P. 1
Raagmala da Vivad - Dr Harbhan Singh

Raagmala da Vivad - Dr Harbhan Singh

|Views: 1,667|Likes:
Published by Dr. Kamalroop Singh
Dr Harbhan Singh proves in his research paper that Rag Mala is indeed the Guru's bani.
Dr Harbhan Singh proves in his research paper that Rag Mala is indeed the Guru's bani.

More info:

Published by: Dr. Kamalroop Singh on Jan 19, 2013
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/11/2014

pdf

text

original

1

ö¯IH¯ö¯ e¯ l==¯e
(¤õö HHll¤o¯)
Dr. Harbhajan Singh
(Director)
Punjabi University Dr. Balbir Singh Sahitya Kendra
20, Pritam Road, Dalanwala
Dehradun-248001
Phones : 9997139539, 9528534064, 84279 55727, 9463362026

8ulH¯õ lH¤ ööl-ö¯l3 HH¥e Jõ l= l8H HH lH¤ ¤u el u¯ölH= o3 Hu8e= Hlu3l 8J3 0Il
õJl¡ lH¤ õH=¯õ¯ õ uöH ¤ö¯l=3 õJl =ö löJ¯¡ ¤u l=0 ¤H¯öl=¯le3¯ e¯ 8ö8¯ö¯ J ¡ ¤H¯öl =öI e¯ l===
l83õ¯ Jõ¯ H¯ 0=¯ J l= Hl Iö-=¯= öë HH HIö¯0öë =¯H3 „=8lö H¯=3 HI õ =lHlo eölJ H¯8lo ö¯lI¡
8¯Hõ =¯ö ¤öHlo 3U =ä ö¯I e¯I ‟ lHJlo¯ ¤=3lo¯ õ HIöH8l HHl¥o¯ H¯ löJ¯ J ¡ lHõ¯ õ l8H =öö¯I
HH Iö-lHö¯¤ el =lö3l =öleo¯ olHJ Hö-o=Hö el ¤¯¤3l ö8l U0lö3 =0õ H ë¯Uë Hl, Iö -HI el
HlJH¯ =öõl Hl, UJ olHJ HIö-o=Hö 3 lH¤¯ H¯JHë =¯H-H¯öIl „H¯=3‟ e oHIöH8l =HI 3 õHë el
õHlJ3 e öJ Jõ¡ l==Hu¯ l=0 l83õ¯ lõ=¯ö o¯ 0=¯ J l= ¤H¤ uöH-=eö¯ l=0 U öc ö¯J 3 o¯Io¯ el
lHJ¯löH H¯ H ==¯ õ¯ö IU-3¤ =ö = Hl eö8¯ö Hl e =lo¯8l¤l eöHõ Jë öI ¤8 Jõ oöu¯3 Iö-eö8¯ö e
eöHõ¯ el ¤l=33¯ l8ö=ö löHc =l3l H¯ öJl J¡ o¯õe HlöH o=c =öI =¯õõ, lHõ¯ ö8l ¤u ¤öHö H=öH
=öe¯ löJ¯ J, He Hö=¯ö 8ë¯Uë =¯H3 l3o¯ö J8l J, 3¯ lH¤¯ e o¯¤ 8ë olIo¯õl õ 3¯=¯ õ ¤u= HõHl8o¯
õ lHcl l=0 lHö¯Uë el =8l =Hö õJl äöl¡ Jö¯õl J U õ¯ ö=¯ el Hl3 U3 H l8J ö ö¯ ¤¯ öJ Jõ l= lH¤
HlöH o=c l=0 3ö¯= el = 8l l==Hu¯ Jël Jl õJl 0¯Jlel¡ l8J õJl Hl0o¯ H¯ löJ¯ l= l8J-lHJ¯ o=c
8ëõ õ¯ö ¤õ lö¤ H¯Iö= lH¤ 80 o¯õe =¯öH e õõ =l õJl H¯ëI¡ l8= H =¯õõ ö8 HH 3 ¤u el l=ul
=¯H3 HlIo¯ H¯ löJ¯ Hl, UJ UH ö8l =¯3= lHu J=I¯¡ l8H 3 =ö¯ ¤H¯öl=¯e Jö =8l J =l õJl H=e¯, l=
l8J H=l=¯ö =ö löo¯ H¯= l= ö¯8l Hl õ H oöe¯H =ö le3l, UJ ol3H o3 ocö J¡ oöe¯H =8l ö8 õ¯ö
Hö-o¯HH¯8l õJl J¡ oH¯ oöe¯H =l3l, UJ 0¯JI¯ 3¯ lõöIl, õJl 3¯ =8l =¯õõ ö8 el öH¯ õ ¤¯8e õJl =ö
H=e¯¡ o¯õe =¯öH HH oöe¯H l=0 3¯ o=¯ö-¤ö¤ 3 o¯HlH HIë H¯8le¯ J l= UJ õ=-l=o¯J Hõ õ Hõ8u
lõö¯Uë el HHöu¯ e =¡ l8J oöe¯H =e =l3l Hl l= ö8 0¯J H¯ õ¯ 0¯J, lHõ¯ õ ¤H¯öl õ l8=lõo¯ =l3¯ J,
Uõ¯ õ ¤öHHö =l He¯ õJl =ö H=e¯ ? „=l8 õ l=H =öH8l H8l =ö H8l Hõ ö¯=Y’=¯ö HõHöHl e l8H eö
l=0 ¤u oeö Iö8¯ël e HõH¯õ e õ¯H 3 olHJlo¯ „Hl3=¯ö =Hclo¯‟ Je l=0 o¯ I8lo¯ Jõ, H ö=¯ 3
8¯ël e Ic=, ¤ulo¯ o3 Iö Iu H¯lJ8 elo¯ 8lõ¯ ¤Jë õ Jl ¤öH-¤l=3 =¯öH eH öJlo¯ Jõ¡ olHJ
ol===l ö=¯ e¯ lH¤ ¤u l=0 8ö-8¯ö¯ J löJ¯ J, lHõ¯ õ Iö Hl e H¯õ=3¯=¯el HõHl8o¯ õ HHö õHc =öõ
ö8l Iö8¯ël „3 olHJ¯ olu=¯ö =ö löo¯ J, l= õ¯ UJ l=H Höu¯=¯õ õ ¤¯õ =öõ eë, õ¯ l=H ¤¯H Ic= -
¤ulo¯ äöë¡ HH¥ õJl o¯Ue¯ l= 8¯ël e¯ l8J l=J lHJ¯ Hl3=¯ö J ? Hl3=¯ö 3¯ Hl ö=¯ õ ¤¯õ õ¯ö H õë
=¯H3 Ic=-¤ulo¯ =ö-=ö H¯ = =ö믡 Uõ¯ õ eHë¯ l= Iö Iu Hl ==ö lH¤¯ e õJl, H¯öl H¯õ=3¯ e
H8e-Iö Jõ, ¤ö J löJ¯ J Hö =¥ l8H e Uöc¡
olHJlo¯ ¤Hlu3lo¯ õ Jö =Hc=¯öl 8ë¯Uë =¯ö¯ lH¤ ¤u l=0 Hl=U UJ IõHõ J , H lIo¯õ e
HHJ lH¤ H3¯ õ H¯õ-== = o¯¤ë olIo¯õ el =¯ö¤ õ¯ö Hö =¥ ouö l=0 ö8ë ö8l JHH¯ Jl oöl-0cl e¯
Hö ö¯Ue¯ J¡ l8õ¯ el Hlu3l J- „o¯l¤ õ elJ 0ö ölö ¤¯õl ¡ l3J lõelJ lHJ II¯ o¯õl¡‟ l8õ¯ õ H¯ö lH¤
Iu lJeo¯ el lHö¯=c õHö o¯Ue Jõ¡ H¯ö Iöl8ö¯H, HõHH¯¤lo¯, ö¯8l Iöe¯H elo¯ =¯ö¯, Hl eHH Iu
o¯le Hö =¥ 8¯JHë¯ el H¯lHH leHe Jõ¡ He l8J Hl eHH Iu el lõe¯ =öe Jõ, 3¯ Iö Iu Hl el 8¯ël
¤3l H ¤3lH3 =J¯e¯öl elo¯ HJ¯ ¤¯e õJl u=e ¡ Höu¯=¯õ¯ o3 lIo¯õ-olöö¯Hlo¯ õ Iu Hl el Iö3¯ 3
8H¤ eHë e¯ ¤¯¤ =öõ 3 õJl HöH¯e¡ Iu Hl el Iö Iel ö8l Hl eHH Iu õ =ö¯ ¤3ö¯ eH = o¯H lH¤ õ
öoöl3 =öe Jõ¡ ¤ö oIö Jl leõ Hl Iö Iu H¯lJ8 õ lHö¯=cl lHu =öõ ö8l =Hö=H¯ =ö öe Jõ¡ l8õ¯
e¯ l8J cl0¯ J l= ¤u e lHö „3 l8= ou HHl83 ¤õl ö¤ël J, 3¯ H =8l olHJ¯ 0õ e¯ ==3 =e õ¯ o¯=, l=
¤u =8l UH¯ö l03õ =l =ö H= ¡ oH Hl eHH Iu e¯ He¯ uõ¯ 8J3 Jl H¯3 Jl8o¯ J, l= l8J =ö 3= Hl Iö
Iu H¯lJ8 õ o¤ö Iö Hõë =¯ö o3 l8H el Iö3¯ õ ==ö Hl eHH Iu 3 ¤3ö¯ eHë =¯ö , Jë Iö Iu
2

H¯lJ8 õ 8¯JHë=¯el lHö¯=c =¯ö¯ lHu =öõ ö8l 3ö lõ=ö Jõ¡ Hö=-l=le3 J l= l8J „öHõ ¤u‟ =e öI3
8¯ël el, =e öc-8¯ël el, =e ö¯IH¯ö¯ el lõe¯ =ö = Hl Iö Iu H¯lJ8 ¤3l o¯¤ël =ö-oHöu¯ o3 ¤öõ-
ol=H=¯H õ HI H¯lJö =öe¯ ölJe¯ J, ¤ö He Iö Hl eHH Iu el J=, 3¯ l8J cö¯ Iö Iu el Iö3¯ el
eJ¯8l e¯ ¤¯¤ö ö0ë l=0 =l HJöl Je¯ J¡
l8H HH Hö HõH¤ l=H H. Hö=Hl3 lH= H=ö¯Hc õ¯H e l=o=3l =ö löl¤o¯ „ö¯IH¯ö¯ e¯ Hö3‟
ö¤ J¡ o¯¤ël HJ3=¤öõ ¤H e¯ l=o¯¤= ¤ö¯= H¯ëõ =¯H3 l8J HHë Hl l83õ U3H¯lJ3 Jõ l= o¯¤ël l8H
oeö3 ¤¯¤3l õ =¯ö-=¯ö 8lHö ö¯Jl öH öJ Jõ¡ l8õ¯ el löl¤3 õ =¯0 = l8J oe¯H =öõ¯ HHl=ö õJl l=
ö¤= Hl eH=l ¤¯H Jl J H=e Jõ, l=Ul= UJ õl= ¤H¯8l lö¤ë el UI3¯ 3 =l =l03 Jõ¡ UJ ¤ J¤¯=3l õ
¤J¤¯=3l, =lö= =ö õ =lö= =ö, H¯lHö õ H¯Hö, eö õ eö, lH=ö õ lH=ö, =löo¯ =öelo¯ õ =löo¯
=öelo¯, l8H¯H3 õ l8H¯H3, eH õ eH, o¯öö õ oöö Jl lö¤ H=e Jõ¡ o¯¤ël l8H U I3¯ oõH¯ö UJ ccl-
=cl H8e¯=öl l=0 o¯öH-öl03 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el =J¯ël ¤¯õ=¯ õ¯ö H¯¥l =ö = o3 „ö¯IH¯ö¯‟ e ö0ö
=¯l= e¯ ö¯I Jë¯ lHu =ö = o¯H ¤¯õ= õ l8H öH l=0 =¯Jë ö8l ¤U3õHlö Jõ l= „0lö3ö¤¯l¤o¯õ‟ =¯I
„ö¯IH¯ö¯‟ =l 8J3 oHölö o3 o¤l=3 ö0õ¯ J, H Hl Iö Iu-¤u õ l=õHc =ö e=Il¡ l8H l=H U3 =¥
lö¤ë¯ H=¯öu 3¯ Jl l=J¯ H¯ Hlõo¯ H¯ H=e¯ Hl, H ö¤= ¤¯õ=¯ õ¯ö =¥ õ= 3u, H¯ ¤ö¯ë 3u Jl l==Hlu3
UI õ¯ö H¯¥ =öõ e¯ ¤U3õ =öe¯¡ ¤ö ö¤= Hl ¤¯H o¯¤ë ¤ö=H öHõlo¯ lH3õl =l UI3¯ õHö õJl
o¯Uel¡ UJ H¯l8e HH¥ 8õ Jõ l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el =J¯ël ¤lJöl =¯ö Uõ¯ e Jl luo¯õ l=0 o¯8l J ,
He l= UJ H¯l8e H¯ëe õJl l= l8H H¯lJl3= l=3l e¯ ö¯IH¯ö¯ e l=öul o3 lJH¯l83l ¤lJö¯ =l Iölö Huõ
=ö 0= Jõ¡ ö¯IH¯ö¯ e H8u l=0 Jl l8= Jö oFöHl l=3l H. Heõ lH= õ¯H e l=H l=o=3l õ lö¤l J¡ H.
Heõ lH= eo¯ö¯ UJ 3ö= l=ö H¯JHë löo¯Uë el 0Hc¯ =l3l I8l J , H ¤lJö¯ =l ö¯IH¯ö¯ e o¯ö0= ¤ö
3¯ë HlJ3 ¤H33 =öe öJ Jõ¡ oIö ¤lõo¯ „3 oHl H. Heõ lH= =öI ö¯IH¯ö¯ e o¯ö0=¯ =ö ¤H33
eölö¯ e HõH¤ ö¯IH¯ö¯ H 8 ul =¯H3l== Hlu3l ¤¯õ=¯ H¯JHë ö¤ë e¯ U3õ =ö¯I -
1. ö¯IH¯ö¯ e o¯ö0= H. Heõ lH= el H¯õ3¯ J l= l8J l=H olIo¯õl lH¤ H¯ 8lö¤¯ö lJe õ Hl Iö
Iu H¯lJ8 e o3 l=0 ol=3 =ö = Iö8¯ël l=0 Jö-=ö =l3¯ J¡ UJ =lJe Jõ l= olHJ¯ =öH
=öõ =¯ö l=o=3l õ õJl HHl¥o¯ l= l8J ¤lö=ö3õ lH¤ ¤u ö8l l=3õ¯ õ=H¯õe lHu J=I¯ ? Höl
H¯õ3¯ J l= olIo¯õlo¯ el ¤lJ0¯õ =ö=¯Uleo¯ Hl Iö õ¯õ= e= Hl =lJ e Jõ, „l8=õ¯ õ¯e õ 8e õ
Ilo öH öH =H õ H¯ël3 ¡ l8=õ¯ Hlu õ 8lu õ o=lö Hö o¤ö =¯ öU õ öJl3 ¡ õ¯õ= H õö
oHlö ¤ö lH l8õ Ië Iö8 =öl3 ¡
1
H l=o=3l õ¯e, Il3 o¯le elo¯ 8¯öl=lo¯ õ HH¥e¯ J= UH õ
olIo¯õl l== l=J¯ H¯ H=e¯ J ? olIo¯õl 3¯ HIl3-l=öul oëH¯ë ö= Jõ¡ lHu 3= l=H 8lö¤¯ö
lJe eo¯ö¯ =l3l lHö¯=c e¯ He¯ J, 3¯ l8H ö¯IH¯ö¯ l=0 l=Jõ¯ lJ e=¯e J ? ö¯I l=0¯ö¯ õ¯ lJe J,
õ¯ lH¤, õ¯ HHöH¯õ¡ ö¯= l8Hö¯H el Hölo3 l8H el Hõ¯Jl =öel J , l=ö =l ö¯ö3 l=0 l8H õ
lJeo¯ 3 lHo¯e¯ HHöH¯õ¯ õ I¯l8o¯-=H¯l8o¯ J¡ H ö= H3 Hö¯ el le=U3¯ õ =H¯ o3 HH8¯ l=0
=öe Jõ, UJ õ¯ l===l Je Jõ, õ¯ u¯ölH=¡ H ö¯I lJe H¯ HHöH¯õ Je Jõ, 3¯ =8l l8= ö¯I =l
eH, H Hl Iö Hl 3 ¤lJö¯ HHe õ¯ J=¡ l=ö 3¯ Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤lJö¯ ö¯I „Hl ö¯I‟ Jl
lH=H3 e¯ ¤lJö¯ ö¯I J¡ „H l‟ e¯ oöu =l öäHl J¡ „IUõl‟ Iöl ¤¯ö83l J¡ „ööU ‟ lH= e¯ l8= õ¯H
J¡ l8õ¯ H¯ö lJeo¯ e¯ =l =ö¯I ? oHö l=0 ö¯IH¯ö¯ lH¤ ¤u ö8l l=H =l 3ö¯ õ=H¯õe õJl Jë
öIl, HI lH¤¯ õ HIl3 ¤Hl 8ë¯ = Uõ¯ õ oH= l=== o3 oluo¯3H= ¤l=3 3¯ ¤e¯õ =öIl¡ U= =l
H ö¯IH¯ö¯ o¯öH eo¯ö¯ ö0l I8l Hl, 3¯ UJ l=0¯ö¯ 3¯ HHöH¯õ Hl, UH el ö¯IH¯ö¯ l=0 8¯JHë=¯e
l=u o¯ lIo¯ ? 8¯JHë=¯e e¯ 3¯ „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e ¤HI õ¯ö =l =8l H8u õJl¡ l8J 3¯ ==ö
l8= ¤H-¤HI J, õ¯ l8J lJ e =e J, õ¯ HlH3l o3 õ¯ Jl ¤ö¯ë¡ olHJ eH o¯öl¤3 =öe HH =e
o¯3H-l03õ =l =öõ¯ 0¯Jle¯ J l= l=3 Iöl8ö¯H e =ö3¯ ö¯8l =l8ö lH=, ö¯8l =Hö lH= lä8ö
o¯le lõHõ¯=¯õ lH¤¯ õ „lHö¯=c¤ö lJe‟ =lJë õ¯ö H¯öl o¯¤ël o¯3H¯ 3¯ Hölõ3¯ l=0 õJl ö8
H¯=Il¡

1
H¯öI (=¯ö), HJö¯ 1, ¤õ¯ 1246
3

2. H. Heõ lH= HH3 ö¯IHö¯ e o¯ö0=¯ o3 =¥ Iö8¯ël HIl3 e õ¯H 3 e=¯õe¯öl 0ö¯Uë =¯löo¯ e¯
H3 J l= ö¯ö3l HIl3 l=0 ¤0lö3 ö¯I-ö¯lIõl ¤8u õ¯ö Iö8¯ël HIl3 e¯ =8l H8u õJl, l=Ul=
Hl Iö Iu H¯lJ8 el 8¯ël õ¯ö H8lu3 l=H =l ö¯I õ ö¯lIõl õ¯H õJl le3¯ lIo¯, H¯ö ö¯I Jl 0õ¯8
Jõ¡ Uõ¯ el H¯õ3¯ J l= ö¯IH¯ö¯ l=0 =ölë3 ö¯I-¤lö=¯ö lJe=¯el J o3 lH¤ HIl3 ö¯I-ö¯lIõl
H=3 löõ HIl3 J¡ l8J U=3l Iö=¯= „3H¯ leHH HJë¯‟ =¯I olIo¯õ l=0 Jl Uu¯öu öIel J¡ U=
l8H el Hlu3l 3H =¯I Jl „oU õ öJeõ Hö‟ =¯öl lõ=Hl J¡ l8J lIo¯õH8l oIH-=¯= UH HH =J
H¯ öJ Jõ, He ö¯I-ö¯lIõl ¤8u ö¯ö3l (l=öul ¤¤ e lJ e=¯el) HIl3 l=0 oö¤ J 0l=o¯ J, ¤ö
oH =l ö¯ö3l HIl3 =¯I Jl Iö8¯ël HIl3 e¯ o¯HU eH u¯c¯ =¯ö¯ ¤8u Jl J, lHH e¯ o¯u¯ö l=H
lH¤ =lö3õ=¯ö eo¯ö¯ ¤H3¯l=3 HIll3= l=u¯õ õJl, HI ö¯3¤ö e¯ HIl3-H¯H3 Jl J¡ H Iö8¯ël
=lö3õ e¯ ö¯ö3l HIl3 õ¯ö lJe=¯el Jë =¯öõ =8l H8u õJl, 3¯ lH¤ HIl3 e¯ H3l-¤8u, Hö¯ e¯
õ¯H, Hö¯ e¯ Hu¯õ, ö¯I¯ e õ¯H, ö¯I¯ el 0¯ö, ö¯I-H¯l3, ö¯I e¯ I¯l8õ HH¯, =¯el-H=¯el, =ölH3
Hö, u¯c-¤8u, 3¯ö-õ¯H, 3¯ö-8ö, 3¯ö-H¯3¯ e¯ HH0¯ lHHcH löõ l=U õJl ? H¯õ ¤3¯ J l= l8J
H¯ö¯ ¤8u l=H l=o=3l H¯ =H õ¯ö H8lu3 õJl, 8öl= H¯ö U3ö ö¯ö3l HIl3 e¯ H¯¥¯ J¡ =H¯ e¯
UJ 8¯JHë=¯el o3 oöFH8l l=ö¯Hõ, lHH e Iö Hl =c o¯ö0= Hõ, =l HIl3 õ H¯l8e UH 3ö¯
l=ö¯lH3 õJl Hl =ö Hl=o¯, lH= l8J HöHöl 8ul=¯el 8ë 8õ „8==¯ö‟ e U¤¯H= =öõ¯ 0¯Je Jõ¡
H ö¯ö3l Jë =¯öõ ö¯IH¯ö¯ e ö¯I lJe=¯el lHHcH e¯ oI Jõ, 3¯ l8H HHlHo¯ e¯ H¯JHë¯ =l =öõ¯
¤=I¯ l= „Hl‟ e¯ oöu „öäHl‟ J ¡ Heõ lH= e¯ l8J =uõ l= „Jö ö¯I l8= H33ö ö¯I J, õ¯ =8l
¤3ö-ö¯I J, õ¯ Jl ¤3õl (sub-ragas and sub-sub ragas)’ olIo¯õ-o¯u¯lö3 J , l=Ul= oH =l eH
¤H¤ ö¯I u¯c e ö¤ l=0 Hõ= ou=¯ l¤3¯ Jõ¡ Uõ¯ 3 U 3¤õ ö¯I-¤3 ö¯I Jl Jõ¡ oH =l Hu3¯ e
o¯u¯ö „3 ö¯I Hu, ä¯l8o¯-öI o3 H=löë Hõ H¯e Jõ, l8=HH¯õ õJl¡
¤ö¯3õ HIl3 l=0 ä ¤H¤ ö¯I Hõ, H oH eH Jõ¡ H ö¯I l=H Jö ö¯I e ¤ö¯= l=0 I¯8
H¯e Hõ H¯ lHõ¯ ö¯I¯ l=0 l=H ¤H¤ ö¯I el ¥ö= leHcH¯õ Jel Hl, UH õ ¤3 Hõ löo¯ lIo¯ o3
lHõ¯ ö¯I¯ l=0 lHI¯ö o3 =Hö3¯ Hl, Uõ¯ õ l=o¯l¤o¯ =öleo¯ ö¯I-¤3õl H¯ ö¯lIõl õ¯H e le3¯
lIo¯¡ l8u l8J H¤Hc =öõ¯ Hööl J l= lHI¯ö o3 =Hö3¯ Uõ¯ ö¯I¯ l=0 Jl Jel J, lHõ¯ l=0 =8l
ö¯I¯ e¯ lHHë J= H¯ lHõ¯ e I¯l8õ HH lõUH¯ l=0 lUö ö8l H¯ H=¡ l8H õ l8 = =l HHl¥o¯ H¯
H=e¯ J l= lHõ¯ ö¯I¯ l=0 õ Höl e ¤=¯ö¯ HH¯ Jö=¯-=ö=¯ uõ¯ 00ö I¯l8õ-=¯eõ J e¯ Hl, Uõ¯ õ
ö¯I-¤3õl Hlõo¯ H¯e¯ Hl¡ ¤H¤ ö¯I, ¤3-ö¯I o3 ö¯lIõl, l8J l3õ oH =l =¤ö UI õ¯ö HIl3 e¯
olöõ oI Jõ¡ oH Hu ö¯I l¤3¯-ö¯I J, ä¯l8o¯öI ¤3 -ö¯I Jõ o3 Jö=l ¤l=ö3l e H=löë ö¯I
l8H3l-ö¯I Jl Jõ¡ ö¯I-ö¯lIõl ¤u3l e ¤3õ e¯ Hö =¯öõ =¤-=¤ ö¯IH¯ö¯=¯ Hõ¡ l8õ¯ el Je õ
l8= ö¯lH= =¯3¯=öë 8ë¯ le3¯ Hl, lHH =¯öõ l8= õ=¯ o3 Höö HIl3-¤8u Je l=0 o¯Uë¯ =eö3l
Hl¡ ö¯IH¯ö¯ e =¥ l=öulo¯ o3 0¯ö¯= ö=¯ õ lH¤ ¤u l=0 l8J =öl ö¯3l ¤H¯ö le3l J l= Iö8¯ël
HIl3 l=0 ö¯I-ö¯lIõl lHHcH ö8l =8l Hu¯õ õJl Hl, l=Ul= Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 l=H =l ö¯I õ
ö¯lIõl õJl löl¤o¯ lIo¯¡ l8J =uõ lIo¯õ-o¯u¯lö3 l8ö=ö õJl, l=UH H¯ö ö¯ö3l HIll3= Iu¯
l=0 H¯ö ö¯I ö¯lIõlo¯ õ ö¯I =lJë-lö¤ë el Jl occ ¤ö¤ö¯ Hl, He l=H ö¯I el l=o¯l¤o¯ =l3l
H¯el Hl, 3e Jl UH õ ö¯I, ö¯lIõl o¯le =H eöH¯l8o¯ H¯e¯ Hl, U= Hö õ ö¯I Jl Hleo¯ H¯e¯ Hl¡
oHl l8u U3ö ö¯ö3l HIl3 e HJ¯-¤lö3 l=Hë õ¯ö¯l8ë „ö¯3¤ö‟ Hl eo¯ö¯ öl03 HIl3 Iu
„HlHöö=HUHIl3H‟ elo¯ =¥ Ue¯Jöë¯ ¤¯õ=¯ e HõH¤ ¤H33 =öõ¯ 0¯Je J¯- l8H Iu e ¤õ¯ 326
U3 lHöö¤ J „(5) uõ¯Hl ö¯I‟ : oI l=o¯l¤o¯ J „l8H ö¯I H ¤¯U: lõH¯e = IJ H=ö 3u¯ ¤0H =
õU¯H H=ö H¯õ¯ H¯3¯ J¡....HIl3 ¤¯löH¯3 H uõ¯Hl = HuHö H U3¤õ löHö-u=3 =ölH3 o¯öJl
ö¯lIõl =ölë3 l=U¯ IU¯ J ¡‟ l8H ¤H3= e ¤õ¯ 312 U 3 „H¯HlIöl ö¯I‟ e¯ lHöö¤ J, l8H el
l=o¯l¤o¯ =öleo¯ löl¤o¯ J „ö=l¤U ö¯lIõl H¯HlIöl = HIl3IU õ Iu¯ö=¯el U=3 H¤öëH=ölU
o¯ulõ= H=ö¤ H¯õ¯ J ¡‟ ¤H3= e ¤õ¯ 314 „3 „ölö3¯ ö¯I‟ lö¤ = oI elHo¯ J „ölö3 õ¯H=
ö¯lIël H¯ö=¯HöHõU H¯õl I8l J ¡‟ Iö-=¯ö l=0 Hl Iö Iu H¯lJ8 el H¤¯eõ¯ 3 ¤lJö J8
HJ¯¤ö¤ Hl öI3 Höe¯H Hl elo¯ „H öH¯Iö‟ l=0 HIlJ3 ö0õ¯=¯ U3 =l Hl Iö Iu H¯lJ8 =¯I Jl
uõ¯Hl, IHöl, ö¯H=öl, IUõl, Hölõ, =e¯öl, o¯H¯=öl o¯le ö¯lIõlo¯ õ ö¯I Jl löl¤o¯ lIo¯ J¡
4

l=Ul= Hö ö¯I¯ õ ö¯I lö¤ë el ¤ö¤ö¯ Hl l8H ö8l Iu¯ l=0 „ö¯IH¯ö¯‟ õ¯H elo¯ l=3lo¯ U¤ö8u
Jõ, =8l „ö¯I-ö¯lIõl H¯ö¯ õJl lHöel¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 el „ö¯IH¯ö¯‟ =l ö¯I¯ el H¯ö¯ J , õ¯ l=
„ö¯I-ö¯lIõl‟ H¯ö¯ J¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ e¯ l8J ¤0¯ö l= Hl Iö Iu H¯lJ8 o3 lH¤ ¤ö¤ö¯ õ
„ö¯I-ö¯lIõl‟ ¤u3l õ o¤=¯ë =l3¯ J, 3u¯ U3 o¯u¯lö3 õJl¡ Iö8¯ël e ¤uH l=o¯l¤o¯=¯ö ö¯8l
Iöe¯H Hl õ ö¯I-ö¯lIõl e ¤0öë 8¯ö l=J¯ J -
Iõ 8Ie¯e lõ=¯l8= H=¯ Helõ¯ Hö lõ=¯U¯¡
lHu 0ö¯HlJ Hööl ¤c eöHõ ¤¯¤ö Hë¯U¯¡
¤¯3¯ö¯ o¯=¯H ö¤ lH3l uö3l HI3 H8¯U¯¡
lH3l õ=¤ ö Heõl H3õ¯H =¯ 0= l=ö¯U¯¡
e =e¯õ ö¯=H e3 Hö l03 I¤3 Hö 0öõl ö¯U¯¡
l8 e¯Hë o¤äö¯ ö¯I ö¯Iõl HIö I¯U¯¡
lJe HHöH¯õ lõ=¯l8o¯ ¡
2

läo öH öHõ¯ H¯u= ö¯I ö¯Iõl ö¯l8 öI3l¡
3

H H¯ö l8õ¯ o¯ö0= l=e=¯õ¯ õ Hl Iö Iu Hl el 8¯ël e lõHõ¯=¯õ lH¤ =¯I eöHõ =l3
Je, 3¯ l8J HH¥ë l=0 =8l ¤H¯õl õ¯ Jel l= HIl3 el ¤ö¤ö¯ oõH¯ö Hl Iö Iu H¯lJ8 el 8¯ël
l=0 ö¯I¯ e¯ l8o¯õ =öõ ölIo¯ ö¯I o3 ö¯lIõl e¯ H¤Hc Uö¤ =l3¯ lIo¯ J, Uu¯-
ö¯I =öëõ
....Hö= H- = ¡ ö¯I¯ l=l0 Hlö¯I J H Hl0 uö l¤o¯ö ¡...9 ¡
4

....Hö= H- u ¡ Jlö U3H Jlö ¤ö I¯l=o¯ =lö õ¯e l8ö¯=ö ö¯I ¡...9 ¡
5

....Hö= H- = ¡ =e¯ö¯ ö¯I¯ l=l0 H¯ëlo ö¯8l H8e =ö l¤o¯ö ¡...9 ¡
6

.....Hö= H- = ¡ H8le ö3 =öJH J H0 õ¯H Ulö u¯lö ¡...9 ¡
7

ö¯lIõl =öëõ
......Hö= H- = ¡ IHöl H¯l3 I=¯lö H¯ HJ ¤¯8 o¯¤ë¯ ¡
Iö = H8le =l0¯lö oõleõ Jlö H¤ H¯¤ë¯ ¡
lHH Hl3Iö lHö l3H öU ¤= H¯ =ö=3l õ¯lö ¡
H¯ J=H ¤ä¯ë =3 =¯ lHH õ l=¤¯ =l3l =ö3¯lö ¡
UJ =0Hl =ö¤ël ¤öJlö äöl ö3¯lö ¡....9 ¡
8

......Hölõ He¯ H J¯=ël H H0¯ Hlõ Jl8 ¡
e el Hö õ =3 Hlõ Hlö H0¯ H l8 ¡
HHö ¤8lo ö =Hl Hl3Iö Hl= lõHI ¡
¤öJlö =¤õ H l¤ö lHö ¤Hl ö¯= l¤ö HlI ¡...9 ¡
9

.......uõ¯Höl uõ=3l H¯ëlo ö¯8l H¯ Hl3Iö =l =¯ö =H¯l8 ¡
10

Hö= H- = ¡ HJ8 3¯ HJ¯Iël H¯ Hlõ ö lJ H0 õ¯U ¡...9 ¡..
…ö=¯ = JU H J=l HJ¯ =H =öl ¡
= Hl HJ õ ¤¯8lo =lö =lö =H öJl ¡....7 ¡
11


2
ö¯8l Iöe¯H =¯ö 1, ¤U õl 37
3
ö¯8l Iöe¯H =¯ö 7, ¤U õl 6
4
lHöl ö¯I (=¯ö), HJö¯ 4, HJ¯ 83
5
l8ö¯=ö (=¯ö), HJö¯ 4, HJ¯ 849
6
H¯ö (=¯ö), HJö¯ 3, HJ¯ 1087
7
=öJH (=¯ö), HJö¯ 4, HJ¯ 585
8
IHöl (=¯ö), HJö¯ 3, HJ¯ 516
9
Hölõ (=¯ö), HJö¯ 4, HJ¯ 642
10
Hö= (=ul=), HJö¯ 3, HJ¯ 1419
11
HJl (=¯ö), HJö¯ 3, HJ¯ 785
5

U¤ö=3 J=¯löo¯ 3 l8J 8J 3 H¤Hc J l= ö¯IH¯ö¯ e¯ ö¯I-ö¯lIõl ¤8u Iö8¯ël =lö3õ e
oHö¯ l=öu õJl Hl¡ ö¯I-ö¯lIõl ¤8u e¯ ¤3õ ¤ö ö¯ö3 l=0 Jl8o¯ J o3 Iö8¯ël =lö3õ l=Ul=
U3ö ö¯ö3l HIl3 el l=lHlHõ Höl J, l8H ö8l U¤ö=3 8eö¯o Iö8¯ël =lö3õ l=0 =l UH 3ö¯ e
J8 Jõ, lHJ lHJ U3ö ö¯ö3l HIl3 l=0 o¯8 Jõ o3 oH =l Iö8¯ël =lö3õ Uõ¯ l=o¯¤= lõUH¯
oulõ Jl H3-8u J, lHJõ lõUH¯ l=0 lJeH3¯õl HIl3 oöu¯3 U3ö ö¯ö3l HIl3¡ oH elo¯ 8eö
0=lo¯ ¤Hlu3lo¯ l=0 l8J =lJë¯ l= lH¤ HIl3 HU=elH 3 ö¯I-ö¯lIõl lHHcH e ¤l3=ö Hl, l8=
JUH-Hlõ3 olIo¯õH8l o3 o8lu= u¯öõ¯ J¡
3. H. Heõ lH= eo¯ö¯ Ulöl¤3 J, ‘Guru Arjan Dev worked out his own system, for instance
Gauri Rag has more than two dozen varieties and at other places two Ragas have been
combined. (oöu¯3 Iö oöHõ e= õ o¯¤ë¯ (ö¯I) ¤8u 8lH¯e =l3¯ Hl¡ Ue¯Jöë =H IUõl ö¯I e
öI¤I e eöHõ ¤=¯ö ¦Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0} Jõ o3 J ö u¯=¯ „3 e ö¯I lHlH3 =l3 I8 Jõ)¡‟ H.
Heõ lH= e¯ l8J =uõ Uõ¯ e Iö8¯ël o3 HIl3 H8ul olIo¯õ õ HI-H¯lJö =öõ =¯H3 =¯Jl J¡
¤. 3¯ö¯ lH= oõH¯ö Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 IUõl, IUõl Io¯ööl, IUõl e¤ël, IUõl 03l, IUõl
8ö¯Ilë, IUõl ¤ö8l, IUõl el¤=l, IUõl ¤ö8l el¤=l, IUõl H¯¥, IUõl H¯ö=¯, IUõl Hölõ,
IUõl H¯ö¯ o¯le IUõl e =ö 12 ¤=¯ö Jõ¡ Hö l=0¯ö oõH¯ö „IUõl Hölõ‟ =öl¤3 ö¯I J, l=Ul=
oHö lHöö¤ J „IUõl öl Hölõ öl‟ ö¯= l8J H8e „IUõl‟ l=0 =l I¯l8o¯ H¯ H=e¯ J o3 „Hölõ‟
l=0 =l I¯l8o¯ H¯ H=e¯ J¡ H l8H õ ö¯I Hõ =l ö8l8, 3¯ =l Heõ lH = Hl IUõl e Jö 12 ¤=¯ö
l=u löo¯UëI ? olHJl oHl3 l8o¯õ8¯Hl = ¤ = l8J Hõë¯ ¤=I¯ l= olHJ lIo¯õJlë ö¤=¯ e¯
Hleõ l=H=¯H J l= Uõ¯ õ ¥õ lö¤ë/8öë 3 =ë ö= H=e¯ J ? =l Heõ lH= eH H=e Jõ l= l8õ¯
ö¯I¯ l=0 l=Jõ¯ ö¯ö3l HIl3 l=0 õJl Hl ? =l ö¯I lHlH3 =öõ el ¤ö¤ö¯ ö¯ö3l HIl3 l=0 õJl
Hl, ==ö Iö Iu H¯lJ8 l=0 J ? =¯H3= l=0 olHJlo¯ lc¤ëlo¯ l8J lHu =öelo¯ Jõ l= l8õ¯
lö¤¯ölo¯ õ =e Iö Iu H¯lJ8 e eöHõ Jl õJl =l3 , õ¯ =8l HIl3 e¯ Iu l8õ¯ e H¤ö= l=0
o¯l8o¯ J, õ¯ Jl UHe¯ HIl3 Hëõ e¯ l8õ¯ l=0 =8l =ö=ö¯ J¡ ==ö „H3l Jl8 oõlJo¯ õ¯Il öI
H¯l8‟ e Iö=¯= l=0 =ölë3 e¯l83= ¤ö¯ =öl H¯ öJ Jõ¡ olHJ ö¤=¯ e¯ oHö H3= l8J J l= UJ
Hl Iö Iu H¯lJ8 elo¯ oHulo¯ lIë¯ = Jl =ö l=e=¯õ Hu¯l¤3 J H=e Jõ¡
4. H. Heõ lH= o3 ö¯IH¯ö¯ e Jö l=öulo¯ oõH¯ö „ö¯IH¯ö¯‟ U3 eHlo¯ 8¯ëlo¯ =¯I =8l olHJ¯
lHöö¤ õJl, lHH 3 lHu J= l= l8J l=Jõ Iö Hl el ö0õ¯ J ? J¯ö¯l= l8J lHöö¤ 3¯ „H¤‟ 8¯ël
„3 =l ol=3 õJl, l=ö =l l8J luo¯õ l=0 ö¤ë¯ ¤=I¯ l= l8J UH ö¯I-¤8u el H0õ¯ J, lHH el
¤=¯õIl lH¤ H3 l=0 Hl¡ l8H el l=ö¤ë3¯ H8ul H¤Hc =ö le3¯ H¯=, l= Iö Iu H¯lJ8 e¯ ö¯I-
¤lö=¯ö HIl3 e lH=H3, =¯löõ¯u H3, JõH3 H3, öö3 H3, ö¯I¯öë= H3 o¯le ¤0lö3 H3¯ 3 löõ

12
lH¤ ¤u e ö¯I-H3 õ¯ö H8lu3 l8J ö0õ¯ oöl== õJl, öl== J¡ „HJö¯‟ H8e Iö8¯ël e
e=l-o=3ë õ¯ö H8lu3 J¡ l8H ö8l oöl== Iö8¯ël =¯H3 öõ H8e el =ö3 öl== ö¯IH¯ö¯ =¯H3
Hö= õJl Hl¡ eH¯ =¯öõ l8J Hl l= l8J lHHcH l=H l8= Iö -l=o=3l e I¯l8õ õ¯ö H8lu3 õJl
Hl, 8öl= Iö ¤¯3H¯J¯ o3 lH¤ =lö3õ=¯ö¯ e H¯HlJ= U3õ¯ =¯öõ Je l=0 o¯l8o¯ Hl, l8H ö8l
l8H U3 l=o=3l=¯el lHöö¤ Hö= õJl Hl¡
5. ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö =lJe Jõ l= l8H l=0 l=3 „õ¯õ=‟ ¤e el H0õ¯ õJl o¯8l, H Iö8¯ël e
Jö H8e¯ l=0 HJö-䯤 =H o¯8l J¡ =¯H3= l=0 Iö8¯ël l=0 o¯l8o¯ „õ¯õ=‟ ¤e l=H l8= Iö -
¤¯3H¯J el HJö-䯤 õJl, 8öl= H¯ö Iö -¤¯3H¯J¯ e¯ olHJ¯ H¯¥¯ ¤e J, H „l8=¯ 8¯ël l8= Iö
l8= H8e =l0¯lö‟ e =eöl l=0¯ö õ ¤=¯lJ3 =öõ =¯H3¡ l8H ¤e e¯ H8u 8¯ël e e=l-o=3ë õ¯ö
J o3 o¯H lH¤ l8H ¤e õ Iö -Hl3 e¯ ö¤¯l8= Jl Hõe¯ J¡ oHl l8H 8lJH l=0 õJl ¤ë¯ 0¯Je l=
Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 8¯8¯ Jöle Hl el 8¯ël l=0 Ulöl¤3 Hl Iö õ¯õ= e= Hl eo¯ö¯ U0lö3 Hö=
„lõ=ë H o¤ö ¤=ë Ië lHJ8¯ Hëlo¯ H3 ¡ 8 3 öë =H =lö 3¯ =lH o¯=l =3‟ lHJlo¯ =8l
Ue¯Jöë¯ HlHlö3 Jõ, lHu õ¯ o¯le l=0 „HJö¯‟ e¯ H=3 l=eH¯õ J o3 õ¯ Jl o3 l=0 „õ¯õ=‟ ¤e

12
=¤ ol3=¯ 1
6

el =ö3 J8l J¡ H ¤lJö¯ Jl l8J H¤Hc =l3¯ J l= ö¯IH¯ö¯ e¯ o=3 ë e=l õJl, He l= „õ¯õ=‟
¤e e¯ H8u Iö8¯ël e e=l o=3ë õ¯ö J¡ ö¯IH¯ö¯ e ö¯I l=H l8= Iö -¤ö¤ e H38u =l3 J8 =l
õJl¡ l8J l8= olHJ¯ öl== ¤8u J, H H¤H ¤l=ö3l =¯ö oõ=¯ Hö-l03=¯ e lõö3ö l03õ l=0
l==lH3 Jl8o¯ J¡ ö¯IH¯ö¯ l=0ö Jl õJl, Iö Iu H¯lJ8 e H¯ö ö¯I =l l=H Iö -¤ö¤ el ö0õ¯
õJl Jõ¡ Uõ¯ õ ö= l=0 ¤ 0lö3 ö¯I¯ el =ö3 le3l¡ o¯¤ël HIll3= ¤l3ö¯ õ¯ö H Il3 l8H H¤H
öl== =ö¯ õ Jö Höõl= =öõ l=0 o¯¤ë¯ oe3l UIe¯õ ¤¯l8o¯¡ Iö -eö8¯ö e =lö3õ=¯ö¯ õ =l
l8H H¤H =ö¯ el ¤8Hö3l l=0 =¯u¯ =öõ ö8l =ö ¤löHH =l3¡ l8õ¯ H¯HlJ= U3õ¯ l=0 =l =8l
õ=¯ HIl3 õJl HõlHo¯, l= Iö Hl l8H e lõöH¯3¯ Jë el H0õ¯ lee, HI l8= l=lHHõ Höl e¯
l==¯H Jl8o¯¡ l8J l==¯H =l l=H l8= l=o=3l e ¤U3õ¯ e¯ =ö õJl Hl, 8öl= l8J lH¤ ¤u e
HHu¯¤=¯ o3 oõo¯8lo¯ el H¯HlJ= HIl3-03õ¯ l=0 l==lH3 Jl8o¯ Hl, lHH e¯ o¯öö Hl Iö
õ¯õ= e= Hl e I¯l8õ o3 ö¯8l Höe¯õ¯ Hl e =¯eõ 3 Jl8o¯ Hl¡ H l8J Höl l=H l8= Iö-¤ö¤ e
U3õ¯ l=0 =l HõHel, 3¯ =l l8H U3 ö0õ¯=¯ö el H0õ¯ UH Iö Hl e õ¯H õ¯ö ol=3 J ël Hl, õ¯ l=
l8H õ „HJö¯‟ H¯ „õ¯õ=‟ ¤e õ¯ö ölH3 Jë¯ Hl¡ l8H öl== HIl3-¤8u õ H „õ¯õ=‟ ¤e e = e=l
=ö le3¯ H¯e¯, 3¯ l=ö Jö H¯ölo¯ ö¯IH¯ö¯=¯ =l e=l Hõëlo¯ ¤ëlo¯ Hõ¡ ¤ö l8H e¯ öl== Jë¯ l8H
õ FöHööl õJl lHu =öe¯, l=Ul= =8l 8¯ëlo¯ e õ¯H o3 Iö8¯ël l=0 o¯8lo¯ oõ=¯ H0õ¯=¯
öl== Jë e 8¯=He Hl Iu Hl e ¤¯õ õ¯ö olöõ Jõ¡ UH 3ö¯ ö¯IH¯ö¯ =l He¯ õJl =l3l H¯ H=el¡
6. ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö o¯¤ë H3 el ¤Hcl =¯H3 l8= U=3l l8J ¤H33 =öe Jõ l= ö¯IH¯ö¯ e
=¤-=¤ ¤e¯ l¤ä öI o= Hl Iö I u H¯lJ8 e o=-¤8u 3 löõ Jõ¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ 3
¤löl03 Hõ l8J H¯ëe Jõ l= ö¯IH¯ö¯ e ä ö¯I Jleo¯ =l l8H e Jö ö¯I l¤ä o= 1 o¯l8o¯ J,
¤ö 1, 2, 3, 4, 5, 6 o= õJl öI¯8 I8, H =¥ o¤=¯e¯ õ äö = o¯H3ö 3 Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0
lõö3ö3¯ l=0 öI lHöe Jõ¡ l8H H8ul Höl U=3l J l= H l8J ö¯IH¯ö¯ l=H o03 lH¤ õ o¯öH el
ö¯IH¯ö¯ l=0 ö = oH¯=u¯õl ¤ ö== Iö Iu H¯lJ8 l=0 lö¤l Jel, 3¯ H¯l8e „H¯u=õö =¯H=eö¯‟
=¯ö ¤e-o= Jl l8H l=0 ol=3 J H¯e¡ H =8l l=o=3l H¯oöH¯Hl =öe¯, 3¯ olHJl U =¯8l ¤3l ¤öl
3ö¯ H¯=u¯õ ölJ = ö¯IH¯ö¯ e o=¯ õ Iö Iu H¯lJ8 e oõH¯öl 8ë¯ lee¯, ¤ö olHJ¯ õJl Jl8o¯,
lHH 3 l8J ¤3¤ Je¯ J l= õ¯ l8J =¯öH l=H l=o=3l õ olIo¯õ=H =l3¯ J o3 õ¯ Jl =8l
H¯oöH¯Hl J8l J¡ oHö l=0 H¯oöH¯Hl =lJë¯ Hö Jl Iõ¯J o3 ¤¯¤ J, l=Ul= ö¯IH¯ö¯ l=0 =¥
=l olHJ¯ õJl, H lH¤ ¤u e¯ õ=H¯õ =ö H=¡ l8J HH¥ë el Höö3 J l= ö¯IH¯ö¯ Hl Iö Iu
H¯lJ8 elo¯ Jö 8¯ëlo¯ 3 löõ ¤=¯ö el 8¯ël J, H l8H e¯ o=-¤8u =¤ö¯ J, 3¯ l8H l=0 Jö¯õ
=öõ =¯öl l=Jõl Iö J ? =¯H3= l=0 „ö¯IH¯ö¯‟ e ä ¤H¤ ö¯I l8= eH 3 Hö=-ö¯l3 H33ö Jõ¡
H o= lõö3ö3¯ l=0 ö¯8 H¯e , 3¯ ö¯I¯ e =ö-äc Jë o3 l8= eH e oulõ Jë e¯ öH U3¤õ Je¯
Hl¡ ä ö¯I¯ õ l8= eH 3 H 3 3ö ö¤ë =¯H3 o3 ¤lJö¯, e H¯, 3lH¯ o¯le Hu¯õ oõH¯ö ö¯I¯ e =ö -
äc Jë e ¤ö¯= 3 H=3 ö¤ë =¯H3 l8= ö¯I-¤lö=¯ö õ¯ö o= 1 öI¯ le3¯ J, l=Ul= UJ l8=
l8=¯8l o¯¤ë-o¯¤ l=0 ¤lö¤öë Hl, eHl l8=¯8l e¯ oI õJl Hl¡ lõö3ö o= JHH¯ l=H l8= =H3
e =¤-=¤ oI¯ =¯H3 Jl ö¯l8o¯ H¯ H=e¯ J¡ l8u =ölë3 ö¯I-¤lö=¯ö l8= olHJl o¤ö o3
l8=öH l8=¯8l J, lHH e l=ö¯Hõ e¯ l0 3õ o8lu= l==¯ö Jl l=J¯ H¯ H=e¯ ¡
7. H. Heõ lH= e¯ =lJë¯ J l= l8H ö¯IH¯ö¯ el l=o¯=öë Iö Iu H¯lJ8 õ¯ö õJl lHöel¡ Uõ¯
oõH¯ö „ö¯I‟ o3 „8 =‟ õ¯ö o=õ õJl ö¯l8o¯ lIo¯¡ ¤ö H¯l8e Uõ¯ Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ
=öleo¯ l8J õJl =l¤o¯- „ö¯I IUõl 8ö¯Ilë =8lö Hl‟ „ö¯I ö3õ ¤ölo¯ ¤ö=¯ö‟ o3 „õ¯õ= 8=
=J oöe¯lH‟ „8= õ öölo¯ Ië =lö u=¯‟¡ H. Heõ lH= õ l8õ¯ l=H ¤H¯ë l8J U=3l =l le3l J l=
ö¯IH¯ö¯ l=0 lHJ¯öl o3 H=3¯ el ¤¯öë¯ õJl =l3l I8l¡ ö¯IH¯ö¯ el H¯8le= HHll¤o¯ HH oHl
=¤¯I l= l== l8H „ö¯IH¯ö¯‟ el l=o¯=öë Iö Iu Hl õ¯ö lHöel J , He l= o¯öH-l=3 ö¯IH¯ö¯=¯
l=0 l8H e¯ olHJ¯ Uö=ë J, lHH l=0 HIöö =¯ö elo¯ ¤l=ö3lo¯ HlHlö3 Jõ¡
8. H¯ö ¤¯õ= Hõ l=le3 Jõ l= Hl Iö Iu H¯lJ8 e o3ö ö¯I l=0 Hl Iö 3F 8J¯eö Hl e Hö=¯
U¤ö3 „He¯=ël HJö¯ ¤‟ e lHöö¤ õ¯ö „u¯ö l=l0 l3lõ =H3 ¤8lU H3 H3¤ =l0¯ö‟ H8e o¯Ue¯
J¡ l=öul ¤¤ el ¤lö¤= u¯öõ¯ J l= „He¯=ël‟ H8e HH¯l¤3l-H0= J¡ l8H ö8l HH¯l¤3l HIö
7

ö¯IH¯ö¯ l== J H=el J ? ö¯IH¯ö¯ õ Iö-l=3 Hõë =¯ö¯ lJH¯l83l ¤¤ l8H e U3ö l=0 e eölö¯
¤¯õ=¯ e HõH ¤ ö¤e¯ J¡ U H e¯ =lJë¯ J l= He¯=ël e l8J oöu l8H ö8l U=3l-HI3 õJl Jõ,
l=Ul= Hl Iö oHöe¯H Hl e¯ U0¯öë =l3¯ „He¯=ël‟ e¯ l8= H8e HJö 4 el Hölõ ö¯I l=0 U0¯öë
=l3l =¯ö e ¤õ¯ 645 U3 =l U¤ö8u Je¯ J¡
13
l8H ¤¤ el U=3l J l= H „He¯=ël‟ HH¯l¤3l-H0=
¤e J, 3¯ ¤¯õ e¯ l8u Jl o3 l== õJl J lIo¯, H¯ l8J =l Hö= Hl Iö Iu H¯lJ8 e o3 l=0 l=U
õJl o¯ lIo¯ ? lJH¯l83l =öI el eHl eölö l8J J l= H „He¯=ël‟ ¤e HH¯l¤3l =¯H3 Hl, 3¯ l8H
3 8¯oe „Hö= HJö¯ ¤ ¡ 3ö¯ =l3¯ H¯3 õ¯Jl Hõ HI =l38l‟ =¯ö¯ H8e l== löl¤o¯ lIo¯ J ? Hö¯
l=0¯ö J l= „He¯=ël‟ õ HH¯l¤3l-H0= Hõ öë õ¯ö =l = 8l HHlHo¯ U3¤õ õJl Jel, l=UH l8u
HH¯l¤3l UH o=l33 8¯ël el J8l J, H oöl== o3 e=l J¡ ö¯I-¤8u e=l õJl, o=l33 =l õJl
(l8H e¯ ö¯= l8J l8ö=ö õJl l= l8H ¤8u el =8l Höö3 =l õJl, l=Ul= 8J3l 8¯ël ö¯I8u J )¡
l8J Iël ö=¯ eo¯ö¯ l==Hlu3 =l3¯ öl== lHHcH J¡ l8H ö8l He¯=ël HIö ö¯IH¯ö¯ lö¤ H¯ë õ¯ö
„He¯=ël‟ e¯ Uö=ë õJl J l8o¯¡
9. ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö =lJe Jõ l= l8J ==ö Uõ¯ ö¯I-ö¯lIõlo¯ e¯ l==öë J, H =¯H=eö¯ õ
=¯H¯=3l e ö¯H =¯HHõ e ö¯H-eö8¯ö l=0 I¯l8õ =l3 Hõ¡ ¤ö Hö¯ H3 J l= l83õ ö¯I-ö¯lIõlo¯
l=H l8= eö8¯ö l=0 õJl I¯8 H¯ H=e¡ H l8J ö¯IH¯ö¯ ==ö l8= ö¯I-eö8¯ö l=0 =l3 I8 I¯l8õ
e¯ Jl l==öë J, 3¯ Jö U¤ö8u ö¯IH¯ö¯=¯ l=Jõ -l=Jõ eö8¯ö¯ l=0 I¯8lo¯ I8lo¯ Hõ ?
ö¯IH¯ö¯=¯ 3¯ 8J3 U¤ö8u Jõ¡ Hlo¯ 3¯õHõ e õ¯H 3 =l ö¯IH¯ö¯ lHöel J¡ l8u l8J =l H¯ëõ¯
lIo¯õ-=öu= J l= o¯l¤ö 3¯õHõ õ =¤öl ö¯IH¯ö¯ lHölH3 =öõ el =l Höö3 ¤8l ? l8H e¯ Hö
=¯öõ l8J Hl l= 3¯õHõ õ oõ=¯ ö¯I¯ õ õ=¯ Hö¤ le3¯ Hl¡ oH =l Hlo¯ Hö¯ö, Hlo¯ =l cöl, Hlo¯
=¯ H¯öI o3 eö8¯öl =¯õõ¯ HH oõ=¯ ö¯I Jõ, H UH ol3 ¤l3ö¯=¯õ I¯l8= el lHöHõ¯3H=3¯ õ¯ö
Hõ J8 Jõ¡ l8õ¯ õ=-lõölH3 ö¯I¯ H8ul l8J H¤Hc =öõ¯ Hööl Hl l= l8õ¯ õ l=Jõ-l=Jõ ö¯I-
¤lö=¯ö õ¯ö H8lu3 =öõ¯ J ? H 3¯õHõ eo¯ö¯ ö¯IH¯ö¯ e lö¤ H¯ë e¯ ¤UHõ UH e ö¯I-eö8¯ö¯
l=0 =l3 I¯l8õ e¯ l==öë e ë¯ õJl, HI ö¯I-ö¯lIõlo¯ e Hö¤ l=0 H ¤lö=ö3õ UH õ =l3 Hõ,
UH 3 HIl3=¯ö¯ õ ¤löl03 =ö=¯Uë el 0Hc¯ Hl¡ 8J3 H¤Hc J l= ö¯IH¯ö=¯ l=H l8= ö¯I-
eö8¯ö l=0 I¯8 ö¯I¯ e¯ l==öë õJl, 8öl= UH HH ¤0lö3 ö¯I-=ö¯lëo¯ elo¯ ¤lö0¯l8= Hõ¡
ö¯IH¯ö¯ l=0 o¯8 „oHc ¤3 el¤= = H¯õ¯‟ e¯ oöu l8J õJl l= =¯H=eö¯ õ el¤= e oõ ¤ 3 I¯8
Hõ, 8öl= HJl oöu J l= Iël-Hõ¯ l=0 l8J oõ ö¯I el¤= e ¤3 H¯ë I8 Jõ¡
10. H. Heõ lH= o3 ö¯IH¯ö¯ e Jö o¯ö0= l8J =lJe Jõ l= ö¯IH¯ö¯ õ Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 l8=
H¯lHH oulõ 0õ¯l8o¯ lIo¯ J¡ ¤ö Uõ¯ l8J õJl H¤Hc =l3¯ l= l8H H¯lHH e =l eH¤löë¯H Jõ ?
¤u õ l8H õ¯ö =l õ=H¯õ Jl8o¯ J o3 öl=¤ l=0 ö¯IH¯ö¯ ¤u e¯ l== õ=H¯õ =öIl, He l= ö¯I-
ö¯lIõl ¤u3l oõH¯ö 3¯ Jë ¤u-e¤l =l I¯l8õ õJl =öe ? l8õ¯ l=e=¯õ¯ elo¯ olHJlo¯ JH3¯ e¯
=l UeH l8J H¯öl HH¥ 3 8¯Jö J ¡ =l ö¯IH¯ö¯ ¤õ = lH¤ „H¯u=õö‟ H¯ „=¯H=eö¯‟ 8ë H¯ëI ? =l
ö¯I H¯ ö¯I-¤8u lH¤ ¤u ö8l =¯3= J H¯ ö¯I¯ e¯ lõUH¤ö== I¯l8õ lH¤ ¤u ö8l J¯õl=¯ö= J ?
l8H Iö el =l I¯öcl J l= l8J o¯ö0= =öI =ö õ Iö8¯ël õ¯ö ol=3 ö¯I¯ õ Jl ¤u-e¤lo¯ el
H¯lHH õJl =JI¯ ? lH¤ ¤u 3 ö¯Ie¯öl ¤Jë ö8l =8l U3õ =l3¯ H¯=, 3¯ l=H l=ö ul =ö =l3l
H¯lHH el o¯Jc HlJHH =l3l H¯ H=el J, ¤ö lH¤ ¤ u õ HIl3 ¤3l U3H¯lJ3 =öõ =¯öl ö0õ¯ ¤u
e¯ õ=H¯õ l== =ö H=el J ? ö¯IH¯ö¯ l=0 õ¯ lH¤-lHu¯3 e¯ lõ¤u J, õ¯ lH¤ l8l3J¯H e¯ U ö=ë
J o3 õ¯ Jl l8H l=0 l=H Jö ¤u el U3H3¯ e¯ ö¯I o¯ö¯l¤o¯ lIo¯ J, 3¯ lH¤ ¤u õ H0ë¯ l8J
¤=I¯ l= lH¤¯ l=0 H¯lHH e¯ öo U3¤õ =öõ l¤ä =l Hö¯ö3 J H=el J ? oHl l8J =l =l¤o¯ J l=
l8J ö¯IH¯ö¯ Jö ö¯IH¯ö¯=¯ 3 =¥ õ¯ =¥ löõ J¡ ö¯= ö¯IH¯ö¯ e o¯ö0=¯ õ Iö Iu H¯lJ8 e
ö¯I-¤lö=¯ö õ JõH3 H3‟ el ö¯IH¯ö¯ e õHel= elHo¯ J, l=ö =l oHl =¤e J¯ l= l8H e¯ o¯¤ë¯

13
Hö= H- = ¡ u¯ö l=l0 3 =H3 ¤8lU Jlö öHõ olH3 H¯ö ¡ lH3 ¤¯u Hõ l3¤3lo ¤¯8lo H¤ eo¯ö ¡
l8J öHõ oöö J H 3J öö Iö =l0¯lö ¡ 8J He¯=ël l=U l=0J =Ulo He¯ ö¤lo Ulö u¯lö ¡
8J H e¯=ël Hl3Iö ¤¯8l IölH¤¯ öul ö¯lö ¡ õ¯õ= lHH 8¥¯8 H 8¥Hl Jlö ¤¯l8o¯ IöHl¤ =¯lö ¡ 9 ¡
8

=¤ö¯ oHl33 J¡ Ue¯Jöë¯öu- JõH3 l=0 H= elo¯ ö¯lIõlo¯ eH=¯öl, Hö¯öl, IöHöl, c=l o3
ö¤¯öl eöH¯8lo¯ Jõ, He l= Iö Iu H¯lJ8 l=0 H= elo¯ ¤3õlo¯ Hölõ, IöHö¯öl, o¯H¯, Iõ o3
HJ/HJl Jõ¡ l8J H0ë =¯öl Iö J l= =l lH¤¯ e¯ lõo¯ö¯ HIl3-H¯H3 lHölH3 =öõ¯ l8= ¤u-
l=öul H¯lHH J, H¯ Uõ¯ õ H Il3 3 =l03 =öõ =¯ö ¤U3õ ¤u ö8l =¯3= Jõ ?
11. ö¯IH¯ö¯ e l=öul o¯¤ë l=0¯ö el Ul033¯ =¯H3 l8J U=3l =l lee Jõ l= ö¯IHö¯ l=0 Hl Iö Iu
H¯lJ8 e H¯ö ö¯I¯ e¯ õ¯H õJl o¯l8o¯, õ¯ Jl l8H l=0 =ölë3 H¯ö ö¯I Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯8
Jõ¡ l8J =l olIo¯õ-Hlõ3 u¯öõ¯ J¡ HIl3 e Iu¯ l=0 H¯ö ö¯I¯ e¯ =öëõ oHö= J¡ =¥ ¤u¯õ
ö¯I¯ el 0ö0¯ Jl lHöel J¡ lH3õlo¯ =l ö¯IH¯ö¯=¯ Jõ, Uõ¯ l=0 o¯H 3ö 3 6 ¤H¤ ö¯I¯ e¯, 30-35
ö¯lIõlo¯ e¯ o3 48 ¤3¯ e¯ õ¯H Jl o¯l8o¯ J , =¥ = ö¯IH¯ö¯=¯ Jõ, lHõ¯ l=0 =¥ õJ¯ e¯ =öëõ
=l =l3¯ lIo¯ J , He l= ö¯I¯ el lIë3l H=lõo¯ l=0 J¡ =l l8õ¯ ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 UH HH ¤0lö3
H¯ö ö¯I =ölë3 J8 Jõ H¯ l8õ¯ õ H38u =öõ =¯ö HIl3¯0¯ölo¯ Jö ö¯I¯ 3 ¤löl03 õJl Hõ ?
oH =l eH u¯c¯ e oI Uõ¯ e H¯ö ö¯I¯ e¯ =ö=¯ l=H Iu l=0 U¤ö8u õJl J¡ l8H ö8l l8J Hööl
õJl Hl l= ö¯IH¯ö¯ e H¯ö ö¯I¯ l=0 Iö8¯ël U0¯öë =l3l H¯el H¯ Iö8¯ël ö8l =ö3 H¯ö ö¯I
ö¯IH¯ö¯ l=0 =ölë3 Je¡
12. ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö ö¤=¯ e¯ =lJë¯ J l= ö¯IH¯ö¯ l=0 =öl3o¯ „¤lõ‟ H8e Hl Iö Iu
H¯lJ8 l=0 l=3 õJl o¯l8o¯¡ Uõ¯ el u¯öõ¯ J l= Iö Iu H¯lJ8 l=0 „¤ lõ‟ e Hu¯õ 3 JHH¯ „=lõ‟
H8e el Jl =ö3 J8l J¡ 3u¯ e HõH¤ l=öul ¤¤ el l8J eölö =l o¯u¯öJlë o3 olIo¯õ-o¯lH3
Jl lHu Jel J¡ „¤lõ‟ H8e ö8l HHl=3 l=0 „¤õ:‟ H8e J , lHH e¯ IöH¤l ö¤ „¤õJ‟ J¡ l8J H8e
o¯¤ë Hu HHl=3 ö¤ l=0 Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 =8l =¯ö o¯l8o¯ J, Uu¯-
¤l33 oH¤ ¤õl3 =lö ¤õJ ¤õJ 8löJ¯ö ¡
õ¯õ= ö¯H õ¯H Hl¤ ¤¯== l3õ l=öl8¤ e¯JõJ¯ö ¡ 9 ¡
14

õ¯õ= Uc IJl HIelHö ¤õJ ¤õJ 8löJ¯löU ¡ 7 ¡
15

oU¤u H3 H ö Hõ 8= Hlõ l8H¯H ¤ö u¯löo¯ ¡
0öõ öõ 8¯ä lõ3 õ¯õ= ¤õJ ¤õJ 8löJ¯löo¯ ¡ 7 ¡
16

õ¯õ= Hölõ IJl Ho¯Hl =l ¤õJ ¤õJ õHH=¯ö¯ ¡ 7 ¡
17

o=ö=õ ¤õJ ¤õJ =öU Hõ =¯ eöH¯ö ¡
18

Jöõ uöõ ¤õ ¤õJ =öõ ¡
19

¤ l¤ ¤l¤ õ¯õ= l8IH¯õ ¤õJ ¤õJ 8löJ¯löU ¡ 7 ¡
20

õ¯õ= e¯Hlõ e¯H Hõ 3ö¯ ¤õJ ¤õJ õHH=¯lö ¡ 7 ¡
21

H¯ö ö¯I l=0 Hl Iö õ¯õ= e= Hl õ „¤lõ‟ H8e el =ö3 =öleo¯ l=J¯ J -
U¤lö IIõ IIõ ¤lö Iö¤ 3¯ =¯ oIH Iö ¤lõ =¯Hl ¡
22

HHl=3 ö¯H¯ e „¤õ:‟ e¯ Jl l8= eH¯ ö¤ „¤õöl¤‟ J , H Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 =8l =¯ö o¯l8o¯ J,
Uu¯-
=J =8lö 3¯ =U ¤õöl¤ HõH õJl ¤lö Il8U 8ö¯Il¡
23

¤ lö l==¯ö le¤¯ö eöHõ ¤õöl¤ HõlH õ o¯8lo ¡
24


14
IUõl HJö¯ 5, ¤õ¯ 248
15
e=Iu¯öl HJö¯ 5, ¤õ¯ 534
16
uõ¯Höl HJö¯ 5, ¤õ¯ 676
17
cöl HJö¯ 5, ¤õ¯ 717
18
HJl HJö¯ 5, ¤õ¯ 745
19
ö¯H=öl HJö¯ 5, ¤õ¯ 902
20
õc HJö¯ 5, ¤õ¯ 980
21
H¯öI HJö¯ 5, ¤õ¯ 1227
22
H¯ö HJö¯ 1, ¤õ¯ 992
23
IUõl =8lö, ¤õ¯ 335
9

H¤Hc J l= l8H o¯u¯ö „3 ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ¯ Ul03 õJl Hlõo¯ H¯ H=e¯¡
13. ö¯IH¯ö¯ e o¯ö0=¯ e¯ l8J =l =lJë¯ J l= Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 ö¯I¯ õ UH 3ö¯ l==Hlu3 õJl
=l3¯ lIo¯, lH= l= ö¯IH¯ö¯ l=0 eöH¯l8o¯ lIo¯ J, l=Ul= Hl Iö I u H¯lJ8 el ö¯IH8l 8¯ël e¯
o¯öö „lHöl ö¯I‟ 3 Je¯ J, He l= ö¯IH¯ö¯ l=0 ¤lJö¯ Hu¯õ „ööU‟ õ ¤¯¤3 J¡ =¯H3= l=0 Hl Iö
Iu H¯lJ8 l=0 ö¯I¯ e¯ =H l=H H¯H3l lõUH H3¯l8= l==Hlu3 õJl =l3¯ lIo¯¡ õ¯ l8J =H ö¯I¯
el ¤l=3l oõH¯ö J, õ¯ H¯l3 oõH¯ö J, õ¯ Jl HH oõH¯ö J, õ¯ 8¯ël e o¯=¯ö oõH¯ö J¡ HH=¯ölõ
H3¯ el =¯ël, H ö¯I8u J, UH l=0 =l l=H olHJ oHö õ luo¯õ l=0 õJl öl¤o¯ lIo¯¡ lHu
„HöH¯Iö‟ lHJ Iu¯ l=0öl =¯ël l8=-l8= ö¯I l=0 lõUH¤ö== õJl HH8l I8l o3 ö¯I l¤ö -¤ö
lHöe Jõ, Uu Hl Iö Iu H¯lJ8 e ö¯I l==Hlu3 ö¤ l=0 lHöe Jõ oöu¯3 l8= ö¯I e H¯ö H8e
l8= Hu¯õ „3 l8=õ ö¤ I8 Jõ¡ ¤ö ö¯I¯ e¯ =H l=H l=HH HIl3 l=u¯õ l=0 8l¥o¯ Jl8o¯ õJl J,
He l= ö¯IH¯ö¯ e¯ Hö=-ö¯l3 l==Hlu3 Jë¯ ö¯HHl J¡ ö¯IH¯ö¯ l=0 ö¯I¯, ö¯lIõlo¯ o3 ö¯I-¤3¯
e¯ lõHl03 =H l=0 o¯Uë¯ ö¯HHl Hl o3 Iö Iu H¯lJ8 l=0 l=H olHJl ¤¯8el e¯ ¤¯öë =öõ¯
Hööl õJl Hl, l=Ul= l8J HIl3 e¯ Iu õJl J, 8¯ël e¯ Iu J¡ l=Ul= Iö Iu H¯lJ8 l=0 ö¯I¯ õ
l=H H¯H3l lõUH oõH¯ö õJl Hl öl¤o¯ lIo¯, l8H ö8l ö¯IH¯ö¯ el H33¯ Jö =l Hööl Hl, l=U H
ö¯I¯ e¯ =H l8õ¯ e I¯l8=l oI õ H¤Hc =öõ ö8l l8ö=ö U¤UIl õJl Hl¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0
UH HH e l8= 8J3 ¤lHu o3 =ö ö¯I „H=‟ õ =8l Hu¯õ ¤¯¤3 õJl, ¤ö UH e ¤lö=¯ö õ¯ö
H8lu3 oöu¯3 UH e ¤ ö¯= l=0 I¯8 H¯ë =¯ö Hölõ, o¯H¯, HJl o¯le ö¯I Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0
l=eH¯õ Jõ¡ ö¯IH¯ö¯ el l8J H0õ¯ ol3 Hööl Hl l= l8õ¯ e¯ H8u ö¯I H= õ¯ö J, õJl 3¯ ö¯Il ö=
l8õ¯ e¯ Hö¤ löHc =ö H=e Hõ¡ =¥ Jö ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 Hö¯öl (ö¯= Hö¯ö), IHöl, H¯öI, o¯H¯=öl
o¯le õ H= õ¯ö H8lu3 =l3¯ lIo¯ J, Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l=0 H¯öI o3 o¯H=öl „lHöl
ö¯I‟ elo¯ ö¯lIõlo¯ Jõ, He l= „IHöl‟ ö¯I „el¤=‟ el ö¯lIõl J¡ Jö ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 Hö¯öl (ö¯=
Hö¯ö) H= el ö¯lIõl eöH¯8l J, He l= Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l=0 H= el ö¯lIõl IöHö¯öl J¡
l8H o3ö õ eöH¯Uë =¯H3 =¤-=¤ ö¯IH¯ö¯=¯ el ö0õ¯ J8l J o3 l8J o3ö J , lHH =¯H3 Iö Iu
H¯lJ8 e ö¯I-¤8u el H0õ¯ eë ö8l ö¯IH¯ö¯ lö¤l H¯ël Hööl Hl¡ H ö= ö¯IH¯ö¯=¯ õ o=¯lä3
HH¥ = l=3-¤3 =öe Jõ, =¯H3= l=0 UJ HIl3 e õ=lõ ¤8u e o¯u¯ö „3 ¤ö¯3õ l==Hu¯ e¯
Hö¯=ë =öõ el Fö3 0Hc¯ =ö öJ Jõ¡ lHH HH oH u¯c lHHcH l==lH3 õJl Hl Jl8o¯, UH =ö
==ö ö¯I-ö¯lIõl ¤8u Jl ¤0öõ l=0 Hl¡ l=H Jö olHJ lHHcH e¯ =8l ¤H¯ë U¤ö8u õJl Je¯,
lHH õ¯ö Iö8¯ël =lö3õ õ H8lu3 =l3¯ H¯ H= ¡
14. H. Heõ lH= l8J =l lö¤e Jõ l= ö¯8l HH8lö lH= o=¯ö 3¤3 e Hue¯ö 8ë 3¯ Hl o=¯ö 3¤3 U3
ö¯IH¯ö¯ ¤õõl Hö J8l, ¤ö o¯H lH¤¯ õ l8H õ ¤=¯ë õJl =l3¯¡ J=l=3 oHö Uöc J¡ o¯H lH¤ õ
=e Hlëo¯ =l õJl l= l=H =ö o=¯ö 3¤3 H¯lJ8 U3 ö¯IH¯ö¯ ¤õõl 8e J8l J= Il¡ o¯H lH¤
¤lJö¯ =l J ë =l ¤öl 3õleöl õ¯ö ö¯IH¯ö¯ ¤õ = ¤¯õ el HH¯l¤3l =öe Jõ¡
15. ö¯IH¯ö¯ e o¯ö0= ¤¯õ=¯ U 3 l8J ¤ö¯= ¤¯Uë e¯ U3õ =öe öJ Jõ l= l8J l8= =¯H= =u¯ l=0
=ölë3 „=¯H=eö¯‟ oöu¯3 =H=¯ eo¯ö¯ I¯8 I8 ö¯I¯ e¯ l==öë J¡ UJ l8H 3ö¯ e¯ IHö¯J=õ
¤0¯ö =öe Jõ, lH= „=¯H=eö¯‟ eo¯ö¯ I¯8 H¯ë =ö = ö¯IH¯ö¯ l=0 Ulöl¤3 ö¯I =l o¤l=3 J I8
Jõ¡ ¤lJöl Iö 3¯ ö¯IH¯ö¯ l=0 l=3 „=¯H=eö¯‟ H¯ „H¯u=õö‟ e¯ =8l =öëõ õJl J¡ eHl Iö l8J
l=0¯öë =¯öl J l= =l l=H =H=¯ eo¯ö¯ I¯8 H¯ë =¯öõ = 8l ö¯I o¤l=3 J H¯e¯ J ? H¯l8e l8Hö¯H
l=0 l=3 l8J l=0¯ö ¤ö¯=H¯öl löJ¯ J=I¯, lHH =¯öõ Uõ¯ õ I¯l8õ-=¯eõ o¯le el Hõ¯Jl =ö le3l¡
H¯öl l=0¯öu¯ö¯ l8H H3 õ¯ö HlJH3 õJl¡ lHõ¯ Hö¯ l=0 =¯H= Il3 I¯8 H¯ H=e Jõ, Uõ¯ l=0 Jl
Jlö-HH e¯ =löo¯ë=¯öl I¯l8õ J H=e¯ J o3 Je¯ o¯l8o¯ J ¡ l8H ö8l Helo¯ 3= oëlIë3
„=¯H=eö¯=¯‟ eo¯ö¯ =8l-=8l =¯H= Il3 I¯8 H¯ë e 8¯=He „lHöl‟ 3 ö = „HH¯=3l‟ 3= 31 ¤H¤
o3 öI¤I l83õ Jl lHlH3 ö¯I¯ l=0 =8l =l o¤l=3 õJl Jl8o¯¡ Jlöõ¯H =¯I ö¯I 3¯ He¯ ¤l=3

24
o¯H¯ HJö¯ 5, ¤õ¯ 383
10

J¡ oHö l=0 ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö ö= HIl3-l=öul =l Jõ¡ olHJ ö=¯ õ Jl =¯H= Il3¯
elo¯ 3öH¯ „3 =l3 H¯e =lö3õ õ U3H¯lJ3 =l3¯ J, õ¯ l= HIl3-lõHõ l===lo¯ õ¡
16. l8J Hö= ¤=¯lë3 3u J l= =ö3¯ö¤ öl 8lõ Jl UJ oHö o¯le 8lõ J, lHH õ Hl Iö oöHõ e= Hl
õ o¯¤ël lõIö¯õl l=0 lö¤=¯l8o¯ Hl o3 lHu öõ ¤8l U õ¯ õ o¯¤ë Ju¯ õ¯ö Hu¯ =l3lo¯ Hõ¡ ö¯.
ö¯8l Hu lH=, lHõ¯ õ l8H el ¤õ=¯ö H=õ ¤õ3¯ö =ö = „Hl =ö3¯ö¤ öl 8lõ e eöHõ‟ õ¯H= ¤H3=
lö¤l Hl, oõH¯ö 8õ 8lõ e U3¯löo¯ =¯I l8H 8lõ l=0 =8l =l =¯u 8¯ël õJl 0õl J 8l¡ ¤ö l8H e
o3 l=0 ö¯IH¯ö¯ l=eH¯õ J ¡ l8H e¯ lö¤¯öl UJ J , H o¯le 3 o3 3= H¯öl 8¯ël e¯ lö¤¯öl J¡
ö¯IH¯ö¯ el lHo¯Jl =l UJ J, lHH l=0 H¯öl Iö8¯ël lö¤l I8l Hl
25
[ Hö=-lIo¯3 J l= lH¤ ¤u =ö
l3õ ¤=¯ö elo¯ 8lõ¯ e U3¯ö öJ Jõ¡ U. =ö3¯ö¤ öl 8lõ e¡ o. ö¯8l 8õ =¯öl ¤¯öl 8lõ e¡ 8.
eHeHl 8lõ e¡ ¤lJöl o3 3lHl 8lõ e U3¯löo¯ l=0 = 8l =¯u 8¯ël õJl lHöel, ¤ö ö¯IH¯ö¯ Hö
l=0 lHöel J¡ ö¯8l 8õ =¯öl 8lõ l=0 =¯u 8¯ëlo¯ =l Jõ o3 ö¯IH¯ö¯ =l J¡ H ö¯IH¯ö¯ =¯u
8¯ëlo¯ l=0 H¯lHö Jel, 3¯ H¯ l8H õ H¯ölo¯ 8lõ¯ l=0 ¤¯¤3 õJl Hl Jë¯, H¯ H¯ölo¯ =¯u 8¯ëlo¯ =l
Hö 8lõ¯ l=0 lHöëlo¯ Hõ¡
17. „Iöl8ö¯H ¤¯3H¯Jl 6=l‟ l8= olHJl l=3l J, H o¯¤ëlo¯ H¯ölo¯ Uë3¯8lo¯ e 8¯=He Hl Iö
JlöIl8e H¯lJ8 Hl el Hl=õl, o¯le Iu el H¤¯eõ¯ o3 Hl o=¯ö 3¤3 e lõöH¯ë H8ul olHJl
H¯ë=¯öl U¤ö8u =ö=¯Uel J, H Jö Iu¯ l=0 lHöël HHl=ö J¡ o¯le Iu el H¤¯eõ¯ e =¯öë¯,
8¯ël e l8=3l=öë ö8l =l3 l=HH ¤U3õ¯, H ¤¯eõ¯-=¯öH e¯ l8l3J¯H, 8¯ël HIlJ3 =öõ HH lH¤
lHu¯3 el öl¤o¯
26
, ö¯8l 8õ =ö =l3l lHö¯=c 8¯ö l8H ¤ H3= õ HJ3=¤öë H0õ¯=¯ lH¤ ¤u 3=
¤J0¯8lo¯ Jõ¡ UH õ lH¤ HI3¯ õ Hl03 =l3¯ J l= ö¯8l 8õ õ o¯¤ë =ö l3o¯ö =l3l 8lõ l=0
Höe¯H e¯ „ä¯lö Hõ Jlö l8H ¤õ = HI‟ H8e ¤ö¯ lö¤ löo¯, ö¯I H¯ö l=0 Hlö¯ e¯ H8e „Hõ JH¯ö
8¯luU Iõ‟ =l lö¤ löo¯, „lH3 elö ö¤ HJHe¯‟ l3õ Hö= U¯¤ë =ö =u¯8, Hö¯ Hö= „8¯l8 o¯3H‟
0õ¯ le3, „ö3õH¯ö‟ o3 „ö¯J H=¯H =l H¯¤l‟ lö¤ = HIö „ö¯IH¯ö¯‟ UH 3ö¯ lö¤ le3l, lH= Iö
oöHõ e= Hl õ l8H õ o3 l=0 öl¤o¯ Hl¡ l8H 3 8J3 H¤Hc J l= ö¤= õ Jö UH 8¯ël e¯ ¤ö¯
lIo¯õ J, lHH e¯ H8u ö¯8l 8õ =ö =l3l lHö¯=c õ¯ö Hl¡ l8J =l H¤Hc =öõ¯ Hööl J l= o¯ö0=
luö Jö UH Iu õ Jl 8õ¯=cl o3 lHö¯=cl =lJë öI H¯el J, H Iu UH el l=l=3 8ul e¯ oõHöë
õJl =öe¯¡ l8H ö8l l8H Iu e =ö3¯ U3 =l Iö -e¤l Jë e¯ o¯ö¤ öI¯ = UH e ö¯IH¯ö¯ =¯ö
l=0¯ö õ lHö¯=c¤öl l=0 ö¯8l=¯öl eHleo¯ UH e l=0¯ö õ õ=¯öë el 0Hc¯ =l3l H¯=Il¡ ¤ö l===l
¤¯õ= ö8l luo¯õI0ö =öõ¯ o¯=H= J l= H l8H „Iöl8ö¯H‟ e =ö3¯ õ lHö¯=c¤ öl e¯ HHöuõ
=öõ¯ Je¯, 3¯ UJ ö¯8l 8õ =ö =l3l l8=-l8= o=lIo¯ e¯ e¤ o3 l03¯ HlJ3 =öëõ l=U =öe¯ ?
UJ l=U lö¤e¯ l= l8J ö¯8l 8õ =ö =l3l I8l öö J ? HI UH lö¤ë¯ Hl l= 8õ =¯öl 8lõ l=0öl
H¯öl 8¯ël Hl Iö Hl õ o¯¤ 0õ¯8l J¡ ¤ö õJl, UH lõHõ¯=¯õ lH¤ õ Jö UJ ¤=3l H¯ö 3= ¤J0¯8l
J, H 8õ =ö =l3 =¯u HH 0õ¯8l I8l Hl¡ ö¯IH¯ö¯ H8ul ö¤= =lJe¯ J l= He Hl Iö Hl õ „Hö=
=¯ö¯ 3 =ul=‟ o3 „He¯=ël‟ lö¤ = Iu Hl e¯ 33=ö¯ lö¤ löo¯, 3¯ Uõ¯ e HõH¤ ö¯I ¤Ic J8¡
ö¯I¯ e ¤Ic Jë e¯ ö¯= J, Uõ¯ e l03 l=0 ö¯I¯ e Hö¤ H8ul HHlHo¯ e¯ ¤Ic Jë¯ U¯ Uõ¯ e Hõ
l=0 ö¯I¯ e Hu Hö¤ =¯l8H ö¤ë e¯ luo¯õ o¯U믡 l8J Hö= õJl Hl l= Iö8¯ël l83õ ö¯I¯ l=0,
l83õlo¯ 3¯ö¯ l=0, l83õlo¯ uõlo¯ l=0, ¤õ3¯ö =öIlo¯ =lõõ Hölo¯ l=0 luo¯õ ¤ö== H38u
=l3l H¯el, ¤ö oõ=¯ ö¯IH3¯ e l83õ ¥Hö =¯ö HH l=0 =lö3õ=¯ö¯ e¯ H¯öI-eöHõ õ¯ =l3¯ H¯e¯¡
„Iöl8ö¯H‟ el l8H =u¯ oõH¯ö ö¯I¯ õ Hl Iö Hl õ l=J¯-
l8J l8lu JH HI HlJ e¤ ¤¯= ¡ ¤3l H¯u l¤3¯ õö I¯=¡
oö Hõ¤ H¯u HHö¯ö¡ ¤3 H¯3 =öJ l8=õ¯ö¡

25
=¤ ol3=¯ 2
26
¤H3= =ö3¯ lö¤e¯ J l= HJl J=lö H¯J JHõ, öI3 =¯õ¯, öI3 äH o3 ¤lö l8J 0¯ö HJ¯3H¯ Hl Iö Hl ¤¯H o¯8
Hõ¡ Iö Hl õ l8õ¯ 3 0ë=lo¯ ö0õ¯=¯ o¯¤ Hëlo¯ Hõ o3 J Hö¯ l8J =l3¯ Hl l= U õ¯ elo¯ ö0õ¯=¯ l=0 lH¤ lHu¯3 e¯
Uö=ë Je¯ J, l8H ö8l U J Hl o¯le I u l=0 0õ¯Uë e UI õJl Jõ¡
11

HH¥ õ ¤ ¯3 HH¯ Hluo¯õ¯¡ l=¤öH I¯= u¯ö IH¯õ¯¡
e Jö¯¡ 3¯ 3 H3õ = oH =ö J ¤ö elõ¯ õ¯u¡
löõ löõ Hö = lö¤ JH Hö =ö Hõ¯u¡
ö¯Ilõ =l l8õ3l Hõl Iö oöHõ H¤ ¤¯õ¡
ö¯IH¯ö 38 Jl lö¤l öI 3¯lJ ¤ö õ¯õ¡
27

l8H e¯ H¯ö-ö¯= l8J J l= ö¯I¯ õ Hl Iö Hl õ l=J¯ oHl HI3 l=0 l8H =¯öõ e¤ ¤¯Ue J¯, l=
olIo¯õl I¯l8= H¯öl Hu3¯ e¯ luo¯õ õJl ö¤e¡ ö¯I, ö¯I-¤3 o3 ö¯lIõlo¯ Hö õ lHö¯ ee Jõ¡
ö¯I¯ e I¯l8õ-=¯ö e¯ =l luo¯õ õJl ö¤e¡ l=ö =l o¯¤ë I¯l8= Jë e¯ oJ=¯ö =öe Jõ¡ Uõ¯ l=J¯
H¯ö löõ-löõ Hu Hö¤ e¯ =öëõ =ö leU¡ 3¯ Hl Iö Hl õ ö¯IH¯ö¯ lö¤l¡ l8H l=0 =8l HeJ õJl
l= ö¯I¯ õ Hu3¯ HlJ3 I¯Uë =¯löo¯ el Jö HH =¯c öJl J¡ oH =l H¯ö =lö3õ=¯ö¯ õ ö¯I¯ el
Hu3¯ e¯ luo¯õ ö¤ë el ¤öõ¯ eël 8J3 Hööl J¡ l8H ö8l ö¯IH¯ö¯ lö¤ë¯ o¤¯HlI= õJl Hl, 8öl=
l8H el IöHHeIl Jl Jö¯õlHõ= J H=el Hl¡
„ö¯IH¯ö¯‟ el lõleo¯ =¯H3 l8= ol3 lõl¤u c=c „¤Hc ö¯I l=õ I¯8 ?‟ HlJeö lH= „HH‟, lHH õ
õ¯H-lõJ¯e l=e=¯õ JölHeö lH= „leöIlö‟ lHHõölo¯ e 8¯¤ el ¤e=l ee¯ J, el lö¤l J8l J ¡ HlJeö lH=
„HH‟ UJ lHHõöl J, H =ö-olIo¯õH8l o3 ou=¯öl „H H‟ l=0 JH-IH J = Hl3õ¯H e H¤ el u¯ =Hö-
=Höl‟ e¯ öHõ =öe¯ HH¯ö 3 =0 =ö lIo¯ J¡ =Hö, =Höl, =Hö=¯ël 3 lH=¯8 UH õ Jö l=H H3 õ l03
U3 lc=ë õJl le3¯¡ l8J U H e¯ H3 Hl, l8J H¤ Hl, l8J lõ3õH, l8J =lö3õ, l8J lHu¯3 o3 l8J Hl=õ
H¯ö Hl, H UH õ =H¯-H=¯H¯ õ¯ö lõö¯l8o¯ J¡ H õJl HH¥e¯ l= =e =8l Hö 80õ UH el H8¯õ 3 lõ=löo¯
J=¡ lõ=ö =l õJl H=e¯¡ l=Ul= lHH l=o=3l e Hl=õ e¯ ol3H lõH¯õ¯ H3¯õ õ Iu-lõleo¯ lõHl03 =l3¯
J=, UH e HJ Hö 80õ õJl =80õ Jl lõ=ö H=e¯ J¡ ol3 HJ¯õ o3 ¤l=33H Iu¯ e l8H lõe= õ l=H
lHHõöl õ H¯ leöIlö‟ =öI o¯¤ HH 8ulH¯õ õ „¤Hc‟ lö¤ë¯ =l õJl lH¤¯l8o¯¡ =¯H3= l=0 HHl=3 e¯ ¤c
=lco¯ „H‟ UH „¤‟ =¯H3 J, lHH e =Hö U0¯öë ö8l IöH¤l l=0 ¤ö-l8el õ¯ö l0 õ3 =l3¯ H¯e¯ J¡ l8H
„¤‟ U¤ö ou= lHöJ olIo¯õl öI¯ H=e¯ J, lIo¯õ=¯õ =e olHJ¯ õJl =ö H=e¯¡ J ö lHHõölo¯ =¯I „HH‟
õ =l o=¯ö-¤ö¤ õ ¤H¯8l lö¤ë-¤õë el H¥ 8J3 l=öH =ö =, 8õ HöJ HlJ3 le3l Hl, l8H ö8l UJ oHc
õ oHc, õJ õ õJ, lHöe õ lHöe, oluoõ õ oluo¯õ, e=Hë¯ H¯ e¤ë¯ õ e¤Hë¯, HH3 õ HH3, l8ö¯=¯ õ
oö¯=¯, lH=ö õ lH=ö, oö= õ oö=, lö¤ë¯ õ lö¤ë¯, U¤¯¤U¯õ õ ¤¤U¯õ, o¯ö0õ¯ õ oö0õ¯ lö¤ë el Jl
UI3¯ ö¤e¯ Hl¡ lHH el o¯¤ël UI3¯ ¤H=l el ¤H¯8l ¤¯H =l õJl, UH õ H=¯ö =l3¯ J l= „¤Hc ö¯I l=õ
I¯8 ?‟ Hö¯ H=¯8 J l= öIl3Jlë, Höu¯Jlë, öHJlë, Hö-3¯ö Jlë, l===Jlë lHHõölo¯ õ „¤Hc‟ ö¯I =l
=e l8= ö¯I =l õ¯ I¯l8o¯ J, õ¯ Hlëo¯ J, õ¯ l8J I¯l8õ-H=ë el UI3¯ ö¤e Jõ¡ H¯l8o¯-IH3 ö=¯ el
l8= H8¯õ oõ=¯ =¯öH õJl =ö H=el¡ H¯ l8J lõe¯ o3 I¯ö¯ e l8¤ l=0 lö¤3 J H=el J, H¯ ö¯I-olH3
e¯ öH H¯ë H=el J¡ H l=H lHHõöl õ ö¯I I¯8 Jõ, 3¯ oöu-lHl¤o3 lHHõöl lH¤ ¤u õ õ¯H lIë¯ eë¡ J¯
„¤Hc‟ Jl õJl =öl lIë3l l=0 l8J olH3-öö¤ö ¤l=3 ö¯I öH=¯õ IëlHõ¯ õ öI3l-ö¯= l=0 oõ =¯ =¯ö
I¯8 Jõ o3 lIo¯õ=¯õ l8õ¯ e olH3öH e¯ JHH¯ ¤=¯H =öe ölJëI , lHlIo¯H ¤¤lJ =¯I H=ë ö¤ Hlö õ¯ö
l8õ¯ e Hö-olH3 e¯ öH 0¤e ölJëI ¡
„HH‟ lö¤e¯ J l= ö¯IH¯ö¯ e =¥ ö¯I¯ l=0 8¯ël l=U õJl ol=3 J8l, ¤ö =l UJ eH H=e¯ J l=
H¯ö Iö ¤¯3H¯J¯ õ 8¯ël l=U õJl U0¯öl ? lHõ¯ U0¯öë =l3l Uõ¯ H¯ö ö¯I¯ l=0 l=U õJl U0¯öl ? H =e
„HH‟ õ ö¯I I¯8-Hë Je, 3¯ UH õ ¤3¯ Je¯ l= H¯ö I¯l8= H¯ö ö¯I õJl I¯l8õ =öe, l=ö =l Uõ¯ e õ¯
I¯l8õ =öõ õ¯ö HIl3 H¯H3 3¯ õJl 8eö H¯e¯¡ =¯H3= l=0 H¯¤e¯ J l= „HH‟ e l=== „3 olHJl ou=¯öl
l=H¤3¯ ä¯ I8l Hl, l= UJ ö¯I¯ l=0 I¯Uë e¯ Jl lõ¤u =öe¯ leHe¯ J¡ UJ lö¤e¯ J “Iö oöHõ ¤¯l3H¯J
õ =l HJ¯õ3¯ HIl3 H¯ ö¯I õ õJl le3l¡... ö¯I¯ õ¯e¯ õ l8Jõ¯ (lHu¯3¯ õ HH¥ë, Hõë 3 oHö l=0
löo¯Uë) e H=¯8ö 3 =8l =löo¯8l õJl”¡ HH õ l8J õJl elHo¯ l= Hl Iö oöHõ e= Hl õ l=3õ H8e¯
U3 lHu¯l3= H0õ¯=¯ le3lo¯ Jõ o3 l=3õl = 8¯ël ö¯I-H=3 J ? ¤¯õ= o¯¤ oe¯H¯ ö¯Uë l= Iö-J=H¯ 3
8H¤ l=o=3l el Hl3 l== löHc J H¯el J ? „HH‟ e olIo¯õ oI J¯ö J8 l=== õ Iö Iu H¯lJ8 e Jö

27
Iö l8ö¯H ¤¯3H¯Jl 6 (lJ el HH=öë 1972), ¤õ¯ 121-22
12

H8e, Jö 8¯ël U¤ö ol=3 ö¯I e¯ lHöö¤ =l õHö õJl o¯ löJ¯¡ UH õ Hl Iö oöHõ e= el o=lIo¯ Jl
Iö=H8l HlJHH J öJl J¡ ö¯IH¯ö¯ l=0ö H8e-Hõ¯ (J¯ö¯l= HH õ H8e-Hõ o3 H8e-ö¤ e¯ o3ö ¤3¯
=8l õJl l= l8J =l Je¯ J ?) õ Fö3 lHu =öõ =¯H3 UJ =lJe¯ J l= l8H l=0 l3öI õ 3öIl, 8H3 õ
8H3l, IUõ¯ õ I=ö¯, =¯õõ¯ õ =¯õö¯, =löo¯õ õ =ö¯õ¯, 8ö¯õl õ 8ö¯öl, Hö¯ö õ Hö¯öl, HJl õ HJU
löl¤o¯ J¡ ¤ö UH õ l8J õJl elHo¯ l= =ö¯=öl õ l8ö¯=ö, ö¯H=öl õ ö¯H=öl, l=ö¯H õ l8ö¯H, lJe ö õ
lJöö, HUHU=3l õ HH¯= 3l l== löl¤o¯ lIo¯ J ? l=0¯ö Hö-olö „HH‟ õ 0¯Jle¯ Hl l= UJ
„HlHöö=HUHIl3H‟ l=0 =¤e¯ l= l== „8ö¯õl‟ õ „=ö¯öl‟ löl¤o¯ J, l=Ul= =ö¯öl, 8ö¯öl, =ö¯cl, =ö¯öl,
l=ö¯cl, =ö¯cl, 8ö¯õl l8= ö¯I e löõ õ¯H Jõ¡ l8H ö8l 8ö¯õl õ „8ö¯öl‟ lö¤ë¯ =8l U=¯8l õJl, lH= „õ¯I
¤¯=J 3 I8 lHõ = ö¯¤ =ölö‟ l=0 „=ölõ‟ õ „=ölö‟ lö¤ë¯ l=H ¤=¯ö el 3öcl õJl¡ =¯H3= l=0 eH
lHHõölo¯ el 8lu e¯ J¡ „H3Hl e¯ Jl õ¯H „H3¯Hl‟ J, „=öJH‟ õ „8öJH‟ =l löl¤o¯ J, „=¯õõ¯‟ e¯ õ¯H
„=¯õö¯‟ Jl õJl „=öë¯c‟ o3 „=öë¯cl =l J¡ „HH‟ =öU¯õ¯ =¤ = ¤H¯õ J, He l= HIl3 e Iu¯ l=0
=löo¯ël =l =löo¯ë e¯ Jl l8= õ¯H elHo¯ Jl8o¯ J¡ l3öI e =8l õ¯H Jõ- l3ölI=¯, l3öIl, 3öIl o3
3öIl¡ l8H H¥ ö8l l=leo¯-olöö¯Hl Jë el Höö3 J, H Iu-lõe=¯ ö8l oHö= =¯öH J¡ „HH‟ lö¤e¯ J l=
„oHc ¤3 H =J H=¯öl‟ l=0 H l=u o¯ lIo¯ ? I¯l8õ 3¯ =¯H=eö¯ e¯ =Hö cö¯ =ö löJ¯ Hl, l=ö H l==
o¯ lIo¯ ? H¯ö¯ H3 J l= „H‟ =l= õ o¯¤ë =¯H3 =öl3o¯ J o3 I¯l8õ e¯ l8H ¤=3l l=0 =öëõ Jl õJl¡
=l= =lJ löJ¯ J l= ö¯I „H¯ö=lH=‟ e oõ ¤3 H 0Il 3ö¯ =l=3¯ õ HH¯ = =lJ le3 Jõ¡ H l=== =ö J=
3¯ l8H õ HH¥ë l=0 ¤H¯õl Jl =l J ? l8 = Jl „HH‟ el 8lu õ l8J Iö HH¥ õJl o¯ öJl l= „Hö ¤3 ö¯Iõ
= oõ¯öJ eH 8lH‟ l=0 „I¯8‟ H8e l=U F¯l88 J lIo¯ J ? H¯lI3 l=o=3l o=ö 3 8J3¯ 8¥ ¤¯8 l8õ¯ Jl
l8J HH¥ H=e¯ J l= ö¯I¯ el =ö lIë3l eöH¯Uë =¯H3 l83õ¯ Jl =¯Jl Hl, „I¯8‟ H8e el Höö3 Jl l=u
Hl? U= 3 „HH‟ elo¯ Uö-Höö JH3¯ o3 oHölö I¯ö¯ e¯ U3ö eë¯ =l HõH¯õHõ= õJl, l=ö =l UH e
U¤¯H=¯ õ eHë¯ Hööl J l= UH õ UJ lõ=H 3ö= ol3 o8lu= UI õ¯ö H¯ö H¯JHë ö¤ Jõ, H ö¯IH¯ö¯ e
8¯=l l=öulo¯ õ, lHõ¯ e¯ U3ö oHl l==Hlu3 HöU¯e¯ HlJ3 le3¯ J¡
„=Hö-H¤‟ e lõ3¯löo¯Hl o3 ¤öH-H¯u= HlJeö lH= „HH‟ õ o¯¤ë lõe¯-¤¯õ el HlJH¯ 3lõ-ö=
3= l=Hl33 =öõ ö8l lHJõ ¤öH-lHu¯ elo¯ lIo¯õ-löHH¯ ¤H3= e =¤¯öö l=0 le3lo¯ Jõ, Uõ¯ l=0
o¯le-õ¯u JölHeö lH= „leöIlö‟ õ „¤H=¯öl‟ õ¯H õ¯ö olH3 e¯ H ¤=¯J =l3¯ J, UJ e = ¤õ ¤õ = Jl
lHHõölo¯ e l8H õ8ö-¤ö¯8lH l=H3¯ l=e=¯õ e lIo¯õ e¯ ¤öe¯ ölö-ölö J H¯e¯ J¡ Hõ ölIo¯ J l= l8J
l=leo¯ e¯ ¤H=¯ö l8ö=ö õJl, HI l=H äcl =0lJöl l=0 HHlöH¯ el ¤Hl ö8l o¯=¯H öI¯Uë =¯ö¯ ¤H=¯ö
J¡ ¤¯õ= l8H e 8JH-lIo¯õ =ö luo¯õ eë¡ l8J lö¤e¯ J l= l¤äö l3õ H H¯ö¯ l=0 ö¯IH¯ö¯ e¯ He¯ =8l
=¯ö Ulõo¯ J¡ l8H =uõ õ lHu =öõ =¯H3 =l= H3¤ lH = e¯ J=¯ö¯ lee¯ J, lHH el lH 3 UJ 1844 8l. l=0
J8l eHe¯ J¡ 1844 3 29.12.2004 (löl¤3 3 ol=3 lH3l) 3= 300 H¯ö e¯ ==J¯ J, H¯l8e olHJl e=l-
oõö3l Jl l8õ¯ õ lc=ë õJl leel¡ Jë l8H el Jö l===Jlë U=3l =¤ ¡ l8J lö¤e¯ J „l8J =l= H3¤ lH=
lIo¯õl H3 lH= e¯ 0ö¯ J, l8H ö8l l8J lHu J H¯e¯ J l= HJ¯ö¯H¯ öëHl3 lH= HH ö¯IH¯ö¯ JlöHleö
H¯lJ8 l=0 õJl Hl ¤õl H¯el‟¡ l=3õ ¤lö¤= H83 Jõ, l8õ¯ 8luH¯õ¯ =ö¡ uõ Jõ UJ ö= H l8õ¯ e¯ =õ-
=Hl3 ¤õe, HlJe o3 U0lo¯ 8¯J¯ =ö-=ö ¤0¯öe Jõ¡ Jö Uc-¤c¯I =uõ =¤¡ lö¤e¯ J „lHJõ H3 ¤ lH =
el =u¯ =öe Jõ, UJ ö¯IH¯ö¯ õJl ¤õe ‟¡ ¤¯õ= Iöeo¯ö¯ e¤ lõ=¯öõ H¯lJ8 ¤lco¯ö¯ e HõHö Hl 3 ¤ä
öë l= UJ öH l=3õ öI ö¯IH¯ö¯ ¤õ l8õ¯ ¤¯Ue Jõ H¯ l8H „leöIlö‟ õ Iöeõ ¤=õ = ö H¯ë¡ H Hlu3l
l8H e Uöc J=, 3¯ lJH¯8 lH=¯ =¯I öë, l=Ul= lIo¯õ el 8lõ ölHo¯ õ H¯õ=l-l==J¯ö õJl lH¤¯ H=el¡
l8H lIo¯õ=¯õ el l8= Jö U=3l =l luo¯õ eë =¯öl J¡ lö¤e¯ J - lIo¯õl Iöle3 lH= el „He¯=ël‟
ö¯IH¯ö¯ 8¯ö ¤lJöl lö¤3 õJl¡ Uõ¯ 3 ¤lJö¯ =l 30-40 l=e=¯õ lõöë e 0= Hõ”¡ l8H ¤H=¯öl l=0 oI
lö¤e¯ J, “Jë 3= 8J3 H¯ö l=e=¯õ, lHõ¯ el lIë3l 55 3 =u J, ö¯IH¯ö¯ õ öe =ö 0= Jõ”¡ ö¤= l83õ¯
oö¤-lIo¯õl J l= 55 = l=0 =ö3¯ö lH= e¯¤¯, lI. Hö lH=, lI. ö¯ö lH=, HHHö lH= oH= o3 Heõ
lH= l8õ¯ ¤H¯ e õ¯H lIë¯ = 8öl 3ö¯ u= H¯e¯ J¡ l8H l=0¯ö õ ö¯8l öëulö lH=, 3H¯ lH= öHõ, 3¯ö¯ lH=
õö3H o3 ¤. l¤o¯ö¯ lH= =öI U= l=öulo¯ e¯ õ¯H =l ¤3¯ õJl¡ l8H õ l8J õJl ¤3¯ l= 30 o3 55 l=0
l=3õ¯ o3ö J, 1844 3 2004 3= l=3õ H¯ö 8ëe Jõ, ¤ö o¤=¯Ue¯ J l=leo¯-H¯ö3ö¡ Ue¯Jöë¯öu
HlJeö lH= „HH‟ uõ=¯e lJ3 lö¤e¯ J, “ö¯=cö JölHeö lH= leöIlö, H¯8=¯ ö¯l8ö=cö, lH¤ l8l3J¯H
13

ölHö0 8öö, HHël Iöeo¯ö¯ ¤8u= =Hcl e¯, lHJõ¯ õ l8H 8J3 Jl õ¯0lH 3 oeõ lö¤¯öl el lö¤l l8H
¤H3= el ¤H=¯öl lö¤ë el HlJH3 Uõ¯ = e¯H õ lõ=¯lHo¯ 3 UH el JHö¯-oJH¯8l =l3l‟¡ U= „HH‟ e¯
l8J lö¤ë¯ l8ö=ö oõl03 õJl, l=Ul= olHJlo¯ ol===l l=l=3lo¯ U3 Jö =ë lHo¯ë¯ o¯¤ë¯ õ¯H ol=3
=öõ el „HH‟ õ o¯lIo¯ e H=e¯ J ? ¤¯õ= HH¥ H=e Jõ l= l=J-lHJ olIo¯õl o3 õ¯¤¯= l8ö¯e =¯ö ö=¯
e¯ IõHõ Hl Iö Iu H¯lJ8 o3 Hl eHH Iu õ ¤ö -¤ö =öõ =¯H3 l=o¯Hlö J ?
o¯öH l=3 H¯u=õö =¯H=eö¯ el HHll¤o¯ : ö¯IH¯ö¯ H8ul HHlHo¯ e¯ Hö-=¯öë o¯öH =l= öl03
l8= ¤H3= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ J, lHH e¯ H8u UHõ e ¤lHu U¤=¯öl ö¯H¯ l==H¯le3 õ¯ö elo¯ „lHJ¯Hõ
83lHl‟ l=0 =ölë3 =u¯=¯ õ¯ö J, H¯ l8J =lJ ö8l8 l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el =J¯ël „lHJ¯Hõ 83lHl‟ el
l8= =u¯ U3 o¯u¯lö3 J¡ o¯öH =l= el l8J l=3l IöH¤l o3 e=õ¯Iöl eJ¯ l=0 U¤ö8u J¡ o¯H u¯öõ¯
l8J =l J l= o¯öH el Hö ö0õ¯ lJel l=0 Hl, l8H e¯ IöH¤l=öë l=H õ HIö =l3¯ J¡ J¯ö¯l= ö¯IH¯ö¯ el
¤=3l=¯ö ¤õ3¯ö =öõ HH oHl Hu¯l¤3 =öõ e¯ U3õ =l3¯ J l= J=l=3 l8ö=ö l8H l=0¯ö e Uöc J¡ l8J
=¯l=-l=3l =ö 179 äe¯ l=0 HHcl I8l J, lHH l=0 eJö¯, 0¤8l, Höõ¯ o3 olõö =¯l=-äe =ö3 I8 Jõ¡
l8H ö0õ¯ l=0 Hl Iö Iu H¯lJ8 e o3 l=0 ol=3 ö¯IH¯ö¯ H¯Höl lHJ ¤¯õ-öe¯ HlJ3 H¯lHö =l3l J8l J¡
l8u l8J =l H¤Hc =ö le3¯ H¯= l= Jö =H o¯¤ë =öõ =¯ö el õlU3 e¯ HlH¯ Je¯ J¡ 8ö HõHl8o¯ õ¯ö
=l3 =H¯ e =8l lHö-¤ö õJl Je¯¡ ö¯8l HHHö lH= „oH=‟ el „ö¯IH¯ö¯ lõöëU‟ He „ö¯IH¯ö¯ lõöëU
=Hcl‟ õ ä¤=¯8l Hl, 3¯ l8H e =ö ¤e 353 Hõ, He „lH= 8eöH‟ õ ä¤=¯8l 3¯ ¤e¯ el lIë3l 179 ölJ
I8l¡ l8= Jl ¤ö¯ë HH=öë l=0 ö¯IH¯ö¯ 63 3 72 3= e eH ¤e¯ l=0 ö¤l I8l Hl, ¤ö HIöö HH=öë l=0
l8H õ 34 3 38 ¤e-õ8ö õ¯ö ol=3 =l3¯ lIo¯ J¡ l8J =l H¤Hc =ö le3¯ H¯= l= eJ¯ HH=öë¯ e ¤¯õ-
o¯=¯ö l=0 =8l o3ö õJl, 8H „oH=‟ Hl õ ¤lJö¯ HH=öë 䯤 = l8H Fö3l e¯ l8JH¯H Jl8o¯ J=I¯ l= H
o=-¤8u Uõ¯ HHl8o¯ J, U J Hö=u¯ 3öcl¤öë J¡ J¯ l=0¯ö=¯õ lH¤ e¯ l8J l83ö¯H U=3l-HI3 Jl J l=
olHJ o=-¤8uõ e UH3¯e¯ õ , lHõ¯ õ o¯¤ë Jl =l3 U3 l=H=¯H õJl, Iö Iu H¯lJ8 el „ö¯IH¯ö¯‟ e ¤8u
õ õ=¯öë e¯ olu=¯ö l=H õ e le3¯ J ? H l=o=3l Hu ö 0lH¯ õ e o¤¯ õ¯ö =¤ë e HHöu õJl, UJ Hl
eHH Iu elo¯ ö0õ¯=¯ H¯ I ö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ lHJ H¤H ¤l=ö3l =¯ö =¯öH¯ õ ¤ö¤ë =¯H3 l===Hlö
o3ö-leHcl l=u löo¯=I¯ ? lõH0 Jl lHH HHll¤o¯=¯ö el leHcl l83õl =HHö J=, UJ e=l-Iu¯ el
HHll¤o¯ e¯ 8¥ 0= ö= 3¯ Höö ou=¯c uë 3õ=¯8I¯¡
„H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 ¤H 0¤8lo¯, e eJö o3 l8= Höõ¯ J¡ lHu Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯
l=0 äe¯ e lHöö¤ ol=3 õJl J8, Uu „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el ö¯IH¯ö¯ lHöö¤¯ HlJ3 U¤ö8u J¡ l8J
„ö¯IH¯ö¯‟ „o¯öH‟ el =u¯ l=0 U== Hu¯õ U3 l8H 3ö¯ U¤ö8u =ö=¯8l I8l J l= ¤HI e¯ olöõ oI ¤3l3
Jel J¡ l8H U¤ö Hl Iö Iu H¯lJ8 =¯I „ö¯IH¯ö¯‟ e¯ =8l lHöö¤ õJl J¡ ö¯IH¯ö¯ e o¯öö 3 ¤lJö¯ =l
l8= olHJ¯ eJö¯ J, H ö¯IH¯ö¯ el ölH=¯ =H U=¯l8o¯ J, Uu¯- 8¯H Hö8 HIl3 Il3 33 l8ö3 =õ 3¯ö¡
8Jö oö¯¤lJ ö¯I ¤c ¤0 ¤ 0 HI 8¯ö¡ oHl oI l8H el HHll¤o¯ =ö = l8J eöH¯l8o¯ J l= l8H el ö0õ¯
l=0 UH ¤lölõH¤õ leHcl el oëJe J, H ö¯IH¯ö¯ elo¯ oHö ¤=3lo¯ l=0 leHcH¯õ Jel J¡
„H¯u=õö =¯H=eö¯‟ õ¯ö H8lu3 =öl HHlHo¯ l8H e¯ ö0õ¯-=¯ö J¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ el H¯õ3¯
J l= l8H el ö0õ¯ Hl Iö Iu H¯lJ8 el H¤¯eõ¯ 3 ¤lJö¯ 991 lJHöl ö¯= 1640 l8= Hl H=3 l=0 J8l, H
1583 8l. 8ëe¯ J¡ l8J HH¯ Hl Iö Iu H¯lJ8 el H¤¯eõ¯ 3 öI¤I 21 H¯ö ¤lJö¯ 8ëe¯ J¡ l8H Hõ3 e e
H¤ o¯u¯ö Jõ¡ l8= 3¯ „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 o¯l8o¯ ¤e „HH3 õUH l8=¯õ=¯ o¯Jl¡ =öU =u¯ o8 8öU
3¯Jl‟¡ eH¯ o¯u¯ö l8J J l= l=öul ¤¤ oõH¯ö „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 o=8ö e ö¯H-=¯H e¯ Uö¤ Jl8o¯
J, lHH 3 H¯l83 Je¯ J l= =l= o¯öH HlJõH¯J o=8ö e¯ HH=¯öl Hl¡ „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 Ulöl¤3
J-
HI¤3 ö¯H =c HI =lH¡ HJ Hö¯ö ä3 ¤l3 HlH¡
28

leöl¤l3 o=8ö Hö3¯õ¯¡ H¤3 el¤ HlJ H¯=l o¯õ¯¡

28
¤¯õ l=0 HI¤l3 õ HI¤3, =lc õ =c (l=ö¯), HlI õ HI, H¯J õ HJ lö¤ = olHJlo¯ oHulo¯ =l3lo¯ Jõ, H
HIöö =¯ö elo¯ Jõ¡ Hl Iö I u H¯lJ8 e HH 3= l8J ö¯H¯-l==¯ö ¤0öõ l=0 õJl Hl¡ „oH =‟ e eJ¯ H H=öë¯ l=0 =l
¤¯õ-öe =¯l8H J¡
14

„ö¯IH¯ö¯‟ õ Iö -l=3 Hõë =¯löo¯ e¯ l=0¯ö J l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e¯ lö¤¯öl o¯öH Hl Iö
Il8e lH= Hl e 52 eö8¯öl ==lo¯ l=0 l8= Hl¡ UH õ Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 ö¯IH¯ö¯ ö = „H¯u=õö
=¯H=eö¯‟ e ¤HI l=0 U== Hu¯õ „3 lö¤ le3l J¡ lJ el e H¤ lHu l=e=¯õ Hl ö¯H0 e H=ö õ „lJ el H8e
H¯Iö‟ el ¤H3¯=õ¯ „lJel ö¯H¯ =¯ l==¯H‟ l=0 löl¤o¯ J l= o¯öH =l= HlJH¯e¯ HoHH e o¯HU l=0 ölJë
=¯ö¯ =l= Hl, H H¯l3 e¯ 8¯JHë Hl, ¤ö l=H HHöH¯õ =¯l=3l e l8H= l=0 H HöH¯õ J lIo¯ Hl¡ UH e¯
=l=3¯-=¯ö H=ö Hl õ 1740 3 1760 H=3 ö¯= 1683 8l. 3 1703 8l. 3= Hlõo¯ J¡ Hl ö¯H0e H=ö õ l8J
=l H¤Hc =l3¯ J l= l8H o¯öH elo¯ =¯l=-l=3lo¯ l=0 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ =l H lHlö3 J¡ ö¯IH¯ö¯ el
0ö0¯ l=0 lö¤3 e= ¤¤¯ el =öl el=u¯ l8J J l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el ö0õ¯ =öõ =¯ö¯ o¯öH HlJõH¯J
o=8ö e =¯ö l=0 Jl8o¯ Hl, H¯ Hl Iö Il8e lH= Hl e =¯ö l=0, l=Ul= eHH ¤¯3H¯J Hl e 8¯=H¯ ==lo¯
l=0 =l o¯öH e¯ õ¯H leHcH¯õ Je¯ J¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ e¯ H3 J l= o¯öH e J8 Jõ, l8= Hl Iö Iu
H¯lJ8 el H¤¯eõ¯ 3 ¤lJö¯ o=8ö e HH o3 eH¯ Hl Iö Il8e lH= Hl e¯ HH=¯ölõ, Uõ¯ e¯ eö8¯öl =l=¡
l8õ¯ ¤Hlu3lo¯ l=0 H. Hö=Hl3 lH= =¯I „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el =J¯ël lö¤ë õ¯ö HHö e¯ HH¯u¯õ
õJl ¤lHo¯ H¯ H=e¯, HI l8H ö0õ¯ el IJõ HHll¤o¯ Jl H¯öI-eöH= 8ë H=el J¡ Hö H¯JHë „H¯u=õö‟
e lHJõ e IöH¤l HH=öë Jõ, UJ ö¯8l HHHö lH= „oH=‟ e H¤¯le3 =l3 J8 Jõ¡ ö¯IH¯ö¯ e l8= ¤8ö
o¯ö0= eo¯ö¯ H¤¯le3 l8H ¤H3= e eJ¯ H H=öë¯ e¯ o¯öö „+ Hl3Iö ¤H¯le‟ 3 Jl8o¯ J¡ „oH=‟ Hl õ
l8H Uö¤ õ Jc¯Uë el lJ H3 =l õJl le¤¯8l¡ H l8H e =ö3¯ o¯öH e¯ Iö -=ö õ¯ö =8l H8u õJl Hl, 3¯
l8J ¤H3= lH¤l-Hö¤ l=0 l== Uö I8l ? l=öul ¤¤ o¯¤ë =õ-=Hl3 õ H0 H¯l83 =öõ =¯H3 l8= Jö
¥õl eölö UH¯ö ö=I¯ l= l8H l=0 ö¯IH¯ö¯ e eöHõ =ö = l=H lH¤ õ öö¤ õ¯ö l8J lö¤ le3¯ J=I¯ H¯
l8J olIo¯3 H¯oöH¯H õ =l3¯ J=I¯, ¤ö „oH=‟ Hl 3¯ H¯Iö= Hõ¡ J=l=3 l8J J l= õ¯ l8J Fö3l õ¯ö
Jl8o¯ J, õ¯ l8H l=0 H¯oöH¯Hl J8l J¡ H olHJ¯ Je¯ 3¯ „+ Hl3Iö ¤H¯le‟ ö¯IH¯ö¯ e õl= o¯öö l=0
löl¤o¯ H¯ë¯ Hl¡ oHö l=0 Hl Iö Hl e ¤ö¯=-oulõ Jl o¯öH õ o¯¤ël ö0õ¯ e o¯öö l=0 lH¤ ¤ u e¯ Hö-
H3 öl¤o¯ J o3 o¯¤ëlo¯ u¯ölH= Hõ3¯ oõH¯ö oI UH õ „HHl3 Hl IëH¯UõH:‟ löl¤o¯ J¡ l8J Jl õJl
UH el ¤uH 0¤8l lJ e -o¯ö¯uõ¯ el e=-¤H¯ H¯ HöIë U¤¯Hõ¯ ölJ3 olHJl l=3l J, lHH e¯ l=0¯ö o3
H8e¯=öl lH¤-¤u el ö¯Hel J-
¤ uH ¤¯ö8JH =U ¤öõ¡ ¤õ =ä HI3 öll3 öH 8öõ¡
¤¯ö8JH ¤lö¤öõ Ho¯Hl¡ =lc =lc öJ H o3öH¯Hl¡
=lc =lc öJ ö¤ õlJ =8l¡ Hö uö öJ Hö8 H H8l¡
H¯ =l o¯le ol3 õlJ H¯õl¡ ¤lö3 =u¯ lIo¯õ H H¯õl¡
lIo¯õl Jl8 H IöHl¤ luo¯=¡ ¤Hl Jl8 H ¤Hl3 ¤¯=¡
oIö¯ HJ3=¤öõ 3u l8J J l= „oH=‟ Hl eo¯ö¯ H¤¯le3 „H¯u=õö‟ e ¤ö¯ë HH=öë e¯ ä=¯ ¤e
lõHõ¯l=3 Höõ¯ J-
Höõ¯¡ H Hõ ö¯=lJ 3¯lJ He HJHel ¤lö H¡ Hõ 8ä3 =ö ¤¯lJ 3lõ ö= =l H¤e¯¡ ë¡
l8H 3 oIölo¯ e 0¤8lo¯ o3 l8= eJö l=0 Jl o=8ö o3 UH e ö¯H-=¯H e ¤3¯¤ el HlJH¯ J,
¤ö l8õ¯ oIö ¤e¯ U3 öI o= eJö¯8 I8 Jõ ou=¯ l8õ¯ ¤e¯ õ o= 4, 5 o3 6 õ¯ö ol=3 =l3¯ lIo¯ J ,
H l¤äö ¤e¯ õ¯ö =l Hlö3 J 8 Jõ¡ l8H 3 l8J öIe¯ J l= l8J ¤e l=H õ HIö ¤¯8 JëI, õJl 3¯ äe-
o=¯ e¯ eJö¯U l== Hö= Hl ? U= =l l8J Hööl õJl l= l8J ¤e o=8ö e =¯ö l=0 Jl lö¤ I8 Jë, l=U
H ö¤= e¯ oHö H=He „o=8ö‟ el HöJ=ö õl3l el ¤HH¯=öõ¯ J, Uu¯- uöH ö¤ Hö eH 0ö¯=¡ lJe 3ö=
¤u e I¯=¡ UJ o=8ö e ö¯H-=¯H el 3öõ¯ ö¯H¯ l==H¯le3 õ¯ö =öleo¯ lö¤e¯ J -
lHU H3l l8=H Hõ = H3 =ölJ oöu¯l8¡ Hõ3 8e HlH 3l =u¯ ¤õ =ö3 leõ H¯l8¡
H¤Hc J l= o¯öH l8= o¯eöH= 8¯eH¯J e lõo¯l8Hlö H¯Hõ el Hö¯=¯ =ö löJ¯ J¡ l8J HIö öl
=l3l H¯ H=el J, oöIH8 e =H¯Hõ HH l8H o¯eöH= ö¯H-¤8u e¯ lHHöõ Jö =l ¤¯HlI= Hl¡
o¯öH el ö0õ¯ l=0 Hö 3 l==¯le3 löl¤3 l8H l=0 Ulöl¤3 HH3 991 J¡ l8H õ lJHöl Hõ = l=ö
„H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e¯ ö0õ¯ =¯ö õlJö¯ =, l8H ö0õ¯ õ o=8ö el HH=¯öl lHu =l3¯ H¯e¯ J¡ o¯öH e le3
l8H HH3 o3 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el ö0õ¯ H8ul o¯öH eo¯ö¯ Ulöl¤3 3u¯ el ¤õ3¯ö =¯H3 UH e H8 lu3
¤e l8H ¤=¯ö Jõ-
15

H H3 õ H l8=¯õ=¯ o¯Jl¡ =öU =u¯ o8 8öU 3¯Jl¡
=J 8¯3 HõJ Hö öI¯¡ =ö =u¯ lHI¯ö l8UI¯¡
=ä o¯¤õ =ä ¤öl=3 Hö (0ö)
29
¡ Hu¯ H=3 =ö oäö Hö¡
Hö8 lHI¯ö l8J =l öl3l¡ H¯u=õö =¯H=eö¯ ¤l3l¡
=u¯ HJHl=3 Hõ =ä uöl¡ ö¯¤¯ 8¯lu 0¤8l Höl¡
„o¯Jl‟ H8e e¯ Hö HHl=3 „oHl3‟ J, lHH e¯ oöu „J ‟ =l3¯ H¯e¯ J, Uu¯-„ Hõ 3õ o3lö ¤ö
o¯Jl‟¡ ¤ö oIö ¤e e ¤H I l=0 oöu =ll3o¯ „o¯Jl‟ e¯ oöu ö3=¯ö „Hl‟ J H¯= I¯, l=Ul= „o8 8öU
3¯Jl‟ e¯ oöu ==ö l8J =l3¯ H¯ H=e¯ J - H Jë UH (=u¯) õ l8o¯õ =öe¯ J¯¡ l8H 0¤8l e¯ oöu J - (H)
HH3 õ H l8=¯õ= (l=0) Hl (oöu¯3 =öëõ =l3¯ lIo¯ Hl), H J ë UH =¯ö3¯ e¯ =uõ =ö¯I¯¡ J ö= ! (H)
Iö H =lJ löJ¯ J¯ (U J) H¯ö Hë öU¡ H (o¯¤ël ö0õ¯ l=0) lHI¯ö o3 l=HI e¯ =öëõ =ö¯I¯¡ =¥ =uõ
(Hö) o¯¤ë Jõ, =¥ elHo¯ elo¯ ö0õ¯=¯ l=0 H õ Jõ (¤¯õ l=l=3 Jë =¯öõ l8J oöu Jõ, =¯H3= l=0
löl¤o¯ J =¥ elHo¯ elo¯ ö0õ¯=¯ l=0 ö =, H o¯¤ël) HHöu¯ oõH¯ö o¤ö Hõ Jõ¡ HH0l (ö0õ¯) lHI¯ö
o3 l=HI el HöU¯e¯ oõH¯ö J, H H¯u=õö o3 =¯H=eö¯ e ¤H (el =u¯) J¡ H (H¯u=õö =¯H=eö¯ H8ul)
=¥ uõl (8J3) HHl=3 el =u¯ Hël Hl¡ (UH o¯u¯ö „3 l8J ¤H-¤HI) ö=-8öl l=0 8õ = 0¤8l(o¯)
Hõl(o¯) Jõ¡ U¤ö=3 e¯ H¯ö o3 lc¤ëlo¯-
1. ö¤= õ 991 H=3 löl¤o¯ J, lJHöl õJl¡ l8H õ lJHöl 8ë¯Uë¯ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ el o¯¤ël
l=l=3 H¯õlH= ¤öl= 3l J¡ o¯öH el ö0õ¯ l=0 l=3 =l ö¤= U3 l8Hö¯H e¯ ¤ö¯= õHö õJl
o¯Ue¯¡ õ¯ UH õ l8Hö¯H õ¯ö H8lu3 =u¯ lö¤l J, õ¯ U H el H8e¯=öl U3 l8Hö¯H e¯ =8l oHö
J, õ¯ UH e¯ l8Hö¯H elo¯ öJöl3lo¯ ¤3l =8l ¥=¯o leHe¯ J, 3¯ l8õ¯ ¤Hlu3lo¯ l=0 ö¯ö3l
HHl=3l õ¯ö H8 lu3 HHl=3 H¯lJ3 el l=H =u¯ U3 ö¤= l8Hö¯H e¯ H =3 l== ol=3 =ö H=e¯
Hl? oHö l=0 lHH HHl=3 =u¯ õ UH õ ¤lõo¯-Hlëo¯ J =I¯, UJ H=3 991 el ö0õ¯ J=Il¡
2. o¯öH l8J H¤Hc =lJe¯ J l= UH el „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=3l e¯ o¯u¯ö HHl=3 el =u¯ J, lHH õ
UH õ ö=-8öl l=0 öl03 0 ¤8lo¯ ö¯Jl l8o¯õ =l3¯ J¡ l8u l8J 03 öJ l= „HJHl=3‟ H8e lJel,
¤¯l=3 o¯le =H¯ l=0 U¤ö8u õJl, l=Ul= lJel H¯lJ3 l=0 l8H e¯ ¤0öõ õJl lHöe¯¡ l8J H8e-
ö¤ Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 HJH¯l=3: o3 HJHl=3l =H =öl3o¯ lIo¯ J¡ l8H 3 l8J H¤Hc J l=
o¯öH el H8e¯=öl Hl Iö Iu H¯lJ8 3 ¤ö¯l=3 J¡
3. o¯öH H¤Hc lö¤e¯ J l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ H¯öl UH õ o¯¤ õJl ö0l¡ =¥ UH el o¯¤ël ö0õ¯
J, =¥ 0lH¯ elHo¯ elo¯ =l ö8lo¯ Jõ¡ l8H =uõ õ¯ö ö¯IH¯ö¯ e lJH¯l83lo¯ el l8J eölö ¤Hc
Jel J l= ö¯IH¯ö¯ Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 I8l J, õ¯ l= o¯öH el l8H
¤H3= l=0 Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯8l J¡
o¯öH e¯ ö0õ¯-=¯ö lõöu¯lö3 =öõ =¯H3 l8= HJ3=¤öë 3u e¯ Iölö l=HöHë =öõ el Höö3 J¡
oHö l=0 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ el 8J3 Hl¤l¤3 =J¯ël Hl eHH Iu el 0lö3¤¯l¤o¯õ ö0õ¯ l=0 l8o¯õ =l3l
I8l J¡ l8J =J¯ël l8H Iu e¯ 91=¯ 0lö3 J¡ eJ¯ el H¤H 3öõ¯ =öõ 3 l8J 3u H¯JHë o¯Ue¯ J l=
„H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e ö0õ¯=¯ö õ Hl eHH Iu e l8H 0lö3 õ luo¯õ ¤ö== ¤lõ o¯ J=I¯, l=Ul= eJ¯
ö0õ¯=¯ elo¯ =8l ¤=3lo¯ el 8J3 Iõl H¯8le= H¯¥ J¡ Ue¯Jöë ¤H33 =öõ 3 ¤lJö¯ l8J =l H¤Hc =öõ¯
Hööl J l= l=öul ¤¤ l8J =l =lJ H=e¯ J l= o¯öH l=3 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ eHH Iu e =ö3¯ H¯JHë =l
J H=el J¡ l8J l8H ö8l Ul03 õJl l=Ul= eHH Iu el =u¯ 8J3 Hl¤l¤3 J¡ öHöl ö0õ¯ Jl HIööl Jël
0¯Jlel J¡ Hl Iö Il8e lH= Hl e eö8¯ö l=0 HHl=3 e 8J3 l=e=¯õ HHe Hõ, l8H ö8l Uõ¯ õ o¯öH el
l=3l e¯ HJ¯ö¯ öë el Höö3 õJl Hl¡ l8J H¯¤e¯ J l= o¯öH õ Hl Iö Hl e eö8¯ö l=0 HHe l=H HHl=3-
lIo¯3¯ 3 Jl l8J =u¯ Hël J=Il¡ 0lö3ö¤¯l¤o¯õ o3 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ elo¯ =u¯=¯ e =¥ 0ë= ¤e¯ el
3öõ¯-
Hl eHH Iu : Huö Huö ulõ 8õ 8H¯=¡
30


29
„oH=‟ Hl õ l8H ¤=3l l=0 „0 ö‟ õ H¯ë-8¥ = „Hö‟ =l3¯ J, H U=3l-HI3 õJl, l=Ul= oIöl ¤=3l l=0 l=ö „Hö‟
H8e J¡ H¥=¯õ =l= l8J lHJ =¯l==-l==¯ö¯ 3 eö ölJ e Jõ¡ lõHl03 Jl l8J lHö¯=c H¤¯e= el J¡
16

H¯u=õö =¯H=eö¯ : Huö Huö ulõ 8õ 8H¯=¡
31

Hl eHH Iu : HölJõ = 3õ H I8 =Hö ¤3 ö¤c¯l8¡
32

H¯u=õö =¯H=eö¯ : HöJ = ¤¯ä öJ ==ö ¤3 ö¤c¯l8¡
33

Hl eHH Iu : H ö =¯H=eölJ elõ¯¡
34

H¯u=õö =¯H=eö¯ : Hö Hö8H Iõ=¯ = elõ¯¡
35

Hl eHH Iu : olu= l8öJ = HlI ¤l3 8öõ =¯H¯ ö8l¡ ö=3 õ ölJU oI 0löU Hl3 0ö¯l8 l03¡
36

H¯u=õö =¯H=eö¯ : ö=3 õ ölJU Hölö ¤l3 8öõ =¯H¯ ö8l¡ öö3 I¯3 oulö ¤=õ ¤öH õ ölJ H=¡
37

l8J =l leö0H¤ Iö J l= eJ¯ l=ö3lo¯ l=0 „=¯H=eö¯‟ õ =¯ö-=¯ö „=¯H¯‟ löl¤o¯ lIo¯ J¡ e=
ö0õ¯=¯ eJö¯, Höõ¯, 0¤8l o¯le äe¯ l=0 Jõ¡
l8H ¤u¯l8 l8J 3u =l õHöe¯H õJl =l3¯ H¯ H=e¯, l= ö¯= =l= Ië¤l3, o¯õeuö, =Hö ö¯ö o3
e¯Heö HH ö¤=¯ eo¯ö¯ „H¯u=-õö =¯H =eö¯‟ e¯ ¤HI löl¤o¯ lIo¯ J¡ l8õ¯ elo¯ =¯l=-l=3lo¯ =l =u¯-
=H3 =ö = o¯öH el l=3l õ¯ö löõ õJl Jõ o3 l8õ¯ H¯ölo¯ ö0õ¯=¯ l=0 H¤ I¯u¯ „H¯u=‟ o3 „=¯H =eö¯‟
e ¤H el =J¯ël J, ¤ö o¯öH lHH 8¯ö l=H=¯H =l3¯ H¯e¯ J l= UJ Iö Il8e lH= Hl e ==lo¯ l=0 Hl, UH
el l=3l U3 eHH Iu e Uu-l03ë e¯ l=Hl33 ¤ö¯= =l¤o¯ H¯ H=e¯ J, Uu¯-
öë Höë ¤öë e=õ o¯õe Hö Hö¡
0ö 00ö¯ 08ö öö3 =¯l8ö =ö¡=9\¡…
0JleH 8lö ¤¤ölo¯ 0ö¡ e¯õ Hu eJolõ l8lu öõ¡
H ö ¥ö Höõ = =lõ¡ IH HHJ Höõ =ö elõ¡
Hö lH = lH=lõ = H¯8¡ ¥ ¥õ lH= ö¤ Jl8 o¯8¡=77¡
e Jö¯¡ lH=lõ H¯õ lH= ¤ö83 Höõ H¯l8¡
=ö l8e¯öõ IH eöõ ¤ö ölH 0 l¤ öJ¯l8¡=7=¡
=Uo¯ o¯¤ =¯lU ö H¯8l¡ lIö¥õ 3¯lJ ccö o¯8l¡
öJ öö ä c lHö 8¯ö¯¡ H¯ö Hö 8lö l8=ö¯ö¯¡….=u7¡
l8H l==0õ 3 l8J H¯¤e¯ J l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e¯ ö¤= UJ o¯öH =l= J, lHH e¯ õ¯H Hl
Iö Il8e lH= Hl e 8¯=H¯ ==lo¯ l=0 H¯lHö J o3 „ö¯IH¯ö¯‟ UH õ Iö Iu H¯lJ8 l=0 ö = o¯¤ël =u¯
l=0 ölH3 =l3l J¡
ö¯I H¯ö¯ ¡
(o¯öH el IöH¤l o3 e=õ¯Iöl ö¯IH¯ö¯=¯ el Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ õ¯ö ¤=3l =¯ö 3õ¯3H= HHll¤o¯)
ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ õ =8l ¤=¯ö e¯ ö¯lH= ¤0¯ö =ö = l8J lHu =öõ e¯ U3õ =l3¯ J l= o¯öH
öl03 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ 3 õ=ö =l3l I8l Hl Iö Iu l=0 ol=3 ö¯IH¯ö¯ l=o¯¤= oHulo¯ e¯ lH=¯ö J¡
l8H ö8l l8J Hööl J lIo¯ J l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ o3 Hl Iö Iu H¯lJ8 elo¯ ö¯IH¯ö¯=¯ e¯ ¤H¤ö
c¯=ö¯ =ö = l=HöHë =l3¯ H¯=, 3¯H l=öul luö eo¯ö¯ ¤H33 eölö¯ e¯ U=3l-HI3 HH¯u¯õ =l3¯ H¯ H=¡
oH¯ oI Jö ¤=3l e l3õ ¤¯õ le3 Jõ o3 õ¯ö Jl ¤=3l=¯ö HHll¤o¯ =l3l J¡
Iö Iu : ö¯I 8= HlI ¤0 8öIõ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ö¯I ö¯I HI ¤ 0 =ö¯Iõ ¡
H¯u=õö IöH¤l : ö¯I 8= HI ¤0 8öIõ ¡

30
0lö3 91, ¤e 2.
31
o¯öH ¤e 15 (õ=¯ HH=öë).
32
0lö3 91, ¤e 7.
33
o¯öH ¤e 15 (õ=¯ HH=öë).
34
0lö3 91, ¤e 15.
35
o¯öH ¤e 45 (õ=¯ HH=öë).
36
0lö3 91, ¤e 24
37
o¯öH ¤e 82 (õ=¯ H H=öë).
17

HHll¤o¯- lJel õH¤ e „ö¯I ö¯I HI‟ õ¯ö „ö¯I 8= HlI‟ olu= Ul03 ¤¯õ J¡ l8J Jö¯õl el Iö J l=
ö¯IH¯ö¯ e l=öul ¤. l¤o¯ö¯ lH= „¤eH‟ õ Iö Iu H¯lJ8 =¯ö ¤¯õ õ oHu l=J¯ J¡ „=ö¯Iõ‟ ¤¯õ Hö oHu
J¡ lJel e¯ H¯ë=¯ö lö¤¯öl l8H õ Höö „=lö¯Iõ‟ lö¤e¯¡ IöH¤l õH¤ l=0 =öl3o¯ „HI‟ H8e oHu J, l8J
Iö Iu H¯lJ8 =¯I „HlI‟ Jë¯ 0¯Jle¯ Hl¡ l8J Fö3l l=Ul= IöH¤l H¯ lJel ö0õ¯=¯ l=0 =¯ö-=¯ö eJö¯8l
I8ll J, l8H ö8l l8u Jl H¤Hc =öõ¯ Hööl J l= Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 l8J l=o¯=ölë= lõUH ¤lö¤=3¯
HlJ3 lõö¯l8o¯ J, ¤ö HIöö =¯ö e IöH¤l lö¤¯öl Jöl-Jöl l8H 3 oH¯=u¯õ Je I8 Jõ o3 Hl eHH Iu
H¯lJ8 e H¤¯eõ¯-=¯ö 3= l8J oH¯=u¯õl 8J -l=o¯¤= ö¤ u¯ö H¯el J¡ l8H =¯öõ Hl eHH Iu l=0 =l l8H
lõUH e¯ Uö=ë =¯ö-=¯ö leHcH¯õ J e¯ J¡ Ue¯Jöë¯öu l=Hõ¯=3¯ö l=0 löl¤o¯ J - U¯e =öl HH3¯ l8J
=¯öõ Hu = eö =ö =ölH
38
, H¯3 Uõl õ öU Hõ =u 38 ¤I H HlJ Iö = 8¯lJU
39
, He ö8l l3J =l Hl3
U
40
, =¯õlJ = lHö H¯u äJ¯l8= oU ö Hö l3õ oIõ =, oö e¯õ eU Hö Jl IJ, l8J H¯H 8õ¯l8 eU l3õ
=
41
l=0 Hlu el u¯ Hu, Hlõ el u¯ Hõ, Ilö e Hu¯õ Iö, Hle =¯H3 He, lHlö ö8l lHö, H¯lu ö8l H¯u,
l3lõ ö8l l3õ, e¯õ ö8l e¯õ, H¯lH ö8l H¯H =öl3o¯ lIo¯ J ¡ l8= Jl l¤ö¯=lõ ö8l l¤ö¯=õ, ö¤l3 ö8l
ö¤3, oIlõ ö8l oIõ, HlI ö8l HI, õ¯lö ö8l õ¯ö, Io¯ölõ ö8l Io¯öõ, öl3lö ö8l öl3ö, l8lu ö8l l8u
löl¤o¯ U¤ö8u Je¯ J¡ lõHl03 Jl l8J ö¯H¯8l-l==¯ö H¯ lö¤¯ölo¯ el Ue¯Hlõ3¯ HIöö =¯ö el J, H Hl
eHH Iu el H¤¯eõ¯ 3= 8J -¤0lö3 J I8l Hl o3 Jöl-Jöl l8H l==¯ö õ Iö8¯ël e U0¯öë l=0 =l l8õ¯
H¯3¯=¯ e¯ oö¯= =ö le3¯, lHH =¯öõ H¤H leHcl 3 Hö¯=ë =ll3o¯ Iö8¯ël e¯ oH=¯ U0¯öë ol3o3
3öcl-¤öë ö¯HH¯õ Je¯ J¡ l8J ¤õ3¯ö H¤Hc H=3 =ö eel J l= o¯öH el ö0õ¯ Hl Iö Iu H¯lJ8 3
¤lJö¯ el õJl¡ H l8J ¤lJö¯ el Jel 3¯ l8H l=0 „HlI‟ Je¯, He l= Iu H¯lJ8 l=0 „HI‟ Jë¯ Hl¡ l8u l8J
3u =l l===l ¤¯õ=¯ õ¯ö H¯¥¯ =öõ¯ Hööl J l= o¯öH l=3 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 o¯8 H8e ö¤ Hl Iö
Iu H¯lJ8 lH3õ ¤ö¯ë õJl Jõ¡ l8J UH HH e H8e-ö¤ Jõ, He Iö Iu H¯lJ8 e l=o¯=ölë= lõUH¯ el
=öõ¯8l õ¯ö ¤¯öë¯ ö8l Ue¯Hlõ3¯ o¯ 0=l Hl o3 ö¯H¯8l ¤lö=ö3õ =¯öõ H¯l8e 8J3 H¯ö H8e¯ e¯ U0¯öë
=l 8eö 0=¯ Hl¡ l8H ö8l o¯öH õ ¤lö=öl3 ¤löHlu3lo¯ e oõ =ö H8e-ö¤¯ el =ö3 =öleo¯ l8lu õ
l8u, õ¯lö õ õ¯ö, H=lõ õ H=õ, HlI HlI õ HI HI, Hlö õ Hö, lõ=lc õ lõ=c, ölö õ öö, öl3lö õ öl3ö
löl¤o¯ J¡ l8J l==¯ö ö¤ ¤lö=ö3õ Hl eHH Iu elo¯ 8¯ëlo¯ e ö0õ¯ =¯ö e¯ J, õ¯ l= Hl Iö Iu H¯lJ8
el H¤¯eõ¯ 3 ¤lJö¯ e¯¡
H¯ö : e=õ¯Iöl õH¤ e¯ ¤¯õ Hö elH3 J¡ „8öIõ‟ õ „=ö¯Iõ‟ lö¤ë¯ Hö=u¯ oõl03 J¡ lJel e¯ H¯ë=¯ö
l8H õ „=lö¯Ië‟ lö¤e¯¡ l8J =l lHu J H¯e¯ J l= e=õ¯Iöl lö¤¯öl lJel ö¯H¯ e¯ oö¤ lIo¯3¯ J o3
„H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e=õ¯Iöl 3 IöH¤l l=0 o¯8l J=, l8J Hõë¯ HHl=ö J¡ 8öl= H¯¤e¯ J l= l=H õ l8H
õ IöH¤l 3 e=õ¯Iöl l=0 Uöu¯l8o¯ J=I¯¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 H8e¯ e¯ ö¤ o¯öH öl03 „H¯u=õö
=¯H=eö¯‟ 3 ¤ö¯ë¯ J¡
Iö Iu : HlI oö¯¤lJ o¯õU õeõ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : HI oö¯¤3 o¯õ õeõ ¡
H¯u=õö IöH¤l : HI oö¯¤lJ o¯õU õ eõ ¡
HHll¤o¯- „HlI‟ e¯ ¤ö¯3õ ö¤ Iö Iu H¯lJ8 el ¤=3l l=0 J¡ o¯öH öl03 ¤H3=¯ l=0 o¯l8o¯ „HI‟ õ=lõ
o3 oHu J¡ e=õ¯Iöl l=0 lö¤lo¯3ö HH „oö¯¤lJ‟ e¯ „oö¯¤3‟ J lIo¯ J¡ e=õ¯Iöl õH¤ l=0 o¯8
H8e-ö¤ „o¯õ‟ 3 Iö Iu H¯lJ8 e¯ „o¯õU‟ ¤ö¯3õ J¡
H¯ö- Hö 3 Hu o3 ¤ö¯3õ ¤¯õ Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ =¯ö¯ J¡
Iö Iu : ¤uH ö¯I ööU = =öJl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤uH ö¯I öö UJ =öJl ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤uH ö¯I ööU = =öJl ¡

38
Hl eHH Iu, l=Hõ¯=3¯ö, ¤e 100.
39
Hl eHH Iu, l=Hõ¯=3¯ö, ¤e 104.
40
Hl eHH Iu, l=Hõ¯=3¯ö, ¤e 100.
41
Hl eHH Iu, l=Hõ¯=3¯ö, ¤e 106.
18

HHll¤o¯- H¯u=õö IöH¤l l=0 „¤uH‟ õ „¤uH‟ =öõ el 0Hc¯ J8l J¡ e=õ¯Iöl ¤¯õ =l „¤uH‟ õ ¤H¯lë3
=öe¯ J¡ „¤uH‟ e oöu Jõ- ¤lJö¯, H¤, ¤u¯õ o¯le, He l= „¤uH‟ e¯ oöu J „¤lJö¯‟¡ l8u „ööU‟ ¤lJö¯
ö¯I eöH¯l8o¯ J, o3 l8J 3u oI „e3lo¯ H¯ö=UH=‟ 3 =l ¤H¯lë3 J¡ „e3lo¯‟ e¯ oöu J - eH¯¡
e=õ¯Iöl ¤¯õ e „öö‟ õ¯ö „ööU ‟ ¤¯õ ¤¯0lõ J¡ e=õ¯Iöl l=0 „=‟ (ö¯= =J) el u¯ „UJ‟ H8e o¯ H¯ë¯ l8J
lHu =ö ee¯ J l= o¯öH öl03 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e =õ¯Iöl e¯ lö¤¯öl J=l=3õ ¤H¯8l Hö e¯ J, l=Ul=
UJ ¤H¯8l e H8e lJel ö0õ¯ l=0 =¯õ löJ¯ J¡ l8H 3 l8J =l lHu Je¯ J l= o¯öH öl03 „H¯u=õö‟ e¯ ¤¯õ
¤H¯8l 3 lJel l=0 lIo¯ J, õ¯ l= ¤0lö3 u¯öõ¯ oõH¯ö lJel 3 ¤H¯8l l=0 o¯l8o¯ J, õJl 3¯ lJel l=0
„=‟ el u¯ „UJ‟ H8e õJl Hl o¯ H=e¯¡
H¯ö- Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0öl ö¯IH¯ö¯ e¯ ¤¯õ Jl Hö 3 H u o3 ¤ö3¯õ J¡
Iö Iu : ¤0 ö¯Iõl HlI U0öJl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤¯0 =¯lHlõ H¤ U0öJl ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤0 ö¯Iõl HI U0öJl ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl ¤¯õ l8ö=ö oHu o3 oH¤Hc J ¡ „=¯lHlõ‟ õ¯ö „ö¯Iõl‟ o3 „H¤ U0öJl‟ õ¯ö „HlI
U0öJl‟ lHo¯e¯ U¤U =3 J o3 e=õ¯Iöl ¤¯õ el ¤Hcl „H¯u=õö‟ IöH¤l 3 =l õJl Jel¡ o¯öH e IöH¤l
¤¯õ l=0 le3 „HI‟ H8e õ¯ö Iö Iu H¯lJ8 e¯ „HlI‟ ¤ö¯3õ o3 Hu ¤¯õ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 el ¤=3l el H8e¯=öl Jl 8¯=l eJ¯ ¤¯õ¯ õ¯ö ¤ö¯3õ o3 Hu J¡
Iö Iu : ¤uH öö=l l8ö¯=öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤uHlJ öö=l =ö¯=öl ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤uH öö=l l8ö¯=öl ¡
H¯ö- l3õ ¤¯õ õl= Jõ, =8l Hö-ö3 o3ö õJl¡ ¤ö l8J H¤Hc J l= e=õ¯Iöl õH¤ e¯ ¤¯õ ¤H¯8l 3 lIo¯
J, l=UH o¯öH-l=3 IöH¤l ¤¯õ o3 Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0ö¯ ¤¯õ o¯l¤H l=0 lHöe¯ J o3 IöH¤l 3
e=õ¯Iöl ö¤¯3ë HH oHulo¯ o¯ I8lo¯ Jõ¡
Iö Iu : ¤lõo¯=l I¯=lJ 8Iöl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : l¤õ¯=l I¯=lJ HIöl ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤lõo¯ =l I¯=lJ 8Iöl ¡
HHll¤o¯- HIl3 Iu¯ l=0 „l¤õ¯=l‟ o3 „¤õU¯=l‟ e= õ¯H lHöe Jõ¡ „8u¤=¯H‟ (JõH¯õ H3) o3 „ö¯I
ell¤=¯‟ (JõH¯õ H3) l=0 „¤õU¯=l‟ õ öö= el ö¯lIõl elHo¯ J¡ =¥ Iu¯ l=0 „l¤õ¯=l‟ õ¯H =l lHöe¯ J¡
¤ö e=õ¯Iöl ¤¯õ l=0 „HIöl‟ olHJ¯ õ¯H J, H o¯öH e IöH¤l ¤¯õ „8Iöl‟ oöu¯3 „8I¯öl‟ 3 löõ J¡
HIl3 Iu¯ oõH¯ö lH= H3, JõH¯õ H3 (H¯ö), ö¯I¯öë= H3 o¯le „8I¯öl‟ õ „öö=‟ el l8H3l Jl eHe Jõ,
¤ö lHu H¯öH3 H3 „HIöl‟ õ „öö=‟ el l8= ¤3õl Hõe¯ J¡ l=Ul= Iö Iu H¯lJ8 o3 o¯öH l=3
„H¯u=õö‟ elo¯ ö¯IH¯ö¯=¯ el õõ3¯ JõH¯õ H3 õ¯ö J, l8= o¯öH e e=õ¯Iöl õH¤ e¯ H3 =HHö J H¯e¯ J¡
„H¯u=õö‟ IöH¤l l=0 „¤lõo¯=l‟ õ „¤lõo¯ =l‟ lö¤ë el 8Hö Fö3l =l3l J¡
H¯ö- U¤ö=3 3u Hl Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ õ Jl Hö=-HHõ lHu =öe Jõ¡
Iö Iu : ¤lõ oHö¤l =l ö8l 8¯öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤õ o¯H¯ ööl ö =¯öl ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤õ oHö¤l =l ö8l 8¯öl ¡
HHll¤o¯- o¯öH e IöH¤l ¤¯õ o3 Hl Iö I u H¯lJ8 e ¤¯õ l=0 =8l o3ö õJl¡ ==ö o¯öH e IöH¤l ¤¯õ
l=0 „¤lõ‟ õ oHu ö¤ l=0 „¤õ‟ löl¤o¯ J¡ e=õ¯Iöl ¤¯õ l8ö=ö Uc-¤c¯I o3 oöu Jlë J¡ e=õ¯Iöl
õH¤ e¯ ö¯I „o¯H¯‟ oI l=ö „H=‟ el ö¯lIõl e ö¤ l=0 o¯Uë¯ J¡ H¤Hc J e=õ¯Iöl õH¤¯ l=H õ=ö0l el
l3o¯ö =l3l l8ö=ö 3öcl¤öë ö0õ¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö 3 =ul= ¤H¯lë= J¡
Iö Iu : 8 ööU =l ¤¯0U õ¯öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : 8 öö =l ¤¯0 õ¯öl ¡
H¯u=õö IöH¤l : l8J öö =l ¤¯0 õ¯öl ¡
19

HHll¤o¯- Iö Iu H¯lJ8 o3 e=õ¯Iöl ¤¯õ l=0 „8‟ o¯l8o¯ J, He l= „H¯u=õö‟ IöH¤l l=0 „l8J‟
löl¤o¯ J¡ Iö Iu H¯lJ8 e „8‟ el ¤Hcl e=õ¯Iöl 3 =l Jë =¯öõ, lHo¯e¯ U¤U=3 J¡ „öö‟ o3 „¤¯0‟ H¯
„¤¯0‟ õ¯ö Iö Iu H¯lJ8 e „ööU‟ o3 „¤¯0U‟ H8eö¤ ¤ö¯ë Jõ¡
H¯ö- Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ lHo¯e¯ ¤ö¯3õ o3 ¤H¯lë= J¡
Iö Iu : ¤0H Jö¤ leH¯¤ Hõ¯=lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : eH=¯=ö H¯u H =lõ¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤0H Jö¤ leH¯¤ Hõ¯=lJ ¡
HHll¤o¯- Iö Iu H¯lJ8 o3 „H¯u=õö‟ IöH¤l e ¤¯õ l=0 =8l o3ö õJl, He l= e=õ¯Iöl e¯ Uc-¤c¯I
¤¯õ l=H oõ¯õl eo¯ö¯ l=I¯lõo¯ Jl8o¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ 3öcl-ölJ3 J¡ o¯öH e eJ¯ ¤¯õ¯ l=0 HH¯õ3¯ õJl¡
Iö Iu : 8I¯öH Hu H¯u= I¯=lJ ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ölö3 l8ö¯=ö 3¯ ¤ö 0lõ¯ ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : 8I¯ö¯ Hu H¯u= I¯=lJ ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- „8I¯öH‟ o3 „8I¯ö‟ l=0 =8l öe õJl, ¤ö „H¯u=õö‟ IöH¤l e¯ „8I¯ö¯‟ oõl03 õ¯H J, He l=
„8I¯ö‟ Jl H¯H3-¤H¯lë3 õ¯H J¡ e=õ¯Iöl õH¤ e¯ ¤¯õ o¯öH e IöH¤l ¤¯õ 3 l8ö=ö löõ J¡ ö¯IH¯ö¯ e
o¯ö0= l=0¯ö ¤. ¤eH Hl õ „8I¯ö‟ e¯ „8I¯öH‟ Jë¯ HH¥ õJl o¯ Hl=o¯¡
H¯ö- Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö=-HHõ J¡ eH ¤¯õ U=l3Jlë o3 HõH¯õ Jõ¡
Iö Iu : öö3 l8ö¯=ö I¯=Jl o¤õl o¤õl ö¯l3 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =I¯ö¯ Jlöo¯=ö =ö8l¡
H¯u=õö IöH¤l : ölö3 l8ö¯=lö I¯=Jl o¤õl o¤õl ö¯l3¡
HHll¤o¯- „öö3‟ H8e „ölö3‟ e¯ Jl l8= eHl ö¤ J, H¯lJl3= H8e „ölö3‟ U3l=Hc J¡ ¤ö „H¯u=õö‟ e
IöH¤l ¤¯õ l=0 „l8ö¯=ö‟ õ „l8ö¯=lö‟ lö¤ = olIo¯õ=H ö¯I-¤3 3 ö¯I-¤3õl „l8ö¯=öl‟ 8ë¯ le3¯ J, H
¤lJö¯ Jl öö= elo¯ ö¯lIõlo¯ l=0 o¯ 0=l J¡ „o¤õl‟ e¯ ¤ö¯3õ ö¤ „o¤õl‟ J¡ e=õ¯Iöl ¤¯õ l8ö=ö ¤u-
öHc leHe¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö=-HHõ Hõë¯ ¤e¯ J¡
Iö Iu : oHc ¤3 öö= = I¯=lJ I¯l8õ ¤¯3 ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =ö l=JI Hu Iõ H0ö8l ¡
H¯u=õö IöH¤l : o¯õ ¤3 ö öU = I¯l8õ I¯=lJ ¤¯l3 ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl ¤¯õ e¯ eH eJ¯ ¤¯õ¯ õ¯ö =8l Hö õJl¡ l8J ¤¯õ oHu o3 oH¤Hc =l J¡ „o¯õ‟ e¯
¤ö¯3õ o3 Hö H8e „oHc‟ J¡ Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯8 „I¯l8õ ¤¯3‟ e¯ oöu Hl- I¯l8õ =öõ e olu=¯öl
oöu¯3 ¤lö¤= I¯l8=¡ l8H õ „I¯l8õ I¯=lJ ¤¯l3‟ =öõ¯ oH¥=¯õ e¯ =H J¡ H l8u „¤¯l3‟ H=ö =ö =¯H3
=öl¤o¯ J, 3¯ l8J ¤¯3 Jë¯ 0¯Jle¯ Hl, Uu¯- Hluo¯ ¤¯3 l8H˜¯õ =ö¯Jl¡ H8e¯=öl e¯ HllH3 lIo¯õ Jë =¯öõ
¤. ¤eH Hl „¤¯3ö‟ e¯ oöu =H=¯ oöu¯3 =¯H=eö¯ =ö I8 Jõ¡ U õ¯ õ l8J HH¥ õJl o¯8l l= =H=¯ =¯H3
H8e „¤¯3lö‟ Je¯ J, ¤¯3 õJl¡ l=ö l8H ¤e l=0 „I¯=lJ‟ H8e 8J =0õ Hl, lHH e¯ oöu „I¯l8õ =öe Jõ‟
8ëe¯ J, õ¯ l= „I¯l8õ =öel Hl‟ 8ë H=e¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ Hö 3 lõöeH J¡
Iö Iu : e3lo¯ H¯ö=UH= o¯ö¯¤lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H¯ö=H ¤ lõ =lõ ¤0 =ö¯Iõ HI ö¡
H¯u=õö IöH¤l : e3lo¯ H¯lö=UH= oö¯¤lJ ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ e e=õ¯Iöl o3 IöH¤l ¤¯õ l=0 =ölo¯ oHH¯õ3¯=¯ Jõ¡ e=õ¯Iöl e¯ „H¯ö=H‟ õ¯H
„H¯ö=UH=‟ 3 õ=lõ J¡ e=õ¯Iöl l=0 „=ö¯Iõ‟ lö¤ë¯ oHu J¡ o¯öH e IöH¤l ¤¯õ l=0 „H¯ö=UH=‟ õ
„H¯lö=UH=‟ lö¤ë¯ =l 3öcl¤öë J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Jl HJl J¡
Iö Iu : HlI ö¯Iõl ¤¯0U u¯¤lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : U H3 o¯õ ¤=lõ =¯H=eö¯ H¤ =J ¡
20

H¯u=õö IöH¤l : HI ö¯Iõl ¤¯0 u¯¤lJ ¡
HHll¤o¯- o¯öH e e=õ¯Iöl ¤¯õ e¯ IöH¤l ¤¯õ õ¯ö =8l Hö õJl¡ äe =l löõ J¡ =¯=-8ë3ö U=3l-HI3
õJl¡ IöH¤l ¤¯õ e „HI‟ o3 „¤¯0‟ Iö Iu el H8e¯=öl 3 8¯oe e Jõ¡
H¯ö- Hl Iö Iu Hl el ¤=3l Hö 3 Hu J¡
Iö Iu : Iö=öl oö e=Iu¯öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : Iö Iöl ¤¯ä H oö¯¤l ¡
H¯u=õö IöH¤l : Iö =öl oö e= =u¯öl ¡
HHll¤o¯- o¯öH e¯ e=õ¯Iöl o3 IöH¤l ¤¯õ löõ J¡ „Iö Iöl‟ õ¯H Fö3 J¡ „¤¯ä H oö¯¤l‟ e¯ lö¤ë¯
U=3l-ölJ3 J, l=H e ¤¯ä ? l8J 3¯ Hö ö¯lIõlo¯ 3 ¤lJö¯ o¯8l J¡ o¯öH e IöH¤l õ=H l=0 „Iö‟ o3
„=öl‟ õ =¤-=¤ =öõ¯ olIo¯õ J¡ „e=Iu¯öl‟ õ „e= =u¯öl‟ lö¤ë¯ 8J3 J¯H Jlë¯ =H J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ el 3öõ¯ l=0 e = ¤¯õ 8J3 3öcl¤öë o3 lõHõ-H3ö e Jõ¡
Iö Iu : Iu¯öl HlJ3l U0¯öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : e= Iu¯öl l3J ¤ö u¯¤l ¡
H¯u=õö IöH¤l : Iu¯öl HlJ3l U0¯öl ¡
H¯ö- o¯öH e¯ IöH¤l ¤¯õ Iö Iu H¯lJ8 e oõ=ö J, ¤ö e=õ¯Iöl ¤¯õ leH¯Jlë J¡
Iö Iu : uõ¯Höl 8 ¤¯0U I¯8l ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : uõ¯Höl ¤¯ä 3 =lõl ¡
H¯u=õö IöH¤l : uõ¯Höl 8 ¤¯0 I¯8l ¡
H¯ö- e=õ¯Iöl ¤¯õ 8Hö J¡ o¯öH e IöH¤l ¤¯õ 3 Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ U3H o3 ¤ö¯ë¯ J¡
Iö Iu : H¯ö ö¯I =UH= HlI ö¯8l ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H¯ö=H H lI ¤¯0 0lõl ¡
H¯u=õö IöH¤l : H¯ö=H ö¯I HI ö¯8l ¡
HHll¤o¯- o¯öH e¯ e=õ¯Iöl ¤¯õ õ=lõ J o3 IöH¤l ¤¯õ 3 löõ J¡ „H¯ö=H‟ l8=eH õ=lõ õ¯H J¡ l8H 3
¤ö¯ë¯ õ¯H „H¯ö=H‟ J o3 U H 3 =l ¤ö¯ë¯ „H¯ö=UH=‟ H¯ „H¯ö=lH=‟, l=Ul= l8J ö¯I „H¯ö=‟ o3 „=lH=‟
3 lHö = 8lëo¯ J¡ eJ¯ ö¯I¯ e l8H lHHë e¯ =öëõ Iö Iu H¯lJ8 el ¤=3l „H¯ö ö¯I =UH= HlI ö¯8l‟
l=0 =l3¯ lIo¯ Hl, lHH õ HH¥ë e oHHöu =l= õ l8H õ „H¯ö=H ö¯I HI ö¯8l‟ =ö le3¯ J¡ HIl3 ö8l
=¯lä3 H¤H H¥ õ¯ Jë =¯öõ ¤. l¤o¯ö¯ lH= „¤eH‟ Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ l=0 õ=H =¤e Jl 0ö I8 Jõ,
Uõ¯ =ö o¯öH elo¯ 3öclo¯ =¤ë =¯öl H 3lö3 leHcl e¯ oö¯= Hl¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hu, Hö o3 ¤¯0lõ J¡
Iö Iu : H¯ö HH3oI H=¯ö¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H¯ö lHHc oI H=¯ö¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : H¯ö HH3oI H=¯ö¯ ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Hl Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ l=0 =8l o3ö õJl, ¤ö e=õ¯Iöl ¤¯õ „HH3oI‟
el u¯ „lHHcoI‟ J¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ e¯ l83ö¯H J l= Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 ¤¯õ Fö3 J¡ l8J HH¥ 3
8¯Jö J l= o¯öH el ¤H3= l=0ö olHJ ¤¯õ õ UJ Hu l== Hõ öe Jõ ? =¯H3= l=0 l=öul luö e¯
olIo¯õ Jl olHJ l=öu e¯ Hö =¯öë J¡ l8H olIo¯õ e ¤ö¯= l=0 Jl e=õ¯Iöl Uöu¯=¯ö õ o¯¤ë =ö
Hö-¤¯õ õ Huë e¯ U3õ =l3¯ J, ¤ö Jl8o¯ l8H e Uöc J¡ H Uöu¯=¯ö o3 ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö
HIl3-Iu¯ el ¤õ3¯ö =öe, 3¯ Uõ¯ el H=¯ lõl=ö3l Hö= Hl¡ =¯H3= l=0 JõH¯õ H3 (HIl3 l8õe) õ
„HH3¯I‟ õ H¯ö=H e¯ ¤3 Hlõo¯ J o3 Iö Iu H¯lJ8 l=0 =l l8J „H¯ö=UH=‟ e¯ Jl ¤3 J¡ H l8H H¯H3 -
¤=¯lë3 3u õ Hö-õHö =l3 l8õ¯ öH l=0 Jl HHHö lH= „oH=‟ o3 l¤o¯ö¯ lH= „¤eH‟ õ olIo¯õH8l ==¯
õ¯ö Iö Iu H¯lJ8 õ 3öcl¤ö== =lH3 =ö le3¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯l8o¯ „H¯ö HH3oI H=¯ö¯‟ l8ö=ö U=3l-HI3 o3 H¯H3-HH3 ¤¯õ J¡
Iö Iu : ¤8ö 0ö=UH= Uö¯ö¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =ö=ö 0e U=¯H Uö¯ö¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤8ö 0e =UH= Uö¯ö¯ ¡
21

HHll¤o¯- Hl Iö I u H¯lJ8 l=0 ¤¯õ e¯ Hul-äe Fö3 J¡ „¤8ö0ö‟ =8l ö¯I õJl, ö¯I J „0ö=UH=‟
oöu¯3 oH e¯ „0e=H‟ ö¯I¡ e=õ¯Iöl õH¤ e¯ ¤¯õ l8ö=ö oHu J¡ o¯öH =¯ö IöH¤l õH¤ l=0 Hu =öõ
el 0Hc¯ leHel J¡ o¯öH e IöH¤l õH¤ o3 Iö Iu H¯lJ8 l=0 ¤lJö ö¯I e¯ õ¯H „¤8ö‟ J, He l=
e=õ¯Iöl l=0 „=ö=ö‟ löl¤o¯ Jl8o¯ J¡ oH= Hl o3 ¤eH Hl el ¤J0 „=ö=ö‟ 3= Hl, l8H ö8l Uõ¯ õ
„¤8ö‟ õ Fö3 õ¯H =ö¯ö e le3¯¡ ¤ö UJ l8H 3u 3 oëH¯ë Hõ l= „JõH¯õ H3 (HIl3 l8õe)‟ oõH¯ö ö¯I
„¤8ö‟ H¯ö=H e¯ Jl ¤3 J¡ ¤. l8õ¯U3 ¤¯ oõH¯ö =l „¤8ö‟ ö¯I „H¯ö=H‟ e¯ ¤3 J¡ „0ö‟ H8e „0 e‟ =¯H3
=öl3o¯ lIo¯ J¡ oHl H¯ëe J¯ l= ¤H¯8l l=0 „e‟ el o¯=¯H ¤H¯8l elo¯ =¥ U¤-ö¯¤¯=¯ l=0 „ö‟ J H¯ël
Hö¯l== J, lH=- Iö8¯ël l=0 e8l =¯H3 ö8l, e¤¯ ö8l ö¤¯, e¤ë ö8l ö¤ë, He ö8l Hö (ööl Hö öö,
=öle¯ Iö lõH¯ël Hö =ö) o¯le¡ H „0e‟ õ Jl „0ö‟ löl¤o¯ J o3 l8J ö¯ö3l H Il3 l=0 oH =l ¤0lö3
„0e=H‟ J, lHH e¯ ¤ö¯ë¯ õ¯H „0e=UH=‟ J, l=Ul= l8J ö¯I „H¯ö=H‟ =¯I Jl „0e‟ o3 „=lH=‟ e lHHë
3 8lëo¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö=-ö¯l3 Ul03 J, He l= e=õ¯Iöl ¤¯õ l8ö=ö oõl03¡
Iö Iu : ¤U¤c oU öU ö¯õe I¯8 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤¤ö oö ö=ö¯õe o¯U ¡
H¯u=õö IöH¤l : =¤c oU öUö¯õe o¯U ¡
HHll¤o¯- Iö Iu H¯lJ8 l=0 „¤U¤c‟ o3 „H¯u=õö‟ IöH¤l l=0 ö¯I-õ¯H „=¤c‟ le3¯ J, ¤ö e=õ¯Iöl
õH¤ l=0 l8ö=ö löõ „¤¤ö‟ löl¤o¯ J¡ e=õ¯Iöl ¤¯õ e¯ 8J3 Jö= J¡ ö¯I o¤0lö3 Jë =¯öõ ¤Hcl
HHl=ö J, ¤ö l8J „H¤Hc‟ J l= l8J ö¯I „¤c‟ e¯ Jl =8l lHlH3 Hö¤ J=I¯, H „¤¤ö‟ lö¤ë¯ Hu¯ö=¯el
0Hc¯ J, H o¯ölö= õJl, HIööl J¡ o¯öH e eJ¯ ¤¯õ¯ l=0 o¯l8o¯ „o¯U‟ H8e U3õ¯ U=3l-HI3 õJl,
l=Ul= l8J e ö¯I Jõ, l8õ¯ ö8l „o¯8‟ H8e Jë¯ 0¯Jle¯ Hl, U= oHö Ul03 H8e 3¯ „I¯8‟ Jl J, H Hl
Iö Iu H¯lJ8 l=0 J, l=Ul= ö¯I e o¯IHõ õ¯ö ö¯I e¯ I¯l8õ lHo¯e¯ U==¯ J¡
H¯ö- Iö Iu Hl =¯ö¯ ¤¯õ Jl Hö 3 Ul03 J¡
Iö Iu : oHc H¯ö=UH= HlI ö¯8 ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H¯ö=H o¯õ H 3 I¯U ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : H¯ö =H ö¯I HI ö¯8 ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl ¤¯õ l8ö=ö löõ J¡ IöH¤l õH¤ e H8e „H¯ö=H‟ o3 „H I‟ Iö Iu Hl e „H¯ö=UH=‟
o3 „HlI‟ 3 õ=lõ Jõ¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 el ¤=3l e oöu- (l8= l=e=¯õ¯ eo¯ö¯) ö¯I H¯ö=lH= õ¯ö oõ
¤3ö Hõ I8 Jõ, l8ö=ö Ul03 o3 o¯öH e eJ¯ 3 0Iö¯ o3 lõöeH J¡
H¯ö- H8e¯=öl, oöu o3 ö¯= =¯öõ Iö Iu H¯lJ8 el ¤ =3l Jl Hö=3H J¡
Iö Iu : ¤lõ o¯l8oU lJö ö ¤ 0 õ¯lö HlI oHc H3 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤õ o¯U lJöö ¤ 0 =ö¯Iõ HI ö ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤õ o¯U lJ öö ¤¯0 õ¯ö HI oHc H3 ¡
HHll¤o¯- „¤lõ‟ lö¤ë ölIo¯ Iö Iu H¯lJ8 l=0 l8=H¯ö3¯ J¡ eHlo¯ eJ¯ löl¤3¯ l=0 =e „¤õ‟ =e „¤lõ‟
löl¤o¯ lIo¯ J¡ l8H 3= e¯ e=õ¯Iöl ¤¯õ 8J3 l=l=3 J¡ Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l=0 =ö3 „o¯l8oU‟
õ o¯öH elo¯ l=3lo¯ l=0 „o¯U‟ löl¤o¯ lIo¯ J¡ Iö Iu Hl e H8e ¤0, õ¯lö, HlI o¯le o¯öH elo¯
l=3lo¯ e ¤¯0, õ¯ö o3 HI õ¯ö ¤ö¯ë Jõ¡ „õ¯lö‟ õ Iö Iu H¯lJ8 l=0 l=3 =l „õ¯ö‟ õJl löl¤o¯ lIo¯,
He l= o¯öH el ö0õ¯ l=0 l8J Jl8o¯ J, J¯ö¯l= oHl U¤ö l=J¯ Hl l= l8J ¤ l=ö3l Hl eHH Iu el
H¤¯eõ¯ 3= ¤0öë l=0 o¯Uel J¡ l8H 3 8J3 H¤Hc J H¯e¯ J l= „H¯u=õö‟ IöH¤l ö0õ¯ õ lHo¯e¯ 3
lHo¯e¯ Hl eHH Iu elo¯ ö0õ¯=¯ lH3õ¯ ¤ö¯3õ Jl õlJö¯l8o¯ H¯ H=e¯ J¡ l8J =l =¤ë¯ ö0l=ö J l= Iö
Iu el U¤ö=3 ¤=3l l=0 „lJöö‟ 8¯83 ¤lö¤öë H0õ¯ Hl l= „lJöö‟ e¯ o¯IHõ ¤H ö¯lIõlo¯ o3 oõ ¤3¯
õ¯ö Je¯ J¡ l8H ¤lö¤ öõ3¯ õ e=õ¯Iöl ¤¯õ õ „lJöö ¤H ö¯lIõlo¯ õ¯ö o¯l8o¯ J‟ =lJ = o¤öõ3¯ l=0
8eö le3¯ J¡
H¯ö- Hl Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ e¯ ¤¯õ Hö=-HHõ o3 ¤ö¯ë¯ J¡
Iö Iu : UõlJ 3¯õ =öö I¯l8õ 3¯ö lHö¯=Jl ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : Ulõ =ö 3¯ö =öö I¯=lJ 3¯ö lHö¯l8 = ¡ 9 ¡
22

H¯u=õö IöH¤l : Uõ 3¯õ =öö I¯=lJ 3¯lö lHö¯l8= ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- Hö¯ ¤¯õ= Hõ „H¯u=õö‟ e=õ¯Iöl el l8H ¤=3l e oöu¯ =ö luo¯õ eë¡ H¯ö ¤öH-¤=lõ
l=e=¯õ¯ eo¯ö¯ l===l õlJö¯l8o¯ o¯öH lö¤e¯ J- 3¯ö Uõ = l=öö =öel J, (UJ) 3¯ö lHö¯ = I¯Ue Jõ¡
„H¯u=õö‟ IöH¤l e oöu- 3¯õ el ölJö Uõel J, (UJ) 3¯ö lHö¯ = I¯l8õ =öe Jõ¡ Iö Iu H¯lJ8 el
¤=3l e oöu 8ëe Jõ- 3¯õ¯ elo¯ ölJö¯ Uõelo¯ Jõ, (He I¯l8=) 3¯ö lHö¯ = (oöu¯3 H¯H¯ o3 I¯l8=¯
e Hö lHö¯ =) I¯l8õ =öe Jõ¡ oe¯H¯ öI¯U, e=õ¯Iöl e ö0õ¯=¯ö õ l8J õJl ¤3¯ l= 3¯ö Hö¯ l=0 Uõ =
¤õl J H=el J H¯ õJl, ¤3¯ õJl UH õ =e lHeI H¯ ¤¤¯=H Uõ = ¤õl Jel e¤l J=Il, o¯l¤ö 0H3=¯öl
UI elo¯ Iö¯ Jõ¡ „H¯u=õö‟ IöH¤l e ö0õ¯=¯ö õ l8J õJl ¤3¯ l= I¯l8õ l=0 3¯õ el ölJö Uõel J, H¯
3¯õ¯ elo¯ ölJö¯ Uõelo¯ Jõ¡ l8H olIo¯õ =¯öõ ö0õ¯=¯ö/Uöu¯=¯ö õ HH¥ õJl o¯8l l= „3¯ö lHö¯=Jl‟ e
oöu =l Jõ, UH õ =e Hlëo¯ õJl J=I¯ l= I¯l8õ/=¯eõ =¯H3 Hö lHö¯Uë =l Hööl Je Jõ¡ J¯, UH õ
l=H HJ¯3H¯ e öJ¯õl Hl3HI l=0 Uö= lHö¯Uleo¯ el¤o¯ J=I¯¡ oH= o3 ¤eH Hl õ =l „I¯l8õ 3¯ö
lHö¯=Jl‟ el H¥ l8ö=ö õJl Hl, l8H =¯öõ UJ ö¯I¯ e l¤ä ¤8 Hõ, õJl 3¯ l8õ¯ l=0¯ö ö¯I¯ el ¤õl3
o¯3H¯ e¯ l=H õ¯ö =l l=öu Hl ? l8õ¯ õ o¯¤ël öJ¯õlo3 õ¯ö HH¯ö õ He¯ Jö¯-öö¯ Jl =l3¯ J, l=H e¯
l=I¯lõo¯ 3¯ =¥ õJl¡ l8õ¯ õ 0¯J „=¯H=eö¯‟ I¯ ö= H¯ „IöHõ‟ I¯ öë l8õ¯ el ¤l=33¯ õ¯ =e =cel J, õ¯
=8l =u¯ H=e¯ J, l=UH e=l ¤l=33¯ õ =ë =u¯-=c¯ H=ë e HHöu J¡ H olIo¯õ=H Jl l=e=¯õ¯ õ „3¯ö
lHö¯=Jl‟ ¤¯õ õ õ=¯ö = „3¯ö lHö¯l8=‟ ¤¯õ õ Hu3¯ e¯ ¤H¯ë-¤3 H¯öl =ö le3¯ J¡
H¯ö- „H¯u=õö‟ e eJ¯ õHl¤o¯ e¯ ¤¯õ oöuJlë o3 olIo¯õH8l J, He l= Hl Iö Iu H¯lJ8 el ¤=3l
¤lö¤öõ ou=¯ Hö=u¯ lõöeH J¡
Iö Iu : 3öIl e==öl o¯8l ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : 3öIl e=Iöl H= o¯8l ¡
H¯u=õö IöH¤l : l3öIl e==öl o¯8l ¡
H¯ö- e=õ¯Iöl õH¤ e¯ ¤¯õ Hö=-ö¯l3 ¤öle J¡ eH eJ¯ ¤¯õ¯ l=0 =8l Höö3 o3ö õJl¡ IöH¤l „l3öIl‟
e¯ H¯H3-HH3 õ¯H „3öIl‟ J
42
¡
Iö Iu : 8H3l H eö HJ¯8l ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =¯H3l lHuöl HJ¯8l ¡
H¯u=õö IöH¤l : 8H3l lHuö HJ¯8l ¡
HHll¤o¯- l3õ¯ ö0õ¯=¯ l=0 ö¯I-õ¯H =¥ o3ö õ¯ö lö¤ Jõ¡ e=õ¯Iöl õH¤ l=0 „8H3l‟ õ „=¯H3l‟ löl¤o¯
J¡ e= õ¯H H¯H3-HH3 Jõ¡ eH ö¯I õ „H¯u=õö‟ IöH¤l õ lHuö, e=õ¯Iöl õH¤ l=0 lHuöl, Iö Iu Hl
l=0 „Heö‟ löl¤o¯ J¡ ¤. l¤o¯ö¯ lH= õ Iö Iu H¯lJ8 õ¯ö =öl õ¯ö¯HIl J l= l8H Iu el lHö¯=cl
ö¯IH¯ö¯ l=0 „lHuöl‟ õ „Heö‟ l=U löl¤o¯ lIo¯ J ? oHö l=0 =8l ö¯I¯ e l8= õJl, l8= 3 =ul= õ¯H
Jõ¡ ö¯ö3l HIl3 e HJ¯õ3H ¤lö3 l=Hë õ¯ö¯l8ë ö¯3¤ö Hl „HlHöö=HUHIl3H‟ l=0 lö¤e Jõ l= IëlHõ
„lHeö¯‟ e¯ Jl l8= õ¯H „lHuõ¯‟ eHe Jõ
43
¡ =8l Jö ö¯I¯ e õ¯=¯ l=0 =l HH o3 Hu¯õ =¯öõ olHJl l=l=3l
o¯8l J, lH=- =ö¯cl, l=ö¯cl, =ö¯cl, =ö¯öl, 8ö¯õl l8= ö¯I e löõ õ¯H Jõ¡ H H¤Hc J l= l8= ö¯I e
Hu¯õ= 8öl oõH¯ö =8l-=8l õ¯H ¤0lö3 öJ Jõ¡ l8H 3ö¯ l=öul luö el l8J U=3l o¯u¯öJlë J, l= Iö
Iu Hl l=0 o¯l8o¯ „Heö‟ õ¯H Fö3 J¡
H¯ö- l3õ¯ Iu¯ l=0 o¯8 õ¯H Ul03 Jõ, J¯ö¯l= o¯öH elo¯ eJ¯ ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 ¤¯õ-öe =¯l8H J¡
Iö Iu : HöHoJlöl ö ö¯öH¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : HöH oJlöl ö o¯öH¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : HöH oJlöl ö ö¯öH¯ ¡
H¯ö- l3õ¯ Iu¯ l=0öl l8J ¤ =3l l8=H¯ö J, ==ö e=õ¯Iöl õH¤ l=0 „ö¯öH¯‟ õ l===Jlë3¯ HlJ3 „o¯öH¯‟
lö¤ le3¯ J¡ l8J 8J3 H¤Hc Je¯ H¯ löJ¯ J l= o¯öH e¯ e=õ¯Iöl õH¤¯ UH e IöH¤l õH¤ 3 lHo¯e¯
3öcl¤öë J, lHH e¯ l8= ö¯= J l= o¯öH öl03 „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ Hö ö¤ l=0 IöH¤l el ö0õ¯ Hl¡ l8u

42
HlHöö=HUHIl3H, ¤õ¯ 426
43
HlHöö=HUHIl3H, ¤õ¯ 322
23

¤¯õ=¯ õ l8J H0õ¯ eël =l Hööl J l= „HöH‟ o3 „oJlöl‟ U¤ö=3 ¤=3l e¯ ¤e-äe =öleo¯ „HöH‟ o3
„oJlöl‟ löõ-löõ =ö le3 Jõ¡ l8 = e 3öclo¯ o¯8lo¯ Jõ¡ U. lJöö elo¯ ö¯lIõlo¯ 3öIl, e==öl, 8H3l,
Heö, HöH o3 oJlöl l8J ä J I8lo¯ Jõ, He l= ¤ H 0¯Jlelo¯ Hõ¡ o. eH¯ „HöH‟ ¤öH ö¯I Hl, ö¯lIõl
õJl¡ l8H ö8l „HöHoJlöl‟ õ l8=H¯u lö¤ë-¤õõ el H¯=u¯õl Hööl J¡ o=HH l= olHJlo¯ U=¯8lo¯ H8ul
o¯H ¤¯õ= õ H¯=u¯õ =öõ =¯H3 H¯ö l=e=¯õ¯ õ =8l U3õ õJl =l3¯, 8H Iö Iu H¯lJ8 õ läõ-löõ =öõ
ö8l oHöõl= lc¤ëlo¯ U3 Jl H¯ö¯ luo¯õ =le3 =öl öl¤o¯ J¡
Iö Iu : HlI ö¯8l ¤¯0U o¯öH¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : HI ö¯8l ¤¯0 ö¯öH¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : HI ö¯8l ¤¯0 o¯öH¯ ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ e e= õH¤ HIöö Jë =¯öõ l8õ ¯ l=0 „HI‟ o3 „¤¯0‟ H8e¯ e õ=lõ ö¤ Jõ¡
e=õ¯Iöl õH¤ l=0 ¤lJöl 3 = e Uöc „o¯öH¯‟ el u¯ „ö¯öH¯‟ =ö le3¯ J¡
H¯ö- Iö Iu Hl l=0ö¯ ¤¯õ l8ö=ö 3öcl-H=3 J¡
Iö Iu : HöH¯õe ö¯H=ö o¯8 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : HöH¯õe ö¯H=ö o¯8 ¡
H¯u=õö IöH¤l : HöH¯õe ö¯H=ö o¯8 ¡
H¯ö- =8l Höö3 o3ö õJl¡
Iö Iu : 0el8 8 HIöõ HJ¯8 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : 0e IHõ = ö¯J le¤¯¯8 ¡
H¯u=õö IöH¤l : 0el88 HIö¯lõ H J¯8 ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl ¤¯õ Hö öHc J¡ „H¯u=õö‟ IöH¤l õ „H Iö¯lõ‟ lö¤ = ö¯I-¤3 õ ö¯lIõl l=0
¤lö=öl33 =öõ el 8Hö öö =l3l J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Jl Hö=3H J¡
Iö Iu : HöH8¯õ oU o¯lJ l8õe¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤0=õ oö o=ö l=õel ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤08¯õ oU o¯lJ l8õe¯ ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl ö0õ¯ e¯ ¤¯õ l8ö=ö elH3 J¡ o¯öH e e =õ¯Iöl õH¤ e¯ „¤0=õ ‟ o3 IöH¤l õH¤ e¯
„¤08¯õ‟ e= oHH¥ l=0 U3¤õ J8 Jõ¡ „HöH8¯õ‟ eööö õ¯H Jë =ö = o¯öH õ ö¯I-õ¯H Hu¯öõ el 0Hc¯
=l3l J¡ =¯H3= l=0 „HöH8¯õ‟ ö¯I „HöH‟ (H ö¯IH¯ö¯ e oIö ¤e l=0 HH e J) 3 U H 3ö¯ 8lëo¯ J, lH=
„¤0H‟ õ¯ö „8¯õ‟ Hõõ 3 o¯öH e¯ „¤08¯õ‟ 8ë lIo¯ J¡ oHö l=0 8¯õ‟ e¯ H ö „=¯Jõ‟ J H=e¯ J¡ ¤¯0lõ
=¯ö l=0 „=¯lJõl‟ ö¯I ¤0lö3 löJ¯ J¡ ö¯= l8H e¯ Hu oHl33 H¯H3 l=0 õHö õJl o¯Ue¯, ¤ö l8J „=I‟
õ¯ö lHö = „=I=¯lJõl‟ o3 „H¯ö=‟ õ¯ö lHö = „H¯ö=¯Jl=¯‟ õ¯H õ¯ö ¤ 0lö3 löJ¯ J¡ He oHl
„HlHöö=HUHIl3H‟
44
l=0 ö¯I „= IHuUH¯‟ =¤e J¯ 3¯ H¤Hc J H¯e¯ J l= „=I‟ =e H33ö ö¯I löJ¯
J=I¯¡ UH e =c -=c e ö¤ „=I=¯lJõl‟ o3 „=IHuUH¯‟ H¯H3 õ Hö¯ö ö¤ Jõ¡ l8H „=¯lJõl‟ e¯ ¤öH ö¯I
„=¯Jõ‟ löJ¯ J=I¯, lH= 8H3l e¯ 8H3, H¯ö=l e¯ H¯ö=, Hö¯öl e¯ Hö¯ö, =öõ¯cl e¯ =öõ¯c, IUõl e¯
IUõ¯¡ UJ „=¯Jõ‟ ö¯H¯-l==¯ö =¯öõ „8¯õ‟ J lIo¯ J=, 3¯ =8l oH0öH Iö õJl¡ lH= UJ „¤0‟ õ¯ö lHö
= „¤08¯õ‟ J lIo¯, UH 3ö¯ ö¯I „HöH‟ e HHI 3 „HöH8¯õ‟ J lIo¯¡ H „HöH8¯õ‟ ¤¯õ õ oõl03 Hõë¯
U=3l-HI3 õJl J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ HJl J¡ ¤ö o¯öH elo¯ eJ¯ ö0õ¯=¯ l=0 =¤-=¤ ¤=¯ö el Hu =öõ e¯ U3õ
=l3¯ lIo¯ J, lHH el =8l Höö3 õJl Hl¡
Iö Iu : I¯=lJ HöH 8H3 =H e¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : I¯=lJ HöH =H 3 =¯He¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : I¯=lJ HöH 8H3 =H e¯ ¡

44
¤õ¯ 409
24

HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ l8=H¯ö J, ¤ö e=õ¯Iöl õH¤ õ „8H3‟ õ „=H3‟
8ë¯l8o¯ J, H l= 8J3 =öl U=¯8l õJl¡ ¤ö e=õ¯Iöl el U¤ö=3 3= l=0 o¯8 „l=õel‟ ¤e õ¯ö „=¯He¯‟
H8e e¯ =¯l== 3=¯3 õJl lHöe¯¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ l=0 =8l U=¯8l õJl¡
Iö Iu : oHc ¤3 H =J H=¯öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : oHc ¤3 Iõ =lU o¤¯öl ¡
H¯u=õö IöH¤l : oHc ¤3 H =J H=¯öl ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl õH¤ e¯ ¤¯õ elH3 J¡ Hl Iö Iu o3 „H¯u=õö‟ IöH¤l e „oHc ¤3 H =J H=¯öl‟
=uõ 3 lHu J l= l8J ö¯I l=H =¯H=eö¯ õ õJl I¯8, 8öl= l8õ¯ õ „ö¯IH¯ö¯‟ l=0 ö0õ¯-=ö3¯ õ U==
Hu¯õ „3 Hlö3 =l3¯ J¡
H¯ö- Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ 3öcl-ölJ3 J¡
Iö Iu : ¤lõ o¯8l el¤= =l 8¯öl ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤lõ o¯8l el¤= =l =¯öl ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤õ o¯8l el¤= =l 8¯öl ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- ==ö „H¯u=õö‟ IöH¤l l=0 o¯l8o¯ „¤õ‟ 3=õl=l ¤¤ õ=lõ J o3 e=õ¯Iöl „H¯u=õö‟ l=0
„8¯öl‟ õ „=¯öl‟ löl¤o¯ J, H e=õ¯Iöl l=0 ¤H¯8l =¯õõ el 0Hc¯ J oöu¯3 l=H ¤H¯8l õ ¤H¯8l õH¤ el
e=õ¯Iöl =l3l J¡ Jö =8l Hö-ö3 o3ö õJl lHöe¯¡
H¯ö- H¯u=õö e¯ e=õ¯Iöl ö¤¯3ë ¤H¯8l Hö 3 Jl8o¯ öIe¯ J¡
Iö Iu : =äöl ¤cHHöl cöl =Jl oö¯l¤ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =¯äöl ¤cHHöl cöl IJl o¯ö¯¤ ¡
H¯u=õö IöH¤l : =¯ö¤l ¤cH Höl cöl =Jl o¯ö¯¤ ¡
HHll¤o¯- Iö Iu H¯lJ8 õ l8H ¤=3l l=0 ¤lJö¯ ö¯I „=äöl‟ löl¤o¯ J¡ H¯u=õö‟ IöH¤l õ l8H õ
„=¯ö¤l‟ löl¤o¯ J, ¤ö e=õ¯Iöl õH¤ l=0 „=¯äöl‟ löl¤o¯ J¡ ¤. l¤o¯ö¯ lH = õ o¯¤ë oö¤ HIll3=
lIo¯õ =¯öõ Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯8 ö¯I-õ¯H „=äöl õ Fö3 lHu =ö = o¯öH e IöH¤l õH¤ e „=¯ö¤l‟ õ
õl= elHo¯ J¡ =¯H3= l=0 „¤eH‟ Hl õ l8J Hõ löo¯ J=I¯, l= „=äöl‟ õ¯H e l=H ö¯I e¯ HIl3-H¯H3
l=0 =8l oHl33 õJl¡ ¤ö Hl ö¯3¤ö el ¤H3= „HlHöö=HUHIl3H‟ e ¤õ¯ 411 „3 „=äöl‟ õ ö¯I
„löõHõH‟ õ¯ö H8lu3 =l3¯ J¡ e=õ¯Iöl õH¤ e „=¯äöl‟ õ¯ö „=äöl‟ lHo¯e¯ Hu o3 H¯H3-HH3 H8e J¡
e=õ¯Iöl õH¤ l=0 „=Jl‟ õ „IJl‟ lö¤ë¯ oõl03 o3 oU==¯ J¡ o¯öH elo¯ eJ¯ l= 3lo¯ l=0 „oö¯l¤‟ õ
„oö¯¤‟ lö¤ = oHul =l3l J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö=-HHõ lHu Je¯ J¡
Iö Iu : =¯Hel oU IHöl HlI el¤= = u¯l¤ ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =¯He¯ oö IHöl 8 el¤= = H¯u ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : =¯Hel oU IHöl HI el¤= = u¯¤ ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l e¯ ¤¯õ Iö Iu Hl õ¯ö lHöe¯ J, lH=¯8 „HlI‟ o3 „u¯l¤‟ e oHu ö¤ „HI‟
o3 „u¯¤‟ lö¤ë e¡ e=õ¯Iöl õH¤ õ o¯¤ë Hö¯o H3¯l8= „=¯Hel‟ õ „=¯He¯‟ (¤öH ö¯I) 8ë¯ le3¯ J , He
l= lIë¯8lo¯ H¯ öJlo¯ Jõ, el¤= elo¯ „ö¯lIõlo¯‟¡ ¤=3l e Hö¤ õ lH3õ¯ Hö= Hl, l=I¯lõo¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hu, ¤H¯lë= o3 ¤ö¯3õ J¡
Iö Iu : =¯ö=¯ =3ö oU ö¯H¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =¯löIõ =3ö oö õ¯H¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : =¯öIõ =3ö oU ö¯H¯ ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl õH¤ õ „ö¯H¯‟ õ „õ¯H¯‟ =öõ el öö =l3l J¡ Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯8 „=¯ö=¯‟ õ
e=õ¯Iöl õH¤ õ „=¯löIõ‟ o3 IöH¤l õH¤ õ „=¯öIõ‟ löl¤o¯ J¡ eöoHö l8H ö¯I e =8l õ¯H Jõ, lH=-
=¯löIõ, =¯löIõ¯, =löI¯, =¯löI¯, =¯löI o¯le¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ õ „=¯ö=¯‟ lö¤ë õ oHul =ö¯ö le3¯
J, ¤ö oHl =¤e J¯ l= HIl3 e Iu¯ l=0 l8=-l8= ö¯I e Hu¯õ= öl3lo¯ oõH¯ö =8l-=8l õ¯H l=eH¯õ
25

Jõ¡ U= =l „I‟ o3 „=‟ e¯ o¯l¤H l=0 8eöë¯ Hö¯l== J, lH=- ¤õI e¯ ¤õ=, l==¯ö e¯ =I¯ö, l=I¯õ
o¯le¡ H „=¯löI¯‟ e¯ „=¯ö=¯‟ J H¯ë¯ oHö¯l== õJl J¡
H¯ö- Iö Iu Hl el ¤=3l õ oHu =lJë¯ Ul03 õJl¡
Iö Iu : =Hö=HH 0¤= = õ¯H¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =¯Hö= Hö ¤0= = õ¯H¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : =Hö=HH ¤ 0õ = õ¯H¯ ¡
HHll¤o¯- e=õ¯Iöl el ¤=3l ¤öl 3ö¯ oHu J¡ l8H l=0 „=Hö =HH‟ e Hu¯õ 3 „=¯Hö= Hö‟ o3 „0¤=‟ e
Hu¯õ 3 „¤0=‟ J, He l= IöH¤l õH¤ l=0 „¤0õ‟ J¡ oHö l=0 „0¤=‟ ö¯I el H¯ë=¯öl e oö¯= l=0 o¯öH
elo¯ l=3lo¯ l=0 ö¯I-õ¯H 8elöo¯ lIo¯ J, J¯ö¯l= „JõH¯õ H3‟ (HIl3 l8õe) l=0 „0¤= el lIë3l
„el¤=‟ e ¤3¯ l=0 =l3l J8l U¤ö8u Jel J¡ ¤. l8õ¯l83 ¤¯ õ =l „0¤=‟ õ „el¤=‟ e¯ ¤3 Jl elHo¯ J¡
H¯ö- ¤. l¤o¯ö¯ lH= e¯ l8J l83ö¯H l= „0¤=‟ =8l ö¯I õJl, l8J „¤0õ‟ Jë¯ 0¯Jle¯ Hl, lõöHö lHu Je¯
J o3 Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ HJl lHu Je¯ J¡
Iö Iu : IU ö¯ oU =¯õö¯ =ö¯õ¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : Iö¯ oö =¯õö¯ =ö¯õ¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : Iö¯ oU =¯õö¯ =löo¯õ¯ ¡
HHll¤o¯- l3õ¯ ö0õ¯=¯ el l8H 3= e ¤¯õ l=0 =8l l=H H o3ö õJl, ==ö H¯u=õö elo¯ eJ¯ ö0õ¯=¯ l=0
„IU ö¯‟ õ õ=lõ ö¤ e = „Iö¯‟ =l3¯ Jl8o¯ J, lHH 3 Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ el H8e¯=öl ¤ö¯ël lHu
Jel J¡
Iö Iu : oHc ¤3 el¤= = H¯õ¯ ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : oHc ¤3 el¤= = H¯õ¯ ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : oHc ¤3 el¤= = H¯õ¯ ¡ 9 ¡
H¯ö- l3õ¯ ö0õ¯=¯ l=0 l8=H¯ö3¯ J¡
Iö Iu : Hö lHlö lHölö¯I = I¯=lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤0H lHölö¯I UJ I¯= ¡
H¯u=õö IöH¤l : Hö lHlö lHölö¯I = I¯=lJ ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l 3 Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ ¤öë ö¤ l=0 l8=H¯ö J, ¤ö e=õ¯Iöl l=0 „Hö
lHlö‟ e Hu¯õ 3 l8ö=ö oõl03 ¤¯õ „¤0H‟ o¯l8o¯ J¡ „=‟ e Hu¯õ 3 „UJ‟ lö¤ = Uöu¯=¯ö õ o¯¤ë
¤H¯8l-Hö õ¯ö H8lu3 Jë el I=¯Jl le3l J¡ e=õ¯Iöl l=0 „I¯=lJ‟ 8J=0õ õ „I¯=‟ l8==0õ =ö le3¯ J¡
H¯ö- Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ Jl ¤ H¯lë= J¡
Iö Iu : ¤¯0U H lI 8öIõ ö¯=lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤¯0 HI ö¯lIõl lHö¯= ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤¯0 HI 8öIõ ö¯=lJ ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Iö Iu Hl l=0ö¯ ¤¯õ l8= -lHJ¯ J, lH=¯8 l8H e l= Iö Iu H¯lJ8 el
lö¤ë Höl ¤ö¯ël J¡ e =õ¯Iöl ¤¯õ l=0 „8öIõ ö¯=lJ‟ el u¯ „ö¯lIõl lHö¯=‟ =l3¯ lIo¯ J¡ „lHö¯=lJ‟ el u¯
„lHö¯=‟ lö¤ = 8J =0õ õ oU=3 UI õ¯ö l8= =0õ =l3¯ lIo¯ J
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö=-HHõ J¡
Iö Iu : 8ö¯öl =öõ¯cl uöl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : =ö¯cl =öõ¯cl =l uöl ¡
H¯u=õö IöH¤l : 8ö¯öl =öõ¯cl uöl ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Iö Iu Hl l=0ö¯ ¤¯õ l8=HH¯õ J, ¤ö e=õ¯Iöl=¯ö õ ¤¯õ l=I¯õ le3¯ J¡
UH õ „8ö¯öl‟ õ 8eö = „=ö¯cl‟ =l3¯ J, H¯l8e UH =¯H3 „8ö¯öl‟ oHu õ¯H J=I¯, ¤ö „=öõ¯cl =l uöl‟
lö¤ = UH õ ¤¯õ õ l8ö=ö oöuJlë o3 öHc =ö le3¯ J¡
H¯ö- Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ l8ö=ö eöH3 J¡
Iö Iu : I=öl I¯=lJ o¯H¯=öl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : Iöl I¯=lJ o¯H¯ööl ¡
26

H¯u=õö IöH¤l : Iöl I¯=lJ o¯H¯=öl ¡
HHll¤o¯- Iö Iu H¯lJ8 l=0 löl¤o¯ „I=öl‟ H8e o¯öH e õHl¤o¯ l=0 lö¤ o¯ulõ= H8e „Iöl‟ 3
¤ö¯3õ J¡ oHö l=0 „I=öl‟ 3 oI „IU öl‟ H¯ „IUõl‟ o3 UH 3 8¯oe „Iöl‟ Jë¯ Jl Hö¯l== J¡ e=õ¯Iöl
õH¤ õ „o¯H¯=öl‟ õ „o¯H¯ööl‟ lö¤ = o¯¤ël oö¤ Hl3 e¯ l=ö ¤lö0U e le3¯ J¡
Iö Iu : l3J ¤¯ä lHu=l oö¯¤l ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤lõ ¤¯ä lHuöl o¯ö¯¤l ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤lõ ¤¯ä lHu=l oö¯¤l ¡
HHll¤o¯- o¯öH elo¯ l=3lo¯ l=0 Iö Iu Hl e „l3J ¤¯ä‟ õ 8eö = „¤lõ ¤¯ä /¤¯ä‟ =l3¯ lIo¯ J¡
e=õ¯Iöl =öõ =¯ö õ „lHu=l‟ 8eö = „lHuöl‟ =ö le3¯ J¡ UH õ l83õl HH¥ õJl l= ¤lJö¯ UJ l8H
ö¯lIõl õ lJöö õ¯ö l=o¯J o¯l8o¯ J¡ l8H e¯ l8= =¯öõ J¡ ö¯ö3l HIl3 e =¥ Iu¯ l=0 lHeöl, lHuõl,
Hu=l õ l8= ö¯I eöH¯l8o¯ J¡ Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l=0 l8õ¯ õ löõ-löõ H=l=¯ö =l3¯ lIo¯ J¡
IöH¤l U3¯ö¯ =öõ =¯ö¯ l8H 3u õ HH¥e¯ Hl, ¤ö H¯l8e e=õ¯Iöl=¯ö el HH¥ l=0 õJl o¯l8o¯¡
H¯ö- Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö=-U3H J¡
Iö Iu : lHölö¯I lHU ¤¯0U u¯¤l ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : lHölö¯I HI ¤¯0 u¯¤l ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : lHölö¯I HI ¤¯0 u¯¤l ¡ 9 ¡
H¯ö- l3õ¯ ¤¯õ¯ l=0 =8l H öö3 o3ö õJl¡ o¯öH elo¯ l=3lo¯ l=0 „lHU‟ õ „HI‟ =ö le3¯ J¡ H8e-ö¤
o¯öH e õ= o3 o¯ulõ= Jõ¡
Iö Iu : H¯ö H¯öI H¯Iö¯ oUö Iö Iölö ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H¯ö= H¯Iö H¯öI¯ oö I=ö¯ Iölö ¡
H¯u=õö IöH¤l : H¯ö= H¯öI H¯Iö¯ oU ö Iö Iölö ¡
HHll¤o¯- l8H ¤=3l e Iö Iu Hl l=0 o¯8 ¤¯õ õ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ õ 8J3 Uä¯löo¯ J, Uõ¯ e¯ =lJë¯
J l= o¯öH l=3 ö¯HIH¯ö¯ l=0 l8H e¯ õl= õ¯H „H¯ö=‟ löl¤o¯ lIo¯ J¡ =¯H3= l=0 „H¯u=õö‟ el ö¯IH¯ö¯
l=0 „H¯ö=‟ e o¯Uë e¯ Hö =¯öõ l8J Hl l= He UH õ l8J „ö¯IH¯¯ö¯‟ o¯¤ël ¤H3= l=0 0õ ¯8l 3¯ „H¯ö‟
õ¯H e¯ ö¯I UH õ HIl3 e Iu¯ l=0 õJl lHö Hl=o¯¡ l8H l=0 =8l H eJ õJl l= l8H õ¯H =¯ö¯ ö¯I HIl3-
Iu¯ l=0 U¤ö8u õJl, ¤ö l8H e¯ ö¯= l8J õJl l= olHJ¯ =8l ö¯I =e ¤0öõ l=0 õJl löJ¯ J=I¯¡ Hl Iö
Iu H¯lJ8 l=0 U¤ö8u 3¤¯öl ö¯I HIl3 e Iu¯ l=0 õJl lHöe¯, 3¯ l8H e¯ l8J ö¯= õJl l= UH e¯
oHl33 õ=¯öëU I J¡ olHJ =8l ö¯I o3 ö¯I-õ¯H JëI, H Hu¯õ= Jë =¯öõ HIl3 e Iu¯ l=0 0öl03 õJl
J H=¡ „H¯ö‟ e¯ Hö ööë =¯H3 l8H H8e e =HI3 oöu¯ =ö luo¯õ eë el Höö3 J¡ „=¯Hõ o¯¤c‟ e
HHl=3 =H oõH¯ö „H¯ö=:‟ l8= eH e¯ õ¯H J o3 „H¯ö‟ UH eH e¯ =Hõl= J¡ 03 öJ „H¯ö=‟ UJ eH J ,
lHu e¯ ö¯H¯ „H¯lö=¯Jõ‟ =ö = ¤lHu Jl8o¯ Hl¡ l8u l8J =l lH=ö =öõ¯ Hööl J l= „HIl3ö3õ¯=ö‟ l=0
l8= „H¯ö=¯Jlõ=¯‟ õ¯H e¯ ö¯I elHo¯ J, lHH e Hö l=0 „H¯ö=‟ H8e J¡ l8J H¯ö= eH õ¯ö H8lu3 löJ¯
J=I¯¡ „H¯ö=‟ e¯ „H¯ö‟ J H¯ë¯ Hö¯l== J, l8J Iö „o¯¤c‟ =H 3 Jl lHu J ¡ UJ lö¤e¯ J l= H „H¯ö=‟
eH õ¯ö H8lu3 J, UJ „H¯ö‟ J¡ l8u l8J =l eH le3¯ H¯= l= HIl3 H¯H3 l=0 l8= „H¯öI‟ ö¯I 0öl03
löJ¯ J¡ H¯¤e¯ J „H¯öI‟ H8e e¯ l==¯H „H¯ö=+oI‟ 3 Jl Jl8o¯ J=I¯¡ H ö¯I „H¯ö‟ e¯ õ¯H 8eö =
„H¯ö=‟ =öõ =¯öl o¯öH el 03ö¯8l UH e olIo¯õ l=0 lõ=öl J¡ =¯H3= l=0 l8H 8eö¯o õ =l=3¯ el
Heö3¯ o3 ö=¯õIl e= õHc =l3 Jõ¡ „H¯ö H¯öI H¯Iö¯‟ l3õ¯ e¯ o¯öö „H‟ 3 Jl8o¯, lHH =¯l=-öH el
oõö3l Jel Hl, UJ olIo¯õ=H „H¯ö= H¯öI H¯Iö¯‟ lö¤ë õ¯ö õHc J I8l J¡ =l=3¯ el ö=¯õIl =l õHc
J8l J¡ H HH8öl=H l8H õ Hu =öõ¯ J=, 3¯ =¯l== ö=¯õIl =¯H3 l8H õ „H¯öI H¯ö= H¯Iö¯‟ =öõ¯ H¯l8e
U=3l-HI3 H¯¤e¯¡ e=õ¯Iöl õH¤ e ö¤= õ „Iö‟ õ 8eö = „I=ö¯‟ =öõ el õ¯e¯õl =l3l J¡ oHö l=0
I=ö¯, IU ö¯ H¯ Iö¯ ¤lJö¯ Jl „el¤=‟ ö¯I e ¤3¯ l=0 o¯ 0=¯ J, Uu¯- Iö¯ oö =¯õö¯ =ö¯õ¯¡ oHc ¤3
el¤= = H¯õ¯¡
H¯ö : Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 o¯l8o¯ „H¯ö‟ ö¯I-õ¯H l8ö=ö Ul03 J¡ o¯öH elo¯ eJ¯ ö0õ¯=¯ õ ¤¯õ õ
öHc =l3¯ J, lHJ¯ l= e=õ¯Iöl õH¤ 3 l8ö=ö H¤Hc J H¯e¯ J l= o¯öH elo¯ l=3lo¯ l=0 o=¯lä3 o3
o¯u¯öJlë 8eö¯o J8 lHöe Jõ¡
27

Iö Iu : oHc ¤3 Hlö¯I = Iö =ö JHlö ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : oHc ¤3 Hlö¯I = Iö¯ =ö J=lö ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : o¯õ ¤3 lHöl ö¯I = Iö =ö JHlö ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ e IöH¤l õH¤ õ „oHc‟ el u¯ o¯õ =ö = =¯l= õ öHJlë =l3¯ J¡ Uõ¯ e¯ l8J H8e-
ö¤ lõHl03 Jl „oHc‟ 3 õ=lõ J¡ e=õ¯Iöl ö0õ¯ l=0 „Iö‟ õ „Iö¯‟ lö¤ = =öl oHul =l3l J¡ „JHlö‟ õ
=l „J=lö‟ löl¤o¯ J¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ ö8l H¯l8e l8J Iö 3HölHõ= J= l= „o¯öH‟ õ „Hlö¯I‟ õ¯ lö¤
= „lHöl ö¯I‟ löl¤o¯ J, H Uõ¯ õ Iö8¯ël e oõ =ö H¯¤e¯ J=I¯, ¤ö UJ l8J =l luo¯õ l=0 ö¤ë l= Iö
Iu Hl e ¤õ¯ 44 „3 77 o3 78 õ8ö H8e¯ e lHöö¤ l8 = Jõ- Hlö¯I HJö¯ ¤ o3 ¤õ¯ 92 „3 „Hl ö¯I öI3
=8lö HlU =¯‟ lHöö¤ =l¤o¯ H¯ H=e¯ J¡ l8H ö8l ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯H3 l8J U=3l oõl03 J=Il
l= Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l=0 „lHöl ö¯I‟ el u¯ „Hlö¯I‟ l=U löl¤o¯ lIo¯ J ?H
H¯ö- Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ Jl Hö=3H J¡
Iö Iu : ¤HcH H = ö¯I = I¯=lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤HcH H= ö¯I UJ =J8l ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤HcH H= ö¯I = I¯=lJ ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ l8ö=ö l8=HH¯õ J, ¤ö e=õ¯Iöl ö0õ¯=¯ö õ „=
I¯=lJ‟ el u¯ „UJ =J8l‟ lö¤ le3¯ J¡ H¤Hc J l= l8J e=õ¯Iöl löl¤3 ¤H¯8l 3 ¤ö¯l=3 J¡ l8H el
=l=3¯ 3öcl¤öë o3 öHJlë J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Hö8-ö¯l3 Ul03 J¡
Iö Iu : ¤¯0U H lI 8öIõ ö¯=lJ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤¯0 =¯lHlõ H¤ U0ö8l ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤¯0 HI 8öIõ ö¯=lJ ¡
HHll¤o¯- IöH¤l löl¤3 o3 Iö Iu Hl el 8¯ël l=0 l83õ¯ Jl o3ö J, l= o¯öH õ „¤¯0U‟ o3 „HlI‟ el
Hu3¯ öI =öleo¯ „¤¯0‟ o3 „HI‟ löl¤o¯ J¡ 8¯=l ¤¯õ lHöe¯ J¡ e=õ¯Iöl ¤¯õ ¤öl 3ö¯ oõl03 J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ Jl Hu o3 ¤ö¯3õ J¡
Iö Iu : Hölõ IöHö¯öl uõl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : Höõ oö Hö¯öl uõl ¡
H¯u=õö IöH¤l : Höõ Iö Hö¯öl uõl ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ elo¯ eJ¯ l=3lo¯ l=0 „Hölõ‟ e¯ oõl03 UI õ¯ö „H öõ‟ =ö le3¯ lIo¯ J¡
Iö8¯ël l=0 Hö u¯8l „Hölõ‟ J , l=U H l8J l8= 8J-¤ 0lö3 ö¯lIõl J¡ ¤ö¯3õ HH l=0 l8H õ „Hölõ‟ H¯
„Höõl‟ Jl löl¤o¯ H¯e¯ Hl¡ l8H 3 H¤Hc J l= o¯öH elo¯ ö0õ¯=¯ UH ==3 elo¯ Jõ, He „Hölõ‟ l=l=3
J = „Höõ‟ J 0=l Hl¡ e =õ¯Iöl õH¤ õ „Iö‟ e¯ „oö‟ 8ë¯ le3¯ J¡ =¯H3= l=0 UH õ ö¯lIõlo¯ el lIë3l
U=3l-HI3 =öõ =¯H3 olHJ¯ =l3¯ J¡ l8J UH el Hu¯ö-0Hc¯ e¯ =ö J¡ olHJ H u¯ö =öõ el ¤l=ö3l
HIöölo¯ ö0õ¯=¯ l=0 o¯Uel J, Hö ö0õ¯ l=0 õJl¡ UH õ H¯¤e¯ Hl l= Höõ, Iö, Hö¯öl, o¯H¯, =öõl
(UH oõH¯ö) o3 HJ= ä ö¯lIõlo¯ J H¯elo¯ Jõ¡ l8H ö8l UH õ ¤¯õ Huë e¯ ¤U3õ =l3¯ J, ¤ö J oHu
lIo¯ J¡ l8õ¯ ö¯lIõlo¯ el lIë3l U3 oHl oI l=0¯ö =ö¯I¡
H¯ö- Iö Iu Hl =¯ö¯ ¤¯õ Hu o3 ¤ö¯3õ J¡
Iö Iu : ¤lõ I¯=lJ o¯H¯ Iõ Iõl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤lõ I¯=lJ o¯H¯ =öõl ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤õ I¯=lJ o¯H¯ Iõ Iõl ¡
HHlll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ l=0 l8= o3ö J¡ l8= -lHJ H8e-ö¤¯ H8ul o03
o¯öH IöH¤l õH¤ l=0 „¤lõ‟ õ „¤õ‟ lö¤ ee¯ J¡ e=õ¯Iöl ö0õ¯ l=0 „Iõ Iõl‟ õ Hu =öõ e U¤ö¯ö õ¯ö
„=öõl‟ =ö le3¯ lIo¯ J¡ ¤. l¤o¯ö¯ lH= „¤eH‟ =ölIo¯ õ =l „Iõ Iõl‟ õ 8J3 l=0lö3 =l3¯ Hl¡ Uõ¯
o¯öH õ l8H U=¯8l =¯H3 õJl =lHo¯, lHH õ UJ Hö-lö¤¯öl Hõe Hõ, ¤ö Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ el öö¤ö
o¯ö0õ¯ =l3l¡ UJ e=õ¯Iöl õH¤ e „=öõl‟ ¤lö=3õ 3 =l ¤ö¯l=3 õJl J8, 8öl= l8J ¤0¯löo¯ l= l8J
„==õl‟ löl¤o¯ H¯ë¯ 0¯Jle¯ Hl¡ o¯U ! oHl =¤l8 l= l8H „Iõ Iõl‟ 3 =l ö¯= J¡ „HlHöö=HUHIl3H‟ 3
28

lIo¯3 Je¯ J l= ¤ööl= l=õö l=3 ö¯I-¤lö=¯ö l=0 „Hlö¯I‟ elo¯ ¤3õlo¯ l=0 l8= Iõ=öl J, ¤ö 03 öJ
l= l8J Iö=öl õJl, l=U H l8H lHHcH õ „Iö=öl‟ õ =¤ö 3ö 3 „Hl ö¯I‟ el ¤3õl eöH¯l8o¯ J¡ l8u
l8J =l H¯ëõ¯ Hööl J l= ¤ö¯3õ =¯ö l=0 „Iõ=öl‟ 3 l8ö¯=¯ „IõH¯Iö‟ o3 „Iõl=o¯‟ =öI ö¯I ¤0lö3
öJ Jõ o3 „Iõ=öl‟ oH =l 8J¤0lö3 J ¡ l8H 3 l8J 8J3 H¤Hc J l= =8l „Iõ‟ õ¯H= ö¯I Höö l=eH¯õ
Hl, H „H¯Iö‟ õ¯ö lHö = „IõH¯Iö‟ J lIo¯¡ =¯õõHlH=l oõH¯ö „Iõ=öl‟ H= el ö¯lIõl J¡ ¤. l8õ¯l83 ¤¯
oõH¯ö „IõH¯Iö‟ ö¯I „Hlö¯I‟ e¯ ¤3 J¡ H oHl l8H õ3lH 3 ¤He J¯ l= ö¯IH¯ö¯ l=0 o¯l8o¯ „Iõ‟ H8e
ö¯lIõl =¯H3 J, He l= „Iõl‟ H8e HIl3 e H¯lJö IëlHõ¯ =¯H3 J¡ ¤=3l e õl= oöu Jõ- l=ö IëlHõ
„o¯H¯‟ o3 „Iõ‟ ö¯lIõlo¯ e¯ I¯l8õ =öe Jõ¡ Jë l8= Jö HHlHo¯ J l= ö¯lIõlo¯ el lIë3l ¤H 3 =ul=
õJl Hõl H¯ H=el¡ H Hölõ, Iö, Hö¯öl, o¯H¯, Iõ o3 HJ õ ö¯lIõlo¯ Hõ ö8l8, 3¯ H= elo¯ „ö¯lIõlo¯‟
el lIë3l ä J H¯el J¡ Höl H¯õ3¯ J l= „Iö‟ o3 „Iö‟ l=0 =8l o3ö õJl¡ l8J ö¯I-¤3ö J, lHH õ
„Hlö¯I‟ e ¤3ö¯ l=0 ¤lJö¯ Hu¯õ le3¯ Jl8o¯ J, l=Ul= ö¯lIõl e¯ õ¯H 3¯ „Iö=öl‟ J, lHH e¯ =öëõ
¤lJö¯ o¯ 0=¯ J¡ eöoHö ö¯IH¯ö¯ l=0 „Iö‟ õ „Hö¯öl‟ õ¯ö HU=3 =l3¯ lIo¯ J¡ oHl H¯ëe J¯ l= „Iö
Hö¯ö‟ oH =l 8J3 ¤0lö3 ö¯I J¡ H „Iö Hö¯öl‟ e õJl, l8= ö¯lIõl J¡ l8= H= elo¯ ö¯lIõlo¯ Jõ-
Hölõ, IöHö¯öl, o¯H¯, Iõ o3 HJ /HJl=/HJl¡
H¯ö- Hl Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ e¯ ¤¯õ Hö=-HHõ J¡ „H¯u=õö‟ e e=õ¯Iöl õH¤ elo¯ ö¯lH= Hu¯ UH
e HIö lö¤ H¯ë e¯ H83 Jõ¡ „H¯u=õö‟ IöH¤l e H8e-ö¤ Iö8¯ël 3 HIöö =¯ö e Jõ, lHõ¯ l=0 Iö
Iu Hl =¯öl l8=H¯ö3¯ =l õJl¡
Iö Iu : U0 Hlö HJU ¤ lõ =lõl ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : U0 Hö ¤õ HJ= =lõl ¡
H¯u=õö IöH¤l : U0 Hö HJl= ¤ lõ =lõl ¡
HHll¤o¯- H8e¯ e¯ c¯=ö¯ =öl8 3¯ Iö Iu Hl l=0 o¯8 „U0‟ H8e õ e=õ¯Iöl ö0õ¯ l=0 õJl 8elöo¯, ¤ö
„H¯u=õö‟ IöH¤l l=0 „U0‟ =l3¯ lIo¯ J¡ „Hlö‟ õ o¯öH elo¯ eJ¯ l=3lo¯ l=0 „Hö‟ =ö le3¯ lIo¯ J¡
„HJU‟ e=õ¯Iöl l=0 „HJ=‟ o3 IöH¤l l=0 „HJl=‟ J lIo¯ J¡ „¤lõ‟ H8e õ IöH¤l õH¤ õ l8H =¯ö
„¤õ‟ õJl =l3¯, ¤ö e=õ¯Iöl l=0 l8H e¯ Hö¤ „¤õ‟ lö¤ = l8H e¯ Hu¯õ =l „HJ=‟ 3 ¤lJö¯ =ö le3¯ lIo¯
J¡ H o¯öH elo¯ eJ¯ l=3lo¯ e¯ o¯l¤Hl Hö õJl 8ëe¯¡ ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ e¯ =lJë¯ J l= Iö Iu Hl el
ö¯IH¯ö¯ l=0 HJl õ „HJU‟ lö¤ë el Fö3l =l3l I8l J¡ J=l=3õ HIl3-Iu¯ l=0 l8H ö¯I e =8l õ¯H Jõ,
lH=- HJ, HJ, HJl=, H J=, HJl o¯le¡ ö¯I3ölIël l=0 „HJ‟ õ H= el ö¯lIõl löl¤o¯ lIo¯ J¡ Iö8¯ël
l=0 „HJl‟ õ „HJ8‟ o3 „HJ=l‟ õ¯H =l le3 I8 Jõ, Uu¯- HJ8 HJ8 HJ=l¡ oHö l=0 HJ= e¯ HJ8, HJ=
e¯ HJU o3 HJU e¯ HJ Jë¯ Hö¯l== ö¯H¯8l ¤lö=ö3õ J ¡ lH=- „3öl c= 3ölo öU H¯Iö‟ l=0 „öUH¯Iö‟
H8e „ö=H¯Iö‟ e¯ Jl ¤lö=öl33 ö¤ J¡ =öl e¯ 8öl Jë¯ Hö¯l== J¡ =Hë= e¯ 8Hõ J H¯ë õ¯ö „=‟ el
o¯=¯H‟ U‟ J I8l J¡ l8J „=Hë=‟ oI „=Hë‟ 8ë H¯e¯ J¡ U¤ö=3 HJU H¯ HJ= õ Jl „JõH¯õ H3‟ el
ö¯IH¯ö¯ l=0 „HJ‟ õ¯H le3¯ lIo¯ J¡ l8= Iö Iu el ö¯IH¯ö¯ l=0 =ölë3 „HJU‟ ö¯lIõl Jl HJ=, HJ8,
HJl=, HJl, HJ o¯le õ¯=¯ õ¯ö ¤0lö3 öJl J¡
H¯ö- Hl Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ l=0 =8l oHI3l õJl, ¤ö o¯öH e e= ¤¯õ =¤-=¤ Jõ¡
Iö Iu : H= ö¯I lHU ¤¯0U 0lõl ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H= ö¯I HI ¤¯0 0lõl ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : H= ö¯I H ¤¯0 0lõl ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- o¯öH elo¯ eJ¯ ö0õ¯=¯ e ¤¯õ l=0 H¯Höl öe J¡ o¯öH el e=õ¯Iöl ö0õ¯ l=0 „lHU‟ õ „HI‟
8ë¯ le3¯ J, He l= IöH¤l l=0 „H‟ lö¤ löo¯ J¡ lõHl03 Jl Iö Iu Hl el ö¯IH¯ö¯ e H8e-ö¤ ¤ö¯3õ
Jõ¡
Iö Iu : 8ö¯uö IHuö =e¯ö¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : 8ö¯J IHuö =e¯ö¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : 8ö¯cl IHuö =e¯ö¯ ¡ (¤lJö¯ ö¯lIõl ö¤ Jë l== ö¯I-¤3)
HHll¤o¯- „8ö¯uö‟ l8= o¤0lö3 ö¯I J, lHH e¯ H¯ 3¯ oHl33 IH J 0l=o¯ J H¯ HH õ¯ö l8H e¯ õ¯H
¤lö=öl33 J lIo¯ J¡ l8Jl =¯öõ Hl l= o¯öH l=3 eJ¯ ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 õ¯H 8eö = „8ö¯J‟ o3 „8ö¯cl‟
29

=l3¯ lIo¯ J¡ ¤ö oHI3l l8J o¯ I8l J l= IöH¤l ¤¯õ l=0 H „8ö¯cl‟ ¤¯l8o¯ lIo¯ J, l8J ö¯I-¤3 õJl
8öl= l8H3l ö¯lIõl J, H ¤lJö¯ Jl „8ö¯öl‟ e õ¯H „3 „Hlö¯I‟ el ö¯lIõl =H o¯ 0=l J¡ o¯öH e ¤¯õ¯ l=0
H ¤lö=ö3õ =l3 I8 Jõ, U H e¯ Hö =¯öõ „8 ö¯uö‟ el oõ¤ö8u3¯ Hl, ¤ö l8J H¤Hc J l= o¯öH elo¯
l=3lo¯ l=0, ö¯= löõ-löõ HJl, HH¯u¯õ ¤H33 =öõ el 0Hc¯ J8l J , H lõHl03 Jl HIööl ¤l=ö3l J, õJl
3¯ o¯öH elo¯ ö0õ¯=¯ l=0 l8=H¯ö3¯ Höö Jël Hl¡
Iö Iu : H8öluö õc oU Höu¯ö¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H¯öuö õc U Höu¯ö¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : Höuö õc oU H8ölu¯ö¯ ¡
HHll¤o¯- „8ö¯uö‟ =¯I „H8öluö‟ =l olHJ¯ o¤0lö3 ö¯I J, lHH e¯ oHl33 HIl3 e Iu¯ l=0 U¤ö8u
õJl J¡ l8H =¯öõ o¯öH elo¯ =¤-=¤ ö¯IH¯ö¯=¯ õ l8H e löõ-löõ 8eö ¤H33 =l3 Jõ¡ lHu IöH¤l
ö0õ¯ l=0 „H8öluö‟ el u¯ „Höuö‟ lö¤ = „Höu¯ö¯‟ el u¯ „H8ölu¯ö¯‟ lö¤ le3¯ J, Uu e=õ¯Iöl ö0õ¯ l=0
„H8öluö‟ õ „H¯öuö‟ lö¤ le3¯ J, ¤ö „Höu¯ö¯‟ õ 8eöë el 0Hc¯ õJl =l3l¡ o¯öH elo¯ eJ¯ l=3lo¯ õ
HH¯-IH3 Jleo¯ =l l8J H¤Hc =ö le3¯ l= „H8öluö‟ o3 „Höu¯ö¯‟ e= ö¯I l=H HH ¤0lö3 öJ Jõ¡
„JõH¯õ H3‟ (HIl3 l8õe) l=0 „Höu¯ö¯‟ ö¯I õ „H=‟ e ¤3¯ l=0 öl¤o¯ lIo¯ J¡ ¤. l¤o¯ö¯ lH= „¤eH‟ õ
Hl Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ el H8e¯=öl e¯ HH¯= U ö¯Uleo¯ löl¤o¯ J l= l8H e oëH¯ë lö¤¯öl õ
„H¯öuö‟ õ „H8öluö‟ lö¤ le3¯ J¡ l8J l=0¯ö H. HHH ö lH= „oH=‟ e Hõ¡ ¤ö l8õ¯ l=e=¯õ¯ el ¤ö¤-
¤õ0ö oHö J¯HJlël J¡ l8J o¯öH el ö¯IH¯ö¯ õ Hu o3 Hö Hõe Jõ, ¤ö o¯öH eo¯ö¯ =ö3 „H8öluö‟
U3 =8l lc¤ël l=U õJl =öe ? H Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ e¯ H3 „H¯u=õö =¯H =eö¯‟ Jl Hl, 3¯ o¯öH
õ „H8ölu¯ö¯‟ l=U lö¤ le3¯¡ H „H8öluö‟ H8e el l== =¤öë HHll¤o¯ =l3l H¯=, 3¯ l8J ¤3¯ 0öI¯ l=
HHl=3 l=0 „H8ö‟ e¯ oöu ¤J¯õ J¡ „uö‟ e¯ oöu „u¯öõ =öõ =¯ö¯‟ J¡ „H8öluö‟ e¯ oöu J - ¤J¯õ õ
u¯öõ =öõ =¯ö¯¡ He „¤J¯õ õ u¯öõ =öõ =¯ö‟ e¯ l==0õ =ö¯I, 3¯ H¤Hc J H¯=I¯ l= Hl l=Hë e¯ l8=
l=HHë „lIlöuö‟ Hl¡ „lIlö‟ e¯ oöu =l ¤J¯õ J¡ „lIlöuö‟ ¤J¯õ õ u¯öõ =öõ =¯ö¯¡ l8= ¤ö¯lë= =u¯õ=
oõH¯ö Hl l=Hë õ „I=öuõ‟ ¤ö83 õ Uõ¯l8o¯ Hl, Iö=¯= J - IöHl3 l=Hlõ I=öuõ u¯ö¡ H H¤Hc J l=
„H8öluö‟ =l Hl l=Hë e¯ Jl l8= l=HHë J¡ l8H H8ul =l =8l HeJ õJl, l= Hu=¯ö e¯ ö¯ö3l H¯lJ3 o3
HIl3 Hl l=Hë e o¯ö -eo¯ö Jl =He¯ Hl¡ l8 = =8l „ö¯I‟ Uõ¯ e ¤ö83 0=ë =¯ö =3= õ HHöl¤3 J= 3¯
=8l Jö¯õl el Iö õJl¡ l8u l8J =l ¤õ0ö =ö ö8l8 l= oëH¯ë o¯öH õ „H8öluö‟ õ „H8ölu¯ö¯‟ lö¤ le3¯
J o3 „Höu¯ö¯‟ õ „Höuö‟ lö¤ = ö¯öl U=¯8l =l3l J¡ „u¯ö¯‟ e¯ oöu „¤=¯J, ölJö o¯le‟ Je¯ J, l8J l=H
¤J¯õ el õJl J H=el, „Hö‟ el Jel J¡ H „H8ölu¯ö¯‟ o3 „Höuö‟ Hö=u¯ Fö3 ¤¯õ J ¡ o¯öH e Fö3 ¤¯õ
õ HJl o3 Iö Iu Hl e HJl ¤¯õ õ Fö3 =lJë =¯ö H¯ö l=e=¯õ¯ H8ul l8J Iö=¯= l8=eH U==¯ J - „8¯=
H¯öI cU¯ 0öõ¯¡ Hlu¯ älö o¤õ¯ 8õõ¯‟¡
H¯ö : Iö Iu Hl e¯ ¤¯õ Hu o3 H¯öu= J, He l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e e= ¤¯õ Fö3 Jõ¡
Iö Iu : ¤lõ I¯=lJ H=ö oU lHo¯H¯ ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤lõ I¯=lJ o H=ö oU HU¯H¯ ¡
H¯u=õö IöH¤l : ¤õ I¯=lJ H=ö oö lHo¯H¯ ¡
HHll¤o¯- l3õ ¤¯õ¯ l=0 Hö-ö3 o3ö õJl¡ e=õ¯Iöl õ H¤ e¯ ¤¯õ Hl Iö Iu H¯lJ8 õ¯ö lHöe¯ J¡ ¤ H¯8l
õH¤ l=0 „¤lõ‟ e¯ Fö3 ö¤ „¤õ‟ o3 „oU‟ el u¯ „oö‟ =l3¯ lIo¯ J¡ e=õ¯Iöl ¤¯õ o¯öH e IöH¤l ¤¯õ
el 3Hel= õ¯ =ö = Iö Iu Hl e ¤¯õ e¯ HHöuõ =öe¯ J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ l8ö=ö õl= J¡
Iö Iu : H= ö¯I ¤3õ = õ¯H¯ ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : H= ö¯lI ¤ 3õ = õ¯H¯ ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : H= ö¯I ¤3õ = õ¯H¯ ¡ 9 ¡
H¯ö- l3õ¯ ö0õ¯=¯ e¯ ¤¯õ lHöe¯ J¡ ==ö e=õ¯Iöl ö0õ¯ l=0 „ö¯I‟ e¯ „ö¯lI‟ oöu¯3 „ö¯lIõl‟ =l3¯ Jl8o¯
J¡ l8J l8= oHul J¡
Iö Iu : ¤Hc ö¯I Ulõ I¯8 H lI ö¯Iõl 3lH ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : ¤Hc ö¯I Uõ I¯l8o¯ HI ö¯Iõl 3lH ¡
30

H¯u=õö IöH¤l : ¤Hc ö¯I Ulõ I¯8 H lI ö¯Iõl 3lH ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ IöH¤l o3 Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ lHöe¯ J¡ e=õ¯Iöl õH¤ l=0 „I¯8‟ e¯ „I¯l8o¯‟
8ë¯ = ¤¯õ õ elH3 =ö le3¯ J¡ ä ö¯I¯ õ¯ö „I¯8‟ o¯Uë¯ Hl, UH õ l8==0õ „I¯l8o¯‟ lö¤ le3¯ J¡ „HlI‟
õ „HI‟ lö¤ë el öö =l =l3l J¡
H¯ö- Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ l8ö=ö õl= J¡
Iö Iu : Hö ¤3 ö¯Iõ = oõ¯öJ eH 8lH ¡ 9 ¡ 9 ¡
H¯u=õö e=õ¯Iöl : Hö ¤3 Hö ö¯I = oõ3¯öl ä3lH ¡ 9 ¡ 9 ¡
H¯u=õö IöH¤l : Hö ¤3 ö¯Iõ = I¯8 oõ¯öJ eH 8lH ¡ 9 ¡ 9 ¡
HHll¤o¯- „H¯u=õö‟ e=õ¯Iöl l=0 ol3H ¤=3l e¯ ¤¯õ elH3 Jl õJl Jl8o¯, HI „oõ¯öJ eH 8lH‟ ö¯= 48
õ „oõ3¯öl ä3lH‟ lö¤ = 84 8ë¯Uë el 8Hö öö =ö = o¯¤ël oö¤I3¯ õ lHu =ö le3¯ J¡ l8J 84 =ö
ö¯I, ö¯lIõlo¯ o3 ö¯I-¤3¯ el lIë3l õJl, 8öl= „Hö ¤3 Hö ö¯I =‟ lö¤ = ==ö ö¯I-¤3 Jl 84 =ö le3
Jõ¡ IöH¤l õH¤ l=0 e=õ¯Iöl =¯I ö¯I¯ el Fö3 lIë3l 3¯ õJl, ¤ö „Hö ¤3 ö¯Iõ =‟ e õ¯ö „I¯8‟ H8e
Hõ = =l=3¯ õ elH3 =l3¯ J ¡
H¯ö- l8H ¤=3l e¯ Hö 3 H¤Hc, Hu o3 =¯l== eH¯ 3 H =3 ¤¯õ Iö Iu H¯lJ8 l=0 Jl J¡
U¤ö=3 HHll¤o¯ e Hl¤l¤3 õ3lH-
1. ¤. l¤o¯ö¯ lH= „¤eH‟ o3 H‟ HHHö lH= „oH=‟ =öI ö¯IH¯ö¯ e l=öulo¯ õ Iö Iu H¯lJ8 el
ö¯IH¯ö¯ e¯ ¤¯õ e lH3 eH = ¤¯õ=¯ õ IHö¯J =l3¯ J, He l= U¤ö=3 ¤=3l=¯ö lõö¤¤ l== 0õ 3
8J3 H¤Hc J lIo¯ J l= „o¯öH‟ elo¯ eJ¯ ö¯IH¯ö¯=¯ e¯ ¤¯õ 8J3 Fö3 J¡ He oHl l3õ¯
ö¯IH¯ö¯=¯ e ¤¯õ el 3öõ¯ =öe J¯ 3¯ H¤Hc J H¯e¯ J - U. Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0ö¯ ¤¯õ Hö 3 Hu
J¡ o. o¯öH el „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ IöH¤l e¯ ¤¯õ elH3 J o3 Iö Iu Hl e ¤¯õ 3 l=3 lõHõ-
=lc e¯ J¡ 8. e=õ¯Iöl l=0 lö¤l „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e¯ ¤¯õ Hö 3 oHu J¡
2. o¯öH e lJel ¤¯õ o3 ¤H¯8l ¤¯õ l=0 ö¯öl o3ö Jõ¡ o¯öH e¯ IöH¤l ¤¯õ Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ
e õHel= J, õ¯ l= o¯öH el lJel ö¯IH¯ö¯ e¡
3. o¯öH elo¯ e= ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 Hu= =¯öl ¤l=ö3l lõö3ö =H =öel J¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 el
ö¯IH¯ö¯ l=0 o¯8 lHõ¯ o¤0lö3 ö¯I¯ e¯ õ¯H eööö Hl, Uõ¯ e 8eö ööë el 0Hc¯ =l3l I8l J¡
l8H ¤U3õ e¯ =ö l8=H¯ö õJl¡ H IöH¤l ö0õ¯ õ l8= õ¯H H¥¯l8o¯, 3¯ UH =¯H3 e=õ¯Iöl õ =8l
Jö õ¯H H¯JHë löo¯Uë el 0Hc¯ =l3l¡ olHJ Hu¯õ¯ 3 l=3 -l=3 l8= ö0õ¯ e¯ ö¯Iõ¯H Iö Iu
H¯lJ8 õ¯ö Hö ¤¯e¯ J, He l= o¯öH el eHl ö¯IH¯ö¯ õ =8l Jö Jl õ¯H ¤H33 =ö le3¯ J¡ l8J
Hu= ¤l=ö3l Hö lö¤¯öl l=0 õJl J H=el¡ l8H 3 H¤Hc J l= Hl Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l8õ¯
ö¯IH¯ö¯=¯ U3 o¯lH3 õJl, 8öl= l8J ö¯IH¯ö¯=¯ Iö Iu H¯lJ8 e ¤¯õ U3 o¯lH 3 Jõ¡
4. H¯ö H3¯ elo¯ ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 l8J lõUH löJ¯ J l= ö¯I¯, ö¯lIõlo¯, ö¯I-¤3ö¯ o3 õJ¯ (lHõ¯
ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 Jõ) e¯ l=3 =l e Jö¯U õJl o¯l8o¯¡ Hl Iö Iu H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ l=0 =l =8l
ö¯I-õ¯H e8¯ö¯ õJl =öl3o¯ lIo¯, ¤ö o¯öH elo¯ l=3lo¯ l=0 ol=3 ö¯IH¯ö¯=¯ l=0 l8H lõUH
e¯ Uö=ë Jl8o¯ J, e=õ¯Iöl l=0 o¯H¯ õ ööU e¯ ¤3 eöH¯Uleo¯ löl¤o¯ J - ¤õ o¯H¯ ööl ö
=¯öl¡ oI H= e¯ ¤3 Hõ = löl¤o¯ J - ¤lõ I¯=lJ o¯H¯ =öõl¡ IöH¤l l=0 „öö=‟ el ¤3õl
l8ö¯=öl (¤uH öö=l l8ö¯=öl) Hõ = oI l=ö „ölö3 l8ö¯=lö I¯=Jl‟ lö¤ = ö¯lIõl õ ö¯I 8ë¯ =
eJö¯U =l3¯ J¡ „lHuöl‟ e =¯ö o¯ I8l J¡ lJel HH=öë l=0 IUö¯/I=ö¯ e =¯ö o¯ lIo¯ J¡ o¯öH
e IöH¤l ¤¯õ l=0 ö¯I „l=ö¯cl‟ e =¯ö o¯ lIo¯ J¡ l8= =¯ö ¤öH-ö¯I 8ë =, ¤ö eHl =¯öl
l8H3l-lö8¯H ¤lJõ =¡
5. o¯öH elo¯ l=3lo¯ l=0 ö¯lIõlo¯ õ ö¯I-õ¯H o3 ö¯I¯ õ ö¯lIõl õ¯H eë elo¯ 8Hö öö¯ =l3lo¯
I8lo¯ Jõ¡ l8H H8ul Iö Iu H¯lJ8 el ö0õ¯ ¤öl 3ö¯ lõUH l=0 8¥l J8l J, ¤ö „H¯u=õö
=¯H=eö¯‟ e lö¤¯öl õ ö¯I-ö¯lIõl e öe el H¥ õJl¡ H =¥ UH õ õ=ö =ö = löl¤o¯ J, UJ
lõUH8u J, ¤ö H UH õ ¤lö=ö3õ =l3 Jõ, UJ lõUH e¯ Uö=ë =öe Jõ¡
6. l=öul luö e¯ =lJë¯ J l= ö¯IH¯ö¯ l=0 =ölë3 ö¯I =¯H=eö¯ õ ö¯H-eö8¯ö l=0 I¯8 Hõ¡ ¤lJö¯
3¯ olHJl 8lu e =ö8¯õ H¯ë¯ Hööl J, lHH õ l83õl HJ¯õ ¤H H¯ö H¯JHë ö¤l J, l=Ul= H 3¯
31

ö¯Ie¯öl e 8J3 I=8l8 =¤/Hë Jõ, H l8= ö¯I e¯ l=H3¯ö öU-e =lco¯ 3= =öe Jõ¡ ö¯H-
eö8¯ö el HIll3= 8õ= l=3õ leõ 0öl J=Il ? l8J l=öul ¤¤ Jl eH H=I¯¡ eH¯ l8J =l H0ë el
öõ J l= H¯H3l HIl3 e¯ I¯l8õ =öõ =¯ö l=H ö¯I õ ==ö HI¯Uë e¯ ¤¯¤ =e õJl =öe¡ l8H õ
UJ ö¯I 3 H¯l¤3 Jë =¯ö¯ =öH Hõe Jõ¡ l=ö ö¯I-¤=lõ „=¯H=eö¯‟ õ =¤-=¤ ==3¯ e ö¯I l==
l8= =¯ö I¯ le3, Höl 8lu l=0 õJl o¯Ue¯¡ o¯öH e =u¯õ= oõH¯ö „=¯H=eö¯‟ l8= öl I¯ öJl Hl,
3¯ l=ö ö¯IH¯ö¯ l=0 =¯ö-=¯ö 8J=0õ ¤e „I¯=lJ‟ l=U o¯l8o¯ J , l8==0õ „I¯=‟ l=U õJl
o¯l8o¯ ? UH ö¯H-eö8¯ö l=0 lHu =¯H=eö¯ I¯ öJl Hl =ë ö= Hõ H „öö3 l8ö¯=ö o¤õl o¤õl
ö¯l3‟ I¯ öJ Hõ, Uu l8= Hö¯ l=0 l8= ö¯I õ =¤-=¤ 3öll=o¯ õ¯ö I¯Uë =¯ö l=3õ = I=8l8
8õ Hõ, l8J o¯öH õ l=3 eöHõ õJl =ö=¯8¡ H 3¯ l8J HH¥ Hl=o¯ l= ö¯I-¤=lõ Iö Hl õ
elHo¯ J l= I¯l8õ e olu=¯öl HIl3-l=e l8õ¯ ö¯I¯ õ o¯¤ë-o¯¤ë UI õ¯ö I¯l8õ =öe Jõ¡
Jö¯õ Jë el Höö3 õJl¡ l8= ö¯I õ =¤-=¤ I¯l8õ =öõ =ö = Jl HIl3 e =¤-=¤ =ö¯ë lõölH3
J8 Jõ¡ o¯ö0=¯ õ l8J =l luo¯õ õJl le3¯ l= ö¯IH¯ö¯ l=0 ==ö ö¯I¯ e I¯l8õ =öõ el Jl H 0õ¯
õJl, Uu l8J =l o¯l8o¯ J- ¤lõ o¯l8oU lJöö, 3öIl e==öl o¯8l, HöH¯õe ö¯H=ö o¯8 ¡ l8H
e¯ =l ö¯= J ? =l l8J =l H eö 8H3 HH¯ = ö¯H-eö8¯ö l=0 =¯H=eö¯ =ö o¯ = Hlö3 J8 Hõ H¯
¤lJö¯ õIö l=0 Hö =öõ I8 Hl Uu ¤ö3 o¯8 Hõ¡ =¯H3= l=0 l8J lö¤¯öl õ Hl03 =l3¯ J l=
ö¯IH¯ö¯ e =H l=0 l=ö l8J ö¯I o¯l8o¯ J¡ l8J H0õ¯ ö¯IH¯ö¯ lö¤ë el J H¯ I¯Uë el¡ HIl3 el
ö3¯ = lH3õl H¯ë=¯öl ö¤ë =¯ö¯ l=o=3l =l H¯ëe¯ J l= l8J ö¯IH¯ö¯ =e =l I¯8l õJl H¯ H=el,
l=Ul= l8= 3= l=0 =8l-=8l ö¯I¯ e õ¯H Jõ¡ Jö ö¯I oõH¯ö Hö õJl 8eö H¯ H=e¡ l8H elo¯
==ö UJ 3=¯ I¯8lo¯ H¯ H=elo¯ Jõ, lHõ¯ l=0 l8= ö¯I e¯ õ¯H J¡ l8H ö8l Iël lH¤ ä ¤H¤ ö¯I
I¯ = Hë¯Ue öJ Jõ¡ H ö¯IH¯ö¯=¯ I¯l8õ-U¤UIl Jelo¯ Hõ, Uõ¯ e l8= ¤e l=0 ==ö l8= ö¯I
e¯ õ¯H Je¯ Hl, oIö ¤leo¯ l=0 =¯ö-=¯ö ö¯I 8eöë¯ I=8l8 el I¯l8õ-¤lö¤=3¯ e¯ ¤lö0¯l8=
Je¯ J¡ ¤ö l8H ö¯IH¯ö¯ =¯I lHu l8=-l8= 3= l=0 l3õ-l3õ ö¯I =l o¯ H¯e Jë, ö¯Iõ¯H e õ¯ö
Jl ö¯I 8eö H¯=, l8J oHö= =¯öH J¡ H o¯ö0õ¯ 3 ¤lJö¯ l=H -=H3 el H¯ë=¯öl Hööl J, ==ö
HJë HJe =¯FH =¯ö =öõ õ¯ö õ¯ l=e=¯õ 8lëo¯ H¯ H=e¯ J, õ¯ Jl l===l lH¤¡
7. l8= Iö l8J leö0H¤l õ¯ö =¤l H¯ël 0¯Jlel J l= 8J3 u¯8l o¯öH el l8= l=3l e¯ ¤¯õ Iö Iu
H¯lJ8 õ¯ö lHöe¯ J, He l= eHl ö0õ¯ e ¤¯õ l=0 Jö= J¡ l8H 3 l8J ¤H¯lë3 Je¯ J l= o¯öH
elo¯ eJ¯ l=3lo¯ e ¤¯õ e¯ Hö-o¯u¯ö Hl Iö Iu H¯lJ8 e¯ ¤¯õ J o3 Hö-ö0õ¯ Hl Iö Iu H¯lJ8
=¯öl ö¯IH¯ö¯ J¡
8. o¯öH el e=õ¯Iöl ö¯IH¯ö¯ õ luo¯õ-¤ö== ¤lõo¯ l8J H¤Hc J H¯e¯ J l= l8H e¯ lJel=öë l=H
¤H¯8l õ =l3¯ J =I¯¡ l8H e¯ l8J ö¯= J l= l8J ¤lJö¯ IöH¤l l=0 J=Il¡ H l8J ¤lJö¯ IöH¤l
l=0 Hl, 3¯ l=ö l8J =l Hööl J l= l8J o¯öH Hl Iö Il8e lH= Hl e¯ eö8¯öl =l= Jl J=I¯¡
9. o¯öH elo¯ l=3lo¯ õ ¤lö¤öë H0õ¯=¯ o¤öë =ö le3lo¯ Jõ¡ Ue¯Jöëö¯u Iö Iu H¯lJ8 el
ö¯IH¯ö¯ õ Hl03 =l3¯ l= „¤ lõ o¯l8oU lJöö ¤0 õ¯lö HlI oHc H3‟ l8H õ o¯öH õ „¤õ o¯U
lJöö ¤0 =ö¯Iõ HI ö‟ lö¤ = o¤öë =ö le3¯ l=Ul= l8H l=0 lHöJ ¤H ö¯lIõlo¯ el H0õ¯ J,
oõ ö¯I-¤3ö¯ õ õHö õJl =l3¯¡ l8H 3ö¯ „öö3 l8ö¯=ö I¯=Jl o¤õl o¤õl ö¯l3‟ el H0õ¯ e¯
Hö=õ¯H =öleo¯ o¯öH õ lö¤ H¯löo¯- „=I¯ö¯ Jlöo¯=ö =ö8l‟¡ l8u Jl l8J eH e8l8 l= Iö Iu
H¯lJ8 el ö¯IH¯ö¯ e o¯öö l=0 „ö¯I 8= HlI ¤0 8öIõ¡ HlI oö¯¤lJ o¯õU õeõ‟ ö¤ l8J
Uu¯õ=¯ lö¤ = Hl03 =ö le3¯ Hl l= H¯öl ö¯IH¯ö¯ l=0 l8=-l8= ö¯I õ¯ö ¤H-¤H ö¯lIõlo¯ o3
oõ-oõ ö¯I-¤3ö o¯UëI¡ l8H lõUH e¯ ö¯IH¯ö¯ l=0 Uö=ë õJl Jl8o¯¡ o¯öH õ o¯¤ël ö0õ¯
l=0 ö¯IH¯ö¯ U=¯Uë lJ3 l8= elJö¯ Uu¯õ=¯ =H ol=3 =l3¯ Hl, Uu¯-
8¯H Hö8 HIl3 Il3 33 l8ö3 =õ 3¯ö¡
8Jö oö¯¤lJ ö¯I ¤c ¤0 ¤0 HI 8¯ö¡
Jë l8H H0õ¯ el 3öõ¯ Iö Iu H¯lJ8 e o¯ölö= e Jö õ¯ö =öl8 3¯ H¤Hc leHe¯ J l=
o¯öH õ o¯¤ë e Jö l=0 löl¤o¯ J l= ä ö¯I¯ õ¯ö ¤H-¤H ö¯lIõlo¯ Jõ¡ oõ-oõ ö¯I-¤3ö¯ el
o¯öH õ Höl3 Jl õJl¡ He ö¯IH¯ö¯ e ¤uH ¤e l=0 ¤lö¤öë H0õ¯ e le3l J8l J, 3¯ l8H o¤öë
32

H0õ¯ el Höö3 Jl =l Hl ? l8u l8J 3¯ H¯J J H¯e¯ J l= ö¯IH¯ö¯ e¯ =ö3¯ 3¯ o¯¤ël l=3l e lõUH
õ ööl-ö¯l3 HH¥e¯ J, ¤ö o¯öH l=Ul= l8H e¯ =ö3¯ õJl, l8H ö8l UJ l8H e lHHcH 3 olöI
Jë =¯öõ Fö3-l8o¯õl =öe¯ J¡ l8= 3¯ o¯öH el H0õ¯ o¤öë J, He l= ö¯IH¯ö¯ el oHö ¤öë
J¡ eHl Iö l8J J l= ö¯IH¯ö¯ e¯ o¯ölö= ¤e Jleo¯ „o¯öH‟ e l8H e lJö el =8l Höö3 Jl õJl
Hl¡ l8J H¯¤e¯ J l= l8J Hö =¥ „o¯öH‟ õ o¯¤ël ö0õ¯ l=0 ö¯IH¯ö¯ õ U=3l-HI3 UI õ¯ö HHë
=¯H3 =l3¯ J, U= ö¯IH¯ö¯ l8H e¯ Hö oI õJl¡ H Hö-oI Jel 3¯ õ¯ o¯öH õ l8J elJö¯ ö0ë¯
¤e¯, õ¯ Jl UJ olHJlo¯ o¤öë H0õ¯=¯ öö¤ö ¤=3lo¯ Hõe¯¡
10. ö¯IH¯ö¯ H8ul l8= l8J el=u¯ öJIl l= H l8J ö¯I-¤lö=¯ö el H0õ¯ J, H UH HH o¯=H= Hl, 3¯
l8J =¯l= l=0 l=U lö¤l I8l J ? l8H e¯ l8= lHu¯ =¯öõ J l= =l=3¯ l=0 ö¯I-¤lö=¯ö õ U¯e
=öõ¯ o¯H¯õ J¡ =¯ö3= l=0 olHJl H¯ë=¯öl U¯e =öõl Hö¯ HHl=ö Jel J¡ ¤ö¯ë ö= l8J =l luo¯õ
ö¤e Hõ l= Uõ¯ el ¤H33l l=H HlJH UI õ¯ö o¯H l=o=3l el HlH3l l=0 =H H= ? lHH l=o=3l
õ =e HIl3 õ¯ö uõ¯ lH3õ¯ =l =¯H3¯ öl¤o¯ J, UH õ l8J H¯ë=¯öl J l= HIl3 e l=leo¯öul õ
Hö l=0 „ö=Hë Il3‟ lH¤¯8 H¯e Jõ¡ „ö=Hë Il3‟ l8= olHJl ö¯I8u HIll3= ö0õ¯ Jel J, lHH
l=0 H 8lu3 ö¯I e¯ Hö-lIo¯õ, o¯öJ-o=öJ, H¯l3, =¯el-HH=¯el, I¯l8õ-=¯ö o¯le =¯l=8u =l3¯
Je¯ J, 3¯l= 8leH lH¤ë =¯ö¯ HlJH Jl UH ö¯I e öäë¯ 3 ¤löl03 J H¯=¡ olHJ¯ Jl U3õ
„ö¯IH¯ö¯‟ l=0 =l3¯ lIo¯ J¡
l8J Hö =¥ l8J H=3 =öe¯ J l= „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ l=0 lö¤l ö¯IH¯ö¯ o¯öH el Hlö= ö0õ¯
õJl, HI UH õ l=H Jö HH 3 ¤¯¤3 =ö = l8H õ o¯¤ël =u¯ el Heö3¯ =u¯Uë lJ3 U¤U=3 Hu¯õ „3 Hõ
löo¯ J¡ U¤ö=3 HHll¤o¯ 3 l8J lHu J l= Hl Iö Iu H¯lJ8 e o3 l=0 o¯8l ö¯IH¯ö¯ l8H ¤¯=õ Iu e¯
olöõ oI J, H ¤lJöl H¤¯eõ¯ HH o¯le 8lõ l=0 ol=3 J8l¡ „H¯u=õö =¯H=eö¯‟ e =ö3¯ õ l8J ö¯IH¯ö¯
Hl Iö Iu H¯lJ8 l=0 ö8l J o3 ö¯IH¯ö¯ e¯ l=öu =öõ =¯ö lõöHö l==¯e ¤õ¯ =ö = Hl Iö Iu H¯lJ8 el
¤H¯lë=3¯ U3 H eJ =ö öJ Jõ¡
Hl3Iö õ¯õ= e= e= e=l Hö luo¯=lJ¡
õ¯e 8¯e l8HH¯e ö¯I ö¯Ilõ lHö I¯=lJ¡


















33







ol3=¯ 1
lH=H3
Hl ¤3õlo¯ H¯ö=l Iöl =e¯öl HuH¯u=l l3=ël ¤J¯õl
8H3 ¤3õlo¯ 8ö¯cl e=lIöl 3õl ölö3¯ eHl lJeöl
¤0H ¤3õlo¯ ö¤¯öl =öë¯cl l=ö¯H H¯ö=l ¤cHHöl =öJlH=¯
H= ¤3õlo¯ H¯=öl Hö¯öl =lH= Höõl Iu¯öl JölHI¯ö
öö= ¤3õlo¯ öö=l IöHöl ö¯H=öl Ië=öl 8I¯öl Hu=l
l8Jõõ¯c ¤3õlo¯ =¯Hel o¯ölöl õlc=¯ =öU¯ël HöH¯Il õc J8lö

=¯löõ¯uH3
Hl ¤3õlo¯ H¯ö=l Iöl =e¯öl HuH¯u=l l3l=ë¯ ¤J¯õl
8H3 ¤3õlo¯ 8ö¯cl e=lIöl 3õl ölö3¯ lJeöl eHl
öö= ¤3õlo¯ öö=l IöHöl 8lJöl Ië=öl 8I¯öl ö=¯
¤0H ¤3õlo¯ ö¤¯öl =öë¯cl l=ö¯H H¯öHl ¤cHHöl 8öJlH=¯
H= ¤3õlo¯ H8lö Hö¯öl =lH=l Höõl Iu¯öl JölHI¯ö
l8J õc ¤3õlo¯ =¯Hel o¯öIl õlc=¯ =öU¯ël H¯öI õcJHlö

öö3H3
öö= ¤3õlo¯ HuH¯u=l ölö3¯ 8ö¯õl öö=l 8Jöl
¤3 eH¯¤ Jö¤ ölö3 H¯u= l8ö¯=ö 8I¯ö l8ö¯H ¤0H
H¯ö=H ¤3õlo¯ Iöl uH¯=öl 3õl ¤ö¯=3l ==ö¯
¤3 Iu¯ö Hu HIö l3öläõ H¯J¯õ¯ H=3 H¯ölIö¯ =¯He
lJöö ¤3õlo¯ ö¯H=öl H¯ö¯=3l o¯H¯=öl e=¯öl H8l
¤3 8H3 H¯ö=¯ H¯ö=¯ =3ö 8=¯ö8e ö=eJõ õ¯IeJõ uö
el¤= ¤3õlo¯ =e¯ö¯ Iö¯ Iö IHöl öe¯õl
¤3 =HH c= õcõ¯ö¯l8ë l8J¯Iõ¯ =öeH3 JHHIö¯ HIö¯Hlc= oö¯ë¯
Hlö¯I ¤3õlo¯ lHu=l =¯=l õHöl 8lH3¯ HöJcl
¤3 Hlö=õ =ö¯Jö H¯=3 H=öö=õ ö¯IHöl ¤c 8öJH eH=¯ö
H= ¤3õlo¯ Hö¯ö H¯öI eHl ö38ölo¯ o¯H¯=öl
¤3 =ö¯l8ö 8¯IlHöl H=ö¯ööë ¤ölo¯ oH¤ l3ö= =¯õõ¯ H¯J¯õ¯

ö¯I¯öë=H3
öö= ¤3õlo¯ 8I¯öl Ië=öl HuUH¯le =¯H3l uõ¯Hl
¤0H ¤3õlo¯ ölö3¯ IöHöl eHl =ö¯cl ö¯H=öl
õc ¤3õlo¯ õc õ¯ö¯l8ël I¯u¯öl H¯öI =öë¯c= =e¯ö¯
H=Hö¯ö ¤3õlo¯ H= Hö¯öl H¯ö=lH=¯ ¤cHHöl o¯H¯=öl
34

IõH¯ö= ¤3õlo¯ lJeöl l3=ël o¯u¯öl Iöl ¤õJlH=¯
eH¯¤ ¤3õlo¯ ö¤¯öl =¯Hel õ¯c=¯ =ö¯Ul 8ö¯=öl





JõH3H3
öö= ¤3õlo¯ HuUH¯le öö=l 8I¯öl 8ö¯cl Hu=l
Iö Iu ¤3õlo¯ l8ö¯=öl öö=l 8Iöl ¤lõo¯=l oHö¤l
=lH= ¤3õlo¯ 3õl ¤ö¯=3l Iöl Ië=öl ==ö¯
Iö Iu ¤3õlo¯ Iö=öl e=Iu¯öl I¯u¯öl HlJ3l uõ¯Höl
lJeö ¤3õlo¯ =ö¯=öl ö¯H=öl e=H¯¤ ¤cHHöl ölö3¯
Iö Iu ¤3õlo¯ 3öIl e==öl 8H3l Heö HöHoJlöl
el¤= ¤3õlo¯ =e¯öl =¯õõ¯ eHl =¯Hel õ¯lc=¯
Iö Iu ¤3õlo¯ =äöl ¤cHHöl 3õl/cöl =¯Hel IHöl
Hl ¤3õlo¯ 8H3l H¯ö=l H¯ölHöl uõ¯lH=¯ o¯H¯=öl
Iö Iu ¤3õlo¯ 8ö¯öl =öõ¯cl I=öl/Iöl lHu=l/Hu=l o¯H¯=öl
H= ¤3õlo¯ eH=¯öl Hö¯öl ö¤¯öl IöHöl c=l
Iö Iu ¤3õlo¯ Hölõ IöHö¯öl o¯H¯ Iõ HJ
1. Iö Iu H¯lJ8 l=0 =lH= e Hu¯õ 3 eH¯ ö¯I H¯ö=lH= J¡
2. ==ö 4 = ö¯lIõlo¯ lHöelo¯ Jõ¡ 8¯=l H õ¯H lHöe Jõ, Uu ¤ö¤ ö¯I löõ J¡

IöIu ö¯I-¤lö=¯ö
öö= ¤3õlo¯ l8ö¯=öl öö=l 8Iöl ¤lõo¯=l oHö¤l
¤3 ¤0H Jö¤ eH¯¤ 8I¯öH Hu H¯u= ölö3 l8ö¯=ö
H¯ö=U H= ¤3õlo¯ Iö=öl e=Iu¯öl I¯u¯öl HlJ3l uõ¯Höl
¤3 H¯ö HH3¯I H=¯õ ¤8ö 0e=H ¤U¤c öUö¯ õe
lJöö ¤3õlo¯ 3öIl e==öl 8H3l lHuöl oJlöl
¤3 HöH¯õe ö¯H=ö 0el88 HIöõ HöH8¯õ l=õe¯ 8H3 =¯He
el¤= ¤3õlo¯ =äöl ¤cHHöl cöl =¯Hel IHöl
¤3 =¯ö=¯ =3ö ö¯H =Hö=HH 0¤= Iõ¯ =¯õõ¯ =löo¯ë
Hl ¤3õlo¯ 8ö¯öl =öõ¯cl IUõl lHu=l/Hu=l o¯H¯=öl
¤3 H¯ö H¯öI H¯Iö Iö Iölö Iö =ö JHlö
H= ¤3õlo¯ Hölõ IöHö¯öl o¯H¯ Iõ HJ
¤3 8ö¯uö IHuö =e¯ö¯ H8öluö õc
Höu¯ö¯
H=ö lHo¯H







35








ol3=¯ 2





You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->