Origjina dhe Përhapja e Drufrutorëve

(pjeshka/nektarina, molla, dardha, rrushi i tavolinës)

©POM-AL

3A. Origjina dhe Përhapja e Pjeshkës
Specie të afërta me pjeshkën
Prunus davidiana • spontane e Kinës, e përdorur si nënshartesë për rezisten-cën ndaj thatësirës; arrin 10 m, gjethe heshtake – vezake; lule të bardha ose rozë e zbehtë, bërthamë me vrima të vogla; hibridizuar për rezistencë ndaj virusit të lisë (PPV), ndaj hirit, ndaj kancerit, etj. ose për përmirësimin e përshtatshmërisë së pjeshkës ndaj kushteve pedologjike të ndryshme e ndaj ‘lodhjes’ së tokës, si dhe rezistenca ndaj nematodave (M. incognita). Prunus ferghanensis • spontane, me origjinë nga Kina perëndimore, e klasifikuar si nënspecie e P. persica. Frutat karakterizohen nga një ndryshueshmëri e madhe (me tul të verdhë ose të bardhë, me cipë të lëmuar, pra nektarina); gjethet kanë nervatura paralele, me bërthama me rremba paralele dhe me embrione pa glukoside cianogjenike që jep shijen tipike të hidhur; është rezistente ndaj hirit. Pyrus kansuensis • spontane e Kinës veri-perëndimore, e përdorur si nënshartesë farore; është një pemë gëmushore, me sytha drunorë të lëmuar, lulëzim të hershëm (lulet konsiderohen rezistente ndaj ngricave); gjethet me llapë më të gjerë në pjesën boshtafruar; shtyllëza është më e gjatë se thekët; fryt rrudhës dhe bërthama ka rrembëzime paralele, por nuk ka vrima. Prunus mira • spontane e skajit perëndimor të Kinës (Tibeti lindor), e karakterizuar nga një pemë e lartë (deri në 1000 vjet); gjethe heshtake, të rrumbullakosura në bazë; lulet janë të bardha; frutat kanë formë, përmasa dhe ngjyrë shumë të ndryshme; bërthama është e lëmuar; konsiderohet një specie pararendëse e P. persica.

3A.1 Origjina dhe historia e kultivimit të pjeshkës

Qendrat gjenetike të pjeshkës (P. persica) janë tre: Kina Jugore (fruta të vegjël të rrumbullakosur, të ëmbël); Kina Veriore (kërkesa të larta pranverizuese) dhe Persia (kultivarë të vjetër evropianë, me cilësi të shkëlqyer, me epidermë të ngjyrosur mirë dhe kërkesa të larta për të ftohtë). Prejardhja gjeografike e vërtetë e pjeshkës (Prunus persica (L.) Batsch.], e konkretisht Kina perëndimore, është vërtetuar relativisht vonë, por për shumë shekuj është konsideruar me prejardhje nga Persi, ku në fakt, ka mbërritur vetëm në fillim të shekullit të dytë para Krishtit, pak përpara se përparimit të ushtrisë romake në Iranin e sotëm. Sipas literaturës, pjeshka ka kaluar përmes Ballkanit dhe Detit të Zi në Itali dhe Francë pothuajse në të njëjtën kohë. Në Mesjetë, Franca u shndërruar në qendrën e dytë të origjinës së kësaj specie, pas Kinës.

Hyrja në kontinentin amerikan ka ndodhur sipas dy dallgëve të ndara. E para, në gjysmën e parë të shekullit XVI, nëpërmjet veprimit të spanjollëve në Amerikën Qendrore dhe të dytës, shumë më vonë, në mesin e viteve 1800, nëpërmjet importimit të drejtpërdrejt nga Kina në SHBA. Disa ekotipë vendas, me prejardhje nga hyrja spanjolle, kultivohen edhe sot në Amerikën Qendrore për tregun e freskët dhe marrin rëndësi edhe si burim i tipareve me interes për përmirësimin gjenetik, në veçanti ato për rezistencën ndaj disa patologjive (hiri, mobilia, etj.).

Sistematika e pjeshkës ka qenë deri diku komplekse, e cila në kohë, ka bërë që specia të renditet në gjini dhe specie të ndryshme. Bailey, më 1927, arriti të përkufizonte klasifikimin duke grupuar të gjithë rozacet (speciet e familjes Rosaceae) që prodhojnë bërthokla nën gjininë Prunus. Pjeshka është përfshirë në seksionin Euamygdalus dhe nëngjininë Amygdalus. P. persica është një specie diploide (2n = 16), që dallon nga bajamja e afërt me të (P. dulcis, me të cilën ka një paraardhës të përbashkët), pasi kjo e fundit karakterizohet nga një mesokarp që gjatë maturimit është i butë dhe cuoioso (e që duke u çarë, nxjerr jashtë endokardin drunor) me gjethe heshtake, me skaje të dhëmbëzuara. Në të kundërt, tek pjeshka, mesokarpi është tulor dhe gjethet kanë skaje të dhëmbëzuara (si tipar i mbizotëruar, skaji i dhëmbëzuar është i shoqëruar me mungesën e gjëndrave). Prodhimi aktual i pjeshkave dhe nektarinave i tejkalon 17 milion ton, dhe vitet e fundit ka patur një prirje pozitive tepër të qartë, të barabartë me +65%.

3A.2 Pjeshka në botë

Azia, e vetme, prodhon më shumë se gjysmën (55,3%) e pro-

1

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS Tabela 3A.1 Vendet prodhuese të pjeshkave sipas kontinenteve dhe Lashtësia e kultivimit
• shkrimet kineze që i referohen pjeshkës datojnë të paktën 1.000 vjet përpara literaturës evropiane në Kinë, pjeshka mendohet të jetë domestikuar në 3.300 – 2.500 P.K., shumë përpara periudhës arkeologjike të Zhou (1.122 – 770 P.K.). nga Kina është përhapur në Japoni, ku kultivimi i saj është i dukshëm në periudhën arkeologjike të Jaijoi (300 P.K. – 250 M.K.). ShiJing, një libër këngësh, shkruar rreth 1.000 P.K., thekson bukurinë luleve të pjeshkës; ndërsa Konfuci (551 – 479 P.K.), në librin e poezive Shiking të shek. VI P.K. e përmend pjeshkën disa herë, së bashku me fruta të tjera për ardhjen në Evropë, disa autorë mendojnë se ka ardhur nga Kina përmes Persisë, falë ekspeditave të Aleksandrit të Madh (356 – 323 P.K.) kundër persëve të tjerë, mendojnë se u transportua në Egjipt në kohën e Kambisit (530 – 522 P.K.), pra ka mbërritur në Greqi, e shumë vjet më pas, në Itali studiues të tjerë pretendojnë se pjeshka ishte e kultivuar në Dinastinë VI (2.350 – 2.200 P.K.), me të cilën përmbyllet periudha e historisë egjiptiane, e njohur si Mbretëria Antike të tjerë mendojnë se pjeshka ka mbërritur në Itali në epokën romake, në shek. I P.K. gjatë zgjerimit të perandorisë, nëpërmjet shkëmbimeve tregtare me Greqinë ose gjatë pushtimit romak të Sirisë u bë një fryt mjaft i pëlqyer për romakët dhe gjendej në kopshtet e të pasurve, konsujve e senatorëve; kultivimi i pjeshkave të Galisë së bashku me ato të Romës, përmenden nga Plini, Kolumela e Paladio sipas Werneck (1956), pjeshkat e Galisë të cilat përmenden nga Plini, kanë mbërritur në Evropë nëpërmjet rrugës së Danubit në Ballkan nga zona e Detit të Zi.

ecuria e prodhimit në 10 vitet e fundit Mes. 1994-96 Mes. 2004-06 Vendi ton ton
AFRIKA Egjipti Tunizia Algjeria Afrika e Jugut AZIA Kina Irani Turqia India Koreja e Veriut Pakistani Koreja e Jugut Japonia EVROPA Italia Spanja Greqia Franca AMERIKA E VERIUT SHBA Meksika AMERIKA E JUGUT Brazili Argjentina Kili OQEANIA Australia BOTA 347.000 58.670 57.330 42.000 137.670 3.555.000 2.177.330 125.000 375.000 85.000 110.000 38.670 117.000 164.330 4.492.330 1.722.670 784.000 1.038.000 510.330 1.212.330 1.019.330 141.330 722.670 135.330 200.670 266.000 94.330 81.000 10.414.000

Ndryshimi %
+129,6 +541,1 +59,5 +132,6 +26,7 +167,8 +242,7 +257,6 +27,5 +86,1 +12,1 +82,5 +76,1 -4,2 -0,2 -1,9 +47,7 -16,4 -21,8 +11,2 +9,1 +49,3 +29,6 +74,1 +30,3 +17,9 +29,4 +41,5 +65%

Burimi: përpunim i të dhënave të FAO

dhimit gjithsej, e ndjekur nga Evropa me 26,2%, nga kontinentin amerikano-verior (7,8%), nga Amerika e Jugut (5,4%), nga Afrika (4,6%) dhe, me një kuotë shumë modeste (0,7%) nga Oqeania.

797.524 360.312 91.450 97.675 174.413 9.492.298 7.461.862 447.054 478.258 158.158 123.333 70.580 206.017 157.400 4.482.879 1.689.312 1.158.017 868.101 399.138 1.348.355 1.111.749 211.056 936.343 235.554 261.446 313.667 122.042 113.220 17.179.441

Vendet aziatike janë edhe ato që kanë përjetuar rritjen më të madhe të përgjithshme (+167,8%), të ndjekura nga vendet afrikane (+129,6%), nga Amerika e Jugut dhe Oqeania me rritje thuajse të barabartë, përkatësisht 29,6 dhe 29,4%. Në të njëjtën periudhë, Amerika e Veriut ka përjetuar një rritje të prodhimit prej 11,2%, ndërsa prodhimi evropian ka mbetur i qëndrueshëm -0,2%). Nga 22 vendet kryesore prodhuese, vetëm 4 e kanë zvogëluar prodhimin në dekadën e fundit; midis tyre janë Evropa (Franca, Greqia, Italia) dhe i katërti Japonia. Shtesat më domethënëse i kanë patur Egjipti, Irani, Kina dhe Algjeria, por edhe India, Pakistani, Koreja e Jugut, Brazili, Meksika, Spanja dhe Australia.

2

Shtimi i sipërfaqes ka qenë më i ulët se sa prodhimi (+10,6%), me luhatje shumë të ndryshme nga kontinenti në kontinent: Oqeania ka regjistruar rritjen më të madhe (+45%), e ndjekur nga Azia (+35,2%), nga Amerika e Jugut (+13,9%) dhe nga Afrika (+4,1%). Sipërfaqja me pjeshkë, në Evropë, është zvogëluar me 23%, në kontinentin amerikano-verior me 2,1%. Me interes janë të dhënat në lidhje me rendimentin, që edhe pse duhen përafruar sipas statistikave të çdo vendi, del në pah risia varietore, progresi agroteknik i kultivimit dhe një përmirësim i rendimenteve veçanërisht në Afrikë e Azi (nga 7,5 deri 11,8 ton/ ha si mesatare botërore e dekadës së fundit). Vetëm Oqeania ka përjetuar një zvogëlim të rendimenteve. Evropa është kontinenti me rendimente më të larta (mbi 15 ton/ ha), e ndjekur nga Amerika e Veriut (12 ton/ha), Azia (11,2 ton/ ha), Amerika e Jugut (10,2 ton/ha) e, së fundi, Afrika (9,2 ton/ ha) dhe Oqeania (5,5 ton/ha).

©POM-AL Kultura e pjeshkës në Kinë

shtrirja madhore e kultivimit të pjeshkës në Kinë vrojtohet në zonat e Veriut, Verilindjes dhe Veriperëndimit, por është e pranishme edhe në Jug mbizotërojnë pjeshkat ndaj nektarinave dhe tuli i bardhë nga tulit të verdhë, ndërkohë që të gjitha kanë shije nënacide edhe pjeshkat për shurup janë më së shumti me tul të bardhë dhe përdoren kultivarë me tul non fondente

Kultura e pjeshkës në Japoni

Veç risisë varietore, rritja e madhe e rendimenteve në Afrikë dhe Azi mund të shpjegohet me përmirësimin e agroteknikës, me hyrjen në prodhimi të pemëtoreve të reja të rëndësishme të ngritura vite më parë. 3A.2.1 Azia Kontinenti aziatik mbizotërohet nga prodhimi kinez, i cili i vetëm, përbën thuajse 80% të prodhimit gjithsej, dhe së bashku me Turqinë dhe Iranin, arrin në pak a shumë 90%. Peshë më të vogël kanë vendet e tjera, si Koreja e Jugut, India dhe Japonia. Kina. Siç dihet, pjeshka si specie botanika, është me origjinë nga Kina dhe kultivimi i saj është i pranishëm praktikisht në gjithë provincat, ku më kryesoret janë: 'Henan', 'Hubei', 'Shandong',

Japonia është i vetmi vend aziatik që ka një prodhimtari në rënie, për shkak të mungesës së krahut të punës dhe fragmentimit të skajshëm të pronës, duke rritur kostot e prodhimit, edhe sepse cilësia e kërkuar nga tregjet japoneze është ndër më të lartat në botë si të gjithë vendet lindore, mbizotërojnë pjeshkat ndaj nektarinave dhe tuli i bardhë ndaj atij të verdhë, ku shija e parapëlqyer është nënacide, edhe pse kohët e fundit, vihet re një përdorim i gjenotipave perëndimor në programet e përmirësimit gjenetik, qofshin publik apo privat, ku këto të fundit janë shumë aktiv

Figura 3A.1 Pjeshkë në Kinën Verilindore

Pjeshkë në Japoni

3

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS Kultura e pjeshkës në Turqi 'Shanxi', 'Shenxi', 'Kiangsu', 'LiaoNing', 'Chejiang', 'Sinkiang', 'Si• pjeshkat me tul të verdhë chuan', përveç bashkisë së Pekinit dhe Shangait.
• mbizotërojnë ndjeshëm (80%) krahasuar me nektarinat, edhe pse në mbjelljet e reja, mbizotërojnë nektarinat kjo ecuri e kohëve të fundit motivohet nga prania e fidanishteve dhe sipërmarrësve evropianë që po investojnë në Turqi duke sjellë, veç materialit gjenetik edhe teknikën e kultivimit dhe organizimin tregtar

Turqia. Kultivimi i pjeshkës në Turqi ka një potencial të madh zgjeri-mi, i cili nuk është shfrytëzuar ende sa duhet, pasi pemërritësit janë përqendruar në specie të tjera si molla, kajsia e qershia.

Zonat kryesore të prodhimit të pjeshkave, sipas rëndësisë, janë rajoni Marmara në Detin e Zi, rajoni Egjea në Perëndim dhe rajoni mesdhetar, përgjatë bregut jugor. Rajoni mesdhetar karakterizohet nga dy nën-rajone, njëra e hershme, në nivelin e detit (Bursa) dhe një e vonë, në malet e Taurus, 1400 m (m.n.d.). Nga pikëpamja e kultivarëve, prodhimi i pjeshkave në Turqi është kushtëzuar shumë nga përmirësimi gjenetik amerikan në vitet ‘60 e '70 e, më vonë, nga orientimet evropiane (kryesisht Italia dhe Franca). Irani. Është vendi aziatik që ka regjistruar rritjen më të madhe

Kultura e pjeshkës në Iran

problemi kryesor i kulturës së pjeshkës në Iran është ngordhshmëria e lartë e bimëve, jetëgjatësia e të cilave, zakonisht, nuk i kalon 8 – 9 vjet kjo ngordhshmëri e lartë është e lidhur me shumë faktorë që shpesh ndërveprojnë me njëri-tjetrin: dëmi nga i ftohti, vëmendje e pamjaftueshme ndaj sistemimit sipërfaqësor të tokave dhe kullimit, përdorimi i fidanëve jo të shëndetshëm, mungesa e nënshartesave të përzgjedhura, etj.

Figura 3A.2 Kultura e pjeshkës në Iran është ende shumë tradicionale, me kultivim në formë kupore me dendësi 400 - 500 bimë/ha

Figura 3A.3 Vitet e fundit vihen re përpjekje për modernizimin e fidanishteve të pjeshkave në Iran.

4

Tabela 3A.1 Vendet prodhuese të pjeshkave sipas kontinenteve dhe ecuria e sipërfaqes në 10 vitet e fundit 1997 2006 Ndryshimi Vendi ha ha %
AFRIKA Egjipti Tunizia Algjeria Afrika e Jugut AZIA Kina Irani Turqia India Koreja e Veriut Pakistani Koreja e Jugut Japonia EVROPA Italia Spanja Greqia Franca AMERIKA E VERIUT SHBA Meksika AMERIKA E JUGUT Brazili Argjentina Kili Uruguai OQEANIA Australia BOTA 116.975 35.635 19.700 8.800 20.000 581.997 459.949 19.474 21.940 18.500 14.000 4.403 10.892 10.800 380.144 95.121 70.500 46.500 26.700 118.466 78.430 36.857 82.990 18.309 25.284 17.900 3.800 14.300 12.800 1.294.872 121.770 32.000 19.275 15.913 10.358 9.492.298 7.461.862 447.054 478.258 158.158 123.333 70.580 206.017 157.400 292.681 85.812 82.000 43.266 17.056 116.008 71.978 41.614 94.504 23.794 22.623 20.500 12.094 20.731 19.750 1.432.426 +4,1 -10,3 -2,2 +80,8 -48,2 +35,2 +41,9 +48,2 +29,4 +5,4 +14,3 +248,4 +22,9 -4,6 -23,0 -8,8 +16,3 -6,9 -36,1 -2,1 -8,2 +12,9 +13,9 +30,0 -10,5 +14,5 +218,3 +45,0 +54,3 +10,6

©POM-AL Raporti sipërfaqe/prodhim

ndryshimi i madh midis të dhënave të sipërfaqes dhe ato të prodhimit në vende të ndryshme shpjegohet kryesisht për dy arsye: pikë së pari, ndikimi i pjeshkoreve të reja shprehet plotësisht 4 – 5 vjet më vonë, prandaj rritja e fortë e prodhimit në Afrikë dhe Azi është dukshëm fryt i mbjelljeve të dekadës së mëparshme; pikë së dyti, përmirësimi varietor i agroteknikës çon në rritje të rendimenteve, e kjo shpjegon se përse Evropa, përballë një zvogëlimi të sipërfaqes së kultivuar me 23%, prodhimi ka mbetur i qëndrueshëm dhe në Amerikën e Veriut, përballë një zvogëlimi të sipërfaqes me pjeshkore prej 2%, prodhimi është rritur

Eksportet botërore në vëllim

Burimi: përpunim i të dhënave të FAO

prodhuese në dekadën e fundit, duke ia kaluar edhe Kinës, dhe arritur nivelin e prodhimit të Turqisë.

Zonat prodhuese kryesore janë të përqendruara të gjitha në pjesën lindore të vendit, e saktësisht në provincat e Gorgan dhe Goubad, Teheran, Zanjan, Korasan, Gazvin dhe Dasht, Ardebil Mazandaran, Azerbajxhan.

Koreja e Jugut. Territori korean, që është i vazhduar me atë kinez, është gjithashtu vend-origjine i pjeshkës, e cila ka patur gjithnjë rëndësi. Provincat më kryesore për prodhimin e pjeshkave janë: Yama-

Japonia. Japonia është një vend me traditë të madhe në kultivimin e pjeshkës, e cila është i përhapur në gjithë territorin kombëtar, me përjashtim të ishullit të Hokaido, më veriori i arkipelagut.

eksportet në vëllim kanë nxjerrë në skenën botërore Kinën, e cila e ka shtyrë rëndë Gjermaninë, duke e çuar në vendin e pesëmbëdhjetë Kili, në vendin e tretë në periudhën trevjeçare ’95 – ’97, është tërhequr me një pozicion, duke i lënë vendin SHBA në trevjeçarin ’03 – ’05 (+38% të sasive të eksportuara gjithsej) analoge janë përmbysjet në renditje në të njëjtën periudhë të Francës dhe Greqisë (nga vendi i pestë në të gjashtë e anasjelltas) dhe Vendeve të Ulëta dhe Turqisë (nga vendi i shtatë në të tetë e anasjelltas) aftësia organizuese e Spanjës dhe shtysa e spikatur për të punuar në një optikë sistemi përballë sfidave të imponuara nga konkurrenca ndërkombëtare kanë luajtur një rol themelor në dekadën e fundit, duke i mundësuar të konsolidojë pozitën e saj si bashkëudhëheqës në tregjet botërore, së bashku me Italinë, me një përpjesë tregu në vëllim që ka kaluar nga 15,3% në harkun e pare kohor të marrë në referencë në 26,6% në të dytin

5

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS Eksportet botërore në vlerë Tabela 3A.3 Rendimenti mesatar i vendeve prodhuese kryesore të
• në rastin e eksporteve në vlerë, kemi një ndryshim në majat e renditjes, me zëvendësimin e Italisë nga Spanja, nëpërmjet gjenerimit të një vlere më të lartë të luhatjeve të sasive të tregtuara jashtë, në përputhje me vlerësimin më të lartë që i atribuohet produktit spanjoll (1,22 dollarë/kg kundrejt 0,84 dollarë/kg) edhe Franca e Belgjika, barabar me Italinë, midis trevjeçarit ’95 – ’97 dhe trevjeçarit ’03 – ’05 kanë një pozicion më të tërhequr, duke kaluar përkatësisht nga vendi i katërt në të pestë dhe nga i teti në të nëntin; anasjelltas, SHBA dhe Turqia kanë përparuar, në renditjen aktuale i treti dhe i teti përkatësisht, duke regjistruar +45,1% dhe 323,7% Gjermania, e dalë nga renditja e 10 vendeve të para për vlerën e eksportit, në harkun e dytë kohor të hulumtuar ka zbritur në vendin 12, ndërsa Austrialia ka hyrë në listën e operatorëve më performues, falë një rritje të sasive të pjeshkave dhe nektarinave, çdo vit, të hedhura në tregjet e huaja, me 549,5%, nga 2.287 në 14.851 mijë dollarë

pjeshkave

Vendi
AFRIKA Egjipti Tunizia Algjeria Afrika e Jugut AZIA Kina Irani Turqia India Koreja e Veriut Pakistani Koreja e Jugut Japonia EVROPA Italia Spanja Greqia Franca AMERIKA E VERIUT SHBA Meksika AMERIKA E JUGUT Brazili Argjentina Kili Uruguai OQEANIA Australia

Mes. 1994-96 ton/ha
9,1 2,7 4,6 11,0 4,9 10,3 16,9 4,9 7,4 11,1 12,2 14,7 16,5 10,9 20,1 17,4 15,4 3,5 6,7 7,0 14,9 7,4 6,4

Mes. 2004-06 ton/ha
11,3 4,7 6,9 14,5 11,2 15,7 18,0 8,2 7,7 4,6 14,1 15,3 19,3 14,5 20.0 22,2 15,3 5,6 9,9 11,0 15,4 3,3 5,8

Ndryshimi %
+24,2 +74,1 +50,1 +31,8 +128,6 +52,4 +6,5 +67,3 +4.0 -58,6 +15,6 +4,1 +17,0 +33,0 -0,5 +27,6 -0,6 +60,0 +47,8 +57,1 +3,4 -55,4 -9,4

Figura 3A.3 Pllaja e Sibarit, një nga zonat më të rëndësishme me pjeshkore në Itali

Burimi: përpunim i të dhënave të FAO

6

nashi (pllaja përreth qytetit Kofu, jo larg Tokios), Fukushima në ishullin Honsu, Nagano, Yamagata dhe Okayama (përgjatë brigjeve që ndajnë ishullin Honsu nga ishulli Shikoku). Rajonet më tradicionale për kultivimin, në Veri të Indisë, shkojnë nga një lartësi prej 500 deri në 3000 m (m.n.d.) dhe janë Jammu edhe Kashmir, Himachal Pradesh, Uthar Pradesh, Shtetet e VeriLindjes, Kodrat Nilgiri dhe pllajat Veri-Perëndimore.

©POM-AL Kultura e pjeshkës në Itali

India. Në Indi, krahasuar me përmasat e territorit dhe të popullatës, pjeshka ka një rëndësi të kufizuar, por në të ardhmen e afërt, prodhimi i pjeshkave është i destinuar të rritet ndjeshëm.

3A.2.2 Evropa Kultivimi i pjeshkës në kontinentin e vjetër përqendrohet 80% në vendet që shtrihen në bregun verior të Mesdheut: Italia, Spanja, Greqia e Franca janë më të rëndësishmit. Italia. Sipërfaqja prej 93.000 ha të mbjella me pjeshkë ndahen 65% pjeshkë dhe 35% nektarina. Duke parë përvojë kaliforniane mund të parashikohet se nektarinat do të vazhdojnë të rriten deri sa të arrijnë rëndësinë e pjeshkave dhe në këto vlera do të stabilizohen edhe çmimet e dy kategorive tregtare. Dy janë

Jugu, me 49,2% të sipërfaqes, tashmë e ka tejkaluar Veriun (43,3%), ndërsa Italia qendrore kontribuon me pjesën e mbetur, 7,4% në 10 vitet e fundit, sipërfaqja me pjeshkë është zvogëluar në gjithë rajonet përveç se në Veneto, Pulia dhe Sicili Veneto ka një prirje të kundërt, sepse pas shfarosjeve të viteve ’90 për shkak të virusit të lisë (sharkës), po ripërtërin pjesë të sipërfaqeve të humbura në zonat më me prirje për kultivimin e pjeshkës në Jug dhe në Lindje të Liqenit të Gardas, në provincën e Veronës Pulia dhe Sicilia konfirmojnë një prirje pozitive të zgjerimit të kultivimit jugor të pjeshkës

Kultura e pjeshkës në Spanjë

Spanja ka mbetur më e lidhur me traditat e saj krahasuar me vendet e tjera evropiane, edhe sepse tregu vendas ka një parapëlqim për pjeshkat për industri, të pranishme veçanërisht në Katalonja, Aragon dhe Mursia Mursia është e karakterizuar prej kohësh për prodhimin e pjeshkave të shtypura, të quajtura nga vendasit 'Paraguajos', që për momentin janë tepër të kërkuara

Figura 3A.4 Pjeshkore në Lacio me bimë bishtajore për plehërim të gjelbër.

Figura 3A.5 Pjeshkore në Romagna.

7

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS 10 importuesit e parë sipas rajonet më të rëndësishme: Emilia-Romanja me 28.8% të sipërvëllimit faqes gjithsej dhe Kampanja me 22.7%. Vijojnë, në rend zbritës, • Gjermania ka konfirmuar Piemonte (7.4%), Siçilia (7.2%), Veneto (5.9%), Pulja (5.1%), vendin e parë në renditjen Bazilikata dhe Kalabria (4,0%) dhe Lacio (3,4%). Rajoni Emiliabotërore, por duke përthithur Romanja është edhe rajoni ku nektarinat i tejkalojnë dukshëm një kuotë prodhimi e cila, pjeshkat (56% kundrejt 44%); në tre rajone (Piemonte, Veneto nëse në trevjeçarin ’95 – ’97 dhe Bazilikata) dy tipologjitë e tregut barazohen, ndërsa në të përfaqësonte 32,4% të vëllimit gjithë të tjerat mbizotërojnë pjeshkat. global në tregjet e huaja (e
• barabartë me 292 mijë ton), një dekadë më vonë me vështirësi mbulon 21,0% (266 000 t) zhvillimi ekonomik i njohur në dekadën e fundit në Rusi, Poloni e Kinë, i ka bërë këto vende operatorë importues të rëndësishëm, të aftë të interceptojnë çdo vit mbi 179 mijë ton pjeshka e nektarina; analiza e prirjes në rritje të këtyre tregjeve, në periudhën 1995 – 2005, shënon një rritje të vëllimeve me prejardhje nga jashtë prej 248,7, 161,3 dhe 138,2, duke identifikuar Rusinë, Poloninë e Kinën si partnerë me të cilët mund të investohet ndryshimet më të rëndësishme në pozicion në dekadën e fundit prekin Francën dhe Kanadanë, duke kaluar përkatësisht nga vendi 3 në 7 dhe nga vendi 5 në vendin 2, me luhatje në kuotat e produktit të përthithur prej -0,5% dhe +3,6% (nga 5,5% në 5,0% dhe nga 4,3% në 7,9%) të përjashtuara nga renditja, në trevjeçarin ’03 – ’05, Zvicra dhe Austria, kanë zbritur përkatësisht nga vendi 9 në 13 dhe nga vendi i 10 në 12

Prodhimi italian është i destinuar kryesisht për konsum të freskët por një përqindje e rëndësishme e kultivarëve për përpunim gjen hapësirë në tregjet e konsumit të Italisë jugore.

Spanja. Spanja është i vetmi vend evropian, i cili në dekadën e fundit, ka përjetuar një rritje të sipërfaqes së kultivuar dhe prodhimit, duke u kufizuar vetëm nga uji, mungesa e të cilit është shumë më e ndjeshme se në Itali.
Figura 3A.6 Pjeshkore nën serrë me sistemin Y në luginën Sele (Eboli)

Fidanë pjeshke

Figura 3A.7 Fidanishte pjeshkash në Spanjë. Fidanishtet e pjeshkave në Spanjë janë zhvilluar shumë vitet e fundit duke synuar në prodhimin e bimëve në mjedis të kontrolluar, që mundëson prodhimin e bimëve të shartuara të gatshme në vazo për 5 - 6 muaj

8

©POM-AL

Figura 3A.8 Pjeshkore në Murcia (Spanjë), një nga rajonet më të rëndësishme të kultivimit të pjeshkave në Spanjë: është zhvilluar falë një sistemimi inteligjent të tokës dhe një rrjeti ujitës efikas.

Kultura e pjeshkës në Greqi

Ashtu si në Itali, pjeshka është praktikisht e pranishme në të gjithë rajonet, edhe pse prodhimi kryesor përqendrohet në Katalonja (22%), Mursia (20%), Aragon (19%), Komunita Valenciana (15%), Andaluzia (13%) dhe Estremadura (3 – 4%). Rritja e fortë e kultivimit të pjeshkëve në Spanjë është ushqyer nga një eksport në rritje drejt tregjeve evropiane. Franca. Kultivimi i pjeshkës është përqendruar në pjesën mesdhetare të vendit, me përjashtim të Luginës së Xhirondës, pranë Bordos, ku kjo specie kultivohet tradicionalisht.

Greqia. Greqia, pas Francës, është vendi që ka ripërmasuar më së shumti kultivimin e pjeshkës në dekadën e fundit. Vitet e fundit, është zvogëluar shumë kultivimi i pjeshkave për industri dhe po investohet në pjeshkat dhe nektarinat për konsum të freskët. Zonat kryesore të kultivimit janë, lugina e ulët e Rodanos, Provenza, Rusiljon dhe Pirenejtë Lindorë.

në dekadën e fundit, Greqia ka zvogëluar në mënyrë drastike prodhimin e pjeshkave për shkak të: krizës botërore për kompostot e pjeshkave (në vitet '70 - '80, Greqia ishte nga vendet kryesore prodhuese në botë), për shkak se në vendet e pasura, përmirësimi i dietës privilegjonte frutat e freskët; përhapjes së virusit të lisë, e favorizuar nga një sistem kontrolli fitosanitar jo shumë efikas; konkurrueshmëria më e pakët, nga pikëpamja cilësore, e prodhimit grek në krahasim me atë italian dhe spanjoll; kultura e pjeshkës është kushtëzuar shumë edhe nga ecuria klimatike në rajonin e Maqedonisë, ku gjendet 95% e prodhimit

Figura 3A.9 Fidanishtet franceze janë shumë të rëndësishme për kultivimin e pjeshkës në evropë: në foto një fidanishte në Montclar, ndër fidanishtet më me vlerë në ditët tona

9

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS

Figura 3A.10 Pjeshkore moderne dhe intensive në Luginën e ulët të Rodanos, në toka skeletore

10 importuesit e parë sipas vlerës

në krye të klasifikimit kemi një gjendje të nderë, me vendin e parë të zënë vazhdimisht nga Gjermania, e cila ndiqet nga Mbretëria e Bashkuar dhe Franca, sipas një renditje hierarkike që luhatet sipas trevjeçarit të hulumtuar: në vitet 1995 – 1997, Mbretëria e Bashkuar ia kalonte Francës duke blerë jashtë pjeshka e nektarin me një vlerë që i tejkalonte 34,500 milion dollarë (100,5 milion dollarë kundrejt 66,1 milion dollarë), ndërsa në vitet 2003 – 2005, kemi një përmbysje të rolit, me një ndryshim në vlerë për importet prej 27,6 milion dollarë (145,1 milion $ kundrejt 117,5 milion $) në trevjeçarin e fundit, kanë hyrë në dhjetëshen më të mirë edhe Kina e Rusia, duke zëvendësuar Austrinë dhe Vendet e Ulëta, të tërhequr në vendin e trembëdhjetë dhe dymbëdhjetë zhvendosje të tjera kanë patur SHBA, Kanadaja dhe Zvicra, të tërhequr me një ose dy vende dhe Italia, e cila ka përjetuar rritjen e vlerës së importit të pjeshkave dhe nektarinave midis trevjeçarit ’95 – ’97 dhe trevjeçarit ’03 – ’05, me 115,4 pikë përqindje, duke mbërritur në 97,3 milion dollarë

Kultivimi i pjeshkës në Francë është në ristrukturim të vazhdueshëm (-22% në dekadën e fundit), pavarësisht efikasitetit të lartë (është vendi me rendiment më të lartë) dhe cilësisë së prodhimit. 3A.2.3 Amerika e Veriut Dy janë vendet e rëndësishme prodhuese të kontinentit amerikano-verior: SHBA dhe Meksika. SHBA. Kultivimi i pjeshkëve në SHBA mund të klasifikohet në dy kategori kryesore: kalifornian dhe atlantik. Prodhimi kalifornian është shumë më i rëndësishëm (afro 70% e të përgjithshmit) dhe furnizohen tregjet kryesore të gjithë vendit, ndërsa prodhimi atlantik (Gjeorgjia, Karolina e Veriut dhe Jugut, Florida, Mariland, Nju Xhersi). Është e destinuar për tregjet vendase: shpesh pjeshkat shiten përgjatë rrugëve ose drejtpërdrejt në fermë sipas modaliteteve ‘vile vetë’. Ndryshimet vijnë për shkak të arsyeve klimatike, ideale për pjeshkën në Kaliforni (toka të thella dhe me impasto mesatar, klimë e nxehtë dhe e thatë në verë, jo shumë e ftohtë në dimër, sasi e madhe uji në dispozicion), më të vështira në bregun atlantik (toka acide ose nënacide, i ftohtë i kthyer në fund të dimrit, lagështi verore e lartë). Në Kaliforni, pjeshkat dhe

10

Figura 3A.11 Pjeshkore me pemë kupore, që ende sot është forma më e përdorur në Kaliforni

©POM-AL Raporti sipërfaqe/prodhim

Figura 3A.12 Pjeshkore me pemë kupore në Kaliforni, në fillim të lulëzimit

nektarinat barazohen dhe pjeshkat për industri, të destinuara për përpunim, kanë një prodhim analog me prodhimin e përbashkët të pjeshkave dhe nektarinave. Nga këndvështrimi varietor, prodhimi kalifornian është ende në fazë ndryshimesh, duke filluar në vitet ’90, e përfaqësuar nga rritja progresive e kultivarëve me tul të bardhë (sidomos nektarina) dhe kultivarësh me shije nënacide, si të verdha ashtu edhe të bardha.

ndryshimi i madh midis të dhënave të sipërfaqes dhe ato të prodhimit në vende të ndryshme shpjegohet kryesisht për dy arsye: pikë së pari, ndikimi i pjeshkoreve të reja shprehet plotësisht 4 – 5 vjet më vonë, prandaj rritja e fortë e prodhimit në Afrikë dhe Azi është dukshëm fryt i mbjelljeve të dekadës së mëparshme; pikë së dyti, përmirësimi varietor i agroteknikës çon në rritje të rendimenteve, e kjo shpjegon se përse Evropa, përballë një zvogëlimi të sipërfaqes së kultivuar me 23%, prodhimi ka mbetur i qëndrueshëm dhe në Amerikën e Veriut, përballë një zvogëlimi të sipërfaqes me pjeshkore prej 2%, prodhimi është rritur

Eksportet botërore në vëllim

Figura 3A.13 Pjeshkore tradicionale kupore në Karolinën e Jugut, SHBA

3A.2.4 Amerika e Jugut Pjeshka është e pranishme në gjithë Amerikën e Jugut, por vendet më të rëndësishme janë Kili, Argjentina dhe Brazili.

Kili. Pjeshka kiliane është e orientuar fort drejt eksportit, mbi të gjitha drejt SHBA, e së fundmi, edhe drejt Evropës.

eksportet në vëllim kanë nxjerrë në skenën botërore Kinën, e cila e ka shtyrë rëndë Gjermaninë, duke e çuar në vendin e pesëmbëdhjetë Kili, në vendin e tretë në periudhën trevjeçare ’95 – ’97, është tërhequr me një pozicion, duke i lënë vendin SHBA në trevjeçarin ’03 – ’05 (+38% të sasive të eksportuara gjithsej) analoge janë përmbysjet në renditje në të njëjtën periudhë të Francës dhe Greqisë (nga vendi i pestë në të gjashtë e anasjelltas) dhe Vendeve të Ulëta dhe Turqisë (nga vendi i shtatë në të tetë e anasjelltas) aftësia organizuese e Spanjës dhe shtysa e spikatur për të punuar në një optikë sistemi përballë sfidave të imponuara nga konkurrenca ndërkombëtare kanë luajtur një rol themelor në dekadën e fundit, duke i mundësuar të konsolidojë pozitën e saj si bashkëudhëheqës në tregjet botërore, së bashku me Italinë, me një përpjesë tregu në vëllim që ka kaluar nga 15,3% në harkun e pare kohor të marrë në referencë në 26,6% në të dytin

11

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS

Figura 3A.14 Ngritja e një pjeshkore në Kaliforni Figura 3A.15 Vjelja tree ripe (e pjekur në pemë) po bëhet gjithnjë e më popullore në Kaliforni dhe realizohet në kontejnerë me përmasa të vogla (kova), që sillen nga parcela në magazinë për seleksionim dhe për përgatitjen e konfeksioneve për treg

Fidanishte në Lovel, Karolina e Jugut, edhe sot më e përdorura për përshtatshmërinë ndaj tokave ranore dhe acide në Juglindje të SHBA

Brazili. Zhvillimi i kultivarëve të rinj i kanë dhënë një impuls prodhimit të pjeshkës në Brazil, që mund ta kultivojë këtë specie vetëm në zonat jugore dhe në lartësi mbi nivelin e detit. Për më shumë se gjysmën, prodhimi vjen nga shteti i Rio Grande do Sui, i ndjekur nga San Paolo (20%), nga Santa Katerina (1516%) dhe nga shteti i Parana (10%).
Pjeshkore në Arkansas, e mbjellë sipas konturit të nivelimit në një tokë shumë ranore

Argjentina. Kultivimi i pjeshkës në Argjentinë, që ushqen thuajse ekskluzivisht tregun e brendshëm, ka vuajtur nga problemet ekonomike të vendit në 20 – 30 vitet e fundit dhe vetëm së fundmi ka nisur një proces ripërtëritje duke u hapur ndaj kultivarëve të rinj më modernë dhe një agroteknike më pak tradicionale.

Pjeshka kultivohet kryesisht në zonën metropolitane të Santiago dhe në rajonin e Rankagua në jug të Santiagos.

12

3A.2.5 Afrika Prodhimi i pjeshkës në Afrikë është i kufizuar në vendet mesdhetare dhe skajin tjetër të kontinentit, në Afrikën e Jugut, edhe pse në statistikat zyrtare paraqiten vende të reja, si Kameruni, Madagaskari, La Reunion dhe Zimbabve. Vendet më të rëndësishme

©POM-AL

janë Egjipti, Tunizia, Algjeria dhe Afrika e Jugut.

Figura 3A.16 Një grup specialistësh frutikulture që vizitojnë një criollos (kultivar i vjetër pjeshkës për përpunim të seleksionuara me shekuj nga kultivarë të sjellë prej spanjollëve

Egjipti. Zhvillimi i kultivimit të pjeshkës egjiptiane koincidon me zgjerimin e ujitjes në Deltën e Nilit, nga Kairo në Aleksandri, dhe me të paturin në dispozicion të kultivarëve të rinj të Floridas me kërkesa të vogla pranverizuese. Klima, e favorshme për hershmëri të skajshme, mundëson që vjelja të fillojë që në mesin e Prillit dhe prodhimi eksportohet thuajse i gjithi në Evropë ose drejt vende të tjera të pasura të Gadishullit Arabik. Kultivimi i pjeshkëve në Egjipt po krijon probleme të konkurrencës në krahasim me prodhimin spanjoll të Andaluzisë, shumë më pak në raport me atë italian, që në pjesën më të madhe, është plotësues.

Vjelja e pjeshkave në Meksikë

Figura 3A.17 Pjeshkore në rajonin Curico, Kili

13

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS Tunizia. Kultivimi i pjeshkës në Tunizi ka tradita shumë më të lashta se sa ai egjiptian dhe është i pranishëm në më shumë governatorate: në Veri, në governatoratet Ben Arus dhe Ariana (mbi 40% e prodhimit), në Qendër në atë të Kairouan dhe Kaserine (12 – 13% e prodhimit), në Jug-Lindje në Monastir, Madia dhe Sfaks (20 – 22% e prodhimit). Algjeria. Kultivimi i pjeshkës në Algjeri ka një traditë të lidhur me periudhën e kolonizimit francez, dhe ka mbetur për shumë kohë e lënë jashtë nga proceset e ripërtëritjes që kanë prekur të gjithë vendet e tjera afrikano-veriore, për shkak të ngjarjeve politike të dy dekadave të fundit të shekullit të kaluar.

Pamje ajrore e një zone me pjeshkore kiliane

Pjeshka është e pranishme në distrikte të ndryshme veriore të vendit: Tlemeen, Orono, Algjeri, Tizi Auzon, Kostantin dhe Anaba. Përmirësimi i gjendjes politika e ka hapur vendin ndaj Evropës, dhe si në rastin e Tunizisë, është i pranishëm sektori i fidanishteve evropiane që ka sjellë kultivarë, nënshartesa dhe teknika që i kanë dhënë shtysë një procesi ripërtëritje. Afrika e Jugut. Afrika e Jugut ka qenë, e pjesërisht është, një prodhues i rëndësishëm i pjeshkave për shurup, ku kultivari kryesor është Kakamas.

Algjeria është vendi afrikano-verior me potencialin më të madh të zhvillimit të frutikulturës në të gjithë bregun jugor të Mesdheut, potencialitete që deri sot kanë mbetur të pashprehura.
Pjeshkore moderne në Tunizi, me ujitje, intensive dhe e shartuar mbi GF 677

Figura 3A.18 Kultivimi tradicional i pjeshkës mbi ujë ku përdoret bajamja si nënshartesë

14

Në vitet ’90, kriza e këtij prodhimi i ka shtyrë prodhuesit e këtij vendi të riorientojnë prodhimin drejt prodhimeve me kultivarë, pjeshke dhe nektarine, për tregun e freskët, pjesërisht për të plotësuar kërkesën e brendshme në rritje, e pjesërisht për tregun e eksportit kryesisht drejt Britanisë, por edhe drejt vendeve të tjera afrikane në të cilat nuk mund të kultivohen pjeshkat.

©POM-AL

Kultivimi i pjeshkave është përqendruar në territorin që shtrihet nga Qyteti i Kapos deri në Port Elisabet dhe mbështetet nga një sistem i mirë i kërkimit shkencor publik dhe një industri fidanishtet me nivel teknik të shkëlqyer. 3A.2.6 Oqeania Pjeshka kultivohet si në Austriali ashtu edhe në Zelandën e Re, por në të dytën, është dytësore ndaj mollës dhe aktinikes dhe, që prej disa vitesh është në rënie.

Australia. Falë shtrirjes së madhe territoriale dhe larmisë së klimave, kultivimi i pjeshkës në Australi është i pranishëm në rajone të të ndryshme, kryesisht në ato me klimë të butë (Viktoria, Nju Sauth Uejlls dhe Australinë Jugore) por edhe në klimën nëntropikale (Kuinsland). Zona tradicionale më e rëndësishme është Lugina e Gullburn në Veri të Melburnit, ndërsa Kuinsland e

Pjeshkore në Marok

Figura 3A.19 Kultivimi tradicional i pjeshkës në formë kupore (lart) në shtetin Viktoria kundrejt një pemëtoreje të re me sistemin e trinës Tatura

15

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E PJESHKËS

Figura 3A.20 Pjeshkore intensive (1000 bimë/ha) në shtetin e Nju Jorkut

ka rritur shumë peshën e saj falë futjes së kultivarëve të rinj me kërkesa pranverizuese të ulëta nga Florida dhe Teksas.

Pjeshkore e Luginës së Rodanos shtyhet edhe më në Veri, deri në Valence

Figura 3A.21 Pjeshkore intensive e mbështetur në kultivarë me kërkesa të pakta pranverizuese në Andaluzi, në luginën pjellore të Guadalkuivir

Figura 3A.22 Pjeshkore në Bengyamina, Izrael

16

©POM AL

5A. Origjina dhe Përhapja Aktuale e Mollës
Përhapja e specieve Malus
SPECIET EURO-AZIATIKE Malus sieversii (Lodeb.) Malus Roemer • vendase e një territori që shtrihet nga Kina perëndimore dhe Kazakistani deri në kufijtë e Detit Kaspik dhe në Kaukaz, përmes Taxhikistanit, Kirgizistanit, Uzbekistanit dhe Turkmenistanit • rajoni i Alma Ata, kryeqyteti i Kazakistanit, konsiderohet si qendra e origjinës e species ndërsa ‘Alma Ata’ do të thotë ‘Babai i Mollës’ Malus pumila Miller (Malus domestica Borkh., Malus communis L.) • vendase e Evropës jugore, e Azisë perëndimore deri në Himalajë Malus sylvestris (L.) Mill. • vendase e Evropës, nga Britania e Madhe deri në Kaukaz, është molla e egër evropiane; Është një specie e lidhur ngushtë me Malus sieversii dhe nëpërmjet hibridizimit ndërllojor, së bashku me Malus pumila, M. orientalis, M. sylveshis, M. baccata, M. mandshurica and M. prunifolia ka kontribuar në formimin e species Malus x domestica Borkh. që përfshin varietetet e kultivuara; megjithatë, punimet e fundit [Ouniper et al., 2001] sugjerojnë se M. sieversii ka qenë pararendsi i vetëm gjenetik i mollëve tradicionale evropiane për ngrënie. Malus baccata (L.) Borkh. • vendase e një sipërfaqe që shtrihet nga Siberia deri në Mançuri dhe në Kinën veriore Malus floribunda (Siebold.) • vendase e Kinës, e quajtur edhe molla japoneze për lule (përdoret si bimë zbukuruese) Malus orientalis Uglitzk. ex Juz. • vendase e zonave malore nga Turqia në Kaukaz, Iran dhe Rusi Malus spectabilis (Aiton) Borkh. • vendase e Kinës lindore dhe Japonisë, e quajtur edhe molla kineze për lule

Për mollën, qendrat parësore të origjinës së species pararendëse (Malus sieversii) kanë qenë ndoshta më shumë se një, që nga pllajat e larta të Indisë dhe Pakistanit, rajonet e Tien Shan, Pamir-Alai, Azia Qendrore Sovjetike dhe Azia e Vogël. Më vonë, mendohet që specia është zgjeruar e përhapur në Anatoli dhe Persinë veriore përmes Kaukazit (Fig. 5A.1).

5A.1 Origjina e mollës

Studime pioniere të A.P. De Candolle (1778 – 1841), u ndoqën nga ato të N.I. Vavillov (1887 – 1943), i cili, në ndryshim në sa më lart, e kufizoi origjinën e mollës në Kazakistan, për kryeqytetit Alma Ata, që do të thotë “Babai i mollëve”, ku ende gjenden pyje të mëdha me mollë të egra. Më vonë, sipas hulumtimeve të Ponomarkenko në vitet 1980, qendrat e origjinës së mollës duhet të jenë shtrirë në rajonet malore të Azisë Qendrore, si Tien Shan dhe Pamir-Alai. Përhapja e mëvonshme drejt Mesdheut duhet të ketë ndodhur përgjatë Vijës së Mëndafshit me anë të farërave, përmes jashtëqitjeve dhe mbetjeve të ushqimeve, që karvanët linin pas në etapat e shumta të këtij shtegtimi të gjatë.

Rëndësia e mollës në botë është sigurisht e njohur, por është e vështirë, qoftë edhe për ekspertët e sektorit, që të kenë një njohje të menjëhershme të pozicionimit në renditjen ndërkombëtare. Kultivimi i mollës dhe rëndësia e frytit mund të vlerësohen, në radhë të parë, në raport me produkte të tjera të kultivuara e përhapura gjerësisht. Në sektorin kompleks të pemëve frutore dhe perimeve, molla është në vendin e 7, midis produkteve me përhapje më të gjerë; në rast se marrim në konsideratë vetëm pemët frutore, e gjejmë në vendin e 4, pas bananeve,

5A.2 Molla në botë

Afro 20 specie e kanë origjinën nga Azia lindore (p.sh. Malus baccata me origjinë nga Siberia lindore e rrjedhimisht është veçanërisht rezistente ndaj të ftohtit). Qendra evropiane përfaqësohet nga dy specie të egra (M. sylvestris dhe M. praecox). Sipas autorëve të ndryshëm, Malus siversii, vendase e maleve të Tien Shan në Kazakistan, është specia fillestare e mollëve të kultivuara, për të cilat kanë kontribuar edhe Malus sylvestris e kontinentit evropian, nga Britania e Madhe në Kaukaz, dhe Malus orientalis prej një territori që shtrihet nga Turqia në Iran e Rusi, përmes Kaukazit. Për Malus x domestica Borkh., nën të cilën botanistët klasifikojnë varietetet e kultivuara, në mijëvjeçarë hibridizimi dhe përzgjedhje, në masë pak a shumë të rëndësishme, kanë kontribuar edhe Malus floribunda, Malus sargentii dhe Malus sieboldii. Më vonë, në formimin e Malus x domestica Borkh. kanë kontribuar edhe speciet Malus micromalus Mak., Malus atrosanguinea Schneid., Malus baccata f. jackii Rehd.

1

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS

1) Malus sylvestris Miller 2) Malus sieversii (Lodeb.) M. Roemer 3) M. pumila Miller (M. domestica Borkh., M. communis L.), M. sieversii (Lodeb.) M. 4) M. baccata (L.) Borkh., M. floribunda (Siebold) 5) M. angustifolia Ait. M. coronaria L., M. ioensis Bailey, M. soulardii Bailey, M. fusca Rab.

Figura 5A.1 Qendra e origjinës të disa prej specieve kryesore që i përkasin gjinisë Malus.

Përhapja e specieve Malus
SPECIET AMERIKANE Malus fusca (Rat.) C. Schneider • vendase e bregut perëndimor të kontinentit amerikano-verior, nga Alaska në Kaliforni. Malus coronaria (L.) Miller • vendase e pjesës verilindore të Shteteve të Bashkuara. Malus ioensis (Alph. Wood) • vendase e livadheve të mëdha qendrore të SHBA. Malus angustifolia (Aitan) Michaux • vendase e pjesës qendrore – lindore të SHBA, nga Pensilvania në Tenesi, e deri në Florida. Malus soulardii Bailey • vendase e Luginës së Misisipit. Malus orientalis Uglitzk. ex Juz. • vendase e zonave malore nga Turqia në Kaukaz, Iran dhe Rusi Malus spectabilis (Aiton) Borkh. • vendase e Kinës lindore dhe Japonisë, e quajtur edhe molla kineze për lule

M. micromalus

M. paradisiaca = M. pumila

M. x adstringens

M. prunifolia

M. baccata

M. baccata x M. niedzwetzkiana

M. x robusta

M. floribunda
[??]

M. haltiana

rrushit të tavolinës dhe portokallit.

Figura 5A.2 Speciet kryesore të gjinisë Malus .

2

Për të hyrë më në thellësi me qëllim që të perceptojmë edhe më mirë botën e mollës, po paraqesim të dhënat e vendeve që përfaqësohen më mirë nga pikëpamja e prodhimit.

Duke filluar nga vitet ’90, prodhimi në Kinë ka rënë, e më pas është rritur me afro 5 herë, duke tejkaluar në 2000 kuotën 20 milion ton. Në 2006, prodhimi ka arritur kulmin me 26.065.000 ton (Tab. 5A.1). Në klasifikimin botëror të prodhuesve gjejmë edhe vendi si Irani, Turqia dhe India (Tab. 5A.2), ku sipërfaqet e mëdha të kultivuara në mënyrë ekstensive kompensojnë rendimentet më të ulëta. 5A.2.1 Vendet kryesore evropiane Bashkimi Evropian (BE) ka patur një evoluim “bujqësor” të kushtëzuar, në të gjithë kuptimet, pas hyrjes së 12 vendeve, që duke çuar në një përbashkim të të dhënave të ndryshme për t’iu përshtatur përmasave të reja të BE. Prodhimi vlerësohet në afro 10 milion ton, duke shënuar një rënie të lehtë të vazhdueshme.

Ndërrimet e bimëve bujqësore në zona të ndryshme kanë çuar në një tkurrje natyrore të potencialit prodhues nga 1998 – 2006 (-13%) dhe kjo përfaqëson një faktor “strukturor” padyshim të favorshëm të ofertës ndaj kërkesës për mollë. Italia. Prodhimi italian i mollëve është i stabilizuar dhe luhatet nga 2.000.000 në 2.100.000 ton. Është shumë domethënëse po të vërejmë se sipërfaqja është zvogëluar në mënyrë progresive, edhe pse në masë më të vogël krahasuar me vende tradicionale evropiane. Ky zvogëlim është afro 12% në dekadën 1998 – 2007. Nga këto të dhëna, Italia pozicionohet në vendin e 6 (Tab. 5A.3) midis prodhuesve më të mëdhenj, me një sipërfaqe relativisht të ulët (pozicioni 17 në 2006, Tab. 5A.2) por me një rendiment nga më të lartit.

kultivimi i mollës në Evropë nga grekët e lashtë dhe romakët duhet të ketë ndodhur disa shekuj P.K., dhe në vijim të kolonizimit romak, kultivimi i saj u përhap në Evropë dhe Azi. Molla Appiola u importua në Romë nga Peloponezi, në shekullin III P.K. nga Klaudio Appio. Në Romën e lashtë, disa kultivarë molle të sjellë nga etruskët përmenden nga Katoni (shek. II P.K.) e po kështu nga Kolumela (shek. I P.K.). Po në shek. I, Plini përmend të paktën dy dyzina. Teofrasti në shek. III përshkruan gjashtë varietete molle në Old Saxon Manuscript (mijëvjeçari i parë) përmenden kultivarë të shumtë molle për sidër, ndërsa citimet e para të shkruara në epokën moderne i hasim në Encyclopedia të Bartholomeus Anglicus që daton në mesin e 1400. Molla e kultivuar hyri në Amerikë pas afro 2000 nga fillimi i përdorimit në Evropë kolonët e parë anglezë që mbërritën në Amerikën e Veriut gjetën vetëm mollçinka që ishin të vetmet mollë vendase në SHBA; dërgesa e parë e farërave të kultivarëve evropianë në Masaçuset ndodhi midis 1630 dhe 1638. Përdorimi i frutave të këtyre kultivarëve me origjinë farore, ashtu si ato të mollçinkave vendase, shërbente kryesisht për prodhimin e sidrit. edhe pse dokumentimi i shartimit ishte i dokumentuar në Greqinë e shekullit IX P.K., në Veprat dhe Ditët e Esiodit, përmirësimi gjenetik i vërtetë filloi në Tetëqindën me Knight i cili, për herë të parë, përdorimi pjalmimin e kryqëzuar (hibridizimin) të kontrolluar.

©POM AL Lashtësia e kultivimit

Figura 5A.3 Territori i Trentino-s është i favorshëm për Golden Delicious, përhapja e të cilit është në zbritje (-1,25%), por në masë më të vogël në krahasim me pjesën tjetër të Evropës.

3

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS
Tabela 5A.1 Vendet prodhuese kryesore të mollës, ecuria 1990/2006 (ton) Vendi
Kina SHBA Irani Polonia Turkia Italia India Rusia Franca Kili Të tjera Gjithsej

1990
4.332.045 4.380.000 1.523.980 812.340 1.900.000 2.050.070 1.093.900 2.326.000 700.000 21.879.512 40.997.847

2000
20.439.057 4.681.980 2.141.655 1.450.376 2.400.000 2.131.785 1.050.000 1.832.000 1.938.000 805.000 19.581.373 59.049.786

2003
21.107.624 3.947.616 2.400.000 2.427.753 2.600.000 2.152.977 1.470.000 1.690.000 1.728.000 1.250.000 17.227.147 58.396.188

2006 Pozic. 2006
26.065.500 4.568.630 2.661.901 2.304.892 2.002.033 1.991.376 1.739.000 1.617.000 1.584.000 1.350.000 17.424.604 63.804.534 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

% 2006
41% 7% 4% 4% 3% 3% 3% 3% 2% 2% 27% 100%

Var. 06/00
28% -2% 24% 59% -17% -7% 66% -12% -18% 68% -11%

Shifra të FAO dhe Eurofel.

Tabela 5A.2 Sipërfaqet e kultivuara me mollë, ecuria 1990/2006 (ha) Vendi
Kina Rusia India Irani Polonia SHBA Ukrahina Turqia Pakistani Korea Veriut Italia Të tjera Gjithsej

1990

1995

2000

2003

2006 Poz. 2006 % 2006 Var. 06/90
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 17 41% 8% 5% 4% 4% 3% 3% 3% 2% 2% 1% 24% 100% -36% -13% 10% 38% 12% -18% -64% 12% 169% 6% -8% -27% -26%

Shifra të FAO dhe Eurostat

1.635.520 2.954.123 420.000 187.198 210.000 140.579 145.503 91.500 145.000 191.600 187.200 358.200 105.000 108.433 22.800 41.777 68.000 68.000 78.012 67.115 2.508.535 1.497.858 5.028.744 6.203.209

2.254.759 1.901.129 1.900.630 425.000 396.000 365.500 230.000 250.000 230.700 147.337 150.000 201.350 165.098 159.278 161.989 173.900 158.010 153.320 227.600 169.800 128.000 107.600 116.551 121.667 58.169 110.784 112.396 70.000 71.000 72.000 67.415 61.290 61.655 1.291.636 1.184.098 1.093.879 5.218.514 4.727.940 4.603.086

Tabela 5A.3 Vendet kryesore prodhuese të mollëve në BE 27, ecuria 1998/2006 (ton) Vendi
Polonia Italia Franca Gjermania Spanja Hungaria Të tjera Gjithsej

1998
1.687.000 2.080.872 1.750.000 977.000 697.000 482.000 2.348.128 10.022.000

2000
2.000.000 2.131.785 2.260.000 1.130.000 683.000 695.000 2.426.215 11.326.000

2003
2.428.000 2.152.977 1.728.000 818.000 704.000 550.000 1.955.023 10.336.000

2006
2.250.000 1.991.376 1.584.000 948.000 547.000 480.000 2.027.624 9.828.000

Poz. 2006
1 2 3 4 5 6

% 2006
23% 20% 16% 10% 6% 5% 21% 100%

Var. 06/98
33% -4% -9% -3% -22% 0% -14% -2%

Shifra të FAO dhe Eurofel

4

Në vitin 2007, Italia e ka kapërcyer, edhe pse për pak Francën, duke u shndërruar në vendin udhëheqës për eksportet e mollës (Tab. 5A.7), si brenda BE ashtu edhe jashtë saj. Destinacionet

©POM AL Prirja, sipërfaqja e prodhimi
• Në kuptimin e përgjithshëm, vihet re një zvogëlim i spërfaqes së mbjellë me mollë, pas një kulmi të vitit 2000, me një rënie progresive prej 26% pas gjashtë vjetësh, në kundërshtim me prodhimin, i cili për të njëjtën periudhë (2000 - 2006), është rritur me 8%, si rezultat i përmirësimit tërësor të agroteknikës së prodhimit

Eksporti botëror

Figura 5A.4 Golden Delicious në Emilia-Romanja.

konfirmohet një pozicion i rëndësishëm i mollës, e cila edhe pse në kuadrin e një grupi me dardhën dhe rrushin e tavolinës, mban vendin e parë në shkëmbimet ndërkomëtare me një përpjesë prej 29,2% në 2003

Ecuria e shitjeve në vlerë në Itali

ecuria në vlerë tregon se Shitësit me Pakicë Tradicionalë/të Specializuar, në 2006, janë përballur me një tkurrje të qarkullimit të tyre (-0,8%) dhe në mënyrë spekulative, kanali i tregu Skonto ka shijuar një rritje shtesë të shitjeve të tyre (+2,2%)

Figura 5A.5 Pemëtore e dendur në Ferrareze Tabela 5A.4 Parashikimi dhe prirja e ecurisë varietore në botë, vendet më të rëndësishme përjashtuar Kina Kultivari
Golden Delicious Red Delicious Gala Fuji Granny Smith Idared Jonagold Braeburn Cripps/P. Lady Elstar Cv. të tjera Gjithsej

2000 % 2006 % 2010* % 2015* % Ecuria '10/'00 %
19,37 22,27 7,45 4,89 6,45 3,10 4,36 2,24 0,41 1,72 27,74 100,0 18,83 19,29 12,59 6,68 5,98 2,97 3,08 2,71 1,48 1,70 24,69 100,0 18,83 17,15 13,48 6,89 6,16 4,05 3,78 3,03 1,80 1,95 22,88 100,00 17,88 15,84 14,53 7,13 5,97 3,77 3,64 3,35 2,00 1,98 23,91 100,00 -0,54 -5,12 6,03 2,00 -0,29 0,95 -0,58 0,79 1,39 0,23 -4,86

World Apple Review 2007

Figura 5A.6 Kultura e mollës në Val di Non

5

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS Ecuria e shitjeve me shumicë Tabela 5A.5 Vendet kryesore prodhuese të mollëve në BE 27, ecuria e sipërfaqes 1998/2006 (ha) në Itali
• nga 2002 – 2005, kemi një zvogëlim të shitjeve me shumicë, më së shumti në kompleksin Hiper-Super-Vetëshërbim (-7,4%), krahasuar me Shitësit me Pakicë Tradicionalë/të Specializuar (-33,4%) dhe Ambulantëve (-22,0%), e anasjelltas, një rritje të sasive të produktit që shkon për konsum drejt kanalit të Skontos (+8,0%) nga 2002 – 2005, është vërejtur një rritje e vëllimeve të mollëve të shpërndara nga GDO (+4,0%) dhe nga pikat e shitjes tradicionale (+29,7%) dhe zvogëlimin paralel të atyre për llogari të Skonto (-2,2%) dhe Ambulatorë (-2,2%)

Vendi
Polonia Italia Rumania Franca Hungaria Spanja Të tjera Gjithsej

1998
157.764 69.699 79.500 70.813 39.112 49.305 201.092 667.285

2000

2003

2006

Poz. % 2006 2006
1 2 3 4 5 6 28% 11% 10% 9% 8% 7% 27% 100%

Var. 06/98
3% -12% -25% -22% 16% -21% -22%

kryesore të eksportit jashtë BE mbeten Rusia, me një rëndësi absolute, e në përgjithësi zona e ish-bllokut të Bashkimit Sovjetik. Franca. Franca ka udhëhequr për shumë kohë grupin e prodhuesve të mollëve brenda BE (Tab. 5A.3). Nga fundi i viteve ’90,
2005
845.676 520.246 410.334 245.231 226.277 53.449 1.019.525 3.320.738

Burimi: përpunim i të dhënave të Eurostat/Cronos

165.098 159.278 161.989 67.415 61.290 61.655 71.016 71.589 59.298 69.713 59.010 55.021 37.690 43.486 45.487 48.760 46.020 39.000 192.910 155.447 157.430 652.602 596.120 579.880

Tabela 5A.6 Vendet importuese të mollëve në BE 27, ecuria 2000-2007 (ton) Vendi
Gjermania Britania Hollanda Spanja Belgjika Italia Të tjera Gjithsej

2000
734.301 426.574 269.132 262.139 236.577 31.823 815.675 2.776.221

2003
910.961 476.354 399.197 249.900 249.524 56.222 837.640 3.179.798

2007
611.893 489.203 373.798 220.120 216.156 38.271 1.294.330 3.243.771

Poz. 2007
1 2 3 4 5 19

% 2007
19% 15% 12% 7% 7% 1% 40% 100%

Var. 07/00
-17% 15% 39% -16% -9% -20% -59%

Tregëtia ndërkombëtare e mollëve

Burimi: përpunim i të dhënave Comext

nga 1995 deri 2005, tregu botëror i mollëve të freskëta ka njohur një rritje mesatare vjetore prej 2,7 pikë përqindje aktualisht, tregu i eksporteve është i mbizotëruar nga pesë vende: Kina, Franca, Italia, Kili, SHBA në dekadën e fundit vihet re një humbje e konkurrueshmërisë nga ana e tregjeve historikë si Franca dhe SHBA

Tabela 5A.7 Vendet eksportuese të mollëve në BE 27, ecuria 2000-2007 (ton) Poz. % Var. Vendi 2000 2003 2007 2007 2007 07/00
Italia 583.777 714.125 678.373 Franca 863.718 812.174 674.541 Hollanda 307.696 377.474 367.138 Gjermania 78.543 76.749 139.090 Britania 18.289 18.911 42.496 Të tjera 905.175 977.484 1.343.432 Gjithsej 2.757.198 2.976.917 3.245.070 1 2 3 4 5 21% 21% 11% 4% 1% 41% 100% 16% -22% 19% 77% 132% 48% 18%

6

prodhuesit kanë filluar të vuajnë për një treg ndërkombëtar me konkurrencë në rritje dhe ka nisur një proces dalje të fermave të ndryshme nga sistemi i prodhimit, gjë që mund të perceptohet nga dinamikat e sipërfaqes, e nga ana tjetër një investim i orientuar drejt ripërtëritjes së pemëtoreve, duke privilegjuar kultivarët që sapo kanë hyrë në treg.

Burimi: përpunim i të dhënave të Comext

Zonat me më tepër interes janë të lokalizuara në rajonet e Jugut, ku prodhohet afro 60% e gjithë sasisë, e ndjekur nga rajonet e Loira me afro 30%; pjesa e mbetur prodhohet në Veri të vendit. Gjermania. Gjermania përmendet midis vendeve prodhuese, jo vetëm për rolin si treg i synuar për eksportimin e mollëve nga vendet e tjera të BE, por edhe për prodhimin “indusFigura 5A.7 Pemëtore molle në dimër në trial” me interes nga Sandomierz, Poloni pikëpamja sasiore. Vlen të përmenden edhe prodhimet e të ashtuquajturave “kopshte”, emërtim me të cilin përkufizohen pemëtoret familjare, që nuk kanë një rol të drejtpërdrejt në treg, por një sasi vjetore që luhatet nga 500.000 deri 900.000 ton në vit, mund të ketë peshë mbi dinamikat e tregut gjatë hapjes së sezonit. Zonat më me interes janë të lokalizuara në Liqenin Konstanc, në rajonin e Elbas dhe në Saksoni, në ish Gjermaninë Lindore. Gjermania konsumon çdo vit një sasi mollësh prej 1.500.000 ton, nga të cilat gjysma vijnë nga importi. Polonia. Polonia meriton një ilustrim të shkurtër, pasi pavarësisht se me veçori të ndryshme, është e përfaqësuar me 2.500.000 Franca mbetet një sistem shumë interesant dhe konkurrues.

©POM AL Italia, Franca e Kina, emblema të tregut

në një kontekst të mbizotëruar nga humbja e përgjithshme e konkurrueshmërisë, vlerësohet vetëm ai që është i dalluar për “cilësinë organizative” ose kush ka ditur të imponojë lidershipin e çmimit (shpesh duke patur si avantazh rregulla ende të lejueshme për hyrjen në një treg por që nuk janë të barabarta për çdo vend): ky është rasti, nga njëra anë, i Francës dhe Italisë, të cilat falë një oferte të maturuar, kanë mundur të jenë në treg në mënyrë të strukturuar dhe kohezive, duke konfirmuar ose përmirësuar në vite pozicionimin e tyre (+1,5% dhe +56,5% eksportet në vlerë gjatë periudhës trevjeçare, 2003 – 2005) dhe, nga ana tjetër, i Kinës, e cila duke kultivuar 2,4 milion hektarë të përqendruar kryesisht në ultësirën Veri-Perëndimore dhe në Gjirin Bohai, ka ndërtuar strategjinë e saj të depërtimit në treg nëpërmjet futjes së vëllimeve të mëdha të një produkti me kosto të ulët, me një rritje të përfitimit mesatar vjetor, për mollët e eksportuara jashtë, nga periudha trevjeçare 1995 – 1997 në trevjeçarin 2003 – 2005 me 213,2 pikë përqindje

Figura 5A.8 Pemëtore molle në Sandomierz, Poloni

7

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS

Italia dhe Kili:vende me prirje eksportuese

analiza e normës së bilancit të normalizuar, të llogaritur pesë vendet e para eksportuese si raporti në përqindje midis bilancit në vlerë absolute (eksportet minus importet) dhe vlerës së përgjithshme të shkëmbimeve tregtare (eksporte plus importe), identifikon Kilin dhe Italinë, përtej vëllimeve të produkteve të shkëmbyera përtej kufirit, si dy lojtarët me prirje më të fortë eksportuese, por njëri i karakterizuar nga një performancë e mbajtur në nivel të lartë konstant (99,9 bilanci i normalizuar mesatar duke iu referuar dy periudhave trevjeçare), ndërsa tjetri me një involuzione të pjesshme të performancës së realizuar në tregtinë me jashtë (81,2 treguesi për trevjeçarin ’95 – ’97 dhe 79,0 për trevjeçarin ’03 – ‘05) kjo konfirmohet nga analiza e kombinuar e vëllimeve të mollëve të freskëta, të importuara dhe eksportuara nga secili vend, me përmasat relative të prodhimit të brendshëm, nga të cilat evidentohet qartë se si gjatë periudhës dhjetëvjeçare 1995 – 2005, Kili dhe Italia ofruar në tregjet botërore vetëm (i pari) ose të paktën kryesisht (i dyti) mollë të prodhuara në vend, por Italia ka regjistruar në trevjeçarin e fundit vlera me prirje rënëse

ton mollë, vendi me prodhim më të lartë në BE.

Figura 5A.9 Mollë në Stacionin e Frutikulturës në Sandomierz, Poloni, sot vendi me prodhim më të lartë të mollëve në Evropë.

Sipërfaqja e kultivuar, e stabilizuar në rreth 160.000 ha, në raport me prodhimin e përgjithshëm, e përcakton menjëherë këtë vend me një zgjerim të madh të pemëve frutore “shtëpiake”, me prodhimtari e cilësi të ulët. Në krahasim me sipërfaqen e përgjithshme, vetëm 100.000 ha janë të kultivuara efektivisht, e nga këto vetëm 15.000 mund të konsiderohen moderne. Kjo situatë bën që 60% e tërë prodhimit të destinohet drejtpërdrejt për industrinë e përpunimit, duke e pozicionuar këtë vend të dytin në botë në këtë sektor. Molla është shumë e përhapur në gjithë Poloninë, por rajonet më me interes janë ato përreth Varshavës dhe në juglindje të vendit, në zonën përreth Lublinit. Në Tab. 5A.6 dhe 5A.7 jepen statistika lidhur me vendet kryesore importuese në nivelin e BE dhe vendet kryesore nga të cilat vijnë mollët për BE. Edhe pse me një rënie të konsiderueshme, Gjermania mbetet vendi më i rëndësishëm për importin e mollëve, e ndjekur nga Mbretëria e Bashkuar. Duhet thënë se të dhënat që i referohen Hollandës dhe Belgjikës duhen trajtuar me kujdes, pasi kemi të bëjmë në një masë të konsiderueshme me importime “transit” drejt destinacioneve të tjera, si brenda ashtu edhe jashtë BE. Vend të tjera kanë treguar një rritje progresive të rëndësisë së tyre, midis të cilëve vlen të përmendet Rusia, Spanja dhe Norvegjia.

Në këtë klasifikim të veçantë, Italia pozicionohet në vendin 19 duke konfirmuar se është një vend praktikisht vetëmbajtës, me një konsumator me një shkallë të lartë besimi drejt produkteve dhe markave vendase.

8

Molla në Japoni
• •

©POM AL

kultivimi i mollës në Japoni me karakteristika peizazhore të veçanta dhe kurioze; pranë periudhës së pjekjes, çdo fryt mbështillet me një veshje (qeskë letre) që e mbron si nga faktorët mjedisorë të pafavorshëm (diellëzimi i tepërt) ashtu edhe nga parazitët shtazorë ose patogjenët kërpudhorë

Molla në Indi
Figura 5A.10 Pemëtore molle në Gerona, Spanjë.

zonat e prodhimit janë të lokalizuara në veriperëndim të vendit, në shtetet e Himaçal Pradesh, Jamu e Kashmir dhe dhe Utarançal Pradesh; prodhimi është i barabartë me 1,2 milion ton mbi një sipërfaqe të kultivuar prej 217.000 hektarë

Mollët me prejardhje nga jashtë Komunitetit, kanë patur një rritje prej 30% në periudhën e marrë, dhe midis vendeve eksportuese vlen të përmendet Kili, e ndjekur me një farë largese nga Argjentina dhe Brazili (Tab. 5A.8). Mollët kineze, të konsideruara në grupin e mollëve të ardhurave nga jashtë BE, për tregun italian janë ende të vogla.
Tabela 5A.8 Prejardhja e importeve të mollëve në BE 27, ecuria 2000-2007 (ton) Vendi
Kili Zelanda e Re Afrika Jugut Argjentina Brazili Kina SHBA Të tjera Gjithsej

Figura 5A.11 Pemëtore e re molle me ujitje me pika në Gerona, Spanjë.

2000
91.683 167.272 122.034 44.132 57.513 4.016 32.432 27.686 546.768

2003
180.127 198.963 182.854 102.331 69.477 28.651 28.415 35.865 826.683

2005
225.465 220.032 156.842 121.536 88.323 50.498 39.857 28.278 930.831

2007
204.113 177.161 158.379 107.248 104.403 42.063 28.610 74.566 896.543

Poz. 2007
1 2 3 4 5 6 8

% 2007
23% 20% 18% 12% 12% 5% 3% 8% 100%

Var. 07/00
123% 6% 30% 143% 82% 947% -12% 169%

Burimi: përpunim i të dhënave të Comext

9

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS Dinamika e konsumit të brendshëm në Itali dhe Francë
• analiza e përmasave të blerjes mesatare vjetore nga familjet italiane për çdonjërin format, nxjerr në pah ecuri jo tërësisht rastësore me ato të tregut. Në veçanti, në 2003, kemi një rritje të vëllimit të blerjeve mesatare vjetore familjare pranë Skonto (+17,2%), ndërsa në 2005, luhatje me shenjë pozitive kanë patur kompleksi Hiper+Super+Vetëshërbim (+1,8%), Skonto (+19,9%) dhe Ambulantët (+10,9%) dhe në 2006, luster i Shitësve me Pakicë Tradicionalë/të Specializuar. në mënyrë të ngjashme me atë që ndodh në tregun italian, në Francë blejnë mollë të paktën një herë në vit 88 – 89 familje nga 100 syresh; numri mesatar i akteve të shitjes të evidentuar për çdo familje blerëse, ka rënë me kalimin e kohës, duke shkuar nga 13,29 në 2003 në 12,30 në 2007 (-7,4%), ndërsa përmasa mesatare e blerjes së vetme, e rritur me 4,0 pikë përqind në periudhën 20032006, ka pësuar më pas një rënie prej 1,9% në 2007, duke u vendosur në 1,53 kg; ndikimi që ka prodhuar ka përcaktuar një tkurrje të vëlli-mit mesatar vjetor të blerjes për çdo familje blerëse, nga 2003 në 2007, në nivelin 6,0% (nga 20,0 në 18,8 kg), e cila është kompensuar nga rritja e çmimeve, me një rritje në vlerë prej 1,4% duke arritur 29,7 EUR.

Figura 5A.12 Pemëtore molle në Trentino-Alto Adige.

Alto Adige vlerësohet në rritje në tregjet e huaja, duke shprehur terroir e duhur

Figura 5A.13 Pemëtore molle në Caldaro, Bolzano.

10

©POM AL

Figura 5A.14 Pemëtore molle në Badaling, e mbuluar me rrjetë kundra breshërit, Kinë

5A.2.2 Vendet kryesore aziatike Kina. Sipërfaqja e Kinës ka patur një zhvillim shumë të madh në periudhën 1990 – 2000, me një rritje të prodhimit nga 4.332.045 në 20.439.57 ton (+472%), ndërsa sipërfaqja është rritur nga 1.635.520 në 2.254.759 ha (+ 40%). Në periudhën e mëvonshme, kjo prirje është ngadalësuar; nga pikëpamja e prodhimit, rritja e periudhës 2000 – 2006 është 28% nga pikëpamja e sipërfaqes e në fakt sinjalizohet një ridimensionim me një -36%. Kjo dinamikë rritje e viteve ’90 ka çuar në gjykimin e këtij vendi si një kërcënim incombente për vendet prodhuese “historike”; të dhënat më të fundit janë më qetësuese. Vlen të theksohet gjithashtu se Kina është një vend që ka nevojë të mbështesë një rritje të zonave rurale dhe në të njëjtën kohë të ushqejë një masë të madhe njerëzish. Përqindja e popullsisë “rurale” ishte ende 75% në 2002, me një produkt të brendshëm bujqësor në afro 16% të atij të përgjithshëm. Kësisoj, rritja e popullsisë duhet të vendoset në raport me një rritje po aq të fortë të konsumit për frymë të mollëve, që kalon në harkun e një

Shitje e drejtëpërdrejt e mollëve në Kinë, ku konsumi i brendshëm por rritet shumë (15,6 kg/frymë në 2005)

Figura 5A.15 Fuji, Delicious e kuqe dhe Golden janë ndër kultivarët më të rëndësishëm në Kinë

Për të rritur vlerën e mollëve, marka tregtare stampohet drejtpërdrejt në lëkurën e frytit, Kinë

11

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS

dekade nga 3 kg për frymë në 1991 në 15.6 kg në 2005. Në thelb, evidentohet se kjo masë frutash shkon kryesisht për konsum të brendshëm. Nga pikëpamja e strukturës së prodhimit, vendi ka një parcelizim të befasues, ku sipërfaqja mesatare e fermës luhatet nga 0,1 në 1 ha, me një menaxhim të tipit familjar. Kjo strukturë, edhe pse e dobët nga pikëpamja organizative, mundëson një nivel të mjaftueshëm jetese për popullatën rurale. Është e rëndësishme të nënvizojnë se ka ende një mungesë të infrastrukturës agroteknike dhe të ruajtjes, me një kapaciteti ruajtje

Figura 5A.16 Treg fruta-perimesh në Lijiang, Kinë

Shitje e mollëve përgjatë rrugës në Yunan, Kinë

Fruta të mbrojtura për të shmangur dëmet e rrezatimit dhe sulmeve parazitare. Kjo teknikë është e përhapur në vendet aziatike

12

frigoriferike prej 15% në 2002. Rajonet më të rëndësishme janë Shaanxi me 462.000 ha, Shandong me 342.000 ha dhe provinca Hebei (260.000 ha).

©POM AL

Teknika e kultivimit mbështetet në ndërhyrje manuale, që e mundëson kosto e ulët e krahut të punës, përfshi edhe mbështjelljen e frutave me qëllim parandalimin e disa patologjive por edhe favorizimin e ngjyrimit të kuq uniform në sipërfaqen e frytit. India. Në skenarin e tregtisë ndërkombëtare të mollëve, sot India përfaqësohet si një vend me interes të veçantë për potencialin e konsumit. Prodhimi i mollëve në Indi llogaritet në afro 1.270.000 ton me një rritje prej 25% në raport me 1990, me një sipërfaqe prodhuese të llogaritur në 217.099 ha në 2006, kundrejt 175.808 ha në 1993 (+24%).

Kultivimi i mollës në Indi është zhvilluar në fillim të viteve 1990, por një kontribut i rëndësishëm në gjendjen aktuale ka ardhur nga SHBA, duke futur teknikat përmirësuese, e në veçanti kultivarët.

Pavarësisht potencialit të konsumit, teknikat e kultivimit janë ende të prapambetura në krahasim me vendet më të përparuara, ndërsa zgjerimi i mëtejshëm ngadalësohet nga mungesa e kapitalit për të mbështetur investimet e nevojshme, jo vetëm për ripërtëritjen e pemëtoreve por edhe për ndërtimin e tyre dhe të mjediseve të ruajtjes. Mungesat logjistikë në përgjithësi, përfshi edhe rentabilitetin, e bëjnë të vështirë dhe të kushtueshëm transportin drejt qyteteve të mëdha duke justifikuar një prirje

Figura 5A.17 Treg frutash në Rajasthan, Indi

13

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS në rritje drejt importeve, edhe pse të kushtëzuara nga një luhatje e dazi që priren ta bëjnë efektivisht të favorshme kushtet e importit duke filluar nga fundi i dimrit, kur prodhimi vendas i afrohet shterimit.

Japonia. Japonia është një vend i njohur për profilin prodhues të mollës, por gjithsesi me interes. Sipërfaqja e kultivuar me mollë është afro 41.000 ha, me një prodhim të përgjithshëm prej afro 850.000 ton. Prefektura më e rëndësishme është ajo Aomori, në veri të Japonisë, ku prodhohet afro e gjysma e mollëve, e ndjekur nga prefektura e Nagano (20%) dhe Iuate (7%). 5A.2.3 Amerika SHBA. Pemëtaria e Shteteve të Bashkuara ka një histori të gjatë mbi shpatulla, mjafton të përmendim këtu kultivarët që e kanë origjinën nga ky vend. Sipërfaqja e kultivuar në vitin 2006 ishte 153.320 ha, me një rënie prej 11 ,5% në krahasim me 2000. Prodhimi vjetor është 4.568.630 ton, edhe ky pak më i vogël se ai i vitit 2000 (-2%). Afro 60% e prodhimit të mollëve përqendrohet në shtetin Uashington, e ndjekur nga Nju Jork, Miçigan, Pensilvani dhe Kaliforni. Në fund, duhet të kujtojmë që SHBA përfaqësojnë vendin e tretë përpunues në botë dhe për këtë sektor shkon 35% e prodhimit të përgjithshëm vjetor të mollëve. Problemet ekonomike i kanë çuar disa prodhues të vegjël ta braktisin sektorin, ndërsa të tjerë janë grupuar në organizata më të mëdha, të cilat janë në gjendje të konkurrojnë në treg. Meksika. Sipërfaqja e përgjithshme e kultivuar me mollë në Meksikë është afro 57.000 ha, me një prodhim prej 557.958 ton në 2007, nga të cilat 423.873 (75%) vijnë nga Shteti i Çihuahua. Shteti i dytë për nga rëndësia është Durango me afro 47.000 ton.

Promovimi i produktit i drejtuar fëmijëve

Siç ndodh në shumë realitete botërore, sipërfaqja e investuar me mollë është në një rënie të lehtë por të vazhdueshme, ndërsa prodhimi në zonat me kushte më të përshtatshme ka pësuar një rritje domethënëse. Prodhimi meksikan ka qenë 338.954 ton në 2000 duke dëshmuar një rritje prej +65% në periudhën 2000 – 2007 por, pas konfirmimi të interesit për këtë produkt, në rajonin e Çihuahua dhe në po këtë hark kohor, prodhimi është më se dyfishuar. 5A.2.4 Hemisfera jugore Në tërësinë e saj, Hemisfera Jugore përfaqëson një sipërfaqe prodhimi të rëndësishme dhe me ndikim mbi ekonominë e tregut ndërkombëtar të mollëve. Meksika importon afro 200.000 ton mollë në vit, kryesisht nga SHBA dhe Kili.

Vjelja e mollëve në Kili

14

Vëllimi i prodhimit është mjaft i qëndrueshëm dhe vërtitet në afro 4.500.000 ton. Drejtimi i eksportit është i fortë me 1.565.282 ton në 2007, e përfaqësuar me 35% të prodhimit të përgjithshëm. Pesëmbëdhjetë vendet më përfaqësuese janë Kili, Brazili, Argjentina, Zelanda e Re dhe Afrika e Jugut.

©POM AL

Kili. Kili përfaqëson një sistem prodhimi interesant, jo vetëm për mollët, por për një organizim të tërë të sektorit të frutaveperimeve të orientuara për eksport. Ky vend, edhe pse relativisht i vogël, shtënë vendin e katërt për aftësinë e përgjithshme të eksportit të produkteve bujqësore, pas SHBA, BE dhe Meksikës. Sipërfaqja e kultivuar e mollës është e shtrirë nga 35.700 ha në 2001 në 36.500 ha në 2006, me një rritje progresive prodhimi
Pink Lady, pjalmëzues i Granny Smith, Kurikò, Kili

Figura 5A.18 Paketimi i mollëve në Kurikò, Kili

nga 85.000 në 1.785.000 ton në 2007, ku 50% eksportohet kryesisht në SHBA, tregu kryesor i synuar, e më pas Meksika dhe Evropa.

Kili: Qendra e Kontrollit Fitosanitar për eksport në SHBA

Brazili. Brazili është një vend me një rritje të fortë, ku edhe molla por rritet në rëndësi dhe vlerësim. Sipërfaqja e kultivuar me mollë, në vitin 2006, ishte 38.533 ha dhe rajonet më të rëndësishëm për prodhimin brazilian janë Santa Catarina, me 19.109 ha dhe Rio Grande do Sui me 17.314 ha. Është e rëndësishme të shohim përmasën e pemëtoreve, që vërtitet në 16 hektar. Ky vend eksporton afro 1.200.000 ton/vit. Argjentina. Prodhimi argjentinas shtrihet në afro 40.000 ha, ku 90% përqendrohet në rajonet e Neuquen dhe del Rio Negro, ndërkohë kuota e mbetur prodhohet në rajonin e Mendozas.

Pemëtore molle në Brazil

15

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS

Figura 5A.19 Zona e prodhimit të mollëve në rajonin Santa Katerina, Brazil

Kultura e mollës, por pak a shumë e gjithë frutikultura argjentinase, është e ndikuar nga një situatë ekonomike e përgjithshme e vështirë që edhe sot, kushtëzon infrastrukturën dhe përtëritjen e pemëtoreve. Afro gjysma e frutave shkon në industrinë e përpunimit, ndërsa 20% destinohet për eksport, duke parë Brazilin si treg të afërt me interes. Zelanda e Re. Një vend që shpesh merret si shembull, Zelanda e Re ka përjetuar disa sezone të fundit të vështira, që kanë çuar në braktisje nga disa prodhues të vegjël, me një humbje prej 9% të sipërfaqe së kultivuar me mollë, me një strukturë tregu të drejtuar fort nga eksporti. Në fakt, afro 70% e prodhimit gjithsej eksportohet.

Pemëtore molle në Argjentinë me ujitje me rrjedhje sipërfaqësore

Figura 5A.20 Përpunimi mollëve të destinuara për konsum të freskët në Afrikën e Jugut

16

Dy zona më me interes për prodhimin janë ‘Hawkes Bay’ dhe ‘Nelson’ që bashkërisht përfshijnë 11.000 ha pemëtore. Nga afro 700.000 ton të prodhuara në vit, 30% i shkon industrisë përpunuese, një tjetër 30% tregut të brendshëm dhe 40% e mbetur eksportit, ku tregu i privilegjuar është Mbretëria e Bashkuar. 5A.2.5 Vendje të tjera

©POM AL

Afrika e Jugut. Kultivimi i mollës në Afrikën e Jugut shtrihet në 20.633 ha më 2006, kundrejt 22.952 ha në 2001 (-10%) dhe përqendrohet kryesisht në rajonin e Western Cape.

Figura 5A.21 Treg fruta-perime në Assuan. Egjipt

Figura 5A.22 Pemëtore molle në Izmir, Turqi

17

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E MOLLËS

18

©POM AL

6A. Origjina dhe Përhapja Aktuale Dardhës
Përhapja e specieve Pyrus
SPECIET EVROPIANE Pyrus communis L. • vendase e Evropës jugore dhe Azisë së Vogël; • P. communis është hibridizuar me specie të ndryshme të Azisë së Vogël dhe Evropës: P. elaeagrifolia, P. salicifolia, P. syriaca, P. nivalis, P. caucasia; nga specia P. communis ekziston forma ose varieteti botanik pyraster. Pyrus nivalis Jacq. • vendase e zonës alpine, e njohur edhe si dardha e borës (për pjekjen shumë të vonë të frutave) ose dardha sherbelë (për ngjashmërinë me gjethet e sherbelës) Pyrus cordata Desv. • e pranishme në Angli, Bretanjë, Spanjë e Portugali SPECIE RRETH-MESDHETARE Pyrus amygdaliformis Vill. • e përhapur në vendet e Evropës mesdhetare, përfshi Ballkanin deri në Bullgari; shumë e përhapur në Shqipëri Pyrus elaeagrifolia Pall. • me origjinë nga Ballkani, Kaukazi, Irani dhe Ukraina Pyrus longipes Coss. & Dur. • gjendet spontanisht në Algjeri, përgjatë përrenjve, në një lartësi afro 500 m

Për dardhën, pjesa dërrmuese e botanistëve mbron tezën se gjinia Pyrus është diferencuar në periudhën e Terciarit, në territorin malor të Kinës perëndimore të sotme; që aty është shpërndarë si në lindje ashtu edhe në perëndim, duke iu përshtatur kushteve të ndryshme të klimës dhe territorit, duke diferencuar speciet që njohim aktualisht. Vavillov ka individualizuar dy qendra origjine parësore: A) Kina, ku janë kultivuar speciet Pyrus pyrifolia, Pyrus ussuriensis dhe P. calleryana; B)Lindja e Mesme (Kaukazi, Azia e Vogël), qendër parësore e origjinës së Pyrus communis. Është propozuar edhe një qendër e tretë (C), dytësore, në Azinë Qendrore (India veriperëndimore, Afganistani, Taxhikistani, Uzbekistani dhe provinca kineze Tien-Shan), ku është e pranishme P. communis e hibridizuar me P. heterophylla dhe format e ndërmjetme midis P. communis dhe P. bretschneideri.

6A.1 Origjina e dardhës

P. communis është hibridizuar me specie të ndryshme në Azinë e Vogël dhe Evropë: P. elaeagrifolia, P. salicifolia, P. syriaca, P. nivalis, P. caucasia. Nga specia P. communis ekziston forma ose varieteti botanik pyraster, që sipas Lineut është forma e egër nga e cila kanë rrjedhur më pas varietetet e kultivuara. Ka të ngjarë që edhe varietetet e kultivuara të dardhës orientale ta kenë prejardhjen nga hibridizimi natyror midis specieve të ndryshme, në veçanti P. pyrifolia, P. ussuriensis dhe P. betulaefolia. Me 19 milion ton të prodhuara më 2005, dardha është specia e

6A.2 Dardha në botë

Midis hibrideve natyrorë, Pyrus x bretschneideri është më e rëndësishmja nga pikëpamja e varieteteve të kultivuara.

Figura 6A.1 Qendra e origjinës të disa prej specieve kryesore që i përkasin gjinisë Pyrus sipas Vavillov. A) P. pyrifolia, P. ussuriensis, P.calleryana B) P. communis C) P. communis x P. heterophylla, P. communis x P.x bretschneideri

1

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E DARDHËS Përhapja e specieve Pyrus
SPECIET MES-LINDORE Pyrus pashia D. Don. • me origjinë nga Himalaja dhe zonat përreth (Afganistan, Pakistan, Kina jugore, Indokina). Njihet edhe si dardha e Himalajës Pyrus salicifolia Pall. • e njohur si dardha me gjethe shelgu, vendas i Kaukazit, Turqisë dhe Iranit

P. communis

P. longipes

P. kawakamii (= P. koehnei)

SPECIET LINDORE Pyrus pyrifolia (Burm.) Nak. • me origjinë nga Kina qendrore e lindore, Koreja, Japonia; e njohur edhe si dardha rërë për shkak të sasisë së madhe të sklerideve në tul ose Nashi Pyrus ussuriensis Maxim. • vendase e Kinës deri në veri të Indokinës. Pyrus x bretschneideri Rehd. • me origjinë nga Kina, nga një hibridizim natyror midis P. ussuriensis x P. betulaefolia; e njohur edhe si dardha e bardhë kineze Pyrus betulaefolia Bunge • vendase e zonave malore nga Turqia në Kaukaz, Iran dhe Rusi Pyrus calleryana Decne. • me origjinë nga Kina qendrore-lindore, Koreja dhe Japonia jugore Pyrus kawakamii Hayata • vendase e zonës tropikale e nëntropikale të Kinës

P. cordata

P. longipes

P. glabra

P. syriaca

P. pashia
[??]

P. pyrifolia (Nashi)

dytë nga frutat e klimës së butë, pas mollës dhe para pjeshkës. Në përgjithësi, sipërfaqja e kultivuar ashtu edhe prodhimi, në 10 vitet e fundit, janë rritur por me ritme shumë të ndryshme: sipërfaqja pak a shumë me 2% në vit, prodhimi me 6% në vit. Dy shifrat mund të shpjegohen me përmirësimin e agroteknikës dhe profesionalizmit të pemërritësve, zgjedhjes së kultivarëve dhe nënshartesave që i përgjigjen më mirë kushteve pedoklimatike të territorit dhe braktisjen e zonave të margjinalizuara. Pasojë e drejtpërdrejt e dy shifrave të komentuara janë rritja e rendimentit, që në nivel botëror është rritur nga 8,7 në 11,1 ton me një luhatje të madhe nga kontinenti në kontinent dhe nga vendi në vend.

Figura 6A.2 Speciet kryesore të gjinisë Pyrus .

Figura 6A.3 Pemëtore dardhe në Kore. Pranë periudhës së pjekjes, çdo fryt mbështillet për ta mbrojtur nga prekja e sëmundjeve apo e dëmtuesve

2

Prodhimet e vendeve të ndryshme diferencohen edhe për shkak të specieve botanike të ndryshme të kultivuara, që në thelb, ndahen në dardhën evropiane (Pyrus communis dhe P. nivalis) dhe dardhët lindore (P. pyrifolia, P. x bretchneideri, P. ussuriensis dhe disa të tjera me rëndësi të vogël). Dardha evropiane është praktikisht e vetmja e kultivuar në Evropë, Afrikë, Amerikë, Oqeani dhe Azinë perëndimore, me pak përjashtime në rastin e prodhimeve të lokalizuara të dardhëve lindore; anasjelltas, speciet lindore mbizotërojnë në katër vendet lindore kryesore: Kinë, Japoni dhe dy Koretë. Edhe në këtë vende, janë të pranishme kultivime të kufizuara të kultivarëve që i përkasin P. communis. 6A.2.1 Azia Azia lindore është rajoni më i rëndësishëm në botë me një prodhim dardhësh që përfaqëson më shumë se 90% të tërë kontinentit, ku midis vendeve të tjera prodhuese mbizotëron Kina.

Të dhënat janë gjerësisht të diskutueshme, qoftë për pasigurinë e shifrave të ofruara nga vende të ndryshme ashtu edhe për faktin se të dhënat e referuara nuk mbajnë parasysh pemëtoret e reja që nuk kanë hyrë në prodhim, që në vendet me një ritëm rritje më të lartë janë shumë të mëdha.

Kina. E vetme, Kina prodhon 57% të prodhimit botëror të dardhëve. Hebei është provinca më e rëndësishme, por edhe provinca të tjera në zonën qendrore-veriore-lindore si Shandong, Shaanxi, Anhui, Hubei, Sichuan, Liaoning, Jiangxi e Hunan janë zona të rëndësishme prodhimi.
1995 ha
1.036.994 291.447 44.167 37.500 26.000 42.600 12.198 14.500 4.253 5.885 5.525 30.266 39.032 44.432 9.139 2.757.198

Tabela 6A.1 Vendet prodhuese të dardhëve sipas kontinenteve dhe ecuria e sipërfaqes në 10 vitet e fundit Vendi
AZIA EVROPA Italia Spanja Gjermania Ukrahina Portugalia Franca Belgjika Holanda Austria AMERIKA E VERIUT AMERIKA E JUGUT AFRIKA OQEANIA BOTA

2005 ha
1.337.373 234.119 42.661 35.547 26.000 14.000 11.000 9.104 6.904 6.600 3.400 24.125 32.611 46.740 7.720 2.976.917

Ndryshimi %
+32,8 -19,7 -3,4 -5,2 0,0 -67,1 -9,8 -37,2 +62,3 +12,1 -38,5 -13,7 -16,4 +5,2 -15,5 3.245.070

Burimi: përpunim i të dhënave të FAO

dardha, e njohur në Azi dhe Evropë që nga epokat parahistorike, me frutat e saj është vlerësuar shumë, veçanërisht nga kinezët dhe grekët e lashtë gërmimet arkeologjike kanë demonstruar qartë se dardha ka qenë njohur 3.000 vjet më parë, në Kinë dhe përgjatë brigjeve afrikane të Mesdheut farëra, pjesë frutash e mbetje drunore janë gjetur në fshatra palafitticoli të Evropës Qendrore dhe janë të shumta njoftimet mbi kulturën e dardhës në Evropë që na vijnë përpara nga tekstet klasike greke e më pas nga ato latine. dardha përmendet për herë të parë në poemën epike të Homerit (900 P.K.), si një prej “dhuratave të Zotit” në kopshtin mbretëror të Alcinos, mbret i Feaci Hipokrati i Kos (460 – 370 P.K.), mjek grek shumë i famshëm, në një prej librave të shumtë shkruan për pjalmimin e kryqëzuar tek pemët frutore Teofrasti (370 – 286 P.K.), botanisti më i madh i lashtësisë, në Historia Plantarum përmend shumë varietete dardhe të kultivuara dhe të egra në kulturën romake, Katoni, Varrone, Virgjili, Çelso, Kolumela dhe Plini kanë përmendur rëndësinë e dardhës në atë epokë, duke na dhënë udhëzime të çmuara për kultivarët e përhapur e të njohur në atë kohë Perandorit Karlo Manjo (742 – 814 M.K.) i atribuohet ngritja e koleksionit të parë të varieteteve të dardhës në Francë. Në veprën e tij (të redigere nga Eginardo), Capitulare de villis, shkruhet “Mbillni pemë dardhe frutat e të cilës mund të konsumohen të freskëta falë shijes së tyre të këndshme, ato që japin fruta për gatim, e së fundi, ato që piqen vonë e që mund të shërbehen në dimër... (kapitulli LXX)

©POM AL Lashtësia e kultivimit

3

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E DARDHËS Tabela 6A.2 Vendet prodhuese të dardhëve sipas kontinenteve dhe ecuKultura aziatike e dardhëve
• • Kina është prodhuesi kryesor i dardhëve, duke mbuluar 57% të prodhimit botëror në ndryshim nga gjithë vendet e tjera lindore, kultivimi i dardhës në Japoni është në regres, edhe pse është vendi i dytë pas Kinës për nga përmasat kultivimi në Korenë e Jugut dhe Indi është në zgjerim

ria e prodhimit në 10 vitet e fundit Vendi
AZIA EVROPA Italia Spanja Gjermania Franca Belgjika Holanda Ukrahina Austria Portugalia AMERIKA E VERIUT AMERIKA E JUGUT AFRIKA OQEANIA BOTA

mesat. 1993-95 mesat. 2003-05 ha ha
5.806.597 3.596.402 919.183 525.500 427.867 320.751 153.132 148.667 191.833 104.866 95.334 941.340 688.098 420.495 204.861 11.657.793 12.637.700 3.608.257 876.394 656.589 390.533 228.822 206.285 191.667 152.733 139.388 136.077 808,048 836,350 589,112 174.788 18.684.595

Ndryshimi %
+117,6 +0,3 -4,6 +24,9 -8,7 -28,7 +34,8 +28,6 -20,4 +32,9 +42,7 -14,1 +21,5 +40,1 -14,6 +60,3

Burimi: përpunim i të dhënave të FAO

Koreja e Jugut. Pas Kinës, Koreja e Jugut është vendi që ka shënuar rritjen më të madhe të prodhimit në dekadën e fundit dhe ky fakt ka krijuar disa probleme të mbiprodhimit dhe krizës së tregut.

India. Kultura e dardhës në Indi është në një zgjerim të lehtë (+4,5% e sipërfaqes së kultivuar nga 1995).

Kultura indiane e dardhës është e përqendruar në tre rajone: e para, në lartësi më të madhe, ndodhet në distriktet Kullu, Shimba dhe Kimour.
Parcela e koleksionimit të dardhëve në Xian, Kinë

Pamje nga afër e frutave të dardhëve aziatike të mbështjella

4

Figura 6A.4 Pemëtore e vjetër dardhe në Pakistan.

©POM AL
Tabela 6A.3 Rendimenti i dardhëve për hektar: krahasim midis 1995 dhe 2005 1995 2005 Ndryshimi Vendi ton/ha ton/ha %
AZIA EVROPA Italia Spanja Gjermania Franca Belgjika Holanda Ukrahina Austria Portugalia AMERIKA E VERIUT AMERIKA E JUGUT AFRIKA OQEANIA BOTA 6,4 12,0 20,5 14,1 16,0 22,0 38,2 25,9 3,9 18,8 7,6 30,9 17,1 9,3 22,3 8,7 9,6 15,3 19,9 18,9 15,0 24,5 30,4 29,5 10,1 41,0 11,1 30,1 25,6 10,5 20,5 11,1 +50,0 +27,5 -2,9 +34,0 -6,2 +11,4 -20,4 +13,9 +159,0 +118,1 +46,1 -2,6 +49,7 +12,9 -8,1 +27,6

Burimi: përpunim i të dhënave të FAO

Vjelja e dardhëve në Kinë

Figura 6A.5 Pemëtore dardhe në Kore.

Kultura evropiane e dardhëve

6A.2.2 Evropa BE prodhon afro 85% të prodhimit evropian.

Italia. Italia është vendi i dytë prodhues absolut dhe vendi i parë prodhues i dardhëve të tipit evropian. Sipërfaqja e kultivuar me dardhë është zvogëluar në mënyrë drastike nga vitet ‘70 deri në '80, duke e rimarrë veten lehtë nga mesi i viteve ’90 dhe më pas është zvogëluar vazhdimisht deri në sipërfaqen aktuale prej 42.661 ha. Prodhimi ka patur një ecuri të ngjashme, edhe pse jo saktësisht paralele: zvogëlimi, i cili ka nisur në vitet ’70, ka vazhduar deri në mesin e viteve '80, e më pas është luhatur nga 1 milion deri 900.000 ton. Kultivimi i dardhës është i përqendruar kryesisht në rajonin Emilia – Romagna, në trekëndëshin e formuar nga Ferrara, Mod-

Italia është vendi i dytë prodhues në botë dhe vendi i parë prodhues i dardhëve të tipit evropian, me prodhime të përqendruara në provincat e Ferrara, Modena dhe Bolonja prodhimi spanjoll, i përqendruar në luginën Ebro po përjeton një rritje të fortë (+25% në dekadën e fundit), ashtu si në Portugali ndërkohë që prodhimi gjerman i dardhëve është i stacionar, ai francez është në rënie, qoftë në sipërfaqen e investuar ashtu edhe në prodhim në Belgjikë dhe Holandë, kultura e dardhës është e karakterizuar nga zgjerimi progresiv dhe rritja e rendimenteve

5

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E DARDHËS Eksporti në vëllim ena dhe Bolonja, ku janë të pranishme afro 61 % e sipërfaqes • periudha trevjeçare ’02 – ’04 dhe 68% e prodhimit. Rajoni i dytë është Veneto me 4.556 ha ka dëshmuar për protagodhe 103.900 ton ndërsa e treta është Siçilia me 3.570 ha dhe nizmin në skenën botërore një prodhim prej pak a shumë 60.000 ton. Prodhim me një farë të Belgjikës dhe Tajlandës, rëndësie vjen edhe nga Lombardia, Piemonte dhe Kampania. ndërsa Franca dhe Australia e
kanë humbur rolin e bashkëprotagonistëve

Eksporti në vlerë

në harkun kohor që jemi referuar, vihet re një stabilitet pak a shumë tërësor, me një prani të qëndrueshme të Italisë, të Vendeve të Ulëta dhe të Kinës, por sipas një renditje gjeografike të ndryshme; në ’94 – ’96, Italia zinte vendin e parë, e ndjekur nga vendet e ulëta dhe Kina, ndërsa në ’02 – ’04 janë Vendet e Ulëta që udhëheqin listën, të ndjekur nga afër nga Kina dhe Italia rritja e vlerës së eksportit të Belgjikës është e konsiderueshme, e cila megjithëse e papërfillshme gjatë periudhës ’94 – ’96, i ka tejkaluar 200 milion dollarë amerikanë në trevjeçarin ’02 –’04, duke e çuar vendin në pozicionin e katërt

Importi në vëllim

Spanja. Në Spanjë, kultura e dardhës është përqendruar në Luginën Ebro, ku kryeqyteti është Lerida. Prodhimi i dardhës në Spanjë po përjeton një ristrukturim duke braktisur zonat e margjinalizuara me pasojë zvogëlimin e sipërfaqes së kultivuar që kanë kaluar nga 40.000 ha në 2000 në 35.500 aktualisht. Anasjelltas, në dekadën e fundit prodhimi është rritur me 25% për shkak të përmirësimit të agroteknikës dhe ndryshimit të bazës së kultivarëve.

Figura 6A.6 Pemëtore dardhe intensive në Itali.

dekada e fundit ka regjistruar hyrjen midis dhjetë lojtarëve botëror të Meksikës dhe Belgjikës, që kanë zëvendësuar Brazilin dhe Kanadanë pozicionet e para vazhdojnë të ruhen nga Gjermania, Mbretëria e Bashkuar dhe Vendet e Ulëta, por të tejkaluara tashmë nga Rusia

Importi në vlerë

nuk kanë ndryshuar nga ’94 në ’07 vendet që mbajnë pesë pozicionet e para për vlerën e importit, por SHBA ka kaluar nga pozicioni i pestë në të katërt dhe Vendet e Ulëta, kanë rrëshqitur në të kundërt, nga vendi i katërt në të pestë hyrje të reja janë Belgjika dhe Japonia, ndërsa sinjalizohet dalja e Kinës dhe Brazilit

Figura 6A.7 Kultura e dardhës në Spanjë. Konkurrenca me Italinë vjen nga dardha 'Spadona' (Blanquilla) (majtas) e kultivuar në formë kupore mbi nënshartesë farore dardhe dhe nga pemëtoret e reja me kultivarin 'Abate Fetel' (djathas) mbi nënshartesë ftoi (Ftoi i Provincës) në vitin 9.

6

Gjermania. Prodhimi i dardhëve në Gjermani, është pak a shumë stacionar. Zonat kryesore të prodhimit janë Saksonia (qendrore – lindore) dhe jugperëndimore, ndërsa në krizë të fortë është

©POM AL

Kultura e dardhës në Hollandë: pemëtore e re e kultivarit 'Decana del Comizio' mbi ftua

Figura 6A.7 Pemëtore dardhe në Lerida, Spanjë.

zona e Hamburgut, e cila njëherë e një kohë ishte e rëndësishme. Në Gjermani luajnë ende një rol të rëndësishëm pemëtoret familjare dhe pemët e shpërndara, edhe pse prirja është drejt prodhimit të specializuar.

Franca. Kultivimi i dardhës në Francë, ka kohë që është në krizë të fortë dhe gjatë kësaj periudhe kemi një ripërmasim si të sipërfaqeve ashtu edhe të prodhimit. Zonat kryesore prodhuese janë Lugina e Loira, Jugperëndimi, Aquitania dhe Rhone-Alpes. Belgjika dhe Hollanda. Në ndryshim nga Franca, ku kultivimi i dardhës është në krizë, Belgjika dhe Hollanda kanë përjetuar një rritje të rëndësishme, si të sipërfaqes ashtu edhe prodhimit. Në këto dy vende, sot kemi prodhimin më intensiv të dardhëve, jo vetëm në Evropë por edhe në shkallë botërore, me dendësi mbjellje dhe rendimente të larta.

Portugali. Situata portugeze është analoge me atë spanjolle: zvogëlohet sipërfaqja por rritet prodhimi falë racionalizimit të agroteknikës.

Kultura e dardhës në Rumani

Figura 6A.8 Pemëtore dardhe në Belgjikë.

7

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E DARDHËS Kultura amerikane dhe afri6A.2.3 Amerika e Veriut Prodhimi amerikano-verior përputhet, në praktikë, me atë të kane e dardhëve • SHBA mbulojnë 98% të SHBA që përfaqëson 98% të prodhimit të përgjithshëm.
• prodhimit amerikano-verior: shtetet më të përfaqësuara janë Uashington, Kaliforni dhe Oregon Argjentina dhe Kili janë prodhuesit më të mëdhenj të Amerikës së Jugut; përballë një rënie të prodhimit kilian, ai argjentinas është në rritje të vazhdueshme prodhimi afrikan është i përqendruar në Afrikën e Jugut dhe në bregun jugor të Mesdheut

Figura 6A.9 Kultura e dardhës në shtetin e Uashingtonit

SHBA. Pavarësisht rënies së lehtë të sipërfaqes së kultivuar dhe të prodhimit, SHBA janë ende vendi i dytë prodhues i dardhëve të tipit evropian. Prodhimi i dardhëve në SHBA është i përqendruar në bregun perëndimor të Shtetit Uashington, Kaliforni dhe Oregon, që bashkarisht mbulojnë 97% të prodhimit. 6A.2.4 Amerika e Jugut Prodhimi i dardhëve në kontinentin amerikano-jugor është përqendruar në dy vende: Argjentina dhe Kili, të cilët, të vetëm, mbulojnë 91% të prodhimit. Argjentina. Argjentina është një vend me shumë prirje drejt prodhimit të dardhëve, e favorizuar edhe nga mungesa e zjarrit bakterial dhe psillës, siç e tregon edhe rendimenti, nga absolutisht më të lartit.

Pemëtore dardhe Y në Oregon

Figura 6A.10 Pemëtore dardhe në Oregon

8

©POM AL

Edhe në Argjentinë, pavarësisht se nga viti 1995 deri 2005, sipërfaqja e dardhës është zvogëluar, megjithëse pak, prodhimi është rritur shumë (+42%), duke dëshmuar për një përmirësim të agroteknikës dhe të përqendrimit të kultivimit të dardhës në zonat më të prirura.

Figura 6A.11 Pemëtore dardhe e rritur në zonën Rio Negro në Patagonia, Argjentinë

Figura 6A.12 Dardhë të vjetra me struktura mbështetëse të veçanta në Patagonia

Kultura e dardhës në Argjentinë është shumë konkurruese në Evropë në periudhën pranverë - verë. Në foto shihet një pemëtore dardhe e cv. 'William' mbi nënshartesa dardhe farore

Figura 6A.13 Shembull i kultivimit racional të dardhës në Uruguai

Bimë dardhe në Uruguai me regres të tiparit mutacional (djathas) tek Max Red Bartlett (majtas)

9

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E DARDHËS Kili. Në ndryshim nga kultivimi i dardhës në Argjentinë, ai në Kili është në rënie, qoftë si sipërfaqe ashtu edhe si prodhim.

Dardhë të kultivuara me sistemin Y në Zelandën e Re

6A.3.5 Oqeania Oqeania është kontinenti më i vogël dhe dardha nuk është ndër specie drufrutore më të rëndësishme; në dekadën e fundit, si sipërfaqja e kultivuar ashtu edhe prodhimi është zvogëluar, të përqendruara në ¾ në Australi.

Figura 6A.14 Bimë dardhe në Afrikën e Jugut

Figura 6A.14 Zonë frutikulture në Australi (lart). Pemët e dardhës dallohen nga lulet e bardha. Dardhë të kultivuara me sistemin Trina Tatura në Australi (poshtë)

Australia. Pjesa më e madhe e pemëtoreve të dardhëve australiane janë më shumë se 30-vjeçare. Kultivimi është përqendruar në shtetin Viktoria dhe Australinë Perëndimore në jug të vendit.

10

©POM AL

19A. Origjina dhe Përhapja Aktuale e Rrushit të Tavolinës
Hardhia e egër dhe hardhia e kultivuar
• forma e domestikuar e hardhisë dallohen nga ajo e egër nga tipare të shumta, ndër të cilat seksualiteti dhe përmasa e organeve. Hardhia e butë është hermafrodite, ndërsa ajo e egër me sekse të ndara (dioike); po kështu, hardhia e kultivuar ka gjethe e veshulë më të mëdhenj, ndërsa farërat janë më të zgjatura dhe më me majë

Lashtësia e kultivimit

informacioni për prodhimin dhe konsumin e rrushit të tavolinës është shumë më i fragmentuar se sa historia e prodhimit dhe konsumit të verës, ndoshta sepse fillimisht prodhimi nuk ishte me destinacion të përcaktuar por zgjidheshin veshulët më të mirë të vreshtit. nga disa citime në literaturë, krijohet perceptimi se në lashtësi, në disa rajone vitikole të Lindjes së Afërt (Egjipt, Izrael, Persi, etj.), përdorimi i varieteteve për verë ishte i ndarë nga varietetet për rrushin e tavolinës; ky konstatim bëhet më i besueshëm po të mendojmë se proceset e domestikimit në rajonet e Lindjes së Afërt kanë ndodhur më herët se në rajonet perëndimore dhe se të paturit në dispozicion të një materiali gjenetik të egër më të madh, që i përkiste Proles orientalis, ka mundësuar izolimin dhe zhvillim të mëtejshëm të orientuar drejt varieteteve me veshul të përshtatshëm për konsum të freskët citimet e para në literaturë i atribuohen rajonit kulturor hebraik dhe mund të kenë burim Testamentin e Vjetër, ku në luginën Herbon (lugina e rrushit)...

19A.1 Origjina e hardhisë së kultivuar Gjinia Vitis, përmban 60 specie, të cilat gjenden kryesisht në zonat e buta të Hemisferës Veriore dhe janë të shpërndara thuajse barabar ndërmjet Amerikës dhe Azisë. Vetëm një specie, Vitis vinifera L., hardhia e kultivuar, e ka origjinën nga Eurazia, dhe është përhapur në mbarë botë nga njeriu. Varietetet e kultivuara klasifikohen në nënspecien sativa. Format e egra, nga të cilat e kanë prejardhjen ato të domestikuara klasifikohen në nënspecien silvestris. Specie të tjera të gjinisë Vitis, me rëndësi për vreshtarinë, janë ato me origjinë amerikano-veriore, që drejtpërdrejt ose akoma më shpesh nëpërmjet hibridizimit, i kanë dhënë origjinë varieteteve për nënshartesa ose për prodhimin e rrushit. Në këtë rast, dallojmë ndërmjet të ashtuquajturave hibride amerikane nga hibridet franceze. Ndër speciet e përdorura në për prodhimin e nënshartesave përmendim Vitis rupestris, V. riparia dhe V. berlandieri; ndër ato të përdorura për prodhimin e hibrideve prodhuese është Vitis labrusca dhe V. aestivalis. Vitis vinifera në gjendje të egër bën pjesë në bimësinë e rajoneve mesdhetare, nënmesdhetare dhe kaukaziane, me një zgjerim edhe në rajonin euroaziatik dhe kaspik.

Konsumi i rrushit të freskët daton që nga lashtësia. Aftësia e bimëve për t’iu përshtatur kushteve pedoklimatike shumë të ndryshme, i ka mundësuar të pushtojë areale shumë të gjera kultivimit. Në fakt, rëndësinë e përhapjes së kultivimit të rrushit

19A.2 Rrushi i tavolinës në botë

Areali i përhapjes ndahet në tre areale gjeografike: lindor, Sipas ampelografit rus A.M. Negrul, nga popullatat vendore të hardhisë së egër janë përzgjedhur asortimenti varietor që i përket tre grupeve nën-specie që ai i emërtoi proles ose grupe ekogjeografike. Mendohet se kultivarët e rrushit për tavolinë e kanë prejardhjen nga proles orientalis.

Figura 19A.1 Areali i përhapjes së Vitis vinifera në gjendje të egër[??].

1

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E RRUSHIT TË TAVOLINËS Lashtësia e kultivimit (vijon) të tavolinës në botë e dëshmon prodhimi botëror, i cili ka arri• kultivimi i hardhisë, së bashku tur në mbi 17 milion ton, duke tejkaluar pragun e 50.000 ton me fikun, ullirin dhe sommanë 43 vende. Italia, me 1,3 milion ton është vendi udhëheqës në co, mori karakteristikat e një Evropë, si për prodhimin ashtu edhe eksportin, ndërsa në nivel peme frutore dhe jo të vreshtit botëror, zë vendin e 14° dhe të 12° përkatësisht. Më poshtë parapër verë • në Gjeorgjikat e Virgjilit mund qiten tabelat me të dhëna të përpunuara nga statistikat bazë të sektorit për vendet prodhuese kryesore, ato eksportuese dhe të nënkuptohet nga përshkrimet e listës së varieteteve importuese, së bashku me të dhënat e konsumit për rrushin e se cilat ishin për tavolinë, freskët.
ndërsa Kolumela, në 42 M.K., në librin e tretë të De Re Rustica, ofron dëshminë e parë të sigurt të ekzistencës së kultivimi të rrushit të tavolinës; madje, për shkak të njohjeve të aspekteve ekonomike të fermës, shkruan “se nuk është me leverdi vreshti me rrush për tavolinë nëse nuk ndodhet pranë një qyteti” Edhe Plini, në librin XIV të Naturalis Historia, bashkëkohës i Columella, dallon midis rrushit të tavolinës (ad mensam, ad edendum, cibariae, escariae, suburbanae) dhe atij për verë kontribut të rëndësishëm në fuqizimin e platformës varietore evropiane për rrushin e tavolinës kanë dhënë me kthimin e Kryqëtarëve nga Toka e Shenjtë në Evropë; shumë varietete të ardhura nga Qipro e Korinti, nga Siria, Greqia lindore dhe Jeruzalemi, u mbollën në Savoia dhe në Midi të Francës, veçanërisht në vreshtat e komandantëve të kryqëzatave vreshtaria spanjolle nga shek. XII në XV, dispononte disa varietete tavoline që nuk i kishin zonat e tjera të Evropës.

Janë përzgjedhur ato vende që i tejkalojnë 70.000 ton rrush tavoline. Situata është shumë e ndryshme: në disa raste prodhimi është në rritje të fortë, e destinuar kryesisht për konsum të brendshëm apo edhe eksportin, ndërsa në raste të tjera situata është e stabilizuar, qoftë si prodhim ashtu edhe si konsum, e në raste të tjera vihen re rënie të forta të prodhimtarisë, një ilustrim i situatave të krizës së sektorit. Në vijim, për pjesën dërrmuese të vendeve me peshë më të madhe, është bërë një analizë më e thelluar.

Kina është vendi me rritjen më të madhe të prodhimit të rrushit të tavolinës; për periudhën e marrë në konsideratë, për çdo pesëvjeçar, prodhimi mesatar vjetor ka një mbidyfishim (në pesëvjeçarin e fundit, prodhimi është thuajse i trefishuar në raport me periudhën referencë) (Tab. 19A.1). Një ecuri e tillë duket se është e lidhur edhe me një përmirësim të kushteve të jetës dhe të të ushqyerit në përgjithësi, me një ndikim pozitiv mbi konsumin e rrushit të tavolinës. Hyrja e Kinës në tregtinë ndërkombëtare të rrushit të tavolinës evidentohet fort nga rritja e eksporteve, fillimisht të papërfillshme por më pas në nivelin e 100.000 ton. Edhe India manifeston një ecuri në rritje të fortë të prodhimit të rrushit të tavolinës, e katërfshiuar në njëzet vjet të marra në analizë, por që thuajse i tëri shkon për tregun e brendshëm (Tab. 19.A1). Megjithatë, ka nisur një linjë eksporti, fillimisht me sasi modeste e më pas në nivele domethënëse, mbi 30.000 ton në vit. Koreja ka realizuar një rritje domethënëse të prodhimit, veça-

2

©POM AL
Tabela 19A.1 Rrushi i tavolinës në Azi (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
KINA (përfshi Makao, Hong-Kongu dhe Taivani) Prodhimi gjithsej i rrushit 894 1621 2.551 Prodhimi i rrushit për tavolinë 324 569 1.147 Eksporti i rrushit për tavolinë 2,5 8,5 45,4 Konsumi i rrushit për tavolinë 433 742 1.235 INDIA 633 959 Prodhimi gjithsej i rrushit 342 310 570 863 Prodhimi i rrushit për tavolinë 4,6 15,4 18,1 Eksporti i rrushit për tavolinë 305 555 845 Konsumi i rrushit për tavolinë KOREJA Prodhimi gjithsej i rrushit 154 197 404 Prodhimi i rrushit për tavolinë 138 177 363 Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 138 177 369 JAPONIA 261 242 Prodhimi gjithsej i rrushit 292 137 122 Prodhimi i rrushit për tavolinë 163 Eksporti i rrushit për tavolinë 130 145 Konsumi i rrushit për tavolinë 107 5.047 3.241 122 3.319 1.292 1.163 31,3 1.132 400 359 369 221 109 121

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

nërisht në dekadën e fundit, duke dyfishuar sasitë e mëparshme (Tab. 19A.1). Prodhimi i rrushit të tavolinës është përdorur tërësisht për konsumin e brendshëm; në fakt, nuk janë sinjalizuar eksporte gjatë gjithë periudhës së analizuar.

Edhe Japonia i përket grupeve me ecuri në fazën e tkurrjes dhe që paraqesin vlera të sasisë së rrushit të tavolinës të prodhuar thuajse të ngjashme me ato të konsumuara (Tab. 19A.1). Në njëzetvjeçarin nga 1986 deri 2005, vlera mesatare luhaten nga 370.000 në 230.000 ton. Prodhimi është konsumuar i gjithi në vend, i integruar nga importet në rritje. Eksporti nuk ekziston.
Tabela 19A.2 Rrushi i tavolinës në Australi (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 835 43,8 13,2 30,6 864 43,0 12,8 30,1 1.144 61,2 29,0 32,2 1.762 72,1 44,8 28,8

Rafte në supermarkete në Japoni, vini re vëmendjen për cilësinë dhe paketimin

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

Vresht me rrush për tavolinë në Australi

Tabela 19A.3 Rrushi i tavolinës në Turqi (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 3.316 1.314 16,9 1.297 3.500 1.382 20,5 1.362 3.600 1.369 45,7 1.324 3.250 1.495 114 1.381

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

3

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E RRUSHIT TË TAVOLINËS
Tabela 19A.4 Rrushi i tavolinës në Lindjen e Mesme (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë IRAKU 448 375 375 AFGANISTANI 364 126 15,6 111 UZBEKISTANI 0 0 TURKMENISTANI 0 0 JEMENI 129 120 2,1 118 SIRIA 467 330 1,4 329 LIBANI 219 97,8 20,8 77,0 136 67,4 0 67,4 145 135 1,8 133 410 252 13,7 238 349 76,1 17,7 58,4 133 66,5 0,4 66 143 133 18,2 115 476 298 22,5 276 146 69,8 23,9 46,0 170 120 2,3 118 142 131 1,8 129 329 191 14,8 177 114 71,4 25,4 46,1 356 321 321 337 208 11 197 446 174 0 174 293 264 264 330 201 27,4 174 460 219 27,3 192 259 232 232 359 226 40 187 544 239 56,4 183

Vresht me rrush për tavolinë në Armeni

Në sistemin e kultivimit tradicional, hardhitë rriten duke zvarritur në tokë

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

Figura 19A.2 Sistemi i kultivimit tradicional të rrushit të tavolinës në Iran

4

Australia paraqet një prodhim me një rritje domethënëse, e shtuar me 70% në krahasim me vlerën fillestare (Tab. 19A.2). Prodhimi i rrushit të tavolinës, në pjesë më të madhe, është i destinuar për eksport, me të njëjtin hap me prodhimin. Konsumi i brendshëm mbetet në thelb i qëndrueshëm.

©POM AL

Në Irak, ecuria e prodhimtarisë ka qenë e tkurrur, me vlera identike me ato të konsumuara. Në njëzetvjeçarin nga 1986 në 2005, vlerat mesatare kanë ndryshuar nga 370.000 në 230.000 ton. Nuk ka eksport.

Turqia paraqet një prodhim me të gjitha shkallëzimet, me një prirje të lehtë drejt rritjes, thuajse 15% në njëzet vjet, që gjithsesi ka sjellë një shtim domethënës në vlerë absolute, i barabartë me afro 200.000 ton (Tab. 19A.3). Prodhimi i rrushit të tavolinës, i destinuar tradicionalisht për tregun e brendshëm, në masën 13 – 15% është orientuar drejt eksportit, në dekadën e fundit, ka treguar vlera mesatare pesëvjeçare të eksportit të rrushit të tavolinës më shumë se dyfishi krahasuar me datën e mëparshme, duket arritur vlera të ndjeshme, që i tejkalojnë 110.000 ton.

Edhe për Afganistanin, ashtu si për Kinën dhe Indinë, prirja produktive është në rritje; në fakt, vrojtohet një shtim i prodhimtarisë në harkun kohor 1986 – 2005. Prodhimi është thuajse i dyfishuar dhe eksportet janë më se të dyfishuara. Edhe konsumi i brendshëm është shtuar, por në një masë më pak të ndjeshme. Për Uzbekistanin, prodhimi i rrushit të tavolinës është në rritje, duke u rritur me thuajse 40% në njëzetvjeçarin e analizuar,

Format e tharjes së rrushit në vendet e Lindjes së Mesme

Figura 19A.3 Kultivarë të ndryshëm të rrushit për tharje në Iran

Tharja e rrushit në diell

5

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E RRUSHIT TË TAVOLINËS të destinuara në një masë të gjerë në tregun e brendshëm, por me shtim të prodhimit të destinuar thellësisht për eksport, që nuk ka ekzistuar përpara njëzet viteve dhe është i barabartë me 56.400 ton në vitet e fundit.

Vresht në formë pjergulle në Petrolina, Brazil ku dallojmë heqjen me dorë të gjetheve pas përdorimit të etefonit

Turkmenistani ka realizuar një shtim të prodhimit; në fakt, nga 1991 deri 2005, sasia e rrushit të tavolinës thuajse është dyfishuar. Prodhimi është përdorur thuajse tërësisht për konsum të brendshëm.

Jemeni ka realizuar një prirje në rritje të prodhimit, veçanërisht në pesëvjeçarin e dytë të periudhës së analizuar, duke u orientuar rreth 130.000 ton. Prodhimi i rrushit të tavolinës është përdorur thuajse tërësisht për konsum të brendshëm; në fakt, duke përjashtuar periudhën pesëvjeçare 1996 – 2000, në periudhat e tjera eksportet kanë qenë vetëm 2 mijë ton/vit. Për rrushin e tavolinës, Greqia paraqet një ecuri prodhimi thuajse të qëndrueshme por me një rënie në pesëvjeçarin e fundit të analizuar për sasitë e eksportuara. Në fakt, prodhimi i konsumuar në vend është në një rritje të lehtë, duke kompensuar rënien e sasive të eksportuara.
Tabela 19A.5 Rrushi i tavolinës në Greqi (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 1.369 251 101 150 1.253 256 110 147 1.228 230 101 131

Vresht në SHBA ku për të lejuar ndriçimin e duhur të kurorës duhen hequr gjethet e pjesës qendrore të rreshtit

Edhe Siria paraqet një tkurrje të prodhimit, të destinuara më së shumti për tregun e brendshëm. Megjithatë, vihet re një aktivizim i eksporteve, por që ndikohen nga ecuria e prodhimit.
Vresht Y transversal i cv.Princess në SHBA

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

1.089 244 80,1 165

Libani paraqet një ecuri të ndryshme, për faktin se gjatë periudhës të analizuar, prodhimi i rrushit të tavolinës ka prirje të zvogëlohet; janë zvogëluar edhe konsumet e brendshme, por ka një prirje drejt rritjes së eksporteve.

Edhe Egjipti paraqet një ecuri prodhimi në rritje të rrushit të tavolinës, e cila është më se dyfishuar në periudhën njëzetvjeçare të analizuar, e cila në tërësinë e saj është e destinuar në tregun e brendshëm. Ndërkohë ka nisur një linjë eksporti me sasi modeste por që janë rritur në nivele të konsiderueshme, afro 12.000 ton/vit. Kjo ecuri ka vazhduar edhe në vitet e mëvonshme.

Shitja e rrushit të tavolinës në souk në Asuan të Egjiptit

6

Algjeria i përket grupit të vendeve me ecuri prodhimi në fazën e tkurrjes dhe që paraqesin vlera të prodhuara të ngjashme me ato të konsumuara. Në periudhën 1986 - 2005, vlerat mesatar luhaten nga 220.000 deri në 160.000 ton (Tab. 19A.6). Prodhimi konsumohet në vend. Nuk ka eksport.

©POM AL

Vresht në formë Y në Itali

Tunizia paraqet në periudhën afatgjatë një ecuri në rritje të prodhimit të rrushit të tavolinës, me një kulm në pesëvjeçarin e dytë (Tab. 19A.6). I gjithë prodhimi i rrushit të tavolinës, përfshirë sasia e shtuar, ka shkuar për konsum të brendshëm; në fakt, janë sinjalizuar eksporte.
Figura 19A.3 Kultivarë të ndryshëm të rrushit për tharje në Iran

Vresht i mbuluar me rrjetë kundra breshërit

Për Marokun, prodhimi i rrushit të tavolinës është në rritje të moderuar, duke u rritet me afro 1/3 në periudhën njëzetvjeçare të analizuar, i destinuar kryesisht në tregun e brendshëm; megjithatë, në këtë pesëvjeçar të fundit, ka një aktivizim modest të linjave të eksportit (Tab. 19A.6).
Tabela 19A.6 Rrushi i tavolinës në Afrikë (000 ton)
EGJIPTI 545 487 0,1 487 ALGJERIA 279 22,2 22,2 TUNIZIA 95,8 51,1 51,1 MAROKU 221 173 0,1 173

Vresht i ri

1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 672 601 1,2 600 214 132 132 102 26,4 264 239 204 0 204 971 870 1,7 870 183 136 129 122 64,6 64,6 261 223 0,7 212 1.204 1.082 11,9 1.075 265 160 160 119 75,6 72,5 273 231 3,8 230
Sistemi i mbajtjes i përdorur rëndom në Lindjen e Mesme

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

Sistemi i mbajtjes së vreshtit që përdoret më së shumti në Afrikën e Jugut për kultivimin e rrushit të tavolinës është Gable trellis system

7

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E RRUSHIT TË TAVOLINËS Serbia dhe Mali i Zi i përkasin grupit të vendeve me ecuri prodhimi me rritje të madhe të rrushit të tavolinës. Nga 1991 deri 2005, vlerat mesatare vjetore kanë kaluar nga 35.500 në 170.000 ton/vit (Tab. 19A.7). Prodhimi nuk është i mjaftueshëm për të plotësuar konsumin e brendshëm. Eksporti ka një karakter episodik.
Tabela 19A.7 Rrushi i tavolinës në Serbi dhe Malin e Zi (000 ton)
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 465 35,5 0 35,6 431 36,3 0,2 42,7

1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
0 0 415 172 0,9 181

Rrush puliez i kultivarit Victoria i paketuar në ambalazh tradicional

Moldavia ka realizuar një rritje të prodhimit të saj; në fakt, nga 1991 deri 2005, sasia e rrushit të tavolinës është dyfishuar me shpejtësi, duke kaluar nga 67.100 në 134.000 ton/vit (Tab. 19A.8). Prodhimi i rrushit të tavolinës është përdorur tërësisht për konsumin e brendshëm, me një avvio të eksporteve. Rumania paraqet një ecuri prodhimi me tkurrje të lehtë për një periudhë të gjatë, ia destinojnë tërë prodhimin e konsumit të brendshëm, pasi kanë humbur traditën e eksportit. Në fakt, eksporti është tkurrur shumë, duke kaluar nga 31.400 ton në pesëvjeçarin e parë në vlera të papërfillshme në periudhën 1991 – 2005 (Tab. 19A.8).
1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
MOLDAVIA 814 67,1 14,6 52,5 1.088 115 0,5 116 522 92,3 6,8 85,6 1.179 125 0,1 128

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

Tabela 19A.8 Rrushi i tavolinës në Evropën Lindore (000 ton)

Black Magic përfaqëson një kultivar me fara, me hershmëri të mirë, në gjendje të zgjerojë kalendarin e tregtimit

Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë

0 0 RUMANIA 1.136 144 31,4 112

606 134 8,6 126 958 129 0,2 127

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

Izraeli paraqet një prodhim të rrushit të tavolinës pak a shumë i qëndrueshëm ne 1986 – 2000 dhe në rritje të fortë në periudhën e fundit të analizuar (Tab. 19.A9). Në njëzetë vitet e fundit, prodhimi është rritur me 79%. Në thuajse gjithë sasinë e saj, rrushi është i destinuar për tregun e brendshëm; eksporti ka mbetur konstant në kohë, rreth 6.000 ton. Italia, për shkak të ndryshueshmërisë së mjedisit pedoklimatik, të kultivarëve të ndryshëm dhe agroteknikave të veçanta (veçanërisht tipologjitë e ndryshme të kultivimit në mjedise të

Rrushi i tavolinës në treg në Moldavi gjatë muajit Nëntor

8

mbrojtura), ofron rrush tavoline në treg për një periudhë shumë të gjatë: nga Maji deri në Dhjetor – fillim Janari. Kjo karakteristikë ka bërë që të jetë një vend lider në eksportin botëror. Italia e Jugut (në veçanti Pulia dhe Siçilia) përfaqësojnë zonën e kultivimit të rrushit të tavolinës në Itali, me 96,5% të prodhimit kombëtar.
Tabela 19A.9 Rrushi i tavolinës në Izrael (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 90,3 63,8 4,5 59,3 81,3 57,3 7,5 49,9 90,9 74,0 7,4 66,7 128 115 5,8 110

©POM AL

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

Spanja manifeston një ecuri prodhimi në rënie; në njëzet vitet e fundit, prodhimi kombëtar ka rënë me 34,9% (Tab. 19A.10). Së bashku me rënien e prodhimit, vihet re një konsum më i vogël i produktit të freskët, i kompensuar pjesërisht nga një rritje e eksporteve me 18,4%. Ka nisur edhe një farë importi, afro 30.000 ton. Franca paraqet një prodhim në rënie me 55,4% nga vitit 1986
Tabela 19A.10 Rrushi i tavolinës në Evropë (000 ton)
SPANJA 5.489 4.403 486 362 94,0 90,4 393 278 FRANCA 5.445 8.168 83 130 13,5 24,2 241 216 ITALIA???? 5.445 593 1.060 437 514 241 216 PORTUGALIA 1.153 1.300 53,8 47,9 0,4 0,1 59,5 43,0

Vjelja e rrushit të tavolinës në Itali

1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë Prodhimi gjithsej i rrushit Prodhimi i rrushit për tavolinë Eksporti i rrushit për tavolinë Konsumi i rrushit për tavolinë 5.558 313 95,4 214 7.525 92 18.9 207 7.525 1.280 590 207 907 53,3 0,2 64,3 6.354 316 111 233 6.911 57,9 17,2 187 6.911 1.3?? 6?? 187 1.034 53,5 0,8 59,3

Tipologji të ndryshme paketimi

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

deri 2005 (Tab. 19A.10); edhe konsumi dhe eksporti janë zvogëluar, megjithëse ngadalë, përkatësisht 22,3% dhe 28,9%. Vazhdon të jetë një vend importues i rëndësishëm. Për Portugalinë, prodhimi i rrushit të tavolinës ka mbetur në thelb konstant (Tab. 19A.10); në periudhën njëzetvjeçare të ana-

Rrush pa fara i kategorisë së parë i konfeksionuar në qese për tregun e Evropës veriore

9

ORIGJINA DHE PËRHAPJA E RRUSHIT TË TAVOLINËS
Tabela 19A.11 Importi i rrushit të tavolinës (000 ton) 1986-90 1991-95 1996-2000 2001-05
Arabia Saudite Austria Belgjika Kina (përfshi Hong-Kongun e Taivanin) Franca Gjermania Vendet e ulëta Pakistani Polonia Portugalia Britania Çekia Rusia Spanja Zvicra 22,9 41,9 35,6 135 315 66,2 15,9 3,6 1,9 112 0 0 0,9 38,0 30,2 44,8 52,3 146 363 96,1 11,4 30,0 13,0 120 16,0 16,1 6,2 38,2 28,3 39,7 135 150 355 114 26,1 74,0 22,7 144 29,0 58,8 17,6 38,2 31,5 34,0 96,1 259 153 327 151 39,8 80,9 26,1 207 44,4 180 27,8 35,3

Rrushi është një produkt që konsumohet edhe jashtë sezonit dhe është i pranishëm gjithë vitin në raftet e supermarketeve (Gjermani, Shkurt)

Rrush bio në një supermarket të specializuar anglez: bio përfaqëson një segment tregu të ri dhe premtues por që përmban rreziqe për prodhimin në vite të pafavorshme

Promovimi i rrushit nëpërmjet çmimit në një supermarket të Dubait

lizuar, regjistrohet një rritje prej 27,5% e konsumit. Prodhimi i rrushit të tavolinës, thuajse tërësisht, destinohet për konsum vendas; vetëm një pjesë e minimale shkon për eksport. *** Për sa i takon të dhënave në lidhje me importin e rrushit të tavolinës, në Tabelën 19A.11 janë dhënë vendet që i tejkalojnë mesatarisht 25.000 ton rrush në vit në pesëvjeçarin e fundit të periudhës së analizuar, 2001 – 05. Importet e rrushit të tavolinës paraqesin një ecuri të ndryshme midis vendeve; në fakt, disa paraqesin vlera të qëndrueshme, të tjerë në rritje të fortë ndërsa të tjerë të luhatshme. Duhet të marrim në konsideratë faktin se, për një pjesë të mirë, konsumi i rrushit të tavolinës kushtëzohet nga niveli i jetesës së popullatave të vendeve të ndryshme; në fakt, rrushi konsiderohet një mall luksi nga i cili mund të hiqet dorë në situatë krize, ose vështirësish ekonomike. Kësisoj, në vendet konsumatore joprodhuese të rrushit, është legjitime të presim vlera importesh të ndikuara nga ekonomia e vendit. Në fakt, të dhënat evidentojnë një rritje të fortë të importit nga Kina, e cila dyfishon çdo 5 vjet sasinë e importuar, duke kaluar nga mesatarisht 35.600 ton/vit në 1986 – 90, deri në 258.700 ton/vit në pesëvjeçarin 2001 – 05, duke u bërë vendi i dytë importues në botë. Kjo ndodh në një kohë që prodhimi i brendshëm është në rritje të fortë, siç e analizuam më lart. Në rritje të fortë janë edhe importet nga Britania, Rusia, Vendet e Ulëta, Polonia dhe Republika Çeke. Midis vendeve importuese të rrushit të tavolinës, pozicioni drejtues i përket Gjermanisë, me sasi të stabilizuara mbi 300.000 ton/vit gjatë njëzet viteve të fundit. Ecuri të ngjashme paraqet Franca, por me një kuotë sa gjysma e asaj të Gjermanisë.

Burimi: përpunim i të dhënave të OIV

10