr25. Ziboetes Antigonosla
ittifak

kurmutur.

Ziboetes

Ziboetion

kentini

kurmutur26,

ancak

yeri

gnmzde

bilinmemektedir. Ipsos ve Kyroupedion savalar srasnda ( . 301281 ) Bithynia,


Lysimakhosun payna dmtr. Ancak Ziboetese kar iki ordu gnderen Lysimakhos iki kere
yenilmi ve . 297de Ziboetes kendisini kral ilan etmitir. Blgesini genileten Ziboetes
Antiokhos I e kar da baarl olur ve blgedeki gcn pekitirir27.
Kyroupedion savandan sonra, Bithyniann, Seleukoslarn topra olmas hedeflenmitir.
Fakat Seleukoslar daha ok Thrakiay hkim olmak istiyordu. Seleukosun suikasta kurban
gitmesinden sonra onun halefi Antiokhos I Herakleiaya, Bithyniallara kar bir g gnderir.
Fakat Bithyniallar bu gc geri pskrtrler28.

23

Arrian. Anab. 1.17.1, 2.4.2

24

Strab. 12.4.2

25

Diod. 19.60

26

Mem.20

27

Magie, RRAM I,311

28

Mem. 1016

2.5.2. Nikomedes I (.. ca.280-ca.242)


Ziboetesin lmnden sonra, onun en byk olu Nikomedes I kral oldu ve Ziboetes
adndaki kardei hari geri kalan kardelerini ldrttr. Ziboetes Herakleiann kontroln ele
alm, Nikomedes de kuzeybat Bithyniay kontrol etmitir. Nikomedes I, Seleukos kral
Antiokhos Iin destekledii kardei Ziboetesin kendisine bakaldrmas zerine Galat
Tetrarkhosu Leonnorios ile anlama yapar. Nikomedes kendisinin izni olmadka bakalaryla
anlama yaplmamas, kendisiyle dost ve dmanlarn paylalmas ve Byzantion, Tieion,
Herakleia, Khalkedon ve Kios ile mttefik olunmas hususunda anlar29 ve yars sava olmak
zere 20.000 Galat Bosphoros zerinden Anadoluya geirir ( . ca. 278). Bu Galatlar Luturios
nderliindeki Trokmiler kabilesi izler ve onlarnda Nikomedese tabi olmalaryla, Nikomedes
kardeini kolayca bertaraf ederek Bithynia zerinde tek hkim olur30.
Bastrlan isyandan sonra Nikomedes hem kendi blgesi hem de Karadeniz kentleri iin
tehlike arz eden Antiokhos Ii gsz brakmak amacyla Galatlar Bat Anadoludaki Seleukos
topraklarna yneltmitir31. Bir mddet bu blgede yamaclk yapan Galatlar, Nikomedes I ve
Mithridates I onlar kendi topraklar dnda uygun bir mesafede ve Seleukos krall ile aralarnda
tampon bir blge oluturacak ekilde, o sralarda Seleukos hkimiyetinde olan ancak otorite
boluu bulunan Phyrigia blgesine yerletirmeyi uygun buldular. Bylece hem uzakta topraklarn
yamalardan koruyacak, ayn zamanda olas bir yardm gerektii zaman yaknda olacaklard32.
Nikomedes I daha nce Lysimakhos tarafndan yerle bir edilmi olan ve daha nce Megara
ve Atinallarn bir koloni kenti olan Astakos kentinin kar kysna kendi adna izafeten
Nikomedeia kentini kurmutur33. Astakos ile karlatrldnda daha merkezi konumda olan
Nikomedeia kenti ile Nikomedes iyi bir liman ve ticari ilikilerden faydalanaca bir kent elde
eder34. Nikomedes Bithynion ve Nikaiay da fethederek lkesini geniletir35.
Nikomedes Iin ilk einden olan olu ile arasnda kan anlamazlk, Nikomedesin dier
olu Zipoitesi varis ilan etmesiyle daha da alevlenir. Zialasn Galatlarn Tolistobog boyu
efinden yardm istemesi zerine sorun daha da byr. Herakleia kentinin baba oul arasnda

29

Mitchell, Anatolia I 15 vd.; Magie RRAM I 5 dn.10

30

Strab. 12.5.12; Liv. 38.16.115; ayrca konuya ilikin Arslan, Galatlar 55, dn.175

31

Magie RRAM I 5 vd.

32

Arslan, Galatlar 60 vd. , dn.198,199

33

Strab. 12.4.2; Mem. 20

34

Magie, RRAM I 305

35

Magie RRAM I 312; Rostovtzeff, Hellenistic World, 568 vd.; Jones, Greek City 17

10
arabuluculuk etmesiyle sorun zlr. Anlamazln zlmesi ile elleri bo kalan Galatlar ise
Herakleia kentinin topraklarn yamalarlar36.

2.5.3. Zialas (. ca.250-ca.227)


Nikomedesin lmnden sonra olu Zialas kralln bana geti. Kzn Antiokhos
Hieraks ile evlendirerek kendine bir destek salad. Kral Zialas kendi dneminde barl bir
siyaset izleyip Helen kentleri ile iyi ilikiler kurmay tercih etmesine kar37, Pergamon kralln
kendisine rakip olarak grmeye balam ve bu sebeple Attalos Ie kar mcadele eden ayn
zamanda da damad olan Antiokhos Hieraksa destek vermekten geri durmamtr. Zialas
dneminde Bithynia krallnn topraklar geniledi, Mariandyn hinterlandndan, Phrygia ve
Paphlogonia snr kentlerine kadarki alan Bithynia hkimiyetine girdi. Zialas, Krateia
(Flavioupolis) kentini fethetti ve Kappadokiada bir kent () kurdu38.
Kral Zialas .. ca.227 ylnda bir Galat tarafndan ldrld39.

2.5.4. Prusias I (.. ca.230-ca.187)


Babasnn lmyle tahta geen Prusias I, ykselen Pergamon tehlikesine kar, Makedon
kral Philippos V ile ittifak kurdu. 216/217 ylnda Pergamonlu Attalos tarafndan Avrupadan
Anadoluya geirilen bir Galat kabilesi olan Aisosaglar Abydos civarnda bir terr havas
estirmeye balad. Prusias mdahale etti, ocuk ve kadnlar da ldrerek bu olaya son noktay
koydu40.
.. 202 ylnda Philippos Kios ve Myrleia kentlerini ele geirmi ve bu yerleri
kaynbiraderi Prusias Ie vermiti41. Prusias Phyrigia blgesini ele geirmitir, snrlarn Aizanoia
kadar geniletmiti.
Bithynia krallnn topraklarn geniletmesinden rahatsz olan Pergamonun Romadan
yardm istemesi zerine, Galba komutasnda42 bir ordu Anadoluya gelerek olaya mdahale etmi
36

Arslan, Galatlar, s.75.dn.268

37

bak. yazt nr.1, Kral Zialasn Koslulara Mektubu

38

RE, Bithynia

39

Phylarkh. Frg.50; Arslan, Galatlar, s.202, dn.789

40

Polyb. 5.78.56; ayrca bak. Arslan, Galatlar, dn. 317

41

Polyb. 15.22 vd.; Liv. 32.33.; Strab. 12.4.3; Magie, RRAM, dn.38

11
ve Mysia ve Phrygia43 Pergamona geri verilmiti. Bu olaydan sonra Bithynia-Pergamon ilikileri
gerildi, Prusias II Phrygia Epiktetosu Eumenes IIden almak iin, bu meseleyi savaa dntrd.
Bu sava srasnda Prusias IInin yannda Galatlar da yer almtr44. Prusias, Apameia barndan
ksa bir sre sonra, Makedon kral Philipposdan ald destek ile45 ve yanna snm olan
Hannibalin komutanlyla Mysiay ele geirmitir. Hannibalin Pergamona kar kazand bu
zafer son zaferi olacaktr. Bu sava srasnda Eumenes II son anda esir olmaktan kurtulmutur.
Ancak Pergamon ve Bithynia arasndaki bu sava .. 184 ylnda Pergamonun kesin zaferi ile
sona ermitir46. Bu sava sonunda Eumenes (kurtarc) unvann almtr47. Bu tarihten
sonra Hellespontos blgesi Pergamon egemenliine girmitir. Bu blgeyi Pergamon krall adna
komutan Korrakos ynetmitir48. Prusada bulunan yazttan anlaldna gre komutan Korrakos
bu blge halkna iyi davranm ve pek ok yararl hizmetlerde bulunmutur. Yaztn da Prusa
kentinde bulunmas ilgi ekicidir. Prusa kenti ekirdek Bithynia kentidir. Yazt buraya sonra
gelmi olmaldr. Uzak ihtimal ise Pergamon, hakimiyet alann bu blgeye kadar geniletmi
olmasdr. Ancak yaztn buraya gelme ihtimali daha makul grnmektedir.
.. 183 T. Quinctius Flaminius bakanlnda yaplan toplantda Apameia Antlamasnda
Eumenes IIye verilen yerler zerinde haklarnn geerli olduu belirtilmi ve bu karara Prusias I
ve Galat efi Ortiagonun da uymas zorunluluu konulmutur. Flaminius ayrca Romann
dman Hannibali hizmetine almasndan tr Prusiasdan generalin teslim edilmesini istemitir.
Hannibal ise teslim olmak yerine lmeyi tercih etmi ve intihar etmitir49.
Hannibalin intiharnn zerinden ksa bir sre sonra Prusias I de ld ve yerine olu
Prusias II geti.

2.5.5. Prusias II (.. ca.182149)


Prusias II, Perseusun kz kardei Apameia ile evliydi. .. 179 ylnda Pontos kral
Pharnakes I Bithynia topraklarna girdi. Bunun zerine Pharnakes, Prusias II, Kappadokia kral
42

Cic., De mp.Gn.Pomp. 65

43

Strab.12.4.1, Strabon bu Phrygia blgesini Phrygia Epiktetos, laveten kazanlan Phrygia olarak tanmlar. Bu

konu ile ilgili ayrca bak. ahin, Phrygia Epiktetos


44

Iust.32 ayrca bak. Arslan, Galatlar 116

45

Strab. 12.4.3

46

OGIS 298; Magie RRAM I dn.59

47

Robert, Tralles, 284 dn.1; Magie, RRAM I dn.59; Arslan, Galatlar 116

48

bak. yazt nr. 3 Komutan Korrakosun Onurlandrlmas

49

Liv. 34.5051; Magie RRAM I, 758, dn. 56

12
Ariarathes IV, Pergamon kral Eumenes IIye yapt savalar kaybetmi ve bar imzalamak
zorunda kalmtr50.
Seleukos IVn lmesiyle, kardei Antiokhos IV tahta geti (.. 175). Antiokhos hayran
olduu Roma ve Helen kltrn yaygnlatrmak iin izledii politika sonucu pek ok Helen
kenti ile dosta ilikiler kurmu, ve onlara kendi kentlerini gelitirmeleri iin para yardmnda
bulunmutur51.

Bu dnemde Makedoniadaki Roma kart politika zerine batdaki Helen

kentlerinin bu tr politik desteklere ihtiya vard. Rhodos, Kyzikos, Lampsakos52 gibi kentlerin
yannda bir Bithynia kenti olan Kalkhedon ile de bir ba kurduu aktr53. Kalkhedonda bulunan
bir yaztta Seleukos kralnn, saray mensuplarndan Eudemosun Kalkhedonlulara gsterdii ilgi
neticesinde, vatandalk hakk verilmi ve proksenos olarak onurlandrlmtr.
3. Makedonia Sava (. 171168) esnasnda, Bithynia ve Pergamon Romann yannda
savaa katldlar. Bu savatan ksa bir sre sonra Pergamon kral Eumenesin kardei Attalos
Romaya gitmi ve Senatusa Galatlar ikyet etmitir. Senatus isteklerinin yerine getirme sz
vermesine ramen hibir ey yapmamtr. Attalosun Roma ziyaretinin ardndan Kral Prusias II
de Roma Senatusuna giderek Eumenes IIi ikyet etmi ve Galatlarn topraklarnn
egemenliinin kendine verilmesini istemitir. Ancak bu teklif Senatus tarafndan geri evrilmitir54.
Ayrca Prusiasn baz Anadolu kentlerini de ikyet etmeleri konusunda ynlendirmi olmas
muhtemeldir. zelikle o sralarda, Pompeius Trogusun55 belirttiine gre, Pergamon kral
Eumenes Galatlar ve Pisidiadaki Selge (Zerk) ile savayordu ve Eumenesin lmnden sonra da
Kral Attalos Selgeliler ile savamaya devam etti. Ambladada (Gnmzde Beyehir ile Seydiehir
arasnda Yenice ky yaknlarnda) ele geen bir yazt56, Attalos IInin bir mektubunu
iermektedir. Yaztn ieriinden anlaldna gre, Eumenesin, Apameia barndan sonra ele
geirdii Pisidia blgesini Pergamon idaresine gemekte direnmesi zerine Selge ile savat
dnlmektedir. Olay bilinmekle beraber nedeni tam olarak ak deildir. Ancak Pergamon
kartlarnn tam bir kalesi durumunda olan Selge Strabonun da belirttii gibi daima Pamphylia ve
Toroslarn i ksmnda bulunan krallarla sava halindeydi57. Strabonun Torosun i ksmndaki
krallar tanm Pergamon krallarn dndrmektedir. Polybios58, Eumenes hakknda Romaya
ikyette bulunan tek kent olarak Selgeyi sayar. Magie, Kilikia Aspera blgesinin Seleukos
50

Polyb. 25.2.4; Magie RRAM I 765, dn.60

51

Liv. 41.20.

52

I.v. Lampsakos, nr.6

53

bak. yazt nr.4 Eudemosun Onurlandrlmas.

54

Polyb. 31.32.; Liv. 45.44.; Magie RRAM I 767,dn.65

55

Pomp. Trogus, Hist. Philipp., 34

56

Welles, Royal Corr., nr. 54

57

Strab. 12.7.3

58

Polyb. 30.1.3

13
ynetiminde olduu ve Seleukoslar ile Attaloslarn birleilmesinden korkmu olma olaslndan
bahseder. Bu sebeple Prusiasn, Romann Eumenesi kontrol altna almas umuduyla ikyette
bulunmu olduunu da ekler59. Amblada ise .. 188 ylndan beri Pergamona vergi vermekle
ykmlyd. 168166 yllarndaki Galat isyanndan faydalanarak Pergamon igal kuvvetlerinden
kurtulmak iin bir frsat yakalayarak isyana katldlar. Ancak isyankr Galatlarn yenilgisinden
sonra tekrar Pergamon ynetimi kente geldi. Amblada, zararn denmesi (9000 talentlik tazminat)
ve ek olarak yllk verginin 2 talentlik art ile cezalandrlmlardr. Selge grne gre bu olay ile
kart. Pisidiallar bu ekilde Pergamona kar kmaya baladlar. ..164 ylnda Prusias II
Romada Selge ile birlikte tekrar Pergamonu sulamaktayd60. Fakat Roma Senatusu bu ikyetleri
tekrar geri evirmitir. Eumenes ve Attalos byk bir kararllkla Pisidiaya bir sefer dzenlemitir.
Ambladada bulunan yazttan61 anlaldna gre, bu sefer srasnda Amblada da Pergamon
tarafnda yer alm olmas zerine daha nce verilen cezalar affedilmitir. Yaztta Attalos, kentin
pimanlna deinerek, krallk emirlerine seve seve uymu olduklarn belirterek 9000 talentlik
tazminatn iptaline, vergiden 3000 drahmi dlmesine ve esirlerin serbest braklmasna karar
vermitir. Wellese gre yazt Attalosun tahta getii tarih olan 159 ylna yakn bir tarihte yazlm
olmaldr.
.. 159 ylnda Pergamon kral Eumenes IIin lm zerine yerine kardei Attalos II
gemiti. Prusias II, Pergamonun Galatlar ile ilikilerinin kt olmasn frsat bilip Pergamona
saldrmtr. Bithynia ordusunun, Pergamon kentinin yer ald tepeye kadar ilerledii
bilinmektedir. Attalos hemen Roma Senatusuna bavurmutur62. nce bunu pek inandrc
bulmayan senatrler yaklak iki yl sonra olaya mdahale ederek Prusias silahlarn brakmaya,
Attalosa tazminat demeye mecbur etmilerdir.
Bu olaydan be yl sonra, ..149 ylnda Attalos II bir takm entrikalar ile Prusiasn olu
Nikomedesi destekleyerek, tahta gemesine n ayak olmutur. Prusiasn bu olay zerine
Romadan yardm ars karlksz kalmtr. Prusias II Nikomedeiada ldrlm63 ve yerine
olu Nikomedes II gemitir.

59

Magie, RRAM I dn. 65

60

Polyb. 30.30.23

61

Welles, Royal Corr., nr.54

62

Polyb. 33.12.1.; Magie, RRAM I dn.80

63

App. Mithr.18.

14

2.5.6. Nikomedes II (..149-ca.127)


Attalos IInin destei ile tahta geen Nikomedes II zamannda Pergamon ile Bithynia
arasndaki dmanlk son bulmutur. Bunu takip eden yllarda uzun sre sorunsuz ve bar dolu
gnler geiren Bithynia krall, Roma ile de ilikilerini iyi tuttu.
Ancak ynetimi srasnda, Nikomedes IInin tahta gemesine yardmda bulunmu olan ve
Prusias IInin kaynbiraderi olan Diegylis isimli bir kabile lideri Thrakia sahilinde bulunan baz
Helen kentlerini igal etmi ve dier kentleri de kym ile tehdit etmiti. Bunun zerine Attalosun
mdahalesi sonucu bu olay kapanmtr64.
.. 133 ylnda Pergamon kral Attalos III kralln Romaya brakarak ld. Tahtta hak
iddia eden Aristonikos isyann renen Roma, Anadoluda askeri birliinin olmamas sebebiyle
Nikomedes IIye, Pontos kral Mithridates Ve, Kappadokia kral Ariarathes Ve ve Paphlagonia
kral Pylaemenese yardm etmeleri iin haber gnderir. Bunun zerine istenen yardm gnderilir.
Ancak bu yardm pek etkili olmaz. Roma, deneyimli komutan Perperna komutasnda bir ordu
gnderir. Savan nc ylnda Aristonikosu Stratonikeiada malup eder ve esir alr.
Perpernann hastalanp lmesi zerine, yarm kalan grevini tamamlamak zere .. 129 yl
Consul M. Aquillius gelmi ve yapt dzenlemeler ile Pergamon krall topraklarn, Provincia
Asia ad ile Asya Minordaki ilk Roma eyaleti haline getirmitir65. Aquillius, baz blgeleri isyan
srasnda Romaya yardm eden krallklara vermitir. Buna gre Lykaoniay Kappadokia kralnn
oullarna, Phrygia Epiktetosun baz ksmlarn Paphlogonia prenslerine, Byk Phyrigia ve
Galatiay Pontos kral Mithridates Ve vermitir. Bu datmdan Nikomedes II pay alamamtr66.

2.5.7. Nikomedes III (.. ca.127-ca.94)


Nikomedesden sonra yerine geen olu Nikomedes III, Mithridates ile birleerek ..
104 ylnda Paphlagonia blgesini igal ederek, aralarnda paylatlar67. Romann derhal
Paphlagoniay terk etmesini istemesine ramen, Mithridates topraklarn geniletme politikasna
Galatia ve Kappadokiaya saldrarak devam etti68.
64

Strab.13.4.2.; App. Mithr.6

65

Strab.14.1.3842

66

App. Mithr. 1115; App. Mithr. 5657

67

Iust. 37.4., 38.7-10

68

Iust. 37.4., 38.7.

15
III. yzyln sonunda Suriye krallarnn Akdenizde gcnn azalmas ile ortaya kan
korsanlk faaliyetleri, daha sonralar etkilerini Propontise (Marmara denizi) kadar uzanmt. Bu
sebeble pek ok kent gibi Kalkhedon kenti de Tenedos ve Phokaia kentlerinden dokunulmazlk
haklarnn kabuln talep etmi ve almtr69. Deniz trafiini etkileyen bu korsanlar, daha sonra
Pompeiusun dzenledii bir sefer ile ay kadar bir srede ortadan kaldrlmtr (..67).

2.5.8. Nikomedes IV. (.. ca.94-ca.74 )


Nikomedes IIIn .. 94 ylnda lmesi zerine olu Nikomedes IV kral oldu. Ancak
kardei Sokrates ayaklanarak, Mithridates VIya bavurdu. Bunun zerine Mithridates bir saldr ile
tahta Sokratesi geirdi. .. 89 ylnda Roma, .. 101 yl Consul M. Aquilliusu Nikomedes IV
yeniden tahta geirmek iin gndermitir. Asya valisi Cassius ve Aquilliusun ordusuyla olaya
mdahalesi sonucu, Mithridates VI Bithyniay terk etmek zorunda kald.
Daha sonra krallnn bana dnen Nikomedes, Pontusa saldrd ve bu blgeyi
yamalad. Nikomedes, Mithridatesin ordusuyla, Amnias (Gk Irmak) nehri yannda kar karya
geldi ve yenildi. Nikomedes, Bithynia ve Pontus snrndaki Skoroba da eteinde kamp kurmu
olan Roma generali Maniusun yanna kat70. Nikomedes, Bithynia ve Galatia snrn kollayan
Cassiusa katlmak iin yanna gitti. Nikomedes, . 85 ylnda Sullann Mithridatesle yapt
bara kadar Bithyniaya dnemedi71.
Mithridates daha da glenerek .. 88 ylnda tm kentler tarafndan kurtarc olarak
karlanmtr. Bir gnde Kk Asyada 80.000150.000 Romaly ldrtmtr72. Hatta Roma
Consul M.Aquillisu ikence yaparak ldrtmtr73. Bu olay zerine Roma tarafndan
gnderilen Sulla .. 8785 yllarnda Mithridatesi yapt savalarda yenilgiye uratr. Nikomedes
tekrar Sulla tarafndan tahta karld ve lmne kadar Romaya tabi olarak kald.

69

bak. yazt nr. 2, Phokaia ve Tenedos Kentlerinin Kalkhedona Dokunulmazlk Hakk Tanmas

70

App. Mithr.71

71

Plut. Sull. 23

72

Mem.31.4; Cic. De mp. Cn. Pomp. 7; Plut. Sull. 2324; App. Mithr.22-23.; ayrca bak. Arslan, Galatlar 136,dn.512

73

Cic. De mp. Cn. Pomp. 11; App. Mithr. 2021; ayrca bak. Arslan, Galatlar 137, dn.514

16

2.6. ROMA DNEM

2.6.1. Roma Dnemi Tarihi


Nikomedes IV, Attalos IIIn yapt gibi Bithynia kralln .. 74te Romaya miras
brakr74. Nikomedesin olu, kralln Romaya braklmas zerine Pontos Kral Mithridates
VIden yardm istedi. Mithridates hazrlad bir ordu ile hibir glkle karlamadan Bithyniaya
girdi75. Halkn sevgisi kazanm olan Mithridates kurtarc olarak karlanmtr. Daha sonra da
Galatia, Kappadokia, Pisidia blgelerini ele geirmitir. Roma ordularn yenilgiye uratan
Mithridates iin Lucullus komutasnda bir ordu gnderilmiti. Lucullus, Galatlar ile gcn
birletirerek Kyzikos kentinin kuatmasn kaldrd ve Bithynia kentlerini geri ald76. Mithridatesin
Prusa ad Olypiumda bulunan askerleri, Nikomedeiada bulunan Mithridatesin yanna katlar77.
Lucullus .. 71-70 yllarnda Pontos krallnn Karadeniz kysndaki topraklarn Roma
hakimiyeti altna almay baarmtr. .. 67 ylnda Lucullus Romaya geri dnd78, yerine
Pompeius grevlendirildi. Pompeius, Mithridatesi Dasteira79 (Erzincan yaknlarnda bir kale)
kentinde yaplan savata mutlak zafer kazanmtr. Mithridates Kolkhise80 kamtr. Olunun
isyan etmesi ile gsz kalan Mithridates, komutan Bituitosdan kendini ldrmesini istemi ve o
da bu istei yerine getirmitir81.
Pompeius, .. 63 ylnda Pontos krallnn bat kesimlerini Bithynia eyaleti ile
birletirerek Provincia Pontus et Bithynia, Pontus-Bithynia Eyaletini kurmutur.
.. 47 ylnda Caesar Nikaia kentinde Asya Minor ile ilgili baz dzenlemeler yapmtr82.
.. 36 ylnda Pompeiusun olu Sextus Pompeius, Oktavianus kar Sicilia yaknlarndaki
deniz savan kaybetmesi zerine, Propontise kaarak Astakos Krfezine snmt. Nikomedeia

74

Liv. Perioch.93

75

Cic. De mp. Gn. Pomp. 5.

76

Cic. De mp. Gn. Pomp. 20.; App.Mithr. 333334

77

FGrH 434.28.511(Memnon)

78

Cic. De mp. Gn. Pomp. 5.

79

Strab. 12.3.28.

80

Strab. 11.1.6; Plut. Pomp. 3436

81

Plut. Pomp. 41.15; Liv. Perioch. 102; App. Mithr. 102, 107, 111

82

Caes. Bell. Alex. 78

17
ve Nikaia kentleri ile birlik olmutur83. M. Titus komutasndaki ordu karsnda baarsz olup,
Armeniaya kamaya almtr. Ancak yakalanarak ldrlmtr.
.. 29 ylnda Augustus, Bithyniallara, Nikomedeia ve Nikaia kentlerine, Tanra Roma
ve Iulius Caesar adna bir tapnak yaplmasna izin verir84.
mparator Augustus, Trakya Kralln ikiye bld. lkenin, zengin, bereketli topraklara
sahip ksm eski kral Rhoimetalkesin olu Kotyse, Yabani kuzey topraklar ise Kotysn amcas
Rheskouporise verildi. Rheskouporis yeeninin topraklarn ele geirmek iin ona saldrd ve
yeenini ldrd. Roma mdahale etti, Rheskouporis yakaland ve zindana atld. skenderiyede
tutuklu bulunan kral kamaya alt sulamasyla idam edildi (.S.19). Pandikapaion (Ker)
kentinde bulunan bir yaztta85 Trakya Kral Rheskouporis, Bithyniann Prusias ad Hypium kenti
tarafndan onurlandrlmtr ve hayrhah olarak tanmlanmtr. Yazttan anlaldna gre,
Prusias kenti ticari ilikilerini Karadenizin kuzeyine kadar geniletmitir. Kral muhtemelen bir
ktlk dneminde kente yardm etmitir ve kent de bu iyilie karlk kral onurlandrmtr.
mparator Nero 57 ylnda Dou seferi balatt. Armenia ve Parthiaya dzenlenen sefer
srasnda, pek ok yol onarm ve bakm grmtr. Bithyniada bulunan Nikaia-Apameia yolu da
bu srada onarlm olmaldr86.
Vespasianus, Rhodos, Samos ile birlikte Byzantionun da zerkliine son vererek
Byzantionu Bithynia-Pontos eyaletine balad. Vespasianusun yapt bu deiiklerin ana nedeni
mali skntdr. Neronun israf ve yaplan savalar sonucunda mali skntya giren Romann
vergilerini ykselterek, bamsz kentlerin bu ayrcalklarna son verildi. Bunun sonucunda elde
edilen paralar da Vespasianus, kamu binalarnn ve yollarnn onarlmasnda kulland87.
Vespasianus ve Titusun ortak ynetimde (70-72) bulunduklar srada Bithynia Proconsul olarak
karmza kan M. Plancius Varus88, hakknda ayrntl bilgi sahibi olduumuz ender Bithynia
eyalet yneticilerinden biridir89. Aslen Latiumlu olup, daha sonra negotiatores olarak Pamphyliann
Perge kentine gen nl ve zengin bir ailenin yesidir.
109111 yllar arasnda Bithynia eyalet valisi olarak karmza kan C. Plinius Caecilius
Secundus mparator Traianusa yazd mektuplarda Bithyniann sorunlarndan bahsetmektedir.
Pliniusun mektuplarnda Bithynia kentlerinin problemlerinden, genel olarak kt valiler
83

App. Bell. civ. 5.1.2.

84

Cas. Dio. 51.20.6

85

Boeck, Ges. Inscriften VI.460 f.nr.2; Latshv II nr.43; IGR I 888, Corpus Inscriptionum Regni Bosporani

(1965)nr.55 [Pantikapaion (Ker Kenti-Ukrayna)]


86

bak. yazt nr. 5, Nero Dneminde Nikaia-Apameia Yolunun Onarm Yazt; ayrca bak. Amastrisde bulunan yazt iin

Dessau, ILS 5883=IGR III 83


87

bak. yazt nr. 6 Vespasianus Dnemi Mil Ta; yazt nr. 7 Vespasianusun Dneminde Onarlan Yol

88

bak. yazt nr. 8-14 Bithynia Proconsul Plancius Varus

89

PIR P 443; Houston, M. Plancius Varus

18
tarafndan ynetimin bozulmas ve kamu paralarnn gerekli gereksiz projelerde harcanmasndan
bahseder. Pek ok kent ciddi sorunlarla boumakta ve acilen zm beklemektedir. Bu kentler
arasna Nikomedeia, Nikaia, Prusia yer almaktayd. Plinius Traianusa yazd mektuplardan
birinde srad bir projeden bahseder90. Bu Nikomedeia yaknndaki Sophon (Sapanca) gln
krfeze balanmas ile ilgilidir. Plinius mektupta bu projenin daha nce bir Bithynia kral
tarafndan uygulamaya balatldn da belirtir. Traianus projeye scak bakar, hatta bunun ile ilgili
olarak Romadan bir mhendis gndereceini belirtir. Ancak bu projenin uygulanmas aamas ile
ilgili bilgi edinebileceimiz bir kaynak yoktur. Daha sonra Bizans, Osmanl dnemlerinde de pek
ok kez proje uygulanmak istenmi ise de baarl olunamamtr91.
mparator Hadrianus 117 ylnn kasm aynda Antiokheiadan yola karak Ankyra
zerinden Bithyniaya gelerek, k Nikomedeiada geirdi. Hadrianus 122123 ylnda tekrar
Bithyniaya gelerek 120 ylnda meydana gelen depremle yklan Nikomedeia ve Nikaia kentlerine
yardmlarda bulundu92. Bu geziler ile ilgili bilgiler antik kaynaklarn yannda, Bithynia blgesinin
her yresinden mparator Hadrianus ile ilgili pek ok sayda bulunan yazt ile de
desteklemektedir93. zellikle Antinoosun memleketi Klaudiupolis kenti Hadrianus yaztlar
bakmndan zengindir. Kenti 123 ylnda ziyaret ettii de bilinmektedir.
Marcus Aurelius-Lucius Verus dneminde (.S.161180) Bithynia-Pontus eyaleti stats
deimitir. Daha nce Senato eyaleti iken, olaslkla Part sorunun kmas zerine imparatora
bal askeri bir eyalet haline getirilmitir. Daha nce ise imparatora bal olan Lykia-Pamphylia
eyaleti ise senato eyaleti statsne gemitir94.
194 ylnda Septimius Severus ve Pescennius Niger Roma mparatorluk taht iin
savamaya balamtr. Niger Byzantionu merkez s olarak kullanmaya balamt. Ancak Nigerin
komutan Severusun komutan Claudius Candidusa yenilmesi zerine baz Bithynia kentleri
Severusun tarafna geti. Bunun zerine Nikaia, ezeli rakibi Nikomedeiann Severus tarafna
gemesi zerine, Niger yannda yer alr. Askania (znik) gl yaknnda zorlu bir arpmadan
sonra Severusun komutan Candidus Nigerin ordusunu yener95. Niger nce Antiokheia, sonra
Frat kysna kat, ve burada yakalanp ldrld. Severus kendi yannda yer almayan kentleri
cezalandrmaya balam, Byzantionu Perinthosa balam, Antiokheiay harabe haline getirmiti.

90

Plin. Epi.10.41

91

Ayrca bak. S. ahin, Bekpr 1985

92

Eus. Hier. Chron.198.9

93

bak. yazt nr.2033 Hadrianus dnemi yaztlar; Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis

94

Stat deiikliinin tarihlendirilmesi tartmas iin bak. S. ahin, Statthalter der Provinzen Pamphylia-Lykia und Bithynia-

Pontus in der Zeit der Statusnderung beider Provinzen unter Mark Aurel und Lucius Verus; EA 20 (1992), 7790; C. Marek
Das Datum einer Statthalterschaft in PontusBithynia: L. Hedius Rufus Lollianus Avitus, EA 23 (1994), 83-86
95

Herod. 3.2.710; Cass. Dio. 74.6.46

19
Nikaiann da Niger tarafnda yer almasna kzan Severus kentin onursal unvanlarn yaztlardan
kazmtr96.
mparator Caracalla Aleksandrosa yknerek, Douya dzenledii sefer srasnda 214
215 yln Nikomedeia kentinde geirdi. Bu seyahatini yaztlardan da renmekteyiz97.
Onurlandrlma yaztlarnda, mparatora refakat etmek byk bir onur vesilesi olmas nedeniyle
nemle belirtilmitir. Caracallann Fulvia Plautilla ile evlenmesi zerine Nikaiallar,
mparatorieyi bir yazt ile onurlandrmlardr98.
Caracalladan sonra Macrinus imparator olmutur. Fakat ksa bir sre sonra Caracallann
teyzesi olan Iulia Maesann torunu olan 14 yandaki Varius Avitus imparator ilan edildi (218).
Tanr Elagabalusun insan sureti olarak tantlan yeni imparatoru ordu da desteklemiti. Macrinus
Nikomedeiaya kat, oradan da Kalkhedona geti ve yakalanp ldrld. mparator Elagabalus
annesi ve anneannesi ile birlikte Bithyniaya geldi ve 218219 kn Nikomedeiada geirdi99.
Maximinus Thraxn imparatorluu srasnda, Afrikada ayaklanma balam ve eski
valilerden Gordianus imparator olarak ilan edilmitir (238). Gordianus I, Kartacada olu
Gordianusu ortak imparator olarak ilan etti. Maximiusun komutan ile savaan Gordianus II,
savata ld. Gordianus I bu olay renince kendini ldrd. 20 kiilik bir ynetim kurulu
seildi. Bu kurulun bana Asya valisi Pupienus Maximus ve daha nce Bithynia, Galatia valilikleri
de yapm olan Balbinus getirildi. Bir grup Gordianus IInin torunu 13 yandaki ocua byk
babasndan tr M. Antoninus Gordianus ad verdi ve imparator olarak tand100. Ordu Balbinus,
Maximus ve Maximianus Thrax ldrmesi ile Gordianus III tek bana imparator oldu.
mparatorun en byk yardmcs Praetorio Praefectusu, Asya eyaletinde proconsul, Bithynia-Pontos
eyaletinde procurator olarak bulunmu Gaius Furius Sabinus Aquila Timesitheus idi. Gordianus,
Timesitheusun kzyla evlenmiti. Gordianus III, douda kan sorunlar nedeniyle sefer
dzenledi. Bu sefer srasnda ordunun getii yollar onarm grm olmal. Douya giderken
izledii gzergah konusunda eitli grler101 olmasna kar, Gordianusun sefere giderken her
zaman kullanlan Nikomedeiadan geen askeri yolu (Via Egnatia) kullanm olmaldr. Bithyniada
Nikomedeia ve Prusada bulunan mil talar bu seferi epigrafik olarak desteklemektedir102.
Balangta baarl olan mparator, bu savata kaynpederinin seferdeki baarsn vd103. Fakat
96

Cass. Dio. 74.8.4; bak. yazt nr. 11, 12, 15, 28, 29, 30

97

bak. yazt nr. 39, 40, 42, 45

98

bak. yazt nr. 38 mparatorie Fulvia Pautillann Onurlandrlmas

99

bak. yazt nr. 43 Elagabal Dnemine Ait Bir Onurlandrma Yazt

100

Herod. VIII.10.89

101

Bosch, Rmischen Kaiserzeit, s.55; Krzyzanowska, dAntioche de Pisidie, s.63, dn.24; Ayrca bak. Gordianusun

Pers seferi ile ilgili, Kaya, III. Gordianus


102

bak. yazt nr. 4849 Gordianus Dnemi Mil Talar

103

Amm. Mar. 23.5.17

20
daha sonraki atmalarda baarsz oldu, zira kaynpederi deneyimli komutan Timesitheus
yakaland hastalktan ld. Timesitheusun yerine M. Iulius Philippusu (Arabs Philippus) atad.
Daha sonra mparator orduda kan honutsuzluklar nedeni ile ldrld ve Arabs Philippus
imparator ilan edildi104. Eusebios, Arabs Philippusun Hristiyan olduunu belirtir105.
257258 yllarnda Gney Rusyadan gelen Gothlar Bithynia kentlerini yamalarlar106.
Bata Nikomedia olmak zere, Nikaia, Kios, Apameia, Prusia kentleri yamalanr.
260 ylnda Pers kral ile savarken mparator Valerianus tutsak edilmi ve Persler Roma
ordusunu yenerek, Antiokheia bata olmak zere, Kilikia, Kappadokia, Suriyedeki pek ok kent
talan edilmiti. Bu duruma mdahale etmek iin Komutan Callistus Kilikiann Korykos kenti
yaknlarnda Persleri yenilgiye uratt. Daha sonra komutan Macrianus ve Callistus imparatora
ballktan vazgeti ve Macrianus oullar T. Fulvius Iulius Macrianus ve T. Fulvius Iunius
Quietusu imparator ilan etti. Karklk iinde bulunan dou illeri her ikisini de imparator olarak
selamladlar. Ancak imparatorluklar ksa srd. Tuna blgesinde Gallienus ile yaplan savata ikisi
birden ld. Ksa srm olmasna ramen Macrianuslarn mparatorluklar, tam bir karklk
iinde olan dou blgelerinde bir umut ve sevin yaratm olmal. Apameiada bulunan bir yaztta
kent

mparatorlar

Macrianusu

yerin,

denizin

ve

tm

insanlarn

efendisi

olarak

onurlandrmlardr107. Dou snrna nispeten daha uzak olan Bithynia blgesinde bu ekilde
onurlandrlm olmalar, halkn gerekten bu kargaa dneminden ne denli yprandn
gstermektedir.
Claudius Gothicusun dneminde (268276) imparatorluk tam bir karklk iindeydi.
talya Alemanlar, Balkanlar Goth aknlarnn etkisi altndayd. Gothlar ile savandan faydalanmak
isteyen Palmyra mparatorluu Antiokheiay igal etti, daha byk bir sefer ile Kappadokiay ele
geiren Zenobia, Bithyniay ele geirmeyi planladysa da baarl olamad. Bu igal srasnda
Nikaiann surlar yeniden ina edildi108. Bu srada Gothlar Girit ve Kbrs istila ettiler, ancak
Romallar saldrlar pskrtmeyi baardlar.
Bithyniann

Nikomedeia

kenti

mparator

Diocletianus

dneminde

(284305)

imparatorluun doudaki bakenti oldu109. Diocletianus ynetimi Maximianus ile paylamt110.


Diocletianus yepyeni bir anlayla pek ok deiiklik yapt. mparatorluk bir imparatorun idare
104

Gordianusun askerleri tarafndan ldrlmesinde Arabs Philippusun bir dzeni olduuna ilikin rivayetler iin

bak. Kaya, III. Gordianus, s.164166; Gordianusun Persler tarafndan ldrlmesine ilikin Sapor Iin randa
bulunan dilli yazt iin bak. M.I. Rostovtzeff, Res Gestae Divi Saporis and Dura, Berytus 8, 19431944, 17-60
105

Eus. Hist. Ecc. 6.34

106

Zos. 1.35.12

107

bak. yazt nr. 51 Macrianusun Onurlandrlmas

108

bak. yazt nr.5253 Claudius Gothicus Dneminde Nikaia Surlarnn Yeniden Yaplmas

109

Zos. 1.73.2.

110

bak. yazt nr. 5455 Diocletianus Dnemi Yaztlar

21
edemeyecei kadar geniti, eyaletler dank ve kimi zaman yeteneksiz valiler tarafndan
ynetiliyordu. Sivil ve askeri tekilatn da ayrlmas gerekiyordu. 286 ylnda Diocletianus
Maximianusu Augustus ilan etti. mparatorluk blnmedi, bununla beraber Maximianus
Milanoda, Diocletianus, Nikomedeiada oturuyorlard. 293 ylnda Diocletianus iki Augustus ve
iki Caesardan oluan thetrarkhi dzenine gemeye karar verdi. Bunun zerine Diocletianus C.
Flavius Valerius Constantiusu batda Maximianusa Caesar olarak, Galerianus Valerius
Maximianusu kendisine Caesar olarak seti. Msr, Libya, Arabia ve Bithynia ile douyu
Diocletianus, Illyricum ve Asyann bat ksmlarn Galerius, Roma, talya, Sicilya, Afrika,
spanyay Maximianus, Gallia ve Britanyay Constantius idare etmeye balad. Diocletianus 1
Mays 305 ylnda Nikomediada tahttan ekildiini aklad111.
298 ylnda Constantius Chlorus, Rhen Nehri civarnda Alemanlara kar savamtr. Bu
tehlikeyi atlatan Bithynia kentlerinden Nikomedeia bir onurlandrma yazt dikmilerdir112.
Constantinus dneminde, Hristiyanlarn arasndaki anlamazlklar zmek amac ile, 325
ylnda Bithynia kenti Nikaiada, Hristiyan Consili toplanr113.
Uzun zamandr Romann askeri ve siyasi bir merkez olamayacann farkna varlmt.
Roma nehirlerden ok uzakt ve denizle ilikisi ok kolay kesile biliniyordu. Bu dezavantajlar gz
nnde tutulunca Constantinoupolis kurulana kadar pek ok ehir bakent olarak kullanlmtr.
III. yzylda mparatorlar Roma dna kmaya baladlar. Valerianus Perslerle savamaya douya
gidince, olu Gallienus kararghn Mediolanumda (Milano) kurmutu. Mediolanum kuzey
snrna ve Romaya eit uzaklkta bulunuyordu. Maximianus da ynetimini Mediolanumdan
yrtmt. Diocletianus nce Sirmiumu (Sremska Mitrovia) daha sonra da Nikomedeiay
bakent olarak semiti. Nikomedeiann bakentlii bir kuak boyunca srd. Nikomedeia
douya giden ana yolun zerindeydi, iyi bir liman ve verimli topraklar vard. Ancak srekli
kark olan kuzey snrlarna uzak kalyordu. Senato hala Romadayd fakat tamamen ilevini
yitirmiti. Tm kararlar imparator tarafndan alnyordu.
Constantinus nce Serdicay (Sofya) sonra Troya kalntlarn yeni bakent olarak
dnd, fakat en sonunda Byzantionu114 seti. Byzantionda inaat 324 ylnda balad ve 330
ylnda byk elencelerle al treni yapld. Yeni bir forum yaplm (Forum Constantini) ve
burada zerinde Constantinusun tuntan bir heykelinin bulunduu bir stun (emberlita)
dikilmitir. ehir imparatorluun eitli yerlerinden gelen pagan heykellerle sslenmiti.

111

Eus. Hier. Chron. 228.12; Zonar. 12.32 (3.163)

112

bak. yazt nr. 56 Constantius Chlorus

113

Eus. De Vita Cons.3.6.1

114

Byzantion Megaral kolonistler tarafndan .. 660659 yllarnda kurulmutu. Adn balarnda bulunan lider

Byzasn adndan ald sylenir.

22
Delphiden Apollonun heykeli ile Ylanl stun getirilmiti115. Byzantionun konumunun avantaj
ile yap malzemesi sorunu kolayca zlmt. Belgrad ormanlarndan kereste, Prokonnesosdan
(Marmara adas) mermer getirildi. Yeni bakent iin yle ok masraf yaplmt ki Constantinus
dan sonra bakent deitirilmek istense bile artk ok geti116. Romadan senatrler getirildi ve
ehrin yeni bir senatosu oldu. Resmi ad Roma Nova olmutu. Ancak 330dan sonra kente
kurucusuna izafeten Constantinoupolis denilmeye baland.
Constantinus yaarken Caesar unvann alan oullar, lmnden sonra Augustus ilan
edildiler. spanya, Britania ve Gallia Constantinusa; talya, Afrika, Illyricum ve Trakya Constansa;
Propontisin gneyinden Kk Asya ve Dou, Msr, Armenia ve mttefik kabileler
Constantiusa verildi.
Constantius 338 yl balarnda babasnn cenazesinin Constantinoupolise getirilmesinden
hemen sonra, askerlerini kkrtarak Constantinusun kardelerini ve yeenlerini ldrtt. Bu
katliamdan o srada hasta olan Gallus ve henz 6 yanda olan Iulianus sa olarak kurtulabildi.
Babasnn ldrlmesinden sonra kimsesiz kalan Iulianus, Constantius tarafndan Nikomedeiaya
gnderildi. Burada anneannesi ve piskopos Eusebius tarafndan yetitirildi. Bu srada bir ara
Constantinopolise gelmi ancak mparator Constantius tarafndan Nikomedeiaya geri
gnderilmitir117. Bu srada hatip Libaniusun derslerini gizlice takip etmeye balamtr. Bu srada
oktanrcln etkisine girmeye balad. Daha sonra Kappadokiada kardei Gallus ile birlikte
neredeyse bir hapis hayat yaad. Constantinoupolise dnmesi izin verildiinde kardei Gallusa
Caesarlk verildi, Iulianus da eitimine devam etmek zere Pergamona gitti. Oradan Ephesos ve
yine Nikomedeiaya geri dnd. Constantius tarafndan Caesar olarak Galiaya gnderildi.
Constantius Mopsukrenede (Mezaroluk-Gzeloluk) lmesi zerine Iulianus imparator oldu ( 3
Kasm 361). 362 ylnn haziran aynda Antiokheiaya gitmek iin Constantinoupolisten
ayrlmtr. mparator Kalkhedon, Libyssa zerinden Nikomedeiaya geldi. 358 ylnda byk bir
deprem geirmi olan Nikomedeia yklm durumdayd118. Uzun zaman geirdii bu kenti bu
halde grnce ok zld ve kentin onarm iin byk bir bata bulundu. Daha sonra Nikaia,
Iuliopolis, Pessinus (Sivrihisar-Ballhisar) kentlerine urayarak Ankyra ve Kappadokia zerinden
Antiokheiaya vard.

115

.. 479 ylnda Delphideki Apollon Tapna nnde duran stun, Yunanllarn Perslere kar kazandklar

Palataia zaferinin bir ans olarak ele geirilen silahlarn eritilmesi ile yaplmtr. Bu stun birbirine sarlm ylan
figrnn balar zerinde tadklar kazandan meydana geliyordu ve stun kvrmlarnda 31 Yunan kolonisinin adlar
yazmaktayd.
116

Grant, from Rome to Byzantion, s.20

117

Foss, Anadolu, s.8

118

Amm. Mar. 17.7.1; Eus. Hier. Chron. 241.3; Socrat. Hist. Ecc. 2.39.2,4.11.14; Sozom. 4.16.3; Chron. Min. 1.239;

Theoph. Chron. 45.25; Libanius Orat. 61

23
362 ylndaki deprem. Aralk aynda meydana gelen bir deprem, Nikomedeiada 358 ylnda
meydana gelen depremden salam kalan binalar ve Nikaiann byk blmn yerle bir etti119.
364 ylnda Nikaiada len mparator Iovianus yerine geecek olan imparator seimi
yaplmtr120. Seim sonunda ise Valentinianus imparator olmutur.
368 ylnda Nikaia tekrar iddetli bir deprem yaar ve byk hasar grr121.
Bizans mparatorluu zamannda Bithynia blgesi Optimaton, Opsikion, Bukellarion
olarak Themaya122 ayrlmtr.
Nikomedeia ve Nikaia 1326 ylnda Osmanllar tarafndan fethedildi.

2.6.2. Roma Phylai Sistemi


Klasik Atinada, bir atadan km, zamanla evlenmek suretiyle eitli ailelere ayrlm olan
genos (slale)ler ortak amalarn korumak iin zamanla birlemiler ve phratriai (karde birlikleri)
ve kan ba tayan phylai (kabile birlikleri) kurmulardr. Yetikin erkekler tarafndan oluturulan
phyleler belirli zamanlarda toplanarak kabile ii meseleleri grr, eitli kararlar alrlard. Klasik
Atinada phyle bakanlarna basileus ad verilirdi. Bu basileus Aka dnemi mstahkem saraylarda
oturan basileuslar ile kartrlmamaldr. Phyleyi temsil eden basileus kabile ii sorunlar zmek
ve sava zamannda kabileyi sevk ve idare etmek ile grevli bir memur gibi alglanmaldr123.
Klasik Atinada grlen Phylai sistemi, Romada da tribes olarak karmza kar ve Yunan
phylai sistemi ile benzer zelikler tar.
Roma mparatorluk dnemi eyaletlerinde grlen Phylai Sistemi, Klasik Atina rneinde
olduu gibi yerel birim zelliini koruyan bir organizasyondur. Ancak Atinada basileus adn
tayan bakan phylarkhos olarak anlr.
Boluda bir sre nce bulunan Roma dnemine ait olan bir yaztta Klaudioupolis kentinin
Phyle isimleri tam liste halinde verilmitir124. Yazt .S. 198 ylna tarihlenen bir onur yaztdr.
Yaztta mparator Septimius Severus o yln Phyle bakanlar tarafndan onurlandrmaktadrlar. Bu
tam liste eine az rastlanlr bir listedir.
Bu almada ad geen Phyle isimleri:
119

Amm. Mar. 22.13.5

120

Amm. Mar. 26.1.3

121

Soz. Hist. Ecc. 6.10.2., 4.11.14

122

Kons.Porph. De Them.,4-6; Roma dneminde ki eyaletlerin askeri birliklerin yerletirildii idari blgelere

dnmesiyle aldklar isim. Themalarn banda strategoslar ve proconsuller yeralrd.


123

Mansel, Ege ve Yunan Tarihi, s. 198

124

Marek, Die Phylen von Klaudioupolis

24

Apollonis Phylesi125, Sebaste Phylesi126, Traiane Phylesi, Dionysias Phylesi, Antonine


Phylesi, Hermesias Phylesi, Dia Phylesi, Demetrias Phylesi, Asklepias Phylesi, Hadriane
Phylesi, Antonois Phylesi, Aureliane Phylesi127 Klaudioupolis

Hadriane Phylesi128 Prusa ad Olympum

Sebastene Phylesi, Thebai Phylesi, Phaustinia Phylesi, Sabeinia Phylesi, Dionysiados


Phylesi, Tiberiane Phylesi, Prousias Phylesi, Hadriane Phylesi, Iouliane Phylesi,
Antoniane Phylesi129, Megaris Phylesi, Germanike Phylesi, 130 Prusias ad Hypium

2.7. BLGENN DN YAPISI


Bithyniada Roma ncesi dini yaps Anadolunun geneli ile paralellik gsterir. Yerel klt
Kybele ve Men klt yannda Yunan tanrlarndan Zeus, Hermes, Athena, Dionysos, Asklepios,
Demeter, Thykhe ve deprem ile ilikilendirebileceimiz Poseidion tapnmlar grlmektedir.
.. 3 yyda Bithyniada Msr kkenli tanr tapnmlar dikkat ekmektedir131. sis, Sarapis,
Anubis ve bunun yannda yaztlarda132 ve dier tanrlara ibaresinden anlaldna gre Osiris ve
Ammon tapnmlar da yaygnd ve Msr tanrlar kltlerinin Roma mparatorluk dneminde de
devam ettii gzlenmitir.
Roma mparatorluk Dneminde en belirgin tapnm mparatorluk klt ve tanra Roma
tapnmdr. .. 29 ylnda Nikomedeia kenti, Pergamon ile birlikte bu kltn ilk uygulaycs
olma hakkn elde ederler133. Daha sonra Anadoluda olduka byk bir ilgi grr. Bunun ile
birlikte Tanra Roma ve Tanrlatrlan Caesar klt de Nikaia bata olmak zere zamanla dier
Bithynia kentlerinde de tapnm balamtr. Birinci yzyldan itibaren neokoros tapnak
muhafzl unvan yaygnlamaya balad. Bu kentin Augustus klt ile ilgili senatoya bavurma

125

yazt nr.25

126

yazt nr. 25, 38

127

yazt nr. 35

128

yazt nr. 28, 39

129

yazt nr. 39

130

yazt nr. 39, 45

131

I.v. Kios, nr.21, 22, 23

132

I.v. Kios, nr. 23

133

Price, Ritual and Power, s.58

25
srecinde baarl olduunu gsteren bir unvana dnt ve vn kayna olarak kullanlmaya
baland134. Bithynia kentlerinden Nikomedeia ve Nikaia bu unvan kullanmlardr135.
Roma dneminde devam eden Yunan tanrlar tapnmlar eitlilik gsterir. Zeus,
Hermes, Ares, Poseidon, Aphrodite, Dionysos, Artemis, Apollon, Eros, Nemesis, Eirene,
Hephaistos gibi Yunan tanrlar tapnmlar bilinmektedir. Roma dneminde Anadolu kkenli
tanr tapnmlar younluunu srdrr, Kybele (Magna Mater) ve Men tapnmlarnn yannda
Sabazios136 tapnm yaygndr. Sabazios, Dionysos gibi bereket, ba, bahe ile ilikilendiren bir
tanr olarak bilinmektedir. Bereket tanrs olarak dier bir tanr olan Zeus klt ise farkl
epithetonlar ile tapnm eitlenmitir. Zeus Bronton137 en ok tapnm gren klttr138. Bununla
birlikte Zeus Sarnendos139 nadiren Zeus Bennios140 gibi epithetonlar ile Zeus klt devam etmitir.
Hristiyanlk, Bithynia blgesine olduka erken bir dnemde girmi ve yaygnlamtr.
Eyalet valilii srasnda Pliniusun mparator Traianusa yazd mektuplarda Hristiyanlardan
bahsetmektedir141. Bu mektup, Anadoluda Hristiyanln yaylmasna ilikin ilk belgelerden
biridir. Plinius, Traianusa yazd mektubunda, Hristiyanlarn sorgulanmasnn nasl yapmas
gerektiini bilmediini belirterek, mparatora danmay uygun grdnden bahseder142. Plinius
yapt soruturma hakknda bilgi vererek, ilk Hristiyanlarn nasl ibadet ettiklerini da aktarr.
mparator ise cevap olarak143, Pliniusun doru bir yol izlediini belirtir.

134

Price, Ritual and Power, s.64

135

bak. yazt nr. 28, 29, 30, 41

136

TAM IV, nr.59, 60, 79

137

Zeus Bronton klt iin ayrca bak. N. Eda Akyrek ahin, Zeus Bronton. Die bildliche Reprsentation des groen

Bauerngottes Phrygiens, Mnster 1997, (baslmam) Y. Lisans Tezi; N. Eda Akyrek ahin, Phrygia'da ifti Tanrs: "Dii
Brontonti Eukhen" , Antalya 2002, (baslmam) Doktora Tezi
138

I.v. Nikaia, nr. 10801105, 1504, 15071511; I.v. Prusa ad Olympum, nr. 1014, 1015; TAM IV, nr. 58; I.v.

Klaudiupolis, nr. 60
139

I.v. Nikaia, nr.1128

140

I.v. Nikaia, nr. 1503

141

Plin. Epi. 10.9697

142

Plin. Epi. 10.96

143

Plin. Epi. 10.97

26

3- YAZITLAR

3.1 BITHYNIA KRALII DNEM

1 Kral Zialasn Koslulara Mektubu .. 246242


Ed: TAM IV, nr.1

{}
.

10

[]

15

27

20

<>

25

30

35

,
[]
[]

40

[]

[],
[]
.[]

28
45

[]
,[]
[]
[]
[]

50

Bithynia kral Zialas Kos danma ve halk meclislerini selamlar.


Sizin tarafnzdan gnderilen Diogitos, Aristolokhos ve Theudotos; Asklepiosa ina edilen tapnak iin size
dokunulmazlk verilmesini ve (dahas) bundan baka babamz Nikomedesin halknza dosta yapt gibi
kentinize dostluk gsterilmesini talep ettiler. Biz nne kar az olmayacak ekilde bu, bize gelen Helenlerin
tmne ihtimam gsteriyoruz. Sizin vatanmzla balayan tanklnz vesilesiyle halknza kar dost ve
mttefikimiz olan kral Ptolemaios araclyla size kar olan eylerin dosta dzenlenmesi iin bunun yannda
sizin tarafnzdan gnderilen kiiler de bize kar tadnz iyi niyeti byk bir onur severlikle tam olarak ifade
ettikleri iin babamzn birok dostlar iin pek ok eyi ok zen gstererek zellikle yerine getiriyoruz. Bundan
sonraki zamanda bizden talep ettiiniz zere mmkn mertebe elimizden geldii kadar tek tek her bir kimseye ve
mterek olarak herkese dostluk gstermeye ve sizlerden egemenliimiz altndaki blgelerin denizine, denizcilerden
her kim gelecek olursa onlara gvenlik salanmas iin zen gstermeye uraacaz. Ayrca bunlarn yan sra
bizim denize girmek zere ktklar yolculuk esnasnda bir kaza meydana geldii zaman onlara bir ey olursa
hibir kimse tarafndan zarar grmesinler diye her eyin hemen yaplmas iin uraacaz. Tapnanza da
olmasn istediiniz ekilde dokunulmazlk statsn tanyoruz ve Diogitos, Aristolokhos ve Theudotosa bunlar
ve dier eyler hakknda size bilgi vermesi iin emirler verdik. Esen kaln.

2 Phokaia ve Tenedos Kalkhedonun Dokunulmazlk Statsn Tanyor


..3.YY Sonu2.YY Ba
Ed: I.v. Kalchedon, nr. 5

[]

[]

29
[ ] [] [
]
[][]
5

[][,]
[ ]
[]
[] , [
]
[],,
[]
[ ]
[]

10

[ ]
[]
[],
[
[]
[,]
[][
[][]
[

15

[][
[][][]
[]

[],[]

30
20

[ ] [] [
]
[][]
[],[,]
[][]
[],[]

25

[][]
][]
[],[][]
[][]
[],[,]

30

[][][][

Phokaiallarn (karar)
Danma ve halk meclisleri tarafndan alnan karar. Mademki Kalkedonlular, atalarmzn zamannda bile
ehrimize dost ve iyi niyetli olmutur ve bize elileri Antikrates ve Demylos ile bir halk karar gndermilerdir
(ve) ve bizi kahin Apollonun verdii kehanetlerden haberdar ediyorlar, ve mademki, bu (kehanetlerde)
Kalkedonlularn Apollon ehrine sahip kyor ve tm insanlar iin kutsal ve dokunulmaz olduunu sylyor; ve
(onlar) bizi, Tanrnn erefini, bize yakr bir ekilde oaltmaya, Kalkedonlarn ehrini, tanrnn kehanetlerine
uygun, kutsal ve dokunulmaz olarak tanmaya aryor; ve mademki eliler de encmen ve halkn nne kp,
halk kararnda yazlanlara uygun konumulardr; o halde hayrl uurlu olmas dilei ile Phokaia halknn ve
Kalkedonlarn selameti iin danma ve halk meclisleri karar vermelidirler.
Kalkhedonlar bildirmelidir ki; Phokaia halk ehirlerini kutsal ve dokunulmaz olarak tanyor ve onu Tanrya
kar olan dindarlndan, ki bu bizde atalarmzn zamanndan beri sregelir, ve Kalkhedonlara kar olan iyi
niyet ve dostluktan, bizim, Tanrnn erefini arttrmak isteimizden dolay, Tanrnn kehanetlerine istinaden, bu
dereceye ykseltiyor.elilere, yasalarda ngrlen misafir hediyelerini versinler.
Tenedoslularn karar
Danma ve halk meclisleri karar verdi. Encmen meclisi yelerinin dilekesi zerine; Madem ki Kalkhedon
halk, eski zamanlardan beri Tenedos halknn dostlar, itimat edilen arkadalar ve mttefikleridir, ve bize bir
halk karar ve eli Demylosu gndererek bize bildirmilerdir ki, Apollonun kehanetlerinde sylendii gibi,
Kalkhedonlarn ehrini onlarn olduu ve tm insanlar iin kutsal ve dokunulmaz olduunu, Kalkhedonlarn

31
bizim halkmz, onlarla birlikte Tanrnn erefini oaltmaya ve Kalkehedonlarn ehrini, Tanrnn
kehanetlerine gre kutsal ve dokunulmaz olarak ilan etmeye aryorlar, onlardan bize gnderdikleri elinin
halkn nne kp, halk kararnda yazlanlara uygun olarak konumu ve bu srada hibir ekilde eref iin
gayret ve azimde eksiklik gstermemitir, danma ve halk meclisleri iyi ans ve hayr iin karar vermelidir

3 Komutan Korrakosun Onurlandrlmas .. 188171


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, band II, nr. 1001

,
,

,
[]
,
[]

10

[]
,
[]

15

,[]
[]
,
[]

20

32

,
25

,[]
[]

,[]
[]

30

[...

Arkelaos olu Menemakhosun teklifi zerine danma ve halk meclisleri karar verdi. Mademki, Aristomakhos
olu Makedon Korrakos, Hellespontos blgesinde komutanl srasnda, tm iyi niyet ve tm gayretini halkn
desteklenmesine sunarak, hem birlikte, hemde tek bana halkn ondan yardm talebini karlam, kraln istei
zerine, kentin ynetimini zerine aldktan sonra, yasalar, atadan kalan kanunlar, kutsal alan ve kentin
parasnn, genler iin zeytinya ve daha baka eyleri verdii gibi, halka ait olanlar da geri verdi. Sava
srasnda halkn ihtiyac olan eyleri temin ederek, onun ltfu ile halka adak hayvanlar, kutsal hediyeler iin
zahmet ekmi ve tohumluk buday, gda ve her bir kimsenin geimini krala hatrlatmak sureti ile salam, her
bir yurttan sahip olduu mlkiyeti srdrmesi ve hibirey olmadan, kraliyet kasasndan verilmesini, kral
tarafndan yllna verilen vergi muafiyetinin iki yl daha uzatlmas iin aba gstermi, yurttalara olan iyi
niyet ve isteyerek gsterdii aba kral ile mutabakata varmak sreti ile gerekletirdii iin. Onun bu iyiliklerine
kranln gstermek iin halk karar verdi; komutan Korrakosun onurlandrlmasna ve altn ta ile
talandrlmasna . . .

4 Seleukial Eudemosun Onurlandrlmas .. ca.172


Ed: I.v. Kalchedon nr. 1

65

..[]

33

70

[]

[]
,
[]

75

[]
[]
[][]
,

80

Kalkhedon danma ve halk meclisi karar verdi; Madem ki, Seleukial Nikon olu Eudamos, kraln dostu ve
ona iyi niyetli ve kente faydal olmu, halk tarafndan karar verilmitir; halka kar olan iyi niyetinden dolay
vlmesine ve altn ta ile talandrlmasna, agonathetin bu talandrmay, tiyatroda Dionysios bayram srasnda
ilan etmesine, ve kendisine vatandalk hakknn verilmesine ve kesintilerde, danma ve halk meclislerindeki
toplantlarna, klt ile ilgili konularn tartlmasndan sonra, ayn muameleyi grmesine, proksenos olmas iin
ikinci yln nc dneminde makamnda bulunan generaller, yasalar gerei encmene dilee vermelidirler. Seilen
eliler onunla konuarak, halkn buna eritii zaman teekkr edeceini ve bunun yaplan iyilik nispetinde
olaca aklamaldr.

34

3.2. ROMA MPARATORLUU DNEM

5 Nero Dneminde Nikaia-Apameia Yolunun Onarm Yazt .S. 5758


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.13

[Nero C]laudius Divi


2

[Claudi filius] Germanici Caesaris Nepos


[Ti. Caesaris Aug.] pronepos, Divi Aug. abnepos, Caesar

[Augustus Germanicus p]on[t. max.] trib. pot. IIII, [imp. V,] cos. III
[viam Apamea Nicae]a[m collapsa]m vetustate restituit, muniendam

curavit [per C. Iulium] Aquilam proc. suum

[],,
8

[],[],
[],,

10

,[][],,
[]
[]
[]

12

[][][][]
[]

Nero Claudius, Tanr Claudiusun olu, Germanicus Caesarn torunu, Tiberius Caesar Augustusun torununun
olu, tanr Augustusun soyundan, Caesar Augustus Germanicus, pontifex maximus, hkmdarlnn drdnc
ylnda, 3. kez consul, Apameiadan Nikaiaya giden ve eskilii nedeniyle bozulmu olan yolu yeniledi ve tekrar
yapm iin zel procuratoru Gaius Iulius Aquilay grevlendirdi.

35

6 Proconsul Plancius Varus 6979


Ed: TAM IV, nr.22

[][][]
[][][][]
[],[][]
[][][][],

mparator Vespasianus Caesar Augustus, tapnak ve armatr evini, armatrler, Proconsul Marcus
Plancius Varusun inaata onay vermesinden sonra ina ettiler,, proconsul (yaplar) vakfetti

7 Proconsul M. Plancius Varusu Onurlandrma Yazt 7072


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia, nr.51

.,
.
G(aius) Cassius Chrestus, dostu proconsul ve ehrin patronu M. Plancius Varusu (onurlandrd).

8 Proconsul M. Plancius Varusu Onurlandrma Yazt 7072


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia, nr.52

.
.[]

36

Ti. Claudius Quintianus, dostu, proconsul ve ehrin patronu M.Plancius Varusu (onurlandrd).

9 Vespasianus Dnemi Mil Ta 7778


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 9

Imp (erator) Caesar Vespasianus Aug(usto) Pontife(x) Maximus) trib(unicia) pot(estate)


VIIII Imp (erator) XIIX p(ater) p(atriae) co(n)s(ul) IIX design(atus)
VIII

Imp(erator) T(itus) Caesar Aug(usti) f(ilius) co(n)s(ul) VI


des(ignatus) VII
Domitianus Caesar Aug(usti) f(ilius)
co(n)s(ul) V desig(natus) VI vias

10

vac.

a novo munierunt

vac.

per L. Antoninum Nasonem

vac.

proc(uratorem) eorum

mparator Caesar Vespasianus Augustus pontifex maximus, 9 yldr hkmdar, 18 kez imparator olarak
selamlanm, vatann babas, 9 kez consul, 9 kez designatus, mparator Titus Caesar Augustusun olu, 5 kez
consul, Domitianus Caesar, Augustusun olu, 5 kez consul, 6 kez designatus, yolu procuratorlar Lucius
Antoninus Naso vastasyla yenilettiler.

10 Vespasianusun Dneminde Onarlan Yol 78


Ed: Corsten, I.v. Kios, nr. 14

[]
[]
[]

37
[]
5

[][]
[]
[].
[]
[]

10

[]
[]
[]
[]
.[]

15

[]
[]

mparator Caesar Vespasianus Augustus Pontifex Maximus, 9 yldr hkmdar, 18 kez imparator olarak
(selamlanm) , vatann babas, 8 kez consul , 9 kez consul designatus, ve mparator Caesar Titus Augustusun
olu, 6 kez consul, 7 kez consul designatus, ve Domitianus Caesar Augustusun olu, 5 kez consul, 6 kez consul
designatus; zamannda yollar procuratorlar L. Antoninus Naso aracl ile tamir ettidiler.

11 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.25

[[ [
]]]

. [
].

38
C. Cassius Chrestusun ihtimam ile yaplan (bu yapy), proconsul M. Plancius Varus mparatorlarn yce evine
ve eyaletin baehri (birinci) Nikaiaya (adad).

12 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)


Ed: S.ahin, I.v. Nikaia nr.26

T [] [[ [] []
[]]

[][

[][]

[][][].
C. Cassius Chrestusun abas ile yaplan (bu binay) Proconsul M.Plancius Varus mparatorlarn yce evine ve
eyaletin bakenti Nikaiaya adad.

13 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.27

[]
[][]

[[

[.

][]

[][]

[.]]]
C. Cassius Chrestusun abas ile yaplan (bu binay) Proconsul M.Plancius Varus mparatorlarn yce evine ve
eyaletin bakenti Nikaiaya adad.

39

14 mparator Evi ve Kent in Atf Yazt 78/79 (Plancius Varus)


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.28

[] [][]
[][][]

[[[.
.]]]

G(aius) Cassius Chrestusun abas ile yaplan (bu binay) Proconsul M.Plancius Varus mparatorlarn yce
evine ve eyaletin bakenti Nikaiaya adad.

15 Gaius Iulius Bassusun Onurlandrlmas 97/9898/99


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.53

[][]
2

[[]]
[[]]

[]
[][][]

[][]
[]|[][]

[]
[]

Uurlu olsun:
[Eyaletin baehri] Nikaia,[nl?] [Proconsul?] Gaius Iulius Bassusa teekkrlerini sunar.

40

16 Traianusun Heykeli 102116


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 3

[],
,[]
[]
()[]

()[]
[],
[](sic.)

vac.

Demos ve boule yazman Titus Flavius Phidiskosun olu, Gymnasiarkh Titus Flavius Silon kendi kesesinden
mparator Caesar tanr Nervann olu, Nerva Traianus Augustus Germanicus Dacicusun (heykelini) diktirdi.

17 Traianus in Atf 102116


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.31

mparator Nerva Traianus Caesar Augustus Germanicus Dacicusa ve kutsal Roma senatosuna ve halkna

41

18 Traianus Dneminden Bir Mil Ta 116


Ed: TAM IV, nr.11

[[Imp. Caesar Divi Nervae]]


[[fi. Nerva Traianus Optumus]],
[[Aug., Germanicus, Dacicus]],
[[Parthicus, pontifex maximus]],
5

[[trib. potest. XX, imp. XIII]],


[[con. VI]], p. p. viam vet<u>state
co[llap]sam restituit
a Nicomed[ia].

[]
10

[][,]
[][,],
[],[],[],
[],[]
[][][],[],

15

[[]].

mparator Caesar Tanr Nervann olu, Nerva Traianus Aristos, Augustus, Germanicus, Dacicus, Parthicus,
pontifex maximus, 20 yldr hkmdar, 13. kez imparator, 6. kez consul, vatann babas, yolu zamann neden
olduu eskimeden dolay yeniden yaptrd. Nikomedeiadan 4 (mil)

ligatr, ligatr, ligatr, []ligatr

42

19 Traianus Dneminden Bir Mil Ta 116


Ed: TAM IV, nr.12

Imp. Caesar Divi Nervae fi. Nerva Traianus Optumus, Aug., Germanicus, Dacicus, Parthicus, ponti<f>ex max5

imus, trib. potest. XX, imp. XI, con.


VI, p. p. via[m vetusta]t[e] col[lapsam r]e[stituit a Nicome[dia ----------------------].

10

[][,]
[,],
[,,],
[,]
[,],

15

[,]
[]
[]
[].

mparator Caesar, Tanr Nervann olu, Nerva Traianus Aristos Augustus, Germanicus, Dacicus, Parthicus,
Pontifex Maximus, 20 yldr hkmdar, 11. kez imparator, 6. kez consul, vatann babas, yolu zamann neden
olduu eskimeden dolay yeniden yaptrd. Nikomedeiadan
NervaeNe ligatr, Optumusmu ligatr, pontifexnt ligatr, ligatr

43

20 mparator Hadrianus 119138


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.55

[Imp. Caesar divi Traiani Part]hici fil. divi [Nervae nepos Traianus Hadrianus]

[Aug. pont. max. trib. pot. - c]os. III, aquam n[


----

[mp(arator) Caesar tanr Traianus Part]hicusun olu, [Nervann torunu Traianus Hadrianus]
[Aug(ustus), Pontifex Maximus, yldr hkmdar, ]3. kez Consul, suyu [ - - -

21 Hadrianus Mektubu 119138


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 4

[,],[]
[,],[,]
[...,] []

[,][]

[.][
[][]
[].vac.[
[

]n qua Terentii Eros et Meno[

mparator Caesar, Tanr Traianus Particusun olu, Tanr Nervann torunu, Traianus Hadrianus Augustus,
pontifex maximus, yldr hkmran, 3 kez consul, vatann babas Prusia ad Olympium yneticilerini,
danma ve halk meclislerini selamlar. Sizin bana gnderdiiniz ve scak sular (thermal) ihtilaf

44

22 Tiyatronun Hadrianusa Adanmas 123


Ed: Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis, nr.1

[][

],[

mparator Caesar tanr Traianus Particusun olu, tanr Nervann torunun Traianus Hadrianus Augustusa

23 Tiyatronun Hadrianusa Adanmas 123


Ed: Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis, nr.2

],[

s, tanr Traianus Particusun (olu)

24 Hadrianus Heykeli 123


Ed: Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis, nr.51

,
,
,

45
,
10

Uurlu olsun
mparatorlar Caesar tanr Trianus Particusun olu, tanr Nervann torunu, Traianus Hadrianus Augustus,
Pontifex Maximus, 15 yldr hkmdar, 3. kez consul, vatann babasnn (heykelini) boule ve demos meclisleri
(dikti).

25 Hadrianus Heykeli 123


Ed: Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis, nr.52

,
,

,
,

10

46
Uurlu olsun
Apollonis Phylesi
mparatorlar Caesar tanr Trianus Particusun olu, tanr Nervann torunu, Traianus Hadrianus Augustus,
Pontifex Maximus, 18 yldr hkmdar, 3. kez consul, vatann babasnn (heykelini) dikti.

26 Hadrianus Heykeli 123


Ed: Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis, nr.53

,,

10

[]
.[]

15

.
.

Uurlu olsun

47
mparatorlar Caesar tanr Trianus Particusun olu, tanr Nervann torunu, Traianus Hadrianus Augustus,
Pontifex Maximus, 18 yldr hkmdar, 3. kez consul, vatann babasna (bu heykeli) Sebaste Phylesi kendi
keselerinden adadlar. Ti. Cludius Domitianus Euemeros ve oullar Claudius Domitianus Proklus, Claudius
Domitianus Ponticus, Gn. Claudius Domitianus Severus, Gn. Claudius Domitianus

27 Hadrianus Heykeli 123131/2


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 5

[]

.
,

Uurlu olsun
mparator Caesar Traianus Hadrianus Augustusa, Hadriane (phylesi) Gerusias hayrhahlar iin adad. Eski
Arkhonlardan Aurelius Hermes eski haznedarlardan Claudius Chrestus

28 Hadrianus in Atf Yazt 123


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.29

,[],
, []

[[[][][]]],[],[[

48
[][] [][] , [][] [
][][][]][]]]

mparator Caesar, Tanr Traianus Parthicusun olu, Tanr Nervann torunun, Traianus Hadrianus
Augustus,1 yldr hkmdar, Augustuslarn en dindar neokoru, Dionysos ve Herakles soyundan gelen, Bithynia
ve Pontusun birinci ehri, imparatorlarn ve kutsal senatosunun kararlar uyarnca metropolis (sundu).

29 mparator Hadrianus in Atf Yazt 123


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.30

[ ][, ] [] [] [,
][ ][], [] []

[][ [[ ] ]],
[[,[]
[]]]

[]

mparator Caesar, Tanr Traianus Parthicusun olu, Tanr Nervann torunu, Traianus Hadrianus Augustus,
1 yldr hkmdar, Augustus (kltnn) en dindar neokoru, Dionysos ve Herakles soyundan gelen, Bithynia ve
Pontusun birinci ehri, imparatorlarn ve kutsal senatosunun kararlar uyarnca metropolis (sundu).
Hayrla

30 mparator Hadrianus in Atf Yazt 123


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.30a

[[ [ , ,
,

49

,
,
] ]] [[ [] [ ]
]]

mparator Caesar, Tanr Traianus Parthicusun olu, Tanr Nervann torunu, Traianus Hadrianus Augustus,
1 yldr hkmdar, Augustus (kltnn) en dindar neokoru, Dionysos ve Herakles soyundan gelen, Bithynia ve
Pontusun birinci ehri, imparatorlarn ve kutsal senatosunun kararlar uyarnca metropolis (sundu). Hayrla

31 mparator Hadrianus in Adak 123


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.32

Kurtarc Olymposlu Zeus mparator Hadrianusa

32 Hadrianus Dnemi Hamam Yazt 128129


Ed: Corsten, I.v. Apameia, nr.4

Numini Domus Augustor[um]


2

et
Imp(erotori) Caesari, Divi Traiani Parthic[i fil(io)]

divi Nervae nepoti, Traiano Hadriano Au[g(usto)]


pont(ifici) max(imo), trib(unicia) pot(estate) XIII, co(n)s(uli) III
p(atri) p(atriae), Sabinae Au[g(ustae)],

Senatui populoq(ue) Rom(anorum) Col(onia) Iul(ia) Conc(ordia) Apamea


balineum Hadrianum ex p(ecunia) publ(ica) dedicavit

50

mparatorluk ailesi ve imparator Caesar, tanr Traianus Particusun olu, tanr Nervenn torunun, Traianus
Hadrianus Augustus, pontifex maximus, 13 yldr hkmdar, 3. kez consul, vatann babasna, mparatorie
Sabinaya, Roma Senatosuna, Koloni Iulia Concordia Apameia kenti kendi kesesinden (yaptrd) bu
Hadrianus hamamn adad.

33 Hadrianusun Mektubu 128138


Ed: S. t Polat- S. ahin, EA 5, Katalog der Bithynishen Inschriften, 97127, nr.1

[][]
[,],[]
[,][,]
[,][],
5

[][]
[.][]

10

[]
[]

mparator Caesar, Particus Tanr Traianusun olu, Tanr Nervann torunun, Traianus Hadrianus Augustus,
Pontifex Maximus, kez hkmdar, 3. kez Consul, vatann babas, Nikomedeia yneticilerini, danma ve
halk meclislerini selamlar,

51

34 Commodusu Onurlandrma Yazt 185


Ed: Ameling, I.v. Prusias ad Hypium, nr.38

[]<>

10

- - - - Pius, Felix, Germanicus, Sarmaticus, byk Britanicus fatihi, (mparator Commodus)u, ynetiminin
on nc ylnda, arhonlar; iki kez birinci arhon ve Zeus Olympos rahibi T.Domitius Paulianus Phalkon,
Memmius Saturninus, Iulianus olu Tertullus, Aurelius Khrysippos, Menekrates olu Asklepiodotos
onurlandrdlar.

35 Septimius Severusun Onurlandrlmas 198


Ed: Marek, Die Phylen von Klaudioupolis

[]
[]
[]

52
4

12

16

[]

[]

[]

,.

[.]

[]

[]

[]

[]

[?]

[, .]

[]

[ ]
[].

20

[]

...[.]

[][]

,[].

vacat

[]

[]

28

[]

24

.[]

[].

[]

,[.]

[.]

[][]

[]

vacat

53
32

36

{},.

()

Uurlu olsun;
mparator Caesar Lucius Septimius Severus Pertinax Augustusu, ynetiminin 6. ylnda Phyle
Bakanlar tarafndan (onurlandrld):
Traiane Phylesi Phy. Domitius olu Domitius, Str.Marcellus olu Marcellus, Sebaste Phylesi Khrysos
olu Khrusos?, Str.Khrysianos olu Khrysianos, Dionysias Phylesi Flavius Gaius IO..P? Str.,
Rodonianos olu Hermogenes, Apollonis Phylesi Phy. Gnesioulanos olu Demos,, Str. Pauleinos olu
Rufinus, Antonine Phylesi Phy. Caecelianus olu Khyripos, Str. Perdikkas olu Khrispeinos, Hermesias
Phylesi Antipatros olu Basileides, Str. Barilleinos olu Domitius, Dia Phylesi Phy. Menandros olu
Khrysianos, Str. Khrysianos olu Khrysion, Demetrias Phylesi Phy. Akylaolu Akylas, Str.
Aristokratos olu Aristeides, Domitius olu Serapion, Asklepias Phylesi Phy. Sousos olu Sousos, Str.
Deiphilos olu Herakleides, Hadriane Phylesi Longus olu Longus, Str. Philippianos olu Philippianos,
Antonois Phylesi, Euskhemon olu Gn. Flavius; Str. Arkhelaos olo Arkhelaos, Aureliane Phylesi
Magnus olu Asklepiodotos, Str. Cl. Antoninus olu Ailius Marcianus, Str. Kent karar uyarnca

36 Septimius Severus Dnemine Ait Mil Ta 198/9


Ed: S. t Polat- S. ahin, EA 5, Katalog der Bithynishen Inschriften, 97127, nr.5

B.F.
Imp. Caesar L. Septimius Severus
Pius Pertinax Augg., Arabicus,
Adiabenicus, Parthicus, pontifex
5

maximus, tribuniciae potestatis


VI, imperator XI, cos. II, p. p., proconsul
et imp. Caesar M. Aurelius Antoninus
Aug. tribuniciae potestatis
[[et imp.]] P. Septimius [[Geta]]

54
10

restituerunt per Q. Tineium


Sacerdotem leg. Augg. propraetore.

Uurlu olsun!
mparator Caesar L. Septimius Severus Pius Pertinax Augustus, Arabicus, Adiabenicus, Parthicus, pontifex
maximus, 6 yldr hkmdar, 11 kez imparator, 2. kez consul, vatann babas, proconsul ve imparator Caesar
M.Aurelius Antoninus Augustus, 2 (yldr) hkmdar ve imparator P. Septimius Geta, askeri valileri Q.
Tineius Sacerdos aracl ile (yolu) onarttlar. 1 (mil)

37 Septimius Severus Dnemi Mil ta 199


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 10

Imperator Caesar
[L(ucius)] Septimius Sever[us Pi]us Pertinax Augus[tus]
Arabicus Adiabenicus

pontifex maximus [tri]buniciae potestatis


VI imp(erator) XI co(n)s(ul) II p(ater) p(atriae) proco(n)sule et imperator Caesar
M(arcus) Aurelius Antoninus

10

Aug(ustus) tribuniciae potestatis II et P(ublius) Septimius [[ G[eta] ]]


Caesar restituerunt per
Q(uintum) Tineium Sacerdotem
legatum pro praetore

15

vac.

IIII

vac.

vac.

vac.

mparator Caesar Lucius Septimius Severus Pius Pertinax Augustus Arabicus, Adiabenicus, pontifex maximus,
6 yldr hkmran, 11 kez imparator olarak selamlanm, 2 kez consul, vatann babas, proconsul ve imparator
Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus, 2 yldr hkmran ve Publius Septimius Geta Caesar, legatus
pro praetore Q.Tineius Sacerdos vastasyla yolu onartt. 4 mil

55

38 mparatorie Fulvia Plautillann Onurlandrlmas 202205


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.59

[[[][]]]

10

[]
[]

[..]
[]

[]

15

[][][

Uurlu olsun.
mparatorie
[[ [Ful] via Plautillay]]
Nikaiallarn nl ve yce, dost ve mttefik, Roma Ulusuna sadk ve mpratorlarn eviyle atadan kalma balar
olan, Aureliane Antoniniane, dindar ehri, Ti[b(erius) Cl(audius)]Callipianus I[talicus]un, nl [pat]ronunun
eyaleti ynettii srada (onurlandrd).

56

39 Septimius Severus ve Caracalla Seyahatleri 202212


Ed: Ameling, I.v. Prusias ad Hypium, nr.1

,
,
,
5

,
,
,

10

,.[]
,

15

,[]
[]

20

[][]

[][]

57
25

30

[]

Uurlu Olsun
Vatann seven ve tm asaletiyle grkemli bir biimde Gymnasiarkhlk yapm, gsterili bir biimde
Agoronomosluk yapm, dikkate deer bir biimde yazmanlk grevi yapm, zeytin paralarnn
Argurotamiasln yapm, en st makamda nl bir ekilde grev yapm, efendimiz imparatorlarmza ve
onlarn kutsal ordularna sk sk refakat etmi ve vatanna dier grevler ile gnll ilerle (leiturgia) de hizmet
etmi olan Claudius Tineius Asklepiodotusu, ba Arkhonlua aday gsterilmi, Zeus Olymposun rahipliini ve
agonothetliini yapm, ynetime aday gsterilmi, birliin phyle bakanlar Claudius Tneius Asklepiodotusu
(onurlandrlmlardr).
Sebastene Phylesi; Eukrates Claudianus, Aristanetos olu Bassus; Thebai Phylesi; Sakerdos olu Sokrates,
Thryphon olu Thryphon, Germanike Phylesi; Epigon olu Sertorianos, Arkhedemos olu Ephigenes, Phaustinia
Phylesi; Herakles olu Torkuatos, Khrysion olu Menekrates, Sabeinia Phylesi; L. Straberius Manius, Domitius
Ailius Sophos, Dionysiados Phylesi; Khrysion olu Timokrates, Khyrision olu Khrysippos, Tiberiane Phylesi;
Themistogenos olu Themistos, Iason olu Epiktetos, Prousias Phylesi; Marcus olu Marcianus, Anutos olu
Teimokrates, Hadriane Phylesi; Khrysippos olu Antoninus, Timokrates olu Diomedes, Megaris Phylesi;
Krispos olu Philippos, Marcus olu Marcianus, Iouliane Phylesi; Timokrates olu Arkhedemos, Aristeidos olu
Domitianus, Antoniane Phylesi; Antoninus Proklos, Sanktos olu Asklepiodotos

58

40 Septimius Severus ve Caracalla Seyahatleri 211


Ed: Ameling, I.v. Prusias ad Hypium, nr.9

[]
[][][]
[]<>,
[],[]

[][][]
[],[]
[],[]
[].[]
.

10

[]
[,]
.[]
,

15

[]
,[,]
[]
,,

20

.[]

59

25

[]

yi insan ve kent sever birinci arkhon ve Zeus Olympios rahibi ve agonotheti, en gerekli zamanlarda parlak ve
gsterili bir ekilde agoronomosluk yapm, zeytin paralarnn haznedarln yapm, Efendimiz, Marcus
Aurelius Antoninus ve Tanrsal L. Septimius Severusa refakat etmi ve kendilerinin kutsal ordusu, ynetimi
srasnda, douda iken Tanrsal L. Septimius Severusa elilik hizmetinde bulunmu, censorluk yapm ve
censorl srasnda Plateiann inat iin gm para balam, mr boyu birlik yesi, Bithyniada yaayan
Hellenlerin birlik bakanln yapm, vatannda geri kalan tm grevleri ve leiturgialar baaryla
tamamlayan, nl ve grkemli M. Aurelius Philippianus Iasonu Phyle bakanlar onurlandrmlardr.

41 Iulia Augusta Sebastenin Onurlandrlmas 214


Ed: TAM IV, nr. 25

[],
,[]

<>
,,
<>

10

,
..

60
<>,

<>,
15

Uurlu olsun
Byk, birinci, Bithynia ve Pontosun bakenti, Hadriana Severiana, iki kere neokor (unvan alm), kutsal ve
dokunulmaz Nikomedeia (kenti) ana lejyonu, balangtan itibaren Roma halknn denizar dostu, gvenilir ve
mttefii, grkemli consul Legatus Augustii Propraetore M. Cl. Demetrius, saygn sayman Caisernius Statianus
zamannda Iulia Augusta Sebasteyi (onurlandrd).

ligatr, ligatr, ligatr, ligatr,


ligatr,ligatr,ligatr

42 Caracallann Seyahati 214217


Ed: Ameling, I.v. Prusias ad Hypium, nr.50

[]
[],

[]
[],
[]
[]
[.],

10

61
,
[],,

15

[],
[]
[]

20

[]
[]

Aurelia Augiane Khrysion, atalarndan beri n sever, vatansever, hesna ve mstesna insan, devlet hizmetlerinin
tm kademelerinde bulunmu, tanrsal efendimiz imparator Marcus Aurelius Antoninusa sk sk refakat etmi,
otuz gnlk vatanna ya temin etmi, drst bir ekilde agoranomosluk yapm, babas atl snfndan, her
zaman hem kendi hem de oullar memuriyetlerde bulunmu, birinci arhonluu yerine getirerek en byk makama
atanm, Zeus Olymposun hem rahipliini hem de agonothetliini yapm olan pek sevgili kocas M. Aurelius
Augianus Philetianusu (onurlandrd).

43 Elagabal Dnemine Ait Bir Onurlandrma Yazt 218219


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.60

.[]
..[]

[][]

[][]..

[[[]]][][]

62
[],
10

,
,

,
,

15

[[[]]]

20

[]

Uurlu olsun
P.Fl. Severianus Demetriusun olu Fl. Severianus Asklepidotusu, hakkaniyetli ve en tanrsal mparator M.
Aur(elius) [[ [Antoninus] ]] Pius Augustus tarafndan

tanra Romann rahiplii ve ? purpur ile

onurlandrlm, iki kez agoronomosluk yapm, hububat ilerini ve senato ilerinin mali memurluunu yapm,
vatanna sadakatle elilik yapm tanr Antoninusa hizmet etmi, teke-tek dv ve av oyunlarnda mkemmel
bir ekilde dzenlemi, efendimiz mparator [[ [Antoninus] ]] Augustusa hizmet etmi, en yksek memuriyeti,
en Tanrsal mparator Antoninusun ve onun kutsal ordularnn refakat ve eyaletteki konaklamalar srasnda,
vatann n ve onuruna yakr bir ekilde yapm olan dostu, Gerusia yneticisi Timetianus Polionu
(onurlandrd).

. ligatr; ligatr; ligatr; ligatr;


ligatr; ligatr; ligatr;
ligatr;ligatr;ligatr;ligatr;ligatr;
ligatr

63

44 Elagabal Devrine Ait Mil Ta 218


Ed: Becker-Bertau I.v. Klaudiupolis, nr.54

B(ona) F(ortuna)
Imp(erotori) Caes(ari) Divi Antonin[i] Pii
Ma[.] filio, Di(vi) Severi nepoti
[[ Marco Aurelio Antonino P]]io

[f]elici Augusto, pontif(ici) max(imo)


tribuniciae potest(atis) co(n)s(uli)
patri patriae proco(n)s(uli)
mil(ia) [ ] ad fines

Uurlu olsun
mparator Caesar tanr Antoninus Pius Magnusun olu, tanr Severusun torunu [[Marcus Aurelius Antoninus
P]]ius Felix Augustus, Pontifex Maximus, hkmdarlnn 1. yl, consul, vatann babas, proconsul,
Snra Mil

45 Septimius Severus, Caracalla ve Elagabal Seyahatleri 219222


Ed: Ameling, I.v. Prusias ad Hypium, nr.12

[]
[]
[][]
[]

[]
[],
[],
[]

64
[]
10

[].
[][[]]
[].
[][.]
[]

15

20

vac.
25

vac.
.

vac.
vac.
vac.
30

[]
[]

35

65

][]

.
40

[][]

ki kez arkhonluk yapm ve birinci arkhonluk yapm, Zeus Olympiosun rahipliini ve agonothetliini
yapm ve kurtarc Asklepiosun agonothetliini yapm, grkemli bir ekilde agoronomosluk yapm,
imparatorlara elilik hizmetinde bulunmu ve efendimiz imparator en tanr seven M.Aurelius Antoninus ve onun
atas tanrsal L.Septimius Severusa ve M.Aurelius Antoninus ve onun kutsal ordusuna refakat etmi (phyle
bakanlar tarafndan onurlandrlmtr)

vacat.

Claudius Domitius Markellus, ,Germanika Phylesi, ,[]os Euphrosynos,, Aurelius


Karpophoros, , Eirenaios olu, Megaris Phylesi, , Aurelius Neikylianos Sostratos, ,
Plankidos, AREINOS, , Aurelius Satorneios, , Prousias olu, [

i]anos, , Aurelius

Karpophoros, ,[..]O[..]TOUPHILLY Elpidephoros olu

46 Severus Dnemi Lollianusun Onurlandrlmas ca. 227230


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 12

vac. []

vac.

()
O
5

66
Uurlu olsun
Vatann kurucusu Legatus Augusti propraetore Bithynia et Pontus, Lucius Egnatius Victor Lollianusu
(onurlandrld).

47 Maximinus Thrax Dnemine Ait Mil Ta 235238


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.21

--]e
2

[I]mp. Caesar
[C. Iu]lius Verus [Maximinus]

[Pius] Felix Aug. [


[ a] Nicaea mil. [p. VI

[][?]

mparator Caesar [C. Iu]lius Verus [Maximinus] [Pius] Felix Aug(ustus) Nikaiadan 6 mil

48 Gordianus Dnemine Ait Mil Ta 238244


Ed: Corsten, I.v. Prusa ad Olympum, nr. 11

B(onae) F(ortuna)
Imp(erator) Caes(ar)
M(arcus) Antonius
Gordianus

P(ius) F(elix) Augustus


A Prusae mil(ia)
vac.

vac.

vac.

vac.

Uurlu olsun
mparator Caesar Marcus Antoninus Gordianus Pius Felix Augustus
Prusaya 5 mil

67

49 Gordianus III Dnemine Ait Mil Ta 241


Ed: S. t Polat- S. ahin, EA 5, Katalog der Bithynishen Inschriften, 97127, nr. 4

B.F.
Imp. Ceasar
Divi Gordiani nepos
M. Antnius Gordianus

Pius Felix Aug.


Pontifex maximus
Tribuniciae potestatis
consul, p.p.
fortissimus feicissimus

10

restituit
a Nicomedia ad fines
XXXI

Uurlu olsun!
mparator Caesar, Tanr Gordianusun torunu, M. Antoninus Gordianus, dindar bahtl Augustus, Pontifex
Maximus, hkmdar, consul, vatann babas, en gl, en bahtl; (yolu) Nikomedeia snrna kadar onartt, 31
(mil)

50 Decius Dnemine Ait Mil Ta 249251


Ed: Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis, nr.55

B(ona) F(ortuna)
Imp(eratore) Caes(are) C. Messio
Quinto Traiano
Decio Pio Felice Aug(usto)

a Bithynio Hadriana

68
ad

fines.
'

Uurlu olsun
mparator Caesar C. Messius Quintus Traianus Decius Pius Felix Augustus Bithynia Hadriana (kenti)144
snrna 7 mil

51 Macrianusun Onurlandrlmas 260261


Ed: Corsten, I.v. Apameia, nr.62

[.][]

Uurlu olsun
Yerin ve denizlerin ve tm insanlarn efendisi mparator Caesar T. Flavius Iulius Macrianus Augustusu kent
(onurlandrd)

52 Claudius Gothicus Dneminde Nikaia Surlarnn Yeniden Yapm 268


269
Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.11

144

.(),

Klaudiupolisin ad daha ge dnemde deimitir.

69
2

, , ,
,

,,()
()

, (o) (),
(o)

mparator Caesar Marcus Aur(elius) Claudius Pius Felix Augustus, Pontifex Maximus, ikinci yldr
hkmdar, consul, vatann babas, proconsul, muhteem Nikaia (kenti) iin, consul, legatus Augustii propraetore
ekselans Velleius Macreinus ve sayman ekselans Sallius Antoninusun (memuriyetleri) srasnda, bu surlar
(yaptrd).

53 Claudius Gothicus Dneminde Nikaia Surlarnn Yeniden Yapm 268


269
Ed: S.ahin, I.v. Nikaia nr.12

. . (),
,

()

,
()()

Nikaiallarn parlak, byk ve yce ehri, suru, consul ve legatus Augustii propraetore ekselans Velleius
Macreinus ve sayman ekselans Sallius Antoninusun (memuriyetleri) srasnda, mparator Caesar ikinci kez
hkmdar, proconsul, pater patridos, M. Aurelius Claudius Pius Felix Augustusa, Kutsal Roma senatosu ve
Roma halkna (adad).

70

54 Diokletian Dnemine Ait Onurlandrma Yazt 285286


Ed: Corsten, I.v. Kios, nr.7

[].
[]
[][]
[][]

[...]
[]
[

[]
[]
10

.[]
,[],
,[]
[]
[]

15

[]
[]
,[]
[]
[]

20

Uurlu olsun
Efendilerimiz Gaius Valerianus Diocletianus Pius Felix Augustus ve Marcus Aurelius Valerius Maximianus
Pius Felix Augustusun drtl ynetiminin 4. yl; avukat, boule yazman, onoposiarkh, Bithyniarkh ve halkn

71
hayrhah Aurelius Marcianus, ei Aurelia Stephane ve ocuklar ile birlikte onurlandrd. Yazman Khrestos ve
prothytos Aulosun ihtimam ile.

55 Diocletianus ve Maximianus Devrinden Mil Ta 285-286


Ed: S. ahin, I.v. Nikaia nr.22

BF
2

[D. n. im]p. C(aesar) G(aius) Aur. Val.


[D i o c]l e t i a n u s

[p.f.i]nv. Aug. et
[imp. C(aesar)] M. Aur. Val.

[M a x i m i]a n u s.
[Ab Nic]ae[a]

[ VIII ]
[]

Uurlu olsun!
[Efendimiz] mparator Ceasar G(aius) Aur(elius) Val(erius) [Dioc]letianus [Pius, Felix,] yenilmez Aug(ustus)
ve[ mparator Caesar] M. Aur(elius) Val(erius) [Maximi]anus. [Nikaiadan] [8] mil

56 Constantius Chlorus Dnemi 298296


Ed: TAM IV, nr.31

Optimo benignissimoque
principi Flavio Valerio
Constantio Nob. Caesari,
Germanico Max., con(sul) colonia

Nicomedensium d(evota) n(umini)m(aiestati)q(ue) eius.

En iyi en asil Princeps Flavius Valerius Constantinus Soylu Caesar, Germanicus Maximus, Consul,
Nikomedeia kolonisi yce efendisi iin adad.

72

57 Deprem Yazt IV. Y.Y.


Ed: TAM IV, nr. 134

,,
,

Diogenes olu Thrason bu steli bu steli, iki olu, 5 yandaki Deksiphanos, 4 yandaki Thrason, onlar byten
25 yandaki Hermes (iin dikti). Deprem ykntlarnn iinde buradaki gibi onlar sarmalamt.

ligatr, ligatr, ligatr, ligatr,


ligatr,ligatr

58 Konstantin VI. Dnemine Ait Snr Yazt 780797


Ed: Corsten, I.v. Apameia, nr.101

()

73

10

()()

Ksenodokhion (konuk evi) ve Pylai arasndaki snr,


Efendimiz Constantinos ve onun, tanrnn talandrd anneleri Eirene Auguste tarafndan hediye edilmitir.

74

SONU

Bu almada Bithynia Blgesinin tarihi ierikli yaztlar incelenmitir. Toplam 58 adet olan
yaztlarn 53 adeti Roma, 4 adeti Helenistik ve 1 adeti Bizans dnemine aittir. Anadolunun genel
durumunda olduu gibi yaztlarn dili genel olarak Yunancadr. Latince yaztlarn da says
azmsanmayacak ldedir.
Bithynia Blgesi, ana yollarn zerinde olmas nedeniyle, sk sk barbar kavimlarin istilalar
ile karlamtr, savalarda fethedilmek istenen blge olmutur. Anadoluya ya da Avrupaya
gemek iin bu blge geit olmutur. Verimli topraklarnda yetien tarm rnleri, doal
kaynaklar (Mermer, Kereste, ifal sular v.b.), doal ve korunakl limanlar ile her dnemde
stratejik neme sahip olan blgenin en nemli dezavantaj gl deprem reten fay hatlarnn
zerinde yer almasdr. Ancak ilgi ekicidir ki sadece tek bir yaztta deprem () szc
karmza kmaktadr. Antik kaynaklar depremde ok fazla kayp olduu hususunda bilgi
vermelerine kar, epigrafik buluntular bunu gstermemektedir. Bu durumun birka gerekesi
olabilir. lmlerin ok sayda olmas ile hzl bir ekilde gmlme, yeterince hazrlk yaplamamas
olabilir ki, iddetli yaanan depremlerde l saysnn fazla olmas ile toplu mezarlara ller
gmlmektedir. Dier bir neden ise toplum hafzasnn zayf olmas ve bir sre sonra yaanan ac
olaylarn unutulmas olmaldr. Gnmzde de yaanan doal afetlerden hala ders alnmamas
bunun en ak rneidir.
Bithynia blgesinin dnemsel olarak tarihsel ierikli yazt younluu, blgeyi ziyaret eden
imparatorlar ile doru orantldr. mparator Hadrianus blgeyi iki defa ziyaret etmitir ve en fazla
yazt onun dneminde yazlmtr. Yine ayn ekilde, Septimius Severus, Caracalla, Elagabalus
Bithynia blgesini ziyaret etmi, burada konaklamlardr ve yine ayn ekilde yazt younluu
dikkat ekmektedir. Ancak ayn eyi Diocletianus dnemi iin sylemek gtr. mparatorluun
dou merkezi olmasna ramen Diocletianus dneminde fazla yazt bulunmamaktadr. Bu durum
zaman iinde istilalar ya da yaztlarn yeniden inaat malzemesi olarak kullanlmas ile aklanabilir.

75

TABLOLAR
BITHYNIA VALLER145

C.Marcius Censorinus

ca...14/13146

L.Licinius C[]

ca.11/12147

M.Plancius Varus

.S. 7072148

C. Dillius Vocula

.S. ca.63/64149

C. Caesius Aper

.S. ca.65150

T. Iunius Montanus

Vespasian dnemi151

A.Larcius Lepidus Sulpicianus

.S. ca.72/73152

C. Caristanius Fronto

.S.ca. 74/75-75/76153

C.Antius A. Iulius Quadratus

.S.ca.75-77154

Ti.Iulius Celsus Polemaeanus

.S.ca.83/84155

L.Iul. Marius Caecilius Simplex

.S. 88/84156

C. Iulius Bassus

.S. 98-117157

145

Bithynia, Pontus et Bithynia, Bithynia et Pontus eyalet valileri

146

D.M. Robinson, AJA, IX, 1905, s.209 nr. 36 (AE 1906, I); G.W. Bowersock, AJPh, 68, 1964, s.207, J. ve L.

Robert, BE, 1965, nr.119.


147

CIL. VI. 1442;

148

ahin, I.v. 9, nr.25; AE 1972,534 (=1971,463); AE 1996, 1512=SEG XLVI 1699=ahin, I.v. Perge 49; AE 1997,

1505; TAM IV nr.22; bak. yazt nr. 814


149

CIL VI 1402=ILS 983;

150

CIL XI 6009=ILS 981;

151

AE 1973, 500

152

CIL X 6659=ILS 987;

153

AE 1914, 262=ILS 9485;

154

IGR IV 384=ILS 8819;

155

I.v.Ephesos VII 51035103

156

CIL IX 4965=ILS 1026; AE 1980, 357(=1947.156); AE 1981, 830;

76

157

M. Calpurnius Rufus

1.yy sonu158

C.Plinius Caecilius Secundus

.S. 109111159

Q Voconius Saxa Fidus

.S. ca.140142 160

L.Hedius Rufus Lollianus Avitus

.S. 159161

L.Acilianus Lepidus Fulcinianus

.S. ca.193/194202/204162

C. Cl. Attalus Paterculianus

.S. ca.193214163

L. Egnatius Victor Lollianus

.S. 227230164

M.Aurelius Artemidorus

.S. 244249165

CIG 3745; C. Cichorius, AM 14 (1889) 243 nr.3; Schneider, Die Stadtmauer, nr.14; L.Robert, Hellenica X 60 u. La

titulure de Nice et de Nicomdie: La gloire et la haine, HarvSt. 81 (1977) s. 19; S. ahin, Bithynishe Studien, I nr. 6;
S. ahin, I.v. Nikaia nr.53; bak. yazt nr.15
158

CIL III 6072=I.v.Ephesos III,631

159

Plin. Epis.10.40;

160

Brard, BCH 1890 XIV 643 vd.; IGR III 763; Dessau II 8828; Bure-D.G. Hogart, JHSt.1908 XXVIII 187 vd. nr.

16; TAM II 1201; J.Blackman, The Inscriptions, J.Schfer, Phaselis, s.154 vd.; Pergede bulunan onurlandrma yazt
iin bak. .Kaygusuz, EA 2, s.3739;
161

CIG III, 4152; tarihlendirme ile ilgili bak. B.Rmy, Lactivit des fonctionnaires snatoriaux dans la province de

Pont-Bithynie, EA 6, 4353, 1985; S.Sahin, Statthalter der Provinzen Pamphylia-Lykia und Bithynia-Pontus, EA 20,
7790, 1992; C. Marek, Das Datum einer Statthalterschaft in Pontus-Bithynia, EA 23, 8386, 1994
162

CIL VI 1408=ILS 1141; AE 1926.79; CIL VI 1409=ILS 1142;

163

AE 1896.106=ILS 8836;

164

IGR III 33= I.v. Prusia ad Olympum nr.12; bak. yazt nr.46

165

S.ahin, Ein Bleigewicht aus Nikomedeia, EA 16,139146, 1990

77

DEPREMLER

.S. 161180 yllar arasnda meydana gelen deprem166


.S. 180192 yllar arasnda maydana gelen deprem167
.S. 358 yl168
.S. 362 ylnda meydana gelen deprem169
.S. 368 ylnda meydana gelen deprem170
.S. 408450 yllar arasnda meydana gelen deprem171
.S. 554 ylnda meydana gelen deprem172

166

Aur. Vict. Caes.16.12

167

Malal.12.289.8

168

Amm. Mar.17.7.1; Eus. Hier. chron.241.3; Socrat.2.39.2;4.11.4; Sozom.4.16.3; Chron. Min.1.239; Theoph.

chron.45.25
169

Amm. Mar.22.13.5

170

Eus. Hier. Chron. 286.4; Socrat. Hist. Ecc. 4.11.4; Sozom. Hist. Ecc.6.10.2

171

Chron. Min. 2.87.

172

Malal.18.487.5

78

ANTK KAYNAKLAR
Amm. Marc.

J.C. Rolfe, Loeb Classical Library, London 1935-1939

Apol. Rhod, Arg.

Apollonii Rhodii Argonautica. ed. H. Fraenkel Oxford: Clarendon


Press, 1961 (tpk bas. 1970 (1st edn. corr.))

App. Bell.civ.

Bellum civile, ed. P. Viereck, Appian's Roman history, vols. 3-4


(ed. H. White). Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1913
(tpk bas.3:1964; 4:1961)

App. Mithr.

A.G. Roos and E. Gabba, Appiani historia Romana, vol. 1. ed. P.


Viereck, Leipzig: Teubner, 1939 (tpk bas. 1962 (1st edn. corr.))

Arrian.Anab.

Alexandri anabasis, ed. A.G. Roos and G. Wirth, Flavii Arriani quae
exstant omnia, vol. 1. Leipzig: Teubner, 1967 (1st edn. corr.): 1
390.
(Cod: 80,714: Hist.)

Caes. Bell.Alex

Caesar, De Bello Alexandrino, The Civil Wars, with an English


Translation by A.G. Way, London, New York 1964, Loeb Classical
Library

Cassius Dio

Cassii Dionis Cocceiani historiarum Romanarum quae supersunt, 3


cilt ed. U.P. Boissevain, Berlin: Weidmann, 1:1895; 2:1898; 3:1901
(tpk bas. 1955)

Chron.Min.

Chronica Minora saec. iv, v, vi, vii. 3 vls. Ed. Mommsen. 1892-98.

Cic.De mp. Gn. Pomp.

Cicero, Oratio de mperio Gn. Pompei, with an English Translation


by H.G.Hodge, London, New York 1927, Loeb Classical Library

Diodor.

Diodori bibliotheca historica, 5 cilt, 3. edn. ed. F. Vogel and K.T.

79
Fischer (post I. Bekker L. Dindorf),Leipzig: Teubner, 1:1888;
2:1890; 3:1893; 4-5:1906 (tpk bas. Stuttgart: 1964)
Eus. De vita Cons.

Vita Constantini, ed. F. Winkelmann, Eusebius Werke, Band 1.1:


ber das Leben des Kaisers Konstantin [Die griechischen
christlichen Schriftsteller. Berlin: Akademie-Verlag, 1975]: 3-151.
(Cod: 39,170: Biogr., Encom.)

Eus. Hieron. Chron.

Hieronymus Hist. Fragmenta, ed. K. Mller, FHG 2. Paris: Didot,


18411870

Herodianus, Hist.

Herodiani ab excessu divi Marci libri octo. ed. K. Stavenhagen,


Leipzig: Teubner, 1922 (repr. Stuttgart: 1967).

Herodotos

ed. Ph.-E. Legrand, Hrodote. Histoires, 9 cilt. Paris: Les Belles


Lettres, 1:1932; 2;1930; 3:1939; 4 (3rd edn.): 1960; 5:1946; 6:1948;
7:1951; 8:1953; 9:1954 (tpk bas. 1:1970; 2:1963; 3:1967; 5:1968;
6:1963; 7:1963; 8:1964; 9:1968)

Homeros, liad

Homeri Ilias, vols. 2-3. ed. T.W. Allen, Oxford: Clarendon Press,
1931: 2:1-356; :1-370.

Iust.

Marcus Iulius Iustinus, Epitoma Historoarum Philippicarum


Pompei Trogi, with an English Tranlation by J.C.Yardley, with
introduction and explanatory notes by R.Develin. Atlanta GA,1994

Ksen. Anab.

Anabasis, ed. E.C. Marchant, Xenophontis opera omnia, vol. 3.


Oxford: Clarendon Press, 1904 (tpk bas. 1961).

Ksen. Hell.

Hellenica, ed. E.C. Marchant, Xenophontis opera omnia, vol. 1.


Oxford: Clarendon Press, 1900 (tpk bas. 1968).

Kons. Porph., De them.

Costantino Porfirogenito. De thematibus [Studi e Testi. Vatican


City: Biblioteca Apostolica ed. A. Pertusi, Vaticana, 1952]:

80
Liv.

Ab Urbe Condita, with an English tranlation by B.O. Foster,


London, New York 19191951, Loeb Classical Library

Liv. Perioch.

T. Livius. Periochae Librorum A. U. C. T. Livi Ab Urbe Condita.


Part 4, Bks. 4145, ed. O. Rossbach, 1910.

Mem.

Memnon, Fragment, with an English translation by C. Mler FGrH.


III 536, Paris 1853

Phylarkh.

Phylarchus Hist. Testimonia, FGrH 81: 2A:161162.


Fragmenta, FGrH 81: 2A:162189. fr. 84: Dup. 1609 003 (fr. 694a).
Fragmentum, ed. H. Lloyd-Jones and P. Parsons, Supplementum
Hellenisticum. Berlin: De Gruyter, 1983

Plin. epi.

Pliny The Younger,Volume II. Books 810. Panegyricus with an


English translation by Betty Radice, London, New York, 1969,
Loeb Classical Library

Plut., Sull.; Pomp.; Alk.;

Plutarch's lives, vol. 4. ed. B. Perrin, Cambridge, Mass.: Harvard


University Press, 1916 (tpk bas. 1968):

Polyb.

Polybios, The Histories; with an English traslation by W.R. Paton IVI. Cambridge, Mass.-London, 1922, Loeb Classical Library

Ptolemaios

Claudii Ptolemaei geographia, vols. 12. ed. C.F.A. Nobbe, Leipzig:


Teubner, 1:1843; 2:1845 (tpk bas. Hildesheim: Olms, 1966).

Skylaks

ed. K. Mller, Geographi Graeci minores, vol. 1. Paris: Didot, 1855


(tpk bas. Hildesheim: Olms, 1965)

Sokrates

Socrates' ecclesiastical history, ed. W. Bright, Oxford: Clarendon


Press, 1893.

Soz.

Salaminius

Hermias

Sozomenus

Scr.

Eccl.

Gazaeus,

Constantinopolitanus Historia ecclesiastica, ed. J. Bidez and G.C.


Hansen,

Sozomenus.

Kirchengeschichte

[Die

griechischen

81
christlichen Schriftsteller 50. Berlin: Akademie-Verlag, 1960]: 1
408.
(Cod: 110,642: Eccl., Hist.)
Strabon

ed. A. Meineke, Strabonis geographica, 3 vols. Leipzig: Teubner,


1877 (tpk bas. Graz: Akademische Druck- und Verlagsanstalt,
1969)

Theoph. Chron.

Chronographia, ed. C. de Boor, Theophanis chronographia, vol. 1.


Leipzig: Teubner, 1883 (tpk bas. Hildesheim: Olms, 1963): 3-503.
(Cod: 135,313: Chronogr., Hist.) 4061

Thuky.

Thykydides, History, Volume I. Books 12;Volume II. Books 3-4;


Volume III. Books 5-6 ; Volume IV. Books 7-8. with an English
traslation by C. F. SMTH, London, New York, 1928-1930, Loeb
Classical Library

Zosimos

Zosime. Histoire nouvelle, vols. 13.2. ed. F. Paschoud, Paris: Les


Belles Lettres, 1:1971; 2.12.2:1979; 3.1:1986; 3.2:1989:

Zonar.

Zonaras Hist. et Gramm. Lexicon, ed. J.A.H. Tittmann, Iohannis


Zonarae lexicon ex tribus codicibus manuscriptis, 2 vols. Leipzig:
Crusius, 1808 (tpk bas. Amsterdam: Hakkert, 1967): 1:11070;
2:10771900.

82

BBLOGRAFYA
AM

Mitteilungen des Deutschen Archologischen Instituts,


Athenische Abteilung Annales instituti Rossici

Ameling, I.v. Prusias ad

Walter AMELING, Die Inschriften von Prusias ad Hypium,

Hypium

Inschriften Griechischer Stdte aus Kleinasien, Band 27,


Bonn, 1985

Arslan, Galatlar

Murat ARSLAN, Antika Anadolusunun Sava Kavmi


Galatlar, stanbul, 2000

BCH

Bulletin de correspondance hellnique

Becker-Bertau, I.v. Klaudiupolis

Frierich
Klaudiupolis,

BECKER-BERTAU,
Inschriften

Die

Griechischer

Inschriften

von

Stdte

aus

Kleinasien, Band 31, Bonn, 1986


Bosch, Rmischen Kaiserzeit

C. BOSCH, Die Kleinasiatischen Mnzen der Rmischen


Kaiserzeit II I, I, Stuttgart, 1935

Bull. pgr.

Bulletin pigraphique

CIG

Corpus Inscriptionum Graecarum

CIL

Corpus Inscriptionum Latinarum

Corsten, I.v. Kios

Thomas CORSTEN, Die Inschriften von Kios, Inschriften


Griechischer Stdte aus Kleinasien, Band 29, Bonn, 1985

Corsten, I.v. Apameia

Thomas CORSTEN, Die Inschriften von Apameia (Bithynien)

83
und Pylai, Inschriften Griechischer Stdte aus Kleinasien,
Band 32, Bonn, 1987
Corsten, I.v. Prusa ad Olympum

Thomas CORSTEN, Die Inschriften von Prusa ad Olympum,


Inschriften Griechischer Stdte aus Kleinasien, Band 39,
Teil I, Bonn, 1991; Band 40, Teil II, Bonn, 1993

Drner, Bithynien

F.K.

DRNER,

Inschriften

und

Denkmler

aus

Bithynien, Berlin 1941


EA

Epigraphica Anatolica

Foss, Anadolu

Clive FOSS, Anadoludaki Ortaa Kalelerinin ncelenmesi II,


zmit, 2002

GGA

Gttingishe Gelehrte Anzeigen

Grant, from Rome to Byzantium

M.GRANT, from Rome to Byzantium The fifth Century A.D.,


Publications Limited by Routledge Inc. 1998

HarvSt

Harvard Studies in Classical Philology


G.W. HOUSTON, M.Plancius Varus and the Events of A.D.

Houston, M.Plancius Varus

6970, Transactions and Proceedings of the Amrerican


Philological Association, Vol. 103 (1972), 167180

Kaya, III. Gordianus

Mehmet Ali KAYA, III. Gordianusun Pers (=Sasani)


Seferi: Gzergah, Savalar, ve mparatorun lm, Tarih
ncelemeleri Dergisi, XX.1 (2005), 157167

Krzyzanowska, dAntioche de

A. KRZYZANOWSKA, Monnaies colonies dAntioche de

Pisidie

Pisidie, Travaux du Centre darcheologie Mediterrranenne


de, lAcademie Polonaise des Sciences 7, Varsovie 1970

I.v. Kalchedon

Reinhold MERKELBACH-Friedrich Karl DRNER-

84
Sencer AHN. Die Inschriften von Kalchedon, Inschriften
Griechischer Stdte aus Kleinasien, Band 20,Bonn, 1980.
I.v. Lampsakos

P. FRISCH,

Die Inschriften von Lampsakos, Inschriften

Griechischer Stdte aus Kleinasien, Band 6, Bonn, 1978


IGR

CAGNAT, Inscriptiones Graecae ad Res Romanes


Pertinentes

ILS

H. DESSAU, Inscriptiones Latinae selectae ,1892-1916

Jones, Greek City

A.H.M. JONES, The Greek City from Alexander to Justinian,


Oxford, (1. bask 1940) 1998

Le Bas-Waddington

P. LE BAS et W. H. WADDINGTON, Inscriptions


grecques et latines (1870)

Magie, RRAM

David MAGIE, Roman Rule in Asia Minor to the end of the


third century after Christ I-II., Princeton 1950

Mansel, Ege ve Yunan Tarihi

A.M.MANSEL, Ege ve Yunan Tarihi, Trk Tarih


Kurumu, Ankara, (1. bask 1947), 1999

Marek,

Die

Phylen

Klaudioupolis

von Christian MAREK, Die Phylen von Klaudioupolis, die Geschichte


der Stadt und die Topographie Ostbithyniens, Museum
Helveticum 59, 2002, 3150

Mitchell, Anatolia

Stephen MITCHELL, Anatolia. Land, Men and Gods in Asia


Minor vol. I-II The Celts in Anatolia and the Impact of Roman
Rule, Oxford-New York, 1993

Mommsen, Roman History

Theodor MOMMSEN, The History of Rome I-IV, Intr.by


E.A. Freeman, Trans. By W.P. Dickson I-IV vol. LondonNew York 1930

OGIS

Theophor Wilhelm DITTENBERGER, Orientis Graeci

85
Inscriptiones Selectae, Leipzig, I (1903). II (1905)
Price, Ritual and Power

S.R.F. PRICE, Rituals and Power: The Roman Imperial Cult in


Asia Minor, Cambridge, 1984

PIR

Prosopographia Imperii Romani Saecula, Berlin, 189718981933

RE

Paulys

Real-Encyclopdie

der

classischen

Altertumswissenschaft, Neue Bearb. Unter Mitwirkung


zahlreicher Fachgenossen hrsg. Von G.WISSOWA, Reihe
1, Halbbd. I-XLVII. Reihe Halbbd. I-XIX. Suppl.-Bd.IXVI Stuttgart (Mnchen) 1893-1980 (Reihe 1: A-Q, Bde.
I-XXIV 1, 1893-963; Reihe 2: R-Z, Bde. I A1-XA, 19141972; Suppl.- Bde. I-XV, 1903-1978)
Robert, Tralles

L. ROBERT, Dcret de Tralles, RPh XL, 279291, 1934

Rostovtzeff, Hellenistic World

Michael Ivanovich ROSTOVTZEFF, Social and Economic


History of the Hellenistic World I-III, Oxford, 1953

Schneider, Stadtmauer

A.M. SCHNEIDER, - W. KARNAPP, , Die Stadtmauer von


Iznik (Nicaea), Istanbuler Forschungen 16, Berln 1938.

SEG

Supplementum Epigraphicum Graecum

Syll. 3

W.

DITTENBERGER,

Sylloge

Inscriptionum

Graecarum, 19151924
Syme, Anatolica

Ronald SYME, Anatolica Studies in Strabo, Ed. By Anthony


Birley, Oxford,1995

ahin, Bithynische Studien

Sencer AHN, Bithynische Studien = Bithynia ncelemeleri


Inschriften Griechischer Stadte aus Kleinasien, Band 7,

86
Bonn, 1978
ahin, I.v. Nikaia

Sencer AHN, Katalog der antiken Inschriften des Museums


Iznik (Nikaia), Inschriften Griechischer Stdte aus
Kleinasien, Band 910, Bonn, 19791987

ahin, Phyrigia Epiktetos

Sencer AHN, Phrygia Epiktetos, IV. Aratrma Sonular


Toplants, 1986

TAM IV

Tituli Asiae Minoris, vol. IV. Tituli Bithyniae linguis Graeca et


Latina conscripti,

Paeninsula Bithynica praeter Chalcedonem.

Nicomedia et ager Nicomedensis cum septentrionali meridianoque


litore sinus Astaceni et cum lacu Sumonensi, ed. Friedrich Karl
DRNER, (with the assistance of Maria-Barbara von
Stritzky), Vienna, 1978.
TAY I

S. HARMANKAYA O. TANINDI, TAY Trkiye


Arkeolojik

Yerlemeleri1:

Paleolitik/Epipaleolitik,

Ege

Yaynlar, stanbul, 1996.


TAY II

S.

HARMANKAYA

O.

TANINDI

M.

ZBAARAN, TAY Trkiye Arkeolojik Yerlemeleri2:


Neolitik,
TAY III

S.

Ege

HARMANKAYA

Yaynlar,

O.

stanbul,
TANINDI

1997.

M.

ZBAARAN, TAY Trkiye Arkeolojik Yerlemeleri3:


Kalkolitik, Ege Yaynlar, stanbul, 1998.
Welles, Royal Corr.

C.B. WELLES, Royal Correspondence in the Hellenistic Period,


A Study in Greek Epigraphy, New Haven, 1934

Zgusta, Kleinasiticshe
Personna.

L.ZGUSTA, Kleinasiatische Personennamen, Prag, 1964

87
ZGEM

Ad ve Soyad

: Deniz GL

Doum Tarihi ve Yeri

: zmit/Kocaeli- 18.04.1977

Medeni Durumu

: Bekr

Eitim Durumu

Mezun Olduu Lise

: zmit Lisesi

Lisans Diplomas

: Akdeniz niv., Fen-Ed. Fak, Eskia Dilleri ve Kl. Blm

Yksek lisans Diplomas

Tez Konusu
Yabanc Dil/Diller
Bilimsel Faaliyetler

: Antik Bithynia Blgesinin Tarihsel erikli Yaztlar ve Tarihesi


: Almanca
:

Deneyimi
Stajlar

: Prof.Dr. Nevzat evik bakanlnda Trebenna ve evresi yzey


aratrmas (2001)
Do.Dr. Aye alk Ross bakanlnda Nikomedeia yzey
aratrmas (2005)
Do.Dr. Aye alk Ross bakanlnda Nikomedeia yzey
aratrmas (2006)

Projeler

alt Kurumlar

Adres

: Kocaeli niversitesi Rektrl Umuttepe Kamps


zmit/ KOCAEL

Tel. nr.

: (262) 3031012