Αύγουστος

Στρίντμπεργκ
του Βασίλη Ρίτσου

Τι είναι ο γάμος; Ένας οικονομικός θεσμός μέσα στον οποίο ο άντρας, καθώς γίνεται σκλάβος της γυναίκας, είναι
υποχρεωμένος να εργάζεται γι’ αυτήν. Οι χειραφετημένες γυναίκες ισχυρίζονται ότι ο ρόλος της γυναίκας δεν είναι να
γεννάει παιδιά. Ποιος, όμως, πρέπει να το κάνει; Οι χειραφετημένες γυναίκες υποστηρίζουν ότι θέλουν να είναι χρήσιμες.
Λένε ψέματα. Εγκαταλείπουν το σπίτι και τα παιδιά τους για να ζωγραφίζουν ακουαρέλες και να παίζουν πιάνο. Είναι
χρήσιμες αυτές οι ασχολίες; Δεν θα ήταν πιο χρήσιμο ν’ ασχολούνται με τα παιδιά, που τα έχουν εγκαταλείψει στους
σκλάβους (τους υπηρέτες); Ποιος είναι ο σκοπός του γάμου; Η γέννηση και η ανατροφή των παιδιών. Όλα όσα λέγονται
για τις απολαύσεις του εγγάμου βίου είναι ανοησίες. Ποιο αποτέλεσμα προκύπτει; Ότι οι άντρες δεν θέλουν πια να
παντρεύονται. Οι άντρες εξαντλούνται από τις προσπάθειές τους να προσφέρουν στις γυναίκες πολυτέλεια και
απολαύσεις. Γι’ αυτό και ο αριθμός τους μειώνεται. Αλλά και οι πόλεμοι επίσης, στους οποίους οι γυναίκες φροντίζουν να
μη συμμετέχουν, αποδεκάτισαν το αρσενικό φύλο. Σε αυτό οφείλεται ο μεγαλύτερος αριθμός των γυναικών, καθώς και οι
κραυγές εκείνων που δεν βρίσκουν γαμπρό. Τι προκύπτει απ’ αυτό; Η πορνεία. Στην Ανατολή, η πολυγαμία· στη Δύση, η
απώλεια της γενετήσιας ταυτότητας. Είναι οι γυναίκες χωρίς γενετήσια ταυτότητα που, ισχυριζόμενες ότι
αντιπροσωπεύουν τις μητέρες, θέλουν να εξαφανίσουν τις διαφορές που δημιούργησε η φύση ανάμεσα στα φύλα. Να γιατί
ντύνονται σαν άντρες και θέλουν να γίνουν άντρες. Αυτό είναι το μυστικό της χειραφέτησης. Επίσης, αυτή είναι η αιτία
που, όταν γίνεται λόγος για αρσενικό και θηλυκό, αρχίζουν να φωνάζουν: δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο. Υπάρχουν
άλλες συνέπειες; Η καταπίεση της ανύπαντρης γυναίκας και η διεκδίκηση εκ μέρους της του δικαιώματος να εργάζεται.
Η διεκδίκηση αυτή μπορεί να ικανοποιηθεί; Όχι, προς το παρόν, γιατί η αγορά εργασίας είναι κορεσμένη. Όταν ένα
δωμάτιο είναι γεμάτο και απ’ έξω περιμένουν άνθρωποι, είναι δυνατό να μπουν κι άλλοι μέσα; Ποια αγορά εργασίας δεν
είναι κορεσμένη, εκτός από τις θέσεις εργασίας στις κουζίνες και στα παιδικά δωμάτια; Παρ’ όλα αυτά, οι κυρίες
απαιτούν να διωχθούν οι άντρες από τις θέσεις εργασίας τους για να τις καταλάβουν εκείνες. Αυτό συνέβει στην Αγγλία,
όπου οι γυναίκες πρότειναν στους ιδιοκτήτες υφαντουργείων να εργαστούν με χαμηλότερους μισθούς από εκείνους των
αντρών. Το αποτέλεσμα ήταν να προσληφθούν, και να μένουν οι σύζυγοί τους στο σπίτι με τα παιδιά. Οι άντρες
υποχρεώνονται να ζουν από την ελεημοσύνη των συζύγων τους, επειδή ο νόμος δεν υποχρεώνει τη γυναίκα να συντηρεί
τον άντρα, αλλά το αντίθετο. Η γυναίκα καταπιέζεται περισσότερο από τον άντρα; Όχι, λιγότερο! Υπήρξε ανέκαθεν
απαλλαγμένη από τη στρατιωτική θητεία, από τις πολιτικές υποχρεώσεις, κλπ. Μα ποτέ δε συμμετείχε η γυναίκα στη
διαμόρφωση των νόμων; Δεν το ήθελε, γιατί το έβρισκε πιο συμφέρον να παραμένει υπεράνω του νόμου! Η γυναίκα
διάλεξε τη θέση της τώρα, έχει μετανιώσει και προσπαθεί να τη βελτιώσει ύπουλα. Πότε θα πρέπει ν’ αποκτήσει το
δικαίωμα ψήφου η γυναίκα; Όταν θα εκπληρώνει τα καθήκοντά της ως πολίτης (να υπηρετεί στο στρατό) και θα
εργάζεται. Θ’ απαλλάσσονται από τη στρατιωτική θητεία όσες θα γεννούν παιδιά. Για τη συντήρηση της φυλής, είναι
απαραίτητα τέσσερα παιδιά δύο για ν’ αντικαθιστούν τον πατέρα και τη μητέρα μετά το θάνατό τους, και δύο για να
καλύπτουν το κενό των πρόωρων θανάτων και των ανύπαντρων. Πότε η γυναίκα θα πρέπει να έχει δικαιώματα στην
ιδιοκτησία; Όταν διαλυθεί ο γάμος. Όταν ο άντρας απελευθερωθεί από την υποχρέωση να καλύπτει μόνος του τις ανάγκες
της οικογένειας κι επιβληθεί στη γυναίκα, από τα νόμο, να φροντίζει τόσο για τη δική της συντήρηση όσο και για εκείνη
των παιδιών της. Ενώ τώρα, υπό τις υπάρχουσες συνθήκες, ο σύζυγος μπορεί να υποχρεωθεί να συντηρεί μια πλούσια
γυναίκα, η οποία αρνείται να διαθέσει τα εισοδήματά της για τα οικογενειακά έξοδα. Είναι ο άντρας που δημιουργεί το
κεφάλαιο και την ιδιοκτησία, και σ’ αυτόν ανήκουν επομένως, αφού μάλιστα και ο νόμος θεωρεί μόνο αυτόν υπεύθυνο για
τη συντήρηση της οικογένειας. Άρα, είναι δίκαιο να διαχειρίζεται ο σύζυγος αυτό που ονομάζεται ιδιοκτησία της
γυναίκας, και τα λίγα που φέρνει στο νοικοκυριό η γυναίκα με την προίκα να πηγαίνουν στα χρέη με τα οποία έχει
επιβαρυνθεί ο σύζυγος για να μάθει ένα επάγγελμα με σκοπό να εξασφαλίσει τη συντήρηση της οικογένειας.

Αύγουστος Στρίντμπεργκ

[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\

Η νεότερη σουηδική λογοτεχνία
Η νεότερη σουηδική λογοτεχνία, αν παραδεχτεί κανείς τα συμπεράσματα της σύγχρονης σουηδικής κριτικής και
της ιστορίας της λογοτεχνίας, δεν παρουσιάζει καμιά ενότητα παρά μόνο αντικαθρεφτίζει βαθιές μεταλλαγές και
στις γενικές φιλοσοφικές και κοινωνικές δοξασίες κ’ ιδέες και στις αισθητικές αντιλήψεις. Μελετώντας την γενικά
μπορούμε να την διαιρέσουμε σε τρεις περιόδους, που αντιπροσωπεύονται από ισάριθμους μεγάλους συγγραφείς.
Οι συγγραφείς που αποτελούν την πρώτη ομάδα έχουν πνευματικό αρχηγό κι οδηγητή τον Βίκτορα Ρύντμπεργ 1
και παρόλες τις διαφορές των φιλοσοφικοκοινωνικών απόψεων κι αντιλήψεων που τους χωρίζουν παρουσιάζουν
μολαταύτα κάτι το κοινό: όλοι τείνουν προς μια ιδεαλιστική κοσμοθεωρία, συνδυασμένη με τ’ αληθινό
χριστιανικό πνεύμα που στους περισσότερους παίρνει μια καθαρά φιλοσοφική μορφή, ενώ στους υπόλοιπους
φανερώνεται μόνο σα γενική διάθεση. Απ’ όλη όμως εκείνη τη συγγραφική γενιά κανείς δεν ξέκοψε τελείως απ’
τα περασμένα, αν κι αυτός ο ίδιος ο αρχηγός της, ο Ρύντμπεργ, άφησε τις παλιές παραδόσεις να ξαναπλαστούν
εντελώς.
Η δεύτερη ομάδα αποτελείται αποκλειστικά απ’ τους ρεαλιστές που πρωτοφανερώνονται το 1880, μ’ αρχηγό τον
Αύγουστο Στρίντμπεργκ και φιλολογικό όμως οργανωτή τον Γουστάβο Γκέιγερσταμ. Η ομάδα αυτή είχε τέλεια
συνείδηση ότι έκανε πόλεμο εναντίον του γερασμένου ιδεαλισμού και σύμβολό της ήταν η πραγματικότητα και η
πολεμική της κραυγή οι στίχοι του Στρίντμπεργκ:
Τραγουδιστάδες !
Τι θρηνείτε αδιάκοπα τα ιδανικά που σβήσαν
Κάθε εποχή έχει τις δικές της ιδέες για κάθε ζήτημα και για κάθε πράγμα
Κι έχουμε κι εμείς τις δικές μας ιδέες για την πραγματικότητα.
Κι αν εσείς μείνετε στ’ αλήθεια πιστοί, ως το τέλος στις ιδέες σας
Δε θα προδώσουμε κι εμείς τις δικές μας.
Ολόκληρη η λογοτεχνία του 1880 προσπαθούσε να γίνει η λογοτεχνία της πραγματικότητας που χωρίς φόβο να
μπορεί να κοιτάξει στα μάτια και βασική της θεωρία της ζωής ήταν ο θετικισμός.
Την Τρίτη ομάδα αποτελούν οι συγγραφείς του 1890. Ο ρεαλισμός όμως στη Σουηδία απ’ την αρχή βρήκε
αντίδραση που δεν του έδωσε τον καιρό να ριζώσει και να δώσει κανένα γενικότερο αποτέλεσμα, παρόλο που είχε
χαρίσει στη σουηδική λογοτεχνία και μάλιστα στο δράμα, το μυθιστόρημα και το διήγημα, τα ωραιότερα έργα απ’
όσα μέχρι σήμερα γραφτήκαν στη σουηδική γλώσσα. Αν η Σουηδία ήταν η χώρα όπου ο νατουραλισμός μπήκε
αργότερα απ’ όλες τις χώρες, το 1879 με το μυθιστόρημα του Στρίντμπεργκ Το κόκκινο δωμάτιο, μια ακατάσχετη
επίθεση εναντίον κάθε κακού, δεν περάσαν ούτε δεκαπέντε χρόνια κι άρχισε μια δυνατή αντίδραση εναντίον του,
μ’ αρχηγό τον ποιητή και διηγηματογράφο Βέρνερ φον Χάιντενσταμ 2 που άρχισε ένα κήρυγμα στη σουηδική
νεολαία ότι: ο κόσμος των νατουραλιστών ήταν μαύρος και βρώμικος κι αρρωστημένος κι ότι η ποίηση έπρεπε να
διαλαλεί τη χαρά της ζωής στη νεότητα και σ’ όλον τον κόσμο και να θρέφεται από ελεύθερη φαντασία, αντί να
ξαναμωραίνεται με τη λύση των αποστεγνωμένων κοινωνικών προβλημάτων. Με τον Χάιντενσταμ συμμάχησε
γρήγορα κι ο Όσκαρ Λεβερτίν 3 , αυτός που αργότερα αναδείχτηκε ο πρώτος ιστορικός της σουηδικής λογοτεχνίας
κι άλλοι πολλοί νεότεροι λογογράφοι κι έτσι άρχισε συστηματικός αγώνας κατά του νατουραλισμού απ’ τη νέα
εκείνη συντροφιά των νεορομαντικών. Ο νεορομαντισμός όμως του 1890 ή νεοϊδεαλισμός, όπως μερικοί τον
ονομάζουν, δεν μοιάζει καθόλου με τον ιδεαλισμό της πρώτης ομάδας, τον πριν απ’ το 1880. Δεν είναι διόλου
φιλοσοφικός, σαν του Βίκτορα Ρύντμπεργκ και της σχολής του, παρά μόνο αισθητικός. Κι αν η πρώτη ομάδα είχε
διαλέξει για σύνθημα τη λέξη ιδανικό κι η δεύτερη είχε σηκώσει για λάβαρο την πραγματικότητα, με τις ανάγκες
και τις αξιώσεις της για τη ζωή, η Τρίτη ομάδα πήρε τη φαντασία για σύμβολό της. Κι έτσι ο νεοϊδεαλισμός στη
Σουηδία απ’ το 1890 κι εδώ δεν είναι παρά μια αποκλειστικά καλλιτεχνική κι αισθητική προσπάθεια, μπορεί
κανείς να πει κι ένα νοσταλγικό ξαναγύρισμα στον παλιό κανόνα η τέχνη για την τέχνη και γι’ αυτό κι η νίκη του
ήταν πολύ εύκολη. Τα κοινωνικά του όμως αποτελέσματα ήσαν τελείως ασήμαντα.

1

Σουηδός συγγραφέας (1828-1895). Συνεργάτης της μεγαλύτερης εφημερίδας του Γκαιτενμποργκ. Δημοσίευσε πολιτικά άρθρα
και κριτική της λογοτεχνίας και της τέχνης. Έγραψε μυθιστορήματα όπως: Ο πειρατής της Βαλτικής, Σινγκοάλα, Ο τελευταίος
Αθηναίος. Έγραψε το πρώτο στη Σουηδία μελέτημα της ιστορίας των θρησκειών: Το περί Ιησού δόγμα της Βίβλου. Έγραψε
ακόμα κι άλλα έργα φιλοσοφικά και ρητορικής. Το 1887 έγινε μέλος της Σουηδικής Ακαδημίας.
2
Σουηδός συγγραφέας (1859-1940). Ταξίδεψε στην Ελλάδα, στην Αίγυπτο, στην Παλαιστίνη και στη Συρία, ενώ καρπός του
ταξιδιού αυτού υπήρξε η ποιητική συλλογή Χρόνια προσκυνήματος και περιπλανήσεων (1888). Ακολούθησε το μυθιστόρημα
Ενδυμίων (1889), η έμμετρη μυθιστορία Χανς Αλιένους (1890), η ποιητική συλλογή Ποιήματα (1895), τα ιστορικά
μυθιστορήματα Ο άγιος Γεώργιος κι ο δράκων (1900), Η φυλή των Φολκούγγων (1905-1907). Τα Νέα ποιήματα είναι το
τελειότερο και τελευταίο έργο του. (Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, 1916).
3
Σουηδός συγγραφέας και ποιητής (1862-1906). Το 1891 δημοσίευσε το μυθιστόρημα Οι εχθροί της ζωής, αλλά τα ποιήματά
του Θρύλοι κι άσματα (1891) και Νέα ποιήματα (1894) τον κάναν διάσημο. Έγραψε ακόμα κριτικές εργασίες για το σουηδικό
θέατρο.

κινέζικα και να καλύψει τόσες ειδικές ιστορικές σχέσεις. έχει γερές ιστορικές γνώσεις – έχει κοντά στα τόσα άλλα γράψει και την ιστορία του Σουηδικού λαού – και συνταιριάζει μαζί με τη μόρφωση του ύπαιθρου και της ζωής και τη βοηθητική μορφή της βιβλιοθήκης. την πολιτογραφημένη δανική. Μεταχειρίστηκε δεξιοτεχνικά και μ’ εντελώς δικό του ύφος και πρωτότυπη τεχνοτροπία όλα τα είδη του γραπτού λόγου. αλλά κι απ’ τους λεγόμενους εκλεκτούς και σ’ όλα τύπωσε τη σφραγίδα της συγγραφικής του οντότητας και της βαθυστόχαστης σκέψης του. Γνωρίζει από ζωολογία κι από χημεία.χ. είναι όμως κι αυτός μια σημαντική προσωπικότητα κι ένας πολύ βασικός παράγοντας στη δραματική στη τέχνη της εποχής μας. μελέτες ιστορικοπολιτικές και κάθε είδους έρευνες. της πλημμυρισμένης από επιστημονικό φως κι από αφάνταστη δύναμη παρατήρησης. ποίηση λυρική και φιλοσοφική. Σχετικά με την τεράστια μάθηση του Στρίντμπεργκ. όπως π. τη δριμύτητα. ερασιτέχνης γενικά αλλά πολλές φορές εξειδικευμένος σε πολλές απ’ τις επιστήμες και τις γλώσσες. ξεχωρίζει ο Στρίντμπεργκ. Ο Στρίντμπεργκ όμως είναι ένας πολυίστωρ 4 . Μπορεί να μην μπόρεσε να φτάσει τον Νορβηγό συνάδερφό του. είναι ο Στρίντμπεργκ για τη Σουηδία. όπως της Σουηδίας με την Κίνα και τις ταταρικές χώρες.Aύγουστος Στρίντμπεργκ [\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\ Η ζωή και το έργο του Ο Ίψεν και ο Στρίντμπεργκ Ότι είναι ο Ίψεν για τη Νορβηγία. ο μεγάλος Δανός κριτικός κ’ ιστορικός της λογοτεχνίας Georg Brandes σε μια μικρή και πρόχειρη σύγκριση που κάνει του Ίψεν και του Στρίντμπεργκ. . Μπορεί μάλιστα κανείς να πει ότι είναι μια αληθινά παγκόσμια προσωπικότητα που διαβάστηκε και μεταφράστηκε παντού κι απασχόλησε τη δημόσια γνώμη και κριτική απ’ το 1890 ως σήμερα. Κι εντούτοις δεν του μοιάζει καθόλου. όσο κανείς άλλος συγγραφέας της Ευρώπης. Ίσως με την ελληνική αυτή λέξη. μ’ όλα καταπιάστηκε και σ’ όλα ξεχώρισε όχι μόνο απ’ το συγγραφικό πλήθος. από πολιτικές επιστήμες κι από αγρονομία. Ο Ίψεν είναι αποκλειστικά και μόνο ποιητής και δεν έχει εκφραστεί παρά μόνο με την απρόσωπη δραματική μορφή. γράφει ακριβώς τα εξής: Ο Στρίντμπεργκ έχει μερικά χαρακτηριστικά κοινά με τον Ίψεν: την πίκρα. τη δυσπιστία. Αυτή η τελευταία τον έκανε να μάθει τόσες ξένες και μακρινές γλώσσες. Απ’ όλους τους συγγραφείς που αναδειχτήκαν στη Σουηδία απ’ το 1870 και μετά. δράμα ιστορικό. Μυθιστόρημα και διήγημα. Ένα τέτοιο φορτίο πολυμερέστατης γνώσης δεν έχει να δείξει κανένας Νορβηγός 4 Η λέξη αυτή είναι όπως την έχει στο κείμενο ο Brandes (polyhistor). όταν ο πρώτος βρισκόταν στην κορφή της δόξας του κι ο δεύτερος αγωνιζόταν ακόμα να επιβληθεί. θα θέλει να πει τον πολύξερο και πολυδιαβασμένο. την άφοβη κριτική της κοινωνίας.

στις 22 Ιανουαρίοου. νομίζαν ότι είχαν κιόλας πει όλα όσα μπορούσαν να ειπωθούν για τη σκανδιναβική δραματουργία. επειδή ήθελα να δώσω σ’ αυτά σύγχρονους χαρακτήρες που ζουν σε μια εποχή η οποία περισσότερο τρέχει υστερικά. κανείς δε θα βρεθεί να το κατορθώσει άλλος απ’ τον Στρίντμπεργκ. Η ιδιοφυία του αγωνιά συνεχώς κι η αγωνία του οδηγεί στο παράλογο. Το 1867 τέλειωσε το Λύκειο της Στοκχόλμης και γράφτηκε φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα. αναγκάστηκε να διοριστεί προσωρινός δάσκαλος σ’ ένα δημοτικό σχολείο στη Στοκχόλμη και μετά Ο Στρίντμπεργκ σε νεανική ηλικία . μπροστά στις τραγωδίες του Στρίντμπεργκ. Στη σύγχρονη σκέψη και δράση η απαισιοδοξία έχει μια πολύ βαθιά επίδραση. προεκτείνοντάς τον στο φοβερό μέλλον. Το 1868. αλλά ξεφεύγοντας. O πατέρας του ήταν ένας μικροαστός που εργαζόταν σε κάποια ατμοπλοϊκή εταιρία και η μητέρα του κόρη ενός ράφτη που είχε κάνει κι οικονόμος στο σπίτι του πατέρα του. γι’ αυτό και στην αυτοβιογραφία του έχει βάλει τον τίτλο Ο γιος της δούλας (Tjenstejvinnans Son). τότε βλέπει ότι οι περιγραφές της ζωής που κάνει ο Ίψεν είναι χαρά κι ευθυμία. σχηματισμένα από παλιά και καινούργια. παρ’ όλη την απαισιοδοξία του. το έργο του Στρίντμπεργκ δεν αντικατοπτρίζει μόνο το ρεύμα της εποχής του. Δεν οφείλεται όμως μόνο σ’ αυτό το στοιχείο που ο Στρίντμπεργκ είναι παιδί της εποχής μας.λογοτέχνης. παρά προχωρεί και δεν μου φαίνεται παράξενο. Αν όμως τα δράματά του τα βάλει κανείς δίπλα στα δράματα του Στρίντμπεργκ. Κι αν η κατεύθυνση αυτή της σημερινής ζωής και της σκέψης θα εκφραστεί καμιά φορά και θ’ ανεβαστεί στη σκηνή. Ήτα ο τρίτος γιος του Carl Oscar Στρίντμπεργκ και της Ulrika Ελεονώρας (Νόρας) Norling. στη Στοκχόλμη. Ως τα τελευταία τούτα χρόνια. Η ζωή του O Johan August Strindberg γεννήθηκε το 1849. Δεν υπάρχει όμως σ’ αυτή καμιά ανησυχία ούτε λοξοδρομίες καθόλου. μπορούν να εισδύσουν και μέσα στα κοινωνικά στρώματα που ζει ένας υπηρέτης. στην ψυχική γυμνότητα την ώρα ακριβώς που σκύβει κι αγκαλιάζει τον άνθρωπο της εποχής του. απ’ τα πλαίσια του συρμού προχωρεί και προς τα μπρος και προς τα πίσω. Όταν αναφέραν τον Ίψεν. δεν λείπει απ’ τον Ίψεν. Μιλώντας κάπου για πρόσωπά του εξομολογείται: Τα πρόσωπά μου. Κι όμως ο όγκος αυτός της σοφίας και της μάθησης δεν έδωσε ακόμα στη σκέψη του Στρίντμπεργκ την ισορροπία εκείνη που. Το σκανδιναβικό δράμα όμως ζει ακόμα κι η πιο μεγάλη δύναμή του μετά τον Ίψεν είναι ο Στρίντμπεργκ. ενώ η πνευματική ζωή του Στρίντμπεργκ είναι πλουσιότατη από ανήσυχες μεταλλαγές. επειδή η οικογένειά του δεν είχε τα μέσα να τον σπουδάσει. Ο Στρίντμπεργκ σε μεγάλη ηλικία Πολλοί κριτικοί κατηγορήσαν τον Ίψεν ότι ζωγραφίζει τη ζωή με πολύ σκοτεινά χρώματα. το όνομά του ήταν στην Αγγλία τελείως άγνωστο. πριν τη στεφανωθεί. τα παράστησα κλυδωνιζόμενα και κομματιασμένα. Σ’ αντίθεση με το έργο του Ίψεν. Η πνευματική ζωή του Ίψεν κλείνει περισσότερες διαφορές κι αντιγνωμίες. ότι οι σύγχρονες ιδέες απ’ τις εφημερίδες και τις συνομιλίες.

ωστόσο. Σε τρία χρόνια κι αφού απόχτησε και μ’ αυτήν ένα κοριτσάκι χώρισε και με την Τρίτη αυτή γυναίκα του. Τα Χριστούγεννα του 1911. Το άγαλμά του στο Tegnerlunden στη Στοκχόλμη . Το 1896 ξαναγύρισε στη Σουηδία και το 1901 παντρεύτηκε για Τρίτη φορά με την ηθοποιό Harriet Bosse. ενώ συγχρόνως άρχισε να υποφέρει από μια ασθένεια του στομάχου. Το 1883 πήγε στη Γαλλία όπου έμεινε για πολλά χρόνια (ως το 1889) και μετά στην Ελβετία και στη Δανία. Το 1874 διορίστηκε υπάλληλος στη Βασιλική βιβλιοθήκη κι εργάστηκε για τέσσερα χρόνια. σύμφωνα με τις δικές του αντιλήψεις κι όταν σε τρία χρόνια.να μπει παιδαγωγός στο σπίτι ενός γιατρού. Το 1892 ξανάφυγε απ’ τη Σουηδία και πέρασε άλλα τέσσερα χρόνια στην Κεντρική Ευρώπη και στην Αγγλία και στο μεταξύ (1893) παντρεύτηκε με την Αυστριακή Frida Uhl. το 1910. Το 1869 γράφτηκε μαθητής στη Δραματική Σχολή με σκοπό να γίνει ηθοποιός. Με τη δεύτερη αυτή γυναίκα του έζησε μόνο δυο χρόνια κι απόχτησε κι ένα κοριτσάκι. Ενταφιάστηκε στην begravningsplatsen Norra στη Στοκχόλμη και χιλιάδες άνθρωποι τον ακολουθήσαν στην κηδεία του. Το 1877 παντρεύτηκε με τη βαρόνη Σίρι Βράγκελ. Πολλά αγάλματα και προτομές του ανεγερθήκαν στη Στοκχόλμη. Σήμερα είναι μουσείο.ως το 1912 (14 Μαίου). έκλεισε κι εκείνο. Μέχρι το τέλος της ζωής του είχε επιστρέψει στο Χριστιανισμό και στη συγγραφή θρησκευτικών έργων εμπνευσμένων από τον Emanuel Swedenborg.Το τελευταίο του σπίτι ήταν στο Μπλε Tornet στην κεντρική Στοκχόλμη. Το 1889 ξαναγύρισε στη Σουηδία και το 1891 χώρισε με τη γυναίκα του. Οι περισσότεροι αναγνωρίζουν. ζωντοχήρα ενός αξιωματικού που μετά έγινε γνωστή σαν ηθοποιός. αρρώστησε με πνευμονία και ποτέ δεν μπόρεσε να ανακάμψει τελείως. Εκεί έκανε την πρώτη του γνωριμιά από κοντά με το θέατρο. κατά πάσα πιθανότητα καρκίνο. Πέθανε το Μάιο του 1912 στην ηλικία των 63 ετών. Η σχέσεις του με τις γυναίκες ήταν ταραγμένη και συχνά είχε παρερμηνευθεί ως μισογύνης. ότι είχε ασυνήθιστη εικόνα για την υποκρισία των ρόλων των δυο φύλων της κοινωνίας του και της σεξουαλικής ηθικής. ένα πάρκο δίπλα στο σπίτι του Στρίντμπεργκ που έζησε τα τελευταία του χρόνια. όπου πέθανε. έζησε από τότε εντελώς μόνος κι αποτραβηγμένος απ’ τον κόσμο. Το 1907 ίδρυσε το Ιδιαίτερο Θέατρο (Intima teater) στη Στοκχόλμη. Το πιο γνωστό είναι της Carl Eldh’s που ανεγέρθηκε το 1942 στο Tegnerlunden. όπου καταπιάστηκε με τη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία. Απ’ το 1870 μέχρι το 1872 εξακολούθησε τις σπουδές του στην Ουψάλα και μετά ξαναγύρισε στη Στοκχόλμη. Απ’ αυτόν τον γάμο γεννηθήκαν ένας γιος και μια κόρη.

Είναι σ’ εξαιρετικό βαθμό ενθουσιώδης. Το ενδιαφέρον του για τη φωτογραφία ήταν να δημιουργεί αυτό-πορτραίτα σε διάφορα περιβάλλοντα. Έγραψε μυθιστορήματα. ισχυρίζεται ότι έχει με επιτυχία πραγματοποιήσει πειράματα σε αλχημεία και ρίχνει μαύρη μαγεία και ξόρκια για την κόρη του. Για έναν άντρα που δεν είναι παρά 44 χρόνων. εξπρεσιονιστικές θαλασσογραφίες που πωλούνται σε πολύ υψηλές τιμές σε οίκους δημοπρασιών. Αν και ο Στρίντμπεργκ ήταν φίλος με τους Edvard Munch και Paul Gauguin. Τα 117 έργα του που έχουν αναγνωριστεί σαν δικά του. Το λογοτεχνικό του στάδιο αρχίζει το 1870 με το δράμα Ο ελευθερόφρων και τελειώνει το 1909 μ’ εκείνο το Πορτραίτο από τον εκπληκτικό συμβολικό Richard Berg (1905) δραματικό ποίημα Ο μεγάλος δρόμος. Τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά του αξίζουν μια ξεχωριστή μελέτη το καθένα. καθώς και τα έργα του γύρω απ’ την ιστορία του πολιτισμού. φωτογράφος και αλχημιστής. μ’ επόπτη της έκδοσης τον κ. Τα Άπαντά του που τυπωθήκαν απ’ τον Bonnier (1912-1920). και αποτελέσαν 55 σωστούς τόμους που περιλαμβάναν 58 έργα και μια αυτοβιογραφία. Στο περίεργο αυτοβιογραφικό έργο κόλαση-μια γραμμένο στο Παρίσι στα γαλλικά. John Landqvist. λυρικά ποιήματα και περιγραφές ταξιδιών. Αποκρυφισμός και διάφορα άλλα χαρακτηρίζουν τις διάφορες περιόδους της ζωής του. Αλχημεία.. όπως και τα ποιήματά του «με στίχους και χωρίς στίχους». Οι πίνακές του ήσαν κάτι το μοναδικό για την εποχή τους. . παθητικός ζητητής ανώτερων ιδανικών και πιο παθητικός εχθρός κι αντίμαχος για το κάθε τι που πιστεύει ότι είναι άδικο και κακό εδώ στον κόσμο κι ό.Το έργο του Ο Στρίντμπεργκ έχει καταπιαστεί με πολλά είδη της λογοτεχνίας. δημιουργηθήκαν σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα κι ορισμένοι τα θεωρούν σαν τα πιο πρωτότυπα έργα τέχνης του 19ου αιώνα.τι έχει γράψει ως τώρα είναι γραμμένο για να δώσει έκφραση στις ιδέες του. ενώ η παραγωγή του στα σαράντα εκείνα χρόνια είναι πραγματικά ατέλειωτη και πολυμερέστατη. που ήσαν εξοικειωμένοι με τις σύγχρονες τάσεις ξεχώριζε απ’ αυτούς για την υποκειμενική εκφραστικότητα των τοπίων και των θαλασσογραφιών του που αποδίδεται στο ότι ζωγράφιζε μόνο σε περιόδους προσωπικής κρίσης. Ο Στρίντμπεργκ το 1903 Άλλα ενδιαφέροντά του Ο Στρίντμπεργκ υπήρξε πολυμαθής. ζωγράφος. Τα καλύτερα γνωστά κομμάτια του είναι θυελλώδεις. τα οποία τώρα είναι απ’ τις πιο γνωστές του φωτογραφίες. Ένα χρόνο πριν από το θάνατό αγόρασε τα δικαιώματα για τα γραπτά του έργα ο John Landqvist πληρώνοντας 200. μια περιουσία εκείνη την εποχή. την οποία ο Στρίντμπεργκ μοιράστηκε με τα παιδιά του. διηγήματα.000 σουηδικές κορώνες. Προχώρησε πέρα απ’ την αντίληψη των συγχρόνων του για ριζική έλλειψη τήρησης της οπτικής πραγματικότητας. ο κύκλος αυτός της συγγραφικής δράσης είναι πολύ σημαντικός. ακόμα και μια αυτοβιογραφία. Ήταν τηλεγραφητής.

να μπει στην ανώτερη κοινωνία. ένα μεγάλο διήγημα. μια ανακεφαλαίωση της ζωής απ’ το 1870-1880 όπως το χαρακτηρίζει ο ίδιος που θεωρείται σαν το πρώτο καθαρά νατουραλίστικο έργο που δημοσιεύτηκε στη Σουηδία. Σ’ αυτό μάλιστα ξεστομίζει πιο καθαρά και ξάστερα τις ριζοσπαστικές σοσιαλιστικές του ιδέες και σαν πιστός μαθητής του Ρουσσώ που ήταν. H γυναίκα του άρχοντα Μπεγκτ. αλλά με συγχρονισμένο περιεχόμενο και μελέτη των πραγμάτων. κι αναφέρει σαν καθαρά τη φιλολογική του εργασία. και στην τέταρτη (1900-1909). ένα μεγάλο φιλοσοφικό ποίημα σε μουσικότατους ελεύθερους στίχους που ο ίδιος το χαρακτηρίζει σαν αντίδραση κατά του αθεϊσμού και των θεωριών της υλιστικής φιλοσοφίας. είναι μια μαρτυρία της αποτυχίας των τριών γάμων του που εκφράζεται με τον βίαιο μισογυνισμό. Στα διηγήματα αυτά ο Στρίντμπεργκ με παρρησία κι ειλικρίνεια παραδειγματική υπερασπίζεται κι εξυφαίνει τον . Ο ρεαλισμός του Κόκκινου δωματίου βρίσκεται κυρίως στην περιγραφή του περιβάλλοντος και στην εξαιρετικά ζωντανή εικόνα της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής της Στοκχόλμης εκείνης της εποχής. μια σειρά εντυπώσεων απ’ την Ουψάλα. Η Ερμιόνη. στη δεύτερη (1890-1899). δηλώνει ότι: οι πόλεις πρέπει να υποταχτούν στον αγροτικό πληθυσμό κι ο χωριάτης που κρατάει τ’ αλέτρι ξέρει καλά ότι οι σιδηρόδρομοι είναι βλαβεροί καρποί του υπερπολιτισμού. με προοδευτική εξέλιξη της ρεαλιστικής περιγραφής της κοινωνίας και το Κόκκινο δωμάτιο. τόσο στ’ αφηγηματικά του. Μετά απ’ τον Κυρ Ούλοφ (1872) ξεκουράζεται η δραματική προσπάθεια του Στρίντμπεργκ με δυο πρόζες: το Από το Φγιέρντιγκ και το Σφαρτμπέκ (1877).Ταξινόμηση του έργου του Η δραματική παραγωγή του μεγάλου Σουιδού συγγραφέα χωρίζεται σε τέσσερεις δεκαετίες. μια μεγάλη σειρά διηγημάτων ιστορικών σε ρομαντική μορφή. Στην πρώτη αυτή συγγραφική του περίοδο ο Στρίντμπεργκ δε σήκωσε τη σημαία της ανταρσίας μόνο για την κατεύθυνση που ακολουθούσε η λογοτεχνία στην Πατρίδα του. Μετά έρχονται οι Νύχτες του υπνοβάτη. αριστοτεχνικά γραμμένων. Έτσι ο Στρίντμπεργκ είναι κι ο πρώτος δημοτικιστής στη Σουηδία και στις διαμαρτυρίες των φίλων της υψηλής Σουηδικής (högsvenska) έδωσε ο Brandes την απάντηση. οι περιγραφές του της κοινωνίας είναι αληθινές περιγραφές πραγματικότητας κι έναν τέτοιο πλούτο παρατηρήσεως δεν έχει να δείξει ολόκληρη η σουηδική λογοτεχνία της προηγούμενης δεκαετίας. μια χαριτωμένη και γεμάτη χιούμορ σάτιρα των σημερινών κοινωνιών και πολιτευμάτων. Για το έργο αυτό κι η πιο αυστηρή κριτική παραδέχεται ότι: όσο υποκειμενικό κι αν είναι στις λεπτομέρειές του. στην πρώτη (1870-1889). Το ταξίδι του Περ του τυχερού. Ο Κυρ Ούλοφ. να γίνει κάτι. Στο έργο αυτό ο συγγραφέας δεν προσπάθησε ν’ αποδώσει τη δική του την εσωτερική ζωή παρά μόνο τα εξωτερικά γεγονότα. ένα είδος κριτικής της αμέσως προηγούμενης εποχής που θεωρείται σαν ένα συμπλήρωμα του Κόκκινου δωματίου. γράφοντας για τη γλώσσα του Στρίντμπεργκ στην κριτική του που προαναφέρθηκε: Και γράφει τόσο υπέροχη γλώσσα ! Τα έργα της δεύτερης δεκαετίας (1890-1899). Ο γάμος. φανερώνουν την προσπάθειά του να σπουδάσει. που είναι βιογραφικά. Ο αφορισμένος. Μέσα σ’ όλα ξεχωρίζει Το νησί της ευτυχίας. Αυτά είναι:Ο ελευθερόφρων. Μετά ακολούθησε το Καινούργιο βασίλειο. στην τρίτη (1899-1900). αλλά επαναστάτησε ακόμα και στη γλώσσα κι έβαλε τα πρόσωπα των έργω του να μιλάν τη συνηθισμένη γλώσσα. Στη Ρώμη. • • Τα έργα του της πρώτης δεκαετίας (1870-1889). μια μεγάλη σειρά διηγημάτων. Μετά τα δράματα αυτά ακολουθούν τα Σουηδικά πεπρωμένα και περιπέτειες. όπως ο ίδιος μας λέει στον πρόλογο του έργου του Ο συγγραφέας. όσο και στα θεατρικά του έργα πιο φανερά βιογραφικά: Το μυστικό της συντροφιάς. πάνω σ’ υποθέσεις σχετικές με το φλογερότατο αυτό ζήτημα κι όπου το χιούμορ κι η λεπτότατη σάτιρα παραβγαίνουν στην τελειότητα με σελίδες που κάνουν να τρέμει άθελα το χείλι και να βουρκώνει το μάτι εκείνου που τα διαβάζει.

εξετάζει τη γενική δυσφορία του λαού στην Ευρώπη και μελετάει τα αίτια και τα μέσα της θεραπείας της. σ’ όλες της τις λεπτομέρειες κι αριστοτεχνικές αναλύσεις του χαρακτήρα των αγροτών. Ο Στρίντμπεργκ. Κοιμόνταν τη νύχτα χωρίς κακά όνειρα από φόβο μην τους λείψει το ψωμί ή η δουλειά και το μεροκάματο. η ασυμφωνία κι οι πνευματικές και ψυχικές προστριβές με την πρώτη του γυναίκα. χωρίς υπερβολές και κακοτοποθετημένες ποιητικές εξάρσεις. Αργότερα απαλλάχτηκε απ’ την κατηγορία αυτή και Ο γάμος. όπου όλα γίνονται απλά κι εύκολα κι όπου: η ζωή είναι γεμάτη γαλήνη κι όλο το περιβάλλον αποτελείται από ήσυχους και γαλήνιους ανθρώπους που το πρόσωπό τους είχε πάρει μιαν έκφραση ειρήνης και πηγαινοέρχονταν χωρίς την πυρετική εκείνη ανησυχία που τόσο συχνά βλέπει κανείς έξω (στις πολιτείες). όπου δίνει μια απόλυτα πιστή περιγραφή της ζωής τ’ αγροτικού πληθυσμού. Τέχνη για την τέχνη. για το ηθικότατο αυτό έργο κατηγορήθηκε για προσβολή της δημόσιας ηθικής κι αναγκάστηκε να μείνει αρκετόν καιρό στο εξωτερικό για να μην μπει στη φυλακή. με τη σύζυγο-μητέρα και τα παιδιά. σαν θεσμό που δημιουργεί την οικογένεια και το σπίτι. Κι έτσι δεν βγήκε παρά το Ανάμεσα στους χωρικούς της Γαλλίας. κατά το 1884 είχε αποφασίσει να επιχειρήσ ει την περιγραφή της ζωής τ’ αγροτικού πληθυσμού όλης της Ευρώπης κι έγραψε μάλιστα στον εκδότη του τον Albert Bonnier. Τα διηγήματα Η ζωή των νησιωτών. γραμμένα κι αυτά στο ίδιο μοτίβο. όπου σε μια σειρά από θαυμάσιες μελέτες. το Ανάμεσα στους χωρικούς της Γαλλίας. Τα έργα αυτά είναι το μυθιστόρημα Οι κάτοικοι του Χεμσόε. Η δίωξή του όμως για τον Γάμο κι η δυσπιστία των εκδοτών στη δυνατότητα του έργου. . το ματαιώσαν. του διανοούμενου την περί-σκεψη. όπου επηρεασμένος απ’ τη φιλοσοφία του Νίτσε. Κι όμως. ξέχειλο από γαλήνια διάθεση. εντυπώσεις από ένα ταξίδι και πολύμηνη διαμονή στην αγροτική Γαλλία. Το μεγαλύτερο όμως χάρισμα αυτού του έργου είναι οι περιγραφές που αποδίδουν πιστότατα το σουηδικό τοπίο και τη σουηδική ζωή. Έργα της ίδιας εποχής είναι και τα Όμοια κι ανόμοια. Οι Ουτοπίες συμπληρώνουν τα Όμοια κι ανόμοια κι είναι πια. όπου περιγράφεται η ζωή. έκανε θριαμβευτικά τον γύρω του κόσμου. Η ολόψυχη όμως απασχόληση με τα κοινωνικά προβλήματα και την καλυτέρευση της ζωής τ’ ανθρώπου και των ανθρώπων φαίνεται πως τον κούρασε τον Στρίντμπεργκ. τη γαλήνη του οικο-νομικώς ανεξάρτητου και την αξιοπρέπεια και τον αυτό-σεβασμό του έντιμου ανθρώ-που. αντίθετα προς τις φεμινιστικές απόψεις του καιρού του. δημιουργεί έναν τύπο υπερανθρώπου. μ’ αξιοσημείωτη νηφαλιότητα. Τελευταίο αυτής της σειράς είναι το μυθιστόρημα Στ’ ανοιχτά.γάμο. έναν άντρα: με του στρατιωτικού το έμφυτο θάρρος και την αποφασιστικότητα. Στο fa milistère βασίλευε τάξη χωρίς κανονισμούς κι απαγορεύσεις και κοιμώνταν κλέφτες. Τα Ποιήματα σε στίχους και σε πρόζες. του μορ-φωμένου το κριτικό βάθος. γραμμένες σ’ απλό και χαριτωμένο ύφος. Το βιβλίο αυτό είναι η αρχή ενός σχεδίου που έμεινε απραγματοποίητο. Η απολογία του τρελού που γράφτηκε πρώτα γαλλικά κι είναι ένα μάλλον αυτοβιογραφικό έργο. Στο βιβλίο αυτό δίνει ο Στρίντμπεργκ μια πολύ ελκυστική εικόνα του fa milistère. όπως λεει κι ο ίδιος: θετικές προτάσεις σύμφωνα με του Sqint=Simon το πνεύμα. όπου για πρώτη φορά ξεστομίζει την ιστορική φράση ότι: θεωρεί τη σκέψη του ότι αξίζει περισσότερο από ένα μετρικό πόδα ή ομοιοκαταληξία. ότι σκόπευε μάλιστα ν’ αρχίσει απ’ την Ελλάδα και την Ιταλία. ή μην τους βρουν τα γερατειά σε πείνα και ταπείνωση. επειδή μετά τις Ουτοπίες ακολουθεί σαν ιντερμέδιο μια ολόκληρη σειρά έργων που ο ίδιος τα χαρακτηρίζει σαν : απελευθέρωση απ’ τη λύση προβλημάτων και καθαρή περιγραφή της φύσης και της ζωής του λαού. γιατί κι από λογοτεχνικής πλευράς τα περισσότερα διηγήματά του είναι αριστουργήματα.

το χαρακτηρίζει ο ίδιος σαν: Σκοτάδι. Η ίδια διάθεση ακολουθεί και στα δράματα Στη Δαμασκό και Στο ανώτερο δικαστήριο. 1901) που ο ίδιος το χαρακτηρίζει σαν σχολείο του πόνου και το Μεσοκαλόκαιρο. τον νέο άνθρωπο: το ηθικό ιδανικό της Ελλάδας. Σ’ όλο αυτό το διάστημα ο Στρίντμπεργκ είχε καταπιαστεί με ταξίδια στο εξωτερικό και σπουδή της χημείας. Σ’ αυτό το διάστημα έγραψε διάφορες μελέτες όχι όμως λογοτεχνικές αλλ’ αποκλειστικά επιστημονικές. το πώς την εννοεί και πώς μπορεί να γίνει αυτή η αναμόρφωση της σημερινής δραματικής τέχνης. τα στρατοκόπια στην έρημο κι οι ρημαγμοί. σε προφητείες και προβλέψεις. τ’ απολύτως τελειοποιημένο αυτό άτομο που περιφρονεί τον Χριστό: τον Θεό των κακούργων και των παλιανθρώπων κι υμνολογεί τον Ηρακλή. Η κόλαση κι οι ουρανοί του Immanuel Svedenborg τον είχαν κείνη την εποχή πολύ επηρεάσει. Μητρική στοργή. Μπροστά στον θάνατο. Και τα τρία αυτά έργα ανεβαστήκαν αμέσως στο Παρίσι (Theâtre libre) καθώς και στο Βερολίνο (Freie Bühne) και μετά κάναν τον γύρω του κόσμου. βαλμένα μέσα σ’ έναν φανταστικό και φαντασμαγορικό κόσμο που καθρεφτίζει τη ζωή του Στρίντμπεργκ κείνης της εποχής κι όπου ο ήρωας λεγόταν ο άγνωστος ακριβώς επειδή η αμφιβολία για τον σκοπό της ζωής και τον προορισμό του τον είχε κάνει να χάσει τη συνηθισμένη κυριαρχία στο έργο του και να δίνει σημασία σ’ όνειρα.• • έβγαλε έναν τύπο ανώτατης τάξης. τα Γουσταύος Βάσα. Μετά όμως ακολουθεί ο Χορός του θανάτου (Dödsdansen. ένα συμβολικό δράμα. τον Πατέρα. Δούναι και λαβείν. Συνεχίζει με τα τέσσερα νατουραλίστικα δράματα : τους Συντρόφους. Τα πρώτα έργα είναι το Πάσχα (Päsk. αν και το παραμύθι γίνεται στον καιρό μας και με σημερινούς ανθρώπους. Κι όμως. Το πρώτο προμήνυμα. Παιχνίδια με τη φωτιά κι αργότερα ο Σαμούμ. Μετά απ’ αυτό ακολουθήσαν μια σειρά μονόπρακτα δράματα. αυτή Η τέταρτη και τελευταία συγγραφική δεκαετία του Στρίντμπεργκ συμπίπτει με την αρχή του 20ου αιώνα. όπου η ομορφιά κι η σωφροσύνη ενωμένες δίναν μια σύμμετρη κι αρμονική προσωπικότητα σαν αποτέλεσμα. από ιστορικά κυρίως δράματα. για την ανάλυση του θειαφιού που ήθελε ν’ αποδείξει ότι είναι σύνθετο σώμα. με υποθέσεις αισθαντικές που έχουν την ειδυλλιακή χάρη και τη θρησκευτικότητα του παραμυθιού. Το 1898 έβγαλε τα εντελώς ιδιότυπα εκείνα έργα Κόλαση και Θρύλοι. νικιέται στον αγώνα του υπέρ του απολύτου ατομικισμού. την Δεσποινίδα Ζουλί (Τζούλια) και τους Δανειστές που θεωρούνται κι είναι πραγματικά τα καλύτερα ίσως έργα του Σουηδικού θεάτρου. όπως ο ίδιος λεει: απ’ τους κυνισμούς της ζωής και μετά απ’ αυτά έρχεται μια απότομη διακοπή του φιλολογικού του έργου μέχρι το 1898. με θέματα παρμένα. στον πρόλογό του στη Δεσποινίδα Ζουλί. Ο Παρίας (1889). 1901) το τραγικότερο και τρομαχτικότερο έργο του Στρίντμπεργκ. τραγικότερο κι απ’ τον Πατέρα κι απ’ τη Δεσποινίδα Ζουλί Ο βιογράφος του και κριτικός Gustaf Uddgren γράφει με κάποια υπερβολή: . Ο ίδιος τα χαρακτηρίζει σαν μια: δοκιμή αναμόρφωσης του δράματος σε μορφή συνταιριασμένη με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής κι εκθέτει λεπτομερέστατα και πολύ πειστικά. όπου ξαναβρίσκονται η πίστη. Ερρίκος ο ΙΔ΄. τον θεό της δύναμης και της σωφροσύνης. καημό κι απελπισία κι ύστερα σκέψη. είχε μάλιστα γραφτεί και φοιτητής στη Σορβόννη. η ελπίδα κι η αγάπη καθώς και στερεά θεμελιωμένη γνώση ακολούθησε. Γουσταύος Αδόλφος. όπου φαίνεται ολοζώντανη η ψυχική κρίση που είχε περάσει ο Στρίντμπεργκ στα πενήντα του χρόνια κι οι επαναστάσεις στην ψυχική του ζωή. Ο δεσμός. Στην τρίτη συγγ ραφική δεκαετία του (1890-1899) η κρίση αυτή πέρασε. Στη συνέχεια ο Στρίντμπεργκ πάλι αλλάζει διάθεση και τόνο και γράφει Τα κλειδιά του Παραδείσου. μάλλον αυτοβιογραφικά κι αυτά. σε μικροσυμπτώσεις της καθημερινής ζωής. για να μπορεί να εργάζεται στο Χημείο της. το φως φανερώθηκε μετά το σκοτάδι και νέα δραματική παραγωγή. Η πιο δυνατή (1889).

όπου κάνει και την εξομολόγηση ότι: Ο πιο μεγάλος του πόνος ήταν ότι δεν μπόρεσε να γίνει εκείνος που ήθελε. οι Ιστορικές μικρογραφίες κι οι Αρχοντικές αναμνήσεις. για επιστήμη. Το μαύρο γάντι. φιλολογία κλπ. αλλά μια αληθινά βαθύτατη κι ειλικρινέστατη συμπόνια κι αγάπη προς όλους όσοι πονούσαν κι όσοι βασανίζονταν στη ζωή απ’ την κακή ή γερασμένη κοινωνική οργάνωση κι από προλήψεις κι αδικίες. τέχνη για την τέχνη. παρά ένας βαθύς κι αγιάτρευτος πόνος για τα παιδιά των ανθρώπων που χίλιες δυο οικογενειακές και κοινωνικές προλήψεις τα καταδικάζουν να μαρτυράν κι όχι να ζουν σ’ αυτή τη ζωή. Η σονάτα των φαντασμάτων (Spöksonaten. τόσο που κι αυτή τους η αγάπη. Ο άρχοντας Μπγιελμπού και μετά απ’ αυτά έρχεται το τελευταίο του έργο Ο μεγάλος δρόμος. τον Γκέιγερσταμ. Κι ο αγώνας του αυτός δεν είχε σαν αρχική αφορμή και ξεκίνημα αφηρημένες μόνο κοινωνιολογικές θεωρίες. αλλά τη μεταχειρίστηκε για να φωτίσει με το πιο λαμπρό φως την ομορφιά της πραγματικότητας που αγωνιζόταν να δείξει στον κόσμο και να την τραγουδήσει με την αρμονική της φωνή για να την ακούσουν και να την αγαπήσουν όλοι. μια νέα έκρηξη κατά του κοινωνικού και καλλιτεχνικού περιβάλλοντος της εποχής του. Δεν έκανε ποτέ του. Κι η συμπόνια του δεν ήταν ένα απλό κοινωνικό ή θρησκευτικό καθήκον.Ένα σύγχρονο θλιβερό θεατρικό έργο με τρία μόνο δρώντα πρόσωπα που στη συγκέντρωση και στην καλλιτεχνική μορφή περνάει και τα πιο αξιοθαύμαστα έργα της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας. Μετά απ’ τα δράματα αυτά ακολούθησε τ’ ωραίο αυτοβιογραφικό κι αυτοψυχολογικό σκίτσο Ο Μονάχος. Με βαθύ συμβολισμό τα περισσότερα. ένας: Αποχαιρετισμός στη ζωή. μια τυπική δοσοληψία με τη Θεότητα. προσιτό για κάθε θεατρικό κοινό. Μερικά συμπεράσματα για το έργο του Η λογοτεχνία για τον Στρίνμπεργκ δεν υπήρξε ποτέ σκοπός παρά μόνο μέσον. όπως τουλάχιστον τον νόμιζε. Ο κυβερνήτης. μια ατέλειωτη σειρά από πλήθος σκιτσάκια σαν χρονογραφήματα. ιστορικά διηγήματα που συμπληρώνουν τα Σουηδικά πεπρωμένα. τέχνη.τι κείνος νόμιζε πρόληψη. 1908). μια κατάθεση στο ταμιευτήριο του Θείου ελέους για να πληρωθεί εκατονταπλάσια στην άλλη ζωή. είναι λίγο δυσνόητα εκτός απ’ τον Πελεκάνο που είναι ένα απλό όσο και δυνατό και τραγικότατο δραματάκι. τα Γοτθικά δωμάτια. τα Γαλάζια βιβλία. ξεσπάει κάπου-κάπου σε συνειδητή μοχθηρία κι αιμοβορία. το Φάγερβικ και Σκαμσούντ. διηγήματα σε ύφος παραμυθιού με θέμα πάλι τον γάμο. του καιρού του κι υπέρ της πραγματικότητας. Είναι ένας άγριος και φανατικός αγώνας εναντίον του ψευτοϊδεαλισμού. έναν πολύχρονο πόλεμο και με ψυχραιμία και περίσκεψη αγωνίζονται ποιος να βγάλει τον άλλον απ’ τη μέση. ανάλογη με το Κόκκινο δωμάτιο. Μετά ακολουθήσαν τα συμβολικά δράματα Σφάνεβιτ και Ένα ονειρόδραμα και τα ιστορικά δράματα Χριστίνα. όπου δεν έχει ακόμα τελείως σβήσει. τα ποιήματα Παιχνίδια με λόγια. Δυο σύζυγοι παντρεμένοι από έρωτα. Η φιλολογία του Στρίντμπεργκ είναι αποκλειστικά φιλολογία κοινωνικής σκοπιμότητας και γι’ αυτό είναι και τόσο μαχητική. ένα πολύ πρωτότυπο δραματικό ποίημα. Τα έργα αυτά που τα προόριζε για το δικό του θέατρο. το Intima teater. Μετά ακολουθούν δυο σειρές δραματικά έργα: Έργα δωματίου (Kammarspel) : Έτσι τα ονόμασε ο ίδιος κι αυτά είναι: Η Καταιγίδα (1907). ούτε ένα κοινό συναίσθημα κοινωνικής αλληλεγγύης. όπου παίρνει το σχέδιο κι αυτόν τον πρώην ομοϊδεάτη του. είναι πραγματικά τα πιο πρωτότυπα και πιο χαρακτηριστικά έργα του Στρίντμπεργκ. Ο πελεκάνος (Pelikanen). θρησκεία. Αυτός ο πόνος τον έκανε να ζητήσει με πάθος κι αφάνταστη ορμή τη θεραπεία του κακού κι αντίμαχη στον . Πολύ λίγοι άνθρωποι αγαπήσαν και πονέσαν τους συνανθρώπους τους όπως κι όσο ο Στρίντμπεργκ. κοινωνιολογία. οι Μαύρες σημαίες. όπως οι αντίπαλοί του νεορομαντικοί. Είναι έργα που δεν έχουν πια τους βίαιους κι απεγνωσμένους τόνους των παλιότερων έργων του. Το καμένο σπίτι. Ιστορικά δράματα : Αυτά είναι Ο τελευταίος ιππότης. αδικία. Γι’ αυτό ο αγώνας του είχε κείνη τη σκληρή κι ασυγκράτητη ορμητικότητα και την έλλειψη κάθε επιείκειας σ’ ό. μια τρίτη ακόμα πιο άγρια κι ασυγκράτητη επίθεση κατά των φιλολογικών κύκλων του καιρού του. έχουν όμως για θέματα περίεργες περιπέτειες που τις αφηγείται με την παραισθησιακή και σιωπηλή διαύγεια ενός ονείρου. ψέμα. Γουσταύος ο Γ΄ και το Αηδόνι της Βίττεμπεργ. έχουν κηρύξει μεταξύ τους. μια αληθινά ασυστηματοποίητη εγκυκλοπαίδεια.

Κάποτε. ή η θρησκεία ενάντια στη θεολογία. πραγματικές καταπληχτικές. χωρίς να περιμένει μόνο την εξ ύψους βοήθεια ή τη βοήθεια των μικροθεών που μονάχος του πάλι έχει βάλει στο κεφάλι του. ο Στρίντμπεργκ ξεχωρίζει επειδή στα έργα του δεν περιορίζεται μόνο στην περιγραφή των πράξεων ή της ζωής των τύπων που δημιουργεί και δεν δίνει μόνο τα στοιχεία που αποτελούν την ψυχοσύνθεση του κάθε κύριου χαρακτήρα. προς την Πατρίδα. Αν κι ο Στρίντμπεργκ δεν ακολούθησε καμιά σχολή κι ολόκληρο το λογοτεχνικό του έργο είναι πολύ πρωτότυπο και τελείως δικό του . 1885 – Ο γιος της δούλας. σε μια μελέτη που είχε γράψει στη Fortnightly Review λεει ότι: κάθε έργο που έγραψε ο Στρίνμπεργκ το έγραψε για να δώσει έκφραση στις ιδέες του. προς την ανθρωπότητα. Ο Στρίντμπεργκ μελέτησε και γνώρισε τον φυσικό και τον κοινωνικό άνθρωπο. ο άνθρωπος έχει ο ίδιος αμποδεθεί. Τα έργα του Στρίντμπεργκ ο θεατής ή ο αναγνώστης δεν τ’ αφήνει με την εντύπωση ότι στον μάταιο αυτόν κόσμο υπάρχουν απ’ το ένα μέρος ορισμένοι γεννημένοι κακούργοι και τέρατα αποτρόπαια που βασανίζουν και τυραννάν τον καλό κι εργατικό και τίμιο κόσμο κι απ’ τ’ άλλο καλοί κι ηθικοί άνθρωποι που καταδέχονται ν’ αντιπαλέψουν κατά του Κακού. μπορεί να θεωρηθεί σαν ένας απ’ τους κορυφαίους της φυσιοκρατικής (ρεαλιστικής ή νατουραλίστικης) σχολής. Κοντά όμως στην εντύπωση αυτή του γεννιέται. κάθισε κι έμαθε και κινέζικα. 1882 – Ισοτιμία και τυραννία. 5 Μελέτες στην ιστορία του πολιτισμού. γεννάει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό η ολοκληρωμένη αγάπη προς τους ομοίους του. Η φιλολογία όλων των λαών κι όλων των εποχών του ήταν γνωστή. 1905 στα γερμανικά – Λόγοι προς το Σουηδικό έθνος. Γι’ αυτό και τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά του αξίζουν εντελώς μια ξεχωριστή μελέτη το καθένα και τα ποιήματά του κι οι ιστορικοπολιτικές του μελέτες. 1886 μια μεγάλη αυτοβιογραφία σε τέσσερα μέρη – Το γυναικείο ζήτημα σύμφωνα με τη θεωρία της εξέλιξης. τον σπούδασε σαν φυσικό ον μέχρι το τελευταίο του κύτταρο και τον φιλοσόφησε σαν κοινωνική μονάδα και σαν κοινωνικό σύνολο. σε κάθε άνθρωπο που έχει κατορθώσει να συνδέσει τον νου του με την καρδιά του και να συνταιριάξει τη σκέψη με το συναίσθημα. όπως ακόμα και το αυτοβιογραφικό του έργο Η απολογία ενός τρελού (Le plaidoyer d’ un fou. 1888 – Οι σχέσεις της Γαλλίας με τη Σουηδία. Οι θετικές επιστήμες σπάνια είχαν βρει έναν τόσο ενθουσιώδη κι ακαταπόνητο ερασιτέχνη μελετητή κι οι πολιτικές επιστήμες ήσαν η αδιάκοπη σκέψη κι απασχόλησή του κι έτσι μ’ όλα τα όπλα της γνώσης ρίχτηκε στον αγώνα. όταν η εξέλιξη των σπουδών του τον ανάγκασε να γνωρίσει κάπως βαθύτερα τις λεπτομέρειες του ασιατικού πολιτισμού. αλλά φεύγει πάντα με μια βασική εντύπωση ότι ένας υπάρχει μάρτυρας : ο άνθρωπος. όπως προαναφέρθηκε. 1910 – Οι ρίζες των γλωσσών του κόσμου. Απ’ όλους όμως τους άλλους ξένους συναδέρφους του και μάλιστα τους Γάλλους και τους Ρώσους. Γι’ αυτό κι ένας Άγγλος κριτικός εκείνης της εποχής ο Ju stin Hun thy M ’ Carthy. 1881 – Η παλιά Στοκχόλμη. όσο κανένας άλλος σύγχρονος λογοτέχνης. . Τ’ αρχαία ελληνικά και τα λατινικά δεν του ήσαν άγνωστα. ακόμα καλά υποβαλμένη κι η ιδέα ότι αυτή η κατάσταση μπορεί και πρέπει να διορθωθεί κι ότι τα δεσμά με τα οποία για λόγους κι αιτίες που ίσως να μην υπάρχουν πια κι έχουν υποχωρήσει στις καινούργιες ανάγκες της εποχής. 1910 – Θρησκευτική αναγέννηση. όταν επρόκειτο ν’ ανεβαστεί στη σκηνή στο Παρίσι. απ’ την πρώτη σύμπηξη των κοινωνιών ως την εποχή τη δική του. Μιλούσε κι έγραφε πολύ εύκολα γαλλικά και γερμανικά κι αγγλικά. αλλά υποτάχτηκε συγχρόνως και στη δυνατή συναίσθηση του καθήκοντος να εξυπηρετήσει έναν ανώτερο σκοπό προς τον οποίο η πολύχρονη κι επίμονη μελέτη τ’ ανθρώπου και των ανθρώπων τον τραβούσε και τον ανάγκαζε να τον κάνει σκοπό της ζωής του. τον έγραψε μόνος του γαλλικά. 1911 και πλήθος άλλες μικρότερες μελέτες κι άρθρα στις εφημερίδες και στα περιοδικά.τι χρειάζεται για ν’ αποκαλυφθεί η αρχική ή η άμεση αιτία του γεγονότος που γύρω του πλέκεται το έργο κι έτσι να φανούν ακόμα πιο πολύ όλες οι ασχήμιες της ζωής κι όλα τα κακά που πρέπει να χτυπηθούν και να πέσουν. 1891 στα γαλλικά – Η συνειδητή θέληση στην ιστορία του κόσμου. για όσους έχουν το θάρρος και τη δύναμη να την αντικρίσουν και να υποταχτούν στους αιώνιους κι αμετάβλητους νόμους της.ψευτοϊδεαλισμό να στυλώσει τη σημαία του θετικισμού και της πραγματικότητας και να γίνει ο μεγάλος απολογητής της ομορφιάς και της ηθικής που κλείνει μέσα της η πραγματικότητα. αλλά προσπαθεί μέσα στην απλή διήγηση ή στη δραματική δράση να βάλει ό. Τον Πατέρα του. βασανισμένος κι απ’ της φύση κι απ’ τους συνανθρώπους του κι απ’ τον ίδιο τον εαυτό του. Η μελέτη κι η μάθηση του Στρίντμπεργκ ήταν. 1882 σε συνεργασία με τον Claes Lundin – Ο Σουηδικός λαός. 1903 στα γερμανικά – Μια ελεύθερη Νορβηγία. Αυτή είναι η γενική γραμμή ολόκληρης σχεδόν της λογοτεχνικής προσπάθειας του Στρίντμπεργκ. πρέπει να τα σπάσει επιτέλους για να μπορέσει ν’ αρχίσει να νοιαστεί μονάχος του για τον εαυτό του. 1910 – Το κράτος του Λαού. Στον αγώνα του αυτόν ο Στρίντμπεργκ δεν ακολούθησε μόνο τη δυνατή εκείνη εσωτερική ώθηση που. 1895). Γιατί εκτός απ’ τα καθαρώς φιλολογικά του έργα έχει γράψει ο Στρίντμπεργκ και πολλές επιστημονικές πραγματείες και κυρίως ιστορικές 5 .

Υποφέρει πολύ που είναι αναγκασμένος να ζει μακριά απ’ τη Σουηδία. Το μισό του κεφάλι είναι μέτωπο κι έχει ένα εξαιρετικά καλοφτιαγμένο κι ευκίνητο σώμα. αν μπορούσε. Όταν όμως τ’ ατομικό τους συμφέρον είναι οπωσδήποτε ανακατωμένο. δεν είχα συναντήσει ούτε έναν μόνο Σουηδό που ο πατριωτισμός του να μην ήταν ανακατωμένος με τις κοινότατες φράσεις: μεγαλεία και δόξες περασμένες ή μελλοντικές. βρέθηκα μπροστά σ’ έναν άντρα κυριολεκτικά τέλειο σ’ όλα του. ξανθός. Είναι ένας άντρας ψηλός. Θέλει να γυρίσει πίσω. επειδή είναι ακόμα ξέχειλοι από προλήψεις κι αμποδεμένοι από παλιές παραδόσεις. χειραφετημένος σ’ όλα. στη θάλασσα ! Πριν γνωρίζω τον Στρίντμπεργκ. Οι Σουηδοί μάλιστα ξεχωρίζουν σ’ αυτού του είδους την διμορφία: Ελευθερόφρονες και γεμάτοι προλήψεις. με τόση γαλήνη και τόσο γλυκιά φωνή. Ο Στρίντμπεργκ όμως είναι νέος σ’ όλα του. Όλα τα ζητήματα είναι γι’ αυτόν τα πρόσωπα. τους κατοίκους της. Στη ματιά του όμως ξεσπούσε του θυμού το σκοτάδι. όσα για τον Στρίντμπεργκ. όπως εγώ τουλάχιστον έχω αντιληφθεί. μ’ ολοδιάφανες κι ακριβοζυγιασμένες σκέψεις και γνώμες. Για κανέναν όμως απ’ τους λίγους αυτούς τους ψυχωμένους ανθρώπους δεν άκουσα να λένε τόσα κακά. όμορφος. όταν τον γνώρισα από κοντά. γεμάτη χάρη. παρμένα από ένα γράμμα του απ’ το Παρίσι το 1884: Όλοι ξέρουμε ότι οι λιγοστοί εκείνοι λογοτέχνες κι οι πολιτικοί που τολμήσαν να τα βάλουν με την κυρίαρχη τάξη των υπαλλήλων και των αστών φροντίζουν να έχουν ταχτοποιημένα τα πασαπόρτια τους. Η σχέση όμως του Στρίντμπεργκ και με ιδέα καθώς και με τα πράγματα είναι αποκλειστικά ηθική σχέση γι’ αυτό κι ολόκληρη η ζωή του. θα ήθελε. Αυτή ήταν η αντίληψη που ο μεγάλος Νορβηγός λογοτέχνης είχε σχηματίσει για τον νεαρό συνάδερφό του κι αυτός πραγματικά ήταν ο Στρίντμπεργκ. Ο Στρίντμπεργκ δεν είναι ψευτοθρήσκος αλλά ηθική προσωπικότητα. Κι αυτό συμβαίνει ακριβώς επειδή είναι ένας αληθινά μεγάλος ιδεολόγος κι έχει επομένως για όλα αυστηρότατες αξιώσεις. Οι περισσότεροι απ’ τους τύπους αυτούς που ανάφερα παραπάνω είναι χειραφετημένοι σ’ ορισμένα μόνο ζητήματα και φάσεις της ζωής. τέλεια κατατοπισμένος σ’ όλα. δεν είναι παρά μια αυστηρότατη προσήλωση στο καθήκον κι η ποίησή είναι γι’ αυτόν μόνο ένα μέσον. Άρπαξε τους και βάρα τους με τον βούρδουλα ! Τη Σουηδία που πολυτρώει και πολυπίνει. Η αγάπη προς την πατρίδα του είναι η θρησκεία του. Και μολαταύτα. αλλά εννοεί να ζήσει μόνος και προτιμάει έξω. μου έλεγε. ένα προς ένα. Μιλάν και κρίνουν με δικαιοσύνη όταν δεν ενδιαφέρονται προσωπικά για το ζήτημα. Για τη δική μου μόνο την αντίληψη είναι ίσως πολύ αυστηρός. τότε γίνονται άνομοι κι άδικοι.Ας τελειώσουμε όμως με λίγα λόγια του Μπγιόρνσον. Το σπίτι του στο Lund [\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\ . κάνοντας να συνέλθουν. «Το ψεύτικο τομάρι που έχουν απλωμένο πάνω απ’ τη σουηδική φαντασία πρέπει να κομματιαστεί». να την ξυπνήσει. νέοι και γέροι μαζί.

έτσι κι ο Στρίντμπεργκ άρχισε με το ιστορικό δράμα. προσεχτική στην ευτυχία. 8 John Irving: Ένας απ’ τους μεγαλύτερους δραματικούς ηθοποιούς που ανάδειξε η Αγγλία (1838-1905). Είναι έργο τρομαχτικό. Σα να γυρεύαν να τους γράψω εύθυμα δράματα. Γράφτηκε το 1834 κι είναι το τρίτο στη σειρά που έχει γενικό τίτλο: Scene de la vie parisienne. Το ταξίδι του Περ του τυχερού (Lycko pers resa -1882) : Το έργο αυτό και Η γυναίκα του άρχοντα Μπεγκτ ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ λεει ότι συνεχίζουν την κεντρική ιδέα του πρώτου (Το μυστικό της συντροφιάς) με ξανακερδισμένη πίστη κι ελπίδα κι αγάπη και στη ζωή και στους ανθρώπους. Εγώ τη χαρά της ζωής τη βρίσκω στον δυνατό κι ασυμπόνετον αγώνα της ζωής κι η ηδονή μου είναι να μπορέσω να μάθω και να διδαχτώ κάτι. σάμπως η χαρά της ζωής να βρίσκεται στο να είναι κανείς ηλίθιος ή στην εμφάνιση στη σκηνή τύπων που νομίζεις ότι πάθαν χορεία ή τέλεια αποηλιθίωση. πολύ λίγη χαρά της ζωής υπάρχει στον Πατέρα. Το κυριότερο και πιο σημαντικό χαρακτηριστικό αυτού του δράματος είναι η χρησιμοποίηση ιστορικών γεγονότων για τη σπουδή των μεγάλων ανθρώπινων προβλημάτων της σημερινής εποχής. παρηγορήτρα στις κακοτυχίες. Η Ερμιόνη (Hermione – 1869) : Τραγωδία ελληνικής υπόθεσης. Η Ελλάδα: η εστιάς που φυλάει άσβηστη την ιερή φλόγα του Προμηθέα κι ο Ελληνισμός ήταν άλλωστε τ’ αγαπημένο ποιητικό θέμα στη Σουηδία απ’ το 1860-1870. Ο Πατέρας (Fadren – 1887) : Ο Πατέρας. σύμφωνα με την κοινή αντίληψη. όπως κι οι Βρικόλακες είναι τρομαχτικοί. Ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ λεει στον πρόλογό του στη Δεσποινίδα Τζούλια: Με κατηγορούν επειδή το έργο αυτό ήταν τόσο θλιβερό. Ξεφωνίζουν απαιτητικά για τη χαρά της Ζωής 6 κι οι διευθυντές των θεάτρων καπαρώνουν φάρσες. 7 . μυθιστόρημα του Honore de Balzac. Το μυστικό της συντροφιάς (Gillets hemlighet) : Οι κακές γλώσσες είπαν ότι το έγραψε ο Στρίντμπεργκ για να δημιουργήσει έναν ρόλο για τη γυναίκα του στη σκηνή. τη Δεσποινίδα Τζούλια και τους Συντρόφους. στην τελειότερή της μορφή: Πιστή. όπως ο Μπάρμπα Γκοριώ 7 κι ο Βασιλιάς Ληρ του Σαίξπηρ είναι τρομαχτικοί.Ήταν μια σπουδή με θέμα τον ουμανιστή Ούλαους Πέτρι. εκείνον που έχει γράψει τον Πατέρα. πολλές φορές και το 1878 το τύπωσε με τον τίτλο Master Olaf και τρία χρόνια μετά παίχτηκε στο Νέο θέατρο της Στοκχόλμης. Στο έργο αυτό μολονότι η υπόθεση αναφέρεται στην εποχή της Μεταρρύθμισης. επειδή έχει πολλή αισιοδοξία και παρουσιάζει τη γυναίκα-σύζυγο. δείχνει την επίδραση του ιδεαλισμού που ο Στρίντμπεργκ κουβαλούσε απ’ τα πανεπιστημιακά θρανία μαζί του. Η γυναίκα του άρχοντα Μπεγκτ (Hern Bengts Wustru) : Όπου η γυναίκα του έπαιξε πάλι τον πρώτο ρόλο όταν ανεβάστηκε στο θέατρο. Το δράμα αυτό δεν έγινε δεχτό απ’ το Δραματικό θέατρο το 1872. Έργο σε πρόζα ποτ αργότερα ξαναγράφτηκε σε στίχο. ένας αντίλαλος των θρησκευτικών πολέμων που δεν αναφέρεται όμως απ’ τον ίδιο στον κατάλογο των έργων του. Ακόμα κι ο γάμος κι η οικογένεια είναι θεμελιωμένα πάνω σ’ απάτες κι ατιμίες. τρίπρακτο δράμα. Η Ερμιόνη βραβεύτηκε απ’ τη Σουηδική Ακαδημία το 1870. με τελείως ξεκαθαρισμένη κεντρική ιδέα. Η κριτική τ’ ονομάζει ειδύλλιο της σελήνης του μέλιτος. γενικά καλόν άγγελο του άντρα της. να βάλει νεότερες ιδέες και συμπεράσματα απ’ τη σύγχρονη εποχή. Αυτά όμως τα έργα δεν είναι παρά τα σκαλοπάτια που μας φέρνουν στον πραγματικό. Le Pere Goriot. Για το εξαιρετικό του ταλέντο είχε τιμηθεί με τον τίτλο του sir και διακρινόταν στους ρόλους των τραγωδιών του Σαίξπηρ. Ο Κυρ Ούλοφ (Mäster Olof – 1872) : Όπως ο Ίψεν. Το πρώτο αληθινά σημαντικό θεατρικό έργο του Στρίντμπεργκ. ότι: κι η κοινωνία κι η εκκλησία κάνουν μια μόνη αλυσίδα από ψέματα κι αδικίες. είναι μια τραγωδία σε τρεις πράξεις. Το δούλεψε ξανά. χωρίς να εξαιρούνται ούτε οι Βρικόλακες του Ίψεν. Η αλήθεια είναι ότι. το ζήτημα του γάμου το πραγματεύεται ο συγγραφέας με πολύ νεότερο πνεύμα. μέσα σ’ ανθρώπινους τύπους και στη ζωή πολύ περασμένης εποχής. φίλη της αλήθειας.Σύντομη ανάλυση των σημαντικότερων έργων του Ο ελευθερόφρων (Fritänkaren – 1869) : το πρώτο του έργο. ένα έργο επαναστατικό και μαχητικό. Κι αν ο κύριος Irving 8 που ετοιμάζεται ν’ ανεβάσει τον 6 Η κριτική έλεγε ότι τη σκοτώνουν τα δράματα του Στρίντμπεργκ. γράφτηκε το 1887 κι είναι ίσως το πιο βαθιά τραγικό έργο που μέχρι τώρα δημιούργησε η σκανδιναβική δραματική τέχνη. Στο έργο αυτό κατόρθωσε για πρώτη φορά ο Στρίντμπεργκ. τον σημερινό Στρίντμπεργκ.

ο Γιόχαν επιμένει να φύγουν αμέσως Η Τζούλια θέλει να 9 Κόρες του βασιλιά Ληρ (πρόσωπα της τραγωδίας). με γαλλικό όνομα. με γενικό φαγοπότι στην εξοχή. Μια απ’ τις πιο σπάνιες ερωτικές σκηνές που γραφτήκαν ποτέ. Ο Στρίντμπεργκ όμως την ηρωίδα του τη γράφει Julie. ασυμπόνετοι. βασισμένο σ’ ένα περιστατικό που του είχαν διηγηθεί. είναι πάντα τ’ αντικείμενο του κουτσομπολιού των υπηρετών. Βρίσκεται σε μια κατάσταση νευρικής υπερδιέγερσης που καταντάει σχεδόν τρέλα και σωριάζεται κυριολεχτικά στην αγκαλιά του Γιόχαν. 11 Ο τίτλος του δράματος αυτού σουηδικά είναι Froken Julie και πρέπει να μεταφράζεται Δεσποινίς Ζουλί κι όχι Τζούλια. Όταν αυτή γυρίζει. Για να τους ξεφύγουν τρυπώνουν μέσα στην κάμαρα του Γιόχαν. Αμέσως μετά ξαναβγαίνουν η Τζούλια κι ο Γιόχαν. Νόρα Χέμλερ είναι το κύριο πρόσωπο στο δράμα του Ίψεν Κουκλόσπιτο όπου κύριο πρόσωπο είναι η Ελλίντα Βάγκελ. Η άλλη γιορτή είναι το Μεσοχείμωνο (midvinter) και πέφτει στις 23 Δεκεμβρίου. Η Δεσποινίς Τζούλια (Fröken Julie – 1888) : Η Δεσποινίς Τζούλια 11 είναι το μικρότερο αλλά ίσως το πιο αξιοσημείωτο απ’ τα δράματα του Στρίντμπεργκ. Αρχίζει κυριολεκτικά τα ζήτω για το δόγμα της ανωτερότητας της γυναίκας και το δικαίωμα της κυριαρχίας της στην οικογένεια. ενώ ο υπηρέτης δε συλλογίζεται παρά πώς να ωφεληθεί περισσότερο απ’ αυτή την κατάσταση. Ο Πατέρας. Κι από τότε που οι Σκανδιναβοί γίναν Χριστιανοί έγινε ένα με τα Χριστούγεννα. των θεωριών εκείνων που μπορεί κανείς να πει ότι βρήκαν τη ρομαντική τους έκφραση στη Νόρα Χέμλερ και στην Κυρά της θάλασσας 10 . Όπως φαίνεται απ’ το έργο. Ο κύριος του χτήματος. Οι δοξασίες για την ισότητα της γυναίκας που γίνονται αφορμή η Ελλίντα Βάγκελ να ζητήσει το δικαίωμα να διαλέξει ανάμεσα στον άντρα της και στον πρώην ερωμένο της καθώς κι η Νόρα Χέλμερ να κλείσει την πόρτα πίσω της. είναι Σα να πούμε ένα δημιούργημα των νεότερων γυναικείων θεωριών. Η τραγωδία αρχίζει απ’ την εμφάνιση στη σκηνή της δεσποινίδας Τζούλια. ενός παντρεμένου και της γυναίκας του. γαλλικά. Το ταπεινό ιδανικό του για το μέλλον είναι να φύγουν μαζί για την Ιταλία και ν’ ανοίξουν εκεί ένα ξενοδοχείο για να βγάλουν χρήματα. τη λέγανε στ’ αριστοκρατικό σπίτι του πατέρα της και ψευτογαλλική ανατροφή της είχαν δώσει. μ’ ευγενική καρδιά κι αδύνατη θέληση. Η γυναίκα του. Οι χωρικοί μπαίνουν μέσα στο σπίτι. ο κόμης. Φαίνεται ότι είναι πολύ όμορφη κι αληθινό τρελοκόριτσο. θα την έπιανε φόβος και τρόμος και με μόνη την ιδέα πως θα έβλεπε της Ρεγάνης και της Γονερίλης 9 τα πάθη μέσα σε ρούχα του 19ου αιώνα. ένας άνθρωπος μορφωμένος. ο Jean κι οι ραφινάτοι του τρόποι και τα γαλλικά του και το καλαισθητικό του λούστρο συντελέσαν κι αυτά μαζί με τις άλλες βασικές αιτίες στον τραγικό χαμό της δεσποινίδας Τζούλια. του Γιόχαν και της Χριστίνας. Είναι ο πανηγυρισμός του καλοκαιριού και γιορτάζεται στις 23 Ιουνίου. Και το δράμα ζωγραφίζει τον τρομαχτικό εκείνον αγώνα που τελειώνει με την απελπισμένη παραφροσύνη του νικημένου άντρα της. Τ’ όνομα Ιουλία γράφεται σουηδικά Julia και προφέρεται Γιούλια. λείπει σε ταξίδι. τραγούδια και χορούς.. τον γράφει Ζαν (Jean) κι όχι Γιόχαν (Johan) όπως θα λεγόταν σουηδικά. επειδή έτσι. Μ’ εξαιρετική διάθεση παίρνει μέρος στο χορό που κάνουν οι χωριάτες κι οι υπηρέτες και δείχνει στον Γιόχαν κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον. αποφάσιζε ν’ ανεβάσει και τον Πατέρα. Η μοναχοκόρη του. είναι ακόμα πιο δυνατά ακονισμένες στη Λάουρα. αυτή που αναφέρεται παρακάτω. Είναι μια τραγωδία σε μια πράξη που γίνεται στην κουζίνα ενός εξοχικού σπιτιού ένα βράδυ του μεσοκαλόκαιρου 12 που είναι μεγάλη γιορτή των Σκανδιναβών. Αν όμως γινόταν κάτι τέτοιο. 12 Μεσοκαλόκαιρο (midsommar): Μια απ’ τις δυο μεγάλες γιορτές των παλιών Σκανδιναβών. Έχει παραδώσει και το κορμί και την περηφάνια της στη διάκριση του υπηρέτη κι η ντροπή κι η απελπισία αρχίζουν να την κυριεύουν. Η γιορτή κρατάει τρεις μέρες. Ο Πατέρας είναι με λίγα λόγια μια αναπαράσταση του αγώνα για την επικράτηση ανάμεσα σε δυο πρόσωπα: ενός άντρα και μιας γυναίκας. η Τζούλια. Ακόμα και τον υπηρέτη. με πειραχτικά λόγια ο Γιόχαν την ορμηνεύει να κλέψει το ποσό που τους χρειάζεται απ’ το δωμάτιο του πατέρα της. τότε την κοινή συμβατική πρόληψη που επιτρέπει στους ανθρώπους να είναι στενόμυαλοι. θα μας έκανε αληθινά μεγάλη εκδούλευση. γίνεται τότε ανάμεσά τους και την κόβουν οι χωρικοί που μπαίνουν μέσα. 10 . Εφόσον είναι ντυμένοι με φανταστικά κοστούμια και ζουν σε μια περασμένη εποχή. χορεύουν και τραγουδάν λίγην ώρα και μετά φεύγουν.Βασιλιά Ληρ. η Λάουρα. Επειδή όμως η Τζούλια δεν έχει χρήματα στο χέρι. Ο αρραβώνας της μ’ έναν νέο της καλής τάξης έχει χαλάσει κι αυτό έχει αυξήσει την ιδιοτροπία της. γαλλομαθημένον κι αυτόν. είναι άνθρωπος μεγαλόψυχος που καταγίνεται με ζήλο σ’ επιστημονικές σπουδές. ένας ίλαρχος. φθονεροί κλπ.

Τ’ ανήμπορο κι αδύναμο λογικό της Τζούλια έχει τώρα πια απελπιστικά σαλέψει και φωνάζει τον Γιόχαν να της πει τι θα κάνουν. Ακούγεται στο σπίτι ότι γύρισε ο κόμης απ’ το ταξίδι. Στη νεότερη φιλολογία. έγινε αντικείμενο σοβαρής κάπως προσοχής. Είναι όμως συγχρόνως και κληρονομικό απομεινάρι της παλιάς στρατιωτικής αριστοκρατίας που τώρα μένει πίσω. συνηθισμένο τύπο του λακέ και στην νευροπαθή και μισοεκτεθειμένη αριστοκράτισσα. Είναι ένα θύμα από κείνα που οι γκρίνιες και τα παραστρατήματα της μητέρας δημιουργούν μέσα στην κάθε οικογένεια..πάρει μαζί και το καναρίνι της. Η δεσποινίς Τζούλια. χωρίς να θέλει μ’ αυτό να πει ότι μισογύναικα κι αντρομαχούσες δεν υπήρξαν σ’ όλα τα χρόνια και σ’ όλες τις εποχές. όπως λεει κι ο ίδιος ο συγγραφέας της είναι ένας σύγχρονος γυναικείος χαρακτήρας. πρέπει να το διαβάσει και για να το εκτιμήσει ολοκληρωτικά. Για να εκτιμήσει όμως κανείς τη φοβερή του δύναμη και σ’ αυτές ακόμα τις λεπτομέρειες. Η Τζούλια ζητάει απ’ αυτήν παρηγοριά. σ’ όλα του χυδαίο και τιποτένιο. όταν αρχίζουν να τα βάζουν ο ένας με τον άλλον. Είναι τραγική σαν ένας τύπος που τον άφησε κληρονομιά η ρομαντική εποχή και τώρα καταστρέφεται απ’ τον νατουραλισμό. στον καιρό τον δικό μας. ένας τραγικός τύπος. ξεμπροστιασμένη απ’ την ευγένεια των νεύρων και του μυαλού. Είναι ένα άρρωστο ανθρώπινο είδος. επειδή ο νατουραλισμός γυρεύει μόνο ευτυχία και για την ευτυχία το γερό κι υγιές ανθρώπινο είδος είναι η μόνη απαραίτητη προϋπόθεση. δημιουργημένο από προηγούμενες εποχές ή από βασικές φυσιολογικές . Μια σύγχρονη αντίληψη Αυτές είναι γυμνές οι εξωτερικές γραμμές του τρομαχτικού αυτού δράματος και στις εξωτερικές αυτές γραμμές δε φαίνεται παρά μόνο η φεβερότητα του έργου. Εκείνη τη στιγμή μπαίνει κι η Χριστίνα που βρίσκεται για την εκκλησία. Τότε εξαγριώνεται η Τζούλια και θυμωμένη απ’ την ταπείνωση και το μίσος εναντίον του τον αρχίζει στις βρισιές. παρά μόνο ότι ο χαρακτήρας αυτός τώρα τελευταία. ίσως να μην υπάρχει πιο παραστατικά αποτρόπαιο από κείνη τη σκηνή ανάμεσα στον με τόσο φυσικό ρεαλισμό εμφανισμένου. Ο Γιόχαν της το παίρνει και το σκοτώνει. πρέπει να το ιδεί να παίζεται στη σκηνή. μια και δεν έχει το θάρρος να σκεφτεί μοναχή της για τον εαυτό της. ένα θύμα των στραβών αντιλήψεων της εποχής μας. Ο Γιόχαν της βάζει στο χέρι ένα ξυράφι κι αυτή βγαίνει έξω να σκοτωθεί. όπως φαίνεται απ’ τον απελπισμένο της αγώνα κατά της φύσης. Η δούλα όμως που με τη στενή και περιορισμένη αντίληψή της για το δίκιο και τ’ άδικο δεν έχει έλεος στην καρδιά της. την σπρώχνει από κοντά της και της και της αρνιέται κι αυτήν ακόμα την ελπίδα για το έλεος του Θεού και μετά φεύγει. ένα θύμα της υστερικής της ιδιοσυγκρασίας που πάντα κλείνει μέσα της έναν καθορισμένο προορισμό.

Αλλά έγινε θεατρικός όρος ιδιαίτερα απ’ τους σχολιαστές του Ίψεν («ιψενικό τρίγωνο»). Θα ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση για έναν Charcot 13 . Δεν πιστεύει εξάλλου ο Στρίντμπεργκ στην αφαίρεση που λέγεται χαρακτήρας. ελλειπτικά σχήματα. Και τροφοδότησε αμέτρητα άλλα. όχι μόνο ιστορική. Σχετικά με το περιεχόμενο το έργο είναι μια διπλή σύγκρουση ανάμεσα στα δυο φύλα κι ανάμεσα σε δυο κοινωνικές τάξεις.. μιαν αριστοκρατία σαθρή και νόθα που ξεπέφτει και μια λαϊκή τάξη που ανεβαίνει αδίσταχτη. Ελένη. αναφέρει ο ίδιος. Αποβλέπει στη δημιουργία μιας τραγωδίας ανανεωμένου τύπου: Ο νατουραλιστής μπορεί να εξαφάνισε το αίσθημα της ενοχής. όμως. η σχέση ήταν πολυγωνική. Ανεξάρτητα όμως κι απ’ τον πρόλογο. να πορεύεται φυσιολογικά. Η Δεσποινίς Τζούλια είναι ένα δραματικό έργο με σταθερή αξία. μπορεί να συνοψίσει κανείς στ’ ακόλουθα σημεία τις αρχές του Στρίντμπεργκ. τη θεωρία του περί δράματος. την επίδραση τα’ αρραβωνιαστικού της. δηλαδή στη μονότονη προβολή κάποιου στοιχείου που. Σε κανένα άλλο έργο του. κληρονομικότητα και περιβάλλον. συμπυκνώνει τη δράση σε μια μόνο ενότητα χρόνου και σε τρία πρόσωπα. μιας περιόδου κατάπτωσης που προηγείται πάντα από μια επανάσταση. όπως γίνεται σε μια μουσική σύνθεση. μ’ αναδρομές. Τα ψυχολογικά ελατήρια των προσώπων ο Στρίντμπεργκ τα θέλει πολλαπλά. αναθεωρήσεις κι επεξεργασίες όψιμες των θεμάτων. Τον αφήνει ελεύθερο. Ο έλεος στηριζόταν άλλοτε. Μενέλαος. Εύα. Αρχαιότατη. στον περιλάλητο πρόλογό του έργου.ανάγκες. το σκοτάδι της νύχτας. εκθέτει τις απόψεις του. αφού ο πρωτοθεός είχε πάμπολλες ερωμένες). την παντομίμα και τον χορό. η ουσιαστική τάση του δράματος τις υπερακοντίζει. ΆΑρης. όχι απλουστευμένα όπως γινόταν μέχρι τότε. Αν οι δίδυμες δυνάμεις. δεν υπάρχουν παρά τρία πρόσωπα. δραματικού και κωμικού. τόσο στη ζωή όσο και στη λογοτεχνία: της σχέσης ανάμεσα σε τρία πρόσωπα. Η Τζούλια κι ο Γιάννης αντιπροσωπεύουν τόσο τα το προαιώνιο εχθρικό σύμπλεγμα του θηλυκού με τ’ αρσενικό. σύμφωνα με τον Στρίντμπεργκ. Ο φόβος στο λυπηρό θέαμα του περιστεριού που τρώγεται απ’ το γεράκι. τη συναναστροφή με τα ζώα. Για Τον Δία. το μεθυστικό άρωμα των λουλουδιών. αυτή η κυριαρχία του «μαγικού» αριθμού τρία. δεν μπορεί όμως να εξαλείψει τ’ αποτελέσματα της πράξης. τρία βασικά 13 Γνωστός Γάλλος νευρολόγος του τέλους του 19ου αιώνα. που το ένα τους (η γυναίκα) διεκδικείται από τα δυο άλλα (τον σύζυγο και τον εραστή). Αυτό όμως δεν είναι λόγος να μην είναι μια ακόμα ενδιαφέρουσα περίπτωση και για έναν Στρίντμπεργκ ή και για μας ακόμα. Όφις και στις απαρχές του μύθου και του έπους Αφροδίτη. επαναλήψεις. την απουσία του πατέρα.. βέβαια. τα ένστικτα που κληρονόμησε απ’ τη μητέρα της. . την ελαττωματική ανατροφή της. Είναι ένα παιδί μιας εποχής που σβήνει. Ο Στριντμπεργκ εχει χρησιμοποιησει συχνα αυτο το σχημα με τον δικό του εκρηκτικό τρόπο. Όταν γίνουμε δυνατοί. Τη στάση του αυτή ο ίδιος τη λεει νατουραλίστικη. Και τ’ αποτελέσματα αυτά οδηγούν σε μια νέα σύλληψη του τραγικού ελέου και του τραγικού φόβου. τη σύμπτωση να κρυφτεί μ’ έναν άντρα σ’ ένα κλειστό δωμάτιο. στο αίσθημα πως η ίδια τύχη μπορεί να πλήξει κι εμάς. ρευστό. χωρίς προσπάθεια να το εξωραίσει.λπ. την ιδιοσυγκρασία της. Ειδικά για την Τζούλια. προπάντων του γαλλικού βουλεβάρτου. το κέφι της γιορτής. Καταργεί τη συμβατική διαίρεση σε πράξεις. Οι Δανειστές (Creditörer – 1888) : Βάση και θέμα και μορφή των δανειστών είναι το πιο απλό γεωμετρικό σχήμα. σε «σημαίνον» μιας σχέσης κοινότατης. το τρίγωνο — όπως έχει αναχθεί σε σύμβολο. θα μας κάνει θετικά καλή κι ευχάριστη εντύπωση να βλέπουμε τα εθνικά μας δάση καθαρισμένα απ’ τα σάπια και παραγερασμένα δέντρα. με όσες παραλλαγές σε φύλο και χιασμούς μπορεί κανείς να επινοήσει. όπως οι πρώτοι άντρες στη Γαλλική Επανάσταση. αναρωτιέται ο Στρίντμπεργκ. κάνει αναλλοίωτη. Γιατί όμως αυτό πρέπει να θεραπευτεί. με το να δεσπόζει. την ερεθιστική επίδραση του χορού. είναι αυτή η τριγωνική σχέση: ανατρέχει στους πρωτόπλαστους ακόμα (αν και με ιδιάζουσα μορφή: Αδάμ. Το σύμπλεγμα αυτό ο Στρίντμπεργκ τ’ αντικρίζει με παρρησία κι ωμή ειλικρίνεια. δεν είναι τόσο απόλυτοι όσο στους Δανειστε’ς: εδώ. Σχετικά με την τεχνική της Δεσποινίδας Τζούλια πετυχαίνει μια σκηνική οικονομία ακόμα πιο αυστηρή κι απ’ το έργο του Ίψεν. την ανθρώπινη μορφή. συναντιόνται κι εδώ. γρήγορα όμως μαντεύουμε πως δεν πρόκειται για τον απλό κάπως νατουραλισμό του Ζολά. αυτός ο «τριισμός». Η δεσποινίς Τζούλια είναι όμοια νευροπαθής όσο κι η Έντα Γκάμπλερ (Hedda Gabler) του Ίψεν. Ο ίδιος. και ειδικά για τα έργα του Κουκλόσπιτο και Έντα Γκάμπλερ. Πάρης κ. στη διασκευή προσώπου των ηθοποιών και στη διαρρύθμιση του θεάτρου που το θέλει μικρό. Τέλος εισάγει πάλι στο δραματικό έργο τρία καταργημένα στοιχεία του: τον μονόλογο. όσο και τις αντίμαχες παρατάξεις. Τον διάλογο τον λύνει απ’ τα δεσμά της μαθηματικής συμμετρίας που του είχε επιβάλει η γαλλική σχολή. σχηματική. Τις καινοτομίες αυτές ο Στρίντμπεργκ τις συνοδεύει με μερικές υποδείξεις που αναφέρονται στη σκηνογραφία. Ήφαιστος.

. δανειστές και οφειλέτες μαζί. συμπλέκονται συγχέονται. που ισχυριζόταν: «Δεν υπάρχει υπόθεση — δικαστκή —. στον Χορό του θανάτου. εκείνη «παίζει» και με τους δυο: μια αυτοσχέδια κωμωδία. πήρε. ΥΙ. πράγμα που προκαλεί νέαν «έριν». και σε τούτους. το τρίτο πρόσωπο είναι διαρκώς «παρόν-απόν». υποδύονται ρόλους: ο πρώην σύζυγος υποκρίνεται πως είναι κάποιος άγνωστος άλλος (ο «νυν» δεν είχε ναντήσει ποτέ τον «τέως»).. ηθοποιίας): Ο σύζυγος Γκούσταβ δεν είναι πια σύζυγος —έχει χωρίσει απ’ τη Θέκλα — αλλά δεν παύει ν’ αυτοθεωρείται άντρας της.. ο δραματουργός ν’ αποκαλέσει τη συμπεριφορά της «κλοπή» και «κανιβαλισμό». ωστόσο. όμως.. τρόπο σκέψης. τη θηλυκότητά της. την «ισοφαρίζει». όπου ο καβγάς να μην άρχ σε από μα γυναίκα» («Nulla fere causa est in qua non femina hitem moverit») 16 . «κλοπή». Μπόννιφ (21. μάλιστα.. η Θέκλα αγνοεί την παγίδα που της έχουν στήσει — ο Θεατής.. «υπεξαίρεση». Αλλά κι εκείνη «δάνεισε» και στους δυο τη γοητεία της.. είναι κι από μιαν άλλη άποψη οι τρεις τους. για να παγιδεύσουν την άπιστη γυναίκα «τους». ακόμα και κυνισμό. άλλωστε) Γι αυτό. (Οι οικονομικοί όροι πλεονάζοιν στο έργο: «δάνειο». «λογαριασμοί». «κανιβαλισμός». να «ξεβάφουν» ο ένας πάνω στον άλλο.. ψυχικό και σαρκικό. ο καθένας τους έχει «ρίζες» στον άλλο. μάλιστα. «εκδίκηση» της πατριαρχίας κατά της άλλοτε μητριαρχίας. σε σημείο που ν’ αλληλοαντιγράφονται. παίρνει. που υποστήριζε τη χειραφέτηση των γυναικών (Κουκλόσπτο κ. κι σι τρεις τους υποκρίνονται.. είναι ηθικά υπεύθυνες για κάθε διένεξη και για κάθε έγκλημα των αντρών... γνωριμίες. την τιμωρεί η εξαπάτησή τους απ’ τον απατημένο σύζυγο. ο Στρίντμπεργκ ονόμαζε τους Δανειστές «το πιο αγαπημένο του έργο» και «το πιο μοντέρνο» 14 — καθώς φτάνει στο μέγιστο του πάθους με την πιο ακραία γεωμετρική λιτότητα προσώπων.. Λες και αντέγραφε τον μεγάλο ρωμαίο σατιρικό Γιουβενάλη. τη μητρικότητα.λπ.) Αυτό το αν-ισόρροπο μοίρασμα «χρεών» πηγάζει φυσικά. έλεγε τον 14 Γράμματα στους εκδότες του Κ. Δείγμα.. Δουμάς Πατέρας στο μυθιστόρημά του Ο τελευταίος Των Μοϊκανών... «χρέος. κι οι τρεις. Ο καθένας τους έχει δώσει πολλά στον άλλον: η Θέκλα «δανείστηκε».. Το ιδιότυπο τρίγωνο των Δανειστών συνθέτει και μια τριπλή διασταύρωση «πλευρών». απ’ τις μεσαιωνικές μάγισσες ως τις ανώνυμες γυναίκες του καθημερινού βίου. Ο εραστής Άντολφ έχει γίνει σύζυγός της — παντρεύτηκε το «μήλον της έριδος». η καχυποψία του αντρικού φύλου για το γυναικείο — απότοκος της ανδροκρατούμενης κοινωνίας. Η Θέκλα είναι σύζυγος-ερωμένη και των δυο – τους αγαπά και τους δυο. ως την τραγική «ώρα της αλήθειας». 240. όπου θα πέσουν τα προσωπεία τους. ο πιο μεγάλος οφειλέτης είναι η γυναίκα. επιδόθηκε σε αλχημιστικά πειράματα. (Αργότερα. οδυνηρών σχέσεών του με την πρώην γυναίκα του Σίρι φον Έσσεν (όπως και με τις κατοπινές. μετεωρίζονται.). που. που ο Φρόυντ θα τον ονομάσει «φόβο του ευνουχισμού». ίσως.λπ. η άλλη της κηδείας της» («Δύ’ ημέραι γυναικός ήδισται. απ’ την έχθρητα του συγγραφέα για τις γυναίκες καρπό των τρικυμισμένων. προσπαθώντας να φτιάξει χρυσάφι ! «Δανειστές». «όψης».1ΟΑ888). μια commedia dell’ arte. τον έρωτα ή την ψευδαίσθησή του.. 15 Εικόνα 1 . Το αναφέρει ο Αλ. αν και πότε οι θύτες αποκαλυφθούν. πάντα του. για μερικούς.. παίρνει» ασταμάτητα – φτάνει. με τον τρόπο της… Οι ιδιότητές τους. «υποθήκη» κ..8. μπροστά σε άθε σκοτεινό έγκλημα. Είναι.9 και 6. Το παιχνίδι Της «θεατρικής» απάτης έχει κι άλλες πτυχές: τη συζυγική απάτη που είχαν διαπράξει η γυναίκα κι ο εραστής. 16 Σάτιρες. οι δυο μαζί στήνουν μια «παράσταση». που «παίρνει. Παλαιότερη κι απ’ το ερωτικο-συζυγικό τρίγωνο είναι η δυσπστία. την «εξισώνει». έρωτα προπάντων. και για τον άντρα. που αξιώνει την «εξόφληση» του χρέους τους. φόβος ακόμα. όμως. ο διαβόητος Υπουργός της Αστυνομίας επί Ναπολέοντα Joseph Fouché που. τρεις διάλογοι (αλλά.1888) Και Ζ Σέλιγκμαν (29. όσο σαν εκδικητής για την απάτη τους και το πάθημά του. Ωστόσο. ο «μεγάλος Αύγουστος» ήταν πολέμιος του «μεγάλου Ερρίκου» (Ίψεν). Μυθολογία και φιλολογία έχουν καταλαλήσει τη γυναίκα σαν πηγή όλων των κακών — απ’ την Εύααυτουργό του προπατορικού αμαρτήματος ως την Ελένη-θρυαλλίδα του Τρωικού πολέμου.. διαλεκτική. «εξισώσεων» και εξαπατήσεων (υποκρισιών. Ταυτόχρονα. / όταν γαμή τις κακφέρη τεθνηκυίαν»). οι ταυτότητές τους οι δεσμοί-δεσμά τους διαπλέκονται. θα χρησιμοποιήσει τον ίδιο όρο. αυτοπεποίθηση. Ο καλλιτέχνης Άντολφ της «δάνεισε» συγγραφική υπόσταση (η Θέκλα γράφει μυθιστορήματα). σαν «δανειστής». γνωρίζει και περιμένει αν και πότε τα θύματα πέσουν. λόγου. απ’ τον πρώτο άντρα της (καθηγητή «νεκρών γλωσσών».. Ο Στρίντμπεργκ χρησιμοποιεί κι ένα παλιό σκηνικό τέχνασμα: ο θεατής ξέρει πολύ περισσότερα απ όσα ξέρουν οι ήρωες»: ο Άντολφ αγνοεί την πραγματική ταυτότητα του Γκούσταβ. συμβούλευε το γνωστό «Ζητήστε τη γυναίκα» («Cherchez la femme») 15 . ελληνικών καί λατινικών) γνώσεις. Γι’ αυτό.έπιπλα. Ο Στρίντμπεργκ είχε. του γάμου η μία. Που έρχεται όχι τόσο σαν διεκδικητής του «μήλου». αγωνία για το χρήμα — ένα διάστημα. Άλλοι φτάνουν σε ακόμα πιο μακάβριες ακρότητες: «Δύο μέρες της γυναίκας είναι ο πιο γλυκές. για ταν Στρίντμπεργκ..

Αυτός ο διχασμός Θα κατασπαράξει τον Στρίντμπεργκ ως το τέλος του — στα 61 του χρόνια. 19 Γράμματα στον αδελφό του Άξελ (25. θα μπορουσαν να γεννησουν ενα ψυχρο εγκεφαλικο κατασκεύασμα εργαστηρίου. 8.1888) και στον Άξελ Λούντεγκαρντ (12.. Αυτοί οι απανωτοί κλυδωνισμοί στοιχειοθετούν το υπόβαθρο της δραματικής τετραλογίας του που επικεντρώνεται στη «μάχη των φύλων». 1885). ΧΙ 38. όπου ανήκαν τόσο ο Πατέρας του.. ω δημόται. Και το ομόσημο και γνωστότερό του επιγραμμα του επιγραμματοποιού Παλλαδά. που γύρισε θαρραλέα απ’ την Ελβετία στη Στοκχόλμη για να υπερασπιστεί το βιβλίο του. παρουσιάζει το ασυνήθιστο.. άλλωστε. Στα κορυφαία δημιουργήματά του. 1887). ο σουηδός δραματουργός φλέγεται και φλέγει. όμως. Ανθολόγιον.. Τρία βιβλία του που ακολούθησαν. 20 Στοβαίος. Τρανή απόδειξη ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ: Μπορεί να υποστήριζε πως «ο άντρας είναι το πιο ευγενικό φύλο. «ο μισογυνισμός μου είναι η ανεστραμμένη εικόνα του τρομερού πόθου μου για το γυναικεία φύλο». βέβαια..Χ.π. Και άπειροι άλλοι τους μιμήθηκαν. ο σπουδαίος ιρλανδός ομόλογός τους Σων Ο’Κέιζυ θα πει: «Ο Ίψεν μπορεί να κάθεται μακάριος στο Κουκλόσπιτό του.. αφού κακο να παντρευτεις. βαρώνο Βράνγκελ. Δεξιοτέχνης οικοδόμος. οι απανωτοί έρωτες και γάμοι του. και να δηλώνει: «Είμαι γυναικολάτρης» 19 — όπως το μαρτυρούν.. Παλατίνη Ανθολογία. Όπως λέει στον Πρόλογο της Δεσποινίδας Ζυλί «θέλει να δει εκείνο που δε βλέπουμε κάθε μέρα. Όλα αυτά τα μαθηματικά. και αποτελούν την κορύφωση της πρώτης ωριμότητάς του: 17 Στοβαίου. αλλά το πλήρωσε με τον πρώτο του μεγάλο νευρικό κλονισμό... ο ιαμβογράφος Ιππώναξ 17 4. γι’ αυτό. ένα τραπέζι κι ένα πάθος». είναι το μαρμαρένιο αλώνι της δραματουργίας του — τα πάθη στον πιο ανθρωποβόρο στρόβιλό τους. όσο και η γυναίκα του (Μικρή κατήχηση γα τις κατώτερες τάξεις. την αποστροφή του για τις ανώτερες τάξεις. έφτασε να την κατηγορεί πως είχε ερωτικές σχέσεις όχι μόνο μ’ έναν ηθοποιό αλλά και με μια φίλη της.. Η συλλογή διηγημάτων του Γάμος (1884) προκάλεσε την μήνι των σεμνότυφων καί μήνυση κατά του συγγραφέα. αθωώθηκε. λόγο.. στην περίπτωση του Στρίντμπεργκ. Συγκρίνοντας τους δυο μεγάλους σκανδιναβούς δραματουργούς. Ο αρραβώνας τους κράτησε μόνο μια μέρα. αναζητά τα σημεία όπου δίνονται οι μεγάλες μάχες και χαίρεται τη σήγκρουση των φυσικών δυνάμεων». συνδημότες μου! Μα αδύνατο χωρίς κακό να ζήσεις σπίτι.. ΞΗ΄.2. και τα έργα του είναι το καθαρτήριό του αλλά και — ίσως – ένας άλλος κύκλος της κόλασης. ό.. τρίγωνα. επειδή δεν μπορω να ζησω χωρις τη συντροφιά των γυναικών». και οι πόνοι που αναπότρεπτα προκαλούν. εκδικούνταν γι’ αυτό. 3 και 10)... Εύγλωττο είναι το σκηνικό «ιδανικό» του: «Τρία πρόσωπα. μα και κακο ανυπαντρος να μεινεις» («Κακόν γυναίκες.. Και δεν ήταν. δέκα αιώνες αργότερα: «Κάθε γυναίκα είναι συμφορά· μόνο δυο καλές ώρες έχει: τη μια στο κρεβάτι. όχι το συνηθισμένο. Ευκολομάντευτο είναι πως οι κατήγοροι του ωραίου φύλου (πέρα απ’ τους αγίους και τους αστυνόμους) πολύ είχαν αγαπήσει τις γυναίκες και τις. ΞΘ’.6ον αιώνα π. αλλά ο Στρίντμπεργκ μάχεται αδιάκοπα με τον ουρανό του και την κόλασή του». αρχίζοντας απ’ τον εαυτό του. την μίαν εν θανάτω») 18 Ή το του Αγίου Ιερώνυμου.. τα πάντα αφορμώνται από δικά του αλγεινά βιώματα.1887). και την είχε παντρευτεί το 1877) πήγαινε «κατά κρημνών» — ο Στρίντμπεργκ τη ζήλευε τρομερά. και τις θύελλες του γάμου του με τη Σίρι (Απολογία ενός τρελού. εξισώσεις κ. ΞΠ΄. ο μόνος που θεωρεί τις γυναίκες «αναγκαίον κακόν» — αρχίζοντας απ’ τον κωμωδιογράφο του 6ου αιώνα Σουσαρίωνα. που έλεγε: «Κακο’ πράγμα οι γυναίκες. Αυτά τα πάθη. αλλ’ όμως.. Τα υλικά του Ίψεν είναι ακριβοζυγισμένα μέταλλα του Στρίντμπεργκ υλικά είναι το αίμα και η σάρκα και η ψυχή του. είναι καταδικασμένος να συντρίβεται απ’ το πιο πρωτόγονο και ισχυρό γυναικεία φύλο». Ωστόσο. και πως τα παιδιά τους δεν ήταν δικά του. Έτσι και οι Δανειστές που περικλείουν (όπως και τόσα άλλα έργα του) πλήθος αυτοβιογραφικά στοιχεία: Γράφτηκαν τον Αύγουστο-Σεπτέμβριο του 1888 στη Δανία. αρραβωνιάζεται μια δεκαοκτάχρονη ηθοποιό. αλλά και το πιο εξασθενημένο απ’ τον πολιτισμό και. φαν Χάιντεσταμ (13.11. «Ο γυναίκες είναι η πύλη της Κόλασης».. 1886). Η τετραετία 1884-88 ήταν αληθινά σημαδιακή για τον άνθρωπο και το έργο του: ο γάμος του με τη Σίρι φον Έσσεν (που την είχε χωρίσει απ’ τον άντρα της.λπ. Ίψεν πυργώνει με λεπτομερή προμελέτη και με νηφαλιότητα.. ουκ έστιν οικείν οικίαν άνευ κακού/ και γαρ το γήμαι και το μη γήμαι κακόν») 20 . / την μίαν εν θαλάμω. Ποτέ. όπου είχε εγκατασταθεί ο συγγραφέας.. 2. Ακόμα κι όταν πειραματίζεται με τη γεωμετρική λιτότητα.. κάτι κάπως καλύτερο απ’ τη συνταγή του «καλοφτιαγμένου έργου» αλά Σκριμπ και Σαρντού. οι πόνοι στην πιο καταλυτική οξύτητά τους. απηχούν τα πλέγματά του απ’ τον «αταίριαστο» γάμο των γονιών του (ο Πατέρας ήταν εύπορος έμπορος. την άλλη στον θάνατο» («Πάσα γυνή χόλος εστι· έχει δ’ αγαθάς δύω ώρας. 18 . δεν δίσταζε να ομολογεί απερίφραστα: «Ο μισογυνισμός μου είναι καθαρά θεωρητικος.π.. ύστερ’ από περιπλανήσεις σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες.1888)..10. στον Β. η μητέρα του καμαριέρα: Ο γιος της δούλας. συγκρούσεις. χαρακτήρα.. Ο Στρίντμπεργκ είναι λάβα που παρασύρει και κατακαίει τα πάντα. «Αναγκαίο κακό» τις ονόμαζαν και ο Φιλήμων και ο Μένανδρος (ό.

είναι και «αστείες» οι απεγνωσμένες μεταμφιέσεις των ηρώων. Με τους Δανεστές. Ειρωνικά είναι και τα ονόματα που δίνει στα πρόσωπα: Γκούσταβ λεγόταν ο πρώτος άντρας της Σίρι. που.. ξανα γύριζε στη Σίρι. Τη γυναίκα τους τη βαφτίζει με το όνομα της Αγίας Θέκλας.ε. Το έργο πρωτοπαίχτηκε στο Πειραματικό Θέατρο του Στρίντμπεργκ. δίνει τα δυο ονόματα του σουηδού βασιλιά Γουσταύου-Αδόλφου. ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ και «η άλλη»: Ο ίδιος.. Ο Άντολφ (ο άλλος εαυτός του) βασανίζεται πολλαπλά από αμφιβολίες για την τέχνη του. «μαθήτριας» του αποστόλου Παύλου και μιας απ’ τους πρωτομάρτυρες του Χριστιανισμού.. Είναι φανερό πως. και τον «ξορκίζει». Πηγή του είναι. το απαύγασμα των εμπειριών του από τον έρωτα-μίσος με τη Σίρι. οι προσωπικές εμπειρίες του Στρντμπεργκ. με τον όρο «τραγικωμωδία). πεθαίνοντας στα 63 του χρόνια. τους ήρωες. τον απωθούσαν. ουσιαστικά) γράφτηκε αμέσως μετά τους Δανειστές. να είναι συνονόματη με μια μαρτυρική αγία. ήταν.. Την ψυχοστασία των Δανειστών την ονομάζει «τραγικωμωδία». Λίγες μέρες πριν απ’ την πρεμιέρα. για τη ζωή του ακόμα. επειδή έχει πληρώσει ακριβά λύτρα οδύνης εξαιτίας τους. Για τούτο. Το κοινό «ελαφρυντικό» τους είναι οι δοκιμασίες που πέρασαν στο «στρατόπεδο καταναναγκαστκών έργων» που λέγεται ζωή — όπως θα γράψει ο Στρίντμπεργκ στην αυτοβιογραφική Κόλασή του (1897). Τελικά. «κωμωδίες» [Σύντροφοι]. ψιθύρισε: «Όλα εξλεώθκαν!» Μια «επωδός». κι με ερμηνεύτρια τη Σίρι. ταν Δεκέμβριο 1888— Ιανουάριο 1889. πάλι. ή «δράματα λυρικής φαντασίας» [Ονειρόδραμα]). τις θανατερές συνέπειες ενός αταίριαστου ταξικά έρωτα. το «κρυφτό» που παίζουν ο ένας στον άλλο και στον εαυτό τους — όλο αυτό το απαιώνιο.Στους Συντρόφους (1887) και στον Πατέρα (1888) μεταφέρει τις υποψίες του για τις εξωσυζυγικές σχέσεις της Σίρι και την πατρότητα των παιδιών του. εκθέτοντάς τον στη σκηνή. τον έρωτα. ταυτόχρονα.). «δράματα δωματίου» [Καταιγίδα. ο Στρίντμπεργκ επιχειρεί μια «ψυχοστασία» 21 . στις 9 Μαρτίου 1889. όπου στην πλάστιγγα μπαίνει και η δική του ψυχή. Σονάτα των φαντασάτων]. Τα Πρόσωπα «παίζουν». ο πρόδρομος του σύγχρονου Θεάτρου. στο Χόλτε της Δανίας. Δεσπονίδα Ζυλί]. οι προσπάθειές τους να φαίνονται και να είναι κάτι άλλο απ’ αυτό που είναι και νιώθουν. Ένας άλλος σαρκασμός: μια σύγχρονη «Κίρκη». που θα ταίριαζε στους Δανεστές— και σε τόσα άλλα έργα του. κι o δραματουργός αναπαράγει τις αφέλειες και τις γελοιότητες αυτού του εμπρησμού και αυτο-εμπρησμού. και πάλι. 1365 κ. για τον γάμο του. τα πρόσωπα είναι. είχε ερωτικούς δεσμούς και με δυο (διαδοχικά) νεαρές ηθοποιούς. 1892). όμως. Τραγικό πρόσωπο ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ.. τα πρόσωπα κατατρύχονται από κοινούς και αμοιβαίους πόνους: Ο Γκούσταβ (ο ένας του εαυτός) δεν είναι ένας ψυχρός καταχθόνιος σαδιστής — έρχεται να εξουθενώσει τον Άντολφ σαν άνθρωπο. ένα ζύγισμα ψυχών. του «Λέοντα του Βορρά» (1594-1632). με το (συχνότατα) κάθε άλλο παρά ευτυχές τέλος». Στο τελευταίο τούτο έργο. κι απ’ τις συμβατικότητες και προλήψεις. Στους Δανειστές. γκροτέσκο «παιχνίδι του έρωτα και του ψεύδους». όσους τον πλήγωσαν και πλήγωσε. μαζί με τους Δανειστές και τον Παρία. για χάρη δυο διόλου «ηρωικών» προσώπων. ενώ ο «μισογύνης» τιμωρός Γκούσταβ ενσαρκώνει αυτό που ο Στρίντμπεργκ θα ήθελε να είναι — και. υπερευαίσθητος Άντολφ έχει πολλά γωρίσματα του συγγραφέα (που είχε κι αυτός «κλέψει» τη γυναίκα ενός άλλου). Στους άντρες. όπως τις έβλεπε ο δραματουργός — αυτά αφιβώς τα χαραχτηριστικά που τον μαγνήτιζαν και. Η «άλλη». Στη Δεσπονί8α Ζυλί (1888).. τον εαυτό του. δήλωνε την πρόθεσή του να μορφοποιήσει σκηνικά τόσο τις ζοφερότητες του ερωτικο-συζυγικού «παιγνίου». όπου η Θέτις Και η Ηώς ζύγιζαν τις ψυχές του Αχιλλέα καί του Μέμνονα. που την ανάγκασαν να «παίζει» και να εμπαίζει. που αποδειχνόταν «η πιο δυνατή».. Γιατί.. σαν καλλιτέχνη. που αργότερα θα τον «βιογραφήσει» στο φερώνυμο ιστορικό δράμα του (1900). ως ενα σημείο. αφού ο καλλιτέχνης. τη ζωή.. παντρεμένος με τη Σίρι φαν Έσσεν. αλλά παίζουν με τη φωτιά (όπως είναι ο τίτλος μιας κατοπινής «κωμωδίας» του. «δράματα του γάμου» [Χορός τον θανάτου]. και να συντρίψει τη Θέκλα. Τη σκηνή αυτή παρωδεί ο Αριστοφάνης στους Βατράχους (στ. ώρες ώρες. όσο και τις ιλαρότητες αυτού του δράματος. ο βαρώνος Βράνγκελ ο Στρίντμπεργκ φοβόταν πάντα πως ο απατημένος προκάτοχός του θα τους εκδικιόταν κάποια μέρα. ο Στρίντμπεργκ έγραψε για τη Σίρι τις παρακάτω «οδηγίες»: 21 Ψνχοστασία ήταν ο τίτλος μιας χαμένης τραγωδίας του Αισχύλου. βέβαια. Η πιο δυνατή (Den starkare – 1889-1889) : Το μικρό αυτό μονόπρακτο (μονόλογος. Μια σαρκαστική διχοτομία του «εθνικού ήρωα» της Σουηδίας. με δυο γυναίκες κι έναν (αόρατο) άντρα. Όπως και το προηγούμενο έργο. ειρωνεύεται την Ιστορία. . έχει τα αντιφατικά χαρακτηριστικά της Σίρι —και κάθε γυναίκας. Είναι το μόνο έργο του που χαρακτηρίζει έτσι. στηρίζεται κι αυτο στο ερωτικασυζυγικο τριγωνο — τούτη τη φορα. Η Θέκλα έχει κι αυτή υποφέρει από διχασμούς. (Τα άλλα — πέρα απ’ τα ιστορικά δράματά του — τα λέει «τραγωδίες» [Πατέρας. που εξαιτίας της «μαρτυρούν» δυο άντρες. η Θέκλα. Έχουν να πουν πως ο μέγιστος εκείνος δραματουργός. σαν σύζυγο..

χωρίς να κλαψουρίζεις ούτε να φωνάζεις». Από πίστη.1889) Στη Δαμασκό (Till Damascus – 1898-1902) : Αναφέρεται στον ίδιο τον εαυτό του. η μητέρα του. Το Πάσχα (Päsk – 1901) : Ο ίδιος το χαρακτηρίζει σαν σχολείο του πόνου. Απ’ την άποψη της μορφής. πριν απ’ το Πάσχα. να τους διασχίσει και να χαθεί στον ορίζοντα σε χίλια κομμάτια. Πώς όμως να έρθει η ισορροπία του νατουραλισμού. Πώς μπορεί κανείς να μην φάσκει κι αντιφάσκει. χωρίς να δώσεις συριστικό τόνο στη φωνή σου! 6) Μίλα με φωνή γεμάτη.«Παίξε αυτόν τον ρόλο 1) Ως ρόλο μιας ψοποού. Συγχρόνως κείνη τη χρονιά είναι γραμμένος κι ο Χορός του Θανάτου. όσο και με το πλάσιμο των χαρακτήρων των τόσο αντιφατικών μεταξύ τους. μια κι η Ελεονόρα έχει στηθεί πάνω στο πρότυπο της τρελής αδερφής του Στρίντμπεργκ. με τα οποία άρχισε να γράφει και με τα οποία τέλειωσε τη ζωή του. 5) Μελέτησε τον ρόλο σου ως την τελευταία του λεπτομάρεα· έπειτα. ότι ο πατέρας της οικογένειας. να βρει καινούργιους δρόμους. σαν ένα απ’ τις πιο σημαντικές δημιουργίες του αιώνα μας κουβαλώντας στη δομή του τη μορφή της Ελεονόρας που είναι σταθμός για την παγκόσμια δραματολογία. κλεισμένη σ’ ένα άσυλο πολύν καιρό που το έσκασε για να γιορτάσει με τους δικούς της. ο Έλις. Με το Πάσχα. ο Στρίντμπεργκ δοκιμάζεται και πάλι. μέσα του φυτρώνει η αγαλλίαση. Ο Στρίντμπεργκ ανανεώνεται συνέχεια. για ν’ ασχοληθεί τόσο με την πλοκή (οι παράλληλες ιστορίες των ηρώων του εκβάλλονται στη μέρα του Πάσχα). κάθε μια πράξη διαδραματίζεται στις τρεις τελευταίες μέρες. τις λείες πτυχές· κι αγόρασε καινούριο καπέλο.τι είναι ευλύγιστο σκύβει — και ξανασηκώνετα. ο πυρακτωμένος του λόγγος. Δηλαδή. Κι είναι γι’ αυτή την αληθινή θεατρικότητα του Πάσχα που το έργο άνοιξε τα φτερά του για ολόκληρη την Ευρώπη. διόλου «απλά». όμως. κατασπατάλησε την περιουσία τους και κλείστηκε φυλακή.τι είναι σκληρό κι αλύγιστο εύκολα τσακίζει. 4) Αν φορέσες παλτό. Θα παρατηρούσε κανείς πως μέσα σ’ ένα τόσο ελάχιστο χρονικό διάστημα δημιουργούνται δυο μεγάλα. Έχει βρει τον Θεό. με τον μυστικισμό που είναι σύμφυτος μέσα του: Στη μορφή του έργου και στο περιβάλλον των ηρώων του. κάτι με τρίχα κάστορα. Ο μισογυνισμός του σε συνεχή ανακύκληση προέρχεται κι από εφιαλτικές παιδικές μνήμες. αναγκάζονται σ’ έναν απ’ αυτούς. σκέψου τις λείες επφάνεες. ενώ ό. 2) Δείχνοντας πως είσαι «η πιο δυνατή». κύριος Έυστ. στην Τρίτη είναι το κεντρικότερο πρόσωπο που φέρνει ένα ευτυχισμένο διάλειμμα στη ζωή όλης της οικογένειας. σε σφαίρες υπεράνθρωπες κι απολυτρωτικές που η ίδια η αναγκαιότητά της τη στιγμή εκείνη τη μεταμορφώνει σε ποίημα παρμένο μέσα απ’ την ίδια τη ζωή. στην απόφαση να καταλύσει τους συμβατικούς νόμους. Πως στο σχολείο που διδάσκει ο Έλις. να ξανακυλήσει τον χρόνο και να ψηλαφίσει θεσμούς και κοινωνικές αλήθειες που προέρχονται από λανθασμένες αφετηρίες. Ο Λίντκβιστ ο πιστωτής που μόνο η σκιά του προξενεί τον τρόπο στις δυο πρώτες πράξεις. έναν περιπλανώμενο ο οποίος αναζητάει την πνευματική ειρήνη. η οποία συνδυάζει χαρακτηριστικά τόσο της Σίρι ‘οσο και της Φρίντα.3. Στην πρώτη και δεύτερη πράξη παρουσιάζονται. τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων και τη δύναμη του διαλόγου. ότι μην έχοντας πια χρήματα για να πληρώσουν τους πιστωτές. η αρραβωνιαστικιά του Χριστίνα. Ο συγγραφέας σταματάει για λίγο τις τολμηρές του καινοτομίες στον σκηνικό χώρο που θα τον τυραννάν μέχρι που θα κλείσει τα μάτια του. δηλαδή η πιο ευλύγιστη. Αυτή η πίστη ξερριζώνει ακόμα και τη γυναίκα απ’ τους Στριντμπεργκικούς καρβουνιασμένους τόπους. Αλλά η δοκιμασία αυτή τη φορά είναι κοιταγμένη κάτω από ένα πρίσμα. αντιφατικά έργα. κ όχι μιας κοινής «νοικοκυράς». παίξε ταν πολύ απλά. Δεν πρέπει όμως να μας ξαφνιάζει τόσο το γεγονός αυτό αν ξέρουμε την ταραγμένη μορφή του Σουηδού δραματογράφου. ο οικότροφος της οικογένειας Βενιαμίν κι η μικρή κόρη της κυρίας Έυστ Ελεονόρα. Όσον αφορά την πλοκή. σφιχτή δομή του. Γκούσταβ Βάζα (Gustav Vasa – 1899) : Διακρίνετ. όταν ξεκινάει με μόνο εφόδιο τον εαυτό του. (6. αναλαμβάνοντας να προστατεύει ορφανά παιδιά.ι για την αριστοτεχνική. αλλά κι απ’ την ίδια την μετέπειτα ζωή του. για να τη βρει τελικά σε μια «Κυρία». τον Λίντκβιστ. Κι εδώ χρειάζεται το μαστορικό χέρι του πλάστη για να σώσει τ’ αντίρροπα μέρη. στο οποίο για πολλούς λόγους έχει φτάσει η οικογένεια. κυρία Έυστ. και κάνε το κοινό να υπυψιαστεί αβύσσους βάθους που δεν υπάρχουν! 6) Άλλαξε το κείμενο άν βρεις φράσεις που δέν ηχούν καλά. και φρόντισε να χειροκροτηθεί η έξοδός σου. Ό. το έργο είναι τρίπρακτο. Βάλε το φόρεμα της Δεσποινίδας Ζυλί ή ένα καινούριο. 3) Καλοντυμένη. Απ’ τη συζήτηση στην πρώτη πράξη καταλαβαίνουμε. Το έργο αυτό έρχεται αμέσως μετά τα ιστορικά του έργα. είναι αναγκαίο να μετουσιωθεί σε δώρο προς τους άλλους. μια τραγική γυναίκα που για να μην τους πικράνει υποκρίνεται πως δεν καταλαβαίνει τα’ αδιέξοδο. Βάλε στο παίξψό σου πενήντα τα εκατό τσαρλατανισμό. καθώς κερματίζεται ενσυνείδητα στην προσπάθεια του απόλυτου. τα περισσότερα παιδιά είναι θύματα του πατέρα του: Το άλλο που βασανίζει τον νεαρό καθηγητή είναι. Η ειρωνεία είναι. ένας μάλλον αποτυχημένος καθηγητής. Να ξεπεραστούν οι κίνδυνοι του μελό και της μορφοποιημένης ιδέας. τον «ξένο». να εκποιήσουν και τα .

Πρώτα να συμφιλιωθεί με τον Πιερ που τον έχει ευεργετήσει και δεύτερον να συναντήσει τον κυβερνήτη της Πολιτείας που αντιπολιτεύεται. Ακόμα ο Έλις βασανίζεται κι απ’ τ’ αποτέλεσμα των διαγωνισμών του Βενιαμίν. του οποίου επειδή ο πατέρας του Έλις του έφαγε την περιουσία του οι υπόλοιποι της οικογένειας τον πήραν οικότροφο και τον προστατεύουν. υποφώσκει η γωνία για την εκπλήρωση των υποχρεώσεων καθώς και το αν είναι σωστό να πληρώνει κανείς τα λάθη του άλλου. Αφού φύγουν κι οι άλλοι.έπιπλά τους. Έτσι το μέλλον για τον Έλις. Επόμενο είναι να εξαφανιστούν τα χρήματα να ενοχοποιηθεί η Ελεονόρα πράγμα που θα βυθίσει τον Έλις ακόμα πιο βαθιά στην απελπισία. Η Τρίτη πράξη αρχίζει πάλι μ’ έναν διάλογο Ελεονόρας – Βενιαμίν. θα εξακολουθούν να δοκιμάζονται. έρχεται η Ελεονόρα που το έσκασε απ’ τ’ άσυλο. γιατί κι αυτός συνέργησε στο να μη συλληφθεί κι η μητέρα του. έρχονται δοκιμασμένοι. αντιμετώπισε μαζί της μια καίρια στιγμή απ’ τη ζωή των ηρώων κι αν δεν λυτρώθηκε απ’ την περιέργεια (ο Στρίντμπεργκ του κλείνει το μάτι) ασφαλώς κάτι θα έσπασε μέσα του ακούγοντας τα λόγια της εξαϋλωμένης Ελεονόρας γύρω απ’ τη ζωή. Οπωσδήποτε όμως. Αλλά κι η περίεργη συμπεριφορά της μητέρας του. πώς ο Στρίντμπεργκ μ’ έναν πολύ έντεχνο τρόπο κριτικάρει καταστάσεις και χαρακτήρες της εποχής του.μαθαίνουν ότι η κόρη της είναι η ένοχος της κλοπής. αλλά εξελίσσονται μέχρι τέλος. τους ανθρώπους και τον Θεό. Η πρώτη πράξη τελειώνει με την είσοδο του Έλις και την πληροφόρησή του απ’ τον Βενιαμίν – η Ελεονόρα είναι κρυμμένη – πως γύρισε η αδερφή του. με την ευκαιρία του ντοκτορά του και του δίνει ένα δέρμα από άγνωστο πρόσωπο που περιέχει κλαδιά του Πάσχα. Από κει και πέρα το φως αρχίζει να ξεπροβάλλει σ’ αυτή την πολυσύνθετη απελπισία. Αμέσως μετά η κυρία Έυστ βγάζει τη μάσκα μπροστά στον γιο της και για να γλιτώσει την Ελεονόρα απ’ την επιστροφή της στ’ άσυλο. θέτοντάς του δυο όρους. κάνει τη γνωριμιά του με τα παιδιά. δεν φαίνεται να την απασχολούν τόσο όλ’ αυτά τα ζητήματα. καθαίρει κατά κάποιον τρόπο τον θετικιστή Βενιαμίν. ο οποίος με πλάγιο τρόπο πήρε το ντοκτορά του προδίδοντας τα ιδανικά του φίλου και καθηγητή του.. η παρουσία του Λίντκβιστ γίνεται απτή. ή μη. Ο Λίντκβιστ χαρίζει τα χρέη γιατί ο κύριος Έυστ κάποτε τον είχε ευεργετήσει κι αναγκάζει τον Έλις να προσγειωθεί στην πραγματικότητα της ζωής. Συγχρόνως όμως κι η απελπισία κορυφώνεται τόσο με την εμφάνισή του στο παράθυρο. συμπεραίνει ότι η αρραβωνιαστικιά του τον πρόδωσε και προτίμησε απ’ αυτόν τον επιτυχημένο φίλο του. ώστε κι αυτός ο Λίντκβιστ που για μια στιγμή φαίνεται απ’ το παράθυρο γίνεται αντικείμενο συμπάθειας. είναι κακόφορτος από αγωνία και τρυφερότητα με την απόχρωση απαρχής κάποιου αισθήματος. Η κυρία Έυστ. όταν η Χριστίνα του ζητάει την άδεια να πάει στο κοντσέρτο μαζί με τον Πιερ. Και τον πληροφορεί. Ακόμα κανείς δεν μας εγγυάται ότι η Ελεονόρα δεν θα ξαναμπεί στ’ άσυλο με την πρώτη υποτροπή της αρρώστιας της. Όταν βγαίνει απ’ τη σκηνή η κυρία Έυστ μπαίνει ο Βενιαμίν που απότυχε στις εξετάσεις του. Πίσω απ’ την κυνικότητα πολλές φορές κρύβεται μια ανθρωπιά και μια αγάπη προς τον διπλανό. κλίνει η αυλαία. αφήνει όλο της τον σπαραγμό να ξεχειλίσει και μιλάει μ’ ανοιχτά χαρτιά υπογραμμίζοντας και την κάποια συμμετοχή στις καταχρήσεις του άντρα της. μάλιστα ο διάλογος των δυο παιδιών που κλείνει και τη σκηνή. του Πιερ. Στο μεταξύ . Ο Έλις μην ξέροντας ότι ο φίλος του θ’ αρραβωνιαστεί μια κοπέλα κι ότι η Χριστίνα θα τους περάσει τα δαχτυλίδια. Αξίζει κανείς να σταματήσει σ’ αυτό για να ιδεί. τη στιγμή που η Ελεονόρα του ομολογεί ότι πήρε ένα κρίνο του Πάσχα από κάποιο ανθοπωλείο αφήνοντας στο ταμείο την κάρτα της και τα χρήματά του. Στις συζητήσεις που γίνονται μέχρι τώρα. Ο διάλογος που ακολουθεί είναι απ’ τους καλύτερους του σύγχρονου θεάτρου. Τη στιγμή της ομολογίας ξεπροβάλλει ο Βενιαμίν και διαψεύδει την Ελεονόρα παίρνοντας πάνω του το βάρος. Παρακολουθώντας το έργο θα παρατηρήσουμε πως όλοι οι χαρακτήρες. αλλά συγχρόνως κι ευαίσθητος. Στο τέλος ο Λίντκβιστ που αποδεικνύεται άνθρωπος με πείρα ζωής. τώρα καθηγητή. Η ανθοπώλιδα βρίσκει την κάρτα της Ελεονόρας και τα χρήματα. φερ’ ειπείν. του Έλις. της αδερφής του απ’ τ’ άσυλο επενεργούν πάνω του επώδυνα και τον προσγειώνουν στην πραγματικότητα τη στιγμή που ονειρικά οδηγήθηκε στον πατρικό ειδυλλιακό του τόπο. Διανθισμένος από περικοπές της Αγίας Γραφής γεφυρώνει το χάσμα των ανθρωπίνων σχέσεων. όχι μόνο δεν είναι στατικοί (γι’ αυτόν τον λόγο μάλιστα είχε χτυπήσει τον Μολιέρο). επιπλήττει τον γιο της που δεν θα τιμήσει τον φίλο του στο γεύμα. ότι η Χριστίνα δεν τον πρόδωσε. μάλιστα η στάση της είναι φιλική απέναντι στον Πιερ. όπως και το πρόβλημα της επανόδου. Ενώ η στιγμή που ο Έλις κι η Χριστίνα τρέχουν ο ένας προς τον άλλον. Στη δεύτερη πράξη. . Ένα τρίτο ζήτημα είναι η συμπεριφορά ενός φίλου και πρώην μαθητή. όσο και με την ανακάλυψη της κλοπής του κρίνου και την προσπάθεια ανεύρεσης των ενόχων απ’ την αστυνομία. Αλλά το βούλιαγμα του Έλις γίνεται φανερό. γιατί έλλειπε η ιδιοκτήτρια. δοκιμάζονται στα μάτια του θεατή στη σκηνή κι όταν φύγουν κι από κει. Οι υποψίες φυσικά θα πέσουν στην Ελεονόρα που όπως καταλαβαίνουμε έχει περίεργες τάσεις. δεν παύει να είναι ζοφερό μια κι ο καλύτερος μαθητής του απορρίφτηκε στις εξετάσεις. πάνω στη σκηνή ο θεατής.

αλλά πόσες προεκτάσεις και τι βαθύτητα που τους δίνει ! Πόση τολμηρότητα. όπου κάνει και την εξομολόγηση ότι: Ο πιο μεγάλος του πόνος ήταν ότι δεν μπόρεσε να γίνει εκείνος που ήθελε. Η έμπνευσή μου είναι καθαρά Χριστιανική. είναι αντίθετο απ’ την αυτοκτονία σε κατάμαυρα σκοτάδια. ο μεγάλος Σουηδός μέσ’ απ’ τα πνεύματα που ακολουθήσαν παρόμοιους σε λαχτάρα και στόχους δρόμους μ’ εκείνον. στο κέντρο της οικουμενικής προοπτικής ! Ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ μας λεει για το Πάσχα σ’ ένα άρθρο του δυο χρόνια πριν πεθάνει: Η ατμόσφαιρα του έργου προέρχεται απ’ τις «Τελευταίες λέξεις του Χριστού» του Χάυδν. Ο Χορός του θανάτου (Dödsdansen. ξεσπάει κάπου-κάπου σε συνειδητή μοχθηρία κι αιμοβορία. Όσο για τη μορφή. έναν πολύχρονο πόλεμο και με ψυχραιμία και περίσκεψη αγωνίζονται ποιος να βγάλει τον άλλον απ’ τη μέση. Εστεμμένη νύφη (Svanehvit – 1901) : Ένα έργο συμβολικό. η βία και το ψέμα καθιστούν την ανθρώπινη ύπαρξη ένα φάντασμα ζωής και τον θάνατο τη μοναδική πραγματικότητα.τι θα του ήταν θα του ήταν εποικοδομητικό για τις θέσεις που έπαιρνε απέναντι στα πράγματα. Εδώ εκφράστηκε κατεξοχήν η άσποψή του ότι το μίσος. από τα πιο οπτασικά του. Ότι ο Στρίντμπεργκ είναι κάτι παραπάνω από μια στιγμή του παγκόσμιου θεάτρου δεν αμφισβητείται από κανέναν. Δυο σύζυγοι παντρεμένοι από έρωτα. έχουν κηρύξει μεταξύ τους. αφού αναλύει τα ήθη και τα έθιμα του Σουηδικού λαού. σε συνθήκες ακατάληπτες που δεν μπορούν ποτέ να εξηγηθούν. Είναι όμως σύντροφός μας. Η σονάτα των φαντασμάτων (Spöksonaten – 1908) : Στο δράμα αυτό κυριαρχεί εντονότατα το στοιχείο του φανταστικού. όπου δεν έχει ακόμα τελείως σβήσει. Πολλοί είπαν πως το Πάσχα πέρ’ απ’ τη θρησκευτική μεταστροφή του Στρίντμπεργκ. τραγικότερο κι απ’ τον Πατέρα κι απ’ τη Δεσποινίδα Ζουλί Ο βιογράφος του και κριτικός Gustaf Uddgren γράφει με κάποια υπερβολή: Ένα σύγχρονο θλιβερό θεατρικό έργο με τρία μόνο δρώντα πρόσωπα που στη συγκέντρωση και στην καλλιτεχνική μορφή περνάει και τα πιο αξιοθαύμαστα έργα της αρχαίας Ελληνικής τραγωδίας. Σχετικά με τον χαρακτήρα της Ελεονόρας λεει: Απ’ τη ζωή άντλησα τον χαρακτήρα της Ελεονόρας που ήδη είχα προετοιμάσει απ’ τον «ερχομό» και το «Ινφέρνο»: Πρόκειται για τ’ άτομο που πάσχει στη θέση του άλλο. Τα’ αλληγορικά μου σύμβολα του κρίνου του Πάσχα και των κλαδιών δεν χρειάζονται εξήγηση. τόσο που κι αυτή τους η αγάπη. Η συμφιλίωσή μου με την επιστροφή του φωτός και τη χαρά του καλοκαιριού το Μεγάλο Σάββατο μετά τα Πάθη. 1905) : το τραγικότερο και τρομαχτικότερο έργο του Στρίντμπεργκ. τα οποία χρησιμοποιηθήκαν στο Πάσχα (ο Στρίντμπεργκ ήταν συν τοις άλλοις και κορυφαίος λαογράφος) καταλήγει ποιητικά. [\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\[\ . όπου διαφένεται κάποια επίδραση από τον Μαίτερλινκ.Εδώ ακριβώς για το θέατρο του αιώνα μας αρχίζει ενσυνείδητα να διεισδύει το παράλογο τόσο κατανοητό όμως και τόσο διάφανο. όσο και στον Μπαλζάκ. ένας: Αποχαιρετισμός στη ζωή. πόση φλόγα από κάθε μόριο της καρδιάς του πρέπει να έχει ο δημιουργός για να οδηγήσει μοναδικούς τύπους σαν τον τύπο της Ελεονόρας απ’ τον μέσο κοινό των στενών τοπικών ορίων. Ο μεγάλος δρόμος (Stora landsvägen – 1909) : Ένα πολύ πρωτότυπο δραματικό ποίημα. χρωστάει πολλά τόσο στον Μαίτερλιγκ. Αλλ’ αυτό που θέλει να μου κλέψει αυτό που μου ανήκει τ’ όνομά του θα είναι σφηνωμένο στη φάλαγγα. προφητικά θα έλεγε για την τόσο λίγη ζωή που του απομένει: Αυτό που άντλησα απ’ τη ζωή τη δικιά μου και των άλλων. Στο άρθρο αυτό. άντλησε ό. οφείλεται στις τρεις τελευταίες μέρες της περιόδου εκείνης που λέμε Πάσχα και συνιστά τις τρεις πράξεις του παιχνιδιού του Πάθους. Έργο προδρομικο πολλών εξελίξεων στο μεταγενέστερο ευρωπαϊκό θέατρο. Πραγματικά στους οδυνηρούς περιπάτους του. αυτή. το γεμίζω απ’ το γλυκό ή πικρό μου κρασί.. μου ανήκει απ’ τη στιγμή που του δίνω μια μορφή κατά δική μου.

Μόνον ένας μπηγμένοςστη γη σταυρός κι ένα χιονισμένο τοπίο φέραν τη γαλήνη στον τρικυμισμένο αυτόν εγκέφαλο .