You are on page 1of 1055

T E X T B O O K

OF

MEDICAL PHYSIOLOGY
ONUNCU EDSYON

TIBB FZYOLOJ
Arthur C. Guyton, M.D
Missisipi niversitesi, Tp Merkezi Fizyoloji ve Biyofizik Blm Emerets Profesr, Jackson - Missisipi

John E. Hall, Ph.D.


M issisipi n iversi tesi, Tp Merkezi Fizyoloji ve Biyofizik Blm Profesr ve Krs Bakan, Jackson - Missisipi

TRKE EVR EDTR


Prof. Dr. Hayrnnisa AVUOLU
stanbul niversitesi, stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Emekli retim yesi

EDTR YARDIMCILARI
Prof. Dr. Berrak ALAYAN YEEN
Marmara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Zeynep AYDIN


l.. stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. inci A LC A N


Marmara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

ORJNAL: 10. EDSYON TRKE 1. BASKI: KASIM 2001 ISBN: 975 -4 2 0 - 129 - 3

W.B. SAUNDERS COMPANY


A Harcourt Health Sciences Company

The Curtis Center Independence Square West Philadelphia, Pennsylvania 19106

YCE yaymlar a.. & Nobel Tp Kitabevleri Ltd. ti. Ortak Yaymdr.

Library of Congress Cataloglng-in-Publlcation Data Guyton, Arthur C. Textbook of medical physiology / Arthur C. Guyton, John E. Hall. 10th ed.

COPYRIGHT:
Bu kitabn Trkiye'deki tm yaym haklar NOBEL TIP KTABEVLER LTD. T.'ne aittir. Bu kitap, 5846 sayl yasa uyarnca, ksmen ya da tamamem baslamaz, mikrofilme ekilemez, dolayl dahi olsa kullanlamaz; teksir, fotokopi veya baka bir teknikle oaltlamaz; bilgisayarda; dizgi makinalarnda ilenebilecek bir ortama aktarlamaz.

p.; cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-7216-8677-X 1. Human physiology. 2. Physiology, Pathological. I. Hall, John E. (John Edward) II. Title. [DNLM: 1. Physiological Processes. QT 104 G992I2001] QP34.5.G9 2001 612 dc21 00-029716

Cover illustration is a detail from OPUS 1972 by Virgil Cantini, Ph.D., with permission of the artist and Mansfield Stale College. Mansfield. Pennsylvania.

TEXTBOO K OP MEDICAL PHYSIOLOGY

ISBN 0 - 7 2 1 6 - 8 6 7 7 - X International Edition ISBN 0-8089-2187-8

Copyright 2000, 1996, 1991, 1986, 1981. 1976. 1971. 1966, 1961. 1956 by W .B. Saunders Company. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopy, recording, or any information storage and retrieval system, without permission in writing from the publisher. Printed in the United States of America. Last digit is the print number: 9 8 7 6 5 4 3 2 1

UYARI
Fizyoloji, srekli deien bir alandr. Standart gvenlik nlemleri gzetilmelidir, ancak yeni aratrma ve klinik deneyimler bilgi daarcmz geniletebilir, tedavi ve ila tedavisinde deiiklikler zorunlu veya uygun hale gelebilir. Okuyucularn verilecek her ilacn nerilen do zu, verili yolu ve sresi ile kontrendikasyonlar konu sunda ilacn reticisinden gncel rn bilgilerini kont rol etmeleri tavsiye olunur. Hastasnn deneyimi ve bilgi sine dayanarak, hasta iin dozlar ve en iyi tedaviyi belir lemede sorumluluk, tedaviyi yapan hekime aittir. Ne ya ymc ne de editr, olabilecek hasardan ve/veya kiilere veya mlke zarardan sorumluluk kabul etmemektedir.

zgn Adi eviri Editr Editr Yardmclar

: Medical Physiology : Prof. Dr. Hayrnnisa avuolu ; Prof. Dr. Berrak Yeen Prof. Dr. Zeynep Aydn Do. Dr. nci Alican

YAYIMCI

Dzenleme Bask Cilt

: YCE a.. : Tavasl Matbaclk (Kasm 2001) : Sava Ciltevi

Arthur C. Guyton, M.D.

Babama

Hayatna yn veren sarslmaz prensipleri iin


Anneme

ocuklarn etellektiiel uralara ynlendirdii iin


Eime

Kendisini ailesine adad iin


ocuklarma

H ayatm da lereyi anlam l kldklar iin


A.C.G.

Hocalarma

B an a Fizyolojinin heyacan ve zevkini gsterdikleri iin


Aileme

Sonsuz destek, sabr ve anlaylar ve sevgileri iin


J.E.H

YAZARLAR H A K K IN D A

Arthur Guyton yce bir insandr. Tm ynleriyle kalabalklarn iinde fark edilir. Harvard Tp Fakl te sin d e beyin cerrahisi dalnda eitim alrken ge irdii ocuk felci hastal ile kendisini bir anda yardmsz yryemez halde bulundu. Bu problemi beyin cerrahisinden fizyoloji dalma geerek zmledi. Fizyolojideki yeni kariyerine balamak zere Jackson Mississipi'ye dnd. almalar ile fizyo lojide dnme ekli yenilendi ve onun sayesinde Ole Miss fizyolojide entellektel renmenin bal ca merkezi haline geldi. Tek eli ile yaz yazamad iin bakasna yazdra rak tm fizyoloji dnyasn aklayan ve analiz eden en mkemmel ve en ok sat yapan fizyoloji kitaplarn yazd. Arthur, ok sayda feed-back kontrol sinyalleri ge rektiren kan basnc, kalp performans, sodym-hacim homeostaz gibi tm vcutta otokontrol sala yan mekanizmalar ortaya karan ve aklayan yeni bir integratif fizyoloji kavramn gelitirdi. Yeni hipo tezini denemek amac ile yeni deneyler planlamak azere tm dolam sisteminin detayl bir komputeize modelini oluturdu. Bu model hipertansiyona neden olan sodyum-hacim atlm bozukluundan sorumlu bbrek fonksiyon bozukluunun ana rol n son derece doru bir biimde ngrm ve ak lamtr. Ayrca bu model plazma renin anjiotensinin kan basnc ve tuz atlm arasndaki ilikiyi ne ekilde deitirdiini de aklamaktadn-. Arthur, mekanik ve fiziksel problemleri zm ek ten zevk alr; ancak fizyolojik deiikliklerden so rumlu fiziksel olaylar ileten biyokimyasal sinyalle rin nem ine de deer verir. Yeni yaklamlar, sabit fikirli kiiler tarafndan diren grmtr. Guyton ortalam a kan basnc ve tm vcudun otoreglasyonu gibi yeni kadiyovaskler kavramlar cesur bir ekilde kefetmi, kullanm ve aklamtr. Hatta interstisyel sv basnlarnn aksilla ve skrotumda negatif deerde olabileceini de ne srmtr. Tm bu fiziksel ve kimyasal biyolojik hrslar bo zaman dahil tm yaamn kaplamtr. Arthur ei ve oullarnn yardm ile Jacksonda gzel bir evin plann yapm ve ina etmitir. Arthuu ilk defa bir fizyoloji toplantsnda konu urken tandm. Derhal kan akmn kontrol eden sinyallerle ilgili dnce ve kavramlarm dzenle me ihtiyac duydum. Arthurun bu fikirleriyle kar lamam benim iin doru bir zamanda gerekle miti; nk biz aratrma grubu olarak kan basn c yksek olan bir kiide plazma renin dzeyinin norm al olmasnn "norm al olmadn ne sr mekteydik.

Bu olay, feedback kontrol sistem in in anahtar niteliindedir. Buna gre, norm al bir insanda kan basnc arttnda hzla bbreklerden renin salglanm as engellenerek plazm a renin dzeyi hem en hem en sfra yakn dzeylere azalm akta dr. Bu nedenle, hip ertansif bir in san d a yanl gi den bir ey vardr. Normal insanlard an farkl ola rak, yksek arteryel kan b asn cn a karlk plaz ma ren in dzeyini en g ellem em ek te, b y lece kanda renin dzeyi "norm al kalm aktadr. Ancak norm al renin salglanm asn spesifik antirenin etkisine sahip bir ilala bloke ettiinizde veya azalttnzda hasta derhal n o rm o ten sif hale gel mektedir. Kan basnc azaldnda ortaya kan olaylarla il gili bu fenom en ve bunun tam kart olanlar ara trma grubumuzun Guytonun Jacksondaki grubu na yaptmz yllk 2-3 gnlk ziyaretlerin balca konularn oluturmutur. Bu sayede integratif v cut fizyolojisi ve fizyopatolojisi ile ilgili almalar ile fizyolojiye yeni bir boyut kazandran Arthurun rencisi John Hail ile tantk. Bugn organ ve hcre fizyolojisini anlam ak iin ve hcresel veya m olekler biyolojik deneyleri planlam ak iin tm vcut fizyolojisinin nem li olduu ne kadar vurgulansa azdr. nsand a sa lkta ve hastalkl durum da vcut sistem lerinin anlalabilm esi iin, tm vcut fizyolojisinin uy gunluu da ayn ekilde nem lidir. Bu hastalklar sklkla hastala neden olan veya hastaln s r m esine yol aan anorm al uzak h orm on al veya s i nirsel sinyaller ierirler. Zam anla tm vcut fiz yolojisi molekler, hcresel ve doku biyologlar na herhangi bir sonuca ulam adan n ce alan la rnn dnda odaklanm alar gerektiini ren mitir. Vcut fizyolojisini anlam ak elbette ki kli nikte alan hekim ler iin de tem el bir gereksi nimdir. Hastalarm analiz ederken kullanacam bu yak lamn gelecei hibir zaman bu kadar parlak o l mamtr. Bu yaznn okuyucularn Guyton-Hallun asnn ve felsefesinin her kelimesinden tad almalarn c e saretlendireceini mit ediyorum. Okuduka b e nim Arthur ve Hail ile karlkl grmelerimizde kazandm avantajlarn aynsn kazanacanz unutmaynz. JohnLaragh, M.D. New York Presbyterian Hospital, Kardiovaskler Merkezi Direktr-Weill Cornell Medical Center New York, New York

NSZ

Tbbi Fizyoloji Ders Kitabnn onuncu basksna ulam bulunuyoruz. Bu kitabn yaym, yaklak 50 yl nce yazlan ilk basksnn yapld zaman ngr dmzden ok daha uzun srd. Yine de, her yl bu proje daha heyecanl hale gelmektedir, nk fiz yoloji konusunda artan bilgilerimiz vcudun birok yeni gizemini ortaya karmaktadr. En nemlisi, ok yakn bir gemite hcresel ve molekler fizyoloji hakknda bilgi kazanmamz sa layan birok yeni teknik gelitirilmitir. Bu nedenle, fizyolojik prensiplerin aklamasn kabaca bir seri birbirinden bamsz, aklanamayan biyolojik olay lar eklinde yapmak yerine, giderek daha fazla m ole kler ve fiziksel bilim terminolojisi ile sunabilecek hale geldik. Bu deiikliklerden hepimiz memnunuz, fakat bu durum kitabn her blmnn her alt bl mnde deiiklik yapma zorunluluunu da berabe rinde getirmektedir. Bu dzeltmelerde yardmc olmak zere Dr. John I-Iall Tbbi Fizyoloji Ders Kitabnn dokuzuncu bas ksnda e-yazar olarak bana katlmtr. Onuncu baskda kendisinin bizzat sorumlu olduu blmle rin says iki katma kmtr. kimiz, Dr. Guyton ve Dr. Hail, 25 yldan daha fazla bir sre birlikte ok yakn almtk, bu sayede tm kitapta standart bir dzeni koruyarak zellikle ren cilere faydal olmak ve bu arada rencilerin ileriki meslek yaamlarnda bir temel oluturmaya yetecek ekilde kitab belli oranda detaylandrmak mmkn olmutur. Tahmin edilebilecei gibi, Dr. Hail birok ye ni bak alar ve yeni bilgiler getirerek bu hedeflere ulamada youn bir ekilde yardmc olmutur. nsan fizyolojisini almann gzellii, tm v cudun farkl organlar ve hcrelerinin bireysel ilev lerini fonksiyonel bir btn, yani insan vcudunu, oluturmak zere birletirmesindedir. Gerekte, ya am bu toplam fonksiyona baldr, yoksa dierlerin den bamsz ekilde her bir vcut parasnn ilevi ne dayanmamaktadr. Bu bizim baka bir konuyu sorgulamamza ne den olmaktadr: Farkl organ ve sistemler nasl kont rol edilmektedirler ki, kendilerine den grevleri yapmayanlar olduunda dierleri ar ilev grme mektedir? Neyse ki, vcutlarmz ok yaygn geribil dirim kontrol alar ile donand iin gerekli denge ler kurulmaktadr, aksi takdirde yaamamz mm kn olmayacakt. Fizyologlar vcudun yksek d zeydeki bu i kontrol mekanizmasna homeostaz adn vermektedirler. Hastalk durumlarnda, ilevsel dengeler sklkla ciddi ekilde bozulmaktadr- yani, homeostaz ok zayf hale dmtr. Ve, tek bir bo zukluk dahi olsa, belli snra ulanca tm vcut artk yaam srdremez hale gelir. Bu nedenle, herhangi

bir tbbi fizyoloji kitabnn temel gayelerinden biri vcudun homeostaz mekanizmalarnn etkinliini ve gzelliini vurgulamann yan sra, hastalk duru munda gzlenen anormal ilevleri aklamaktr. Bu kitabn bir baka amac da olabildiince hata sz olmaktr. Birok fizyologdan, rencilerden, ve dnyann her tarafndaki klinisyelerden neri ve eletiriler alnm ve bu bilgiler, kavramlarn dorulu u ve kitaptaki dengelerini kontrol etmek amacyla kullamlmnr. Buna ramen, binlerce bilgi birimini bir arada dizerken hatalarn olabileceinden yola karak, bir daveti gndeme getirmeyi diliyoruz. Aslnda, bir davetten ok, tm okuyucularmzdan hatalar veya yanllar bize bildirmelerini rica ediyoruz. Gerekte, geribildirimin insan vcudunun uygun ekilde ilev grmesi iin ne kadar nemli olduunu tm akade misyenler gibi fizyologlar da iyi bilirler; ayrca, geribil dirim bir fizyoloji kitabnn giderek gelimesi iin de nemlidir. imdiye kadar yardmda bulunmu birok kiiye en iten teekkrlerimizi sunuyoruz. Kitabn iki zellii hakknda aklama gerei var dr- birincisi, kaynakalar, ve kincisi, iki farkl punto bykl. Kaynak gsterilenler, zellikle fizyolojik prensipleri sunular ve kendi kaynakalarnn kali tesi nedeniyle seilmilerdir. Bunlara ulamann yansra, bu kaynaklarn gsterdii kaynaklara ula mak, renciye fizyolojinin tm alann tamamen kapsama olana verecektir. Bask iki boyda dzenlenmitir. Kk puntolu bilgi eitli trlerde olabilir: ilk olarak, bunlar ta tma iin hemen gerekli olan anatomi, kimya bilgileri veya dier bilgiler olabilir, fakat lenciler bu bilgileri ba ka disiplinlerde daha detayl olarak reneceklerdir; kincisi, klinik tbbn baz alanlar iin zel neme sa hip fizyoloji bilgisi olabilir; ve ncs, baz fizyolo jik mekanizmalar daha derinlemesine renmek iste yen rencilerin iine yarayacak bilgiler olabilir. Bunun aksine olarak, byk puntoda yazlm bilgiler rencilerin tm tbbi aktiviteleri ve alma larnda gereksinim duyacaklar temel fizyoloji bilgi sini oluturmaktadr. Bir kez daha, bu kitabn hazrlanmasnda emei geen ok sayda kiiye kranlarmz ifade etmek istiyoruz. zellikle Ivadelle Osberg Heidke, Gwen dolyn Harris ve Gerry McAlpine mkemmel sekre terlik hizmetleri iin; Tomika Mita, Michael Schenk, Angela Gardner ve Myriam Kirkmana izimlerle ilgi li stn almalar ve yardmlar iin; ve W.B. Saun ders alanlarna editrlk ve yaymclkta srege len mkemmel katklar iin minnet borluyuz. ARTHUR C. GUYTON JOHN E. HALL

EVRNN

NSZ

American Physiological Societynin yaymlad "Advances in Physiology Education dergisinin editrlerinin Arthur C. Guytondan kendisinin fiz yoloji eitimine bakn belirleyen ve kitap yaz maya ynlendiren" faktrleri anlatan bir yaz yaz m asn istemeleri zerine, Bir Yazarn Fizyoloji Ders Kitab Yazma Felsefesi balkl yazsnda (1998; vol. 19 (1): S1-S5), Dr. Guyton kendi tp ei timi srecini, geildii iddetli polyo nedeniyle cerrahi asistanln brakp tem el fizyolojiye d nn, ve VV.B. Saundes firmas tarafndan ka zara kitap yazma iine balam asn anlatm akta dr. Bundan yaklak 50 yl nce renci ders n o t larndan balayarak yazd blm lerin tm lke lerdeki fizyologlar tarafndan incelenm esi ve geli tirilm esi sayesinde yazd ilk kitapla tam grevi ni tamamladn umarken aslnda iinin yeni ba ladn ve her yeni baskyla devam ettiini ve ya am felsefesi halini aldn ifade etmektedir. e viri editrleri olarak bizler de, kitabn asl gibi ol m asa bile, evirinin devamlln salam ann so rumluluunu ve bu sorumluluun nasl yaamn bir paras halini aldn yaadk. Fizyoloji klasiklerinden biri olan Prof. Dr. A. C. Guytonm Tbbi Fizyoloji kitab pek ok dile evril mi ve Fakltelerinde okutulmutur. Bizde ilk evi risi B einci Edisyonundan 1977de yaplm tr. kincisi 1986da Yedinci Edisyonun evirisidir. Guy ton ve alm a arkada Prof. Hailn imzasn ta yan Tbbi Fizyolojinin D okuzuncu Edisyonu 1996da 24 Tp Fakltemizden 55 retim yesinin katklar ile Trkeye evrilmitir. Bu geni katlm ve birebir eviri prensibi bundan sonraki yaynlar iin de benimsenmitir. Esasen, yaadmz bilgi anda, tp bilim le rindeki badndrcii ilerlemeler eviri iin bir on yl daha beklemeye frsat vermiyordu. Bylece Y ce Yaym ve Nobel Tp Kitabevleri Tbbi Fizyolo j i nin Onuncu Edisyonunu eviriye hazrlad. Ekle nen veya kartlan cmle ve paragraflar titizlikle gzden geirildi, Prof. Dr. H aynnisa AVUOGLU, Prof. Dr. Berrak . YEEN, Prof. Dr. Zey nep AYDIN ve Do. Dr. nci ALCANn zverili a lmalar ile eviri tamamland. Kitap, fizyolojinin tm konularn kapsyor, kli nik bilgiye temel oluturuyor ve renciler tarafn dan kolay anlalyor olmas zellikleriyle geni

kitlelece benimsenmektedir. Tbbi Fizyoloji Ders Kitabnn dili de mkemmeldir. Aslnda, 1980 Uluslararas Fizyolojik Bilim ler Kongresi (Buda pete) kapsamnda verdii bir konferansta Guyton verbal iletiimdeki olaanst yetenei ile dnya nn eitli lkelerinden dinleyicileri hayran brak mt. Ancak, Trkemizin bilinen dil karmaas iinde evirinin bu m kem m eliyete yaklamas kukusuz beklenemezdi. Fakat yine de 1977de beri Trke eviriler incelenirse, yaayan dilin ge liimini gsteren baz rnekler bizi um utlandrabilir dncesi ile avunuyoruz ve umuyoruz ki ayn katlm c kurallarmzla gelecekte daha kusursuz bir dille ve yanllar ok daha az olan eviriler ya placaktr. Dr. A.C. Guyton, Dr. Hail ile hazrladklar kita bn "vcudun nasl altnn anlalm as iin deerli bir tem el ren m e a ra c olu tu rm a" am alarna ulatn ifade etm ektedir. G n mzde tm fizyoloji e itm en lerin in zerinde durduu geribildirim kontrol sistem lerinin yer lem esi bu kitap ile gereklem itir. n san vcu dunun ileyiini kavramak iin, h er bir sistem in bireysel fonksiyonel sistem leri hakknda bilgi sa hibi olmak ve bunlarn iletiim ini salayan kont rol sistem lerini kavramak gerekmektedir. Bu kita bn hazrlanm asnda tpk insan vcudundaki sis tem ler gibi, Fakltelerim izin deerli retim ye lerinin kendi aratrm a ve in celem e alanlarna uygun olarak hazrladklar bl m lerinin katl myla, bir btn oluturulmutur. eviri ed itrle ri olarak bizim yaptmz, bu sistem ler aras ko ordinasyonu salamak, yani dil birliini olutur maya alm ak olmutur. Kurulan bu hom eostatik dengenin devamlln salam ak da tabii ki geribildirimler ile olacaktr. Dr. G uyton'n tm okuyuculardan talep ettii gibi, eviri editrleri olarak bizler de sonraki basklara yn verecek d zeltmelerinizi bekliyoruz. Tbbi Fizyolojinin Onuncu Edisyonunun m kemmel bir ekilde km asna zen gsteren YCE Yaymlar A. ve Nobel Tp Kitabevleri Ltd. ti.ye, teekkrlerimizi sunuyoruz.

Prof. Dr. Haynnisa AVUOLU Prof. Dr. Berrak . YEEN

TRKEYE EVRENLER
BLM

1/2

Prof. Dr. Zeynep AYDIN


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

3 4 5 6/7/8 9/10/11/12/13 14 15
ir 'yl l .iftOuhiO !4 rt iiV .

Prof. Dr. Nimet nay GNDOAN


Hacettepe niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Memet Hanifi EMRE


nn niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan V, '.v /./.'j ! *i >. ini) lc1 *

Prof. Dr. Safnaz YILDIZ (ALBAYRAK)


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Spor Hekimlii Anabilim Dal retim yesi

Do Dr. lgi EMN


Dokuz Eyll niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Neslihan H. DKMENOLU


Hacettepe niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Sadettin ALIKAN


Sleyman Demirel niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Do. Dr. Fehmi ZGNER iliI


Sleyman Demirel niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

16/17 18/19
20 21

Prof. Dr. Hzr KURTEL


Marmara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Uur ZKUTLU


M armara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Eski retim yesi

Do. Dr. Hseyin BEYDAI


Gaziantep niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Zeynep AYDIN


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

22/23/24 25/26/27 28/29

Prof. Dr. SemaYAVUZER


Ankara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Glsen NER


Akdeniz niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Kubilay UZUNER


Osmangazi niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

30/31 32/33 34/35 36

Pof. Dr. Neyhan ERGENE


Seluk niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Glseli YILDIRIM


Ankara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Gher SARUHAN DRESKENEL


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Kasm ZLK


Uluda niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

37/38/39/40/41/42 P r-Lf kar rof-D a 43


44

stanbul niversitesi Cerrahpaa Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Abdulbaki TRKOLU


Frat niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Gyasettin BAYDA


Frat niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

45 46 47/48 49/50/51 52/53 54 55 56

Prof. Dr. idem ZESM


Erciyes niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Do. Dr. Asuman GLGEL


Erciyes niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Lamia Pnar YANIOLU


Dokuz Eyll niversitesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Yksek Okulu rt. yesi

Prof. Dr. Sacit KARAMRSEL


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Tuncay ZGNEN


ukurova niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Cafer MARANGOZ


Ondokuz Mays niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Do. Dr. Niyazi TAI


Ondokuz Mays niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Cafer MARANGOZ


Ondokuz Mays niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Do. Dr. Mustafa AYYILDIZ


Ondokuz Mays niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Cafer MARANGOZ


Ondokuz Mays niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Erdal AAR


Ondokuz Mays niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

57

Prof. Dr. Grbz ELEB


Ege niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Gnl . PEKER


Ege niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Dr. Ouz ALGAN

58

Prof. Dr. Nuran HARR


Ege niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Emekli retim yesi

Prof. Dr. Ltfye KANIT


Ege niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Dr. zlem A. YILMAZ


Ege niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim Grevlisi

59 60 61 62 63
CD

Prof. Dr. Tamer DEMRALP


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Abdullah ARSLAN


Dokuz Eyll niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Ahmet AKGN


Karadeniz niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Berrak YEEN


Marmara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakam

Prof. Dr. Sena ERDAL


Cumhuriyet niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Do. Dr. nci ALCAN


M armara niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

65
6 6

Yard. Do. Dr. Osman GEN


Pamukkale niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Mesut PEKCAN


Giilhane Askeri Tp Akademisi Genel Cerrahi Anabilim Dal retim yesi

67 / 68/69 70 71/72 73

Prof. Dr. Kadir KAYMAK


Trakya niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Do. Dr. Cihat GZEL


Dicle niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Abdurrahman ERMET


Dicle niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Cihat GZEL


Dicle niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

74/75/76

Prof. Dr. SelmaYRKAN


Hacettepe niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Do. Dr. Dicle BALKANCI


Hacettepe niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Yard. Do. Dr. Semra FNC


Hacettepe niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal rem Grevlisi

77/78 79 80/81/82/83
84

Prof. Dr. Aye DOAN


ukurova niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Sami AYDOAN


Erciyes niversitesi Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Gnnur YT


stanbul niversitesi Cerrahpaa Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal retim yesi

Prof. Dr. Refik YT


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Fizyoloji Anabilim Dal Bakan

Prof. Dr. Abidin KAYSERLOLU


stanbul niversitesi stanbul Tp Fakltesi Spor Hekimlii Anabilim Dal Bakan

NDEKLER

NTE i Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji BLM 1 nsan Vcudunun levsel Organizasyonu ve " O rta m "n Kontrol 2 Vcudun Canl Birimleri: Hcreler 2 Ekstraseller Sv-l Ortam 2 Ana levsel Sistemlerin Homeostatik Mekanizmalar 3

Genetik ifieleme (Kodlama) 25


DNAdaki ifrelemenin RNA ifresine AktarlmasKopyalama ( Transkripsiyon) lemi 25

Homeostasis 3 Ekstraseller Sv Tama Sistemi-Dolam Sistemi 3 Ekstraseller Svdaki Maddelerin Kayna 3 M etabolizm a Artklarnn Uzaklatrlmas 4 Vcut levlerinin Dzenlenmesi 4 reme 4
Vcudun Kontrol Sistemleri 4

RNA sentezi 26 DNA Zincirinin Kalp Olarak Alnp Aktive Edilmi Niikleotidlerden RNA Moleklnn Biaraya Getirilmesi-Transkripsiyon lemi 27 Haberci RNA-Kodolar 27 Tayc RNA-Anti Kodonlar 27 Ribozomal RNA 28 Ribozomlarda Protein Olmu-eviri "Traslasyon" lemi 29
Hcrede Dier Maddelerin Sentezi 30 Hcrede Biyokimyasal Aktivite ve Genetik Fonksi yonlarn Kontrol 30

Genetik Dzenleme 30 Hiicreii Fonksiyonun Enzim Dzenlenmesi le Kontrol 32


DNA-Genetik Sistemi, Hcre oalmasnn da Kontrol Eder 32

Kontrol M ekanizmalarna rnekler 5 Kontrol Sistemlerinin Karakteristikleri 6


zet-Viicudun Otomatik leyii BLM 2 # Hcre ve levi 9 Hcrenin Organizasyonu 9 Hcrenin Fiziksel Yaps 10 7

Hcre oalmas DNA Elenmesi le Balar 33 Kromozomlar ve Elenmeleri 34 Mitoz 34 Hcre Bymesi ve oalmasnn Kontrol 35
Hcre Farkllamas Kanser 36 NTE II M em bran Fizyolojisi, Sinir ve Kas BLM 4 Hcre M ebranndan yon ve M olekllerin Tanmas 40 Hcre Membranmn Lipid Bariyeri ve Tayc Prote inler 40 Difzyon 40 35

Hcredeki M embranz Yaplar 10 Sitoplazna ve Organelleri 12 Nkleus 14 ekirdek M embram 15 ekirdekik ve Ribozomlarm Oluumu 15
Hayvan Hcresiyle Yaamn Hcre ncesi Biimlerinin Karlatrlmas 15 Hcrelerin levsel Sistemleri 16

Hcre ine M adde Alnmas-Edositoz 16 Pinositikya da Fagositik Yabanc Maddelerin Hcrede Sindirilmesi-Lizozomlarn levleri 17 Hcresel Yaplarn Endoplazm ik Retikulum ve Golgi Apereyi Tarafndan Sentezi ve Biimlendirilmeleri 18 Besinlerden Enerji Elde Edilnesi-Mitokondrinin levi 19 Hcrelerin Hareketi 21
BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn G en etik Kontrol 24 Genler 24

Hcre Membranndat Diflizyon 41 Protein Kanallardan Difzyon ve Bu Kanallarn "Kaplan" 42 Kolaylatrlm Diflizyon 43 Net difzyon hzn etkileyen faktrler 44 Seici Geirgen M embralarda Osnoz-Suyun Net Difiizyonu 45
AktifTransport 47

Primer A ktif Transport 47 Sekonder A ktif Transport Birlikte - Tanma ve ZtTauma 49 Hcre Tabakalarndan AktifTransport 49
11

12

indekiler

BLM 5 M em b ran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansi y elleri 52 Membran Potansiyellerinin Temel Fizii 52

Sinir Terminallerinden Asetilkolin Sekresyonu 80 Asetilkolin Oluumu ve Serbestlemesinin Molekler Biyolojisi 82 Sinir-Kas Kavanda letimi Etkileyen lalar 83 Miyasteniya Gavis 83
Kas Aksiyon Potansiyeli 83

Difzyonun Yaratt Membran Potansiyelleri 52 Membran Potansiyelinin llmesi 53


Sinirlerde Membran Dinlenim (stirahat) Potansiyeli 54

Aksiyon Potansiyelinin Transvers Tiibl Sistemi le Kas Lifi ine Yaylmas 84


Uyarlma - Kaslma Balants 84

Normal M embran Dinlenim Potansiyelinin Kayna 54


Sinir Aksiyon Potansiyeli 55

Voltaj-Kapl Sodyum ve Potasyum Kanallar 56 Aksiyon Potansiyelini Yaratan Olaylarn zeti 58 Aksiyon Potansiyeli Srasnda Dier yonlarn Rolleri 59 Aksiyon Potansiyelinin Balamas 59
Aksiyon Potansiyelinin Yaylmas 59 Aksiyon Potansiyelinden Sonra Sodyum ve Potasyum yon Gradyannn Yeniden Olumas-Enerji Metabolizmasnn nemi 60 Baz Aksiyon Potansiyellerinde Plato 61 Uya labilen Baz Dokularda Ritmik Faaliyet Tekrarlayan Dearjlar 61 Sinirde Sinyal iletiminin zel Durumlar 62 Eksitasyon-Aksiyon Potansiyeli Yaratma lemi 63

Transvers Tiibl-Sarkoplazmik Retikulm Sistemi 84 Sarkoplazmik Retikulumdan Kalsiyum yonlarnn Serbestlemesi 85


BLM 8 Dz Kasn Uyarlmas ve Kaslmas Dz Kasn Kaslmas 87

87

Dz Kas Tipleri 87 Dz Kasta Kontraktil Sre 87 Kaslmann Kalsiyum yonlar le Dzenlenmesi 89


Dz Kas Kaslmasnn Sinirsel ve Hormonal Kontro l 90

Bir Aksiyon Potansiyelinden Sonra Yeni Bir Uyarana Yantn Olumad Sre "Reflakter D nem" 64 Uyarlabilirliin Basklanm as - Stabilize Ediciler" ve Lokal Anestetikler 64
Membran Potansiyellerinin ve Aksiyon Potansiyelle rinin Kayb 64

Dz Kasn Sinir-Kas Kava 90 Dz Kasta Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Po tansiyelleri 91 Aksiyon Potansiyeli Olmadan Dz Kas Kaslmas Lokal Doku Faktrleri ve Hormonlarn Etkisi 92 Kaslmaya Neden Olan Kalsiyum yonlarnn Kaynaklar: DHcre membran ve 2) Sarkoplaz mik retikulm 93

NTE III BLM 6 skelet Kasnda Kaslma Kalp 67 ** BLM 9 Kalp Kas; Bir Pompa O larak Kalp 96

skelet Kasnn Fizyolojik Anatomisi 67

skelet Kas Lifi

67
70

96

Kas Kaslmasnn Genel Mekanizmas 68 Kas Kaslmasnn Molekler Mekanizmas

Kalp Kasnn Fizyolojisi

Kaslabilir -Filamentlerin Molekler zellikleri 70 Aktin ve Miyozin Filamentinin stiiste Binme Derecesi - Kaslan Kasta Gelien Gerim zerine Etkisi 72 Kaslma Hznn Ykle likisi 73
Kas Kaslmasnn Enerji Kayna 74

Kalp Kasnn Fizyolojik Anatomisi 96 Kalp Kasnda Aksiyon Potansiyelleri 97


Kalp Dngs 99

Kas Kaslmas Srasnda Yaplan 74 Kas Kaslmas in Enerji Kaynaklar 74


Btn Kas Kaslmasnn zellikleri 74

skelet Kasnn Kaslma Mekanii 76 Fonksiyona Uymak in Kasn Yeniden Biimlenme si 77 Rigor Mortis 78
BLM 7 jskelet Kasnn Uyarlmas: A . N rom uskler leti ve B. Uyarlm a-Kaslm a Balants 80 Uyarlarn Sinirden iskelet Kas Liflerine iletimi: Sinir-Kas (Nromuskler) Kava 80

Sistol ve Diyastol 99 Elektrokardiyografimi Kalp Dngs ile likisi 100 Atriyumlarn Hazrlayc Pompa Olarak Grevi 100 Ventrikiillerin Pompa Olarak Grevi 100 Ventrikiillerin Sistol Srasnda Boalmas 100 Kapaklarn levi 101 Aort Basnc Erisi 101 Kalp Seslerinin Kalbin Pom palam a levi ile likisi
102

Kalbin Yapt 102 Kalp Kaslmas in Gereken Kimyasal Enerji, Kal bin Oksijen Kullanm 103
Kalbin Pompalama Ilavinin Dzenlenmesi 103

Kalbin Pom palam a levinin Utrensek Diizenlenmesi-Frank-Starling Mekanizmas 103 Potasyum ve Kalsiyum yonlarnn Kalp levine Etkileri 106 Isnn Kalp zerindeki Etkileri 106

indekiler

13

BLM 10 Kalbin Ritmik Uyarlmas

107

Kalbin zellemi Uyar ve ileti Sistemi 107

Sins Dm (Sioatriyal Dm) 107 Dilmlemras Yollar ve Kalp Uyarsnn Atriymlardan Geii 109 A-VDm, Uyarnn Atriyumlardan Ventrikllere letilmesinin Gecikmesi 109 Ventrikler Purkinje Sisteminde Hzl leti 109 Kalp Uyarsnn Ventrikiil Kasnda letilmesi 110 Kalp Uyarsnn Kalbe Yaylmasnn zeti 110
Kalpte Uyarlma ve iletinin Denetlenmesi 111

Repolarizasyon Srasnda Elektrokardiyogram-T Dalgas 123 Atriymlarn Depolarizasyon-P Dalgas 124 Vektrkardiyogram 124
Ventrikl Qrs'inin Ortalama Elektriksel Ekseni ve nemi 125

Standart Derivasyon Elektrokardiyogramlarndan Elektriksel Eksenin Belirlenmesi 125 Eksen Sapmasna Neden Olan A normal Ventrikl Durumlar 125
Qrs Kompleksinde Anormal Voltajlara Neden Olan Durumlar 127

Kalbin Uyar Oda (Pacemaker) Olarak Sins D m 111 Ventrikiil Kasnn Ezamanl Kaslmasnda Purkin je Sisteminin Grevi 111 Kalp Ritminin ve Uyar letisinin Kalp Sinirleriyle Denetlenmesi: Sempatik ve Parasempatik Sinirler
112 BLM 11 N o rm al E lektrokardiyogram

Standart Bipolar Ekstremite Derivasyonlarnda Vol taj Artmas 127 Elektrokardiyogramda Voltaj Azalmas 127
Uzam ve Karmak Biimli QRS Kompleksleri 128

Kalp Hipertrofisine veya Dilatasyonuna Bal Uza m QRS Kompleksleri 128 Purkinje Sistemindeki Bloklara Bal Uzam QRS Kompleksleri 128 Karmak QRS Komplekslerine Neden Olan Du rumlar 128
Zedelenme Akm 128

114 114

Normal Elektrokardiyogramn zellikleri

Depolarizasyo Dalgalarna Kar Repolarizasyon Dalgalar 114 Atriyum ve Ventrikiil Kaslmalarnn Elektrokardi yogram Dalgalar ile likisi 115 Elektrokardiyogramda Voltaj ve Zaman Ayar 115
Elektrokardiyogram Kaydetmenin Yntemleri 116

Zedelenme Akmnn QRS Kompleksine Etkisi 128 J Noktas-Zedelenne Akmnn Analizi in Sfr Balang Potansiyeli 129 Zedelenme Akmnn Nedeni Olarak Koroner Iskeni 130
T Dalgas Anormallikleri 132

Kalem li Kayt Cihaz

116

Akmlarn Kalp Dngs Srasnda Kalp evresinde ki Hareketleri 116

Depolarizasyo Dalgasnn Yava letilmesinin T Dalgasna Etkisi 132 Ventrikl Kasnn Baz Ksmlarnda Depolarizasyonun Uzamasna Bal Anormal T Dalgalar 132
BLM 13 Kardiyak A ritm iler ve E lek tro k ard iyo g ra fik Yorum u134 Anormal Sins Ritimleri 134

Ksmen Depolarize Olmu Sinsisyal Bir Kalp Kas Kitlesinden Elektrik Potansiyellerin Kayd 116 Gste Kalp Etrafndaki Elektrik Akmlar 116
Elektrokadiyografik Deivasyonlar 117

Bipolar Ekstremite Derivasyonu 117 Gs Derivasyolar (Prekodiyal De ivasyonlar) 118 Bytlm (Augmented) Ekstremite Derivasyonlar 119
BLM 12 Kalp Kas ve K oroner Kan Akm A norm allik lerinin E le k tro k a rd iy o g ra fi Yorumu: V ekt ryel Analiz 120 Elektrokardiyogramn Vektryel zmlemesinin l keleri 120

Taikardi 134 Badikardi 134 Sins Aritmisi 134


Uyarnn letiminde Meydana Gelen Bloklara Bal Anormal Ritimler 135

Sioatriyal Blok 135 Atriyoventrikler Blok 135 Yarm (Ksni) Intravetrikler Blok-Elektriksel De ikenlik (Alternans) 136
Erken (Prematre) Vurular 136

Elektrik Potansiyellerini Gstermek in Vektrlerin Kullanlmas 120 Vektrn Ynnn Derece Cinsinden Belirtilmesi
120

Atriyum Kaynakl Erken Vurular 137 A-V Dm veya A-V Demet Kaynakl Erken Vurular 137 Ventrikl Kaynakl Erken Vurular (VKEV) 137
Paroksismal Taikardi 138

Her Standart Bipolar Derivasyoun ve Unipolar EkstremiteDerivasyonlarnn Ekseni 120 Deiik Derivasyonlardan Kaydedilen Potansiyelle rin Vektryel Analizi 121
Normal Elektrokardiyogramn Vektryel Analizi 122

Atriyum Kaynakl Paroksismal Taikardi 138 Ventrikl Kaynakl Paroksismal Taikardi 138
Ventrikl Fibilasyonu 138

Yeide-Giri Olay-Ventrikl Fibrilasyonunun Ne deni Olarak ''ember Hareketleri 139


Atriyum Fibrilasyonu 141

Ventrikllerin Depolarizasyou Srasnda Oluan Vektrler-QRS Kompleksi 122

Atriyum Flatteri 142


Kalp Durmas 142

14

indekiler

NTE IV Dolam BLM 14 Dolam Sistemi; Basn, Akm ve Direncin Tbbi Fizii 144 Dolamn Fiziksel Karakteristikleri 144 Dolam Fonksiyonunun Temel Teorisi 146 Basn, Akm ve Diren Arasndaki likiler 146

BLM 17 Kan Akmnn Dokular Tarafndan Lokal K o nt rol ve Hum oral Dzenlem e 175 Dokunun Gereksinimine Gre Kan Akmnn Lokal Kontrol 175 Kan Akmnn Kontrol Mekanizmas 175

Kan Akm 147 Kan Basnc 148 Kan Akm na Diren 149 Basncn Dok Kan Akm ve Damar Direnci zeri ne Etkileri 151
BLM 15 D am arlarn G erilebilm e Yetenei, A rtery el ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar 152 Damarlarn Gerilebilme Yetenei 152

Lokal Kan Akmnn Akut Kontrol 176 Kan Akmnn Uzun Sreli Kontrol 179 Kollateral Dolamn Geliimi-Uzun Sreli Lokal Kan Akm Dzenleme Fenomeni 180
Dolamn Hmoral Reglasyonu 181

Vazokonstiktr Ajanlar 181 Vazodilatatr Ajanlar 181 yonlarn ve Dier Kimyasal Faktrlerin Vaskler Kontroldeki Rolleri 182
BLM 18 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve A rte ry e l Basncn Hzl Kontrol 184 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi 184

Vaskler Kompliyans (veya Kapasitans) 152 Arteryel ve Venz Dolamlarn Hacim - Basn Erileri 152 Damarlarn Geciken Kompliyans (Stes-Geveme) 153
Arteryel Basn Pulsasyonlar (Nabzlar) 153

Otonom Sinir Sistemi

184

Arter Basncnn Hzl Kontrolnde Sinir Sisteminin Rol 187

Basn Pulsasyonunun Periferik Arterlere Yaylmas 154 Sistolik ve Diyastolik Basnlarn llmesinde Klinik Yntemler 155
Venler ve Fonksiyonlar 156

Venz Basnlar-SaAtriym Basnc (Santral Ve nz Basn) Ve Periferik Venz Basnlar 156 Venlerin Kan D epolam a levi 160
BLM 16 M ikrodolam ve Lenfatik Sistem: Kapiller S v Deiim i, ntertisyel Sv ve Lenf Akm 162 Mikrodolam ve Kapiller Sistemin Yaps 162 Kapillerlerde Kan Akm-Vazomosyon 163

Kas Egzersizi ve Dier Stres Tiplerinde Arteryel B a sncn Ykselmesi 188 Normal Arter Basncnn Korunmasnda Refleks M ekanizmalar 188 Merkezi Sinir Sisteminin Iskenik Yant-Beyin Kan Akmndaki Azalmaya Yant Olarak Arter Basn cnn Vazomotor Merkez Tarafndan Kontrol 191
Arter Basncnn Sinirsel Kontrolnde nemi Bulu nan zel Haller 192

Kalp Debisi ve Arter Basncnn Artmasnda iskelet Kaslar ve Sinirlerinin Rol 192 Arter Basncnda Solunum Dalgalar 193 Arter Basncnda "VazomotorDalgalar-Basn Ref leks Kontrol Sistemlerinin Osilasyonu 193
BLM 19 A rte r Basncnn Uzun Sreli Dzenlenm esi ve Hipertansiyonda Bbreklerin Baskn Rol: Basn K ontrolnde Entegre Sistem 195 Arter Basncnn Kontrolnde Bbrek-Vcut Svs Sistemi 195

Kapiller Sistemin Ortalama Fonksiyonu

163

Kan ve Interstisyel Sv Arasnda Besinlerin ve Dier Maddelerin Deiimi 164

Kapiller M embrandan Difiizyon

164

lnterstisyum ve Interstisyel Sv 165 Plazma ve Intestisyel Sv Proteinleri Plazma ve ntestisyel Sv Hacimlerini Belirlemede zellikle nemlidir 166

Kapiller Basn 166 Interstisyel Sv Basnc 167 Plazma Kolloid Osmotik Basnc 168 Interstisyel Svnn Kolloid Osmotik Basnc 169 Kapiller M embrandan Sv Hacmi Deiimi 169 Kapiller Deiimde Starling Dengesi 170
Lenfatik Sistem 170

Arter Basnc Kontrolnn Temel M ekanizm alarn dan Basn Direzini Kantitatif Olarak ncelen mesi 195 Hipertansiyon (Yksek Kan Basnc): ounlukla Ar Ekstraseliiler Sv Hacmine Bal Bir Olay 199
Renin-Anjiyotensin Sistemi: Basn Kontrol ve Hi pertansiyondaki Rol 201 Renin-Anjiyotensin Sisteminin Blmleri 201

Vcudun L en f Kanallar 170 L en f Yapm 171 L en f Akm Hz 172 Interstisyel Sv Protein Konsantrasyonu, Interstisyel Sv Hacmi ve Interstisyel Sv Basncnn Kontro lnde Lenfatik Sistemin Rol 173

Anjiyotensin le lgili Hipertansiyon Tipleri: ReninSalglayan Tmr veya Anjiyotensin 11 nfiizyonna Bal Hipertansiyon 203 Hacim-Ykleme ve Vazokostriksiyon Kombinasyo nu ile Oluan Dier Hipertansiyon Tipleri 205 nsanda Esansiyel Hipertansiyon 205

indekiler

15

Arter Basncnn Entegre ve ok Aamal Olarak D zenlenmesinin zeti 207 BLM 20 Kalp Debisi, Venz Dn ve D zenlenm ele ri 210 Kalp Debisinin Dinlenim ve Aktivite Srasndaki Normal Deerleri 210 Kalp Debisinin Venz Dnle Kontrol-Kalbin Frank-Starling Mekanizmasnn Rol 210

Koroner Hastalkta Ar 232 Koroner Hastaln Cerrahi Tedavisi 233


BLM 22 Kalp Yetersizlii

235 235

Kalp Yetersizliinde Dolam Dinamikleri

Kalp Debisinin Dzenlenmesi Btn Lokal Kan Akm Dzenlenmelerinin Toplamdr - Lokal Kan Akmnn ounu Vcut M etabolizmas D zenler 211 Kalbin Ulaabilecei Kardiyak Debi Snrldr - Bu, Kalp Debisi Erisinde Plato Dzeyine Neden Olur
212

Orta Derecede Kalp Yetersizliinin Akut Etkileri 235 Yetersizliin Kronik Evresi - Kalp Debisini Kompase Etmede Sv Tutulmas 236 Akut Kalp Yetersizlii Sonras Oluan Deiiklikle rin zeti - Kompase Kalp Yetersizlii 237 Ar Kalp Yetersizliinin Dinamii - D ekom panse Kalp Yetersizlii 237
Tek Tarafl Sol Kalp Yetersizlii 239 Dk - Debili Kalp Yetersizlii - Kardiyojenik ok 239 Kalp Yetersizlii Olan Hastalarda dem 239 Kalp Yedei (Kardiyak Rezerv) 241 Ek 241

Kalp Debisinin Kontrolnde Sinir Sisteminin Rol Nedir? 212


Patolojik Olarak Yksek ve Dk Kalp Debileri 213

Yksek Kalp Debisi Hemen Hemen D aima Azalm Total Periferik Diren Nedeniyle Grlr 213 Dk Kalp Debisi 214
Kalp Debisi Dzenlenmesinin Daha Kantitatif Ana lizi 214

Kalp Yetersizliinin Analizi in K antitatif Grafik Metodu 241


BLM 23 Kalp Kapaklar ve Kalp Sesleri; Valv ler ve Konjenital Kalp D efektlerin in D inam ii 2 45 Kalp Sesleri 245

Kantitatif Analizlerde Kullanlan Kalp Debisi Eri leri 215 Venz Dn Erileri 215 E zam anl Kalp Debisi ve Venz Dn Erilerinin Kullanlmasyla Kalp Debisinin ve SaAtriym Basncnn Analizi 218
Kalp Debisini lme Yntemleri 220

Normal Kalp Sesleri 245 Kapak Lezyon lar 24 7


Valvler Kalp Hastalnda Anormal Dolam Dina mii 248

Kalbin Elektromanyetik veya UltrasonikAkmlerler ile llen Nabzl Debisi 220 Kalp Debisinin Oksijen Fick Yntemi ile llmesi
220

ndikatr Seyreltme Yntemi 221


BLM 21 Egzersizde Kas Kan Akm ve K ardiyak Debi; K oroner Dolam ve skemik Kalp Hastal 223 iskelet Kaslarnda Kan Akm ve Egzersiz Srasnda Dzenlenmesi 223

Aort Stenoz ve Aort Yetersizliinde Dolam Dina mii 248 Mitral Stenoz ve Mitral Regrjitasyonnun D ina mii 248 Kapak Lezyon Olan Hastalarda Egzersiz Srasn daki Dolam Dinamii 249
Konjenital Kalp Defektlerinde Anormal Dolam Di namii 249

PatentDktus Arteriyozus-Soldan Saa ant Fallot Tetralojisi - Sadan - Sola ant 251 Konjenital Anomalilerin Nedeni 251

249

Kaslarda Kan Akmnn Hz 223 skelet Kaslarnda Kan Akmnn Kontrol 223 Egzersiz Srasnda Dolamn Yeniden Ayarlanmas 224
Koroner Dolam 226

Kalp Cerrahisi Srasnda Vcut D (Ekstakoporal) Dolamn Kullanlmas 251 Valvler ve Konjenital Kalp Hastalklarnda Kalp Hipertrofisi 252 BLM 24 Dolam oku ve Tedavisinin Fizyolojisi 253 okun Fizyolojik Nedenleri 253

Koroner Kan Akmnn Fizyolojik Anatomisi 226 Normal Koroner Kan Akm 226 Koroner Kan Akmnn Kontrol 227 Kalp Kas Metabolizmasnn zel Nitelikleri 228 skem ik Kalp Hastal 229 Akut Koroner Tkanmay zleyen lm Nedenleri 230 Akut Miyokard Infarktsiinn yileme Aamalar 231 Miyokard nfarktiisnn yilemesinden Sonra Kalp Fonksiyonu 232

Kalp Debisi Azalmasna Bal Dolam oku 253 Kan Debisi Azalmakszn Oluan Dolam oku 253 Dolam okunda Artery'el Basn Ne Olur? 253 Nedeni Ne Olursa Olsun Dolam okunun Son Ev resi Doku Harabiyetidir 253 okun Evreleri 254
Hipovolemi Nedeniyle Oluan ok-Hemorajik ok 254

16

indekiler

Kaybedilen Kan Hacminin Kalp Debisi veArteryel Basnla likisi 254 lerleyici Olmayan ve lerleyici H em orajik ok 255 Geri dnsz (lrreversibl) ok 258 Plazma Kaybna Bal Hipovolemik ok 259 Travmaya Bal Hipovolemik ok 259
Nojenik ok - Vaskler Kapasitenin Artmas Anafaktik ok ve Histamin oku 259 Septik ok 260 okta Tedavinin Fizyolojisi 260 259

Faktrleri 276
Vcudun "Potansiyel Boluklarndaki Sunlar 277

BLM 26 B breklerde drar Oluumu: 1. G lom er ler Filtrasyon, Bbrek Kan A km ve K ontrolleri 279 Homeostaziste Bbreklerin levi Bbreklerin Fizyolojik Anatomisi 279 280

Yerine Koyma Tedavisi 260 okun Sem patom im etiklalarla Tedavisi - Bazen Yararl, Bazen Deildir. 261 Dier Tedaviler 261
Dolam Durmas 261

Bbreklerin ve riner Yollarn Genel Organizasyo nu 280 Bbrein Kanlanmas 281 Bbrein Fonksiyonel Birimi Olan Nefro 281
Glomerler Filtrasyon, Tiibler Geri Emilim ve Tbler Sekesyon Sonucu drar Oluumu 282

Dolam Durmasnn Beyne Etkisi 261

Deiik Maddelerin Filtrasyon, Geri Emilim ve Sekresyon 283


NTE V B brekler ve Vcut Svlar BLM 25 V cut Sv Kompartmanlar:Hcreii ve Hered Svlar; Hcreleraras Sv ve dem 2 64 Sv Alnmas ve Atlmas Sabit Koullarda Dengede Olmaldr 264 Glomerler Filtrasyon-ldrar Oluumunda lk Basa mak 284

Glomerler Filtratm Bileimi 284 GFR, Bbrek Plazma Akmnn Yaklak Yzde 20 i s Kadardr 284 Glomerler Kapiller Menbran 284
Glomerler Filtrasyon Hzn Belirleyen Faktrler 286

Alman Gnlk Su Miktar 264 Vcut Suyunun Gnlk Kayb 264


Vcut Sv Kompartmanlar 265 Hceii (Intraseliiler) Sv Kompa tmam 265 Hcred (Ekstraseller) Sv Kompartman 266 Kan Hacmi 266 Hcred ve Hiicreii Svlarn Bileimleri 266

Hcreleraras Sv ve Plaz/riann yonik Bileimi Ay ndr 266 Hiicreii Svsnn nemli Bileenleri 267
eitli Vcut Sv Kompartmanlarnda Sv Hacimle rinin lm: lndikatr-Seyreltme Kural 268 zel Vcut Sv Kompartmanlarnn Hacimlerinin Belirlenmesi 268 Hiicreii ve Hcred Svlar Arasnda Sv Deiimi ve Osmotik Dengenin Dzenlenmesi: 269 Osmoz ve Osmotik Basncn Temel lkeleri 269 Hceii ve Hcred Svlar Arasnda Osmotik Dengenin Korunmas 271 Anormal Durumlarda Hiicreii ve Hcred Svla rn Osmolalitesi ve Hacimleri 272

Glomerler Kapiller Sabitesi (Kf)'in Artmas, GFR'yi Artrr 286 Bovman Kapslnde Hidrostatik Basncn Artmas GFR'yi Azaltr 287 Glomerler Kapiller Kolloid Osmotik Basn Artma s GFR'yi azaltr 287 Glomerler Kapiller Hidrostatik Basn Artmas GFR i Artrr 287 y
Bbrek Kan Akm 288

Bbrek Kan Akmn Belirleyen Faktrler 288 Bbrek Korteksinin Kan Akn ile Karlatrldn da Bbrek Medllasnn Vaza Rektasda Kan Akn ok Azdr 289
Bbrek Kan Akmnn ve Glomerler Filtrasyonun Fizyolojik Kontrol 289 Sempatik Sinir Sistemi Aktivasyonu GFRyi Azaltr 289

Bbrek Dolamnn Hormonal ve Otokoid Kontro l 289


Kan Akmnn ve GFRnin Otoeglasyonu 290

Hcred Svsna Tuz zeltisi Verilmesinin Etkile ri 272


Beslenme Amac le Verilen Glikoz ve Dier Sols yonlar 273 Sv Hacminin Dzenlenmesinde Klinik Bozukluk lar: Hiponatremi ve Hipernatremi 273

Renal Itrahta Ar Deimelerin nlenmesinde GFR Otoreglasyonunun nemi291 GFR Otoreglasyonnda Tblogloneriiler Feedback'in Rol 291
GFRnin ve Bbrek Kan Akmnn Miyojenik Otoeglasyonu 293

Hiponatremi Nedenleri: Su Fazlal veya Sodyum Kayb 274 Hipernatremi Nedenleri: Su Kayb veya Sodyum Fazlal 274
dem: Dokularda Ar Sv Toplanmas 274

Bbrek Kan Akmn ve GFR'yi Artran Dier Fak trler: Yksek Protein Diyeti ve Kan Glikozunun Artmas 293
BLM 27 Bbreklerde drar Oluumu: II. G lom erler Filtratn Tbllerde lenmesi 2 9 5 Bbrek Tiiblleri Tarafndan Geri Emilim ve Salgla ma 295

Hiicreii dem 274 Hcred dem 274 Normal Koullarda demi Engelleyen Gvenlik

indekiler

17

Tiibler Geri Emilim Seicidir ve Miktar Olarak Fazladr 295


Tiibler Geri Emilim Pasif ve Aktif Mekanizmalar Kapsar 295

A ktif Tama 296 Osmoz ile Su Geri Emilimi Balca Sodyum Geri Emilimi ile Eleir 299 P asif Difiizyonla Kloriir, re ve Dier Maddelerin Geri Emilimi 300
Nefronun Deiik Ksmlarndan Geri Emilim ve Salglama 300

m otik Olmasna ve Konsantre drar Oluumuna Katks 318 Vaza Rektadaki Ters Akm Deiimi Renal Medllann Hiperosnolaritesini Korur 31 9 drar Konsantre Etme Mekanizmas ve Tbiillerin Farkl Segmentlerinde Osmolarite Deiiklikleri nin zeti 320
Bbreklerde drarn Konsantrasyonunu ve Suland rlmasnn Hesaplanmas: "Serbest Su" ve Osmolar Klirensler 321 drar Younlatrma Mekanizmas Bozukluklar 322 Ekstraseller Sv Osmolaritesi ve Sodyum Konsant rasyonunun Kontrol 322

Proksinal Tbiilde Geri Emilim 300 Henle Kvrmndan Soliit ve Su Tanmas 302 Distal Tiibl 303 Distal Tbiiln Son Ksnlan ve Kortikal Toplayc Tiibl 303 Mediiller Toplayc Kanal 304 Farkl Soltlerin Farkl Tiibl Blgelerindeki Yo unluklarnn zeti 304
Tiibler Geri Emilimin Dzenlenmesi 305

Plazma Sodyum Konsantrasyonundan Plazma Osmolaritesinin Tayini 322


Osmoreseptr-ADH Feedback Sistemi 323

Glomerlotiibler Denge-Artan Tiibler Yke Yant Olarak Tbiillerin Geri Emilim Hzm Artrma Yetenei 305 Peritiibler Kapiller ve Bbrek Interstisyel Svsnn Fiziksel Kuvvetleri 306 Arteryel Basncn kan drar Hacmine Etkisi: B a sn- Natriiirez ve Basn-Diiirez Mekanizmalar 308 Tiibler Geri Emilimin H orm onal Kontrol 308 Sempatik Sinir Sistemi Aktivasyonu Sodyum Geri Emilimini Artrr 309
Bbrek Fonksiyonlarn lmek in Klirens Yn temlerinin Kullanlmas 309

Hipotalamusun Spraoptik ve Paraventrikiiler e kirdeklerinde ADH Sentezi ve Arka Hipofizden ADH Serbestlenmesi 323 ADH sebestlenmesinin Azalm Arteyel Basn ve/veya Azalm Kan Hacmi Tarafndan Kardiyovaskiiler Refleks Uyarm 324 ADH Sekresyonunu Uyarmada Kardiyovaskiiler Refleksler ve Osnolariteni K antitatif nemi 324 ADH Salglanmasnda Dier Uyaranlar 324
Ekstraseller Sv Osmolaritesinin ve Sodyum Kon santrasyonunun Kontrolnde Susamann Rol
325

nsiilin Kliretsi GFR H esaplanmasnda Kullanla bilir 310 PAH Klirensi, Bbrek Plazma Akmn lmede Kul lanlabilir 311 Filtrasyon Fraksiyonu, GFRnin Bbrek Plazma Ak m na Blnmesi ile Hesaplanabilir 311 Bbrek Klirensleriden Tbiiler Geri Emilimin veya Sekresyonn Hesaplanmas 311
BLM 28 Ekstraseller Sv Osm olaritesi ve Sodyum Konsantrasyonu Dzenlenmesi 313 Bbrek Fazla Suyu Dile drar Oluturarak Atar 313

Merkezi Sinir Sistemi Susama Merkezleri 325 Susamann Uyarlmas 325 menin Osmolar Uyarm in Eik Deer 326 Ekstraseller Sv Osmolaritesi ve Sodyum Konsant rasyonunun Kontrolnde Osmoreseptr-ADH ve Susama M ekanizmalarnn Entegre Edilmi Ya ntlar 326 Ekstraseller Sv Osmolaritesi ve Sodyum Younlu unun Kontrolnde Anjiyotensin II ve AldosterontRol 327
Ekstraseller Sv Sodyum Konsantrasyonu ve Hac minin Kontrolnde Tuz-ltah 327 BLM 29 Ekstraseller Sv Hacmi ve Kan Hacminin Kontrolnde Renal M ekanizm alarn E n teg rasyonu; Potasyum, Kalsiyum, Fosfat ve M agnezyum un Renal Dzenlenmesi 329 Sodyum ve Su Atmn Dzenleyen Kontrol Meka nizmalar 329

Atidiretik hormon drar Konsantrasyonunu Kontrol Eder 313 Sulandrlm drar karlmasnn Renal Mekaniz m alar 313
Bbrekler Konsantre drar Oluturarak Suyun V cutta Tutulmasn Salarlar 315

Zorunlu drar Hacmi 315 Konsantre drar Atlmas in Gerekenler- Yksek ADH Seviyeleri ve Hiperosmotik Renal Medlla 315 Zt Akm M ekanizmas Hiperosmotik Renal Medulla lnterstisymu Oluturur 315 Konsantre drar karlmasnda Toplayc Kanallar ve Distal Tbiiln Rol 317 renin Renal Medlla Interstisyumunn Hiperos

Sabit denge koullarnda sodyum atmyla atm hassas bir ekilde eletirilir 329 Sodyumun Atm Glomeriiler Filtrasyon veya Tabii ler Sodyum Reabsorbsiyo Hzlarndaki Deiik likler Tarafndan Kontrol Edilir 329
Vcut Sodyum ve Sv Dengesinin Korunmasnda Basn Natrirezinin ve Basn Diezinin ne mi 330

Basn Natriiirezi ve Diiirezi Vcut Sv Hacimlerini ve Arter Basncn Dzenlemede Bir Renal-Vilct Sv Feedback Sisteminin Anahtar Elemanlardr 330

18

indekiler

Kan Hacmi ve Ekstraseller Sv Hacmi Dzenlen mesinin nce Ayar 331


Ekstraseller Svnn ntertisyel Alanlar ve Damar Sistemi Arasnda Dalm 332 Sinirsel ve Hormonal Faktrler Renal-Vcut Sv Fe edback Kontrolnn Etkinliini Artrr 332

Bikarbonat Tampon Sisteminin Kantitatif D inam i i 348


Fosfat Tampon Sistemi ve Intraseliiler Tampon ve Bbrek Tbler Sv Tamponu Olarak nem i 350 Proteinler nemli Intaseller Tamponlardr 350

Real Atmn Sempatik Sinir Sistemi ile Kontrol: Arteyel Baroreseptr ve Diik-Basn Gerim Re septr Refleksleri 332 Renal Atmn Kontrolnde Anjiyotensin Hnin Rol 333 Renal Atmn Kontrolnde Aldosteronun Rol 334 Renal Atmn Kontrolnde ADHnn Rol 334 Renal Atmn Kontrolnde Atriyal Natriiiretik Peptidin Rol 335
Sodyum Alntndaki Deiikliklere Entegre Edilmi Yantlar 335 Kan Hacmi ve Ekstraseller Sv Hcminde Byk Ar tlara Neden Olan Durumlar 335

zohidrik Kural: Ortak Bir Solsyondaki Tm Tam ponlar Ayn Hidrojen yon Konsantrasyonu ile Dengededir 350
Asit-Baz Dengesinde Solunumsal Dzenleme 351

C02in Akcierler Yoluyla Uzaklatrlmas Metabolik C02 Oluumunu Dengeler 351 Artan Alveoler Ventilasyon, Ekstraseller Sv Hidro jen lyo Konsantrasyonunu Azaltr ve pHv Yk seltir 351 Artan Hidrojen lyo Konsantrasyonu Alveoler Ventilasyonu Uyarr 351
Asit-Baz Dengesinin Bbrekler Tarafndan Kontrol 352 Bbrek Tbiillerinden Hidrojen yonlarnn Salg lanmas ve Bikarbonat yonlarnn Geri Emilimi 353

Kalp Hastalklarnn Neden Olduu Artm Kan Hacmi ve Ekstraseller Sv Hacmi 335 Yksek Dolam Kapasitesinin Neden Olduu Kan Hacmi Art 336
Normal Kan Hacmi Deerlerinde Olup Ekstraseller Sv Hacminde Byk Artlara Neden Olan Du rumlar 336

Nefrotik Sendrom-ldrarla Plazma Proteinlerinin Kayb ve Bbreklerin Sodyum Tutmas 336 Karacier Sirozu-Karacierde Plazma Proteinleri Sentezinin Azalmas ve Bbrekler Yoluyla Sod yum Tutulmas 336
Potasyum Atm ve Ekstraseller Svda Potasyum Konsantrasyonunun Dzenlenmesi 336

Hidrojen yonlar Tbllerin Balang Blm le rinde Sekonder A ktif Transport ile Salglanr 353 Filtre Edilen Bikarbonat yonlar Tiibllerdeki Hid rojen yonlar ile Etkileim Sonucu Geri Emilirler 354 Distal Tbllerin Son Blmleri ve Toplayc Ka nallardaki lnterkale Hcrelerde Hidrojen iyonla rnn Primer A ktif Salglanmas 355
Fazla Hidrojen yonlarnn Tbllerde Fosfat ve Amonyak Tamponlar le Birlemesi-Yeni Bikar bonat yonlarnn Oluumu in Bir Mekanizma 355

Potasyumun Dalmnn Dzenlenmesi 337 Renal Potasyum Atmna Genel Bir Bak 338 Distal Tbllerin leri Blmleri ve Kortikal Topla yc Kanallardaki Esas Hcrelerde Potasyum Sekresyou 339 Potasyum Sekresyonunu Dzenleyen Faktrlerin zeti: Plazma Potasyum Konsantrasyonu, Aldos teron, Tiibler Akm Hz ve Hidrojen lyon 339
Renal Kalsiyum Atm ve Ekstraseller Kalsiyum iyon Konsantrasyonunun Kontrol 342

Fazla Hidrojeni idrara Tayan ve Yeni Bikarbonat Oluturan Fosfat Tampon Sistemi 356 Amonyak Tampon Sistemi Tarafndan Fazla Hidro jen yonu Atlmas ve Yeni B ikarbonat Oluumu 356
Renal Asit-Baz Atmnn Hesaplanmas 357

Renal Tbler Hidrojen yon Salglanmasnn D zenlenmesi 357


Asidozun Renal Dzeltilmesi-Hidrojen yon Atm nn Art ve Ekstraseller Svya Bikarbonat yo nu lavesi 358 Asidoz Bbrek Tbler Svsndaki HCOf IH + Ora

Kalsiyum Atmnn Bbrekler Tarafndan Kontrol 343


Renal Fosfat Atmnn Dzenlenmesi 343 Renal Magnezyum Atm ve Ekstraseller Magnez yum yon Konsantrasyonunun Kontrol 344 BLM 30 Asit-Baz Dengesinin Dzenlenmesi

nn Azaltr 358
Alkalozun Renal Dzeltilmesi-Hidrojen yonlarnn Tbler Sekresyounun Azal ve Bikarbonat iyonlarnn Atmnn Art 359

346

Alkaloz Bbrek Tbler Svsndaki HC03- /H+ Orann Artrr 359


Asit-Baz Dengesi Bozukluklarnn Klinik Nedenleri 359

Hidrojen yon Konsantrasyonu Hassas Olarak D zenlenmektedir 346 Asit ve Bazla -Tanmlar ve Anlamlar 346 Hidrojen iyon Konsantrasyonundaki Deiimlere Kar Savunma: Tamponlar, Akcierler ve Bb rekler 347 Vcut Svlarnda Hidrojen yonlarnn Tamponlanmas 347 Bikarbonat Tampon Sistemi 348

Azalan Ventilasyon ve Artan PC02 Nedeniyle Olu an Solunumsal Asidoz 359 Solunumsal Alkaloz Ventilasyonun Artmas ve PC02nn Azalmas Sonucu Oluur 359 MetabolikAsidoz Ekstraseller Sv Bikarbonat Konsantrasyonunun Azalmas Sonucu Oluur 360 Metabolik Alkaloz Ekstraseller Sv Bikarbonat

indekiler

19

Konsantrasyonunun Artmas Sonucu Oluur. 360


Asidoz veya Alkaloz Tedavisi 360 Asit-Baz Bozukluklarnn Analizi ve Klinik lmler 361

Kark Asit-Baz Bozukluklar ve Tan iin Asit-Baz Nomogramnn Kullanm 361 Asit-Baz Bozukluklarnn Tansnda Anyon Fark nn Kullanlmas 362
BLM 31 M iksiyon, D i retikler ve Bbrek Hastalklar 364 Miksiyon 364 drar Kesesinin Fizyolojik Anatomisi ve Sinirsel Ba lantlar 364

Kronik Bbrek Yetersizliinin Bir Nedeni Olarak Bbrek Interstisyum Hasan-Piyelonefrit 373 Nefrotik Sendrom-Artm Glonerler Permeabite Sonucunda drarda Protein Atlmas 373 Kronik Bbrek Yetersizliinde Anormal Nefro Fonksiyonu 373 Bbrek Yetersizliinin Vcut Svlarna Etkisi-remi 375 Hipertansiyon ve Bbrek Hastalklar 376
zgl Tbler Bozukluklar 377 Bbrek Yetersizliinin Yapay Bbrek le Diyaliz Yap larak Tedavisi 377

NTE VI Kan Hcreleri, Baklk ve Kan Phtlamas BLM 32 Alvuyarlar, Anem i ve Polisitemi Alyuvarlar (Eritrositler) 382

drar Kesesinin Inervasyon

364

drann reterler le Bbrekten drar Kesesine Akta rlmas 364 drar Kesesinin Dolmas ve Kese Duvar Tonusu; Sistometrogram 365 Miksiyon Refleksi 366

382

Bey'in Tarafndan Miksiyonu Kolaylatrlmas ve ya libisyonu 366


Miksiyon Anomalileri 366 Diretikler ve Etki Mekanizmalar 367

Alyuvarlarn retimi 382 Hemoglobin Yapm 386 Demir Metabolizmas 387


Alyuvarlarn Ykm 389 Anemiler 389 Aneminin Dolam Sistemine Etkileri Polisitemi 390

390

Ozmotik Diretikler Tiibler Svda Ozotik B a snc Artrarak Su Reabsorbsiyonuu Azaltrlar 367 Kulp (Hele Kulbu) Diiiretikleri Henle'nin Kaln kan Kolunda A ktif Sodyu-Klorr-Potasyum Reabsorbsiyounu Azaltr 368 Tiazid Diretikler Distal Tbllerin Balangcnda Sodym-Klorr Geri Emilimin i Inhibe Ederler 368 Karbonik Anlidraz llibitrleri Proksimal Tbiillede Sodyn-Bikarbonat Geri Emilimini Bloke Ederler 368 Aldosteronu Yarmac (Kopetetif) llibitrleri Ko tikal Toplayc Tbiillede Sodyum Geri Emilimii ve Potasyum Salglanmasn Azaltr 368 Toplayc Tbiillerdeki Sodyum Kanallarm Bloke Eden Diretikler Sodyum Geri Emilimini Azaltr 368
Bbrek Hastalklar 369 Akut Bbrek Yetersizlii 369

Polisitemini Dolam Sistemine Etkileri

390

BLM 33 Vcudun Enfeksiyonlara Direnci: I. Lokositler, Granlositler, M onosit-M akrofaj Sistemi ve nflam asyon392 Lkositler (Akyuvarlar) 392

Lkositlerin Genel zellikleri 392 Lkositlerin Oluumu 392 Akyuvarlarn Yaam Sresi 393
Ntofillerin ve Makrofajlarn Savunma zellikleri 393

Fagositoz

394

Monosit - Makrofaj Sistemi (Retikloendotelyal Sis tem) 395 nflamasyon, Ntrofl ve Makrofajlarn Fonksiyonu 397

Bbrekle Kan Akm Azalmas Sonucu Oluan Perenal Akut Bbrek Yetersizlii 369 Bbrekteki Anomalilerin Neden Olduu trarenal Akt Bbrek Yetersizlii 369 Alt riner Kanaln Anomalilerinin Neden Olduu Post renal Akn Bbrek Yetersizlii 3 70 Akut Bbrek Yetersizliinin Fizyolojik Etkileri 370
Kronik Bbrek Yetersizlii: Fonksiyonel Nef onlarn Saysnda Geri Dnmsiiz Azalma 371

inflamasyon 397 nflamasyon Srasnda Makrofaj veN trofil Yant lar 397
Eoziofiller 399 Bazofiller 399 Lkopeni 399 Lsemiler 400

Lseminin Vcuttaki Etkileri

400

So-Dnem Bbrek Hastalna Yol Aan Kronik Bbrek Yetersizliinin Ksr Dngs 371 Kronik Bbrek Yetersizliinin Bir Nedeni Olarak Bbrek Damarlarnn Hasar 371 Kronik Bbrek Yetersizliinin Bir Nedeni Olan Glomerllerin Hasar-Glomerlonefrit 372

BLM 34 Vcudun Enfeksiyona Direnci: II. Baklk ve Alerji 402 Doal Baklk (mmtinite) Edinsel Baklk 402 402

Edinsel Bakln Temel Tipleri

402

20

indekiler

Edinsel Bakln Her ki Tr de Antijenler Ta rafndan Balatlr 402 Lenfositler Edinsel Bakln Temelidir 403 T ve B Lenfositlerin n-lenmesi 403 T Lenfosit ve B Lenfosit Antikorlarnn Antijenlerini ok zgl Olarak Tanmas-Lenfosit Klonlarnn Rol 404 ok Sayda Lenfosit Klonunun Kkeni 405 B Lenfosit Sisteminin zgl Yalar-Hmral Ba klk ve Antikorlar 405 T Lenfosit Sisteminin zellikleri-AktifT Hcreleri ve "Hcresel Baklk"408 T Hcre Tipleri ve Bunlarn Farkl levleri 409 Edinsel Baklk Sisteminin Kiinin Kendi Doku larna Tolerans-Timusta ve Kemik liindeki nilem enin Rol 410 Alama 411 Pasif Baklk 411
Alerji ve Ar Duyarlk 411

VII, Faktr IX ve Faktr X Azalmas Hemofili 426 Tronbositopeni 426


nsanda Tromboembolik Durumlar

426

427

Femoral Vez Tromboz ve M asif Plmoner Emboli 427 Yaygn Damarii Phtlama 427
Klinik Kullanmda Antikoaglanlar 428

Intravenz Antikoagiilan Olarak Heparir 428 Antikoagla Olarak Kumarinler 428 Kann Vcut Dnda Phtlamasnn nlenmesi 428
Kan Phtlama Tesei 428

Kanam a Zaman 428 Phtlama Zaman 428 Protrombin Zaman 429

A ktif T Hcrelerinin Yol At Alerji: Gecikmi Alerji Reaksiyonu 411 IgE Antikorlar Fazla Olan Alerjik Kiilerdeki Alerji ler 411
BLM 35 Kan G ruplan; Transfzyon; Doku ve O rgan Transplantasyonu 4 13 Antijenite Kanda mmiin Reaksiyonlara Yol Aar 413 0-A-B Kan Gruplar 413

NTE VII Solunum BLM 37 A kcier Ventilasyonu Solunum Mekanii 432

432

A ve B Antijenleri- Agltinojenler 413 Agliitininler 413 Transfzyon Reaksiyonlarnda Agltinasyon Sreci 414 Kan Grubu Tayini 414
Rh Kan Grublar 415

Akcierleri Genileten ve Daraltan Kaslar 432 Akcierlerde Havann e ve Da Hareketi-Buna Neden Olan Basnlar 432 Akcier Genilemesi zeine Gs Kafesinin Etkisi 435 Solunum "Ii 435
Akcier Hacim ve Kapasiteleri 436

Rl mmiin Yant 415 Kan Uyumazlna Bal Transfzyon Reaksiyon lar 416
Doku ve Organ Nakli (Transplantasyonu) 416

Akcier Hacim Deiikliklerinin Kaydedilmesi Spirometri 436 Akcier Fonksiyonlarnn ncelenmesinde Kullan lan Ksaltma ve Semboller 437 Fonksiyonel Rezidel Kapasite, Rezidiiel Hacim ve Total Akcier Kapasitesi Tayinleri - Helyum Diliisyon Yntemi 437
Soluk Hacmi ve Frekansn arpmndan Solunum Dakika Hacminin Hesaplanmas 438 Alveoler Ventilasyon 438

Nakledilen D okuda mmiin Reaksiyonu Ama a balar 417


BLM 36 Hem ostaz ve Kan Phtlamas Hemostazdaki Olaylar 419

4 19

l Boluk ve Alveoler Ventilasyon zerine Etkisi 439 Alveoler Ventilasyon Hz 439


Solunum Yollarnn Fonksiyonu 440

D am ar Spazm 419 Trombosit Tkac Oluumu 419 Yrtlan D am arda Kan Phtlamas 420 Fibrz Organizasyon ya da Phtnn Erimesi
Phtlama Mekanizmas 421

Trakea, Bronlar ve Broniyoller 440 Burnun Solunumdaki Fonksiyonu441 Ses karma (Vokalizasyon) 442 421
BLM 38 Pulm oner Dolam; Pulm oner dem ; Plevra Svs 444 Pulmoner Dolam Sisteminin Fizyolojik Anatomisi 444 Pulmoner Sistemdeki Basnlar 444 Akcierlerin Kan Hacmi 445 Akcierlerde Kan Akm ve Dalm 445 Blgesel Pulmoner Kan Akmna Akcierlerdeki Hid rostatik Basn Farklarnn Etkisi 446

Protrombinit TrombineDnm 421 Fibrinojeni Fibrine Dnmil-Pht Oluumu 421 Pht Oluumunun Ksr Dngs 422 Phtlamann Balam as: Protrombin Aktivatrii Oluumu 422 Normal D am ar Sisteminde Phtlamann n len mesi, IntravaskiilerAntikoaglanlar 425 Kan Phtsnn Erimesi-Plaznin 425
nsanda Ar Kanamaya Neden Olan Durumlar 426

KVitamini Eksikliine Bal Protrombin, Faktr

Pulmoner Kan Akmnn l.,2. ve 3. Blgeleri 446 Ar Egzersizde Pulmoner Dolam zerine Kardi-

indekiler

21

y ak Debi Artnn Etkisi 447 Sol Kalp Yetersizliinin Bir Sonucu Olarak Sol Atri yum Basnc Ykseldiinde Pulmoner Dolamn Fonksiyonu 447
Pulmoner Kapiller Dinamik 448

Kanda Oksijenin Tanmas

466

Akcierlerdeki Svnn Kapiller Deiimi ve Pulmo ner Interstisyel Sv Dinamii 448 Pulmoner dem 449
Plevra Boluundaki Svlar 450

BLM 39 Gaz Deiiminin Fiziksel lkeleri; Solunum M em b ran larn d a Oksijen ve Karbon D ioksit D ifzyonu 4 52 Difzyon ve Gaz Parsiyel Basnlarnn Fizii 452

Oksijenin Hemoglobinle Geridniiml Balan mas 466 Hemoglobinin Doku Oksijen P02'sine "TamponEt kisi 467 Oksijen-Henoglobin DisosiyasyonErisini Kaydran Faktrler ve Oksijen Tanmasndaki nemleri 468 Oksijenin Hcreler Tarafndan M etabolik Kullan m 469 znm Halde Oksijen Tanmas 469 Hemoglobinin Karbon Monoksitle Birlemesi-Oksijenin Ayrlmas 469
Karbon Dioksidin Kanda Tanmas 470

Gaz Difzyonnun Molekller Temeli 452 Gaz Karmndaki Gaz Basnlar-Gazlar "Parsi yel Basnlar 452 Suda ve D okularda znen Gazlarn Basnlar 452 Su Buhar Basnc 453 Gazlarn Svlarda Difzyou-Net Difiizyona Ne den Olan Basn Fark 453 Gazlarn D okularda Difzyonu 454
Alveoler Havann Bileimi-Atmosfer Havas ile li kisi 454

Karbon Dioksidin Kimyasal Tanma ekilleri 470 Karbon Dioksidin Bikarbonat yonu eklinde Tanmas 470 Karbon Dioksit Disosiyasyon Erisi 471 Hemoglobinin Oksijenle Balanm asnda Karbon Dioksidin Serbestlenmesi-C02 Tanmasn Artr m ada Haldane Etkisi 4 71 Karbon Dioksit Tanmas Sresince Kanda Asidite Deiimi 472
Solunum Blm 472

BLM 41 Solunum Reglasyonu Solunum Merkezi 474

474

Alveollerdeki Oksijen Konsantrasyonu ve Parsiyel Basnc 454 Alveollerdeki Oksijenin Konsantrasyonu ve Parsiyel Basnc 455 Alveollerde Karbon DioksidinKonsantrasyonu ve Parsiyel Basnc 455 Ekspirasyon Havas 456
Solunum Membrannda Gazlarn Difzyonu 456

Solunum M embrannda GazlarnDifzyon Hzn Etkileyen Faktrler 457 Solunum Membranndan Difzyon Kapasitesi 458
Ventilasyon-Perfzyon Orannn Alveoler Gaz Kon santrasyonu zerine Etkisi 460

P 02-PC02, VAJQ izelgesi 460 "Fizyolojik antKavram (VAJQ Normalin Altnda Olduunda) 461 "Fizyolojik l BolukKavram (VAJQ Normalden Byk Olduunda) 461 Ventilasyon Perfzyon Orannda Anormallikler 461
BLM 40 K anda ve Vcut Svlarnda Oksijen ve Kar bon Dioksidin Tanmas 4 63 Akcierlerde, Kanda ve Dokularda Oksijen ve kar bon Dioksit Basnlar 463

Dorsal Solunum Grubu Nronlarnn nspirasyot ve Solunum Ritminin Dzenlenmesindeki Grev leri 474 Pnmotaksik Merkez nspirasyot Sresini Snrlan drr ve Solunum Frekansn Artrr 475 Hem Uspirasyon Hem de Ekspirasyonda Grev Ya pan Ventral Solunum Grubu Nronlar 475 AltPonsta Bir "Apnstik Merkezin Bulunma Olas l 475 Akcierin Genileme Sinyalleri le nspirasyoun S nrlandrlmas- Hering-Breuer Genileme Ref leksi 475 Solunum Merkezi Aktivitesini Genel Kontrol 476
Solunumum Kimyasal Kontrol 476

Solunum Merkez Aktivitesini Karbon Dioksit ve Hidrojen yonlar le Direkt Kimyasal Kontrol 476
Solunum Aktivitesinin Kontralnde Periferik Kimoreseptr Sistemi-Oksijenin Solunum Kontroln deki Rol 477

Alveoler Ventilasyon zerine, PC02, pH ve P 0 2nn Birlikte Etkileri 479


Egzersizde Solunum Reglasyonu 479 Solunumu Etkileyen Dier Faktrler 481

Periyodik Solunum

482

Oksijenin Pulmoner Kan Yoluyla Alnmas 463 Oksijenin Arteryel Kanda Tanmas 464 Oksijenin Periferik Kapillerlerden Doku Svsna Difzyonu 464 Oksijenin Periferik Doku Kapillerlerinden Doku Hcrelerine Difzyonu 465 Karbon Dioksidin Periferik DokuHcrelerinden Do ku Kapillerlerine ve Pulmoner Kapillerlerden Alveollere Difzyonu 465

BLM 42 Solunum Yetersizlii- F izyopatoloji, Tan, O k sijen Tedavisi 4 84

Solunum Anomalilerini ncelem ede Kullanlan Yntemler 484 Kan Gazlar ve pH'n ncelenmesi 484 Maksimum Ekspirasyon Akmnn llmesi 485 Zorlu Ekspirasyon Vital Kapasitesi ve Zorlu Ekspi rasyon Hacmi 486

22

indekiler

zgl Pulmoner Anomalilerin Fizyolojik zellikleri 486

Kronik Pulmoner Amfizen Pnmoni 488 Atelektazi 488 Astm 489 Tberkloz 489
Hipoksi vc Oksijen Tedavisi Hiperkapni 491

486

Sinir Sisteminin Organizasyonu; Sinapslarm Temel Fonksiyonlar ve Transm iter M a d d e le r 512 Sinir Sisteminin Genel Organizasyonu 512

490

eitli Tip Hipoksilerde Oksijen Tedavisi Siya naz 491 Dispne 491
Yapay Solunum 492

490

Merkezi Sinir Sistemi Nronu-Temel Fonksiyonel Birim 512 Sinir Sisteminin Duysal Blmii-Duysal Reseptrler 512 M otorBlm-Uyglama (Efektr) Organlar 512 Bilgilerin tlenmesi-Sinir Sisteminin "btegratif" Fonksiyonu 513 Bilginin Depolanmas-Bellek 514
Merkezi Sinir Sistemi Fonksiyonunun Balca D zeyleri 514

UNITE VIII
Havaclk, Uzay, Sualt Dal Fizyolojisi BLM 43 Havaclk, Yksek rtifa ve Uzay Fizyolojisi 4 96 Dk Oksijen Basncnn Vcuttaki Etkileri 496

Medlla Spialis Dzeyi 514 A11 Beyin ya da Subkortika l Dzey 514 st Beyin ya da Kor tikal Dzey 515
Sinir Sisteminin Bir Elektronik Bilgisayarla Karla trlmas 515 Merkezi Sinir Sistemi Sinapslar 515

Farkl Yksekliklerde Alveoler P 02 496 eitli Yksekliklerde S a f Oksijen Solunumunun Al veoler P 02 zerine Etkisi 496 Hipoksini Akut Etkileri 497 Dk Oksijene Aklimatizasyon 497 Yksek rtifalarda Yaayan Yerli Topluluklarda Do al Aklimatizasyon 498 Yksek rtifada Kapasitesi: Aklimatizasyoun Et kisi 499 Kronik Da Hastal 499 Akut Da Hastal ve Yksek rtifada Pulmoner dem 499
Havaclk ve Uzay Fizyolojisinde Akselerasyon Kuv vetlerinin Vcuda Etkileri 500

Sinaps Tipleri-Kimyasal ve Elektriksel Sinapslar 515 Sinapslarm Fizyolojik Anatomisi 516 Sinaptik Transmiterler Olarak Fonksiyon Gren Kimyasal M addeler 519 Nronal Eksitasyon Srasnda Gelien Elektriksel Olaylar 521 Nrona1nlibisyonda Elektriksel Olaylar 522 Nronlarn Eksitasyon unda Dendritleri zel Fonksiyonlar 524 Nronun Eksitasyon Dzeyi ile Ateleme Hznn likisi 525
Sinaptik letinin Baz zel Karakteristikleri 525 BLM 46 Duyu Reseptrleri; Bilginin lenm esinde N ron D evreleri 528 Duyu Reseptrlerinin Tipleri ve Duyarl Olduklar Duysal Uyaranlar 528

Sen trifiigal Akselerasyon Kuvvetleri 500 Dorusal Akselerasyon Kuvvetlerinin Vcuda Etki leri 501
Kapal Uzay Aracnda "Yapay klim 502 Uzayda Arlkszlk 502 BLM 44 Sualt Dal Fizyolojisi ve D i er H iperbarik Koullar 504 Gazlarn Yksek Parsiyel Basnlarnn Vcuttaki Et kileri 504

Reseptrlerin Farkl Duyarlklar 528


Duysal Uyaranlarn Sinir mpulslarna evrilmesi 529

Sinir Sonlam alarnda Yerel Akmlar-Reseptr Po tansiyelleri 529 Reseptrlerin Adaptasyonu 531
Farkl Tiplerde Sinyalleri leten Sinir Lifleri ve Sinir Liflerinin Fizyolojik Snflandrlmas 532 Sinir Traktuslarnda Farkl iddette Sinyallerin lletimi-Spasiyal ve Temporal Sumasyon 533 Nron Havuzlarnda Sinyallerin letilmesi ve lenmesi 533

Yksek Basnlarda Oksijen Toksisitesi 504 Yksek Basnca Maruz Kalan Dalgcn Dekompresyon 506
Scuba (Sucieri) le Dal (Self-Contained Underwa ter Breathing Apparatus) 508 Denizaltlarda zel Fizyolojik Problemler 508 Hiperbarik Oksijen Tedavisi 509

Sinyallerin Nron Havuzlarndaki Duraklardan Geii 534 Bir Nron Havuzunda Sinyalin Uzatlmas - "Arddearj" 536
Nronal Devrelerin Kararllk ve Kararszl 538

NTE IX Sinir Sistemi: A .G enel lkeler ve Duysal Fiz yoloji BLM 45

Sinir Sisteminin Fonksiyonlarnn Kararlln Salayan nhibitr M ekanizmalar 538 Sinir Sisteminde Kararllk Salama Ynnden Si naps Yorgunluu 538

indekiler

23

BLM 47 Som atik Duyular: I. Genel Organizasyon; D o kunma ve Durum Duyular 540

Brown-Seqard Sendromu 560


Baars 560

tntrakranyal Kaynakl Baars 560 Ekstrakanyal Tip Baars 561


Termal Duyular 561

Som atik Duyularn Snflandrlmas Vibrasyonun Alglanmas 541 Gdklanma ve Kanma 542

540
540

Dokunma Duyularnn Alglanmas ve letimi

Termal Reseptrler ve Bunlarn Uyarlmas 561 Termal Sinyallerin Sinir Sisteminde letimi 562
NTE X Sinir Sistemi: B. zel Duyular BLM 49 Gz: I. Grm e O p ti i Optiin Fiziksel lkeleri

Somatik Uyarlar Merkezi Sinir Sistemine leten Duysal Yollar 542

Dorsal Kolo-Medyal Lenniskal Sistem Anterolateral Sistem 542

542

Dorsal Kolon-Medyal Lemniskal Sistemde leti 542

Dorsal Kolon-Medyal Lemniskal Sistemin Anatomi si 542 Som atik Duysal Korteks 544 Som atik Duysal Asosiyasyon Alanlar 546 Dorsal Kolon-Medyal Lemniskal Sistemdeki Sinyal iletisinin Tm zellikleri ve Analizi 546 Duysal Uyaran iddetinin Yorumu 548 Uyaran iddetinin Deerlendirilmesi 548 Durum (Pozisyon) Duyular 548
Kaba Dokunma Sinyallerinin Anterolateral Yolda letilmesi 549

566 566

In Krlmas 566 Krlma ilkelerinin Merceklere Uygulanmas 566 Bir Mercein Odak Uzakl 567 Dbkey (Konveks) Mercekte Grnt Oluumu 568 Mercein Krma Gcnn lmii-Diyoptri 569
Gz Optii 569

Anterolateral Yolun Anatomisi

549

Somatik Duysal Fonksiyonun Baz zel Durumlar 550

Som atik Duyuda Talamusun Fonksiyonu 550 Duysal Duyarln Kortikal Kontrol - Kortikofiig al Sinyaller 550 Duyularn Segneter Alanlar - Dermatomlar 551
BLM 48 Som atik Duyular: II. A r, Baars ve Ter mal Duyular 552 Ar Tipleri ve Nitelikleri-Hzl Ar ve Yava Ar 552 Ar Reseptrleri ve Bunlarn Uyarlmas 552

Bir Fotoraf Makias Olarak Gz 569 Akonodasyon Mekanizmas 570 Pupilla ap 571 Krma Kusurlar 571 Grme Keskinlii 573 Bir Nesnenin Gzden Uzaklnn Belirlemesi-DerinlikAlgs 574
Oftalmoskop 574 Gzn Sv Sistemi-Gzii Svlar 575

Hunr Akziin Silyer Cisimler Tarafndan retimi 575 Hmr Akziin Gzden Dar Ak 576 Gzii (ltraokler) Basnc 576
BLM 50 Gz: II. Retinann R eseptr O larak ve Sinir sel levi 578 Retinann Anatomisi ve Yap Elemanlarnn levi 578 Grmenin Fotokimyas 579

Ar Nedeni Olarak Doku Hasar Derecesi

553

Ar Sinyallerinin Merkezi Slinir Sistemine kili leti mi 553

Omurilik ve Beyin Sapnda kili Ar Iletimi-Neospinotalam ik Yol ve Paleospinotalam ik Yol 554


Beyin ve Medulla Spinaliste Arnn Bastrlma ( Analjezi") Sistemi 555

Beynin Opiat Sistemi-Endorfin ve Enkefalinler 556 Ar iletiminin Dokunm a Duysal Sinyalleri ile llibisyonu 557 Arnn Elektriksel Stimulasyon le Tedavisi 557
Yansyan Ar 557 Viseral Ar 557

Rodopsin-Retinal Grme Dngs ve Basillerin Uyarlmas 580 Retina Duyarlnn Otomatik Diizenlenmesi-Aydnla ve Karanla Uyum 582
Renkli Grme 584

Renk Saptamann -renk Mekanizmas 584 Renk Krl 584


Retinann Sinirsel levi 586

Gerek Viseral Arnn Nedenleri 557 Organ Hasarnn Neden Olduu Pariyetal Ar 558 Viseral Arnn Lokalizasyonu - Viseral" ve "Pariyetal" leti Yollar 558
Ar ve Dier Somatik Duyularla lgili Baz Klinik Anormallikler 559

Retinann Sinirsel Devresi 586 Gangliyo Hcreleri 588 Gagliyon Hcrelerinin Uyarlmas

588

Hiperaljezi 559 Talanik Sendron 559 Herpes Zoster (Zona) 559 TikDolore (Arl Tik) 559

BLM 51 Gz: III. Grmenin M erk ezi N rofizyolojisi 591 Grme Yollan 591 592

Dorsal Lateral Genikiilat Nkleusn levi 591


Grme Korteksinin Organizasyonu ve levi

24

iindekiler

Priner Grme Korteksinin Tabakal Yaps 593 Grsel Bilginin Analizi iin ki Ana Yol-(l) Hzl Duru ve HareketYolu; (2) Kusursuz Renk Yo-' lu 594
Grsel Resmin Analizi Srasnda Nronal Uyarlma Patenleri 594

Omuriliin M o to r Fonksiyonlar; Spinal Ref leksler 622

Motor Fonksiyonlar in Omuriliin Organizasyonu 622


Kas Duysal Reseptrleri-Kas ciklei ve Golgi Tendon Organla-Kas Kontrolndeki Rolleri 624

Rengin Saptanmas 595 Priner Grme Korteksinin Uzaklatrlmasnn Et kisi 595


Grme Alanlar; Perimete 595 Gz Hareketleri ve kontrol 596

Gzlerin Fiksasyon Hareketleri 596 ki Gzden Gelen Grsel Resimlerin Birletirilmesi 598
Gz Uyumunun ve Pupilla Aklnn Otonomik Kontrol 599

Kas ciinin Reseptr Fonksiyonu 624 Kas Gerim Refleksi 625 stemli Motor Ativitede Kas ciinin Rol 626 Golgi Terdon Refleksi 628 Kas cikleri ve Golgi Tendon Organlarnn Motor Kontrolde Beynin Yksek Seviyeleri le Birlikte levi 628
Fleksr Refleks ve Geri ekme Refleksleri 629 apraz Ekstensr Refleks 630 Resiprok nhibisyon ve Resiprok lnervasyon630 Postr ve Hareket (Lokomosyon) Refleksleri 630

Uyumun (Akomodasyon) Kontrol (Gzlerin Odak lanmas) 599 Pupilla apnn Kontrol 600
BLM 52 itm e Duyusu 602 Kulak Zar ve Kemikik Sistemi 602

Omuriliin Postr ve Hareketle lgili Refleksleri 630


Kanma Refleksi 631 Kas Spazm Douran Omurilik Refleksleri Omurilikte Otonom Refleksler 632 Omurilik Kesilmesi ve Spinal ok 632 BLM 55 M o to r Fonksiyonunun K orteks ve Beyin Sa pndan Kontrol 634 Motor Korteks ve Kortikospinal Yol 634 632

Sesin Kulak Zarndan Kokleaya letimi 602 Sesin Kemikler zerinden letimi 603
Koklea 603

Kokleann levsel Anatomisi 603 Ses Dalgalarnn Kokleada letimi - "lerleyen Dal ga" 604 Corti Organnn levi 605 Ses Frekansnn Saptanmas - Yerlkesi 607 Sesin Yksekliinin Saptanmas 607
Merkezi itme Mekanizmalar 608

itme Yollar 608 itmede Beyin Korteksinin levi 609 Sesin Geldii Ynn Saptanmas 610 Merkezi Sinir Sisteminden Alt itme Merkezlerine Giden Sentrifgal Sinyaller 611
itme Anomalileri 611

Sarlk Tipleri 611


BLM 53 Kimyasal Duyular-Tat ve Koku 613 Tat Duyusu 613

Priner Motor Korteks 634 Premotor Alan 634 Splementer Motor Alan 635 nsan Motor Korteksitde Motor Kontroln Baz zellemi Alanlar 635 Sinyallerin Motor Kortekstet Kaslara Tanmas 636 Motor Kortekse Gelen Liflerin Yollar 637 Nkles Ruber Kortikal Sinyalleri Omurilie leten Alternatif Bir Yol Olarak Grev Yapar 637 Ekstrapiramidal"Sistem 638 Omuriliin Priner Motor Korteks ve Niilkeus Ruber Tarafndan Uyarlmas 638
Motor Fonksiyonunun Kontrolnde Beyin Sapnn Rol 640

Yer ekimine Kar Vcudun Desteklenmesi- Retikiiler ve Vestibiiler Niikleuslarm Rol 640
Vestibler Duyular ve Dengenin Korunmas 641

Temel (Birincil) Tat Duyular 613 Tat Tomurcuu ve levi 614 Tat Sinyallerinin Merkezi Sinir Sistemine letimi 615 Tat Tercihi ve Diyetin Denetimi 616
Koku Duyusu 616

Koku Zar (Olfaktr Membrt m) 616 Koku Hcrelerinin Uyarlm 617 Koku Sinyallerinin Merkezi Sinir Sistemine letil mesi 618

Vestibiiler Aparey 641 Statik Dengenin Korunmasnda Utrikulus ve Sakkulusur Fonksiyonu 643 Yarmdaire Kanallaryla Ba Dnnn Alglan mas 644 Gzleri Stabilize Eden Vestibler M ekanizma 645 Denge ile ilgili Dier Faktrler 645
Bilind, Steeotip Hareketlerin Kontrolnde Beyin Sap Nkleuslarnm Fonksiyonlar 646 BLM 5( Serehellum, Bazal Gangliyonlar ve G enel M o to r K ontrol 647 Serebellum ve Motor Fonksiyonlar 647

NTE XI Sinir Sistemi: C. M o to r ve E n teg ratif N rofizyoloji BLM 54

Serebellumun Anatomik Fonksiyonel Alanlar 647

indekiler

25

Serebellmun Nronal Devresi 648 Genel Motor Kontrolde Serebellmun Fonksiyonu 652 Klinikte Serebellm Bozukluklar 655
Bazal Gangliyonlar-Motor Fonksiyonlar 656

Hipotalamusun Anahtar Konumu 681 Hipotalamus, Limbik Sistemin Temel Kontrol Mer kezi 682

Motor Aktivite Modellerinin Yerine Getirilmesinde Bazal Gangliyonlarn Fonksiyonu-Putamen Dev resi 657 Ardk Motor Hareketlerinin Kognitif Kontrolnde Bazal Gangliyonlarn Rol-Nukles Kaudats Devresi 657 Bazal Gangliyonlarn Hareketlerin iddetini lme ve Zamanlamay Deitirme Grevi 658 Bazal Gangliyon Sisteminde Spesifik Nrotransmiterlerin Grevleri 659 Bazal Gangliyonlarn Harabiyeti Sonucu Oluan Klinik Sendrom lar 659
Motor Kontrol Sisteminin Birok Blmnn En tegrasyonu 660

Hipotalamusun Vejetatif ve Endokrin Kontrol lev leri 682 Hipotalamusun Davranla lgili levleri ve lgili Lim bik Yaplar 684 Limbik Sistemin "dl" ve "Cezalevi 684 dl ve Cezann Davrantaki nemi 685
Limbik Sistemin Dier Blmlerinin Spesifik lev leri 686

Hipokampusun levleri 686 Amigdalarn levleri 686 Lim bik Korteksin levi 687
BLM 59 Beynin Etkinlik Durum lar-Uyku; Beyin Dalgalar; Epilepsi; Psikozlar 6 8 9 Uyku 689

Omurilik Dzeyi 660 Arka Beyin Dzeyi 660 Motor Korteks Dzeyi 660 Bizi Hareket Geiren Nedir?
BLM 57

661

Yava-Dalga Uykusu 689 REM Uykusu (Paradoksal Uyk, Desenkronize Uy ku) 689 Uykunun Temel Kuramlar 690 Uykunun Fizyolojik Etkileri 691
Beyin Dalgalar 691

Serebral K orteks; Beynin Entellektel lev leri; ren m e ve Bellek 663 Serebral Korteksin Fizyolojik Anatomisi 663 Spesifik Kotikal Alanlarn levleri 663

Asosiyasyon Alanlar 665 Speriyor Tenporal Lobun Arka Blmnn Yo rumsal llevi-Wericke Alan" (Genel Yorum Ala n) 666 Baskn Olmayan Hemisferde Parietooksipitotemporal Korteksin levleri 668 Prefrontal Asosiyasyon Alannn Yksek Entellekt el levleri 668
iletiimde Beynin levi-Konumann Girdileri ve ktlar 669 ki Serebral Hemisfer Arasnda Dnce, Bellek, Eitim ve Dier Bilgilerin Aktarlmasnda Corpus Callosum ve Commissura Anteriorun ilevi 671 Dnceler, Bilin ve Bellek 671

Beyin Dalgalarnn Beyindeki Kayna 692 Serebral Etkinliin Farkl Derecelerinin EEGnin Te mel Frekans zerine Etkileri 692 Uyanklk ve Uykunun Deiik Aam alarnda EEG Deiimleri 693
Epilepsi 693

Grand Mal Epilepsi 693 Petit Mal Epilepsi 694 Fokal Epilepsi 694
Psikotik Davran ve Demans -Spesifik Notransmiter Sistemlerin Rolleri 694

Depresyon ve M anik-DepesifPsikozlar-Norepinefri ve Serotonit Nrotransniter Sistemlerinin Aktivitelerinde Azalma 695 izofreni-Dopamin Sisteminin Bir Blmnn Olas Ar Fonksiyonu 695 Alzheimer Hastal-Amiloid Plaklar ve Bellek Sre cinin Yitirilmesi 695
BLM 60 O to n om Sinir Sistemi ve Bbrekst (Adrenal) Bezi M edullas 6 97 Otonom Sinir Sisteminin Genel Organizasyonu 697

Bellek-Siaptik Fasilitasyon ve Sinaptik lhibisyonun Rolleri 672 Ksa Sreli Bellek 673 Orta Uzun-Sreli Bellek 673 Uzun Sreli Bellek 674 Bellein Pekitirilmesi (Konsolidasyon) 675
BLM 58 Beynin Davransal ve M otivasyonel M ekanizm alar-Lim bik Sistem ve H ipotalam us 678 Beynin Aktivasyon ve Drt Sistemleri 678

Sempatik Sinir Sisteminin Fizyolojik Anatomisi 697 Parasempatik Sinir Sisteminin Fizyolojik Anatomisi 698
Sempatik ve Parasempatik Fonksiyonunun Temel zellikleri 699

Serebral Aktivasyonn Beyin Sapndan Gelen S rekli Uyarlarla Kontrol 678 Beyin Aktivitesini N rohorm oal Kontrol 679
Limbik Sistem 681 Limbik Sistemin Fonksiyonel Anatomisi;

Kolinerjik ve Adreerjik Lifler-Asetilkolin ya da Norepinefrin Salglanmas 699 Efektr Organlardaki Reseptrler 700 Sempatik ve Parasempatik Stimiilasyonun Eksitatr ve Inhibitr Etkileri 701 Sempatik ve Parasempatik Stimiilasyonun Spesifik Organlardaki Etkileri 701

26

indekiler

Adrenal Medullaun Fonksiyonu 703 Uyar Frekansnn Sempatik ve Parasempatik Etki Dereceleriyle likisi 704 Sem patik ve Parasem patik " To/us" 704 Deervasyon Sonras Sem patik ve Parasempatik Organlarn Deervasyon Ar Duyarl 705
Otonom Refleksler 705 Organlarn Sempatik ve Parasempatik Sistemler Tarafndan Baz Durumlarda Snrl, Dier Baz Durumlarda da Yaygn Stimlasyonu 705

lerletici Hareketler-Peristaltizm Kartrc Hareketler 723

723

Gastrointestinal Kan Akm-Splanknik Dolam 724

Gastrointestinal Kan Damarlarnn Anatomisi 724 Barsak Ak ti vitesi ve M etabolik Faktrlerin Gastro intestinal Kan Akmna Etkisi 724 Gastrointestinal Kan Akmnn Sinirsel Kontrol 726
BLM 63 Besinlerin Sindirim Kanalnda Tanmas ve Kartrlmas 728 Besin Alm 728

Sempatik Sinir Sisteminin Alarm" veya "StresYan t 706 Otonom Sinir Sisteminin Medulla Oblogata, Pons ve Mezesefalon Tarafndan Kontrol 706
Otonom Sinir Sisteminin Farmakolojisi 707

Adreejik Efektr Organlara Etkili llalar-Sempatom im etik lalar 707 Kolierjik Efektr Organlara Etkili lalar 707 Sem patik ve Parasempatik Postgagliyoner Nron lar Bloke veya Stimle Eden lalar 708
BLM 61 Beyin Kan Akm , Serebrospinal Sv ve Beyin M etabolizm as 7 0 9 Beyin Kan Akm 709

Mastikasyon (ineme) Yutma (Degltasyon)

728 728
730

Midenin Motor Fonksiyonlar

Midenin Depo Fonksiyonu 731 Midede Besinin Kartrlmas ve llerletilmesi-Mideni Temel Elektriksel Ritmi 731 Midenin Boalmas 731 Mide Boalmasnn Dzenlenmesi 732
nce Barsak hareketleri 733

Beyin Kan Akmnn Normal Deeri 709 Beyin Kan Akmnn Dzenlenmesi 709 Beyin Mikrosirklasyonu 710 Beyin Kan Damarlarnn Tkanmasnda Serebal "inme" Oluur711
Serebrospinal Sv Sistemi 711

Kartrc Kontraksiyonlar (Segmentasyon Kontraksiyon\r) 733 lerletici Hareketler 734 lleoekal Valviiln Fonksiyonu 734
Kolon Hareketleri 735

Defekasyon

736

Kaln Barsak Aktivitesini Etkileyen Dier Otonomik Refleksler 737 BLM 64 Sindirim Kanalnn Salg Fonksiyonlar

Serebrospinal Svnn Yastk Fonksiyonu 711 Serebrospinal Svnn Oluumu, Akm veAbsorpsiyo 711 Serebrospinal Sv Basnc 713 Serebrospinal Sv Aknn Engellenmesi Hidrosefa liye Yol Aabil ir 713 Ka-Serebrospinal Sv ve Kan-Beyin Bariyerleri714 Beyin demi 714
Beyin Metabolizmas 714

738

Sindirim Kanal Salglarnn Genel Prensipleri 738

NTE XII G astrointestinal Fizyoloji BLM 62 G astrointestinal Fonksiyonun Genel Kurallar-M o tilite , Sinirsel K ontrol ve Kan Dolam 7 18 Gastrointestinal Motilitenin Genel Kurallar 718

Bezlerin Anatomik Tipleri 738 Sindirim Kanal Bezlerinin Uyarlmasnda Ana Me kanizm alar 738 Glandiiler Hcrelerden Sekresyoun Aa M ekaniz mas 739 Mlksn Kayganlatrc ve Koruyucu zellikleri ve Mlksn Gastrointestinal K analdaki nemi 740
Tkrk Sekresyonu 740 zofagus Sekresyonu 742 Mide Sekresyonu 742

Gastrointestinal Duvarn zellikleri

718

Gastrointestinal Fonksiyonun Sinirsel KontoliiEnteik Sinir Sistemi 720

Myeterik ve Subnkozal Pleksuslar Arasndaki Farklar 720 Enterik Nronlar Tarafndan Salglanan Nrotransmiter Tipleri 721 Gastrointestinal Motilitenin Hormonal Kontrol 722
Gastrointestinal Kanal Hareketlerinin Fonksiyonel Tipleri 723

Mide Sekresyonlarnn zellikleri 742 Gastrik Sekresyonu Sinirsel ve H ormonal M eka nizmalarla Dzenlenmesi 744 AsitSekresyonunun Uyarlmas 744 Pepsiojen Sekresyonunun Dzenlenmesi 744 Mide Sekresyonunun Fazlar 745 Gastrik Sekresyoun Mide Sonrasndaki ltestial Faktrlere Bal lnhibisyo 745 Gast in ve Dier Gastrointestinal Hormonlarn Kimyasal erii 746
Pankreas Sekresyonu 746

Pakreatik Sindirim Enzimleri 746 Bikarbonat yonlarnn Salglanmas 747 Pankreas Sekresyoun Dzenlenmesi 747
Karacier Tanafdan Safra Sekresyonu; Safra

iindekiler

27

Sisteminin Fonksiyonlar

749

Safra Sekresyonunn Fizyolojik Anatomisi 749 Ya Sindirimi ve Em ilim ide Safra Tuzlarnn Fonksiyonlar 750 Kolesterol Sekresyon; Safra Ta Olm 751
ince Barsak Sekresyonla 752

Karbonhidrat Metabolizmasnda Glikozun Merkezi Rol 772 Hcre Membamndan Glikozun Tanmas 773

Glikozun Kolaylatrlm Difzyonuu Artrmada inslinin Etkisi 774 Glikozun Fosforilasyonu 774
Glikojenin Karacier ve Kasta Depo Edilmesi 774

Brunner Bezlerinden Miikiis Sekresyon 752 Lieberkiihn Kriptalarndan Intestinal Sindirim S vlarnn Sekresyon 752 nce Barsak Sek esyon un un Regiilasyon u 752
Kaln Barsak Sekresyonlar 753

Glikojenez 774 Depolanan Glikojenin Ykm-Glikojenoliz 774


Glikolitik Yolla Glikoz Moleklnden Enerji Serbestlemesi 775

BLM 65 G astrointestinal Kanalda Sindirim ve Emilim 754 eitli Besinlerin Sindirimi 754

Karbonhidratlarn Sindirimi Proteinlerin Sindirimi 755 Yalarn Sindirimi 756

754

Gastrointestinal Emilimin (Absorpsiyomn) Temel Prensipleri 758

Absorpsiyomn Anatom ik Temeli 758 Absorpsiyomn Temel Mekanizmalar 759


nce Barsakta Absorpsiyon 759

Glikoliz; Piriivik Asit Oluumu 775 Pi vik Asidin Asetilkoenzim Ay a Dnm 775 Sitrik Asit Sikls 775 Hidrojenin Oksidasyonuyla ATP Oluumu (Oksidatif Fosforilasyon) 777 Glikozun Ykm Srasnda ATP Oluumunun zeti 778 Vcudun Enerji Gereksinmesinde D epolanan Gliko jenden Enerji Serbestlemesinin Kontrol: Hcre de Glikoliz Hznn Kontrolnde ATP veADP Konsantrasyonlarnn Etkisi 778 Enerjinin Anaerobik Yolla Serbestlemesi-'Aaerobik Glikoliz" 778
Pentoz Fosfat Yoluyla Glikozdan Enerji Serbestlemesi 779

Suyun Absorpsiyon 759 iyonlarn Absorpsiyon 759 Besin M addelerinin Absorpsiyon 761
Kaln Barsakta Absorpsiyon: Feesin Oluumu 762

Glikozun Glikojen veya Yaa Dnm

780

BLM 66 G astrointestinal Bozukluklarn Fizyolojisi 7 64 Yutma ve zofagus Bozukluklar Midenin Bozukluklar 764 764

Protein ve Yalardan Karbonhidratlarn Oluumu Glikoncojenez 780 Kan Glikozu 780 BLM 68 Lipid M etabolizm as

781 781

Peptik lser

765
766

Lipidlerm Vcut Svlarnda Tanmas

nce Barsak Bozukluklar

nce Barsakta Besinlerin Anormal Sindiimi-Pankreas Yetersizlii 766 nce Barsak M kozosnda Malabsorpsiyon-Sprt 766
Kaln Barsak Bozukluklar 767

Konstipasyo 767 Diyare 767 M edidla Spinalis Yaralanmalarnda Dklama Paralizisi 767
Gastrointestinal Kanaln Genel Bozukluklar 768

Trigliseridleri ve teki Lipidlerin Gastrointestial Kanaldan Lenf Yolu ile Tanmas-ilomikronlar 781 Ya Asitlerinin Albminle Birlemi Olarak Kanda Tanmas - "Serbest Ya Asitleri 782 Lipoproteiler - Kolesterol ve Fosfolipidleri Tan masnda zel Fonksiyonlar 782
Ya Birikimi 782

Ya Dokusu 782 Karacier Lipidleri 783


Tigliseridlerin Enerji in Kullanm: Adenozin Tri fosfat Oluumu 783

Kusma 768 Bulant 769 Gastrointestinal Tkanm a 769 Gastrointestinal Kanalda Gaz; Flatus" 769

Karacierde Asetoasetik Asit Oluumu ve Kanda Ta nmas 784 Karbonhidratlardan Trigliseridleri Sentezi 785 Proteinlerden Trigliseridleri Sentezi 786
Tigliseridlerden Enerji Serbestlemesinin Dzenlenmesi 786

NTE XII! M etab o lizm a ve Tem peratr Dzenlenmesi BLM 67 K arbo n h id rat M etabolizm as ve Adenozin Trifosfat Oluumu 772

imanlk

787

Fosfolipidler ve Kolesterol 787

Besinlerden Enerji Serbestlemesi ve Serbest Enerji Kavram 772 M etabolizm ada Adenozin Trifosfatu Rol 772

Fosfolipidler 787 Kolesterol 788 Fosfolipidler ve Kolesteroln M embranlar Bata Ol m ak zere Hcrelerdeki Yapsal Fonksiyonlar 788

Ateroskleoz 789

Aterosklerozu Temel Nedenleri -Kolesterol ve Li-

28

indekiler

poproteinlerin Rolleri 789 Ateroskleroza Neden Olan Dier Faktrler 789 Aterosklerozn nlenmesi 789
BLM 69 Protein M etabolizm as 791 Temel zellikler 791

Alk 809 Vitaminler 809

Amino Asitler

791

Amino Asitlerin Tanmas ve Depolanmas 791

Kandaki Amino Asitler 791 Amino Asitlerin Hcrelerde Protein Olarak Depo lanmas 793
Plazma Proteinlerinin Fonksiyonel Rolleri 793

Esansiyel ve Esansiyel Olmayan Amino Asitler 794 Proteinlerin Enerji in Kullanlmas 794 Proteinlerin Zorunlu Yklmas 795
Protein Metabolizmasnn Hormonal Dzenlenmesi 795 BLM 70 Bir O rgan O larak K aracier Karacierin Fizyolojik Anatomisi HepatikVaskiiler Sistemin Grevi

A Vitamini 809 Tiyamin (B1 Vitamini) 810 Niyasi 810 Riboflavin (B2 Vitamini) 810 B12 Vitamini 811 Folik Asit (Pteroilglutamik Asit) 811 Piridoksin (B6 Vitamini) 811 PantotenikAsit 811 AskorbikAsit (C Vitamini) 812 D Vitamini 812 E Vitamini 812 KVitamini 812
Mineral Metabolizmas 812 BLM 72 Enerjetikler ve M etab o lizm a Hz

815

Metabolizmada ""Geerli Bir Enerji" Olarak AdenozinTrifosfatn Fonksiyonlar 815 797 797 797

Karaciere kan portal ven ve hepatik arter yoluyla ular 797 Karacierin Kan Depo Fonksiyonu 798 Karacierdeki ok Yksek L en f Akm 798 Karacierin M akofaj Sistemi-Karacieri Kan Te mizleme Fonksiyonu 798
Karacierin Metabolik Fonksiyonlar 798

Enerji Deposu ve "ATP Tamponlanmas" iin Yar dmc Bir Depo Olarak Fosfokreatin 816 Aerobik Enerjiye Kar Anaerobik Enerji 816 Hcrelerde Enerji Kullanmnn zeti 817
Hcrede Enerji Serbestlenmesinin Denetimi Metabolizma Hz 818 817

Tm-VctMetabolizma Hznn llmesi

818

Enerji Metabolizmas-Enerji Tketimini Etkileyen Faktrler 819

Karbonhidrat M etabolizmas 798 Ya M etabolizmas 799 Protein M etabolizmas 799 Karacierin Dier M etabolik Fonksiyonlar 799
Safra Bilirbin Dzeyi lmnn - Klinik Tan Arac Olarak Kullanm 800

lkter (Sarlk)- Ektraseliiler Svda Bilirbin Fazlal 801


BLM 71 D engeli Beslenme; Beslenm eninDzenlenmesi; O b e zite ve Alk; V itam in ler ve M in eraller 803 Sabit Koullarda Enerji Alm ve Enerji Tketimi Denge iindedir 803 Dengeli Beslenme 803

Gnlk Aktiviteler iin Gereken Toplam Enerji M ik tar 819 Bazal M etabolizma Hz- Vcudun Varln Sr drmesi iin Harcad Minimum Enerji Miktar 819 Fiziksel Aktiviteler Srasnda Kullanlan Enerji 820 Besinlerin lenmesi Srasnda Kullanlan EnerjiBesinlerin Termojenik Etkisi 821 Titremeye Bal Olmayan Termojenez- Sempatik Stinlasyonun Etkisi 821
BLM 73 Vcut Tem peratr, Tem peratr Dzenlenmesi ve A te 822 Normal Vcut Temperatrleri 822 Vcut Iss, Is Kaybna Kar Is retiminin Dengelenmesi ile Kontrol Edilir 822

Besinlerdeki Enerji 803 Protein, Karbonhidrat ve Yalarn Metabolik Kulla nmlarn Saptam ak in Kullanlan Yntemler 804
Besin Aliminin ve Enerji Depolanmasnn Dzenlenmesi 804

s retimi 822 Is Kayb 822


Vcut Temperatrnn Dzenlenmesi Hipotalamusun Rol 826

Besin Alimini Dzenleyen Sinirsel Merkezler 805 Besin Alimini Kantitatif Olarak Dzenleyen Faktr ler 806
Obezite 807

Vcut Temperatriin Artran ya da Azaltan Sinir sel M ekanizmalar 827 Temperatr Kontrolnde'Ayar Noktas"Kavram 829 Vcut Temperatrnn Davransal Kontrol 830 Deride Lokal Tempera tr Refleksleri 830
Vcut Temperatr Dzenlenmesindeki Bozukluklar 830

imanln Patolojik Nedeni Olarak Beslenme Regiilasyonu Bozukluu 808 imanln Tedavisi 808
Zayflk 808

Ate 830 Vcudun Ar Soukta Kalmas 832

indekiler

29

NTE XIV Endokrinoloji ve rem e BLM 74 Endokrinolojiye Giri

860
Tiroid Hormonlarnn Fizyolojik levleri 861

836

Vcut Fonksiyonlarnn Kimyasal Haberciler le Koordinasyonu 836 Hormonlarn Kimyasal Yaps ve Sentezi 836 Hormonlarn Salglanmas, Transportu ve Kandan Temizlenmeleri 837

Tiroid Hormonlar ok Sayda Genin Transkripsi yonunu Artrrlar 861 Tiroid Hormonlar Hcresel M etabolik Aktiviteyi Artrrlar 861 Tiroid Hormonunun Bymeye Etkisi 861 Tiroid Hormonunun Spesifik Vcut M ekanizm ala rna Etkileri 862
Tiroid Hormon Salgsnn Dzenlenmesi 864

Hormon Sekresyonunun Feedback Kontrol Hormonlarn Kanda Tanmalar 840 Hormonlarn Kandan "Klirensleri" 840
Horomonlarn Etki Mekanizmalar 840

839

Hormon Reseptrleri ve Uyarlmalar 840 Reseptrn Aktivasyou Sonucu Intraseliiler Sinyal letimi 841 Intraseliiler H ormonal Fonksiyonlara Araclk Eden kinci Haberci M ekanizmalar 841 Balca Hcrenin Genetik M ekanizmasna Etki Eden Hormonlar 843
Kandaki Hormon Konsantrasyonlarnn llmesi 844

TSH Sekresyonu Hipotalamusn Tirotropin- Ser bestletirici Hormonu Tarafndan Dzenlenir 864 n Hipofizden TSH Sekresyonunun Azalmasnda Tiroid Hormonunun Feedback Etkisi 865 Antitiroid Maddeler 865
Tiroid Hastalklar 865

Hipertiroidizm 865 Hipotiroidizn 867


BLM 77 Bbrekst Bezi K orteks (A d ren o ko rtikal) H orm onlar 869 Adrenokortikal Hormonlarn Sentezi ve Sekresyonu 869 Mineralokortikoidlerin Fonksiyonlar-Aldosteron 872

Radyoimmiinoassay 844
BLM 75 H ip o fiz H orm onlar ve Hipotalamus Tarafndan K ontrolleri 846 Hipofiz Bezi ve Hipotalamus ile likisi 846 Hipofiz Salgsnn Hipotalamus Tarafndan Kontrol 847

H ipotalanik- Hipofizer Portal Sistem 848


Byme Hormonunun Fizyolojik Fonksiyonlar 849

Aldosteronn Bbrek ve Dolama Etkileri 872 Aldosteron Ter Bezleri, Tkrk Bezleri ve Barsak Epitel Hcrelerinde Sodyum ve Potasyum Transportunu Uyarr 873 Aldosteron Etkisinin Hcresel M ekanizmas 873 Aldosteron Sekresyonunun Dzenlenmesi 874
Glikokortikoidlerin Fonksiyonlar 875

Byme Hormonu Birok Dokuda Bymeyi Sa lar 849 Byme Hormonu Birok M etabolik Etkiye Sahiptir 849 Byme Hormonu Kkrdak ve Kemik Bymesini Uyarr 850 Byme Hormonu, Etkilerinin ounu "Somatomedinler" ( nsiilin-Benzeri Byme Faktrleri) Ad Verilen Arac M addeler Yoluyla Gerekletirir 851 Byme Hormonu Salgsnn Dzenlenmesi 851 Byme Hormonu Salgsndaki Bozukluklar 853
Arka Hipofiz Bezi ve Hipotalamus le likisi 854

Kortizoliin Karbonhidrat M etabolizmasna Etkileri 875 Kortizoliin Protein M etabolizmasna Etkileri 875 Kortizoliin Ya Metabolizmasna Etkileri 876 Kortizol Stres ve lflamasyonda nem Tar 876 Kortizoliin Dier Etkileri 878 Kortizoliin Etkisinin Hcresel M ekanizmas 878 Kortizol Sekresyonunun Hipofiz Bezinden Salgla nan Adrenokortikotropik Hormon Tarafndan Dzenlenmesi 878
Adrenal Androjenler 880 Adrenokortikal Sekesyon Bozukluklar 880

ADH ve Oksitosinin Kimyasal Yaplar ADHnin Fizyolojik levleri 855 Oksitosik Hormon 856
BLM 76 Tiroidin M e ta b o lik Horm onlar 858

855

Hipoadrenalizm-Addison Hastal 880 Hiperadrenalizn-Cshing Sendronu 881 Priner Aldosteronizm (Conn Sendronu) 882 Adrenogenital sendrom 883
BLM 78 'h Insiin, Glukagon ve D iabetes M ellitus 8 8 4 858 nsiilin ve Metabolik Etkileri 884

Tiroid Hormonlarnn Sentezi ve Salglanmas

Tiroksin Yapm in yot Gereklidir 858 yodr Pompas (yodr Tutulmas) 858 Tiroglobulin ve Tiroksin ile Triiyodotiroin Oluu munun Kimyas 859 Tiroksin ve Triiyodotironinin Tiroid Bezinden Ser bestlemesi 859 Tiroksin ve Triiyodotironinin Dokulara Tanmas

lnslinin Karbonhidrat M etabolizmas zerine Et kisi 886 lnslinin Ya Metabolizmasna Etkisi 887 lnslinin Protein Metabolizmas ve Byme zeri ne Etkisi 889 nsiilin Sekresyonunun Kontrol 890 nsiilin Sekresyonn Uyaran Dier Faktrler 891

30

indekiler

Karbonhidrat ve Lipid Metabolizmalar Arasndaki "Geilerde"lnsiilinin (ve Dier Hormonlarn) Rol 891
Glukagon ve Fonksiyonlar 891

BLM 80 Erkekte rem e ve Horm onal Fonksiyonlar (ve Pineal Bez) 916 Erkek Cinsel Organlarnn Fizyolojik Anatomisi 916 Spermatogenez 916

Glikoz M etabolizmas zerine Etkileri 892 Glukagon Sekresyonunun Dzenlenmesi 892


Somatostatin Glukagon ve nslin Sekresyonunu nhibe Eder 893 Kan Glikozu Dzenlenmesinin zeti 893 Diabetes Mellitus 894

Tip 1 Diabet- Pankreasn Beta Hcreleri Tarafndan nslini Yaplamamas 894 Tip II Diabet- lnsiilinin M etabolik Etkilerine Diren 895 Tan Fizyolojisi 896 Diabet Tedavisi 896
Inslinoma-Hiperinsiilinizm 897 BLM 79 Paratiroid H orm onu, Kalsitonin, Kalsiyum ve Fosfat M etabolizm as, D Vitam ini, Kemik ve Diler 8 99 Ekstraseller Sv ve Plazmadaki Kalsiyum ve Fosfat Dzeylerinin Dzenlenmesi 899

Spermatogenez Evreleri 916 Semial Vesikllerin Fonksiyonu 918 Prostat Bezinin Fonksiyonu 918 Semen 919 Anormal Spermatogenez ve Erkekte Fertilite
Erkekte Cinsel Aktivite 921

920

Erkek Cinsel Aktivitesinde Nroal Uyanlar 921 Erkek Seksel Aktivitesini Evreleri 921
Testosteron ve Dier Erkek Cinsel Hormonlar 922

Erkek Seks Hormonlarnn Sekesyon, M etabolizma ve Kimyas 922 Testosteronun Fonksiyonlar 923 Testosteron Etkisinin Temel ntraseller M ekaniz mas 925 Erkek Cinsel Fonksiyonlarnn Hipotalamus ve nlipofiz Bezinden Salglanan Hormonlarla Kont rol 925
Erkek Cinsel Fonksiyon Bozukluklar 926

Plazma ve Iterstisyel Svda Kalsiyum 899 Ekstraseller Svlardaki norganik Fosfat 899 Vcut Svlarnda Kalsiyum ve Fosfat Konsantrasyo nundaki Deiimlerin Kemik Dndaki Fizyolo jik Etkileri 900 Kalsiyum ve Fosfatn Absorpsiyon ve Atlmas 900
Kemik ve Ekstraseller Kalsiyum ve Fosfatlarla likisi 901

Prostat Bezi ve Bozukluklar 926 Erkekte Hipogoadizm 927 Testis Tmrleri ve Erkekte Hipergoadizm 927
Pineal Bez (Epifiz)-Baz Hayvanlarda Mevsime Bal Fertiliteyi Kontrol 927 BLM 81 G ebelik ncesi Kadn Fizyolojisi ve Kadn H orm onlar 929 Kadn Cinsel Organlarnn Fizyolojik Anatomisi 929 Kadnda Hormonal Sistem 929 Aylk Ovaryum Siklusu; Gonadotropik Hormonlarn Fonksiyonlar 929

Kalsiyum ve Fosfatn Kemikte kmesi veAbsopsiyon-Ekstraseller Svlarla Dengelenme 902 Kalsiyumun Kemik ile Ekstraseller Sv Arasnda Deiimi 902 Kemiin Depolanmas ve Absorpsiyon-Kemiin ekillenmesi 903
D Vitamini 904

D Vitaminin Etkileri 905


Paratiroid Hormonu 906

Paratiroid Hormonunun Ekstraseller Svdaki Kalsiyum ve Fosfat Konsantrasyonuna Etkisi 906 Paratiroid Salglanmasnn Kalsiyum yon Kon santrasyonu ile Kontrol 908
Kalsitonin 908 Kalsiyum yon Konsantrasyonunun Kotrolniin zeti. 909 Paratiroid Bezi Fizyopatolojisi, D Vitamini ve Kemik Hastalklar 910

Gonadotropik Hormonlar ve verler zerindeki Et kileri 930 Ovaym Folikllerinin Bymesi-Ovaryum Siklusuun "FolikiilerAamas 930 Korps Lutem-Ovaryum Siklusunun Luteal" Faz 932 zet 933
Ovaryum Hormonlarnn Fonksiyonlar - stradiyol ve Progesteron 933

Hipoparatiroidizm 910 Primer Hiperparatiroidizm 910 Sekonder Hiperparatiroidizn 911 Raitizm- D Vitamini Eksiklii 911 Osteoporoz-Kemik M atiksinin Azalmas
Dilerin Fizyolojisi 912

Seks Hormonlarnn Kimyas 933 strojeleri Fonksiyonlar - Primer ve Sekonder Kadn Seks zellikleri zerine Etkileri. 934 Progesteronu Fonksiyonlar 936 Aylk Endometriyal Sikls ve Menstriiasyon 936
Kadnda Aylk Ritmin Dzenlenmesi - Ovarym ve Hipotalamik - Hipofiz Hormonlarn Etkileimleri 937

912

Dilerin Farkl Blmlerinin Fonksiyonlar 912 Dilerin kmas 913 Dilerde Mineral Deiimi 914 Di Bozukluklar 914

Hipotalamus-Hipofz-Ovaym Sisteminde Feed back Osilasyo 938 Piiberte ve Menar 939 Menopoz 940
verlerde Sek esyon Bozukluklar 940 Kadnda Cinsel Aktivite 941 Kadnda retgenlik 941

indekiler

31

BLM 82 G e b elik ve Laktasyon 9 4 4 f Ovumun Olgunlamas ve Dllenmesi 944

Doum Sonras Dolamn Yeniden Dzenlenmesi 960 Yenidoann Beslenmesi 962


Yenidoana zg Fonksiyonel Problemler 962

Dllenmi Ovumun Fallop Tplerindeki Transportu 945 Blastositi Uterusa nplantasyonu 945
Embriyonun Erken Dnemdeki Beslenmesi 945 Plasentann Fonksiyonu 946

Solunum Sistemi 962 Dolam 962


Sv Dengesi, Asid-Baz Dengesi ve B brek Fonksiyonu

Plasentann Geliimi ve Fizyolojik Anatomisi


Gebelikte Hormonal Faktrler 948

946

nsan Koryonik Gonadotropini, Korpus Luteumun Devam ve Menstrasyonun nlenmesindeki Et kileri 948 Plasentadan strojer Salglanmas 949 Plasentadan Progestero Salglanmas 949 nsan Koryonik Sonatomam otropini 949 Gebelikteki Dier Hormonal Faktrler 950
Anne Vcudunun Gebelie Yant Doum 952 950

963 Karacierin Fonksiyonu 963 Enerji Salayan Besinlerin Absorpsiyonu, Sindirimi, Metabolizmas ve Beslenme 963 Inmnite 964 Endokrin Problemler 964
Prematre Bebein zel Problemleri 965

Prematre Bebekte Gelime Yetersizlii 965 Prematre Bebekte Kontrol Sistemlerinin Kararsz l 965 Prematre Bebein Oksijen Tedavisinde Krlk Tehlikesi 965
ocuun Byme ve Gelimesi 965

Davranlarn Geliimi

965

Douma Yakn Dnemlerde Uterus Eksitabilitesinde Art 952 Doumun Balamas - Pozitif Feedback Teori 952 Doum Srasnda Karn Kaslarnn Kaslmalar 953 Doum Mekanii 953 Plasentann Ayrlmas ve Doumu 954 Doum Arlar 954 Doumdan Sonra Uterusun Klmesi 954
Laktasyon 954

NTE XV Spor Fizyolojisi BLM 84 Spor Fizyolojisi

968 \ ~ ~~

Kadn ve Erkek Atletler


Egzersizde Kaslar 968

968

Memelerin Geliimi 954 Laktasyonun Balatlmas Prolaktini Fonksiyonu 955 St sekresyontnda Ejeksiyo Ya da "AkmalemiOksitosinin Fonksiyonu 956 Stn Bileimi ve Annede Laktasyoa Bal Meta bolik Ak 956
BLM 83 Fetal ve N eonatal Fizyoloji

Kaslarda G, Kuvvet ve Dayankllk 968 Egzersizde Kasn M etabolik Sistemleri 969 Kas Aktivitesi Srasnda Tketilen Besin M addeleri 972 Atletik Antrenmann Kaslara ve Kas Performansna Etkisi 972
Egzersizde Solunum 973 Egzersizde Kardiyovaskler Sistem 975 Egzersizde Vcut Iss 976 Egzersizde Vcut Svlar ve Tuz 977 lalar ve Atletler 977 Salkl Vcut Yaam Uzatr 977 indeks 979

958

Fetsn Bymesi ve Fonksiyonel Geliimi 958

Organ Sistemlerinin Geliimi Solunumun Balamas 960

958
960

Yenidoann Ekstrauterin Yaama Uyumu

'>fr'c i I 'i/io Jfio't h iv( Jihi,-'> Ijj,)V !i ij


I

? ft
'VV \ \ui\ vAmW\vV
.

tiliiJ r> iiilncioj .V

; i? i ; 1 1 f i 1 11 nv i r u ^ lilll'f lO r il jf n u / l * 11 1 41 V <\vA\M i /muv-AVV-.tl


i l it n't

v im vmv>U\N i w .v v n W uUt.

I ,cM '.
M M U

\\\\iy \: - u ii \ <v iVhvv A


l\ - i ' . ' M U M tV . W
v. o

C.M i u(ifi')J )ci i)f y

fi'ffin .M K n rrl i ifio y i. I iir r ! uint.Jri .m.I'I

-.I

/1

M wum --Us V \\m \ \ . \ i '>\

mv>;tV)i ) mnii

V il i n i !r i K O O fm n l I u j i i h . V'!.
t r " il II 1 j 11 i 1 1 > I J - )

ivAuv \ u>Y\
(') ill

V - ..- \
u'|

11 ' ; T 1 j J I . n

v/.vjVif 'uu (iVr.) Ms'mim*) >\ \ > n WiUH^VO'tUiV. *nM\o\,,*V ,*rtT,:' > V ISV A
.Wnv.'A'uAviV V -Vv K ) U
h V *<\

m>. \\sH A
l v V V'UIAU.VJ^A'/. . 1 IV' UwUwv\\f \ I'A'O V UUlV .Avj?. WUMl )^V\ is\'\T\IVv.ftV\ /> (.'A I \iltt\M V vm \hlu. AnMflV A'mn*/ KvA u*u.U\ m iii 7 '. m d i ) ! u in i/ b ijn i ' / *; m< />
S .'O

' U U i U h 'U'A

t Hi

I1 7

n u ^ i n i / )

Stil?.

ui/AWO jvuv>V;uunnV

A>fenV*\K^>V \ / v im U *Aiv Vtv.uc\ wiAM V a i r i l K J


'A * VW'VSV V V C '\ - ttftm ftV r. >A l\MH<WgVtl V

<W \i'A vvu\n A u i f u \ ' \vA m u^A vA.ivwvni^. w h J \ hv i i." \;\r.v\A .. Muy.ull ' UHVy.iaU n \V V \
t vA: i in\vY;t/, luu^iA A I . i n o v ^ t-rr I U 'm A 'V jiV A I u p , 1 AM U'\Mv'. lu A .U U n n t \

\"k\w>\' ?\ V- ).A \

U .A

\ w.,v ' tt'O fti A iV 1

; \ h

x \ .^\rv. \ luv-o-p.vM 1 > .


iv

iiu \ ' ru \A K \v n 'U ijirA ti i \ nu > ! uvv

, , *m?

>

\ . V )M '.V
.u :

wu'ui\wn)iu An \\l,
fn ijiru ili) obvie i I

Muvi'iV ', \ -Av "

\ < Vt\iV4/<iu nttiVc' i\ )'\

r t ,<1 Ir i I III )|jV vliSie'i iv; J \V f * vj/J* *v iid t 'M - itr n iV :> h 'i^c v}( v>tf v l t o l i / ')'J ii;lx .l{ IV)V \V1

NTE

Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

1
insan V c u d u n u n levsel O rg a n iza syo n u ve " O rta n rT n K o n tro l

2
H cre ve ile vle ri

3
P ro te in S entezi, H cre F o nksiyon u ve H cre o a lm a sn n G e n e tik K o n tro l

nsan Vcudunun levsel Organizasyonu ve " Ortam Kontrol

Fizyolojinin amac, yaam n balangc, geliimi ve ilerlem esini salayan fiziksel ve kimyasal et kenleri aklamaktr (tanm lam aktr). ok basit bir virsden, en byk aaca ya da karmak yap daki insana dek her yaam biim inin kendine z g ilevsel karakteristikleri vardr. Bu yzden fiz yolojinin ok geni olan kapsam viral fizyoloji,

bakteriyel fizyoloji, hcresel fizyoloji, bitki fizyolo jisi, insan fizyolojisi gibi blm lere ve bir ok alt
blm e ayrlabilir. nsan Fizyolojisi. nsan fizyolojisinde biz, insan vcudunun canlln salayan spesifik zellikler (karakteristikler) ve m ekanizm alarla ilgileniriz. Gerek u ki, biz kendi kontrolmzden tam am en bamsz olarak canllmz srdrrz. me duyusu bizi scak bir ortam bulmaya zorlar ve di er gdler e aramamza ve oalm am za neden olur. Bu adan insan gerek bir robottur ve biz al glayan, hisseden ve bilgilenen varlklar olarak ya am n bu otomatik diziliinin bir parasyz; bu zel nitelikler, baka trl yaam ann olanaksz ol duu ok deiik koullar altnda yaayabilmemizi salar.

ri enerjiye dntren genel mekanizmalar, tm hcrelerde temel olarak ayndr ve tm hcreler kimyasal reaksiyonlarn son rnlerini, kendilerini evreleyen svya verir. Ayrca hemen btn hcrelerin oalma yeten e i vardr, belli bir tip hcre herhangi bir nedenle haraplandnda,bu tip hcrenin geri kalanlar, ge reksinim karlanncaya kadar oalrlar.

EKSTRASELLER SIVI- ORTAM


Erikin insan vcudunun yzde 60' svdr. Bu sv nn byk blm hcrelerin iinde bulunur ve intraseliiler sv (hcre ii sv) adn alr, te biri ise hcre dndaki alandadr ve ekstaseller sv olarak isimlendirilir. Bu ekstraseliller sv tm v cutta belli bir harekete sahiptir. Hzla dolaan kana geer, doku svs ile kan, kapiller duvardan diffzyon yoluyla birbirine karr. Ekstraseller sv iinde bulunan iyon ve besinler hcrelerin canl kalmasn salar. Tm hcreler ekstraseller svnn oluturduu sabit bir ortam iinde yaarlar, bu nedenle ekstraseller sv vcu dun i ortamn ya da yz yl nce 19. yzyl byk Fransz fizyologu Claude Bernad n ifade ettii b i imiyle milie interieur oluturur. Hcreler bu i ortamda yeterli konsantrasyonda oksijen, glikoz, farkl iyonlar, aminoasitler, yalar ve dier maddeler bulunduu srece yaar, byr ve zel ilevlerini yapabilirler. Ekstraseller ve ntraseller Svlar Arasndaki Farklar. Ekstraseller sv ok miktarda sodyum, klor ve bikarbonat iyonuyla birlikte hcreler iin ge rekli oksijen, glikoz, ya asitleri ve aminoasitler gibi besinler ierir. Ayrca hcrelerden atlmak zere ak cierlere taman karbondioksit ve bbrekler yoluyla ekskrete edilecek dier hcresel artklar da ekstraseller sv iinde yer alr. ntraseller sv ekstraseller svdan byk l de farkldr, ekstraseller svda bulunan sodyum, klor ve bikarbonat iyonlar yerine, byk miktarda potasyum, magnezyum ve fosfat iyonlar bulunur. Hcre zarlarndan iyonlarn geiini dzenleyen

VCUDUN CANLI BRMLER: HCRELER


Vcudun temel canl birimi hcredir, her organ bir ok farkl hcrenin, hcreleraras destek dokusuyla bir arada toplanm asndan olumutur. Her bir hcre tipi bir ya da bir ka zel ilevi gerekletir mek zere uzmanlamtr. rnein toplam 25 tril yon krmz kan hcresi oksijeni akcierlerden do kulara tar. Bu hcre tipi belki en fazla sayda bu lunan hcredir, ancak vcutta 75 trilyon hcre da ha bulunur. Tm vcutta toplam 100 trilyon hcre bulunmaktadr. Vcutta birbirinden belirgin biim de farkl bir ok hcre vardr ancak tm hcreler belli temel ni telikler asndan birbirine benzer. rnein tm hcreler hcre ilevlerinin gerektirdii enerjiyi sa lamak iin karbonhidrat, ya ya da proteinlerin y km rnleriyle oksijeni birletirir. stelik, besinle
2

BLM 1 nsan Vcudunun ilevsel Organizasyonu ve " Ortamn" Kontrol zel mekanizmalar bu farkll korur. Bu mekaniz malar 4. Blmde tartlmtr.

ANA LEVSEL SSTEMLERN HOMEOSTATK MEKANZMALARI Homeostasis


Fizyologlar tarafndan kullanlan homeostaz teri mi, i ortamn, sabit ya da statik koullarda korun mas anlam na gelir. Vcuttaki tm organ ve doku lar bu basit koullar korumaya yardm etmek ze re bir grev stlenmitir. rnein akcierler, hcre ler tarafndan kullanlan oksijeni karlamak zere eksratesller svya srekli oksijen salarlar; bb rekler, iyon konsantrasyonunu sabit tutar, gastroinetstinal sistem, besin salar. Bu kitabn byk blm her bir organ ya da do kunun hom eostaza nasl katkda bulunduunu an latmaktadr. Bu tartmaya balamak iin, bu b lmde vcudun farkl ilevsel sistemleri ve bunla rn hom eostaza katklar ksaca zetlenmitir, daha sonra ilevsel sistem lerin birbiriyle uyum iinde almasn salayan kontrol sistemlerinin temel kuramn zetleyeceiz.

Kalp pompas Barsakla

Kalp pompas

Beslenme ve atlm / ) > \ Bbrekler

Elektrolitlerin' dzenlenmesi

Atlma (Ekskresyon)

Venz

Arteryel ' u y

EKL 1 - 1

Ekstraseller Sv Tama SistemiDolarn Sistemi


Ekstraseller sv vcudun tm blgelerinde iki aamada dolar, birinci aamada kann dolam sistem inde tekrar tekrar dolamas gerekir, ikinci aamada ise sv kan kapilleriyle hcreler arasnda dolar. ekil 1-1 kann genel dolamn gster mektedir. dolam yollarndaki tm kan, dinlenme durumundaki bir insanda tm dolam dngsn bir dakikada tamamlar, bu sre ar aktif bir insan da dakikada alt kez olacak kadar ksalr. Kan, kapillerlerden geerken, kann plazma bl myle hcreleraras boluu dolduran interseller sv arasnda srekli bir alveri gerekleir. Bu sre ekil 1-2'de gsterilmitir. Kapillerlerin kan plaz masndaki byk protein moleklleri dndaki bir ok molekle geirgen olduuna dikkat edin. Bylece ok miktarda sv ve iinde erimi haldeki madde ler kanla doku aral arasnda oklarla gsterildii gi bi diffze olabilir, bu diffzyon olay, molekllerin interstisyel sv ve plazma arasndaki kinetik hareket lerinden kaynaklanr. Yani, sv ve iinde znm molekllerin interstisyel sv ve plazma arasndaki ki netik hareketlerinden kaynaklanr, yani, sv ve iinde znm molekller svnn iinde, doku aralklar ve porlardan srekli olaark her ynde hareket eder ler. Hcrelerin kapiller damara uzakl 50 mikrodandan daha fazla deildir, bylece btn maddelerin kapillerden hcreye bir ka saniye iinde diffze ol mas salanr. Bylece vcudun her yerindeki ekstra seller svnn plazma ve interstisyel boluktaki blii-

Dolam sisteminin genel organizasyonu

m srekli olarak karr, sonuta tm vcutta tam olarak homojen bir bileimde tutulur.

Ekstraseller Svdaki Maddelerin Kayna


Solunum Sistemi. ekil 1-1de kann vcudun yan sra akcierlerden de getii grlyor. Kan, alveollerden geerken oksijen tutar, bylece hcrelerin

Arteriyol

EKL 1 - 2
Svlarn kapiller duvardan ve interstisyel boluklardan diffzyonu

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

gereksindii oksijen salanr. Alveol ile pulmoner kapiller damar arasndaki m em brann kalnl 0.42 mikrondur bu sayede oksijen, molekler hareket ler bu m em bandan kana, su ve iyonlarn doku kapillerinden diffze oluu gibi hzla diffze olur. G astrointestinal Sistem. Kalbin pom palad kann byk blm gastrointestinal sistem or ganlarnn eperlerinden de geer. Burada k a r bonhidratlar, ya asitlerini ve a m in oasitleri ieren znm besinler ekstaseller svya absorbe edilir. M e ta b o lik lev stlenen K araci er ve D i er O rg a n lar. G astro in testin al sistem d en em ilen m addelerin hepsi hcreler tarafndan em ilecek durum da olmayabilir. Karacier, bu m addelerin bir ounu kimyasal bileim ini deitiriek daha iyi kullanlabilir hale getirir. Vcuttaki dier do kular -ya hcreleri, g astrointestin al mukoza, bbrekler ve endokrin bezler- ise em ilen b esin le rin modifiye edilm esine ya da gerekiti zam an kullanlm ak zere depo ed ilm esin e yardm c olurlar. skelet Kas Sistemi. Bazen, iskelet kas sisteminin vcudun hom eostatik ilevleri iine nasl yerletiri lecei sorusu sorulur. Yant basit ve aktr. Bu sis tem olmasayd vcut beslenm esi iin gerekli yiye ceklere ulaabilmek iin doru zamanda doru yerde olamazd. skelet kas sistem i ayrca olumsuz evre koullarndan korunabilmek iin gerekli ha reketlilii de salar, bu sistem olmasayd, vcut, btn hom eostatik mekanizmalaryla birlikte, t myle tahrip olabilirdi.

Vcut levlerinin Dzenlenmesi


Sinir Sistemi. Sinir sistemi temel blmden olu mutur: duysal girdi (input) blm, merkezi sinir

sistemi blm, (entegratif blm) ve m otor kt (output) blm. Duysal reseptrler vcudun ya da
d ortamn durumunu saptar. rnein deride bulu nan reseptrler derinin herhangi bir noktasna de en bir cismin yerini bilmemizi salar. Gzler evre nin grsel imajn veren duysal organlardr. Kulaklar da duysal organlardr. Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten olumutur. Beyin bilgiyi saklar, dn celeri retir, istekleri yaratr ve duyulara yant olarak vcudun gsterecei tepkiyi belirler. Daha sonra uy gun sinyaller sinir sisteminin motor kt blm n den iletilerek iin yaplmas salanr. Sinir sisteminin byk bir blm otonom sinir sistemi olarak isimlendilir. Bu sistem bilinalt d zeyde alr ve kalbin pompalama aktivitesinin d zeyi, gastrointestinal sistemin hareketleri ve glandler sekresyon gibi bir ok i organn ilevini denetler. Hormonal Sistemle Dzenlem e. Vcutta bulu nan sekiz ana endokrin bez, horm on ad verilen kimyasal maddeler sentezler. Hormonlar ekstaseller sv iinde tm vcuda dalr ve hcresel i levlerin dzenlenmesine yardmc olurlar, rnein tiroid horm unu btn hcrelerde kimyasal reaksi yonlarn ounun hzn artrr. Tiroid hormunu bu yolla vcut aktivitesinin tem posunun oluumuna yardm eder. nslin, glikoz m etabilizm asn kont rol eder; adrenokortikal hormonlar, sodyum ve p o tasyum iyonlarn ve protein metabilizm asn kon t rol eder; paratiroid hormunu ise kemik kalsiyum ve fosfatn kontrol eder. Bu ekilde horm onlar sinir sistemini tamamlayan bir kontrol sistemi olutu rur. Sinir sistemi tem el olarak vcuttaki kas ve sal g aktivitesini denetlerken hormonal sistem temel olarak metabolik ilevleri denetler.

Metabolizma Artklarnn Uzaklatrlmas


Karbon dioksidin A kcierler Tarafndan A tl mas. Kan akcierlerde oksijen tuttuu srada, kar bon dioksit kandan alveol havasna geer, solunum hareketleriyle alveol havasnn ieri ve dar tan mas karbon dioksidin atmosfere verilmesini sa lar. Karbon dioksit metabolizma sonucu en fazla miktarda oluan son rndr. Bbrekler. Kan bbreklerden geerken hcrelere gerekli olmayan karbon dioksit dndaki maddele rin ou plazmadan uzaklatrlr. Bu maddeler arasnda re ve rik asit gibi hcre m etabolizm as nn farkl son rnleri ve beslenm e srasnda al nan, ekstaseller svda birikebilecek fazla su ve iyonlar da bulunur. Bbrekler bu ii yaparken nce ok miktarda palazmay glom erlleden tubuluslaa szerler, daha sonra vcud agerekli olan glikoz, aminoasitler, yeterli miktarda su ve iyonlarn b yk blm geri emilir. Vcudun, gereksinim duy mad maddelerin ou ve zellikle re gibi m eta bolik artklar ok az emilir, renal tubulusladan id rara geer.

reme
reme kimi zaman hom eostatik bir ilev olarak d e erlendirilmez. Oysa reme trn, len bireyleri nin yerini alacak yeni bireylerin oluumunu sala yarak statik durumun korunmasn salar. Bu ifade biimi hom eostazis teriminin kullanm asndan biraz zorlama olarak dnlebilir ama son zmde btn vcut yaplar yaam n otomatiklii ni ve srekliliini salama am acna dnktr.

VCUDUN KONTROL SSTEMLER


Vcutta binlerce kontrol sistemi bulunur. Bunlar arasnda en karmak olan, biitn hcre ii ve d ilevleri kontrol eden genetik kontrol sistemleridir. Bu konu 3. Blmde anlatlmaktadr. Dier kontrol sistemlerinden bir ou, organlarn deiik blm-

BLM 1 nsan Vcudunun ilevsel Organizasyonu ve "i Ortamn" Kontrol leinin ilevlerini kontrol etmek zere organlarn iinde i grr. Baz kontrol sistemleri ise organlar aras ilikiyi kontrol etmek zere tm vcut dze yinde etkilidir. rnein solunum sistemi sinir siste miyle birlikte alarak ekstaseller svdaki karbon dioksit konsantrasyonunu dzenler, karacier ve pankreas birlikte alarak ekstaseller svdaki gli koz konsantrasyonunu dzenler. Bbrekler ekstraseller svdaki hidrojen, sodyum, potasyum, fosfat ve dier iyonlarn konsantrasyonlarn dzenler.

olay, konsantrasyon normale dnnceye kadar de vam eder. A rteryel Basncn Dzenlenmesi. Arteryel basn cn dzenlenmesine birka sistem katlr. Bunlar dan biri olan baroreseptr sistemi, bir kontrol siste minin basit ve mkemmel bir rneidir. Boyunda ki karotis arterin atallanma (bifukrasyon) blge sinde ve aort arknn duvarlarnda bulunan ok sa ydaki sinir reseptr, baroreseptr adn alr ve ar ter duvarnn gerilmesiyle uyarlr. Arteryel basn artt zaman baroreseptier beyin m edullasna bir dizi impuls gnderir. Bu blgeye gelen uyarlar vazom otor merkezi inhibe eder, sem patik sinirler araclyla kalbe ve kan dam arlarna giden uyarlarn says azalr. Bu impulslarn azalmas kalbin pompa aktivitesini azaltr ve kann pe iferik damarlardan akn kolaylatrr. Bu iki etken bir likte arteryel kan basncnn norm ale dnm esini salar. Tersine arteryel basntaki bir azalma gerim re septrlerinin gevemesine neden olur, bu vazom o tor merkezin normalden daha aktif olmasna izin verir, bylece kan basnc normal deerine ykselir.

Kontrol Mekanizmalarna rnekler


Ekstraseller Svda Oksijen ve Karbon Dioksit Konsantrasyonlarnn Kontrol: Oksijen hcre deki kimyasal reaksiyonlar iin gereken en nemli maddelerden biri olduu iin, ekstraseller svnn oksijen konsantrasyonunu kesin ve sabit snrlar iinde tutan zel bir kontrol mekanizmas bulun maktadr. Bu mekanizma ilke olarak btn krmz kan hcrelerinde bulunan hemoglobinin kimyasal niteliklerine baldr. Kan, akcierlerden geerken hemoglobin oksijene balanr. Daha sonra kan do ku kapillerlerinden geerken eer bu blgede zaten yksek dzeyde oksijen varsa hemoglobin oksijene yksek bir affinite gsterdii iin doku svsna ge mez. Eer oksijen konsantrasyonu ok dkse, ok sijen, gerekli konsantrasyonu salamak zere h e moglobinden ayrlarak dokuya geer. Bu sayede do kulardaki oksijen konsantrasyonunun dzenlenme si hemoglinin kimyasal karakteristiklerine baldr. Bu dzenlemeye hem oglobinin oksijen-tam ponlayc ilevi denir. Ekstraseller svdaki karbon dioksit konsantras yonu biraz farkl bir yolla dzenlenir. Karbon diok sit, hcrelerdeki oksidatif reaksiyonlarn tem el son rndr. Eer hcrelerde oluan karbon dioksidin tm doku svlarnda birikseydi, karbon dioksidin kitle etkisi ksa bir sre sonra hcrelerin ener ji veren reaksiyonlarnn tmn durdururdu. Kan karbon dioksit konsantrasyonunu art solunum m erkezini uyarr ve bireyin derin ve hzl solunum yapm asna neden olur. Bylece karbon dioksidin solunumla atlmas artar, karbon dioksidin kan ve ekstraseller svdan uzaklatrlmas salanr. Bu TABLO 1 - 1

n e m li e ks tra s e l le r Sv B ile e n le rin in N o rm a l D e e rle ri


Tablo 1-1 de ekstraseller svnn en nem li bile enleri ve fiziksel nitelikleri, norm al deerleri, nor mal snrlar, lme neden olmakszn ksa bir sre dayanlabilecek snrlaryla birlikte sralanmtr. Her bir deer iin normal snrlarn dar bir aralkta bulunduuna dikkat ediniz. Bu snrlarn dndaki deerler genellikle bir hastaln nedeni ya da so nucudur. Daha nemlisi, bu deerlerin almas lm e n e den olabilir. rnein vcut ssnn norm alden 11F (7C) ykselmesi hcreleri haraplayacak bir metabolizm a art ksr dngsne yol aabilir. Vcudun asit-baz dengesinin de dar snrlar iinde tutulduuna dikkat edin. Normal pH deeri olan 7.4'n her iki yne doru yalnzca 0.5 kadar dei mesi ldrcdr. Bir baka nemli faktr potas yum iyonudur, nk konsantrasyonu norm alin

Ekstraseller Svnn Baz nemli Bileenleri ve Fiziksel Karakteristikleri. Normal Kontrol Snrlar ve Ksa Periyodlarda ldrc Olmayan Snrlarn Yaklak Deerleri
Norm al Deer Oksijen Karbondioksit Sodyum yonu Potasyum yonu Kalsiyum yonu Klor yonu Bikarbonat yonu Glikoz Vcut tcm peratrii Asit-baz 40 40 142 4.2 1.2 108 28 85 98.4 (37.0) 7.4 Normal snrlar 35-45 35-45 138-146 3.8-5.0 1.0-1.4 103-112 24-32 75-95 98-98.8 (37.0) 7.3-7.5 ldrc Olmayan Yaklak Snrlar 10-1000 5-80 115-175 1.5-9.0 0.5-2.0 70-130 8-45 20-1500 65-110 (18.3-43.3) 6.9-8.0 Birim

m m Hg m m Hg m m ol/lt m m ol/ll m m ol/lt m m ol/lt m m ol/lt m g/dl F (C) p il

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

lite birinin altna dtnde sinirlerin impuls tam a yetenekleri kaybolduu iin kii fel olabi lir. Tersine, potasyum konsantrasyonunun norm a lin iki ya da katma ykselmesi kalp kasnn cid di biim de deprese olm asna neden olur. Kalsiyum iyonunun konsantrasyonu normalin yarsna d erse tm vcutta periferik sinirlerin kendiliin den uyar oluturmas nedeniyle tetaik kas kontraksiyonlar oluur. Glikoz konsantrasyonu yarya derse kiide sklkla iddetli mental irritabilit ve hatta konvlziyonlar ortaya kabilir. Bu rneklerden yola karak bir deerin neden son derece titizlikle sabit tutulduunu, hatta vcu dun salkl kalmasn salayan ok sayda kontrol sistem inin varlk nedenini de anlayabiliriz. Bu kontrol sistem lerinden herhangi birinin yokluu, ciddi bir hastalk ya da lmle sonulanabilir.

mayan bir bireye ok miktarda kan transfzyonu ile arteryel kan basncnn 100 m m Hgden 175 mmHgye ykseldiini varsayalm. Bu durumda fe edback kontrol sistemi -50 mmHglik bir dzeltme salamtr (175-125=50) Basntaki 25 mmHglik art "hata olarak isimlendirilir ve kontrol sistem i nin deiiklii dzeltme asndan % 100 verimle almadn gsterir. Sistemin kazanc aadaki formlle hesaplanr. dzeltme Kazan = -------------hata Baroreseptr sistem i rneinde, -50 mmHglik dzeltmeye kar +25 mmHglik hata vardr, bu du rumda bu bireyin baroreseptr sistem inin kazanc -50 blii +25=-2dir. Bu, arteryel kan basncn art ran ya da azaltan bir faktrn, bu kontrol sistem i olmadan oluturabilecei etkinin yalnzca te b i rini oluturabildiini gstermektedir. Baz fizyolojik kontrol sistem lerinin salad ka zanlar, baroreseptr sistem ininkinden daha fazla dr. rnein vcut ssn kontrol eden sistem in ka zanc yaklak -3 3 'dr. Bu durumda, s kontrol sis teminin, baroreseptr basn kontrol sistem inden ok daha etkili olduu grlebilir.

Kontrol Sistemlerinin Karakteristikleri


Yukarda verilen hom eostatik kontrol mekanizma s rnekleri vcuttaki yzbinlece kontrol siste minden yalnzca birkadr. Bu kontrol mekaniz malar belli nitelikleri asndan birbirine benze mektedir. Bunlar aada aklanmaktadr.

K o n tro l S is te m le rin in o u N e g a tif F e e d b a c k N ite li in d e d ir


Vcutta kontrol sistem lerinin ou n egatif fe e d back yoluyla alr. Bu alma yolu daha nce an latlan rnekleri anmsayarak tanmlanabilir. Kar bon dioksit konsantrasyonunun dzenlenmesin de, ekstaseliiler svda karbon dioksit konsantras yonunun art pulm oner ventilasyonun artmasna neden olur. Bu, akcierlerden atlan karbon dioksit miktarn artrarak konsantrasyonun dmesini salar. Bir baka deyile konsantrasyonunun art, balatan uyarya zt (negatif) ynde bir etki gste rerek konsantrasyonunun dmesine neden olan bir mekanizmay altrmtr. Tersine, karbon di oksit konsantrasyonu ok derse, bu konsantras yonu artran bir m ekanizm ann ilem esine neden olur. Bu yant da balatan uyarya zt ynde i gr mtr. Arteryel basnc dzenleyen mekanizm alarda basn ykselmesi basnc dren bir dizi reaksi yonu harekete geirir, basncn dmesi ise basnc artran mekanizmalar devreye sokar. Her iki du rumda da yant, balatan etkene zt yndedir. Sonu olarak baz faktrler eksik ya da fazla kal dnda bir kontrol sistem i n eg atif feedback'i devre ye sokar, bu, o faktrn deerini normal dzeye e ken bir dizi reaksiyonu balatr, bylece hom eosta sis korunmu olur. Bir Kontrol Sisteminin Kazanc. Sabit koullan korumakla grevli bir kontrol sistem inin etkinlik dzeyi negatif feedbacki kazancyla belirlenir. rnein baroreseptr basn kontrol sistemi al-

P o zitif F e e d b a c k : Bazen Ksr D n g y e ve l m e Yol A a b ilir


Vcutta alan btn kontrol sistem lerin in n e den pozitif deil de negatif feed backle alt sorusu sorulabilir. Eer pozitif feed backin y ap sn dikkate alrsanz, bu yolun stabilit deil instabiliteye ve sklkla lm e yol aab ilecein i g rebilirsiniz. ekil 1-3 de pozitif feedbackten kaynaklanabile cek lme bir rnek grlyor. Bu ekilde kalbin

5-

S *'
4>D)^

/
Normale Dn

y /
1 t kanama,'' 2 t kanama

l 3dc ) c ra
E

ra ra
o -

PE S o. 2o

o EKL 1 - 3

i --------------------- r
1 2

Saatler

1 t kann alnmasndan sonra negatif feedback yoluyla kalbin pom pa etkinliinin normale dn. 2 t kan alndnda pozi tif feedback lme yol aar.

BLM 1 nsan Vcudunun levsel Organizasyonu ve " Ortamn" Kontrol pom palam a gc gsterilmektedir, normalde kalp dakikada 5 litre kan pompalar. Eer birden bire 2 t kan kaybedilirse vcutta kalan kan miktar kalbin etkin bir pom pa olarak almasna yetmez. Sonu ta arteryel kan basnc der ve koroner damarla kalbe ulaan kan miktar azalr. Bu, kalp kasnn za yflam asna ve pompa etkinliinin daha da azalm a sna neden olur. Koroner damarlara ulaan kan da ha da azalr, kalp biraz daha gten der. Bu sre tekrar tekrar kendini yineler, sonu, lmdr. Bu rada herbir feedback halkann kalbin daha da za yflam asna neden olduuna dikkat edin. Burada balatan uyar, kendisinin glenmesine neden ol maktadr, bu pozitif feedbacktir. Pozitif feedback bir ksr dngii" olarak tanm la nabilir, ancak fazla gl olmayan bir pozitif feed back dng vcudun negatif feedback kontrol m e kanizmalar tarafndan basklanabilir. rnein yu karda sz edilen kiiden 2 t yerine 1 t kan alnr sa kalp debisini ve arteryel basnc kontrol eden norm al negatif feedback mekanizmalar, pozitif feedbacke stn gelecek ve hasta ekil 1-3' de nok tal eriyle gsterildii gibi iyileebilecektir. Pozitif Feedback Bazen Yararl Olabilir. Baz n a dir durumlarda vcut pozitif feed back! kendi ken di yararna kullanmay renir. Kann phltamas pozitif feedback'in ie yaraya cak biim de kullanlmasna bir rnektir. Bir kan damar yrtld ve bir pht olumaya balad za man, phltama faktrleri ad verilen bir dizi en zim, phtnn kendi iinde aktive edilir. Bu enzim lerden bazlar dierleri zerine etki ederek pht nn hem en yaknndaki blgede bulunan aktiflen memi enzimleri aktifler ve phtnn bymesini salar. Bu sre damardaki delik kapanp kanama duruncaya kadar devam eder. Bazen bu m ekaniz ma kendiliinden ilemeye balar ve istenmeyen phtlarn oluumuna neden olur. ou akut kalp krizi, koroner arter iinde yer alan bir aterosklerotik plak zerinde olumaya balayan phtnn arter tam am en tkanncaya kadar bymesi nedeniyle ortaya kar. Doum, pozitif feedbacak'in rol oynad durum lar iin bir baka rnektir. Uterus kaslmalar beb e in ban sevikse doru yeterince gl biim de itmeye baladnda gerilen serviksten balayan uyarlar uteus gvdesindeki uterin kaslara iletile rek bu kaslarn daha gl kaslmasn salar. U te rus kontaksiyonlarnm artmas se viksin daha faz la gerilmesine, seviksin daha fazla gerilmesi ute rus kaslarnn daha iddetli kaslmasna neden olur. Bu sre yeterince glendii zaman doum gerekleir. Son olarak, pozitif feedbackin bir baka nemli kullanm yeri sinir sinyallerinin oluumudur. Bir si nir lifinin m em brannn uyarlmas, mem branda bulunan sodyum kanallarndan hcre iine bir miktar sodyumun szmasna neden olur. Lif iine giren sodyum mem branda bulunan sodyum kanal larndan hcre iine bir miktar sodyumun byk bir hzla giriine yol aar ve aksiyon potansiyeli

oluur. Oluan aksiyon potansiyeli, siniri, tm lif boyunca uyarr, olay, uyar sinir lifinin tm sonlanmalarna ulancaya kadar devam eder. Pozitif feedbackin bir negatif feedback srecinin bir paras olduunu reneceiz. rnein pht lama olaynda phtlamadaki pozitif feedback s reci, kan hacm inin korunmasn salayan bir nega tif feedback sretir aslnda. Ve sinir sinyallerini oluturan pozitif feedback sre, sinirin, sinirsel kontrol sistemleri iindeki binlerce negatif feed back mekanizmaya katlmasn salar.

K o n tro l S iste m le rin in Daha K arm ak Baz T ip le ri- A d a p tif K o n tro l S istem i
Kitabn daha sonraki blmlerinde sinir sistem ini incelerken bu sistemin birbiiyle balantl son de rece karmak kontrol m ekanizm alar olduunu greceiz. Bunlardan bazlar, yukarda anlatlan lara benzer basit feedback sistemleridir, ancak, b a zlar da daha karmaktr. rnein, vcudun baz hareketleri ok hzldr ve hareketi kontrol etm ek iin vcudun perifeik blm nden gelen sinyal leri beyne kadar btn bir sinir lifi boyunca gitm e si ve verilen yantn yeniden perifere tanmas iin yeterli zaman yoktur. Beyin bu durumda ileri-beslemeli kontrol (feed-forward control) ad verilen bir ilkeyle gerekli kaslarn kaslmasn salar. Hareket eden blmden gelen duysal sinir sinyalleri, daha sonra beyne, yaplan hareketin yaplmak istenen hareket olup olmad konusunda bilgi verir. Eer yaplan hareket, yaplmak istenen hareket deilse beyin, ayn hareketin gerektii bir sonraki d enem e de kasa gnderilen n beslem eli sinyalleri dzeltir. Buna adaptif kontrol denir. Adaptif kontrol gecik mi bir negatif feedback saylabilir. Bu rnek vcuttaki kontrol sistem lerinin ne ka dar karmak olabileceini gstermektedir. nsann yaam tam anlamyla bu sistem lerin tm ne ba ldr. Bu nedenle bu kitabn byk blm bu ya amsal mekanizmalarn tartlm asna ayrlmtr.

ZET-VCUDUN OTOMATK LEY


Bu blmn amac nce, vcudun bir btn ola rak organizasyonunu tanm lam ak ve ikinci olarak da vcudun farkl blm lerinin bir uyum iinde almasn vurgulamaktr. zetle vcut yaklak 100 trilyon hcrenin bir sosyal dzen iinde, bazla r organ adn alan farkl ilevsel yaplar halinde or ganize olmasndan ibarettir. Her ilevsel yap, i or tam olarak isimlendirilen ekstraseliiler svdaki homeostatik koullarn korunmas iin bir grev st lenir. ortamdaki normal koullar korunduu s rece vcuttaki hcreler yaamaya ve ilev grmeye devam ederler. Bylece, her bir hcre, hom eostasisden yarar salar ve dier yandan hom eostasisin korunmasna katkda bulunur. Bu karlkl (resiprokal) iliki bir ya da birden fazla fonksiyonel sis

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

tem, stlendii ilevi yerine getiremez duruma ge linceye kadar, bedenin srekli otomatik ileyiini salar. Bir hcre grubunun ileyii bozulduu za

man, vcuttaki btn hcreler etkilenir. lev b o zukluunun arl lme yol aarken, daha hafif ilev bozukluklar hastalkla sonulanr.

REFERANSLAR
Adolph E F : Physiological adaptations: hyper trophies and superfunctions. A m S ei 6 0 : 6 0 8 . 1972. Bernard C : Lectures on the Phenom ena o f L ife Com m on to A nim als and Plants. Spring field: C harles C Thom as, 1974. Brand M D : Regulation analysis o f energy me tabolism . J Exp B io l 2 0 0 :1 9 3 , 1997. Burattini R , B o rg d o rff P: C loscd -loop baroreflex control o f total peripheral resistance in the cat: identification o f gains by aid o f a m odel. C ard iovasc Res 1 8 :7 1 5 , 1984. C annon W B : T h e W isdom o f the Body. New Y o rk : W\V Norton & C o. 1932. Conn P M , G oodm an H M : H andbook o f Physi o logy: C ellu lar Endocrinology. Bethesda: A m erican Physiological S o ciety , 1 9 97. D anzler W H (cd ): Handbook o f Physiology, S e c . 13: C om paritive Physiology. Bethesda: A m erican Physiological S o ciety , 1997. Garland T Jr, C arter PA : Evolutionary physiol ogy. Annu R ev Physiol 5 6 :5 7 9 , 1994. G elehrter T D , C ollins F S : Principles o f M edi cal G enetics. Baltim ore: W illiam s & W il kins, 1995. G iich rest B A , B o h r V A : Aging processes, DN A dam age, and repair. FA SH B J 1 1 :322, 1997. Guyton A C : Arterial Pressure and H yperten sion. Philadelphia: W B Saunders C o, 1980. Guyton A C , T a y lo r A E, G ranger H J: D ynam ics and C ontrol o f the Body Fluids. Phila delphia: W B Saunders C o, 1975. Hasser E M , B ish op V S , Hay M : Interactions betw een vasopressin and baroreflex control o f the sym pathetic nervous system . C lin Exp Pharmacol Physiol 2 4 :1 0 2 , 1997. H offman J F , Jam ieson JD : Handbook o f Phys iology: Cell Physiology. Bethesda: A m eri can Physiological S o ciety , 1997. Hosking D J: Calcium hom eostasis in preg nancy. C lin Endocrinol 4 5 :1 , 1996. Kurokaw a K : How is plasm a calcium held constant? M ilieu intrieur o f calcium . K id ney Int 4 9 :1 7 6 0 , 1996. Lew in B : G enes V I. New Y o rk: Oxford U n i versity Press, 1997. M anslicld R T , Parker M M : C erebral autoregu lation during venovenous extracorporeal m em brane oxygenation. C rit Care Med 2 4 : 1945, 1996. M asoro E J (cd ): Handbook o f Physiology, S ec. 1 1: A ging. Bethesda: A m erican Physiologi cal S o ciety , 1995. M athew R J: Postural syncope and autoregula tion o f cerebral blood flow. B io l Psychiatry 4 0 :9 2 3 , 1996. M cK in ley M J, Pennington G L , Oldfield B J : A nterovcntral w all o f the third ventricle and dorsal lamina term inalis: headquarters for control o f body fluid h om eostasis? Clin Exp Pharm acol Physiol 2 3 :2 7 1 , 1996. M ilhorn H T: T h e A pplication o f C ontrol T h e ory to Physiological S ystem s. Philadelphia: W B Saunders C o, 1966. M oore K L , Persaud T V N , S h iota K : C olor A t las o f C lin ical Em bryology. Philadelphia: W B Saunders C o, 1994. Norsk P: Role o f arginine vasopressin in the regulation o f extracellu lar fluid volum e. M ed S c i Sports E x e rc 2 8 :S 3 6 , 1 9 96. N osaka S : M odifications o f arterial barorellexes: obligatory roles in cardiovascular regulation in stress and poststress recovery. Jpn J Physiol 4 6 :2 7 1 , 1996. O Leary D S: Heart rate control during exe rcise by baroreceptors and skeletal m uscle afferents. M edi S ci Sports E x erc 2 8 :2 1 0 , 1996. O rgel L E : T h e origin o f life on the earth. S c i Am 2 7 1 :7 6 , 1994. Rabinow itz L : A ldosterone and potassium h o meostasis. K idney Int 4 9 :1 7 3 8 , 1996. Sadler T W : Langm ans M edical Em bryology. Baltim ore: W illiam s & W ilkin s, 1995. Thom son R C : B io m aterials Regulating Cell Function and T issu e D evelopm ent. W arrendale, PA : M aterials R esearch S o ciety , 1998. T jia n R : M olecular m achines that control genes. S c i A m 2 7 2 :5 4 , 1995.

nsanda bulunan 100 trilyon ya da daha fazla say daki hcre, kendilerini evreleyen sv yeterli b e sinleri ierdii srece yaayabilir ve ou kez o alabilir. Vcuttaki organlarn ve dier yaplarn ilevlerini anlayabilm ek iin nce hcrenin temel organizasyonunu ve hcre blm lerinin ilevleri ni anlam am z gerekir.

HCRENN ORGANZASYONU
Ik mikroskobunda grlen tipik bir hcre ekil 2 -1 de gsterilmitir. Hcrenin iki temel blm mkleus ve sitoplazmadr. Nukleus, sitoplazm adan bir mkleus membmmylc ayrlmtr; sitoplazma, kendini evreleyen svdan hcre m enbanyla ayrlr. Hcreyi oluturan farkl m addeler topluca pro toplazm a adm alr. Protoplazm a tem el olarak be m addeden oluur: su, elektrolitler, proteinler, lipidler,karbonhidratlar. Su: H crenin tem el sv ortam sudur, bir ok h cren in % 70 -8 5 i sudan olum utur (ya h c releri hari). Hcre iindeki bir ok kim yasal m adde suda znm durumdadr, dier m ad deler p aracklar h alind e s span se olm utur. Kim yasal reaksiyonlar, erim i kim yasallar ara snda ya da sspanse haldeki m em b a n z yap ve partikiillerin yzeyiyle su arasndaki snrda gerekleir. yonlar. Hcre iindeki en nem li iyonlar potas yum, magnezyum, fosfat, slfat, bikarbonat ve az m iktarda sodyum, klor ve kalsiyumdur. Bu elekt rolitler intraselller ve ekstraselliiler svlar arasn daki ilikilerin yer ald drdnc blm de ay rntl olarak tartlmtr. yonlar, hcresel reaksiyonlar iin gerekli olan inorganik kim yasallar olutururlar. Ayrca baz h c re s e l k on tro l m e k a n iz m a la rn n ilem esi iin de gereklidirler. rnein hcre m e m b a n zerinde etkili iyonlar sinir ve kas liflerinde e lek to k im y asal u yarlarn iletisin i sa lam ak iin gereklidir.

Proteinler. Sudan so n ra h crelerd e en fazla m iktarda bulunan m adde proteindir, norm ald e hcre ktlesinin % 1 0 -2 0 sii oluturur. H cre proteinleri yapsal proteinler ve genellikle enzim olarak ilev gren globu lar proteinler olarak iki ye ayrlr. Hcredeki bu tip yapsal proteinler, genellikle uzun, ince filam entler halinde bulunur, bunlar bir ok protein m oleklnn polim eridir. Bu tr intraselller filam entlerin en bilinen kullanm, tm kaslarn kontraktil mekanizm asdr. Fila m entler ayrca m ikrotbller halinde silia, sinir aksonu, m itotik icikler gibi hcre iskeleti" oganellerini de olutururlar. Fibriler p roteinler ekstaselliiler olarak zellikle kollejen ve ba dokusu nun elastin liflerinde, kan dam arlar, tendon, li gament vb. iinde bulunur. Globiiler proteinler tam am en farkl tiptedir, ge nellikle tek protein m olekllerinden olum utur ya da daha byk oranda, fibriler yapdan ok globiiler yapda bir araya gelmi bir ka protein m o leklnden oluurlar. Bu protein ler genellikle hcrede enzim ilevi grr ve fibriler proteinlerin tersine hcre ii svda erimi durum dadr.nem li bir blm de hcre iindeki m en b an z yap lara yapk durumdadr. Bu enzim ler hcredeki dier maddelerle dorudan iliki iindedir ve kim yasal reaksiyonlar katalizlerler. rnein, gilikozu bileenlerine ayrarak, oksijenle birletirip, kar bon dioksit ve suyun oluum unu ve hcresel i levler iin gerekli enerjiyi salayan reaksiyonlar, bir dizi protein enzim tarafndan katalizlenir. Lipidler. Lipidler, ortak zellikleri ya zcler de erim ek olan, bir ka ayr tip maddeyi kapsar. Hcrelerin oundaki en nem li lipidler fosfolipidler ve kolesteroldr. Bu tip ya toplam hcre kitlesinin % 2sini oluturur. Fosfolipid ve koleste roln suda erim em esi, hcre m em brannn ve hcre ii blm leri birbirinden ayran m em banz bariyerlerin oluum unu salar. Fosfolipidler ve kolestrol dnda hcrelerde ok miktarda ntral yalar da denen trigliseritler de bulunur. Ya hcrelerinde hcre kitlesinin % 95i trigliseritlerden olumutur. Bu hcrelerdeki ya, vcudun gereksinim duyduu her durumda z-

10

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

Nkleoplazma Sitoplazma Nkleolus ekirdek Hcre zar ekirdek zar

m oleklleri genellikle m em b ran boyuna kat eder,bu yaplar genellikle por olarak adlandrlr, bylece baz zel m addelerin m em randan ser beste geiine izin verir. M em bran proteinlerinin bir blm de enzim ilevi grr ve eitli kimya sal reaksiyonlar hzlandrrlar. Bunlar, bu ve bir sonraki blmde ayrntl biim de tartlacaktr.

H cre M e m b ra n
Hcreyi saran m erm ban, 7,5-10 nanom etre ka lnlnda, ince,kvrlabilir ve elastik bir yapdr. Tam amen lipid ve protinlerden olumutur. Yakla k bileimi, %55 protein, %25 fosfolipid, %13 ko lesterol, %4 dier lipidler ve %3 karbonhidrattan olumutur. Hcre Membrannn Lipid Bariyeri Suyun Sz masn Engeller. ekil 2 -3 de hcre m em bran gsterilmektedir. Temel yaps bir lipid ift taba kadr, yalnzca iki molekl kalnlnda bir film tm lticr yzeyini kaplar. Bu tabakann arasna byk globiiler proteinler serpitirilmitir. Lipid ift tabaka tem el olarak fosfolipidlerden olumutur. Her fosfolipid m oleklnn bir bl m suda znebilir, yani hidrofiliktir. Fosfolipidin fosfat blm hidroflik, ya asidi blm ise

EKL 2 - 1
Hcrenin k mikroskobunda grlen yaps.

nerek enerji salayan besinlere dnen ana de polardr. K arbonhidratlar. K arbonhidratlar glikopotei m olekllerinin bir paras olmak dnda yapsal adan fazla ilevsel nem tamazlar ama hcre beslenm esinde byk rol oynarlar. nsan hcrele rinin ounda karbonhidrat depolar fazla byk deildir, genellikle toplam hcre kitlesinin % 1ini oluturur, bu oran kas hcrelerinde %3, karacier hcrelerinde % 6dr. znm glikoz eklinde karbonhidrat ekstraselliiler svda her zam an kul lanlabilir durumdadr. Az miktarda karbon hid rat, hcrede, suda znm eyen glikoz polim eri olan glikojen halinde depolanmtr, glikojen, ge rekli olduu durumlarda hzla hcrenin enerji ge reksinimini karlar.

hidrofobiktir.
Fosfolipid molekllerin hidrofobik blm leri su tarafndan itilir ama bu blm ler birbirlerini e kerler, bu yzden doal olarak zarn i ksmnda ekil 2 -3 de grld gibi yan yana sralanm a eilimindedir. Suya bakan yzeyler hidrofilik fos fat blmler tarafndan kaplanmtr. iftkatl m em ann ortasndaki lipid tabaka, gli koz, re, iyonlar gibi suda eriyen m addeler iin ana bariyeri oluturur, ancak oksijen, karbon dioksit ve alkol gibi yada eriyen m addeler m em rann bu blm lerinden kolayca geebilirler. Lipid iftkatl nem li niteliklerinden biri, kat deil, sv oluudur. Bylece m em rann blm leri hcre yzeyi boyunca yer deitirebilir. Lipid iftkat iinde znen ya da buraya tutunan p rotein ler ya da dier m addeler hcre yzeyinin tm alanlarna diffze olurlar. Membrada bulunan kolestrol moleklleri lipid doadadr nk kolestrolu steroid ekirdei ya da erir. Bu molekller lipid ift tabaka iinde erimi durumdadr. Ana grevleri, ift tabakann vcut s vlarnn suda erir maddelerine kar geirgenlik derecesini belirlemeye yardm etmektir. Kolesterol ayrca mem brann akkanln da belirler. Hcre M em bran Proteinleri. ekil 2 -3 de lipid ift tabakada yzen globuler kitleler grlm ekte dir. Bunlar, ou glikopotein yapdaki zar protein lerdir. Proteinler iki tiptir: itegral proteinler zar boydan boya kat ederler, periferik proteinler ise m em rann yalnzca bir yzeyine tutunmulardr, zara penete deillerdir.

HCRENN FZKSEL YAPISI


Hcre yalnzca sv, enzim ve kimyasal m addeler den olumu bir torba deildir, ou orgcnel adn alan yksek bir organizasyon gsteren fiziksel ya plar da kapsar. Her bir oganelin fiziksel doas hcre iin kimyasal yaplar kadar nemlidir. r nein oganellerden biri olan m itokondriler olm a sayd hcrenin enerji desteinin % 95i birden bire kesilirdi. Hcrenin baz ana organellei ya da ya plar ekil 2 -2 de gsterilmitir.

Hcredeki M em branz Yaplar


Hcrenin btn organellei, tem el olarak lipid ve proteinlerden oluan bir m em branla evrelen mitir. Hcre membran, ekirdek membran, en-

d op lazm ik retikulum m em bran, nitokondri membran, lizozomlar ve G olgiapareyibunlar ara


snda saylabilir. M em bran yapsndaki lipidler suyun ve suda eriyebilir m addelerin bir hcre kom partm anndan dierine serbeste gitm esini engeller nk su yada znm ez. M em banda yer alan protein

BLM 2 Hcre ve ilevi

11

Sekretuar granl Golgi apareyi Mikrotbller Hcre membran Kromozomlar ve DNA Lizozom Mitokordri Nkleer membran Nukleolus

Glikojen

Ribozomlar

Mikrofilamentler Dz (agranler) endoplazmik retikulum

EKL 2 2
Sitoplazna ve nukleusdaki organelleri gsteren, tipik bir hcrenin kesiti.

protein

Karbonhidrat

V -0*H :>S>

V .

nm
integral___/ protein
V ,.

Lipid ift tabaka

Periferik

Sitoplazma

EKL 2 - 3
I Iiicre membrannn temel olarak fosfolipid ift tabakadan olutuunu ancak ok sayda protein moleklnn bu tabaka iine yerlemi olduunu gsteren emas. Proteinlere mcmbrann d yznde karbonhidrat ular balanrken, membrann i yznde baka protein moleklleri bulunur. (Lodish Rothman'dan; Hcre membrannn bileenleri. Sci Am 240:48, 1979 1979 Scientific American ne Tm haklan sakldr.

12

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

Intgral proteinlerin ou su m olekllerinin ve suda eriyen m addelerin, zellikle iyonlarn ekstraselller ve intraselller sv arasnda diffze ol m alarn salayan yapsal kanallar (por) olutu rur. Bu protein kanallar selektif niteliktedir, bir kanaldan baz m addeler dierlerine oranla yele nerek diffze olur. Intgral proteinlerin bir blm ise m em brandan geem eyen m addelerin Lipid ift tabakadan geiini salayan tayc proteinlerdir. Bazen bu tayclar maddeleri doal diffzyon ynlerinin tersine, aktif transport ad verilen bir yolla tar lar. Bir blm de enzim olarak ilev yapar. Perifeik proteinler ise hem en hem en ya da ta m am en m em branm i yzne yerleik durum da drlar ve genelde bir intgral proteine tutunm u lardr. Perife ik potinler hem en her zam an enzim olarak ilev grr ya da intraseller ilevleri baka yollarla kontrol etm e grevi stlenmilerdir. M em bran Karbonhidratlar - Hcre "Glikokaliksi". M em bran karbonhidratlar hem en daima proteinler ya da lipidlerle kom bine olarak glikoproteinler ve glikolipidler halinde bulunur. Intgral proteinler ou glikopoteindir. Bu molekllerin gliko blm leri hem en daima hcre yzeyinden da doru aslarak knt yapar, karbonhidrat b i leiklerinin proteoglikan ad verilen bir ou, k k bir protein ekirdekle biribirine tutunm u ve hcrenin d yzeyine gevek biim de balam karbonhidrat maddelerdir. Bu nedenle hcrelerin d yzeyi glikokaliks ad verilen gevek bir kar bonhidrat rtyle kapldr. H crenin d yzeyine tutunan karbonhidrat ularnn birka nem li ilevi vardr: (1) ou elektriksel olarak negatif ykl olduklar iin h c renin d yzeyinin negatif ykl olm asna neden olurlar, dier negatif ykl maddeleri iterler. (2) Baz hcrelerin glikokaliksi dier hcrelerin glikokaliksine balanr bylece hcreler birbirine tu tunmu olur. (3) Karbonhidratlarn ou inslin gibi horm onlarn balanm as iin reseptr grevi yapar, balanm adan sonra bu kom binasyon tutunm u(balantl) internai proteinlerin aktive ol m asn salar, bu da bir dizi intraselller enzimin aktivasyonuna neden olur. (4) Bazlar 34. blm de tartld gibi baklk reaksiyonlarna girer.

E n d o p la z m ik R e tiku lu m
ekil 2 -2 de sitoplazm ada endoplazm ik retiklun ad verilen tubuler ve dz vezikiiler yaplardan olumu bir a grlmektedir. Tubulus ve vezikillerin tm birbiriyle iliki halindedir. Bu organelin duvarlar tpk hcre m em ran gibi iftkat lipidden olum utur ve ok miktarda protein i e rir. Bu organelin toplam yzey alan baz h celerde-nein karacier hcrelerinde-hiicrenin d yzey alannn 30-40 kat kadar olabilir. Endoplazmik retikulum un kk bir bl m nn ayrntl yaps ekil 2-4'de gsterilmitir. Tubul ve vezikllerin ii endoplazm ik matriks denen ve endoplazmik retikulum dndaki svdan farkl olan akkan(sulu) bir svyla doludur. Elektonmikoskopik fotoraflar endoplazm ik retikulum iindeki boluun ift katl ekirdek m em rann arasndaki bolukla balantl olduunu gster mitir. Hcrenin baka blm lerinde yaplan m adde ler endoplazm ik retikulum iine alnr ve daha sonra hcrenin dier blm lerine iletilirler. Reti kulum yapsndaki ok geni alan ve bu m em bran zerinde bulunan ok saydaki enzim hcrenin m etabolik ilevlerini gerekletiren m akinenin nemli bir parasn oluturur. Ribozom lar ve G ranler Endoplazm ik R etiku lum. Endoplazm ik retikulum un bir ok b lg esin de d yzeyine tutunm u ribozom denen ok sa yda kk granler partikller bulunur. E n d op lazmik retikulum un byle gzken blm lerine granler en doplazm ik retikulum denir. R ib o zom lar ribonkleik asit (RNA) ve protein kar m ndan olum utur ve hcrede, bu blm de ve 3. blm de tartlan protein sen tezin i geekletiriler. A g ran ler Endoplazm ik R etikulum . E n d o p lazm ik retikulum un ribozom ierm ey en b lg e sidir. Agranler ya da dz en doplazm ik retiku lum adn alan bu blge hcredeki lipid m ad ele-

Sitoplazm a ve Organelleri
Sitoplazma, farkl byklkte ve dank durumda partiktil ve oganelle doludur. Partikllerin iinde dald sitoplazm ann berrak sv ksmna sitozol denir. Bu svda znm proteinler, glikoz ve elektrolitler bulunur. Sitoplazmadaki partikiiller ntral ya globlleri, glikojen granlleri, ribozomlar, sekretuar vezikller, ve be nem li organelden olumutur. Bu organeller endoplazm ik retiklun, Golgi apereyi,

mitokondriler, lizozom lar ve peroksizomlardr.

Endoplaznik retukulumun yaps (De Robertis, Seaz, De Robertisdcn deitirilerek Cell Biology 6th ed. Philadelphia, W.B. Saunders Company 1975)

BLM 2 Hcre ve levi

13

EKL 2 5
Tipik bir Golgi apereyiin endoplazmik retikulum ve ukleusla ilikisi.

paraya ayran bir proteindir. Su m olekln outuran bir hidrojen, ikiye blnen m addenin bir tarafndan alnr. rnein proteinler hidrolize edilerek am inoasitelere, glikojen ise hidrolize edi lerek glikoza ve lipidler hidrolize edilerek ya asit leri ve gliseole dnr. Lizozomlar evreleyen m em bran, hidrolitik e n zim lerin hcredeki dier maddelerle tem asn e n geller, bylece hcre iindeki yaplarn sindiril m esini nler. Ancak baz koullar alnda lizozom larn bazlarnn m em bran alr ve iindeki e n zim ler serbest kalr. Bu enzim ler hcre iinde kar latklar organik moleklleri am inoasitler ve glikoz gibi kk, diffzyon hz yksek paralara ayrrlar. Lizozomlar n daha spesifik ilevlerinden bazlar bu blm de daha sonra tartlacaktr.

P e ro ksizo m la r
ri sen tezler ve birok enzim atik sreci g erek letirir. Peoksizom lar lizozom lara fiziksel ad an b e n zerler am a iki nem li farklar vardr: birincisi, Golgi apereyi tarafndan deil, kendilerini o al tarak (self-eplication) (ya da belki dz en d o p lazm ik retikulum dan tom urcuklanarak) olutuk larn a inanlm aktadr. kincisi, h id ro lazlad an ok, oksidaz enzim leri ierirler. Baz oksidazlar, farkl intraselliiler kimyasal m addeleri oksijenle birletirerek hid rojen peroksit (H 2 O 2 ) retm e yeteneindedir. H idrojen peroksidin kendisi, yk sek bir oksitlem e kapasitesine sahiptir ve bir b a ka oksitleyici enzim olan ve peoksizom lard a bol m iktarda bu lu nan katalazla b a lan tl olarak kullanlr. Bu enzimler, hcre iin zehirli o lab ile cek m addeleri oksitleyerek zararsz hale getirir ler. rnein bir bireyin itii alkoln yaklak ya rs karacier hcresinin peroksizom larnda bu yolla detoksifiye edilir.

G o lg i - A p e re y i
ekil 2 -5 de gsterilen Golgi Apereyi endoplaz m ik retikulum la yakndan ilikilidir. Agranler endoplazm ik retikulum a ok benzer bir m em bran yapsna sahiptir. ekirdein yaknnda drt ya da daha fazla ince, dz vezikln st ste di zilm esiyle olum u bir yapdr. Bu aperey salg yapan hcrelerde iyi gelimitir, bu tip hceled e salglanan m addelerin hcre dna verildii k e narda yerlem itir. Golgi apereyiin ilevi endoplazmik retikulumla balantldr. ekil 2 -5 de gsterildii gibi endop lazmik retikulumdan kopan endoplazmik retiku lum vezikiilleri ya da ksaca ER vezikiilleri veya transport vezikiilleri adn alan vezikiiller, hem en sonra Golgi apereyi ile birleir. Bu yolla endoplaz mik retikulumun tuttuu maddeler Golgi apereyine tanm olur. Bu maddeler Golgi apereyide i lenerek lizozomlar, salg vezikllerini ve bu bl m n daha sonraki ksmlarnda tartlacak olan dier sitoplazm ik yaplar oluturur.

Salg V e zik lle ri


Bir ok hcrenin nem li ilevlerinden birisi de belli baz maddeleri salglamaktadr. Bu tr salg m addelerinin hepsi endoplazm ik etikulum -G olgi cihaz sistem inde oluturulur ve Golgi cihazndan sitoplazmaya, sekretvar vezikiiller ya. da sekrettvar grcnller ad verilen depo veziklleri iinde gnderilirler. ekil 2-6 pankreas asinar hcreleri iinde protein proenzim leri depolayan tipik seketuar veziklleri gsterm ektedir (enzim ler henz aktive edilm emitir). Poenzim ler daha sonra d hcre m em barnndan pankreas kanalna salgla nrlar ve duodenum a geerler, burada aktive ola rak sindirim ilevlerini gerekletirirler.

L iz o z o m la r
ekil 2 -2 de gsterilen lizozomlar, Golgi apereyi tarafndan oluturulan vezikler organelledir, daha sonra tm sitoplazm aya dalrlar. Lizozom lar hcre ii sindirim sistemini olutururlar, h c renin zellikle l)haraplanm yaplarn, 2)hiicreye alm an besin patikllerini ve 3)bakteiler gibi isten m eyen m ad d eleri sindirirler. Lizozom lar hcreden hcreye farkllk gsterm ekle birlikte 2 50-7 5 0 n a n o m ete apndadr. iftkatl lipid m em branla eveli, 5-8 n anom ete apnda ok sayda partikiil kapsayan yaplardr. Bu partikiiller 40 farkl tip hidrolaz (sindirici) enzimin protein agregatlardr. Ilidrolitik enzim, bir organik bilei i, bileikten bir su molekl kararak, en az iki

M ito k o n d rile r
ekil 2-2 ve 2-7'de gsterilen mitokondriler hcre nin "enerji santrali olarak bilinir. Mitokondriler ol madan hcre besinler ve oksijenden nemli miktar da enerji elde edemez ve sonuta tm hcresel i levler durur.

14

NTE I Fizyolojiye Giri: Flcre ve Genel Fizyoloji

lem esi iin enerji gereken her yerde enerjisini ve rir. ATP oluum unun kimyasal ayrntlar 67. B lmde anlatlmaktadr, hcrede ATPnin baz te mel ilevlerinden bu blmde sz edilecektir. M itokondriler kendilerini oaltabilirler, h cre de enerji gereksinimini arttnda bir m itokond iden iki, ... m itokondri oluabilir. M itokondriler nukleustaki gibi d eoksiribon kleik a sit (DNA) i e rirler. 3. Blm de DNAnn ekirdei oluturan ve blnmeyi kontrol eden tem el m adde olduunu reneceiz. M itokondri DNAs da ayn ii grr, m itokondrinin blnm esini denetler. EKL 2 6
Pankreasn asiner hcrelerinde sekretuvargranller.

H cre F ila m e n tle ri ve T b le r Y aplar


Hcredeki fbriler proteinler ounlukla filam ent ya da tubuller halinde organize olmutur. Ribozonlar tarafndan sentezlenen ncl (pekrsr) proteinlerden sitoplazm ada oluurlar. ncl m o lekller film entleri oluturmak zere polim eize olurlar.Bir rnek olarak ok miktarda aktin filam entinin hcre zarnn hem en altnda toplanarak ek to plazm a denen, esnek bir destek blge olutur mas verilebilir, daha nce sylemitik. Kas h cre lerinde de aktin ve miyozin filam entleri zel bir dzenlemeyle kontraJctil bir m akine olutururlar. Bu kaslma sistem i tm bedendeki kas kaslm as nn temelidir ve Blm 6 da ayrntl biim de tarlmaktadr. Polimerize tubulin m olekllerinden oluan zel bir tip filament, tm hcrelerde ok salam bir t bler yap olan m ikrotblleri oluturur. ekil 28 de bir sperm in flagellumundan ayrlm mikrotbller grlmektedir. Mikrotbler iin bir baka rnek, hcre sitoplazm asndan silium lan uca doru dald tm silialarn bal bulunduu tubuler iskelet yaps dr. Bu yap ekil 2 -1 7 de gsterilmitir. Ayrca setriyollerve blnen hcrelerdeki itotik icikler de salam mikrotbi'llerden olumutur. Bu rnekler, m ikrotbllein tem el grevinin hcrenin belli blgelerinde sert fiziksel yaplar halinde hcre iskeleti (cytoskeleto) ni oluturm ak olduunu gstermektedir.

Mitokondriler, tm sitoplazma blmlerinde bu lunurlar ama hcre iindeki saylar hcrenin gerek sinim duyduu enerji miktarna gre yz ile birka bin arasnda deiebilir. Ayrca mitokondriler hcre de enerji metabolizm asnn youn olduu blgeler de toplanrlar. Biim ve boyutlar da farkl olabilir, bazlar birka yz nanom etre apnda ve globiiler biimde olabilir, bazlar uzun olabilir (1 mikron eninde 7 mikron boyunda olabilirler), bazlar da dallanm ve flamentz yapda olablir. M itokondrinin yaps ekil 2 -7 de gsterilmitir. Lipid iftkat-poteinden olumu iki zar vardr: bir d ve bir i m em bran. m em brann olutur duu kvrmlara oksidatif enzim ler tutunur. Mitokondri iindeki boluk, besinlerden enerji elde edilmesi iin gerekli olan znm enzimleri ie ren bir m atriksle doludur. Bu enzimler i m em bra na tutunm u olan enzim lerle ibirlii halinde al arak besinlerin oksidasyonunu, sonuta su ve karbon dioksit oluumunu ve bunlarla e zamanl olarak enerji serbestlem esini salarlar. Aa kan enerji, cdenozin trifosfat (ATP) ad verilen yksek enerjili bir bileiin sentezlem esi iin kullanlr. ATP daha sonra m itokondri dna tanr, tm hcreye diffze olarak hcresel ilevlerin gerek-

D membran \

j membran Matriks

^7

Kvrmlar

Nukleus
ekirdek, hcrenin kontrol merkezidir. ekirdek

genlerde ok miktarda DNA ierir. Genler, aralarn


da yapsal hcre proteinlerinin ve sitoplazmik aktiviteyi kontrol eden sitoplazma enzimlerinin de b u lunduu hcre proteinlerinin niteliklerini (karakte ristiklerini) belirler ve oalmay da kontrol ederler. Genler nce kendilerini eleyerek birbirine zde iki grup gen oluturur, bundan som a hcre mitoz ad verilen zel bir blnme dnemi geirerek her biri iki zde gen grubundan birini alr. ekirdein b tn bu akviteleri 3. Blmde ayrntl olarak anla tlmaktadr. ekildiin mikroskop altldaki grnts, akti-

Oksidatif fosforilasyon enzimleri

__N D aralk

EKL 2 - 7
Bir mitokondrinin yaps. (De Robertis, Saez, De Robertisden deitirilerek Cell Biology 6th ed. Philadelphia, W.B. Saunders Company 1975).

BLM 2 Hcre ve levi

15

EKL 2 - 8
Bir spermin flagellumundan ayrlm mikrotbller. (Porterdan: Ciba Foundation Symposium: Principles of Biomolecular Organization. Boston Little Brown & Company 1966).

viteleri kontrol etm e m ekanizm alar hakknda fazla ip ucu vermez. ekil 2 -9 da bir intefaz (b lnm e arasndaki devre) nukleusunun k m ik roskobundaki grnts izlemektedir. Tm nukleoplazm a boyunca koyu boyanm krom atin m ateryali grlmektedir. Mitoz srasnda krom a tin m ateryali hem en fark edilebilecek biim de e killenerek 3. Blm de gsterilen ve k m ikros kobu altnda kolayca grlebilen krom ozom lar olutururlar.

byk protein molekl kom plekslerinin por ev resinde yapmalar nedeniyle aklk yalnzca 9 nanom etreye der. Bu dar aralk bile m olekler arl 44000e kadar olan orta boy m olekllerin geiine izin verir.

ekirdekik ve Ribozomlarn Oluumu


ou hcrenin ekildiinde koyu boyanan ve nukleolus (ekirdekik) ad verilen bir yap bulu nur. Nukleolusun kendisini evreleyen bir m em ban yoktur. ok miktarda RNA ve ibozom larda bulunan proteinleri ierir. Hcre aktif olarak pro tein sentezi yapm aya baladnda ekirdekik belirgin biim de byr. Nukleolusun oluum u (ve nukleus dnda sitoplazm ada ribozom larn ki de ) ekirdek iind e b alar. n ce k ro m ozo m lard aki zgl g en ler RNA m n se n tez len m e sin i sa la r.S e n te z le n e n RNA nn bir blm ekid ekikd e d ep o lan r ken byk bir blm n iileer p o rlad an sitoplazm aya geer, burada zgl protein lerle olgun ib o zo m halinde b irleeek 3. B l m d e btn ayrntlarn greceim iz ekilde p rotein s e n te zini gerekletirirler.

ekirdek Membran
ekirdek menbran, ekirdek zarf olarak da isim lendirilir. Aslnda iki tabakadan olumutur. D m em ban endoplazmik retikulumla devam eder ve iki ekirdek zar arasndaki boluk da endop lazm ik retikulum iindeki bolukla ekil 2 -9 da grld gibi balantldr. ekirdek zarnda binlerce nkleer por bulunur.

Endoplazmik retikulum Nukleolus Porlar Nukleoplazma Kromatin materyali (DNA) Sitoplazma Nkleer zarf i ve d membranlar

HAYVAN HCRESYLE YAAM IN HCRE NCES BMLERNN KARILATIRILMASI


oumuz hcrenin yaam n en alt basam a ol duunu dnrz. Oysa hcre son derece kar mak bir organizmadr ve gnmzdeki virslere benzeyen ilk yaam biim lerinden gelim esi iin

EKL 2 - 9
Nukleusu yaps.

16

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

yzm ilyonlaca yl gem esi gerekmitir. ekil 210da kk bir virs(l), byk bir viri\s(2), bir riketsiya(3), bir bakteri{4 ) ve ekirdekli bir liicrei5) gsterilmitir, bu ekilde hcrenin en kk vir sn apndan 1000, hacm inden 1 milyar kez b yk olduu grlmektedir. Hcrenin anatom ik ve ilevsel organizasyonu da virsnkinden ok da ha karmaktr. Kk bir virse canl nitelii veren ey bir pro tein klf iine yerlem i bir nkleik asittir. Bu nkleik asit m em eli hcresinde bulunan DNA ve RNA ile ayn yap talarndan olum utur ve uy gun koullar bulunduunda kendini eleyebilm e yeteneindedir. Bylece bir virs kendi nitelikle rini kuaktan kuaa tayabilir ve tpk bir insan ve bir hcre gibi canl niteliindedir. Yaam geliirken nkleik asit ve basit protein le rin yansra dier kimyasal maddeler de organiz may biitnleyen blm ler haline gelm iler ve vi rsn farkl blm lerinde zellemi ilevler ge lim eye balam tr. Virs evresinde bir zar olu mu, bu zarn iinde kalan blm de sv bir matiks ortaya kmtr. M atiks iinde zel ilevleri yerine getiren zel kimyasal m addeler gelimitir. Kimyasal reaksiyonlar katalizleyen, bu yolla o r ganizm ann aktivitesini belirleyen birok protein enzim ortaya kmtr. D aha sonraki aamalarda kimyasal agregatlan topland organeer gelierek kimyasallarn tm sitoplazm aya dalm durumda olm asna oranla ilevlerini daha etkin biim de gerekletirm esini salamtr. Son aam ada ekirdekli hcrede daha da kar m ak organeller gelimitir, bunlarn en karm a ekirdektir. ekirdek, bu hcre tipinin daha az gelimi tm canl tiplerinden farklln salar. Tm hcresel ilevler iin bir kontrol merkezi oluturur ve yeni hcrelerin kuaktan kuaa tam bir kopyalamasn salar. Bylece yeni hcreler ana hcreyle ayn yaplar tar.

HCRELERN LEVSEL SSTEMLER


Bu blm n kalan ksmnda hcrenin canl bir organizma olm asn salayan ilevsel sistem lerin den bir ka rnei tartacaz.

Hcre ine Madde Alnmas-Endositoz


Bir hcrenin canl k a lm a s,bym esi ve oal mas iin evresindeki svdan, besin ve baz m ad deleri hcre iine almas gerekir. M addelerin o u, m em bran diffiizyonve a k tif tansportla geer. Diffzyon madde molekllerinin astgele hare ketlerle m em bandaki porlardan ya da yada eri yen m addeler iin, lipid m atiksden hcre iine girmesidir. Aktif transport ise bir maddenin, mem bran boy dan boya geen bir protein tayc tarafndan tan masdr. Hcre ilevi iin ok nemli oan aktif trans port, 4. Blmde ayrntl biimde anlatlmtr. Hcre mem banndaki zellemi bir yolla b yk partikllerin hcre iine almasma edositoz denir. ki tr endositoz vardr: Piositoz ve fagosi toz. Pinositoz, ekstanselller sv ieren ok kk vezikllein hcre iine almasdr. Fagositoz bak teri, hcre ya da doku ykm sonucu oluan para lar gibi byk partikllerin hcre iine almasdr. Pinositoz. Pinositoz ou hcre m em bannda s rekli grlr ancak baz hcrelerde ok hzl olabilir. rnein m akrofajlada dakikada toplam hcre membrannn %3 vezikller halinde hcre iine alnabilir, pinositik vezikller ok kktr, aplar genellikle 100-200 nanometre arasndadr, bu n e denle ancak elektron mikroskobunda grlebilirler. Pinositoz, ok byk molekllerin hcre iine girebilm esinin tek yoludur, rnein proteinlerin ou bu yolla hcre iine alnr. Bu tr molekllerin hcre zaryla tem aslarnn artmas pinositik vezikl oluum unu artrr. Piositotik vezikiillerin oluma hz bu tr molekller m em brann d yzne deince artar. ekil 2l l de molekl proteinin hcre m em branna dem esiyle balayan p in ositozu n aam alarn gstermektedir. Bu m olekiiler genellikle absorbe edilecek protein e- reseptre balanr, reseptrler hcre m em brannn d yzeyinde kapl (rtl) knt (ceplerde) younlam olarak bulunur lar. Bu ceplerin hcre iine bakan blm nde clathrin ad verilen bir fibriler protein aktin ve niyozin gibi kotraktil bir a oluturur. Protein m o leklleri reseptrlerine baland zam an m em bam n yzey zellikleri, tm cebin hcre iine do ru km esine neden olacak biim de deiir. e ken cebin evresindeki proteinler, az miktarda ekstaseller svyla birlikte reseptre tutunan proteinlerin etrafnn sarlm asn salar. H em en ardndan, m em brann hcre iine alnan ksm

0 (

15 nm-Kk virs ) 150 nm-Byk virs

350 nm

J Riketsiya

1 um

Bakteri

'i :;- . *

. > v.. ... .V

**

v v f' H cre

. * C EKL 2 - 10

, VS*.
5-10 um +

Hcre ncesi organizmalarn boyutlaryla insan vcudundaki ortalama bir hcrenin boyutlarnn karlatrlmas.

BLM 2 Hcre ve ilevi Reseptrler


Q O o
\

17

Kapl knt ------J-------1 Proteinler

Pinositik ya da Fagositik Yabanc Maddelerin Hcrede SindirilmesiLizozomlarn levleri


Bir pinositik ya da fagositik vezikln hcre iinde ortaya kmasnn hem en ardndan bir ya da daha fazla lizozom, vezikiille birleir ve iindeki asit hidrolazlar, ekil 2-12 de gsterildii gibi vezikl iine aktarlr. Bylece, hidrolazlan vezikl iindeki proteinleri, karbonhidratlar ve dier maddeleri hidrolizledii bir sindirim vezikiil oluur. Sindir me ilemi sonucunda amino asitler, glikoz, fosfat lar gibi kk molekller oluur ve bunlar plazm a ya diffze olurlar. Sindirim veziklnn iinde ka lan ve kalnt cisim (residual body) adn alan m ad deler, sindirilmeyen blmlerdir. ou kez bu maddeler endositozun tam tersi olan ve eksositoz ad verilen bir ilemle hcre dna atlrlar. Bu nedenle lizozomlara hcrenin sindirim or gan ad verilebilir. Dokularn Klmesi ve Hcrelerin O tolizi. V cuttaki dokular bazen gerileyerek klrler. r nein gebelikten sonra uterus, stten kestikten sonra m em e bezleri klr, uzun zam an hare ketsiz kalan kaslar atrofye olur. Bu klm eden byk lde lizozomlar sorumludur. Aktivitesi azalan bir dokuda lizozom al aktivitenin hangi mekanizm a ile artt bilinm em ektedir. Lizozomlarn bir baka ilevi, scak, souk, trav ma, kimyasal m addeler ya da baka bir nedenle zedelenen hrce ya da hcre blm lerinin orta dan kaldrlmasdr. Hcrenin zedelenm esi lizozomlarn yrtlm asna neden olur. Serbestleyen hidrolazlar evrelerindeki organik m addeleri sin dirmeye balar. Eer hasar hafifse hcrenin yal nzca bir blm ortadan kalkar, bunu izleyerek hcre kendini onarr. Hasar arsa, tm hcre, otoliz ad verilen bir ilem le tmyle sindirilir. Bu ekilde hcre tam am en ortadan kalkar ve eski hcreye komu, ayn tip hcrelerden birinin mitozla blnm esi sonucu yeni bir hcre oluur.

Chlatrin

G Or i ' / f k o' \ /.O'' \oo\ P -A 0,6-s ^vAAktin ve kti

znm chlatrin. 0

miyozin

EKL 2 - 11
Pinositoz mekanizmas

hcre yzeyinden koparak hcre sitoplazm asna pin ositik vezikiil olarak katlr. H cre m em ban n bir pinositik vezikl haline gelebilm esi iin gerekli deiikliin nasl salan d h en z bir sr. Bu ilem hcre iinde enerji harcanm asn gerektirir. Enerji gereksinim i ATP tarafndan karlanr. Bu ilem ayrca ekstraselliiler svda kalsiyum iyonunun bulunm asn da ge rektirir. Kalsiyum m u htem elen cebin altnda b u lunan ve vezikln hcre m em b an n n d an kop m asn salayan proteinlerin kontraksiyonu iin gereklidir. Fagositoz. Fagositoz, molekller yerine byk pa tikllerin hcre iine alnm as dnda pinositoza benzer biim de gerekleir. Yalnzca belli hcreler fagositoz yapabilirler,bunlarn en n em lileri doku makrofajlar ve baz akyuvarlardr. Fagositoz, bakteri, l bir hcre ya da doku ar tklar gibi fagosite edilecek bir patikliin zerin deki byk polisakkait ya da proteinlerin fagosit zerindeki reseptrlerine balanm asyla balar. Bakterilerin zeri zaten spesifik antikorlarla kapl dr, bu antikorlar bakteriyi birlikte srkleyerek fagosit zerindeki reseptrlerine balanrlar. Anti korlarn bu araclk ilevine opsonizasyon denir. Bu konu 33 ve 34. Blm lerinde tartlmtr. Fagositoz u aamalarda gerekleir: 1. Hcre membramndaki reseptr, partikl yzeyin deki ligandna balanr. 2. Balan noktasndaki menbran saniyeden daha ksa bir srede ie doru kerek partikl tmyle evreler, giderek daha fazla sayda reseptr liganda balanr, tm bu olaylar fermuarn kapanmasna ben zer biide hzla gerekelir ve memban kapanarak fagositik vezikiil oluturur. 3. Sitoplazmadaki aktin ve dier kontraktil fibriller fagositik vezikiil evreler ve st blmne yakn k smda kaslarak vezikiil hcre iine ekerler. 4. Kontraktil proteinler daha sonra tuttuklar vezikl, pinositik vezikllein oluumuna benzer biimde hcre, iinde serbest braklrlar.

X -

O. 0 .

< ac

*
-

Pinositik yada fagositik vezikl Sindirim vezikl

r /\ Lizozomlar

\
Kalnt cisim

Ekskresyon

EKL 2 -12
Pinositik vezikl iindeki maddelerin lizozim enzimleriyle sindirilmesi.

18

NTE I Fizyolojiye Giri: Flcre ve Genel Fizyoloji

Lizozolar, fagosite edilen bakterilerin h cre ye zarar verm eden n ce ldrlm elerini sala yan bakteisid enzim ler de ierir. Bu tr m adde ler arasnda, bakteri hcre zarn eriten lizozim, bakterilerin rem esi iin gerekli olan dem ir ve dier iyonlar balayan lizoferrit ve hidrolazlar aktifleyen ve bakterilerin baz m etabolik sistem lerini inaktive eden pHs 5 dolaylarnda bir asit bulunur. Baz genetik hastalklarda lizozomlarda bulu nan lipid agregatla ve glikojen grandilerini sin dirm eye yarayan enzim ler bulumaz. Byle bir du rumda ok miktarda glikojen ve ya bir ok organ da zelikle de karacierde birikir ve eken lme neden olur.

leri ad verilen kk vezikllerin dz endoplaz mik retikulumdan srekli olarak kopmasyla e n gellenir. Bu vezikllerin ou daha sonra hzla Golgi apeeyine g eder.
Endoplazm ik R etikulum un D i e r levleri. zellikle dz endoplazm ik retikulum un dier nem li ilevleri unlardr:
1. E nerji ge re k sin im i iin glik o jen k u lla n la c a z a m an , glik ojen yk m n d e n e tle y e n e n zim le ri sa lar. 2. lalar gib i h crey e z a ra r v e re b ile c e k m a d d e le ri zeh irsizletiren ok sa y d a e n zim i ierir. Z eh irsizle tim e ii k o ag lasy o n , o k sid a sy o n , h id roliz, g lu k u o n ik asitle b irle tirm e y a d a b a k a bir y o lla gerek letirilir.

Hcresel Yaplarn Endoplazmik Reti kulum ve Golgi Apereyi Tarafndan Sentezi ve Biimlendirilmeleri
E n d o p la zm ik re tiku lum un spesifik ilevleri
Endoplazik retikulum ve Golgi apereyinin, zellikle seketuar hcrelerde genilemi olduu daha nce belirtilmiti. Bu oganeller hcre membramyla ay n yapdaki lipid ift tabakadan olumutur ve du varlar hcre iin gerekli bir ok maddenin sentezi ni katalizleyen protein enzimlerle ykldr. Sentez ilemi, ounlukla endoplazm ik retikulumda balar ama rnlerin ou, sitoplazm aya salnm adan nce ilendikleri Golgi apereyinde b i im lendirilir. nce, endoplazm ik retikulum ve Golgi apereyinin spesifik blm lerinde sentezlenen spesifik rnlere bir bakalm. P ro te in ler Endoplazm ik Retikulum Tarafn dan Oluturulur. G an ler endoplazm ik retiku lum, retikulum m em bran m m d yzeyine ok sayda ribozom un tutunm asyla kaakteizedir. 3. Blm de greceim iz gibi, p roteinler ribozo m lan iindeki yaplar tarafndan sentezlenir. Ayrca, ibo zo m lar sentezledikleri proteinlerden ounu sitozole deil e n d o p la z m ik m atriks ad n alan endoplazm ik tbtil ve vezikllerin iin e aktarrlar. Lipidlerin E ndoplazm ik R etikulum , zellikle D z Endoplazm ik R etikulum Tarafndan Sentezle n m es i. Endoplazm ik retikulum ayrca lip id lei, zellikle fosfolipid ve kolesterol s e n tezler. Bunlar hzla endoplazm ik retikulum un lipid ift tabakas iin e katlr, bylece en d o p lazm ik retikulum srekli byr. Bu ilem esas olarak endoplazm ik retikulum un dz b l m n de gerekleir. Endoplazmik retikulum boyutlarnn bu by m e sonucu hcrenin lim itlerini amas, trans po t uezikiUleri ya da en d op lazm ik retikulum vezikiil-

G o lg i A p e re y in in S p e sifik ile vle ri


Golgi Apereyenin Sentez levleri. Golgi apere yi tem el olarak endoplazm ik etikulum da sentezlenmi olan proteinleri ilem ekle grevli olmakla beraber endoplazmik retikulum da sentezlenem eyen baz karbonhidratlar sentezler. Ayrca az m ik tarda protein ieren byk polisakkait polim erlei de burada sentezlenebilir; bunlarn en nem li leri hyalronik asit ve kon droitin slfattr. Bu maddelerin vcuttaki bir ok nem li ilevinden bazlar unlardr: 1- Mks ve dier glandular sekresyolardaki poteoglikanlarn byk bl mn olutururlar. 2- interstisyel alanda kollajen lifler ve hcreler arasn dolduran tem el m addenin en nem li bileenleridir. 3- Kemik ve kkrdakta organik matriksin tem el bileenleridir. Endoplazmik Sekresyonlarn Golgi Apareyi Ta rafndan lenmesi Vezikllerin Oluumu. ekil 2-13, endoplazmik retikulum ve Golgi apereyinin temel ilevlerini zetlemektedir. Endoplazmik reti kulumda dz endoplazmik retikulumun Golgi apeeyine en yakn blmne doru tanrlar. Bu nok

V ------- V ------- ------- v ------ '


Granler Endoplazmik Retikulum Dz Endoplazmik Retikulum Golgi apereyi /'

EKL 2 13
Endoplazmik retikulum ve Golgi apereyinde proteinlerin, lipidlerin ve hcresel vezikllerin oluumu.

BLM 2 Hcre ve ilevi

19

tada dz endoplazmik retikulumdan kk trans p ort vezikiileri srekli kopar ve Golgi apereyiin d a h a i blmlerine diffiize olur. Bu vezikllerin iinde, endoplazmik etikulumda sentezleen pro teinler ve dier iirenler bulunur. Transport veziklleri srekli olarak Golgi apeeyiyle birleirler ve ierdikleri m addeleri Golgi apereyinin vezikler boluuna boaltrlar. Bura da sekresyon m atery alin e k arbonhid rat ular balanr. Golgi apereyinin en nem li ilevlerin den biri de endoplazm ik etikler sekresyonla konsantre paketler halinde younlatrm aktr. Sekresyonlar Golgi apereyinin d tabakalarndan ie doru geerken younlatrm a ve ilemi ger ekletirilir, son aam ada younlatrlm seketuar m addeleri tayan bykl kkl vezikller srekli olarak Golgi apereyinden koparak tm hcreye diffiize olur. Tiim bu ilem lerin ne kadar srede gerekleti i hakknda bir fikir verelim: Bir glandler hcre radyoaktif am inoasitler ieren ortam da bulundu rulduunda yeni oluan radyoaktif proteinler m o leklleri 3-5 dakika arasnda granler endoplaz mik etikulum da saptanabilm ektedir. Bu protein ler 20 dakika iinde Golgi apereyinde grlmekte, 1 - 2 saat iinde ise hiicre yzeyinden sekrete edil mektedir.
i -, i m ! ) L lfflU g jJ T / ,
m - m /,

yinin m em branz sistem leri, hcre dna salgla nacak olan seketua* maddeleri ve yeni hcresel yaplar oluturabilm e kapasitesine sahip m etabolik organlardr.

Besinlerden Enerji Elde EdilmesiMitokondrinin levi


Hcrenin enerji elde ettii maddeler, oksijen ve oksijenin reaksiyona girdii besinlerd en-kabohidratlar, yalar ve proteinler-biri ya da bir ka dr. insan vcudundan zellikle tm karbonhid ratlar hcrelere ulam adan nce sindirim sistem i ve karacierde glikoza dntrlr. Ayn b iim de tm proteinler aminoasitlere, tm yalar da y a asitlerine dntrlr. ekil 2-14 oksijen tm besin m addelerinin-am inoasit, glikoz ve ya asit lerinin hcre iine giriini gsterm ektedir. B esin ler hcre iinde reaksiyonun hzn kontrol eden ve aa kan enerjinin uygun yne akn sala yan enzim ler araclyla oksijenle reaksiyona gi rer. Tm bu sindirim ve m etabolik ilevlerin ay rntlar 62 ile 72. blm ler arasnda anlatlmtr. Bu oksidatif reaksiyonlarn hem en hem en ta mam m itokondri iinde gerekleir ve serb estle yen enerji ok yksek enerjili bir bileik olan adenozin trifosfat (ATP) sentezinde kullanlr. Daha sonra, besin m addelerinin kendisi deil, ATP h c redeki btn intraselller m etabolik reaksiyonlar iin gereken enerjiyi salar.

,;U\

M . n r . '- o

G olgi A p ere yin d e Oluan Vezikl TipleriS e kretu va r V ezik ller ve Lizozom lar. Fazla sekresyon yapan bir h cred e Golgi apereyinde oluan vezikllerin ou, hcre yzeyinden sek rete ed ilecek protein m ad d eleri tayan sekretua r vezikiillerdir. Bu vezikller hcre m em bran na diffze olur ve daha sonra onun la birleeek eksositoz d en en ve end ositozu n tam tersi olan bir ilem le tadklar m ad d eleri darya b o a l trlar. E ksositoz ou kez hcre iin e kalsiyum giriiyle uyarlr, kalsiyum iyonlar vezikler m e m b ra n la b ilin m e y e n bir yolla etkileerek hcre m em bran yla kaynam asn a ned en olur, bunu vezikl ieri in in hcre dna b o altlm a syla eksositoz izler. Dier yandan baz vezikller hcreii kullanm iin retilirler. rnein Golgi apereyinin zellemi bir blm, daha nce tarttmz lizozamlar retir. ntraselller Vezikllerin Hcre M em branlarnn yenilem esi iin kullanm. Golgi apereyinde olu turulan vezikllerin ou ya hcre m em ban ya da m itokondri hatta endoplazm ik retikulum gibi intraselller yaplarn m em branla ile kaynar. Bu, m em branlarn genilem esini ve haraplanan m em brann onarm n salar. rnein pinositik ya da fagositik vezikller oluurken m em bandan nem li lde madde kaybolur. Golgi apereyinin oluturduu vezikllerin m em brana balam as srekli olarak yenilenm eyi salar. zetle, endoplazm ik retikulum ve Golgi apere-

A T P 'nin levsel N ite lik le ri


ATPnin forml yledir:

NH,

y \
HC \

/\

\
N

T CH

Adeniti
O O O

c\ 1 / II Y
\|

,c> c h 2 o p o ~ p o ~ p O\ l I I I
H H , \ /i c II 0 0 - 0

I I

I I

I I

[ I OH OH Riboz Adeozin trifosfat ATP nitrojenli bir baz olan adeniti, bir pentoz eker olan riboz ve fo s fa t kk n den oluan bir kleotiddir. Son iki fosfat radikali molekle y k sek enerjili fosfat balaryla baldr. Bu ba for mlde - sem bolyle gsterilmitir. Bu balarn her biri, vcuttaki fiziksel koullar altnda bir mol

20

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

Sitrik asit siklusunda asetil-CoA kendisini olu turan hidrojen atom larna ve karbondiokside ay 2 ADP 2 ATP rtrlr. Karbon dioksit daha sonra mitokondriGlikoz Pirvik asit den sitoplazmaya, buradan da hcre dna diffYa asitleri FA>_ , , ze olur,akcierler yoluyla vcut dna atlr. tik Aminoasitler-i - A A - * 'Aseloasel,kjI 3 6 ADP Hidrojen atom lar ise ok reaktiftir ve m ito asit ' y Asetil- |CoA //' kondri iine diffze olan oksijenle birleirler. Bu, ok byk miktarda en erjin in serbestlem esine ,, ADP 0 2 0 2 0 2yol aar ve bu enerji m itokondride ok m iktarda ; .y ATP -co2- ~c o 2+ h 2o co 2 ADPnin ATPye dnm iin kullanlr. Bu re ^ 1 . aksiyon dizisi karmaktr, m itokondrial matriks iine doru knt yapm m itokondrial m em brah 2o H20 36 ATP S *' nz raflarn integral blm lerini oluturan ok ffll Mitokondri / sayda protein enzim in katlm n gerektirir. lk ekirdek Hcre zar \ adm, hidrojen atom undan bir elektronun aln a rak hidrojen iyonu oluturulm asdr. Son adm, hidrojen iyonlarnn ATP sentetaz ad verilen gloEKL 2 - 14 bular byk bir proteinin yumru gibi kntlary Hcrede adenozin trifosfat (ATP) oluumu. ATPnin ounun mitokondri iinde olutuu grlmektedir. la mitokondriyal m em bran raflar boyunca tan masdr. Sonuta hidrojen iyonlarnn hareketi s rasnda aa kan enerji ADPnin ATPye dn mn salar, bu srada hidrojen iyonlar da ok ATP bana 12000 kalorilik enerji ierir. Bu enerji sijenle birleerek su oluturur. Oluan ATP m ito ierii, dier organik bileiklerdeki kimyasal ba kondri dna tanarak sitoplazm a ya da nukleoplazm a iinde enerji gerektiren hcre ilevlerin larn tad enerji m iktarndan ok daha fazladr, bu nedenle yksek enerjili ba olarak isim lendiril de kullanlr. ATP oluum unu salayan tm bu srece kem imitir. Ayrca yksek-enejili fosfat balar ok laosmotik m ekanizm ayla ATP oluumu denir. Bu bildir, dier hcresel reaksiyonlar yrtmek iin m ekanizm ann kimyasal ve fiziksel ayrntlar 67. enerji gerektiinde hem en paralanabilir. ATP enerjisi serbestledii zam an fosforik asit ra Blmde anlatlmtr. ATPnin vcuttaki m etabod ikallerind en biri kopar ve adenozin difosfat lik ilevlerinin birou ise 6 7 den 71. Blm e ka (ADP) oluur, daha sonra hcresel besinlerden el dar anlatlmaktadr. de edilen enerji, ADP ve fosforik asidin yeniden birlem esini salar. Bu dng srekli yinelenir. Bu ATP'nin Hcresel levler in Kullanm. ATP, yzden ATP hcrenin enerji akesi olarak isim len h crede ilev iin k u lanlr: 1- m em bran transport, 2- tm hcrede kim yasal bileiklerin dirilebilir nk tekrar tekrar harcanp kazanlabilir, bu dng hcrelerin ounda en fazla birka sentezi 3- m ekan ik i. ATP'nin bu kullanm alan lar ekil 2-15'de rneklenm itir: 1- Hcre m em dakikada tamamlanr. ranndan sodyum un tanm as iin enerji kulla nlm as 2- Ribozom lada protein sen tezin in yapl ATP Oluumundaki Kimyasal Olaylar - M itom as, 3- Kas kaslm as srasnda gereken en e rji kondrinin Rol. Glikoz hcre iine girdiinde sitoplazmadaki enzim lerin etkisiyle (glikoliz adn nin salanm as. ATP, m em band an sodyum dnda potasyum, alan bir ilemle) piriiuik aside dntrlr. Bu dnm srasnda aa kan enerji az miktarda kalsiyum, magnezyum, fosfat, klor, urat, hidrojen iyonlar ve daha baka iyon ve organik m addelerin ADPnin ATPye dnm esine yol aar. Ancak bu tanmas iin de kullanl. M em bran transpotu m iktar hcrenin tm enerji gereksinim inin % 5inbaz hcrelerin ilevleri iin ok nemlidir, rn e den azn karlar. zetle Hcrede oluan ATPnin byk ounlu in renal tubuler hcrelerde oluan ATPnin % 80i u yaklak % 95i m itokondrilerde sentezlenir. yalnza bu am ala harcanr. Hcreler proteinler dnda fosfolipidler, kolestKarbonhidratlardan oluan pirvik asit, yalardan eol, prinler, pirim idinler ve birok baka m ad gelen ya asitleri ve proteinlerden gelen aminoasitlein tm m itokondri m atiksinde asetilCoA de sentezler. Sentezlenen herhangi bir bileik enerji kullanlmasn gerektirir. rnein tek bir bileiine dniitlr. Bu madde mitokondri matprotein, birbirine peptid balaryla balam b in riksinde bulunan bir dizi baka enzim tarafndan -enerji elde etm ek am acyla- paralanr, bu para lerce am inoasitten oluabilir. Her bir peptid ba lanm a ilemi sitrik asit siklim i ya da krebs siklsii nn oluturulmas iin drt yksek enerjili ban adn alan bir dizi kimyasal reaksiyonla gerekle harcanm as gerekir. Bu yzden bir tek protein moleklnn oluumu iin binlerce ATP ya da ir. Bu kimyasal reaksiyonlar, ayrntl olarak 67. (guanozin trifosfat) m oleklnn harcanm as geBlm de anlatlmtr.

BLM 2 Hcre ve levi

21

Membran transportu

Endoplazmik retikulum

Protoln sentezi

nin evresiyle balantl olarak hareket etmesi demek tir. Bu isim, amiplerin de bu biimde hareket etmeleri nedeniyle verilmitir ve bu fenomenin incelenmesi iin mkemmel bir rnek oluturur. Ameboid hareket tipik olaak hcrenin bir ucundan bir psdopod'un uzamasyla balar. Psdopod hcre nin gvdesinden da doru uzanarak yeni bir doku blgesine tutunur, daha sonra hcrenin geri kalan b lm psdopotu izlemektedir. ekil 2-16 da grld gibi hcrenin bu ucundaki membra srekli olarak ile ri doru hareket eder, sol utaki membran ise hcre hareket ettii srece bu hareketi izler. Ameboid Hareketin Mekanizmas. ekil 2-16 amebo id hareketin ana ilkelerini gstermektedir. Esas olarak, srekli bir eksositoz psdopot oluan tarafta srekli olarak hcre membranmm artmasna yol aarken hcrenin orta blm ve dier ucunda srekli bir endositoz vardr. Hcrenin hareket edebilmesi iin iki et ki daha gereklidir. lk olarak, psdopodun evre doku ya yapmas gerekir, bylece psdopod fikse olarak hcrenin geri kalann ileriye doru ekmek iin bir dayanak noktas salar. Bu yapma, eksositotik vezikllerin iyznde dizilmi reseptr proteinler tarafn dan salanr. Bir vizikl psdopot membranyla birleince alr ve ite kalan ksm dar gelir, bylece re septrler d yzeyde yer alr ve evre dokudaki ligandlaryla balanrlar. Hcrenin br ucunda endosittik ativite, reseptr leri ligandlarndan ayrarak endositotik vezikller ii ne toplar. Hcre iinde bu vezikller psdopot iin ye ni bir membran oluturmak zere psdopod ynn deki bir akntyla bu yne tanrlar. Hcrenin hareketi iin gerekli ikinci koul hcre gvdesinin psdopot ynnde ekilebilmesini sala yacak enerjinin bulunmasdr. Son deneyler aadaki aklamalarn bu sorunun yant olabileceini dn drmektedir. Btn hcrelerin sitoplazmasnda az ya da ok mik tarda aktin proteini bulunur. Aktinin ou tek molekl halindedir, bu nedenle herhangibir hareket gc olu turamaz. Ancak, bu molekller filametz bir a halin de polimerize olduklarnda ve miyozin gibi aktin bala yan bir proteine balandklarnda kaslabilirler. Btn bu srecin enerjisi yksek enerjili bileik ATP tarafndan karlanr. Hareket eden bir hcrede bir aktin filameti ann yeniden olutuu psdopot iinde olup biten budur. Kontraksiyon, aktin ann hcre zar altnda zaten bulunduu hcre gvdesinin ektoplazmasnda da ge-

Kas kontraksiyonu

EKL 2 - 15
( byk hcresel ilev iin enerji salamak zere adenozin trifosfat kullanm: (1) membra transportu, (2) protein sen tezi, (3) kaskontraksiyonu.

ekir. Baz hcreler tm hcrede oluan ATP'nin % 75'ii yeni kimyasal bileiklerin, zellikle by m e fazndaki hcreler iin dorudur. ATPnin son byk kullanm yeri, zel h crele rin m ekanik i yapm alar iin gerekli enerji d es teini salam aktr. Blm 6 da, bir kas lifinin her kaslm as iin ok byk miktarda ATP'nin h ar can m asn n gerektiini greceiz. Dier hcreler baka yollarla rnein a m e b o id ya d a siliyer h a reketle m ekanik i yapabilirler, bu hareket tipleri bu blm de daha sonra anlatlacaktr. Btn bu m ekanik i tiplerinde en erji kayna olarak ATP kullanlr. zetle, hcrede enerji gereken her durumda ATP kendi enerjisini hzla, hatta patlayc tarzda serbestleterek enerji gereksinimini karlar. Hcre tarafndan kullanlan ATPnin yenilem esi iin kar bonhidratlar, yalar ve proteinler ok daha yava reaksiyonlarla paralanarak aa kan enerji kullanlr. ATPnin % 95i mitokondride oluur, bu yzden m itokondrier hcrelerin "enerji santrali" adn alabilir.

Hcrelerin Hareketi
Vcutta hcrelerin en nemli hareketi, tm vcut kit lesinin %50sini oluturan iskelet, dz kas ve kalp ka sndaki zellemi kas hcrelerinin hareketidir. Bu hcrelerin zellemi ilevleri 6-9. Blmler arasnda tartlacaktr. Dier hcrelerde iki tip hareket daha g rlr: ameboid hareket vesilyer hareket.

p -

Hcre hareketi ^ ir i \

----------------------------:~ r~ ----- ?

Endositoz

Psdopod , i*Eksositoz

Am eboid Hareket
Ameboid hareket, beyaz kan hcrelerinin doku aralklarndan geii rneinde olduu gibi, btn hcreEKL - m I ' iii It 2M 16
Bir hcrenin ameboid hareketi.

22

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

ekleir. P s d o p o t iin d ek i k a slm a h cre g vdesin i p s d o p o ta d o ru ekerk en ek to p la zm a n n kaslm as h cre ieriin in p s d o p o d a d o ru itilm esin i salar.

Am eboid Hareket Gsteren Hcre Tipleri, lsa n v c u d u n d a a m e b o id h are k e t g ste re n h c re le r o u n lu k la d o k u makrofajlar y a d a mikrofajlar o la rak k a n d an d o k u y a g e e n beyaz kan hcreleridir. D ier h c re tip lerin in o u d a b e lli k o u lla r a ltn d a a m e b o id h a re k e t y a p a b ilir . rn e in f ib o b la s t la r h a s a r o n a r m a y a y a r d m e tm e k iin y aral b lg e y e g e d e r ler. H atta n o rm a l o la ra k t a m a m e n y a p k o la n d e ri deki b az g e m in a l h c re le r d e y aran n o n arm iin k esi b lg e sin e d o ru h a re k e t ed erler. O v u m u n fertiliz a s y o n u n d a n s o n r a e m b riy o ve fe t s n g e liim in d e d e h c re le rin h arek eti b y k n e m ta m a k ta d r n k e m iy o n ik h c re le r zel y a p la rn ge liim i s r a s n d a k a y n a k la d k lar b lg e d e n o ld u k a u z ak b lg e le r g ederler. Ameboid Hareketin Kontrol - Kemotaksis. A m e b o id h arek eti b a la ta n en n e m li etk en , kemotaksis a.d verilen b ir olaydr. Bu o lay d o k u d a b az k im y a sa l m a d delerin o rta y a k m a s s o n u c u olu u r. K e m o tak sisin o r ta y a k m a s n a yol a a n m a d d e le r e kem otaktik maddeler ad verilir. H crelerin o u k em o tak tik m a d d e n in k a y n a n a d o ru a m e b o id h arek et g ste rir -yani d k k o n sa n tr a sy o n b lg e sin d e n y ksek k o n sa n tr a s yon b lg e sin e d o ru g ederler- b u n a pozitif kenotaksis den ir. Baz h c re le rse k ay n ak tan u zaklarlar, b u n a negatif kemotaksis denir. K e m o tak sis a m e b o id h are k e tin y n n n asl b e lir ler'! Bu so u n u n k esin y an t b ilim iy o r a m a k em o taktik m a d d e y le en fazla k a rla a n ta ra fta m e m b a n d a o lu a n deiik lik lerin p s d o p o d o lu u m u n u etk iled ii bilim ekte.
Silya ve Silyar H areketler
i l i l | i j| > ftMI'JI .'.IflV^ lil ! I.Uii n iilli'I

Silyann yap ve ilevi. (Satirden deitirilerek: Cilia. Sci An 204: 108, 1061 1961 Scientific American Inc. Tm haklar sak ldr).

kinci i|> hii( e iarek eti, h cre y zey in d ek i silyantn k am tip in d e h arek et e tm e sid ir. Bu t r h arek et in san v c u d u n d a y a ln z c a iki b lg e d e g r l r: so lu n u m y o l larn n i y ze y in d e ve r e m e s iste m in d e u te ru s t p le rinin (F allop b o ru la rn n ) i y ze y in d e. B urun b o lu u ve alt so lu n u m y o llarn d a sily a n n k am h areketleri n k s ta b a k a sn n l c m / d k h zla fa in kse d o ru h a re ket e tm e sin i sa lar, b y le c e m k s ve m iik s tara fn d an y a k a la n m olan p a rlik lle r srek li o la rak tem iz le nir. U teru s t p le rin d e sily a svn n u te ru s t p le rin d e n a h im b o lu u n a d o ru y a v a a h arek etin i salar. Sv nn bu h arek eti ovtm u y u m u rtalk tan a lim e tar. ekil 2 -1 7 d e g ste rild i i gib i silya, h cre y zey in d e 2-4 m ik ro m e tre b o y u n d a sivri ulu y u varlak bir kl b i im in d ed ir. Bir h c re d e b ird en fazla sily a b u lu n ab ilir rn e in so lu n u m y olu e p ite l h c re le rin d e h er b ir h c re z erin d e 200 sily a b u lu n u r. Sily a h cre m e m b ra n d a o lu a n b ir klfla k a p ld r ve 1J m ik o t b lle d e s tek len m itir. Bu n ik ro t b iille rin iJ tan esi ikilidir ve siliu m n d e v re sin d e y e rlem itir, iki tek m ikrot biil ise sily u u n m e rk e z in d e yer alr. Bu y a p e k ild e kesit i in d e g ste rilm itir. H er silyu h c re m em b ra m n h em en a ltn d a ve sily u u n bazal cismi ad n ala n bir y ap y la baldr. Bir spermin flagellnu d a sily m a benzer, y ap s ve kontraktil m e k a n iz m a s ayn d r. A n cak flage llu m u n boyu d a la u z u n d u r ve k am h arek eti y ern e-sin u s o id a la b e n z e r d a lg a la rla h arek et eder.

ekil 2-17'd e e re v e i in d e sily a h arek eti g ste r il m itir. silyu h cre m e m b ra n y la b a l o ld u u b lg e den k v rla a k sa n iy e d e 10-20 kez ile i d o ru hzl ve an i bir h arek et y apr. S o n r a y u m u a k , k a m y a b e n z e r bir h arek etle geriye h arek et eder. leriye d o ru hzl h a r e ket s r a s n d a h cre n in e v re sin d e k i sv sily a n n h a re keti y n n d e s rek li itilir. G eriye d o ru y a v a h arek et ise svy h are k e t e ttirm e z. S o n u ta sv srek li o la rak hzl v u ru y n n d e h are k e t eder. Silyal h c re le rin y zey in d e ok sa y d a sily a o ld u u ve t m sily a ayn y n de h arek et ettii iin svn n b ir y a n d a n d i e r y a n a e t kin b i im d e h are k e t e tm e sin i sa lan r.

Silyar Hareketin Mekanizmas. S ily ar h arek etin b


tn ayrn tlar b ilin m e m e k le birlikte u n la r b iliy oru z: n ce, d o k u z ift tiibl ve iki tek t b til n h e p si b irb ir i ne k o m p le k s p ro tein a p ra z b a la ry la b aldr, b u a p ra z b a la r a axoneme ad verilir. kin cisi, silyan n zerin i k a p la y a n m e m b ra n u z a k la tr lsa ve a k so n e m le birlikte d i e r e le m e n tle r d e h a r a p la n s a bile, s i l y a uygun k o u lla r a ltn d a y in e de h arek et ed eb ilir. ctis , d i e r sily ar y ap larn h a ra p la n n a s n d a n s o n ra ak so e m in h a re k e t e d e b ilm e si iki k o u la b a l dr: 1-ATP ni varl 2- zellikle u y g u n o r a n la r d a m a g n e z y u m ve k a lsiy u m k o n sa n tr a sy o n u n u sa la y a n uy gu n iyonik k o u llarn varl. D rd n c s , sily u u n n e d o ru h arek eti s r a s n d a sily m u n n k e n a rn d a k i ift liib lle r yukar ve d a d o ru h are k e t e d e rk e n ark a k e n a rd a k ile r y e rle rid e kalr. B e in c isi, ATP a z a k liv ite -

BLM 2 Hcre ve levi

23

sine sahip dynein proteininden oluan multipl protein kollar her ift tubulden bir sonraki ift tubule uzanarak bir balant yapar. Bu temel bilgilerin nda, ATP az dynein kollarnn demesiyle ATP'den aa kan enerjinin, bu kollarn ba ksmlarnn komu tiib boyunca kula" atmas na neden olduu belirlemitir. Eer arka tbller hare ketsiz kalrken, ndeki tbller da doru kula atar

sa, bu silyanm eilmesine neden olurlar. Silya kontraksiyonunun kontrol edilme yolu bili nmemektedir. Genetik olarak anormal hcrelerin ba zlarnn silyalarnda merkezdeki iki tek tbl bulun maz ve bu silyalar hareket edemez. Bu nedenle, baz sinyallerin, belki elektrokimyasal bir sinyalin, dynein kollar aktiflemek iin bu iki merkez tbl boyunca ile tildii tahmin edilmektedir.

REFERANSLAR
A nderson NVF: G en e therapy. S c i Am 2 7 3 :1 2 4 , 1995. B e n o s D J: Introduction to m edical physiology: cellu la r m embranes and transm em brane transport o f solutes and w ater. Am J Physiol 271 :S 2 , 1996. Bow en ID , Bow en S M , Jo n es AH : M itosis and A poptosis: M atters o f L ife and Death. Lon. don: C hapm an and Hall, 1998. Brandt PC , Vanam an T C : T h e plasm a m em brane calciu m pump: not ju st another pretty ion translocase. G lycobiology 6 :6 6 5 , 1996. B retsch er M S : Getting m embrane flow and the cytoskeleton to cooperate in m oving cells. C e ll 8 7 :6 0 1 , 1996. C alakos N, S ch elle r RH : Synaptic vesicle b io gen esis, docking, and fusion: a m olecular description. Physiol R ev 7 6 :1 . 1996. Caplan M J: M em brane polarity in epithelial c e lls: protein sorling and establishm ent o f polarized domains. Ain J Physiol 2 7 2 :F 4 2 5 , 1997. C onaw ay R C , Conaw ay JW : Transcription: M cch a n ism s and Regulation. New York: R av en Press, 1994. Conn P M . G oodm an H M : Handbook o f Phy si ology: C ellu lar Endocrinology. Bethesda: A m erican Physiological S o ciety, 1997. C ossarl P. B oq u cl P. N'ormark S , Rapuoli R: C ellu lar m icrobiology em erging. S c icn c c 2 7 1 :3 1 5 , 1996. D am janov L : C o lo r Atlas o f H istopathology. Baltim o re: W illiam s & W ilkins. 1995. D avis L G . et al: B a sic M ethods in M olecular B io lo g y . 2nd ed. Norwalk, C T : A ppleton & Lange, 1994. D ickson R B , Salom on D S : Hormones and Grow th Factors in Developm ent and N eo plasia. N ew Y ork: W ile y -L iss, 1998. D isalvo E A . Sim on SA : Perm eability and S ta b ility o f Lipid Bilayers. B o c a Raton: C R C Press, 1994. Doren M V . Lehmann R : Cell migration: don t tread on me. Curr B io l 7 :R I4 S , 1997. Fam es P, B rooks R: T h e C ell C y cle: A Practi ca l A pproach. New Y o rk : Oxford U niver sity Press. 1994. Franzini-A rm strong C: Functional sign ilican cc o f m em brane architecture in skeletal and cardiac m uscle. Soc Gen Physiol S c r 5 1:3, 1996. G artner I.P . H iatt JL : C olo r A tlas o f H istol ogy. B altim ore: W illiam s & W ilkins, 1994. G corgatos S D , M aison C : Integration o f inter mediate filam ents into cellular organelles. Int R ev C ytol 1 6 4 :9 1 . 1996. G erm an R N . C astellino F, Han R, et al: Pro cessin g and piesentation o f endoeytically acquired protein antigens by M H C class II and cla ss 1 m olecules. Immunol Rev 151:5, 1996. G oodman S R : M ed ical Cell B iology . Philadel phia: J B Lippincott C o, 1994. Guan J L , Chen H C: Signal transduction in cell-m atrix interactions. Int R ev Cytol 16S: 8 1 . 1996. H ancock IC : B acterial cell surface carbohy drates: structure and assem bly. B ioch em S o c Trans 2 5 :1 8 3 , 1997. H offm an IF : Handbook o f Physiology, S ec. 14: C ell Physiology. New York: Oxford U niversity Press. 1997. H offm an J F , Jam ieson JD : Handbook o f Phys iology: Cell Physiology. Bethesda: A m eri can Ph y siolog ical Society. 1997. H olowka D. Baird B: A ntigen-mediated IG E receptor aggregation and signaling: a w in dow on cell surface structure and dynam ics. Annu R ev B iophys B iom ol Struct 2 5 :7 9 , 1996. Inagam i T , Naruse M , H oover R: Endothelium as an endocrine organ. Annu Rev Phvsiol 5 7 :1 7 1 , 1995. Jeo n K W : A Survey o f C ell B iology . San D i ego: A cad em ic Press. 1997. K an eko T : C ell biology o f som atolactin. Int R ev C ytol 16 9 :1 , 1996. Kopito R R : E R quality control: the cytoplas m ic connection. Cell 8 8 :4 2 7 . 1997. Lan g F: Cell Volum e Regulation. New York: K arger, 1998. Laufenburger DA , Horwitz A F: Cell migration: a physically integrated m olecular process. C ell 8 4 :3 5 9 , 1996. Laurent T C : T h e C hem istry, B io lo g y , and M edical A pplications o f H yaluronate and Its D erivatives. London: Portland Press, 1998. Levitan IB , Kae/m arek L K : T h e Neuron. New Y ork: O xford U niversity Press, 1996. Lew in B : G enes V I. New Y ork: O xford U ni versity Press, 1997. Liu Y J, Grouard G , de Bou teiller 0 , Banchcreau J: Follicu lar dendritic cells and germ i nal centers. Int R ev Cytol 1 6 6 :1 3 9 , 1996. M arks A R : Intracellular calcium -release chan nels: regulators o f cell life and death. Am J Physiol 272 :1 1 5 9 7 , 1997. M cN eil PL. Steinhardt R A : L oss, restoration, and m aintenance o f plasm a m em brane in tegrity. J C ell B iol 137:1, 1997. M cllm an I: Endocytosis and m olecular sorling. Annu R ev Cell Devel Biol 1 2 :5 7 5 , 1996. ' M ille r M , Park M K , H anover JA : N uclear pore com plex: structure, function, and regu lation. Physiol R ev 7 1 :9 0 9 , 1991. M itchinson T J . Cram er. LP : A ctin-based cell m otility and cell locom otion. Cell 8 4 :3 7 , 1996. M oore K L, Persaud T V N : T h e Developing Human: C lin ically Oriented Em bryology. Philadelphia: W B Saunders C o. 1993. M ousa S A : C ell A dhesion M o lecu les and M a trix Proteins. G eorgetow n, T X : Landes, 1998. M um by M C , W alter G : Protein serine/ threonine phosphatases: structure, regu la tion, and functions in c e ll growth. Physiol Rev 7 3 :6 7 3 , 1993. O liff A , G ibbs J B . M cC o rm ick F: New m o le c ular targets for can cer therapy. S c i Am 27 5 : 144. 1996. Ozaw a T : G en etic and functional changes in m itochondria associated with aging. Physiol Rev 7 7 :4 2 5 , 1 9 9 7 . Pagano M : Cell C ycle C ontrol. Berlin: Springer, 1998. Paul L C , Issekastz T B : A dhesion M olecu les in Health and D isease. N ew Y o rk : M arcel Dekker, 1998. Perrios M : N uclear Structure and Fu nction. San D iego: A cad em ic Press, 1998. Pillar T M , S eitz H J: Thyroid horm one and gene expression in the regulation o f m ito chondrial respiratory function. Eu r J E n d o crinol 1 3 6 :2 3 1 , 1997. Rakow ski R F , G adsby D C , De W eer P. V o lt age dependence o f the Na/K pump. J M em br B io l 1 5 5 :1 0 5 , 1997. Robinson M S , W atts C . Zerial M : M em brane dynam ics in endocytosis. C ell 8 4 :1 3 , 1996. Slavik J: Flu orescent Probes in C eular and M olecular B io lo gy . B o c a Raton: C R C Press, 1 9 94. Sosinsky G E : M olecular organization o f gap ju n ction m em brane channels. J B ioenerg B iom em b r 2 8 :2 9 7 , 1996. Sperelakis N: C e ll Physiology S o u rce B ook. O rlando: A cad em ic Press, 1998. Staepoole P W : L a ctic acidosis and other m ito chondrial disorders. M etabolism 4 6 :3 0 6 , 1997. Stein G S . Stein J L , L ian J B , et al: Fu nctional interrelationships betw een nuclear structure and transcriptional con trol: contributions to regulation o f cell cy c le - and tissue-sp ecific gene expression. J Cell B io ch em 6 2 :1 9 8 , 1996. S lo ssel T P : T h e m achinery o f cell craw ling. S ci A m 2 7 1 :5 4 . 1 9 9 4 . Stroboulis J. W o lffe A P: Functional com partm entalization o f the nucleus. J C ell S ci 1 0 9 :1 9 9 1 . 1 9 96. T h aler C D , H aim o L T : M icrotubules and tnicrolubule m otors: m echanism s o f regu la tion. Int Rev C ytol 1 6 4 :2 6 9 , 1 9 96. Theriot JA : A cceleratin g on a treadm ill: ADF/ cofilin prom otes rapid actin filam ent turn over in the dynam ic cytoskeleton [co m m ent!. J C ell B io l 1 3 6 :1 1 6 5 , 1 9 97. W alker G M : Y east Physiology and B io te ch n o l ogy. New Y o rk: W iley & Son s, 1998. W hite S H : M em brane Protein Structure. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1994.

Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

Grnte herkes vcuttaki btn hcrelerin e kirdeklerinde bulunan genlerin anne ve babadan ocuklara kaltm kontrol ettiini bilir ancak ou kii ayn genlerin, btn hcrelerin fonksiyonlarn her gn kontrol ettiinin farknda deildir. Genler hcre iinde hangi enzimin, hangi kimyasal m ad denin ve hangi sentezin yaplacan tayin ederek hcre fonksiyonunu kontrol etmektedir. ekil 3 -1 de genetik kontroln genel emas iz lenmektedir. Deoksiribotiikleik asit (DNA) ad ve rilen her gen, baka bir niikleik asid olan ribonkleik asit (RNA)in yapmn otomatik olarak kontrol etmektedir. RNA da hcre iinde yaylarak zgl protein yapmn kontrol eder. Genlerin says yak lak olarak 100.000 civarnda olduundan teorik olarak ok sayda farkl hcre proteinlerinin olu mas olasdr. Hcresel proteinlerin bazlar yapsal proteinler dir. Bunlar lipid ve karbonhidratlarla birleeek B lm 2 de tartld gibi, hcre ii organellein ya psn oluturmaktadr. Proteinlerin en byk b lmn hcre iinde farkl kimyasal reaksiyonlar katalize eden enzimler oluturmaktadr. rnein enzimler, hcreye enerji salayan btn oksidatif reaksiyonlar hzlandrrken, lipidlerin, glikojen ve adenozin tifosfat (ATP) gibi eitli kimyasal mad delerin sentezlerini de artrmaktadr.

tururken prin ve primidin bu iki sarmal arasnda yer alarak onlar birbirlerine balamaktadr. N kleotidler. DNA oluumunun birinci basama, bir molekl fosforik asit, bir molekl deoksiriboz ve drt tem el bazdan birinin bir araya gelmesiyle bir nkleik asidin olumasdr. Bylece drt temel bazn her birinin ayr ayr katlmalar ile drt farkl nkleotid oluur: bunlar deoksiadeilik, deoksitinidilik, deoksiganilikve deoksisitidilik asitlerdir. ekil 3-4'de deoksiadeilik asit yaps izlenm ekte dir. ekil 3 -5 de de DNA'y oluturan drt temel nkleotidin basit sem bolleri grlmektedir. Birbirlerine Geveke Balanm Olan ki D N A Sarmalarn Oluturan N kleotidlerin O rg an i zasyonu. ekil 3 -6 da DNA ift sarmaln oluturan ok saydaki nkleotidin birbirine balanma b ii mi gsterilmektedir. Yukarda ve aada yer alm olan iki sarmaln birbirine gevek bir bala balan d kesik izgilerle belirtilmitir. Fosforik asit ve deoksiriboz molekllerinin birbirlerini izleyerek yer aldklar ve bylece her bir DNA sarm alnn is keletini oluturduklarna dikkat ediniz. Prin ve piim idin bazlar deoksiribozun kenarna balanm lardr. Ayrca ekilde kesik izgilerle gsterildii gi bi prin ve pirimidin tem el moleklleri arasnda gevek balar bulunmaktadr bu balar DNA sar maln birbirlerine gre bir arada tutmaktadr. An cak u noktalara dikkat edilmesi gerekir: 1. Bir prin baz olan adeniti her zaman, pirim i din baz olan timine balanmaktadr. 2. Bir prin baz olan ganit ise her zaman piri midin baz olan sitozie bal bulunmaktadr. Bylece ekil 3-6'da izlenecei gibi tamamlayc baz iftlerin dizisi CG, CG, GC, TA, GC, AT ve AT dzenindedir. ekilde kesik izgilerle gsterildii gibi bazlar ok zayf hidrojen balar ile birbirlerine ba ldr. Bu balarn zayfl nedeni ile bir ok kez ol duu gibi hcre iindeki fonksiyonlar srasnda ift sarmal zinciri kolaylkla birbirinden ayrlabilir. ekil 3-6'da izlenen DNAya zel olan fiziksel b ii min verilebilmesi iin zincirin iki ucundan tutup bklerek heliks eklini almas salanmaldr. ekil 3 -2 de grld gibi DNA moleklndeki heliksin her tam dn yapan kvrmnda on nkleotid ifti yer almaktadr.

GENLER
Hcre ekirdeinde ok saydaki gen u uca birbir lerine eklenerek son derecede uzun, molekler arl m ilyonlarla llen DNA ift sarmaln oluturur. ekil 3-2 de byle bir molekln ok ksa bir paras grlmektedir. Bundan sonraki bir ka paragrafta aklanaca gibi bu molekl, bir ka b a sit kimyasal bileiin dzenli bir ekilde birbirleri ne balanmasndan olumaktadr. DNA'nn Temel Yap Elemanlar. ekil 3 -3 de DNAy oluturan temel kimyasal bileikler grl mektedir. Bunlar (1) fosforik asit, (2) deoksiriboz ad verilen eker ve (3) drt adet temel nitrojenli bazdan oluur ki bunlar iki adet p in (adetlin uegmnin) ile iki adet pirimidini (timin ve sitozin) iermektedir. Fosforik asit ve deoksiibozun oluturduu ift sar mal heliks zinciri DNA moleklnn iskeletini olu 24

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

25

Gen (DNA)

Fosforik asit

H O P O H

0 II

RNA yapm
Deoksiriboz

1 o

Protein yapm

H O C C

Hcre yaps

Hcre enzimleri
-H

i H/Y o
H

1/' cOH I
-CH

I
Hcre ilevi
H C N

H
C H

o
\
H C H

I I

0=C

EKL 3 - 1
Hcre fonksiyonunu kontrol eden genlerin genel emas
Adenin Timin

i
H H

c I I

Genetik ifrelem e (Kodlam a)


DNA'nn nemi, hcre iindeki proteinlerin oluu munu kontrol etme yeteneinden ileri gelmektedir. Bu grevi genetik ifreleme (kodlama) ile yapmak tadr. Bir DNA moleklnn iki zinciri ekil 3-7de grld gibi birbirinden ayrlrsa, her bir zinci rin yannda bulunan ve bibiiyle eleen prin ve piim idin bazlar aa kar. Genetik kodu olutu ran, bu eleen bazlardr. G enetik ifre ardarda dizilen ller (triple tler)den oluur,ardk baz bir kod kelimesini oluturur. Bu ardk ller hcre iinde sentezlenecek olan protein moleklndeki amino asitlerin dizili dzenini kontrol ederler. ekil 3-6'ya dikkat edilirse DNA moleklnn st zincirinin genetik ifreyi tad grlr. rnein stteki zincirin ge netik kodunu soldan saa doru okursak genetik ifre GGC, AGA, CTT, dzenidedir. ller oklarla birbirlerinden ayrlmlardr. ekil 3-7 ve ekil 38'de bu genetik ifrelemeyi inceleyerek kodlamay takip edersek birbirlerini izleyen bu lnn, prolin, serin, glutamik asit gibi amino asidin bir protein molekl iindeki yerleiminden sorumlu olduunu grrz.

^NH /N =<

H -C

- c^
Guanin Prinler

I I

c- N C
/ \
Sitozin Plrim idinler

0=C

C H

EKL 3 - 3
Deoksiriboniikleik asidin temel yap talar (DNA).

DNADAK FRELENMENN RNA FRESNE AKTARILMASIKOPYALAMA (Transkripsiyon) LEM


Hcre fonksiyonlarnn pek ou sitoplazm ada gerekleirken, DNAnn hem en hem en hepsinin hcre ekirdeinde yer almas nedeniyle sitoplazmadaki kimyasal reaksiyonlar ekirdekte bulunan genlerin kontrol etmesini salayan bir yol bulun mas gerekir.. Bu, baka bir niikleik asit olan ve ya pm, ekirdekte bulunan DNA tarafndan kontrol

H -C \ . ^ C\
H | H |7

/C H

C H Deoksiriboz -C H H

EKL 3 - 2
Genin ift sarmall heliks yaps. Dtaki sarmallar fosforik asit ve bir eker olan deoksiriboz bileimindendir. Bu heliksin iki sarmaln birbirine birletiren ierde yer alan prin ve pirimidin bazlar olup, bunlar genin ifresini tayin eder.

EKL 3 - 4
DNAy oluturan nlikleotidlerden biri olan deoksiadeilik asit yaps.

26

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

- P DDeoksiadenilik asit

_p. o
D eoksitim idilik asit

mektedir. DNA zincirlerinden bir tanesi bu ekilde RNA yapm iin kullanlrken, kar taraftaki dier zincir inaktif olarak kalmaktadr. Her bir krom o zomda yer alan her DNA zinciri yle uzun bir m o lekl yapsna sahiptir ki ortalam a 4000 gene ait olan ifreyi (kodu) tamaktadr. RNA'nn Temel Yap Talar. RNA'mn yapsn oluturan yap elemanlar iki farklln dnda h e men hemen DNAnn ayndr. Bu farklln birinci si, RNAnn yapsnda bir eker olan deoksiriboz yer almamakta, onun yerine bileim i hafife farkl olan baka bir eker, iboz bulunmaktadr, ikinci olarak timin yerine baka bir pirimidi olan rasil ge mitir. RNA N kleo tidlerinin Oluum u. Daha nce DNA sentezinde tarif edilenin tpatp ayn ekilde gerekleerek RNA yap elemanlar nce nkleotidlei oluturur. Burada da drt farkl niikleotid RNA sentezi iin kullanlr. Bu nkleotidler baz olarak adenin, guani, sitozin ve rasil ierirler. Dikkat edilirse bir istisna dnda, yani timin yerine baka bir piimidin olan u asilin gem esi dnda btn bunlar DNA bazlar ile ayndr. N kleo tidlerin A ktivasyonu. RNA sentezinin ikinci aamas nkleotidlerin RNA polimeraz tara fndan aktivasyonudr. Bu her bir nikleotidde iki fosfat kknn ilave edilmesi ile yani trifosfatlan olumas ile gereklemektedir. (ekil 3 -7 de RNA olumas srasnda sa uda iki RNA nkleotidi iz lenmektedir.) Son iki fosfat, nikleotide hcredeki ATPden salanan yksek enerjili fosfat balar ile baldr. Bu aktivasyon ilemi sonucunda her bir kle-

P D D eoksiguanilik asit

P D D eoksisitidiiik asit

EKL 3 - 5
DNAy oluturan drt klcotid bulunmaktadr. 11er bir niikleotid fosforik asit (P), dezoksiriboz (D) ve buna ilave olarak drt temel niikleotid: Adenin (A): timin (T); guani (G): ve sitozin (S) iermektedir.

edilen ribonkleik asit (RNA) aracl ile baarlmaktadr.Bu yolla, ekil 3-7 de gsterildii gibi kod, RNA ya aktarlr, bu ileme transkripsiyon ad veril mektedir. Daha sonra RNA ekirdek poriarndan difzyonla sitoplazmaya geerek burada protein sentezini dzenler.

RNA sentezi
RNA sentezi esnasnda DNA moleklne ait iki zin cir geici olarak ayrlr. Daha sonra bu iki zincirden bir tanesi RNA moleklnn sentezi iin ablon olarak kullanlr. DNAdaki l yaplar (triplet'ler) RNAdaki tamamlayc l yaplarn olumasn salar, RNA daki tripletlere koclon ad verilir; bu kodonlar sitoplazmada sentezleecek olan protein lerde yer alan amino asidlerin diziliini kontrol et

d d a a d a a a -da a a d d d - a d d d
o I I I o I I I o I I I

V
I I I

o
I I I

I I I I

0
1 I I

I I I I

I I I I

C
I

C
I

G
I

T
I

C
I

T
I

G
I

A
I

A
I

- P - D P - D - P - D

P D P D P D P DP DP D

EKL 3 6
DNAnn ift sarmall zincirinde deoksiriboz nkleotidinin yerleim dzeni.

DNA zinciri

a a - a - d - a - d - a - d - a - d - a - d - a - d - a d d d
0

C
I

C
I

G
I

U
l

C
i

U
l

EKL 3 - 7
Riboz nkleotidlerinin bir DNA zinciri ile birleerek bir molekl genetik ifreyi genden sitoplaz maya tayan ribonkleik asidi (RNA) oluturma s izlenmektedir. RNA polimeraz DNA zinciri b o yunca hareket ederek RNA molekln olutur maktadr.

PRPRPR P RP - R - P R P - R
RNA molekl

/
RNA polimeraz

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

27

P R - P R - P Prolln

c I

c I

u
I

c
I

G
I

A
I

A
I

P R - P R - P Serin

P -R -P -R -P -R Glutamik asit

EKL 3 8
Riboniikleik asidin yaps incelendiinde kodo tad grlr. CCG, UCU, GAA bunlar sras ile prolin, serin ve glutauikasit aminoasillenni kodlar.

maya byk lde afinitesi vardr. Bylece RNA zinciri DNAdan uzaklamaya zorlanarak nkleoplazmaya serbestler. Drt tip DNA baz ve drt tip RNA nkleotid baz bu lunduunu tekrar hatrlayalm. Bunlar daima birbirle ri ile zgl birleikler oluturacak ekilde balanrlar. Bylece DNA zincirinde bulunan ifre RNA molekl ne (Icomplementer) tamamlayc e kilde aktarlr. Riboz nkleotid bazlar her zaman deoksiriboz bazla r ile aada izlendii ekilde bileimler oluturur. DNA Baz RNA Baz

otidde toplanan byk miktardaki enerji RNA zin cirinin sonuna eklenecek yeni RNA nkleotidinin oluturulmas iin gerekli kimyasal tepkimelerin balatlmas iin kullanlr.

DNA Zincirinin Kalp Olarak Alnp Aktive Edilmi Nkleotidlerden RNA Moleklnn Biraraya Getirilmesi-Transkripsiyon lemi
RNA moleklnn birlemesi, ekil 3 -7 de gsteril dii gibi RNA polim eaz enziminin etkisi ile gerek leir. Bu byk protein enziminin, RNA molekl n oluturabilmesi iin ok sayda ilevsel nitelii nin bulunmas gerekir. Bu nitelikler unlardr: 1. DNA zincinin balang geninin hemen nn deki nkleotid dizisine promoter ad verilir. RNA polimeaz bu promoteri tanyacak uygun tam am la yc yapdadr, ona balanr. Bu RNA moleklnn oluumunun balamas iin gerekli ilk admdr. 2. RNA polimeraz promotere balandktan sonra DNA sarmalnn yaklak iki dnliik blmn dzletirir ve iki zincirin birbirinden ayrlmasna neden olur. 3. Polimeraz daha sonra DNA zinciri boyunca ha reket eder ve hareketin her aamasnda geici ola rak iki DNA zincirini gevetip birbirinden ayrr. Polimeraz zincir boyunca hareket ederken oluan RNA zincirinin sonuna yeni olumu olan RNA kleotidlerini ilave eder. Bu ilem aadaki aa malarda gerekleir: 3a. lk olarak DNA zincirindeki bazlar ile kleoplazmada bulunan RNA niikleotidlerinin bazlar arasnda hidrojen balar oluturur. 3b. Daha sonra RNA polimeraz bu RNA niikleotidlerinin her birinde bulunan fosfat kknden ikisinde fosfat ban krar. Krlan yksek-eerjili fosfat bandan byk miktarda enerjinin serbestlemesine neden olur. Serbestleen bu enerji by yen RNA moleklnn ucunda yer alan iboz ile nkleotid zerinde geri kalan fosfat arasnda kova lan balar oluturur. 3c. DNA geninin sonuna geldiinde RNA polim e raz zincir-solandran dizi ad verilen yeni bi DNA nkleotid dizisiyle karlar. Bu, polimerazn DNA zincirinden ayrlmasna neden olur polim e raz, Daha sonra RNA zincirlerini oluturma': /ere tekrar tekrar kullanlabilir. 3d. Yeni RNA dizisi oluurken DNA ablonu ile hidrojen balar koparlr. nk DNA'nm kenui tamamlayc DNA zinciri ile tekrar balat olutu-

g u an n ..................................................................sitozin s ito z in .................................................................gtanin a d en in ..................................................................asil tim in .....................................................................adenin Farkl Tip RNA. Birbirinden farkl tip RNA vardr. Bunlarn her biri protein yapmnda tam a men farkl ve bamsz bir rol oynar. Bunlar 1. Haberci RNA (messenger RNA); protein yap mn kontrol etm ek iin sitoplazmaya genetik ifre yi (kodu) tar. 2. Tayc RNA (transfer RNA); protein m olekl nn yapmnda kullanlmak zere aktive edilmi amino asitleri ribozomlara tar. 3. Ribozomal RNA, yaklak 75 farkl protein ile ibozomlar oluturur. Ribozomlar protein molekllerinin bir araya getirildii fiziksel ve kimyasal yaplardr.

Haberci RNA-Kodonlar
Haberci RNA moleklleri sitoplazmada uzun ve tek sarmal RNA zincirleri biim inde ve sspansiyon halinde bulunur. Bu molekller saylar birka yz den birka bine kadar deien elenm em i nkle otid zincirinden olumaktadr. Bunlar DNA genin deki ifre lsne tpatp benzeyen tam amlayc kodonlar yani ifreyi tarlar. ekil 3-8 haberci RNA moleklnn kk bir blmn gstermektedir. Bunun kodonlar, CCG, UCU ve GAAdr. Bu kodonlar, amino asitlerden prolin, serin ve glutamik asidi olutururlar. ekil 3 -7 de bu kodonlarm DNA m ole klnden kopya edilmesi izlenmektedir.
Farkl Amino A sitler in RNA Kodonlar. Tablo 3-1 protein molekl iinde yer alan yirmi amino asidin RNA kodonlarn gsterm ektedir. Amino asidlerde ounun birden fazla kodonla temsil edildii grlmektedir. Ayn zamanda bir kodunun protein moleklnn retiminin balam as iin bala (start) uyarsn verirken, kodunun prote in moleklnn retilmesini durdurup sonlandrmakta olduuna dikkat edilmelidir. Tablo 3-1'de bu iki tip kodo "zinciri balatan" CI, zinciri sonlandau" CT ile gsterilmitir.

Tayc RNA-Anti Kodonlar


Protein sentezinde zel bir rol oyna van baka bir RNA eidine tayc RNA ad verilmektedir. Ona

28

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

TABLO 3 - 1

Balang, sonlanma ve aminoasitlere ait olan R N A kodonlar


Amino asil Alanin Arginin Asparagin Aspartik asit Sistein Glutam ik asit Glutam in Glisin Histidin zolsin Lsin Lizin Metiyonin Fenilalanin Prolin Serin Treonin Triptofan Tirozin Valin Bala (CI) Dur (CT) RNA GCU CGU AAU GAU UGU GAA CM GGU CAU MU CUU AM AUG UUU CCU UCU ACU UGG UAU GUU AGU UM Kodonlar GCC CGC AAC GAC UGC GAG CAG GGC CAC AUC CUC MG UUC CCC UCC ACC UAC GUC UAG GCA CGA GCG CGG AGA AGG

lerinin oluumu srasnda antikodo bazlar h a berci RNAnn kodon bazlarna gevek hidrojen balar ile tutunur. Bylece, h aberci RNA zinciri zerinde belirli am ino asitler birbiri ardsa sra lanarak protein moleklndeki am ino asit dizisini olutururlar.

Ribozomal RNA
GGA AUA CUA GGG

CUG

UUA UUG

CCA UCA ACA

CCG UCG ACG

AGC

AGU

GUA UGA

GUG

Hcredeki nc tipteki RNA, ribosom al RNAdr; Ribozomun yaklak yzde 60n oluturur. Ribozomun geri kalan ksm hem yapsal proteinleri, hem de protein molekl yapm iin gerekli en zimleri ieren 75 tip proteinden olumutur. Ribozomlar, sitoplazma iinde zerinde protein molekllerinin sentez edildii tem el fiziksel yap lardr. Ancak daima dier iki tip RNA ile birlikte a lr: tayc RNA, yaplan protein moleklne ek lenmek zere am inoasitlei ribozoma tarken, h a berci RNA retilen her bir zgl protein tipindeki doru amino asit sralamas iin gerekli bilgiyi sa lar. Bylece ribozomlar, ilerinde protein molekl lerinin olutuu adeta bir fabrika gibi alrlar. ekirdekik inde Ribozomlarn Oluumu. Ribo zomal RNAlar oluturan DNA genleri nukleusun be kromozomal iftine yerlemitir. Bu kromozomlarn her biri bu genlerin ok sayda e deer kopyalarm ta maktadr. nk hcre fonksiyonu iin byk mik tarda ribozomal RNAya geresinim vardr. Ribozomal RNA olutuka kromozomlara bitiik olarak uzanan zellemi bir yap olan ekirdekik te biriktirilir. ok miktarda protein sentezleyen hcrelerde olduu gibi, fazla miktarda ribozomal RNA sentezlenmekteyse ekirdekik byr. Hcre iinde protein sentezi ok azaldnda ise ekirdek ik ok klerek adeta grnmez olur. Ribozomal proteinlerin birleeek, ilkel ribozom alt birimleri

CI: zincir b a CT: zincir sonu

bu adn verilmesinin nedeni; protein m oleklleri nin sentezi yaplrken tayc RNA moleklnn am inoasit molekllerini protein m olekllerine ta masdr. Her tayc RNA tipi zgl olarak p rote in yapsna girecek 20 am ino asitten biri ile birle ir. Tayc RNA kendisine ait olan zgl tipteki am ino asitleri protein m olekllerinin olutuu ribozom lara ileten tayc grevi yapar. Ribozomlar iinde zgl tipteki transfer RNAnn her biri h a berci RNA zerinde bulunan zel kodonu tanr. Daha sonra tarif edilecei gibi uygun am ino asit, yeni olumakta olan protein molekl zincirinde kendisine uyan uygun yere braklr. Yalnzca yaklak 80 niikleotidden oluan trans fer RNA, haberci RNA ya oranla daha kktr. e kil 3 -9 da izlendii gibi kvrlm nkleotid zinciri yonca yapra grnmndedir. Molekln bir ucunda mutlaka bir adenilik asit bulunur; bu ta nan amino asidin, adenilik asitteki riboz grubunun bir hidroksiline balanmasn salar. zgl tipteki her bir transfer RNAda bu balanty yine zgl tip teki bir enzim yapmaktadr; bu enzim ayn zam an da belirli tipteki transfer RNA'ya balanacak amino asit tipini de tayin etmektedir. Protein zincirini oluturm ak iin transfer RNAnn fonksiyonu zgl am inoasidi bu zincire balam ak olduundan, her transfer RNA tipi ayn zam anda haberci RNAdaki zgl kodon iin zel lemitir. Transfer RNAdaki zgl ifreye atikodo ad verilir ve antikodonu oluturan nkleotid baz ls spesifik kodonun tannm asn salar. Antikodo transfer RNA m oleknn yaklak ola rak ortalarnda bulunur (ekil 3 -9 da yonca ekli nin alt tarafnda gsterilmitir). Protein m olekl

oluan protein

Alanine Sistein Histidin Alanin< Fenilalanin(

Tayc RNA

' Balama kodan \


i

/[a u g |g c c ,u g u ,c au GCC |uuu |u c c |c c c |a a a |c a g |g a c |uau I | |

Ribozom

Haberci RNA hareketi

Ribozom

EKL 3 - 9
Haberci RNA zinciri iki ribozom arasnda hareket etmektedir. Sa taraftaki ribozomda gsterildii gibi her kodon geiinde bir aminoasit byyen protein zincire eklenir. Tayc RNA molekl protein yapmnn her aamasnda 20 aminoasitten hangisinin zincire ekleneceini belirler.

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol olan granler yaplar haline getirildii ekirdekikte ibozom al RNA zgl olarak ilenir. Bu alt niteler daha sonra ekirdekikten serbestleip ayrlr ve nkleer ekirdek klfnn geni potlarndan geerek sitoplazm ann her tarafna tanr. Alt birimlerin sitoplazm aya girm elerinden sonra bunlar olgun fonksiyonel ribozomla oluturmak zere bir araya gelirler. ekirdek, olgun ribozomlar tamamakta, bu nedenle proteinler ekirdekte olumamaktadr.

29

Ribozomlarda Protein Oluumueviri Translasyon lemi


Bir haberci RNA molekl, bir ibozom la balant kurduu zaman, RNA moleklndeki zel bir RNA baz dizisi tarafndan daha nce belirlenmi bir u tan balayarak ribozom boyunca hareket eder. Da ha sonra ekil 3-9 da izlenecei gibi haberci RNA ri bozom boyunca hareket ederken protein m olek ln oluturur. Bu ileme eviri (tmslation) ad verilir. Bylece, teypteki bandn hareketi srasnda okunmasna benzer ekilde haberci RNAdaki ifre nin ribozom tarafndan "okunmas salanr. Daha sonra ribozomun zerinden zinciri sonlandr veya dur kodonu kayarak geerken, protein molekl nn yapmnn sona erdii iareti alnr ve protein molekl sitoplazma iine serbestlenir. Poliribozomlar. Bir tek haberci RNA molekl ay n anda farkl ribozomlarda birka protein m ole klln oluturabilir. nk ekil 3-9'da izlendii gibi haberci RNA ilk ribozomu terk ederken birbiri ni izleyen ribozomlardan geebilir. Her bir ribozomda protein molekllerinin oluumu farkl aa malardadr. Bu nedenle sklkla grld gibi bir tek haberci RNA zerine, ayn zamanda 3-10 ribo zom balanarak ribozom kmesi olutururlar. Bu kmelere poliribozonar ad verilir. Burada zellikle iaret edilmesi nemli olan, ha berci RNAnm herhangi bir ribozomda protein m o lekl oluumuna sebep olabileceidir. Belirli tip teki proteinlerin yapm iin zgl ribozomlar bu lunmamaktadr. Ribozomlar kimyasal reaksiyonla rn yer ald basit yaplardr. ok Sayda Ribozomun Endoplazmik Retikuluma Tutunmas. Blm 2de bir ok ribozomun endoplaz mik retikuluma tutunduuna deinilmiti. Bunun ne deni, oluan protein molekllerinin balang ucun da, endoplazmik retikulum zerindeki zel reseptr

lerle hemen balanan aminoasit dizileri bulunmas dr; bu, bu molekllerin retikulum duvarna penetre olmalarna ve endoplazmik retikulum maiksine gir melerine neden olur. Bu srada ribozom tarafndan protein moleklnn yapm hala devam etmektedir. Ribozom, endoplazmik retikuluma doru ekilip pro teinlerin olutuu ve matrikse girdii retikulum bl gelerine granler bir grnm vermektedir. ekil 3- 10da haberci RNA ile ribozom arasnda fonk siyonel iblii ve ribozomlarn endoplazmik retiku lum membramna tutunmalar grlmektedir. Ayn haberci RNA zincirine cevap olarak bir ok ribozomda eviri ileminin ayn zamanda yapldna dikkat edin. Dikkat ekici bir dier nokta da yeni oluan polipeptid (protein) zincirlerinin endoplazmik retikulum membranndan endoplazmik matrikse geileridir. Burada iaret edilmesi gereken bir baka nemli nokta da bez yapsndaki hcrelerde ok miktarda protein ieren sekresyon veziklleri olumas d nda, ribozomlarda oluan proteinlerin ounun dorudan sitozole salnmasdr. Bunlar hcrenin enzimleri ve yapsal proteinleridir. Protein Sentezinin Kimyasal Aamalar. Protein moleklnn sentezinde grlen baz kimyasal olay lar ekil 3-11de izlenmektedir. Bu ekilde AA, AA2 ve AA2o ile iaret edilen birbirmden farkl amino asi din temsili tepkimeleri grlmektedir. Sras ile (1) Her aminoasit, ATPnin iki yksek enerjili fosfat ba n vermesiyle oluan adenozin moofosfat ile kimya sal bir reaksiyonla birleerek aktive olur.Oluan bilei e adenozin moofosfat-aminoasit kompleksi ad veeilir. (2) Aktive edilen aminoasit fazladan bir enerjiye sahiptir ve kendi zgiil transferRNA's ile birleerek bir amino asit-t-RNA kompleksi yaparken ayn zamanda adenozin monofosfat serbesdetirir. (3) Amino asit kompleksi tayan transfer RNA, ribozom molekln deki haberci RNA molekl ile balan kurar. Burada transfer RNAmn anti kodonu haberci RNAnn zgl kodonuna geici olarak tutunarak protein molekl n oluturmak iin, amino asidi, dizide uygun olan yere yerletirir. Daha sonra ribozomda bulunan pro teinlerden biri olan peptidil transferaz enziminin etki si ile birbirini izleyen aminoasitler arasnda peptid balar oluur, protein zincirine yava fakat devaml eklemelerle zincir uzar. Bu kimyasal olaylar iki yksek enerjili fosfat bann enerjisine ihtiya gsterir. So nu olarak protein zincirine her bir amino asidin ek lenmesi iin, total olarak drt yksek enerjili ban

Tayc
RNA

Haberci

Ribozom

EKL 3 - 10
Protein moleklnn oluumu esnasmda haberci RNA, tayc RNA ve endoplazmik retikulumun fonksiyonel ilikisi ve ribozom larn fizik yaps grlmektedir. Bloom V , V Fawcett DYV: Textbook of Histology. 10. Ed. Philadelphia: WB Saunders Co, 1975.)

zin cir

30

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

Amino asit

AA +
ATP

AA2

+ I

AA2o

ATP A M P -A A z

ATP A M P -A A 20

I
Aktive edilmi Amino asit A M P -A A ,

+ tRNAi

+
,r n a 2 ,RNA2 AA2

+
tRNA2o tRNA20A.A20

RNA- amino acyl kompleksi tRNA AA! Haberci RNA

GCC UGU AAU GCC UGU AAU

1 * t

CAU CGU AUG GUU CAU CGU AUG GUU

l i l

tRNA, haberci RNA ve aminoasit arasnda oluan kompleks

i:
JG TPJG TP| GTP |G TP|G TPJG TP JGTP Protein zincir

EKL 3 - 11
Protein moleklnn olumasnda grlen kimyasal olaylar.

AAAA5 AA3 AAgAA2 AA13 AA2q

kullanlmas gerekmektedir. Bu nedenle hcrede enerji tketen ilemlerin banda proteinin hcre ii sentezi gelmektedir. Peptid Balar. Protein zincirinde yer alan ve bir birini izleyen amino asitler birbirlerine aadaki tipik tepkimelerle balanrlar: NII2 O I II
H R

maddeler aracl ile hcre iinde ok sayda fonk siyon gereklemektedir.

HCREDE BYOKMYASAL AKTVTE VE GENETK FONKSYONLARIN KONTROL


Buraya kadar yaplan tartmalarda, hcrenin hem fiziksel hem de kimyasal fonksiyonlarnn genler tarafndan kontrol edildii aka ortaya konul mutur. Bununla beraber genin kendi aktivitesinin bile kontrol edilmesi gerekmektedir. Aksi halde hcrenin baz ksmlar ok byyebilir veya kim yasal reaksiyonlarn abartl etkisi ile hcreyi lme gtrebilir. Her hcrenin kendine zg etki li bir i geri bildirim (feedback) kontrol m ekaniz mas vardr. Bylece hcre iinde eitli fonksiyo nel ilemlerin birbirini dzenli bir ekilde izlemesi salanr. Her bir gen iin veya her bir kk gen grubu iin (her birindeki gen says 100.000dir) en az bir tane feed back kontrol mekanizmas vardr. Hcrede biyokimyasal aktiviteyi kontrol eden iki temel yntem bulunmaktadr. Bunlardan bir tanesi genetik dzenleme, genlerin akvitelerinin kendileri tarafndan kontrol edilmesidir. Dieri ise hcre iin de oluan enzimlerin aktivite derecelerini kontrol eden enzim dzenlem e mekanizmasdr.

R c c OH + H N c C O O H --

I I

NH, O H R r R C C N C COOH + H20 Bu kimyasal tepkimelerde birinci amino asidin COOH blmnden hidroksil kk (OH ) ayrlr ken, dier amino asidin NH2 blmnden (H+) ay rlmaktadr. Bu ayrlanlar birleeek suyu olutu rurken yanyana bulunan iki amino asidin zerinde yer alan reaktif blgeler birleeek bir tek molekl olutururlar. Bu ileme p ep tid balan ad verilir. Bundan sonra eklenecek her bir amino asit iin ye ni peptid balar oluur.

HCREDE DER MADDELERN SENTEZ


Yukarda anlatlan ekilde oluan binlerce protein enzim, hcredeki btn teki kimyasal reaksiyon lar kontrol eder. Bu enzimler lipidlerin, glikojenin, prinlerin, primidlerin ve teki yzlerce maddenin sentezini salamaktadr. Karbonhidrat, lipid ve protein m etabolizm alar ile bu sentez ilemleri ara sndaki iliki Blm 6 7 den Blm 6 9 a kadar olan ksmda tartlacaktr. Hcrede oluan btn bu

Genetik Dzenlem e
Hcrenin Operonu ve Biyokemyasal Sentezle rinin Kontrol - Prom oter'in Grevi. Biyokimya sal rnlerin hcre ii sentezlerinde bir dizi tepki meye ihtiya vardr. Bu tepkimelerin her biri zgl bir protein enzim ile katalize edilir. Sentez ilem i iin gerekli olan btn bu enzimlerin olumas sk lkla ayn kromozomal DNA zinciri zerinde yer alan, birbiri ardsra yerlemi olan gen dizisi tara-

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

31

fndan kontrol edilir. DNA zincirindeki bu alana operon ad verilirken tek tek enzimlerin yapm n dan sorumlu genlere yapsal genler ad verilir. ekil 3 -1 2 de operon iinde yer alan ayr ayr yapsal genin kendilerine ait olan enzimin yapmn kontrol etmeleri ve hcre ii zgl rnlerin sentez edilmeleri izlenmektedir. imdi DNA zinciri zerinde bulunan ve prom oter ad verilen segmente dikkat edelim. Bu, daha nce tarttmz gibi, RNA polimeraza zel bir affnite gsteren bir nkleotid dizisidir. RNA sentezini ger ekletirmek iin polimerazn DNA zinciri zerinde zincir boyunca hareket etmesinden nce mutlaka promoter ile balanmas gerekmektedir. Bu yzden promoter, opeonun aktive olmasnda temel edir. Operonun Represr Proteinle Kontrol - Repressr (Basklayc) O peratr. ekil 3-12'ye dik katle baklrsa promoterin ortasnda uzanan niikleotidlerden oluan ilave bir bant grlr. Bu blgeye represr operatr ad verilmektedir. nk buraya bir reglatr protein balanarak RNA polimerazn prom otere balanm asn nleyebilir ve bylece operon iindeki genlerden transkripsiyon bloke edilir. Bu yzden reglatr proteine represr protein ad verilir. Hebir reglatr represr proteinin genel olarak iki allosterik ekli bulunmaktadr. Bunlardan bir tanesi operatre balanarak kopya karma ile m ini engellerken dieri balanmamaktadr. Bunlar dan bir tanesi dz bir protein molekl iken ayn proteinin dier tipinin ortasnda asal bir eilme vardr. Bu faikl ekilde olan proteinlerden ancak bir tanesi operatr bask altnda tutabilir. Hcre metabolitleri gibi eitli non protein maddeler resep tr protein ile balanarak onun allosterik duru munu deitirebilir. Bir madde onun konumunu deitirip operatre balanm asn salayarak transkripsiyonu engellerse bu maddeye repressr m adde veya inhibitr m ad d e ad verilir. Dier taraf tan represr proteinin operatr ile olan balarn k rarak onu deitiren maddelere aktivatr m adde veya indiikleyici m adde ad verilir. nk bu mad deler represr proteini uzaklatrarak transkripsi yon ilem ini aktive ederler.
Aktivatr operatr Represr operatr

Represr protein tar afndan gen kopyalanmasnn kontrol edilmesini aklamak iin bir rnek verelim: Esclericlia coli hcreleri iin laktoz sakkaidi genel likle ortamda bulunan bir besin maddesi deildir. Bu yzden bakteri, laktozun metabolik kullanm iin gerekli enzimleri normal olarak sentezlemeyecektir. Bununla beraber ortamda kullanlmaya hazr laktoz bulunduu zaman, represr proteinde bir al losterik yap deiikliine neden olur, bu da gerekli metabolik enzimleri kopyalayan operon promoteri zerinden represr proteini uzaklatrr. Daha son raki dakikalar iinde RNA polim eaz promotere ba lanarak laktozu paralayacak uygun enzimleri olu turmak zere operon boyunca hareket eder. Hcre iinde laktozun kaybolmaya balamas ile enzim sentezinin hz geriye dnerek azalr ve ortamdaki laktoz miktar iin gerekli olan dzeyde tutulur. Bu rada aka grlen, hcrenin, kendi iinde dzen leyici bir sistemin mantna sahip bulunmasdr. "A ktivatr Protein" le Operonun Kontrol "A ktivat r O p e ra t r". ekil 3-12'de aktivatr operatr denilen bir dier operatr bulunmaktadr. Bu promotere komu ancak onun nnde bulun maktadr. Dzenleyici protein bu operatre balan d zaman RNA polimerazn prom otere ekilm esi ne yadm ederek operonu aktive eder. Bu yzden bu tip dzenleyici reglatr proteine aktivatr p ro tein ad verilir. Operon represr operatrn kontrol mekanizmalarnn tam ztt ile aktivatr protein ta rafndan aktive veya inlibe edilebilir. Operonun N eg a tif Feedback Kontrol. Son olarak ekil 3-12de grld gibi hcre iinde sentez edilen rn miktar kritik dzeye ulatn da bu maddenin sentezinden sorumlu olan operon negatif feedback mekanizmas ile inhibe edilir. Bu inhibisyon iki ekilde gerekleir. Ya, son rn re glatr repressr proteinin repressr operatre balamasna neden olur ya da reglatr aktivatr proteinin aktivatr operatr ile olan balarn krl m asna yol aar. Operon her iki durumda da inhibe olur, bylece sentezine gereksinim duyulan rn miktar yeterince oalp bol bulunur duruma gel diinde operon geici bir sre iin inaktif duruma geer. Dier taraftan, hcre iinde sentez edilen rnn hcrede yklp konsantrasyonunun d mesi halinde operon tekrar aktif hale geer. Bu e kilde hcre iinde sentez edilen rnn konsant rasyonu kontrol edilmi olur. Kayt leminin Operonla Kontrolnde D ier Mekanizmalar. Son on yl iinde operonun temel kontrol mekanizmalarndaki eitliliini ortaya ko yan aratrmalar hz kazanm, bu alandaki bulu lar oalmtr. Ayrntya girmeden bunlarn bazla rn sralayalm: 1. Bir operon sklkla ekirdein genetik kom p leksinin baka bir blgesinde bulunan bir reglatr gen ile kontrol edilir, bu reglatr gen reglatr protein oluturur. Bu reglatr protein daha sonra ya aktivatr ya da repressr madde gibi hareket ederek operonu kontrol eder. 2 . Nadiren de olsa birok farkl operon ayn zaman da ve ayn reglatr protein ile kontrol edilir. Baz r-

\
Operatrn inhibisyonu

/
Promoter

Operon Yapsal gen B


Enzim B

Yapsal gen A Enzim A

Yapsal gen C Enzim C

*
Subsratlar Negatif feedback

I
Sentezlenen rn

I I I EKL 3 - 12

Hcre iindeki metabolik kimyasal maddeler gibi hcre ii nonprotein rnlerin sentezini kontrol eden operon fonksiyo nu grlmektedir. Dikkat edilirse sentezlenen rnler bir ne gatif fcedback mekanizmas ile operonm fonksiyonunu inlibe etmektedir. Bu olaydan otomatik olarak rnn konsantrasyo nu kendisi tarafndan kontrol edilmektedir.

32

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

neklede ayn reglatr proteinin, bir operon iin aktivatr bir baka operon iinse repressr fonksiyonla r olduu izlenir. Bu ekilde ok sayda operon, e za manl olarak kontrol ediliyorsa, blikte fonksiyon ya pan btn bu opeonlara reglon ad verilir. 3. Baz operonlar DNA zinciri zerinde kayt ile m ini balang noktasnda deil zincir boyunca ok uzak noktalara kadar kontrol ederler. Bazen bu kontrol DNA zincirinin kendisi zerinde deil de sitoplazmaya salnmadan nce ekirdek iinde bu lunan RNA moleklleri zerine olabilir veya nadi ren RNA'nn ribozomlar tarafndan evirisi yaplr ken sitoplazmada protein olumas dzeyinde bu kontrol grlebilir. 4. ekdekli hcrelerde, ekirdekte bulunan DNA zgl yapsal bir birim olan kromozomlarn iinde pa ketlenmi olarak bulunur. Her bir kromozom iinde bulunan DNA histon ad verilen kk proteinlerin evresine sarlmtr. Bunlar da dier proteinlerle sk ca balanarak kompakt bir kitle olutururlar. DNA bu kompakt durumda kald srece, RNA yapm fonksi yonu durur. Bununla beraber, eidi kontrol mekaniz malar aracdyla, kromozomlarn seilmi yerlerin de ksa bir sre iin younlamann ortadan kalk blgelerde RNA kopyalanmasnn meydana geldii kefedilmitir. Bundan baka baz zel kopyalama faktrleri bbirinden ayr olarak bulunan operonlarn her birindeki gerek kopyalama hzn konol ederler. Bylece kayot hcre ilevlerini uygun bi imde yerine getirmek iin yksek bir kontrole sahip tir. Buna ilave olarak, hcreye dardan gelen uyarlar, rnein baz hormonlar zel komozomal sahay ve zel bir transkripsiyon faktrn aktive ederek hcre deki her kimyasal retim fonksiyonunu kontrol eder. Her bir insan hcresinde bulunan ve saylar 1 0 0 . 0 0 0 kadar olan farkl genlerin genetik aktiviteyi ok eitli yollardan kontrol edebilmeleri srpriz deildir. Genetik kontrol sistemleri, hcre ii amio asitlerin, aino asit trevlerinin, ara rnlerin ve karbonhidrat, lipid ve protein m etabolizm a rnlerinin kontsantrasyonlarm kontrol etmesi bakmndan nemlidir.

Bu enzim inhibisyon yntem i negatif feedback kontrol mekanizmasnn bir rneidir. Baz aino asitlerin, prinlerin, pirinidinlerin, vitaminler ve dier maddelerin hcre ii konsantrasyonlarnn kontrolnden sorumlu mekanizm a budur. Enzim Aktivasyonu. Kendilerine gereksinim duyuluncaya kadar enzimler normal olarak inaktiftiler. Buna bir rnek olarak hcre iindeki ATPnin tketilerek azalmas verilebilir. Bu durumda nem li miktarda siklik adenozin mono fosfat (cAMP), ATPnin ykn rn olarak ortaya kar. cAMPnin varl glikojeni ayran (gylcogen splitting) fosforilaz enzimini aktive eder,fosforilaz gkoz molekln serbestletirir. Glikoz moleklnn metabolize ed ilmesiyle elde edilen enerji ATP depolarn tam a men doldurur. Bylece, cAMR fosforilaz enzimi iin bir enzim aktivatr grevi yapmakta, hcre ii ATP konsantrasyonunu kontrole yardm etmektedir. lgin bir dier rnek de prin ve pim idinlerin yapm nda grlen hem enzim inhibisyonu ve hem de enzim aktivasyonudur. Hcrede DNA ve RNAnn yapm iin bu maddelerin eit miktarda bulunmalar gerekir. Prinler, olutuu zaman, da ha fazla prin yapm iin gerekli enzimi inhibe ederek prin yapmn durdurur. Ancak pirimidin yapmn salayan enzimleri aktive ederler. Bunun aksine pirimidiler kendi enzimlerini inhibe eder lerken prin enzimlerini aktive ederler. ki m adde nin sentezlenm esi arasndaki karlkl iliki, her zaman hcre iinde bu iki m addenin eit miktarda bulunmasn salar. ze t. Ksaca, hcreler birleim lerinin uygun oran ve uygun miktarlarda bulunm asn iki ana yn temle salar. Bunlar (1) genetik dzenleme m eka nizmas ve (2 ) enzim dzenleme m ekanizm alar dr. Genler, tpk enzim sistem inde grld gibi ya aktive ya da inhibe edilirler. ounlukla bu d zenleyici sistem ler feedback kontrol sistem i gre vini yaparak srekli olarak hcreyi denetlem ekte, biyokimyasal bileim inin korunm asn salam ak ta, ihtiya olduunda da gerekli dzeltmeleri yap maktadr. Fakat, bazen hcre iin d e olm ayan maddeler (bu kitabn birok yerinde tartlm olan zellikle baz horm onlar) hcre iindeki kontrol sistem lerin birini veya daha fazlasn akti ve veya inhibe ederek hcre ii biyokimyasal te p kimeleri kontrol ederler.

Hcreii Fonksiyonun Enzim Dzenlenmesi le Kontrol


Hcre fonksiyonunun genetik dzenleme ile kontrol edilmesine ilave olarak baz hcre aktivitelei hcre iinde bulunan inlibitr veya aktivitrler tarafndan kontrol edilir. Bu maddeler dorudan hce iindeki zgl enzimlere etki ederler. Bylece enzim reglasyonu, hcrede biyokimyasal fonksiyonlar kontrol eden ikinci bir mekanizmay oluturur. Enzim nhibisyonu. Hcre iinde oluan kimyasal maddelerden bazlar kendilerini sentezleyen zgl enzim sistemlerini inhibe eden direkt feedback et kiye sahiptir. Hemen herzaman, sentezlene rn enzimatik reaksiyon dizisindeki ilk enzimi inhibe eder, ou kez bu enzime dorudan balanarak allosteik biim deiikliine neden olur ve inaktive eder. Birinci enzimin inaktivasyonunun nemi ko layca anlalabilir: Sonradan kullanlmayacak olan ara maddelerin birikmesi engellenmi olur.

DNA-GENETK SSTEM, HCRE OALMASINI DA KONTROL EDER


Hcre oalmas, DNA-genetiksistem enin tm ya am srelerinde oynad ok geni kapsaml rol gsteren bir baka rnektir. Hcrenin byme zelliini ve hcrelerin blnp blnmeyeceini, ayrca bu blnm enin ne zaman olacan da gen ler ve genetik dzenleyici sistem ler tayin etm ekte dir. Bylece insann tek hcreli dllenmi yumurta halinden, tam olarak fonksiyonlarn kazanm bir organizma haline gelinceye kadar geliim inin her aamasn bir ok nemli genetik sistem kontrol et-

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

33

inektedir. Eer yaam tanmlayan, yaamn bir ana tem as var ise bu DNA genetik sistemidir. Hcrenin Yaam Siklusu. Hcrenin yaam dn gs bir oalmadan onu izleyen dier bir oal maya kadar geen sredir. Eer memeli hcresi in-

libe edilm ez ve m m kn olabilecei k ad ar hzla oalrsa bir yaam dnemi 10 ile 30 saat srer. Hcrenin yaam dngs, mitoz ad verilen ve
hcrenin iki yavru hcreye blnmesiyle sonula nan, bir dizi belirgin fiziksel olayla sona erer. Daha sonra tarif edilecek olan mitoz olay ekil 3 -1 3 te iz lenmektedir. Mitozun gerek sresi 30 dakika ka dardr bu nedenle hzla blnen hcrelerde bile yaam dneminin yzde 95ten fazlas intefaz ad verilen mitozlar aras dneme ayrlmtr. Hcrenin hzla oald zel koullarn dnda hem en hem en her zaman inlibitr faktrlerin hcrenin yaam dngsn yavalatabildii veya durdurabildii grlr. Bu yzden insanda vcu dun farkl hcrelerinin gerek yaam sikluslar da ok deiebilir,ileri derecede uyarlm kemik ilii hcreleri iin 1 0 saat olabilirken yine insan vcu duna ait sinir hcreleri iin bu sre, btn yaam sresini iecek kadar uzun olabilir. EKL 3 13

Hcre oalmas DNA Elenmesi le Balar


Hcre iinde btn dier nemli olaylarda olduu gibi oalma ilemi de hcre ekirdeinde bala maktadr. oalmann ilk basama krom ozom larda

Hcrede oalma evreleri izlenmektedir. A,B ve C profaz; D prometafaz; B metafaz; F anafaz; G ve H telofaz evreleri olarak grlmektedir.

bulunan DNAnm elenmesidir (dtplikasyonun).Mitoz ancak bu olaydan sonra ortaya kabilir. DNAnm elenmesi mitozdan 5-10 saat nce ba layarak 4-8 saatte tamamlanr. DNA yalnzca bir kez elenir, bylece sonu olarak tm DNAnm bir kopyas karlm olur. Her bir DNA kopyas mitoz sonucu oluan iki yavru hcreden birinin DNAsn oluturur. DNA replikasyonundan (elenm esin den) sonra mitoz balayncaya kadar 1 - 2 saatlik bir dnem geer. Ancak bu dnemde de mitotik sreci balatan n deiiklikler gerekleir. DNA'nn Elenmesinde Kimyasal ve Fiziksel Olaylar. DNA, RNAnn DNAdan transkripsiyonu na benzer biimde replike olur. Ancak arada baz nemli farklar vardr. 1. Her kromozomda yalnz bir deil, her iki DNA zinciri replike edilir. 2. Her iki DNA heliksine ait zincirin tmnde, RNAnn genler tarafndan kopyalanmasnda oldu u gibi kk paralar halinde deil boydan boya elem e grlr. 3. DNA'nn elemesi iin ana enzimler, RNA polimeraz ile kalatrlabilen ve DNA polim eraz ad verilen bir ka enzim kompleksidir. Bu, DNA kalp zincirine balanr ve onun uzunluu boyunca ha reket eder. Bir dier enzim, DNA ligaz komu nkleotidlerin birbirleri ile balanmalarn salar. Bu eklemeleri yapabilmek iin yksek enerjili fosfat balarn kullanr.

4. Heliksin her iki zincirinde, yzlerce segm entte yeni DNA zincirinin oluumu, tm zincir eleninceye kadar e zamanl olarak devam eder. Daha sonra DNA ligaz enzimi ile alt nitelerin ular bir birlerine balanr. 5. Yeni oluan her DNA zinciri ablon olarak kulla nlan zgn DNA zincirine gevek hidrojen balar le tutunmu olarak bulunur. Bylece birbirleriyle tam elemi olan ve halen birbirlerine sarlm ola rak bulunan iki yeni DNA heliksi olumu olur. 6 . Her kromozomdaki DNA helikslerinin uzunlu unun yaklak 6 santim etre olmas ve her bir h e liksin milyonlarca kvrmnn bulunm as nedeni ile yeni oluan DNA helikslerinin birbirlerinden ayrl malarn salayan, kvrmlarn zen zgl bir m e kanizmann bulunmas gerekir. Aksi halde yeni DNA zinciri ayrlamazd. Bu, heliksin tam am b o yunca peryodik olarak her heliksi kesen, her segmente rotasyon yaptran ve daha sonra heliksi iki ye ayran enzimler tarafndan gerekletirilir. By lece iki yeni heliks birbirlerinden ayrlm olurlar. D N A Onarm , H atalarn Dzeltilm esi ve M utasyon. DNA'nn kopyalanm as ile mitozun ba lamas arasndaki yaklak bir saatlik sre iinde DNA zincirlerine ait, ok aktif bir kopyalarn d zeltilmesi periyodu vardr. Yani nerede hatal DNA nkleoditleri varsa ablon zincirindeki nkleotidlerle karlatrlr; zel enzim ler kusurlu alanlar kesip yerlerine uygun tam am layc nkleotidlei yerletirirler. Bu ilem leri gerekletiren enzimler, eplikasyon ilem inde kullanlan DNA polim eraz

34

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

ve DNA ligaz enzimleri ile ayn enzimlerdir. Bu onarm ilem ine, DNA hatalarnn dzeltilm esi i lem i ad verilmektedir. Onarm ve dzeltmeler sayesinde kopyalama ilemi srasnda ok nadir olarak hata yaplr. Hata yapld nda buna mutasyo ad verilir; bu durumda hcre de gerekli proteinin olumas yerine hcrede anormal bir protein oluur. Bu da sklkla hcre fonksiyonlar nn bozulmasna ve hatta bazen hcrenin lmne yol aar. Buna ramen insan genomunda 100.000 ve ya daha fazla genin olduunu ve bir insan neslinden dierine 30 yllk bir dnem bulunduu dnld nde, ana-babadan, ocua genomun geiinde 1 0 kadar veya daha fazla sayda mutasyo beklenebilir. Ancak ek bir koruma yolu daha vardr, her insann ge nomu, birbiriyle tmyle ayn genlerden olumu iki ayr kromozom dizisinde bulunur. Bylece mutasyonlara ramen, e kromozomlardan birindeki ilevsel (salam) gen, hemen her zaman ocua aktarlabilir.

mak iin elenmesini otom atik olarak iinde oluan mitoz izler.

veya

saat

Kromozom lar ve Elenmeleri


ekirdekteki DNA helikslerinin her biri kromozom larda paketlenmitir. nsan hcresi 23 ift halinde dzenlenmi 46 kromozom ierir. Her iftte bulunan iki kromozomdaki genlerin ou tamamen veya he men hemen tm ile birbirinin eidir. Bu nedenle genellikle farkl genlerin de iftler halinde bulundu u ifade edilir. Ancak bu nadiren gereklemeyebilir. Kromozom yapsnda DNA'nn yansa byk miktarda protein de bulunmaktadr, bunlar oun lukla elektropozitif ykl kk molekller olan histonlardat oluurlar. Histonlar ok sayda i ek linde cisim ler halinde dzenlenmitir. Her DNA heliksinin kk blmleri birbiri ardna gelen bu cisim lerin etrafna sras ile sarlmtr. Daha nce belirtildii gibi liston cisimleri DNA aktivitesinin dzenlenmesinde nemli rol oynarlar. n k DNA paketlenmi ekilde kald srece RNA oluu mu veya DNA elenmesi iin bir kalp olarak grev ya pamaz. Dahas, baz dzenleyici proteinlerin DNA'nn liston paketlenmesini zd ve RNA oluumu iin kk blmleri aa kartt gsterilmitir. Histon olmayan bir ka protein de kromozomla rn asl bileenleri arasnda yer almaktadr. Bunlar hem kromozomlarn yapsal protein ve hem de ge netik dzenleyici mekanizmalarla beraber, aktivatr, inhibitr ve enzim olarak grev yapmaktadrlar. Kromozomlarn elenmesi DNA helikslerinin e lenm esini izleyen birka dakika iinde byk bir kusursuzlukla gerekleir. Yeni DNA zincirleri ge rektii zaman yeni protein molekllerini toplarlar. Yeni olumu iki kromozom geici olarak (mitoz zam anna kadar) sentrom er ad verilen kromozom larn ortasna yakn bir blgeden birbirlerine bal kalrlar. Bu elenmi ancak hala bal olan kromo zomlar krom atid olarak adlandrlr.

M ito tik Aparey: Sentriyollerin Grevi. Mitozun ilk aamalarndan biri, sitoplazm a iinde iterfazn son dnemi boyunca, sentriyol ad verilen kk yaplarn ii ya da evresinde gerekleir. ekil 3 -1 3 de grld gibi iki sentriyol ifti ekirdein bir kutbunda birbirlerine yakn ekilde yer lemilerdir. (Bu sentriyoller DNA ve kromozomlar gibi genellikle DNA elenm esinden ksa sre nce intefaz srasnda elenirler). Her sentriyol bir si lindir eklinde dzenlenmi 9 paralel tbler yap dan oluan, yaklak 0.4 mikrom etre uzunluunda ve 0.15 mikrometre apnda silindirik bir cisimdir. Her iftteki iki sentriyol birbirine dik a olutura cak ekilde yerlemitir. Her sentriyol ifti sentri yol evresindeki maddelerle beraber sentrozom olarak isimlendirilir. Mitoz blnmeden hem en nce iki sentriyol if ti birbirinden uzaklamaya balar. Bu, sentriyol iftleri arasnda uzanan ve onlar iterek birbirinden uzaklatran protein yapsndaki m ikrotbllein polimeizasyonu ile salanr. Ayn zamanda sentri yol iftinden nsal olarak kan mikrotbller b yr ve hcrenin her iki ucunda yldz eklindeki asterleri oluturur. Asteri oluturan mikrotbllein bazlar ekirdee girer ve mitoz srasnda iki kro matid iftinin ayrlmasnda rol oynarlar. ki sentri yol ifti arasnda uzanan mikrotbiil kompleksine i denir. ki ift sentriyol ve tm mikrotbl km e sine birlikte m itotik aperey denir. Profaz. Profaz olarak adlandrlan mitozun ilk aa mas ekil 3-13A, B ve Cde izlenmektedir. olu urken, iterfazda geveke kvrlm zincirlerden meydana gelen ekirdekteki kromozomlar youn laarak belirgin kromozomlar olutururlar. Prom etafaz. Bu aam ada (ekil 3-13 D) astein byyen mikrotiibler iplikikleri ekirdek klfn paralayarak iine girer. Ayn zam anda asterden kan ok sayda mikrotbl hala birbirlerine bal olan elenmi komatidlere sentrom erlerinden tu tunur. Daha sonra tbller her iftin bir tanesini hcrenin bir kutbuna doru ekerken dieri de kar yne doru hareket eder. M etafaz. Metafaz srasnda (ekil 3-13 E), mitotik apereyin iki kutbu birbirinden uzaklatrlr. Bunun nedeninin iki asterden kan m ikrotiibler iplikik lerin mitotik ii oluturmak iin i ie getikleri yerde birbirlerini itm eleri olduuna inanlm akta dr. Motor molekller" denen, byk bir olaslkla aktit isimli kas proteininden olumu olan kont raktil protein molekllerinin iplikikler arasnda yer alarak, kasta olduu gibi admlama (stepping) mekanizmas ile iplikikleri birbiri boyunca ters ynde kaydrdnn kabul edilmesi iin nedenler bulunmaktadr. E zamanl olarak kromatidler ken dilerine tutunan mikrotbller tarafndan hcre nin merkezine ekilerek m itotik iin ekvator dzle mini yapacak ekilde dizilirler.

M itoz
Hcrenin iki yeni hcreye blnmesi ilemine m i toz denir. Her kromozomun iki kromatidi olutur

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

35

A nafaz. Bu aamada (ekil 3-13 F), her kromozo mun iki kromatidi sentrom erden ekilerek ayrlr. 46 kromatit iftinin hepsi ayrlarak 46 yavru kro m ozom dan oluan iki kme oluturur. Blnen hcre kutuplarnn birbirinden ayrlmas srasnda, kmelerden biri, bir itotik astee doru ekilirken dieide dier astee doru ekilir. Telofaz. Telofazda (ekil 3-13 G ve H), iki yavru kro mozom kmesi tm ile ayrlmtr. Daha sonra mitotik aparey kaybolur, her kromozom kmesi etrafnda yeni bir ekirdek zar geliir. Oluan zar sitoplazmada var olan endoplazmik retikulum paralarndan mey dana gelmitir. Bundan ksa sre sonra hcre iki ekir dek arasndan daralr. Bu daralma aktin ve byk ola slkla miyozin ieren mikroflamentlerin oluturduu bir kaslma halkas ile meydana gelir. Bu iki kontraktil kas proteini yeni gelien hcrelerin birleme nokta snda oluur ve ikisini birbirinden ayrr.

Hcre Byklnn D zenlenm esi. H cre nin bykln tam am ile, ekirdek iindeki ilevsel DNA m iktar tayin etm ektedir. Eer DNA replikasyonu grlm yor ise hcre belli bir b ykle kadar byyecek daha sonra bu boyu t larda kalacaktr. Dier taraftan m itotik iin olu um unu nleyerek m itozu engelleyen kim yasal bir m adde, kolisin (co lch icin e ) k u llan m ak mmkndr. Buna ram en DNAnn replikasyon ilem i devam eder. Bu olayda ekirdein n o rm a le gre byk m iktarda DNA tam as ile orantl olarak hcre genilem itir. Bu sonulara gre hcrenin genilem e nedeninin, RNA ve hcre proteinin yapm ndaki arta bal olduunu ka bul etm ek gerekmektedir.

HCRE FARKLILAMASI Hcre Bymesi ve oalmasnn Kontrol


Barsak epitelinde, derinin germinal tabakasnda ve kann olumasn salayan kemik ilii hcrelerinde olduu gibi belli hcreler, byme ve reme ilevi ni her zaman srdrrler. Dz kas hcreleri gibi di er baz hcreler ise uzun yllar reme gstermeye bilirler. Fetal hayat iin zgn olan srenin dnda izgili kas ve nron hcreleri gibi bir ka hcre b tn yaam sresince oalma gstermezler. Belli dokularda baz tip hcrelerin yetersizlii ha linde bunlar hzla oalarak uygun sayya ulap tekrar grev yapmaya hazr duruma gelirler. rne in cerrahi olarak karacier kitlesinin sekizde yedi si karlabilir. Geriye kalan sekizde bir karacier hcreleri blnp byyerek karacier kitlesinin hem en hem en normale dnmesini salarlar. Sinir ve kas hcreleri gibi yksek derecede farkllama gsteren hcrelerin dnda ayn durum btn glandler hcrelerde, kemik ilii, deri alt dokusu, barsak epitel hcrelerinde grlr. Vcudumuzda bulunan farkl tipteki hcrelerin yaam boyu uygun sayda bulunmalarn salayan mekanizma ile ilgili olarak ok az bilgiye sahibiz. Bununla birlikte aratrmalar bymeyi kontrol eden yol olduunu gstermektedir. Birincisi, b yme sklkla vcudun dier ksmlarndan gelen bym e faktrleri ile kontrol edilmektedir. Bu m ad delerin bazlar kan yolu ile vcudu dolamakta, ba zlar ise komu dokulardan gelmektedir. rnein pankreas gibi baz bezlerin epitel hcreleri bezin al tnda bulunan ba dokusundan salnan byme faktr olmazsa byyemezler. ikinci olarak, nor mal hcrelerin ou byme alannn dna ktk larnda bymeleri durmaktadr. Bu durum doku kltrlerinde byyen hcrelerde de grlmekte dir; kltrdeki hcre bymesi hcrelerin sert bir cisimle temas etmesine kadar devam etmekte daha sonra byme durmaktadr. nc olarak, kltr ortamnda reyen hcrelerin kendilerine ait sekresyonlarn bu ortamda ok kk miktarda bile olsa birikmelerine izin verilmesi halinde hcre byme sinin durduu grlr. Bunu salayan olumsuz bir feedback mekanizmas olabilir. Hcrenin bymesi ve blnmesinin zgl bir n i telii hcre farkllamasdr. Bunun anlam, em bri yoda farkl vcut yaplarnn olumas srasnda izle nen hcre poliferasyonunda olduu gibi, hcrenin fiziksel ve fonksiyonel zelliklerinin deimesidir. zellikle ilgin bir deney, olayn aklanmasna yardmc olmaktadr. Kurbaa yumurta hcresinin ekirdei karla rak yerine kurbaa barsak mukoza hcresine ait ekirdek cerrahi olarak yerletirildiinde sklkla normal bir kurbaann olum asna neden olduu izlenmitir. Bu gsteriyor ki iyi farkllam bir h c re olan barsak mukozas hcresi bile kurbaa vcu dunun gelimesi iin gerekli olan btn genetik bilgileri tamaktadr. Bu yzden genlerin kaybolmayp farkl genetik operonlarn seici olarak basklanmas sonucunda farkllamann olutuu aka ortaya kmaktadr. Gerekten elektron mikrograflar histon cisim leri nin etrafn saran baz DNA heliks segmentleri o ka dar younlar ki bunlar daha sonra RNA moleklle rini oluturmak zere ayrlp zlemezler. Bunun olu ekli ile ilgili olan bir gr de udur: Hcre farkllamasnn belli bir evresinde hcre genom u nun dzenleyici bir protein reterek, seilmi bir grup geni bundan sonra sonsuza kadar bask altn da tuttuu ngrlmtr. Bu yzden basklanm olan genler bir daha asla fonksiyon yapamazlar. Mekanizma dikkate alnmakszn, btn genlerin aktif durumda olduu dnldnde retilebile cek protein tipinin 1 0 0 . 0 0 0 veya daha fazla olaca hesap edilirken, olgun insan hcrelerinin ounda 8 .0 0 0 den 1 0 .0 0 0 e kadar deien tipde protein re tilmektedir. Em briyolojik deneylerde em briyoda bulunan belli hcrelerin komu hcrelerin farkllam asn kontrol ettii grlmtr. rnein, prim ordiyal kord om ezoderm e em briyonun prin er org an iza tr ad verilmektedir. nk gelim ekte olan em briyonun geri kalan ksm nn etrafnda geliti i bir odak oluturmaktadr. Bu yap segm ental gelime gsteren som itleri ieren m ezod erm al e k

36

NTE I Fizyolojiye Giri: Hcre ve Genel Fizyoloji

sene farkllar. evresindeki dokularn indiiksiyonu tem elde btn vcut organlarnn olum a
sn salar. Baka bir uyarlma olay da gz keseciklerinin ge liimi srasnda grlr. Gz kesecikleri gelime s rasnda baa ait ektodermle temas ettikleri zaman onu lens pla eklinde kalnlatrp ie doru katla yarak gzn lens tabakasnn olumasna neden olur. Bu yzden vcudun bir blmnn dier v cut blmn etkiledii, onun da baka blmleri etkileyerek embriyonun byk bir blmnn by le uyarlmalar sonucu gelitii dnlmektedir. Bylece, hcre farkllamas ile ilgili bilgilerimiz hala belirsizlik iindeyse de hcre farkllamasn kontrol eden birok mekanizm ann var olduunu bilmekteyiz.

KANSER
Kanser hem en her zaman hcrenin bymesi ve hcre mitozunu kontrol eden hcre genlerinin nutasyonu veya an orm al aktivasyonu sonucunda ortaya kmaktadr. Anormal genlere onkogenler ad verilir. Yaklak 100 farkl onkogen kefedilmi tir. Her hcrede, zgl onkogenlerin aktivasyonlarn basklayarak nleyen antiokogenler bulun maktadr. Antionkogenlerin kaybolmas veya inaktive olmas halinde onkogenlerin aktivitelerine izin verilmi olur. Bunu da kanserin olumas izler. Vcutta mutasyona urayan hcrelerin ancak ok kk bir blm kansere yol aar. Bunun bir ok nedeni vardr. Birincisi, mutasyon gsteren hcrelerin yaama kabiliyetleri normal hcrelere gre daha azdr. Bu yzden basite lrler. kincisi, mutasyon gsteren hcrelerin pek o unda bile hala ar bymeyi nleyen normal feedback kontrol mekanizmas bulunmaktadr. Bu yzden hayatta kalabilen mutant hcrelerin ancak ok az, kanserli hcreye dnr. ncs, sklkla kanser potansiyeli tayan bu hcreler, byyp kanser oluturmadan nce vcu dun baklk sistemi tarafmdan yok edilirler, Bu olay yle aklanmaktadr: Mutant hcrelerin ou, deiiklie uram genleri nedeniyle kendi ilerinde anormal protein olutururlar. Bu anormal proteinler vcudun baklk sistemini uyararak antikor yap mna veya kanserli hcreye kar duyarlk kazanm lenfositlerin olumasna neden olarak kanserli hc renin yok edilmesini salar. Bu olay destekleyen bir gerek de, bbrek veya kalp nakli yaplan kiilerde olduu gibi baklk sistemi basklanm hastalarda aldklar immnosupresif ilalarn etkisi ile kanserin gelime olaslnn be kat artm bulunmasdr. Drdnc olarak, kanserin oluabilmesi iin genel olarak bir ok farkl onkogenin ayn zamanda aktive ol mas gerekir. rnein, byle bir gen hcrede hzla re meyi harekete geirip uyarrken bununla e zamanl olarak ihya duyulan kan damarlarn oluturacak mutant gen olmadndan kanser olumayacaktr. Fakat, genlerin deiim sebebi, yani mutasyonun sebebi nedir? nsanda her yl trilyonlarca yeni hc

renin olutuu gz nnde tutularak bu soruyu de itirip yle sormak daha doru olacaktr: Niin vcudumuzda milyonlar ya da milyarlarca mutasyonlu kanser hcresi gelimiyor? Bunun cevab, her hcrede mitozdan nce kromozom DNA zin cirlerinin elemesinin inanlm az bir kesinlikle ya plmas ve mitoz ilem inin yaplmasna izin veril meden nce anormal DNA zincirlerinin dzeltme ileminden geirilerek uygun olmayan blgelerin kesilmesi ve tam ir edilmesidir. Btn bu kaltmsal hcre nlemlerine karn yeni oluan hcrenin milyonda bir gibi ok az olaslkla olsa da hala nemli m utant zellikler tamas olasl vardr. Bylece, mutasyon olaynn tmyle ansa bal olarak grld, buna bal olarak da ok sayda ki kanser vakasnn tam am en ansszlk sonucu olutuunu dnebiliriz. Bununla beraber insanda mutasyon oluma ola sl belli baz kimyasal maddelerle, fizik ve biyolo jik faktrlerin etkisiyle birka misli artmaktadr. Bunlardan bazlar aada sralanmtr. 1. Bilindii gibi X- nlar, gama nlar, radyoak tif maddelerden yaylan partikl radyasyonlar ve hatta ultraviyole nlar gibi iyonize edici nlar kansere zemin hazrlamaktadr. Bu nlarn etkisi altnda doku hcrelerinde oluan iyonlar yksek de rece eaktif olduklarndan, DNA zincirlerini kopara rak birok mutasyonun olumasna sebep olurlar. 2. Belli tipteki kim yasal m addelerin mutasyon ya ratmaya byk bir eilimleri vardr. eitli anilin b o ya trevlerinin kansere neden olduklar uzun sre nce kefedilmitir. Bu maddelerin retildii kimya fabrikalarnda alan iilerin korunmamalar duru munda, kansere yakalanmaya kar zel bir yatkn lklar vardr. Mutasyona neden olan kimyasal mad delere kanserojenler denir. Gnmz toplumunda, en byk sayda kansere neden olan kanserojenler sigara dumannda bulunmaktadr. Kanser lmleri nin drtte biri bu nedene bal olarak grlr. 3. Fiziksel olarak tahri edici irritan maddeler de kansere neden olmaktadr. Baz tip besin m addele ri ile sindirim sistem inin srekli olarak anp yp ranmas kanser nedenidir. Dokuda oluan harabiyet hzl bir mitotik oalm a ile tahrip olan hcre lerin yerine yeni hcreler oluturur. Mitoz ne kadar hzl olursa mutasyon oluma ans o kadar artar. 4. Bir ok ailede kansere yakalanmaya kar gl bir kaltsal eilim vardr. Bu olay belki de birok kan ser tipinde kanserin olumasndan nce bir deil, iki veya daha ok mutasyona ihtiya gstermesi gere inden kayaldanmaktadr. Kansere zellikle yatkn l olan bu ailelerin kaltsal genomlarnda bir veya daha fazla mutasyona uram gen bulunmaktadr. Bu yzden byle ahslarda kanser bymeye bala madan nce ok daha az sayda ilave mutasyonlarn olmas kanseri balatmak iin yeterli olmaktadr. 5. Laboratuar hayvanlarnda lsemi dahil baz kanser tiplerinin olumasna belli tipte viruslarn neden olduu gsterilmitir. Bu sonular, iki yoldan aklamak mmkndr: Birincisi DNA viruslar r neinde, virusa ait olan DNA zinciri direkt olarak kromozomlardan birine yerleir. Mutasyona sebep olarak kanseri oluturur. RNA viruslar rneinde bu viruslarn bazlar bnyelerinde ters traskriptaz en zimi tarlar. Bu enzim DNAnn RNAdan kopyalama

BLM 3 Protein Sentezi, Hcre Fonksiyonu ve Hcre oalmasnn Genetik Kontrol

37

yapmasna neden olur. Daha sonra kopyalanan gen hayvan hcre genomuna kendini yerletirerek kan serin olumasna yol aar. Kanser Hcresinin Yaylmac zellii. Normal hcre ile kanser hcresi arasndaki en byk farkl lklar yle sralayabiliriz: (1) Kanser hcresi hc renin norm al byme snrna uymaz; bunun n e deni tahm inen norm al hcrelerin bymesi iin gerekli byme faktrlerine bu hcrelerin gereksi nim lerinin olmamasdr. (2) Normal hcrelere gre kanser hcreleri birbirlerine ok daha az tutunur lar. Bu yzden bu hcrelerin dokular arasnda gez meye eilimleri vardr. Kan dolamna girerek b tn vcuda dalrlar-, saysz yeni kanser odaklar olutururlar. (3) Baz kanserler ajiyogeik faktr

leri retirler. Bunlar kanser iinde byyen ok sa yda damarlarn olum asnaieden olarak kanserin bymesi iin ihtiya duyulan besin maddelerini salarlar. Kanser Hcreleri Niin ldrr? Bu sorunun ce vab genel olarak basittir. Gda maddeleri bakm n dan kanserli dokularla normal dokular arasnda bir rekabet vardr. nk kanser hcreleri snrsz ola rak oalmaya devam ederek, saylar gnden gne katlanarak artar. Kolayca anlalaca gibi kanser hcreleri ksa bir sre sonra vcudun esas ksm la rndan birinin veya btn vcudun beslenm esinde esas olan btn besin maddelerini tketir. Bunun sonucunda ise normal dokular yava yava artan srekli bir besinsizlik nedeniyle lrler.

REFERANSLAR
A taliotis P. M erco la M : D istribution :md (unc tions o f platelet-derived growth factors and th e ir receptors during em bryogenesis. Ini R e v C ytol 1 7 2 :9 5 , 1997. B ik falv i A , K lein S . Pintucci G , R ifkin D B : B io lo g ica l roles o f fibroblast growth faetor2. E n d ocr R ev IS :2 6 , 1997. Bow en ID , B o w en S M , Jo n es A H: M itosis and A poptosis: M atters o f L ife and Death. L o n don: C hapm an and Hall, 199S. Bu ssolali O , U ggeri J, Belletti S , et al: The stim ulation o f Na. K , C l cotransport and o f system A for neutral am ino acid transport is a m echanism for cell volum e increase dur ing the c e ll cy cle . F A S E B J 1 0 :9 2 0 . 1996. C avenee W K , W hite R L : T h e genetic basis o f can cer. S c i A m 2 7 2 :7 2 , 1 9 95. C hien K R : G en es and physiology: m olecular physiology in gen etically engineered ani mals. J C lin Invest 9 8 :S I 9 , 1996. D andekar T , Sharm a K : Regulatory R N A . A ustin: Lan des B io sc ien c e , 1998. D antzler NVH: H andbook o f P hysiology, S ec. 13: C om parative Physiology. New Y ork: O xford U niversity Press, 1997. D elacourte A , B u ee L : Norm al and pathologi cal Tau proteins as factors for m icrotubule assem bly. Int R ev C ytol 1 7 1 :1 6 7 . 1997. Dragani T A , C anzian F, Pierotti M A : A poly gen ic m odel o f inherited predisposition to can cer. F A S E B J 1 0 :8 6 5 , 1996. Egg leston D S , P rescott C D , Pearson N D: T h e M any F a c e s o f RN A . San D iego: A cad em ic Press, 1998. Fam es P, B ro ok s R : T h e C ell C ycle: A Practi c a l A pproach. New Y o rk : O xford U niver sity Press, 1994. Fink A L . G o to Y : M olecu lar C haperones in the L ife C y c le o f Proteins. New Y o rk : M a r cel D ckkcr, 1998. Fink D J, D eL u ca N A , G oins \VF, G lorioso JD : G ene tran sfer to neurons using herpes sim plex virus-based vectors. Ann R ev Neurosci 19 :2 6 5 , 1996. F o llc tle P J, O Farrell PH: C onnectin g cell be havior to patterning: lessons from the cell cy cle . C e ll 8 8 :3 0 9 . 1997. G hosh S , C ollins F S : T h e gen eticist s ap proach to com plex disease. Ann R ev M ed 4 7 :3 3 3 . 1996. Gould S J: T h e evolution o f life on the earth. S c i Am 2 7 1 :8 4 , 1994. Hall JG : G enom ic im printing: nature and c lin i cal relevance. Annu Rev Med 4 8 :3 5 , 1997. H esketh JE : Sorting o f m essenger RN A s in the cytoplasm ; m R N A localization and the cytoskeleton. Exp Cell Res 2 2 5 :2 1 9 , 1996. H offman F, Jam ieson JD : C ell Physiology. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1997. H offm an J F . Jam ieson JD : H andbook o f Phys iology: C ell Physiology. B cth esd a: A m eri can P h ysiological S o ciety , 1997. Hoit B D . W alsh R A : C ardiovascular P h y sio l ogy in the G en etically Engineered M ouse. N orw ell, M A : Kluw er A cad em ic Publishers, 1998. H ubscher U, Spadari S : DNA replication and chem otherapy. Physiol Rev 7 4 :2 5 9 , 1994. Latchm an D S : Landm arks in G ene Regulation. London: Portland Press, 1997. Levitan IB , K aczm arek L K : T h e Neuron: B e thesda: A m erican Physiological S o ciety, 1996. Lew in B : G enes V I. Beth esda: A m erican Physiological S o ciety . 1997. M ousa S A : C ell A dhesion M olecu les and M a trix Proteins. G eorgetow n, T X : Landes, 1998. N ick o lo ff JA . H oekstra M F : DN A Damage and Repair. Totosva, N J: Humana Press, 1998. Nurse P: T h e Jo s e f Stein er lecture: C D K s and c e ll-c y c ie control on fission yeast: relevance to other eukaryotes and cancer. Int J C ancer 7 1 :7 0 7 , 1997. O egenia K . M itchison 'l'J: Rappaport rules: cleavage furrow induction in animal cells. Proc Nall A cad S ci U SA 9 4 :4 8 1 7 , 1997. Pagano M: Cell C y cle C ontrol. Berlin: Springer, 1998. Panic M R : Transcription o f R ibosom al RN A G enes by Eukaryotic RN A Polym erase 1. Austin: Landes B io scien ce , 1998. Perrios M : N u clear Structure and Function. San D iego: A cad em ic Press, 1 9 98. R ajew sky K , Gu H, Kuhn R , et al: C onditional gene targeting. J C lin Invest 9 8 :S 5 1 , 1996. R ennie J, Rusting R : M aking headw ay against can cer. S c i Am 2 7 5 :5 6 , 1996. R o ja s C V : Ion channels and human genetic d iseases. New s Ph ysiol S c i 1 1 :3 6 , 1996. R o n n o v-Jessen L , Petersen O W , B isse il M J: C ellular changes involved in con version o f norm al to m alignant breast: im portance o f the strom al reaction. Physiol R e v 7 6 :6 9 , 1996. S adler T W : Lan gm an 's M ed ical E m bryology. Baltim o re: W illiam s & W ilk in s, 1995. S c h a ffe r C J, Nanney L B : C ell biology o f wound healing. Int R ev C ytol 1 6 9 :1 5 1 , 1996. Sch iaftin o S , Reggiani C : M o lecu lar diversity o f m yofibrillar proteins: gene regulation and functional sign ifican ce. Physiol R e v 7 6 :3 7 1 , 1996. S en C K , Packer L : A ntioxid ant and redox reg ulation o f eene transcription. F A S E B J 10: 7 0 9 , 1 9 9 6 .' S ilv er S , W alden W : M etal Ions in G ene R e g ulation. New Y o rk : C hapm an and Hall, 1998. S im o ns R W , G reen berg-M an ago M : R N A Structure and Fu n ction. Plain v iew , N Y : Cold Spring H arbor Press, 1998. Sim pson L , Em eson R B : R N A editing. Annu Rev N eurosci 1 9 :27, 1996. Sperelakis N: C ell Physiology S o u rce B ook. Orlando, F L : A cad em ic Press, 1998. Supek F, Supekova L . N elson H, N elson N: Function o f m etal-ion hom eostasis in the cell division c y c le , m itochondrial protein processing, sensitivity to m ycob acterial in fection and brain function. J E x p B io l 2 0 0 : 3 2 1 , 1997. T hom son R C : Bio m aterials Regu lating C ell Function and T issu e D evelopm ent. W arrendale, PA: M aterials R esearch S o ciety , 1998. van Driel R , Otte A P : N u clear O rganization, Chrom atin Structure, and G en e Expression. O xford : O xford U niversity Press, 1997.

. .ry ijy ii.l a jn h . v -ru J i.lil . '.h lm r i . > t

d 'i;' d i . l , t ; , ' l *1I u m u r 1 ( I . l o io l

(\

m 11. ;/ n | i,y

illi l

'J T 1'i 1 -'l ).' iilr i i l IfflIJniO IIiy 'J'n iil h K /VK-fl
.1.1,
h;

!</ f i f i ' i . n v i i a d i t*<

m u i M i i o n H ?' r f o l b i / i *+l ; r ^ i l I . <*ns> i.!( n ;ir,< ! >l;r; ; b u ) . l i l b m l ;-!rn n !o I i i i d v

.
r.lo xu 11112 'rrl >iid .. in ' i U r ip .bKv j ,id-lrn 'jij. ;.{ n-Jtniiy re.r'U . tim.)', rr.v't) ;v>tliijiC1 r/, '1
l i d H ti i v i r o f j l j'b n > ru r! jyd iiiimj i' j h iiliid 17 11i1i (id ifibfli 1 u il ,i t^i LtiJ ntabbr.n 1 d ilJfid n>lo .ks - F .llll/jJ ^ .X ii f i u i ) l j >i M U T K v > "

m ii! >1 lir/J iMTu . ( I I i ' i l i ' l i i / ; l n , i k jly ? njriW'l A uf !i ;l ;sj>lrr, h ;; ir, Ri/'f fliti Ifif) >M ilil 'i lir i i. 'jiM Y"jd ii 1 )!> jiil .Ih 1110.(1 f('ilHO;IM HJ) j|j i i f l j )i)d rl rij Ii>!j.1 f m iiv d if.-i jT.iji 11 ,*:j f i l : t - | In rn o '/ (i;l . 11 l>^>rrii;jrlc> rifi i 1nr 11 i S j u b iM H n :1 j l n b ' i b n l 1 f<I .[^bxiiy n ii ,r-l 1 t fiti ilim li ; iii(r-/,lo b m ;4 .b u ;. i: I u I< : >yj m 1 i n l A b o ifiiii;; ! u, . s / -* ,;u ilili^ b .lu t f j/ d ii iJ/fi'l A\vi'. t'/'\v . I jIi'-ihiG/J jnr>iI (T.) . i il m u i l n

.(VII l 11. If 'ill : HI 'O

I/, id '

'V y j

t V A l

I f l ', ' > v

6
()'. M 1 m .,1 l .

l/ .
i 1 l l j l I ) y

..
jn> |

II-, 1 j I A
O r -// i l -i n!) ll tK 'jii l / l <. 4 *l! u .|
i
: j | , i ' 1 1") A , A <

m , l ul /

.1 V I . ^ t -II' ' l . I " .

II-, >11 l l M i 'i tl

1M

1 1 t.j.; )

fl ili

1 ;

it

ut

Tr ' . (:'llnt<//in I nttlT


im . I j- ji i1 11:. 1 i

v : .11 |1 . * r > l
i y -.'- l'/ i'/ ' ;

tv
I \ .ift
V K b i s ': j \

l'1 .1 /y 1 ,.i ilil J I ,/Ln '! ,'lV ,(M , r jn >i' j itl iatinj -11 1 11A | t> i Vfi'l I" J i Myr l l - I,- . . I V / - ! ii-f| I ,, /tii'.'jV 11 lil*i!,' ' |

' M

n tjl
f ', \M ,(*' ;t-V M l<|.- 11 I -^i| I tfi I ,

r1 / I

f)l 1' I A'l '

,my <

jnloi,{i'M iti! 'i>mA

v (.i| >

fl

I | l/li I.:, -V
" I C

I
)

Ifl A 'JJHj
l-J! >:rj i m i

> XI
l;-j

O &H Ul n iril 5; T_. I n .

1
,

I l "I l, .. l 1

' I ' -lli'

.'I I. : i l ,l l | ' l. I

' t

'irlila AvTil l M

m I . I i mjiiii

_
t
1

< 1 IHI lli l l A I ) Hl 1, ' 1 J


*"' I l i . 2 / ', l / ! /

I,
n

>. t
'|. I

U
111 fiitj'l l / , . / ; i ) V . I . 1 . I.'IH

M .!!-! M
l';!/

...*'i /-. -.1 ). -; t dr 1 mi '


#/' Tlj I i'im i" JfTl !
I i/

: . ,w.

, 'f

I. .

..-l

! ,1 1 1

'

|i

Il | i >1 II 1.1 1 l lal,lli lif M 1 ! { 1 1 1 1 il )

I" *

I -i H : > i *1 . lli.:*!*' ,

{. , ,.!| ,., ,1

| jt .-H I til di at}

NTE

Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

4
H cre M e b ra n n d a n yon ve M o le k lle rin Tanmas

5
M e m b ra n P o ta n siye lle ri ve A k s iy o n P o ta n siye lle ri

6
s k e le t Kasnda Kaslm a

7
s k e le t Kasnn U yarlm as: A . N ro m u s k le r le ti ve B. U ya rlm a -K a slm a B alants

8
D z Kasn Uyarlm as ve Kaslmas

Hcre Mebranndan yon ve Molekllerin Tanmas

ekil 4-1 hcre iindeki intraseliiler sv ve hcre zarnn d tarafnda bulunan ekstraseliler svnn yaklak olarak bileim ini gstermektedir. Ekstaseller svnn byk miktarda sodyum fakat sade ce kk miktarda potasyum ierdiine dikkat ediniz. Bunun tam tersi de intraseller sv iin dorudur. Ayn ekilde ekstraseliler svnn byk miktarda kloriir iyonuna karlk intraseller sv ok kk miktarda klorr ierir. Fakat intrasel svda fosfatlar ve proteinlerin konsantrasyonu ekstraseller svdan dikkat ekici ekilde daha yksektir. Bu farkllk hcrenin yaam iin ok nemlidir. Bu blm n am ac hcre m em branndaki tam a m ekanizm alarndan kaynaklanan bu fark aklamaktr.

protein adn alr, tanacak maddeye balanrlar,


protein moleklnde bir ekil deiiklii olur, m o lekln ortasndaki boluktan geen madde membrann dier tarafna iletilir. Gerek kanal pro teinleri ve gerekse tayc proteinler m em brandan gem esine izin verdikleri molekl ve iyonlarn tip veya tipleri iin byk lde seicidir. Difzyon ve A ktif Transport. Hcre m em branndan transport ister ift katl lipid tabakadan di rekt, isterse proteinler zerinden olsun, iki tem el olaydan biriyle gerekleir. Difzyon (pasif trans port) ya da a k t if transport. Bu temel mekanizmalarn bu blmde daha son ra greceimiz gibi, birok eitlem esi olmakla bir likte, diffzyon, madde molekllerinin ya m em brandaki molekller aras boluktan, ya da tayc bir proteine balanarak astgele molekl hareket leriyle geii demektir. Difzyonu salayan enerji, maddelerin normal kinetik hareketinin enerjisidir. Tersine, aktif transport, iyon veya dier m addele rin tayc bir proteinle birleerek m em bran ge mesidir Ancak bu ilem bir enerji gradyana zt ynde gerekleir. rnein dk konsantrasyon ortamndan yksek konsantrasyon ortam na doru tamada, harekete neden olan kinetik enerjinin yansra ek bir enerji kaynana da gereksinim du yulur. imdi bu iki olayn tem el fiziini ve fiziko kimyasn daha ayrntl olarak aklayalm.

HCRE MEMBRANININ LPD BARYER VE TAIYICI PROTENLER


Iliicre m em brannn yaps Blm 2 de tartlm ve ekil 2 -3 de gsterilmiti. Temel olarak, hcre zar bir ift lipid tabakas ve bunun iinde yzen ok sayda protein moleklnden olumutur. e kil 4 -2 de gsterildii gibi protein molekllerinin bir ou lipid tabakas iine girmitir. ift katl lipid tabakas ekstraselller ve intraselller sv ile karmaz. Bundan dolay ift katl lipid ta bakas ekstraselller ve intraselller sv kompart manlar arasnda su moleklleri ve suda eriyen maddelerin ou iin bir bariyer oluturur. Bununla birlikte ekil 4-2nin sol tarafndaki oklarla gsteri len bir ka madde dorudan lipidin iinden geerek bu ift katl tabakadan ya hcreye girer ya da hcre yi terk eder. Bu daha sonra greceimiz gibi temel olarak lipidde znen maddeler iin dorudur. Dier taraftan, protein moleklleri membrandan madde tanmas asndan tamamen farkl zel liklere sahiptir. Proteinlerin molekiiler yaps ift katl lipid tabakasnn srekliliini bozar ve bu yz den hcre mem brannda alternatif bir yol olutu rur. Penete olan (lipid tabakas arasna giren) pro teinlerin ou tayc proteinlerdir. Farkl protein lerin fonksiyonlar, farkldr. Bazlar molekl b o yunca uzanan sulu bir olua sahiptir ve belli iyon veya molekllerin serbeste hareketine izin verir. Bunlara k a n a l proteinleri denir. Dierleri tayc
40

DFZYON
Vcut svlarnda su ve suda znm maddeler de dahil olmak zere btn molekl ve iyonlar srekli hareket halindedir. Her parack kendine zg bir yol izerek hareket eder. Bu paracklarn hareketine fizikiler s adn verir. Hareket ne kadar fazlaysa s o kadar artar. Hareket, mutlak sfr ss hari, h i bir koul altnda kesilmez. Hareket eden A molekl duran bir B moleklne yaklat zaman A molek lnn interkleer ve elektrostatik kuvvetleri, B m o lekln iterek B molekiine hareket enerjisinin bir ksmn transfer eder. Sonuta B molekl hareket iin kinetik enerji kazanrken buna karlk A m ole kl kinetik enerjisinin bir ksmn kaybeder ve A moleklnn hareket enerjisi azalr. Bylece ekil 4-

BLM 4 Hcre Membranndan iyon ve Molekllerin Tanmas

41

Na* Ca++ Mgt+

.......... . ------........

142 mEq/L4 mEq/L 2.4 mEq/L-1.2 mEq/L 103 mEq/L 28 mEq/L ' 4 mEq/L " 1 mEq/L " 90 mg/d 30 mg/dl -- 0.5 gm/dh

10 mEq/L 140 mEq/L 0.0001 mEq/L 58 mEq/L 4 mEq/L 10 mEq/L 75 mEq/L 2 mEq/L 0 - 20mg/dl 200 mg/dl? 0 - 95 gm/dl 30 mmHg ? 50 mmHg ? 7.0 16 gm/dl (40 mEq/L)

K+ ............

c- ..........
h c o 3-

---

Fosfatlar

S 0 4..............
Glikoz Aminoasitler Kolesterol Fosfolipidler Ntral ya P 0 2 .......... pH

EKL 4 3
Bir saniyenin milyarda biri sresince bir sv molekln difizyon.

35 mmHg PCO 2 ....................46 mmHg ......................... 7 . 4 ......... (5 mEq/L) P rote inler.............. 2 gm /d l--

EKL 4 - 1
Ekstraseliler ve intraseller smlarn kimyasal bileimi.

3 grld gibi eriyikdeki bir tek molekl dier molekller arasnda nce bir ynde sonra dier yn de daha sonra baka bir ynde srar ve bylece sa niyede milyarlarca aslantsal srama yapar. M ole kllerin bir svdan ya da gazdan dierine bu srek li hareketine difzyon denir. iyonlar btn bir molekl gibi difzyona urarlar hatta sspansiyon halinde kolloid partikller de benzer ekilde difzyon yaparlar fakat kolloid par tikller byklklerinden dolay molekiiler m ad delere gre olduka yava difzyona urar.

daki deliklerden veya m em brandaki m olekller aras boluklardan, tayc proteine balanmakszn kinetik hareketlerle m em bran gem esi anlam na gelir. Difzyon hz, mevcut madde miktar, ki netik hareketin hz ve m em band a iyon ve m ole kllerin hareket edebilecekleri aralklarn says ta rafndan belirlenir. Dier taraftan, kolaylatrlm difzyon, molekl ve iyonlarn tayc bir proteinle etkileimini ge rektirir. Tayc protein, molekl ya da iyonlarn m embran gem elerine yardm eder, m uhtem elen onlara kimyasal olarak balanr ve m em brandan bu biimde geilerini salar. Basit difzyon hcre m em brannda iki yol izle yerek gerekletir: 1 . zellikle difze olacak m ad de, lipidde eriyorsa ift katl lipid tabakasnn ara lklarndan, 2. ekil 4 -2 nin sol tarafnda grld gibi baz transport proteinlerinin su dolu ka nallarndan. Lipidde Eriyen M ad d elerin ift Katl Lipid Ta bakasndan Difzyonu. Bir m addenin ift katl lipid tabakadaki hareket h zn belirley en en nem li faktrlerden birisi o m addenin lip id d eki eriyebilirliidir. rnein oksijen, karbon dioksid, azot ve alkoln lipidde znrl yksektir. Bylece btn bu m addeler ift katl lipid tabaka da dorudan zlrler ve sudaki eriyiklerinde ol duu gibi difzyonu urarlar, bu m ad d elerin m em brandan difzyon hzlan, onlarn lipidde eiyebilirlii ile doru orantldr. zellikle byk m iktarda oksijen bu yolla tanabilir. Bylece, hcre m em bran hi yokm u gibi, oksijen h cre nin iine iletilir. Su ve Dier Lipidde Erimeyen Molekllerin Pro tein Kanallarndan Difzyonu. Su membran lipidlerinde hemen hi erimedii halde, membrandan, zellikle protein kanallar aracl ile rahatlkla geer. Su molekllerinin hcre membranndan gei hzlar artcdr. rnein, alyuvar membrannda her iki ynde saniyede difze olan suyun toplam miktar al yuvar hacminin yaklak 1 0 katdr.

Hcre Membranndan Difzyon


Hcre m embranndan difzyon, basit difzyon ve kolaylatrlm difzyon diye iki alt gruba ayrlr. Basit difzyon, molekl veya iyonlarn, m em bran-

Tayc proteinler Kanal proteini

K] M

Basit difzyon Difzyon

Kolaylatrlm difzyon Aktif transport

EKL 4 2
Hcre membranndan transport yollar ve trasportun temel mekanizmalar.

42

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

Lipidlerde erimeyen teki molekller eer yeteri kadar kk iseler su moleklleri gibi protein por kanallarndan geebilir. Molekl bykl arttk a penetrasyonla hzla azalr. rnein re m ole kllerinin ap su molekllerine gre sadece % 2 0 daha byktr. Buna karlk renin hcre nem bra porlarndan geii suya gre yaklak 1 0 0 0 de fa daha azdr. Yine de, su geiinin artc hz ha trlanrsa, bu gei miktar bile hcre m em branndan renin hzl gemesi iin yeterlidir.

taraf

Protein Kanallardan Difzyon ve Bu Kanallarn Kaplar


Protein kanallarnn, protein molekllerinin i ks m nda yer alan su yollar olduuna inanlmaktadr. Gerekten, bu proteinlerden bazlarnn bilgisa yarla yaplm boyutlu izimleri ile ekstraselliiler utan intaselller uca uzanan tp eklindeki kanallarn varl gsterilmitir. Bundan dolay m add eler basit difzyon ile bu kanallardan m em brann bir tarafndan dierine difze olabilir ler. Protein kanallar iki nemli zellikleri ile ayrdedilirler: 1. Genellikle belirli maddelere kar se ici geirgendirler. 2 . Kanallarn ou kaplarla alr veya kapanr. Farkl Protein Kanallarnn Seici Geirgenlii. ou protein kanal bir veya daha fazla saydaki iyon veya molekln tansportu iin yksek dzeyde se icidir. Bu, kanaln ap, ekli ve i yzeyindeki elekt riksel yk gibi niteliklerin sonucudur. rnein prote in kanallarnn en nemlilerinden birisi sodyum k a nallardr. Boyutlarnn 0.3 e 0.5 nanometre olduu hesaplanmaktadr. Fakat daha nemlisi bu kanalla rn i yzeylernin ekil 4-4n st ksmnda grld gibi kuvvetli negatif yklenmi olmasdr. Bu kuv vetli negaf yklerin, zellikle bu kanallarn iine, kk dehidate sodyum iyonlarn, onlar hidrate eden su iyonlarndan ayrarak ektii ileri srlmek tedir. Sodyum iyonlar bir kez kanal iine girdikten sonra bilinen difzyon yasalarna gre her iki yne de difze olabilir. Bylece sodyum kanallar sodyum iyonlarnn geii iin seicidir. Dier taraftan, ekil 4 -4 n alt ksmnda grld gibi protein kanallarnn dier bir grubu potas yum tansortu iin seicidir. Bu kanallar soydum kanallarna gre biraz daha kktr. Boyutlarnn sadece 0.3 e 0.3 nanom etre olduu hesaplanm ak tadr. Fakat bun lar negatif yk tamazlar. Bundan dolay, iyonlar kanal iine eken kuvvetleri o kadar byk deildir. yonlar su molekllerinden uzaklatrlamaz yani, hidrate formdadr. Bu nedenle pozitif ykl iyonlar su molekllerinden ayrarak kanal iine ekebilecek gte deildir. Sodyum iyonlar, potasyum iyonlarna gre, potasyum iyonlarndan daha fazla su molekln eker, bu yzden potasyum iyonlarnn hidrate formu sod yum iyonlarnn hidrate formuna gre dikkati e kecek kadar kktr. Bundan dolay daha kk

EKL 4 - 4
Sodyum ve potasym iyonlarnn protein kanallarndan tan mas, Kaplar" ap kapayan protein molekllerindeki konformasyonal deiiklikler de gsterilmitir.

hidrate potasyum iyonlar bu daha kk kanallar dan kolayca geer, oysa sodyum iyonlar itilir. By lece spesifik bir iyon iin seici geirgenlik tekrar salanm olur. Protein Kanallarnn Kaplar. Protein kanallarnn kaplar, kanallarnn geirgenliinin kontroln salar. Bu sodyum ve potasyum iyonlar iin ekil 44 n gerek alt ve gerekse st ksmnda gsterilmitir. Bu kaplarn tayc protein molekiinn kapya ben zer uzantlarndan olutuu sanlmaktadr. Kaplar, protein moleklnn eklindeki yapsal bir deiik likle kanaln araln kapatabilir ya da aabilirler. Sodyum kanallar iin bu kap hcre mem brannn d yznde kapanp alrken, potasyum iin i yzde alp kapanr. Kaplarn alp kapanmas iki tem el yolla kontrol edilir:
1. Voltaj kaps. K apn n m olek ler k o n u m u hcre m em b ran n n elektriksel p otan siy elin e baldr. rnein ekil 4 -4 n st k sm n d a g r ld gibi h cre m e m b a nnn ii taraf n e ga tif ykn kaybettii z a m a n bu k a plar an iden alr ve ok byk m ik tard a so d y u m u n , sody u m kan allarn dan g e m e sin e izin verir (B l m 5 de akland gibi kan allarn sito p la z m a ularn daki b a k a bir kap dizisi kanallar k a p a tn c a y a k ad ar). Bu, sin irler de sinyallerin d o u u n d an so ru m lu ak siyon p o tan siy e li nin tem el nedenidir. im di 4-4n alt k sm n a b ak alm , p o tasy u m kaplar biicre m em b ran n i taraf p o zitif yklendii za m a n a lr. Fakat bu cevap so d y u m kap larn a gre ok yavatr. Bu kaplarn (p o tasy u m kaplar) a lm as aksiyon p o tansiyelinin so n lam a sn d an k sm en soru m lu d u r. Bu olaylar Blm 5 de tatrlacaktr. 2. Kim yasal kap. Baz protein kanal kaplar, dier bir m olekln protein ile b a la n m asy la alr. Bu, protein m olek ln de kapy a a n v eya k ap atan k o n u m sal bir de-

BLM 4 Hcre Membranndan iyon ve Molekllerin Tanmas


iiklige se b e p olur. B u n a kim yasal kap ya d a ligand kaps ad verilir. K im yasal kaplarn en nem li rnek le rin den birisi asetilkolin kan al zerine asetikolin etk isi dir. Bu, asetik olin kan aln n k apsn a a r b ylece n egatif ykl yaklak 0.65 n an o m etre a p n d a bir kanal alm olur, 0.65 n an o m e tre ap n d an kk tm y ks z m o le kller ve p o ziitf iyonlar rahatlkla k an ald an geer. Bu k a p bir sinir h cresin d en bir d ier sin ir h cresine (Blm 45) ve sinir h crelerin den kas h crelerin e (Blm 7) sin yallerin iletilm esin d e ok byk n em tar.

43

Ak sodyum kanal 3-

/ / i
W

o
3

HJL
I \

Kanal Kaplarnn Ak-Durumu, Kapal-Durumu. ekil 4-5A voltaj kapl kanallarn zellikle il gin bir niteliini gstermektedir. ekil, m embranda yaklak 25 milivotluk potansiyel gradyam oldu u zaman bir tek sodyum kanalndan kaydedilen iki elektriksel akm gstermektedir. Kanaln akm ya hep ya da hi kuralna gre ilettiine dikkat edi niz. Bu demektir ki kanaln delii birden alr ve sonra birden kapanr her ak durum saniyenin blm ile birka milisaniye iinde olur. Bu durum protein molekler kaplarn alp kapanmalar s rasnda konum deiikliklerinin hzn gsterm ek tedir. Bir voltaj potansiyelinde kanal her zaman ve ya hem en hem en her zaman kapal kalabilir veya bir dier voltaj dzeyinde kanal her zaman veya ounlukla ak kalabilir. ekilde gsterildii gibi, ara voltajlarda kaplar aralkl olarak almaya ve kapanmaya eilimlidir ve bu durumda yine ekilde gsterildii gibi minimum ve maksimum arasnda ki bir deerde ortalama akm salar.
Tek K an ald an yon Akmn K ay d e tm e k iin PatchK lam p M e to d u . ekil 4-5Ad a gsterildii gibi tek bir k a n ald an iyon akm nn kay d ed ilm esin in teknik olarak n a sl m m k n old u u m e rak edilebilir. Bu, ekil 4-5B g s terildii gibi P atch -K lam p m e to d u k ullan larak baarlm dr. ok b asite sa d e c e 1 veya 2 m ikrom etre ap n d a bir m ik ro p ip e l h cre m em b ran n d tarafn a yerletiri lir. So n ra p ip e t iindeki h av a h afife em ilerek m em b ran pipetin iine ekilir. B ylece pipetin hcre m em b ran n a d ok u n an b l m lerin d e bir tkacn olm as salan r. S o n u akm n kaydedildii p ip etin u c u n d a ok kk bir m e m b ra n "p atch (yam a) dr. A ltern atif olarak, ekil 4-5 B s a tarafn da gsterildii gibi pipetin u cu n daki k k hcre m em b ran p aras h creden koparlp uzaklatrlr. K op an bir p aran n y a p m oldu u p ip e t d a h a so n ra bir eriyiin iine so k u lur. Bu ekilde gerek pipetin iindeki ve gerekse criyikdeki iyon k o n san trasy o n u n u n isten dii gibi deitirilm esi salan r. Bu yolla ayrca m em b ran n iki tarafn da istenen voltaj fark d a sa lan ab ilir-b u , verilen bir voltajn klamp e e d ilm e sin i" salar. allan m e m b ran p arasn n iin de bir tek kanal protein i b u lu n acak k ad ar k k bir p a r a elde etm ek olasdr. Parkl iyonlarn k o n san trasy on lar ve voltaj d e itirilerek m e m b ran d ak i kaplarn zellikleri k ad ar k a nallarn tran sp o rt zellikleri de sap tanab ilir.

4 Milisaniye

EKL 4 5
A, Tek bir voltaj kapl sodyum kanalndan yaplan elektrik ak mnn kayd, kanaln almasnda hep-hi yasasnn geerli ol duunu gsteriyor. B, Tek bir protein kanalndan "pateh elamp yntemiyle akm kaydn gsteriliyor. Solda, kayt, canl bir hc re zerindeki yamadan yaplmtr. Sada, kayt, hcreden ko parlan bir membran yamasndan yaplmtr.

c bir proteninin yardm olm akszn gereklee mez. Tayc, m addenin dier tarafa difzyonunu

Kolaylatrlm Difzyon
Kolaylatrlm difzyona ayn zamanda taycaracl ile difzyon da denir. nk bir m adde nin bu ekilde tanm as genellikle spesifik tay

kolaylatrr.
Kolaylatrlm difzyon, ak bir kanaldan ger ekleen basit difzyondan u adan ayrlr: Ak bir kanaldan difzyon hz, diffze olan m addenin konsantrasyonu artka artt halde, kolaylatl-

44

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

de vcutta glikoz kullanmnn inslinle kontrol nn temel mekanizmas tartlacaktr.

Net difzyon hzn etkileyen faktrler


imdiye kadar bir ok m addenin hcre m em banndan her iki yne de diffze olabileceini gr dk. Bu yzden ou kez nem li olan, bir m adde nin istenen yndeki net difzyon hzdr. Bu net lz aada sralanan faktrler tarafndan belirlenir. Difzyon zerine Konsantrasyon Farknn Et kisi.ekil 4-8Ada hcre m em bann d tarafndan yksek konsantrasyon ve i tarafnda dk kon santrasyonda bir madde gsterilmektedir. tarafa difiize olacak maddenin oran d taafdaki moleklerin konsantrasyonu ile orantldr. nk, bu konsantrasyon saniyede ka tane molekln membrann d tarafna arptn belirler. Dier taraf tan da difze olan m oleklein oran m em brannn i tarafndaki konsantrasyonlar ile orantldr. Bundan dolay, hcre iine net difzyon d taafdaki konsantrasyon eksi i tarafdaki konsantrasyon ile orantldr veya: Net difzyon (C0 - Q)

EKL 4 - 6
Membrandan basit difizyon ve kolaylatrlm difzyonda difiizyon hz zerine madde konsantrasyonunun etkisi. ekil kolaylatrlm difzyonun Vmax denilen m aksim um lza ulatn gstermektedir.

m difzyonda difiizyon hz, maddenin konsant rasyonu artarken Vm olarak isim lendirilen bir ax maksimum deere ular. Basit ve kolaylatrlm difiizyon arasndaki bu fark ekil 4-6'da gsteril mitir. ekil1 de grld gibi maddenin konsant rasyonu artarken basit difzyon hz, orantl olarak bir art gsterir ancak kolaylatrlm difzyon h z Vm ile bir snrlanma gsterir. ax Kolaylatrlm difzyon hzn snrlayan n e dir? Bu sorunun olas yant ekil 4 -7 de ematize edilmitir. Bu ekil, bir tayc proteinin, spesifik bir molekl parasn balayarak m em brandan geirm ek iin yeterince byk bir kanal ierdiini gsterm ektedir. ekilde ayrca protein tayc zerinde balayc reseptr de gsterilmektedir. Tanacak molekl kanala girer ve balanr. Sonra saniyenin blmleri iinde tayc proteinde ekil deiiklii olur, bylece kanal m em ban n dier tarafna doru alr. M addenin reseptre balan m a kuvveti zayf olduu iin, balanm m olek ln term al harektleri onlarn ayrlmasna ve kar taafda serbestlem elerine sebep olur. Bu m eka nizm a ile m olekllerin tanm a hz asla tayc protein m oleklnn yapt ileri geri konum de iiklii hzndan fazla olamaz. Burada unutulam am as gereken nokta, bu m ekanizm ann ta nan m addenin her iki yne doru m em brandan diffzyonuna izin vermesidir. Glikoz ve am inoasitleri ou mem brandan ko laylatrlm difzyonla geer.Glikozu tayan ta yc molekln molekl arlnn 45 000 olduu bilinmektedir. Bu tayc molekl bata galaktoz olamak zere yapsal adan glikoza benzeyen di er monosakkaritlei de tayabilir.nslin, gliko zun tanm a hzn 10-20 kat artrabilir.Blm 78

burada C0 d taraftaki konsantrasyonu, Q i taraf daki konsantrasyonu temsil etmektedir. yonlarn Difzyonu zerine Elektriksel Potansiyelin Etkisi - "Nernst Eitlii". Ee ekil 4-8B'de gsterildii gbi bir m em bran zerine bir elektriksel potansiyel uygulanrsa, iyonlar, hareket etmelerine neden olacak bir konsantrasyon fark ol mad halde, elektriksel yklerinden dolay, m em b randan geerler. Bu durumda, ekil 4-8B nm sol ta rafnda negatif iyonlarn konsantrasyonlar, membrann her iki yannda eitken, m em brann sa taraf na pozitif yk, sol tarafna negatif yk uygulandn-

Tanan

EKL 4 - 7
Kolaylatrlm difzyon iin nerilen mekanizma.

BLM 4 Hcre Membranndan iyon ve M olekllerin Tanmas

45

Basn Farknn Etkisi. Zam anla m em b an n iki taraf arasnda nem li derecede basn fark geli ir. rnein, bu durum kapiller m em branda geli tii zaman kapillerin i tarafnda, d tarafa gre yaklak 20 m m Hg daha byk bir basn fark or taya kar. Basn, gerekte verilen zamanda, birim yzey alana arpan farkl molekllerin tm kuvvetlerinin toplamdr. Bundan dolay, m em bann bir tarafn daki basn, dier tarafndan daha yksek olduu zaman, bu m em bann bir tarafndaki kanallara arpan tm molekllerin kuvvetlerinin toplam nn dier tarafa gre daha yksek olduu anlam na ge lir. Basn, bu mem bramn bir tarafna dier taraf na gre saniyede daha ok sayda molekln arp m asna sebep olur. Sonuta basncn yksek oldu u tarafdan dk olan tarafa molekllerin net h a reketine neden olan enerji miktar artar. Bu etki e kil 4-8C de gsterilmidir. Burada hcre m em bannn bir tarafnda bir piston ile oluturulan yksek basn gsteriliyor, bylece daha ok sayda m ole kl m em bana arpar ve dier tarafa net d ifzyona sebep olur.

EKL 4 - 8
Hcre membranndan net difizyon zerine (A) Konsantrasyon farknn, (B) Elektriksel farkn ve (C) Basn farknn etkisi.

Seici Geirgen Membranlarda Osmoz-Suyun Net Difzyonu


Hcre membranndan ok byk miktarda difze olan madde sudur. Hatrlanmaldr ki yeteri kadar su alyuvar membranndan her iki ynde dzenli olarak difze olur. yle ki saniyede alyuvar membranndan her iki ynde difze olan su miktar yaklak olarak

U )t. n il i/ i liri l v > j 1 1 -t b li:1 ^

.J)'iiy y n /m J

da membranda bir elektriksel gradyan yaratlr. Po zitif ykler negatif ykleri eker, halbuki negatif ykler birbirini iterler. Bundan dolay net difzyon soldan saa olur. Eer bu sre iinde solsyondaki pozitif yklerin etkisini dikkate almazsak, bir sre sonra ok miktarda negatif iyon ekil 4-8Bnin sa tarafnda gsterilen koullar yaratacak biimde sa a doru hareket edecektir. Bu iyon iin elektriksel potansiyel farknn zt ynnde bir konsantrasyon faik geliecektir. Bu aamada, konsantrasyon fark iyonu sol tarafa gemeye zorlarken elektriksel fark sa tarafa iter. Konsantrasyon fark yeteri kadar yk sek olursa iki etki birbirini dengeler. Normal vcut ssnda (37C) sodyum gibi tek deerlikli iyonlar iin verilen konsantrsyon fark ile dengenen elekt riksel fark, Nernst denklem i olarak bilinen aadaki formlden hesaplanabilir. C EMF (milivolt) = 61 log C2 EME m em bann 1. ve 2. taraf arasndaki elektro m otor kuvvet (Voltaj), C birinci tarafdaki konsant rasyon ve C2 ikinci tarafdaki konsantrasyonu gste rir. Denklemde eitliin st ksmnda yer alan bi rinci taraf voltajnn polaritesi negatif iyonlar iin poziitf ve pozitif iyonlar iin negatifdir. Bu iliki si nir im pulslarnn iletim inin anlalm asnda ok nemlidir. Bununla ilgili daha fazla ayrnt Blm 5'de tartlmaktadr.

hcre hacminin 100 katm a eittir. N ormal ol ara k her


iki ynde difze olan suyun miktar yle hassas ayarlanmtr ki suyun net hareketi grlmez. Bun dan dolay, hcrenin hacmi sabit kalr. Buna karn belirli baz koullarda pk teki maddeler iin geli tii gibi, membramn iki taraf arasnda su iin de bir konsantrasyon fark geliir. Bu koullarda, m em b randa suyun net hareketinin ynne bal olarak hcre ier ya da bzlr. Suyun konsantrasyon fai kndan doan bu net hareketine osmoz denir. Osmoza rnek olarak ekil 4 -9 da gsterilen ko ullar ele alalm, burada hcre m em b an n bir ta rafnda saf su, dier tarafnda sodyum klorir eriyi i bulunmaktadr. Su m oleklleri hcre m em bandan kolayca geerler, oysa sodyum ve klorr iyonlarnn geii ok zordur. Bundan dolay sod yum klorr eriyii gerekte m em ban d an g eebi len su moleklleri ve m em brandan geem eyen sodyum ve klor iyonlarnn bir karmdr) ve m em ban seici geirgendir (ya da sem iperm eabldr) yani m em ban sodyum ve klor iin deil fakat su iin geirgendir. Sodyum klorr iyonlarnn bu lunduu taafda bu iyonlar su m olekllerinin yeri ni alm olduu iin bu tarafda su m olekllerinin konsantrasyonu saf suya oranla azalm olacaktr. Bunun sonucunda da ekil 4 -9 daki rnekte grl d gibi saf suyun olduu sol tarafta, kanallara arpan su molekllerinin says, su konsantrasyo

46

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

NaCI

Her kk ve byk paracn kinetik enerjisi bir birine eittir. Sonu olarak bir eriyiin osm otik b a sncn eriyikdeki paracklarn saysal konsantras yonu saptar (eer paracklar ayrmyorsa bu molar konsantrasyona eittir). Paracklarn kitlesi nemli deildir. "Osm olalite" - Osmol. Bir eriyikte paracklarn saysal konsantrasyonlarn aklamak iin gram yerine osm ol birim i kullanlr. Bir osmol, dissosiye olmayan palacklarn 1 mol gramdr. Bylece 180 gram glikoz (bu glikozun molekler arldr) glikozun dissosiye olmamas nedeniyle 1 osmol glikoza eittir. Dier taraftan eri yikdeki bir madde iki iyona ayryorsa m ol gram iki osmole eittir. nk burada osmotik parack larn says dissosiye olmayana gre iki kat artmdr. Bylece sodyum klorn 1 mol gram (58.5 gram) iki osmole eittir. Eer b ir kilogram su da bir osm ol m a d d e erim i se eriyiin osm olalitesi kilog ram d a bir osm oldr. Her kilogramda 1/1000 osm ol erim i bulunan bir eriyik kilogram da 1 m iliosm olaliteye sahiptir. Ekstraselller ve intaselller svlarn norm al o s m olalitesi yaklak olarak kilogram da 300 m ilios-

EKL 4 - 9
Hcre membranmn bir tarafna su, dier tarafna sodyum klorr eriyii konduu zaman osmotik gei.

nunun azalm olduu sa tarafa gre daha fazla olacaktr. Bylece sol taraftan saa net su hareketi meydana gelir yani saf sudan sodyum ve klorr eriyiine doru osm oz grlr.

Osmotik Basn
Eer ekil 4 -9 daki sodyum klorr eriyiine basn uygulanrsa bu eriyie doru suyun osmozu yavalatlabilir, durdurulabilir veya tersine dndrlebilir. Osmozu tam am en durdurmak iin gerekli olan basn miktarna sodyum klorr eriyiinin osm otik basnc ad verilir. Osmoza kart basn farknn prensibi ekil 410 gsterilmidir. Burada biri su dieri m em bandan geem eyen bir m addenin bulunduu sulu eriyik ieren iki sv bir seici m em branla iki kolon halinde ayrlmtr. Suyun B kolonundan A ko lonuna osm ozu bu kolonda bir dzey ykselm esi ne neden olur. Bu, m em brann iki taraf arasnda gelien basn fark, osm otik etkiye kar koyacak bir deere ulancaya kadar devam eder. Bu nok tada m em barana etki eden basn fark, m em brandan geem eyen paracklar ieren eriyiin os m otik basncdr. O sm otik Basncn Belirlenmesinde Osm otik Paracklarn Saysnn (M o la r Konsantrasyon) nem i. Bir eiyikdeki paracklar tarafndan yara tlan osm otik basn, birim hacim svdaki m ole kl veya iyonlarn kitlesel bykl ile deil, s a ys ile saptanr. Bu nedenle eiyikdeki her bir par ack kitlesel byklne baklmakszn m em b rana ayn miktarda basn uygular. Bylece kitlesi (m) daha byk olan paracklar daha kk bir hzla (v) hareket edecekler, kk paracklar ise daha byk bir hzla hareket edecekler ve ortala ma kinetik enerjileri (k) aadaki denkleme gre belirlenir. mv 2 k = ____ 2

moldur.
O sm olalite le O sm o tik Basncn likisi. Nor mal vcut ssnda, 37C, litrede 1 osm ollk k on santrasyon eriyikde 19,300 m m H glik bir osm otik b asn yaratr. Ayn ekilde litrede bir mili o sm o l lk konsantrasyon da 19. 3 m m H g bir osm otik b asn ca eittir. Bu deer vcut svlarndaki 300 m iliosm olar konsantrasyonla arplrsa bu sv larda toplam osm otik b asn cn 5790 m m Hgya eit olduu hesaplanr. Oysa llen deer o rta lam a 5500 m m H gdr. Bu farkn seb ebi, vcut s-

EKL 4 - 10
Semiperneabl bir zarn iki taraf arasnda osmotik basncn gsterilmesi.

BLM 4 Hcre Membranndan yon ve M olekllerin Tanmas

47

ylarndaki sodyum ve klor gibi ou iyonlarn dierini ekm esidir. Sonuta bu tr iyonlar kendi osm otik potansiyellerine uygun biim de serbest hareket edem ezler ve osm otik potansiyellerini tam olarak gsterm ezler. Bu nedenle, vcut sv larnn ortalam a gerek osm otik basnc yaklak olarak hesap lanan deerin 0.93 katdr. "Osmolarite" Terimi. ''O sm o laliteyi tesb it etm e k iin eriyikdeki su y u n kilogram o la rak l lm e si gerekir ve b u tr bir l m g o ld u u n d an , b ir d ier terim olan "o sm o la rite kullanlr. O sm o larite, o sm o la r k o n sa n t ra sy o n u n u n su y u n k ilogram n daki o sm o l yerine eriy i in litresin deki osm ol olarak tan m la m asd r. A sln d a k esin k o n u m a k gerekirse, o sm o tik b a sn c belirleyen su y u n kilogram n d ak i o sm o l (o sm o la lite )d r an ca k v c u t svlar gibi seyreld k zeltilerde o sm o larite y le o sm o la lite arasn d ak i say sa l fark y zd e b ird en azdr. O sm o laritey i lm ek p ratik olarak o sm o la lite d e n ok d a h a k o lay o ld u u iin, h em en b t n fizloyojik a l m a la rd a o sm o la rite kullanlr.

yonlarndan farkldr. nk akitf tanm ay sala yan protein, tanacak m addenin konsantrasyon gradyannan zt ynde hareket edebilm esi iin ge reken enerjiyi oluturabilir. imdi prim er ve se konder aktif transport iin bir ka rnek verelim ve bu tr tama ilevlerinin ilkelerini ayrntl olarak aklayalm.

Primer Aktif Transport


S o d y u m -P o ta s y u m P om pas
Primer aktif transportla tanan maddeler arasnda soydum, potasyum, kalsiyum hidrojen, klorr ve az sayda dier iyonlar bulunur. Ne var ki bu m adde lerin hepsi, btn hcrelerin m em branlarndan aktif olarak tanmayabilir. Ayca, pompalardan bazlar, sarkoplazmik retikulum veya m itokondinin iki m embarnndan birinde olduu gibi, hcre nin yzey m em branlarnd an ok, intraseller membarnlarda ilev grr. Bu pompalarn tm ayn temel mekanizma ile iler. En ayrntl biim de allm olan akitf trans port mekanizm as olan sodyum -potasyum p o m pas (Na+ - K+) sodyum iyonlarn hcre dna ta rken, ayn anda potasyum iyonlarn da hcre dndan iine tar. Bu pom pa vcuttaki btn hcrelerde vardr. Pompa, hcre iinde negatif bir elektiriksel potansiyelim olum asnn yan sra, sodyum ve potasyum konsantrasyon farklarnn korunm asndan da sorumludur. Blm 5 de, bu pom pann tm sinir sistem i boyunca sinir sinyal lerini ileten sinirlerin ilevinin tem elini olutur duunu greceiz. ekil 4-11, Na+ - K+ pom pasnn tem el yapsal b i leenlerini gstermektedir. Tayc protein, iki ayr globler protein kompleksinden oluur: Molekiler arl 1 0 0 . 0 0 0 olan alt nitesi ve daha kk 55,000 molekler arl olan (3 alt nitesi. Kk proteinin ilevi bilinm em ekle birlikte protein kompleksini m em brana balama ilevi olabilir. B yk proteinin pompa fonksiyonu iin nem li olan zellii bilinmektedir:

AKTF TRANSPORT
Bazen intraselller svda gereksinim duyulan bir madde, intraselller svda ok yksek konsantras yonda olmasna karn ekstraselller svda ok d k konsantrasyonda bulunabilir. rein, bu potas yum iin dorudur. Tersine, dier baz iyonlarn da ekstraselller svlarda bulunan yksek konsantras yonlarna gre hcre iinde ok kk konsantras yonlarda tutulmas nemlidir. Bu zellikle sodyum iin dorudur. Bu ikisinden hibiri basit difiizyonla olmaz. nk, basit difzyon m em bann iki tara fndaki konsantrasyonu eitler. G erekten baz enerji kaynaklar potasyumun hcre iine yoku yukar hareketine ve ayn ekilde sodyum iyonlar nn da hcrenin dna doru yoku yukar hare ketine neden olur. Bir hcre membrannda molekl ve iyonlarn konsantrasyon gradyanna (ya da elekt riksel veya basn gradyanna kar) yoku yukar hareketine a k tif transport denir. Hcre membranlarndan aktif transportla ta nan maddeler arasnda soydum, potasyum, kalsi yum, demir, hidrojen, kloriir, iyodr, rat iyonlar ve baz ekerler ve aminoasitlerin ou yer alr. Prim er ve Sekonder A k tif Transport. Aktif transport, tamada kullanlan enerjinin kayna na gre iki alt gruba ayrlr. Bunlar prim er ve sekon der a k t if transport diye adlandrlr. Primer aktif tran sportta enerji dorudan adenosin tifosfat (ATP) veya dier yksek enerji fosfat bileiklerinin yklmasndan retilir. Sekonder aktif transportta enerji, birinci planda primer aktif tranportla membrann iki tarafnda iyonik konsantrasyon fark eklinde depolanm kaynaklardan ikincil olarak retilir. Her iki halde de tama, m em bana pn t r olan tayc proteinlere baldr. Bu kolaylat rlm difzyon iin de dorudur. Bununla beraber, aktif transportta tayc proteinlerin fonksiyonlar, kolaylatrlm difzyondaki proteinlerin fonksi

D taraf 3Na+

EKL 4 - 11
Sodyum-potasyum pompas iin nerilen mekanizma.

48

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas


1. H crenin iine doru knt olu tu ran tarafn da

sodyum iyonlarnn balan m as iin reseptr blgeye


sah iptir. 2. D trafn da potasyum iyonlar iin iki reseptr b l geye sahiptir. 3. Proteinin i tarafn da sody u m u n b a la n m a yerlerine yakn ya d a o n a k o m u bir blge ATP-az aktivitesi gsterir.

imdi pompann alma dzenini gzmzde canlandralam : Tayc proteinin i tarafna sodyum, d tarafna iki potasyum baland za m an zaman proteinin ATP-az fonksiyonu aktifleir, bu bir ATP molekln ADPye paralarken bir yksek enerjili fosfat bandan enerji serbestleir. Bu enerjinin, tayc protein moleklnde bir kon umsal deiiklik yaratarak, sodyum iyonlarnn d arya, potasyum iyonlarnn da ieriye girmesine neden olduuna inanlmaktadr. Taycdaki ekil deiikliinin tam mekanizm as bilinmemektedir. Hcre Hacminin Kontrolnde N a+-K+ Pompas nn nem i. Na+-K+ pompasnn en nemli fonksi yonlarndan biri hcre hacm inin kontroldr. Bu pom pann fonksiyonu olmakszn vcut hcreleri nin ou patlayncaya kadar ierler. Hacmin kont rol mekanizmas yledir: Hcrenin i tarafnda hcreden kamayan ok sayda protein ve baka organik bileikler bulunur. Bunlarn ou negatif ykl olduu iin etraflarna ok sayda pozitif iyon toplanr. Btn bu maddeler suyun ozmosla hc renin iine girmesi ynnde etki yaparlar. Eer bu kontrol edilmezse hcre patlayncaya kadar ier. Bunu nleyen norm al mekanizma Na+-K+ pom pa sdr. Tekrar hatrlanm aldaki bu dzenek ieriye pom palanan her iki potasyum iyonuna karlk sodyumu darya pompalar. Ayn zam anda m em ban sodyum iyonlarna, potasyum iyonlar na gre ok daha az geirgen olduundan darya karlan sodyum iyonlarnn orada kalma eilim leri byktr. Bylece hcreden srekli olarak iyonlarn net kayb suyu hcreden darya ekecek zt ynde bir osmotik eilim yaratr. Bundan baka hcre imeye balad zaman otom atik olarak aktifleen Na+-K+ pompas, su ile birlikte fazla iyonlar hcre dna tar. Bylece, Na+-K+ pompas normal hcre hacm inin korun masnda srekli bir denetim grevi yapar.

mal olarak vcuttaki tm hcrelerde intraselller svda gerekten ok dk konsantrasyonda, ekstaselller svnn 1/10,000 orannda bulunur. Bu, esas olarak iki kalsiyum pompas ile gerekletirilir. Bunlardan biri hcre mem brandadr ve kalsiyu mu hcreden darya pompalar. Dieri, kalsiyum iyonlarn, kas hcresinin sarkoplazm iketikulum u veya tm dier hcrelerde m itokondiler gibi bir veya birden fazla vesikler organelin iine pom pa lar. Bu rneklerin her birinde tayc proteinler m em brana bir taraftan dier tarafa penetre olur ve ayn zamanda bu tayc proteinler sodyum tay c protein gibi ATPyi paralam a yetenei olan bir ATP-azdr. Bu proteinin fark, sodyum yerine kalsi yum balayan spesifik bir blgeye sahip oluudur.

Hidrojen yonlarnn Primer A k tif Transportu


Hidrojen iyonlarnn primer aktif transporta tan mas vcutta iki yerde nemlidir: 1. Midenin gastrik bezlerinde ve 2. Bbreklerde distal tubuluslan son blm ve kortikal toplama kanallar. Gasik salg bezlerinde i ksmda bulunan payetal hcreler v cutta. hidrojen iyonlarnn tanmas iin en kuvvetli primer aktif mekanizmaya sahiptir. Bu mide sindi rim sekresyonunda hidoklorik asidin salglanmas nn temelini oluturur. Paryetal hcrelerin sekesyon yapan yznde hidrojen iyon konsantrasyonu bir milyon kat artrlabilir ve daha sonra klor iyonlaryla kombine edilerek hidrokloik asit eklinde salglanr. Renal tbllerde distal tubuluslan son ksmnda ve kortikal toplama kanallarndaki zel itercalated hcrelerde de primer aktif transport ile hidrojen iyonlar tanr. Bu durumda hidrojen iyonlarnn byk bir ksm kann hidrojen iyonu konsantras yonunu kontrol etmek amac ile vcuttan atlmak zere tubuluslarn iine sekrete edilir. Hidrojen iyonlar konsantrasyon gradyanna kar yaklak 900 kat kadar youn bir ekilde sekrete edilebilir.

P rim e r A k tif T ra n s p o rtu n E n e rje ti i


Membrandan aktif olarak bir maddenin tanmas iin gerekli olan enerji miktar (Is eklinde enerji kaybnn yan sra) tama sresince maddenin yo unlatrlma derecesi ile belirlenir, eer madde 1 0 0 kat younlatrlacaksa gerekli olan enerji 1 0 kat yo unlatrlma iin gerekli olan enerjinin 2 kat, 1 0 0 0 kat younlatrlacaksa gerekli olan enerji 1 0 kat yo unlatrlma iin gerekli olan enerjinin 3 kat ka dardr. Dier bir deyimle, gerekli olan enerji, aa daki formlle akland gibi, maddenin younla trlma derecesinin logaritmas ile orantldr. Enerji (Her osmol iin kalori) = 1400 log C2 Bylece bir osmol maddeyi 10 kat younlatrmak iin gerekli olan enerji miktar yaklak 1400 kalori veya 1 0 0 kat younlatrmak iin gerekli olan enerji miktar yaklak 2800 kaloridir. Grld gibi h c relerde maddeleri younlatrmak ya da konsant rasyon gradyanna kar maddeleri uzaklatrmak
C

Na+-K+ Pompasnn Elektrojenik Yaps. Gerekte, Na+K+ p o m p asn n iki potasy u m iyonunu ieriye iletirken sod y u m iyonun darya karm as, pom pan n her hareke tinde bir pozitif ykn hcre dn a fazladan karlm as dem ektir. Aktr ki bu hcre dn da pozitiflik yaratrken, hcre iinde pozitif iyonlarn eksilm esine yolaar. Bu n e denle, hcre m em branm n iki yannda bir elektriksel p o tansiyel yaratt iin N a+-K+ pom pasnn elektrojenik o\d u u sylenir. Blm 5 de tartld gibi, b aka neden ler le birlikte N a+-K+ p o m p as m em bran zerinde d a h a da b yk bir elektriksel potansiyel yaratr. Bu sinir ve kasda sinyallerinin iletimi iin tem el bir gereksinimdir.

K a lsiyu m u n P rim e r A k tif T ra n sp o rtu


nemli bir dier primer aktif transport mekaniz mas, kalsiyum pom pasdr. Kalsiyum iyonlar nor

BLM 4 Hcre Membranndan yon ve Molekllerin Tanmas

49

iin tketilen enerji miktar ok fazladr. Bbrek tubulus eperlerindeki hcreler ve bir ok salg hcre sinde enerjinin % 90 kadar bu ama iin tketilir.

Na+ Gl

Sekonder Aktif Transport Birlikte Tanma ve Zt-Tanma


Sodyum iyonlar primer aktif tansportla hcrenin dna tand zaman genellikle sodyum iin b yk bir konsantrasyon gradyan gelii-hce dn daki ok yksek konsantrasyona karlk i tarafta ok dk konsantrasyon. Hcre dndaki sodyum fazlal daima i tarafa doru difiizyona neden ol duu iin, bu gradyan bir enerji kayna olarak ka bul edilir. Uygun koullar altnda, sodyumun bu difzyon enerjisi hcre m em branndan sodyumla birlikte dier maddeleri de ekebilir. Sekonder aktif tam ann bir formu olan bu fenom ene k o -trans p ort (birlikte-tanm a) denilir. Bu, sekonder aktif transport trlerinden biridir. Sodyumla birlikte dier maddelerin tanmas iin bir elik mekanizmas gereklidir. Bu, hcre m em brannda dier bir taycnn gerek sodyum ve gerekse onunla birlikte tanan madde iin bir balanma noktas olarak ilev grr. Tayc prote inde bir ekil deiikliiyle sodyum ve gerekse sod yumla birlikte tanan madde tayc proteine ba lanr. Sodyum iyonunun enerji gradyan her ikisi nin de, sodyum ve sodyumla birlikte taman m ad denin hcre iine tanmasn salar. Z t-tam ada, (counter-transport) m em brann d tarafnda sodyum iyonlarnn yksek konsant rasyonda bulunmas, onlar hcrenin i tarafna tekrar difze olmaya yneltir. Ancak, bu kez tana cak olan maddeler hcrenin iindedir ve darya tanmaldrlar. Bu nedenle sodyum iyonlar hcre membranndaki tayc proteinin d tarafna ba lanrken buna karlk tersine tanan maddeler ta yc proteininin i tarafndaki balanma yerlerine balanrlar. Bu karlkl balanma tayc protein de bir ekil deiikliine sebep olur. Sodyum iyo nunun enerjisi sodyum iyonunun ieriye doru di er maddenin de darya doru hareketini salar.

EKL 4 - 12
Glikozun sodyumla birlikte tanmas iin nerilen mekanizma.

koz ayn zamanda hcrenin iin tanrlar. Bu, sodytm-glikoz birlikte tanm a mekanizmasdr. Aminoasitlerin sodyumla birlikte tanmas faikl bir tayc protein dizisinin kullanlmas dmda gli kozun tanmas ile ayn ekilde olur. Be ayr aninoasit transport proteini tanmlanmtr. Bunlarn her biri zgn molekl karakteristikleri olan amioasit alt gruplarnn tanmasndan sorumludur. En azndan baz hcrelerde klor iyonlar, demir iyonlar, iyot iyonlar, ve rat iyonlarn kapsayan birlikte tanmalar mevcuttur.

K alsiyum ve H id ro je n yo n la rn n S o d yu m la Zt Tanmas
zellikle nemli iki karlkl tanm a m ekanizm a s, sodyum-kalsiyum ve sodyn-hidrojen zt tan m a mekanizmalardr. Kalsiyumun zt-tanm as tm veya hem en h e m en tm hcrelerin m em branlarnd a grlr. Sodyum iyonlarnn ieriye hareketi ve kalsiyum iyonlarnn darya hareketi ile her ikisi karlkl tanma tarznda ayn transport proteine balanr lar. Bu baz hcrelerdeki kalsiyum primer aktif transportuna bir ek sistem olarak alr. Sodyum-hidrojen karlkl tanm as birka do kuda grlr. zellikle nem li bir rnek, bbrekle rin proksimal tubuluslardr. Burada sodyum iyon lar tbln lm eninden tubular hcrelerin iine hareket eder. Buna karlk hidrojen iyonlar zt ynde liimene tanr. Bu mekanizma, renal tubuluslarn daha distalinde hidrojenin primer aktif tan sportla younlatrlm asnda olduu kadar kuvvetli deildir. Ancak yine de, ayrntlar 30. Bliimde tartld gibi, vcut svlarnn hidrojen

G lik o z ve A m in o a s itle rin S o d yu m la B irlik te Tanmas


Glikoz ve aminoasitlerin ou hcrelerin iine b yk konsantrasyon gradyanlarna kar tanr. Bu nun mekanizmas ekil 4-12de gsterilen birlikte tanm a mekanizmasdr. Tayc proteinlerin, d tarafta, biri sodyum, dieri glikoz iin olmak zere iki balanma yerine sahip olduuna dikkat ediniz. Ay zamanda sodyum iyonlarnn konsantrasyo nu da da ok yksek, ierde ok dktr. Bu ta nma iin gerekli olan enerjiyi salar. Tayc pro teinin spesifik bir zellii glikoz molekl balanncaya kadar sodyum iyonlarnn ieriye hareketi ne izin veren konumsal deiikliinin ortaya k mamasdr. Fakat ikisi balad zaman ekil dei iklii otomatik olarak gerekleir, sodyum ve gli

iyonu kontrolnde an ah tar rol oynayacak k ad ar ok sayda iyonun tanm asn salayabilir.

Hcre Tabakalarndan Aktif Transport


Vcudun birok yerinde maddelerin tek bir hcre membram yerine hcre tabakalarndan tanmas gerekmektedir. Bu tip tanm a barsak epitelinde, bbrek tubuluslarnn epitelinde, tm d salg bez lerinin epitelinde, safra kesesinin epitelinde, bey nin koroideus pleksus m em brannda ve birok di er m em branda grlr.

50

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas


Bazal membran

Hcre tabakasndan bir maddenin tanmas iin tem el mekanizma yledir: 1. Hcrenin bir tarafn d a k i hce m embranndan a k t if transport ve 2 . Hcrenin zt tarafndaki m em brandan basit veya kolaylatrlm difiizyonla tanma. ekil 4-13 sodyum iyonlarnn, barsak epiteli, safra kesesi ve bbrek tubuluslarndan tanma mekanizm asn gstermektedir. Bu ekilde, epitel hcrelerinin, luminal yzeyde birbirlerine, hcre ler aras bolua sodyum difzyonunu engelleyen sk balantlarla bal olduu grlmektedir. Oysa hcrenin luminal yzeyini oluturan fra kenarlar su ve sodyuma geirgendir. Bu yzden su ve sod yum kendiliinden hcrenin iine difze olur. Son ra hcrelerin bazal ve latral membranlarnda sod yum iyonlar ekstaselller svya aktif olarak ta nr. Bu olay bu membranlara kar yksek sodyum iyon konsantrasyon gradyan yaratr. Bu da suyun osm otik giriine sebep olur. Bylece sodyum iyon larnn epitel hcrelerin basoteral tarafnda aktif tansportu yalnz sodyum iyonlarnn deil suyun da tanm asn salamaktadr. Hemen hem en tm besin maddeleri, iyonlar ve dier maddelerin tm barsaktan kana bu meka-

Fra kenar

Aktif transport

Osmoz

Aktif transport Na+

Osmoz Aktif transport Osmoz

Na+ ve H20

< /)
X) >D) CO

Dfzyon

EKL 4 - 13
Bir hcre tabakasndan aktif transportun temel mekanizmas.

nizmalaia absobe edilmektedir. Bu maddelerin bbrek tubuluslarndan glomerler fltrattan geri emilimi de ayn mekanizm a ile olmaktadr. Bu kitapta, bu blmde tartlan her bir tama tipi iin birok eitlemeleriyle birlikte, ok sayda rnek vardr.

REFERANSLAR
A ckerm an M J, Clapham D E : Ion chan n els b a sic scien ce and clinical disease. N Engl 1 M ed 3 3 6 :1 5 7 5 , 1997. Arm strong D L . R o ssie S : Ion Channel R egu la tion. Orlando: A cadem ic Press, 1998. A shcroft F M : Ion C hannels and D isease. O r lando: A cad em ic Press, 1998. B an k s W A , K astin A J, Harrison L M , Zadina J E : Perinatal treatment o f rats with opiates affe cts the developm ent o f the blood-brain barrier transport system P T S -1 . N eurotoxic o l T eratol 1 8 :7 1 1 , 1996. Bastin aan se E M , Hold K M , V an der L aarse A: T h e e ffe ct o f m em brane ch olesterol content on ion transport processes in plasm a m em branes. C ard iovasc Res 3 3 :2 7 2 , 1997. B e n o s D J: Introduction to m edical physiology: ce llu la r m em branes and transm em brane transport o f solutes and water. Am J Ph y siol 2 7 1 :S 2 , 1996. Brandt PC , Vanam an T C : T h e plasm a m em brane calcium pump: not ju s t another pretty ion translocase. G lycobiology 6 :6 6 5 , 1996. B retsch er M S : G etting m embrane flow and the cytoskeleto n to cooperate in m oving cells. C e ll 8 7 :6 0 1 , 1996. B retsch er M S : M oving m em brane up to the front o f migrating cells. C ell 8 5 :4 6 5 , 1996. B y rn e JH , Sch u ltz S G : An Introduction to M em brane Transport and B io electricity . New Y o rk : Raven Press, 1994. Caplan M J: M em brane polarity in epithelial c e lls: protein sorting and establishm ent o f polarized dom ains. Am J Physiol 2 7 2 :F 4 2 5 , 19 97. C onley E C : Inward R cctificr and Intercellular Channels. Orlando: A cadem ic Press, 1999. C onley E C : Voltage-G ated C hannels, V o l. IV . O rlando: A cad em ic Press, 1998. D e F e lice L J : Electrical Properties o f C ells: Patch C lam p for B iologists. New York: Ple num Press, 1997. Dunham P B , Blostein R : L antigens o f sheep red blood cell mem branes and modulation o f ion transport. Am J Physiol 2 7 2 .C 3 5 7 , 1997. Em erson C , Sw eeney H L: M ethods in M uscle B io lo g y . San D iego: A cadem ic Press, 1997. Franzini-A rm strong C : Functional significance o f m em brane architecture in skeletal and cardiac m uscle. S o c G en Physiol S e r 5 1 :3 , 1996. Garty H, Palm er L G : Epithelial sodium chan nels: function, structure, and regulation. Physiol R ev 7 7 :3 5 9 , 1997. Henry R P : M ultiple roles o f carbonic anhydrase in cellular transport and metabolism . Annu R ev Physiol 5 8 :5 2 3 , 1996. H ilgeniann D\V: C ytoplasm ic A TP-dependent regulation o f ion transporters and channels: m echanism s and m essengers. Annu Rev Physiol 5 9 :1 9 3 , 1997. H offm an J F , Jam ieson JD : C ell Physiology. New Y ork: O xford U niversity Press, 1997. H offm an J F , Jam ieson JD : Handbook o f Phys iology: Cell Physiology. Bethesda: A m eri can P h ysiological S ociety, 1997. Ja n L Y , Ja n Y N : C lon es potassium channels from eukaryotes and prokaryotes. Annu R ev Neurosci 2 0 :9 1 , 1997. Jan s D A : T h e M obile Receptor H ypothesis: T h e R o le o f M em brane R eceptor Lateral M ovem ent in Signal Transduction. New Y o rk : Chapman and Hall, 1997. Jap B K , W alian P J: Structure and functional m echanism o f porins. Physiol Rev 7 6 :1 0 7 3 , 1996. Jeo n K W : A Su rvey o f C e ll B io lo g y . San D i ego: A cad em ic Press, 1 9 97. K ao C Y , C arstcn M E : C ellu lar A sp ccts o f Sm ooth M u scle Fu n ction . C am bridge: C am bridge U n iversity P ress, 1997. Kaplan M R , M ount D B , D elpire E : M olecu lar m echanism s o f N aC l cotransport. Annu R ev Physiol 5 8 :6 4 9 , 1996. K le in z cllcr A : W illiam H ew sons studies o f red blood corpu scles and the evolving c o n cept o f a cell m em brane. A m J Physiol 2 7 1 :C I , 1996. K ostyuk PG : C alcium Io n s in N erve Cell Function. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1992. Lang F : T h e M o lecu les o f Transport. Farm ing ton, C T : S. K arger Publishers Inc, 1993. M atthews G G : C ellu lar Physiology o f Nerve and M uscle. M aldon, M A : B la ck w ell S c i ence, 1998. M azzanti M : Ion perm eability o f the nuclear envelope. New s Physiol S c i 1 3 :44, 1998. M rksich M , W h itesides G M : U sing self-assem bled m onolayers to understand the interac tions o f m an-m ade surfaces with proteins and ce lls. Annu R e v Biop h y s B iom ol Struct 2 5 :5 5 , 1996. M elandri B A , et al: Bioelectroch em istry IV : Nerve M uscle F u n ctio n B io electro ch em is try, M ech anism s, B io en erg etics, and C o n trol. New Y o rk : Plenum Publishing Corp, 1994. N ielsen O B , Overgaard K : Ion gradients and contractility in skeletal m uscle: the role o f active N a + , K + transport. A cta Physiol Scand 1 5 6 :2 4 7 , 1 9 96. P ierce G N , C laycom b W C : N ovel M ethods in M olecular and C ellu lar Bioch em istry o f

BLM 4 Hcre Membranndan yon ve M olekllerin Tanmas

51

M uscle. Dordrecht: K luw er A cad em ic P u b lishers, 1997. Porter C J, C harm an \VN: M odel system s for intestinal lym phatic transport studies. Pharm Biotech n ol 8 :8 5 . 1996. Post R L , K lodos I: Interpretation o f extraordinar)' kinetics o f N a ( + )- K (+ ) -A T P a s e by a phase change. A m J Physiol 2 7 1 :C 1 4 !5 , 1996. R akow ski R F , G adsby D C , De W eer P: V o lt age dependence o f the Na/K pump. J M cm br B iol 15 5 :1 0 5 , 1997. R obinson JD : M oving Q uestions: A H istory o f M em brane Transport and B ioen ergetics. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1997. Robinson M S , W atts C , Zerial M : M em brane dynam ics in en docytosis. C ell 8 4 :1 3 , 1996. Roden D M , G eorge A L Jr: T h e cardiac ion

channels: relevance to management o f ar rhythmias. Annu R ev Med 4 7 :1 3 5 , 1996. R o jas C V : Ion channels and human genetic diseases. News Physiol S c i 1 1 :3 6 , 1996. Shepherd G M : Neurobiology. New Y ork: O x ford U niversity Press, 1994. Sieg el G : B asic N eurochem istry: M olecular, Cellular, and M edical A spects. 5th ed. New York: Raven Press, 1994. Sosinsky G E : M olecular organization o f gap ju n ctio n membrane channels. J Bioenerg Biom em br 2 8 :2 9 7 , 1996. Sperelakis N: C ell Physiology S ource B oo k. O rlando: A cadem ic Press, 1998. Strange K, Em m a F, Jack so n P S : C ellular and m olecular physiology o f volum e-sensitive anion channels. Am J Physiol 2 7 0 :C 7 I 1 , 1996.

Vandenberg J I, R e e s S A , W right A R , Pow ell T : Cell sw elling and ion transport pathways in cardiac m yocytes. C ard iovasc R es 3 2 :8 5 , 1996. W akabayashi S , Sh igckaw a M , Pouyssegur J : M olecu lar physiology o f vertebrate N a+/ H + exchangers. Physiol R ev 7 7 :5 1 , 1997. W ang W , H ebert S C , G ieb isch G: R enal K + channels: structure and function. Annu Rev Physiol 5 9 :4 1 3 , 1997. W axm an S G , et al: T h e A xon : Structure, Function, and Pathophysiology. New Y ork: Oxford U niversity Press, 1995. W ickm an K, Clapham D E : Ion channel regula tion by G proteins. P hysiol R ev 7 5 :8 6 5 , 1995. W in tz K W A : M olecu lar M ech anism s o f S ig nalling and M em brane Transport. Berlin: Springer, 1997.

Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri

Vcudun btn hcrelerinde m em bran iki taraf arasnda bir elektriksel potansiyel bulunur. Ayrca sinir ve kas hcreleri gibi baz hcreler "uyarlabili yani m em branlarnda elektokimyasal impulslar yaratabilirler. Bu im pulslar m em bran boyunca sinyallerin iletilmesinde kullanlr. Bez hcreleri, m akrofajlar ve silyar hcreler gibi hcrelerde m em bran potansiyellerindeki baka tip deiiklik lerin bir ok hcre fonksiyonunun kontrolnde nem li rol oynamas olasdr. Burada sinir ve kas hcrelerinde dinlenim ve faaliyet srasnda oluan m em bran potansiyellerini tartacaz.

MEMBRAN POTANSYELLERNN TEMEL FZ Difzyonun Yaratt Membran Potansiyelleri


ekil 5-lA da potasyum konsantrasyonu m embrann iinde ok ysek, dnda ise ok dktr. Bu rnekte, membran potasyum iyonlarna ok geir gendir, fakat dier iyonlara geirgen deildir. Hc renin iinden dna doru byk bir potasyum konsantrasyon gradyan nedeniyle, potasyum iyonlar hcrenin dna doru ok gl bir difzyon eilimi gsterirler. Bu durumda, potasyum iyonlar pozitif ykleri dar tayarak m em brann d yzn elektropozitif yaparken; potasyum ile birlikte darya difzyona uramayan, geride ka lan negatif anyonlar, m em brann i yzn elekt ronegatif yapar. M embrann d yznn pozitif, i yznn negatif olmasyla ortaya kan bu yeni potansiyel fark; pozitif ykl potasyum iyonlar nn, zt ynde, dardan ieriye doru difzyonunda etkili olur. Bir milisaniye iinde; bu potansiyel fark (deiimi) yksek potasyum iyon konsantras yon gradyanna ramen, potasyum iyonlarnn da ha fazla darya difzyonunu durduracak dzeye ykselir. Normal kalnlkta memeli sinir lifinde difzyonu durdurmak iin gerekli potansiyel fark,

membrann dnda ok yksek, iinde ise ok d ktr. Bu iyonlar da pozitif ykldr ve bu defa membran sodyum iyonlarna ok geirgen olduu halde btn dier iyonlar geirmez. Sodyum iyon larnn ieriye difzyonu, imdi ters ynde, m em brann d negatif ii pozitif olacak ekilde bir mem bran potansiyeli yaratr. M em bran potansiye li, tekrar, miisaniyeler iinde sodyum iyonlarnn ieriye net difzyonunu durduracak dzeye ykse lir. Bu kez kaln memeli sinir lifi iin potansiyel, yaklak + 61 nilivolttur ve lifin ii pozitiftir Bylece, ekil 5 -1 in her iki blmnde grd mz gibi; yar geirgen bir m em brann iki tarafn daki iyonlarn konsantrasyonlar arasndaki fark, uygun koullar altnda, bir m em bran potansiyeli yaratr. Bu blmde, daha sonra greceimiz gibi, sinir ve kaslarda impuls iletimi srasnda gzlenen m embran potansiyellerindeki hzl deiikliklerin pek ou, hzla gelien difzyon potansiyellerinde ki deiikliklerin sonucudur. Difzyon Potansiyeli ile Konsantrasyon Farknn likisi-Nerst Denklemi. Membrann iki taraf ara sndaki potansiyel fark, bir iyonun membrandan bir ynde net difzyonunu nleyecek dzeyde ise, bu potansiyele o iyon iin Nernst potansiyeli de nir. Bu potansiyelin bykl, mem brann iki tara fndaki iyonlarn konsantrasyonlaryla tayin edilir. Bu oran bykse iyonlarn bir yne difzyon eilim leri byktr- ve bu nedenle Nernst Potansiyeli de byktr. "Nernst Eitlii ad verilen aadaki eit lik, normal vcut temperatnde 98.6F (37C)da tek deerlikli bir iyonun Nernst Potansiyelini hesap lamak iin kullanlr; EMF (milivolt) = 61 log ^ons~ Kons. d

m em bra iyz egatiuitesiyle birlikte, yaklak 94 nilivolttur.


ekil 5 - lB de, ekil 5-lA daki gibi ayn etki grl mektedir, fakat burada sodyum konsantrasyonu

Bu forml kullanld zaman genellikle m em brann dndaki potansiyel sfr olarak kabul edilir ve hesaplanan Nernst potansiyeli m em brann iinde ki potansiyeldir. Potansiyelin iareti, eer negatif bir iyon inceleniyorsa pozitif (+), pozitif bir iyon in celeniyorsa (-)tir. Bylece, potasyum iyonu gibi pozitif bir iyonun m embrann iindeki konsantrasyonu, dndakinin 1 0 kat ise log 1 0 = 1 olur ve m em brann iinde Nernst potansiyeli -61 milivolt olarak bulunur.

52

BLM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri

53

Difzyon Potansiyelleri Sinir lifi


(Anyonlar)Kf _(Anyonlar) (Anyonlar)_ Na+

Sinir lifi
(Anyonlar^

...... N tV

+
(-94 mV)

- -V
- ] '* ' (+61 mV)

+ I+ -

- +

EKL 5 - 1
A, Sadece potasyum iyonlarna geirgen membranda; hcrenin iinden dna dor difzyona urayan potasyum iyonlarnn yaratt; B, sadece sodyum iyonlarna geirgen membranda sodyum iyonlarnn yaratt difizyon potansiyeli. Bu iki iyonun konsantrasyon gradyanlar ters olduu iin; potasyum iyonlar difzyona uradnda membran i yz potansiyelinin nega tif, sodyum iyonlar difzyonunun ise pozitif olduu grlyor.

iinden dna doru konsantrasyon gradyan, m em brann iinde elektronegatiflik yaratr. B u nun nedeni, pozitif iyonlarn konsantrasyonu m em brann iinde dna gre daha yksek oldu unda, bu iyonlarn darya doru difzyonu s rasnda pozitif ykleri darya doru tarken, difze olmayan negatif anyonlar ieride brakm as dr. Negatif bir iyon gadyam varsa, olay ters yn de geliir. Yani, dardan ieriye doru bir gradyana sahip klorr, hcre iin de negatiflik yaratr. nk negatif ykl klorr iyonlar ieriye doru diffize olurken diffze olam ayan pozitif ykl iyonlar darda kalr. Drdnc olarak, daha sonra greceimiz gibi, sodyum ve potasyum kanallarnn perm eabilitesi, sinir impulslarnn iletisi srasnda hzla deiirken, klorr kanallarnn perm eabilitesinde byk bir deime olmaz. Bu nedenle; sodyum potasyum permeablitesindeki deiiklikler, bu blm n geri kalan byk bir ksmnn konusu olan, sinirlerde sinyal iletisinde nemli rol oynar.
M em bran Potansiyelinin llm esi
M em bran potan siyeli lm e m e to d u teorikte b asittir fa kat liflerin ou n u n kk a p ta olm as n ed en iy le p r a tikte zordur. ekil 5-2dc ok kuvvetli bir elektrolit eriyii (KC1) ile d o ld u ru lm u ince bir pipetin h cre m e m b ran n d an sinir lifine so k u ld u u grly or. "n d ife re n t elektrod ad verilen b ak a bir clektrod e k stase ll le r s vya yerletirilm i ve lifin ii ile d arasn d ak i p otan siy el fark uygun bir voltm etre ile l lm t r. 13u voltm etre olduka gelitirilm i elektronik bir aygt olup, m ikopipet ucun daki elektrik ak m n a direncin ok yksek o l m a sn a karn ok kk voltajlar leb ilecek k a p a site dedir. M ikropipetin ap genellikle bir m ik ro n d an d a h a kk, direnci 1 m ilyar O hm k ad ar byktr. Sinir im pulslarn n iletisi srasn d a m e m b ran potan siy elin d ek i hzl deiiklikleri kay detm ek iin, d a h a so n ra a k la n a ca gibi, m ikroelektrod bir o silo sk o b a b alan r. ekil 5-3 alt b l m n d e ; eklin sol tara fn d an b a la yarak sa a doru sin ir lifi m e m b ra n iin d e veya o n a y a kn blgedek i her bir n o k tad an k ay d ed ilen elektriksel p o tan siy el grlm ektedir. Elektrod sin ir m e m b ra n n n d n d a old u u s re ce kaydedilen p o tan siy el sfr olup, bu ekstraselliiler svnn p o tan siy elin i g sterm ek ted ir. D ah a so n ra, k ay dedici elektrod h cre m e m b ra n n n elektriksel d ip ol tabakasn geerk en p o ta n siy e l ani o la rak -90 m ilivolta der. Elektrod lifin m erk ezin i geer-

M e m b ra n e itli yonlara G e irg e n O l d u u Z a m an D if zyo n P o ta n siye lin in H e sa pla n m a s


M embran eitli iyonlara geirgen olduu zaman, difzyon potansiyelinin geliimi 3 faktre baldr: ( 1 ) her iyonun elektriksel yknn eidi (2 ) m em brann her iyona geirgenlii (P), (3) her bir iyonun m em brann i (i) ve d (o) yanndaki kon santrasyonlar (C). Bylece, Goldman denklem i v e ya Golclman-Hodgkin-Katz denklemi diye isim len dirilen aadaki forml ile; sodyum (Na+) ve po tasyum (K+) gibi tek deerli pozitif iyonlar ve klorr (C1-) gibi tek deerli negatif bir iyon bulunduu du rumda m em brann iinde gelien m embran po tansiyeli hesaplanabilir: EMF (milivolt) - + 61 log Cn i PNa4+ C k 'i Pk ** C ci ' V

C u? a+Qc k+ ^ci P W N *P + i ci

imdi bu denklemin anlamna ve nem ine bir ba kalm. lk olarak; sodyum, potasyum ve klorr iyonlar merkezi sinir sisteminde sinir hcrelerinde olduu gibi sinir ve kas liflerinde membran potan siyeli geliimine katkda bulunan ok nemli iyon lardr. M embrandan karlkl geen bu iyonlarn her birinin konsantrasyon gradyan, m em bran po tansiyeli voltajnn hesaplanm asna yardm eder. kinci olarak, voltajn saptanmasnda her bir iyo nun nemi, o iyona kar membran geirgenlii ile doru orantldr. Bylece, eer m em bran potas yum ve klorr iyonlarna geirgen deilse; sadece sodyum konsantrasyon gradyan mem bran potan siyelini belirler ve sonuta gelien potansiyel, sod yum iin Nernst potansiyeline eit olur. Ayn ilke m em brann sadce birine seici geirgen olmas h a linde, dier iyonlar iin de geerlidir. nc olarak, pozitif bir iyonun m em brann

Gmgm klorr elektrod

EKL 5 - 2
Sinir lifinde mikroelektrod kullanlarak membran potansiye linin llmesi.

54

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas

Sinir lifi

8-1
-90-

Bu pompa ekil 5-4'de sol tarafta grld gibi devaml olarak sodyumu lifin dna, potasyumu li fin iine pompalar. Bir kere daha hatrlayalm ki; bu bir elektrojeik pom padr, nk pozitif ykleri i e riden daha ok darya pompalar (ieriye her iki K+ iyonu iin darya 3 Na+ iyonu) ve ieride pozi tif iyon eksiklii yaratr, bylece hcre m em bram nm ii negatif yklenir. Sodyum-potasyum pompas; sodyum ve potas yum iin, sinir m em bannda istirahat durumda ok byk bir konsantrasyon gadyan yaratr. Bu gadyan aadaki gibidir:
N a+ (d): N a + (i): K+ (d): K+ (i): 142 m E q /lt 14 m E q /lt 4 m E q /lt 140 m E q /lt

EKL 5 - 3
Bir sinir lifinin iinde ve etrafndaki ekstraseliiler svda pozitif ve negatif ykl iyonlarn dalm. Membrann i yznde ne gatif yklerin, d yznde ise pozitif yklerin dipoller olutura cak ekilde sraland dikkati ekmektedir. Alttaki resimde, si nir lifi membranmm iki tarafnda oluan ani potansiyel deiik likleri grlyor.

Bu iki ayr iyonun ieriden dar dalm oranlar syledir: Na+j/N a+oU tside = 0.1
K +i / K +ou tsid e

35.0

ken p o ta n s iy e l s a b it se v iy e d e k alr fak at e lek tro d m e m b ra n n k ar tarafn geerken p o tan siy el tekrar ani olarak sfra dner. M em brann iinde negatif bir potansiyel yaratlm as iin, m utlaka yeterli m iktarda pozitif iyonun dar tanarak m em brann kendisinde elektriksel bir dipol tabakas olu turm as gerekir. Sinir lifinin iinde kalan iyonlar hem pozitif hem negatif olabilir. Sinir lifinin iinde -90 milivolt gibi nor mal bir potansiyel yaratm ak iin m em brandan inanlm aya cak kadar az sayda iyonun transfer olm as yeterlidir- liflerin iindeki total pozitif yklerin sadece yaklak 1/ 3.000.000 ile /oo.ooo.ooomn transferi gerekir. Ayn ekilde; lifin dndan iine hareket eden ok az sayda pozitif iyon, -90 milivollluk potansiyeli, saniyenin 1/10.000i gibi ok ksa bir srede, +35 milivolta ykseltebilir. yonlarn bu ekilde hzla kaymas, ileride tartlaca gibi, sinir sinyallerini yaratr.

Sinir M em branndan Sodyum ve Potasyum Sz mas. ekil 5-4'de sada; hcre m em brannda p o tasyum ve sodyum iyonlarnn szabilecei bir ka nal proteini grlmektedir, bu kanal potasym sodyum szm a kan al ad verilir. Vurgulama p o tasyum sznts zerindedir, nk normalde ka nallar potasyuma, sodyuma gre yaklak 1 0 0 kat daha fazla geirgendir. Bu farkl geirgenliin, n or mal dinlenim m em bran potansiyelinin dzeyinin saptanmasndaki nem ini sonra greceiz.

Normal Membran Dinlenim Potansiyelinin Kayna


ekil 5-5'de normal mem bran dinlenim potansiye lini -90 milivolt olarak belirleyen nem li faktrler grlmektedir. Bunlar yle sralanabilir.

SNRLERDE MEMBRAN DINLENIM (STRAHAT) POTANSYEL


Kaln sinir liflerinin m em bran potansiyeli, sinir sinyallerinin iletilm edii istirahat durumunda, yaklak -90 milivolttur. Bu lifin iindeki potansiye lin, lifin dnda, ekst aselller svdaki potansiyele gre 90 milivolt daha negatif olduunu gsterir. Gelecek birka paragrafta, bu potansiyelin dzeyi ni saptayan btn faktrleri aklayacaz fakat bu nu yapm adan nce, skun durumdaki sinir mem branndan sodyum ve potasyumun tanma zelliklerini tanm lam am z gerekir. M em brandan Sodyum ve Potasyum yonlar nn A k tif Transportu - Sodyum - Potasyum Pompas. lk olarak; Blm 4 deki tartmadan h a trlayalm ki; vcudun btn hcre m em branlanda gl bir sodyum-potasyum pompas bulunur.

Membran d

Na+ K+ pompas

K+-Na+ "Szma kana||an

EKL 5 - 4
Na4-K+ pompasnn fonksiyonel karakteristikleri ve szma kanallar.

BLM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri

55

K+
4 mEq/L

(-94 mV)

A
Na+ 142 mEq/L K+ 4 mEq/L. K+ 140 mEq/L (-94 mV) (-86 mV)

+ + IDifzyon
Na+ ---------------- Na4 Pompa 142 mEq/L + + + Difzyon 14 mEq/L

yani m embrann sodyum iyonlarna ok az geir gen olmasyla, ortaya kan durum grlmektedir. Membrann ii ile d arasndaki sodyum iyonlar nn oran 0 , 1 dir ve buna gre, m em brann iindeki Nernst potansiyeli + 61 milivoltdur. Fakat ekil 55B de de grld gibi potasyum difzyonu iin Nernst potansiyeli -94 milivolttur. Acaba, bunlar birbiriyle nasl etkileir ve toplam potansiyel ne olacaktr? Bu, daha nce tanm lanan Goldman eitlii kullanlarak cevaplanabilir. Sezgisel olarak; potasyuma ok geirgen fakat sodyuma hafife ge irgen bir m em banda potasyum difiizyonnun membran potansiyeline, sodyum difzyonuna g re daha fazla katks olaca dnlebilir. Normal bir sinir lifinde m em brann potasyuma geirgenli i sodyuma gre 100 kat daha fazladr. Goldman eitliine bu deer yerletirilirse; m em brann iin deki potansiyel, eklin sanda grlecei gibi po tasyum potansiyeline yakn bir deer olan - 8 6 m ili volttur. N A +-K + Pompasnn Katks. ekil 5-5C de Na+K+ pom pasnn katks gsterilmitir. ekilde iki tane potasyum iyonu m em brann iine tane sodyum iyonu m em brann dna devaml p o m palanmaktadr. M em brann iin e pom palanan potasyuma gre, dna daha fazla sodyum p o m palanmas, m em brann iinden devaml olarak pozitif yklerin kaybna neden olur. Bu durum difzyonun tek bana yaratacandan daha byk negativiteye yol aar (yaklak -4 milivolt). Bylece, ekil 5-5C'de grld gibi, net m em bran p o tansiyeli btn bu faktrlerin e zam anl etkisiyle -90 milivolt bulunur. zetle, yalnz potasyum ve sodyum difzyonun yarataca difzyon potansiyeli m em bran p o tan siyelini yaklak - 8 6 milivolt yapacakt ve bunun hem en hepsi potasyum difzyonu tarafndan bilerlenecekti. Elektrojenik Na+-K+ pom pasyla ilave -4 mV katlr, bylece net m em bran dinlenim p o tansiyeli -90 mV olur.

" T iPompa 4 mEq/L * I (Anyonlar) _

K+ 140 mEq/L (-90 mV) (Anyonlar)

EKL 5 5
ayr koulda, sinir liflerinde membran dinlenim potansiye linin geliimi. A, sadece potasyumun difizyonu ile; B, sodyum ve potasyum her ikisinin difizyonu ile; C, her iki iyonun difzyonu art, bu iyonlarn Na+-K+pom pas ile pompalanmas du rumunda.

Potasyum Difzyon Potansiyelinin Katks. e kil 5-5A da; membrann sadece potasyum iyonlar na geirgen olduu kabul edilerek; bu durum m em brann iiyle dndaki potasyum arasnda ak kanallar gsterilmitir. erdeki ve dardaki potasyum iyonlarnn arasndaki yksek oran 35/1, nedeniyle, Nernst potansiyeli, bu orana uygun ola rak, -94 milivolttur, nk 35in logaritmas 1.54 olur ve bu -61 milivoltla arplrsa, -94 milivolt bu lunur. Bylece, istirahat potansiyelini yaratan tek faktr potasyum iyonlar olsayd, lifin iindeki din lenim potansiyeli, ekilde grld gibi, -94 milivolta eit olacakt. Sinir Mem branndan Sodyum Difzyonunun Katks. ekil 5-5B'de; K+-Na+ szma kanallarndan sodyum iyonunun kk miktarda difzyonuyla,

SNR AKSYON POTANSYEL


Sinir sinyalleri m em bran potansiyellerindeki hzl deiimlerden oluan aksiyon potatsiyelleri He ile tilir. Her aksiyon potansiyeli, norm al skun negatif potansiyelden pozitif m em bran potansiyeline ani bir deime ile balar ve hem en hem en ayn hzla tekrar negatif potansiyele dner. Bir sinir sinyalinin iletisinde, aksiyon potansiyeli sinir lifi boyunca si nir ucuna gelinceye kadar yaylr, ekil 5 -6 nn st blmnde, aksiyon potansiyeli srasnda m em branda oluan deiiklikler grlmektedir. ekilde, pozitif yklerin balangta lifin iine akt ve so nunda tekrar da geri dnd grlmektedir. eklin alt blmnde; m em bran potansiyelinde saniyenin onbinde birleri gibi ok ksa srede bir biri ardna oluan deiimlerle aksiyon potansiye-

56

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas

mem brannda bulunan dier iki tanm a kanalnn zelliklerini tanmlamamz gerekir: voltaj kapal sodyum ve potasyum kanallar.
Gm-gm klorr elektrod

+ + +

Voltaj-Kapl Sodyum ve Potasyum Kanallar


Aksiyon potansiyeli srasnda, sinir m em brann depolarizasyonu ve repolaizasyonunda nem li rol oynayan voltaj kapl sodyum kanallardr. Voltaj kapl potasyum kan allar ise repolarizasyoun hzla ykselmesinde nemli rol oynar. Bu iki voltaj

kapl kan al Na+-K+ pom pas ve Na+-K+ szm a k a nallarna ek olarak grev yaparlar.

V o lta j-K a p l S o d yu m K an a lla r-K a na ln A k tiv a s y o n u ve in a k tiv a s y o n u


0.1 0.2 0 3 0.4 0 5 0.6 0.7

I I I I I ~

Milisaniye

EKL 5 6
eklin st blmnde gsterilen metodla kaydedilen tipik bir aksiyon potansiyeli.

linin ortaya kt ve geri dnn de hem en h e m en ayn hzla olduu gsterilmitir. Aksiyon potansiyelinin birbirini izleyen dnem leri aadaki gibidir: Skun Dnemi. Bu dnem aksiyon potansiyeli olumadan nceki m em bran skun potansiyelini belirtir. Bu dnemde byk bir negatif (-90 milivolt) m em bran potansiyelinin bulunmas nedeniy le m em bran "polarize" durumdadr. D epolarizasyon D nem i. Bu srada m em bran aniden sodyuma kar geirgen hale gelerek, ok byk miktarda pozitif ykl sodyum iyonunun aksonun iine alnm asna yol aar. Normal -90 m VIuk "polarize durum potansiyelin hzla pozi tif ynde ykselm esiyle kaybolur. Buna dep olarizasyo denir. Kaln sinir liflerinde, m em bran potansiyeli genellikle sfr dzeyini aarak pozi tif olur, fakat baz kk sinir lifleri ve merkezi si nir sistem inin nronlarnn ounda potansiyel ancak sfr dzeyine yaklar ve pozitif duruma gem ez. Repolarizasyon Dnemi. Membrann sodyuma geirgenlii ok arttktan sonra, saniyenin onbinde biri gibi ksa bir srede sodyum kanallar kapanma ya balar ve potasyum kanallar normaldeki haline gre daha da alr. Potasyum iyonlarnn da doru hzl difzyonu normal negatif membran dinlenim potansiyelinin yeniden olumasn salar. Buna m embrann "repolarizasyonu" ad verilir. Depolarizasyon ve repolarizasyon olaylarna n e den olan faktrleri tam aklam ak iin; sinir

ekil 5-7nin st blmnde voltaj kapl sodyum kanallar ayr dnemde grlmektedir. Bu kanal biri kanaln dna yakn aktivasyon kaps dieri kanaln iine yakn iaktivasyon kaps ad verilen iki kapya sahiptir. eklin solunda, m em bran po tansiyeli -90 milivolt olduu zaman normal dinle nim m embrannda bu iki kapnn durumu em atik olarak grlmektedir. Bu durumda aktivasyon ka ps kapal olduundan sodyum kanallaryla lifin iine sodyum girii nlenmitir. Sodyum Kanallarnn Aktivasyonu. M em bran potansiyeli istirahat durum una gre daha az n e gatif olursa, yani -90 m Vdan sfra doru yikselir-

Kapnn aktivasyonu

Inaktivas^n (-90dan + 35 mV kapal) inaktivasyonu Aktif-Ak Dinlenim (.9 0'dan + 35 mV) (-90 mV)

.. . . . Membran

Dinlenim (_ mV) 90

Yava aktivasyon (-90dan + 35 mV'a)

EKL 5 7
Voltaj-kapl sodyum (st) ve potasyum (alt) kanallarnn karakte ristikleri, sodyum kanalnn aktivasyo-inaktivasyonu ve potas yum kanallarnn sadece membran potansiyelinin istirahat dee rinden pozitif deere deitii zaman aktive olduklar grlyor.

BLM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri

57

se; genellikle -70 ve -50 mV arasnda aktivasyon kapsnda ani bir ekil deiiklii yaratarak kapy ak pozisyona getirir. A ktif durum ad verilen bu dnemde, sodyum iyonlar bu kanaldan ieri aka rak, m em brann sodyuma geirgenliini 500-5000 kat artrr. Sodyum Kanallarnn naktivasyonu. ekil 57'in st sa blmnde, sodyum kanalnn n c dnem i grlmektedir. Aktivasyon kapsn aan voltajn artmas ayn ekilde inaktivasyon ka psn kapatr, inaktivasyon kaps, aktivasyon ka psnn almasndan sonra saniyenin obinde b i ri kadar ksa srede kapanr. Yani inaktivasyon ka psn kapal duruma getiren konformasyon dei iklii yava bir olay olduu halde; aktivasyon ka psn aan konformasyon deiiklii hzl bir olay dr. Bu nedenle, sodyum kanal saniyenin obinde biri kadar sre ak kaldktan sonra kapanr ve sodyum iyonlar artk m em branm iine akamaz. Bu anda membran potansiyeli, m em bran istirahat dnem ine geri dnmeye balayarak repolarizasyon geliir. Sodyum kanal iaktivasyonun nemli bir zellii,

EKL 5 - 8
Spesifik kanallardan iyon akmn incelemede kullanlan "Voltaj Klamp metodu.

inaktivasyon kapsnn m em bran potansiyeli ba lang m em bran skun potansiyeline veya ona ya kn bir deere dniinceye ka d a r tekrar alm am as dr. Bu nedenle, sodyum kanallarnn sinir lifi repolarize olmadan tekrar almas mmkn deildir.

V oltaj- Kapl P ota syu m K anallar ve A k tiv a s y o n la r


ekil 5-7 nin alt blmnde, voltaj kapl potasyum kanallarnn iki ayr durumu grlmektedir: stira hat durumunda ve aksiyon potansiyeli durumunda. stirahat durumunda potasyum kanalnn kaps kapaldr. eklin sol tarafnda grld gibi potas yum iyonlarnn dar kmas engellenir. M em b ran potansiyeli -90 milivolttan sfra doru ykseldi inde oluan voltaj deiimi, kapnn yavaa al masn salayacak ekil deiiklii yaratr ve bu po tasyumun m em bandan dar doru difzyonunu artrr. Potasyum kanallarnn almasndaki yava lk nedeniyle bu alma, sodyum kanallarnn inak tivasyon nedeniyle kapanmaya balad dneme rastlar. Bylece sodyumun hcre iine girii azalr ken ayn zamanda hcreden potasyum knn artmas repolarizasyonu hzlandrr ve potansiyel, saniyenin onbinde birlerinde tam amen membran dinlenim potansiyeline geri dner.

rod sinir lifi iin e yerletirilir. B u n la rd a n biriyle, m e m b ran p o tan siy elin in voltaj llr. D ieriyle sinil lifinin iin e veya liften d a ry a d o ru elektrik ak m verilir. Bu ap e re y u ek ild e kullanlr; aratrc sin ir lifi iin d e ne k a d a r voltaj y a ra ta c a n a k arar verir ve ale tin e le k tro nik d m e sin i iste d i i v o lta ja ayarlar. n ce d e n o p e r a tr tarafn d an s a p ta n a n d eerd ek i v o ltaj sa b it tu tm ak iin gerekli p o z itif ve n e g a tif elektrik ak m o to m atik olarak ak m elek tro d u ile verilir, r n e in , m e m b ra n p o tansiyeli voltaj k lam p ile -90 m iliv o lttan sfra doru an id en artrld n d a, voltaj kapl so d y u m ve p o ta sy m kan allar alarak, so d y u m ve p o ta sy u m iyo n lar k a n a l lardan ak m ay a b alar, in trase ll ler v o ltajn iste n e n d zeyde tu tu lm a sn d a iyon h arek etlerin in etk ilerini d e n k letirm ek iin; voltaj k la m p n akm e le k tro d u n d an inla se ll le r voltaj sfr d ze y in d e tu ta c a k elektrik akm verilir. B unu sa la m a k iin; verilen ak m n , m e m b ra n k an allarn d an ak an a k m a tam eit, fak at ters ykl o l m as gerekir. H er an n e k a d a r akm g e ti in i lm ek iin; akm elektrodu b ir o silo sk o p a b a la n a ra k , akm ekildeki gibi o silo sk o b u n ek ran n d a gzlen ir. S o n u olarak; aratrc lifin ii ve d n d ak i iyo n larn k o n sa n t rasyo n larn d en gelerey ek, alm ay tekrarlar. Bu z e l likle, m rekkep b al n n 1 m m a p n d a d e v ak so n u gi-

'Ja* Kanal <+ Kanal

90 mv

+10

mV

-90 mV

Membran Potansiyeli I-------------------1 -------------------1------------------1 -

Voltajn, Voltaj Kapl Kanallarn Al ve Kapan na Etkisini lm ek in Kullanlan Aratrm a Metodu-Voltaj Klamp. S o d y u m ve p o ta sy u m kanallar
h ak k n d a k an titatif bilgi sah ib i o lm am z sa lay an z g n ara trm a la rd a yle m k e m m e l m e to d la r ku llan l d ki; b u aratrclar, H odgk in ve H uxley N ob el dl aldlar. Bu alm an n ilkesi ekil 5-8 ve 5-9 d a g r l m ektedir. ekil 5 -8 de farkl k a n allard a n iyon ak m larn lm ek iin k u llan lan "vollaj k la m p ad verilen den ey sel aperey grlm ek tedir. Bu ap erey in k u lla n m n d a iki clekt-

1 2 Zaman (milisaniye)

EKL 5 - 9
Sodyum-potasyum iyon kanallarnn iletkenliinde; membran potansiyelinin 2 milisaniye iin istirahat deeri olan-90 mili volttan, +10 milivolta k srasndaki tipik deiimi. ekil; so d yum kanallarnn alp (aktivasyon), 2 milisaniye bitmeden n ce kapandn (inaktivasyon); bu srada potasyum kanallarnn sadece aldn (aktivasyon) ve potasyum kanallarnn alma hznn sodyum kanallarna gre ok ok yava olduunu gste riyor.

58

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas

bi b az y u m u a k a la rd a n elde edilen kaln sin ir lifleri k u lla n ld n d a k o lay ca yaplab ilir. Bu m rek k ep bal a k so n u n u n iin d e ve d n d a m e m b ra n d a n geen tek iyon so d y u m iyonu ise voltaj k la m p s a d e c e so d y u m k a n allarn d a n geen ak m ler. E er m e m b ra n d a n ge e n tek iyon p o ta sy u m ise; p o ta sy u m k a n allarn d an ak m lr. Belirli k an allardan iyon akm n in celem ek iin u y gu lan an dier bir yntem , bir tip kanal k ap atm ak tr (bloklam ak t). rnein, so d y u m kanallar, so d y u m aktif k a plarn n b u lu n d u u m e m b ratm d y z n e tetrodotoksin verilerek bloklanabilir. Tersine, tetraetbylam m onium iyonlar sin ir lifinin iin e u y gu lan d n d a p o tasy u m k a n allar bloke olur. ekil 5-9d a m e m b ra n p o tan siy eli voltaj k lam p k u lla n larak an id e n -90 m V tan +10 m V a ve 2 m ilisan iy e s o n ra tekrar -90 m V ta geri d n d r ld z a m a n voltaj k a pl so d y u m ve p o tasy u m kan al iletisin dek i tipik d e iik likler g rlm ektedir. B u rad a m e m b ra n p o tan siy eli p o z i tif d eerlere ykseldikten so n ra m ilisan iy en in kk b l m le ri iin d e so d y u m kan allarn n ani akl (aktif d n e m ) grlm ektedir. H albuki b u n u izleyen m ilisa n i yeler iin d e so d y u m kan allar o to m atik o larak kap an r (in ak tivasy on dn em i). im d i, p o tasy u m k an allarn n ak tiv asy o n u n u g re lim . B u n lar y av a a alrlar ve so d y u m kanallar tam an la m y la k ap an d k tan so n ra tam ak d u ru m a eriirler. B u n d a n b ak a , p o tasy u m kan allar bir kere aln ca, p o z itif m e m b ra n p o tan siy eli s re sin c e ak kalrlar ve m e m b ra n po tan siy eli ok n e g a tif d eerlere in inceye k a d a r k ap an m azlar.

0.5 1.0 Milisaniye

EKL 5 - 10
Aksiyon potansiyeli srecinde sodyum ve potasyum iletkenli indeki deiiklikler. Sodyum iletkenliinin aksiyon potansiye linin erken dneminde binlerce kat arttna, bna karlk ak siyon potansiyelinin son dnemi ve bitiini izleyen ksa srede ancak 30 kat arttna dikat ediniz. (Eriler Hodgkin ve Huxley'i makalelerindeki mrekkep bal aksonundan elde edilen bulgulardan hazrlanm, ancak: memelilerin kaln sinir liflerin den kaydedilen membran potansiyellerine uyarlanarak veril mitir).

Aksiyon Potansiyelini Yaratan Olaylarn zeti


ekil 5-10da aksiyon potansiyeli srasnda ve h e m en sonra birbirini izleyen olaylar grlmektedir. Bunlar aadaki gibidir: eklin en altnda, m em brandan sodyum potas yum iletisindeki deiiklikler gsteilmitir. stira hat durumda, aksiyon potansiyeli balam adan n ce, m em bann potasyum iyonlarna iletkenliin sodyum iyonlar iletkenliine gre 50-100 defa da ha byk olduu grlmektedir. Bu szma kanalla rndan, potasyum iyonlarnn szntsnn sodyum iyonlarna gre daha fazla olm asnn sonucudur. Halbuki aksiyon potansiyeli baladnda, sodyum kanallar ani olarak aktif olup, sodyum geirgenli ini 5000 kat artrr. Daha sonra, inaktivasyon ile mi milisaniyenin birka blm iinde sodyum kanallarm kapatr. Aksiyon potansiyelinin bala mas; voltaj kapl potasyum kanallarnn, sodyum kanallar aldktan sonra m ilisaniyenin bir bl m iinde, ok yava olarak almaya balam asna ned en olur. Aksiyon potansiyelinin sonunda, m em bran potansiyelinin tekrar negatif duruma dnm esi, potasyum kanallarnn balang du rum larna dnm elerine neden olur fakat ksa bir gecikm eden sonra kapanrlar. ekil 5 -1 0 da orta blm de; aksiyon potan siye linin her bir annda sodyum iletkenliinin p o tas yum iletkenliine oram ve bunun da stnde, aksiyon potansiyeli grlm ektedir. Aksiyon po-

tansiyelinin ilk blm nde sodyum iletkenlii nin potasyum iletkenliine oran bin kattan fazla artar. Bu nedenle, potasyum iyonlarnn dar akndan ok sodyum iyonu life girer. Bu m e m b ran potansiyelini pozitif yapar, d aha sonra sod yum kanallar kapanrken potasyum kanallar alr. letkenlik oran, potasyum iletkenlii iin artarken sodyum iletkenlii azalr. Bu potasyum iyonlarnn ok hzl kaybna ned en olur. Bu sra da ieriye sodyum ak yoktur. Son u olarak, ak siyon potansiyeli hzla balang dzeyine geri dner.

Pozitif A rdpotansiyel
ekil 5-10da m e m b ra n p o tan siy elin in , ak siyon p o ta n s i yeli bittikten so n ra birka m ilisan iye iin m e m b ra n d in lenin! potan siy elin d en de d a h a n e g a tif lalc geldii dik kati ekm ektedir. B un a bir ek ild e "pozitif artpotansiyel" ism i verilir ki b u h atal bir isim len dirm ed ir. n k bu potan siyel m e m b ra n s k u n p o tan siy elin d e n de n egatif-

BOLUM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri


lir. B u n a p o z itif artp o tan siy el d en m esin in n eden i ilk p o tansiyel lm lerin in lifin iinden ok dndan y ap l m asdr. D ard an lm y ap ld n d a bu potan siy el p o zitif tarafa k ay m a eklin de kaydedilir. Pozitif artp o tan siy elin a n a n eden i; m em b ran repolarizasy o n u tam am lan d k ta n son ra, p ek ok p o tasy u m k a n alnn birka m ilisan iye iin ak kalm asdr. Bylece d a h a fazla p o tasy u m iyonu dar karak m em b ran ii n egatifliin i artrr.

59

si gerekir. Bu d e arjla r k a slard a tetan i y aratara k , zellik le so lu n u m k aslarn dak i tetan ik k o n tra k siy o la rla l m e n ed en olabilir. K alsiyum iyonlarnn so d y u m k an allarn a etkisi yle aklan abilir: Bu iyon lar so d y u m kan allar p rotein m o le kllerinin d y z n e tutunurlar. K alsiyum iyonlarnn p ozitif ykleri kan al p rotein lerin in elektriksel ykn deitirerek kaplarn alm as iin gerekli voltaj sev iy e sini ykseltir.

Aksiyon P o tan siyeli S rasnda D ier yo nla rn R olleri


im diy e kadar, aksiyon potan siyeli o lu u m u n d a so d y u m ve p o tasy u m iyonlarn n rollerini inceledik. Bunlarn d n d a, en az iki ayr tip iyonun gzden geirilm esi gere kir. B un lar y le sralanr:

Aksiyon Potansiyelinin Balamas


Bu noktaya kadar aksiyon potansiyelinin gelim e sinde m em brann sodyum-potasyumu geirgenli indeki deiiklikleri akladk, buna karn aksi yon potansiyelini neyin balattn aklamadk. Bu cevap aadaki gibi ok basittir. Sodyum Kanallarn Bir P ozitif-Feedback Ksr Dngii Aar. Sinir lifi m em branna bir etki olm a dka normal bir sinirde aksiyon potansiyeli geli mez. Eer bir olay, m em bran potansiyelini -90 m i livolttan sfr dzeyine doru ykseltiyorsa; ykse len voltaj birok voltaj kapl sodyum kanaln a maya balar. Bu, sodyum iyonlarnn hzla ieriye akna yol aarak, m em bran potansiyelinin daha da ykselmesine, bylece daha ok voltaj kapl sodyum kanalnn alm asna ve ieriye daha da fazla sodyum iyonu akna neden olur. Bu olay pozitif-feedback bir ksr dngdr ki bu feedback yeterince gl ise voltaj kapl sodyum kanallar nn hepsi tam am en alncaya kadar olay devam eder. Daha sonra m ilisaniyenin birka blm iinde ykselen m em bran potansiyeli potasyum kanallarn aarken, sodyum kanallarnn kapan m asna neden olur ve aksiyon potansiyeli hem en sona erer. Aksiyon Potansiyelinin Balamas in Eik Deer. Son paragrafta tanmland gibi; m em b ran potansiyeli bu ksr dngy yaratacak belirli bir noktaya gelinceye kadar aksiyon potansiyeli olumaz. Life giren Na+ iyonlarnn says liften ay rlan potasyum iyonlarnn saysndan daha fazla olduunda aksiyon potansiyeli oluur. Genellikle m em bran potansiyelinde 15-30 milivoltluk ani bir ykselme gerekir. Bylece, kaln bir sinir lifinde, mem bran potansiyelinde, aniden -90 mV'dan -65 milivolta ykselme, birden aksiyon potansiyelinin gelimesine neden olur. Bu -65 milivoltluk deere uyarnn eik deeri denir.

Akson indeki Membrandan Geemeyen Negatif Ykl yonlar (Anyonlar). A ksonun iinde m em b ran
k an allarn d an geem ey en p ek ok n e gatif ykl iyon vardr. B unlar a ra sn d a protein m oleklleri, birok o rg a nik fo sfat bileikleri, s lfat bileikleri vb. saylabilir. Bu iyonlar ak so n d an ayrlam adklar iin, m e m b ran n iin de p o z itif iyonlarn az alm a s, m e m b ra n d an geem eyen iyon lar n ed en iy le n e ga tif ykleri artrr. Bu nedenle, p o tasyu m iyonlar gibi p o zitif ykl bir iyon azald n d a bu lifin iindeki n e g a tif ykten m e m b ra n d an geem eyen iyon lar soru m lu d u r.

Kalsiyum yonlar. V cuttaki hcrelerin p ek ou belki t m so d y u m p o m p a sn a b en zer kalsiyum p o m p a sn a sah ip tir ve b az h crelerde kalsiyum aksiyon potan siy eli o lu u m u n d a so d y u m la b e rab e r veya so d y u m u n yerine grev alr. Sod y u m p o m p a s n a b en zer ekilde; kalsiyum p o m p a s kalsiy u m u n m e m b ran n iin den d n a (veya e n d o p lazm ik retikulum a) p o m p alay arak yaklak onbin katlk bir kalsiyum grady an yaratr. Bylece, h cre iin deki kalsiy u m iyon k o n san trasy o n u yaklak 10 7 m olarda tutulur. D taki k o n san trasy o n ise, yaklak 10 3 olardr. B u n lara ek olarak voltaj kapl kalsiyum kanallar var dr. Bu k an allar kalsiyum iyon larn a oldu u gibi sod y u m iyo n larn a d a h afife geirgendir. Bu k an allar aldn da h em kalsiy um h em so d y u m iyonlar lifin iin e akar. Bu n ed en le b u k an allara "Ca**-Na' kanallar" ad verilir. K alsiyum kan allar y ava aktive olduklarndan, aktivasyonlar so d y u m kan allarn a gre 10-20 kat d a h a uzun srer. B un u n iin so d y u m k an allarn a hzl ka n allar ad verilirken b u n lara yava ka n a lla r ad verilir. K alsiy um kan allar h em kalp k a sn d a h em de dz k a s lard a ok fazladr. G erekten, dz kaslarn baz tiplerin de hzl so d y u m kan allar h em en hi yoktur ve yalnz y a v a kalsiyum kan allarn n aktivasyonu aksiyon p o ta n si yelini yaratr.
K alsiyum yonlarnn E k sikliin de S o d y u m K an allar nn G e irg e n li in in A rtm as. Sod y u m kan allarn ak ti ve eden voltaj dzeyi zerine, ekstraselliiler sv k a lsi yum k o n sa n trasy o n u n u n etkisi ok byktr. K alsiyum iyon y etersizliin d e so d y u m kan allar m e m b ra n dinleim p o tan siy elin in ok az y k selm esi d u ru m u n d a bile ak live o labilir (alabilir). Bu n ed en le sinir lifleri o ldu k a e k sitab l o labilirler ve s ku n d u ru m d a k alm ay arak bir uyar olm ak szn tek rarlayan d e arjla r gsterirler. G er ekten b irok p eriferik sin irde kas "te la n isin e n eden olan sp o n ta dearjlarn m e y d an a gelm esi iin k alsi yum iyon k o n sa n trasy o n u n orm alin %50 altn a d m e

AKSYON POTANSYELNN YAYILMASI


nceki paragraflarda aksiyon p o tan siyelin in m em branda bir noktada douu ele alnd. Uyarlabilen bir m em brann herhangi bir noktasnda oluan bir aksiyon potansiyeli, genellikle m em brann komu blgelerini uyard iin aksiyon po-

60

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas

++++++++++++++++++

++++++++++++++++++

balaynca; koullar norm al ise depolarizasyon tm mem branda yaylabilir; tersine koullar uygun deilse yaylmaz. Buna hep-hi yasas denir ve bu tm uyarlabilen dokulara uygulanabilir. Bazen, aksiyon potansiyeli, membranda, m em brann b l gelerini uyaracak yeterli voltaj yaratamayan bir noktaya gelir ve bu noktada depolarizasyon durur. Bu nedenle uyarnn norm al yaylmas iin; aksi yon potansiyelinin uyarma eik deerine oran da ima l den byk olmaldr. Buna yaylma iin g venlik faktr denir.

+ + V
^

c r c r c r c r c r c r c r c r c r c r c r c r o - e ----------- >

------------------------------------ + + + + + + + + + + + + + + + +--

AKSYON POTANSYELNDEN SON RA SODYUM VE POTASYUM YON GRADYANININ YENDEN OLUMASIENERJ METABOLZMASININ NEM
Sinir lifi boyunca bir im puls iletisi m em brann ii ile d arasnda sodyum -potasyum k on san tras yonlar arasndaki fark azaltr. nk d epolari zasyon srasnda sodyum iyonlar ieriye, epolaizasyon srasnda potasyum iyonlar dar difzyona urarlar. Tek bir aksiyon potansiyeli iin bu etki llm eyecek kadar kktr. Bu n ed en le, konsantrasyon fark, aksiyon p otan siyelin i durduracak bir dzeye inm eden sinir lifleriyle 100.000-50 milyon arasnda im puls iletilebilir. Byle olsa bile, m em brandaki sod yu m -p otas yum konsantrasyon farklarnn zam anla yeniden oluturulm as gerekir. Bunu oluturan Na+-K+ pompasdr. Bu pom pa daha nce tanm land gibi alr. yle ki aksiyon potansiyeli srasnda, hcrenin iine difzyona urayan sodyum iyon lar ile hcrenin dna difzyona urayan p o tas yum iyonlar, Na+-K +pom pas ile eski durum lar na dnerler. Bu pom pann alm as iin enerji gerektiinden, sinir lifinin yeniden yklenm esi aktif m etabolik bir ilevdir ve gerekli en erji h c renin enerji sistem i adenozin trifosfat (ATP) dan elde edilir. ekil 5 -1 2 de; bir sinir lifinde, impuls frekans arttnda oluan enerji m iktarnn da

-^ ++o -+ -+ -+ - + - + - +- +- e - a - e+- e+- + ^ ++ o e o e e e e e o ^

D EKL 5 - 11

Aksiyon potansiyelinin iletken bir lifte iki ynde yaylmas.

tansiyeli yaylr. Bu m ekanizm a ekil 5 -1 1 'de gs terilmitir. ekil 5-11 Ada norm al dinlenim du rumda bir sinir lifi grlmektedir. ekil 5-11 B'de sinir lifinin orta blgesi uyarlmtr, yani bu bl gede sodyum a g eirgenlik artm tr. Oklar, m em brann depolarize olmu blgeleri ile skun halindeki blgeleri arasnda gelien "yerel devre leri gstermektedir. Pozitif elektrik ykleri depo larize m em brandan ieriye doru akarak, akso nun iinde birka m ilim etre ilerler. Bu pozitif yk ler, kaln miyelinli lifler iinde 1-3 mm uzaklkta, voltaj eik deer stne ykselterek aksiyon po tansiyelini balatr. Bu nedenle, ekil 5 -1 1C ve D'de grld gibi, bu yeni blgelerdeki sodyum kanallar derhal alr ve aksiyon potansiyeli yay lr. Bu yeni depolarize alanlar m em bran boyunca daha uzak blgeler arasnda yerel daireler olutu rarak depolarizasyonun gittike daha da yaylma sna neden olur. Bylece depolaizasyon m em b ran ii ve d boyunca yaylr. Depolarizasyonun kas ve sinir liflerinde yaylm asna sinir ve kas inptls ad verilir. Yaylmann Yn. ekil 5 -1 1 de grld gibi uyarlan m em branda tek bir ynde yaylma yoktur. Aksiyon potansiyeli stimulustan (uyardan) uzakla arak her iki ynde, hatta sinir lifinin btn uzant larna, mem bran btnyle depolarize oluncaya kadar yaylr.

Saniyede impuls

EKL 5 - 12 Hep-Hi Yasas. Normal bir lif m em brannn her hangi bir noktasnda, bir kere aksiyon potansiyeli
Bir sinir lifinde dinlenme durumu ve gittike artan hzda uyarlma srasnda s retimi.

BLM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri

61

kalsiyum sodyum kanallarnn, yava fakat uzun sreli alm as b alca aksiyon p otan siyelin in plato blm nden sorumludur. Plato (dzlk)'dan ksmen sorumlu ikinci faktr ise, voltaj kapl potasyum kanallarnn ok yava aktive olmas ve sklkla platonun sonuna kadar almamasdr. Bu mem bran potansiyelinin dinle nin! deerine dnmesini geciktirir. Fakat daha son ra, potasyum kanallar alrken yava kanallarn kapanmaya balamas; platonun sonunda, aksiyon potansiyelinin hzla derek istirahat durumuna inmesini salar.

Saniye

EKL 5 - 13
Kalpte bir purkinge lifinden kaydedilen aksiyon potansiyelinde plato.

UYARILABLEN BAZI DOKULARDA RTMK FAALYET-TEKRARLAYAN DEARJLAR


Kendiliinden tekrarlayan dearjlar veya "ritmik faaliy et normalde kalpte, dz kaslarn ounda ve merkezi sinir sistem inde pek ok nronda grlr. Byle ritm ik dearjlar (1) kalp vurum lar, (2) barsakta peistaltik dalgalar, (3) solunum un ritmik kontrol gibi sinirsel olaylar yaratrlar. Ayn zamanda dier uyarlabilen dokularn h e men hepsi, uyarlma eik deerleri dkse, tekrar layan dearjlar yaratabilirler. rnein, normalde yksek dzeyde kararllk gsteren kaln sinir ve is kelet kas lifleri; veratrine ieren eriyie konursa ya da kalsiyum iyon konsantrasyonu kitik bir deere inerse; her iki koulda da m em banm sodyuma ge irgenlii artt iin, tekrarlayan dearjlar olutu rurlar. Spontan Ritmik Faaliyet in Gerekli Tekrar Uya rlma Olay. Ritmik faaliyetin olumas iin, m embrann doal durumda bile, sodyum iyonlarna (veya yava kalsiyum kanallarndan kalsiyum ve sodyum iyonlarna) yeterince geirgen olmas gerekir. Bylece membran otomatik olarak depolarize olur. ekil 514de membrann sadece -60, -70 milivoltluk bir "dinlenim" potansiyeline sahip olduu grlyor. Bu negatif voltaj sodyum ve kalsiyum kanallarn kapal

artt grlm ektedir. Sodyum -potasyum ATPaz pom pasnn nem li bir zellii de, hcre iinde sodyum iyonlar artt nda gl biim de uyarlm asdr. G erekte, pom pann aktivitesi sodyum konsantrasyonunun nc kuvvetiyle orantl olarak artar. yle ki, in tern a l sodyum k on santrasyon u lOda 2 0 mEq/Lye ykselirse pom pann aktivitesi iki kat deil yaklak sekiz kat artar. Bu nedenle, m em ban d a sodyum -potasyum konsantrasyonlar ara sndaki fark azalmaya balaynca, sinir lifinin n a sl hzla yeniden yklenm eye baladn anla mak kolaydr.

BAZI AKSYON POTANSYELLERNDE PLATO


Baz durumlarda, uyarlabilen m em bran depola izasyodan sonra hem en repolarize olmaz, bunun yerine potansiyel repolaizasyon balamadan nce birka milisaniye sivri potansiyele yakn bir dzlk (plato) izer. ekil 5 -1 3 de grld gibi byle bir plato depolaizasyon sresini uzatr. Kalp kasnda grlen, saniyenin 2/10-3/10 kadar srebilen pla toya sahip aksiyon potansiyelinin bu tipi, bu sre boyunca kalp kasnn kontraksiyonuna neden olur. Platonu n oluum unda birka faktr rol oynar. lk olarak, nceden belirtildii gibi, kalp kasnda iki tip kanal depolarizasyon olayna katkda b u lunur. (1) Genellikle voltajla aktive olan sodyum kanallar, hzl kanallar, (2 ) voltajla aktive olan yava alan kalsiyum kanallar, yava k a n a lla r Bu kanallar, balca kalsiyum iyonlaryla birlikte bir m iktar sodyum iyonunun da difzyonunu salar. Hzl kanallarn alm as aksiyon p o tan si yelinin sivri blm n oluturur; ancak yava

Tekrarlayan aksiyon . Potasyum potansiyelleri [iletkenlii

Hiperpolarizasyon

EKL 5 - 14
Kalbin ritmik kontrol merkezinden kaydedilenlere benzer rit mik aksiyon potansiyelleri. Potasyum iletkenlii ve hiperpola rizasyon durumu ile ilikisine dikkat ediniz.

62

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas

tutmaya yeterli deildir. yle ki; ( 1 ) baz sodyum ve kalsiyum iyonlar ieriye akar, (2 ) bu membran volta jnn pozetifliini ve bylece membran permeabilitesini daha da artrr, (3) daha fazla iyon ieri akar, (4) membran permeabilitesi aksiyon potansiyeli doun caya kadar daha da artar. Daha sonra, aksiyon potan siyelinin sonunda membran epolarize olur. Fakat ksa bir sre som a, spontan uyarlma ile depolarizasyon tekrar balayarak yeni bir aksiyon potansiyeli doar. Bu dnemsel olay tekrar tekrar gelimeye de vam ederek, uyarlabilen dokularda spontan ritmik kendi kendini yaratan eksitasyonlara neden olur. Acaba membran niin epolarizasyondan hemen sonra depolarize olmuyor ve ondan sonraki aksiyon potansiyelinin balamas yaklak bir saniye kadar ge cikiyor? Bu sorunun cevab ekil 5-14de potasyum iletkenliini ifade eden eri incelenerek bulunabilir. Bu ekilde aksiyon potansiyelinin sonuna doru ksa sre devam eden dnemde; membramn potasyuma geirgenliinin ileri derecede artt gzlenmektedir. Potasyum iyonlarnn darya ok fazla miktarda k , beraberinde byk miktarda pozitif ykleri dar tar, bylece membramn iinde beklenenden daha fazla negatiflik yaratlr. Bu, aksiyon potansiyelinin ykselmesini izleyen ksa bir sre iin devam eder ve membran potansiyeli potasyumun Nernst potansiye line ok yaan bir deere ular. ekil 5-14'de grld gibi bu dneme hiperpolariznsyon" denir. Bu d nem boyunca yeniden uyarlma olmaz, fakat ar po tasyum iletkenlii (hiperpolarizasyon durumu) yava yava kaybolur membran potansiyeli yeni bil' uyar iin eik deere ykselir, yeni bir aksiyon potansiyeli doar ve bu ilem tekrar tekrar devam eder.

S N R D E S N Y A L L E T M N N ZEL DURUM LARI

Miyeiinli ve Miyelinsiz Sinir Lifleri. ekil 5-15dc b ir ok kaln sinir liflerini ieren in ce bir sinirin en ine kesiti grlm ektedir. Dikkatli bakldn da, kaln liflerin a r a sn d a pek ok in ce liflerin uzand grlr. Kaln lifler miyeiinli, ince lifler ise miyelinsizclir. Sinirler, o rtalam a olarak m iyeiinli liflerin yaklak iki kat k adar m iyelin siz lifler ierirler. ekil 5-16d a tipik m iyeiinli bir lif grlm ektedir. Lifin m erk ezin de akson bu lu n u r ve ak so n u n m e m b ra n a k si yon potan siyelin i ileten gerek iletken m cm b ran dr. Ak son , viskozitesi yksek intraselller b ir sv aksoplazma ile doludur. A ksonu eviren miyelin klf ok d e fa a k so nun k en disin den d a h a kalndr ve m iyelin klf, ak son u n u zun lu u b o y u n ca h er 1-3 m ilim etred e bir Ranvier bo umu ile kesilm itir. Miyelin klfm, ak son u n etrafn da b u lu n an Sch w ann hcreleri aad ak i gibi oluturur: lk olarak; Sch w an n hcre m em b ran ak so n u sarar. So n ra h cre ak so n u n e t rafn d a d efalarca evrilerek, bir lipid m a d d e olan sfmgomiyelin ieren hcre m e m b ran n m ok say d a katlarn oluturur. Bu m a d d e ok iyi bir yaltkandr, b u n ed en le m e m b ra n d an iyon akm n yaklak 5000 kat drr. Yan y an a iki Sch w an n h cresi arasn d a, ekstraselliiler s va ile ak son ara sn d a iyonlarn ak ab ilecei, izole e d ilm e m i, 2-3 mikrometre u zu n lu u n d a ala n lar kalr. Bu ala n a Ranvier boumu denir. M iyeiinli Snir Liflerinde Bir Doum dan tekine "Srayc" leti. y on lar m iyeiin li liflerd e kaln m iy e
lin k lfn dan h e m e n y e te rin ce g e e m e d ik le ri h ald e, R an vier b o u m la rn d a n k o lay ca geerler. B u n e d e n le,

EKL 5 - 15
Miyeiinli ve miyelinsiz lifleri ie ren bir kk sinirin enine kesiti.

BLM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri


ak siy o n p o tan siy e li sa d ece b o u m lard a o lu a b ilir. e kil 5 -1 7 de g r ld gibi ak siy o n p o ta n siy e li b o u m d a n b o u m a iletilir, b u n a srayc ileti denir. E lektrik ak m la r evredek i e k stra se ll le r sv d a o ld u u gibi, a k s o p la z m a d a b o u m d a n b o u m a geerek , b irb iri a r d n a b o u m la r uyarr. B y lece, lif b o y u n c a sin ir s i n y a lle rin in s r a m a s "s r a y c te rim in in k ay n an o lu tu rm u tu r. S ra y c ileti iki n e d e n le d e e rlid ir: lk o larak , dep o la r iz a s y o n olay n n sin ir lifi e k se n i b o y u n c a , u zu n a r a la r la s ra m a s , m iy elin li sin irle rd e ileti h zn 5 ile 50 kat g ib i o ra n la rd a , o k fazla artrr, ikin ci olarak , s ra y c ileti a k s o n d a e n e rjin in k o ru n m a sn sa lar, n k s a d e c e b o u m la r d e p o la riz e e d e re k iyon k a y b n y z kat azaltr. Y oksa b ir se ri sin ir sin y a lle ri s o n ra s m e m b ra n n iki taraf a r a s n d a s o d y u m p o ta s y u m k o n sa n tr a s y o n fark y a r a tm a k iin d a h a fazla e n e rji ge re k e c e k ti. K aln m iy elin li liflerde sray c iletin in d ie r bir zellii u d u r : M iyelin m e m b ra n n y aratt b u m k e m m e l y altk an lk m e m b r a n k a p a site sin in 50 kat d r r, b y le c e o k k k b ir iyon tran sfe riy le re p o lariz a sy o n olu u r. A ksiyon p o ta n siy e lin in s o n u n d a ; s o d y u m k an allar k ap an rk en , p o ta sy u m k a n allar h en z tam an la m y la a lm a d a n h zla re p o la r iz a sy o n m e y d a n a gelir. B u n e d e n le, m iyelin li liflerd e sin ir s in y a lle rin in ile tisin i, vo ltaj kapl so d y u m k a n allarn n iyon g e irg e n li in d e k i deiik lik ler o lu tu ru r, o y sa p o t a s y u m k a n allarn n katks ok azdr.

63

Miyelin klf

Aksoplazma

Ranvier dm

Miyelinli bir aksonda srayc ileti.

S inir Liflerinde letin in H z


Sinir Liflerinde ileti hz, ok k k m iy elin siz liflerde 0.25 m /sn ile ok kaln m iyelinli liflerde 100 m /sn (1 sde bir futbol sah asn n u z u n lu u kadar) ara sn d a deiir.

E K S T A S Y O N -A K S Y O N P O T A N S Y E L Y A R A T M A L E M
T em elde, yeterli sa y d a so d y u m iy o n u n u n m e m b ra n d an ieriye d if zy o n u n u sa la y a n h erh an g i bir faktr, so d y u m k an allarn n o to m atik , geri d n m l a l m asn salar. Bu m e m b a n d a k im y asal ve m e k a n ik bir etki veya m e m b ra n d a n e le k tr ik g e m e sin in s o n u c u o la bilir. B un larn h e p si v c u tta sin ir ve k a sla r d a ak siy o n p o tan siy eli o lu tu rm a k iin farkl e k ille rd e k u llan lr: deride, m ekan ik b a sn d u y sal sin ir u larn uy arr; b e y in d e k im y asal n ro tra n sm ite rle r n ro n d a n n ro n a sinyal iletim in i sa lar; elektrik ak m lar, kalp ve b a r sak kas h crelerin d e sin y al iletim in i yaratr. E k sita sy o n ilem in i a n la m a y a elektriksel u y arlm a p re n sip le rin i tartarak b alay alm :

Akson

hcre stoplazmas Schwann hcre ekirdei Ranvier dm

Negatif Ykl Bir Metal Elektrot le Sinir Lifinin Uyarlmas. D en eysel alm alard a, genellikle, sinir ve
Miyelinsiz aksonlar Schwann hcre ekirdei Schwann hcre stoplazmas kas u y arm ak iin; biri n e g a tif dieri p o z itif ykl iki k k elektrod ile sinir ve k as y zey in e elektrik akm u y g u lanr. Bunun so n u c u n d a m e m b ran n n e g a tif elek trod la uyarld grlr. Bunun neden i y le aklan ab ilir: H atrlan aca gibi, aksiyon potan siy eli voltaj kapl so d y u m k an allarn n alm asy la h alar ve bu k an allar m e m b ran n elektrik voltajnn az alm a s ile alr. Bu d u ru m d a k ato d d ak i n e gatif akm m em b ran n h em en d n dak i voltaj azaltarak, m em b ran n iindeki n e g a tif m e m b ra n d in len im p o ta n siyeline yakn bir deere doru drr. M e m b a n d ak i bu elektriksel voltajn az alm a s, so d y u m k an allarn n alm as so n u c u aksiyon p o tan siy elin i balatr. Aksine, m e m b ra n n d y z n e p o z itif y klerin v e rilm e si, m em b ran d ak i voltaj farkn az altm ak y erin e ykseltir. Bu h ip erpolarizasyo n d u ru m u ak siyon p o tan siy eli d o u r m aktan ok, lifin eksitab ilitesin i azaltr.

EKL 5 - 16
Schwann hcrelerinin sinir liflerini yaltma grevi, A, bir Schwann hcre mebranmn, miyelinli lifin miyelin klfn oluturmak iin, aksonun etrafn sarmas. (Leeson ve Leesond an deitirilerek, Histology Philadelphia, W.B. Saunders Company, 1979.) B, Schwann hcre stoplazmas ve mebranm eitli miyelinsiz sinir liflerinin etrafm ksmen sarmas. (Hnine kesitte gsterilmitir).

64

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas


lak 1/2500 saniyedir. B u rad an , byle bir lifin san iy ed e, yaklak m ak sim u m 2500 sinyal tay ab ilece i kolayca h esaplan abilir. M utlak e frak te r p e riy o d so n ra s o n u n d rtte biri v e y a y ars k ad ar u z u n lu k ta rlatif efrakter periyod gelir. Bu s re d e n o rm a ld e n d a h a kuvvetli u y a ra n lifi uyarabilir. Bu r la tif refrak terliin iki n e d e n i vard r: (1) Bu sr a d a so d y u m k an allarn n b a z s h a la in a k tiv a s y on d u ru m u n d a d r, (2) P o ta sy u m k a n a lla rn n g e n e l likle lam ak o lm a s n e d e n iy le , p o z itif y k l p o t a s y u m iyon larn n d a r ar ak m as lifin u y a rlm a sn g letirir.

-202 -40-60-80-100Milisaniye

o >

+60-1 +40+200-

Aksiyon potansiyelleri

EKL 5 - 18
Uyarlarn, uyarlabilen bir membrandaki aksiyon potansiyeli ne etkisi. Uyaranlar aksiyon potansiyeli oluturmak iin gereken eik deerin altnda olduu zaman "akut eikalt potansiyellerin" gelitii grlyor.

U yarlabilirliin B asklanm as - "S ta b iliz e Ediciler ve Lokal A n es te tikle r


Sin irin u y arlab ilirliin i artra n fak t rlerin tersin e, membran stabilize edici faktrler ad verilen m a d d e le r

membanm eksitabilitesini azaltrlar. rnein, ekstaselliiler svda yksek kalsiyum iyon konsantrasyonu, Uyarlma Eii ve "Akut Yerel Potansiyel". ok zayf
elektriksel uyarlar lifi uy aram az. Fakat uyarann voltaj gittike arttrlrsa, eksitasyo n u n do ab ilece i bir n o k ta ya gelinir. ekil 5-18'de, gittike artan id d etle gerim uy gu la n m asn n etkileri grlm ektedir. A n ok tasn d a, ok zay f bir uy aran m e m b ra n p otan siy elin i -90d an -85 m ilivolta d e itirse de, aksiyon p otan siy eli gelim esi iin gerekli o to m atik e je n eratif deiiklik iin yeterli d e il dir. B n o k tasn d a uyaran d a h a byk olduu halde, yine ak siyon potan siy eli o lu tu rm ay a yetm ez. Fakat, h er iki zay f u y aran d a n so n ra m em b ran voltaj, bir m ilisaniye ve d a h a uzun sre, deiik du ru m u n u korur. Aksiyon p o tan siy eli o lu tu ra m ay an bu akut yerel potansiyellere akut eikalt potansiyeller denir. ekil 5-18de, C n o k tasn d a uyaran d a h a d a gldr. im d i akut yerel p o tan siy el aksiyon p otan siy eli o lu tu ra cak eik d eer seviyesin e erim itir ve aksiyon p o ta n si yeli k sa bir laten t periy od so n ras oluur. D n o k tasn da, h em stim u lu s h em de akut yerel potan siy el d a h a d a g l d r ve aksiyon potan siyeli ok d a h a k sa bir latent p eriy od so n ra s oluur. Bu ekil gsteriyor ki; uy aran ok zay f da o lsa d a im a m e m b ra n d a yerel bir p otan siy el deiiklii y aratm ak ta dr, fakat aksiyon p otan siy elin in b a la m a s iin lokal p o tansiyelin eik dzeye y kselm esi gerekir. m em b ram n sod y u m iyon larn a geirgenliin i azaltarak, m em b ran eksitabilitesin i azaltr. Bu n ed en le, kalsiyum iyon larn a "stab ilizatr" denir.

Lokal Anastetikler. ok nem li stab ilizat rler a ra sn da, klinikte lokal an estetik olarak ku llan lan prokain, tetrakain gibi birok m a d d e vardr. B unlarn o u direkt olarak sody um kanallarnn ak livasy on kaplarn n al m a sn ok zo rlatra ra k m e m b ra m n e k sita b ilite sin i azaltrlar. Aksiyon potansiyeli iddeti ile eksitabilite eii arasndaki oran ("gvenlik fak t r ) 1.0 in altn a inerse, u yarlm a yle azalr ki, sin ir sinyalleri aaste ziy e edilm i sinirleri geem ez.

M E M B R A N P O T A N S Y E L L E R N N VE A K S Y O N P O T A N S Y E L L E R N N K A Y D I

Bir A ksiyon Potansiyelinden Sonra Yeni Bir U yarana Y a n tn O lum ad S re ((R efla kter Dnem
U yarlabilen bir lifte m e m b ra n h en z bir aksiyon p o ta n siyeli ile dep o larize iken, yeni bir aksiyon potan siyeli o lu a m az . Bunun n eden i, aksiyon po tan siy eli b alad k tan ksa bir s re so n ra so d y u m kanallarnn (veya k alsi yum kan allar veya her ikisinin) inaktive o lm as ve b u k a n allara b u n o k tad a uy gu lan an uyarann iddeti ne olu r s a o lsu n in ak tivasyon kapsn n alm am asd r. Onlar tekrar a lm as iin m u tlak a m e m b ra n potan siyelin in, o jin a l d in len im m em b ran potan siy eli seviyesin e veya on a ok yakn bir deere d n m e si gerekir. D ah a so n ra san iy en in k k bir b l m n d e kanallarn in ak tivasyon kaplar alr ve yeni bir ak siyon potansiyeli b alayabilir. kinci bir aksiyon potan siy elin in ok kuvvetli bir u y a ran la bile y aratlam ad bu sreye mutlak efrakter periyod denir. Bu p eriy od kaln m iyelili sin ir liflerinde yak

Katod Inlar Osiloskop. Bu b l m n b a n d a b elirtil dii gibi aksiyon potan siy eli s re cin d e m e m b ra n p o ta n siyeli ok hzl deiir. G erekten kaltn sinir liflerinde a k siyon potan siyeli kom pleksi mooo san iy ed e n ok d a h a k sa srer. Bu blm dek i b az ekillerde, bu p o tan siy el d e iikliklerinin bir voltm etre ile kaydedild ii g r lm e k te dir. A ncak aksiyon potan siyellerin i kay d ed en h erh an gi bir aletin bu kayd ok hzl y ap m as gerektii gzn iin de tutulm aldr. Pratik olarak m e m b ra n p otan siy el d e i ikliklerinin h zn a uygun yant verebilen yaygn kullanln l aleti kato d nl osilosk op d u r. ekil 5-19'da, katod nl o silo sk o b n u n tem el e le m anlar grlm ektedir. K atod nlar t b b a lc a bir elektron tab an cas ve gnd erildii bir floesan yzeyden ibarettir. Elektronlarn bu yzeye arpt yerlerde floresan m ateryal parldar. Elektron n yzeyde h areket et tii zam an , parld ay an n d a hareket ederek ekran z e rinde floresa bir izgi izer. K atod nlar ttibiinde elektron ta b a n c a s ve floresan yzeyden b aka, elektrikle ykl iki p lak gru b u bulun ur. Bun lardan biri elektron nn n y an m a , d ier gru p ise alt ve st n e yerletirilm itir. Plaklardaki voltaj d e iik likleri uygun elektronik kontrol devreleriyle ; elektron nn sinirlerdeki kaydedici elek tro d lard an gelen e lek t rik sinyallerine cevap olarak, aa yukar saptrr. Bu elektron n ekran, sab it h zd a, h o iz o n ta l olarak s prr. K atod nlar t b n d e, sin ir elektrodlarn d aki

BLM 5 Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri

65

Aksiyon

Yatay plaklar plaklar Elektron tabancas

ift Fazl Aksiyon Potansiyelinin Kayd. B tn bir s i


nirden sinyal kayd istendii za m an elektrodlar lifin ii ne yerletirm ek uygun olm az. Genellikle k u llan lan kayt m eto d u iki elektrodu lifin d n a uygulam aktr. Elde e d i len kayt aad ak i n eden lerle iki fazldr: A ksiyon p o ta n siyeli lifte yaylrken ilk elektroda eriip n e g a tif y k len d i inde; ikinci elektrod h ala etkilenm em itir. Bu osilosk o pta n egatif y n d e bir kayt a ln m asn a n e d e n olur. D a h a son ra, aksiyon potan siy eli sinirde a a yukar yayl m a y a d ev am ed erk en , b irin ci e le k tro d u n a ltn d a k i m em b ran rep olarize old u u za m an , ikinci elektrod n e gatiftir ve o silo sk o p ta p o zitif y nde kayt alnr. B ylece ekil 5-20de g rld gibi, o silo sk o p ta, p o tan siy el d e iiklii n ce bir yn e so n ra teki yne d o ru olur.

Uyaran artefakti

sprme devresi

Elektronik amplifikatr

Elektriksel stimulator

EKL 5 - 19
Aksiyon potansiyellerini kaydeden katod nlar osiloskobu.

+75-1 +50-

voltaj deiiklikleri ek ran d a vertikal, z a m a n h orizo n tal o la rak kaydedilir. Sinir uyarld za m an , kaytta, sol b a ta ak siyon p o tan siy eli o lu m a d a k k bir uyaran artefakti" olu u r; d a h a so n ra, sa d a , aksiyon p o tan siy e li kaydedilir.

+25o

>

-25-50-

Tek Fazl Aksiyon Potansiyeli Kayd. B u b l m d e


eitli d iy ag ram la rd a m o n o faz ik ak siyon p o tan siy e lle ri g sterilm itir. B u n u k a y d e tm e k iin ekil 5-2'de g r ld gibi bir m ik ro p ip e t elektrot, lifin iin e y e rle ti rilir. A ksiyon p o tan siy eli lifte yaylrken lifin iindeki p o ta n siy e l deiiklikleri ekil 5-6, 5-10 ve 5-13deki gibi kaydedilir.

EKL 5 - 20
ift fazl aksiyon potansiyeli kayd (milivolt olarak).

REFERANSLAR
A m o n o f M J: Electrom yography in C lin ical Practice. N ew Y ork: Churchill Livingstone, 1998. A rm strong C M : Voltage-dependent ion chan n els and their gating. Physiol R ev 7 2 : (Su ppl): S 5 , 1992. A rm strong D L , R o ssie S: Ion Channel R egu la tion. Orlando: A cadem ic Press, 1998. A fn eric S D , Briion i JD : Neuronal N icolin ic R eceptors. New Y ork: W iley, 1999. A shcro ft F M : Ion Channels & D isease. O r lando: A cad em ic Press, 1998. A shley R H : Ion C hannels. New Y ork: Oxford U niversity Press, 1996. B reitw ieser G E : M echanism s o f K + channel regulation. J M em b r B io l 1 5 2:1, 1996. C atterall W A : C ellular and m olecular biology o f voltage-gated sodium channels. Physiol R ev 7 2 :(S u p p l); S I 5, 1992. C ole K S : Electrodiffusion m odels for the m em brane o f squid giant axon. Physiol R ev 4 5 :3 4 0 , 19 6 5 . C onley E C : Inward R ectifier & Intercellular Channels. Orlando: A cadem ic Press, 1999. Craig A M , B an ker G : Neuronal polarity. Annu Rev N eurosci 1 7 :2 6 7 , 1994. D eal K K , England S K , Tam kun M M : M o lecu lar physiology o f cardiac potassium chan nels. Physiol R ev 7 6 :4 9 , 1996. D e F e licc L J: E lectrical Properties o f C ells: Patch C lam p for Bio lo gists. New Y o rk: P le num Press, 1997. D o lly JO , Parcej DN: M olecular properties o f voltage-gated K + channels. Bioenerg Biornem br 2 8 :2 3 1 , 1996. D rescher U : M olecular B ases o f A xonal Growth and Pathfinding. Berlin: Springer, 1997. Em erson C , Sw eeney H E: M ethods in M uscle B iology . San D iego: A cadem ic Press, 1997. Epstein M , Herzog W : Theoretical M odels o f Skeletal M uscle. New Y o rk : W iley, 1998. Fioram onti J , Bueno L: Intestinal migrating motor com plexes and blood flow: what is the link? Eur J Gastroenterol Hepatol 8 :7 6 5 , 1996. G reger R : T h e m embrane transporters regulat ing epithelial NaCl secretion. Ptlugers Arch 4 3 2 :5 7 9 , 1996. G ieb isch G , W ang W : Potassium transport: from clearan cc to channels and pumps. Kidney Int 4 9 :1 6 2 4 , 1996. G odaux E: N europhysiological aspects o f v o l untary m ovem ents. A cia Neurol B c lg 9 6 : 193, 1996. Hodgkin A L : T h e Conduction o f the Nervous Im pulse. Springfield: C harles C Thom as, 1963. Hodgkin A L , H uxley A F: Quantitative d escrip tion o f m em brane current and its applica tion to conduction and excitation in nerve. J Physiol (L on d ) 1 1 7 :5 0 0 , 1952. H offm an J F , Jam ieso n JD : H andbook o f Phys iology: C ell Physiology. Bethesda: A m eri can Ph y siolog ical S o c iety , 1997. Ja lifc J : B a s ic C ardiac E lectroph ysiology for the C lin ician . A rm onk, N Y : Futura Publish ers, 1998. Jeo n K W : A Survey o f C ell B io lo g y . San D i ego, A cad em ic Press, 19 9 7 . K ao C Y , Carsten M E : C ellular A spects o f Sm ooth M uscle Function. Cam bridge: C am bridge U niversity Press, 1997. Lagrutta A A , Bond C T . X ia X M , et al: Inward rectifier potassium channels: cloning, ex pression and struciure-function studies. Jpn Heart J 3 7 :6 5 1 , 1996. M asland RH : U nscram bling co lo r vision. S c i ence 2 7 1 :6 1 6 , 1996. M atthew s G G : C ellular Physiology o f Nerve and M u scle. M aldon, M A : B lackw ell S c i en ce, 1998. N ichols C G , Lopatin AN: Inward rectifier po tassium channels. Annu R ev Physiol 59: 171, 1997. Pierce G N , C laycom b W C : N ovel Methods in M olecular and C ellular B ioch em istry o f

66

NTE II Membran Fizyolojisi; Sinir ve Kas


Renaud JM , Gram olini A . Light P, C om tois A: M odulation o f m usclc contractility during fatigue and recover)' by A T P sensitive po tassium channel. A cta Physiol Scand 156: 2 0 3 , 1996. R evest P, L o n g st ff A: M olecular N eurosci en ce. New Y ork: Springer, 1998. R o ja s C V : Ion channels and human genetic diseases. News Physiol S c i 11:36, 1996. Shepherd G : T h e Synaptic Organization o f the Brain. New Y o rk: O xford U niversity Press, 1997. Stein P S G : N eurons, N etw orks, and M otor B e havior. C am bridge, M A : M IT Press, 1997. W intz K W A : M olecu lar M cchanisins o f S ig nalling and M em brane Transport. Berlin: Springer, 1997.

M u scle. Dordrecht: K luw er A cad em ic Pu b lishers. 1997. Pongs 0 : M olecular biology o f voltage-depen dent potassium channels. Physiol R ev 7 2 : (S u p p l):S 6 9 , 1992. Pu sch M , Jcn tsch T J: M olecular physiology o f voltage-gated chloride channels. Physiol R e v 7 4 :8 1 3 , 1994. Preston D C , Shapiro B E : Electrom yography and N eurom uscular Disorders. Boston: Buttcrw orth-H einem ann, 1998.

Vcudun yaklak % 40 iskelet kas, % 10u dz kas ve kalp kasdr. Btn bu farkl kas tiplerinde ayn kaslma prensipleri geerlidir, ancak bu blmde balca iskelet kasnn fonksiyonu ele alnacaktr; dz kasn zellemi fonksiyonlar 8 . blmde, kalp kasnnki 9. blmde tartlacaktr.

gsterilmitir. Diyagramdaki kaln filam entler m i

yozin, ince filamentler aktindu.


ekil 6-1E de gsterildii gibi miyozin ve akn filamentle inin ksmen iie girmesi nedeniyle miyo fibriller ekil 6-2 de grld gibi birbirini izleyen koyu ve ak bantlar olutururlar. Ak bantlar sade ce aktin filamentlerini ierir ve I band adn alr, nk polaize a izotropiktirler. Koyu bantlar miyozin filamentleri ile, aralarna giren aktin filamentlerinin ularn ierir. Koyu bantlara A band denir, nk polaize a aizotopiktirle ; Ayrca miyozin flamentlerinin yan taraflarndan kan k k uzantlar ekil 6-1 E va 6 - L grlmektedir, bunlar apraz kprlerdir. apraz kprler filament boyunca tam orta blmler dnda yzeyden kntlar yaparlar. apraz kprlerle aktin filam entle ri arasndaki etkileme kaslmaya neden olur. ekil 6 -lE'de ayrca aktin flamentlerinin ucunun Z disklerine tutunduu grlmektedir. Aktin fila mentleri bu diskten her iki yne doru uzanarak miyozin filamentlerinin arasna girer. Aktin ve m i yozin filamentlerinden farkl filam entz protein lerden oluan Z diski, miyofibriller arasnda apraz uzanr ve kas lifi boyunca ilerleyerek bir miyofbril dierine balar. Dolaysyla tek miyofbrilde olduu gibi, btn kas lifi boyunca da ak ve koyu bantlar grlr. Bu bantlar iskelet ve kalp kasna izgili g rnm verirler. ki Z izgisi arasnda kalan miyofbril (veya tm kas lifi) blmne sarkom er denir. Kas lifi istiahatte normal, tam gergin durumda iken sarkomer b o yu yaklak 2 mikrometredir. Bu boyda aktin fila mentleri miyozin filamentlerinin zerini rter ve karlkl olarak birbiri zerine gelirler. Daha sonra greceimiz gibi, sarkomer en byk kaslma g cn bu boyda oluturabilir. Miyozin ve aktin molekllerini bir arada tutan n e dir? Flamentz titin moleklleri. Miyozin ve aktin filamentleri arasndaki yan yana ilikiyi srdrmek zordur. Bunu, titin ad verilen ok sayda filamentz molekl salar. Her bir titin moleklnn molekl arl 3,000,000 dur, bu nedenle vcuttaki en b yk protein molekllerinden biridir. Ayrca fila67

SKELET KASININ FZYOLOJK ANATOMS skelet Kas Lifi


ekil 6-1 iskelet kasnn organizasyonunu gster mektedir. Btn iskelet kaslar, ap 10-80 mikro metre arasnda deien ok sayda liften olumu tur. Yine ekil 6-1 de gsterildii ve aadaki pa ragrafta tanmland gibi, bu liflerin herbii daha kk altbiim lerden meydana gelir. ou kasta lifler btn kas boyunca uzanrlar; %2 'si dnda, her bir lif orta blgesinde sonlanan tek bir sinir ucu tarafndan ie ve edilir. S arko lem m a. Sakolem m a kas lifinin hcre membrandr. Sarkolemma, plazm a m em bran de nilen gerek hcre mem bran ile birok ince kollajen fibil ieren bir polisakkarid tabakasndan mey dana gelen d klftan ibarettir. Kas lifinin ucunda, sarkolem m ann bu yzey tabakas bir tendon lifiy le kaynar. Daha sonra tendon lifleri kas tendonunu oluturmak zere demetler halinde birleir ve kemie yaprlar. M iyo fib riller; aktin ve miyozin filam en tlei. Her kas lifi birka yz ile birka bin arasnda niyofib r il ierir. Bunlar ekil 6 - lC deki enine kesitte k k ak noktalar halinde gsterilmitir. Her miyofibilde (ekil 6 - D ve E) yan yana uzanan yaklak 1500 miyozin fila m en tiv e 3000 aklin filamentiv&rdr. Bunlar kas kaslmasndan sorumlu olan byk polimerize proteinlerdir. Bunlar ekil 6 -2 deki bo yuna elektron mikroskopik grntde ve ekil 6 l de ematik olarak 'de L ye kadar olan blgede

68

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

SKELET KASI

/ Band

Diski

Band Band

V/ _____ ____
G-Aktin moleklleri

o J
Miyofilamentler F-Aktin filamenti

^^ So% % m S^ oo7o K
EKL 6 - 1
Miyozinfilamenti Miyozin molekl 5 = *5 != = ~ = = = = 5 9 -M F ; Btnden molekler dzeye kadar iskelet kasnn organi zasyonu. E G, H ve I belirtilen dzeylerde enine kesitlerdir. (Sylvia Colard Keene tarfndan izilmitir. Fawcett: Boom ve Fawcett: A Textbook of Histo logy. Philadelphia, W.B. Saun ders Company, 1986dan modifiye edilmitir.)

o|o.o o*o*o o o'o'otofo ooto*o 0 * *0 0

as?) N Hafif meromiyozin Ar meromiyozin

mentz olduu iin ok esnektir. Bu esnek titin m o leklleri, sarkomerde aktin ve miyozinden olumu kaslma makinesi iin ereve salar. Ayrca titin molekllerinin sarkomerin kaslabilir blmlerinin, zellikle de miyozinin oluumunda kalp rol oynadna inanm ak iin nedenler de bulunmaktadr. Sarkoplazm a. Miyofibriller kas lifinde sarkoplaz m a denilen intraseliiler maddelerden oluan bir matriks iinde asldr. Sarkoplazma svs potas yum, magnezyum, fosfat ve protein yapda enzim ler ierir. Miyofbrillere paralel olarak ok sayda m itokondri bulunmas, kaslabilir miyofbrillerin mitokondri tarafndan retilen adenozin trifosfata (ATP) gereksiniminin ne kadar byk olduunun gstergesidir. Sarkoplazm ik Retikulum . Sarkoplazma iinde bulunan zengin endoplazmik retikuluma (ekil 6 3) kas lifinde sarkoplazm ik retikdum denir. Retikulumun kas kaslmasnn kontrolnde olduka

nemli bir rol vardr ve 7. Blmde tartlan zel bir organizasyona sahiptir. Hzl kaslan kas tiple rinde sarkoplazmik retikulumun zellikle youn olmas bu yapnn, daha sonra deinildii gibi, hz l kas kaslmasnda nemli olduunu gsterir.

KAS KASILMASININ GENEL MEKANZMASI


Kas kaslmasnn balang ve oluum basamaklar aadaki sra ile meydana gelir.
1. A ksiyon potan siy eli m o to r sin ir bo y u n c a k as lifin d e ki so n la n m a sn a k a d a r yaylr. 2. Her sinir u c u n d a n n ro tran sm iter olarak a z m ik tar d a asetilkolin salglanr. 3. Kas lifi m e m b ra m n d a lokal bir a la n d a etki g steren asetilk olin , m e m b ra n d a k i asetilk olin k apl k an allar aar. 4. A setilkolin kan allarnn alm as, kas lifi m em b ran n d an ok m ik tard a so d y u m iyon un un ieri girm esin i

BLM 6 iskelet Kasnda Kaslma

69

EKL 6 - 2
Akn ve miyozin filamentlerinin detayl organizasyonunu gsteren kas miyofibrillerini elektron mikrograf. (Fawcett The Cell. Philadelphia, W.B. Saunders Company, 1981'den.)

salar. B u olay kas lifinde aksiyon p o tan siy elin i balatr. 5. A ksiyon potan siy eli sinir m e m b ra n n d a oldu u gibi k a s lifi m e m b ra n b oy u n ca d a yaylr. 6. A k siyon p o ta n siy e li k as lifi m e m b ra n m d e p o la r i ze e d e r ve k a s lifi iin e d o ru yay larak , sa rk o p la z m ik re tik u lu m d a d e p o la n m olan k a lsiy u m iy o n larn n b y k m ik ta rla rd a m iy o fib rile se r b e s tle m e s in e n e d e n olur.

7. K alsiyum iyonlar, k a slm a olaynn e sas olan filam entlerin kaym asn sa lay an , aktin ile m iy ozin filam entleri arasn d aki ekici gleri balatr. 8. Sonra, san iyen in blm leri iin de k alsiy u m iyonlar sark op lazm ik retikulum a geri p o m p alan r. Yeni bir kas aksiyon potansiyeli gelinceye k ad ar b u ra d a dep olan r: kalsiyum iyonlarnn uzaklaU rltnas k aslm an n so n a erm esin e n eden olur.

. "'m

I
f
EKL 6 - 3
Miyofibrilleri evreleyen sarkoplazmik retikulum ve miyofibrillere paralel uzanan longitudinal sistem grlmek tedir. Enine kesitte lif membramnm d na uzanan ve ekstraseliiler sv ieren T tblleri de grlmekledir. (Fawcett DW: The Cell. Philadelphia, W.B. Saun ders Company, 1981'den.)

. S
'm *

< -.'v -/ >

'

-,r }

-i / ' y -

70

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

imdi kontraktii ilemin makinasn tanmlaya lm.

KAS KASILMASININ MOLEKULER M EKANZM ASI


Kaslmann Kayma Mekanizmas. ekil 6-4 kas ka slmasnn temel mekanizmasn gstermektedir. stte sarkomerin gevek durumu, altta kaslm du rumu grlmektedir. Gevek durumda, iki ardk Z diskinden kan aktin flamentlerinin ular, ancak birini stne binmeye balarken, ayn zamanda miyozin flamentlerine komu olarak uzanmaktadrlar. Kasl durumda ise aktin flamentleri miyozin filamentleri arasnda ortaya doru ekilmi, dolaysyla byk oranda iistste binmitir. Z diskleri de, aktin flamentleri tarafndan miyozin flamentlerinin u larna kadar ekilmitir. iddetli kaslma srasnda, aktin flamentleri miyozin flamentlerini ularm bkecek kadar kuvvetle ekebilir. Bylece kas kasl mas kayan filam en t m ekanizm asyla oluur. Aktin filam entlerini miyozin filam entlei ara snda ie doru kaydran acaba nedir? Bunu, m i yozin filam entlerinin apraz kprleri ile aktin filam enlerinin etkileim i sonucunda oluturulan m ekanik gler yaratr. stirahat koullarnda bu gler inhibe edilm itir, ancak bir aksiyon p o tansiyelinin kas lifi m em brannd a yaylmas sarkoplazm ik retikulum dan kalsiyumun hzla ser b estlem esin e neden olur. Bu kalsiyum iyonlar m iyozinle aktin filam entlei arasndaki gleri aktive eder ve kaslm a balar. Fakat, kaslma ile m inin gerekleebilm esi iin enerji de gerekir. Bu en erji ATPnin yksek enerjili fosfat balarndan elde edilir, bu srada ATP, ADPa dnr, gerekli enerjiyi serbestletir. leiki birka blmde, kaslmann bu molekler ilem lerinin detaylar hakknda bilinenler aklan mtr.

Kasl

EKL 6 - 4
Miyozin filamentinin gevek ve kasl durumlar, aktin flamentinin (siyah) miyozin flamentleri (krmz) arasndaki boluklara kaymas grlmektedir.

olmak zere, drt hafif zincir de miyozin bann k smlardr. Bu hafif zincirler kas kaslmas srasnda ba n fonksiyonunu kontrol etmeye yardm eder. Miyozin filam en ti yaklak 200 miyozin m olek lnden olumutur. Bu filamentlerden birinin orta ksm ekil 6 -B de gsterilmitir. Miyozin m olek lnn kuyruklar demet halinde toplanarak filamentin gvdesini oluturmaktadr; birok ba ise gvdeden dar doru sarkmtr. Ayrca, her m iyo zin moleklnn sarmal ksm bala beraber yana doru uzanr ve ekilde grld gibi, ba vcut tan uzatan bir kol oluturur. Dar doru uzanan kollar ve balara birlikte apraz-kprii denir. Her apraz kprnn m entee denen, biri ban m iyo zin flamentinden ayrld, dieri iki ban kolla birletii yer olmak zere iki noktada bklebilir olduu dnlmektedir. Bu m enteeli kollar b a larn, hem miyozin filam entinin gvdesinden da-

Kaslabilir Filamentlerin Molekler zellikleri


M iyozin Filam enti. Miyozin filamenti herbirinin arl 480,000 kadar olan birok miyozin molek lnden olumutur. ekil 6-5/1 tek bir molekl, B ise miyozin filamentini oluturan molekllerin or ganizasyonunu ve iki aktin flamentinin ularyla etkileimini gstermektedir. ' Miyozin molekl, herbirinin molekl arl 2 0 0 . 0 0 0 kadar olan iki ar zincir ile molekl arlklar 2 0 . 0 0 0 olan drt h a fif zincir olm ak zere alt polipeptid zincirinden olmutur. ki ar zincir bir ift sarmal oluturmak zere birbiri eafna spiral olarak sarlr. Miyozin moleklnn bu sarmalna kuyruk ad verilir. Bu zincirlerden herbirinin bir ucu kvrlarak miyozin ba denen globuler polipeptid yapy meydana getirir. Dolaysyla, ift sarmal miyozin moleklnn bir ucunda yan yana uzanan iki serbest ba vardr; sarma ln devam eden ksmna kuyruk denir. kisi bir baa ait

' T

r
Gvde

apraz kprler

Menteeler Miyozin filamenti

EKL 6 5
A, Miyozin molekl. B, Miyozin filamentini oluturan ok say
da miyozin molekl kombinasyonu. Ayrca, apraz kprler ve apraz kpr balar ile komyu aktin filamentlerinin arasndaki etkileme de grlmektedir.

BLM 6 skelet Kasnda Kaslma


11 doru uzaklamasn, hem de gvdeye doru yaklatrln asn salar. Bir sonraki blmde tart ld gibi, m enteeli balarn gerek kaslma ola yna katldklarna inanlr. Her miyozin filamentinin toplam uzunluu ayn olup, hem en hemen tam olarak 1 . 6 mikrometredir. Miyozin filamentinin tam ortasnda, yaklak 0.2 mikrometrik bir mesafede apraz kpr balar yoktur, nk menteeli kollar miyozin filam enti nin ortasndan iki ucuna doru uzanr. Ayrca, miyozin filamenti kendi etrafnda dner ve her apraz kpr seti ve nceki setten 1 2 0 dere ce aksiyal olarak yer deitirir. Bu durum apraz kprlerin filamenti etrafnda her ynde uzan masn salar.

71

Aktif blgeler

Troponin kompleksi

EKL 6 - 6
ki helikal F-aktin ipliinden oluan aktin filamenti ve aktin ip likleri arasndaki oluklara zayfa yerlemi tropomiyozin m ole klleri. Her tropomiyozin moleklnn bir ucuna kaslmay balatan troponin kompleksi tutunmutur.

Miyozin Bann ATPaz Aktivitesi. Miyozin ba nn kas kaslmas iin temel olan dier bir zellii ATPaz enzim i olarak fonksiyon grmesidir. leride greceimiz gibi, bu zellik ban ATP ykmasn ve ATPn yksek enerjili fosfat balarndan elde edilen enerjiyi kaslma ilemini enerjilendirmek iin kullanmasn salar. A ktin Filam enti. Aktin filamenti de protein b i leeninden olumu bir komplekstir: aktin, tropo-

niyozinve troponin.
Aktin filamentinin belkemii, ekil 6 - 6 da iki ak renkli ip eklinde gsterilen ift-sarm al F-aktin protein molekldr. ki iplik miyozin moleklndekine benzer ekilde sarmal yapar. ift F-aktin sarmalndaki ipliklerin her biri, m o lekl arl 42,000 kadar olan polim eize G-aktin m olekllerinden olumutur. Sarmaln her iplii nin bir dngsnde bu molekllerden yaklak 13 tane vardr. Her G-aktin moleklne bir ADP m o lekl tutunmutur. Bu ADP molekllerinin, kas kaslmas srasnda aktin filam entlerinin miyozin filam entleinin apraz kprleriyle etkiletii aktif blgeler olduu dnlmektedir. ift sarmaln iki F-aktin iplii zerindeki aktif blgeler, aktin fila menti boyunca yaklak her 2.7 nanom etede bir aktif blge bulanacak ekilde zikzak biim inde yerlemitir. Aktin filam enti yaklak 1 m ikrom etre uzunlu undadr. Aktin filam entlerinin tabanlar Z disk lerinin iine kuvvetle yerleirken, dier ular her iki ynde komu sarkom erlerdeki miyozin m o le klleri arasndaki boluklara doru uzanrlar, e kil 6-4. Trompomiyozin Moleklleri. Aktin filam entleri tropom iyozin denen farkl bir proteini de ierir. Her tropomiyozin m oleklnn molekl arl 70,000 ve uzunluu 40 nanometredir. Bu m olekl ler F-aktin iplikleri ile zayf bir ekilde birlem i ve F-aktin sarm alnn kenarlar etrafna spiral olarak sarlmtr. D inlenm e durumunda tropomiyozin m olekllerinin aktin ipliklerinin aktif blgelerini kapatt, dolaysyla aktin ile miyozin arasnda kaslmaya neden olacak ekimi engelledii d nlr.

Troponin ve Kas kaslmasndaki Rol. Tropomiyo zin moleklnn bir ucuna tutunmu troponin de nen bir baka protein daha vardr. Troponin gerek te, lerbiri kas kaslmasnn kontrolnde zgl bir rol oynayan, zayf bal protein altbiim inden olumu bir komplekstir. Altbiimlerden biri (tro ponin I) aktin iin, dieri (troponin T) tropomiyozin iin, nc (troponin C) ise kalsiyum iyonlar iin kuvvetli affiniteye sahiptir. Bu kompleksin tropomiyozii aktine balad dnlr.Trponiin kalsi yum iyonlarna kuvvetli affinitesi, sonraki blmde akland gibi kaslma ilemini balatr.

Kaslmay Salayan M iyozin, A ktin Fila m entleri ve Kalsiyum yonlar Etkileim i


Aktin Filamentlerinin Troponin-Tropomiyozin Kompleksi ile nhibisyonu; Kalsiyum yonlary la Aktivasyon. Toponin-tropom iyozin komplek si olmad zaman saf aktin filameti, miyofibrilde bol miktarda bulunun magnezyum iyonlar ve ATP varlnda, miyozin molekllerinin balarna h e men kuvvetle balanr. Toponin-tropom iyozin kompleksi aktin filamentine eklenirse, bu balan ma olumaz. Dolaysyla gevek kasta norm al aktin filamentlerindeki aktif blgelerin topoin-tropomiyozin kompleksi tarafndan inhibe edildii veya kapatld dnlr. Ayrca, blgeler kaslma iin miyozin filam entlerinin balarna tutunamaz. Ka slma olm adan n ce tropoin-tropom iyozin kompleksinin inhibitr etkisi engellenmelidir. Bu, kalsiyum iyonlarnn roln gndeme getirir. Byk miktarda kalsiyum iyonlarnn varlnda, troponin-tropomiyozinin aktif filamentlerine inhi bitr etkisi basklanr. Bunun mekanizmas bilinm e mekle birlikte yle dnlr: Kalsiyum iyonlar, her biri 4 kalsiyum iyonuna kuvvetle balanabilen troponin C moleklleri ile birletiinde, troponin kompleksi biim deiikliine urar ve tropomiyo zin moleklne uyguland kuvvetle onu iki aktin iplii arasndaki olua eker. Aktinin aktif blgeleri aa kar ve kaslma gerekleebilir. Bu hipotetik bir mekanizma olsa da, tropom iyozin-troponi kompleksi ile aktin arasndaki norm al ilikinin kalsi yum iyonlar ile deitii ve bu durumun kaslmaya neden olduu vurgulanmaktadr.

72

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

" A k tif" A ktin F'lamenti le M iyozin apraz K p r leri A rasndaki Etkilem e-Kaslm ann "Boyunca Yrm e" Teorisi. Aktin flamenti kal siyum iyonlar ile aktive olur olmaz, miyozin filam entinin apraz kpr balar aktin filamentinin aktif blgelerine ekilir ve bu bir yolla kaslmaya neden olur. Hala ksmen teorik olsa da, apraz kp rlerle aktin arasndaki etkileimin kaslmaya n e den olduu bu ilemi destekleyen birok kant var dr ve buna kaslmann boyunca yrme (veya dili ark ) teorisi denir. ekil 6-7 kaslma iin varsaylan boyunca y rm e m ekanizm asn gsterm ektedir. Bu ekil iki apraz kpr bann aktin filam entinin aktif blgeleri ile birlem esi ve ayrlm asn gsterm ek tedir. Ban bir aktif blgeye tutunm asnn, ba ile apraz kpr kolu arasndaki intram olekler g lerde belirgin deiiklie neden olduu kabul edilmektedir. Kuvvetlerdeki bu yeni dzenlenm e, ban kola doru eilm esine ve aktin filam entlerin i beraberinde ekm esine neden olur. Ban eil m esine g vurumu ya da krek hareketi denir. Eilm eden hem en sonra, ba otom atik olarak ak tif blgeden uzaklar ve norm al dey dorultu suna dner. Bu pozisyonda, daha ilerideki aktin filam entinde yeni bir aktif blgeyle birleir; yeni bir krek hareketi yapm ak iin yeniden eilir ve aktin filam enti baka bir adm a geer. Dolaysy la, apraz kpr balarnn ileri geri eilerek aktin filam enti boyunca adm adm yrm esi, aktin filam entlerinin ularn miyozin filam entinin orta sna doru eker. apraz kprlerin her birinin bamsz olarak davrandna, tutunma ve ekm esinin devaml fa kat rastlantsal olduuna inanlr. Dolaysyla, her hangi bir zamanda aktin filamenti ile deide olan apraz kpr says ne kadar fazla ise, teorik olarak kaslma gc de o kadar fazla olur. Kaslma in Enerji Kayna O larak ATP-M iyozin Bann H areketinde Kimyasal Olaylar. Kas kasldnda bir i yaplr ve enerji gerekir. Kaslma ilem i srasnda byk miktarda ATP ADPa yklr. Kas tarafndan yaplan i ne kadar bykse, yklan ATP miktar da o kadar fazladr, buna Fenn etkisi denir. Bu olaylar dizisinin u ekilde olutuu d nlmektedir:

1. Kaslma balamadan nce, apraz kpr balar ATP ile balanr. Miyozin bann ATPaz aktivitesi ile ATP hemen yklr, fakat ykm rnleri olan ADP ve Pi baa bal kalr. Bu durumda ban biimi dikey olarak aktin flamentine doru uzanmakla birlikte henz aktine balanmamtr. 2. Troponin-tropomiyozin kompleksine kalsiyum iyonu balannca, aktin filamenti zerindeki aktif bl geler alr ve miyozin balar ekil 6-7de grld gibi buralara balanr. 3. apraz kpr bann aktin filamentinin aktif bl gesine balanmas, ban biimse] deiiklie uraya rak apraz kprnn koluna doru eilmesine neden olur. Bu, aktin flamentini ekmek iin gii vurumu salar. G vurumu aktive eden enerji "kurulmu yay gibi daha nce ATP moleklnn yklmas srasnda depolanmtr. 4. apraz kprnn ba eildii zaman, bal hal de bulunan ADP ve Pi salnr ve buraya yeni bir ATP molekl balanr. ATP moleklnn balanmas ba n aktinden ayrlmasna neden olur. 5. Ba aktinden ayrldktan sonra yeni bir ATP mole kl yklr. Aa kan enerji ba dikey pozisyonun da yeni bir g vurumu dngsne balamak zere hazr hale getirir. 6 . Daha sonra, yklm ATPden salad depo enerjisi ile hazrlanm ba, yeni bir aktif aktin fila menti blgesi ile baland zaman yeniden g vurumu yapar. Dolaysyla, ilem aktin filamenti Z membrann mi yozin filamentinin ularna ekinceye kadar veya kas taki yk daha fazla ekimin mmkn olmayaca du ruma gelene kadar tekrar tekrar gerekleir.

Aktin ve Miyozin Filamentinin stste Binme Derecesi - Kaslan Kasta Gelien Gerim zerine Etkisi
ekil 6 - 8 sarkom er boyu ve m iyozin-aktin fila m entinin stste binm e derecesinin, kaslan kas lifi tarafndan oluturulan aktif gerim e etkisini gsterm ektedir. Sada m iyozin ve aktin filam entlein in farkl sarkom er boylarndaki stste b in me dereceleri grlm ektedir. D iyagram daki D noktasnda aktin filam en ti st ste binm ed en miyozin filam entinin ularna kadar ekilm itir. Bu noktada aktif kas tarafndan oluturulan ge rim sfrdr. Daha sonra sarkom er ksaldka ve aktin filam enti miyozin filam entiyle stste b in dike, sarkom er boyu yaklak 2 . 2 m ikrom etreye dene kadar gerim giderek artar. Bu noktada, aktin filam enti miyozin filam entinin btn a p raz kprleriyle stste binm itir fakat henz miyozin filam entinin ortasna ulam am tr. D a ha ileriki ksalm alarda, sarkom er boyu 2 . 0 m ikro m etre olana kadar (B noktas), tam gerim devam eder. Bu noktada iki aktin filam en tin in ular b ir birinin ve miyozin filam en tlerin in stne b in meye balar. Sarkom er boyu 2.0 m ikrom etreden 1.65 m ikrom etreye doru dtke, A n o ktasn da, kaslma gc der. Bu noktada sarkom eri iki Z diski miyozin filam entlerinin ularna daya-

Kas kaslmasnda "Boyunca yrme" mekanizmas.

BLM 6 skelet Kasnda Kaslma

73

Normal kaslma aral


100-1

Kaslma srasndaki gerim Kaslma arasndaki aerm art

------ 1 ------------- 1 ------------ r -

1 2 3 Sarkomer boyu (mikrometre) normal

Kaslmadan nceki gerim D normal Uzunluk

2x
normal

EKL 6 - 8
Boyu 2.0 - 2.2 mikrometre iken maksimum kaslma gc gste ren bir sarkomer iin boy-gerim diyagram. Sag stte, A noktasndan D noktasna kadar deiik sarkomer uzunluklarnda aktin ve miyozin filamentlerinin greli pozisyonlar grlmektedir. (Gordon Huxley ve Julian: The length-tension diagram of single vertebrate striated muscle fib res. J. Physiol., 171: 28P, 1964den modifiye edilmitir.)

EKL 6 - 9
Kas boyunun kaslma gc ile ilikisi.

der. Bu durum, ekilde ok boyunda ksalm a ile gsterilm itir.

Kaslm a H znn Y k le likisi nr. D aha sonra, sarkom er boyunu ksaltan kasl ma devam ettike, miyozin filam entlerinin u la r bklr ve ekilde grld gibi kaslma g c belirgin olarak azalr. Bu diyagram aktin filamentleri ile miyozin fila mentlerinin apraz kprleri arasndaki stste binm e maksimum olduunda, kaslmann da m ak simum olduunu gstermektedir. Bu da aktin filam entlerini eken apraz kpr says ne kadar ok ise, kaslma gcnn de o kadar byk olduu d ncesini destekler. Salam Kasta Kas Boyunun Kaslma Gcne Etkisi. ekil 6-9 daki st eri ekil 6 - 8 dekine ben zemektedir, fakat tek kas lifi yerine salam, btn bir kas gstermektedir. Btn halindeki kasn iin de ok miktarda ba dokusu vardr; ayrca kasn deiik ksmlarndaki sarkomerlerin birlikte kasl malar gerekmez. Dolaysyla, eri, tek kas lifi iin gsterilenden farkl boyutlara sahip olmakla birlik te biimi ayndr. ekil 6 -9 da kas istirahat boyunda iken yani sarkom er boyu yaklak 2 m ikrom etre iken, m ak sim um kaslm a gc ile kaslr. Eer kaslm adan n ce kas norm al boyunun stne uzatlrsa, ka slm a olm adan nce bile kasta byk miktarda istirah at gerim i oluur, bu gerim ba dokusu, sakolem m a, kan dam arlar, sinirler ve dierleri nin elastik glerinden kaynaklanr. Kas norm al boyunun stnde geildii zam an - sarkom er boyu 2 . 2 m ikrom etreden byk olduunda - a k tif gerim denen kaslm a srasndaki gerim art Kas yke ka olmad zaman olduka hzl kaslr, normal bir kas yaklak 0 . 1 saniyede tam kaslma duru muna geer. Yk uygulandnda, ekil 6-10da grl d gibi, yk arttka kaslma hz azalr. Yk kasn oluturabilecei maksimum kuvvete kt zaman ka slma hz sfr olur ve kas lifi uyarlsa da hi kaslma meydana gelmez. Ykle hzn azalmasnn nedeni, kaslan kastaki y kn kas kaslmas srasnda gelien kasc gce zt yn de etki yaplmasdr. Dolaysyla ksalma hzn olutu racak net kuvvet azalr.

30-

Yk-karlayan kaslma (kg)

EKL 6 - 10
8 cm boyundaki bir iskelet kasnda ykn kaslma hz ile ilikisi.

74

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

KAS KASILMASININ ENERJ KAYNAI


Kas Kaslmas Srasnda Yaplan
Kas bir yke kar kasldnda i yapar. Bu, enerjini kastan, d yke transfer edildii anlamna ge lir, rnein bir cismi daha yksee kaldrmak veya harekete kar direnci yenmek gibi. matematiksel olarak u denklemle tanmlanr: W = LX D Denklemde W yaplan i, L yk ve D yke kar hareket mesafesidir. i gerekletirmek iin gerek li enerji, bir sonraki blmde tanmland gibi, ka slm a srasnda kas hcrelerinde meydana gelen kimyasal reaksiyonlardan elde edilir.

Kas Kaslmas in Enerji Kaynaklar


Kas kaslmas ATPda elde edilen enerjiye bal dr. Bu enerjinin ou apraz kprlerin aktin filam entlerii ektii, boyunca yrme m ekanizm a sn gerekletirm ek iin gereklidir, fakat az mikta r ( 1 ) kaslmadan sonra kalsiyumu sakoplazm adan sarkoplazmik retikuluma pom palam ak ve (2 ) aksiyon potansiyelinin yaylmas iin uygun iyo nik ortam devam ettirm ek zere kas lifi m em branda sodyum ve potasyum iyonlarn pom pala m ak iin kullanlr. Kas lifinde mevcut olan yaklak 4 milimolarlk ATP konsantrasyonu, tam kaslmay ancak 1-2 sa niye srdrebilir. 2. Blmde anlatld gibi, ATP ADPa yakldktan sonra, ADP saniyenin blm le ri iinde yeniden ATP oluturm ak zere refosfo ile edilir. Bu efosforilasyon iin birka enerji kay na vardr. ATP yeniden oluturm ak iin kullanlan ilk enerji kayna ATPa benzer bir yksek enerjili fos fat ba tayan fosfokreatinclir. Fosfokeatiin yk sek enerjili fosfat ba, Blm 67 ve 72 de daha ayrntl tartld gibi, ATPdakinden biraz daha yksek miktarda serbest enerjiye sahiptir. Fosfokreatinin yklmas ile aa kan enerji, bir fosfat iyonunun ADPa balanmasn ve yeni ATP olutu rulmasn salar. Bununla birlikte, total fosfokreatin miktar da ATP miktarnn ancak 5 kat kadar dr. Dolaysyla kasta depolanm ATP ve fosfokreatini toplam enerjisi, maksimal kas kaslmasn sadece 5-8 saniye srdrebilir. ATP ve fosfokreatini yeniden oluturmak iin kullanlan ikinci nem li enerji kayna, kas hcre lerinde depolanm olan glikojendir. Glikojenin

pirivik asit ve laktik aside hzl ykm sonucunda aa kan enerji ile ATP yeniden setezlenir. ATP daha sonra direkt olarak kas kaslm asn enerjilendirmek veya fosfokeatin depolarn yeniden olu turmak iin kullanlr. Bu "glikoliz m ekanizm as iki adan nemlidir. Birincisi, glikolitik reaksi yonlar oksijen olm asa da m eydana gelir, dolay syla oksijen salanamad zam an da kas kasl mas ksa sre devam ettirilebilir. kincisi, glikoli tik ilemle, hcresel besinlerin oksijenle reaksiyo na girm esinden yaklak ikibuuk kat daha hzl ATP oluur. Ancak, kas hcresinde ok fazla gliko liz rn birikmesi nedeniyle, glikoliz tek bana maksimum kas kaslm asn ancak 1 dakika kadar srdrebilir. nc ve son en erji kayna o k s id a tif m eta bolizm adr. Bu, oksijen in eitli hcresel besin maddeleri ile birleerek ATP oluturm as d em ek tir. Kas tarafndan uzun sreli kaslm ada kullan lan enerjinin yzde 9 5 inden fazlas bu kaynak tan elde edilir. Kullanlan besin m addeleri kabohidatlar, yalar ve proteindir. Birok saat s ren uzun sreli m aksim al kas aktiviteside en e r jinin byk ksm yalardan elde edilir. Ancak, 24 saat sren p eiyod lad a en erjin in en az yars yars glikojen t ken m ed en n ce depolanm glikojenden gelir. Bu en ejetik ilem lerin detayl mekanizm alar 67-72. Blmlerde tartlmtr. Ayrca, enerji sa lan farkl m ekanizm alarn deiik spor dallarnda ki nem i 84. Blmde spor fizyolojisinde anlatl mtr.

Kas Kaslmasnn Verimlilii. Bi makina veya moto run verimlilii enerji girdisinin s yerine ie evrilen yiizdesi olarak hesaplanr. En iyi koullarda bile kasta gi ri enerjisinin yzde 25den az ie evrilebilir, gerisi s ya dnr. Bu dk verimliliin nedeni, besin mad delerindeki enerjinin yaklak yarsnn ATP oluumu s rasnda kaybedilmesidir. ATP'deki enerjinin Sadece % 40-45'i ie evrilebilir. Kas ancak orta iddette kasld zaman maksimum verim elde edilebilir. Kas yavaa veya herhangibir ha reket olmakszn kaslrsa, i yaplmamasna veya az ya plmasna ramen byk miktarda s aa kar ve ve rimlilii azaltr. Dier taraftan kaslma ok hzl ise, enerjinin byk ksm kastaki viskoz srtnmeyi yen mek iin kullanlr, bu da kaslmann verimliliini azal tr. Basite, maksimum verimlilik, kaslma hz maksi mumun yaklak % 30unda iken meydana gelir.

BTN KAS K A S IL M A S IN IN ZELLK LER Kas kaslmasnn birok zellii tek bir kas sass ince lenerek anlalabilir. Bunun iin bir kasn siniri elekt riksel olarak uyarlarak veya kasn kendisine ksa sreli

BLM 6 skelet Kasnda Kaslma

75

sreleri kaslarn fonksiyonuna uygundur. Gzlerin bel li bir objede fiksasyonunu devam ettirmek iin okler hareketler ok hzl olmaldr. Gastroknemius kas ko ma ve zplamada ekstemite hareketlerinde yeterli hz salamak iin ota derecede hzl kaslmalchr. Soles kas ise vcudun yerekimine kar devaml desteklen mesi iin yava kaslr.

Arlk ZOTONK SSTEM

Elektronik kaydediciye ZOMETRK SSTEM

EKL 6 - 11
zotonik ve izometrik kayt sistemleri.

Hzl ve Yava Lifler. 04. Blmde spor fizyolojisin de daha geni tartld gibi, vcudun her kas hzl ve yava liflerin bir karmndan olumutur. Ayrca bu iki u arasnda deien lifler de vardr. Hzl reak siyon veren kaslar balca hzl lifler ve ok az sayda yava liflerden olumutur. Tersine, yava fakat uzun sre kaslarak yant veren kaslar balca yava lifler den olumutur. Bu iki lif tipi arasndaki faiklar un lardr;
Hzl lifler. (1) Daha byk kaslma gc iin daha b yk lifler. (2) Kaslmay balatmak zere hzl kalsiyum serbestlemesi iin geni bir sarkoplazmik retikulum. (3) Glikolitik ilemle hzl enerji salamak iin ok miktar da glikolitik enzimler. (4) Oksidatif metabolizma ikincil nemde olduu iin daha az kan akm. (5) Yine oksida tif metabolizma ikincil olduundan daha az sayda mitokondi. Yava lifler. (1) Daha kk lifler. (2) Daha kk si nir lifleri ile ine vasyon. (3) Daha fazla oksijen sala mak iin daha gelikin kan damar sistemi ve kapillerler. (4) Yksek dzeydeki oksidatif metabolizmay desteklemek iin ok sayda mitokondri. (5) Lifler bol miktarda, eritrositlerdeki hemoglobine benzer ekil de demir ieren bir protein olan miyoglobin ierir. Miyoglobin oksijenle birleir, onu ihtiya oluncaya kadar depolar ve mitokondriye oksijen tanmasn byk miktarda hzlandrr. Miyoglobin nedeniyle yava kas krmzms grnr ve krmz kas ad veri lir. Hzl kasta krmz miyoglobin yoktur ve beyaz kas adn alr. B tanmlardan, hzl liflerin srama ve ksa mesafe iddetli kouda olduu gibi hzl ve gl kas kaslmala rna uyum salad, yava kaslarn ise vcudun yere kimine kar desteklenmesi ve maraton koulan gibi

elektriksel uyar verilerek saniyenin blmleri iinde sonlanan tek, ani bir kaslma oluturulur.

zo to n ik ve zom etrik Kaslm a. Kasn ksalmadan kaslmasna izometrik, kastaki gerim sabit kalp ksa larak kaslmasna izotonik kaslma denir. ki tip kas kaslmasn kaydeden sistemler ekil 6-11de gste rilmitir. ekil 6-11'in sanda grld gibi, izometrik sis temde kas bir kuvvet transdiserine kar boyunu k saltmadan kaslr. Ayn eklin solunda bir kefe arlk tayan kas olarak gsterilen izotonik sistemde ise, kas sabit bir yke kar ksalr; izotonik kaslmann zellik leri kasn karsnda alt yke olduu kadar ykn eylemsizliine de baldr. zometrik sistem ise kasn kaslma kuvvetindeki deiiklikleri tam manasyla kaydeder. Dolaysyla, izometrik sistem en ok deiik kas tiplerinin fonksiyonel zelliklerini karlatrrken kullanlr.
Kas Kaslmasnn Seri Elastik Elemanlar. Kas lifleri bir yke kar kasldnda, tendonlar, kas liflerinin tendona tutunduu sarkolemmal ular ve hatta apraz kp rlerin menteeli kollar gibi kaslmayan ksmlar geri lirler. Bu elementlerin geilebilmesi iin kasn kaslabilir ksm fazladan yzde 3-5 ksalmaldr. Kaslma sra snda gerilen kas elementlerine kasn elastik seri bile enleri denir.

Farkl Kaslardan Kaydedilen zometrik Sarslarn zellikleri


Vcutta orta kulakta bulunan sadece birka milimetre uzunluk ve bir milimetre kadar apndaki ok kk stapedius kasndan, onun yarm milyon kat byklk teki kuadriseps kasna kadar ok farkl boyutlarda iske let kas vardr. Ayrca, lif aplan 10 mikrometre kadar kk, 80 mikrometre kadar byk olabilir. Buna bal olarak, kas kaslmasnn enerjetikleri kastan kasa b yk deiiklikler gsterir. Kas kaslmasnn zellikleri de kaslar arasnda farkllk gsterir. ekil 6-12 tip iskelet kasnn izometrik kaslmala rm gstermektedir: izometrik kaslma sresi > 4o sani / yeden az olan bir okler kas; kaslma sresi yaklak W5 saniye olan gastroknemius kas; ve kaslma sresi 1 /3 saniye kadar olan soles kas, ilgintir ki, bu kaslma

/\ / \

\ / A

...........Depolarizasyon sresi --------- Okular Kas ---------Gastroknemius --------- Soleus

\ \
i /
li t

\
200

40

~T~

80 Milisaniye

120

160

EKL 6 - 1 2
eitli memeli kas tiplerinin izometrik kaslma sreleri, aksiyon potansiyeli (depolarizasyon) ile kas kaslmas arasndaki latet dnemde grlmektedir.

76

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

uzun sren atletik olaylardaki devaml kas aktivitesi iin uyum salad anlalr.

s ke le t Kasnn K aslm a M ekan i i

M otor nite
Spinal kanal terkeden her motor nron, says kasn ti pine bal olmak zere, birok kas lifini inerve eder. Bir motor sinir lifi tarafndan inerve edilen kas liflerinin t mne motor nite denir. Genelde, kontrolnn hassas yaplmas gereken ve hzl reaksiyon veren kk kas larda, herbii motor nitede birka kas lifi (baz laringeal kaslarda iki veya ) vardr. Dier taraftan, soleus ka s gibi ok ince kontrol gerektirmeyen byk kaslarda, bir motor nitede birkayz kas lifi bulunabilir. Vcut taki btn kaslar iin ortalama bir say sylemek gse de, motor niteye yaklak 1 0 0 kas lifi dt tahmin edilebilir. Her motor nitedeki kas lifleri bir kasta birbirine bal deildir, onun yerine 3-15 liflik mikrodemetler halinde br motor nitelerin stne binerler. Bu iie geme motor nitelerin tamamen ayr segmentier ha linde hareket etmesi yerine birbirini destekleyecek e kilde kaslmasn salar.

Stimulasyon hz (kez/saniye)

EKL 6 - 13
Frekans smasyonu ve tetanizasyon.

Deiik Gte Kas Kaslmalar-G Sumasyonu Sumasyon, tek tek sarslam biieerek kasn kaslma iddetini artrmas demektir. Sumasyon iki yolla mey dana gelir: ( 1 ) ezamanl kaslan motor nitelerin say sn artrarak (mltipl lif sumasyonu), (2 ) kaslma fre kansn artrarak (frekans sumasyonu); bu tetaizasyona neden olabilir.
Multipl Lif Sumasyonu. Merkezi sinir sistemi kas ka slmas iin zayf bir sinyal gnderdii zaman, nce sayca az ve kk kas liflerini ieren motor niteler uyarlrlar. Sinyalin gc arttka, giderek daha b yk motor niteler uyarlmaya balar. En byk mo tor niteler en kklere kyasla 50 kat fazla kontrak til gce sahiptir. Boyut prensibi denen bu zellik nemlidir, nk kaslmalarn basamak halinde olumas, byk g gerektiinde kas kuvvetinin de receli olarak artmasn salar. Boyut prensibinin ne deni, daha kk motor nitelerin kk motor sinir lifleri tarafndan ynetilmesi ve spinal kanaldaki k k m otononlarn uyalabilirliklerinin byk olanlardan fazla olmasdr, dolaysyla doal olarak ilk nce onlar uyarlr. Multipl lif sumasyonunun dier bir nemli zellii farkl motor nitelerin asenkron olarak ynetilmesidir. Dolaysyla, kaslma motor niteler arasnda birbiri ar dna deiir ve bylece dk frekansta sinir sinyalle rinde bile dzgn kaslmalar olur. Frekans Sumasyonu ve Tetanizasyon. ekil 6-13 fre kans sumasyonu ve tetanizasyonu prensiplerini gs termektedir. Solda dk frekansl stimulasyonda bir biri ardna oluan tek sarslar gsterilmitir. Daha son ra frekans artarken her yeni kaslmann bir ncekinin stne bindii bir noktaya ulalr. Sonuta ikinci kasl ma ksmen birinciye eklenir, total kaslma gc fre kansla birlikte giderek artar. Frekans belli bir kritik de ere ulatnda, ardl kaslmalar o kadar hzldr ki,

gerekten bibi iyle kaynar ve ekilde grld gibi kaslma tamamen dzgn ve devaml olur. Buna teta nizasyon denir. Kaslma gc maksimumuna ulatk tan sonra frekansn daha fazla artmas kaslma gcn artrmaz. Aksiyon potansiyelleri arasnda bile kas sarkoplazmasnda yeterince kalsiyum iyonu bulunduu iin, kaslma hali aksiyon potansiyelleri arasnda da de vam eder.

Maksimum Kaslma Gc. Normal uzunluktaki bir


kasn maksimum tetaik kaslma gc, kasn santimet re karesine 3-4 kilogram, veya in karesine 50 paund kadardr. Kuadriseps kas karn kasnn 16 inkaresi ka dar olabildiine gre, patellar tendona 800 paund (362 kg) gerilim uygulayabilir. Dolaysyla, kaslarn bazen nasl tendolarn kemikteki balantlarndan koparabi lecekleri anlalabilir.

Kaslm ann B alangcnda K as G cndeki Deiiklikler-M erdiven Etkisi. Bir kas uzun bir istira
hat dneminden sonra kaslmaya balad zaman, balangtaki kaslma gc 10-50 sars sonraki gc nn ancak yars kadar olabilir. Bu demektir ki, kaslma gc bir platoya kadar giderek artar, bu fenomene mer diven etkisi denir. Merdiven etkisinin btn olas nedenleri henz bi linmese de, balca her aksiyon potansiyeli ile sarkoplazmik retikulumdan sitozole daha fazla kalsiyum iyon larnn salnmas ve hemen geri alnamamas nedeniy le sitozoldeki kalsiyum iyonlarnn artmasndan kay nakland dnlmektedir.

skelet Kas Tonusu


Kaslar istirahatte iken bile, genellikle belli bir miktar gerginlikleri vardr. Buna kas tonusu denir. Baz pato lojik durumlar dnda, iskelet kas lifleri aksiyon po tansiyeli ile uyalmad zaman kaslmadmdan, kas tonusu tamamen spinal kanaldan gelen dk hzda sinir impulslarna baldr. Bu, ksmen beyin den uygun n boynuz motonronlarna tanan impulslarla, ksmen de kasn iinde yerleik kas iciklerinden kaynaklanan uyarlarla kontrol edilir. Bunlar 54. Blm'de kas icii ve spinal kanal fonksiyonu ilikisinde tartlmtr.

BLM 6 skelet Kasnda Kaslma

77

Kas Yorgunluu Kasn uzun sra ve kuvvetli kaslmasnn kas yorgujg.tij durumuna neden olduu bilinmekteclr. Atletler de yaplan almalar gstermitir ki, kas yorgunluu direkt olarak kas glikojeninin tkenme, h^ ile orant ldr. Dolaysyla kas yorgunluunun, kas liflerinin kontraktil ve metabolik ilemlerinin ayn i verimini srdrememesinden kaynaklanmas olasdr. Aratr malar uzun sreli motor aktiviteden sonra sinir-kas kavadan sinir sinyallerinin iletiminin (bkz. 7. B lm) azaldn, bunun da kas kaslmasn zayflatt n gstermitir. Kaslan kastan geen ka_akmnmJaesilrnesi de, zellikle oksijensizlik ve besin salanamamas nede niyle, birka dakika iinde tam kas yorgunluuna ne den olur. Vcudun Kaldra Sistemleri KaslarJcamig-halandklat noktalara, gerilim u.ygulavarak i grr ve buna bal olarak kemikler eitli tip te kaldra sistemleri oluturur. ekil 6-14 biseps kas tarafndan nkolu kaldrmak zere aktive edilen kald ra sistemini gstermektedir. Byk biseps kasnn 15 cm karelik alana sahip olduunu dnrsek, maksi mum kaslma gc yaklak 136 kg olacaktr, nkol stkolla doru ada iken, biseps tendonunun balants dirsekte dayanma noktasnn yaklak 5 cm nndedir ve nkol kaldracnn toplam uzunluu 35 cm kadardr. Dolaysyla, bisepsin eldeki kaldrma gc 136 kilogra mn ancak yedide biri veya 19.4 kg kadar olacaktr. Kol tamamen uzatld zaman, bisepsin tutunma noktas dayanma noktasna 5 cmden daha fazla yaknlar ve bu durumda kolun ileri doru getirilebilme gc 19.4 kgdan ok daha az olur. Vcudun kaldra sistemlerinin analizi ksaca unla ra baldr; (1 ) kasn yapt noktalarn iyice bilinmesi (2 ) bunlarn kaldracn kuvvet noktasndan uzaklklar (3) kaldra kolunun uzunluu ve (4) kaldracn pozis yonu. Vcutta eitli tipte hareketler yaplr, bunlarn bir ksm byk g isterken bir ksm iin hareket ge nilii nemlidir. Buna bal olarak kas tipleri de eit lidir; bazlar uzundur ve boylarn ok ksaltabilir, baz lar ise ksa mesafede olduka iddetli kaslmalar sa-

larlar. eitli kas tiplerinin, kaldra sistemlerinin ve hareketlerinin incelenmesine kiesiyoloji denir ve in san fizyoanotomisinin nemli bir konusudur. Bir Eklemin Kar Tarafndaki A n ta g o n is t Kaslarn Kaslmas ile Bir Vcut Parasnn "Pozisyonlandrlmas" - A n ta g o n ist Kaslarn "K oa ktivasyo nu " Hemen hemen btn vcut hareketleri eklemin zt ta raflarndaki antagonist kaslarn ezamanl kaslmala ryla oluturulur. Buna antagonist kaslarn koaktivasyon denir ve beyin ile spinal kanaln motor kontrol merkezleri ile kontrol edilir. Bacak veya kol gibi vcut paralarnn pozisyonu an tagonist kas setlerinin greli kaslma dereceleri ile be lirlenir. rnein, bir kol veya bacan ortalama bir po zisyona yerletirilebilmesi iin antagonist kaslar eit olarak uyarlrlar. Uzatlm kasn ksalm kastan daha gl kasldn hatrlayalm. ekil 6-9da gsterildii gibi, kas tam kas boyunda maksimum kaslma gcn gsterir, normal boyunun yarsnda hemen hi kaslma gc yoktur. Dolaysiyla daha uzun olan antagonist kas ksa olandan daha gl kaslr. Bir bacak veya kol orta hattna doru hareket ettii srada, daha uzun olan ka sn gc azalrken, ksa olann gc ikisi eitlenene ka dar artar. Bu noktada, kol veya bacan hareketi durur. Sinir sistemi antagonist kaslarn aktivasyon derecesini deitirerek kol veya bacan pozisyonlanmasn yn lendirir. 54. Blmde motor sinir sisteminin bu pozisyolama ilemini ynetirken farkl kas yklerini kompanse eden baka mekanizmalara da sahip olduu grlmek tedir.

Fonksiyona Uymak in Kasn Yeniden Biimlenmesi Vcudun btn kaslar fonksiyonlarn yerine getirir ken devaml olarak yeniden biimlenir. aplar, boyla r, gleri, damarlanmalar ve hatta az da olsa kas lifi tipleri bile deitirilir. Bu yeniden biimlendirme ile mi genelde olduka hzldr, birka hafta iinde olur. Aratrmalar normalde bile kas kontraktil proteinleri nin 2 hafta iinde tamamen deitirilebildiini gster mitir. Kas H ipertrofisi ve Kas A trofisi Kasn total kitlesinin bymesine kas hipertrofisi, azal masna ise kas atrofisi denir. Hemen hemen btitn kas hipertrofllei kas liflerinde ki aktin ve miyozin filamentleinin saysndaki arttan kaynaklanr, buna bal olarak kas lifi geniler ki buna lif hipertrofisi denir. Bu olay genellikle kasn maksimal veya maksimale yakn kaslmasna yant olarak meyda na gelir. Kaslma ilemi srasnda kasn ezamanl ola rak yklenmesi de hipetrofi oluturur. Maksimum lipertrofi olabilmesi iin 6 - 1 0 hafta her gn sadece bir ka tane gl kaslma yeterlidir. Gl kaslmalarn hangi yolla hipertofye neden ol duu kesin olarak bilinmemektedir. Ancak, lipertrofi geliirken kasn kontraktil proteinlerinin sentez hz nn, yklma hzlarndan fazla olduu bilinmektedir. Bylece miyofbrillerde hem aklin hem miyozin fila-

EKL 6 14
Biseps kas ile aktive edilen kaldra sistemi.

78

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

mentlerinin says giderek artar bu art sklkla %50 kadar olabilir. Kas liflerinde miyofibriller blnerek ye ni miyofibriller olutururlar. Dolaysyla, kas liflerinde lipertrofiye neden olan balca etken miyofibril say sndaki bu byk arttr. Miyofibrillerin saysndaki artla birlikte enerji sa layan enzim sistemleri de artar. Art, zellikle ksa s reli gl egzersiz srasnda hzl enerji elde edilmesini salyan glikoliz enzimleri iin geerlidir. Kas uzun sre kullanlmad zaman kontraktil pro teinlerin ve miyofillerin yklma hz, yenilenme hzn dan daha fazladr. Dolaysyla kas atrofisi meydana gelir.

Kas Boyunun Uyumu. Kaslar normal boylarnn ze rindeki bir uzunlua gerildiklei zaman farkl bir hipertofi tipi meydana gelir. Kaslarn tedonlara birle tii yerlerde kas liflerinin ularna yeni sarkomeler ek lenir. Bunun dakikalar iinde gereklemesi, bu tip hipertrofinin ne denli hzl olduunu gsterir. Tersine, kas srekli olarak normal boyunun altndaki bir uzunlukta tutulursa, kas liflerinin ucundaki sarkomerler ayn hzla kaybolur. Kaslar bu yollarla dzgn kas kaslmas iin uygun boyda tutulmak zere devam l olarak yeniden ekillendirilirler. Kas Liflerinin Hiperplazisi. A kas gcnn olutu rulduu nadir durumlarda, hipertrofiye ilave olarak ba z noktalarda, kas liflerinin gerek saysnn artt gz lenmitir. Lif saysnn artna lif hiperplazisi denir ve daha nce genilemi olan liflerin lineer olarak yarl mas ile meydana gelir.
Kas Denervasyonunun Etkileri Kas sinirini kaybettii zaman normal kas boyutlarn devam ettirmesi iin gerekli olan kontraktil sinyallerini alamaz ve hemen atrofi balar. 2 ay kadar sonra, kas lif lerinde dejeneatif deiiklikler de grlmeye balar. Eer kas yeniden sinirlenirse, genellikle yaklak 3 ayda

fonksiyonlar tamamen geri dner, fakat bu sreden sonra fonksiyonel yeterlilik giderek azalr, 1 - 2 yldan sonra ise hi dnmez. Denervasyon atofsinin son basamanda, kas lifle rinin ou tahrip olur, fibrz doku ve ya dokusuyla yer deitirir. Geri kalan lifler bir hcre ekirdeini evrele yen uzun bir hcre zarndan ibarettir, kontraktil zel likleri yoktur. Sinir yeniden byse bile, artk miyofib rillerin rejenere olma kapasitesi yoktur. Denervasyon atofisi srasnda, kas fibillerinin yeri ni alan fibrz dokunun ksalma eilimi aylarca srer, buna kontraktir denir. Dolaysyla, fizik tedavinin en nemli amalarndan biri atrofiye urayan kaslar giisiizletiren ve ekilsizletire kontraktr geliimini en gellemektir. Bunun iin her gn kaslar gerilir veya atro fi srasnda kaslar gergin tutacak aletler kullanlr.

Poliomiyelitte Kas Kaslmasnn Dzelm esi: Makronotor nitelerin Geliimi. Sklkla poliomiyelitte g
rld gibi, kasa gelen baz sinir lifleri harapland zaman, dier sinir lifleri paalize kas liflerini inerve et mek zere birok yeni akson verirler. Bu da makromotor niteler denen, spinal kanaldaki her bir motor n ronun ierdii normal kas lifi sayasnn be kat kadar lif ieren byk motor nitelerin olumasna neden olur. Bu durum ince kas kontroln azaltsa da kaslarn yeni den g kazanmasn salar. Rigor M ortis lmden birka saat sonra btn vcut kaslar rigor mortis" (lm katl) denen bir kontraktr durumuna girer; bunda aksiyon potansiyeli olmad halde kas ka slr ve katlar. Bu katlk, geveme srasnda apraz kprlerin aktin filamentlerinden ayrlmas iin gerek li olan ATPnin tamamen kaybedilmesinden kaynakla nr. Kaslar kas proteinleri yklana kadar katlkta kalr lar. Ykm 15-20 saat sonra lizozomlardan serbestleyen enzimlerin neden olduu otolizle gerekleir ve yksek scaklklarda ilem hzlanr.

REFERANSLAR
A bernethy B : T h e Biophysical Foundations o f Human M ovem ents. C ham paign, IL : Hu man K in etics, 1997. A m o n o f M J: Flectrom yography in C lin ical Practice. New Y o rk : C hurchill Livingstone, 1998. Epstein M , H erzog W : T h eoretical M odels o f S keletal M uscle. New Y ork: W iley, 1998. E s sig D A : C ontractile activity-induced m ito chondrial biogenesis in skeletal m uscle. E x cr Sport S ei Rev 2 4 :2 8 9 , 1996. Fitts R H : C ellu lar m echanism s o f m uscle fa tigue. P hysiol Rev 7 4 :4 9 , 1994. Fitts R H , W id rick J J : M uscle m echanics: adap tations with exercise-training. E x er Sport S ei R ev 2 4 :4 2 7 , 1996. Florini J R . Ew ton D Z, C o olican S A : Growth horm one and the insulin-like growth factor system in m yogenesis. Endoc R ev 1 7 :4 8 1 , 1996. Froberg K : E x ercise and Fitness. Odense: O dense U niversity Press. 1997. H eckm an C J, Sandercock T G : From m otor unit to w hole m uscle properties during locon iotor m ovem ents. E x er Sport S ci R ev 2 4 :1 0 9 , 1996. Herzog W : Force-sharing among synergistic m uscles: theoretical considerations and e x perimental approaches. E xer Sport S ci Rev 2 4 :1 7 3 , 1996. Herzog \V: M u scle function in m ovem ent and sports. Am J Sports M ed 2 4 : S 1 4 , 1996. H offm an J F , Jam ieson JD : Handbook o f Phys iology: C ell Physiology. Bethesda: A m eri can Ph y siolog ical S o ciety , 1997. H uxley A F, Gordon A M : Striation patterns in active and passive shortening o f m uscle. Nature (Lond) 1 9 3 :2 8 0 , 1962. H uxley H E: A personal view o f muscle and m otility m echanism s. Annu Rev Physiol 58: I, 1996. Irving M . Piazzesi G : M otions o f myosin heads that drive m uscle contraction. News Physiol S ci 1 2 :2 4 9 , 1997. K raem er \VJ, Fleck S J. Evans \VJ: Strength and pow er training: physiological m echa nisms o f adaptation. E x er Sport S ci R ev 24: 3 6 3 , 1996. M ackinnon L T : A dvances in E x e rcise P hysiol ogy. Cham paign, 1L: Human K inetics, 1999. Martin R B , Bu rr DG , S h arkey NA : Skeletal Tissue M echanics. New Y o rk : Springer, 1998. Matthews G G : C ellular Physiology o f Nerve and M uscle. M aldon, M A : B la ck w ell S c i ence, 1998. Maughan R J, G leeson M . G reen h aff PL: B io chem istry o f E x e rcise and Training. Oxford: O xford U niversity Press, 1997. M aw S, Frank J , G reig G : A spinal circuitry sim ulator as a teaching tool fo r neurom us cular physiology. A m J Physiol 2 7 0 :S 5 0 , 1996. Mazzanti M : Ion perm eability o f the nuclear envelope. N ew s Physiol S c i 13 :44, 1998. N ielsen O B , Overgaard K : Ion gradients and contractility in skeletal m uscle: the role o f active N a + , K + transport. A cta Physiol Scand 1 5 6 :2 4 7 , 1996. Pctte D, Staron R S : M am m alian skeletal mus-

BLM 6 skelet Kasnda Kaslma


cle fiber type transitions. Int Rev Cyto! 1 7 0 :1 4 3 , 1997. Pierce G N , C laycom b W C : N ovel M ethods in M olecular and C ellular Bioch em istry o f M uscle. Dordrecht: Kluw er A cad em ic Pub lishers, 1997. P ollack G H : T h e cross-bridge theory. Physiol R ev 6 3 :1 0 4 9 , 1983. Pusch M , Jentsch T J : M olecular physiology o f voltage-gated chloride channels. Physiol R ev 7 4 :8 1 3 , 1994. R ichter E A : S keletal M uscle M etabo lism in E x e rcise and D iabetes. New Y o rk : Plenum Press, 1998.

79

Robin son JD : M oving Questions: A H istory o f M em brane Transport and B ioen ergetics. New Y o rk: Oxford University Press, 1997. R ow ell L B . Shepherd JT : Handbook o f P hysi ology, S ec. 12: E x ercise: Regulation and Integration o f M ultiple System s. New Y o rk : Oxford U niversity Press, 1996. Sch n eid er M F : Control o f calcium release in functioning skeletal m uscle fibers. Annu Rev Physiol 5 6 :4 6 3 , 1994. Silverm an DC: Neuromuscular B lo ckad e. P h il adelphia: J B Lippincott, 1994. Sugi H: Current Methods in M uscle P h y siol

ogy. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1998. Szent-G yorgyi A G : Regulation o f contraction by calcium binding m yosins. Bio p hy s Chem 5 9 :3 5 7 , 1996. V an der K loot W , M olg J : Quantal ace ty lch o lin e release at the vertebrate neurom uscular ju n ction . Physiol Rev 7 4 :8 9 9 , 1994. W elch M D , M alavarapu A , R o senb latt J , M itchison T J : A ctin dynam ics in vivo. Curr Opin C ell B io l 9 :5 4 , 1997. W ells D G , Fallon JR : T h e state o f the union: neurom uscular ju n ctio n . Curr B io l 6 :1 0 7 3 , 1996.

skelet Kasnn Uyarlmas: A. Nromuskler leti ve B. Uyarlma-Kaslma Balants

UYARILARIN SNRDEN SKELET KAS LFLERNE LETM: SNR-KAS (NROMUSKLER) KAVAI


skelet kas lifleri omuriliin n boynuzunun byk m otor nronlarndan balayan byk miyelinli si nir lifleri ile ineve edilir. 6 . Blmde iaret edildii gibi her sinir lifi normalde birok kez dallanr ve ile birka yz iskelet kas lifini uyarr. Sinir ucu, kas lifiyle lifin ortasna yakn bir yerde, sitir-kas kava denen bir balant yapar ve aksiyon potansiyeli kas lifinin ularna doru iki ynde yaylr. Kas lifle rinin yaklak yzde ikisi dnda, her lifde sadece bir kavak vardr. Sinir-Kas Kavann Fizyolojik Anatom isi-M oto r Son Plak. ekil 7 A ve B byk miyelinli sinir lifi ile iskelet kas lifi arasndaki sinir-kas kavan gstermektedir. Sinir lifi u ksmnda term inal d a l lara ayrlr ve kas lifinin iine doru girer, fakat lifin plazma m em bram m n dnda kalrlar. Bu yapnn tam am na m otor son p la k denir. Bu yap, kendisini etraftaki svlardan ayran bir veya daha fazla Schwann hcresi ile evrilmitir. ekil 7-1C bir tek-akson terminali ile kas lifi m em bram arasndaki kavan elektron mikrografik taslan gstermektedir. M embranm invajinasyonuna sinaptik oluk veya sinaptik ukur denir ve terminalle lif membram arasndaki bolua sinap tik yark denir. Bu alan 20-30 nanom etre geniliindedir. Oluun tabannda subnral yark denen kas m em bram m n yapt ok sayda kk kvrm vardr, bunlar sinaptik tansm iterin etkili olabilece i yzey alann byk oranda geniletir. Akson terminalinde bulunan ok sayda mitokondri balca eksitatr bir tansm iter olan asetilkolinin sentezi iin gerekli enerjiyi salar. Asetilkolin kas lifini uyarr. Asetilkolin sinir term inalinin sitoplazm asnda setezlenir fakat hzla birok k k sin aptik vezikille absorbe edilir, bir son plak term inalinde normalde yaklak 300000 adet vezi80

kl vardr. Sinaptik aralkta bulunan ok miktarda asetilkolin esteraz enzim i asetilkolini sinaptik vezikllerden salndktan sonra ykar.

Sinir Terminallerinden Asetilkolin Sekresyonu


Bir sinir uyars sinir-kas kavana ulatnda, yaklak 125 asetilkolin vezikl term inalden si naptik arala boaltlr. Bu m ekanizm ann baz de taylar stte nral m em bran, kas m em bram ve alt ta subnral kvrmlar ile sinaptik oluun detayl grntsn resmeden ekil 7 -2 de grlebilir. Nral m em branm i yzeyinde ekil 7 -2 deki enine kesitte gsterilen lineer dense barlar (koyu ubuklar) vardr. Her youn ubuun iki tarafndan membraa penetre olmu voltaj kapl kalsiyum kanallar olduklarna inanlan proteinler bulunur. Aksiyon potansiyeli term inal boyunca yayld za man bu kanallar alr ve ok miktarda kalsiyumun terminal iine diffze olmasn salar. Kalsiyum iyonlarnn asetilkolin vezikllerini etkileyerek, o n lar nral m em branda youn ubuklara yakn bl gelere ektii dnlmektedir. Baz vezikller membranla birleir ve asetilkolin ieriklerini ekzositozla sinaptik arala boaltrlar. Yukarda bahsedilen detaylarn bazlar spektatif olsa da, vezikllerden asetilkolin serbestlem esine neden olan uyarnn kalsiyum iyonlarnn girii ol duu bilinmektedir. Ayrca, vezikller youn barla ra komu m em braa doru boaltlrlar. Asetilkolinin Postsinaptik M em b ran d a yon Kanallarn Ac Etkisi. ekil 7 -2 de kas m em bamnda ok sayda asetilkolin reseptr grlm ekte dir; bunlar gerekte asetilkolin kapl iyon k a n a lla rdr ve asetilkolin vezikllerinin sinaptik yara boaltld youn ubuk alanlarnn hem en altn da uzanan subnral kvrmlarn azlarnda yerle milerdir. Her reseptr, toplam molekl arl 275,000 olan byk bir protein kompleksidir. Kompleks, iki

BLM 7 skelet Kasnn Uyarlmas: A. Nromuskler ileti ve B. Uyarlma-Kaslma Balants

81

Akson Miyelin klf Teloglial Miyofibriller

Kas ekirdekleri

EKL 7- 1
Motor son plan eitli grntleri. A, Son plak tan boyuna kesit. B, son plan d grn. C, Bir akson terminali ile kas lifi membran arasndaki bir leme noktasnn elektron mikrografik grnts. Ada dikdrtgen iinde be lirtilen alan gstermekle dir. (Fawcett'danR. Cauteaux; Bloomand Fawcett: A textbook of Histology. Phi ladelphia, W.B. Saunders Company, 1986dan modifye edildii gibi.) Sinaptik vezikller

Sinaptik oluktaki akson terminali

Subrnal

alfa ve birer beta, delta, g am a olmak zere be pro tein altbirimden olumutur. Bunlar yanyana gele rek bir tbler kanal olutururlar. Kanal, iki alfa altbirim proteinine iki asetilkolin molekl balanncaya kadar kapal kalr. Balanma, ekil 7-3'de gs terildii gibi, biim sel bir deiiklie neden olarak kanaln almasn salar; eklin st tarafndaki ka nal kapal, alttaki kanal ise asetilkolin moleklleri nin balanmas ile almtr. Ak asetilkolin kanalnn ap yaklak 0,65 n a nom etre kadardr, ki bu btn nemli pozitif iyonlarn-sodyum (Na+), potasyum (K+) ve kalsiyum (Ca++)- kanaldan kolaylkla gem esine izin verecek

^Vezikl xy Nral membran ns /

, Youn bar /Kalsiyum kanallar / lamna ve asetilkolinesteraz

//

kadar byktr. Dier taraftan, kanaln azndaki gl negatif ykler nedeniyle klor iyonlar gibi n e gatif iyonlar gemezler. Pratikte, asetilkolin kanallarndan iki nedenle di er iyonlardan daha ok sodyum iyonlar geer. Bir, konsantrasyonu yeterince byk olan sadece iki pozitif iyon vardr, ekstraseller svda sodyum iyonlar ve intraseller svda podasyum iyonlar. ki, kas m em brannn i yzndeki -80 ila -90 milivoltluk negatif potansiyel, pozitif ykl sodyum iyonlarn lifin i tarafna ekerken, potasyum iyonlar dar doru kmaya meylettiklerinde on lar engeller. Dolaysyla ekil 7 -3 n alt panelinde gsterildii gibi asetilkolin kanallarnn alm asnn balca e t kisi ok sayda sodyum iyonlarnn ok sayda pozi tif yk tayarak lifin iine girmesidir. Bu, kas lifi membrannda son p la k potansiyeli denen lokal bir potansiyel deiiklik oluturur. Daha sonra, son plak potansiyeli kas m embrannda aksiyon potan siyelini balatr ve kas kaslmasna neden olur. Serbestlenen A setilkolinm A setilko lin esterazla Yklm as. Asetilkolin sinaptik arala veril dikten sonra, aralkta bulunduu srece asetilko lin reseptrlerini aktive etmeye devam eder. An cak, iki nedenle hem en uzaklatrlr: (1) Asetilkolinin ou, presinaptik u ile postsinaptik kas m em bran arasndaki sinaptik boluu dolduran ince sngerimsi ba dokusu tabakas olan bazal laminaya tutunmu bulunan asetilkolinesteraz e n zimi ile yklr. (2) Kk bir miktar ise sinaptik ala nn dna difze olur ve artk kas lifi m em brann etkileyemez.

Serbestle me blge leri

Kas membran

Asetilkolin reseptrleri

Subnral yark

O
EKL 7- 2
Sinir-kas kavann ral mcmbran ve sineptik vezikllerden asetikolini serbestlem esi. Asetikolinin salg blgeleri ile subnral yanklarn azlarnn yaknlna dikkat ediniz.

82

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

potansiyelinin prensibini gstermektedir. ekilde ayr son plak potansiyeli grlmektedir. A ve Cdeki son plak potansiyelleri aksiyon potansiyeli oluturam ayacak kadar zayftr, fakat ekilde kaydedildii gibi zayf lokal son plak potansiyelleri ni meydana getirirler. Tersine, B'deki son plak po tansiyeli sodyum kanallarnn alm asna neden olacak kadar gldr dolaysyla giderek daha faz la sodyum iyonunun lifin iine girmesinin olutur duu self-rejeneratif (kendini yenileyen) etki aksi yon potansiyelini balatr. Ada, kas lifinin asetilko lin reseptr blgesinde asetilkolinle yararak onun kanallardaki etkisini bloke eden kiirarla zehirlen mesi nedeniyle son plak potansiyeli zayftr. Cde son plak potansiyelinin zayfl, bir m akteiyel toksin olan botilisnus toksininin sinir ularndan asetilkolin salnmn azaltmasna baldr. Sinir-Kas Kavandaki letim in G venlik Faktr; Kavak Yorgunluu. Kural olarak, sinir kas kavana ulaan her impuls kas lifini uyarmak iin gereken son plak potansiyelinin yaklak ka tna neden olur. Dolaysyla, normal sinir-kas kav ann yksek bir gvenlik faktr olduu syle nir. Bununla birlikte, sinir lifinin dardan birka dakika sreyle, saniyede 1 0 0 'den fazla hzda uyarl mas, her uyar ile serbestleyen asetilkolin veziklnn saysn ylesine azaltr ki uyarlar kas lifine geemez. Buna sinir-kas kavann yorgunluu denir ve merkez sinir sistemindeki sinaps yorgun luunun benzeridir. Normal koullarda sinir-kas kavanda yorgunluk enderdir ve ancak kas aktivitesi ok bitkin drc dzeylerde ise oluur. EKL 7- 3
Asetikolin kanal. A, Kapal durumda. B, Asetikolin balandk tan ve biimsel deiiklik kanal aldktan sonra, ok miktarda sodyumun kas lifine girmesine ve kaslmay uyarmasna izin ve rir. Negatif ykl iyonlarn giriini engelleyen kanal azndaki negatif yklere dikkat ediniz.

Asetilkolin Oluumu ve Serbestlemesinin Molekler Biyolojisi


Sinir-kas kava kolayca allabilecek kadar byk olduu iin, kimyasal iletinin ou detaylarnn all-

Asetilkolinin sinaptik aralkta kald ksa sreancak birka milisaniye- hem en hem en btn kas liflerini uyarmaya yeterlidir. Daha sonra asetilkoli nin hzla uzaklatrlmas kas lifinin, ilk aksiyon po tansiyelinden sonra, yeniden uyarlmas engeller. Son Plak Potansiyeli ve skelet Kas Lifinin Uyarlm as. Asetilkolin kanallar ald zaman kas lifine birden sodyum iyonlarnn girmesi, lokal son p la k blg esin d e m em brann i yznde potan siyelin pozitif ynde 50-70 milivolt kadar artm as na neden olur. 5. Blm den hatrlanaca gibi, m em bran potansiyelinde 20 ila 30 milivolttan faz la ani art normalde sodyum kanal aktivasyonunun pozitif feedback etkisini balatm ak iin yeter lidir, dolaysyla asetilkolinin uyars ile yaratlan son p la k potansiyeli, (50-70 mV) normalde kas li finde aksiyon potansiyelini balatm aya yetecek miktardan ok fazladr. ekil 7-4 aksiyon potansiyelini balatan son plak

EKL 7- 4
Son plak potansiyelleri. A, Krarize bir kastan kaydedilen, aksi yon potansiyeli oluturamayacak kadar zayf son plak potansi yeli; B, kas aksiyon potansiyeli oluturan normal son plak po tansiyeli; C, son plak asetikolin serbestlem esini azaltan botilismus toksini ile oluturulan zayf son plak potan siyeli, bu da kas aksiyon potansiyeli meydana getiremeyecek kadar zayftr.

BLM 7 skelet Kasnn Uyarlmas: A. Nromuskler leti ve B. Uyarlma-Kaslma Balants

83

d birka sinir sistemi sinapsndan biridir. Sinir-kas kavanda asetilkolinin yapm ve serbestlemesi aa daki basamaklar takip eder. 1. Yaklak 40 nanometre apndaki kk vezikller, spinal kanalda motor nronlarn hcre gvdesinde Golgi apareyi tarafndan yaplr. Bu vezikller aksoplazma akm ile sinir liflerinin ularndaki sinir kas kava na kadar tanr. Bir iskelet kas son plann sinir ucunda 300,000 tane kadar kk vezikiil toplanr. 2. Asetilkolin sinir lifleri terminalinde sitozolde sentezlenir, sonra vezikllerin membranndan iine ta nr. Burada, her veziklde yaklak 10,000 asetilkolin molekl olmak zere olduka konsantre biimde de polanr. 3. istirahat koullarnda, bir vezikl nadiren sinir ucunun membran ile birleir ve asetilkolinini sinaptik olua boaltr. Boalan 10,000 asetilkolin molekl "pa ketinin etkisiyle, lokal bir kas lifi alannda yaklak 0,4 milivolt iddetinde ve birka milisaniyede sonlanan minyatr son plak potansiyeli meydana gelir. 4. Sinir ucuna bir aksiyon potansiyeli ulat za man, terminalde bulunan ok sayda voltaj kapl kal siyum kanalnn almas ile terminaldeki kalsiyum konsantrasyonu yaklak 100 kat artar. Bu da asetilko lin veziklleinin terminal membranyla birleme h zn 10,000 kat artrr. Birleen her vezikln d yze yi yrtlr ve asetilkolin sinaptik yara ekzositozla at lr. Her aksiyon potansiyeli ile genelde 125 kadar vezi kl alr. Asetilkolin daha sonra asetilkolinesteraz ile asetat iyonu ve koline yklr, kolin yeniden asetilkolin oluturulmasnda kullanlmak zere aktif olarak sinir ucuna geri alanr. Bu olaylar zinciri 5-10 milisaniye iinde oluur. 5. Vezikl asetilkolinini saldktan sonra, vezikln membran hcre membrannn bir paras haline gelir. Sinir ularnda bulunan vezikllerin says ancak birka bin sinir uyarsn tamaya izin verecek kadardr. Dola ysyla, sinir-kas iletiminin devam edebilmesi iin, vezi kller 2. Blmde anlatlan endositozla sinir membranmdan yeniden elde edilir. Aksiyon potanisyeli getik ten sonra birka saniye iinde, terminal sinir membrannda orijinal vezikl alanlarnda membrann altna tu tulan sitozoliin kaslabilir proteinleri, zellikle klatrin tarafndan oluturulan rtl ukurlar belirir. Yaklak 2 0 saniye iinde proteinler kaslarak ukurlarn membann i yzne doru ayrlp yeni veziklleri olutur masn salar. Sonraki birka saniye iinde asetilkolin bu vezikllerin iine tanr ve yeni bir asetilkolin salg dngs iin hazr olur.

yon alanlar yaratarak i grrler. Kas lifinin her repolarizasyonunda, depolaize alanlar szdrdklar iyonlar nedeniyle yeni bir aksiyon potansiyeline, dolaysyla spazm durumuna neden olur. Sinir-Kas Kavanda letiyi Bloke eden lalar. Kiirariform ilalar olarak bilinen bir grup ila, uyarlarn son plaktan kasa gemesini engelleyebilir, rnein Dtubokrarin kas lifi membrann, asetil kolinin etkisini asetil kolin reseptr blgesinde bloke ederek etkiler. Dolaysyla son plakda serbestleyen asetilkolin, kas membranndaki asetilkolin kanallarnn geirgenliini aksiyon potansiyelini balatacak kadar artramaz. Asetilkolinesteraz Aktive Ederek Sinir-Kas Kava n Uyaran lalar, zellikle iyi bilinen ila; neostigmin, fizostigmin ve diizopropil florofosfat, asetilkolinesteraz inaktive ederler. Bu nedenle son plaa ser bestleyen asetil kolin hidrolize edilemez. Sonuta ard k sinir uyarlaryla sinaptik aralkta giderek artan mik tarda asetil kolin birikir. Bu durum, kasa birka sinir uyars ulamas durumunda bile kas spazm larna yol aar. Bu, larinks spazmna yol aarak kiiyi soluksuz b rakabilir ve lmne yol aabilir. Neostigmin ve fizostigmin asetilkolinesterazla birleeek bu enzimi birka saat inaktive eder, daha sonra asetilkolinesterazdan ayrlr, enzim yeniden aktivasyon kazanr. Oysa gl bir "sinir gaz olarak kullanlan di izopropil florofosfat, asetilkolinesteraz haftalar boyun ca inaktive eder ve bu yzden ldrc bir zehirdir.

Miyasteniya Gravis
Her 20,000 kiiden birinde grlen miyasteniya gravis, sinir-kas kavanda, sinyallerin sinir lifinden kasa iletilememesi nedeniyle paraliziye sebep olur. Miyaste niya gravisli kiilerin ounun kannda patolojik ola rak asetilkolin kapl tayc proteinlere kar otoantikorlar gsterilmitir. Dolaysyla, miyasteniya gravis, kiilerde asetilkolinle aktive edilen iyon kanallarna kar antikorlarn gelitii bir otoimmn hastalk ola rak bilinir. Sebep ne olursa olsun, kas liflerinde meydana gelen son plak potansiyelleri kas liflerini uyaramyacak ka dar zayftr. Hastalk yeterince iddetli ise, hasta paraliziden, zellikle solunum kaslarnn paralizisinde lr. Miyasteniya gravis genellikle neostigmin veya di er antikolinesteraz ilalarla tedavi edilir. Bunlar si naptik yarkta daha fazla asetilkolinin birikmesini sa lar. Paralizili hastalarn bazlar, ilatan sonraki daki kalar iinde hemen hemen normal fonksiyon grme ye balayabilir.

inir-Kas Kavanda letimi Etkileyen lalar


Asetilkolin-Benzeri Etki ile Kas Lifini Uyaran ilalar. Metakolin, karbakol ve nikotin gibi birok bileik kas li finde asetilkoline benzer etkiye sahiptir. Bu ilalarla asetilkolin arasndaki fark, kolinesteraz ile yklmamalar veya yava yklmalar, dolaysyla bir kez kas lifine uyguladklarnda etkilerinin birok dakikadan birka saate kadar srmesidir. Bu ilalar asetilkolin reseptr lerinin bulunduu motor son plakta lokal depolarizas-

KAS AKSYON POTANSYEL


5. Blmde tartlan sinir lifinde aksiyon potansi yelinin balamas ve iletimi ile ilgili hem en herey, baz farkllklar dnda iskelet kas lifine de uyarla nabilir. Kas potansiyellerinin baz kantitatif zellik leri unlardr:

84

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

1. stira h at m e m b ra n p o tan siy eli: iskelet liflerin de 80 ila -90 m ilivolt k a d a rd r - b y k m iyelinli sin ir lifle rin dek i gibi. 2. A k siyon p o tan siy e lin in s resi: iskelet k a sn d a 1-5 m ilisa n iy e d ir - by k m iyelinli sinirlerin y ak lak b e kat kadar. 3. leti hz: 3-5 m /sn - iskelet k asn eksite e d en b y k m iy elin li sin ir liflerindeki ileti h zn n y ak lak
* 113*-

m en yanma serbestlem esine neden olur ve kalsi yum iyonlar kaslmay salar. Btn bu olaylara yarlm a-kaslna balants denir.

UYARILMA KASILMA BALANTISI Transvers Tbl-Sarkoplazmik Retikulum Sistemi


ekil 7-5, T tbl-sarkoplazmik retikulum sistem i ile evrili miyofibilleri gstermektedir. T tblleri ok kktr ve miyofibrillere transvers olarak iler ler. Hcre m em banndan balar ve kas lifinin bir tarafndan dier tarafna kadar olan mesafeyi kateder. ekilde grlmemekle birlikte, bu tibller ara larnda dallanr, dolaysyla btn m iyofibiller arasnda birletirici T tbl alarm olutururlar. Ayrca, hcre nem brannda baladklar yerde T tblleri da da aktr. Dolaysyla, kas lifini ev releyen sv ile ilikidedirler ve lm enlerinde ekstraseller sv bulunur. Dier bir deyile, T tblleri

Aksiyon Potansiyelinin Transvers Tbl Sistemi le Kas Lifi ine Yaylmas


skelet kas lifleri o kadar byktr ki, membran b o yunca yaylan aksiyon potansiyeli, lifin derin k smlarnda hem en hi akm oluturamaz. Kaslma oluturabilmesi iin bu elektriksel akmlarn btn miyofibrillerin yaknlarna kadar inmeleri gerekir. Bu durum, aksiyon potansiyellerinin kas lifi bo yunca bir yandan dier yana uzanan transvers tiibiillerle (T tblleri) tanmas sayesinde gerekle ir. T tbl aksiyon potansiyeli, kalsiyum iyonlar nn sakoplazmik retikulumdan miyofibrillerin he

Sarkolemma

Retikulum triadi Z izgisi Transvers tbl

Sarkoplazmik retikulum Aband Mitokondri Transvers (T) tiibl-sarkoplazmik retikulum sistemi. Byk sistertalardn sonlanan longitudinal tiibiillere dikkat ediniz. Sisternalar daT tiibllerine bitiiktir. Ayrca,T tblleri hcre mebramnn d ile ilgilidir. Bu izim her sarkomerde Z izgisi hizasna yerlemi bir T tbl olan kurbaa kasndan ya plmtr. Memeli kalp kasnda da benzer bir dzen vardr, fakat m e meli iskelet kasnda her sarkomer de A-I birleim yerinde iki T lbl bulunur. (Fawcettdan: Bloom and Fawcett: A textbook of Histo logy. Philadelphia, W.B. vSaunders Company, 1986. Peachey: J. Cel Bi ol. 25: 209, 1965. Sylvia Colard Ke ene tarafndan izilmitir.)

I band

Transvers tbl Terminal sistema

/X
Sarkotbller

BLM 7 skelet Kasnn Uyarlmas: A. Nromuskler leti ve B. Uyarlma-Kaslma Balants

85

hcre membrannn internal uzantlardr. Bylece, aksiyon potansiyeli kas lifi m em bran boyunca ya yldnda, ayn zamanda T tblii boyunca kas li finin derinliklerine de yaylr. T tbiillerini evrele yen bu aksiyon potansiyeli akmlar, kas kaslmas n salar. ekil 7-5, krmz renkle sarkoplazm ik retikulmu da gstermektedir. Sarkoplazmik retikulum iki byk paradan olumutur ( 1 ) miyofbillere pa ralel uzanan uzun longitdinal tiibller, (2 ) bunla rn sonland term inal sisterna denen T tblleie bitiik byk blmeler. Kas lifi longitudinal ke silerek elektron mikrogafi alnrsa tbln yann daki komu sisternalar grlebilir. Ortada bir sant ral tbl ile iki yannda byk sisternalarda olu an yap bir triad (l) grnts verir. Bu yap, ekil 7-5de ve 6-3n elektron mikrografnda gs terilmitir. ekil 7 -5 te grld gibi, kurbaa gibi aa gurup hayvanlarn kasnda, her sarkom erde Z diskleri dzeyinde yerleik bir tek T tbl a var dr. Kalp kas da bu tip T tbl sistem ine sahiptir. M emeli iskelet kasnda ise her sakom er iin, kas kaslm asnda gerek mekanik glerin oluturul duu miyozin filam entleinin iki ucuna yakn yer lem i iki T tbl a vardr. Dolaysyla, m em eli iskelet kas hzl uyarlma iin optimal bir organi zasyona sahiptir.

kulumun longitudinal t b llein d e ok sayda kalsiyum kanalnn hzla alm asna, neden olur. Kanallarn ak kald birka m ilisaniye srasn da, kas kaslm asndan sorum lu olan kalsiyum iyonlar m iyofibilleri evreleyen sakoplazm aya verilir. Serbestleyen kalsiyum iyonlar komu miyofibillere difze olur, burada 6 . Blmde anlatld gi bi, troponin Cye kuvvetle balanr ve kas kaslm a sn oluturur. Kalsiyum yonlarn S a rk o p lazm ik Svdan G eri Alan Kalsiyum Pom palar. Kalsiyum iyon lar bir kez sarkoplazmik tbllerden serbestleyip m iyofibillere difze olursa, konsantrasyonu miyofibriler svda yksek kald srece kas kaslm a s devam edecektir. Ancak, sarkoplazm ik etikulumun duvarlarnda yerlemi olan aktif kalsiyum pom palar, kalsiyum iyonlarn devam l olarak m iyofibrillerden tekrar sarkoplazm ik t b llee pompalar. Bu pompa, kalsiyum iyonlarn tblle rin iinde yaklak 1 0 , 0 0 0 kat konsantre edebilir. Ayrca, retikulumun iinde bulunan kalsekestin adl bir protein, iyon halindekinin 40 kat kadar kalsiyumu balayarak, kalsiyum depolanm asnda 40 kat art salayabilir. Kalsiyumun sarkoplazmik retikuluma youn transferi, m iyofibiler svdaki total kalsiyum iyonlarn azaltr ( 1 0 7 molardan daha aza). Bylece, aksiyon potansiyelinden h e m en sonraki dnem hari, miyofibrillerde kalsi yum iyonlar olduka dk dzeylerde tutulur. Kalsiyum yonlarnn Eksitatr Pulsasyonu. Normalde, miyofibilleri evreleyen sitozolde 10 7 m olardan dk olan kalsiyum iyon konsantrasyo nu, kaslma oluturamayacak kadar azdr. Dolay syla, istirahat durumunda troponin-tropom iyozin kompleksi, aktin filam entlerindeki inhibisyonu srdrerek kas gevek tutar. Dier taraftan T tiibl-sarkoplazm ik retikulum sistem inin tam uyarlm as, kalsiyum iyon k on santrasyonunun m iyofibiler svda 2 X 10 4 m o-

Sarkoplazmik Retikulumdan Kalsiyum yonlarnn Serbestlemesi


Sarkoplazmik etikulumun zgn niteliklerinden birisi de vezikler tbllerin iinde yksek kon santrasyonda kalsiyum iyonlar ierm esi ve komu T tblnde aksiyon potansiyeli meydana geldii zaman bunlar boaltmasdr. ekil 7-6, T tblndeki aksiyon potansiyeli nin, T tblne komu sisternalarn ularndan akm a neden olduu gsterm ektedir. Sinyal sisternalarn m em brannd a ve sarkoplazm ik reti-

EKL 7- 6
Kasta uyarlma kaslma balants, aksiyon p o tansiyeli ile sarkoplazmik retikulumdan kalsi yum iyonlarnn serbestlemesi ve sonra kalsi yum pom pas ile geri alnmas.

86

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

lara kadar ykselm esine neden olur. Bu dzey, m aksim um kas kaslm as iin gerekli olan dze yin (2 x l0 4 molar) yaklak 10 katdr. Hem en sonra kalsiyum pom pas, kalsiyum iyonlarn ye niden azaltr. skelet kas lifinde bu kalsiyum "p u lsasy o n u to tal olarak san iy en in yaklak 1 ! 2 0 'si kadar srer, ancak baz liflerde birka kat fazla, bazlarnda az olabilir. Kalp kasnda kalsi

yum at-azal kadiyak aksiyon potansiyelinin uzun srm esi nedeniyle yaklak V 3 saniyede sonlanr.) Kalsiyum pulsasyonu srasnda kas kaslm as meydana gelir. Eer kaslma kesilmeden uzun sre devam ederse, 6 . Blmde anlatld gibi, tekrarla yan aksiyon potansiyelleri dizisi ile pulsasyonlar da seri halde meydana gelir.

REFERANSLAR
See^also references for Chapters 5 and 6. A m o n o f M J: Electrom yography in C lin ical P ractice. New York: C hurchill Livingstone, 19 98. A rm strong D L , R o ssie S : Ion C hannel R egu la tion. Orlando: A cadem ic Press, 1998. /^shley R H : Ion C hannels. New Y o rk : Oxford U niversity Press, 1996. B row n R H Jr: D ystrophin-associated proteins and the m uscular dystrophies. Annu R ev M ed 4 8 :4 5 7 , 1997. C onley E C : V oltage-G ated C hannels, V o l. IV . Orlando: A cad em ic Press, 1998. Edm onds B , G ib b A J, Colquhoun D : M ech a nism s o f activation o f m uscle n icotinic a ce tylch olin e receptors and the tim e course o f endplate currents. Annu R ev Physiol 5 7 : 4 6 9 , 1995. Em erson C , Sw eeney H L: M ethods in M uscle B io lo g y . San D iego: A cadem ic Press, 1997. F isch b a ch G D , Rosen K M : A R IA : a neuro m uscular ju n ction neuregulin. Annu Rev N eurosci 2 0 :4 2 9 , 1997. Fozzard H A , H anck A : Structure and function o f voltage-dependent sodium channels, com parison o f brain II and cardiac iso form s. Physiol R ev 7 6 :3 3 7 1996. Frob erg K : E x e rcise and Fitn ess. Odense: O d ense U niversity Press, 1997. Harris-NVarrick R M , Hoy R : M otor C ontrol. W est W arw ick, R I: G rass Instrument D ivi sion o f A stro-M ed, Inc, 1998. Jon s JH , Lindstedt S L : Lim its to maximal perform ance. Annu R ev Physiol 5 5 :5 4 7 , 1993. K inishian H, Broadie K , C hiba A, B a te M : T h e drosophila neurom uscular junction : a model system fo r studying synaptic devel opm ent and function. Annu R ev Neurosci 1 9 :5 4 5 , 1996. M cD onald T F . Pelzer S , Trautwein W , Pelzer D J: Regulation and modulation o f calcium channels in cardiac, skeletal, and smooth m uscle cells. Physiol Rev 7 4 :3 6 5 , 1994. Paw son T : Protein M odules in Signal T ran s duction. B erlin : Springer, 1998. Preston D C , Shapiro B E : Electrom yography and N eurom uscular Disorders. Boston: Butterw orth-Heinem ann, 1998. Raym cnt I, Sm ith C , Yount R G : T h e active site o f m yosin. Annu Rev Physiol 5 8 :6 7 1 , 1996. R eilly T , A tkinson G , W aterhouse J : B io lo g i cal Rhythm s and E xercise. New Y o rk: O x ford U niversity Press, 1996. R obinson JD : M oving Q uestions: A H istory o f M em brane Transport and Bioenergetics. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1997. Row ell L B , Shepherd J T : H andbook o f Phy si ology, S e c . 12: E x e rc ise: Regulation and Integration o f M ultiple System s. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1996. S p ecto r S A , Sivakum ar S : T h e post-polio syn drome: current con cep ts and treatment. In fect Med 1 4 :4 6 2 , 1997. Sugi H: Current M ethods in M u scle P h y siol ogy. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1998. Thorsteinsson G: M anagem ent o f post-polio syndrom e. M ayo C lin Proc 7 2 :6 2 7 , 1997. Toh yam a M , Tak atsuji K : A tlas o f N euroac tive Substances and T h e ir R eceptors in the Rat. O xford: O xford U n iversity Press, 1998. V an der K loot W , M olgo J: Quantal acety lch o line release at the vertebrate neurom uscular ju n ctio n . P hysiol R ev 7 4 :8 9 9 , 1994. W arshaw D M : T h e in vitro m otility assay: a window into the m yosin m olecular motor. New s Physiol S ei 1 1 :1 , 1996. W asserm an K : Prin ciples o f E x e rcise T esting and Interpretation. Philad elp hia: Lippincott W illiam s and W ilk in s, 1999. W intz K W A : M olecu lar M ech an ism s o f S ig nalling and M em brane Transport. B erlin : Springer, 1997. W ood S C , R o ach R C : S p orts and E x e rc ise M edicine. New Y o rk : M arcel D ekker, 1994.

Dz Kasn Uyarlmas ve Kaslmas

DZ KASIN KASILMASI
. ve 7. Blmlerin konusu iskelet kas idi. imdi, ap 2 0 kat fazla ve boyu binlerce kat uzun olan is kelet kasnn tersine, genellikle 2-5 mikrometre a pnda ve sadece 20-500 mikrometre boyunda, daha kk liflerden oluan dz kasa dnyoruz. Kasl m ann iskelet kasndaki birok zellii dz kasa da aynen uyarlanabilir. En nemlisi, dz kasta da iske let kasnda olduu gibi miyozin ve aktin filamentleri arasndaki ekici gler kaslmaya yol aar. Fakat ilerde grlecei gibi, dz kas liflerinin i fiziksel dzenlenmesi tam am en farkldr.
6

nekleri; gzn silyer kasnn dz kas lifleri, gzn irisi, baz aa grup hayvanlardaki nc gz ka pa ve sempatik sinir sistem i ile uyarldklarnda tylerin diklemesine neden olan piloerektr kas lardr. n iter Dz Kaslar. " niter terim i tek kas lifi de mek deildir. Onun yerine, tek bir birim gibi birlik te kaslan yzlerce veya milyonlarca kas lifi kitlesi anlam na gelir. Lifler genellikle dem et veya katlar halinde dzenlenm itir ve hcre m em branlar bir ok noktada birbirine bitiiktir, bu sayede bir kas lifinde oluturulan g yanndakine aktarlabilir. Ayrca, hcre m em branlarn birletiren birok y a rk balant, iyonlarn bir hcreden yanndaki hcreye serbeste gem esini salar. Dolaysyla aksiyon potansiyeli veya basit iyon akm, bir liften yanndakine geip kas liflerinin birlikte kaslm as na neden olur. Bu dz kas tipi, lifler arasndaki balantlar nedeniyle sinsisyal dz kas olarak da bilinir. Ayrca, vcutta barsak, safra kanallar, reter, uterus ve kan damarlar gibi birok i organn duvarnda bu tip kas bulunduu iin, bunlara vise ral dz kas da denir.

Dz Kas Tipleri
Her organn dz kas, dier organlardan; fiziksel boyutlar, demet veya katlar halinde organizasyon, eitli uyaranlara verdii yant, inervasyon zellik leri ve fonksiyon gibi birok adan farkldr. ekil 8 - 1 de de grld gibi, dz kaslar genelde iki b

yk gruba ayrabilir: ok birim li dz kas ve i'miter (veya tek birim li) dz kas.
ok Birimli Dz Kas. Bu dz kas tipi, birbirinden ayr dz kas liflerinden yaplmtr. Her lif dierin den bamsz olarak i grr ve iskelet kas lifinde ki gibi, genellikle tek sinir ucu ile ine ve edilir. Ayr ca, bu liflerin d yzleri, iskelet kas liflerindeki gi bi, lifleri birbirinden ayrmaya yardm eden ince kollajen ve glikopotein fibrillerinden oluan bir bazal m em ban tabakas ile kaplanmtr. ok birimli dz kas liflerinin en nemli zellii, her lifin dierlerinden bam sz kaslabilmesi ve tem el olarak sinir sinyalleri ile kontrol edilm eleri dir. Bu durum, byk oranda sinir-d uyaranlar la kontrol edilen viseral dz kaslarla zttr. Bir ba ka zellik de, nadiren spontan kaslmalar gster meleridir. Vcutta bulunan ok birimli dz kaslarn baz r

Dz Kasta Kontraktil Sre


Dz Kas Kaslm asnn K im yasal Tem eli
Dz kas, iskelet kasndaki aktin ve miyozin filam entlerine benzer kimyasal zelliklere sahip olan aktin ve miyozin filamentlerini ierir. skelet kasn daki, kaslmann kontrol iin gerekli olan, tropo nin kompleksini iermez, dolaysyla kaslmann kontrol mekanizmas farkldr. Bu durum konunun ileriki blmlerinde detayl olarak tartlmtr. Kimyasal almalar dz kastan elde edilen aktin ve miyozinin, iskelet kasndaki aktin ve miyozine benzer bir yolla birbiriyle etkiletiini gstermitir. Ayrca, kontraktil sre kalsiyum iyonlar ile aktive

87

88

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

Adventisya

Medyal kas lifleri Endotel

Kk arter

mentinin stne biner. Bu kaslabilir nite, iskelet kasnn kaslabilir birim ine benzem ekle birlikte is kelet kasndaki yapsal dzenlilik yoktur; onun ye rine dz kasn youn cisim leri iskelet kasndaki Z diskleri ile ayn ii yapar. Bir baka faik daha vardr: Miyozin filametlerin ou yan kutup" denen apraz kprlere sahip tir,bylece bir yandaki kprler kasldnda o tara fa doru bir ksalma salanrken dier yandaki kprlerin kaslmas dier yana doru ksalma salar.Bu mekanizma miyozinin aktini bir uta bir ya na doru ekerken baka bir blmde baka bir ya na doru ekmesini s alar. Bu dzenlem enin n e mi, iskelet kasnda kaslmayla kasn boyu % 30 dan az oranda ksalrken dz kasta bu orann % 80 e kmasn salamasdr.

ok birimli dz kas

niter dz kas

EKL 8 1
ok birimli (multi nite) ve niter dz kas.

edilir ve kaslmada gerekli olan enerjiyi salamak iin adenozin trifosfat (ATP) adenozin difosfata (ADP) yklr. Dier taraftan, dz kasla iskelet kasnn fiziksel organizasyonunda olduu kadar, uyarlma-kaslm a bants, kaslm a ilem inin kalsiyumla kont rol, kaslm a sresi ve kaslm a ilem i iin gerekli olan enerji miktar arasnda da byk farkllklar vardr.

Dz Kas Kaslmasnn Fiziksel Temelleri


Dz kasta iskelet kasndaki aktin ve miyozin filam entleinin izgili yerleimi yoktur. imdiki zel elektron mikrografik teknikler ekil 8 -2 de gsteri len fiziksel organizasyonu dndrmektedir. e kilde, ok sayda aktin filam en tlerin in youn cisim lere tutunduu grlmektedir. Bu cisim lerin bazlar hcre m em branna tutunmu, dierleri hcre iinde dalm, youn cisim leri birbirine balayan yapsal proteinler a ile yerlerinde tu tulm utur. ekil 8 -2 de kom u hcrelerin, baz m em bran youn cisim lerinin de inteseller pro tein kprleri ile birletiine dikkat ediniz. Kasl ma gc balca bu balarla bir hcreden dierine gemektedir. Kas lifinde dank serpilmi birok aktif filam en te arasnda az sayda miyozin filamenti vardr. Bun larn ap aktin filam entlerinin iki katndan fazla dr. Elektron mikrografik kesitlerde bakld za man, genellikle miyozin filam entlerinin 5-10 kat kadar aktin filamenti grlr. ekil 8-2 nin sanda dz kas hcrelerindeki bir kontraktil nitenin kabul edilen yaps grlmekte dir. ki youn cisimden ok sayda aktin filamenti Uzanmtr; bu filamentler youn cisim lerin arasn da orta ksmda yerlemi olan tek bir miyozin fila-

Hcre membran

EKL 8 - 2
Dz kasn fiziksel yaps. st soldaki lif youn cisimden yaylan aktin filamentlerini gstermektedir. Alttaki lif sadaki ekildeki gibi miyozin filamentleri ile aktin flamentleri arasndaki ilkiyi gstermektedir.

BLM 8 Dz Kasn Uyarlmas ve Kaslmas

89

Dz Kas Kaslmalar ile skelet Kas Kaslmasnn Karlatrlmas skelet kaslarnn hzl kaslp gevemesine karn, ou dz kas kaslmas bazen saatler veya gnler sren uzun sreli tonik kaslmadr. Dolaysyla, dz kasn hem fiziksel hem kimyasal zelliklerinin iske let kas kaslmasndan farkl olaca aktr. Bu fark llklar unlardr. M iyo zin ap raz K prlerinin Yava D n g s. Dz kasta aktine tutunm a, sonra ondan ayrl m a ve yeni bir dng iin tekrar balanma eklin de olan apraz kpr dngsnn hz, iskelet kasndakinin ! /o - '/aoo kadardr. Kaslma gcn belirleyen tem el faktr olan apraz kprlerin ak tin filam entlerine bal kalma sresinin, dz kasta olduka uzad dnlr. Yava dng iin olas bir neden apraz kpr balarnn iskelet kasndakinden ok daha az ATPaz aktivitesine sahip ol masdr. Dolaysyla balarn hareketi iin enerji salayan ATP ykm byk miktarda azalr ve dngnn hzn da yavalatr. Dz Kas Kaslmasn D evam E ttirm ek in G e rekli Enerji. Dz kasta ayn kaslma gerimini de vam ettirm ek iin gerekli olan enerji, iskelet kas nn sadece /io - '/aoo'dr. Bunun nedeni apraz kpr dngsnn yava olmas ve sresinden ba msz olarak her dng iin sadece bir ATP m ole klne ihtiya olunmasdr. Dz kasn enerji kullanmndaki bu tutumluluk btn vcudun enerji ekonom isinde olduka nemlidir, nk barsaklar, mesane, safra kesesi ve dier i organlar gibi organlar hem en hem en belir siz tonik kas kaslmasn devaml srdrmelidir. Dz Kasta Kaslma ve Gevem e Balangcnn Yaval. Tipik bir dz kas dokusu uyarldktan 50-100 milisaniye kadar sonra kaslmaya balar, yaklak ' / 2 saniye sonra tam kaslmaya ular ve sonraki 1 - 2 saniyede kaslma gc der, dolaysy la total kaslma sresi 1-3 saniyedir. Bu, sre olarak iskelet kasnn bir tek kaslmasnn yaklak 30 kat dr. Dz kaslar ok eitlidir, dolaysyla baz tiple rin kaslmas 0 , 2 saniye iken, bazlarnnki uzun olup 30 saniye kadardr. Dz kasta kaslmann yava balamas ve uzun srmesi m uhtem elen apraz kprlerin kurulmas ve ayrlmasndaki yavalktan kaynaklanr. Ayrca, uyarlma-kaslma bants denen, kalsiyum iyon larna yant olarak kaslmann balamas iskelet kasndakinden ok yavatr. Kas Kaslmasnn Gc. Dz kasta miyozin filam entlerinin az olmas ve apraz kpr dngs nn yava olmasna ramen, dz kasn maksimum kaslma gc iskelet kasnnkinden bile byktr -

iskelet kasndaki 3-4 kg/cm2ye kyasla dz kasta 46 kg/cm 2 kesit alan kadardr. Bu byk ekim g cnn, miyozin apraz kprlerinin aktin fila m entlerine tutunma periyodunun uzun olm asn dan kaynakland dnlr. Dz Kasn Uzun Sre Dayanan Kaslmalar in "M a n d a l" Mekanizm as. Dz kas bir kez tam ka sldnda, kasn aktivasyon derecesi genellikle balang seviyesinin ok altna drlebilir, an cak kas yine de tam kaslma gcn srdrebilir. Ayrca, kaslmay srdrmek iin tketilen enerji genellikle ok azdr, bazen edeer iskelet kasnn srekli kaslmas iin gerekli olan enerjinin ^ o o kadardr. Buna m andal m ekanizm as denir. Ayn etki iskelet kasnda da ortaya kar ancak dz kasa oranla ok daha azdr. Mandal mekanizm asnn nemi, dz kasta az miktarda enerji kullanarak saatlerce tonik kaslm a nn srdrlebilmesini salamasdr. Bunun iin az miktarda sinirsel ya da lorm onal uyarya gereksi nim vardr. Dz Kasn Stres - G ev e m esi. Dz kasn dier bir nem li zellii, zellikle boluklu organlarda viseral tip dz kaslarn uzatlm a veya ksaltlm a larndan sonraki saniyeler iinde h em en h em en orijinal kaslm a gcne dnebilm eleridir. rn e in, m esanedeki sv h acm in in aniden artm asna bal olarak m esane duvar dz kasnn gerilm e si, kesede aniden basn artna n ed en olur. B u nunla birlikte, sonraki 15 saniye - dakika srasn da m esane duvarnda gerim devam etse de, b a sn hem en h em en nceki dzeyine dner, D aha sonra, h acim baka bir basam akta arttnda, tekrar ayn etki oluur. H acim an id en dt zam an basn balangta ok der, ancak bir ka saniye veya dakikada ilk dzeyine dner. Bu fen om en e stres-gevem esi ve ters stres gevem esi denir. Bu, boluklu organn kas liflerinin, uzunlu undan bam sz olarak lm enind eki basn c sa bit dzeyde srdrm esine izin verm esi n ed en iy le nem lidir. Stes-gevem e fenom eni m uhtem elen m andal fenom eni ile yakndan ilikilidir. Kas gerildiinde mandal fenomeni nce boy deiikliine direnir. Sonraki saniyeler veya dakikalar iinde miyozin balarnn dngs srasnda, balar ayrlp ileride ki aktin filamentlerine tutunur. Dolaysyla, kasn boyu deiirken kastaki gerilim nceki deerine yakndr nk kontraktil gc oluturan miyozin apraz kprlerinin says daha nceki ile ayndr.

Kaslmann Kalsiyum yonlar le Dzenlenmesi


skelet kasnda olduu gibi, ou dz kasta da ka slm a in taseller kalsiyum iyonlarndaki art ile

90

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

balar. Kalsiyum art dz kas lifinin sinirsel ya da horm onal yolla uyarlm as, lifin gerilmesi veya lifin kim yasal evresindeki deiikliklerden kay naklanabilir. Ancak dz kasta, iskelet kas kaslmasn salayan kalsiyum iyonlarnn baland dzenleyici prote in olan troponin bulunmaz. Onun yerine dz kas kaslmas aada anlatld gibi ok farkl bir m e kanizma ile uyarlr. Kalsiyum yonlarnn Kalmodulinle BirlemesiM iyozin Kinaz Aktivasyonu ve M iyozin Ba nn Fosforilasyonu. Dz kas hcreleri, troponin yerine, ok miktarda kalmodulin denen bir dzen leyici protein ierirler. Bu protein drt kalsiyum iyonu ile reaksiyona girmesi asndan troponine benzese de, kaslmay balatm a biim i ynnden farkldr. Kalmodulin miyozin apraz kprlerini aktive ederek kaslmay balatr. Aktivasyon ve son raki kaslma, aadaki srayla meydana gelir. 1. Kalsiyum iyonlar kalmoduline balanr. 2. Kalmodulin-kalsiyum kombinasyonu, fosforile edi ci bir enzim olan miyozin kinazla birleerek onu aktive eder. 3. Miyozin bann dzenleyici zincir denen hafif zin cirlerinden biri miyozin kinaza yant olarak fosforile olur. Bu zincir fosforile deilken, miyozin bam aktinle tutunma-ayrlma dngs olumaz. Fakat reglatr zin cir fosforile olduunda, iskelet kasndaki gibi, ba aktin filamenti ile balanma ve sonraki btn dngsel ilem lerden geme, dolaysyla kas kaslmasn salama kapa sitesine sahiptir. Kaslmann Durmas - M iyozin Fosfatazn Ro l. Kalsiyum iyon konsantrasyonu kritik bir dee rin altna dtnde, miyozin bann fosforilas yonu dnda daha nce szedilen olaylar otomatik olarak tersine dner. Bu terse dn, dz kas hc resi svsnda bulunan miyozin fosfctaz adl baka bir enzime ihtiya gsterir. Bu enzim dzenleyici hafif zincirden fosfat ayrr. Daha sonra dng du rur ve kaslma kesilir. Dolaysyla, kasn gevemesi iin gerekli zaman, byk lde hcredeki aktif miyozin fosfataz miktar ile belirlenir.

tulu kalmasna neden olur. Dolaysyla, herhangi bir anda aktin filamentlerine tutulu ba says ok tur. Aktine bal balarn says statik kaslma gc n belirledii iin, gerilim srdrlr veya 'm an dallanr; ancak kas tarafndan az enerji kullanlr nk, bir ban ayrld nadir durumlar dnda, ATP ADPye yklmaz.

DZ KAS KASILMASININ SNRSEL VE HORMONAL KONTROL


skelet kas byk oranda sinir sistem i ile aktive edilse de, dz kas sinir sinyalleri, horm onal uyar, kasn gerilmesi ve baz baka yollar gibi birok sin yal tarafndan uyarlabilir. Farklln balca n ed e ni, dz kas m em branm n kontraktil ilemi balata bilecek birok reseptr protein tipi iermesidir. s kelet kasndan dier bir fark da, baz reseptr pro teinlerin dz kas kaslmasn inhibe etmesidir. D o laysyla bu blmde, nce dz kas kaslmasnn si nirsel kontroln sonra hormonal ve dier kontrol lerini tartacaz.

Dz Kasn Sinir-Kas Kava


Dz Kas Sinir-Kas Kavann Fizyolojik A na tom isi. Dz kasta iskelet kas liflerinde bulunan ol duka dzenli sinir-kas kava yoktur. Onun yeri ne, dz kas inerve eden otonom sinir lifleri ekil 8 3 de grld gibi, genellikle bir kas lifi tabakas nn stnde diffz olarak dallanr. ou zaman bu lifler dz kas lifleri ile direkt temas etmezler, onun yerine yaygn kavaklar (diffiise jm ctions) transmiter maddeleri birka nanom etreden birka mikro metreye varan uzaklktan dz kas evreleyen matrikse salglarlar; daha sonra tansmiter, hcreye diffze olur. Ayrca, birok kas hcresi tabakasnn ol duu yerlerde, sinir lifleri genellikle sadece d taba kay inerve eder ve uyar daha sonra bu d tabaka

Mandal Fenomenin Dzenlenmesi in Olas Bir Mekanizma


Dz kasta mandal fenom eni nemli olduundan ve birok organda tonusun uzun sre devam etti rilmesine izin verdiinden, onu aklamak iin bir ok giriim yaplmtr. ne srlen birok m eka nizma arasnda en basit olan udur. Miyozin kinaz ve miyozin fosfataz enzimlerinin ikisi de gl olarak aktive edildiinde, miyozin balarnn dng frekans ve kaslma hz byk olur. Enzimlerin aktivasyonu azalrken dng fre kans da der, fakat ayn zamanda enzim aktivitesinin dkl miyozin balarnn dngsel sre cin daha uzun bir ksmnda aktin filamentlerine tu

EKL 8 - 3
Dz kasn inervasyonu.

BLM 8 Dz Kasn Uyarlmas ve Kaslmas

91

dan i katlara doru aksiyon potansiyelinin iletimi veya transmiter maddenin difzyon ile yaylr. Dz kas liflerini inerve eden aksonlar, iskelet kas liflerinin m otor son plak tipinin tipik dalla nan ayak sonlanm asna da sahip deildir. Onun yerine ince term inal aksonlar eksenleri boyunca dalan birok genilem elerden (varikozite) salg lanabilir. G enilem elerde iskelet kas son plan daki gibi transm iter m adde ieren vezikller var dr. Sad ece asetilkolin ieren iskelet kas kava ndaki vezikllerin tersine, oton om sinir lifi sonlanm alarndaki vezikller baz liflerde a setil kolin, bazlarnda norepinefrit ve nadiren baka m addeler ierir. zellikle ok birimli dz kaslarda olmak zere baz genilemeler, aralarnda ancak 20-30 nanom etrelik mesafe kalacak ekilde direkt olarak kas li fi m em brannm stne yaylr. Bu mesafe iskelet kas kavandaki sinaptik yark geniliiyle ayndr. Bunlara tem as kavaklar denir ve iskelet kasnn sinir-kas kavandaki gibi fonksiyon grr; Bu dz kas liflerinin latent periyodu, yaygn kavakla uya rlan liflerinkinden ksadr. D z Kas Sinir-Kas K avanda E ksitat r ve n h ib it r Transm iter M ad d eler. Dz Kas iner ve eden otonom ik sinirler tarafndan salglanan en nem li transm iter maddeler asetilkolin ve norepiefrindir, fakat hibir zam an ikisi ayn sinir li finden salglanmaz. Asetilkolin baz organlarda dz kas lifleri iin eksitatr, dierlerinde ise inhibitrdr. Bir kas lifini asetilkolin eksite ediyorsa, kural olarak norepinefrin inhibe eder. Tersine, asetilkolin lifi inhibe ediyorsa, norepinefrin genel likle uyarr. Fakat bu farkl yantlarn nedeni nedir? Bunun cevab, dz kas hem asetilkolin hem de norepinefrinin, hcre m em banm d a bulunan kendi re sep tr p rotein lerin e balanarak inhibe veya eksi te etm esidir. Ayrca, baz reseptr proteinler eksitatrke dierleri ithibitrdr. Dolaysyla, re sep tr n tipi asetilkolinin mi yoksa norepinefrinin m i etkili olacan ve buna bal olarak dz kasn inhibe mi, eksite mi edileceini belirler. Bu reseptrler 60. Blm de detayl biim de otonom sinir sistem inin fonksiyonlar ile ilintili olarak tartlm tr.

niter Dz Kasta Aksiyon Potansiyelleri. Viseal dz kas gibi niter dz kasta da aksiyon po tan siyeli iskelet kasndaki yolla oluur. Bir sonraki k smda belirtildii gibi, ok birimli dz kas liflerinin ounda ise meydana gelmez. Viseral dz kasn aksiyon potansiyelleri iki b i imde meydana gelir: ( 1 ) sivri potansiyeller, (2 ) platolu aksiyon potansiyelleri. Sivri Potansiyeller. ou n iter dz kas tipinde iskelet kasndaki gibi tipik sivri aksiyon p o ta n si yeller m eydana gelir. Bu tip aksiyon p otan siyeli nin sresi ekil 8-4A da grld gibi 10-50 m i lisaniyedir. Bu tip aksiyon potansiyelleri elektrik uyars, horm onlarn dz kasa etkisi, sinir lifleri nin transm iter m addeleri, germ e veya kas lifinin spontan retimi gibi birok yol ile ortaya k ar labilir. Platolu Aksiyon Potansiyelleri. ekil 8-4C de pla tolu aksiyon potansiyeli grlmektedir. Bu aksiyon potansiyelinin balangc tipik sivri potansiyeli ile ayndr. Ancak, kas lifi m em brannm hzl repolarizasyonu gzlenmez, repolarizasyon birka yzden-bin milisaniyeye (1 sn) kadar gecikir. Plato; eter, bazen uterus ve baz damar dz kaslar gibi

10 Saniye

20

30

Dz Kasta Membran Potansiyelleri ve Aksiyon Potansiyelleri


0.2

Dz Kasta M em bran Potansiyelleri. Dz kasta m em bran potansiyellerinin katitatif deeri bir kas lifinden dierine deiir ve ayn zamanda kasn o andaki durumuna baldr. Normal istirahat halin de m em bran potansiyeli genellikle -50 - -60 milivolt kadar olup, iskelet kasndan yaklak 30 milivolt daha az negatiftir.

Saniye

EKL 8 - 4
A, Bir d uyaranla meydana getirilmi tipik diiz kas aksiyon
potansiyeli (sivri potansiyel). zUtestinal duvarn dz kasnda spontan olarak meydana gelen yava ritmik elektriksel dalgalar tarafndan oluturulan tekrarlanan sivri potansiyeller. C, Uterus dz kas lifinden kaydedilen platolu aksiyon potansiyeli.

92

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

dz kas lifi tiplerinde meydana gelen uzun sreli kaslmadan sorumlu olabilmesi asndan nem li dir. (9 ve 10. Blmlerde deinildii gibi, uzun ka slma sresi olan kalp kas liflerinde de bu tip aksi yon potansiyeli grlr.) Dz Kas Aksiyon Potansiyellerinin Olumasnda Kalsiyum Kanallarnn nem i. Dz kas hcre zar, iskelet kasndan ok daha fazla voltaj kapl kalsi yum kanalna, fakat daha az voltaj kapl sodyum kanalna sahiptir. Dolaysyla, ou dz kasta aksi yon potansiyeli oluumunda sodyumun katks az dr. Onun yerine, aksiyon potansiyelinden balca sorumlu olan, kalsiyum iyonlarnn lifin iine ak mdr. Bu, sinir lifleri ve iskelet kas liflerinde sod yum kanallarndaki gibi kendini yeniden oluturan (self - rejeeatif) ekilde oluur. Ancak, kalsiyum kanallar sodyum kanallarndan ok daha yava alr, fakat ondan daha uzun sre ak kalr. Dz kas liflerinin yava aksiyon potansiyellerinden b yk lde bu olay sorumludur. Aksiyon potansiyeli srasnda hcrelere kalsiyum giriinin dier bir nemli zellii de, daha nce tar tld gibi, hcre iine giren kalsiyumun direkt etkiyle dz kasta kaslmaya neden olmasdr. D ola ysyla kalsiyum bir defada iki i grr. n iter Dz Kasta Yava Dalga Potansiyelleri ve Spontan Aksiyon Potansiyeli Oluumu. Ba z dz kaslar kendi kendini uyarabilirler. Yani dar dan bir uyar olmadan dz kasn iinde aksiyon po tansiyelleri doabilir. Bu, zellikle intestinal duvar dz kasndaki gibi, yava dalga ritmi ile ilikilidir. Barsam viseral dz kasndaki bu tipik yava dalga tipi ekil 8 -4 de gsterilmitir. Yava dalgann kendisi bir aksiyon potansiyeli deildir. Yani, kas li finin m em bran boyunca yaylan kendini yenileyen bir ilemi deildir. Kas kitlesini oluturan dz kas liflerinin lokal bir zelliidir. Yava dalga ritminin nedeni bilinmemektedir; ancak yava dalgalarn, sodyum iyonlarnn kas lifi m em branndan dar doru pompalanmasndaki artm a ve azalmaya bal olarak; sodyum hzl pom palandnda m em bran potansiyelinin daha nega tif hale gelmesi ve pompa daha az aktif olduunda negatifliinin azalmasndan kaynakland d nlmektedir. yon kanallarnn geirgenliinin rit mik olarak artp azald eklinde bir dnce de vardr. Yava dalgalarn nemi, aksiyon potansiyellerini balatabilmeleridir. Yava dalgalarn kendisi kas kaslmasna neden olamaz, fakat yava dalgann potansiyeli yaklak -35 milivoltun zerine (ou viseral dz kasta aksiyon potansiyeli oluturabile cek yaklak eik) kt zaman aksiyon potansiye li doar, kas kitlesinde yaylr ve kaslma meydana gelir. ekil 8-4B her yava dalga tepesinde bir veya daha fazla aksiyon potansiyelinin meydana geliini gstermektedir. Bu etki dz kas kitlesinde bir seri

ritmik kaslmalar oluturabilir. Dolaysyla, yava dalgalara pacemaker dalgalar denir. 62. Blmde bu aktivite tipinin barsan ritmik kaslmalarn kontrol ettiini gryoruz. Viseral Dz Kasn G erilm e le U yarlm as. Vi seral (niter) dz kas yeterince gerildiinde, ge nellikle spontan aksiyon potansiyelleri m eydana gelir. Bunlar: (1) norm al yava dalga potansiyelle rinin etkilerinin, (2 ) gerilmeye bal olarak m em b ran potansiyelinin negatifliinde m eydana gelen azalma ile birlem esinden kaynaklanr. Gerilmeye kar oluan bu yant, sindirim kanal duvarnn ar gerilme durumunda otom atik olarak kasl masn ve dolaysyla gerime direnm esini salar. rnein, barsak fazla dolduu zam an lokal o to matik kaslma, barsan ieriini, ok dolu olan blgeden u zaklatracak p eristaltik dalgalarn meydana gelm esini salar.

o k B irim li D z Kasn A k s iy o n P o ta n s i y e lle ri O lm a d a n D e p o la riz a s y o n u


Gzn iris kas veya piloerektr kas gibi ok b i rimli dz kas lifleri, norm alde balca sinir uyar larna yant olarak kaslr. Sinir ular baz ok b i rimli dz kaslarda asetilkolin, bazlarnda norepinefrin salglar. Her iki durumda da, transm iter maddeler dz kas m em brannda depolaizasyona neden olur ve bu da kaslma m eydana getirir. G e nellikle aksiyon potansiyelleri m eydana gelmez. Bunun nedeni liflerin aksiyon potansiyeli olutu ram ayacak kadar kk olmalardr. ( viseral ni ter dz kasta aksiyon potansiyeli doduunda, kendi kendine yaylan aksiyon potansiyeli ortaya km adan nce 30-40 dz kas lifi ayn anda d epo larize olmaldr.) Ancak, ok birim li dz kas lifle rinde aksiyon potansiyeli olm adan bile, tran sm i ter madde tarafndan oluturulan kav a k po ta n si yeli denen bir lokal potansiyel "elektotonik o la rak btn lifte yaylr ve kas kaslm as iin gerekli olan da budur.

Aksiyon Potansiyeli Olmadan Dz Kas Kaslmas - Lokal Doku Faktrleri ve Hormonlarn Etkisi
M uhtemelen dz kas kaslmalarnn en az yars, aksiyon potansiyelleri ile deil, dz kasn kaslabilir makinasna dorudan etki eden uyarc faktr lerle balatlr. Sinirsel olmayan ve aksiyon potansi yeli dourmayan uyarc faktrlerden en sk gr lenler; ( 1 ) lokal doku faktrleri ve (2 ) eitli h or monlardr. Lokal Doku Faktrlerine Yant O larak Dz Kas Kaslmas. 17. Blmde ateriyoller, m etarteriyoller ve prekapiller sfinkterlerin kaslm asnn

BLM 8 Dz Kasn Uyarlmas ve Kaslmas

93

kontroln tarttk. Bu damarlardan kk olan larn siniri yoktur veya azdr. Ancak dz kas olduk a kontraktildir, evreleyen interstisyel svdaki lo kal deiikliklere hzla yant verir. Bu yolla, gl bir lokal feedback kontrol sistem i doku alanna blgesel kan akmn dzenler. Baz zgl kontrol faktrleri unlardr:
1. D o k u d a lokal ok sijen eksiklii d z k a sta gevem eye ve dolaysyla v a zo d ilatasy o n a n ed en olur. 2. Ar karb on dioksit v azo d ilatasy o n a se b e p olur. 3. H idrojen iyon k o n san trasy o n u n u n artm a s d a vazod ilatasy on u artrr.

bu enzim ler hcre iinde ikinci h aberciler denen siklik adenozin m on ofosfat (cAMP) veya siklik ganozin m onofosfat (cGMP) olutururlar. cAMP veya cG M P'm indirekt olarak kaslm ay inhibe eden baz enzim lerin fosforilasyon derecesini d e itirmek gibi etkileri vardr. zellikle kalsiyum iyonlarn sarkoplazm adan sarkoplazm ik etikuluma pom palayan pom pa ve hcreden dar karan hcre m em bran pom pas aktive edilir; bu etkiler hcre ii kalsiyum konsantrasyonunu d rerek kaslmay inhibe eder.

Adenozin, laktik asit, potasyum iyonlarnn art mas, kalsiyum iyon konsantrasyonunun azalmas ve vcut ssnn azalmas gibi faktrler de lokal va zodilatasyona neden olurlar. Horm onlarn Dz Kas Kaslmasna Etkisi. V cutta dolaan horm onlarn ou dz kas kaslmas n bir dereceye kadar etkiler ve bazlarnn etkileri belirgindir. Kaslmay etkileyen en nemli kan kay nakl hormonlar norepiefrin, epinefrin, asetilkolin, anjiotensin, vazopresi, oksitosin, serotonin ve

Kaslmaya Neden Olan Kalsiyum yonlarnn Kaynaklar: 1)Hcre membran ve 2) Sarkoplazmik retikulum
Kaslma ilem i dz kasta da iskelet kasndaki gibi kalsiyum iyonlar ile aktive olur, ancak dz kasta kalsiyum iyonlarnn kayna olduka farkldr, is kelet kas kaslm asnda h em en hem en btn kal siyum iyonlarnn kayna olan sarkoplazm ik re tikulum fazla gelim em itir.Bir ok dz kas tip in de kaslmaya neden olan kalsiyum iyonlarnn hem en hepsi aksiyon potansiyeli veya dier uya rlarla ekstraseller svdan hcre iin e girer.Ekstaseller svda 1 0 ' 3 m olardan fazla olan kalsiyum iyon konsantrasyonu sarkoplazm adaki 1 0 ' 7 m olaa kyasla olduka yksektir ve daha nce iaret edildii gibi, dz kas aksiyon potansiyeli balca kalsiyum iyonlarnn hcre iin e girm esinden kaynaklanr. skelet kas liflerinin tersine dz kas lifleri ok k k olduu iin, kalsiyum iyonlar dz kasn her ta rafna diffze olabilir ve kaslma ilem ini meydana getirebilir. Diffzyonun olabilmesi iin gereken za man genellikle 200-300 milisaniyedir ve buna kasl ma balam adan nceki latent dnem denir, bu d nem iskelet kasnnkinden yaklak 50 kat uzundur. Kalsiyum, horm onla aktive edilen kalsiyum k a nallar ile de dz kas lifine girip kaslmaya neden olabilir. Genellikle bu kanallarn alm as aksiyon potansiyeline neden olmaz, norm al m em bran po tansiyelini devam ettirecek kadar potasyum iyonu hcre dna kt iin istirahat m em bran potan siyeli pek deimez. Kaslma kalsiyum kanallar ak kald srece devam eder, nk kaslmaya neden olan m em bran potansiyeli deiiklii deil, kalsiyum iyonlardr. Sarkoplazm ik Retikulumun Rol. Baz dz kas lar orta derecede gelimi sarkoplazmik retikulum ierir. ekil 8 -5 de hcre m em branna yakn uza nan ayr sarkoplazmik tbllerin olduu bir rnek grlmektedir. M em brann ukurcuk denen kk girintileri bu tbllerin yzeyine bitiiktir. ukucuklarn iskelet kasndaki transvers tbl sistem i nin gelimemi bir edeeri olduu dnlm ekte dir. ukurcuklada bir aksiyon potansiyeli yayld zaman, iskelet kasnda transvers tbllerin longi-

histamindir.
Kas hcre m em bran o horm on iin horm on kap uyarc reseptrler ieriyorsa, horm on dz kas ta kaslmaya neden olur. Tersine, eer membranda inhibitor reseptrler varsa, horm on inhibisyona n e den olur. H orm onlar veya Lokal Doku F aktrleri le Dz Kasn Uyarlm a M ekanizm as. Dz kas m em brannda baz Hormon reseptrleri sodyum veya kalsiyum iyon kanallarn aarlar ve sinir uya rsndaki gibi m em bran depolarize ederler. Bazen aksiyon potansiyelleri oluur veya meydana gel mi olan ritmik aksiyon potansiyelleri kuvvetlen dirilir. ounlukla aksiyon potansiyeli olmadan depolarizasyon meydana gelir; bu depolarizasyon, kaslmay meydana getiren kalsiyum iyon girii ile birliktedir. Dier membran reseptrlerinin uyarlmas kasl may inhibe eder. rnein inhibisyon sodyum ve kalsiyum kanallarn kapatp pozitif iyonlarn giri ini engelleyerek veya potasyum kanallarn ap pozitif potasyum iyonlarnn dar kmasn sa layarak oluabilir. Her iki durumda da kas hcresi nin hcre ii negatiflii artar, bu duruma hiperpolarizasyo denir. Bazen horm onlarla, m em bran potansiyeli de imeden de kaslma veya inhibisyon balatlr. Bu durumlarda, horm on m em branda hibir ka nal am ayan, onun yerine kas lifinde sakoplazmik etikulum da kalsiyum iyonlarnn salm m gi bi bir internal deiiklie neden olan reseptr aktive eder; kalsiyum daha sonra kaslmay indiikler. Hcre m em brannda ad eila t siklaz veya gta tila t siklaz uyararak kaslmay inhibe eden baka reseptr mekanizm alar da bilinmektedir;

94

NTE II Membran Fizyolojisi, Sinir ve Kas

Genelde, dz kas lifinde sakoplazm ik etikulum ne kadar gelikinse o kadar hzl kaslr, nk hcre m em branndan kalsiyum girii, sarkoplazmik retikulumdan serbestlem esinden ok daha yavatr. Ekstraseller Kalsiyum iyon K onsantrasyonu nun Dz Kas Kaslmasna Etkisi. Ekstraseller svnn kalsiyum iyon konsantrasyonu iskelet kas nn kaslmas gcne hem en hi etkimese de, bu ou dz kas iin geerli deildir. Ekstraseller sv nn kalsiyum iyon konsantrasyonu dk bir dze ye indii zaman dz kas kaslmas genellikle tam a men durur. Gerekten de, dk kalsiyumlu orta ma konulduktan birka dakika sonra, hatta dz kas liflerinin sarkoplazmik retikulumu kalsiyumunu kaybettiinde bu durum gzlenir. Dolaysyla, dz kas kaslmasnn gc byk oranda ekstraseller svnn kalsiyum iyon konsantrasyonuna baldr 9. Blm'de bunun kalp kas iin de geerli olduunu greceiz. Kalsiyum Pompas. Dz kasn gevemesi iin kal siyum iyonlarn aktin ve miyozin filanentlerini evreleyen intraseller svdan uzaklatrmak gere kir. Bunu, kalsiyum iyonlarn dz kas lifinden ekstraseller svya veya sarkoplazmik retikuluma pompalayan kalsiyum pompalar yapar. Bu pom palar iskelet kasndaki hzl alan sarkoplazmik etikulum pompalarna greli olarak yava alr. Dolaysyla, dz kas kaslmasnn sresi iskelet ka sndaki saniyenin onda veya yzde biri gibi deil, saniyeler dzeyindedir.

E K L 8 * 5
Dz kas lifinde sarkoplazmik tbller ve ukurcuk denen lcre membran girintileri ile ilikisi.

tudinal sakoplazm ik etikulum dan kalsiyumun serbestlem esine neden olm as gibi, bunun da komu sakoplazmik tbllerden kalsiyum iyonla rnn serbestlem esini uyard dnlmektedir.

REFERANSLAR
S e e also references for Chapters 5 and 6. A rm strong D L , R o ssie S: Ion C hannel R e g u la tion. O rlando: A cadem ic Press, 1 9 98. A shley R H : Ion C hannels. New Y ork: O xford U niversity Press, 1996. B e rk B C , C orson M A : A ngiotensin II signal transduction in vascular sm ooth m uscle: role o f tyrosine kinases. C irc R e s 8 0 :6 0 7 , 1997. C arl A j L e e H K , Sanders K M : Regulation o f ion channels in smooth m uscles by calcium . A m J Physiol 2 7 1 :C 9 , 1996. C onley E C : V oltage-G ated C hannels, V o l. IV . O rlando: A cad em ic Press, 1998. E g len R M : M uscarin ic R eceptor Subtypes in Sm ooth M uscle. B o c a Raton: C R C Press, 1997. Em erson C , Sw eeney H L: M ethods in M uscle B io lo g y . San D iego: A cad em ic Press, 1997. Furchgott R F : T h e role o f endothelium in the responses o f vascular smooth m uscle to drugs. Annu R ev Pharm acol T o x ic o l 2 4 : 175, 1984. G ab ella G : Structural apparatus for force trans m ission in smooth m uscle. Physiol R ev 6 4 : 4 5 5 , 1984. Hirst G D S , Edw ards F R : Sym pathetic neuroef fector transm ission in arteries and arterioles. Physiol Rev 6 9 :5 4 6 , 1989. H ochachka PW : M uscles as M olecular and M etabo lic M achines. B o c a Raton: C R C Press, 1994. H offm an F, Jam ieson JD : C ell Physiology. New Y o rk : O xford U niversity Press, 1997. H orow itz A , M en ice C B , Laporte R , M organ K G : M echanism s o f smooth muscle con traction. Physiol Rev 7 6 :9 6 7 , 1996. Kam m K E , Stull JT : Regulation o f smooth m uscle contractile elem ents by second m es sengers. Annu Rev Physiol 5 1 :2 9 9 , 1989. K ao C Y , C arsten M E : C ellular A spects o f Sm ooth M uscle Function. Cam bridge: C am bridge U niversity Press, 1997. K eynes R D : Nerve and M uscle, 2nd ed. New Y ork: C am bridge University Press, 1992. K oham a K , Sasaki Y : M olecular M echanism s o f Sm ooth M uscle Contraction. Austin: Landes C o. 1998. K o tlik o ff M I, Kamm K E: M olecular m echa nisms o f beta-adrenergic relaxation o f air way smooth m uscle. Annu Rev Physiol 5 8 :1 1 5 , 1996. Low cnstein \VR: Junctional intercellular co m m unication: the c e ll-to -c e ll m em brane chan nel. Physiol R ev 6 1 :8 2 9 , 1981. M atthews G G : C ellular Physiology o f Nerve and M u scle. M aldon, M A : B la ck w ell S c icn ce, 1998. Paul R J: Sm ooth m uscle en ergetics. A nnu R ev Physiol 5 1 :3 3 1 , 1989. Pierce G N , C laycon ib W C : N ovel M ethods in M olecu lar and C ellu lar B io ch em istry o f M uscle. D ordrecht: K luw er A cad em ic Pub lishers, 1997. Pusch M , Jen tsch T J: M o lecu la r physiology o f voltage-gated chlorid e channels. Physiol R ev 7 4 :8 1 3 , 1994. Reith M E A : N eurotransm itter Transporters: Structure, Function, and Regulation. T o towa, N J: Humana Press, 1997. Seid el C L , Sch ild m eyer L A : V ascu lar smooth m uscle adaptation to increased load. Annu R ev Physiol 4 9 :4 8 9 , 1987. Sperelakis N: C e ll Physiology Sou rce B ook. O rlando: A cad em ic Press, 1998. Sugi H: Current M ethods in M u scle P hysiol ogy. N ew Y o rk : O xford U niversity Press, 1998. Zim m ern PE, Lin V K , M cC on n ell JD : S m ooth -m uscle physiology. U rol C lin North Am 2 3 :2 1 1 , 1996.

9
K alp Kas; B ir P o m p a O la ra k Kalp

10
K a lb in R itm ik U yarlm as

11
N o rm a l E le k tro k a rd iy o g ra m

12
K alp Kas ve K o ro n e r Kan A km A n o rm a llik le rin in E le k tro k a rd iy o g ra fik Y orum u; V e kt rye l A n a liz

13
K a rdiyak A r itm ile r ve E le k tro k a rd iy o g ra fik Y orum u

Bu blmde, kalp ve dolam sistem im tartmaya balyoruz. Kalp, ekil 9 -1 de gsterildii gibi, ger ekte iki ayr pompadan oluur: Akcierlere kan pompalayan sa k alp ve evre organlara kan pom palayan sol kalp. Bunlarn her biri, bir atriyum ve bir ventrikillden oluan iki blmeli bir atm pom pasdr. Atriyum, ventikl iin zayf bir hazrlayc pompa (n-pompa) ilevi grr, balca grevi kam ventikl iine yneltmektir. Ventikl ise, kan ya pulmoner ya da periferik dolama iten ana kuvve ti salar. Kalpteki zel bir mekanizma, kalbin ritmikliini (ritmik uyarlar oluturma yetenei) salar. Aksi yon potansiyellerini tm kalp kas boyunca ileterek ritmik kalp atmlarna neden olur. Bu ritmik denet leme sistem i Blm 10da anlatlmtr. imdi bu blmde, kalp kasnn zgl niteliklerinden bala yarak, kalbin bir pompa olarak nasl altn an latacaz.

rirler. Bu filamentler iie gemitir ve kaslma sra snda iskelet kasnda olduu gibi birbirleri zerin de kayarlar (Bkz. Blm 6 ). Greceimiz gibi kalp kas, baka bakmlardan iskelet kasndan olduka farkldr. Bir Sinsisyum O la ra k Kalp Kas. ekil 9-2'de kalp kas liflerini enine kestii grlen koyu alan lara iterkale disk ad verilir. Bunlar gerekte, kalp kas hcrelerini birbirinden ayran hcre zarlardr. Kalp kas lifleri, birbirine seri balan m ok sayda ayr hcreden m eydana gelir. An cak interkale disklerin elektriksel direnci kalp ka s lifin in d zarn n d iren cin in y aln zca 1 / oodri nk hcre zarlarnn kaynaarak 4 oluturduu, "h a b e rle en b a la n tla r (oluklu balant, gap ju n ction ) geirgendir, iyonlarn isbeten serbest difzyonuna izin verir. Dolaysyla, ilevsel adan, iyonlarn kalp kas liflerinin uzun ekseni boyunca kolaylkla hareket etm eleri sala nr. Bylece aksiyon potansiyelleri ok kk bir engelle karlaarak interkale diskleri geer ve bir kalp kas hcresinden dierine iletilirler. Kalp ka s, bir sinsisyum oluturacak ekilde biraraya gel mi pekok kalp kas hcresinden m eydana gelir. Bu sinsisyumdaki kalp hcreleri birbirlerine yle sine balanm tr ki, hcrelerden biri uyarlnca, aksiyon potansiyeli hcreden hcreye kafes ii nin tm balantlarna yaylarak btn hcrelere ular. Kalp gerekte iki sinsisyumdan meydana gelir. Bunlar, iki atriyumun duvarlarn oluturan atiyum sinsisyum ve iki ventrikln duvarlarn oluturan vetrikl sinsisyumuclur Atriyumlarla ventrikller arasndaki kapak aklklarn evrele yen fibrz doku, atriyumlar ventrikiillerden ayrr. Normalde aksiyon potansiyelleri, atriyum sinsisyum undan ventikl sinsisyumuna yalnzca zelle mi bir ileti sistem i araclyla aplar birka m ili metre olan ileti liflerinin oluturduu atriyoventrikiiler (A-VJ d em et ile) iletilebilir. A-V demet Blm 10da ayrntlaryla tartlmtr. Kalbin kas kitlesi nin bu ekilde iki ilevsel sinsisyuma blnmesi, atriyumlarn ventrikiillerden ksa bir sre nce ka slmasna olanak verir. Bu da kalp pompasnn et kinlii asndan nemlidir.

KALP KASININ FZYOLOJS


Kalp balca tip kalp kasndan meydana gelir. Bunlar, atriyum kas, ventrikiil kas, zellemi uyarc ve iletici kas lifleridir. Kaslma sresinin daha uzun olm as dnda, atriyum ve ventikl kaslar iskelet kasma olduka benzer ekilde kas lrlar. ok az m iktarda kaslabilir fibil ieren zellem i uyar ve ileti lifleri ise, yalnzca belli belirsiz kaslrlar. Bunun yerine itm isite ve dei ik hzlarda ileti oluturarak, kalbin ritm ik atn kontrol eden bir uyar sistem i salarlar.

Kalp Kasnn Fizyolojik Anatomisi


Kalp kasnn tipik histolojik grnm ekil 9-2de izlenmektedir. Blnen, biraraya gelen ve tekrar ayrlan kalp kas liflerinin, kafes iine benzer ekil de dzenlendii grlmektedir. Kalp kasnn tipik bir iskelet kas gibi izgili olduu da bu grnm den hem en anlalmaktadr. Dahas, kalp kasnn tipik miyofibilleri, iskelet kasndakilerin hemen hem en ayn olan akti ve miyozi filam eutleri ie
96

BLM 9 Kalp Kas; Bir Pompa Olarak Kalp

97

BA VE ST EKSTREMTE

+20

Aorta Pulmoner arter

-40-60-80-1 0 0 +200 -2 0 0

-Dzlk

Purkinje lifi

-Dzlk

vena kava Sa atriyum kapak kapak Sa ventrikl nferiyor vena kava Pulmoner ven Sol atriyum Aort kapa Mitral kapak Sol ventrikl

-20
-4 0 -6 0 -8 0

-100

Ventrikl kas

2
Saniye

E K L 9 - 3
Bir Purkinje ve bir venlrikiil kas lifinden mikroelektrotlarla kaydedilen ritmik aksiyon potansiyelleri.

t
GVDE VE BACAKLAR

kalp kasndaki kaslmann iskelet kasndakine k yasla 15 kez daha uzun srmesine neden olur. Uzun Aksiyon Potansiyeli ve Platonun N e d e ni. Bu noktada u sorular sorm am z gerekir: Ne den kalp kasnda aksiyon potansiyeli bu kadar uzun srer ve neden iskelet kasnda deil de kalp kasnda bir plato vardr? Bu sorularn tem el biyofiziksel cevaplar Blm 5 de verilmitir, fakat bunla r, burada tekrar zetlemekte yarar vardr. Kalp ve iskelet kas zarlarnn zellikleri arasn daki en az iki temel farkllk, kalp kasnda aksiyon potansiyelinin uzun srm esinden ve platonun olumasndan sorumludur. Birincisi, iskelet kasnda aksiyon potansiyeli n e redeyse tamamen, ok byk miktarlarda sodyum iyonunun iskelet kas lifine girmesine izin veren ok sayda hzl sodyum kanalnn aniden almas ile meydana gelir. Bu kanallara hzl kanallar ad verilmitir, nk yalnzca birka 1 /1 0 . 0 0 0 saniye sresince ak kalr ve sonra aniden kapanrlar. Ka nallar kapandktan sonra repolarizasyon balar ve bir baka 1 /1 0 . 0 0 0 saniye veya daha uzun bir sre ierisinde aksiyon potansiyeli son bulur. Dier yandan, kalp kasnda, aksiyon potansiyeli iki tr kanaln almas ile meydana gelir: ( 1 ) iskelet kasndakilerin ayns olan hzl sodyum kanallar, (2 ) baka bir grup kanal olan yava kalsiyum kanallar, ki bunlara kalsiyum-sodyum kanallar da denir. Bu ikinci gruptaki kanallar daha yava aldklar iin hzl sodyum kanallarndan farkldr. Fakat daha da nemlisi, birka 1 / 1 0 saniye sresince ak kalrlar. Bu sre ierisinde ok byk miktarlarda kalsiyum ve sodyum iyonu, bu kanallardan geerek kalp kas lifinin iine akarlar. Bu ak, uzun sreli bir depolaizasyon salayarak aksiyon potansiyelindeki platoyu oluturur. Dahas, aksiyon potansiyeli srasnda kasa giren kalsiyum iyonlar, kas kaslmas olaynn uyarl masna arac olarak, nemli bir grev yaparlar. Bu blmde daha som a tarld gibi bu durum, kalp kas ve iskelet kas arasndaki bir baka farkllktr. Hem aksiyon potansiyelinin uzamasna hem de

E K L 9 - 1
Kalbin yaps ve kalp boluklarnda kann ak.

Kalp Kasnda Aksiyon Potansiyelleri


ekil 9 ,3 deki alt kaytta gsterilen aksiyon potansi yeli ventrikl kasndan kaydedilmi olup, 105 milivolttur. Yzbe milivolt, zar potansiyelinin, norm al de olduka negatif olan deerinin zerine karak dk bir pozitif deer olan yaklak + 2 0 milivolta ularken gsterdii deiimin miktardr. Pozitif ksma am a potansiyeli (oveshoot potential) ad verilir. Balangtaki dikenden (spike) sonra zar, atriyum kasnda yaklak 0 . 2 saniye, ventrikl kasnda ise yaklak 0.3 saniye sreyle depolarize kalarak, ekil 9 -3 de de grld gibi, bir dzlk (plato) oluturur. Platonun sonunda ani repolarizasyon olur. Aksiyon potansiyelinde bu platonun varl,

E K L 9 - 2
K alp k a s n n b a la n tl "s in s is y a l" y ap s.

98

NTE III Kalp

platonun olumasna neden olan, kalp kas ve iske let kas arasndaki ikinci temel ilevsel farkllk u dur: aksiyon potansiyelinin balamasndan hem en sonra iskelet kasnda gzlenmeyen bir olay meyda na gelir, kalp kas zarnn potasyum geirgenlii yaklak bete birine kadar azalr. Potasyum geir genliindeki bu azalma, ar miktarda kalsiyumun yukarda belirtilen kalsiyum kanallarndan hcre iine akm asna bal olabilir. Nedeni ne olursa ol sun, aksiyon potansiyelinin platosu srasnda po tasyum geirgenliinin azalmas, potasyum iyonla rnn hcre dna akn nemli derecede azalta rak potansiyelin dinlenim dzeyine dnmesini ge ciktirir. Yava kalsiyum-sodyum kanallar 0.2-0.3 saniyenin sonunda kapannca, kalsiyum ve sod yum iyonlarnn hcre iine ak durur, zarn po tasyum geirgenlii hzla artar. Lif hzla potasyum kaybedince, zar potansiyeli dinlenim dzeyine geri dner, bylece aksiyon potansiyeli son bulur. Kalp Kasnda leti Hz. Aksiyon potansiyelinin hem atriyum hem de ventrikl kaslarnn liflerin deki ileti hz, yaklak 0.3-0.5 m/sdir. Bu hz, ok kaln sinir liflerindeki hzn yaklak 1 /250si, iskelet kas liflerindeki lzn yaklak 1 /1 0 udur. leti hz, zellemi ileti sistem inin (Purkinje lifleri) ou blmnde 4 m/s kadar byk olabilir. Bu sistem Blm 10da akland gibi uyarc sinyallerin kalpte hzla iletilmesini salar. Kalp Kasnda Cevapsz Dnem (R efrakter Periyod). Kalp kas, btn uyarlabilir dokular gibi aksiyon potansiyeli srasnda yeniden uyarlmaya cevap vermez. Dolaysyla kalbin cevapsz dnemi, ekil 9 -4 iin solunda da grld gibi, kalp kas nn daha nce uyarlm bir blgesinin normal bir kalp uyars ile yeniden uyarlmasnn mmkn ol mad zaman araldr. Ventrikln normal ce vapsz dnemi 0.25 ila 0.30 saniye olup, aksiyon potansiyelinin sresi kadardr. Buna ek olarak, yak lak 0.05 saniye sren bir greceli cevapsz dnem de vardr. Bu sre ierisinde kas uyarmak norm al den daha zordur, fakat yine de kas uyarlabilir. By

le bir durum ekil 9-4de, ikinci rnekteki erken prematre kaslma ile gsterilmitir. Atriyum kasnn cevapsz dnem i ventriklnkinden ok daha ksadr (atrium lada yaklak 0.15 saniyeye karlk ventrikiillerde 0.25-0.30 sn)

Uyarlm a-Kaslm a Balants-Transvers Tb lle rin ve Kalsiyum yonlarnn G revleri


Uyarlma-Kaslma Balants terimi, aksiyon p o tansiyelinin kas m iyofibrilleinin kaslmasn sala mak iin kulland mekanizmay ifade eder. Bu ko nu iskelet kas iin Blm 7 de tartlmtr. Kalp kasnda bu mekanizmada da farkllklar olup, bun larn kalp kasnn kaslma zellikleri zerinde nemli etkileri vardr. skelet kas iin de geerli olduu gibi, bir aksiyon potansiyeli kalp kasnn zar zerine ilerlerken aya zamanda transves (T) tbiillerin zarlar boyunca da ilerleyerek, kalp kas lifinin i ksmlarna yaylr. T tbiillerindeki aksiyon potansiyelleri longitdinel sarkoplazmik tbllerin zarlarn etkileyerek, kalsi yum iyonlarnn hzla sarkoplazmik etikulumdan kasn sakoplazm asna serbestlem esine neden olurlar. Bu kalsiyum iyonlar, salnmalarm izleyen birka 1 / 1 0 0 0 saniye ierisinde miyofbriller iine yaylr; aktin ve miyozinin birbirleri zerinde kay malarn salayan kimyasal tepkimeleri katalizleye rek kas kaslmasna neden olurlar. Buraya kadar uyarlm a-kaslm a balantsnn mekanizmas iskelet kasndaki ile ayndr, fakat ok farkl ikinci bir etki daha vardr. Sarkoplazmik retikulumun sisternalarndan sarkoplazmaya serbest leyen kalsiyum iyonlarna ek olarak, aksiyon potan siyeli srasnda T tblleriden de sarkoplazmaya byk miktarda kalsiyum difzyonu gerekleir. T tiibllerinden gelen bu ek kalsiyum olmasayd kalp kasnn kaslma kuvveti kesinlikle ve nemli lde azalrd. nk kalp kasnn sarkoplazmik retikulumu, iskelet kasnnkine oranla daha az gelimitir ve tam bir kaslma salayacak kadar kalsiyum ier mez. Dier yandan T tbllerinin ap kalp kasnda iskelet kasndakini 5 kat byklktedir. Bu da, hacm in 25 kat byk olduu anlam na gelir. Ayrca, T tbllerinin iinde byk miktarda mukopolisakkarid bulunur; bunlar elektronegatif ykldr ve bol miktarda kalsiyum iyonu balayarak ok daha fazla kalsiyum iyonunun depolanmasn salarlar. Bu kalsiyum iyonlar, T tiiblnde aksiyon potansi yeli olutuu zaman kalp kas lifinin iine difiize ol maya hazr ekilde saklanr. Kalp kasnn kaslma kuvveti, byk lde, hcred svlardaki kalsiyum iyonlarnn younluu na baldr. Bunun nedeni, kalp kasnn intestisyumundaki hcre d svsnn, dorudan doruya kalp kas liflerinin dna alan T tbllerinin ula rndan szlerek T tiibllerine de girmesidir, sonu olarak, T tbl sistem inin ierdii kalsiyum iyonla rnn miktar -kalp kas kaslmasn balatmaya ha zr kalsiyum iyonlar- byk lde hced sv nn kalsiyum iyonu younluuna baldr. (Tersine, iskelet kasnn kaslma kuvveti, hiicred

EKL 9 - 4
Kalp kaslmasnda cevapsz dnem (refrakter periyod) ve grece li cevapsz dnem (rlatif refrakter periyod), erken ve ge prema tre kaslmalarn etkisi. Prematre kaslmalarn iskelet kasndan farkl olarak dalga stmasyonu yaratmadna dikkat ediniz.

BLM 9 Kalp Kas; Bir Pompa Olarak Kalp

99

svdaki kalsiyum younluundan hemen hemen hi etkilenmez. nk kaslmaya hemen tamamen iske let kas lifinin kendi iindeki sarkoplazmik retikulumdan serbestlenen kalsiyum iyonlar neden olur.) Kalbin aksiyon potansiyelindeki platonun sonun da, kalsiyum iyonlarnn kas lifinin iine ak ani den son bulur ve sarkoplazmadaki kalsiyum iyonla r hzla hem sarkoplazmik retikuluma hem de T tbllerine geri pompalanr. Sonu olarak yeni bir ak siyon potansiyeli oluuncaya kadar- kaslma durur.

KALP DNGS
Bir kalp atmnn balangcndan, bir sonraki kalp at mnn balangcna kadar- gerekleen kalp olaylarna kalp dngs (kardiyak siklus) ad verilir. Her bir dn g, Blm 10da da anlald gibi, sins dmnde bir aksiyon potansiyelinin kendiliinden olumas ile balar. Bu dm, sa atriyumun superiyor lateal du varnda, superior vena kavann azna yakn yerle mitir. Aksiyon potansiyeli hzla her iki atriyuma ve oradan da A-V demet ile ventrikllere yaylr. Atriyumlardan ventrikllere geii salayan ileti sisteminin zel dzeni sayesinde kalp uyars, atriyumlardan venikllere 1 / 1 0 saniyeden daha uzun sren bk ge cikme ile geer. Bu gecikme, atriyumlarn venikllerden nce kaslarak, kuvvetli venikl kaslmasn dan nce kam ventrikllere pompalamasn salar. Bu ekilde, atriyumlar venikller iin hazrlayc pom palar olarak grev yaparlar. Ventrikiiller ise kan da mar sisteminde iten ana g kaynan olutururlar.

Kaslmann Sresi. Kalp kas, aksiyon potansiyeli ba ladktan birka milisaniye sonra kaslmaya balar. Kasl ma, aksiyon potansiyelinin son bulmasndan birka mi lisaniye sonraya kadar devam eder. Dolaysyla, kalp ka snda kaslmann sresini aksiyon potansiyelinin sresi belirler. Bu sre, atriyum kasnda yaklak 0.2 saniye ve ventrikl kasndaki yaklak 0.3 saniyedir.
Kalp Hznn Kaslmann Sresine Etkisi. Kalp hz artn ca, kalbin kaslma ve geveme evrelerini kapsayan her bir tam dngsnn sresi ksalr. Aksiyon potansiyeli nin sresi ve kaslma dnemi (sistol) de ksalr. Fakat bu ksalmann oran, geveme evresindeki (diyastol) ksal mann oran kadar byk deildir. Dakikada 72 atmlk normal bir kalp hznda, kaslma dnemi btn bir dn gnn yaklak %40dr. Kalp hz normalin 3 kat ise bu dnem, tm dngnn yaklak %65idir. Bu, ok hzl att zaman kalbin, bazen bir sonraki kaslmadan nce kalp boluklarnn tamamen dolmasna olanak verecek kadar uzun bir sre gevek kalmad anlamna gelir.

Sistol ve Diyastol
Kalp dngs, kalbin kan ile dolduu, diyastol ad ve rilen bir geveme dneminden ve bunu izleyen, sistol ad verilen bir kaslma dneminden meydana gelir. Kalp dngs srasndaki eitli olaylar ekil 95 de grlmektedir. st ksmdaki eri, srasyla

Frlatma Ehacimli kaslma 120


100
-

-Ehacimli geveme Hzl ie akm Diyastaz Atriyum sistol

D ) X
E E

Aort kapa alr

Aort basnc

60 A-V kapak A-V kapa


-

w 40 0 3 C 0
20
0

_ 130

Atriyum basnc Ventrikl basnc Ventrikl hacmi

90 -| 50
Elektrokardiyogram

Fonokardiyogram Diyastol

EKL 9 - 5
Sol ventrikln ilevi ile ilgili olarak kalp dngsnde ortaya kan olaylar. ekilde sol atriyum basnc, sol ventrikl basnc, aort basnc, ventrikl hacmi, elektrokardiyogram ve fono kardiyogramdaki deiiklikler grlmektedir.

100

NTE III Kalp c dalgas ventrikller k aslm ay a b a la d z a m a n b e li rir. Bu dalga ksm en ventrikl k a slm a sn n b a la n g c n d a k k bir m iktarda kann atriy u m lara geri ak m asn a, fakat olaslkla da b a lc a A-V kapaklarn , ven triklledeki b asn cn artm as neden iyle, geriye atriy u m lara doru esn em esin e baldr. v dalgas ventrikl kaslm asn n so n u n a doru belirir, ventrikl k aslm as sra sn d a A-V kap ak lar k apal iken, kann ven lerden atriy u m lara y av a a a k m a sn a baldr. Ventrikl k aslm as son bulup, A-V k ap ak lar aln ca b u kan h zla ventrikllere ak ar ve v d a lg as kaybolur.

aorta, sol ventrikl ve sol atiyumdaki basn dei ikliklerini gstermektedir. Drdnc eri ventrikl hacmindeki deiiklikleri, beinci elektokardiyogram, altnc ise kalbin -zellikle kalp kapaklarnnpompalarken kard seslerin kayd olan fonokardiyogram temsil etmektedir. Okuyucunun bu ekli ayrntl olarak incelemesi ve gsterilen btn olay larn nedenlerini kavramas zellikle nemlidir.

Elektrokardiyogramn Kalp Dngs ile likisi


ekil 9 -5 deki elektrokardiyogram, Blm 11, 12 ve 13de tartlan P,Q,R,S ve T dalgalarn gsterm ek tedir. Bu dalgalar, kalpte oluan ve vcut yzeyin den elektrokardiyogaf ile kaydedilen elektriksel voltajlardr. P dalgas, depolarizasyonun atriyumlara yaylm as ile oluur. Bunu izleyen atriyum ka slmas, P dalgasndan hem en sonra, atriyum b a snc erisinde hafif bir ykselmeye neden olur. P dalgasnn balangcndan yaklak 0.16 saniye sonra, ventrikiillerin depolarizasyonuna bal ola rak QRS dalgalar belirir. Ventikllerin depolarizasyonu, ekilde de grld gibi, ventrikllerin kaslm asna ve ventrikl basncnn ykselmeye balam asna neden olur. Dolaysyla, QRS komp leksi ventrikl sistolnn balangcndan ok ksa bir sre nce balar. Elektrokardiyogramda son olarak ventrikiillerin T dalgas izlenir. Bu dalga, ventrikl kas liflerinin gevemeye balad zaman, yani ventrikllerin repolarizasyon evresini temsil eder. Dolaysyla, T dalgas ventrikl kaslmasnn son bulmasndan k sa bir sre nce meydana gelir.

Ventrikllerin Pompa Olarak Grevi


Ventrikllerin Dolmas. Ventrikl sistol srasnda A-V kapaklar kapal olduu iin atriyumlada byk miktarlarda kan birikir. Dolaysyla, sistol sona erip ventrikl basnlar dk diyastolik deerlerine ge ri iner inmez, orta derecede ai tmi olan atriyum b a snlar, hemen A-V kapaklar iterek aar ve ekil 95de ventrikl hacmi erisindeki ykselme ile gste rildii gibi, kann hzla ventrikllere akmasn salar. Buna ventrikllerin hzl dolma dnemi ad verilir. Hzl dolma dnemi yaklak olarak diyastoln ilk te birini kapsar. Diyastoln ikinci te birinde normalde ventrikllere yalnzca ok kk bir m ik tarda kan akm olur. Bu kan, venlerden atriyum la ra boalmaya devam eden ve atriyumlardan da dorudan ventrikllere geen kandr. Diyastoln son te birinde atriyumlar kaslr ve kann ventrikllere ak iin ek bir itici g olutu rurlar. Bu da, her bir kalp dngs srasnda ventri kllerin dolmasnn yaklak % 25inden sorumludur. Ventrikllerin Sistol Srasnda Boalmas E hacimli (izovolem ik, izom etrik) Kaslma D n e mi. ekil 9 -5 de de grld gibi ventrikl kasl mas baladktan hem en sonra, ventrikl basnc aniden ykselir ve A-V kapaklarn kapanm asna neden olur. Bu andan itibaren ventrikllerin, aorta ve pulmoner arterdeki basnlara ramen sem ilu nar (aortik ve pulmoner) kapaklar iterek am alar na yetecek kadar basnc oluturmalar iin 0 ,0 2 0,03 saniyeye dalia gerek vardr. Dolaysyla, bu s re ierisinde ventrikllerde kaslma olur, fakat hi boalma olmaz. Bu dneme, kasta gerimin artt n fakat kas liflerinde ksalma meydana gelmedii ni ifade etmek iin ehacim li (izovolemik) veya euzunlukta (izometrik) kaslm a dnem i ad veri lir. (Bu tam anlamyla doru deildir, nk apeksten tabana ksalma ve evresel uzama olur.) Frlatma (Ejeksiyon) D nem i. Sol ventrikl basn c 80 mm Hgnin biraz zerine ve sa ventrikl ba snc 8 mm Hgnin biraz zerine) kt zaman, ventrikl basnlar sem ilunar kapaklar iterek aar. Kan, hem en ventrikllerden dar akmaya balar; kann yaklak % 7 0 i frlatma dnem inin ilk te biri srasnda, geri kalan % 30u ise sonraki te ikisi srasnda boalr. Dolaysyla ilk te birlik dneme lzl frlatm a dnemi, son te ikilik d neme de yava frlatm a dnem i ad verilir.

Atriyumlarn Hazrlayc Pompa Olarak Grevi


Kann byk venlerden atriyumlara ak normalde sreklidir; kann yaklak % 75i atriyumlar kaslma dan nce atriyumlarn iinden geip dorudan ventrikllere akar. Bunu izleyen atriyum kaslmas, genellikle ventrikllerin dolm asnn geri kalan % 25'ind e sorumludur. Dolaysyla, atriyumlar ventrikllerin pompa olarak etkinliini %25 ora nnda artran hazrlayc pompalar olarak grev ya parlar. Ancak, bu ek %25 etkinlik olmasa bile kalp, ou koulda, yeterli dzeyde almaya devam edebilir. nk kalp, normalde vcudun kan ge reksiniminden % 300-400 daha fazlasn pom pala ma kapasitesine sahiptir. Dolaysyla, kii egzersiz yapmad takdirde, atriyumlar grev yapmad zaman oluan fark fark etmek zordur. Egzersiz annda ise nefes darl bata olmak zere, bazen kalp yetersizliinin akut belirtileri geliir. Atriyumlardaki Basn Deiikliklerime ve v Dalga lar. ekil 9-5deki atriyum b asn c erisin de an a b a
sn art dikkati eker. B un lar a, c ve v atriyum basn dalg alar olarak adlandrlr. a dalgasn a atriy um k a slm as n eden olur. Genellikle, atriy u m k aslm a s srasn d a sa atriyum b asn c 4-6 m m Hg, sol atriyum b asn c ise yaklak 7-8 m m I Ig ykselir.

BLM 9 Kalp Kas; Bir Pompa Olarak Kalp

101

Ehacim li (z o m e trik ) G e v em e D n e m i. Ventrikllerin, sistoln sonunda aniden gevem e ye balamas, ventrikl ii basnlarn hzla d m esine neden olur. Byk arterlerde gerilme n e deni ile ykselmi olan basnlarn kan hem en ventrikllee doru geri itm esi ile aotik ve pulm oner kapaklar bir arpm a sesi kararak kapa nrlar. Bunu izleyen 0.03-0.06 saniye sresince ventrikl hacm i deimedii halde, ventrikl kas nn gevemeye devam etm esi izovolem ikveya. izo m etrik gevem e dnem ini oluturur. Ventrikl ii basnlar, bu dnem srasnda hzla diyastoldeki dk deerlerine geri dnerler. Bunu izleyerek ventikln yeni bir pom palam a dngsn b a latm ak zere A-V kapaklar alr. Diyastol-Sonu Hacmi, Sistol-Sonu Hacmi ve Vurum Hacmi. Diyastol srasnda dolan herbir ventrikln hacm i normalde 1 1 0 - 1 2 0 mililitreye ykselir. Bu hacim diyastol-son lacm i olarak bili nir. Bunu izleyen sistol srasnda ventrikller boa lnca, herbirinin hacm i yaklak 70 mililitre azalr. Buna atnn hacm i denilir. Herbir ventriklde geride kalan hacim yaklak 40-50 mililitre olup, sistol-son h acm i adn alr. Diyastol-sonu hacminin frlat lan oranna ejeksiyon fraksiyonu ad verilir - genel likle yaklak % 60a eittir. Sistol-sonu hacmi, kalp kuvvetli kasld zaman 1 0 - 2 0 mililitre gibi kk deerlere kadar debilir. Dier yandan, diyastol srasnda ventrikllere ok byk miktarlarda kan akm olursa diyastol-sonu hacim ler normal bir kalpte 150-180 mililitreye ka dar artabilir. Hem diyastol sonu hacmini artrarak, hem de sistol-sonu hacm ini azaltarak vurum h ac mi bazen normalin iki katma kartlabilir.

MTRAL KAPAK -------Yaprak ------- Korda tendina

Papiller kaslar

Yaprak AORT KAPAI

EKL 9 - 6
Mitral ve aort kapaklar.

gelleier. Bir korda tendina yrtlsa veya papiller kaslarn biri fel olursa, kapaklar geriye doru faz laca esnerler. Bazen yle ok esnerler ki iddetli ka ak meydana gelir. Bu da, iddetli ve hatta lmcl kalp yetersizliine neden olur. A o rt ve Pulm oner Kapaklar. Aort ve pulm oner semilunar kapaklarn ilevi, A-V kapaklarnkinden olduka farkldr. Birincisi, sistol sonunda ok yk sek olan arter basnlar, sem ilunar kapaklarn bir arpma sesi kararak aniden kapanmalarna n e den olur, A-V kapaklar ise ok daha yava kapanr lar. kincisi, aklklar daha kk olduu iin ka nn aort ve pulmoner kapaklardan frlatlma lz, ok daha geni olan A-V kapaklardaki hzdan ol duka byktr. Ayrca, semilunar kapaklarn ke narlar hzl frlatma ve hzl kapanma nedeniyle AV kapaklara kyasla ok daha fazla m ekanik an mayla kar karyadr. Ve son olarak, sem ilunar ka paklarda A-V kapaklar destekleyen korda tendinalar yoktur. ekil 9 -6 da gsterilen anatom ik yapla rndan aka anlald gibi ao tik ve pulmoner kapaklar, ar fizik zorlanmalara dayanacak ekil de uyum salamlardr.

Kapaklarn levi
A triyo v en trik ler Kapaklar. A-V k ap aklar (777kiispid ve m itral kap aklar) sistol srasnda kann atriyumlardan ventrikllere geri akmasn engeller. Sem ilunar k a p a k la r ise (aort ve pulm oner kapak lar) diyastol srasnda kann aorta ve pulmoner ar terlerden ventrikl iine geri akmasn engeller. e kil 9-6 da gsterilen tm bu kapaklar, tam amen p a s if olarak kapanr ve alrlar. Yani geriye doru bir basn fark kan geriye doru itince kapanr, ileriye doru bir basn farla kan ileriye doru itince a lrlar. Anatomik nedenlerle, zar gibi ince olan A-V kapaklarn kapanmas iin geriye akma hem en h e m en hi gerek yoktur, daha ar olan semilunar ka paklarn kapanmas ise birka milisaniye sren ol duka kuvvetli bir geriye akm gerektirir. Papiller kaslarn G revi. ekil 9-6 da, korda tendia ile A-V kapaklarn yapraklarna tutunan papiller kaslar da grlmektedir, papiller kaslar, ventrikl duvar kasld zaman kaslrlar, fakat beklenenin tersine, kapaklarn kapanm asna yardm etmezler. Bunun yerine, kapaklarn yapraklarn ventriklle rin iine doru ekip, ventrikl kaslmas srasnda geriye, atriyuma doru ok fazla esnemelerini en-

Aort Basnc Erisi


Sol ventrikl kasld zam an, v entrikl basnc aort kapa alncaya kadar hzla ykselir. Bundan so n ra ise, ekil 9 -5 de de grld gibi ventrikl iin deki basncn ykselmesi yavalar. nk kan h e men ventikllerden aortaya akar. Arterlere giren kan arter duvarlarnn gerilm esi ne ve basncn ykselmesine neden olur, sistol so nunda sol ventrikl kan frlatmay durdurup, aort kapa kapand zaman ise arterlerin esnek to p al lanma zellii (elastic ecoil) sayesinde, diyastol s rasnda bile arterlerde yksek basn korunur. Aort kapa kapand zaman aort basnc eri sinde bir entik meydana gelir. Bunun nedeni, ka

102

NTE III Kalp

pan kapanmasndan hem en nce kann ksa bir sre iin geriye doru akmas ve bunu izleyerek ge ri akmn aniden durmasdr. Aortadaki basn aort kapa kapandktan sonra diyastol boyunca yava yava der, nk gerilen esnek arterlerde birikmi olan kan srekli olarak evre damarlar yolu ile venlere geri akar. Aort ba snc ventrikl yeniden kaslmadan nce, genellik le yaklak 80 mmHgya (diyastol basnc) der, ki bu ventrikl kaslmas srasnda aortada meydana gelen en yksek basn olan 120 mm Hgnn (sistol basnc) te ikisidir. Pulm oner arterdeki basn erisi aortadakine benzer. Tek fark, Blm 14de tartld gibi ba snlarn aortadakilein sadece altda biri kadar ol masdr. K alp S esjerinin Kalbin P o m p alam a levi ile likisi Kalbi bir stetoskop ile dinlerken kapaklarn aldn duymayz, nk nisbeten yava gelien bir olay olan alma, ses karmaz. Fakat kapaklar kapannca gelien ani basn farklarnn kapaklarn yapraklarnda ve evre deki svlarda neden olduu titreimler, gse tm yn lerde yaylan sesler karr. Ventrikl kasld zaman, ilk olarak A-V kapaklarnn kapanmas ile oluan bir ses duyarz. Frekans (perdesi, pilch) dk, sresi nisbeten uzun olan bu titreim, bi rinci kalp sesi olarak bilinir. Sistol sonunda aort ve pul moner kapaklar kapanrken nisbeten hzl bir arpma sesi duyarz, nk bu kapaklar hzl kapanr ve evrede ki herey sadece ksa bir sre titreir. Bu ses ikinci kalp sesi olarak bilinir. Kalp seslerinin tam nedenleri Blm 23de oskltasyon ile balantl olarak, ayrntsyla tartlmtr. K albin Y ap t Kalbin vurum ii, kalbin her bir kalp vurumu srasnda arterlere kan pompalarken ie dntrd enerjinin miktardr. Dakika ii, bir dakikada ie dntrlen enerjinin toplam miktar olup, vurum ii ile dakikadaki kalp atm hznn arpmna eittir. Kalbin yapt i iki ekildedir. lk olarak olduka b yk bir ksm kan dk basnl venlerden yksek ba snl arterlere hareket ettirmek iin kullanlr. Buna hacim-basm ii veya d i ad verilir. kinci olarak enerji nin kk bir ksm, kana aortik ve pulmoner kapaklar dan frlatlma hzn kazandrmak iin kullanlr. Yaplan iin bu ksm, kan akmnn kinetik enerjisidir. Sa ventrikln yapt d i, normalde sol ventrikliin yapt iin yaklak altda biridir. nk bu iki ventrikl farkl sistol basnlarna kar pompalama yapmak zorundadr. D i sol ventrikln her bir kalp vurumu srasnda kann basncn ykseltmek iin yapt i vurum hacmi nin frlatma hznn karesi ile arpmna eittir. Genellikle, sol ventrikln kan akmnn kinetik ener jisini oluturmak iin yapmas gereken i, ventrikln yapt toplam iin yalnzca yaklak yzde biridir, dola ysyla toplam vurum ii hesaplanrken ihmal edilir. Ka nn daralm kapaktan byk bir hzla akt aort darl gibi baz bozukluk durumlarnda, kann kinetik enerjisi ni salamak iin, kalbin yapt toplam iin %50sinden daha fazlas gerekebilir.

Ventrikln Pompalama ilevinin Grafik Analizi


ekil 9-7de grlen grafik diyagram sol ventrikln pompalama mekaniini aklamak iin zellikle faydal dr. eklin en nemli paralar, diyastol basnc ve sis tol basnc" olarak isimlendirilmi iki kaln siyah eridir. Bu eriler hacim- basn erileridir. Diyastol basnc erisi, kalp giderek artan miktarlarda kan ile doldurulup, ventrikl kaslmadan hemen nce diyastol basnc ki bu ventrikln diyastol-sonu basncdr) llerek elde edilir. Sistol basnc erisi, ventrikln her bir dolu hacmin de kaslmas srasnda meydana gelen en yksek sistol basnc llerek elde edilir. Ventrikl hacmi yaklak 150 mililitrenin zerine kncaya kadar, diyastol basnc pek fazla ykselmez. Dolaysyla bu hacme kadar, kan atriyumlardan ventri kllere kolaylkla akabilir. 150 mililitrenin zerinde, ksmen kalbin fibrz dokusunun daha fazla gerileme mesine, ksmen de kalbi saran perikadn son haddine kadar gerilmi olmasna bal olarak, diyastol basnc hzla artar. Ventrikl hacmi giderek artrlrsa, ventrikl kaslmas srasnda llen sistol basnc da hzla artar ve ventrikl hacmi 150-170 mililitre iken en yksek deerine eriir. Hacim daha da artarsa, sistol basnc erisindeki d n de gsterdii gibi, baz koullar altnda sistol basnc der. nk bu byk hacimlerde kalp kasnn aktin ve miyozin flamentleri, kalp lifinin kaslma kuvvetinin op timum dzeyin altna dmesine neden olacak kadar birbirlerinden uzaklarlar. ekilde uyarlmam normal bir sol ventrikl iin en yksek sistol basncnn 250 ile 300 mrl Ig arasnda ol duuna zellikle dikkat ediniz. Bu durum kalbin kuvve tine gre geni deikenlik gsterir. Normal bir sa ventrikl iin maksimum sistolik basn 60 ile 80 mmHg arasndadr.

300-

EKL 9 7
Sistol ve diyastol srasnda sol ventrikl hacm i ile intraventrikiiler basn ilikisi. Ayrca, kalp siklusu srasnda intraventrikler hacim ve basn deimeleri, hacim basn diyagramda krmz kaln izgilerle gsterilmitir.

BLM 9 Kalp Kas; Bir Pompa Olarak Kalp

103

Kalp Dngs Srasndaki "Hacim-Basn D iyagra m", Kalbin Yapt i. ekil 9-7deki krmz eriler, sol
ventrikl iin, kalp d n g s n n h acim -b asn d iy ag ra m ad verilen bir halkay m e y d an a getirirler. Bu d iy ag ram drt evreye ayrlr. Evre I: Dolu Dnemi. B a sm -h a c im izgisin in bu evresi, ven trikl h ac m i y ak lak 45 m ililitre, d i y asto l b a sn c ise y ak lak 0 m m H g iken balar, k rk b e m ililitre bir n ceki kalp atm n d an so n ra ve n trik ld e k alan kan m iktar olup, sistol-sont lacmi ad n alr. V enz k an n sol atriy u m d an ven trik le ak m asy la ventrikl h acm i 70 m ililitre artarak , diyastol-son hacmi ad verilen, n o rm a l d e y ak lak 115 m ililitreye ykselir. D olaysyla, h a c im - b a sn d iy ag ram b irin ci evre sr a sn d a "I ile ia re tle n m i izgi b o y u n ca ilerlerken, h acim 115 m ililitreye, d iy asto l b a sn c ise y ak lak 5 m m H g ya kar. Evre II: Ehacimli Kaslma Dnemi. E h acim li k asl m a sra sn d a ventrikln h acm i d eim ez, nk b t n kap ak lar kapaldr. Fakat ventrikl iindeki b asn ykselerek ao rtad ak i b asn cn deerine, y a ni y ak lak 80 m m H g ya eitlenir. Bu olaylar "II ile iare tle n m i izgi tem sil eder. Evre III: Frlatma Dnemi. F rlatm a sra sn d a kalp d a h a fazla k asld iin sistol b asn c d a h a da ykselir. Ayn z a m a n d a ventrikln h acm i k lr, n k ao rt k ap a alr ve kan artk ventrikllerden ao rtay a akar. D olaysyla, "IH ile iare tle n m i olan eri, b u frlatm a dn em i srasn d a sistol b a sn c n d a ve h acim d e m e y d an a gelen deiik lik leri gsterir. Evre IV: Ehacimli Geveme Dnemi. Frlatm a d n e m in in so n u n d a ao rt k ap a kap an r ve ventrikl b asn c diy asto l b asn c dzeyin e geri iner. IV" ile iare tle n m i izgi, h ibir h acim deiiklii o lm a k szn ventrikl ii b a sn c n d a m ey d an a gelen bu az alm a y gsterir, b ylece ventrikl kendi b a la m a n o k tasn a geri dner, ventriklde yaklak 45 m ili litre kan kalm tr ve atriy u m b asn c genellikle 0 m m H g y a yakndr. Fiziin tem el kurallarn iyi kavram olan okuyucular, b u la c im -b a sn izgesin in snrlarn belirledii alann (glgeli alan n s a ksm , D ile iaretli), bir kaslm a d n g s sra sn d a ven trikln yapt net d ii tem sil etti ini fark edeceklerdir. Kalp k aslm asn inceleyen d en ey sel a lm a la rd a b u izelge kalbin yapt ii h esap lam ak iin kullanlr. K alp b y k m ik tarlard a kan p o m p ala d zam an , i d i y agram d a h a gen i olur, yani, ventrikl artk diyastol s ra sn d a d a h a fazla kan la do ld u u iin sa a doru g e n i ler, ventrikl d a h a b y k bir b asn la kasld iin d ah a y k see kar ve ventrikl kasld za m a n d a h a kk h acim lere in dii iin -zellikle de eer sem p atik sinir s is tem i ven trikl u y ararak aktivitesii artrm ise- g e n e l likle so la d o ru geniler.

Ventrikl iin artyiik ventriklden kan arterdeki b a sntr. bu, ekil 9-7de h ac im -b a sn d iy agram n n Evre III erisin in ifade ettii sistol b a sn c n a eittir (Alyik b azen b a sn yerine k a b ac a d o lam d ak i diren olarak kabul edilir). n y k ve artyk kavram larnn n e m i u d u r: kalbin veya d olam n pekok ilev b o zu k lu u n d a ventrikl d o lm a s srasn daki b asn (nyk), ventrikl k a slm a s nn karsn d ak i arter b asn c (artyk) veya h er ikisi b ir den n orm ald en byk l de uzaklarlar.

Kalp Kaslm as in G ereken Kim yasal Enerji, K albin O ksijen K ullanm


Kalp kas, iskelet kas gibi, kaslm a iini y a p m a k iin k im y asal enerji kullanr. Bu enerji b a lc a y a asitlerinin , ve d a h a az m iktarlard a da laktat ve glikoz b a ta o lm ak z e re dier b esin lerin o k sid atif m e ta b o liz m a sn d a n elde edilir. D olaysyla, kalbin oksijen tketim hz, kalb in i yapark en a a kard kim yasal en erjin in m k e m m e l bir ltdr. Bu enerjiyi a a karan eitli kim yasal tepkim eler, B l m 67 ve 68'de tartlm tr.

Kalp Kaslmasnn Verimi. Kas k aslm a s srasn d a , kim yasal en erjin in ou sya, ok k k b ir ksm ise y a plan ie dntrl r. Yaplan iin, h a rc a n a n kim y asal enerjiye oran n a, kalp kaslmasnn verimi vey a sa d e c e kalbin verimi ad verilir. N orm al b ir kalbin en yksek v e rim i %20 ile 25 arasn dadr, kalp y etersizliin d e % 5-10'a k adar debilir.

KALBN POMPALAMA LEVNN DZENLENMES


Dinlenme halindeki bir kiide, kalp dakikada yal nzca 4-6 Litre kan pompalar. Ar egzersiz srasn da kalbin bu miktarn drt ila yedi katn pom pala mas gerekebilir. Bu blmde kalbin kalp debisin deki bu tr ar artlara uyum salayabilmek iin kulland yollar tartlacaktr. K albin pom palad h acm in d z en len m esi balca iki yolla olur (1) Kalbe akan kann h a c m indeki deiikliklere cevap olarak kalbin p o m palam a ilevinin i-kaynakl (intresek) d zen lenm esi (2) Kalbin otonom sinir sistem i ile d zenlenm esi.

Kalbin Pompalama levinin ntrensek Dzenlenmesi-FrankStarling Mekanizmas


Blm 20de kalbin bir dakikada pompalad kann miktarn, venleden kalbe akan kann miktar olan ve nz dnn belirledii grlmektedir. Yani, vcuttaki her evre doku, kendi kan akmm denetler ve tm evre dokulardan geen btn blgesel kan akmlar nn toplam venler yoluyla sa atriyuma geri dner. Y . T elen bu kan kendiliinden sistemik arterlere onui' , bylece kan tekrar dolama katlr.

n y k (Preload) ve A rty k (Afterload) K avram lar. K asn k a slm a zellik lerin i d e e rlen d irirk e n , k a
s lm a y a b a la d n d a k a s z erin d ek i gerim in d e r e c e s i n in y an i nykin ve k a sn k a slm a kuvvetini h angi yke k a r k u lla n d n n y an i artykiin b e lirle n m e si n e m lid ir. Genellikle, ven trikln d o ld u u an daki d iyastol-son b asn c kalp k aslm a s iin nyk kabul edilir.

104

NTE III Kalp

Kalbin gelen kann hacm inde meydana gelen de iikliklere kar gsterdii i-kaynakl uyum sala ma yeteneine, yaklak yzyl nce yaam olan iki byk fizyologun; Frank ve Starling'in ansna, k albin Frak-Starlin g m ekan izm as ad verilir. Frank-Starling mekanizmas tem el olarak, kalp ka s dolu srasnda ne kadar ok gerilirse, kaslmann kuvvetinin ve aotaya pompalanan kann miktar nn da o kadar byk olaca anlamna gelir. Bu u ekilde de ifade edilebilir: fizyolojik snrlar ieri

Sol v. atm ii (gram metre)

40 30
20 10

10

20

sinde kalp, venlerde norm alden fa z la m iktarda kan birikm esine izin verm eyecek ekilde, kendisine ge len kann tam am n pom palar.
Frank-Starling M ekanizm asnn Aklanmas N edir? Ventrikllere normalden daha fazla kan akm olunca, kalp kas daha ok gerilir. Bu ise, kal bin daha byk bir kuvvetle kaslmasna neden olur. nk bu durumda aktin ve miyozin filam entlei kuvvet oluumu iin neredeyse optimum derecede iie gemi duruma gelirler. Dolaysyla ventrikl, pom palam a kuvveti artt iin normalin zerindeki kan kendiliinden arterlere pompalar. Optimum bir boya kadar gerilen bir kasn, daha byk bir kuvvetle kaslabilme yetenei sadece kalp kasnn deil Blm 6 da akland gibi tm izgili kaslarn bir zelliidir. Kalbin hacmi artrlnca, kalp kasnn gerilmesi gibi nemli bir etkinin yansra, kalbin pompalama gcn artran baka bir etki daha meydana gelir. Sa atriyum duvarnn gerilmesinin kalp hzn dorudan % 1 0 - 2 0 orannda artrmas da bir daki kada pom palanan kann miktarnn artmasna yal dm eder ancak bu etkinin katks Frank-Starling ileyiininkinden ok daha azdr. A rteryel Kan Basnc Ykndeki Art Belli bir Snra Kadar Kalp D ebisini Azaltm az ekil 9-8 de aortadaki arteryel basn artnn,or talama arteryel basn yaklak 160 mmHg dzeyi ne ykselinceye kadar kalp debisini azaltmadna dikkat edin. Bir baka deyile, normal sistemik ar-

Sol atriyum orta basnc (mm Hg)

Sa atriyum orta basnc (mm Hg)

EKL 9 - 9
Kpekte sol ve sa ventrikl ilev erileri, ventrikl atm iinin sol ve sa atriyum ortalama basnlarnn fonksiyonu olduunu gsteriyor. (Eriler Sarnoffun bulgularna gre izilmitir. Physiol Rev. 35: 107, 1955).

teryel basn altnda (80 ile 140 mmHg arasnda) normal olarak alan bir kalp ilevi srasnda kalp debisi hem en tam am en kan akmnn dokulardan ak hzna baldr, bunu da sonuta kann kalbe venz dn kontrol eder. Ventrikl ilev Erileri Ventrikln kan pompalamadaki ilevsel yetenei ni ifade etm enin en iyi yollarndan biri ekil 9-9 ve ekil 9 -1 0 da gsterilen ventrikl ilev erileridir. ekil 9 -9 da vrm ii erisi ad verilen bir eit ventrikl ilevi erisi grlmektedir. Atriyum b a snc arttka, atm iinin de kalbin gcnn snr na ulancaya kadar arttna dikkat ediniz. ekil 9 -1 0 da ventrikln d ak ika ii erisi ad ve rilen baka bir eit ventrikl ilev erisi grlm ek tedir. Hayvanlardan uyarlanan deerlere dayanan bu iki eri insan kalbinin her iki ventriklnn i levlerini temsil etmektedir. Atriyumlardan birinin basnc artnca, buna karlk gelen ventrikln bir dakikada pompalad hacim de artar. Bu nedenle, ventrikl ilev erileri kalbin FrankStarling ileyiini ifade etm enin baka bir yoludur. Yani ventrikller daha yksek atriyum basnlar ile

L C

Arter basnc (mm Hg)

EKL 9 - 8
Arteryel basntaki 160 mmHg basn dzeyine kadar byk deimeler karsnda bile kalp debisinin deimezlii. Ancak arteryel kan basncnn normal deiim snrlarnn stne yk selmesiyle, basn yk karsnda kalp yetersizlii balar.

EKL 9 - 10
Kpeklerdeki bulgulardan aktarlan deerlere gre insan kalbi nin sa ve sol ventrikl dienim debilerinin yaklak erileri.

BLM 9 Kalp Kas; Bir Pompa Olarak Kalp

105

K albin P arasem p atik (Vagus) S in irle rle U y a rlm as. Kuvvetli vagal uyarlar kalp atm larn birka saniye sreyle durdurabilir, fakat bundan sonra kalp genellikle "k aar ve 2 0 -4 0 atm /daki ka hznda atm aya balar. Ek olarak, kuvvetli v a gus uyarlar kalbin kaslm a kuvvetini % 20-30 orannda azaltabilir. Bu azalm a d aha byk d e ildir, nk vagus lifleri kalbin gl k aslm as nn m eydana geldii ventriklerden ok, balca atriyum lara yaylrlar. Bununla b erab er kalp h zndaki belirgin bir azalm a kalp kaslm asndaki hafif bir azalmayla bir araya gelince, zellikle de kalp byk bir i yk altnda alyor ise, ventrikllerin pom palam a gcn % 50 veya daha fazla azaltabilir. Sem patik ve Parasem patik U yarlarn Kalp levi Erisine Etkileri. ekil 9 -1 2 de drt kalp ilev erisi grlmektedir. Bunlar ekil 9-10'daki ventrikl ilev erilerinin hem en hem en aynsdr, fakat, bunlar tek bir ventrikln deil de tm kalbin ile vini temsil ederler; kalbin giriindeki sa atriyum basnc ile ao taya atlan kalp debisi arasndaki ili kiyi gsterirler. ekil 9-12'deki eriler belli bir sa atriyum basn cnda, artan sempatik uyarlarn kalp debisini artr dn, artan parasempatik uyarlarn ise azalttn gsterirler. Sinir uyarlarnn debide neden olduu

Kalp sinirleri.(Kalbe giden vaguslar parasempatik sinirlerdir.)

dolunca, ventrikln hacm i ve kalp kaslmasnn kuvveti artar; bu da kalbin daha fazla miktarda ka n arterlere pompalamasna neden olur.

K a lb in S e m p a tik ve P ara se m p a tik S in irle rle D e n e tle n m e s i


Kalbin pompalama etkinlii, ekil 9-11'de gsteril dii gibi kalbi besleyen ok sayda sem patik ve p a rasem patik (vags) sinirin youn denetimi altnda dr. Sempatik uyarlar kalbin bir dakikada pom pa lad kann miktar olan kalp debisini ou zaman % 100'den daha fazla arttrabilir. Tersine, vags (pa rasempatik) uyarlar kalp debisini sfra veya h e m en hem en sfra drebilir. Kalbin Sem patik Sinirlerle Uyarlmas. Kuvvet li sem patik uyarlar kalp hzn erikin insanlarda 180-200 ve nadiren gen insanlarda 250 vuruya ka dar artrabilir. Ayrca sempatik uyarlar kalp kasnn kaslma kuvvetini de artrarak pompalanan kann hacm ini ve frlatma basncn da artrr. Bu neden le sem patik uyanlar, daha nce tartlan FrankStarling ileyiinin kalp debisinde neden olabilece i arta ek olarak debiyi ou zaman iki kat ka dar daha artrabilir. Dier yandan sempatik sinir sistemi inhibe edile rek kalbin pompalama gc orta derecede azaltla bilir: Normal koullarda, kalbi besleyen sempatik sinir lifleri, kalbin pompalama gcn hibir sem patik uyar olmakszn gerekleecek olann yakla k %30 zerinde tutacak ekilde, kalbe yava bir hzda srekli uyarlar tarlar. Dolaysyla sempatik sinir sistem inin ilevinin normalin altna drl m esi hem kalp hzn hem de ventrikln kaslma kuvvetini azaltarak kalbin pom palam a gcn norm alin %30 kadar altna drr.

deiiklikler kalbin hznda ve kaslm a kuvvetinde


meydana gelen deiikliklere baldr, nk bu n larn her ikisi de kalp debisini etkiler.

Sa atriyum basnc (mm Hg)

EKL 9 - 12
Farkl derecelerde sempatik ve parasempatik uyarlarn, kalp debisi erisi zerine etkisi.

106

NTE III Kalp

Potasyum ve Kalsiyum yonlarnn Kalp levine Etkileri


Blm 5'de zar potansiyelleri tartlrken, potas yum iyonlarnn zar potansiyelleri ve aksiyon po tansiyelleri zerinde belirgin bir etkisi olduu b e lirtilmitir ve Blm 6 da kalsiyum iyonlarnn kas kaslmas olaynn balatlmasnda zellikle nem li bir rol oynadna iaret edilmitir. Dolaysyla, bu iki iyonun hcred svlardaki younluklarnn kalbin pom palam a gc zerinde de nemli etki leri olmas beklenir. Potasyum yonlarnn Etkisi. Hiicred svlardaki ar potasyum, kalbin fazlasyla geni ve gevek ha le gelmesine ve kalp hznn yavalamasna neden olur. Byk miktarlar, ayn zamanda, kalp uyarsnn A-V demet yolu ile atriyumlardan ventrikllere iletil mesini de kesebilir. Potasyum younluunun yal nzca 8-12 mEq/ltye (normal deerin iki veya ka t) ykselmesi kalbi ylesine zayf drebilir ve rit mini bozabilir ki, lme bile neden olabilir. Bu etkiler, ksmen hcred svlardaki yksek potasyum younluunun Blm 5 de akland gibi kalp kas liflerinin dinlenim zar potansiyelini azaltm asna baldr. Zar potansiyeli azalnca aksi yon potansiyelinin iddeti de (intensity) azalr, ki bu kalp kaslmasn giderek daha zayf drr. Kalsiyum yonlarnn Etkisi. Kalsiyum iyonlar nn art, potasyum iyonlarnn tam tersi etkiler

yaparak, kalpte spastik kaslmaya yol aar. Bunun nedeni, kalsiyum iyonlarnn bu blmde daha n ce akland gibi kas kaslmas olaynn uyarlma snda dorudan etkili olmasdr. Tam tersine, kalsi yum iyonlarnn yetersiz olmas, yksek potasyu mun etkisine benzer ekilde kalbin gevemesine neden olur. Normalde kan kalsiyum iyon dzeyi dar snrlar ierisinde dzenlendii iin, norm alin dndaki kalsiyum konsantrasyonlarnn kalbe e t kileri, nadiren klinik nem kazanr.

Isnn Kalp zerindeki Etkileri


Yksek s, rnein kiinin atei ykseldii zaman gzlenen s art, kalp hznn byk oranda art masna neden olur, hatta bazen norm alin iki katna karr. Dk s kalp hzn byk oranda azaltr, yle ki bir insan 60-70F (15,5 - 2 1 ,1C) snrlar ie risinde lipotermi nedeniyle lme yaklat za man dakikada birka atma kadar dm esine n e den olur. Bu etkiler olaslkla, snn kas zarnn iyonlara geirgenliini artrarak, z-uyarlma olay n hzlandrmasna baldr. Isnn orta derecede artmas, kalbin kaslm a kuv vetini, ou zaman geici olarak artrr, fakat snn uzun sre yksek kalmas kalbin m etabolik sistem lerini tketerek gszle neden olur. Bu nedenle kalbin optimal ilev grmesi byk lde vcut ssnn Blm 73de aklanan s kontrol m ekaniz malaryla uygun biimde kontrolne baldr.

REFERANSLAR
S e c also referen ces for C hapter 10. A bd cl-aleem S , Low e J E : C ardiac M etabo lism in H ealth and D isease. B o sto n : K luw er A c adem ic Publishers, 1998. Hers D M , B assan i JW , B assan i R A : N a-Ca exch an g e and C a fluxes during contraction and relaxation in mam m alian ventricular m uscle. Ann N Y A cad S c i 7 7 9 : 4 3 0 . 1996. B rady A J: M echan ical properties o f isolated cardiac m yocytes. Physiol R ev 7 1 :4 1 3 , 1991. Brow n H, K ozlow ski R, D avey P: Physiology and Pharm acology o f the Heart. Oxford: B la ck w ell S c ien c e , 1997. C rozatier B : Stretch-induced m odifications o f m yocardial perform ance: from ventricular function to cellu la r and m olecular m echa nism s. C ard iovasc R es 3 2 :2 5 , 1996. Deal K K . England S K , Tam kun M M : M olecu lar physiology o f cardiac potassium chan nels. Physiol R ev 7 6 :4 9 . 1996. D es iard in s T A : Cardiopulm onary Anatomy and Physiology. A lbany: D elm ar Publishers, 1998. Dhein S : C ard iac Gap Junction s. B a se l: Karger. 1998. Driedzic W R , G esser H: Energy m etabolism and contractility in ectothcrm ic vertebrate hearts: hypoxia, acidosis, and low tem pera ture. Physiol R ev 7 4 :2 2 1 , 1994. G adsby DC: T he Na/K pump o f cardiac cells. Annu R ev B iophys B io en g 1 3 :3 7 3 , 1984. G uyton A C . Jo n es C E , C olem an T G : C ircu la tory Physiology: Cardiac Output and Its Regulation, 2nd ed. Philadelphia: \VB Saunders, 1973. Guyton A C : Determ ination o f cardiac output by equating venous return curves With ca r diac response curves. Physiol R ev 3 5 :1 2 3 , 1955. Johnson R G , K ronias EG : Cardiac Sarcop las mic Reticulum and Regulation o f C ontrac tility. New Y ork: New Y o rk A cadem y o f S cien ce s, 1998. L evitsky M G , Hall S M , M cD onough KH: C ar diopulmonary Physiology in A nesthesiol ogy. New York: M cG raw -H ill, 1997. Opie LH : The Heart: Physiology, from C ell to Circulation. Philadelphia: Lippincott-Raven, 1998. Page E, Shibata Y : Perm eable ju n ctio n s b e tween cardiac cells. Annu Rev Physiol 4 3 : 4 3 1 , 1981. R ossant J : M ouse m utants and cardiac d evel opment: new m olecu lar insights into cardiogenesis. C irc R es 7 8 :3 4 9 , 1996. Sadoshim a J, Izum o S : T h e cellu lar and m o lecular response o f cardiac m yocytes to m e chanical stress. Annu R ev P hy siol 5 9 :5 5 1 , 1997. S a rn o ff S J : M yocardial contractility as de scribed by ventricular function curves. Phy siol R ev 3 5 :1 0 7 , 1955. Sow ers JR : Insulin and insulin-like growth fac tor in normal and pathological cardiovascu lar physiology. H ypertension 2 9 :6 9 1 , 1997. Starling EH : T h e L in acre L ecture on the Law' o f the Heart. London: Longm ans G reen & C o.. 1918. Swynghedauw B : Developm ental and fu n c tional adaptation o f contractile proteins in cardiac and skeletal m uscles. P hysiol R ev 6 6 :7 1 0 , 1986. T o bacm an L S : T h in filam ent-m ediated regu la tion o f cardiac contraction. Annu R e v Phy siol 5 8 :4 4 7 , 1996. W inegrad S : Calcium release from card iac sar coplasm ic reticulum . Annu R e v P hysiol 4 4 : 4 5 1 , 1982.

Kalp (1) kalp kasnn itnik (dzenli aralklarla tek rarlayan) kaslmasn salamak iin ritmik uyarlar douran ve (2 ) bu uyarlar hzla btn kalbe ileten, zellemi bir elektrojenik sistemle donatlmtr. Bu sistem dzgn olarak alt zaman atriyumlar, ventrikllerden yaklak 1 / 6 saniye nce kaslrlar. Bu da ventrikllerin kan akcierlere ve evre dola ma pompalamadan nce daha fazla dolmalarn salar. Sistemin bir baka nemli zellii, ventrikl lerin tm blgelerinin hemen hemen ayn anda ka slmasn salamasdr ki bu da ventrikl bolukla rnda yeterli basncn olumas iin gereklidir. Kalbin bu ritmik ve iletici sistemi, kalp hastalkla r ile, zellikle de yetersiz kan akmna bal kalp dokusu iskemisi ile kolaylkla hasar grr. Hasarlar ou zaman kalp ritminin dzensizlemesine veya kalp boluklarnn kaslma sralamasnn bozulm a sna neden olur ve kalbin bir pompa olarak etkinli i ou zaman ciddi biimde, lme bile neden olabilecek kadar etkilenir.

labilir filament iermezler; evrelerindeki, 10-15 mikrometre apta olan atiyum kas liflerinden farkl olarak, her birinin ap 3-5 mikrometredir, si ns lifleri dorudan doruya atiyum liflerine ba lanrlar. sins dmnde balayan bir aksiyon potansiyeli bu sayede derhal atriyumlara yaylr.

Sins L ifle rin in K e n d ili in d e n O lu a n E le ktrikse l R itm ik li i


Pekok kalp lifinin sahip olduu z-uyarlm a zel lii, kendiliinden ritmik atelem elere ve kaslm a lara neden olabilen bir olaydr. Bu durum zellikle kalbin zellemi ileti sistem inin lifleri iin geerlidir. Sistemin z-uyarlmay en belirgin ekilde orta ya koyan blm sins dmnn lifleridir. Bu nedenle, bu blmde daha sonra ayrntl olarak tartlaca gibi kalbin tam am nn atm hzn n o r malde sins dm denetler. ncelikle bu kendi liinden oluan ritmiklii aklayalm. Sins Dm Ritm ikiiinin leyii. Bir sins dm lifinden kalp atm sresince kaydedi len aksiyon potansiyelleri, ekil 10-2de tek bir ventrikl kas lifi aksiyon potansiyeli ile karlatr mal olarak gsterilmitir. Sins dm lifindeki potansiyelin atelem eler arasnda, yalnzca -55 ila 60 milivolt negatiflii olduuna, buna karlk vent rikl kas lifinin potansiyelinin -85 ila -90 milivolt olduuna dikkat ediniz. Bu deerin daha az negatif obuasnn nedeni sins liflerinin hcre zarlarnn doal yapsnn Sodyum iyonunu szdrmas ve gi ren pozitif ykl sodyum iyonlarnn hcre ii n e gatifliini byk lde ntralize etmesidir. Sins dm liflerinin ritmikliini aklamaya almadan nce Blm 5 ve 9 daki tartmalardan kalp kasnda aksiyon potansiyelini oluturan voltaj deiikliklerinin meydana gelm esinde tr zar iyon kanalnn nemli grevleri olduunu hatrla ynz. Bunlar (1) lzl sodyum kan allar (2) yava kalsiyum-sodyum kanallar ve (3) potasyum k a n a l lardr. Ventrikl kasnda pozitif sodyum iyonlar nn lif iine doru hzla akmalarna bal olarak gzlenen, hzl, diken benzeri aksiyon potansiyeli balangcndan, hzl sodyum kanallarnn birka 1 / 1 0 0 0 0 saniye sresince ak kalmalar sorum lu dur. Bunu izleyen aksiyon potansiyeli platosu, ba lca yava kalsiyum-sodyum kanallarnn daha ya107

KALBN ZELLEM UYARI VE LET SSTEM


Kalbin kaslmalarn dzenleyen zellemi uyar ve ileti sistemi ekil 10-1'de grlmektedir. ekilde normal ritmik uyarlar douran sins dm (ay n zamanda sinoatriyal veya S- A dm olarak da adlandrlr); uyarlar sins dmnden atriyoventrikler (A-V) dme ileten dmler aras yollar, atriyumlardan gelen uyarlarn ventrikllee geiini geciktiren A-V dm ; uyarlar atriyumlar dan ventrikllee ileten A-V dem et; kalp uyarlarn ventrikllerin btn blgelerine ileten sol ve sa Purkije lifi dem etleri grlmektedir.

Sins Dm (Sinoatriyal Dm)


Sins dm, sinoatriyal dm de denir kk, yass, elips eklinde, zellemi bir kas erididir; yaklak 3 mm geniliinde, 15 mm uzunluunda ve 1 1 mm kalnlndadr; sa atriyumun superiyor posterolateral duvarnda, superiyor vena kavann aznn hem en altnda ve hafife lateralinde yerle mitir. Bu dmn lifleri hem en hem en hi kas-

108

NTE III Kalp

EKL 10- 1
Kalbin sins dm ve Prkije sistemi. Ayrca A-V dm, atriyumun dmler aras yollar ve vetikllerin dallar da gsterilmitir.

va almalarna ve yaklak 3/10 saniye ak kal m asna baldr. Son olarak, potasyum kanallarnn almaya balamas ve byk miktarlarda potas yum iyonunun lifin dna doru difzyonu, zar potansiyelini dinlenme dzeyine gei dndrr. Fakat sins dm liflerinde "dinlenim" potan siyelinin negatiflii ok daha az olduu iin -90 mV yerine yalnzca -55 milivolt- bu kanallarn grevi farkldr. Aslnda bu negatiflik dzeyinde hzl sod yum kanallar "ilevlerini yitirirler, yani tkanrlar. nk zar potansiyeli yaklak -60 milivoltdan da ha az negatif bir deerde birka milisaniyeden da ha uzun sreyle kald zaman, hcre zarnn i ks mnda bulunan ve hzl sodyum kanallarn kapa tan inaktivasyon kaplar kapanr ve o konumda kalrlar. Dolaysyla yalnzca yava kalsium-sodyum kanallar alabilir (yani aktive olabilir) ve bylece aksiyon potansiyelini oluturabilirler. So nu olarak, aksiyon potansiyeli ventrikl kasndakine kyasla daha yava geliir ve gei dn de ventrikl lifindeki gibi ani olmayp yava bir potan siyel azalmas eklinde gerekleir. Sins D m Liflerinin z-Uyarlmas. Sins dm liflerinin dndaki pozitif sodyum iyonla r, hiicred svdaki yksek sodyum iyonu youn luuna ve dinlenme halindeki liflerin iindeki n e gatif elektriksel yke bal olarak, normalde bile ieri szma eilimindedir. Dahas, dinlenme halin deki dm lifleri, sodyum iyonlarnn geiine za ten ak olan belli sayda kanal ierirler. Pozitif yk l sodyum iyonlarnn bu etkilere bal olarak ieri ye akmas zar potansiyelinin ykselmesine neden olur. "Dinlenim potansiyeli bylece ekil 10-2'de grld gibi, iki kalp atm arasnda yava yava ykselir. Potansiyel yaklak -40 milivolt deerinde ki eik voltaja ulat zaman, kalsiyum-sodyum

kanallar aktive olur, hem kalsiyum hem de sod yum iyonlar kanallardan hzla ieri girerek aksiyon potansiyelini olutururlar. Dolaysyla, sins d m liflerinin doasnda var olan sodyum szdrma zellii, liflerde z-uyarlmaya neden olur. Sodyum iyonu sznts neden sins dm lif lerinin daima depolaize kalmasna yol amaz? Ce vap udur: aksiyon potansiyeli srasnda meydana gelen iki olay bunu engeller. Birincisi, kalsiyumsodyum kanallar, alm alarn izleyen yaklak 100-150 milisaniye ierisinde inaktive olur (yani, kapanrlar). kincisi, hem en hem en ayn anda ok sayda potasyum kanal alr, dolaysyla, kalsiyum ve sodyum, iyonlarnn kalsiyum- sodyum kanalla rndan geerek hcre iine aklar dururken, ayn zamanda byk miktarlarda pozitif potasyum iyo nu da liften dar doru diffze olur ve bylece ak siyon potansiyeli son bulur. Dahas potasyum ka nallar birka 1 / 1 0 saniye daha ak kalarak ok b yk miktarlarda pozitif potasyum ykn hcre d na karrlar. Bu da geici olarak lif iinde kayda deer miktarda negatiflik fazlal n a neden olur. Buna hiperpolarizasyo ad verilir. Bu hiperpolarizasyon, aksiyon potansiyelinin sonunda zar dinlenim potansiyelini balangta yaklak -50 ila -60 milivolta kadar aaya eker. Son olarak, bu yeni hiperpolaizasyon durum u nun neden srekli korunmadn aklam ak gere kir. Neden, aksiyon potansiyelinin sona erm esini izleyen birka 1 / 1 0 saniye esnasnda, giderek da ha ok potasyum kanalnn kapanm aya balam a sdr. eriye szan sodyum iyonlar bir kez daha potasyum iyonlarnn da aknn stesinden ge lerek dinlenim potansiyelinin bir kez daha yuka r doru kaymasna neden olur. Sonuta, p o tan si yel yaklak -40 milivoltta atelem e iin gerekli olan eik deere ular. Bundan sonra btn bu olaylar yeniden balar: z-uyarlma, aksiyon p o tansiyelinin sonlanm as, aksiyon potansiyelini iz leyen hiperpolaizasyon, dinlenim " potansiyeli nin yeniden eik deere doru kaymas, yeni bir dngy balatacak olan yeniden-uyarlm a. Bu

Sins dm lili

----------------i --------------- r Saniyeler

EKL 1 0- 2
Bir sins dm lifinin ritmik atelemeleri. Ayrca sins d mnn aksiyon potansiyeli, bir ventrikl kas lifninki ile karlatrlmtr.

BLM 10 Kalbin Ritmik Uyarlmas

109

olaylar bir insann hayat boyunca durmakszn devam eder.

Dmleraras yollar / Balant lifleri

Dmleraras Yollar ve Kalp Uyarsnn Atriyumlardan Geii


Sins dm liflerinin ular, bunlar evreleyen atriyum kas lifleri ile kaynar. Sins dmnde do an aksiyon potansiyelleri bu liflere doru hareket ederler. Aksiyon potansiyelleri bu yolla atriyumun kas kitlesinin tmne ve oradan da A-V dme ya ylrlar. Pek ok atriyum kasnda ileti hz yaklak 0.3 m/san.'dir. Atriyum kas liflerinin birka kk deme tinde ileti biraz daha hzldr, yaklak 1 m/san. Bun lardan, n (anteriyor) (itriyumlararas erit ad verilen bir tanesi, atriyumlarn n duvarlarndan geerek sol atriyuma ular; Ayrca aiyumlarn duvarlarndan kvrlarak geen ve A-V dmde sonlanan dier kk demet de kalp uyarsn yine bu yksek hzla iletirler. Srasyla, n (anteriyor), orta (middle)ve arka (posteriyor) dmleraras yollar ad verilen bu kk demet ekil 10-1'de gsterilmitir. Bu demet lerde iletinin daha hzl olmasnn nedeni, demetlerin atriyum kas ile karm olarak birka zellemi ile ti lifi iermeleridir. Bu lifler ventrikllerin hzl ileten Pukinje liflerine benzerler. Purkinje lifleri ileride tar tlacaktr.

A-V dm

Atriyoventrikler fibrz doku

A-V demetin
gei blm

A-V demetin
distal blm

Sol dal Sa dal

septumu

E K L 1 0 - 3
A-V dmn dzeni. Rakamlar, uyarnn sins dmnde douundan itibaren geen zaman aralm ifade etmektedir. Deerler, insan iin tahminen belirlenmitir.

A-V Dm, Uyarnn Atriyumlardan Ventrikllere letilmesinin Gecikmesi


leti sistemi, kalp uyarsnn atriyumlardan ventri kllere doru ok hzl hareket edemeyecei ekil de dzenlenmitir, bu gecikme, atriyumlara ventrikller kaslm aya balam adan nce ieriklerini ventrikllere boaltmalar iin zaman tanr. Kalp uyarsnn atriyumlardan ventrikllere geiini ge ciktiren oluumlar balca A-V Dm ve onunla

Bu durumda A-V dm ve A-V demet sistem in deki gecikme yaklak 0.13 saniye olup, sins d m ile A-V dm arasnda meydana gelen 0.03 sa niyelik ilk gecikme ile birlikte uyarc sinyalin ventrikl kasna ulamasna kadar geen sre toplam 0.16 saniyedir. Yava letinin N edeni. Balant liflerinde, dm liflerinde ve A-V demetin gei liflerinde iletinin son derece yava olmas ksmen, bu liflerin boyut larnn normal atriyum kas liflerinin boyutlarna oranla olduka kk olmasndan kaynaklanr. An cak yava iletinin byk blm m uhtem elen ileti yolunda bulunan ardk kas hcreleri arasndaki gap ju n ction larn (yark balantlarn)saysnn azalm olmasna baldr. Bu nedenle uyarc iyon larn bir hcreden dierine iletilm esine byk bir diren vardr. Bylece, bir sonraki hcrenin neden yava uyarld kolayca anlalabilir.

balantl ileti lifleridir.


A-V Dm ekil 10-1'de gsterildii gibi, tikspid kapan hem en arkasnda ve koroner sinsn aznn yannda, sa atriyumun arka duvarnda yerlemitir. Bu dmn eitli blmleri, diimlereras atriyum yollarnn lifleri ve A-V demet ile yapt balantlar ekil 10-3de izilirlerle gste rilmitir. Kalp uyartsnn sins dmnde do mas ile A-V dm sistem inin eitli noktalarna ulamas arasnda geen yaklak zaman aralklar da ekil zerinde bir saniyenin blmleri ile ifade edilmitir. Uyarnn dmlereras yolda hareket ederek, sins dmnde doduktan yaklak 0.03 saniye sonra A-V dme ulatna dikkat ediniz. Uyar ventrikllere gem ek iin A-V demetin gei blm ne girmeden nce A-V dmde 0.09 sani ye daha geciktirilir. A-V dmn gei blm n de 0.04 saniyelik son bir gecikme daha meydana gelir. Gei blm, atriyumlar ventrikiillerden ayran fibrz dokunun iinden geen ok sayda kk demetcikten meydana gelir.

Ventrikler Purkinje Sisteminde Hzl leti


Purkinje lifleri, A-V demet iinde, A-V dmden ventrikllere uzanrlar. A-V fibrz doku engelinin iinden geen balang ksm dnda, Purkinje lif lerinin ilevsel zellikleri, A-V dmdeki liflerin zelliklerinin tam am en tersidir. Bunlar ok byk liflerdir, normal ventrikiil kas liflerinden bile daha byktrler, aksiyon potansiyelerini 1.5-4.0 m/san. hzla iletirler. Bu hz, normal kalp kasndaki hzn

110

NTE III Kalp

yaklak 6 kat, baz A-V balant liflerindeki hzn ise 150 katdr. Bu sayede kalp uyarsnn neredeyse derhal btn ventrikiil sistem ine gemesi m m kn olur. Purkinje liflerini oluturan ardk kalp hcreleri arasndaki intekale disklerde yer alan yark ba lantlarn geirgenliinin yksek dzeyde olm as nn, purkinje liflerinin aksiyon potansiyelini hzl iletmesine neden olduuna inanlmaktadr. Bylece iyonlar bir hcreden dierine kolaylkla iletilir ve ileti hz artar. Purkinje lifleri, ayn zamanda az sayda miyofibil de ierirler. Bu da uyarnn iletimi srasnda bel li belirsiz kasldklar anlam na gelir.

Kalp Uyarsnn Ventrikl Kasnda letilmesi


Uyar Purkinje liflerinin ularna ulatktan sonra, ventrikl kas kitlesi boyunca bizzat ventrikl kas lifleri tarafndan iletilir. Burada ileti hz yalnzca 0.3-0.5 m/san. olup, Purkinje liflerindekinin a lt

d a biridir.
Kalp kas aralarnda fibrz septum lar bulunan iki kat sarm al tabaka halinde kalbin evresini s a rar. Bu nedenle kalp uyars dorudan darya, kalbin yzeyine doru hareket etm ez. Bunun yeri ne sarm allarn ynnde ve yzeye doru a yapa rak ilerler. Dolaysyla uyarnn ventrikln endokardiyal yzeyinden epikardiyal yzeyine yayl mas ek olarak 0.03 saniye daha gerektirir. Bu sre, iletinin Purkinje sistem inin ventikllere ait ks m nn tam am na yaylmas iin gerekli olan sre ye hem en hem en eittir. Bylece, kalp uyarsnn ilk dem et dallarndan son ventrikl kas liflerine kadar yaylmas norm al bir kalpte yaklak 0.06 sa niye srer.

A -V D e m e tte Tek Ynl leti. A-V demetin ken dine has bir zellii de anormal durumlar dnda, aksiyon potansiyellerinin demet yolu ile geriye, ventrikllerden atriyumlara doru hareket edem e mesidir. Bylece kalp uyarlarnn bu yolla ventri kllerden atriyumlara yeniden- girmesi (re-entry) engellenir. leti sadece atriyumlardan ventrikiillere, ileriye doru gerekleir. Dahas, srekli bir fibz doku engeli, hatrlana ca gibi A-V dem etin dnda kalan her yerde atiyum kasn ventrikl kasndan ayrr. Bir ksm e kil 10-3de gsterilen bu doku, norm alde atriyumlarla ventrikller arasnda kalp uyarsnn geiini engelleyen bir yaltkan gibi davranr. Uyar yalnz ca A-V dem et ile ve ileriye doru iletilebilir. (Nadi ren fibrz- engelin iinden A-V dem etden farkl bir yerde anorm al bir kas kprs geer. Byle ko ullarda kalp uyars ventrikllerden atriyumlara yeniden-girebilir ve ciddi bir kalp aritm isine n e den olabilir.)

Kalp Uyarsnn Kalbe Yaylmasnn zeti


Kalp uyarsnn insan kalbinin tam amna yaylma s ekil 10-4te zetlenmitir. ekildeki rakamlar kalp uyarsnn sins dmnde douundan kal bin deiik ksmlarna ulamasna dek geen za

Purkinje Liflerinin V e n trik ller indeki Dalm-Sa ve Sol Dallar. A-V dem etin distal bl m, atriyum ve ventrikl kaslar arasndaki fibrz dokunun iinden getikten sonra, ventrikl septum unun iinde, ekil 10-1 ve ekil 10-3'de grl d gibi aaya kalbin apeksine doru 5-15 m i limetre ilerler. Dem et burada, septum un her iki yannda endokadn altnda seyreden sol ve sa d allara ay dr. Bu dallar, her iki ventrikl boluu nu evrelem ek zere, aaya ventrikl apeksine ve oradan da arkaya kalbin tabanna doru, gide rek daha kk dallara ayrlarak ilerler. En utaki Purkinje lifleri, kas kitlesinin iinde 1/3 derinlie kadar ilerler ve en sonunda kalp kas lifleri ile de vamllk kazanrlar. Kalp uyarsnn ventrikl septumundaki demet dallarna girdii andan Purkinje liflerinin ularna ulat ana kadar geen toplam sre yalnzca orta lama 0.03 saniyedir. yle ki, kalp uyars bir kez Pur kinje sistem ine girdi mi, neredeyse annda btn ventrikler kas kitlesine yaylr.

E K L 1 0 - 4
Kalp uyarsnn kalpte yaylmas, uyarnn kalbin eitli blm lerinde belirme zaman (saniyenin blmleri ile ifade edilmi tir) ile gsterilmitir.

BLM 10 Kalbin Ritmik Uyarlmas

111

m an aralklarn bir saniyenin blmleri ile ifade eder. Uyarnn atriyumlar boyunca orta hzda ya yldna, fakat ventrikl septumundaki A-V dem e te ulamadan nce A-V dm blgesinde 0.1 sa niyeden daha fazla geciktirildiine dikkat ediniz. Uyar, dem ete girdikten sonra Purkinje liflerinde hzla ilerleyerek ventrikllerin endokardiyal yze yinin tam am na, bundan sonra da ventrikl kasn da yavaa ilerleyerek epikardiyal yzeye yaylr. Okuyucunun, kalp uyarsnn kalpte izledii yolu ve uyarnn kalbin deiik ksmlarna ulamas iin gereken sreleri ayrntl olarak renmesi son de rece nemlidir. nk, bu srecin eksiksiz ve say sal olarak bilinmesi Blm 11-13de tartlan elekt rokardiyografinin anlalmas iin gereklidir.

kalbin atmlarn denetler. Dolaysyla sins d m kalbin normal uyar odadr ( p a cem ak er , hz belirleyicisi). Anorm al Uyar O daklar (E kto p ik Pacem aker). Bazen kalbin farkl bir blm sins diimndekinden daha yksek bir ateleme hz kazanr. Bu durum sklkla A-V dm veya Purkinje lifleri anormal ekilde altklar zaman m eydana gelir. Bu iki halde, kalbin uyar oda sins dmnden A-V dme veya Purkinje liflerine kayar. ok daha nadir durumlarda atriyum veya ventrikl kaslar nn bir noktas ar derecede uyalabilirlik kazanr ve uyar oda haline gelir. Sins dm dndaki uyar odaklarna ektop ik uyar oda ad verilir. Ektopik bir uyar oda, kal bin eitli blmlerinin olaand bir sralamayla kaslmalarna neden olur ve kalp pom pasnn ok zayflamasna yol aabilir. Sins dmnden gelen uyarlarn kalbin dier blmlerine iletilmesinin kesintiye uramas, uya r odann yer deitirmesinin baka bir nedenidir. Yeni uyar oda ounlukla A-V dmde veya AV demetin ventrikllere doru ilerleyen gei bl mnde ortaya kar. A-V kesinti (A-V blok) meydan geldii zam an -ya ni kalp uyars A-V dm ve dem et sistem i aracl ile atriyumlardan ventrikllere geemedii za m an- atriyumlar sins dm ritm inin normal hz ile atmaya devam ederler; dier yandan ventri kllerin Purkinje sistem inde beliren yeni bir uyar oda ventrikl kasn dakikada 15 ile 40 atm ara sndaki yeni bir hzda uyarmaya balar. Purkinje sistemi, ani bir kesintiden sonra 5-20 saniye g e meden kendi ritmik uyartlarm oluturmaya b a lamaz. nk Purkinje lifleri kesintiden nce hzl sins uyartlarnn etkisi altnda basklanm bir haldedir. Bu 5-20 saniye sresince ventrikller kan pompalayamaz: ilk 4-5 saniyeden sonra beyin kan akm nn yetersizliine bal olarak kii baylr. Kalp atmnn bu ekilde gecikmeli olarak yeniden balam asna Stokes-Adams sendrom u ad verilir. Gecikme dneminin ok uzun olmas lmle so nulanabilir.

KALPTE UYARILMA VE LETNN DENETLENMES Kalbin Uyar Oda (Pacemaker) Olarak Sins Dm
Kalp uyarsnn domas ve kalbe yaylmas ile ilgi li tartm ann buraya kadar olan ksmnda uyarnn norm alde sins dmnden doduu dikkate alnmtr. Olaand koullarda durum byle de ildir. nk kalbin dier blmleri de sins d m liflerine benzer ekilde ritmik kaslmalar sergi leyebilirler. Bu durum, zellikle A-V dm lifleri ve Purkinje lifleri iin geerlidir. Bir d odak tarafndan uyarlmadklar zaman AV dm lifleri, kendi i kaynakl (intrinsik) ritim leri ile dakikada 40-60 kez, Purkinje lifleri ise daki kada 15-40 kez ateleme yaparlar. Bu hzlar, sins dmnn normal hz olan dakikada 70-80 kezden farkldr. Dolaysyla sormamz gereken soru udur: Ne den kalbin ritm ini A-V dm veya Purkinje lifleri deil de sins dm denetler. Bunun cevab u gerekte yatar; sins dmnn ateleme hz AV dm veya Purkinje liflerine kyasla olduka yksektir. Sins dmnn her ateleyliinde oluan uyarlar hem A-V dme hem de Purkinje liflerine iletilir ve bunlarn uyarlabilir zarlarn atelerler, daha sonra bu dokularda ve sins d mnde aksiyon potansiyeli hem en hem en ayn an da son bulur ve dokular hiperpolarize olur. Fakat, hipepolaizasyon sins dmnde dier ikisindekinden ok daha abuk kaybolur ve dm yeni den ateler. yle ki, A-V dm veya Purkinje lifle ri z-uyarlmalar iin gereken eik deerine ulaa madan nce sins dm yeni bir uyar olutu rur. Sins dmnden gelen yeni uyar, hem A-V dm hem de Purkinje liflerini yeniden ateler. Bu olaylar srekli tekrarlar. z-uyarlma yetenei ne sahip olan dier dokularda z-uyarlma gerek lem eden nce sins dm bunlar uyarr. Bylece, ritmik ateleme hz kalbin dier bliimlerindekinden daha yksek olan sins dm,

Ventrikl Kasnn Ezamanl Kaslma snda Purkinje Sisteminin Grevi


Kalp uyarsnn dar bir zaman aral ierisinde ventrikllerin hem en hem en btn ksmlarna ulat, ilk ventrikl kas lifini norm alde son ventri kl kas lifinden yalnzca 0.03-0.06 saniye nce uyard, Purkinje sistemi anlatlrken aklanmt. Bu durum her iki ventrikldeki ventrikl kaslarnn tm blmlerinin hemen hem en ayn anda kasl maya balamalarn ve yaklak 0.3 saniye boyunca kasl kalmalarn salar. Ventrikl boluklarnn et kin pompalama yapabilmeleri iin bu ekilde senkonize kaslmalar gerekir. Kalp uyars ventrikl ka s boyunca yava ilerleseydi, ventrikl kitlesinin o u blmleri geri kalanndan nce kaslr ve bu du

112

NTE III Kalp

rumda tm pompann etkinlii nemli lde aza lrd. Gerekten de baz kalp yetersizlii trlerinde ki bunlarn birka Blm 12 ve 13de tartlmtr-, ileti yavalar ve ventrikllerin pompa olarak etkinli i olaslkla %20-30 orannda azalr.

Kalp Ritminin ve Uyar letisinin Kalp Sinirleriyle Denetlenmesi: Sempatik ve Parasempatik Sinirler
Kalp, bir nceki blmde, ekil 9-1 1 de grld gibi hem sem patik hem de parasem patik sinirler ce beslenir. Parasem patik sinirler (vaguslar) bal ca sins ve A-V dmlerinde, daha az oranda her iki atriyumun kasnda, ok daha az oranda da ventrikl kasnda dalm gsterir. Dier yandan sem patik sinirler, kalbin btn blm lerinde: ventrikl kasnda, olduu gibi youn bir dalm gsterir. P arasem p atik U yarlarn (Vagus) Kalp R itm i ni ve letisini Yavalatm a ve H a tta Kesm e E t kisi - V entrik llerin Ka (Ventricular Escape). Kalbi besleyen parasem patik sinirlerin (va guslar) uyarlm as vagus ularndan asetilkolin horm onu nu n serbestlem esine neden olur. Bu horm onun kalp zerinde iki tem el etkisi vardr, birincisi, sins dm ritminin hzn azaltr. kincisi, A-V dm ile atiyum kas arasnda yer alan A-V kavak liflerinin uyarlabilirliini azalta rak kalp uyarsnn ventrikllere geiinde kesinti ye neden olur. Zayf veya orta kuvvetteki vagus uyarlar kalbin pom palam a hzn ou zaman yarsna kadar yavalatr. iddetli vagus uyarlar ise sins dmnn ritmik uyarlarn durdura bilir veya kalp uyarsnn A-V kavaktan geiini kesintiye uratabilir. Her iki durumda ritmik uya rlar artk ventrikllere ulamaz. Ventrikllerin atm lar genellikle 5-20 saniye iin durur. Fakat daha sonra Purkinje liflerinin bir noktas, genellik le de A-V dem etin ventrikl septumundaki bl m nn iinde olm ak zere, kendi ritm ini gelitirir ve ventrikllerin dakikada 15-40 atmlk bir hz ile kaslm alarna neden olur, bu olaya ventrikiiler k a ad verilir. Vagus Etkilerinin ileyii. Vagus sinirinin ularn dan serbestleyen asetilkolin, lif zarnn potasyum geirgenliini nemli lde artrr. Bu da potasyu mun hzla ileti liflerinden darya doru szmasna yol aar. Sznt, liflerin iindeki negatiflii artrr. H iperpolarizasyon ad verilen bu etki, Blm 5 de akland gibi uyalabilir dokuyu daha zor uyarlabilir hale getirir. Hiperpolarizasyon durumu sins dmnde, dm liflerinin "dinlenim zar potansiyelini nor

mal dzeyinden belirgin lde daha negatif olan bir dzeyde, -55 ila -60 milivoltluk norm al dzey den -65 ila -75 milivolta kadar azaltr. Dolaysyla, dinlenim zar potansiyelinde sodyum szntsnn neden olduu kaymann, uyarlma iin gereken eik potansiyele ulamas daha uzun zam an alr. Bu da dm liflerinin ritmik hzn olduka ya valatr. Eer vagus uyarlar yeterince kuvvetli iseler sins dmnde ritmik z-uyalm ay dur durabilirler. Hiperpolarizasyon durumu A-V dmde, aksi yon potansiyeli srasnda yalnzca kk miktarlar da akm oluturabilen ok kk balant liflerinin, dm liflerini uyarmasn gletirir. Dolaysyla kalp uyarsnn kavak liflerinden geerek dm liflerine iletilmesi srasnda gvenlik fak t r k lr. Orta derecede bir klme yalnzca uyarnn iletilmesini geciktirir. Ancak byk lde bir azal m a iletiyi tam am en keser. Sem patik Uyarlarn Kalp Ritm ine ve letiye Etkisi. Sempatik uyarlarn kalp zerindeki etkile ri, esasen vagus uyarlarnn neden olduu etkilerin tersidir. Birincisi, sins dmnn atelem e hz n artrrlar. kincisi, kalbin btn blmlerinde ileti hzn ve uyarlabilirlik dzeyini artrrlar. ncs, Blm 9da tartld gibi hem atiyum hem de ventrikl kasnn kaslma kuvvetini byk lde artrrlar. Ksa cas, sempatik uyarlar kalbin btn aktiviteleini artrrlar, maksimum dzeydeki uyarlar, kalbin atm hzn yaklak misline, kaslma kuv vetini yaklak iki misline karr. Sem p atik Etkinin ileyii. Sem patik sinirlerin uyarlm as, sem patik sinir ularndan n orepin efrin horm onunun serbestlem esine neden olur. Bu horm onun kalp kas lifleri zerindeki etkisinin ileyii tam olarak bilinm em ekte, lif zarnn so d yum ve kalsiyum geirgenliini artrdna in a nlmaktadr. sins dmnde sodyum geir genliinin artm as, daha pozitif bir dinlenm e p o tansiyeline neden olur ve zar potansiyelinin yu karya, z-uyarlm a iin gerekli olan eik deere doru kayma hzn artrr. Her iki olay da z-uyarlm ann balam asn abuklatrarak kalp hzn artrr. A-V dmde sodyum geirgenliinin artmas, aksiyon potansiyelinin ileti lifinin bir sonraki bl mn uyarmasn kolaylatrarak, atriyumlardan ventrikllere iletilme sresini ksaltr. Sem patik uyarlarn etkisi ile kalp kasnn kasl ma kuvvetinde meydana gelen arttan ksm en kalsiyum iyonu geirgenliinin artm as sorum lu dur. nk, m iyofibrillerin kaslma ilem inin uya rlm asnda kalsiyum iyonlarnn nem li bir grevi vardr.

BLM 10 Kalbin Ritmik Uyarlmas

113

REFERANSLAR
Armstrong C M : Voltage-dependent ion chan nels and their gating. Physiol R ev 7 2 : (Su p p I):S5, 1992. Barry D M , N erbonne JM : M yocardial potas sium channels: electrophysiological and m o lecular diversity. Annu R ev Physiol 5 8 :3 6 3 , 1996. Brown 11, K ozlow ski R , Davey P: Physiology and Pharm acology o f the Heart. Oxford: B lackw ell S cien tific, 1997. Catalano JT : G uide to E C G A nalysis. Philadel phia: J B Lippincott. 1993. Conley E C : V oltage-G ated C hannels, V ol. IV. Orlando: A cadem ic Press, 1998. De M ello \VC, Ja n sc M J: Heart C ell C om m u nication in H ealth and D isease. Boston: Kluw er A cad cm ic, 1998. Des Jardins T A : Cardiopulmonary Anatomy and Physiology. Albany: D clm ar Publishers, 1998. Hainsworth R : R eflexes from the heart. Phy siol Rev 7 1 :6 1 7 , 1991. Jalife J: B asic Cardiac Electrophysiology for the C linician. Armonk, N Y : Futura Publish ers. 1998. Jow ett N I: Cardiovascular M onitoring. L o n don: W hurr Publishers, 1997. K astor JA : A rrhythmias. Philadelphia: NVB Saunders C o, 1994. K elly R A , Balligand JL . Sm ith T\V: Nitric o x ide and cardiac function. C irc R es 7 9 :3 6 3 , 1996. Levitsky M G , Hall S M , M cDonough KH: C ar diopulmonary Physiology in A nesthesiol ogy. New York: M cG raw -H ill, 1997. Loew enstein W R : Junctional intercellular com m unication: the c ell-to -cell m embrane chan nel, Physiol Rev 6 1 :8 2 9 , 1981. Lombardi F , M alliani A. Pagani M , Cerutti S: Heart rate variability and its sympathovagal modulation. C ardiovasc R es 3 2 :2 0 8 , 1996. Nom a A: Ionic m echanism s o f the cardiac pacem aker potential. Jpn Heart H 3 7 :6 7 3 , 1996. O Leary D S : Heart rate control during exercise by baroreceptors and skeletal m uscle af frents. M ed Sei Sports Exerc 18:210. 1996. O pie LH : T h e H eart: P h ysiology, from C ell to Circulation. Philadelphia: Lippincott-R aven, 1998. Parer J T : H andbook o f F e ta l Heart R ate M o n i toring. Philadelphia: W B Saunders Co, 1997. Parati G , D R iezo M , M a n cia G : Neural car diovascular regulation and 24-h ou r blood pressure and heart rate variability. A nn N Y Acad S ei 7 8 3 :4 7 , 1996. Sch uessler R B , B oin ear JP , Brom berg B I: O ri gin o f the sinus impulse. J C ard iovasc E le c trophysiol 7 :2 6 3 , 1996. Suraw icz B : Electrop hysiologic B a sis o f E C G and C ardiac A rrhythm ias. B altim ore: W il liam s & W ilkin s, 1995. W alker M JA , Pugsley M K : M ethods in C ar diac E lectro-ph ysiology. B o c a R aton: C R C Press, 1998. W inegrad S : Endothelial cell regulation o f contractility o f the heart. Annu R ev Physiol 5 9 :5 0 5 , 1997. Zipes DP, Ja life J : C ardiac Electrophysiology, 3rd ed. Philadelphia: W B Saunders C o, 1999.

Kalp uyars kalp boyunca ilerlerken kalbi evreleyen do kulara elektrik akmlar yaylr. Bu akmlarn kk bir miktar vcut yzeyine kadar ilerler. Deri zerine, kalbin karlkl iki yanna elektrodlar yerletirilirse bu akmla rn dourduu elektrik potansiyeller kaydedilebilir. Bu kayt elektrokardiyografi! olarak bilinir. Kalbin iki atm srasnda kaydedilen normal bir elektrokadiyogam e kil 1 1 - 1 de gsterilmitir.

N O R M A L E L E K T R O K A R D Y O G R A M IN ZELLK LER Normal elektrokardiyogram (ekil 11-1), bir P dalgas, bir QRS kompleksi ve bir T dalgasndan oluur. QRS kompleksi her zaman olmamakla beraber ou zaman ayr dalgadan; Q dalgas, R dalgas ve S dalgasndan oluur. Atriyumlar kaslmadan nce depolarize olurken, mey dana gelen elektrik potansiyelleri P dalgasn oluturur. Ventrikiiller kaslmadan nce depolarize olurlarken yani depolarizasyon dalgas ventrikiillere yaylrken meydana gelen potansiyeller, QRS kompleksini oluturur. Dolay syla hem P dalgas hem de QRS kompleksinin paralan

depolarizasyon dalgalardr.
Ventrikller depolarizasyon durumundan eski du rumlarna geri dnerlerken meydana gelen potansiyel ler, T dalgasn olutururlar. Ventrikl kasnda bu ilem, normalde depolarizasyondan 0.25-0.35 saniye sonra meydana gelir ve bu dalga repolarizasyon dalgas olarak bilinir. Bu nedenle elektrokardiyogram hem depolarizasyon hem de repolarizasyon dalgalarndan meydana gelir. Depolarizasyonun ve epolarizasyonun ilkeleri Blm 5de tartlmtr. Elektrokardiyografide depolarizasyon ve repolarizasyon dalgalarnn birbirlerinden ayrt edil mesi ylesine nemlidir ki, daha geni olarak aklan malar gerekir. D ep o larizasyo n D algalarn a Kar R epolarizasyo n D algalar Bi kardiyak kas lifi ekil 11-2'de depolarizasyon ve repolarizasyonun d t evresinde gsterilmitir. Depolarizas yon srasnda lif iindeki normal negatif potansiyel kay bolur ve zar potansiyeli tersine dner, yani ieride hafif e pozitif, darda hafife negatif hale gelir. ekil ll-2Ada, ieride pozitif darda negatif krmz ykler ile gsterilen depolarizasyon, soldan saa, doru hareket etmektedir; lifin ilk yars depolarize olmutur, kalan yars ise hala polarize durumdadr. Dolaysyla, lif

zerindeki elektrotlardan soldaki, lifin dna dokundu u yerde bir negatiflik alan, sadaki elektrot ise bir pozi tiflik alan ierisindedir. Bu da voltmetrenin pozitif bir kayt yapmasna neden olur. Kas lifinin sanda, elekt rotlar arasndaki potansiyelin, yksek hzda kayt yapan bir voltmetre ile yaplm olan kayd grlmektedir. De polarizasyon ekil ll-2Adaki lifin orta noktasna ulat zaman, bu potansiyel kaydnn en byk pozitif deere ykseldiine dikkat ediniz. ekil ll-2 B de depolarizasyon kas lifinin tamamna yaylmtr. Sadaki kayt ise sfr balang izgisine geri dnmtr. nk imdi elektrotlarn her ikisi de eit negatifiikteki alanlardadr. Tamamlanm olan dal ga bir depolarizasyon dalgasdr. nk depolarizas yonun tm kas lifi boyunca yaylmasna bal olarak oluur. Kas lifinin repolaizasyonunu gsteren ekil ll-2 C de, pozitiflik lifin dna ge i dnmtr. Bu durum soldan saa doru lifin yarsna kadar ilerlemitir. Bu anda sol daki elektrot bir pozitiflik, sadaki elektrot ise bir nega tiflik alan iindedir. Bu, ekil ll-2Adaki polaritenin ter sidir. Bunun sonucunda, sada grld gibi kayt ne gatif hale gelir. ekil ll-2D'de kas lifi tamamen repolarize olmutur. imdi her iki elektrot da pozitiflik alanlar iindedir, y le ki aralarnda herhangi bir potansiyel kayt edilmez. Bu nedenle sadaki kaytta potansiyel bir kez daha s fr dzeyine geri dner. Tamamlanm olan negatif dal ga bir repolarizasyon dalgasdr. nk repolarizasyonun tm kas lifi boyunca yaylmasna bal olarak mey dana gelir.

Ventrikl Kasnn Tekevreli (Monofazik) Aksiyon Potansiyelinin Q RS Ve T Dalgalan ile likisi. Ventri
kl kasnn Blm 10da tartlan tekevreli aksiyon po tansiyeli, normal olarak 0.25-0.35 saniye srer. ekil 113n st blmnde tek bir ventrikl kas lifinin iine yerletirilmi bir mikroeleklrot ile kaydedilen bir tekev reli aksiyon potansiyeli gsterilmitir. Bu aksiyon potan siyelinin yukar doru izdii eri depolarizasyoa, po tansiyelin balang izgisine geri dn ise repolarizasyona bal olarak meydana gelir. eklin alt blmnde grlen ve ayn ventriklden ya plm olan ezamanl elektrokardiyogram kaydna dik kat ediniz. Bu kayttaki QRS dalgas tekevreli aksiyon po tansiyelinin balangcnda, T dalgas ise sonunda belirir. Ayrca ventrikl kas tamam ile polarize veya depolarize

iken elektrokardiyogramda hi bir potansiyel kaydedil mediine de zellikle dikkat ediniz. Yalnzca kas ksmen
polarize veya depolarize iken ventrikliin bir blmn den dierine ve dolaysyla da vcut yzeyine doru akm meydana gelir ve bu akm elektrokardiyogam oluturur. 114

BLM 11 Normal Elektrokardiyogram

115

1 saniye
+ 2 i

- :;-4; TH'rn: Ht:: lll

1 4 H Htt i ;

r; t_ l

S 1 H r i; -==H : m t !!: *; '

\\^m

Ali L 11 1

H - r p

-2 1

P-R aral = 0.16 saniye

E K L 11 - 1
Normal elektrokardiyogram. (stle) Bir ventrikl kas lifinden kaydedilmi tekevreli aksiyon potansiyeli, normal kalp ilevi srasndaki hzl depolarizasyonu, bnu izleyen ve plato evresi srasnda yava, sona doru ise hzl gelien repolarizasyonu gstermektedir. (Altta) Ezamanl kaydedilen elektrokardiyogram.

Atriyum ve V entrik l K aslm alarnn Elektrokardiyo gram D algalar ile likisi


K as kaslm asn n b alay ab ilm e si iin depolarizasyo n u n , k aslm ann kim y asal olaylarn b alatm ak zere kas b o y u n ca y ay lm as gerekir. D olaysyla P dalgas, atriyum

kaslmasnn balangcnda, QRS dalgas ise venlrikiil kaslmasnn balangcnda m e y d an a gelir. Ventrikller,
rep olarizasy on b itk ten birka m ilisan iye son raya, T dalgasn n so n u n a k a d a r kasl kalrlar. Atriyum lar P dalgasn d an yaklak 0,15-0,20 saniye so n ra repolarize olurlar. Bu olay elektrokardiyogram da tam QRS dalgasn n kaydedildii an d a m y d an a gelir. D olay syla atriyal T dalgas olarak bilinen atriyum repolarizasyonu dalgas, ounlukla, ok d ah a byk olan QRS d a l gasn n iinde kaybolur. Bu n eden le atriyum un T dalgas, elektrokardiyogram da nadiren izlenir. Ventrikllerin rep o larizasy o n d algas, n orm al elektrokardiyogram n T dalgasdr. Genellikle ventrikl kasnn baz lifleri, d e p o la riza sy o n dalgasn n b alan g cn d an yaklak 0.20 san iy e so n ra rep olarize olm ay a balarlar.

Fakat liflerin o u n d a 0.35 san iye so n ra y a k a d a r repolaizasy o n b alam a z. D olaysyla re p o larizasy o n olay y ak lak 0.15 san iy e gibi uzun bir sreye yaylr. 13u n ed en le n orm al elektrokardiyogram n T dalgas o u n lu k la u z a m bir dalgadr. T dalgasn n voltaj, QRS k o m p lek sin in voltajn d an ok d a h a kktr. Bu d a k sm en T d a lg a s nn uzun o lm a sn a baldr.

Elektrokardiyogram da V o ltaj ve Z am an Ayar


B tn e lek trok ard iy og ram kaytlar, z e rin d e uygun ayar izgileri olan kayt kad n a yaplr. Ayar izgileri ya kat zerin d e n ced en vardr (kalem li kayt cihaz ku lla nld za m an olduu gibi) ya d a kat zerin e elcktrokardiyogram la ayn a n d a kayt edilir (fotorafl elektrokardiyograflarda old u u gibi). Stan d art bir elektrok ardiy ogram da yatay ay ar izgileri, ekil 11-1'de g r ld gibi yukarya veya aa y a doru on kk b l m bir m ilivolta karlk gelecek ekilde ayarlanm tr. Yukar yndeki voltajlar pozitif, a a yndekiler ise negatiftir. E lek trokardiyogram d a dikey izgiler za m a n ay ar izgi leridir. Yatay d o ru ltu d a h er in (2.54 cm ) 1 san iy ed ir ve her in koyu dikey izgiler ile, genellikle b e b l m e ay rlm tr. Koyu dikey izgiler arasn d ak i uzaklk, 0.20 s a niyeyi tem sil eder. Bu aralklarn her biri de, in ce izgiler ile b e e r kk arala ayrlm tr. Kk aralklarn h ebiri, 0.04 san iyeyi tem sil eder.

Repolarizasyon dalgas

++++++++++++++++++

0.30 saniye

E K L 1 1 - 2
Bir kalp kas lifinden depolarizasyon dalgasnn (A veB) ve repo larizasyon dalgasnn (C ve D) kaydedilmesi.

Elektrokardiyogram da Normal Voltajlar. N orm al elektrokardiyogram daki d algalarn voltajlar, elektrotla rn vcut yzeyin e uy gulan yn tem in e ve kalb e ne k a dar yakn olduk larn a baldr. Bir elektrot tam kalbin zerine, ikinci bir elektrot ise v c u d u n b a k a h erh an gi bir yerine yerletirildii z am an , QRS kom p lek sin in v o lta j 3-4 m ilivolt k ad ar byk olabilir. Kalp kas zarn d an do ru d an kaydedilen 110 m ilivoltluk tekevreli aksiyon potan siyeli ile k arlatrldn d a bu voltaj bile k k tr. E lektorkardiyogran her iki kol veya bir kol ve bir b a cak zerindeki elektrotlardan kaydedildii za m a n QRS kom pleksin in voltaj, R d algasn n tep e sin d e n S d a lg a s nn alt u c u n a k ad ar genellikle yaklak 1 m ilivoltlur. P

116

NTE III Kalp

dalgasnn voltaj 0.1 ile 0.3 milivolt arasnda, T dalgas nn voltaj ise 0.2 ile 0.3 milivolt arasndadr.

P-Q Veya P-R Aral. P dalgasnn balangc ile QHS dal gasnn balangc arasndaki sre, atriyumlarn kaslmaya balamas ile ventrikllerin kaslmaya balamas arasnda ki zaman araldr. Bu dneme P-Q aral denir. Normal P-Q aral yaklak 0.16 saniyedir. Bu arala bazen P-R aral da denilir, nk ou zaman Q dalgas olumaz. Q-T Aral. Ventrikl kaslmas yaklak olarak Q dalga
snn balangcndan T dalgasnn sonuna kadar srer. Bu arala Q-T aral ad verilir ve genellikle yaklak 0.35 saniyedir.

E K L 1 1 - 4
Merkezinde depolarize olmu bir kalp kas kitlesinin yzeyinde meydana gelen anlk potansiyeller.

Elektrokardiyogram dan Kalp Atm Hznn Belirlen mesi. Kalbin atm hz elektrokardiyogramdan kolaylkla
belirlenebilir. nk kalp hz, iki ardk atm arasnda ki zaman aralnn matematiksel tersidir. Eer iki atm arasnda zaman ayar izgileri ile belirlenen aralk 1 sani ye ise kalp hz dakikada 60 atmdr. Ardk iki QRS kompleksi arasndaki aralk normalde yaklak 0.83 sani yedir. Bu da dakikada 60/0.83 veya 72 atmlk kalp hzna karlk gelir.

E L E K T R O K A R D Y O G R A M K A Y D E T M E N N Y NTEM LER Kalp kasnn kalbin her atm srasnda oluturduu elektrik akmlar, bazen kalbin karlk gelen tarafndaki elektrik potansiyellerini ve polaritelerini 0 . 0 1 saniyeden daha ksa bir srede deitirirler. Dolaysyla elektokardiyogram kaydedecek olan her cihazn potansiyeldeki bu deiikliklere hzla cevap verebilmesi gerekir. Bu amala genellikle iki tr kayt cihaz kullanlr. K alem li Kayt C ihaz ou modern klinik elektrokardiyograf, bir kalem ile, ha reket eden bir kat zerine dorudan yazan kalem yazcl kayt cihaz kullanr. Kalem bazen bir ucu bir mrek kep deposuna bal olan bir tptr. Kalemin kayt yapan ucu ise kalemi ileriye ve geriye doru yksek hzda hare ket ettirebilen gl bir elektromknats sistemine bal dr. Kat ileri doru hareket ederken kalem clcktrokardiyogram kaydeder. Kalemin hareketi ise hasta zerinde ki elektrokardiyograf elektrotlarna balanm olan uy gun bir elektronik ykseltici aracl ile denetlenir. Dier kalemli kayt sistemleri yazc uta mrekkep bu lunmasna gerek brakmayan zel katlar kullanrlar. Bu katlarn bir tr sya maruz kald zaman siyaha dner, yazc u ise en u ksmndan geen elektrik akm ile ok s nr. Dier bir kat tr, elektrik akm yazc utan geerek kat zerinden, kadn arkasndaki bir elektroda doru hareket ettii zaman siyaha dner. Bylece yazc u kat zerinde dokunduu her yerde siyah bir izgi brakr.

tm kalp hcrelerinin d pozitif ii negatiftir. Blm 5de zar potansiyelleri tartlrken ortaya konan ne denlerden dolay kalp sinsisyumunun bir alan depo larize olur olmaz, negatif ykler depolarize kas lifleri nin dna szarak kalbin hala normal polarize durum da olan yzeyine oranla bu blgeyi ekildeki negatif iaretlerle gsterildii gibi elektronegatif hale getirirl er. Dolaysyla eklin sanda gsterildii gibi negatif ucu depolarizasyon alanna, pozitif ucu ise hala pola rize olan alanlardan birine balanan bir voltmetre po zitif kayt yapar. Elektrot yerletirmenin ve voltmetre lmnn dier iki olasl da ekil 11-4'de gsterilmitir. Okuyucunun

bunlar dikkatle incelemesi vefarkl elektrot yerleimleri ne karlk gelen voltmetre lmlerinin nasl olutuu nu aklayabilmesi gerekir. Kalpte depolarizasyon tm
ynlere doru yayld iin ekilde gsterilen potansiyel farklar yalnzca birka milisaniye srer. Voltajn gerek anlamda llmesi ancak yksek hzl bir kayt cihaz ile mmkn olur. G ste Kalp E trafnd aki E lek trik A km lar ekil 11-5de ventrikl kasnn gs iindeki yerleimi grlmektedir. ounluu hava ile dolu olsa da akcierler bile artc derecede iletkendirler. Kalbi evreleyen dier dokulardaki svlar ise elektrii ok daha kolay iletirler. Dolaysyla kalp gerekte iletken bir ortamda asl dur maktadr. Ventrikllerin bir paras geri kalanna gre elektronegatif hale geldii zaman, elektrik akmlar ekil den dikkati ekecei zere byk dairesel yollar izerek depolarize alandan polarize alana doru hareket ederler. Blm 1 0 daki Pukinje sistemi ile ilgili tartmadan anmsanaca gibi, kalp uyars ekil 11-5de renkli alan lar ve negatif iaretler ile gsterildii gibi, ventrikllerin ilk olarak septumuna, bundan ksa bir sre sonra da ka lan ksmnn endokardiyal yzeyine ular. Bu durum ventrikllerin iine elektronegatiflik, d duvarlarna ise elektropozitiflik salar. Akmlar ventriklleri evreleyen svlarn ierisinde, ekildeki eri oklarla gsterildii gibi elips eklinde yollar izerek hareker ederler. Eer okuyu cu akmlarn tm hareket izgilerinin (elips eklindeki izgiler) cebirsel ortalamasn alrsa, ortalama akm ha

A K IM L A R IN K A LP D N G S S IR A S IN D A KALP E V R E S N D E K H A REKETLER Ksmen Depolarize Olmu Sinsisyal Bir Kalp Kas Kitlesinden Elektrik Potansiyellerin Kayd ekil 11-4de merkez noktasndan uyarlm sinsisyal bir kalp kas kitlesi grlmektedir. Uyarlmadan nce

reketinin, negatiflik kalbin tabanna pozitiflik ise kalbin apeksine gelecek ekilde olutuunu bulacaktr. Akm,
depolarizasyon srecinin geri kalan blmnn ounda depolarizasyon, ventrikl kas iinde endokar-

BLM 11 Normal Elektrokardiyogram

117

elektron egatif oldu u zam an elektrok ardiy ograf pozitif, yani elektrokardiyogram daki sfr voltaj izgisin in z e rinde kayt yapar. Bunun tersi s zk o n u su o ld u u zam an , elektrokardiyograf izginin altn d a kayt y apar.

II. Derivasyon. II. Kol-bacak derivasyonu kaydedilirken

elektrokardiyografin negatif ucu sa kola, pozitif ucu ise sol bacaa balanr. Dolaysyla sa kol, sol b aca a n azaran n e
gatif olduu zam an elektrokardiyograf pozitif kayt yapar.

III. Derivasyon. III. K ol-bacak deriv asy o n u k ay d ed ilir


ken

elektrokardiyografin negatif ucu sol kola, pozitif ucu ise sol bacaa balanr. Bu da, sol kol, sol b a c a a n azaran

n e g a tif oldu u za m an elektrokardiyografin p o z itif kayt y apt an la m n a gelir.

Einthoven geni. ekil 11-6d a kalb in etrafn a Eintho

ven geni ad verilen bir gen izilm itir. B u rad a, iki kolun ve sol b aca n kalbi evreleyen b ir gen in k e le rini olu tu rd u u ekille ifade edilm ektedir. gen in st ksm n daki iki k e iki kolun, alt k e ise sol b a c a n k a l bin etrafndaki svlar ile elektriksel olarak b a lan t y a p t n ok talan tem sil eder.
Akmn gste, ksmen depolarize olmu ventrikllerin etrafndaki hareketi.

diyal yzey den dar doru yaylrken, ayn ynde h are kete d evam eder. D ep olarizasy on ventrikiiller iinde iz ledii yolu n u ta m a m la m a d a n h em en nce, akm n o rta la m a h areket y n yaklak 1/100 san iye sreyle ters d ner ve akm bu kez ap ek ste tab an a doru hareket eder. nk kalb in d e p o la rize olan en so n bl m ventrikl lerin kalbin ta b a n n d a kalan d duvarlardr. Bu n e d e n le akm , n orm al bir kalpte n egatiften poziti fe, d e p o la riza sy o n d n g s n n en son ksm h ari h e m en h em en tam am sra sn d a ou n lu kla ta b an d a n a p e k se doru h areket eder. D olaysyla ekil 11-5de g s terildii gibi v cu d u n yzeyine bir voltm etre b a lan rsa ta b a n a yakn olan elektrot n egatif, ap e k se yakn olan elektrot ise pozitif o lacak ve voltm etre elektrokardiyoga m d a p o z itif bir kayt yapacaktr.

Einthoven Kanunu. Einthoven kanunu, b ip o la r kolb ac ak elektrokardiyografi d e iv asy o n u n u n h erh an gi iki sinin h erh an gi bir an daki elektrik potan siy elleri bilindii takdirde, ii n c s n n m atem atiksel o la rak d ier ikisi nin b asit toplam ile bulun ab ilecein i syler. (Bu to p la m a yaplrken farkl d eivasyon larm p o z itif ve n e g a tif iaretlerin in de deerlend irm eye aln m as gerektiin e dikkat ediniz.) rnein ekil 11-6da grld gibi, belli bir an d a v

+ 0.5 mV

E LE K T R O K A R D Y O G R A F DERVASYONLAR B ip olar E kstrem ite Derivasyonu


+0.3 mV ekil 11-6 d a , sta n d a r t b ip o la r ek strem ite d erivasyo nlar o la rak ad lan d rla n elek trok ard iy ogram lar k a y d e t m e k iin h a sta n n ekstrem iteleriy le elek trok ard iy og raf a ra sn d a k i elektriksel b a la n tla r g rlm ek tedir. ''B i p o la r" terim i elek tro k ard iy o g ram n vcut zerin d ek i iki e le k tro tta n (bu d u r u m d a kol ve b acak lard an ) k a y d e d ild i i a n la m n a gelir. Bu n e d e n le bir d e riv a sy o n v c u t ile b a la n tl o la n tek b ir tel deil, fakat iki tel ve b u n larn ele k tro tlarn d an m e y d a n a gelen ve e le k tro k a rd iy o g raf ile bir devre ta m a m la y a n b ir b a lan td r. G e r e k b ir elek trok ard iy og raf, hareket eden bir kat z e rin e y k se k h zd a kayt y ap a n b ir voltm etre o lm a k la b e rab e r, ek ild ek i h er d e riv a sy o d a bir elektrik v o lt m e tre ile g ste rilm itir.

+0.7 mV

II. Derivasyon

+1.0 mV

I. Derivasyon. I. K ol-bacak derivasyonu kaydedilirken

E K L 11 -6
Elektrotlarn, standart elektrokardiyografi derivasyonlarn kay betmek iin kurallara uygun olarak yerletirilmesi. Einthoven geni de gs zerine izilmitir.

elektrokardiyografin negatif ucu sa kola, pozitif ucu ise sol kola balanr. D olaysyla s a kolun g s kafesin e
b a la n d nokta, sol kolun b alan d noktaya n azaran

118

NTE III Kalp

E K L 1 1 - 7
standart, elektrokardiyografi derivasyonundan kaydedilen normal elektrokardiyogramlar.

Gs derivasyonlarn kaydetmek iin vcudun elektrokardiyografa balanmas.

Bu iki durumun -kalp miyopatileri ve kalp aritmileri elektrokardiyografk deerlendirmesi Blm 12 ve 13de ayr ayr tartlmtr. cudun ortalama potansiyeline gre sa kolun 0 , 2 milivolt negatif, sol kolun 0.3 milivolt pozitif, sol bacan ise 1.0 milivolt pozitif olduunu varsayalm. ekildeki voltmetre lere bakarak, 1 derivasyonun 0.5 milivoltlukbir pozitif po . tansiyel kaydettii grlebilir. nk bu, sa koldaki -0.2 milivolt ile sol koldaki +0.3 milivolt arasndaki farktr. Benzer ekilde III. derivasyon 0.7 milivoltluk bir pozitif potansiyel ve II.derivasyon 1.2 milivoltluk bir pozitif po tansiyel kaydeder. nk bunlar kendilerine ait kol-bacak iftleri arasndaki anlk potansiyel farklardr. imdi, I. ve III. derivasyonlardaki voltajlarn toplam Gs Derivasyonlar (Prekordiyal Derivasyonlar) Sklkla kalbin zerinde, gs kafesinin n yzeyine e kil 1 1 -8 de gsterilen alt ayr krmz noktadan birine yer letirilen bir elektrot ile elektrokardiyogramlar kaydedilir. Bu elektrot elektrokardiyografin pozitif ucuna balanr. Indifferent elektrot ad verilen negatif elektrot ise normal de elektrik direnler aracl ile ekilde de gsterildii gi bi, ayn anda sa kol, sol kol ve sol bacan her ne de balanr. Alt standart gs derivasyonu genellikle gs elektrodu ekilde gsterilen alt noktann herbirine sra ile yerletirilerek gs kafesinin n duvarndan kaydedilir. ekil 11-8de gsterilen yntem ile yaplan eitli kaytlar V, V2, V 3 , V.}, V 5 veV6 derivasyonlar olarak bilinirler. Normal bir kalbin bu alt standart gs derivasyonu ile kaydedilen elektrokadiyogramlar, ekil 11-9'da gs terilmitir. Kalbin yzeyi gs duvarna yakn olduu iin her gs derivasyonu aslnda elektrodun hemen altndaki kalp kasnn elektrik potansiyellerini kaydeder. Dolaysyla ventrikllerin, zellikle de n ventrikl duva rnn nispeten kk bozukluklar, gs derivasyonlarndan kaydedilen elektrokardiyogramlarda sklkla be lirgin deiikliklere neden olurlar.

nn II. derivasyondaki voltaja eit olduuna dikkat edi niz. Yani 0.5 ile 0.7nin toplam 1.2ye eittir. Einthoven
kanunu ad verilen bu kural, elektrokardiyogram kayde dilirken, her bir an iin matematiksel olarak dorudur.

Standart Bipolar Kol-Bacak Derivasyonundan Kaydedilen Normal Elektrokardiyogramlar. Derivas


yon 1 II ve IHn elektrokardiyogram kaytlar ekil 11- 7de , gsterilmitir. ekilde aka grld gibi bu derivas yonun lerbirindeki elektrokardiyogramlar birbirine ben zer. nk hepsi de pozitif P dalgalan ve pozitif T dalgala r kaydeder; her eleklrokardiyogramda QRS kompleksinin byk bir ksm yine pozitiftir. Bu elektrokardiyogramn incelemesinde, herhangi bir anda 1. ve III. derivasyonlardaki potansiyellerin topla mnn II. deivasyondaki potansiyele eil olduu, bu ne denle de Einthoven kanununun geerli olduu, dikkatli lmler ile gsterilebilir. Btn bipolar kol-bacak derivasyonlarnn kaytlar birbirine benzer olduu iin, eitli kalp aritmilerini te his etmek istediimiz zaman hangi derivasyonu kaydet tiimizin ok fazla nemi yoktur. nk aritmilerin te hisi, aslnda kalp dngsndeki eitli dalgalar arasnda ki zaman ilikilerine dayanr. Dier yandan, ventrikl ve ya airiyum kasndaki veya ileli sistemindeki bir hasar tehis etmek islediimiz zaman hangi derivasyonlar kaydettiimiz son derece nemlidir. nk kalp kasn daki bozukluklar baz derivasyonlardaki elektrokardiyogramlarn eklini nemli lde deitirirken dier derivasyonlar hi etkilemeyebilir.

All standart gs derivasyonundan kaydedilen elektrokardi yogramlar

BLM 11 Normal Elektrokardiyogram

119

vasyonlarda apekse daha yakndr. Bu da depolaizasyonu byk ksmnda elektropozitifliin yndr. Bytlm (A ugm ented) E kstrem ite Derivasyonlar Sklkla kullanlan bir baka derivasyon sistemi, bytlm mipolar kol-bacak derivasyonlardr. Bu tr kaytta, kol ve bacaklarn ikisi elektrik direnler aracl ile elektrokardiyografin negatif ucuna, ncs ise pozitif ucuna balanr. Pozitif u sa kolda iken derivasyona aVR derivasyonu, sol kolda iken aVL derivasyonu, sol bacakta iken aVF derivasyonu ad verilir. Bytlm unipolar kol-bacak derivasyonlarnn normal kaytlar ekil 11-10da gsterilmitir. aVR derivasyonlarmdan alman kaydn ters dnm olmas dnda bytlm derivasyonlarn hepsi standart kol bacak derivasyonu kaytlarna benzer.

E K L 1 1 - 1 0
bytlm unipolar kol-bacak derivasyonundan kaydadile normal elektrokardiyogramlar.

V ve V2 derivasyonlarnda normal bir kalbin QRS ka ytlar aslnda negatiftir. nk ekil 11-8de grld gibi, gs elektrodu bu derivasyonlarda kalbin apeksinden ok tabanna yakndr ki bu da ventrikiiln depolarizasyon srecinin ounda elektronegatifliin yndr. Dier yandan V4 , V5 ve Vr derivasyonlarndaki QRS , kompleksleri pozitiftir. nk gs elektrodu bu deri-

REFERANSLAR

13.Blmn kaynaklarna baknz.

Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin Elektrokardiyografik Yorumu: Vektryel Analiz

Uyarnn kalp boyunca iletilmesi ile ilgili Blm 10daki tar tm adan aka an lalaca gibi, iletinin ilerleyiindeki herhangi bir deiiklik kalp etrafnda olaand p otan si yellerin olu m asn a ve b u n a bal olarak elektrokardiyogram daki dalgalarn ekillerinin deim esine neden olabilir. Bu nedenle, deiik elektrokardiyogram derivasyonlarndaki deiik dalgalarn ekilleri zm lenerek, kalp kasnn ciddi bozukluklarnn h em en hem en hepsi tespit edilebilir.

Vekt r n Ynnn Derece C insinden B elir tilm esi


ekil 12-2de g r ld gibi y a ta y o la ra k k iin in so l t a ra fn a d o ru y n e len b ir vektr iin 0 d e re c e s i y n n de u z an y o r denir. V ektrlerin d e re c e si b u sfr b a l a n g n o k ta sn d a n itib aren s a a t y n n d e ilerler. V ektr y u k a rd an aa y a d o ru u z a n y o r sa y n + 9 0 d e re c e ; kiin in so lu n d a n s a n a d o ru u z a n y o r sa y n + 1 8 0 d e re c e ; y u karya d o ru u z a n y o rsa y n -90 v e y a + 2 7 0 d ereced ir. N o rm al b ir kalp te orta Q1S v ektr ad verilen ve d e p o la iz a s y o n d a lg a s ven trik llere y ay lrk en m e y d a n a gelen kalp v e k t r n n o r ta la m a y n , y a k la k +59 dereced ir. Bu vektr ekil 12-2n in m e rk e z in d e n g e e c e k ek ild e izilm i o lan , +59 d e re c e y n n d e k i A vek tr ile g ste rilm itir. Bu d e m e k tir ki, k a lb in ap ek si, b u b l m d e ile rid e tartla c a gib i, d e p o la riz a s yon d a lg a sn n o u n d a kalb in t a b a n n a n a z a r a n p o zitif kalr.

E L E K T R O K A R D Y O G R A M IN V E K T R Y E L Z M L E M E S N N LKELER E lek trik P o tansiyellerini G sterm ek in V e kt rle rin K ullanlm as


Kalp b ozuk luklarnn elektrokardiyogram dalgalarn n ekillerini n asl etkilediini an layab ilm ek iin, vektr k avram n ve vektrel z m lem eyi kalbin iindeki ve e trafn daki elektrik potan siyellere uyguland ekli ile ren m ek gerekir. K alp d n g s n n belirli bir an n d a kalpteki akm n belirli bir y n e d o ru hareket ettii zerinde, B lm 1 l d c birka kez durulm utu r. Bir vektr, akm h arek etle rinin o lu tu rd u u elektrik potan siyelin in yn n g ste ren bir ok olup, okun c p o z itif yndedir. Ayrca ku ralla ra gre, oku n uzunluu potansiyelin voltajna orantl o larak izilir.

H er S tand art B ipolar Derivasyonu ve Unipolar Ekstrem ite D erivasyonlarnm Ekseni


s ta n d a r t b ip o la r ve u n ip o la r k o l-b a c a k d e riv a sy o n u B l m 11'de an latlm tr. H er d e iv a sy o n , v c u tta, k alb in karlkl iki y a n m a b a la n m b ir ift e le k tro tta n ib are t olup, n e g a tif e le k tro tta n p o z itife d o ru o la n y n e o derivasyonu "e k se n i" den ilir. I. deriv a sy o n her iki kola y e rletirilen iki e le k tro tta n k a y d e dilir. E lektrotlar, p o z itif elek trot s o ld a o la c a k e k ild e y atay d o ru ltu d a yer ald klar iin I. d e iv a sy o n u n e k se n i 0 d erecedir. II. derivasyon kaydedilirken elektrotlar s a kol ve sol b a c a a yerletirilir. Sa kol gvdeye s a st k ede, sol b ac ak ise sol alt k ed e balanr. D olay sy la b u derivasyon un yn yaklak +60 derecedir. B en zer bir z m lem e y aplrsa III. deriv asy o n u e k sen in in yaklak +120 derecede, aV^ eksen in in yaklak +210 derece, aVpnin eksenin in +90 d e re ce ve aV /nin e k sen in in de -30 derece olduu grlebilir. B tn bu de iv a sy o n la a ait eksenlerin ynleri ekil 12-3de altgen re feran s sistem i ad verilen diy agram ile g sterilm itir. Elektrotlarn pola itele i art ve eksi iaretleri ile g ste ril mitir. Bu blm n geri kalan ksm n an lay a b ilm ek iin okuyucunun bu eksen ve polariteleri, zellikle de /., II. ve

Herhangi Bir Anda Kalpteki "Sonu Vektr".Ventrikl se p tu m u n u n ve h er iki ventrikliin lateral edokardiyal d u varlarn n bir ksm n n d epolarizasyo n u , ekil 12-1de glgeli alan ve n egatif iaretler ile gsterilm itir. Elektrik akm , kalbin iindeki bu d epolarize olm u a la n lar ile kalb in dn daki d ep o larize o lm am alan lar a r a sn d a, elip s eklin deki oklar ile gsterildii zere hareket eder. Akm ayrca, kalp boluklarn n iin de de d e p o la ri ze o lm u alan lard an p olarize alan lara doru hareket eder. Kk bir m iktar akm kalbin ierisin d e yukarya d o u h arek et e d e rse de, ok d ah a byk m iktardaki akm ventrikllerin dn da, aa y a ap ek se doru h are ket eder. D olaysyla b u zel an d a oluan potan siyelin an lk o rta la m a vektr adi verilen toplam vektr, ventri kllerin m erk ezin den gcecek ekilde kalbin tab an n d a n ap e k sin e d o ru izilm itir. D ah as, bu akm larn m iktar b y k o ld u u iin, potan siy el de byk, vektr ise nisbcte uzundur.

III. b ip olar ko l-b a ca k derivasyonlarnnkii renm esi gerekir.

120

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin Elektrokardiyografik Yorumu:

121

E K L 12 - 4
I. derivasyon ekseni zerinde B izdm vektrnn belirlen mesi. A vektr ventrikllerin anlk potansiyelini temsil etmek tedir.

E K L 12 - 1
Ksmen depolarize olmu kalbin ortalama vektr.

Deiik Derivasyotlardan K aydedilen Potansiyellerin Vektryel A n alizi


Kalbin etrafndaki potan siyelleri vektrlerle g ste rm e nin kurallarn ve d erivasyo n larm eksen lerin i tartm o ld u u m u z a gre, artk bu bilgileri bir ara y a koyarak b e lirli bir kalp vektr iin her d e riv a sy o n d a kayt edilecek olan potan siyeli b ulabiliriz. ekil 12-4de ksm en d e p o larize o lm u bir kalp g r l m ektedir; A vektr kalpteki akm hareketinin anlk o rta yn n ve p otan siy elin i tem sil eder. B u rn ek te p o ta n siyelin yn + 55 derecedir; voltaj ise 2 m ilivolt olarak kabul edilecektir. 0 derece y n n d e 1. d e riv asy o n u n e k sen i A vektrn n tab an n d a n g eecek ekilde izilm i tir. 1. d eriv asy o n d a A vektrn deki voltajn ne k ad arn n kayt edilecein i belirlem ek iin, A v ek tr n n u cu n d a n 1 derivasyon u n ek sen in e doru ve 1. d eriv asy o n u n e k se nine dik olacak ekilde b ir izgi izilir. B u n d an so n ra, e k sen b oy u n ca izdm vektr (B) izilir. Bu vektrn ucu 1. derivasyon u n eksen in in pozitif u cu n u iaret eder. Bu da 1. derivasyo n u n elektrok ardiy ogram n daki anlk kaydn pozitif olaca an la m n a gelir. K aydedilen voltaj, B nin uzu n lu u A'n u z u n lu u n a b l n p 2 m ilivolt ile arpld zam an b u lu n an deere v eya y ak lak 1 m ilivolta eit olacaktr. Vektyel z m lem enin bir b ak a rnei ekil 12-5de

-9 0 +270

E K L 12 - 2
Birka farkl kalpte potansiyellerin ynn gstermek iin izi len vektrler.

E K L 12 - 5
1. derivasyon ekseni zerinde B izdm vektrnn belirlen mesi. A vektr ventrikllerin anlk potansiyelini temsil etmek ledir.

E K L 12 - 3
bipolar ve ti unipolar derivasyonun eksenleri.

122

NTE III Kalp

N O R M A L E L E K T R O K A R D Y O G R A M IN V E K T R Y E L A N A L Z V entrikllerin D epolarizasyonu Srasn d a Oluan V ekt rler-Q R S K om pleksi Kalp uyars atriyoventrikler demet yolu ile ventriklllee girdii zaman ventrikllerin ilk depolarize olan ksm septumun sol endokardiyal yzeyidir. Bu depolarizasyon ekil 12-7Ada ventrikllerin glgeli ksm ile gste rildii gibi, septumun her iki endokardiyal yzeyini de kaplamak zere hzla yaylr. ekil 12-7B ve Cde grld gibi, depolarizasyon daha sonra iki ventrikln endo kardiyal yzeyleri boyunca yaylr. Son olarak da, ekil 12-7C,D ve Ede grld gibi, ventrikl kas iinde iler leyerek kalbin dna doru yaylr. Ventrikl depolarizasyonunun ekil 12-7'nin Adan Eye kadar olan blmleri ile gsterilen her bir evresin deki anlk elektrik potansiyeli, her ekilde ventrikl ze rine izilen bir vektr ile ifade edilmitir. standart elektrokardiyografi derivasyonunun her birinde kayde dilecek olan voltajlar belirlemek iin, bu vektrlerin herbiri bir nceki blmde tarif edilen yntem ile zmlenmitir. eklin her basamann sa ksmnda QRS kompleksinin meydana gelii adm adm gsterilmitir.

E K L 12 - 6
I..II. ve III. derivasyonladaki izdm vektrlerinin belirlen mesi. A vektr ventrikllerin anlk potansiyelini temsil etmek tedir.

grlmektedir. Bu rnekte A vektr, baka bir kalpte ventrikl depolarizasyonunun belirli bir anndaki elekt riksel potansiyeli temsil eder. Kalbin sol taraf sa tarafna gre daha hzl depolarize olmaktadr. Bu rnekte vekt rn yn 1 0 0 derece, voltaj ise yine 2 milivolttur. 1. derivasyonda kaydedilen potansiyeli belirlemek iin 1. derivasyonun eksenine dik bir izgi izer ve B izdm vekt rn buluruz. B Vektr ok ksa ve bu kez negatif ynde dir. Bu da, bu anda 1 derivasyondaki kaydn negatif (clekt. rokardiyogramdaki sfr izgisinin altnda), kaydedilen voltajn ise az olaca yaklak -0.3 mV anlamna gelir. Bu ekil, kalbin vektr bir derivasyonun eksenine neredeyse

Bir derivasyondaki pozitif bir vektrn, elektrokardiyog ram kaydnn sfr izgisinin zerinde olmasna, negatif bir vektrn ise kaydn sfr izgisinin altnda olmasna neden olacan aklnzda tutunuz. Vektrlerin zmlenmesi konusunda daha fazla iler lemeden nce ekil 12-7'degsterilen normal ardk vek trlerin zmlenmesinin anlalmas gerekir. Bu
zmlemelerin herbiri, daha nce anlatlan yntemle de tayl olarak incelenmelidir. ekil 12-7A da ventrikl kas depolarize olmaya yeni balamtr. Depolarizasyoun balangcndan yaklak 0.01 saniye sonraki an grlmektedir. Bu anda vektr k sadr. nk ventrikllerin yalnzca kk bir ksm septum- depolarize olmutur. Dolaysyla ventrikl kas nn sanda, btn derivasyonlarn kaytlarnda grl d gibi, elektrokardiyografik voltajlarn hepsi dk tr. II. derivasyondaki voltaj I. ve III. derivasyonlardaki voltajlardan daha byktr. nk kalbin vektr II. derivasyonun ekseni ile esasen ayn ynde uzanr. Depolarizasyoun balangcndan yaklak 0.02 sani ye sonraki an gsteren ekil 12-7Bde, kalp vektr uzundur. nk artk ventrikllerin ou depolarize ol mutur. Dolaysyla da btn elektrokardiyografi derivasyonlarndaki voltajlar artmtr. ekil 12-7Ce, depolarizasyoun balangcndan yak lak 0.035 saniye sonra, kalp vektr ksalmaya bala mtr. Elektrokardiyografide kaydedilen voltajlar da da ha dktr. nk imdi kalp apeksini d elektrone gatiftir ve kalbin dier epikadiyal yzeylerindeki pozitif liin byk bir ksmn ntralize eder. Ayrca vektrn ekseni de gsn sol tarafna doru kaymaya balam tr. nk sol ventrikl, saa oranla biraz daha yava de polarize olur. Dolaysyla da 1 derivasyondaki voltajn 1 1 . 1. derivasyondakine oran artar. ekil 12-7Dde, depolarizasyoun balangcndan yakla k 0.05 saniye sonra, kalp vektr sol ventrikln taban na doru iaret eder ve ksadr. nk ventrikl kasnn yalnzca ok kk bir ksm hala pozitif polaitededir. Vektrn bu andaki ynne bal olarak 1 . ve III. derivas1 yonlarda kaydedilen voltajlarn her ikisi de negatif -yani izginin altnda-, 1. derivasyondaki voltaj ise hala pozitiftir. ekil 12-7Ede, depolarizasyoun balangcndan yak

dik old zaman bu derivasyonn elektrokardiyogamnda kaydedilen voltajn ok dk olduunu gsterir. Dier yandan, kalbin vektr bir derivasyon ile neredeyse ayn eksende olduu zaman, vektrn btn voltaj kay dedilecektir. Standart Bipolar Kol-Bacak Derivasyonundaki Potansiyellerin V ektryel zm lem esi. ekil 1 2 daki A vektr ksmen depolarize olmu bir ventrikln anlk elektrikli potansiyelini gsterir. Bu anda standart bipolar kol-bacak derivasyonunun herbirinin elektrokardiyogramnda kaydedilen potansiyel leri bulmak iin, ekilde grld gibi, A vektrnn ucundan farkl derivasyonlar temsil eden izgilerin herbirine dik inen izgiler(kesikli izgiler) izilir. B iz dm vektr o anda I. derivasyonda kaydedilen po tansiyeli, C izdm vektr II. derivasyonda kaydedi len potansiyeli, D izdm vektr ise III. derivasyon da kaydedilen potansiyeli gsterir. Derivasyonlarn hepsinde elektrokardiyogram kayd pozitiftir, yani sfr izgisinin zerindedir. nk bu derivasyonlarn ek senleri zerindeki izdm vektrleri, pozitif yn iaret ederler. I. derivasyondaki potansiyel, kalbin A vektr ile gsterilen esas potansiyelinin yarsdr. II. derivasyondaki potansiyel hemen hemen kalptekine eittir, III. derivasyondaki ise kalptekinin yaklak te biridir. Bytlm kol-bacak derivasyonlarnda kaydedilen po tansiyelleri belirlemek iin de benzer bir zmleme kulla nlabilir. Ancak bu kez, ekil 12-6 a kullanlan standart bi d polar kol-bacak derivasyonu eksenlerinin yerine bytl m derivasyonlarn eksenleri (Bkz. ekil 12-3) kullanlr.
6

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin E lektrokardiyografi Yorumu:

123

E K L 1 2 - 7
Ventrikllerin renkli alanlar depolarize olmutur (-); beyaz alanlar hala polarizedir (+). A, Vetrikl depolarizasyonunun balangcndan 0.01 saniye sonra ventrikl vektrleri ve QRS kompleksleri; B, depolarizasyonunun balangcndan 0.02 saniye sonra; C, depolarizasyonunun balangcndan 0.035 saniye sonra; D, depolarizasyonunun balangcndan 0.05 saniye sonra; E, Ventrikl depolarizasyonu tamamlandktan sonra, balangtan 0.06 saniye sonra.

lak 0.06 saniye sonra, ventrikln kas kitlesinin tama m depolarize olmutur. yle ki, kalbin etrafnda hi akm hareketi yoktur ve hi elektrik potansiyeli olumaz. Vektr sfr olur ve btn derivasyonlardaki voltajlar da sfr olur. Bylece standart bipolar kol-bacak derivasyonundaki QRS kompleksleri tamamlanr. Bazen derivasyonlardan en az birindeki QKS komp leksinin balangcnda, ekil 12-7'de grlmeyen hafif bir kme vardr. Q dalgas ad verilen bu kme, septumun sol tarafnn sa tarafndan nce depolarize olmaya balamasna baldr ki bu, olaan, tabandan-apekse doru olan vektrn olumasndan saniyenin bir blm kadar nce, soldan saa dou zayf bir vektr oluturur. ekil 12-7'de grlen balca pozitif sapma R dalgas, son negatif sapma ise S dalgasdr.

dan sonra ventrikl kas boyunca ilerleyen repolarizas yon, QRS kompleksinin balangcndan yaklak 0.35 sa niye sonra tamamlanr. Repolarizasyon olay elcktrokardiyogramdaT dalgasna neden olur. lk olarak septum ve ventrikl kasnn dier endokardiyal alanlar depolarize olduklar iin, ilk olarak yine bu alanlarn repolarize olmalar mantkl grnr. Fa kat gerekte durum byle deildir. nk septumda ve dier endokardiyal alanlarda kaslma sresi daha uzun dur ve dolaysyla bu alanlar kalbin d yzeyinin ou na oranla daha yava repolarize olurlar. Ventrikl kas

nn ilk olarak repolarize olan en biiyiik ksm, ventrikl lerin btn d yzeyi ve zellikle de kalbin apeksine ya kn olan ksmdr. Dier yandan endokardiyal alanlar,
normalde en son repolarize olurlar. Kaslma srasnda ykselen ventrikl ii basncn, endokardiyal alanlara koroner kan akmn olduka azaltarak, endokardiyal alanlardaki repolarizasyon olayn yavalatmasnn, repolarizasyondaki olaand sralamaya neden olduu na inanlmaktadr. Ventrikllerin d, apikal yzeyleri, i, taban yzeyle rinden nce repolarize olduklar iin, repolarizasyon sra snda kalp vektrnn pozitif ucu kalbin apeksine doru dur. Bunun iin ventrikllerin repolarizasyonu srasnda

R epo larizasyo n S rasnda E lektro kard iyo g ram -T D algas Ventrikl kasnn depolarize olmasnn ardndan, elektrokardiyogramda gzlenebilecek dzeyde repolarizas yon balamadan nce, yaklak 0.15 saniye geer. Bun

124

NTE III Kalp

kalp vektrnn baskn yn tabandan apekse dorudur. Bu ayn zamanda depolarizasyon srasndaki vektrn de baskn yndr. Sonu olarak, ii normal bipolar kol-bacak derivasyonda T dalgas pozitiftir. Bu ayn zamanda normal QRS birleiminin ounun da polaritesidir.
Ventrikllerin re p o larizasy o n u n u n 5 evresi ekil 128'de giderek artan b e y az alan lar ile -repolarizasyon alanlar- gsterilm itir. Vektr so n evrede k ay b o lu n caya k a dar, her evrede tab a n d a n a p e k se dorudur. B alan gta vektr n isb e te n kktr, n k rep olarizasy on alan kktr. D ah a so n ra rcp o larizasy o n u n derecesi artt iin vektr giderek kuvvetlenir. Son olarak vektr yeni den zayflar, n k geri kalan dep o larizasy o n alanlar o k ad ar k ktr ki akm hareketinin toplam m iktar a z a l m ay a balar. Bu deiiklikler vektrn, kalbin yaklak yars polarize ve dier yars dep o larize iken en byk o ld u u n u gsterir. R epolarizasy on sra sn d a sta n d art b ip o lar kol-bacak derivasyo n u n u n elektrok ardiy ogram n da m e y d an a gelen deiiklikler, re p o lariz asy o n u n ilerleyen evrelerini g steren ventrikllerin h erbiriin altn d a belirtilm itir. Olayn tam am n n g e rek le m esi iin gereken 0.15 s a n i yeden u z u n ca bir s re ierisin d e elektrokardiyogram n T d a lgas m e y d an a gelir.

Atriyumlarn depolarizasyonu ve P dalgasnn meydana gelii. Atriyumlarn vektr ve standart derivasyondaki sonu vek trleri de gsterilmitir. Sa tarafta atriyumun P ve T dalgalan vardr.

Atriyum larn D ep olarizasyonu -P Dalgas


Atriyum larn d e p o la riza sy o n u sin s d m n d e b alar ve b t n yn lerde atriy u m lara yaylr. D olaysyla atriy u m larda elektron egatifliin ilk n oktas, yaklak olarak, sin s d m n n b u lu n d u u su periy or ven a kava giriindedir. A triym lardaki elektriksel potansiyelin depolarizasy on u n b alan g cn d a k i yn, ekil 12-9d a g steril m itir. N orm al atriyum d e p o larizasy o n u b oy u n ca vektr genellikle b u y n de kalr. Bu n ed en le akm hareketin in atriyum larn d e p o la ri zasyo n u srasn d ak i vektr, ven tikllerdeki ile h em en h em en ayn yn dedir. Bu yn 1., II. ve III. sta n d art b ip o lar kol-bacak d erivasyo n larn n eksenlerinin yn ile ay n olduu iin, d e p o larizasy o n srasn d a atriyum lardan

kaydedilen elektrokardiyogram lar genellikle bu derivasyonlarn her n d e de, ekil 12-9d a g sterild ii gibi, pozitiftir. A triyum larn d e p o la riza sy o n u n u n kayd P d a l gas olarak bilinir.

Atriyum larn Repolarizasyonu-Atriyum larm T Dalgas. D ep olarizasy on d algas, atriy u m kas b o y u n ca vetrikllere oranla ok daha yava yaylr. D olaysyla
sin s d m etrafndaki kas, atriy um larn distal b l m n dek i kastan u zun sre n ce d e p o la rize olur. Bu n e den le atriyum larn ilk olarak rep olarizc olan alan , yine ilk olarak dep olarize olan sin s d m b lgesidir. Bu du ru m ventrikllerdekinden tam am en farkldr. R e p o la rizasy on b alad n d a, sin s d m n n etrafn daki blge atriyum larn geri k alan n a oran la p o z itif h ale gelir. D olaysyla atriyumlarn repolarizasyon vektr, depola rizasyon vektr ile zt yndedir. (Bu d u ru m u n yin e ventriklerde m ey d an a gelenin tersi o ld u u n a dikkat e d i niz.) ekil 12-9un sa n d a g sterildii gibi, atriy um larn T dalgas atriyum larn P d algasn d an y ak lak 0.15 s a n i ye so n ra m ey d an a gelir. Fakat b u T d algas, P d a lgasn n tersin e sfr b alan g izgisin in dier tarafndad r. Yani sta n d art b ip o lar ko l-b acak d e iv a sy o n u d a n orm al olarak p ozitif deil negatiftir. A triyum T d a lg a s n o rm al e le k tro k a rd iy o g ra m d a , ventrikliin QRS ko m pleksi ile h em en h em en ayn a n d a belirir. D olaysyla elek trok ard iy ogram d a b az o laan d d u ru m lard a kay dedilse bile ou z a m a n d a h a byk olan QRS kom pleksinin iin de kaybolur.

V ektrkardiyogram I
Uyar m iy okardiy u m a yaylrken kalpteki akm h arek eti nin vektrn n h zla deitii d a h a nceki tartm a lard a belirtilm iti. Vektr iki b ak m d an deiir: Birincisi, vek trn voltajnn artp a z a lm a sn a bal olarak, boyu uzar ve ksalr; kincisi, kalbin elektrik potan siy elin in o rta la m a y n n n d e im e sin e bal olarak vektr de yn d e itirir. ekil 12-10d a g r ld gibi, vektkardiyog ram, kardiyak siklusun farkl an larn d a vektrlerde m e y d a n a gelen b u deiiklikleri gsterir. ekil 12-10daki vek trkardiy ogram da, 5 nok tas sfr balang noktasdr. Bu n okta b t n vektrlerin n egatif

jL
E K L 12 8

\ _____ v

Ventrikllerin repolarizasyonu srasnda T dalgasnn meydana gelii. Repolarizasyonun ilk evresinin veklryel zmlemesi de gsterilmitir. T dalgasnn balangcndan sonuna kadar geen toplan sre yaklak 0.15 saniyedir.

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin Elektrokardiyografi Yorumu:

125

S tand art Derivasyon E lektro kardiyo g ram larindan Elektriksel Eksenin B elirlen m esi

E K L 12 - 10
QRS ve T vektrkardiyogranlar.

ucudur. Kalp hareketsizken, vektrn pozitif ucu da sfr noktasnda kalr, nk hibir elektrik potansiyeli olu mamtr. Fakat, ventrikl depolaizasyonunun balan gcnda, kalple akm harekeli balar balamaz, vektrn pozitif ucu sfr balang noktasndan uzaklar. Seplum depolaize olduu zaman, vektr, aaya kal bin apeksie doru uzanr, nisbeten zayftr ve 1 . vekt rn pozitif ucuyla gsterildii zere vektrkardiyogramn ilk ksmn meydana getirir. Kalbin daha geni ke simleri depolarize olduka, vektr giderek kuvvetlenir ve ou zaman bir yana doru hafife kayar. ekil 12-10daki 2 . vektr, 1 . vektrden yaklak 0 . 0 2 saniye sonraki depolarizasyo durumunu temsil eder. Kalbin 0.02 saniye daha sonraki potansiyelini 3. vektr temsil eder. Dr dnc vektr ise bundan 0 . 0 1 saniye daha sonra meyda na gelir. Sonunda kalp tamamen depolarize olur ve vek tr 5 noktasnda gsterildii gibi, bir kez daha sfr olur. Vektrlerin pozitif ularnn meydana getirdii elips biimindeki ekle, QRS vektrkardiyogram ad verilir. Kalbin altna ve stne yerletirilen vcut yzeyi elektrotlar osiloskobn dikey plakalarna, kalbin her iki yanna yerletirilen yzey elektrotlar da yatay plakalara baland takdirde, vektrkardiyogram annda bir osiloskoba kaydedilebilir. Vektr deiince, osiloskoptaki kl nokta deien vektrn pozitif ucunun izdii yolu izleyerek osiloskop ekranna vektrkardiyogram izer.

Kalbin elektriksel ekseni, klinikte genellikle vektrkardi yogram ile deil, standari bipolar kol-bacak derivasyonlarn elektrokardiyogramlar kullanlarak saptanr. ekil 1 2 - 1 1 de bu amala kullanlan bir yntem gsterilmitir. Standart derivasyonlar kaydedildikten sonra, I ve Ill.derivasyonlarn net potansiyeli ve polaritesi belirlenir. ekil deki I. derivasyonda kayl pozitiftir. III. derivasyonda ise kayt ounlukJa pozitif fakat, dngnn bir ksmnda ne gatiftir. Kaydn herhangi bir blm negatif ise, o derivasyonun net potansiyelini belirlemek iin 1. ve III. derivasyonlarn QRS komplekslerinin sanda oklar ile gsterildi i gibi, bu negatif potansiyel, pozitif potansiyelden kar lr. (Baz kardiyologlar daha hassas olmak iin, negatif dalgann alann pozitif dalgann alanndan karrlar.) III. derivasyondaki QRS dalgasnn negatif ksmn pozitif ks mndan kardktan sonra, her net potansiyel kendi derivasyonunun ekseni zerinde, potansiyelin taban eksen lerin kesime noktasna gelecek ekilde, ekil 12-11'de gsterildii gibi iaretlenir. I. derivasyondaki net potansiyel pozitif ise, I. derivasyonu temsil eden izgi boyunca pozitif ynde, bu potansiyel negatif ise negatif ynde iaretlenir. III. derivasyonda da net potansiyel, laban kesime noktasna gelecek ekilde yerletirilir; pozitif ise 111. derivasyonu temsil eden izgi bo yunca pozitif ynde, negatif ise negatif ynde iaretlenir. Ventrikuln ortalama elektriksel potansiyelinin gerek vektrn bulmak iin, I. ve III. derivasyonlardaki iki net potansiyelin tepesinden dik izgiler izilir. Vektrel zmleme yoluyla, bu iki dik izginin kesime noktas ventrikillcrin gerek orla QRS vektrnn tepesini, iki derivasyonun eksenlerinin kesime noktas ise gerek vektrn negatif ucunu temsil eder. Dolaysyla ortala ma QRS vektr bu iki nokta arasna izilir. Vektrn bo yu ventrikllerin depolarizasyonu srasnda meydana gelen yaklak ortalama potansiyeli, vektrn yn ise ortalama elektriksel ekseni temsil eder. Normal ventrikllcrin ortalama elektriksel ekseninin yn, ekil 1211 de belirtildii gibi, + 59 derece pozitiftir. Eksen Sapm asna Neden O lan A n orm al V entrikl Durum lar

Ventrikl ortalama elektriksel ekseni yaklak 59 derece ise de, bu eksen normal bir kalple bile solda yaklak 2 0 dereceye, sada yaklak 1 0 0 dereceye kadar kayabilir.

V E N T R K L Q R S IN IN O R TA LA M A ELE K TR K S E L E K S EN VE N E M Ventrikl depolarizasyonunu ekil 12-10da grlen vektrkardiyogram (QRS vektrkardiyogram), normal bir kalbe aittir. Bu vektrkardiyogramda, ventriklillere ait vektrlerde baskn olan ynn normalde kalbin apeksine doru olduuna, yani ventrikllerin dcpolarizasyon siklusunun ou ksmnda cleklrik potansiyelle rinin ynnn (negatiften pozitife) ventrikllerin taba nndan apeksine doru olduuna dikkal ediniz. Potansi yelin depolarizasyon srasndaki baskn ynne ventri

kllerin ortalama elektriksel ekseni veya ortalama QRS vektr denir. Normal ventrikllerin ortalama elektriksel
ekseni 59 derecedir. Kalbin belirli baz patolojik durum larnda, bu yn olduka deiir, hatta bazen kalbin les kutbuna dorudur.

E K L 12- 11
ki elektrokardiyografi derivasyonundan (I. ve III. derivasyon) kalbin ortalama elektriksel ekseninin bcMlenmesi.

126

NTE III Kalp

Normal farkllklarm nedenleri balca, farkl kalplerde Purkinje sisteminin dalmnda veya bizzat kasn yap snda gzlenen anatomik farkllklardr. Aada belirti len durumlar, bu normal snrlarn dnda eksen sapma sna neden olabilirler.

Kalbin Duruunun Deimesi. Eer kalbin kendisi sola a yaparsa, kalbin ortalama elektriksel ekseni de sola do ru kayacaktr. Bu tr kaymalar (1) derin ekspirasyon sonunda; (2 ) kii yatt zaman (nk karnii organlar yu karya diyafragmaya doru bas yapacaktr); (3) sklkla tk naz ve iman kiilerde (bunlarn diyafragmalar normalde daima yukarya kalbe doru bas yapar) meydana gelir. Benzer ekilde, kalbin saa doru a yapmas daventrikllerin ortalama elektriksel ekseninin saa doru kay masna neden olur. Bu durum (1) derin inspirasyon sra snda; (2) kii ayaa kalkt zaman ve (3) kalpleri nor malde aa doru asl duran uzun boylu ve zayf insan larda meydana gelir. Bir Ventrikln Hipertrofisi. Bir ventriklde hipertrofi meydana gelirse, kalbin ekseni M nedenden dolay hipertroflnin meydana geldii ventrikiile doru kayar. Birincisi,
kalbin hipertrofi meydana gelen tarafnda dier tarafa k yasla ok daha byk miktarlarda kas bulunur. Bu da o ta rafta ar miktarda elektrik potansiyelinin olumasna ne den olur. kincisi, depolarizasyon dalgasnn lipertrofiye uram ventrikiil boyunca hareketi daha uzun zaman alr. Sonu olarak normal ventrikl, hipcrtrofiye uram ventriki'lden ok daha nce depolarize -yani negatif- olur. Bu da kalbin normal tarafndan hala pozitif ykl olan lipertrofiye uram ventrikle doru gl bir vektre neden olur. Bylece eksen hipertrofik ventrikle doru sapar. Sol Ventrikl Hipertrofisine Bal sol Eksen Sapmas nn Vektryel zmlemesi. ekil 1 2 - 1 2 de bir elektrokardiyogramn standart bipolar kol-bacak derivasyonu grlmektedir. zmleme yapld zaman sol eksen sapmas olduu ve ortalama elektriksel eksenin -

Ill

III

E K L 12 - 13
Pulmoner kapak darlna bal sa ventrikl hipertrofisini yksek voltajl elektrokardiyogram. Belirgin sa esen sapm as ve QRS kompleksinde hafif uzama da grlmektedir.

15 derece ynne iaret ettii saptanmtr. Bu, sol ventrikln kas kitlesinin artmasna bal tipik bir elektrokardiyogramdr. Bu rnekte eksen sapmas hi pertansiyona (yksek kan basnc) baldr. Sol ventri kl kan ykselmi sistemik arter basncna kar pom palayabilmek iin hipertrofye uramtr. Aort kapa darlna, aorta kapa kaana veya sa ventrikln nisbcten normal byklkde kalp sol ventrikln b yd birka konjenital kalp bozukluuna bal ola rak sol ventrikl hipertrofisi meydana geldii zaman da benzer bir sol eksen sapmas olur. Sa Ventrikl Hipertrofisine Bal Sa Eksen Sapmas nn Vektryel zmlemesi. ekil 12-13'deki elektrokardiyogramda, belirgin sa eksen sapmas grlmektedir. Elektriksel eksen yaklak 170 derece olup, ventrikllerin normal ortalama elektrik ekseni olan 59 derecenin 111 derece sandadr. Bu ekilde gsterilen sa eksen sap mas, sa ventrikln konjenital pulmoner kapak darl nedeni ile hipertrofye uramasna baldr. Sa eksen sapmas, Fallot tetralojisi ve ventrikiilleraras septum defekti gibi sa ventrikln hipertrofye uramasna neden olan dier konjenital kalp hastalklarnda da meydana gelebilir.

III

III

E32B BQ I
Ilipertansif kalp hastalnda sol eksen sapmas, (hipertrofik sol ventrikl) QHS kompleksinin hafife uzadna da dikkat ediniz.

Dal Blou Eksen Sapmasna Neden Olur. Genellikle ventrikllerin iki lateral duvar hemen ayn anda depola rize olur. nk Purkinje sisteminin hem sol hem de sa demet dallan kalp uyarsn bu iki ventrikl duvarnn endokadiyal yzeylerine hemen hemen ayn anda iletir. Sonu olarak, iki ventrikln oluturduu potansiyeller neredeyse birbirlerini ntralize ederler. Ana dallardan

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin E lektrokardiyografi Yorumu:

157

birinde kesinti meydana gelirse kalp uyars normal ventrikle dierinden ok daha nce yaylr. Dolaysyla iki ventrikln depolarizasyonu aya anda gereklemez ve depolarizasyon potansiyelleri birbirlerini ntralize et mez. Sonu olarak aada anlatlaca gibi eksen sap mas meydana gelir. Sol Dal Blounda Meydana Gelen Sol Eksen Sapmas nn Vektryel zmlemesi. Sol dalda kesinti meydana geldiinde kalp depolarizasyonu sa ventrikl boyunca sol ventrikle oranla iki misli daha hzl yaylr. Buna bal olarak sa ventrikl tamamen depolarize (negatif) olduktan sonra, sol ventrikln ou ksm uzun bir s re polaize (pozitif) kalr. Bylece depolarizasyon olay nn ou ksmnda sa ventrikl elektronegatif olurken sol ventrikl elektropozitif kalr ve kuvvetli bir vektr sa ventriklden sol ventrikle doru uzanr. Dier bir de yile, belirgin sol eksen sapmas yaklak -50 derece var dr. nk vektrn pozitif ucu sol ventrikle dorudur. Sol dal kesintisine bal tipik sol eksen sapmas ekil 1214tc gsterilmitir. Purkinje sisteminde blok meydana geldiinde uyar nn iletilmesi yavalad iin, eksen sapmasna ek ola rak, ekil 12- 14'teki QRS dalgalarnn ar geni olmasn dan etkilenen kalp blgesinde depolarizasyonun ok yavalamas sorumludur. Bu durum bu blmde ileride daha ayrntl olarak tartlmtr. QRS kompleksinin uzam olmas bu durumu hipertrofiye bal eksen sap masndan ayrr. Sa Dal Blounda Meydana Gelen Sa Eksen Sap masnn Vektryel zmlemesi. Sa dalda blok mey dana geldiinde, sol ventrikl sa ventrikle gre hzl depolarize olur , bu nedenle kalbin sol yan sa yanndan !/0 saniye daha nce elektronegatiflik kazanr. Sol ventrikl elektronegatif olurken sa ventri-

E K L 12 -1 5
Sa dal blouna bal sa eksen sapmas. ok uzam QRS kom pleksine de dikkat ediniz.

kl elektropozitif kalr. Dolaysyla negatif ucu sol vent rikle pozitif ucu ise sa ventrikle doru olan kuvvetli bir velr meydana gelir. Dier bir deyile, belirgin sa eksen sapmas olur. ekil 12-15te sa dal blouna bal sa eksen sapmas gsterilmi ve vektr zmlenmitir. Yava ileti nede ni ile eksenin yaklak 105 derece olduu QRS komplek sinin uzad grlmektedir.

O R S K O M P L E K S N D E A N O R M A L VOLTAJLARA N ED EN OLA N D U R U M L A R S tand art B ipolar Ekstrem ite Derivasyonlarm da V o lta j A rtm as standart bipolar kol-bacak derivasyonunda, R dalga snn tepesinden S dalgasnn alt ucuna kadar llen voltaj normalde 0.5 ile 2.0 milivolt arasnda deimekte olup, III. derivasyon ounlukla en dk, II. derivasyon ise en yksek voltaj kaydeder. Fakat bu ilikiler normal bir kalpte bile daima doru deildir. Genellikle, stan dart derivayona ait QRS komplekslerinin toplam volta j 4 milivolttan byk ise hastann yksek voltajl bir elektrokardiyogram olduu kabul edilir. QRS komplekslerinde voltajn yksek olmas, ou za man ar yklenmenin kalbin herhangi bir blmnde neden olduu kas hipertrofisinin, kalbin kas kitlesini ar trmasna baldr.-rnein, sa ventrikl kam daralm bir pulmoner kapaktan pompalamak zorunda kaldn da, sol ventrikl ise kiinin kan basnc yksek olduun da hipertrofiye urar. Kas miktarnn artmas, kalbin et rafnda oluan elektrik miktarnn da artmasna neden olur. Sonu olarak, ekil 12-12 ve 12-13de de grld gibi, elektrokardiyografi derivasyonlarmda kaydedilen elektrik potansiyeller normalden olduka byktr.

III

E lektrokardiyogram da V o ltaj A za lm a s

E K L 12 14
Sol dal blouna bal sol eksen sapmas. Byk lde uzam QRS kompleksine de dikkat ediniz.

Kalp Miyopatilerine Bal Voltaj Azalm as. QRS kompleksinin voltajnn azalmasnn en sk rastlanan ne denlerinden biri, bir dizi eski miyokard infarktsnn kas kitlesini azaltmasdr. Bu durum ay zamanda depolarizas yon dalgasnn venirikller boyunca yava hareket etmesine

128

NTE III Kalp

mesidir. Bu tr uzamalar ou zaman vcntrikllerin bi rinde veya her ikisinde hipertrofi veya dilatasyon mey dana geldiinde, uyarnn daha uzun bir yol katetmek zorunda kalmasna bal olarak ortaya kar. Normal QRS kompleksi 0.06 ila 0.08 saniye srer. Sol veya sa ventrikl hipertrofisi veya dilatasyonuna ise QHS komp leksi 0.09 ile 0.12 saniyeye kadar uzayabilir. II Purkinje Sistem in deki B lo klara Bal U zam QRS K om pleksleri
i

E K L 1 2 - 1 6
Ventrikiillerde eski miyokard infarktse bal blgesel hasarn bulgusu dk voltajl elektrokardiyogramdr.

de neden olarak, kalbin ou blmlerinin bir anda ve kitle halinde depolarize olmasn engeller. Sonu olarak QRS kompleksinin az ok uzamasna ve voltajnn da azalmasna neden olur. Blgesel bloklara ve ventrikiillerde kas kitlesi kaybna neden olan ok sayda kk infarktsden sonra sklkla rastlanan, tipik dk voltajl elektrokardiyogram ve uzam QHS kompleksi ekil 12-16da gsterilmitir.

Purkinje liflerinde kesinti meydana geldiinde, kalp uya rsnn Purkinje sistemi yerine ventrikl kaslar aracl ile iletilmesi gerekir. Bu da uyarnn ileti hzn yaklak olarak normalin te biri ila drtte birine kadar yavala tr. Dolaysyla eer dallardan birinde tam blok meydana gelirse, QHS kompleksinin sresi genellikle 0.14 saniyeye kadar veya daha fazla uzar. Bir QRS kompleksi 0.09 saniyeden daha uzun srerse, genellikle olaand bir uzama olduu kabul edilir. 0 . 1 2 saniyeden daha uzun srdnde ise, ekil 12-14 ve 1215deki dal blouna ait elektrokardiyogramlarda da g rld gibi, uzamann ventikllerin herhangi bir ye rinde ileti sisteminde meydana gelen patolojik bir bloa bal olduu kesin gibidir. Karm ak QRS K o m p lekslerine N eden Olan Durum lar Karmak ekilli QRS birleimleri ounlukla iki duruma baldr. Birincisi, ventrikl sisteminin eitli alanlarn da kalp kasnn hasar grmesinin ardndan kasn yerini skar dokusunun almasdr. kincisi, uyarnn Purkinje sisteminde iletilmesi srasnda blgesel kesintiler mey dana gelmesidir. Blgesel bloklar bazen ventikllerin pekok noktasnda meydene gelir. Kalp uyarsnn ileti minin buna bal olarak dzensizlemesi, voltajlarda ani kaymalara ve eksen sapmalarna neden olur. Bu da, ekil 12-14de de grld gibi, baz elektrokardiyografi derivasyolarmda iki hatta tepe oluturur.

Kalp evresindeki Koullara Bal Voltaj Azalmas.


Elektrokardiyografi derivasyonlanda voltaj azalmas nn en nemli nedenlerinden biri perikardda sv ninni sidir. ITticred sv elektrik akmlarn kolaylkla ilettii iin, kalpten dar doru hareket eden elektriin byk bir ksm, kalbin bir blmnden dierine perikardiyal efiizyondan geerek iletilir. Bunun iin efzyon, kalbin meydana getirdii elektrik potansiyellerine "ksa devre" yaptrarak, vcudun d yzeylerine ulaan clektrokardiyografik voltajlar azaltr. Plevral efzyon da daha kk derecede olmakla beraber, kalbin etrafndaki elektrie "ksa devre yaptrarak vcut yzeyindeki ve elektrokardiyogramlardaki voltajlar azaltr. Pulmoner anfzen perikardiyal efiizyondan farkl bir yolla elektrokardiyografik potansiyelleri azaltabilir. Pul moner amfizemde elektrik akmnn akcierler boyunca iletilmesi belirgin olarak basklanr. nk akcierlerde ar miktarda hava vardr. Ayrca gs kafesi genile mitir ve akcierler kalbi normalden daha fazla sarma eilimindedir. Dolaysyla akcierler, elektrik voltajnn kalpten vcut yzeyine yaylmasn engelleyen bir yalt kan gibi davranrlar. Bu da eitli derivasyonlardaki elektrokardiyografik voltajlarn azalmasna neden olur.

Z E D E L E N M E A K IM I Pekok farkl kalp bozukluu, zellikle de kalp kasnn ken disine hasar verenler, ou zaman kalbin bir blmnn, ksmen veya tamamen, srekli depolarize kalmasna neden olurlar. Bu durumda, patolojik olarak depolarize olmu alanlar ile normal polarize alanlar arasnda akm oluur. Buna zedelenme akm denilir. Kalbin zedelenmi alanlar

nn depolarize olduklar iin negatif okluklarna ve evre s vlara negatif ykler yaydklarna, kalbin geri kalannn ise pozitif olduuna zellikle dikkat ediniz,
Zedelenme akmna neden olabilecek baz bozukluklar unlardr: (1) Mekanik travma zarlar o derece geirgen halde tutar ki, tam repolarizasyon gerekleemez. (2 ) En feksiyon olaylar kas zarna zarar verir. (3) Kasta blgesel iskemi alanlar meydana getiren koroner tkanma, kalpte zedelenme akmnn, en sk rastlanan nedenidir, iskemi s rasnda koroner kan akm kalp kasna normal ilevini de vam ettirmesine yetecek kadar besin maddesi tamaz. Zedelenm e Akmnn QRS Kompleksine Etkisi ekil 12-17de, sol ventrikl tabanndaki glgeli alanda, ye ni bir ifarktiis (koroner kan akm kayb) meydana gel-

U Z A M I V E K A R M A IK B M L Q R S KOM PLEKSLER Kalp H ipertrofisin e veya D ilatasyonuna B al U zam Q R S K om pleksleri Depolarizasyon ventrikller boyunca yaylmaya devam ettike, yani ventrikllein bir ksm depolarize olup bir ksm hala polarize kaldka, QRS kompleksi de devam eder. Dolaysyla uzam QUS kompleksinin nedeni da ima, uyarnn ventrikller boyunca iletisinin zn siir-

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin Elektrokardiyografik Yorumu:

129

Zedelenen

J N o ktas -Z ed elen m e A km nn A n a lizi in S fr Balang Potansiyeli Elektrokardiyogram kayd iin kullanlan elektrokardiyog rafi makinalarnn, kalbin etrafnda hibir akm hareketinin olmad an belirleyebilecei dnlebilir. Fakat vcutta, deri potansiyelleri nden ve vcudun farkl blmlerindeki iyon younluklarnn farkl oluundan kaynaklanan akm lar gibi, pekok babo akm vardr. Dolayasyla her iki ko la veya bir kol ve bir bacaa elektrotlar balandnda, bu babo akmlar elektrokadiyogramda sfr balang sevi yesinin nceden belirlenmesini imkansz klar. Bu neden lerle, sfr potansiyel seviyesini belirlemek iin u yntem kullanlmaldr: Depolarizasyon dalgasnn kalp boyunca

=/ = r

yaylmasn tamamlad an, QRS birleiminin bitiindeki nokta ile belirlenir. Tam bu noktada, hem hasarlanm hem Zedelenme akm E K L 12 - 17
Zedelenme akmnn elektrokardiyograma etkisi.

Zedelenme akm

initir. Dolaysyla T-P aral srasnda -yani normal ventrikl kas polarize iken- sol vcntriklin tabanndaki infarktsl alandan, ventrikJlerin geri kalan ksmna doru olaand bir negatif akm hareketi olur. Bu "zedelenme akmnn" vektr, ekildeki birinci kalpte grld gibi, yaklak 125 derece ynnde olup, vektrn taban yani negatif ucu zedeli kasa dorudur. eklin alt ksmlarnda grld gibi, QRS kompleksi balamadan nce, bu vek

de normal blmler dahil olmak zere ventrikllerin btn blmleri depolarize olmutur, yle ki kalbin etrafnda hi bir akm hareketi yoktur. Bu noktada zedelenme akm bile kaybolur. Dolaysyla elektrokardiyogramn bu andaki po tansiyeli sfr voltajdadr. ekil 12-18'dc gsterilen bu nokta, elektrokardiyogramn '} noktas olarak bilinir. Zedelenme akmnn neden olduu zedelenme, po tansiyelinin elektriksel eksenini zmlemek iin, elektrokardiyogamda J noktasnn seviyesinden geen yatay bir izgi izilir. Bu yatay izgi elektrokardiyogramn sfr potansiyel seviyesidir. Zedelenme akmnn neden oldu u btn potansiyeller bu izgiye gre llmelidir.

Zedelenm e Potansiyelinin Ekseni izilirken J Noktasndan Faydalanlmas. ekil 1 2 - 1 0 deki elektokardiyogramlar I. ve III. derivasyolardan kaydedilmi
olup, her ikisinde de zedelenme akmlar grlmektedir.

tr I. derivasyonda sfr potansiyel izgisinin altnda bir balang kaydna neden olr. nk zedelenme akmnn
derivasyondaki izdm vektr, I. derivasyonun ekse ninin negatif ucuna doru iaret eder. II. derivasyonda ka yt izginin zerindedir nk izdm vektr II. deri vasyonun pozitif terminalini iaret etmektedir. III. derivas yonda akmn izdm vektr III. derivasyonun pozitif terminali ile ayn yndedir, bylece kayt pozitiftir. Dahas, zedelenme akmnn vektr neredeyse III. derivasyonun ekseni ile akt iin III. derivasyondaki zedelenme ak mnn voltaj dier iki kayttakinden ok daha byktr. Bundan sonra kalpte normal depolarizasyon olay de vam eder, nce septum depolarize olur ve depolarizas yon aaya apekse ve geriye ventikllerin tabanna do ru yaylr. Ventrikllerin tamamen depolarize olan en son ksm sa ventrikln tabandr. nk sol ventrikliin tabannda daha neden tam ve kalc depolarizas yon gereklemitir. ekildeki gibi vektrel zmleme yaplrsa, ventrikiiller boyunca ilerleyen depolarizasyon dalgasnn meydana getirdii elektrokardiyogram, ekil 12-17de grld gibi, grafik olarak izilebilir. Depolarizasyon olaynn sonunda, ekil 12-17de son dan bir nceki evrede grld gibi kalp tamamen de polarize olduunda, btn ventriki'l kas negatif durum dadr. Dolaysyla elektokardiyogramn bu annda, vetrikl kas etrafnda hibir akm hareketi olmaz. n k imdi hem zedelenmi kalp kas hem de kaslabilen kas depolarize olmulardr. Bunu izleyen repolarizasyon srasnda, sol ventrikln ze delenmi tabanndaki kalc depolarizasyon alan hari kal bin tamam repolarize olur. Bu nedenle repolarizasyon, e kil 12-17de en sada dikkati ekecei zere, her derivasyon da zedelenme akmnn yeniden belirmesine neden olur.
1.

'J" noktas

E K L 12 18
Elektrokardiyogramn sfr balang potansiyeli olarak J nok tas. Ayrca zedelenme akmnn eksenini izme yntemi de gsterilmitir (altta).

130

NTE III Kalp

Baka bir deyile, bu elektrokardiyogranlarn J noktala r, T-P dilimi ile ayn izgi zerinde deildir. Her iki kayt ta da J noktasndan geecek ekilde izilmi olan yatay bir izgi sfr voltaj seviyesini temsil eder. Zedelenme akmnn voltaj, oklar ile gsterildii gibi, her derivasyonda elektrokardiyogramda T-P diliminin (zedelenme akm olduunda, kalp atmlar arasndaki blgedir) se viyesi ile sfr voltaj potansiyelinin seviyesi arasndaki farka eittir. 1. derivasyonda zedelenme akm nedeniyle kaydedilen voltaj, sfr potansiyel seviyesinin zerinde dir, dolaysyla da pozitiftir. Dier yandan III. derivas yonda T-P dilimi sfr voltaj seviyesinin altndadr, dola ysyla da zedelenme akmnn voltaj negatiftir. ekil 12-18in alt ksmnda, zedelenme akmnn I. ve III. derivasyonlardaki voltajlar, bu derivasyonlarn koor dinatlar zerinde iaretlenmi ve btn ventrikl kitlesi iin zedelenme potansiyelinin sonu vektr, daha nce anlatlm olan yntemle belirlenmitir. Bu rnekte ze delenme akmnn vektr, ventrikiillerin sa tarafndan sola ve hafife yukar doru uzanr; ekseni yaklak -30 derecedir. Zedelenme akmnn vektr dorudan ventrikiiller zerine yerletirildiinde, vektrn negatif ucu ventri-

'

F T rj!T:

\t m M
rr ~ ] ij:j

l jjij I. ifH'nfi iP r TU i f r iff ir r n fj ;

n; III

+1

kllerin kalc biimde depolarize olmu "zedeli"alanna doru iaret eder. ekil 12-18deki rnekte zedeli alan sa
ventrikl lateral duvarndadr.

(Bu analiz olduka karmaktr. Ancak renci buray tmyle kavraymcaya kadar tekrar tekrar almaldr. Elektrokardiyografide buradan daha nemli bir zellik yoktur.) S-T Segm entinin Kaym as. Elektrokardiyogramn
QRS kompleksinin bitii ile T dalgasnn balangc arasndaki blmne S-Tsegmenti ad verilir. J nokta s bu segmentin balangcndadr. Dolaysyla elektro kardiyografi derivasyonlarnn birinde bir zedelenme akm meydana geldiinde, elektrokardiyogramn S-T ve T-P segmentlerinin kaytta ayn voltaj dzeyinde ol mad farkedilir. Gerekte, sfr ekseninden uzaa ka yan, S-T segmenti deil T-P segmentidir. Fakat ou kii balang dzeyi olarak, J noktasn deil elektokadiyogramnT-P segmenti kabul etmeye artlanm tr. Dolaysyla bir elektrokardiyogramda bir zedelen me akm belirdii zaman, S-T segmenti elektrokardiyog amdaki normal seviyesinden uzaklam gibi g rnr ve buna S-T segment kaymas ad verilir. Bir elektrokardiyogramda S-T segment kaymas grd mzde, elektrokardiyogramn zedelenme akmnn zelliklerini tadn hemen anlarz. Gerekte, ou elektrokardiyogram okuyucusu, zedelenme akmn dan deil fakat basite S-T segment kaymasndan sz eder, ki bu da ayn anlama gelir.

E K L 12- 19
Akut n duvar infarktiisnde zedelenme akm. V2 derivasyonundaki belirgin zedelenme akmna dikkat ediniz.

meydana gelir; ekil 12-19 ve 12-20de gsterildii gibi, kalp atmlarnn arasndaki T-P aral srasnda ventrikiillerin infarkts alanndan dar doru kuvvetli bir ze delenme akm olur. Dolaysyla akut koroner trombozdan sonra kaydedilen elektrokadiyogramlarn en nem li tehis bulgularndan biri zedelenme akmdr.

Z e d e le n m e A km nn N edeni O larak K oroner skem i Kalp kasna giden kan akmnn yetersiz olmas ne denle kasn metabolizmasn basklar. Bunlar (1) oksijen eksiklii; (2 ) ar miktarlarda karbon dioksit birikimi ve (3) yeterli besinin olmaydr. Buna bal olarak, iddet li miyokard iskemisi olan alanlarda zarlar repolarize ola maz. ou zaman kalp kas lmez, nk kan akm zar larn repolaizasyonu iin yetersiz olsa bile kasn canll n srdrmesi iin yeterlidir. Bu durum srdke, her kalp atmnn diyastolik blm (T-P blm) srasnda zedelenme akm devam eder. Koroner tkanmadan sonra kalp kasnda ar iskemi

E K L 12 20
M ut arka duvar apikal infarktiisnde zedelenme akm.

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin Elektrokardiyografik Yorumu:


1219da, akut n duvar kalp infarkts geirmi bir hasta dan kaydedilen, standart bipolar kol-bacak derivasyonuna ve bir gs derivasyonuna ait elektrokardiyogramlar grlmektedir. Bu elektrokardiyogramn en nemli tehis bulgusu, gs derivasyonu V2 deki youn zedelenme akmdr. Bu elektrokardiyogramn J nokta sndan geen bir sfr potansiyel izgisi izilirse, T-P ara lnda kuvvetli bir negatif zedelenme potansiyeli bulu nur. Bu da kalbin n ksm zerindeki gs elektrodunun kuvvetli bir negatif potansiyel alan ierisinde oldu u anlamna gelir. Dier bir deyile, zedelenme potansi yelinin vektrnn negatif ucu gs duvarna kardr. Bu demektir ki, zedelenme akm vetrikllerin n duva rndan yaylmaktadr ve bu durumun tehisi n duvar infarktsdr. I. ve III. derivasyonlardaki zedelenme akmlar zm lendiinde, zedelenme akmnn I. derivasyonda negatif bir potansiyele, III. derivasyonda ise pozitif bir potansiye le neden olduu bulunur. Bu demektir ki, kalpteki zede lenme akmnn sonu vektr yaklak +150 derece olup, vektrn negatif ucu sol ventrikle, pozitif ucu ise sa ventrikle doru iaret eder. Bunun iin bu elektrokardiyogramdaki zedelenme akm, kalbin n duvarnn yansra, balca sol ventriklde geliyor gibi grnmektedir. Dolaysyla bu n duvar infarktsniin, olaslkla sol ko roner arterin n inen dalnn trombozuna bal olarak meydana geldiinden plelenilmelidir.

131

A ku t n (Anteriyor) Duvar nfarkts. ekil

Ayn gn E K L 12 21

1 hafta

3 hafta

Orta derecedeki arka duvar infarktsiinden sonra, miyokard iyileirken zedelenme akmnn kaybolduu gsterilmitir (V3 derivasyonu).

Arka (Posteriyor) Duvar nfarkts. ekil 12-20de ar


ka duvar infarkts geirmi bir hastann standart bi polar kol-bacak derivasyonu ve bir gs derivasyonu grlmekledir. Bu elektrokardiyogramn da balca te his bulgusu gs derivasyonundadr. Bu derivasyonu 1 noktasndan geen bir sfr potansiyel balang izgisi izilirse, T-P aralndaki zedelenme akmnn potansi yelinin pozitif olduu aka grlr. Bu demektir ki, vektrn pozitif ucu gs duvarnda, negatif ucu (zedeli ucu) ise gs duvarndan uzaktadr. Dier bir deyile, zedelenme akm kalbin gs duvarnn karsndaki ar ka ksmndan gelmektedir. Bu tr elektrokardiyogramn, arka duvar infarktsniin tehisinin temelini olutur masnn nedeni de budur. ekil 12-20deki II. ve III. derivasyonlan zedelenme akmlan zmlenirse, her ikisindeki zedelenme potan siyelinin de negatif olduu aka grlr. ekildeki gibi vektrel zmleme yaplrsa, zedelenme potansiyelinin vektrnn yaklak - 95 derece olup, vektrn negatif ucunun aa, pozitif ucunun ise yukar doru iaret et tii bulunur. Gs derivasyonu, infarktsiin kalbin arka duvarnda, II. ve III. derivasyonlarn zedelenme akmlar ise infarktsn kalbin apeks blmnde olduunu d ndryorsa, bu infarktsn sol ventrikln arka du varnda ve apekse yakn olduundan phelenilmelidir.

grlmektedir. Zedelenme akmnn akut infarktiisten he men sonra kuvvetli olduu (T-P segmenti, J noktas ve S-T segmentine gre pozitif ynde yer deitirmitir), fakat yaklak 1 hafta sonra belirgin derecede azald ve 3 haf ta sonra da kaybolduu bu elektrokardiyogramda grle bilir. Bundan sonraki 1 yl ierisinde elektrokardiyogram pek fazla deimez. Kollateral koroner kan akm infark tsl alann ouna uygun miktarda besini yeniden sala makta yeterli olursa, orta derecedeki bir akut kalp infarktsnden sonra iyileme genellikle bu ekilde olur. Dier yandan, koroner infarktsl baz hastalarda in farktsl alanda, yeterli miktarda koroner kan akm as la yeniden balamaz; kalp kasnn bir ksm lr, kalbin bu alannda greceli bir koroner yetersizlik belirsiz bir sre devam eder. Kas lmez ve skar dokusuyla yer dei tirmezse, greceli iskemi devam ettii srece, zellikle de kalbi ar ykleyen egzersizler srasnda, srekli ola rak zedelenme akm yayar.

yilemi Eski Miyokard nfarkts. 1. ve III. derivasyonlarn anteriyor ve posteriyor infarktslerin akut d nemlerinden yaklak 1 yl sonraki grnmleri, ekil 12-22de gsterilmitir. Bunlar, bu tr iyilemi miyokard infaktsleride QRS komplekslerinin "ideal denilebile cek ekilleridir. Anteriyor infarktiiste, sol ventrikln n duvarnn kas kitlesinde meydana gelen kayp nedeni ile, I. derivasyonun QRS kompleksinin balangcnda genel likle bir Q dalgas belirir. Posteriyor infarktste ise, vent rikln arka apikal blmndeki kas kaybna bal ola rak, III. derivasyonun QRS kompleksinin balangcnda bir Q dalgas belirir. Pski anteriyor ve posteriyor kalp infarkts vakalar nn hepsinde gzlenen elbette ki bu ekiller deildir. Bl

Kalbin D ier Blmlerinin nfarkts. n ve arka du var infarktslerinin tartmalar srasnda daha nce anla tlan ilemlerin ayns uygulanarak, kalbin hangi blm n etkilemi olursa olsun, zedelenme akm yayan her infarkts alannn yerini belirlemek mmkndr. Bu tr vektrel zmleme yaplrken, zedelenme potansiyelinin vektrnn pozitif ucunun normal kalp kasma doru, ne gatif ucunun ise kalbin zedelenme akmn yayan hasarl ksnma doru iaret ettii hatrlanmaldr. Akut Koroner Trombozun yilemesi. ekil
1 2 -2 1 'deki V3 gs derivasyonu akut posteriyor infarktsl bir has taya ait olup, bu derivasyonun elektrokardiyogramnda infarktsn meydana geldii gnde, meydana geldii gnden 1 hafta, 3 hafta ve 1 yl sonra oluan deiiklikler

'-M ffiS s n

Anteriyor

Posteriyor

Rski n ve arka duvar infarktslerinin elektrokardiyogramlar. n duvar infarktsiinde I. derivasyonda arka duvar ifarktsnde ise III. derivasyonda Q dalgas grlmektedir.

132

NTE III Kalp

tilmesi ok gecikirse, T dalgas hemen hemen daima QRS kompleksi ile ters polaritede meydana gelir. ekil 12-15de ve Blm 13'deki birka ekilde ileti Purkinje sistemi aracl ile gereklemez. Buna bal olarak ileti hz olduka dktr. Bu gecikmeli iletiye se bep olan durum sol dal blou veya sa dal blou veya prematre ventrikiil kaslmas vb.olsa bile, her durumda T dalgas QRS kompleksi ile ters polaritededir.
Ventrikllerin apeksindeki hafif iskemiye bal, ters dnm T dalgalar.

V entrikl Kasnn Baz K sm larnda D epolarizasyonun U zam asna Bal A norm al T D algalar Ventrikllerin apeksinin depolarizasyon sresinde anor mal bir uzama meydana gelirse, yani aksiyon potansiye li uzarsa, ventrikllerin repolarizasyonu normalde oldu u gibi apekste balamayacaktr. Bunun yerine, ventri kllerin taban apeksten daha nce repolarize olacak ve her zamankinin tersine, repolarizasyon vektr apeks ten kalbin tabanna doru iaret edecektir. Buna bal olarak, standart derivasyondaki T dalgalar da, her za manki gibi pozitif deil negatif olacaktr. Kalbin apikal kasnn depolarizasyon sresinin uzamas gibi basit bir olay bile, T dalgasnda belirgin deiikliklere, hatta ekil 12-23de grld gibi btn polaritein deimesine neden olabilir. Kalp kasnda depolarizasyon sresinin uzamasnn, en sk sebebi hafif iskemidir. Iskemi kalbin yalnzca bir alannda meydana geldiinde, bu alann depolarizasyon sresi dier blmlerdekine kyasla ok fazla uzar. So nu olarak T dalgasnda belirli deiiklikler meydana ge lebilir. tskemi, kronik ilerleyici koroner tkanmaya, akut koroner tkanmaya veya egzersiz srasnda meydana ge len greceli koroner yetersizlie bal olabilir. Hafif koroner yetersizlii tespit etmenin bir yolu, has taya egzersiz yaptrdktan hemen sonra elektrokardiyogram kaydedip, T dalgasnda deiiklik meydana gelip gelmediine bakmaktr. T dalgasndaki deiikliklerin zgl olmas gerekmez. nk, herhangi bir derivasyonunT dalgasndaki herhangi bir deiiklik -rnein, ters dnme veya ikievreli bir dalga-, ou zaman ventrikl kasnn bir parasnn depolarizasyon sresinin kalbin geri kalan blmne kyasla, olaslkla da greceli koro ner yetersizlie bal olarak belirgin lde uzadnn yeterli delilidir.

gesel kas kayplar ve blgesel ileti kesintileri QRS komp leksinde u bozukluklara neden olabilirler: karmak bi imler (rnein, belirgin Q dalgas), voltaj azalmas ve

Angina Pektoris'te Zedelenm e Akm. "AnginaPektoris, st gs kafesinin pektoral blgelerinde hissedilen kalp arsdr. Bu ar ounlukla boyuna ve sol koldan aaya doru yaylr. Arnn nedeni kalbin greceli iskemisidir. Genellikle hasta sakinken ar hissetmez; fakat kalbini ar altrd an ar balar. iddetli angina pektoris srasnda ounlukla bir zede lenme akm meydana gelir. nk greceli koroner ye tersizlik artk, diyastol srasnda kalbin baz blgelerinde zarlarn yeterince repolarize olmalarn engelleyebilecek kadar artmtr.

T D A LG A S I A N O R M A L L K LE R T dalgasnn normalde btn standart bipolar ekstremite deivasyonlarnda pozitif olduu ve bu durumun, apeksin ve ventrikllerin d yzeylerinin, endokardiyal yzeylerinden nce repolarize olmasna bal olduu bu blmde daha nce belirtilmiti. Kalpte repolarizasyonun izledii bu yn, depolarizasyonun izledii ynn tersidir. (Standart derivasyonlada T dalgasnn pozitif olmasnn temel kurallar imdiye kadar anlalmam ise, okuyucunun nmzdeki birka blme devam et meden nce, daha nccki detayl tartmay iyice gzden geirmesi gerekir.) Repolarizasyon olaan sralama ile gereklemezse, olaand T dalgalar meydana gelir. eitli etkenler repolarizasyonun sralamasn deitirebilir. D ep o larizasyo n D algasnn Yava le tilm e sin in T D algasna Etkisi ekil 12-14e geri dnp, QRS kompleksinin belirgin bi imde uzam olduuna dikkat ediniz. Bu uzamann nede ni, sol dal blouna bal olarak sol ventriklde iletinin ge cikmesidir. Sol ventrikl, sa ventrikl depolarize olduk tan yaklak 0,08 saniye sonra depolarize olur. Bu da sola doru kuvvetli bir ortalama QRS vektr oluturur. Sa ve sol ventritl kitlelerinin cevapsz dnemleri birbirlerinden ok farkl deildir. Dolaysyla sa ventrikl sol ventriklden ok daha nce repolarize olmaya balar. Bu da T dal gas srasnda sa ventriklde pozitiflie ve sol ventriklde egatiflie neden olur. Dier bir deyile, T dalgasnn orta lama ekseni saa doru sapar, ki bu ayn elektrokardiyogramdaki QRS kompleksinin orta elektriksel ekseninin ter sidir. Depolarizasyon uyarsnn ventrikller boyunca ile-

Dijitalin T Dalgasna Etkisi. Dijital, Blm 2 2 de tart ld gibi, greceli koroner yetersizlikte kalp kasnn ka slma kuvvetini artrmak amac ile kullanlabilen bir ila tr. Dijital ayn zamanda, ventrikl kasnn hepsinde ve ya ounluunda kalp kasnn depolarizasyon sresini hemen hemen ayn oranda artrr. Fakat dijital ar doz da verildiinde, kalbin bir blmnn depolarizasyon sresi, dier blmlerine oranla ok daha fazla artabilir.

E K L 12 24
Dijital zehirlenmesine bal, bifajikT dalgas.

BLM 12 Kalp Kas ve Koroner Kan Akm Anormalliklerinin Elektrokardiyografik Yorumu:

133

Sonu olarak elektrokardiyografi derivasyonlarnm bi rinde veya daha fazlasnda, T dalgasnn ters dnmesi veya ikievreliT dalgalar gibi zgl olmayan deiiklikler meydana gelebilir. Ar dijital kullanmna bal ikievreli bir T dalgas ekil 12-24te gsterilmitir. Ayn zaman da kk bir miktar zedelenme akm da vardr. Bu du rum olaslkla ventrikl kasnn bir blmnn srekli depolarizasyouna baldr. Dijital kullanm srasnda T dalgasnda meydana ge len deiiklikler, dijital zehirlenmesinin en erken bulgu lardr. Hastaya bundan daha fazla dijital verilirse, kuv vetli zedelenme akmlar geliebilir. Ayrca dijital kalp

uyarsnn kalbin eitli blmlerine iletilmesinde kesin tiye neden olarak eitli aritmileri balatabilir. Klinikte, dijitalin etkilerinin hafif T dalgas bozukluklar evresin den teye gemesine izin verilmemesi tercih edilir. Dolaysyla dijitalize hastalarn olaan izlenmesinde elektrokardiyografi kullanlr.

REFERANSLAR
Blm 13'n kaynaklarna baknz.

Kardiyak Aritm iler ve Elektrokardiyografik Yorumu

Kalbin hatal alt tehlikeli durumlarn bazlar, kalp kas bozukluuna deil kalbin ritminin bozulmasna baldr. rnein, bazen atriyumlarn atmlar ventrikllein atmlar ile balantsn kaybeder; yle ki atriyumlar artk ventriklier iin hazrlayc grevi yapmazlar. Bu blmn amac, sk rastlanan kalp aritmilerini, bunlarn kalp pompasna etkilerini ve elektrokardiyog rafi ile nasl tehis edildiklerini tartmaktr. Kalp aritmi lerinin nedeni genellikle kalbin ritim ve ileti sisteminde meydana gelen aadaki bozukluklardan bir tanesi veya birkann birleimidir: 1. Uyar odann anormal ritmi. 2. Uyar odann sins dmnden kalbin dier b lmlerine kaymas 3. Uyarnn kalp boyunca iletilmesinin eitli noktalar da kesintiye uramas 4. Kalpte uyar iletiminin anormal yollar izlemesi 5. Kalbin herhangi bir yerinde kendiliinden anormal uyarlarn domas

ok durumuna girerse, refleks uyarlar kalbin hzn daki kada 150 ila 180 atma kadar artrr. Miyokardiyumun basit zayflklar da, genellikle kalp hzn artrr. nk zayflayan kalbin arter ana normal miktarda kan pompalamamas, sempatik reflekslere ne den olur; bu da kalp hzn artrr.

Bradikardi Bradikardi terimi kalp hznn yavalamas anlamna gelir, genellikle dakikada 60 atmdan daha dk hzlar tanmlar. Bradikardi, ekil 13-2deki elektrokardiyogramda gsterilmitir.

Atletlerde Bradikardi. Bir atletin kalbi, normal bir in


sann kalbine kyasla olduka kuvvetlidir. Bu da atletin kalbinin her atmda daha byk bir atm hacmini pom palamasn salar. Her atmla birlikte arter ana pompa lanan ar miktardaki kann dolamn feedback refleks lerini veya dier etkileri harekete geirmesi, dinlenme halindeki atlette bradikardiye neden olur.

A N O R M A L S IN U S R TM L E R

...............................

Vagal Uyarlara Bal Bradikardi. Vagus sinirini uya


ran her dolam refleksi, kalbin hzn olduka azaltabilir. nk parasempatik uyarlara neden olan asetilkolin kalp ilevi zerinde inhibitr etki yapar. Bunun belki de en arpc rnei, karotid sins sendromu olan hastalar da gzlenir. Bu hastalarda, karotis arterin karotis sins blgesindeki arterosklerotik bir olay, arter duvarnda yer alan basn reseptrlerinde (baroreseptrler) ar du yarlla neden olur. Sonuta, boyun zerindeki hafif bir basn, kuvvetli bir baroreseptr refleksine neden olarak kalpte youn vagus uyarlarna ve ar bradikardiye yol aar. Gerekten de bu refleks bazen 5-10 saniye kalbi durduracak kadar kuvvetlidir.

T aikard i Taikardi" terimi kalp hznn artmas anlamna gelir, genellikle dakikada 1 0 0 atmdan daha byk hzlar ta nmlar. Taikardili bir hastadan kaydedilmi bir elektokardiyogram ekil 13-1de grlmektedir. Bu elektrokardiyogram kalp atmlarnn hz dnda normaldir. QRS komplekslerinin arasndaki zaman aralklarndan belir lenen hz dakikada yaklak 150, normal hz ise dakikada 72dir. Taikadinin genel nedenleri, vcut ssnn art, kal

bin sempatik sinirlerce uyarlmas ve kalbin zehirlenme durumlardr.


Yaklak 105F (40.5C) vcut ssna kadar, vcut s snda meydana gelen her bir derece Fahrenleit yksel me, kalp hznda dakikada yaklak 1 0 atmlk bir arta (her derece Celcius iin 18 atm) neden olur. 105Fn zerinde ise, atein kalp kasn giderek zayflatmasna bal olarak kalp hz azalabilir. Ate taikardiyc neden olur; nk yksek s sins dmnn metabolik hz n artrr, bu ise dorudan dmn uyarlabilirliini ve ritminin hzn artrr. Bu kitabn pekok yerinde tartld gibi, pekok et ken sempatik sinir sisteminin kalbi uyarmasna neden olabilir. rnein, bir hasta kan kaybedip ok ya da ya-

Sins Aritm isi Kalp hznn normal ve derin solunum srasndaki kadiyotakometre kayd ekil 13-3'de grlmektedir. Kardiyotakometre, ardk dikenlerin ykseklikleri aracl ile elektrokardiyogramda iki QRS kompleksinin arasndaki sreyi kaydeden bir cihazdr. ekildeki kaytta, sakin so lunum dngsnn eitli evreleri srasnda, kalp hz nn yaklak %5 orannda artp azaldna dikkat ediniz. ekil 13-3n sanda gsterildii gibi, kalp hz derin so lunum srasnda, her bir solunum dngs ile beraber, normalde bile % 30 orannda artar ve azalr. Sempatik ve parasempatik sinirlerin sins dmne

134

BLM 13 Kardiyak Aritm iler ve Elektrokardiyografik Yorumu

135

E K L 13 3
Sins taikardisi (I. derivasyon). Kardiyotakometre ile saptanm sins aritmisi. Soldaki kayt ki i normal solunum yaparken, sadaki ise derin solunum yapar ken alnmtr.

ulaan sinyallerinin kuvvetini deitiren her dolam ref leksi, sins aritmisine neden olabilir. ekil 13-3de gste rilen, solunuma bal sins aritmisi, balca medulladaki solunum merkezinin sinyallerinin, solunumun inspirasyon ve ekspirasyon evreleri srasnda, vazomotor merke ze doru tamalarna baldr. Taan sinyaller, sempatik sinirler ve vaguslar aracl ile kalbe iletilen uyarlarn sa ysnda ardk artlara ve azalmalara neden olur.

4. Kalbin vargs sinirleri ile ar uyarlmas da, nadir durumlarda uyarnn A-V dmden geiini engeller. Bu tr vagal uyarlma, daha nce bradika di ile ilgili ola rak tartld gibi, nadiren karotis sins sendromlu kii lerde baroreseptrlerin kuvvetle uyarlmasna bal ola rak meydana gelir. Yarm (Incom plete) A triyo ve n trik le r Kalp Blou

U Y A R IN IN L E T M N D E M E Y D A N A GELEN B LO K LA R A BALI A N O R M A L R T M L E R Sino atriyal Blok Sins dmnn uyars, nadiren atriyum kasna gee meden kesintiye urar. ekil 13-4te P dalgalarnn ani den son bulmas ile gsterilen bu olay, atriyumlarn dur masna neden olur. Fakat ventrikller yeni bir ritim ge litirirler. Bu ritmin uyars genellikle atriyoventrikler (A-V) dmden kaynaklanr; yle ki, ventrikllerin QRS T kompleksi yavalar, fakat baka hibir ekilde dei mezler. A triyo ven trikler Blok Uyarlarn normalde atriyumlardan ventrikllere tek ge i yolu, His demeti olarak da bilinen A-V demettir. Uya rnn bu demetteki ileri hzn azaltabilen veya iletimde kesintiye neden olabilen eitli durumlar unlardr: 1. A-V dm veya A-V demetlerinin iskemisi, oun lukla atriyumlardan ventrikllere geii geciktirir veya keser. Miyokard iskemisine neden olabilen koroner ye tersizlik, benzer ekilde A-V dm ve demette de iskemiye neden olabilir. 2 . Skar dokusunun veya kalbin kalsifiye blmlerinin A-V demete bas yapmas, atriyumlardan ventrikllere geii geciktirebilir veya kesebilir. 3. A-V dmn veya A-V demetin enflamasyonu atriyumlarla ventrikller arasndaki iletimi zayflatabilir. Fnflamasyon genellikle difteri ve ateli romatizma gibi eitli miyokarditlere baldr.

Uzam P-R (veya P-Q) Aral-Birinci Derece Blok.


Kalp normal hz ile atarken, P dalgasnn balangc ile QHS kompleksinin balangc arasnda geen normal s re yaklak 0.16 saniyedir. P-R aral genellikle, kalp atmlar hzlannca ksalr, kalp atmlar yavalaynca ise uzar. Normal hz ile atan bir kalpte P-R aral yaklak 0.20 saniyenin zerine karsa, P-R aralnn uzad ve hastada birinci derece yar kalp blou olduu sylenir. ekil 13-5de P-R aral uzam bir elektrokardiyogam grlmektedir. Bu rnekte aralk yaklak 0.30 saniyedir. Bu nedenle birinci derece blok, gerek bir ileti kesintisi olarak deil, atriyumlardan ventrikllere geiin gecik mesi olarak tanmlanr. P-R aral nadiren 0.35 ila 0.45 saniyenin zerine kar. nk aralk bu kadar uzad zaman, A-V dm ve demetten gei o derece basklanr ki, ileti tamamen du rur. Baz kalp hastalklarnn -rnein, ateli romatizmaiddetini belirlemenin bir yolu, P-R araln lmektir.

kinci Derece Blok. A-V kavaktan gei P-R aral 0.25 ila 0.45 saniye olacak kadar yavalarsa, A-V dme ula an aksiyon potansiyelleri bazen A-V dm geecek kadar kuvvetli olur, bazen de olmaz. Bu durumda atriyumlar ventrikillerden daha yksek bir hzla atarlar ve ventrikllerde "kayp atmlar olduu sylenir. Buna ikinci derece kalp blou ad verilir. ekil 13-6da P-R aralklar 0.30 saniyedir, iletinin atri yumlardan ventrikllere gememesine bal bir kayp atm da grlmektedir. Bazen ventrikllerin her iki atmndan biri kaybolur; kalpte 2 : 1 ritmi geliir ve ventrikllerin her bir atmna karlk atriyumlar iki kez atar. Bazen 3:2 veya 3:1 gibi ri timler de geliir.

S-A blok

:'
: .B l

...... 4
E K L 1 3 - 4

E K L 13 2
S in s b ra d ik a rd is i (III. d e riv a sy o n ).

Sinoatriyal dm kesintisi ve A-V dm kaynakl ritim (III. derivasyon).

136

NTE III Kalp

E K L 1 3 - 5
Birinci derece bloa bal, uzam P-R aral (II. derivasyon)

E K L 13 7
Tam A-V blou (II. derivasyon)

Tam A-V Blok (nc Derece Blok). A-V dm ve AV demette iletinin zayflamasna neden olan dunun id detlenirse, uyarnn atriyumlardan ventikllere geii ta mamen kesilir. Bu durumda, ekil 13-7de grld gibi, P dalgalar QRS T kompleksleri ile ilikilerini tamamen kaybederler. Bu elektrokardiyogramda atriyumlann atm hznn dakikada yaklak 1 0 0 , ventriklillerin atm hznn ise dakikada 40tan az olduuna dikkat ediniz. Dahas P dalgalarnn ritmi ile QRS-T komplekslerinin ritmi ara snda hibir iliki yoktur; nk ventrikller atriyumlann denetiminden "kamlardr" ve sklkla A-V dm ya da A-V demetler tarafndan oluturulan ritmik uyarlarn kontrolnde, kendi doal hzlar ile atmaktadrlar. Stokes-Adams Sendromu - Ventrikler Ka. A-V kesinti meydana gelen baz hastalarda tam kesinti belirir ve kay bolur. Yani uyarlar bir sre iin atriyumlardan vetrikllere iletilir ve sonra aniden iletim durur. Tam kesintinin s resi birka saniye, birka dakika veya birka saat olabilir veya iletinin geri dnmesi iin haftalar veya daha uzun za man gemesi gerekebilir. Bu durum zellikle ileti siste minde snr dzeyde iskemi olan kalplerde meydana gelir. A-V iletideki ilk kesintiden hemen sonra, an hz bas ks ad verilen olaya bal olarak, 5 ila 30 saniye iin ventrikl kaslmalar durur. Yani ventrikller kendi doal hz ve ritimlerinden daha byk bir hzla atriyumlar ta rafndan gdldkleri iin, uyarlabilirlikleri basklanmtr. Sonunda, Purkinje sisteminin kesintinin ilerisin deki bir blm, genellikle de A-V dmn distal bl mnde, dmn ierisindeki kesinti noktasnn ileri sinde bir blge veya A-V demette bir blm dakikada 15 ila 40 atmlk bir hzla ritmik atelemeler oluturmaya balar ve ventikllerin uyar oda grevini stlenir. Bu na ventrikiilerka denilir. Beyin kan akm olmakszn 4 ila 5 saniyeden daha fazla ilevini srdemedii iin, hastalarn ou tam kesinti meydana geldikten birka saniye sonra baylr. nk kalp ventrikller kancaya" kadar, 5 ila 30 saniye sreyle hi kan pompalamaz. Fakat katan sonra yavaa atan ventrikller, genellikle kiiyi hzla ayltmaya ve idame et tirmeye yetecek kadar kan pompalarlar. Bu aralkl bayl ma nbetleri Stokes-Adams Sendromu olarak bilinir. Ventikllerin tam blou izleyen durgunluu, nadiren hastann sal iin zararl hale gelecek veya lme bile neden olacak kadar uzun srer. Bu nedenle bu hastala rn ouna yapay bir uyar oda taklr. Yapay uyar oda , pil ile alan ve cilt altna yerletirilen kk bir

elektrik stimlatr olup, elektrotlar ounlukla sa vent ikle balanr. Uyar oda ventriklleri denetim al tna alan srekli ve ritmik uyarlar salar. Piller yaklak her 5 ylda bir yenilenir. Yarm (Ksm i) n traven trik ler B lo kElektriksel D e i ke n lik (A ltern an s) A-V kesintiye neden olabilen etkenlerin ou, ayn za manda ventrikllcrin Purkinje sisteminin periferik k smlarnda da uyarnn iletilmesinde bloa neden olabi lir. Bazen yarm ventriklii kesinti meydana gelir; yle ki uyar baz kalp dngleri srasnda kalbin bir blm ne iletilemez, baz dnglerde ise iletilir. Yarm kesinti meydana gelen dnglerde QRS kompleksi olduka anormal olabilir. Elektriksel deikenlik olarak bilinen ve ventriklii ksmi kesintiye bal olarak her iki kalp at mndan birinde meydana gelen durum ekil 13-8'de g rlmektedir. Bu elektrokardiyogramda ayrca taikardi de grlmektedir. Burada taikardi olaslkla kesintinin sebebidir. nk kalp hz yksek olduu zaman Purkin je sisteminin blmlerinin, cevapsz dnemden ardk her kalp atmna cevap verecek kadar abuk kmas im kansz olabilir. Ayrca iskemi, miyokardit ve dijital zehir lenmesi gibi kalbi zayflatan ou durum da yarm vent riklii bloa ve buna bal olarak da elektriksel dei kenlie neden olabilir.

ERKEN (P R E M A T R E ) V U R U L A R Erken vuru, kalbin, normal kaslmann beklendii andan nce kaslmasdr. Bu duruma ayn zamanda ekstrasis tol, prematre vuru veya ektopik vuru da denilir.

Erken Vurunun Nedenleri. ou erken kaslma, kalpte, kalp ritmi srasnda beklenmedik anlarda olaand uya rlar douran ektopik odaklarn varlna baldr. Ekto pik odak oluumunun olas nedenleri arasnda unlar sa ylabilir: (1 ) blgesel iskemi alanlar; (2 ) kalbin eitli noktalarndaki kk kalsifiye plaklarn komu kalp kas na bas yaparak baz lifleri harekele geirmesi; (3) A-V dm, Purkinje sistemi veya miyokardiyumun, ilalar, nikotin veya kafeinin toksik iritasyonu ile harekete gei rilmesi. Kalp kateterizasyonu srasnda mekanik etkilere

Kayp vuru
f t -r ir if H : ; ; r ff*: s i r :: T i : ?I ^ * : ! ; H \ ~ \ K l U i l i L i . J l

p |
I
i'

p
:

a li
f : '

pi
-V T

_ : .

E K L 13 6
kinci derece, yarm A-V blok (V3 derivasyou).

E K L 13 - 8
Ksmi venUiklii blok "elektriksel deikenlik" (111. derivasyon)

BLM 13 Kardiyak Aritm iler ve E lektrokardiyografi Yorumu

137

Erken vuru

Erken vuru

E K L 1 3 - 9
Airiyum kaynakl erken kaslma (I. derivasyon). A-V diim kaynakl erken kaslma (III. derivasyon).

bal erken kaslmalara da sklkla rastlanr. Kateter sa ventrikle girip endokardiyuma bas yaptnda sklkla ok sayda erken kaslma meydana gelir. Atriyum K aynakl Erken Vurular ekil 13-9da atriyum kaynakl bir erken kaslma grl mektedir. Bu atmn P dalgas kalp dngsnde ok er ken meydana gelir; P-R aral ise atmn ektopik kayna nn A-V dmn yaknnda olduuna gsterecek e kilde ksadr. Ayrca erken kaslma ile bir sonraki kaslma arasndaki sre de hafife uzamtr. Tamamlayc du raklama (compensatory pause) ad verilen bu durumun nedenlerinden biri, erken kaslmann alriyumda sins dmnden uzakta bir yerden kaynaklanmas ve uyar nn sins dmn atelemeden nce nemli miktar da atriyum kasndan gemek zorunda kalmasdr. Sonu olarak, erken dngde (prematre siki us) sins dm ge ateler ve bu durum sins dmnn bir sonraki atelemesinin de ge meydana gelmesine neden olur. Atriyum kaynakl erken kaslmalar, salkl insanlarda sklkla, kalpleri kesinlikle salkl durumda olan atletler de de bazen meydana gelir. Ar sigara iilmesi gibi et kenlere bal hafif zehirlenme durumlar, uykusuzluk, ar miktarda kahve iilmesi, alkolizm ve eitli ilalarn kullanm da bu tr kaslmalara neden olabilir. Eksik Nabz. Kalp beklenenden nce kasldnda, vetikller normal miktarda kanla dolmu olmaya caklar iin, kaslma srasnda atm hacmi azalacak ve ya hemen hemen sfr olacaktr. Dolaysyla bir erken kaslmadan sonra perifere doru ilerleyen nabz dal gas, radyal arterden hissedilemeyecek kadar zayf olabilir. Bu nedenle kalbin kaslmalarnn saysna k yasla, radyalde hissedilen nabzn saysnda eksiklik meydana gelir. A -V Dm veya A -V D em et Kaynakl Erken Vurular ekil 13-10da A-V dm veya A-V demet kaynakl bir erken kaslma grlmektedir. Erken kaslmaya ait kayt ta P dalgas yoktur P dalgas, erken kaslmann QRS-T kompleksinin zerine eklenmitir. nk kalp uyars ventrikllerde ileri doru hareket ederken, ayn zaman da atriyumlarda da geriye doru hareket eder. P dalgas QRS-T kompleksinin eklini bozar, fakat kendisi komp leksten ayrdedilemez. Genelde A-V dm kaynakl erken kaslmalarn nemi ve nedenleri atriyum kaynakl erken kaslmalar ile ayndr. V e trik l K aynakl Erken Vurular (VKEV) ekil 13-11deki elektokardiyogramda normal kaslma lar ile ardk bir dizi ventrikl kaynakl prematre kasl

ma grlmektedir. VKEVlein elektrokardiyogramdaki zel etkileri unlardr: 1. QRS kompleksi genellikle belirgin olarak uzar. Se bep, uyarnn Purkinje sistemi aracl ile deil de, bal ca yava ileten ventrikl kas aracl ile iletilmesidir. 2. Aadaki nedenlerle QRS birleiminin voltaj yk sektir: Normal uyar kalpten geerken her iki ventriklden de hemen hemen ayn anda geer. Sonu olarak normal bir kalpte kalbin her iki yannn depolarizasyon dalgalan birbirlerini ksmen ntralize ederler. Bir VKEV meydana geldiinde ise, uyar yalnzca bir ynde hareket ettii iin, bu tr bir ntralizasyon etkisi olmaz; kalbin bir yannn tamam dierinden nce depolarize olur. Bu da ekil 13-11 de grld gibi youn elektrik potansi yelleri oluturur. 3. Hemen hemen btn VKEV'leri izleyen T dalgalar nn potansiyellerinin polaritesi QRS kompleksininkinin tersidir. Kalp kas boyunca uyarnn yava iletilmesi, ilk depolarize olan alann yine ilk olarak repolarize olmas na neden olur.

* ,j\

j\

4 * ^ 1

| i.: : jM i i ' 1 "T 1 1 i. : ; l ; :1 ; j : : j j ! j ."T ' . ^ " -i " ; ^ I i : i- : : -i ; * j \:.i i- Lu , : . . V ! l.: : . .: : : * : ) I :

|
i

j J

M K
t

l\

E K L 13- 11
Byk olaand QRS-T kompleksleri ile kendini gsteren ven trikl kaynakl erken vurular (VKEVler) (II. ve III. derivasyonlar). Erken kaslmalarn ekseni, blm 12de anlatlan vektrel zmlemenin kurallarna uygun olarak iaretlenmitir. Vektr, VKEVlerin kaynann ventrikiillerin tabanna yakn olduunu gstermektedir.

138

NTE III Kalp

Baz VKEVler n ed en leri asn d an grece olarak iyi huyludur, sigara, kahve, uykusuzluk, eitli h afif zeh ir len m e du ru m lar ve h atta d u y gu sal h uzursuzluklar gibi etkenlere baldrlar. D ier y an d a n ou VKEV, kalbin en fark t s veya iskem ili alan larn n sn rlarn da m e y d a n a gelen b a b o u y an la ra ve tekrar-giren sinyallere b a ldr. D olaysyla bu tr VKEVlerin varl hafife aln m a m aldr. statistik ler kay d ad e er say d a VKEVleri olan ki ilerin , o la slk la V KEV le d e n b irin in b a la tt ani l m c l ventrikl fib ila sy o n u n a girm e risklerinin n or m ald en ok d a h a fazla o ld u u n u ortaya karm tr. Bu risk, b u b l m d e d a h a so n ra aklan d gibi, VKEV zel likle fibrilasyon o lu u m u n a h a s s a s d n em de, tam T d a l gasn n b itiin d e, venlrik ller cevap sz d n em d en kar ken m e y d an a geldii takd irde byktr.

Atriyum kaynakl paroksism al taikandi. Balang kaydn ortasndadr (I. derivasyo).

nceki atm a ait n orm al T dalgasnn zerine eklendii grlebilir. Bu durum p aro k sism al taik ad in in odann atriy u m da old u u n u gsterir. Fakat P d algas n orm al o l m a d n a gre o dak sin s d m n e yakn deildir.

Ventrikl Kaynakl Ektopik Erken Kaslma Odann Vektrel zmlemesi. B l m 12de vektrel z m
lem en in kurallar anlatlm tr. ekil 13-11'deki elektrokardiy ogram a b u kurallar uygulayarak VKEVin oda olan noktaya u ekilde b ulab iliriz: Erken kaslm alarn II. ve III. deiv asy o n lard ak i p otan siy ellerin in h er ikisinin de kuvvetle p o zitif o ld u u n a dikkat ediniz. II. ve III. derivasy olarn ek se n le rin e b u p o tan siy elleri iaretleyip, kalbin o rta la m a QRS vektr iin vektrel z m lem e y ap arsak , b u erken k aslm an n vektrn n n egatif u c u n un (odak) kalbin ta b a n n d a olduun u, p ozitif ucunun ise ap e k se doru old u u n u buluru z. Bu n edenle, kalbin b u erken k a slm a s r a sn d a dep o larize olan ilk ksm ventrikllerin tab an n a yakndr. D olaysyla da b u ras ektopik o d an yeridir.

A-V Dm Kaynakl Paroksismal Taikardi. Paroksim al taikardi ou za m an A-V d m kaynakl o la a n d bir ritim e baldr. Bu du ru m genellikle n orm al QRS-T k o m pleksin e n ed en olur, fakat P d a lg as yoktur veya g iz lidir. Birlikte supraven trikler taikardi ad n alan, atriyum veya A-V d m kaynakl p aro k sim al taikardiler, g e n e l likle gen ve salkl kiilerde m e y d an a gelir ve b u kiiler de taikardi eilim i ergenlikten so n ra kaybolur. S u p ra ventrikler taikardi kiiyi genellikle ok korkutur ve n bet sra sn d a g s z l e n eden olabilir, fakat n b etler n adiren kalc h asara n ed en olur.

V en trik l Kaynakl Paro ksism al Taikardi


ekil 13-13de tipik, ksa bir ventrikl kaymakl taikardi n b eti grlm ektedir. Ventrikl kaynakl p a ro k sism a l taikardin in elektrokardiyogram , a rala rn d a h ib ir n o r m al atm olm akszn birbirini izleyen bir dizi ventrikl kaynakl erkenvuru g r n m n d ed ir. Ventrikl kaynakl p a ro k sism a l taikardin in genellikle ciddi bir du ru m o lm asn n iki n eden i vardr. Birincisi, vetrikllerde kayda d eer bir iskem ik h a sa r olm ad k a genellikle bu tr taikardi m e y d an a gelm ez. kincisi, ventrikl kaynakl taikardi sklkla l m c l bir du ru m olan ventrikl fib rilasyon u n a neden olur; n k bir s o n raki b l m d e tartlaca gibi, ventrikl kasn h zla ard a rd a uyarr. B azen dijital zeh irlen m esi de ventrikl kaynakl taikardilere n ed en olan h a s s a s o d ak lar oluturur. D ier y an d an kalp kasn n c e v ap sz d n em in i u z ata n ve u y a rlm a eiini ykselten quinidin e, ventrikl kaynakl taikardiye n eden olan h a s s a s n ok talar en gellem ek iin kullanlabilir.

P A R O K S S M A L T A K A R D
Atriyum lar, P u kin je siste m i ve ventrikller dahil olm ak zere, kalbin h erh an gi bir yerindeki bir bozukluk, kalple h er y n e doru yaylan hzl, ritm ik uyarlarn a te le n m e sin e n ed en olabilir. B u du ru m u n en sk n edeninin, bir b lge d e zden-tekrar- u y arlm alara (self-re-excitation) yol aan y en iden -giri yollar o ld u u n a in an lm ak ta dr. Ritm i hzl old u u iin, b u yeni o dak kalbin uyar o d a h alin e gelir. "P aro k sism al" terim i an id e n b alay an ve birka s a n i ye, birka dakika, birka s a a t veya d a h a uzun sren n b etler h alin de, kalp hzn n artm asn ifade eder. N b e t ler b alad k lar gibi an id e n so n bulur ve uyar oda an n d a sin s d m n e geri dner. P aro ksism al taikardi, ou za m an bir vagu s refleksi b alatlarak durduru labilir. Bu a m a la ku llanlan ilgin bir vagu s refleksi, gzlere arya n eden olacak kadar b a sn uy gulan d za m a n m e y d an a gelir. Karotid sin sle re b a strm a k d a b azen taikardiyi durdurab ilecek kadar kuvvetli bir vagu s refleksi balatab ilir. eitli ilalar da kullanlabilir. Sklkla k u llan lan q u in idie ve lidocain ein h er ikisi de, ak siyon p otasiy eli oluurken kalp kas zarnn so d y u m geirgen liin d e m e y d an a gelen norm al art basklay arak , n b e te n ed en olan blgen in ritmik atelem elerin i keser.

VE N TR K L F B R L A S Y O N U
Btn kalp aritm ilerinin en ciddisi, a n n d a tedavi e d il m edii takdirde h em en d a im a l m e n ed en olan v e n tri kl fibrilasyonudur.

Atriyum Kaynakl Paroksism al Taikardi


ekil 13-12deki elek tro k ad iy o g ram n o rta sn d a kalp atm hznn an iden artarak dak ik ad a yaklak 95 atm dan yaklak 150 atm a kt grlm ektedir. Elektrokardiyogram dikkatle in celen diinde, hzl kalp atm nbeti srasn d a, her QKS-T k o m pleksin den n ce ters bir P d al gasn n m ey d an a geldii ve b u P dalgasn n ksm en bir

Ventrikl kaynakl paroksismal taikardi (III. derivasyon)

BLM 13 Kardiyak Aritm iler ve E lektrokardiyografi Yorumu

139

Ventrikl fbrilasyonu, ventrikiil kas kitlesi iinde teh likeli bir ekilde dolaan kalp uyarlarnn, ventrikl kas nn nce bir blmn, daha sonra bir baka blmn ve daha sonra bir bakasn uyararak sonunda kendi kendilerini geri beslemeleri ve ayn ventrikl kasn tek rar tekrar durmadan yeniden uyarmalarna baldr. Bu gerekletii zaman ventrikl kasnn pek ok kk b lm ayn anda kaslacak, e miktarda pek ok blm de geveyecektir. Bu nedenle ventrikl kas asla kalbin normal pompalama dngsnn gerektirdii gibi toplu halde ve uyumlu olarak kaslmayacaktr. Dolaysyla ok sayda uyar sinyalinin ventrikller boyunca hareket et mesine ramen ventrikl boluklar ne geniler ne de klr, fakat hi kan pompalamadan veya nemsiz miktarlarda kan pompalayarak ksmen kasl belirsiz bir evrede kalrlar. Dolaysyla fibrilasyon baladktan sonra beyin kan akmnn durmasna bal olarak, 4-5 saniye iinde bilin kayb olur, birka dakika iinde de vcudun tm dokularnda geri dnm olmayan lm balar. Pek ok etken ventrikl fibrilasyonunu balatabilir; bir saniye nce normal bir kalp atm gereklemiken bir saniye sonra ventrikller fibrile olurlar. Fibrilasyonu balatabilecek en nemli nedenler ( 1 ) kalbin ani elektrik okuna maruz kalmas ve (2 ) kalp kasnn ya da zelle mi ileti sisteminin veya her ikisinin iskemisidir.

Y e n id en -G iri O lay-V entrikl Fibrilasyonunun N ed en i O larak em ber H a re k e tle ri Normal bir kalp uyars ventrikllcrin tamamna yayl dktan sonra gidecek bir yeri kalmaz, nk bu anda b tn ventrikl kas cevapsz dnemdedir ve uyary artk iletemez. Dolaysyla bu uyar sner ve kalp sins d mnden doacak yeni bir aksiyon potansiyelini bekle meye balar. Baz durumlarda olaylar bu normal sralama ile ger eklemez. Bu nedenle yeiden-girie neden olup, vent rikl fbrilasyonunun ember hareketlerini balatabilen durumlar daha detayl olarak inceleyelim. ekil 13-14te halka biiminde kesilmi birka kk kalp kas eridi grlmektedir. Byle bir erit saat 12 noktasnda uyarnn tek ynde hareket edecei ekilde

uyarlrsa, uyar, saat 1 2 noktasna geri dnmceye kadar ember etrafnda ilerleyecektir. lk uyarlan kas lifleri ha la cevapsz dnemde iseler, cevapsz kas ikinci bir uyar y iletmeyecei iin uyar snecektir. Bu uyarnn ember etrafnda harekete devam etmesine, yani uyarnn daha nce uyarlm kasa yeniden-girmesine neden olabile cek deiik durum vardr. Birincisi, eer emberin etrafndaki yol uzunsa, uyar saat 1 2 noktasna geri dnnceye kadar, ilk uyarlan kas cevapsz dnemden kacak ve uyar halka etrafnda tek rar tekrar dnmeye devam edecektir. kincisi, yolun uzunluu sabit kalp, iletinin hz yete rince yavalarsa, uyan saat 1 2 noktasna geri dnnceye kadar uzun zaman geecektir. Bu srada, ilk uyarlan kas cevapsz dnemden kabilecek ve uya ember etrafn da tekrar tekrar dnmeye devam edebilecektir. tincs, kasn cevapsz dnemi byk lde ksa labilir. Uyar bu durumda da halka etrafnda tekrar tek rar dnebilecektir. Bu olaylarn hepsi, insan kalbinin deiik patolojik durumlarnda meydana gelir. Bu durumlar unlardr: (1) Yolun uzamas tipik olarak dilate kalplerde meyda na gelir. (2) leti hznn azalmas ou zaman Purkinje sisteminde blok meydana gelmesine, kas iskemisine, yksek kan potasyum dzeylerine veya pekok dier etkene baldr. (3) Cevapsz dnemin ksalmas o unlukla epinefrin gibi eitli ilalara bal olarak veya tekrarlayan elektrik uyarlardan sonra meydana gelir. Yeniden giri, pekok kalp rahatszlnda anormal ka slma biimlerine veya sins dmnn hz belirleyi ci etkisini engelleyen anormal kalp ritimlerine neden olabilir.
Fibrilasyonun Zincirlem e Tepkim e Mekanizmas Ventrikl fibrilasyonunda, kalp kasnda ayn anda farkl ynlere doru yaylan pekok ayr ve kk kaslma dal gas grrz. Fibrilasyonun yeniden-giren uyarlar, e kil 13-14te grld gibi bir halka etrafnda hareket eden bir tek uyartdan ibaret deildir; zincir tepkimesi grnmnde bir dizi dalga haline gelmilerdir. Fibrilasyondaki bu olay aklamann en iyi yollarndan biri, 60 devirli alternatif elektrik akmnn neden olduu elektrik okunun fibrilasyonu nasl balattn anlatmaktr.

60 Devirli Alternatif Akma Bal Fibrilasyon. ekil


Normal yol

Tamamen cevapsz Tamamen cevapsz

Greceli olarak cevapsz

Uzun yol

E K L 13 - 14
Ksa yolda uyarnn sndn, uzun yolda ise srekli iletil diini gsteren ember hareketi.

13-15teki kalp A nn ventrikiillerinin merkezi bir noktas na, uyarc bir elektrot aracl ile 60 devirli bir elektrik uyars uygulanmtr. Elektrik uyarnn birinci deviri bir depolarizasyon dalgasnn btn ynlerde yaylmasna neden olarak, elektrot altndaki kasn tamamn cevapsz dneme sokar. Yaklak 0.25 saniye sonra, bu kasn bir ksm cevapsz dnemden kmaya balar. Kasn baz b lmleri, dier blmlerden nce cevapsz dnemden kar. Olaylarn bu durumu kalp A zerinde, uyarlabilir kalp kasn temsil eden daha ak renk alanlar ve hala ce vapsz olan kas temsil eden koyu renk alanlar ile gsteril mitir. Elektrottan gelen yeni uyarlar, imdi uyarlarn her ynde deil fakat kalp boyunca yalnzca belirli yn lerde hareket etmesine neden olabilirler. Kalp Adaki baz uyarlar, ksa bir mesafe ilerledikten sonra kalbin cevap sz alanlarna ular ve kesintiye urarlar. Dier uyarlar ise, cevapsz alanlarn arasndan geerek, kasn uyarlabilir blgelerinde harekete devam ederler. Bu anda, hepsi ayn anda meydana gelen ve fibrilasyon durumu ile so nulanan birka olay hzla, pepee ortaya kar. Birincisi, uyarlarn baz ynlerde kesintiye urarken di er ynlerde baaryla iletilmesi, yeniden-giren sinyallerin

140

NTE III Kalp


ekte, bu h a ssa s d n e m d e u y gu lan acak bir tek elektrik oku bile ou zam an , kalbin cev ap sz alan lar etrafn da tek y n de yaylan tu h af biim li uyarlarn m e y d an a g e l m e sin e ve dolaysyla d a fibrilasyon un b a la m a sn a n e den olabilir.

Uyar noktas

Ventrikl Fibrilasyonunda E lektrokardiyogram


Ventrikl fib rilasyon un u n elektrok ardiy ogram ekil 1316d a g r ld gibi k arm ak tr ve h ib ir trden d zenli bir ritm i yoktur. Ventrikl fib rila sy o n u n u n erken evrelerinde n isb e ten d ah a b y k kas kitleleri ayn a n d a kaslr ve elektrok ardiy ogram da kab a, d z e n siz d a lg a la ra n ed en olurlar. Yalnzca birka san iy e so n ra ventrikiillerin k a b a k aslm alar k aybolu r ve elektrok ardiy ogram d k voltajl ve so n d erece d z e n siz d a lg ala r izm ey e balar. Ventrikl fib rilasyon u n u n tek rarlay an b ir elektrokardiyografik ekli yoktur. Yalnzca, elektrik p o ta n s i yellerde srekli olarak ani deiiklikler m e y d a n a gelir. nk kalptek i ak m lar n ce bir y n d e , d a h a so n ra ise bir b a k a y n de h arek et eder, belli bir d n g y n adiren tekrarlarlar. E lektrokardiyogram daki d algalarn voltaj, ventrikl fib rilasyon u ilk b alad za m a n yaklak 0.5 m ilivolttur, fakat o k ad ar hzl zayflar ki, 20 ila 30 san iy e so n ra g e n e l likle sa d c c e 0.2 ile 0.3 nilivolt olur. Ventrikl fib rilasyon u b alad k tan 10 dakika veya d a h a uzun b ir s re so n ra, 0.1 nilivolt gibi ok d k voltajlar veya d a h a az k ay d e d ile bilir. D ah a n ce de belirtildii zere, k a lb e a n n d a elekt ro o k verilm esi gibi etkili bir tedavi ile du rd u ru lm ad takdirde ventrikl fibrilasyon u l m c ld r. E lektrook bir son raki b l m d e anlatlm tr.

Snen uyarlar

E K L 13 15
A, Cevapsz kas alanlarnn bulunduu bir kalpte fibrilasyonun balamas; B. Fbrilasyon yaratan uyarlarn fbrilasyodaki ventriklde srekli iletilmesi.

m ey d an a gelm esi iin gereken koullardan birini salar. Yani, baz depolarizasyon dalgalarnn kalp etrafnda yal nz bir ynde iletilmesine n ed en olur. kincisi, kalbin h zla uyarlm as, kalp k a sn d a her ikisi de e m b e r h areketini h azrlayan iki deiiklie n eden olur: (1) K alp te ileti hznn yavalamas uyarlara kalp e trafn d a h arek et etm eleri iin d a h a u zun sre salar. (2) K asn ce v ap sz d n em i ksalr. Bu da uyarnn d a h a n ce u y arlm kalp k asn a n o rm ald e n ok d a h a k sa bir sre i erisin d e y en id en -girm esin i salar. n c s fib rilasy o n u n en n em li zelliklerin d en biri, k alp Ad a g ste rild ii gibi, uyarlarn blnmesidir. Bir d e p o la riz a sy o n d a lg as kalbin c e v ap sz b ir ala n n a u lat z a m a n , b u alan n her iki y an n d a n d o la n ara k ilerler. B y lece bir tek u y ard an iki uyar m e y d an a gelir. D ier bir c e v a p sz a la n a ulatk lar z a m a n b u n larn h e biri de b l n e re k iki yeni uyar; d a h a o lutururlar. Bu ek ild e, ayn a n d a p e k o k y n d e h areket ed en p e k o k k k d e p o la riz a sy o n d a lg as m e y d a n a gelen e k ad ar zincirleme bir tepkime ile, kalp te srekli o larak p e k o k yeni d a lg a oluur. D ah as b u dzensiz uyar hareketinin

Ventrikllerin Elektrook le D efibrilasyonu


Z ay f bir altern an ak m ven trik lleri d a im a fib r ila sy o n a so k s a da, v e n tik lle rd e n k sa b ir s re iin ge irile n kuvvetli bir elektrik akm , ven trik l k a sn n ta m a m n ayn a n d a c e v a p sz d n e m e so k a ra k fib r ila s y o n u d u r d u rab ilir. Bu a m a la k alb in iki y a n n a y e rle tirile n ele k tro tlard an y ou n bir ak m geirilir. Akm ven trikl liflerin in o u n a u la a ra k v e n trik lle rin b t n b l m lerin i ayn a n d a u y arr vc c e v a p sz h ale getirir. B tn u y arlar d u ru r ve k alp 3 ila 5 sa n iy e s e s s iz kalr, b u n d a n so n ra gen ellikle s in s d m n d e n gelen u y arlarla y e n id e n a tm a y a b alar. F a k a t v en trik lleri fib rila sy o n a so k m u olan y e n id e n - g ii o d a o u z a m a n varln s rd r r. Bu d a fib r ila sy o n u d e rh al y e n id e n b alatab ilir. Elektrotlar kalbin iki y an m a d o ru d an y erletirildiin de, 0.1 san iy e sreyle uygulan an 110 voltluk 60 devirli a l tern atif akm ile veya birka 1/1000 san iy e sreyle u y gu lan an 1000 voltluk doru akm ile genellikle fib rilasyon durdurulabilir. Elektrotlar ekil 13-17de g r ld gibi g s duvarn a yerletirildii za m an , by k bir elektrik k a p a sit r birka bin volta k ad ar yklen dikten so n ra kapasit riin elektrotlardan ve k alpten b irk a 1/1000 san iy e

uyanlarn bir ember izerek hareket etmesine neden ol mas ileti yolunu olduka uzatr, ki bu da fibrilasyonu devam ettiren durumlardan biridir. K alp te ayn z a m a n
d a srekli o la rak d z e n siz yerleim li ce v a p sz ala n lar da olu u r. K sr bir d n g n n b alad n kolaylkla grebiliriz: D a h a fazla uyar m e y d an a gelir, b u n lar d a h a fazla c e v a p sz k as alan larn a, cev ap sz alan lar ise uyarlarn d ah a ok b l n m e sin e n ed en olurlar. D olaysyla, kalp kasnn h erh an gi bir alan c e v ap sz d n e m d e n kar km az, bu a la n a y e n id e-giecek bir uyar oktan hazrdr. ekil 13-15teki kalp B, fibrilasyon un so n evresini g s term ektedir. B u rad a h er ynde hareket eden pekok uyar grlebilir. Bunlarn bazlar b ln erek uyar sa y sn arttrr, b azlar d a cevap sz alan lard a sner.

Ventrikl Fibrilasyonunun Olumas in Hassas D nem. Kalp d n g s srasn d a kalp k asn d a ayn an d a
h em c e v ap sz d n e m d e olan hem de o lm ayan alanlarn b u lu n ab ild ii za m an , tam kalbin bir nceki kalp d n g s n d e n k m ak ta o ld u u an dr - yani kalp kaslmasnn tam sonudur. D olaysyla dn g n n bu a n m a ventriklille in fib rilasyon a hassas olduklar dnem ad verilir. G er

E K L 13- 16
V en trik l fib rila sy o n u (II. d e riv a sy o n ).

BLM 13 Kardiyak Aritm iler ve E lektrokardiyografi Yorumu

141

Birka milisaniye iin birka bin volt

Atriyum flatteri

Atriyum fibrilasyonu

E K L 13 - 18
Atriyum fibrilasyonu ve atriyum Halterinde uyarlarn yollan.

E K L 13- 17
Ventrikl fibrilasyonunun durdurulmas iin giise elektrik akm uygulanmas.

boalmasn engelleyen kalp kapa hasarlarna veya atriyumlarda ar miktarda kan birikmesine neden olan vent rikl yetmezliine baldr. Atriyum duvarlarnn dilate ol mas ileti yolunun uzamasna ve yava iletiye neden olur. Bunlarn her ikisi de atriyum fibrilasyonunu hazrlar.

ierisinde geecek ekilde boalmas salanr. Laboratuvarmzda anestezi altndaki bir kpein kalbi gs du var zerinden 130 kez defbrile edilmi ve kpek m kemmelen normal durumda kalmtr. Defibrilasyona Yardm Am acyla Kalbin Elle Pompalanmas (K ardiyopulm oner Resusitasyon) Kalp, fibrilasyon baladktan sonra 1 dakika iinde defibrile edilmedii takdirde, sadece defibrilasyon ile yeniden canlanamayacak kadar zayf der, nk koroner kan akm ile beslenemez. Fakat kalbi nce el ile pompalayp (aralkl sktrma) daha sonra defbrile ederek hayata dndrmek mmkndr. Bu ekilde aortaya kk mik tarlarda kan gnderilerek koroner kan akm balatlabi lir. ounlukla birka dakika sonra elektrik defibrilasyon mmkn olur. Gerekten de baz fibile olmu kalpler, baaryla defbrile edilmeden nce, 90 dakika kadar uzun bir sre elle pompalanmlr. Gs kafesini amakszn kalbi pompalamann bir yntemi yapay solunum ile birlikte gs duvarna aralk l olarak ve kuvvetli hamlelerle basn uygulamaktr. Buna kardiyopulmoner resusitasyon veya basite CPR denilir. Beyine 5 ila 8 dakikadan daha uzun sre kan akm olma mas, genellikle kalc zihinsel bozukluklara ve halta beynin haraplanmasma neden olur. Kalp hayata dndrlse bile, kii beyin hasarnn etkilerine bal olarak lebilir veya yaasa bile kalc zihinsel bozukluk meydana gelebilir.

Atriyumlarm Atriyum Fibrilasyonu Srasndaki Pom palama zellikleri. Ventrikiillerin ventrikl fibrilasyo
nu srasnda kan pompalamamalar ile ayn nedenler den dolay atriyuular da atriyum fibrilasyonu srasnda kan pompalamazlar. Dolaysyla atriyumlar ventrikller iin hazrlayc pompalar olarak ie yaramaz hale gelir ler. Bu durumda bile kan pasif olarak atriyumladan ge ip ventrikllee akar ve ventrikl pompasnn etkinlii yalnzca yzde 20 ila 30 orannda azalr. Dolaysyla, ventrikl fibrilasyonunun lmcl olmasna karn, atri yum fibrilasyonu olan bir kii kalbin pompalama etkinli inin genelde azalm olmasna ramen aylarca ve hatta yllarca yaayabilir. Atriyum Fibrilasyonunda Elektrokardiyogram. Atriyum fibrilasyonmdaki elektrokardiyogram ekil 13-19da g rlmektedir. Atriyum fibrilasyonu srasnda pekok k k depolarizasyon dalgas btn ynlerde atriyumlara yaylr. Dalgalar zayf olduu ve belirli bir anda pekou zt polaritede olduu iin genellikle birbirlerini neredey se tamamen ntralize ederler. Dolaysyla elektrokardiyogramda ya hi P dalgas grlemez, ya da ince, yksek frekansl, ok dk voltajl dalgalar ieren bir kayt yap lr. Dier yandan venlriktillerde herhangi bir patoloji ol mad takdirde QRS-T komplekleri normaldir, fakat aa da belirtilen nedenlerle zamanlamalar dzensizdir.

Atriyum Fibrilasyonu Srasnda Ventrikler Ritmik Dzensizlii. Atriyumlar fibrilasyonda iken, uyarlar at
riyum kasndan A-V dme hzl fakat ayn zamanda dzensiz olarak ularlar. A-V dm bir uyardan sonra 0.35 saniye gemeden ikinci bir uyary geirmeyecei iin, iki ventrikl kaslmas arasnda en azndan 0.35 sa niye olmaldr. Buna ek olarak, dzensiz fbrilatuar uya rlardan birinin A-V dme ulamas iin de 0 ila 0.6 sa niye arasnda deien bir sreye gerek vardr. Bu neden -

A T R Y U M F B R L A S Y O N U A-V demet balants dnda, atriyumun kas kitlesi ile ventrikln kas kitlesinin birbirlerinden yaltkan bir fibrz doku ile ayrldklarn hatrlaynz. Dolaysyla venlrikl fibrilasyonu ou zaman atriyum fibrilasyonu ol makszn gerekleir. Benzer ekilde, atriyum fibrilasyo nu da ou zaman ventrikl fibrilasyonu olmakszn ger ekleir. Bu durum ekil 13-18'in sanda gsterilmitir. Olayn ventrikl kitlesi yerine sadece atriyum kas kitle sinde meydana gelmesi dnda, atriyum fibrilasyonunun ileyii ventrikl fibrilasyonununki ile ayndr. Atriyum fib rilasyonunun sk rastlanan bir nedeni atriyumun genile mesidir. Genileme, atriyumlarm venlrikllere yeterince

A triyum fib rila sy o n u (I. d e riv a sy o n )

142

NTE III Kalp

le ardk iki ventrikl kaslmas arasndaki sre cn az yaklak 0.35 saniye ile en fazla yaklak 0.95 saniye ara snda deiir. Bu da olduka dzensiz kalp atmlarna neden olur. Gerekte bu dzensizlik ekil 13-19'daki elektokardiyogramda deiken aralklardaki kalp atm laryla gsterildii gibi, durumun tehisinde kullanlan klinik bulgulardan biridir. Ayrca atriyumlardaki fibilatuar uyarlarn hz yksek olduu iin, ventrikiillerin h z da yksek olup genellikle dakikada 125 ile 150 atm arasndadr. Atriyum Fibrilasyonunun Elektrookla Tedavisi. Ventrikl fibrilasyonu elektrook yolu ile normal ritme geri dndrlebilecei gibi, atriyum fibrilasyonu da elektrookla dndrlebilir. Yntem ventrikiiln dn drlmesi ile tamamen ayn olup -bir tek kuvvetli elektrik okunun atriyumlardan geirilmesi- kalbin tamam birka saniye iin cevapsz dneme sokulur. Eer kalp bunun iin yeterli ise genellikle normal bir ritim balar. A triyum F latteri Atriyum flatteri, ember hareketinin atriyumlarda neden olduu dier bir durumdur. Atriyum fibilasyonundan fark, elektrik sinyalin bir tek byk dalga halinde ve da ima tek ynde atriyumun kas kitlesi etrafnda tekrar tek rar hareket etmesidir. ekil 13-18in solunda gsterildii gibi bu dalga genellikle, superiyor ve inferiyor vena kavalarm aklklar etrafnda yukar, aa ve tekrar yukar doru hareket eder. Atriyum flattleri atriyumlarn genellikle dakikada 200 ile 350 atm arasndaki yksek bir hzla kaslmalarna ne den olur. Fakat atriyumlarn bir taraf kaslrken dier ta raf gevedii iin atriyumlarn pompalad kann mik tar dktr. Dahas, sinyaller A-V dme hepsinin ge emeyecei kadar hzl ularlar. nk A-V dmn ve A-V demetin cevapsz dnemi atriyum sinyallerinin yal nzca bir ksmn geirecek kadar uzundur. Dolaysyla ventrikiillerin lerbir atmna karlk atriyumlarda iki ve ya atm gerekleir.

Atriyum flatteri 2:1 ve 3:1 riUni (1. derivasyon).

Atriyum flatterinin tipik eleklrokardiyogram ekil 1320de grlmektedir. Kas kitleleri yar uyumlu kasldkla r iin P dalgalar kuvvetlidir. Fakat kaytta yalnzca atriyumlarn her iki veya atmndan sonra bir P dalgasn bir QRS-T kompleksi izlediine ve 2:1 ve 3:1 ritminin olutuuna dikkat ediniz.

KALP D U R M A S I Kalbin ritim ve ileti sisteminin son ciddi bozukluu kal bin durmasdr. Bu, kalbin btn ritmik uyarlarnn son bulmasna, yani kendiliinden oluan hibir ritmin kal mamasna baldr. Kalp durmas, zellikle derin anestezi srasnda hasta larn yetersiz solunum nedeniyle ciddi hipoksiye girme lerine bal olarak meydana gelir. Hipoksi kas liflerinin ve ileti liflerinin, zarlarnn iki yanndaki normal elektro lit younluk farklarn korumalarn engeller. Bu da lifle rin uyarlabilirliii, kendiliinden oluan itmiklii yok edecek kadar etkileyebilir. ou kalp durmas durumunda normal bir kalp ritmi nin yeniden salanmas iin kardiyopulmoner resusitasyon olduka baarldr. Baz hastalarda ar bir niyokard hastal kalc veya yar kalc kalp durmasna ne den olarak, ani lme yol aabilir. ou vakada implante edilmi elektronik bir uyar odandan salanan rit mik elektrik uyarlar hastalar yllarca hayatta tutmak iin baaryla kullanlmtr.

REFERANSLAR
A sh cro ft F M : Ion Channels & D isease. O r lando: A cad em ic Press, 1998. Cliou T C : Electrocardiography in C linical P ractice. Philadelphia: W B Saunders Co, 1991. C ollin s L J : T h e ro le o f hormone replacement therapy in the primary and secondary pre vention o f coronary artery' disease. E d u ca tional H ighlights newsletter. A m erican C o l lege o f C ardiology 1 3:1, 1998. C ox J L , Sundt T M III: T h e surgical m anage m ent o f atrial fibrillation. Annu R ev Med 4 8 :5 1 1 , 1997. Falk R H , Podrid P J: Atrial Fibrillation: M ech a nism s and M anagem ent. New Y ork: Raven Press, 1992. Feinstem N, M cC artney P: Fetal Heart M on i toring. Dubuque, IA : Kendall/Hunt Publish ers, 1997. Fu ster V : Syndrom es o f A therosclerosis. A rm onk, N Y : Futura Publishing Co, 1996. G annedahl PE, Edner M , Ljungqvist OH: Com puterized vectorcardiography for im proved perioperative cardiac monitoring in vascular surgery. J Am Coll Surg 1 82:530, 1996. G illis A M : T h e current status o f the implanta b le cardioverter defibrillator. Annu Rev M ed 4 7 :8 5 , 1996. G uyton A C , C row ell JW : A stereovectorcardiograph. J Lab C lin Med 4 0 :7 2 6 , 1952. Ja life J: B a s ic Cardiac Electrophysiology for the C lin ician . A rm onk, N Y : Futura Publish ers, 1998. Josephson M E : C linical Cardiac Electrophysi ology. Baltim ore: W illiam s & W ilkins, 1993. K astor, JA : Arrhythm ias. Philadelphia: W B Saunders C o, 1994. K eating M T : T h e long Q T syndrome: a review o f recent m olecular genetic and physiologic d iscoveries. M edicine 7 5 :1 , 1996. L iberthson R R : Sudden death from cardiac causes in children and young adults. N Engl J M ed 3 3 4 :1 0 3 9 , 1996. Lynch C III: C ardiac Electrophysiology: Peri operative Considerations. Philadelphia: JB Lippincott, 1994. M cC u lley M E , Bennett R L : S T segm ent m oni toring in the pediatric IC U : detecting m yo cardial isch em ia in children. C rit C are Nurse 1 7 :8 1 , 1997. M ulcahy D: Continuous electrocardiographic m onitoring. B r J Hosp M ed 5 7 :3 6 , 1997. O bcid A l: Echocard iography in C lin ical Prac tice. Philadelphia: J B Lippincott, 1992. Pallotta B S , W agon er P K : V oltage-dependent potassium channels sin ce Hodgkin and Huxley. P hysiol R ev 7 2 :(S u p p l):S 4 9 , 1 9 9 2 .' Suraw icz B : Electro p h ysiologic B a sis o f EC G and C ard iac A rrhythm ias. Baltim ore: W il liam s & W ilk in s, 1995. van W ijngaard en W J, Ja m es D K , Sym onds E M : T h e fetal electrocardiogram . Baillieres C lin Obstet G yn aecol 1 0 :2 7 3 , 1996. W agner G S : M arriotts Practical E lectrocard i ography. Baltim ore: W illia m s & W ilkins, 1994. W alker M JA , Pugsley M K : M ethods in C ar diac Electro -p h ysiology. B o c a Raton: CRC Press, 1998.

NTE

Dolam
14
D o la m S iste m i; Basn, A km ve D ire n cin T b b i Fizik P re nsiple ri

15
D a m a rla rn G e rile b ilm e Y e te n e i ve A rte ry e l ve V enz S iste m le rin F o n ksiyo n la r

16
M ik ro d o la m ve L e n fa tik sistem ; K a p ille r Sv D e i im i, n te rstisye l Sv ve Lenfa A km

17
Kan A km n n D o k u la r T arafndan Lokal K o n tro l ve H o rm o n a l D z e n le m e

18
D o la m n Sinirsel D z e n le n m e si ve A rte ry e l Basncn Hzl K o n tro l

19
A rte ry e l Basncn U zun-S reli D ze n le n m e si ve H ip e rta n s iy o n d a B b re k le rin Baskn ro l ; Basn K o n tro l n d e B t n le tiric i S istem

20
K alp D e b is i, V enz D n ve D ze n le n m e si

21
E gze rsizde Kas Kan A km ve K ardiyak D e b i; K o ro n e r D o la m ve skem ik K alp H astal

22
K alp Y e te rsizli i

23
K alp se sleri; V a lv le r ve K o n je n ita l K alp D e fe k tle rin n D in a m i i

24
D o la m oku ve T e d a visin in Fizyolojisi

Dolam Sistemi; Basn, Akm ve Direncin Tbbi Fizii

Dolam sistem inin grevi, besinleri dokulara ta mak, artk maddeleri dokulardan uzaklatrmak, hormonlar vcudun bir blmnden dierine ta mak ve genel olarak tm hcrelerin optimal ilev grebilmesi ve yaayabilmesi iin tm doku svla rnda uygun evreyi korumak, bylece dokularn gereksinimini karlamaktr. Bazen, kan akmnn dokularn ihtiyacna gre nasl kontrol edildiini ve dolamdaki kan damar larda ilerletmek iin gerekli kalp debisi ve arteryel basnc salamak zere kalp ve dolam sisteminin nasl kontrol edildiini anlamak zordur. Kan h ac mini kontrol eden m ekanizm alar nelerdir, dolam sistem inin dier fonksiyonlar ile ilikisi nedir? Bunlar, aadaki dolam sistemi konularnda ce vap vermeyi amaladmz sorulardan bazlardr.

kapillerlere geen kan akmn byk lde dei tirebilirler. Kapillerlerin grevi sv, besin maddeleri, elekt rolitler, hormonlar ve dier maddelerin kan ile interstisyel sv arasnda deiimini salamaktr. Bu greve uygun olarak, kapiller eperi ok incedir ve ok saydaki kapiller p orlar su ve kk molekll maddelere geirgendir. Venller, kapillerleden gelen kan toplarlar. Bileerek daha byk venlei olutururlar. Veler dokulardan kalbe dnen kan iin tama kanallar olarak grev yaparlar, fakat bir baka nemli fonksiyonlar da byk bir kan deposu ola rak hizmet grmektir. Venz sistemdeki basn ok dk olduu iin, ven eperleri incedir. Yine de kas ierirler, kaslar venlerin daralm asna ya da gev em esine izin verir, bylece vcudun gereksinimi ne gre az ya da ok miktarda kan depolayan, kont rol edilebilir bir depo olarak alrlar. Dolam Sisteminin Deiik Blmlerinde Kan Hacimleri. Dolamdaki kann en byk blm, sistemik venlerde bulunur. ekil 14-1 vcuttaki tm kann % 84nn sistemik dolamda, %16'snn ise Akcier ve kalpte bulunduunu gsteriyor. Sistemik dolamnda bulunan % 84n % 64ii venlerde, % 13 arterlerde, % 7 si sistemik arteriyol ve kapillerlerde bulunur. Tm kann yzde yedisi kalbde, yz de dokuzu pulmoner damarlarda bulunur. En artc olan, sistem ik dolam kapillerlerinde ok az miktarda kan bulunm asdr. Yine de sistem ik dolam n en nem li fonksiyonu, m ad delerin kan ile dokular arasnda iki ynde difzyonu, burada gereklem ektedir. ok nem li olan bu fonksiyon, ayrntl olarak Blm 16da tartlacaktr. Enine Kesit Alanlar ve Kan Akmnn Hz.Ayn tipteki sistem ik damarlarn yanyana konulduu dnlrse, bunlarn yaklak enine kesit alanlar yle olacaktr:
Damar Aorta Kk arterler Arteriyoller Kapillerler Venller Kk veler Vena kavalar cm2 2.5 20 40 2500 250 80 8

DOLAIMIN FZKSEL KARAKTERSTKLER


Dolam sistemi, ekil 14-1de gsterildii gibi, sis tem ik dolam ve plm oner dolam olmak zere iki blm de incelenir. Sistemik dolam akcierler dndaki btn vcut dokularnn kan ihtiyacn karlad iin, bilyk dolam ya da periferik d o la m diye de bilinir. Vcuttaki her dokunun damar sistemi birtakm farkl zellikler gstermekle birlikte, damarlarn fonksiyonlar ile ilgili baz genel prensipler siste min btn blmlerine uygulanabilir. Bu blmn amac bu genel prensipleri tartmaktr. Dolam Sisteminin Fonksiyonel Blmleri. Do lam sistemi fonksiyonlarnn ayrntlarn tart madan nce her bir blm n rolnn anlalmas nemlidir. Arterlerin fonksiyonu, kan dokulara yksek b a sn altnda tamaktr. Bu nedenle arterler, gl bir damar eperine sahiptirler ve kan arterlerde hzl akar. Arteriyoller, arteriyel sistem in son kk dallar dr ve iinden kann kapillerlere gnderildii kont rol ka p a k la n olarak grev yaparlar. Arteriyoller, a teriyol tam amen kapayabilen ya da birka kat ge nilem esine izin veren gl kas tabakas ile sarl mtr. Bylece dokularn ihtiyacna cevap olarak
144

BLM 14 Dolam Sistemi; Basn, Akm ve Direncin Tbbi Fizii

145

Aorta Vena kava superiyor Kalp - %7

kada ayn miktarda kan aktna gre, kan akm h z, enine kesit alan e ters orantldr. Bylece, dinlenim esnasnda hz, ao tada 33 cm/sn, fakat kapillerde bunun 1/1000 kadar, ya da yaklak 0.3 mm/saniyedir. Bununla beraber, kapillerlerin uzunluklar sadece 0.3 -1 mm kadar olduundan, kan kapillerlede sadece 1 ile 3 saniye kadar kalr. Kapiller eperi boyunca gerekleen btn difzyonun bu olaanst ksa zaman parasnda ta mamlanmas, artc bir gerektir. Dolam Sisteminin eitli Blmlerinde Ba snlar. Kalp, kan srekli olarak ao taya pom pala d iin, aotadaki basn yaklak ortalam a 1 0 0 mmHg gibi yksek bir deerdedir. Dier yandan, kalbin pompalama etkinlii pulsatil olduundan, ekil 14-2de grld gibi, ateryel basn, 120 mmHglik sistolikve 80 mmHglik diyastolik basn arasnda deiir. Kan sistem ik d olam da ilerledik e basn giderek der ve kalbin sa atriyumuna boald vena kavalarn sonuna ulaldnda yak lak 0 mml-Ig olur. Sistemik kapillerlerdeki basn, arteiyoler uta 35 mmHglik yksek bir basntan, venz utaki 10 mmHglik dk bir basnca kadar deiir, fakat da mar yatann byk bir blmndeki ortalama fonksiyonel basn, yaklak 17 mmHgdr. Bu basn, kapiller porlarmdan ok kk miktarda plazma sz masna neden olacak kadar dk olduu halde, b e sinler kolaylkla doku hcrelerine difiize olabilirler. ekil 14-2nin sanda, pulm oner dolam n fark l blmlerindeki basnlar ayr ayr gsterilmitir. Pulmoner arterlerde basn, aortada olduu gibi, pulsasyonludur, fakat basn dzeyi, olduka d ktr. Sistolik basn yaklak 25 mmHg, diyastolik basn yaklak 8 mmHg, ortalama pulm oner arte ryel basn ise sadece 16 mmHgdr. Pulm oner ka piller basn ortalama 7 mmHgdir. Yine de, bir da kikada akcierlerden geen kan akm sistem ik do

Vena kava inferiyor

Arterler - %13

Venter, venller, venz sins - %64

E K L 14 1
D olam sisteminin deiik blmlerindeki kan hacminin (toplam hacmin yzdesi olarak dalm.

Venlerin kesit alannn arterlerinkinden daha b yk olduu zellikle dikkati ekmektedir. Kendi aplarndaki arterlerin ortalama yaklak drt kat kadar olduu grlmektedir. Bu, arteryel sistem e gre venz sistem de ne kadar byk bir kan depo su bulunduunu aklar. Dolam sistem inin her segmentinden her daki

E K L 14 - 2
Yatay durumda uzanan bir bireyde dolam sisteminin eitli blmlerinde kan basnlar.

146

NTE IV Dolam

lam dan geen miktar ile ayndr. Pulmoner kapilledeki kann, pulmoner alveollerdeki oksijen ve dier gazlarla karlaaca ve kann kalbe dnm e den nce ulamas gereken mesafe ksa olduu iin, pulmoner sistemdeki dk basn, akcierle rin ihtiyacna uygundur.

saatler ve gnler iinde bbrekler, hem basnc kontrol eden hormonlar salglamak, hem de kan hacm ini dzenlemekle basn kontrolnde nemli bir ek rol oynarlar. zet olarak, lokal dokularn gereksinimleri, dola m sistemi tarafndan karlanmaktadr. Bu bl mn kalan ksmnda kan akm dzenlenm esinin temel ayrntlar ile, kardiyak debi ve arteryel b a sncn kontroln tartmaya balayacaz.

DOLAIM FONKSYONUNUN TEMEL TEORS


Dolamn fonksiyonunun ayrntlar karmak ol makla birlikte, sistem in btn ilevlerinin tem elin de ana ilke bulunur: 1. Vcuttaki Btn Dokularn Kan Akm, Da ima Doku htiyalarna Gre Hassas Biimde Kontrol Edilir. Dokular aktif ise, istiahattekinden daha fazla bazen istirahat dzeyinin 20-30 kat kan akm na ihtiyalar vardr. Fakat kalp, normal ola rak kalp debisini 4-7 kattan fazla attramaz. Bylece, belirli bir dokunun, kan akm artna ihtiyac olduunda, vcudun btn dokularnda kan ak mn arttrmak mmkn deildir. Bunun yerine, her dokunun mikro damarlar srekli olarak doku nun gereksinimlerini, oksijen ve besinlerin yeterli olup olmadn ve karbon dioksit ve dier artk maddelerin birikip birikmediini kontrol ederler. Bunlar, lokal kan akmn doku aktivitesi iin gerek li dzeyde tutarlar. Ayrca dolamn sinirsel kont rol de doku kan akm kontrolne birtakm ek zellikler kazandrr. 2. Kardiyak Debi Balca, Lokal Doku Akmlar nn Tm Tarafndan Kontrol Edilir. Kan bir doku dan getikten sonra venler yolu ile hemen kalbe d ner. Kalp, kendisine gelen bu ai tmi kan akmna ce vap olarak, hemen hem en tamamn geldii yerdeki arterlere geri pompalar. Bu anlamda, kalp dokularn ihtiyacna cevap veren bir otomat olarak alr. Bu nunla beraber kalp, bu grevinde tam yeterli deil dir. Bylece sklkla, gerekli miktarda kann pompa lamasn salamak iin zel sinir sinyalleri eklinde yardma gereksinim duyar. 3. A rte ry e l Basn, Genellikle Lokal Akm Kontrol ya da Kalp Debisi Kontrol M ekaniz malarndan Bamsz Olarak Dzenlenir. Dola m sistemi, arteryel basnc dzenleyen yaygn bir sistem le donatlmtr. rnein: Eer herhangi bir zamanda basn, 100 mmHglik normal ortalama seviyenin altna derse, sinirsel refleksler, basnc nceki norm al deerine ykseltmek iin saniyeler iinde, bir seri dolam deiikliine neden olur. Arterlerde daha fazla kan birikimi iin, kalbin pom palama gc sinirsel sinyallerle arttrlr, kalbe da ha fazla kan salamak iin byk vez yedekler kontrakte olur ve tm vcuttaki arteyollerin ou, arter anda daha fazla kan birikmesi iin genel konst iksiyon gsterir. Sonra, daha uzun dnemde,

BASIN, AKIM VE DREN ARASINDAK LKLER


Bir kan damarndaki akm, iki faktr tarafndan b e lirlenir: ( 1 ) dama n iki ucu arasndaki basn fark (basn gadyam da denir) ki bu, kan damarda iten kuvvettir, (2 ) damar direnci denilen, damar boyun ca kan akmna kar oluan diren. ekil 14-3 dola m sistem inin herhangi bir yerindeki bir kan da mar zerinde bu ilikileri gsteriyor. P1 damarn balangcndaki basnc gsteriyor. Dier utaki basn, P2dir. Akma kar diren (R) damarn btn i yzeyi boyunca oluan srtnme sonucu ortaya kar. Damar iindeki akm, OJu yasas olarak adlandrlan aadaki forml ile h e saplanabilir: AP

Q=

( 1)

Burada Q kan akm, AP damarn iki ucu arasnda ki basn fark (P-P2), R direntir. Bu forml kan akmnn basn fark ile doru, fakat diren ile ters orantl olduunu gsterir. Kan akmn damardaki mutlak basncn deil, damarn iki ucu arasndaki basn farkn n belirle diine dikkat ekmek isteriz. rnein, segmentin iki ucunda da basn 100 mmHg ise, 100 mmHg b a snca ramen iki u arasnda basn fark bulunm a dndan akm olmayacaktr. Ohm yasas rencilerin dolam hemodinamiini anlamas iin gerekli olan en nemli ilikileri ifa de eder. Bu formln ok byk nemi nedeni ile okuyucunun, formln dier cebirsel ekillerini de hatrdan karmamas gerekir: AP = Q x R AP R=

(2)
(3)

Basn fark

>P2

(L

'\\ t

Kan Akm

Diren E K L 14 - 3
Basn, diren ve kan akm arasndaki ilikiler.

BLM 14 * Dolam Sistemi; Basn, Akm ve Direncin Tbbi Fizii

147

E K L 14 - 4
Elektromanyetik tipte bir akm saati. A, Elektromanyetik alandaki bir telde elekt romotor gcn gelimesi. R, Kuvvetli bir manyetik alan iine yerletirilen dam ar dan kan ak srasnda damara uygula nan elektrodlardan elektromotor gcn kaydedilmesi. C, Damara srekli uygula nabilen m odern bir elektromanyetik akm saati.

Kan Akm
Kan akm deyimi basite, dolamn belirli bir nok tasndan belirli bir zaman iinde geen kan miktar anlam na gelir. Genellikle kan akm d a kika d a m ili litre ya da litre ile belirtilirse de, saniyede mililitre ya da baka bir akm birimi ile de ifade edilebilir. stirahat halindeki erikin bir insanda tm dola mdaki kan akm yaklak dakikada 5000 m ka dardr. Bu, birim zamanda kalp tarafndan pom pa lanan kan miktarn belirttii iin, kalp debisi adn alr. Kan Akmn lm e Yntem leri Akm lmek iin, birok mekanik ve mekanoelektrik aralar seri olarak bir kan damarna sokulabilir ya da ba z rneklerde, damarn dna uygulanabilir. Bunlara flo\vmetreler (akm lerler) denilir.

hem gl mknats hem de elektrodlar bulunmaktadr. Elektromanyetik akm saatinin zel bir stnl, akmda 0 . 0 1 saniyeden daha ksa bir zaman iinde geli en deiimleri kaydedebilmesi, bylece sabit akm gibi, akmdaki pulsatil deiimleri doru kaydetmeye elveri li olmasdr.

Elektrom anyetik Akm ler. Damar amadan kan akmn lebilen aletlerin en nemlilerinden biri, elekt romanyetik akm saati olup, alma prensibi ekil 144te gsterilmitir. ekil 14-4A manyetik alanda apraz ekilde hzla hareket eden bir telde elektromotor kuvve tin oluumunu gstermektedir. Bu, elektrik jeneratrn de elektrik retiminin ok iyi bilinen bir ilkesidir. ekil 14-Bde ayn ilkenin manyetik alanda hareket eden kan da elektromotor kuvvetin retimine uygulan grl mektedir. Burada bir kan daman kuvvetli bir mknatsn kutuplan arasna yerletirilir ve elektrodlar damarn iki tarafna, manyetik alan izgilerine dik olarak konur. Kan damardan akt zaman, iki elektrod arasnda akm hz ile orantl olarak gelien elektriksel voltaj uygun bir elektrik akm saati ya da elektronik ara ile llebilir. ekil 14-4Cde byk damarlarda kan akmn lmede kullanlan gerek bir alet grlmektedir. Bu alet iinde,

Ultrasonik Doppler >km ler. Elektromanyetik akm saati ile ayn avante jlarn ouna sahip olan ve da mara dardan uygulan? bilen dier bir akm ler ekil 14-5te gsterilen ultrascnik Doppler akm leridir. Bu saatin duvarna kk bir piezoelektrik kristal monte edilmitir. Bu kristal uygun bir elektronik aygta balan d zaman, aknt ynnde, kann akt srece saniyede birka milyon frekansl bir ses oluturur. Ses dalgalarnn bir ksm akan kan iindeki alyuvarlardan yansyarak kristale geri dner. Bu yansyan dalgalar, kristalin yay dklarndan, eritrositler kristalden uzaklamakta olduk lar iin daha dk frekansldr. Buna Doppler etkisi de nir (Ayn etki ddk alarak geen bir tren sesinden de farkedilir. Tren yaklarken duyulan ddk sesi, tren uzaklarken ani olarak kalnlar). ekil 14-5 daki akm lerde ok yksek frekansl ses dalgalar belirli aralarla kesilerek, yansyan dalgalar, kris talden elektronik bir alet yardm ile bytlerek alnr. Cihazn dier bir blm yaylan ve yansyan dalgalar

Kristal

Yaylan dalga

Yansyan dalga

E K L 14 - 5
Ultrasonik Doppler akmmetresi.

148

NTE IV Dolam

arasndaki frekans farkn tayin eder. Bylece kan akn hz tayin edilir. Elektromanyetik akm saati gibi Doppler akm saati de sabit akmdaki kadar iyi bir ekilde, hzl pulsatil deiik likleri de lmeye elverilidir. D am arlarda Kann Lam iner Akm Kann uzun, dz bir damardan sabit bir hzla ak dz gn bir aktr. Bu akmda kan tabakalar eperden ayn uzaklkta akmaya devam eder. Ayn ekilde kann orta b lm de damarn merkezindeki yerini korur. Bu eit ak ma laminer ya da dzgn akm denir. Bunun tcsi olan gidapl akmda, aada belirtilecei gibi, kan damarda her dorultuda akarak damar iinde srekli karr.
Hareket eden isli kat

100 mmHg basn

O
0 basn

Antikoagulan eriyii

Yzge

Laminer Akm Esnasnda Parabolik Hz Profili. Lami


ner akm meydana geldii zaman, damarn merkezinde ki akm hz kenarlardan ok fazladr. Bu, ekil 14-6da gsterilen deney ile kantlanabilir. A borusunun sol tara fna renkli bir sv, sa tarafna da berrak bir sv konmu tur ve damarda akm yoktur. Svlar aktld zaman 1 sa niye sonra B borusunda grld gibi, iki sv arasnda parabolik bir snr izgisi belirir. Damarn eperine yakn sv ksm hemen hi hareket etmedii halde eperden uzaklatka daha fazla olmak zere, ortada en ok iler leyen bir akm grlmektedir. Bu etki, kan akm hznn parabolik profili olarak adlandrlr. Parabolik profilin nedeni aadaki gibidir. Damara deen tabakadaki sv moleklleri eperle arasndaki adhezyon kuvveti nedeni ile zor hareket ederler. Dier mo lekl tabakalar bunlarn zerinden kayar. nc kin cinin, drdnc iincnn zerinden byle kayar. Bundan dolay damarn ortasndaki sv hzl hareket eder, nk orta blmle eper arasnda birok kayan molekl tabakas vardr. Halbuki, epere yakn svnn bu avantaj yoktur.

Cival manometre

Cival manometre ile arteryel basn kayd. Bu netod, fizyoloji tarihi boyunca kan basncn kaydetmek iin yukarda gste rilen biimde uygulanmtr.

Bazen de basn, santim etre su ile llr (cm H2 0 ). 10 cm su basnc, su stununu 10 cmye ka ran basn demektir. Bir milimetre civa 1.36 cm su ya edeerdir. nk civann zgl arl suyun 13.6 kat ve 1 cm, 1 m m nin 10 katdr.

Kan Basnc lmnde Y ksek D uyarlkl Y n temler. Cival manometredeki civann eylemsizlii b
Kan Basnc Standart Basn Birimleri. Kan basnc hem en daima milimetre civa (mmHg) ile belirtilir. nk eskiden beri kan basncnn lm iin standart olarak (ekil 14-7de gsterilen) cival m anom etre ler kullanlmtr. Gerekten, kan basnc kann da mar eperinin herhangi bir birim alanna uygula d basn demektir. Bir damarda basncn 50 m m llg olduu sylendii zaman, bu, kann uygu lad kuvvetlerin bir civa stununu 50 mm'lik d zeye karabilecei anlamna gelir. Eer basn 100 mmHg ise civa stunu 100 mm'ye kacaktr. yk olduundan hzla inip kamaz. Bu nedenle, sabit basn dzeyini kaydetmek iin mkemmel bir ara ol duu halde, saniyede birden fazla hzla gelien siklik basn deiikliklerine cevap veremez. Basntaki hzl deiimleri kayt etmek gerektiinde baka tipteki kay dediciler gerekmitir. ekil 14-8de elektronik basn tansdserinin temel prensipleri gsterilmitir. Bunlar basnc elektrik sinyallerine evirerek, yksek hzdaki elektrikli kaydedicilere iletirler. Transdserlerin hepsin de sv kamarasnn bir duvarn oluturan ok ince ve ok esnek bir metal membran bulunur. Bu sv kamara s, bir ine ya da kateterle iindeki basn llecek da mara balanr. Basn ykseldii zaman membran ha fife darya ykselir ve basn dt zaman dinle nin! durumuna dner. ekil 14-OAda membann zerinde bir in'in binde birleri kadar ykseklikte basit bir metal plak yerletiril mitir. Membran yukar ykseldii zaman membran, plaa yaklar, membranla plak arasndaki kapasitans artar ve uygun bir elektronik sistemle bu deiildik kay dedilebilir. ekil 14-8Bde membann zerine kk bir demir paras yerletirilmitir. Membran hareketi ile bir bobine doru hareket edebilen demirin, bobinde yalatt indktans deiimi elektronik olarak kaydedilir. Son olarak, ekil 14-8Cde ok ince esnek bir tel membrana balanmtr. Bu tel ok geildii zaman di renci ykselir. Daha az geildii zaman direnci azalr. Bu deiiklikler bir elektronik sistem yardm ile kaydedile bilir.

A B

E K L 14 6
Damarn merkezinde daha hzl akan parabolik kan akmn gsteren deney. A: Akm balamadan nce svlar, B: Akm baladktan 1 saniye sonra ayn svlar.

BLM 14 Dolam Sistemi; Basn, Akm ve Direncin Tbbi Fizii

149

lenim durumundaki bir kiide 1 0 0 ml/snye yakn dr ve sistem ik arterler ile sistem ik venler arasn daki basn fark da, yaklak 100 m m H gdr. Bylece, sistem ik dolam iindeki total periferik d i ren yuvarlak rakamla, 100/100 ya da 1 PRUdur. Vcuttaki tm kan damarlarnn kuvvetle daral d baz koullarda, toplam periferik diren 4 PRU'ya kadar ykselebildii gibi, damarlar ok ge niledii zaman da 0 . 2 PRUya kadar debilir. Pulmoner sistemde, ortalama ateiy el basn yaklak 16 mmHg ve ortalama sol atriyum b asn c da 2 mmHg olduuna gre, net basn fark 14 mmHgdr. Bylece, yuvarlak hesap, kalp debisi normal 1 0 0 ml/sn iken toplam pulm oner veskler diren 0.14 PRU olarak hesaplanr (sistemik dola mn yaklak yedide biri). Damarda Kann "letkenlii" ve Direnle liki si. iletkenlik, bir damardaki belirli bir basn fark na karlk oluan kan akmnn lsdr. Bu ge nellikle, ml/sn/mmHg b asnla, bazen litre/sn/mmHg ya da dier kan akm ve basnc b i rimleri ile belirtilebilir. Aadaki eitlikten kolayca anlalabilecei gibi, iletkenlik direncin tersidir.

E K L 14 8
Hzl deien kan basnlarn kayt iin kullanlan elektronik transdser tipinin ilkeleri (Metin iinde aklanmtr.)
1

letkenlik = ---------Diren

(5)

Yksek duyarl kayt sistemlerinin bazlar ile saniyede 500 kadar basn deiikliini kaydedilebilir. Yaygn ola rak kullanlan kaydediciler, ekil 14-8deki ekorder ka d zerinde gsterilen biimde saniyede 2 0 - 1 0 0 siklus gi bi hzl oluan basn deiimlerini kaydedebilecek ka pasitededir.

Bir Damarn apndaki ok Kk D eiiklik ler Onun letkenliini nem li Biimde Dei tirir. Bir damarda apnn hafife deim esi, kan akm dz ise, kann iletilm esini ok byk oran da deitirir. Bu etki ekil 14-9Adaki deneyde b e lirgin ekilde grlmektedir. ayr damarn iki ular arasndaki basn fark ayn, 100 mmHg ol duu halde, aplar greceli olarak 1,2 ve 4'tiir. Bu damarlarn ap lan ancak drt kat artt halde,

Kan Akmna Diren


Diren Birimleri. Damarlardaki kan akmn g letiren direnci dorudan lm e olana yoktur. Bunun yerine, diren, kan akm ve damardaki ba sn faiknn llm esinden hesaplanabilir. Eer dam arn iki noktas arasndaki basn fark 1 mmHg ve akm 1 ml/sn ise direncin 1 periferik di ren birimi olduu sylenir. ounlukla PRU (p eripheral resistance unit) olarak ksaltlr. CGS Birimleri le Direncin Anlatm. Bazen diren, CGS (santimetre, gram, saniye) diye adlandrlan temel fizik sel birim ile belirtilir. Bu birim, dyn saniye/santimetreSdir. Bu birimlerle diren, aadaki forml ile hesap lanabilir:

A
Basn =
100 -

T e
d - 2 c d =4

n
j r

1 ml/dak. 16 ml/dak. 256 ml/dak.

mmHg

Kk damar Geni damar

dynXsn \ ----------- I cm 5 /

1333Xmm Hg = -------------------ml/sn

(4)

E K L 1 4 - 9
eperinden uzaklatka, akm hzlanmaktadr.

Toplam P eriferik Diren ve Toplam Pulmoner Diren. D olam sistem indeki kann ak hz dm-

150

NTE IV Dolam

(kan akm sras ile, 1,16, 256 ml/dk olur) kan ak m 256 kat artmtr. Bylece, dam arn iletkenlii aadaki formle uygun olarak apu drdnc kuvveti ile orantl oalmtr. letkenlik <>ap '1 *

100

90 80 70

(6)

Poiseuille Yasas. apn bymesi ile iletkenlikte gr len bu byk artn nedeni ekil 14-9B ile aklanabilir. ekilde bir kk, bir byk damarn enine kesitleri g rlmektedir. Damarlarn iindeki konsantrik halkalar, her halkadaki hzn daha nccki blmde tanlan lamiar akm nedeni ile dierlerinden farkl oluunu gster mektedir. yle ki, damar eperine deen halkadaki kan, damar endoteli ile arasndaki adlezyon nedeni ile zorla akmaktadr. kinci halkadaki kan onun stnden kay makta ve bu yzden daha byk hzla akmaktadr. nc, drdnc, beinci ve altnc halkalarda kan ay n ekilde giderek artan hzla akmaktadr. Bylece, da mara en yakn kan en yava, oysa ortadaki ise en byk hzla akmaktadr. Kk damarlarda hemen btn kan kitlesi epere ya kn olduundan ok yava akar. Kann olduka hzl akan merkez akm bulunmamaktadr. Akan kann btn konsantrik halkalarndaki hzlarn entegrasyonundan ve hzlarn halkalarn alanlar ile ar pmndan Poiseuille yasas olarak bilinen aadaki for ml elde edilebilir:
rcAPr1 Q =
8

60 50 40 30
20 10

Normal

Anemi

Polisitemi

E K L 14- 10
Normal kiilerde, anemi ve polisitemili hastalarda hematokrit deerleri.

(7) rcl

Kan H e m a to k rit ve V is k o z ite s in in D a m a r D ire n ci ve Kan A km ze rin e Etkisi


Poiseuille yasasndaki nemli faktrlerden biri, ka nn viskozitesidir. Tm dier faktrler deimemek kayd ile, viskozite ne kadar byrse, damarda akm o kadar azalr. N orm al kan viskozitesi suyun

Burada Q kann ak hz, AP damarn iki ucu arasndaki basn fark, r damarn yarap, 1 damarn uzunluu ve n kann vizkozitesidir. Denklemde zellikle kan ak hznn damar yar ap nn drdnc kuvveti ile doru orantl olmas damarda kan ak hzn saptayan en nemli faktrn kan damar nn ap (yarapn iki kat) olduunu bir kez daha kan tlamaktadr. A rte riy o le r Direncin Saptanm asnda Dam ar apnn "Drdnc K u vv et Yasasnn" n e mi. Sistem ik dolam da, direncin yaklak te ikisi, kk arteriyollededir. A rteriyollerin i aplar 4 m ikrom etreyle 25 m ikrom etre arasnda deiir. Bununla beraber gl dam ar duvar ya plar i aplarnn 4 katm a kadar olan deiiklik lere izin verir. 4. kuvvet yasasndan daha nce da m ar aplar ile kan akm arasndaki ilikide sz edildi. D am ar apnda 4 katlk bir art grlr ken, kan akm nda teorik olarak 256 kat bir art olmaktadr. Bu nedenle, bu 4. kuvvet yasas, do kulara kan akm n tam am en durdurmak ya da dokulara daha fazla kan verm ek iin, blgesel do ku sinyalleri ya da sinirsel uyarlara dam ar ap n daki kiik deiiklikler ile cevap verilm esine olanak tanr. Gerekten, m aksim um arteriyoler konstriksiyo ve m aksim um arterivoler dilatasyon snrlar arasnda, kk doku alanlar .1 iil de, kan akm nda yz kattan fazla deiiklik kay dedilmitir.

viskozitesinin y aklak 3 katdr.


Fakat kan bu kadar viskoz yapan nedir? Viskozi teyi temel olarak kanda asl ekilde duran ok mik tarda eritrosit oluturur. Eritrositlerin lebiri da mar duvarna ve dier hcrelere kar byk bir srtnme meydana getirir. Hem atokrit. Kandaki hcrelerin yzde oranna lem atokrit denir. Bu yzden eer bir kiide hem atok rit 40 ise, kan volmnn yzde krk hcre, geri ka lan plazmadr. Erkeklerde hematokrit ortalama 42, kadnlarda 38 kadardr. Bu deerler kiilerde anemi olup olmamasna, vcut faaliyetine, kiinin yaad ykseklie gre ok geni snrlar arasnda dei ir. Bu etkiler 32. Blmde alyuvarlar ve onlarn ok sijen tama fonksiyonu ile ilikisinde tartld. Hematokrit ekil 14-10da gsterildii gibi, taksi matl bir tpte kan santrifje edilerek tayin edilir. Taksimattan hcrelerin yzdesi dorudan okunabilir. H em atokritin Kan Viskozitesine Etkisi. Hema tokrit artarken kann viskozitesi de ekil 14-11de gsterildii gibi ar biim de artar. Normal hematokrittetm kann viskozitesinin yaklak 3 olduu nu kabul edersek bu tm kann ayn tpte akn salamak iin suya gre 3 kat fazla bir kuvvet gerek tii anlamna gelir. Polisitemide olduu gibi, hema-

BLM 14 Dolam Sistemi; Basn, Akm ve Direncin Tbbi Fizii

151

tokrit 60 7 0 e ykseldii zaman, kan viskozitesi suyunkinin 1 0 kat kadar olabilir ve kan damarlarn daki ak, byk lde geciktirilir. Kan viskozitesini etkileyen baka bir faktr de plazmadaki proteinlerin konsantrasyonu ve tiple ridir. Fakat bu etkiler, hematokritin etkisinden ok daha az olduu iin, hemodinamik incelem eler y nnden nem tamaz. Kan plazmasnn viskozite si suyunkinin yaklak 1.5 katdr.

Basncn Doku Kan Akm ve Damar Direnci zerine Etkileri


Buraya kadaki tartmalardan, arteryel basntaki bir artn vcudun eitli dokularndaki kan ak mn ayn oranda artraca mit edilir. Ancak kan akm zerine basncn etkisi, ekil 14-12de grl d gibi, beklenenden daha byktr. Bunun n e deni arteryel basncn yalnz kan damarlarda iler-

E K L 14- 12
Arteryel basncn damarlarda sempatik uyar ya da basklama araclyla damar apnn deitirilmesi srasnda kan akm zerine etkisi.

letmekle kalmayp, ayn zamanda damarlar geni leterek direnci de azaltmasdr. Bylece artan b a sn kan akmn iki ayr yoldan oaltr ve dokula rn ounda 100 mmHg arteryel basntaki kan ak m 50 mmllg'daki kan akmndan genellikle 4 ile 6 kez fazla olur. ekil 14-12de ayn zamanda peiferik kan da marlarnda artan ya da azalan sem patik uyar tara fndan oluan kan akmndaki byk deiiklikler grlmektedir. Bu nedenle ekilde gsterildii gibi sem patik stimlasyonun inhibisyonu damarlar ok genileterek kan akmn iki kat ya da daha faz la artrabilir. Tersine ok kuvvetli sem patik stimlasyon damarlar o kadar daraltabilir ki kan akm bazen yksek arteryel basnca ramen sfra kadar inebilir.

E K L 1 4- 11
Hematokritin viskoziteye etkisi. Blm 15i kaynaklarna baknz.

Damarlarn Gerilebilme Yetenei, Arteryel ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar

DAMARLARIN GERLEBLME YETENE


Btn damarlarn gerilebilir olmas vaskler siste min nem li bir karakteristiidir. Blm 14de bu zelliin rneklerini grmekteyiz; arteriyolde b a sn arttnda, bu basn art arteriyollerin dilatasyonuna ve direnlerinin azalmasna yol aar. Sonuta genellikle kan akmnda beklenenin en az iki kat bir artn gelimesi, yalnz basntaki yk selmeye bal deil, ayn zamanda azalan dirence de baldr. D am arlarn gerilebilm e yeteneinin dolam fonksiyonlarnda baka nemli rolleri de vardr. rnein; arterlerin esnek yaps, kalbin kan puls til olarak pom palam asna uyum salam alarna olanak tanr. Bu zellik kann, dokularn ok kk damarlar iinde hem en hem en tam am en dzgn ve srekli akmn salar. Btn damarlar ierisinde en fazla gerilebilme yetenei olan damarlar venlerdir. Olduka hafif bir basn art bile venlerde 0.5-1 litre fazladan kan depolanm asna sebep olur. Bundan dolay venler, dolamda baka bir yerde herhangi bir zamanda gerektiinde kullanlmak zere byk miktarlarda ki kann depolamasn salar. Damarlarn G erilebilm e Yetenekleri le lgili Birimler. Damarlarn gerilebilme yetenei, basn taki herbir mm Hg arta karlk gelen hacim art oranyla aadaki formle gre ifade edilir: Hacim art Vaskler gerilehilirlik =------------------------------------ (1) Basn art x orjinal hacim yle ki, 1 mm Hg kadar bir basn ykselmesi n ceden 1 0 m kan ieren bir damarda 1 mllik bir ha cim artna sebep oluyorsa, bu durumda vaskler gerilebilirlik 1 mm Hg iin 0,1 veya her 1 mm Hg ar t iin % 1 0 deerinde olacaktr. A rte r ve Verilerin Geri lebi Ii rlikleri Arasndaki Farklar: Anatomik olarak arterlerin duvarlar venlerinkinden ok daha kalndr. Bu yzden venler arterlerden 8 kat daha fazla gerilebilir. Yani belli

bir basn art, ayn boyutlardaki bir vende, bir arterdekine oranla 8 kat fazla kan birikmesine n e den olur. Pulmoner dolamda, venler sistem ik dolamdakilere benzer. Ancak pulmoner arterler, siste mik arterlerin altda biri kadar bir basn altnda dr, bu nedenle gerilebilirliklei, sistem ik dolam daki gibi, venlerin sekizde biri deil, venlerin yar s kadardr.

Vaskler Kompliyans (veya Kapasitans)


Hemodinamik aratrmalarda tek tek damarlarn gerilebilme yeteneklerini bilmekten daha nemlisi, dolamn belirli bir blgesinde her bir m m Hg ba sn artna karlk depo edilebilen kan m iktarn bilmektir. Bu deere sz konusu vaskler yatan kom pliyans veya kapasitans denir. Hacim art ---------------Basn art

Vaskler kompliyans =

(2)

Kompliyans ve gerilebilirlik birbirinden biraz fark ldr. ok gerilebilen kk hacimdeki bir damarn kompliyans, ok geni fakat az gerilebilen bir da mardan daha fazla olabilir. nk kompliyans ge

rilebilirlik ile hacm in arpm na eittir.


Bir venin, bir artere gre kompliyans 24 kat faz ladr. nk venin hacm i yaklak 3 kat fazla oldu u gibi gerilebilme yetenei de yaklak 8 kat fazla dr (8x3=24). Arteryel ve V en z D o lam larn Hacim Basn Erileri Bir damardaki veya dolamn herhangi bir blge sindeki basn ile hacim arasndaki ilikiyi belirle mede kullanl bir yntem de h acim -basm erile rinin (basn-hacin erisi de denir) izilmesidir. ekil 15-1de normal sistemik arteryel ve venz sis temlerin hacim -basm erileri iki dz izgi ile gs terilmitir. Erikin bir kiide, byk arterler, kk arterler ve arteriyolleden oluan sistem de 750 ini kan bulunurken, ortalam a arteryel basn 1 0 0
152

BLM 15 Damarlarn Gerilebilme Yetenei, Arteryel ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar

153

m m H gdir; kan miktar 500 mlye dt zaman basn sfra dmektedir. Dier taraftan, normalde 2500-3000 m kan bu lunduran venz sistemde, venz basnc sadece bir ka mm Hg deitirebilmek iin mevcut hacimde ok byk deiiklikler gerekir. Bu, salkl bir bireye 500ml kadar fazla miktarda kann birka dakika iinde, dolam ilevlerinde byk bir deiiklie neden olmadan transfze edilebilmesini aklar. Sem patik Stimlasyon Veya Sempatik nhibisyonun A rteryel Ve Venz Sistemlerde Hacim Basn likileri zerine Etkileri. ekil 15-1de sem patik stimlasyon ve sempatik inhibisyonun hacim -basn erileri zerine olan etkileri de gste rilmitir. Sempatik uyarnn, damar eperinde dz kas tonsn artrarak her hacimde arter veya venlede basncn ykselmesine neden olduu bilin mektedir. Sempatik inhibisyon ise edeer hacim lerde basnc drmektedir. Dolamn herhangi bir blgesinde, damar boyutlarnda sempatik sis tem araclyla deiiklik yaparak damarlarn kont rol, kann dier blgelere aktarlmas ynnden olduka nemlidir. rnein, tm sistemik dolam da vaskler tonsteki bir art, kalbe dnen kan hacm inde sklkla byk bir arta neden olur. Bu, organizmann, kalbin pompalama gcn ykselt mekte kulland balca yntemdir. Vaskler kapasitenin sem patik kontrol, kanama srasnda da zellikle byk nem tar. Damarlar da zellikle venlede sempatik tonsn artmas, damar aplarn klterek, total kan hacm inin % 25i kaybedilse bile dolamn norm al olarak de vam n salar.

4 Dakika

E K L 1 5 - 2
Bir venz segmente enjekte edilen ve birka dakika sonra geri alman az miktardaki kann damar ii basncna etkisi. Geciken kompliyans ilkelerini gstermektedir.

D am arlarn Geciken Kom pliyans (S tres-G evene) "Geciken kompliyans terimi hacim artna maruz kalan bir damarn balangta byk miktarda basn art gs termesi, fakat dakikalardan saatlere kadar varabilen bir

140120-

I I'
Sempatik uyar - Sempatik inhibisyon ....... Arteryel sistem Ven2 sistem I | Normal hacim

srenin gemesiyle, damar duvarnn tekrar normal bir basncn oluumunu salayacak bir ekilde gecikmi bir geveme gstermesi anlamna gelmektedir. ekil 15-2de bu etki gsterilmektedir. ekilde, basn iki ucu kapatlan kk bir ven parasnda kaydedilmitir. Basnc 5 mm ITgdan 12 mm Hgya karabilecek fazladan bir miktar kan, hzla enjekte edilir. Enjeksiyondan sonra hi kan alnmad halde, basncn hemen dmeye balad ve bir ka dakika sonra yaklak 9 mm Hg deerine ulat grlr. Bir dier deyile enjekte edilen kan derhal elastik bir gerilmeye yol am fakat sonrasnda venin dz kas lif leri uzamaya balam, gerim buna bal olarak dm tr. Btn dz kaslar iin karakteristik olan bu etkiye B lm 8 de izah edildii gibi stres-geveme ad verilir. ekil 15-2de gsterilen deneyde geciken kompliyans olutuktan sonra fazladan verilen kan hzla alnr, bunu izleyerek basn olduka dk bir deere iner. Daha sonra dz kaslar balangtaki gerim deerlerine dner ler ve bir ka dakika sonra, vaskler basncn 5 mm Hg deerine dnd gzlenir. Geciken kompliyans, olduka fazla kan transfzyonunun gerekli olduu durumlarda, dolamn bu fazladan dolama giren kan miktarna uyumunu salayan en de erli mekanizmadr. Ayn zamanda, zt yndeki geciken bir kompliyans ciddi hemoraji sonras dakikalar veya sa atler ierisinde, azalan kan hacmine kar dolam oto matik olarak dzenleyen yollardan birisidir.

100
80 60

ARTERYEL BASIN PULSASYONLARI (NABIZLARI)


Kalbin her bir vurumuyla yeni bir kan dalgas arter leri doldurur. Eer arterlerin gerilebilme yetenei olmasayd kan dokularda yalnzca sistol boyunca akar, diyastolde hi kan akm grlmezdi. Arterle rin gerilebilme yetenekleri ile kan akmna kar di renlerinin oluturduu kombinasyon, kann kapillerlere ulancaya kadar neredeyse hibir pulsasyon kalmayacak ekilde, pulsasyonlar azaltr. Bu yz den, dokularn kan akm pulsatil deil sreklidir.

4020

Normal l^cim'
500 1000 1500 2000 2500 3000 3500

Hacim (m)

E K L 15- 1
Sempatik uyan vc inhibisyonun etkilerini gsteren, sistemik arteryel ve venz sistemlere ait hacim-basn erileri

154

NTE IV Dolam
Eksponansiyel

doru akan kann azalmasna bal olarak nabz basnc byk oranda azalr. Patent duktus arteriyozusta, sol vent ikl tarafn dan aotaya pompalanan kann yars veya daha fazlas ak olan duktustan hzla pulm oner artere gei gstermekte ve bylece bir sonraki vurum dan nce diyastolik basn nemli lde azalmak tadr. Aort regrjitasyonnda, aort kapa bulunm a maktadr. Bundan dolay her vurumdan sonra da ha nce ao taya pompalanm olan kan derhal tek rar sol ventrikle geri dner. Bunun bir sonucu ola rak, kalp vurumlar arasnda aort basnc sfra d ebilir. Kapanan bir aort kapa olmadndan, n a bz erisinde hibir entik oluumu da gzlenmez.

E K L 1 5 - 3
kan aortadan kaydedilen normal basn pulsasyon erisi (Opdyke: Fed. Proc. 11:734,1952)

Basn Pulsasyonunun Periferik Arterlere Yaylmas


Kalp sistolde kan aortaya frlattnda, aotadaki hareketsiz kann ani hareketi nlem esi nedeniyle, nce sadece aortam n poksimali genilem e gste rir. Aorta merkezinde ykselen basn bu hareket sizlii yenerek gerilen ksmn nndeki basn dal gasnn ekil 15-5'te grld gibi aorta boyunca daha ileriye yaylmasn salar. Bu olaya basn pulsasyonunun arterlerde yaylm as ad verilir. Normal aortta basn pulsasyonunun yaylma h z 3-5 m/sn, byk arterlerde 7-10 m/sn ve kk arterlerde 15-35 m/sn kadardr. Genellikle herhan gi bir vaskiiler segmentte kompliyans arttka ya ylma hz azalr. Bu durum, aortada iletinin yava olmasn ve kompliyans daha az olan kk distal arterlerde ileti hznn daha fazla olmasn aklar. Aortada basn pulsasyon hz kan akm h zn dan 15 kat hatta daha fazladr, nk basn pulsasyonu ok kk hacim de ileri doru hareket

ekil 15-3te aorta kknde kaydedilen basn pulsasyonlarnn tipik bir kayd gsterilmektedir. Normal gen erikinde her pulsasyonun tepe nok tasndaki basn sistolik basn olup yaklak 1 2 0 mm Hg ve en dk noktasndaki basn diyastolik basn olup yaklak 80 mm Hg kadardr. Bu iki b a sn arasndaki fark yaklak 40 mm Hg olup nabz basnc adn alr. Nabz basncn iki nemli faktr etkiler: (1) Kal bin vurum h acm i ve (2 ) arter sistem inin total kom pliyans (total gerilebilm e yetenei) nc, daha az nemli bir faktr de sistol esnasnda kalbin frlatma karakteristiidir. Genel olarak; kalbin vurum hacmi artka hebir vurumda arter sistem ine atlan kan miktar da ar tar, bylece sistol ve diyastol srasnda basn yk selmesi ve dmesi daha byk olur, nabz basnc ykselir. Dier yandan arte yel sistemin kompliyans azal dka, arterler iine pompalanan belli hacimdeki kann oluturaca basn artacaktr. rnein: ekil 15-4deki st ortadaki basn erisiyle gsterildii gibi, arterlerin arteriyoskleroz ile sertlem esinden ve buna bal olarak kompliyans gsteremeyilerinden dolay bazen yallkta nabz basnc nor malin iki katna kadar ykselir. Sonu olarak; nabz basnc, vurum hacminin, arter sisteminin kom pliyansm a oranndan yaklak olarak belirlenebilir. Dolamda bu iki faktrden herhangi birini deitiren bir durum nabz basnc n da etkileyecektir.

Normal
160-

Arteriyoskleroz

Aort stenozu

120 -

80-

Normal

A n o rm a l Basn Pulsasyon E rile ri


Dolamdaki baz koullar nabz basnc deiiklik lerine ek olarak anormal pulsasyon dalgalarna da neden olur. Bunlar arasnda zellikle ekil 15-4te de gsterildii gibi, aort stenozu, patent duktus arteriyozus ve aort regrjitasyonu dikkat ekicidir. Aort stenoznda, daralan aort kapandan dar

40-

0-

Patent duktus arteriyozus Aort regrjitasyonu

E K L 15 4
Arteriyoskleroz, aort stenozu, patent duktus arteriyozus ve aort regrjitasyonnda nabz basnc erileri.

BLM 15 Damarlarn Gerilebilme Yetenei, Arteryel ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar

155

younluunun giderek azaldn gsteren en altta ki eriye dikkat ediniz. Gerekte, ancak aort pulsasyonla olduka geni olduunda veya arteriyol ler ok fazla dilatasyona uradnda kapillerlerde pulsasyonlar gzlenebilir. Pulsasyonun peifed e giderek azalmas olayna basn pulsasyonunun snm esi ad verilir. Bunun iki sebebi vardr: ( 1 ) kann damarlarda hareketine kar diren ve (2) damarlarn kompliyans. Damar direnci pulsasyonun snm esine neden olur, n k diren arttka pulsasyonun ilerlem esi gleir. Konpliyans pulsasyonu sndrr nk kompliyans arttka basn dalgasnn nndeki kan m ik tar da artar, kjn m iktarnn art basncn artm a sna da neden olur. Sonu olarak, snm enin dere EKL 15 - 5
Nabz basncnn aorta boyunca ilerleme aamalar.

cesi diren ile kom pliyansn arpm ile doru orantldr.

Sistolik ve Diyastolik Basnlarn llmesinde Klinik Yntemler


eden kann neden olduu basit bir basn dalga sndan ibarettir. Kk A rterler, A rteriyoller ve Kapillerde Ba sn Pulsasyonunun Snmesi. Periferik damar larda, basn pulsasyon erisindeki tipik deiiklik ler ekil 15-6da gsterilmektedir. Kk arterlerde, arteriyollerde ve zellikle kapillerlede pulsasyon Hastalarda gerektiinde baz zel in celem elerd e kullanlm akla beraber, daha nceki blm de ta rif edildii gibi rutin olarak bir artere ine uygu layarak eitli basn len aletler ile kan b a sn cnn llm esi im kanszdr. Onun yerine, klinisyenler genellikle oskltasyon yn tem in i k ullana rak ind irektyol ile sistolik ve diyastolik b a sn la r lerler. Oskltasyon Y n tem i, ekil 15-7de sistolik ve diyastolik basnc tayin etmek iin kullanlan os kltasyon yntem i gsterilmektedir. Antekbital arter zerine bir steteskop yerletirilir, st kola sa rlan m anet iirilir. Arter kan ile dolu kalacak e kilde, ok kk bir basn ile m anet kolu sktr d srece, kan damar iinde pulsatil olarak ak m akla birlikte steteskopta hibir ses iitilm ez.

Sesler

J ____ ____I____ ____I____ ___ i________1_

120

100

80

L 150

O )
7 100
: - 50

Zaman (sn)

EKL 1 5 - 6
Daha kk damarlara doru ilerleyen nabz dalgasndaki deiikliklere ait nabz basnc erileri.

EKL 1 5 - 7
Sistolik ve diyastolik arteryel basnlarn oskltasyon metodu ile llmesi.

156

NTE IV Dolam

M anetteki basn arteryel basn siklsnn bir dnem inde arteri kapatacak kadar fazla olduun da her pulsasyonda bir ses iitilir. Bu seslere Korot k o ff sesleri denir. Kootkoff seslerinin esas nedeni hala tam olarak bilinmemekle beraber, kann ksmen kapatlm olan damardan frlatlmasyla olutuuna inanl maktadr. Frlatma m anetin ilerisindeki ak da marda trblansa neden olur, bu da steteskopta duyulan vibrasyonlar oluturur. Oskltasyon yntemiyle kan basnc llrken, nce manetteki basn arteryel sistolik basncn zerine karlr. Bu basn arteryel sistolik basncn stnde olduu srece, bakiyal arter kollabe du rumda kalr ve basn siklsii boyunca kan arterin alt ksmna akamaz. Bu nedenle arterin alt blmnde Kootkoff sesleri de duyulamaz. Daha sonra m ane tin basnc yava yava azaltlr. Manetteki basn sistolik basncn altna iner inmez kan sistolik basn cn tepe noktasnda manetin altndaki damardan geer ve antekbital arterde kalp vurumu ile e za manl olarak h a fif vurum tarznda sesler iitilmeye balanr. Bu seslerin iitilmeye baland an m an etle balantl olan manometrenin gsterdii basn dzeyi yaklak olarak sistolik basnca eittir. Manetteki basn daha da indirilirse, Korotkoff seslerinin kalitesi deiir, hafif vurumlar yerine daha ritmik ve sert sesler duyulur. Daha sonra manetteki basn diyastolik basnca eit olduunda, artk di yastol srasnda arter skmamaktadr, yani seslerin oluumuna neden olan temel faktr (kann sktrl m arterden frlatlmas) artk mevcut deildir. Bu nedenle, sesler aniden rtl ve bouk bir nitelik kazanr, o zaman genellikle manetteki basn 5-10 m m daha indirilince tamamen kaybolur. Korotkoff seslerinin bouk nitelik ald manometre basnc yaklak olarak diyastolik basnca eittir. Sistolik ve diyastolik basncn oskltasyon ynte mi ile belirlenmesi tam am en hatasz deildir, ge nellikle arterlerden direkt olarak yaplan lmler den % 1 0 kadar farkl deerler alnabilmektedir. Oskltasyon M etodu le llen Norm al A rter Basnlar. ekil 15-8 deiik yalardaki yaklak normal sistolik ve diyastolik basnlar gstermek tedir. Yalanmann kan basnc kontrol mekaniz malar zerindeki etkisi sonucunda, yalanmayla birlikte kan basncnda giderek bir art meydana gelmektedir. Arteryel kan basncnn uzun sreli dzenlenmesinden temel olarak bbreklerin so rumlu olduunu Blm 19da greceiz. zellikle 50 yan zerinde, yalanmayla grlen belirli de iikliklerin gerekte bbrekler tarafndan olutu rulduu iyi bilinmektedir. 60 yan zerinde tek baua sistolik basnta gr len ykselme son dnem arteroskleroz sonucu arter lerin sertlemesine baldr. Bu durum sistolik basn ta bir frlamaya ve daha nce de akland gibi nabz basncnda ok ciddi bir ykselmeye sebep olur. Ortalama A rter Basnc. Ortalama arter basnc belirli bir zaman periyodu iinde llen btn ba-

EKL 1 5 - 8
Sistolik diyastolik ve ortalam a arteryel basnlarn yala deiimi Glgeli alanlar yaklak normal snrlar gstermekte dir.

snlar ortalamasdr. Bu basn, sistolik ve diyas tolik basnlarn ortalamas ile eit deildir, nk; kardiyak sikliisn byk blmnde basn diyas tolik basnca daha yakndr. Bu yzden ortalama ar ter basnc diyastolik basncn yaklak % 60 ve sis tolik basncn ise % 40 olarak tayin edilir. ekil 158 de btn yalarda, zellikle daha ileri yalarda, or talama basncn sistolik basnca gre daha ok di yastolik basnca yakn olduuna dikkat ediniz.

VENLER VE FONKSYONLARI
Uzun yllar venlerin sadece kann kalbe dn yol lar olduu dnlm, fakat dolamn srdlebilmesini salayan birok ilevi olduu giderek aka anlalmtr. Kaslma ve genileme yetenek leriyle fazla miktarda kan depo edip, dolamn herhangi bir yerinde gerektii zaman hazr durum da tutmalar zellikle nemlidir. Peifeik venler venz pompa denen mekanizm a ile kan ileriye doru iterek, kalp debisinin dzenlenm esine de yardmc olurlar. Bu nemli fonksiyon Blm 20'de ayrntl olarak tartlacaktr.

Venz Basnlar-Sa Atriyum Basnc (Santral Venz Basn) Ve Periferik Venz Basnlar
Venlerin eitli fonksiyonlarn anlamak iin nce venlerdeki basn ve bu basncn nasl dzenlendii hakknda bir eyler bilmek gerekir. Btn sistemik venlerde gelen kan sa atriyuma akar; bylece sa atriyundaki basnca sklkla sant ral venz basn denir.

Sa atriyum basnc, kalbin kan sa atriyum ve sa ventrikiilden akcierlere p om p a la m a yetenei ve kann periferik velilerden geriye, ka lbe dn m e eilimi arasndaki denge ile dzenlenir. Eer kalp

BLM 15 Damarlarn Gerilebilme Yetenei, Arteryel ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar

157

gl bir ekilde pompalarsa sa atriyum basnc azalr. te yandan kalbin zayfl sa atriyum basn cn artrr. Benzer biimde, venlerden sa atiyuma kann hzl akmasna neden olan herhangi bir etken de sa atriyum basncn ykseltir. Venz dn (ve ayn zamanda sa atriyum basncn) artran baz fak trler unlardr: ( 1 ) kan hacminin artmas, (2 ) btn vcutta byk damarlarn tonusunun arnasyle periferik venz basncn ykselmesi, (3) peifeik diren ci drerek, arterlerden venlere kann hzl akn salayan arteiyollerin dilatasyonu. Sa atriyum basncn dzenleyen faktrler ayn ekilde kalp debisinin reglasyonuna da katlrlar. Kalp tarafndan pom palanan kan miktar hem kal bin pom palam a yeteneine hem de peiferik da marlardan kalbe dnen kana bamldr. Bu neden le sa atriyum basncnn dzenlenmesini, kalp de bisinin reglasyonu ile ilikili olarak Blm 20de daha geni tartacaz. N orm al sa atriyum basnc, vcudu evrele yen atm osfer basn cn a hem en hem en eit olup yaklak O m m H gdr. Bununla beraber, ar kalp yetersizlii, ar m iktarda kann kalbe gel m esine ve kalp tarafndan periferik dam arlara gnderilm esine neden olan, m asif kan transfzyonu gibi anorm al koullarda 20-30 m m H gya kadar ykselebilir. Sa atriyum basncnn alt snr genellikle -3 ile -5 mmHg kadardr. Bu basn, peikard ve kalbi sa ran intraplevral boluklarn basncdr. Sa atri yum basncnn bu ok dk deerlere inmesi, kalbin olaanst gl pompalamas ya da ar bir kanam adan sonra veya periferden kalbe kan akmnn ok azald durumlarda grlr.

fndan sktrlr; bylece kan akm engellenir. rnein kollardan gelen venler dik alar nedeniy le birinci kaburga zerinde skrlar. kincisi, b o yun venlerindeki basncn ou kez, boynun dn daki atm osfer basncndan daha dk dzeye in mesi venlerin kollabe olmalarna yol aar. Son ola rak, karn iinde seyreden venler ok defa farkl or ganlar ve intra-abdom inal basn tarafndan sk trlr ve bylece oval ya da yark durumda ksmen kollabe hale gelirler. Bu nedenlerle byk venler

genellikle kan akm n a nem li lde diren gste rirler. Bylece periferik venlerdeki basn sa atri
yum basncndan 4-6 mml-Ig daha yksek deerde bulunur. Yksek Sa A triyu m Basncnn P eriferik V e nz Basn zerine Etkisi. Sa atriyum basnc norm al 0 mmHg deerinin zerine karsa kan byk venlerden geri itilmeye balar ve bu venleri aar. Periferik venlerdeki basn, bu venlerde b yk venalar arasndaki tm kollaps noktalar a lncaya kadar ykselmez. Bu genellikle sa atri yum basnc yaklak +4 ile 6 mm Hgye ykselince ortaya kar. Eer sa atriyum basnc daha fazla ykselirse, basntaki bu ek art periferik venz basnca da yansr. Kalbin, sa atriyum basncnn 4-6 mmHg deerine ykselmesi iin ok zayf d m olmas gerekir, bu nedenle kalp yetm ezlii nin ilk dnem inde periferik venz basn yksek deildir. Abdominal Basncn, Bacaklarn Venz Basnc na Etkisi. Normal periton boluundaki basn or talama 6 mmHg kadardr. Fakat gebelik, periton boluunda sv toplanmas ya da byk tm rler de bu basn 15-30 mmHgya kadar ykselebilir. Bu durumda, bacak venleindeki basn, abdom inal basntan daha yksek olmaldr ki, abdom inal venler alsn ve kan bacaklardan kalbe doru aka bilsin. Bu nedenle, intraabdom inal b asn 20 mmHg ise femoral venlerde de basn en az 20 mmHg olur.

V en z D ire n ve P e rife rik V enz Basn


Byk venler geniledikleri zaman hem en hemen direnleri yoktur. Bununla beraber ekil 15-9da gsterildii gibi, byk venler gs boluuna gi rilerinde, birok noktada etraftaki dokular tara

H id ro s ta tik Basncn Venz Basnca Etkisi


Herhangi bir su kitlesinde, suyun yzeyindeki b a sn atmosfer basncna eittir, fakat yzeyden aa ya doru her 13.6 mm mesafede basn 1 mmHg ykselir. Suyun arlndan kaynaklanan bu basn ca gravitasyonel basn ya da hidrostatik basn ad verilir. Hidrostatik basn, ekil 15-10da gsterildii gi bi, damarlarn iinde bulunan kann arl n ed e niyle insann vaskler sisteminde de ortaya kar. ahs ayakta dururken, sa atriyumdaki basn yaklak 0 mmHg dzeyinde kalr. nk kalp bu noktada toplanan kan arterlere pompalar. Halbuki hi hareket etm eden ayakta duran bir kiide ayak venleindeki basn, basite kalple ayaklar arasn daki mesafede bulunan kann arl nedeniyle, yaklak 90 mmHg kadardr. Vcudun teki blge-

Boyunda atmosfer basncyla kollaps Kaburga kollaps Koltukalt kollaps intratorasik basn =-4 mm Abdominal basn kollaps

EKL 1 5 - 9
Toraksa giren venleri kollabe olmaya zorlayan faktrler.

158

NTE IV Dolam

Ancak, kafatas iindeki venler sktrlamayan bir bolukta bulunduklarndan kollabe olmazlar. Bunun sonucu olarak dural sinslerde n egatif b a sn vardr; ayakta durma srasnda kafann st nok tas ile taban arasndaki hidrostatik "emm eden dolay sagittal sinsteki venz basn yaklak - 1 0 mm Hgdr. Bu nedenle cerrahi giriim srasnda sa gittal sins alrsa, hava derhal bu ven iine emilir; ve hatta aaya doru gidip kalpte hava embolisi yapabilir. Bu durumda kalp kapaklar istenilen e kilde fonksiyon yapamaz, hatta lm olabilir. Hidrostatik Faktrn A rte r ve teki Basnlar zerine Etkisi. Hidrostatik basn venleri olduu kadar arter ve kapilleierdeki periferik basnlar da etkiler. rnein ayakta duran bir ahsta kalp dze yinde arteryel basn 100 mm Hg iken ayaklarnda ki arter basnc 190 mm Hg kadardr. Bylece, her hangi bir zamanda arter basnc 100 mm Hg denil diinde bu genel olarak kalbin hidrostatik dzeyin deki basn anlamn tar.

Ven K apaklar ve V enz P o m p a n n V enz basn zerine E tkile ri


Velilerdeki kapaklar dnlmezse, ayakta hareket siz duran bir erikinde hidrostatik basn nedeniyle ayaklardaki venz basn daima +90 mmHg kadar olacakr. Bununla beraber bacaklar hareket ettirilin ce kaslarn kaslmas, kaslarda ya da onlara bitiik yaplardaki venleri sktrr ve ilerindeki kan iter. Ayrca, ekil 15-11'de gsterildii gibi, verilerdeki ka paklar o ekilde yerlemilerdir ki, kann ak yn ancak kalbe doru olabilir. Bunun sonucu, ahs

EKL 15- 10
Ayakta duran bir kiide hidrostatik basncn vcuttaki venz basnlara etkisi.

lerindeki basn da bu dzeyle orantl olarak 0 ila 90 mm arasnda deiir. Kol yenlerinde, st kaburga dzeyinde, subklavia veninin bu kaburga zerinden geerken skmas ne deniyle basn genellikle + 6 mmHg kadardr. Hidros tatik basn, kol boyunca aaya doru, birinci kabur ga dzeyinin alandaki mesafe ile belirlenir. Eer el ile kaburga dzeyi arasndaki hidrostatik faik 29 mmHg ise, bu basn venin kaburgay gemesi srasnda sk masndan kaynaklanan 6 mmHg basnca eklenir ve bylece el verilerindeki total basn 35 mmHg olur. Vertikal durumda boyun venleri sal deriden iti baren boynun dndaki atmosfer basncnn etkisiy le hem en tamamen kollabe durumdadr. Bu kollaps durumu, venlein uzunluunca basncn sfr olarak kalmasna yol aar. Bunun nedeni, basnc bu dze yin zerine karma eiliminin venleri amas sonu cu kan akmnn hzlanmas ve basncn tekrar sfra gelmesidir. Basncn bu kollaps dzeyinden daha aaya inmesi de venlein daha fazla kollabe olma larna ve bylece direnlerinin artmas ve basncn tekrar geriye sfr deerine dnmesine neden oluf.

Derin ven

Birletirici ven

Yzeysel ven

Kapak

EKL 15 -11
Bacaktaki ven kapaklar

BLM 15 Damarlarn Gerilebilme Yetenei, Arteryel ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar

159

ayaklarn hareket ettirdii ya da kaslarn gerdii za man belirli bir miktarda kan kalbe doru gnderile rek, ilgili vcut venlerinde basn azaltlr. Bu pompa sistemi venz pompa" ya da "kas pompas" olarak bilinir. Bu pompa, olaan durumlarda, yryen bir erikinin ayaklarndaki ven basncn 25 mmHgdan daha diik bir dzeyde tutmaya yeterlidir. Eer tam hareketsiz olarak ayakta durulursa, ven pom pas almad iin bacaklarn aa ksm n da ven basnc, 30 saniye iinde, tam 90 mmHglk hidrostatik basnca ykselir. Bu durumlarda, kapilledeki basn da ykseldiinden dolam siste m inden doku aralklarna sv szar. Sonuta, ayak lar ier ve kan hacmi azalr. Askerlerin hazrol du rumunda olduu gibi, ayakta tam hareketsiz durul duunda ilk 15 dakika iinde, dolam sisteminden kan hacm inin % 1 0 - 2 0 kadar kaybedilir. Ven Kapaklarnn Yetersizlii ve Varikz Venler. Ven sistemindeki kapaklar sklkla yetersiz duruma gelebilir, hatta bazen harap olabilir. Bu durum, zellikle gebelikte ve zam annn ounluunu ayakta geirenlerde, venlein uzun bir sre ar ba sn altnda genilemesi sonucu ortaya kar. Venlerin genilemesi enine kesit alanlarn artrr, fakat kapaklarn bykl artmaz. Bu nedenle byk venlerde kapaklar venalar tam olarak kapatmaz ve kann geriye akn bloke edemez. Bu durum orta ya ktnda bacak velilerindeki basn daha da ar tarak ven pompasn etkisiz duruma getirir; bu, venlei daha da genileterek, sonunda kapaklarn fonksiyonunu tam amen ortadan kaldrr. Bylece ahsta, btn bacakta, zellikle bacan aa ks m nda deri altnda genilemi, balon gibi kntlar la karakterize varisli venler geliir. Ven pom pas nn yetersiz olmas nedeniyle, venz ve kapiller ba sn ok ykselir ve bu ahslarn bir ka dakikadan fazla ayakta durmalar halinde, svnn kapillerlerden dokuya szmasyla bacaklarnda srekli dem ler oluur. dem, besleyici materyalin kapilleden kas ve deri hcrelerine yeterli difzyonunu engelle diinden kaslar arl ve zayf duruma gelir; deride sklkla gangrenli lserler geliir. Kukusuz bu du

rumda en iyi tedavi, bacaklarn en az kalp dzeyin de bir pozisyona ykseltilmesidir. Fakat bacaklara uygulanan sk bandajlar da dem ve sonularn dan korunmada nemli lde yardmc olur.

Ven Basncnn Klinik Tahmini. Ven basnc ou zaman


basite, periferik venleri, zellikle boyun yenlerinin, dol gunluklar gzlenerek tahmin edilir. rnein, normal kii lerde oturur durumda boyun venleri hibir zaman dolgun deildir. Bununla beraber sa atriyum basnc 10 mm Hg'ya kadar ykseldii zaman, oturur durumda bile boy nun alt blmndeki venler belirginlemeye balar; sa atriyum basnc +15 mmHg olduu zaman genellikle bo yamdaki verilerin tm dolgun duruma gelir. Ven Basnc ve Sa Atriyum Basncnn Dorudan l lmesi. Venz basn, bir basn kaydediciye bal en jektr inesini dorudan venin iine uygulamak sure tiyle kolayca llebilir. Sa atriyum basncnn duyarl bir ekilde llmesi ise, ancak bir kateterin sa atriyuma kadar sevkedilmesi yntemiyle gerekletirilir. Bu kateter uygun bir basn len apareye balanr. Bu ekilde santral venz katctele basncn llmesi, kalbin pompalama yeteneini de erlendirmek iin hastaneye yatrlan baz kalp hastala rnda hemen hemen rutin olarak uygulanmaktadr. Ven ve teki Dolam Basnlarnn llm esinde Basncn Referans Dzeyi imdiye kadar yaptmz tartmalarda, sa atriyum ba sncnn 0 mm Hg ve arter basncnn 100 mm Hg oldu undan sz edildi, fakat dolam sistemindeki bu basn iin referans dzeyi olarak kabul edilen bir hidrostatik basn dzeyi belirtilmedi. Dolam sisteminde, hidros tatik basncn vcut durumuna bal olarak 1-2 mm Hg deitii yalnz bir nokta vardr. Bu, ekil 15-12 gsteril dii gibi, trikspid kapan dzeyidir. Bu nedenle bu b lmde tartlan btn basn lmleri, basn ll mesinde referans dzeyi kabul edilen trikspid kapann dzeyine gre deerlendirilmektedir. Trikspid kapakta hidrostatik etkilerin bulunmamas, bu noktadaki hidrostatik basn deimelerini kalbin otomatik olarak engellemesine baldr. Bu engelleme yle gerekleir: Eer trikspid kapakta basn hafife normalin zeri ne karsa, sa ventrikl normalden daha fazla dolar. Bu,

Sa ventrikl

EKL 15 -12
Trikspid kapakta basn lm iin referans noktasnn yeri.

Normal referans noktas

160

NTE IV Dolam

kalbin kan daha fazla pompalamasna neden olarak, ge nellikle trikspid kapaktaki basnc normal ortalama de erine doru drr, te yandan, bu noktada basn derse sa ventrikl yeterli ekilde dolmaz, pompala mas azalr ve trikspid basnc tekrar normale dnnceye kadar venz sistemde gllenir. Dier bir deyimle, tri kspid kapakta kalp bir feedback basn reglatr gibi alr. Bir insan srt st yatt zaman, trikspid noktas gs kalnlnn tan olarak % 60 kadar n ksmnda yer alr. Bu yzden, bu nokta sfr basn referans dze

Pulpa Kapillerler Venz sinsler Ven Arter

yidir.

Verilerin Kan Depolama levi


Blm 14de iaret edildii gibi dolam sistem in deki btn kann yzde 60tan fazlas genellikle sisteik venlerde bulunur. Bu nedenle sklkla, sistemik venlein dolamn kan d ep olan gibi grev yapt sylenir. Vcuttan kan kayb olduu ve arter basnc d meye balad zaman, Blm 18de tartld gi bi, kaotis sinsleri ve dolamn teki basnca du yar blgelerinden basn refleksleri doar; bunlar venlee sem patik sinyaller gndererek kaslmalar n salar ve kan kaybnn neden olduu eksiklik gi derilmi olur. Gerekten de, total kan hacm inin yzde 2 0 kadarnn kaybndan sonra bile, ven siste minin bu deiken deposu nedeniyle dolam sis temi hem en hem en normal ekilde fonksiyonunu srdrr. zel Kan D ep o la r. D olam sistem inin baz blgeleri o kadar genitir ki, zel olarak buralara "kan d e p o la n ad verilir. Bunlar yle sralana b ilird i) bazen dolam a 1 0 0 m kan verecek ka dar kaslabilen d a la k , (2 ) dolam a bir ka yz m ililitre kan verebilen karaci er sinsleri (3) 300 l kadar kan verebilen byk a bd o in a l venler, (4) yine birka yz m ililitre kan salayan deri a l tn d a k i venz pleksiisler. Kalp ve akcierler sistemik ven depo sistem inin paralar deildir ama, kan deposu olarak dnlmelidir. rnein kalp sem patik stim lasyo srasnda hacm ini kl terek 50-100 m kan dolam a verir, pulm oner basn ok dt zam an akcierler de 1 0 0 - 2 0 0 m ile dolam a katkda bulunur. Bir Alyuvar D eposu Olarak Dalak. ekil 15-13de grld gibi, dalakta kann depoland iki alan bulunur; venz sinsler ve pulpa. Kk damarlar dorudan venz sinslere alr ve bu sinsler de ayn venz sistem in herhangi bir blmnde ol duu gibi genileyerek byk miktarda kan depo larlar. Dalak pulpasnda kapillerler o kadar geirgen dir ki; btn kan, krnz pulpay oluturmak ze re kapiller duvardan tabekl ana gei gsterir.
Dalan fonksiyonel yaplar (Bloom ve Fawsetten modifiye edilmitir. ATextbook of Histology 10 th ed Philadelphia, VVB Saunders Company 1975.

Alyuvarlar tabekller tarafndan yakalanrken, plazma venz sinslere ve oradan da tekrar genel dolama geri dner. Sem patik sinir sistem i uyar lp dalakta veya dalak dam arlarnda kontaksiyona neden olduunda, dalan byk miktarlarda ekstra alyuvar ihtiva eden zel bir deposu olan kr mz pulpa bu ekstra alyuvarlar genel dolam a gnderir. Aa snf hayvanlarda depolanan bu ekstra alyuvar hcreleri insanlara oranla olduka fazla olmakla beraber insanda 50 m lye varabilen miktarlarda dolam a salnabilen konsantre alyu var hcreleri kan hem atokrit deerini % l - 2 ora nnda ykseltebilir. Dalak pulpasnn akyuvarlarn birikerek toplan d dier blgesine beyaz pu lpa denir. Burada re tilen lenfoid hcreler lenf dmlerindeki lenfoid hcrelerin benzeridir. Bu hcreler Blm 3 4 de a n latlan im mun sistem in bir paasdrlar. Dalan Kan Temizleme Fonksiyonu-Yal Hcrele rin Uzaklatrlmas. Kan sinslere girmeden nce, da lak pulpasmdan geerken skmaktadr. Bu nedenle, frajil eritrositlerin bu travmaya dayanamyacaklar beklenir. Bylece vcutta ypranan birok eritrositle rin lm dalakta olmaktadr. Hcreler paralandk tan sonra hemoglobin aa kar ve hcre stromas dalan retikloedotelyal hcreleri tarafndan sindi rilir. Dalan Retikloendotelyal Hcreleri. Dalan pulpas birok byk, fagositik retikloendotelyal hcreler ie rir, venz sinslerin eperinde de benzer hcreler bu lunmaktadr. Bu hcreler karacierin venz sinslerin de olduu gibi, bir temizleme sistemi olutururlar. Kan enfeksiyon ajanlaryla istila edildii zaman, dalan reti kloendotelyal hcreleri, artk maddeleri, bakteri, para zit vb. etkenleri hzla uzaklatrrlar. Keza birok enfek siyon durumunda dalak, aynen lenf dmleri gibi ge nileyerek, temizleme fonksiyonunu daha etkin bir e kilde srdrr.

BLM 15 Damarlarn Gerilebilme Yetenei, Arteryel ve Venz Sistemlerin Fonksiyonlar

161

REFERANSLAR
B u ck cy JC Jr. G affney FA , Lane I.D . et al: Central venous pressure in space. J Appl Physiol 8 1 :1 9 , 1996. Chang J B , Prasad K , Olsen E A : T extb oo k o f A ngiology. New Y o rk: Springer, 1998. D avies PF, Barbee K A , V olin M V , et al: S p a tial relationships in early signaling events o f flow-mediated endothelial m echanotransduction. Annu Rev Physiol 5 9 :5 2 7 . 1997. G oldberg ID, Rosen E M : Regulation o f A ngiogenesis. Basel: Birkhauser, 1997. Gunga HC, R o ck er L, Behn C , et al: Shift w orking in the Chilean Andes ( > 3 , 6 0 0 m) and its influence on erythropoietin and the low-pressure system. J Appl Physiol 8 1 : 84 6 , 1996. Guyton A C : Peripheral circulation. Annu R ev Physiol 2 1 :2 3 9 , 1959. Guyton A C : Arterial Pressure and H yperten sion. Philadelphia: \VB Saunders C o, 1980. Guyton AC, Greganti FP: A physiologic refer ence point for measuring circulation pres sures in the dog particularly venous pres sure. Am J Physiol 1 8 5 :1 3 7 , 1956. Guyton AC, Jo n es C E : Central venous pres sure: physiological significance and clin ical im plications. Am Heart J 8 6 :4 3 1 , 1973. Guyton A C , Jo n es C E , C olem an T G : C ircu la tory Physiology: Cardiac Output and Its Regulation. Philadelphia: W B Saunders C o, 1973. Guyton AC, Jo nes C E, C olem an T G : Evidence for tissue oxygen demand as the m ajor fa c tor causing autoregulation. C irc R es 1 4 :60, 1964. Guyton J R : M echanical control o f smooth m uscle growth. In: Seidel C L , W eisbrodt N W : Hypertrophic Response in Sm ooth M uscle. B o c a Raton: C R C Press, 1987, p 121. H alliday A: An Introduction to V ascular B io l ogy: From Physiology to Pathophysiology. Cam bridge: Cam bridge U niversity Press, 1998. H um m ler E , R o ssier B C : Physiological and pathophysiological role o f the epithelial s o dium channel in the control o f blood pres sure. Kidney B lo od Press R es 1 9 :1 6 0 , 1996. Jaco bsen TN : Sym pathtic reflex regulation o f the peripheral circultion in humans. Danish Med Bull 4 3 :1 2 6 , 1996. Krupski NVC: Review o f V ascular Surgery. Philadelphia: W B Saunders C o, 1994. M ancia G , Om boni S: Ambulatory blood pres sure, blood pressure variability and antihy pertensive treatment. C lin E xp Hyperten 18: 4 4 9 , 1996. M ohrm an D E , H eller L J: C ard iovascu lar Phys iology. New Y ork: M cG raw -H ill, 1997. M onos E , B e rcz i V , Nadasy G : L o ca l control o f veins: b iom ech an ical, m etab o lic, and hu moral aspects. Physiol R ev 7 5 :6 1 1 , 1995. N iles J L : Antineutrophil cytoplasm ic antibod ies in the classification o f vasculitis. Annu Rev Med 4 7 :3 0 3 , 1996. Notarius C F , M agder S : C entral venous pres sure during exercise: role o f m uscle pump. Can J Physiol Pharm acol 7 4 :6 4 7 . 1996. Pohl U, deW it C : Interaction o f nitric oxide with m yogenic and adrenergic vasoconstric tor processes in the control o f m icrocirculatory blood flow. Pflugers A rch 4 3 2 :R 1 0 7 , 1996. f Rothe C F : M ean circulatory' filling pressure: its m eaning and m easurem ent. J Appl Physiol 7 4 :4 9 9 , 1993. Schw inn D A : New A dvances in V ascu lar B io l ogy and M o lecu lar C ardiovascular M edi cine. Baltim ore: W illiam s & W ilkin s, 1998. Strandness D E , van B red a A : V ascular D is eases: S u rgical and Interventional Therapy. New Y ork: Churchill Livin gston e, 1994. Tow nsend R R , Ford V : A m bulatory blood pressure m onitoring: com in g o f age in nephrology. J Am S o c Nephrol 7 :2 2 7 9 , 1996.

Mikrodolam ve Lenfatik Sistem: Kapiller Sv Deiimi, Intertisyel Sv ve Lenf Akm

Mikrosiklasyon, dolamn en nemli fonksiyonu olan besin m addelerinin d oku lara tanm as ve hcresel atklarn uzaklatrlm as ilevini grr. Kk arteiyoller her bir doku alanna giden kan akmn kontrol ederken, dokulardaki lokal faktr ler arteriyollerin apn kontrol eder. Bu nedenle genellikle her dokunun, kendi ihtiyalarna gre kan akmn belirledii kabul edilmektedir. Bu ko nu detaylar ile 17. Blmde tartlmtr. Kapillerler geirgenlii fazla, tek sra endotel hc relerinden olumu, ok ince yaplardr. Burada, dokular ve kan arasnda besin m addelerinin ve hcresel atklarn deiimi grlr. Yzey alan 500-700 metre kare (yaklak bir futbol sahasnn sekizde biri kadar) olan yaklak 1 0 milyar kapiller vcudun tmnde bu fonksiyonu yerine getirmek tedir. Gerekte herhangi bir fonksiyonel hcrenin kapillerden 20-30 mikrometreden daha uzak olm a s enderdir. Bu blmn amac, maddelerin kan ve intertisyel sv arasnda deiimini ve zellikle kan ve intetisyel sv arasnda kapiller duvardan transfer olan sv hacm ini etkileyen faktrleri tartmaktr.

nal arteriyoller) ise sreklilik gsteren bir kas tabakas ile evrili deildirler, ancak ekil 16-1de byk siyah lekeler olarak gsterilen ara noktalarda, dz kas lifleri tarafn dan evrilmilerdir. Gerek kapillerlerin metarteriyollerden kt nokta larda kapillerin genellikle dz kas lifleri tarafndan ev relendii grlr. Bu yapya prekapiller sfmkter'ler ad verilmektedir. Sfinkter, kapillerlerin giriini kapayp aabilir. Veniiller, arteriyollerde ok daha byk damarlardr ve kas tabakalar da arteriyollere gre daha incedir. An cak burada hatrlanmas gereken nokta venllerin iin deki basncn arteriyollere gre daha az olduudur. Bylece veniiller zayf kas yaplarna karn nemli miktarda kaslma gsterebilirler. Kapiller yataktaki tipik dzenlenme vcudun btn ksmlarnda grlmeyebilir. Ancak benzer yaplanmala rn amac ayndr. En nemlisi metarteiyollerin (eer bulunuyorsa prekapiller sfnkterlerin) bulunduklar do ku ile ok yakn bir ilikide olmalardr. Bu sayede doku lardaki lokal deiiklikler (besin maddelerinin konsant rasyonu, metabolik son rnler, hidrojen iyonlar, vb) metarteriyoller zerinde direkt etki gstererek dokudaki kan akmn her dakika kontrol edebilir. Kapiller Duvarn Yaps. ekil 16-2, zellikle kas ve ba dokusu olmak zere vcudun birok orga nnda bulunan tipik bir kapiller duvarn ultramikoskopik yapsn gstermektedir. Grld gibi damar duvar dardan bir bazal m em bran ile ev relenmi tek sra endotel hcrelerinden olum ak tadr. Duvarn total kalnl 0.5 mikrometredir. 4-9 mikrometre olan kapiller ap ancak krmz kan hcrelerinin veya dier kan hcrelerinin srt nerek geebilmesi iin yeterlidir. Kapiller M em brandaki "Porlar". ekil 16-2ye bakldnda kapillerin i ksm ile dn birbirine balayan iki kk geit grlecektir. Bunlardan bir tanesi, komu endotel hcreleri arasnda bulu nan ve olduka dar olan hcreler aras yarktr. Bu yarklardan her biri endotel hcrelerini bir arada tutan ksa protein uzantlar tarafndan periyodik olarak kesilmekte ancak her bir uzant ksa bir m e safeden sonra krlmaktadr. Bylece krlan uzant larn arasndan sv geii gerekleebilir. Yarkporlar normalde ald yaklak olarak 6-7 n an o metre (60-70 angstrom) olan, olduka uniform bir

Mikrodolam ve Kapiller Sistemin Yaps


Her organn nikrosirktilasyonu bu organn zel gereksi nimlerini karlamak zere organize olmutur. Genelde organa giren her besleyici arter alt ile sekiz kez dallan ma gsterdikten sonra arteriyol olarak adlandrlacak ka dar klr ve genellikle i ap 2 0 mikrometreden daha kk hale gelir, daha sonra arteriyoller iki ile be kez dallanp kan kapillerlere ulatrdklar u noktalarda 5-9 mikrometre apna inerler. ekil 16-1, mezenterik kapiller yatakta kann kapiller lere arteriyol ile girip veniil ile terkediii gstermekle dir. Arteriyolden gelen kan baz fizyologlar tarafndan terminal arteryol de denilen netarteriyollere gemekte dir. Metarteriyoller arteriyoller ile kapillerler aras bir ya pya sahiptir. Metarteryol terk eden kann bir ksm b yk ve ncelikli kanallar denen kapillerlere, bir ksm ise kk olduu iin gerek kapiller olarak adlandrlan ka pillerlere girer. Kan, kapilleieri getikten sonra venle girer ve genel dolama katlr. Arteriyoller gelimi kas yaps ierdikleri iin aplar n byk oranda deitirebilirler. Metarteriyoller (termi
162

BLM 16 Kapiller Sv Deiimi, interstsyel Sv ve Lenf Akm

IGJ

Baz Organ Kapillerlerinde Grlen zel Por Tiple ri. Organlarn kapillerlerinde bulunan por sistemi orga
nn spesifik gereksinmelerini karlamak zere farkllk lar gsterebilmektedir. Bunlardan bazlar: 1. Beyinde endotel hcreleri arasndaki sk balant lar (tight junetions) sadece kk molekllerin beyin dokusuna geiine izin verir. 2. Karacierde tamamen tersi bir durum sz konusu dur. Kapiller endotel hcreleri arasndaki yarklar geni bir aklk gsterdii iin plazmada erimi halde bulu nan btn maddeler (plazma proteinleri de dahil olmak zere) kandan rahatlkla karacier intertisyel aralna geebilir. Barsak kapillerlerdeki porlar ise kas ve karacier do kusu arasnda bir yer almaktadr. 3. Bbrein glomeriiler yumanda bulunan ok say da kk oval pencereler; endotel hcresini ortadan penetre ederek byk miktarda maddenin endotel hcre leri arasndaki yarklardan gemeden glomerlerden filt re olmasn salar.

EKL 16- 1
Mezenterik kapiller yatan yaps. (Zweifach: Factors Regulating Blood Pressure. New York, Josiah Macy, Jr., Foundation, 1950).

yap gsterirler. Bu aklk bir protein molekl olan albuminin apndan biraz daha kktr. Endotel hcreleri arasndaki yarklar sadece hc re kenarlarnda bulunduu iin kapillerlerin total yzey alannn 1 /1 0 0 0 ninden daha fazlasn olu turmaz. Ancak su molekllerinin, suda eriyen bir ok dier iyonlarn ve maddelerin termal hareketi ok hzl olduu iin, bu maddeler "yark porlar vastasyla kapillerlerin ii ve d arasndan kolay lkla diffze olabilirler. Endotel hcrelerindeki dier/bir oluum da ok sayda bulunan kk plazm alem m al vezikllerdir. Bunlar hcrenin bir yznde oluan ve az miktar larda plazma veya ekstraseller svy iine alabilen kk paketikledir. Daha sonra endotel hcresi boyunca yavaa hareket ederler. Ayn zamanda ba z vezikllein ekil 16-2de gsterildii gibi membran boyunca dizilip vezikler bir kanal oluturduk lar da dnlmektedir. Ancak laboratuar hayvan larnda yaplan dikkatli almalar plazmalemmal vezikllein kapiller duvardan madde transportunda kk bir rol oynadn dndrmektedir.

KAPLLERLERDE KAN AKIM IVAZOM OSYON


Kan, kapillerlerden genellikle srekli bir ekilde ak maz. Bunun yerine her saniye veya daldkada bir, aralkl olarak akar veya akm durur. Bu aralkl ola ya m etarteriyollein ve prekapiller sfinkterlerin (bazen ok dk arteriyollerin de) aralkl kasl mas anlam na gelen vazomosyon ad verilir. Vazom osyonun Reglasyonu. Bugne kadar yaplan alm alarn sonular m etarteriyollerin ve prekapiller sfinkterlerin alp kapanm a dere cesini belirleyen en nem li faktrn, dokudaki oksijen konsantrasyonu olduunu gsterm itir. Oksijen kullanm fazlalatnda kan akm na izin veren aralkl periyodlar daha sk grlr, ve her bir periyodun sresi uzar. Bu olay dokuya daha fazla miktarda oksijen (ayn zam anda besin m ad deleri) tanm asn salar. Kan akmn belirleyen bu etki ve bunun gibi dier faktrler blm 17de tartlmtr.

Endotel hcre

Kapiller Sistemin Ortalama Fonksiyonu


V'
Vezikler kanal Plazmalemmal vezikler \ '

'

v'/ /

/.\ \ : P
: . nterselller yark Bazal membran

EKL 1 6 - 2
Kapiller duvarn yaps. Komu endotel hcreleri arasndaki interselller yarklara dikkat ediniz; birok suda eriyebilen maddenin kapiller membrandan bu yark aracl ile diffze olduuna inanlmaktadr.

Kapiller sistem deki kan akmnn aralkl olm asna karn, fonksiyonun tam am dnldnde do kularda ok sayda kapiller olduu iin ortalam a bir fonksiyondan bahsedilebilir. Bu nedenle, ka piller yataktaki ortakln a kan akn hz, orta lam a ka p iller basnc, ve m addelerin kapillerlerdeki kandan evre intertisyel svya ortalam a gei h zndan sz edilir. Bu blm n kalan ksm nda bu ortalam a deerler dikkate alnacaktr. Ancak o rta lam a deerlerin gerekte milyarlarca bam sz kapillerin fonksiyonu olduu, herbirinin dokularda ki lokal deiikliklere bal olarak alt unutul mamaldr.

164

NTE IV Dolam

KAN VE NTERSTSYEL SIVI ARASIN DA BESNLERN VE DER MADDELERN DEM Kapiller Membrandan Difzyon
Maddelerin plazma ile interstisyel sv arasndaki geiini salayan en nemli yol difzyodur. ekil 16-3, kann kapiller boyunca geii srasnda ok sayda su m oleklnn ve erimi partikln kapil ler duvar boyunca ileri-geri difze olduunu ve bu srada interstisyel sv ile plazmann srekli bir e kilde kartn gstermektedir. Difzyon su m ole kllerinin ve erimi m addelerin termal hareketin den meydana gelmektedir. Faikl partikller nce bir ynde hareket etm ekte daha sonra farkl yne hareket etmeye balayarak rastlantrsal bir ekilde her ynde ilerlemektedir. Yada Eriyebilen M ad d eler D irekt Olarak Ka piller Endotel Hcre M em branndan Difze Olabilir. Eer bir madde yada eriyebilir zellikte ise porlardan gem ek zorunda kalmadan direkt olarak kapiller hcre m em branndan geebilir. Bu tr maddeler arasnda zellikle oksijen ve karbon dioksid saylabilir. Bu maddeler kapiller membra11111 btn alanlarndan geebildii iin kapiller mem brandan transport hzlar sodyum iyonlar ve glikoz gibi yada erimeyen birok maddeye gre ok daha fazladr. Suda Eriyen M addeler Sadece Kapiller Membrandaki Hcreler Aras Porlardan Diffze Olabi lir. Dokunun ihtiyac olan birok madde suda eriye bilir zellik gsterdii iin endotel hcrelerinin Iipid zellikteki membranlarmdan geemez. Bu tr mad deler arasnda su molekllerinin kendisi, sodyum

iyonlar, klor iyonlar, ve glikoz saylabilir. Endotel hcreleri arasndaki yarklarn kapiller yzey alan nn 1 /1 0 0 0 inden daha fazla yer tutmamasna kar n, yarklardaki molekllerin termal hareketi ok fazla olduu iin bu ok kk alan bile su ve suda eriyebilir maddelerin nemli oranda yark-porlardan diffze olabilmesine olanak verir. Su moleklle rinin kapiller membrandan diffzyonunun, kop il

lerden lineer bir ekilde akan plazm ann ak hzn dan 80 kat fazla olm as bu m addelerin diffiizyon h z hakknda fik ir verebilir. Bu olay, plazmann tm
kapiller boyunca ilerlemeden nce plazmann su ksmnn intertisyel svnn suyu ile 80 kez deitii ni gstermektedir.

Porlardan Geite Molekler Bykln Etkisi.


Kapillerlerdeki hcreler aras yak-porlarm geni lii 6-7 nanometredir. Bu genilik, kapiller porlar dan geen en kk molekl olan su m olekln den 20 kat daha byktr. Dier taraftan, plazma proteinlerinin ap porlar geniliinden biraz da ha byktr. Sodyum iyonlar, klor iyonlar, glikoz, ve re gibi dier molekllerin ap bu iki rnein ortasnda yer almaktadr. Bu nedenle deiik m ad delerin kapiller por p erm eabilitelei m olekler aplarna gre deimektedir. Tablo 16-1, genelde kapiller m em brandan gei yapan maddelerin kastaki latif kapiller por pemeabilitelerini gstermektedir. Tabloda glikoz m o leklnn pereabilitesi su moleklne gre 0 . 6 kat olarak grlrken, albumin moleklnn permeabilitesi ok az, suya geirgenliin 1 0 0 0 de l i kadar gzkmektedir. Bu konuda dikkat edilmesi gereken nokta, dei ik doku kapillelerinin perm eabilite karakteris tiklerinin de ok farkl olabileceidir. rnein ka racier kapiller sinzoidlerinin perm eabilitesi ok fazla olduundan plazm a proteinleri bile, su ve dier maddeler gibi kapiller duvar kolaylkla ge ebilmektedir. Ayrca bbrek glom erular kapilleleinin suya geirgenlii, kas kapilleiei ile kar latrldnda 500 kat daha fazla olm akla beraber glomerular ve kas kapillerlerinin proteine geir genlii yaklak ayndr. Baz dokularn perm eabilitesinin dierlerinden neden daha fazla olduu

Arteryel u

Kan kapilleri

Venz u

TABLO 16- 1 Farkl Byklkteki M olekllerin Kas K ap ille r Porlarndaki Greceli Perm eabilitelei
M adde Su NaCl re Glikoz Sukroz Inlin M iyoglobin H em aglobin Albumin M olekler Arlk 18 58.5 60 180 342 5,000 17,600 68,000 69,000 Perm eabilite 1.00 0.96 0.8 0.6 0.4 0.2 0.03 0.01 0.001

E K L 1 6 - 3
Sv molekllerinin ve erimi maddelerin kapiller ve interstisyel sv arasndaki difzyonu.

Pappenheimer, Physiol. Rev., 33:387, 1953den modifiye edil mitir.

BLM 16 Kapiller Sv Deiimi, interstisyel Sv ve Lenf Akm

165

bu blm n ilerleyen ksmlarnda daha net bir ekilde anlalacaktr. Buna rnek olarak karaci erde, kan ve karacier parankimal hcreleri ara snda byk miktarda grlen madde alverii veya bbrein idrar oluumu iin bol sv filtasyonuna ihtiyac gsterilebilir. Konstrasyon Farknn Kapiller Mem bran Bo yunca Grlen N e t Difzyona Etkisi. Bir m ad denin herhangi br m em bran boyunca net difzyon hz m em brann iki tarafndaki konsantrasyon fa r k la r ile doru orantldr. Bu olay, kapiller m em brann iki tarafndaki konsantrasyon fark ne kadar bykse m em brann bir tarafna doru net madde hareketinin de o kadar byk olacan gs terir. Normalde kandaki oksijen konsantrasyonu interstisyel svdan daha byktr. Bu nedenle b yk miktarda oksijen kandan interstisyel svya ge ebilir. Bu olayn tersi de grlr. Yani, karbon dioksidin dokularda kana gre daha yksek konsant rasyonda olm as karbon dioksidin dokulardan uzaklatrlarak kana gemesini salar. Dokularn beslenm esi iin nemli olan birok maddenin kapiller m em bran boyunca diffzyo hz ok fazla olduu iin kk bir konsantrasyon fark bile plazma ve intertisyel sv arasnda nor malden fazla madde geii iin yeterli olur. rne in kapillerlerin hem en dndaki intertisyel svnn oksijen konsantrasyonu muhtem elen kan plazma sndaki konsantrasyonundan % 1 orannda azdr. Ancak % 1lik fark bile doku metabolizmas iin ge rekli olan btn oksijenin kandan intertisyel aral a gem esi iin yetelidir.
S erb est sv veziklleri Proteoglikan filamentler

Interssyumm yaps. Proteoglikan filamentler kollagen lif demetlerinin arasn doldurmaktadr. Serbest sv veziklleri ve kk miktarda serbest sv birikintileri grlmektedir.

NTERSTSYUM VE NTERSTSYEL SIVI


Vcudun yaklak altda birini interstisym ola rak adlandrlan hcreler aras boluk olutur maktadr. Bu boluklardaki svya interstisyel sv ad verilir. nterstisyumun yaps ekil 16-4te gsterilmitir. nterstisym iki temel tip kat (solid) yap ierm ek tedir. 1 - kollagen lif demetleri ve 2 - proteoglika filamentler. Kollagen lif demetleri interstisym iin de uzun mesafeler boyunca uzanr. Bunlar olduka salam ve bu nedenle dokularn skln yani geim -direncinin byk bir ksmm salayan yaplar dr. Dier taraftan proteoglikan filamentler yzde 9 8 i hyalonik asid, yzde 2 si proteinden oluan, ok ince kvrk molekllerdir. Bu molekller o ka dar incedir ki kmikroskopu ile grlemezler hat ta elektron mikroskopu ile bile gsterilmeleri zor dur. Bunlar ok ince retikler filamenterleden olu an ve "fra-kir olarak adlandrlan bir yap olu tururlar. nterstisyel "Jel". ntestisyumdaki sv, filtasyon veya diffzyon yolu ile kapillelerden gelmek tedir. Proteinler kapiller duvarlardan kolaylkla d-

ar kamad iin interstisyel svnn ierii, pro teinleri ok daha az miktarda ierm esi dnda plazma ile ayndr. nterstisyel sv proteoglikan filam entlein arasndaki ok kk boluklar iinde hapis olmu durumdadr. Proteoglikan filam entler ve onlarn iinde hapis olmu sv, je l zellii gs terdii iin doku jeli olarak adlandrlmaktadr. Proteoglikan filamentlerin fazla sayda olmas nedeniyle svnn doku jeli iinden akm as zordur. Bunun yerme, byk saydaki molekllerin bera berce hareket etmesinden ok molekllerin kinetik hareketlilii nedeniyle br yerden dier yere doru diffiize olmas sz konusudur. Jeldeki diffzyon hz serbest svdaki diffzyonun yaklak yzde 95-99u oranndadr. Kapillerler ile hcreler arasndaki ksa mesafede grlen bu diffzyon sadece su m olekllerinin deil elektrolit ler, hcresel atklar, oksijen, karbon dioksid gibi e itli maddelerin de interstisyumdan hzl bir ekil de geiini salar. nterstisyum daki "S e rb es t" Sv. Her n e kadar norm ald e interstisyum daki sv n n ta m a m n a yakn doku jeli iinde hapis olm u durum da ise de proteoglikan filam entlerden bam sz, bu n e denle de serbest olarak akabilen k iik sv vezikiilleri ve sv dereciklerin e rastlanabilir. D ola ma bir boya enjekte edildiinde bu boyann interstisyum boyunca ilerliyerek h crelerin yzleri ve kollagen lifler boyunca uzanan kk sv b iri kintilerine ulat grlr. N orm al dokulardaki serbest sv m iktar azdr ve genellikle yzde l i gem ez. Ancak dokuda dem geliirse bu serbest

sv derecikleri ve vezikller a n o rm a l bir ek ild e genileyerek, svnn yars veya yardan fazlas
p roteoglik an fila m en tlerd en b a m sz olarak akan sv haline gelebilir.

166

NTE IV Dolam

PLAZMA VE NTERSTSYEL SIVI PROTENLER PLAZMA VE NTERS TSYEL SIVI HACMLERN BELR LEMEDE ZELLKLE NEMLDR
Kapilleier iindeki basn, sv ve iinde znen maddelerin kapiller porlarda geerek intestisyel arala gem esini salar. Bu olaya zt olarak, plaz m a proteinleri tarafndan meydana getirilen ozrnotik basn (kolloid osmotik basn olaakda adlan drlr) svlarn intestisyel alanlardan kana osmoz yolu ile geiini salar. Bu osmotik basn, nemli miktarda sv volmnn kandan interstisyel alana kaybn engeller. Ayn ekilde nemli olan bir dier sistem de interstisyel alanlara szan kk m iktar lardaki proteinlerin dolama geri dndrtilmesini salayan lenfatik sistemdir. Bu blmn kalan k smlarnda bu etkilerin plazma ve interstisyel sv volmlerini nasl kontrol ettii tartlacaktr. Kapiller Membrandan Sv Geiini Belirleyen Drt Ana Etken. ekil 16-5 svnn kandan interstis yel svya doru mu yoksa ters ynde mi akacan be lirleyen drt ana gc gstermektedir. Bu glere ilk defa bu drt ana etkenin nemini gsteren bilim ada m olduu iin Starling gleri ad verilir. Bu gler:
1. K apiller basn (Fk), svya kapiller m e m b ran d an d ary a do ru iten g. 2. interstisyel sun basnc (Pis), pozitif olduu zam an svy in terstisy u m d an kapiller m em b ran n iine iten, n e g atif olduu za m a n ise ters yn de hareketlendiren g. 3. Plazm a kolloid osm otik basnc (np), kapiller m e m b ran dan ieriye doru sv osm o zu n a neden olan g. 4. nterstisyel sv kolloid osm otik basnc (FTis), u a nn kapiller m e m b ra n d an dar o sm ozu n u salayan g.

B arsak

Arteryel basn Venz basn

100 50 0 Arteryel basn - Venz basn

E K L 16 - 6
Kapiller basncn lmnde izogravimetrik metod.

m ikropipetle kam ile edilerek, ortalam a kapiller b a sncn yaklak olarak 25 mmHg olarak lld ve (2 ) kapiller basncnn fonksiyonel olarak indirekt llp yaklak 17 mHg olarak saptand yntemlerdir.
Kapiller Basncn Mikropipet Yntemi ile l m. Kapiller basnc kanlasyon yntemi ile lmek iin mikoskopik bir cam pipet dorudan kapillerin iine sokulur ve basn uygun bir mikomanometre sistemi ile kaydedilir. Bu yntem kullanlarak hayvan dokularnda ve insan trnak dibindeki byk kapilleierde lmler yaplmtr. Bu lmler ile kapil lerlerin arteriyel ularnda 30-40 mmHg, venz ula rnda 10-15 mmHg, orta ksmlarnda ise yaklak 25 mml-Ig deerleri elde edilmitir. Kapiller Basncn zogravim etrik M e to d le ndirekt "Fonksiyonel" lm. ekil 16-6, ka piller basncn indirekt olarak, izogravim etrik yn tem ile lmn gstermektedir. ekil, gravimetrik bir teraziye yerletirilen ince barsak segm entini gstermektedir. Basan kan ile tansfzyonu sa lanmtr. A teryel basn azaltldnda buna bal olarak kapiller basnta da azalma meydana gel mekte bu olay, plazma proteinlerinin osm otik b a snc nedeniyle barsak duvarndan sv absorpsiyonuna izin verip barsak arln azaltmaktadr. So nuta terazinin ibresinde ani bir deime grl mektedir. Barsak arlnda meydana gelen bu azalmay engellemek iin a teryel bastf. azalma ile meydana gelen deiiklii kom panse edecek oranda venz basn artrlmaktadr. Dier bir de

imdi bu glerin her birini daha ayrntl tarta biliriz.

Kapiller Basn
Kapiller basnc lm ek iin iki deneysel yntem kullanlmtr. Bunlar: (1) kapillerlerin direkt olarak

Kapiller basn (Pk)

Plazma kolloid \ osmotik basnc \ (np)

J___ l - j
nterstisyel sv basnc (Pis)

nterstisyel sv kolloid osmotik

. i

(Ilii)

E K L 1 6 - 5
Membrandaki porlardan svnn kapiller membrandan dar veya ieri itilmesine etkili olan sv basnc ve kolloid osmotik basn gleri.

BLM 16 Kapiller Sv Deiimi, nterstisyel Sv ve Lenf A ! rn

137

yile arteyel basn azaltlp venz basn artrlr ken kapiller basn sabit kalmaktadr (organ arl nda deiim olmad iin). eklin aa blmnde barsak arlndaki de iimleri tam am en etkisiz hale getiren arteyel ve venz basn deiiklikleri gsterilmitir. Arteryel ve venz izgiler birbirini 17 mmHg deerinde kes mektedir. Bu nedenle kapiller basncn 17 mmHg dzeyinde olmas gerekir. Aksi takdirde kapiller du var boyunca sv fltrasyonu veya absorpsiyonu g rlecektir. Sonu olarak, fonksiyonel kapiller ba sn deeri ortalama 17 mmHgdr. Fonksiyonel Kapiller Basncn Mikropipet Ynte mi ile llen Deerden Daha Az Olmasnn N e deni. Yukarda anlalan iki modelin ayn kapiller ba sn deerlerini vermedii aktr. zogravimetrik yn tem, svnn kapillerleden dar veya ieri girmesini salayan tm glerin dengesini gstermektedir. Bu gler arasndaki denge normal durumu gsterdii iin ortalama fonksiyonel kapiller basn izogravinetrik yntem ile llen basnca yakn olmaldr. Bu nedenle gerek fonksiyonel kapiller basncn yaklak 17 mmHg olduuna inanlmaktadr. Kanlasyon ynteminin neden daha yksek deer leri verdiini aklamak kolaydr. En nemli neden, bu tr lmlerin kann, ak olan arteryel utan ka piller iine aktif olarak akabildii kapillerlerde yapl masdr. Ancak daha nceki tartmadan da hatrla naca gibi normal vazomosyon siklusunun byk bir blmnde metarteriyoller ve prekapiller sfinkterler kapaldr. Bu durumda kapal olan blgenin ile risindeki basncn kapillerin venz ucundaki basmca eit olmas gerekir (yaklak 10 mmHg). Yani kapiller ii ortalama basn deerleri belirli bir zaman dilimi iinde dnldnde, fonksiyonel ortalama kapil ler basncn, kapillerlein arteryel ucundan ziyade ve nz ucundaki basmca yakn olmas beklenir. Fonksiyonel kapiller basncn kanlasyonla l len deerlerden daha dk olmasnn iki farkl n e deni daha vardr. Bunlardan birincisi, venz kapillerlerin arteryel kapillerlere gre ok daha fazla sa yda olmasdr. kincisi, venz kapillerlerlerin pem eabilitesinin arteryel kapillerlere gre birka kat daha fazla olmasdr. Bu ilave iki neden fonksiyonel kapiller basncn neden daha dk deerlerde ol duunun anlalmasn kolaylatrmaktadr.

Mikropipet Kullanlarak nterstisyel Sv Basncnn llmesi. Kapiller b asn c lm ek iin ku llanlan mikropipetin benzeri, interstisyel sv basn cn n l m n d e de kullanlabilir. M ikropipetin ucu yaklak 1 m ikrom etre a p n da olm akla b erab er bu ap interstisyum daki proteoglikan filam entlerin arasn d aki b olu k lard an en az 20 kat daha byktr. Bu neden le llen b asn m uh tem elen serb est sv topluluklarnn basncdr. M ikropipet yn tem i ku llan lm as ile eld e edilen ilk l m ler -1 ile +2 m m H g a ra sm d a d e im i an c a k g e n e l likle pozitif deerler bu lu n m u tu r. Bu l m y n tem i ile den eyim kazan ldk a o rta la m a deerlerin -2 m m H g d zeyinde olduu, gevek d o ku lard a ise atm o sfe rik b a s n tan b iraz d ah a az deerler b u lu n d u u o rta y a km tr.

i Bo Delikli Kapsller Kullanlarak Serbest nter stisyel Sv Basncnn lm. ekil 16-7de g sterilen
intertisyel sv b asn cn n idirekt y n tem le lm ile mi u ekilde aklanabilir. zerin de yaklak yz k ad ar delik ieren ii b o p lastik bir k a p s l dok u iin e im p la n te edilir ve cerrahi y aran n iyilem esi iin yaklak 1 ay beklenir. Bu sren in so n u n d a doku ieriye d o ru b y yerek kap s l n i yzn sarar. Ayrca ierideki b o lu k la biriken sv interstisyel sv ile kavite i in d e se rb e st e gidip gelebilecek ekilde deliklerden geebilir. Bu n e denle kavitenin iindeki se rb e st svnn b asn c in te rstis yel sv b asn cn a eit olm aldr. D eriden ve k ap s l z e rindeki deliklerden b irin d en geerek k a p s l iin e so k u lan bir ine ve uygun b ir m a n o m e tre ku llan larak b asn llr. Bu yn tem ku llan larak ap 2 cm olan k a p s lle r ile y aplan l m ler n orm al gevek derialt d o k u lard a 6m m H g gibi bir deerin b u lu n m asn sa lam tr. A ncak d ah a kk kaps ller ile y aplan l m ler m ik rop ip et yn tem i ile y aplan l m lere b en zer ek ild e -2 m m H g deerin e yakn deerlerin b u lu n m asn a yol am tr.

Pamuk Fitillerin Dokuya Yerletirilmesi ile Serbest nterstisyel Sv Basncnn lm. Bir dier yn tem ise
bir teflon tbiin hazrlanp (iine iki ucun dan darya ka cak ekilde yaklak sekiz pam u k lifin yerletirilm esinden sonra) doku iine im plante edilm esi ile uygulanm aktadr. Pam uk lifleri fitil gibi dar uzandklar iin evredeki doku svlar ile rahata ilikiye geip interstisyel sv basncn teflon tbn iine iletmektedir. M anom etrik lm ler ile bu basncn llm esi kolaydr. Bu teknik kullanlarak gev ek derialt dokuda yaplan lm ler de -1, -3 m m H g gibi negatif deerler elde edilmitir.

Deri

mplante edilen kapsl

Kan damarlar

nterstisyel Sv Basnc
Kapiller basn lm yntemlerinde olduu gibi in terstisyel sv basncnn da llmesinde deiik yn temler kullanlmaktadr. Bu lm sonular arasmda az da olsa farkllklar grlse de genelde atmosferik basntan birka milimetre civa dk deerler bulun maktadr. Buna negatif interstisyel sv basnc denir. En sk kullanlan yntemler arasnda (1) mikropipet kullanlarak dokularn direkt kaniasyonu, (2 ) delikli kapsllerin dokuya implante edilmesi yntemi ile ba sncn lm, ve (3) doku iine yerletirilmi pamuk fitiller aracl ile basncm llmesini sayabiliriz.

dolduran sv nterstisyel sv basncnn lmnde perfore kapsl metodu.

168

NTE IV Dolam
dok ulardan sv a b so rb e etm esi iin k a n a en jek te e d il m esi gibi durum lar da ortaya kabilir. Bu d in am ik d e i iklikler kapsl b asn c gerek in terstisy el b asn ile d e n gelen m eden llem ez.

Skca Sarlm Dokulardaki nterstisyel Sv Basnc


Beynin iine yerletii kafatas, bbrekleri saran fibz kapsl, kaslarn evresindeki fibz klf, gzdeki sklera rneklerinde olduu gibi vcuttaki baz dokular sk bir klf ile kaplanmtr. Bu organ larn ounda lm yntemi ne olursa olsun in terstisyel sv basnc genellikle pozitif olarak bu lunmaktadr. Ancak bu interstisyel sv basnlar ou kez evrelerindeki dokularn basnlarndan daha az olarak bulunmaktadr. rnein bir hay vanda beyni saran serebrospinal sv basnc yakla k +10 mmHg deerinde iken beyin interstisyel s v basnc +4 ile + 6 mmHg arasnda deimektedir. Bbreklerde, bbrekleri evreleyen kapsller ba sn ortalama +13 mmHg dzeyinde iken bulunan interstisyel sv basnlar +6 mmHg civarndadr. Eer deri zerindeki basncn atmosferik basnca eit olduu yani sfr basn" olduu dnlrse genel bir kural olarak, normal interstisyel basncn dokunun evresindeki basnca gre birka m ili m etre civa daha negatif olduu sylenebilir.

zet-Gevek Derialt Dokudaki O rtalam a N e g atif nterstisyel Sv Basnc. Yukarda deinilen farkl yntemler birbirine yakn deerler vermekle beraber birok fizyolog arasndaki genel dnce, gevek subkutanz dokudaki gerek interstisyel s v basncnn atmosferik basntan biraz daha az olduudur. Ortalama basn olarak kabul edilen deer yaklak -3 mmHgdr.

N e g a tif Basncn Tem el N e d e n i L e n fa tik S istem in P o m p a la m a Y e te n e id ir


Lenfatik sistem bu blm n daha sonraki ksm la rnda tartlacak olmakla beraber bu sistem in in terstisyel sv basncnn belirlenm esindeki temel roln anlamak zorundayz. Lenfatik sistem ; fazla svy, protein molekllerini, ykm rnlerini ve doku aralndaki dier maddeleri ortadan kald rarak temizleyici" bir sistem olarak ilev grm ek tedir. Sv term inal lenfatik kapillerlere girdiinde dokuda meydana gelen herhangi bir hareket lenfin lenfatik sistem boyunca ilerlem esini ve sonunda dolama katlmasn salar. Eer dokularda ser best sv birikimi olursa bu ekilde doku hareketle ri ile meydana gelen ilerlem e biriken svnn uzak latrlmasn salar. Yaplan aratrmalar, kapillelerden szan sv miktar az olduunda (birok do kuda olduu gibi lenfatik kapillerlerin ve doku h a reketlerinin aralkl olarak negatif basn olutura cak ekilde pom palam a yapp gevek dokularda grlen ortalama negatif basnc (atm osferik ba sntan biraz daha az) oluturabileceini gster mitir. Bahsedilen lenfatik pom palam a sistem inin detaylarndan bu blmn ilerleyen ksmlarnda bahsedilecektir.

Gevek Derialt Dokusundaki Gerek interstisyel Sv Basnc Subatmosferik mi?


nterstisyel sv basn cn n bir ok d ok u d a n egatif o lm a s kavram , in testisy el sv b asn cn n her za m an p o zitif o lm a s h alin de ak lan m as g olan klinik gzlem ler n eden iy le g n d em e gelm itir. Bu gzlem lerden bazlar ylcdir: 1. Eer bir deri gref'i vcud un ibkey bir yzeyine yerletirilecek o lu rsa (rn ein gzn k arlm asn d an so n ra gz ukurun a) deri yerletirilen yere y ap m ad an n ce g re fin altn a sv birikm esi grlr. Ikn a ilave o la rak deri k salm a g sterir ve konkav d u ru m d an u z ak la m a y a alr. Ancak, derin in altn da gelien n e gatif g ieriye doru sv a b so b siy o n u a n eden olurken deriyi tekrar konkav h ale getirir. 2. Skrotum , aksiller b oluk, g zkapan n alt ksm gi bi gevek derialt dokuya byk m iktarlard a sv enjekte e tm ek iin 1 m m H g p ozitif b asn tan d a h a az ycterlidir. Bu ala n lara enjeksiyon y ap ld n d a n o rm ald e in terstis yel b o lu k ta b u lu n an sv m iktarndan 100 kal d a h a faz la m ik tard a sv girebildii h alde p o z itif b asn art yak lak 2 m m lIg dzeyini am am ak tad r. Bu gzlem lerin n em i, sa lam interstisyel lifler ierm eyen dokularn s v b irikim in i cn gelleyem iyecein i g sterm esidir. Bu n e den le, byle bir sv birikim ini engelleyen b ak a m e k a n izm alar bulunm aldr. 3. nterstisyel svlar ile d in am ik bir d en ge h alin d e b u lu n an bir ok doal vcut b o lu u n d ak i se rb e st svnn b asn c n e g a tif olarak llm tr. B un lardan bazlar:

Plazma Kolloid Osmotik Basnc


Plazmadaki Proteinler Kolloid O sm otik Basn ca N eden Olur. Blm 4'deki temel tartm ada sa dece yar geirgen bir zarn porlarndan geem e yen molekl veya iyonlarn osm otik basn olutu rabileceinden bahsedilmiti. Proteinler kapiller membrann porlarn rahatlkla geem eyen erimi maddeler olduklar iin, kapiller m em brandaki os motik basntan sorumlu olan maddelerdir. Bu os motik basnc, hcre zarnda grlen osm otik b a sntan ayrmak iin kolloid osm otik basn veya on kotik basn olarak adlandrrz. Kolloid terimi protein solsyonlarnn gerek molekler sols yonlar olmasna karn kolloid solsyonlara benze tilmesinden kaynaklanmaktadr. (Hcre zarnda grlen osmotik basncn kolloid osm otik b asn tan ayrlabilmesi iin total osm otik basn deyimi kullanlr. Bunun nedeni vcut svlarndaki btn erimi maddelerin hcre zarnda osm otik basn

Intrapleval b oluk: -8 m m H g E klem sinovyal b oluu: -4 ile -6 m m H g E pidural boluk: -4 ile -6 m m H g.


4. n testisyel sv b asn cn n l m n d e kullanlan im p lan tc k a p s l yntem i bu b a sn ta m e y d a n a gelen deiiklikleri belirlem ek iin kullanlabilir. Tahm in e d ile b ilecei gibi bu deiiklikleri (1) a teryel b asn cn a r tm a s veya az alm a s, (2) evre doku b olu k larn a sv e n jek si yonu veya (3) k o n san tre kolloid osm otik bir m ad d en in

BLM 16 Kapiller Sv Deiimi, Interstisyel Sv ve Lenf Akm

169

oluturabilmesidir. Kapiller membrandaki porlarn byk olmas nedeniyle bu olay kapiller membran iin geerli deildir). Plazma Kolloid Osmotik Bazmcmn Norma! De erleri. Normal bir insann plazmasndaki kolloid osmotik basn deeri yaklak 28 mmHg dzeyinde dir. Bunun 19 mmHgs erimi haldeki proteinlerden, 9 mmHg ise proteinlerin Donnan etkisi ile tutmu ol duu katyonlardan kaynaklanmaktadr.

testisyel sv arasndaki normal sv deiimini n a sl devam ettirdiini grebiliriz. Kapillerlerin arteyel ularndaki ortalama basn venz uca gre yaklak 15-25 mmHg daha byktr. Bu fark nedeni ile sv kapillerlerin arteryel ularndan filtre olurken venz ulardan kapiller iine geri emil mektedir. Gerekte kk bir miktar sv kapillerlerin arteyel ulardan venz ularna doru doku iinde akmaktadr Bu akmn dinamii yledir. . K ap illerin A rte ry e l Ucundan F iltra sy o n a N eden Olan Glerin Analizi. Kapiller m em b ann a teriyel ucunda etkili olarak kapiller m em branda harekete neden olan ortalam a gler aa da belirtilmitir.
mmHg Svy darya doru iten gler
Kapiller basn N egatif interstisyel serbest sv basnc nterstisyel sv kolloid osm otik basnc DIARIYA TEN GLERN TOPLAM? 30 3 8 41 28 28

Farkl Plazma Proteinlerinin Kolloid Osmotik Basn ca Etkisi. P lazm a protein leri, o rta la m a m olekl arl
69.000 olan alb u m in , 140,000 olan globulin ve 400,000 olan fb rin ojen protein lerin in bir karm dr. Yani bir gram globulin deki m olekl says, 1 gram alb um in in m olekl say sn n yaklak yars kadardr. te y an dan 1 gram fib in ojen , 1 gram alb u m in in m olekl saysnn a l tda birini ierir. B lm 4 de b ah sed ile n osm otik b asn k o n u su n d a d a tartld gibi osm otik b asn erim i h al deki m olekllerin bykl tarafn dan deil m olek lle rin says tarafn dan b elirlenm ekledir. Molekller, ktle leri deil saylar b ak m n d an deerlen dirildiinde, a a daki tab lo n orm al p la z m a d a farkl tiplerdeki p rotein le rin r latif ktlesel k o n san trasy o n lar ile b u n a bal o la rak to p lam p lazm a kolloid o sm o tik b asn c a yaptklar katky g sterm ek tedir.

Svy ieriye dogr ilen gler


Plazm a kolloid osm otik basnc ERYE TEN GLERN TOPLAMI

________ __
A lb um in G lob ulin ler Fibrinoje T oplam

g/dl
4.5 2.5 0.3

____ _

Up (mmHg)
21.8 6.0 0.2

Glerin toplam
Dar eri NET DIARIYA TEN G (ARTERYEL UTA) 41 28 13

7.3

28.0

Yani, p lazm a toplam kolloid osm otik basncnn yaklak yzde 80i album in fraksiyonundan, yzde 20si globulinlerden kaynaklanrken fibrinojenin katks nem sizdir. Ka piller dinam ik asn dan zellikle nem li olan albmindir.

Kapillerin arteryel ucundaki glerin toplam 13 mmHglk net bir filtrasyon basnc ile svy damar dna doru hareket ettirmektedir. 13 mmHg'llk bu filtrasyon basnc akan kan plaz masnn yaklak yzde 0.5inin kapillerlerin arter yel ucundan karak interstisyel arala filtre olm a sna neden olur. Kapillerin Venz Ucundan Grlen Reabsorpsiyonun Analizi. Kapillerlerin venz ucundaki b a sncn dk olmas g dengesinin aada gste rildii gibi absorpsiyon tarafna doru kaymasna neden olur.
mmHg Svy ieriye doru ilen gler
Plazm a kolloid osm otik basnc ER TEN GLERN TOPLAMI 28 28 10 3 8 21 28 21 7

Interstisyel Svnn Kolloid Osmotik Basnc


Her ne kadar ortalama kapiller bir porun bykl plazma proteinlerinin byklnden daha k k ise de, bu btn porlar iin geerli deildir. Bu nedenle kk miktarda da olsa, proteinler porlardan interstisyel arala geerler. Gerekte, interstisyel svnn tmndeki (ortala m a 1 2 litre) toplam protein miktar plazmann iin deki toplam miktardan daha byktr. Bunun n e deni interstisyel sv hacminin plazmaya gre 4 kat daha fazla olmasdr. Bu durumda interstisyel sv daki ortalam a protein konsantrasyonu genellikle plazmadakinin yzde 4 0 veya 3 g/d kadardr. Bu miktardaki proteinin meydana getirdii ortalama kolloid osmotik basn deeri interstisyel svda, yaklak olarak 8 mmHg dr.

Svy darya doru iten gler


Kapiller basn (venz ula) N egatif interstisyel serbest sv basnc nterstisyel sv kolloid osm otik basnc DIARI TEN GLERN TOPLAMI

Glerin toplam
eri Dar

Kapiller Membrandan Sv Hacmi Deiimi


Kapiller m em brada grlen sv hareketini etkileyen eitli faktrler bilindiine gre bunlar bir arada dnerek norm al kapillerlerin plazma ile in-

NET ERYE EKEN G

Yani svnn ieriye doru hareketi iin sonuta si vy kapiller iine iten g (28 mmHg) interstisyel geri emilim gcnden (21 mmHg) daha byktr.

170

NTE IV Dolam

7 mmHglk fark kapillerlerin venz ularndaki reabsorpsiyon basnadr. Bahsedilen reabsopsiyon basnc filtrasyon basncna ge olduka dktr. Ancak venz kapillerlerin arteryel kapillerlere gre sayca daha fazla ve daha geirgen olduu hatrlan maldr. Bu nedenle svnn ieriye hareketini sala mak iin daha az basnca ihtiya vardr. Reabsorpsiyon basnc kapillerlerin arteyel ula rndan filtre olan svnn yaklak onda dokuzunun venz ulardan geri emilimi salar, geriye kalan sv lenfatik damarlar iine akar.

Kapiller Deiimde Starling Dengesi


E.H. Starling'in yzyl nce belirtii gibi normal ko ullar altnda, baz kapillerlerden dar filtre edilen sv miktar ile dier kapillerlerden reabsorbe edi len miktar arasnda eite yakn bir denge vardr. Az miktarda da olsa eitsizlie neden olan sv ise len fatikler yolu ile geri dner. Aadaki tablo Starling dengesinin temelini gs termektedir. Bu tabloda kapillerlerin arteryel ve ve nz ular arasndaki basnlar ortalama bir deer olan fonksiyonel kapiller basn olarak kabul edil mitir. Bu deer 17.3 m m Hg olarak hesaplanmtr.
mmHg Svy darya doru iten ortalam a gler
O rtalam a kapiller b asn N egatif interstisyel se rb est sv basnc nterstisyel sv koiloid osm otik basnc DIARIYA TEN GLERN TOPLAMI 17.3 3.0 8.0 28.3

Filtrasyon sabiti vcudun deiik ksmlar iin da kikada, her bir milimetre civa iin, 1 0 0 gram doku bana filtrasyon hz olarak da ifade edilebilir. Bu durumda filtrasyon sabitinin ortalama bir dokuda yaklak olarak 0.01 l/dak/mmHg/lOO g doku ol duu grlr. Dokular arasnda kapiller sistemlerde ki byk farkllklar nedeni ile filtrasyon sabi faikl dokularda yz kata kadar deiiklikler gsterebilir. Beyin ve kas dokusunda bu deerler ok kk iken derialt dokuda ortalama bir deerde, barsakta fazla, porlarm sayca fazla ve geni olduu karacier ve bbrek glomerllerinde ise ok yksektir. Bu neden le proteinlerin kapiller membrandan pem eabiliteleri de ok fazla deiiklik gstermektedir. Kas dokusu interstisyumundaki protein konsantrasyonu yakla k 1.5 g/dl iken derialt dokuda 2 g/dl, ince barsakta 4 g/dl, karacierde ise 6 g/dl dzeyindedir.

G le rd e k i A n o rm a l D e n g e s iz lik le rin K a p ille r M e m b ra n ze rin e Etkisi


Eer ortalam a kapiller basn 17 m m H g'nn zeri ne karsa svlarn doku iine filtrasyonuna neden olan net g de artar. Ortalama kapiller basnta 20 mmHglk bir art net filtrasyon basncnn 0.3 mmHg deerinden 20.3 mmHgya ykselmesine neden olur. Bu durumda normalde interstisyel ara la filtre olan net svnn miktarnda da 6 8 katlk bir art grlr. Fazla miktarda svnn birikimini engellemek iin lenfatik sistem deki norm al sv aknn 6 8 kat artmas gerekecektir. Bu deer ge nelde lenfatik sistem in tayabilecei miktardan 2 3 kat daha fazladr. Sonuta sv interstisyel alanda birikmeye balayp dem geliir. Tersine, eer kapiller basn ok dk bir dee re inerse net filtrasyon yerine svnn kapiller iine net reabsopsiyonu grlr ve interstisyel sv h ac minde azalma pahasna kan volmnde artma meydana gelir. Kapiller m em branda grlen dengesizlikler ve bunlarn deiik dem tiplerindeki rolleri Blm 25te tartlmtr.

Svy ieriye doru iten ortalam a gler


Pazm a koiloid osm otik b asn c ERYE TON GLERN TOPLAMI 28.0 28.0

Glerin toplam
Dar eri NET DIARIYA TEN G 28.3 28.0 0.3

Toplam kapiller dolam iin toplam dar iten gler ile (28.3 mmHg) toplam ieri iten gler (28.0 mmHg) arasnda yakn bir denge bulmu ol duk. Gler arasnda grlen kk miktardaki eitsizlik (0.3 mmHg) interstisyel alana reabsorbe edilen miktara gre filtrasyon ile daha fazla sv gir mesine neden olur. Filtrasyondaki bu fazlala net filtrasyon ad verilir ve svnn lenfatikler yoluyla dolama geri dnmesini salar. Btn vcuttaki normal filtrasyon hz sadece 2 ml/dak.dr. Filtrasyon S ab iti. nceki rnekte kapiller m em branda 0.3 mmHg dzeyinde grlen gler arasndaki net dengesizlik btn vcutta dakika da 2 m net sv filtrasyonuna neden olmaktadr. Bu deer her bir m ilim etre civa dengesizlik iin dnlrse net filtrasyonun dakikada, bir m ili metre civa basn fark iin 6.67 mililitre olduu hesaplanabilir. Bu deer filtrasyon sabiti olarak adlandrlmaktadr.

LENFATK SSTEM
Lenfatik sistem svnn interstisyel alandan kana ak masn salayan alternatif bir yol oluturmaktadr. En nemlisi ise lenfatiklerin proteinler ve byk partikller gibi, kapiller kana dorudan absopsiyonu mmkn olmayan maddeleri doku aralklarn dan uzaklatrabilmesidir. Proteinlerin interstisyel alanlardan uzaklatrlmas yaamsal bir olaydr ve aksadnda yaklak 24 saat iinde lm grlr. Vcudun Lenf K anallar
V cuttaki h em en h em en b t n d o k u lar fazla m iktardaki svy interstisyel ala n d an uzak latrab ilecek le n f s is t e m ine sahiptir. stisn alar a ra sn d a derin in yzeysel k sm lar, san tral sinir sistem i, periferik sin irlerin i ksm lar,

BLM 16 Kapiller Sv Deiimi, Interstisyel Sv ve Lenf Akm


k aslarn e n d o m isy u m tab ak as ve kem ikler saylabilir. Bu d o k u lar bile p relen fatikler olarak ad lan drlan ve intertisyel svnn ak ab ildii kk intertisyel kan allar ier m ektedir. Bu sv so n u o larak lenfatik d a m arla ra veya b ey in d e o ld u u gibi se re b ro sp in a l svya k ararak direkt olarak k a n a geri dner. V cu d u n a a k sm larn dan gelen lenf, torasik k a n a l ile ak arak ekil 16-8d a gsterildii gibi sol internal jugular ven ile su b k lavian venin birleim n o k tasn d a ven z siste m e b oalr. B a n so l ksm , so l kol ve g s b lge sin in eitli k sm la rn d a n g e le n le n f de venlere k a rm ad a n n ce to ra sik k a n a la girer. B oyun ve b a n s a k sm n d an , sa kol ve to ak s b l m le rin d e n to p la n a n le n f ise sa le n f k an aln a karr ve d a h a so n ra s a su b k la v ia n ven ile in tern al ju g u le r v en in b irle im n o k ta sn d a ven z siste m e boalr.

171

Terminal Lenfatik Kapiller ve Perm eabiliteleri.

Arteryel kapillerlerden filtre olan svnn byk bir ksm hcreler arasndan akarak kapillerlerin venz ularndan geri emilirler. Ancak bu svnn yaklak
olarak onda biri venz kapillerlerden reabsorbe ol mak yerine lenfatik kapillerlere girerek kana geri dner. Normalde bu lenfin toplam miktar gnde sadece 2-3 litredir. Lenfatikler ile kana gei dnen sv miktarnn az olm asna karn proteinler gibi molekller arl byk maddelerin kana geri dnmesi iin baka

bir yolu olmayan geri emilimini salamas asn dan lenfatiklerin nemi byktr. Bu maddeler nemli bir engel ile karlamadan kolayca lenfatik kapillerlere girerler. Bunun nedeni ekil 16-9'de gsterilen lenfatik kapillerlerin zel yapsdr. Bu ekilde kapiller endotel hcrelerinin evredeki ba dokusuna balayc filanentleri ile tutunduunu gsterilmektedir. Genellikle komu endotel h cre lerinin birleim yerlerinde bir endotel hcresinin kenar serbest bir ekilde hareket eden ieriye d nk bir kapak oluturacak ekilde komu hcrenin kenar ile st ste gelmektedir. Bylelikle kapillerin iine doru alan kk bir valf sistem i olum ak tadr. ntertisyel sv, iindeki patikllerle birlikte valf itip aabilir ve direkt olarak lenfatik kapillerin iine akabilir. Ancak bu sv bir kez ieri girdikten sonra lenfatik kapilleri kolaylkla terk edemez. Bu nun nedeni geri akmn valf kapamasdr. Lenfa tikler terminal lenfatik kapillerin u ksmlarndan balayp kan dolamna katldklar noktalardaki byk damarlara kadar valflar ierir.

Lenf Yapm
Lenf, in terstisy el svdan o lu arak len fa tik ler iinde akar. Bu nedenle len f ierik olarak kaynak-

Sentinel Subklavyan ven Sa lenf kanal Torasik kanal Aksiller

Sistema ili jdominal dmler

Kask dm leri

Periferik lenfatikler

E K L 1 6 - 8
Lenfatik sistem.

172

NTE IV Dolam

(atmosferik basn) biraz zerine doru ykseldik e akmn 20 kat veya daha fazla artt grlr. Bu nedenle interstisyel sv basncn artran herhangi bir faktr normalde lenf akmn da artrr. Bu fak trler arasnda:
Kapiller basn cn ykselm esi P lazm a kolloid osm otik basn cn n d m e si nterstisyel sv proteininin artm as Kapiller perm eabilitenin artm as saylabilir.

E K L 16 - 9
Lenfatik kapillerlerin biiyk molekl arlkl maddelerin lenfe geiine olanak veren zel yaps.

land dokudaki interstisyel sv ile ayn b ileim dedir. Birok dokudaki interstisyel sv protein konsant rasyonu 2 g/dl deerinde iken bu dokulardan akan lenfteki protein konsantrasyonu da bu deere ya kndr. Dier taraftan karacierde meydana gelen lenfin protein konsantrasyonu 6 g/dl, basaklardan akan lenfin protein konsantrasyonu ise 3-4 g/dl dzeyine kadar kar. Vcuttaki btn lenfin yakla k te ikisi karacier ve barsaklar tarafndan olu turulduu iin vcudun btn alanlarndan gelen lenfin karm olan torasik lenfteki protein kon santrasyonu 3-5 g/dl arasnda deimektedir. Lenfatik sistem ayn zamanda gastrointestinal sistem den besin m addelerinin absorpsiyonunu salayan ana yollardan birini oluturmaktadr. B lm 65te tartld gibi zellikle yalarn absorpsiyonunda byk nem tar. Gerekten de yal besin alnm asndan sonra torasik lenf kanal yzde 1 - 2 orannda ya ierebilir. Ayrca, bakteri gibi byk partiklle* lenfatik ka pillerlerin endotel hcreleri arasndan ilerleyerek lenf iine girebilirler. Lenf dmlerinden getike bu patikller Blm 33 te anlatld gibi parala narak etkisizletirilirler.

Bu faktrlerin hepsi kapiller m em branda sv de iiminin interstisyum lehine olm asna yol aarak interstisyel sv hacmini, interstisyel sv basncn ve lenf akmn ayn anda artrr. Ancak ekil 16-10da da grld gibi interstis yel sv basnc atmosferik basntan (OmmHg) 1 veya 2 milimetre civa daha yksek olduunda lenf akmndaki art durur. Bunun m uhtem el nedeni, doku basncndaki artmann sadece lenfatik kapillerlere giren sv miktarn artrmakla kalmayp ay n zamanda byk lenfatiklerin d yzlerine de basn yaparak lenf akmn azaltmasdr. Yksek basn deerlerinde bahsedilen bu ki faktr birbi rini tam am en dengelemektedir. Bylece lenf akm maksimum lenf akm hz" denen bir hza ular. Bu, ekil 16-10 da stteki plato ile gsterilmitir. Lenfatik Pompa Lenf Akmn A rtrr. Btn le n fatik kanallarda valiler vardr. Tipik olanlar ekil 1 6 -1 1 de lenfatik kapillerlerin iin e boald toplayc lenfatikler de gsterilmitir. nsanda ve hayvanda hareket halindeki lenfatik lerin grntlenmesi, toplayc lenfatiklerin veya daha byk lenf damarlarn duvarndaki dz kasn sv ile gerilmesi sonucunda otom atik olarak kasl dn gstermitir. Ayrca valiler arasndaki her bir

Lenf Akm Hz
Dinlenm e halindeki bir insanda torasik kanaldan saaatte 1 0 0 mililitre, dier kanallardan da 2 0 m ili litre olmak zere toplam saatte 1 2 0 m ve gnde 2 3 litre lenf akm vardr. nterstisyel Sv Basncnn Lenf Akm zerine Etkisi. ekil 16-1 l de kpek bacanda, deiik d zeylerdeki interstisyel sv basncnn lenf akm zerindeki etkisi gsterilmitir. Grld gibi in terstisyel sv basnc - 6 mmHgdan daha negatif ol duunda lenf akim yavatr. Basn 0 m m llg m

E K L 16 - 10
Bir kpein bacanda lenf akm ile interstisyel sv basnc arasndaki iliki. nterstisyel basncn atmosferik basncn (0 mnHg) biraz zerine kmas halinde lenf akmnn maksimum dzeye (Pr) eritiine dikkat ediniz. (Dr. Ilarry Gibson ve Dr. Aubrey Taylorun izniyle).

BLM 16 Kapiller Sv Deiimi, interstisyel Sv ve Lenf Akm

173

Porlar

Valiler

Lenfatik kapillerler

E K L 16- 11
Lenfatik kapillerlerin, toplayc kapiilerlerin ve lenfatik valilerin yaps.

Toplayc lenfatikler

lenfatik segm ent kendi bana fonksiyon gren otomatik bir pompa gibi alabilir. Bu olay, segm entin dolduu zaman kaslmas ve svy valfden geirerek bir sonraki lenfatik segm ente pom pala mas anlam na gelmektedir. Yeni segmentin dol mas ve bir ka saniye sonra bu segmentin de kasl mas ile olay, sv tam anlamyla boaltlncaya ka dar btn lenfatik damarlar boyunca devam eder. Toasik lenf kanal gibi ok byk bir lenf dam arn da lenfatik pompa 50-100 mmHgya kadar kabi len basnlara neden olabilir. L en fatik lerin D tan, A ralkl S k trlm a sn a Bal Pom palam a. Lenf damarlarnn intrensek kaslmalar ile meydana gelen pom palamaya ek olarak aralkl bir ekilde lenf damarn sktran herhangi bir ekste nal faktr pompalam aya neden olabilir. nem srasna gre bu faktrler aada belirtilmitir.
evredeki vcut kaslarnn kaslmas Vcudun eitli ksmlarnn hareketi Arteryel pulsasyonlar Dokular zerine vcut d objeler tarafndan bas yaplmas.

denle basn, lenfi, hcresel bilekelere doru it mek yerine toplayc lenfatiklere doru ynlendir mektedir. Lenfatik kapillerlerin endotel hcreleri kaslabilen aktomiyosin filamentleri iermektedir. Baz hayvan dokularnda yaplan almalar (rnein yarasa ka nad) bu flamentlerin birok kk kan ve lenfatik damarda grld gibi ritmik kaslmalara yol at n gstermitir. Bu nedenle byk mskler lenfa tiklerde grlen kaslmalara ek olarak lenfatik pom pann en azndan bir ksm lenfatik kapiller endotel hcre kaslmalarndan meydana gelebilir. Lenf Akmn Belirleyen Faktrlerin ze ti. Yu karda anlatlanlarn altnda lenf akmn belir leyen iki temel faktr olduu grlebilir. 1 - inters tisyel sv basnc. 2 - lenfatik pom pann aktivitesi. Kabaca denilebilir ki, len f akn Iz interstisyel sv

basnc ve lenfatik pom pann aktivitesi tarafndan belirlenmektedir.

Lenfatik pompa egzersiz srasnda ok aktif bir rol oynayarak lenf akmn 10-30 kez artrabilmektedir. Dier taraftan dinlenme durumunda lenf akm hem en hem en sfra iner. Lenfatik K apiller Pompa. Baz fizyologlar byk lenf damarlarndaki lenfatik pompaya ek olarak term inal lenfatik kapillerlerin de zel bir ekilde lenfi pompalayabildiine inanmaktadr. Daha n ce akland gibi lenfatik kapillerlerin duvarlar balayc-filam entler ile evre dokunun hcreleri ne siloca tutunmaktadr. Fazla miktardaki sv do kuya girip dokunun im esine yol atnda balayc-filam entler lenfatik kapillerlerin alm asna neden olarak endotel hcreleri arasndaki birle m e yerlerinden svnn lenfatik kapiller iine ak m asna neden olmaktadr. Doku sktnda ise kapiller iindeki basn artmakta ve endotel h c relerinin birbiri zerine gelen serbest ularnn bir valf gibi kapanm asna neden olmaktadr. Bu n e

nterstisyel Sv Protein Konsantrasyonu, nterstisyel Sv Hacmi ve nterstisyel Sv Basncnn Kontrolnde Lenfatik Sistemin Rol
Lenfatik sistemin doku aralklarndaki fazla svy ve proteini dolama geri dndren bir tam a sistemi olduu aktr. Bu nedenle lenfatik sistem (1) inters tisyel svdaki protein konsantrasyonunun, (2 ) in terstisyel sv hacminin (3) interstisyel sv basnc nn kontrolnde temel bir rol oynamaktadr. imdi bu faktrler arasndaki etkileimi aklayalm. ncelikle kk miktarlarda proteinin kan kapillerlerinden srekli bir ekilde interstisyel arala szdn hatrlayalm. Ancak ok kk miktarda interstisyel protein kan kapillerlerinin venz ula rndan dolama geri dnebilir. Bu nedenle prote inler interstisyel svda birikme eilimi gsterirler ve daha sonra da interstisyel sv kolloid osmotik basncn artrrlar. kinci olarak, interstisyel svda artan kolloid os motik basn kapiller membrandaki gler denge sini interstisyuma sv filtrasyonu lehine deitirir.

174

NTE IV Dolam

nc olarak interstisyel sv basncndaki art daha nce akland gibi lenf akm hzn byk lde artrr. Bu, interstisyel alanda biriken fazla miktardaki svnn ve proteinin uzaklatrlmasn salar. nterstisyel sv protein konsantrasyonunun b e lirli bir dzeye ulamas interstisyel sv volmn de ve interstisyel sv basncnda buna uyan bir ykselmeye neden olur ve lenfatik sistem ile dola m a geri dnen protein ve sv miktarnn artarak kan kapillerlerinden szan miktar ile dengede kal m asn salar. Bu nedenle bu faktrlerin tm b e lirli bir deerde denge durumuna ular. Denge du rumu kan kapillerlerinden sv ve protein szma oran deimedike sabit kalr.

Vcut Dokularn Bir Arada Tutma Anlamnda N egatif nterstisyel Sv Basncnn nemi.
Geleneksel olarak vcuttaki farkl dokularn tam a men ba dokusu lifleri tarafndan bir arada tutuldu u dnlr. Ancak vcuttaki birok dokuda ba dokusu lifleri bulunmamaktadr. Bu zellikle doku larn birbiri zerinde yerleip kayabildii durumlar da grlr (rnein derinin, elin arka ksm zerinde veya yzde rahata kayabilmesi gibi). Ancak bu alan larda bile dokular bir arada tutulur ve ksmi bir va kum etkisi yaratan negatif interstisyel sv basncnn bu olayda rol vardr. Bu dokular negatif basnlarn kaybettikleri zaman bu alanlara sv birikimi grlr ve Blm 25de tartlaca gibi dem geliir.

REFERANSLAR
A ukland K , R eed R K : Interstitial-lym phatic m echanism s in the control o f extracellular fluid volum e. Physiol R ev 7 3 :1 , 1993. B ic k n e ll R J , L ew is C E . Ferrara N: Tumour A ngiogenesis. O xford: O xford University Press, 1997. Born G V R , Schw artz C J: V ascular Endothe lium . Stuttgart: Shattaucr, 1997. B ra ce R A , G uyton A C : Interaction o f transcap illary Starling forces in the isolated dog forelim b . Am J Physiol 2 3 3 :H 1 3 6 , 1977. Catravas JD , C allow A D , Ryan U S : V ascular Endothelium . New Y o rk : Plenum Press, 1998. Chang J B , Prasad K , O lsen E A : T ex tb oo k o f A n giology. New Y ork: Springer, 1998. Coleridge S m ith PD : M icrocircu lation in V e nous D isease. A ustin: Landes B io scien ce , 1998. D eja n a E : Endothelial adherens ju n ctio ns: im plication s in the control o f vascular perm e ability and angiogenesis. J C lin Invest 9 8 : 19 4 9 , 1996. D e B o e r A G , Sutano W : Drug Transport A cross the B lo o d -B ra in Barrier. Australia: Harwood A cad em ic, 1997. Foldi M : T h e brain and the lym phatic system (II). Lym phology 2 9 :1 0 , 1996. FrancoObregon A, M ontoro R , U rena J, LopezB arn cs J : M odulation o f voltage-gated C a2~ channels by 0 2 tension: sign ifican ce for ar terial oxygen chcm oreception. Adv Exp M ed B io l 4 1 0 :9 7 , 1996. G oldberg ID , Rosen E M : R egulation o f A ngio gen esis. B a s e l: Birkhauser, 1997. G uyton A C : Concept o f negative interstitial pressure based on pressures in implanted perforated capsules. C irc R es 1 2 :3 9 9 , 1963. G uyton A C : Interstitial fluid pressure: II. Pressure-volum e curves o f interstitial space. C irc R e s 1 6 :4 5 2 . 1965. Guyton A C , G ranger H J, T ay lor A E: Intersti tial fluid pressure. Ph ysiol Rev 5 1 :5 2 7 , 1971. Guyton A C , Prather J , S ch eel K , M cG eh ee J: Interstitial fluid pressure: IV . Its e ffe ct on fluid m ovem ent through the capillary w all. C irc R e s 1 9 :1 0 2 2 , 1966. Guyton A C , S ch eel K, M urphree D: Interstitial fluid pressure: III. Its e ffe ct on resistance to tissue fluid m obility. C irc R es 1 9 :4 1 2 , 1966. Guyton AC, T ay lor A E , G ranger H J: C ircu la tory Physiology II. D ynam ics and Control o f the Body Fluids. Philadelphia: W B Saun ders C o, 1975. H aller H: Endothelial function: general con sid erations. Drugs 53(Supp) 1 ):I, 1997. H alliday A : An Introduction to V ascular B io l ogy: From Physiology to Pathophysiology. Cam bridge: Cam bridge U niversity Press, 1998. Halperin M L , G oldstein M B : Fluid, E lectro lyte, and A cid -B a se Physiology: A Problem B ased Approach. Philadelphia: W B Saun ders C o, 1994. Heliums JD : Sim ulation o f intraluminal gas transport processes in the m icrocirculation. Ann Biom ed Eng 2 4 :1 , 1996. Hepple R T : A new m easurement o f tissue ca p illarity: the capillary-to-fibre perim eter e x change index. Can J Appl Physiol 2 2 :1 1 , 1997. Highsmith R F : Endothelin: M olecular Biology, Physiology, and Pathology. Totow a, NJ: Humana Press, 1998. Landis E M : C apillary pressure and capillary perm eability. Physiol Rev 1 4 :4 0 4 , 1934. Landis E M , Pappcnheim er J R : Exch an ge o f substances through the capillary w alls. In: H am ilton W F (ed): Handbook o f Physiol ogy. S e c . 2, V ol. 2 . Baltim ore: W illiam s & W ilkins, 1 9 63, p 96 1 . Lan gille B L : A rterial rem odeling: relation to hem odynam ics. Can J Physiol 7 4 :8 3 4 , 1996. Levy M M : Pulm onary capillary pressure: clin i cal im plications. C rit C are C lin 1 2:819, 1996. L ey K : M olecular m echanism s o f leukocytc recruitm ent in the inflammatory process. Cardiovasc R es 3 2 :7 3 3 , 1996. M aeda N: Erythrocyte rheology in m icrocirculation. Jpn J Physiol 4 6 :1 , 1996. M aragoudakis M E : A ngiogenesis. New York: Plenum Press, 1998. M aruyam a Y , Hori M , Jan ick i JD : C ardiovas cular Rem odeling and Functional Interac tion. T o k y o : Springer, 1997. M ichel C C : Starling: the formulation o f his hypothesis o f m icrov ascular fluid exchange and its significance a fter 1 0 0 years. E xp Physiol 8 2 :1 , 1997. Mohrman D E . H eller L J : C ard iovascu lar Phys iology. New York: M cG raw -H ill, 1997. N icoll PA , T ay lor A E: Lym ph form ation and flow. Annu R ev Physiol 3 9 :7 3 , 1977. N ilius B , V iana F , Droogm ans G : Ion channels in vascular endothelium . Annu R e v Physiol 5 9 :1 4 5 , 1997. Pries A R , S eco m b T W , G aehtgens P: Biop hy s ical aspects o f blood flow in the m icrov as culature. C ardiovasc R e s 3 2 :6 5 4 , 1996. Rippe B , Haraldsson B : Transport o f m acrom olecules across m icrovascular w alls: the tw o-pore theory. Physiol R ev 7 4 :1 6 3 , 1994. Ruoslahti E , Engvall E : Integrins and vascular extracellular m atrix assem bly. J Clin Invest 9 9 :1 1 4 9 , 1997. Schiffrin E L : T h e endothelium o f resistance arteries: physiology and role in hyperten sion. Prostaglandins Leukot E ssent Fatty A cid s, 5 4 :1 7 , 1996. Schm id-Schonbein G W : T h e lym phatic trans port m echanism s. B io e n g S c i N ew s 17 :5 1 , 1993. Schw artz S M , R eidy M A , d e B lo is D : Factors important in arterial narrow ing. J H ypertens I 4 :S 7 I , 1996. Schw inn D A : N ew A dvances in V ascu lar B io l ogy and M olecular C ard iovascu lar M ed i cine. Baltim ore: W illia m s & W ilk in s, 1998. Skalak T C , Price R J: T h e role o f m echanical stresses in m icrov ascular rem odeling. M i crocirculation 3 :1 4 3 , 1996. T ay lor A E , G ranger D N : Exch an ge o f m acrom olecules across the m icrocirculation. In: Renkin EM , M ich el C C (cd s): H andbook o f Physiology. S e c . 2 , V o l. IV . Bethesda: A m erican P h y siolog ical S o ciety , 1984, p 467. Vanhoutte PM : V asod ilation : V ascular Sm ooth M uscle, Peptides, A uton om ic N erves, and Endothelium . New Y o rk : R aven Press, 1988. W ood M B , G ilbert A : M icro v ascu lar B o n e R e construction. S t. L ou is: M osby, 1997. Zeidel M L : Low perm eabilities o f apical m em branes o f barrier ep ith elia: what m akes w a tertight m em branes w atertight? Am J Phys iol 2 7 L F 2 4 3 , 1996.

Kan Akmnn Dokular Tarafndan Lokal Kontrol ve Humoral Dzenleme

DOKUNUN GEREKSNMNE GRE KAN AKIM ININ LOKAL KONTROL


Dolamn en temel kurallarndan birisi her doku nun kendi kan akmn m etabolik gereksinimlerine gre yine kendisinin belirlemesidir. Dokularn kan akm na neden ihtiyac vardr? Bu soruya cevap olarak aadaki faktrleri srala yabiliriz.
1. O ksijenin d ok u lara tan m as 2. Glikoz, am in o asitler, y a asitleri gibi b e sin m a d d e lerinin do k u lara tan m a s 3. K arbon d iok sidin d ok u lard an uzaklatrlm as 4. H idrojen iyonlarn n dok u lardan uzaklatrlm as 5. D okulardaki dier iyonlarn ko n san trasy on larn n d e n g e le n m e si 6. eitli h orm o nlarn ve sp esifik m olekllerin farkl d ok u lara tan m a s

halindeki kaslarn m etabolik aktivitesi ok az ol duu iin buna bal olarak kan akm da dk tr (sadece 4 ml/dak/100 g). Ancak ar egzersiz srasnda kasn m etabolik aktivitesi 60 kat veya daha fazla artt iin, kan akm da yaklak 2 0 kat artarak 1 0 0 gram kas bana 80 ml/dak dee rine kadar kabilir. Kan Akm Kontrolnn Lokal Dokular Tarafn dan Yaplmasnn nem i. Basit bir soru sorulabi lir: Tm dokulara, dokunun aktivitesinin az ya da ok olmasna bakmadan, dokunun gereksinimleri ni her zaman karlayacak kadar ok kan akm n e den salanmyor? Bu sorunun yant da ayn dere cede basittir: Bunu salayabilmek iin gereken kan miktar, kalbin pompalayabilecei dzeyin ok s tndedir. Yaplan deneysel almalar her organa giden kan akmnn ne eksik ne fazla, o organn m inimal ihtiyalarn karlayacak oranda dzenlendiini gstermitir. rnein, en nemli ihtiyac oksijen olan dokulara giden kan akm bu ihtiyacn biraz daha fazlasn karlayacak dzeyde (bundan daha fazla deil) tutulmaktadr. Lokal kan akmnn bu ekilde kontrol edilmesi dokularn beslenm e b o zukluu ile karlamasn engellerken kalbin i y k de minimumda tutulmu olur.

Ayrca belirli organlar kan akmna zel gereksi nim gsterirler. rnein derideki kan akm vcut tan s kayb miktarn belirleyerek vcut ssnn kontroln salar. Yeterli miktarda plazmann b b reklere gidii sayesinde vcuttaki atk maddelerin bbreklerden atlmas salanr. Daha sonra da grlecei gibi bu faktrlerin bir ou lokal kan akmnn kontrolnde ok nemli roller oynar. D eiik O rgan Ve D okularn Kan Akm ndaki Farkllklar. Genelde bir organn m etabolizm as ne kadar fazlaysa kan akm da o kadar fazla olur. rnein Tablo 17-1de eitli salg bezlerindeki kan akm nn olduka fazla olduu grlm ekte dir; tioid veya adrenal bezlerin 1 gram bana den kan akm miktar birka yz mililitre civa rnda, dakikada toplam 1350 m kan alan karaci erdeki kan akm deeri ise 95 ml/dak/lOOg ola rak bilinm ektedir. Bbreklerdeki kan akm deerinin ok fazla ol duu tablodan anlalmaktadr (360ml/min/100g). Bunun nedeni bbreklerin vcuttaki atklar tem iz leyebilmek iin fazla miktarda kana ihtiyac olm a sdr. Dier taraftan iskelet kaslarnn total vcut arlnn yzde 3 0 -4 0 m oluturm alarna ra m en ira k tif halindeki kan akm deerlerinin total 750 ml/dak. olm as artcdr. D inlenm e

KAN AKIM ININ KONTROL MEKANZMASI


Lokal kan akm iki ksmda incelenebilir. 1- akut kontrol ve 2 - uzun sreli kontrol. Akut kontrol arteriyoller, metarteriyoller ve pekapiller sfinkterlerin lokal konstrksiyonlarmdaki hzl deiikliklerle gerekle ilirve lokal doku iin gerek li kan akmn salamak zere dakikalar veya saniye ler iinde grlr. Uzun sreli kontrol ise, gnler, haftalar hatta ay lar ierisinde akmda meydana gelen yava deiik likler anlamna gelir. Genel olarak, uzun srede meydana gelen deiiklikler dokularn ihtiyac olan kan akmnn kontrolnde daha iyi sonular verir. Bu deiiklikler dokuya kan getiren damarlarn sa ysnda veya fiziksel boyutlarnda artm a veya azal ma eklinde kendini gsterir.
175

176

NTE IV Dolam

TABLO 17- 1 Bazal Koullarda Farkl Doku ve Organlardaki Kan Akm


Yzde Beyin Kalp Bronlar Bbrekler Karacier Potal Arteryel Kas (inaktif) Kemik Deri (souk hava) Tiroid bezi Adrenal bezler D ier d okular Toplam 14 4 2 22 27 (21) (6) 15 5 6 1 0.5 3.5 100.0 n l/dak 700 200 100 1100 1350 (1050) (300) 750 250 300 50 25 175 5000 n l/dak /100g 50 70 25 360 95

4 3 3 160 300 1.3 -

E K L 17 - 2
zole kpek bacanda arteryel oksijen satrasyonunun kan akmna etkisi.

Dr. L.A. Sapirsteinin verileri baz alnmtr.

Lokal Kan Akmnn Akut Kontrol


Doku Metabolizm asnn Lokal Kan Akm ze rindeki Etkisi. ekil 17-1'de, kasta, lokal doku ie risinde artan metabolizma hznn kan akm ze rindeki etkisi gsterilmektedir. Grld gibi m e tabolizmada norm alin sekiz kat bir at meydana gelirse kan akm akut bir ekilde drt kat artmak tadr. Balangta kan akmndaki art, m etaboliz madaki arttan daha azdr. M etabolizm a kandaki besin maddelerinin ounu tketebilecek oranda artarsa, metabolizm ann daha da fazla artmas iin gerekli besin maddelerini salayacak olan kan ak mnn da beraber artmas gereklidir. Oksijen M iktar Deitiinde Lokal Kan Akm nn Akut Reglasyonu. Dokunun beslenmesi iin gerekli olan en nemli maddelerden bir tanesi oksi jendir. (1) Yksek irtifada, (2) pnmoni de, (3) kar bon monoksid zehirlenmesinde (hemoglobinin ok

sijen tama kapasitesini engeller) (4) siyanr zehir lenmesinde (zehir dokularn oksijen kullanmasn engeller) olduu gibi dokulardaki oksijen miktar dt anda dokuya giden kan akmnda belirgin bir artma meydana gelir. ekil 17-2de, arteryel oksi jen satrasyonunun normalin yzde 25'ine dme si halinde izole bacak prepaatna giden kan akmnm yaklak kat artt grlmektedir. Bu olay, kan akmnn kanda azalan oksijen miktarn kar lamak iin hemen hemen yeterli olabilecek oranda artarak otomatik bir ekilde dokulara sabit bir oksi jen sunumu saladn gstermektedir. Dokunun siyanr ile zehirlenmesi halinde lokal kan akm ye di katlk bir art gsterebilmektedir. Bu olay, oksijen yetersizliinin doku kan akmn artran en nemli etmenlerden biri olduunu gsterir. Doku metabolizma hz veya oksijen ihtiyac dei tiinde lokal kan akmnda meydana gelen deiiklik leri aklayan iki temel teori ne srlmtr. Bunlar 1 - vazodilatatr teori, 2 - oksijen ihtiya teorisidir. Akut Lokal Kan Akm Reglasyonunda Vazodila tatr Teori -Adenozinin zel Rol. Bu teoriye g re, metabolizma lz ne kadar fazla ise veya oksijen (veya dier besin maddeleri) dzeyi ne kadar az ise vazodilatatr m addenin oluumu da o kadar fazla olacaktr. Daha sonra vazodilatatr maddenin prekapiller sfinktelere, m etarteriyollere ve arteriyollere diffze olarak dilatasyona neden olduuna in a nlr. ne srlen vazodilatatr maddeler arasnda

adenozin, karbon dioksid, laktik asit, adeozin fo s fa t bileikleri, histanin, potasyum iyonlar ve h id rojen iyonlar saylabilir.
Vazodilatatr teorilerin bir ounda, vazodilatatr maddelerin doku oksijenasyonu azaldnda ortaya kt dnlr. rnein deneysel almalar oksi jen dzeyinin azald hallerde dokulardan laktik asit ve adenozin aa ktn gstermitir. Bu maddeler gl vazodilatasyona neden olabilir ve lokal kan akmnn reglasyonunda rol oynayabilir. Baz fizyologlar, adenozinin lokal kan akmnn reglasyonunda rol oynayan en nem li lokal vazo dilatatr olduunu ileri srmektedir. rnein, ko roner kan akm yetersiz olduunda kk m iktar

E K L 17 - 1
Artan metabolizma hznn doku kan akmna etkisi.

BLM 17 Kan Akmnn Dokular Tarafndan Lokal Kontrol ve Humoral Dzenleme

177

larda adenozinin aa ktna ve kalpte lokal vazodilatasyona neden olaak kan akmn normale dou dzelttiine inanlmaktadr. Ayrca, kalp norm alin stnde aktif hale geldiinde ve m etabo lizmas arttnda fazlalaan oksijen iitilizasyonu nedeniyle ( 1 ) kalp kas oksijen konsantrasyonunda dme meydana gelmektedir ve (2 ) buna bal adenozin trifosfatn harcanmas ve (3) adenozin oluu munda artm a grlmektedir. Meydana gelen bu adenozinin hcre dna szarak koroner vazodilatasyona ve aktif kalbin ihtiyacn karlayacak kan akm artna neden olduuna inanlmaktadr. Bu alandaki aratrma kantlar daha az olmakla beraber, baz fizyologlar ayn adenozin m ekaniz m asnn iskelet kasnda ve daha birok dokuda da nem li bir ol oynadna inanmaktadr. Lokal kan akmnn reglasyonunda ileri srlen vazodilatatr teorilerin aksayan noktas, doku ok sijeni azaldnda veya m etabolik ihtiya arttnda meydana gelen kan akm artlarnn tek bir vazo dilatatr maddeye bal olduunu kantlamann g olmasdr. Dier taraftan kan akmndaki art lar farkl vazodilatatrlerin kombine etkisi sonu cunda meydana gelebilir. Kan Akmnn Lokal Kontrolnde Oksijen htiya Teorisi. Vaskler teori birok fizyolog tarafndan kabul edilmekle beraber birka nedenden dolay baz fizyologlar baka bir teori zerinde de dur mulardr. Bu teoriye oksijen ihtiya teorisi veya daha doru olarak beslenm e m addeleri ihtiya te orisi denmektedir (nk oksijen dnda dier beslenm e maddeleri de olaya katlabilir). Oksijen (dier beslenm e faktrleri de dahil olmak zere) vaskler kasn kaslabilmesi iin gereklidir. Bu n e denle oksijen veya dier beslenm e faktrlerinin ye tersizlii sz konusu olduunda kan damarlarnn doal olarak dilate olacan dnmek mantkl dr. Ayrca artan metabolizma sonucu oksijenin tilizasyonunda meydana gelen artma teorik ola rak lokal kan damarlarnda oksijen miktarn azal tacak bunun sonucunda lokal vazodilatasyon m ey dana gelecektir. ekil 17-3de oksijen ihtiya teorisinin alma ekli gsterilmitir. ekilde doku-nitesi olarak ad landrlabilecek yap; metarteriyol, tek bir kapiller damar ve evre dokusundan olumaktadr. Kapillerin balang noktasnda prekapiller sfnkter, metarteriyoln etrafnda da dier dz kas lifleri bu lunmaktadr. Yarasa kanad gibi ince bir dokunun k mikroskobu altnda allmas srasnda pre kapiller sfinkterlerin tam olarak kapal veya tam a m en ak olduklar ve metarteriyollerde meydana gelen kaslmalarn deiik derecelerde olduu g rlebilir. Herhangi bir zamanda ak halde bulu nan prekapiller sfinkterlerin says dokunun bes lenm e ihtiyacna gre deimektedir. Ayrca preka piller sfinkterler ve metarteriyoller siklik olarak da kikada birka kez alp kapanmakta, ak oldukla r sre dokularn metabolik ihtiyacna gre deiik lik gstermektedir. Belirli bir srayla alp kapan ma olayna vazomosyon ad verilir.

E K L 17 - 3
Akut lokal fecdback kan akm kontroln aklayan bir doku,birim alannn grnm.

Dokudaki oksijen konsantrasyonunun kan ak mn nasl dzenlediini yle aklayabiliriz. Dz kas dokusu oksijen (veya oksijenin yannda dier beslenm e faktrlerine) ihtiyac olan bir yap oldu undan, oksijen konsantrasyonu arttka kasl ola rak kalabilmesi veya sfinkterlerin kaslma gc ar tacaktr. Bu nedenle dokudaki oksijen miktar b e lirli bir dzeyi atnda prekapiller sfinkterler ve metarteriyoller m uhtem elen kapanacak ve doku fazla oksijeni kullanncaya kadar da kapal kalacak tr. Oksijen konsantrasyonu yeterince dtnde ise sfinkterler tekrar alacak ve bu dng devam edecektir. Sonu olaak elimizdeki bulgular dokularn metabolik ihtiyalarna gre kan akmnn dzenlen mesi olayn vazodilatatr veya oksijen ihtiya te orileri ile aklayabilmektedir. Belki de her iki m e kanizma beraber almaktadr. Lokal Kan Akmnn K ontrolnde Oksijenin Yansra D i er Beslenme Faktrlerin in Olas Rol. zel durumlarda, perfze olan doku kann daki glikoz m iktarnn birka dakikadan fazla s reyle dk olm asnn dokuda lokal vazodilatasyona yol at gsterilmitir. Ayrca ayn etki amino asitler veya ya asitleri gibi dier besin m ad delerinin eksikliinde de ortaya kabilir. Ancak bu konu zerinde henz yeterince allm am tr. Vazodilatasyon vitam in eksiklii ile grlen bir hastalk olan beriberide de grlm ektedir (bu hastalkta tiamin, niasi ve riboflavi gibi B vita m inlerinde eksiklik sz konusudur). B eriberi h as talnda periferik damarlardaki kan akm iki kat artm olabilir. Bu vitam inler ATP sentezinde kullanlan oksidatif fosforilasyon m ekanizm alar nn ileyiinde gerekli olduu iin eksikliklerinde dz kas tonusunda azalm a ve buna bal vazodi latasyon grlebilir.

178

NTE IV Dolam

Kan Akmnn Metabolik Kontrolne zel rnekler


Lokal kan akm nn kontrol ile ilgili imdiye kadar aklanan mekanizm alar metabolik mekanizm a lar" olarak adlandrlabilir nk hepsi dokularn m etabolik gereksinm elerine cevap vermektedir, Lokal kan akmnn metabolik kontrolnde iki zel durum daha vardr. Bunlar; reaktif hipereni ve a k tif hiperem i olarak adlandrlabilir. R eaktif H iperem i. Bir dokunun kan akm birka saniye veya dakika sreyle kesildikten sonra tekrar kanlandrlrsa dokuya giden kan akm normale gre d t-yedi kat artar; eer kansz braklan sre birka saniye ise kan akmnda meydana gelen ar t da bir ka saniye sreyle olur. Ancak kan akm bir saat veya daha fazla sreyle engellenirse bunu takip eden tekrar kanlanma dneminde kan ak mnda grlen art da bir saat kadar srebilir. Bu olaya rea k tif hiperem i ad verilmektedir. Reaktif hi peremi lokal kan akmnn metabolik kontrolnn br baka boyutu olarak karmza kar. Bunun n e deni kan akm engellendiinde vazodilatasyona neden olan btn faktrlerin harekete gemesidir. Ksa sreli vaskler tkanmay takip eden reaktif hi peremi dnem inde kan akmnda grlen art t kanm a srasnda m eydana gelen oksijen azln geri demeye yetecek kadardr. Bu mekanizma do kuya giden oksijen ve dier besin maddeleri ile lo kal kan akm reglasyonu arasndaki ilikiyi net bir ekilde gstermektedir. A k tif H iperem i. Egzersiz halindeki kas, hipersekresyon periyodundaki gastrointestinal bezler veya ani m ental aktivite gsteren beyin rneinde oldu u gibi eer bir doku aktif hale gelirse bu dokuya gi den kan miktar da artar. Lokal kan akm kontro lndeki temel mekanizmalar hatrlanrsa buradaki a k t if hiperem i kolaylkla aklanabilir. Lokal m eta bolizma hzndaki art hcrelerin doku svlarn daki besin maddelerini harcayarak byk m iktar larda vazodilatatr maddelerin birikmesine yol aacaktr. Sonu olarak lokal kan damarlarnda geveme ve kan akmnda artma olacaktr. Bu ekil de, aktif doku yeni fonksiyon dzeyine gre besin maddelerini daha fazla alr. Daha nce belirtildii gibi, youn egzersiz sra snda iskelet kasnda meydana gelen aktif hipere mi, lokal kan akmn 2 0 kat arttrabilir.

Arteryel basn (mm Hg)

E K L 17 - 4
Kasta, artan arteryel kan basncnn kan akm zerindeki etkisi. Dz eri, arteryel basncn birka dakika sreyle artrlmas halindeki etkiyi gstermektedir. izgili eri, arteryel basncn ok yava bir ekilde haftalar iinde artrlmas durumundaki etkiyi gstermektedir.

A rte ry e l Basncn N o rm a le G re D eim esi H a lin d e Kan A km nn "O to re g la s y o n u "" M e ta b o lik " ve " M iy o je n ik " M ekanizm alar
Arteryel basnta meydana gelen ani bir art vcu dun herhangi bir dokusuna giden kan akmn da arrr. Bir dakikadan daha ksa bir srede, birok dokudaki kan akm normal dzeyine geri dner. Kan akmnn normale dnne kan akmnn otoreglasyonu ad verilir. Otoreglasyon grl dkten sonra birok dokudaki kan akm ekil 17-

4 te akut" olarak gsterilen ksmdaki arteryel b a sn deerlerine uygunluk gsterecektir. Arteryel basncn yaklak 70 mmHg ile 175 m mHg deerle ri arasnda olmas halinde arteryel basn yzde 150 artsa bile kan akmnn sadece yzde otuzluk bir art gstermesi dikkat ekicidir. Yaklak yz yl nce otoreglasyonu aklayacak iki mekanizm a ileri srlmtr. 1 - m etabolik te ori, 2 - miyojenik teori. M etabolik teori kan akm kontrol ile ilgili n ce ki tartma dnldnde kolaylkla anlala caktr. Arteryel basn arttnda fazla miktardaki akm dokulara fazla miktarda oksijen ve besin m addelerinin gitmesine neden olacak ve bu m ad deler de kan damarlarnn kaslmasn salayarak artm basnca ramen akm norm al dzeylerine geri dndrecektir. Miyojenik teori ise otoreglasyonun doku m eta bolizmas ile ilgisi olmayan baka bir bileeni olu turur. Bu teori kk kan damarlar nn gerilmesi h a linde damar duvarndaki dz kasn kaslmas ilkesi ne dayanmaktadr. Bu nedenle artan kan basncnn damar germesi durumunda vaskler kontraksiyon ile kan akmnn normale yakn dzeylere geri dn d dnlr. Sonu olarak dk basn dzey lerinde damar duvarndaki gerilme de az olur ve dz kasn gevemesine bal akm artar. Miyojenik otoreglasyonun btn vcut iin ge erli ve gl bir mekanizma olduunu dnmek u nedenle zordur. Basnta meydana gelen artma kan damarlarnn gerilmesine yol aar ve bu da vazokonstriksiyona neden olur. Artan konstriksiyon periferik direnci arttracak ve kan basncnn daha da ykselmesine neden olacaktr. Basnta meyda na gelen sekonder art daha fazla gerilmeye neden olup vazokonstriksiyon ve kan basncnn daha da fazla ykselmesine neden olacaktr. Yani ksr bir dng oluacak ve bu dng sonucu bedenin

BLM 17 Kan Akmnn Dokular Tarafndan Lokal Kontrol ve Humoral Dzenleme

179

btn blgelerinde kan akm azalarak lm e neden olabilecektir.

Baz ze! D o k u la rd a Kan A km nn zel K o n tro l


Lokal kan akmnn kontrolnde nemli olan genel mekanizmalar vcuttaki tm dokularda geerli ol m akla birlikte baz zel alanlarda farkl m ekaniz m alar ilev grmektedir. Lokal kan akm nn m etabolik kontrolnn iki zel rnei ea k tif hiperem i ve aktif hiperemidir.
1. Bbreklerde kan akm nn kontrol tubuloglom erula rg eri beslem e ad verilen bir m ek an izm a ile olm aktadr. T u bu lo glom er ler feed back m ekan izm ad a, distal tiibliin b alan g cn d a, tbl iindeki svnn b ileim i, m akula d e n sa ad verilen ve tbiiln, ju kstaglo m er ler ap arey h iz asn d a afferent arteriyolle k o m u olduu b lg e d e yer alan tiibler epitelyal yap tarafndan saptanr. G lom erullerde, fazla m iktarda sv kan dan tbler siste m iine filtre old u u n d a m akula d e n sad a oluan uygun cevap lar say e sin d e afferent ve efferent arteriyollerde k aslm a m ey d a n a gelir. Bu ekilde b b rek kan akm ve glom erular filtrasyon oran n orm al dzeyine doru geri dner. Bu m ek an izm an n detaylar B lm 2 6 da tartlm tr. 2. Beyinde kan akm nn doku o k sije n asy o n u n a gre ay a rlan m asn n yan sra karbon diok sid ve h id rojen iyon k o n san trasy on lar d a n em li bir rol oyn am aktadr. B un larn h erh an gi birin de m e y d an a gelen art sereb ral d a m arla r gen ileterek biriken karb on dioksid ve h id ro je n iyonlarnn o rtam d an u zaklatrlm asn salar. Bu, beyn in ek sitat r fonksiyonlarnn karbon diok sid ve h id ro jen iyon kon san trasy on larn n kesin kon troln e bal o lm a s neden iy le nem lidir. Serebral kan akm kontrol m e k an izm alar B l m 61de tartlm tr.

Bu olay, mikrovaskler kan akm artt zaman b yk damarlarn apnda sekonder bir arta neden ol duu iin nemli bir mekanizmadr. Byle bir etkinin olmad dnlrse, lokal kan akm kontrol meka nizmalarnn etkinliinin azald veya tamamen or tadan kalkt grlecektir. nk kan akmna kar oluan rezistansn byk bir blm arterler ve arteriyoller tarafndan meydana getirilmektedir.

Kan Akmnn Uzun Sreli Kontrol


Buraya kadar tartlan lokal kan akm konol m e kanizmalarnn ou lokal doku koullar deitikten birka saniye veya dakika iinde etkili olmaktadr. An cak akut mekanizmalarn tam anlamyla etkili olmas halinde bile kan akm kontrol asndan dokunun gerek gereksinmelerini karlama yolunda drtde lk bir mesafe alnm olmaktadr. rnein, arteryel basn aniden 100 mmHg deerinden 150 mmHg de erine ykseldiinde kan akm da aniden yzde 1 0 0 orannda artar. Bunu izleyen 30 sn ile 2 dk iinde kan akm derek orijinal kontrol deerinin ancak yzde 15 fazlas olacak dzeye iner. Bu olay akut p lokal egiilasyonun hzn gstermektedir. Ayn zamanda kan akmnda meydana gelen yzde 15lik ar nedeniyle de tam bir reglasyon olamadn gsteril'. Akut reglasyona ilave olaak, saatler, gnler ve aylar ierisinde uzun sreli lokal kan akm kontrol meka nizmalar gelimektedir. Uzun sreli konol, akut m e kanizmalara gre ok daha tam bir reglasyon salar. rnein yukardaki rnekteki arteryel basn deeri srekli bir ekilde 150 mmHg deerinde kalrsa birka hafta iinde dokulara giden kan akmnn tamamen normal dzeyine doru geri dnd grlecektir. e kil 17-4deki izgili eriye bakldnda lokal kan akm kontrolnde uzun sreli reglasyonun etkinlik derece si belirgin bir ekil grlmektedir. Buradan, uzun sre li reglasyonun ortaya kmas iin gerekli zaman ge tii takdirde arteryel basncn 50 ile 250 mmHg deer leri arasnda uzun sreli deimesinin, lokal kan akm zerinde ok az etkili olduu anlalmaktadr. Kan akmnn uzun sreli dzenlenmesi zellikle bir dokunun metabolik ihtiyalar deitii zaman nem kazanr. Bir dokunun aktivitesi kronik olarak artarsa ihtiya duyduu oksijen ve besin maddesi miktar da artar. Bu durumda eer dolam siste minde bir patoloji yoksa ya da yant veremeyecek kadar yal deilse-kan damarlar bir ka hafta iinde dokunun gereksinimini karlayacak biimde artar.

M ik ro v a s k le r Kan A km A rtt n d a B y k A rte rle rin D ila te O lm a M e k a n iz m a s -E n d o te l Kaynakl G e v e tic i F a kt r (N itrik O ksid )
Doku kan akmn kontrol eden lokal m ekanizm a lar sadece dokunun yaknndaki kk mikrodamarlar geniletebilir. Bunun nedeni vazodilatatr maddelerin ve oksijen azlnn sadece evre da marlara ulaabilmesi, orta ve byk damarlara et kili olamamasdr. Dolamn mikrovaskler yata nda kan akm arttnda sekonder olarak, farkl bir mekanizm a ile byk arterlerde de dilatasyon oluur. Bu mekanizma yle aklanabilir. A teriyoller ve kk arterlerdeki endotel hcreleri arteryel duvarn kaslma derecesini etkileyebilen e itli maddeleri sentez edip salabilirler. Bu vazodilata tr maddelerden en nemlisi endotel-kaynakl geve tici fa k t r z\ verilen bir molekldr. Bu faktr byk olaslkla kan yar mr sadece 6 saniye olan nitrik oksid molekldr. Arterler iinden hzla akan kann damar duvarna yap srtnme endotel hcreleri zerinde srtiinme-stresi (shear-ses) ad verilen olaya neden olur. Meydana gelen ses endotel hcre lerine akm ynnde bas uygulayarak nitrik oksid serbestlemesini nemli miktarda artrr. Niik oksid arteryel duvar geveterek dilatasyona neden olur.

Uzun Sreli Reglasyonun Mekanizmalar-Doku Damarlanmasndaki Deiikler


Uzun sreli kan akm regiilasyonunun mekanizmas doku damarlanmasndaki arttr. rnein eer doku metabolizmas uzun sreli artarsa damarlanmada artma, azalrsa damarlanmada da azalma grlr. Sonu olarak dokunun ihtiyalarna gre, damalanmasnda yeniden yaplanma meydana gelir. Yeni den yaplanma ok gen olan hayvanlarda hzla g-

180

NTE IV Dolam

riilr (gnler ierisinde). Nedbe (skar) dokusu veya kansez dokuda olduu gibi yeni byyen doku iinde de bu olay hzldr. Uzun sreli reglasyonun yerlemesi iin gerekli olan zaman yeni doanda bir ka gn iken yal bir insanda aylar hatta yllar sre bilir. Ayrca sonuta gelien cevap gen dokularda yal olanlara gre ok daha fazladr. Bu nedenle ye ni doandaki dam arlanma dokunun kan akm iin olan ihtiyalarn tamamen karyabilirken, yal dokularda damarlanma sklkla doku kan akm ihti yacnn arkasnda kalr. Uzun Sreli Reglasyonda Oksijenin Rol. Oksi jen sadece kan akmnn akut kontrolnde deil uzun sineli kontrolnde de nemli bir rol oynamaktadr. Bu etkinin bir tr, atmosferik oksijenin az olduu yksek irtifada yaayan hayvanlarn dokularnda g rlen artm damarlanma eklinde ortaya kar. Ayr ca fetal hayatta dk oksijene maruz braklan ta vuklardaki vaskler ilenin normale gre iki kat fazla olduu grlmtr. Bu etki tedavi amacyla oksijen adrna konan prematre bebeklerde de dramatik bir ekilde ortaya kmtr. Fazla oksijen gzn reti na tabakasnda yeni damar oluumunun byk l de durmasna hatta mevcut kapillerlerin dejeneras yonuna neden olmutur. Bebekler oksijenli ortam dan alndklarnda gelien oksijen azln kompanse enek iin yeni damar oluumunda anormal bir ar grlmektedir. Dam arlanmada meydana gelen anor mal art gzn vitz humor ksmna da ulap k rle kadar gidebilecek fonksiyon kaybna neden olabilmektedir (Bu olay retrolental fibroplazi olarak adlandrlr).

ya da hatta daha byk damarlar haline gelmeye balar. Anjiojenez, lokal dokudaki metabolik faktr ler sayesinde yeni damarlarn oluum mekanizmas n aklamaktadr. Steroid hormonlar gibi baz maddeler, kan da marlar zerine tam am en zt bir etki yaparak hatta bazen damar hcrelerinin ayrmasna ve dam arla rn ortadan kalkmasna neden olurlar. Bylece, ge reksinim olduunda kan damarlar artabilir ya da dier zamanlarda ortadan kalkabilir. Damarlanma Ortalam a Kan Akm htiyacna Gre Deil, Maksimum Gereksinim e Gre Be lirlenir: Uzun sreli damarlanm adaki nemli bir zellik, dam alanm am n ortalama kan akm gerek siniminden ok m aksim um gereksinim tarafndan belirlenmesidir. rnein ar egzersiz srasnda kan akm gereksinimi, dinlenm e durumunun 6 - 8 kat kadar artar. Akmdaki bu byk art, hergn en fazla bir ka dakika dnda gerekli olmayabilir. Ancak bu ksa sreli gereksinim, kaslara gereken 6 8 kat art salayacak damarlar oluturmaya yete cek VEGF nin salimini iin yeterlidir. Bu kapasite gelimemi olsayd, bireyin ar egzersiz yapt her durumda kaslar gerekli besin desteini alamad iin kaslma gc azalacakt. Ancak fazladan damar yaps gelitikten sonra bu damarlar normalde kapal durumda kalr, oksijen eksiklii, sinirsel vazodilatatr uyarlar ya da fazladan akm salayacak dier lokal uyarlar olmadka almaz.

Yeni D a m a rla rn O lu m a s -"V a s k le r E n d o te ly a l B y m e F a k t rle ri"


Hem en hem en hepsi peptid yapsnda olan bir d zineden fazla anjiojenik faktr bilinmektedir. Bun lar arasnda tanmlanan tanesi unskiiler eudote-

Kollateral Dolamn Geliimi-Uzun Sreli Lokal Kan Akm Dzenleme Fenomeni


Bir arter veya ven bloke edildiinde bloke olan yerin evresinde yeni vaskler kanallar olumaya balar ve etkilenen dokuya ksmen de olsa kann tekrar gitm e sini salar. Bu olaydaki ilk basamak blokajn altnda ve stnde kalan alanlar arasnda balanty salayan evre vaskler yatakta genileme meydana gelmesi dir. Bu dilatasyon ilk bir iki dakika ierisinde grlr ve kk damarlar evresindeki dz kasn metabolik nedenlerle gevemesinden kaynaklanr. Kollateral damarlarn balangta grlen genilemesini takip eden dnemde kan akm, dokunun ihtiyalar iin gerekli olan akmn genellikle drtte bilinden daha azdr. Daha sonraki ilk saatlerde damarlarda daha fazla alma meydana gelebilir ve 1 gn iinde doku ihtiyalarnn yars, bunu takip eden birka gn iin de de tamam karlanabilir. Kollateral damar by mesi olaydan aylar sonra bile devam eder ve ou za man tek ve byk bir damar oluturmak yerine bir ok kk kollateral damar oluumu eklinde kendi ni gsteril'. Dinlenme halinde kan akm genellikle normal iken doku aktivitesi arttnda yeni oluan ka nallar maksimum kan akm salamakta ender olarak yeterlidir. Sonu olarak kollateral damarlarn geliimi akut ve uzun sreli lokal kan akm kontrol m ekanizm a larnn genel ilkelerini izler. Akut kontrol hzl bir

liyal bym e faktr (VEGF), fibroblast bym e faktr , atjiojenin olarak bilinmektedir. Bu m ole
kller tmr dokusundan veya kanlanmas yetersiz olan dokulardan izole edilmilerdir. Olaslkla, vaskler byme faktrlerinin ("anjiojenik faktr ler de denir) oluumuna yol aan doku oksijeni ya da dier besin maddeleri veya her ikisinin yetersiz olmasdr. Anjiojenik faktrlerin hepsi yeni damar oluumu na ayn mekanizma ile neden olmaktadr. Yeni olu an damarlar dier kk damarlardan filizlenmek tedir. lk basamak, filizlenme noktasnda endotel hcre bazal membranmda grlen erimedir. Bu ola y, yeni endotel hcrelerinin hzla oalp damar du varndan bir kordon eklinde yaylarak anjiojenik faktre doru hzla ilerlemesi takip eder. Her bir kor dondaki endotel hcreleri blnmeye devam eder ve sonuta tp eklini almaya balar. Sonuta, mey dana gelen tp dier bir tp ile birleir ve meydana gelen yeni kapiller yataktan kan akmaya balar. Eer akm yeterince fazlaysa dz kas hcreleri damar du varn istila etmeye balar ve meydana gelen yeni da marlardan bazlar kk arteriyoller veya venller

BLM 17 Kan Akmnn Dokular Tarafndan Lokal Kontrol ve Hurnoral Dzenleme

181

m etabolik dilatasyona neden olurken, olay haftalar ve aylar ierisinde damarlarn bymesi ve yeni damarlar olumas ile devam eder. Kollateal kan damarlarnn oluumuna en nem li rnek koroner damarlardan birinin trombs so nucunda tkanmasndan sonra grlmektedir. Alt m yana gelen hemen hemen btn insanlarn en az bir kk koroner damar tkanmtr. Yine birok insan bu olayn farknda deildir nk kollateal damarlar hzla gelierek miyokad hasar olumasn engellemektedir. Ciddi bir kalp krizi durumunda ise meydana gelen trombs kollateal geliimine ola nak vermeyecek ekilde hzla olumaktadr.

DOLAIMIN HMORAL REGLASYONU


Dolamn humoral reglasyonu, vcut svlarna salglanan veya absobe edilen hormonlar ve iyon lar tarafndan meydana getirilen eglasyon anla mna gelmektedir. Bu maddelerden bazlar zel salg bezleri tarafndan yaplp kana verilerek b tn vcuda yaylmaktadr. Dierleri ise lokal doku alanlarnda oluarak sadece lokal dolam etkile mektedir. Humoral faktrlerden dolam fonksi yonlarna en ok etkili olanlar unlardr;

Vazopressin. Vazopressin antidiiretik horm on olrak da adlandrlmakta ve vazokonstriktr olarak anjiotensinden bile gl olduu kabul edilm ekte dir (belki de vcuttaki en gl kasc ajan). Hipotalamusta oluan vazopressin (Blm 7 5 e baknz) sinir aksonu boyunca tanarak kana kart yer olan arka hipofiz bezine ulamaktadr. Vazopressinin dolam fonksiyonu zerine nemli etkileri olan bir horm on olduu aktr. An cak ok kk miktarlarda salgland iin bir ok fizyolog, vazopressinin vaskler kontrol zerinde kk bir rol oynadn kabul etmektedir. Dier ta raftan, yaplan deneysel almalar ciddi kanam a halinde dolamdaki vazopressin konsantrasyonu nun kan basncn 60 m m Hgykselterek birok do kuda normal seviyeye getirebilecek kadar yksek olduunu gstermektedir. Ayrca, Blm 28de tartld gibi vazopressinin renal tblleden su reabsorpsiyonunun kontro lnde ok nemli bir ilevi vardr. Bu horm on vcut sv hacm inin konoliine yardm eder, antidietik hormon adn almasnn nedeni budr. Endotelin-Hasarlanm Kan Damarlarnda Gl Bir Vazokonstriktr. Anjiotensin ve vazopressinin, vazokonstriktr etkileri ile yarabilecek bir dier madde de byk bir peptid olan ( 2 1 amino asit) endotelindn. Endotelin sadece nanogam dzeylerin de bile gl bir vazokonstriktr etki oluturabilir ve endotel hcreleri ile hemen hem en btn kan hc relerinde bulunmaktadr. Endotelin serbestlem esi nin doal stimlatr dokularda meydana gelen ezilme veya travmalize edici kimyasal bir maddenin enjeksiyonu ile oluan endotel hcre hasardr. Kan damarnda meydana gelen ciddi bir hasar izleyerek lokal olarak serbestleyen endotelin vazokonstriksiyona neden olarak ap 5 milimetreye kadar olan ar terlerde yrtlma veya ezilme sonucu meydana gelen ar kanamay engelleyebilir.

Vazokonstriktr Ajanlar
Norepinefrin ve Epinefrin. zellikle norepinefrin gl bir vazokonstriktr hormondur. Epinefriin vazokonstriktr etkisi daha azdr nk baz durumlarda zayf bir vazodilatatr etki gsterebilir (kalp aktivitesi arttnda koroner arterlerde dilatasyon). Egzersiz veya stres srasnda sempatik sinir siste minin vcudun birok veya tm blmlerinde uya rlmas durumunda dokulardaki sempatik sinir ula rndan norepinefrin serbestleyerek arteriyollerin, venlein, ve kalbin uyarld grlr. Adrenal medulladaki sempatik sinirlerin uyarlmas buradan da kana norepinefrin ve epinefrin salglanmasna yol amaktadr. Bu hormonlar vcudun btn ksmlar na ulaarak direkt sempatik stimlasyonun meyda na getirdii uyarc etkinin hemen hemen benzeri bir etki ile ift tarafl bir kontrol sistemi olutururlar. Anjiotensin. Anjiotensin bilinen vazokonstriktr maddelerin en gl olanlarndan biridir. Bir gra mn m ilyonda biri insanda atey el basnc 50 rnnHg veya daha st bir dzeye ykseltebilir. Anjiotensin etkisini kk arteriyolleri gl bir e kilde kasarak gsterir. Eer bu olay izole bir doku ala nnda grlrse bu alana giden kan akm ciddi bir e kilde azalm olur. Anjiotensiin asl nemi vcuttaki btn arteriyollee ayn anda etkili olarak total peiferik rezistans artrp kan basncm ykseltmesi nede niyle ortaya kar. Bu nedenle anjiotensin eitli renal ve adrenokorkal stimle edici etkileri ile birlikte a teiyel basncn reglasyonunda nemli bir rol oynar. Bu konu Blm 19da detayl bir ekilde tartlmtr.

Vazodilatatr Ajanlar
Bradikinin. Kininler olarak adlandrlan eitli maddeler kanda ve baz organ svlarnda oluarak gl vazodilatasyona neden olabilirler. Kk polipeptidler olan kininler poteolitik en zimler ile plazma ve doku svlarnda bulunan alfa2-globlinleden ayrlrlar. Proteolitik enzim ler den zellikle nemli olan kan ve doku svlarnda inaktif formda bulunan kallikreindu. Kallikrein, kann doku inflamasyonu ve benzer kimyasal-fiziksel etkenler sonucund a kan ve dokularda ki yumuama ile aktive olur. Aktive olan kallikrein, alfa2 -globulinler zerinde etkili olarak kallidi ad verilen kininin serbestlem esine neden olur. Daha sonra kallidin doku enzimleri tarafndan badikiine evrilir. Bradikinin olutuktan sonra karboksipepdidaz veya Blm 19da tartlan ve anjioten sin oluumunda nemli rol oynayan kaboksip ep tidaz ya da dntrc (converting) enzim tara fndan inaktive edildii iin sadece birka dakika sreyle etkili olabilir. Aktive olmu kallikrein enzi

182

NTE IV Dolam

mi vcut svlarnda bulunan kallikrenin inhibitr tarafndan inaktive edilir. Bradikinin gl bir vazodilatasyona ye kapiller perm eabilited e arta neden olur. rnein 1 mikrogram bradikininin bir insann brakiyal arterine enjekte edilmesi halinde koldaki kan akm 6 kat artmaktadr. Ayrca daha az miktarlar lokal olarak doku iine enjekte edilirse kapiller porlarn apn da artmaya neden olarak dem gelimesine yol aar. nflamasyona uram dokularda kininlerin kan akmnn ve kapiller permeabilitenin reglasyonunda rol oynadna dair bulgular vardr. Ayrca bradi kininin deri ve gastrointestinal sistem kan akmnn reglasyonunda rol oynadna da inanlmaktadr. Histam n. Histamin hasara ve inflamasyona ura yan veya allerjik reaksiyona maruz kalan hem en hem en btn dokulardan serbestleyebilir. Histaninin byk bir ksm hasarl dokudaki m ast hc relerinden veya kandaki bazofillerden kaynaklan maktadr. Histamin arteriyolerde gl bir vazodilatasyona yol aar ve bradikinin gibi kapiller porlarn genileme sine, plazma proteinlerinin ve svnn doku iine sz masna neden olur. Bir ok patolojik durumda hista min tarafndan meydana getirilen arteriyoler vazodilatasyon ve aitmi kapiller por ap nedeniyle fazla miktarda sv doku iine geer ve dem geliir. Histaminin lokal vazodilatatr ve dem oluturucu etkisi zellikle allerjik reaksiyonlarda nemlidir ve Blm 34de tartlmtr.

yonlarn ve Dier Kimyasal Faktrlerin Vaskler Kontroldeki Rolleri


Birok farkl iyon ve kimyasal faktr kan damarlarnda geveme veya kaslmaya yol aabilir. Bunlarn bir ou nun dolamn genel reglasyonunda kk bir rol ol makla beraber zel etkileri aada anlatld gibidir. Kalsiyum iyon konsantrasyonunda artma vazokonstriksiyona neden olur. Bu etki Blm 8 'de tart ld gibi kalsiyumun dz kas zerindeki genel stimlatr zelliinden kaynaklanmaktadr. Potasyum iyon konsantrasyonunda artma vazodi latasyona neden olur. Bu etki potasyum iyonlarnn dz kas kontraksiyonunu inhibe etmesine baldr. Magnezyum iyon konsantrasyonunda artma mag nezyum iyonlarnn genel olarak dz kas inhibe etme leri nedeniyle gl bir vazodilatasyona neden olur. Anyonlar arasnda sadece asetat ve sitratn kan damarlar zerinde anlaml etkisi vardr. Her ikisi de orta derecede vazodilatasyona neden olur. Hidrojen iyon konsantrasyonunun artmas (pH'da azalma) arteriyollerde vazodilatasyona neden olur.

Hidrojen iyon konsantrasyonunda h a fif derecede


azalma meydana gelmesi arteriyoler daralmaya ne den olurken belirgin bir azalma dilatasyona yol aar. Karbon dioksid konsantrasyonunda artma birok dokuda orta derecede, beyinde ise belirgin vazodi latasyona neden olur. Karbon dioksidin beyindeki vazomotor merkeze etkili olmas ise ok gl indiek bir etki meydana getirerek sempatik vazokonstiktr sistem aracl ile tm vcutta belirgin vazokonstriksiyona neden olur.

REFERANSLAR
A alkjaer C , Poslon L: E ffects o f pH on vascu lar tension: which are the important m echa nism s? J Vase Res 3 3 :3 4 7 . 1996. Banchero N: Cardiovascular responses to ch ron ic hypoxia. Annu Rev Physiol 4 9 :4 6 5 , 1987. Bangsbo J : O xygen deficit: a measure o f the anaerobic energy production during intense exercise? Can J Appl Physiol 2 1 :3 5 0 . 1996. B e ck L Jr . D Amore PA: V ascu lar develop ment: cellular and m olecular regulation. F A S E B J 11:365, 1997. B ickn ell R J, Lew is C E , Ferrara N: Tum our A ngiogenesis. Oxford: Oxford University Press, 1997. B isc h o ff J : C ell adhesion and angiogenesis. J Clin Invest 9 9 :3 7 3 , 1997. Born G V R , Schw artz C J: V ascular Endothe lium. Stuttgart: Shattauer, 1997. Chang J B . Prasad K,- Olsen EA : T extbook o f A ngiology. New Y ork: Springer, 1998. C oleridge Sm ith PD: M icrocirculation in V e nous D isease. Austin: Landes B ioscien ce, 1998. Cow ley A W , Guyton AC: Quantification o f in termediate steps in the renin-angiotensinvasoconstrictor feedback loop in the dog. C irc Res 3 0 :5 5 7 , 1972. Crnac J, Schm idt M C , T heissen P, S cch tem U: A ssessm ent o f myocardial perfusion by magnetic resonance imaging, ile r z 2 2 :1 6 , 1997. Ferrara N. D avis-Sm yth T: T he biology o f vascular endothelial growth factor. Endocr Rev 18:4, 1997. G iannattasio C, Failla M, Mangoni A A, el al: Evaluation o f arterial com pliance in hu mans. Clin Exp Hypertens 1 8 :3 4 7 , 1996. Goldberg ID. Rosen E M : Regulation o f Angi ogenesis. Basel: Birkhauser, 1997. G ranger H J. Guyton AC: Autoregulation o f the total system ic circulation following destruc tion o f the central nervous system in the dog. C irc Res 2 5 :3 7 9 , 1969. G riendling K K , Alexander R\V: Endothelial control o f the cardiovascular system: recent advances. F A S E B 1 10:283, 1996. Guyton A C : Integrative hemodynamics. In: Sodem an NVA Jr. Sodeman TM (eds): Path ologic Physiology: Mechanism s o f Disease. 6th cd. Philadelphia: \YB Saunders Co. 1979, p. 169. Guyton AC, Colem an T G , G ranger H J: C ircu lation: overall regulation. Annu Rev Physiol 3 4 :1 3 ,1 9 7 2 . Guyton A C , Jon es C E . Coleman T G : Cardiac Output and Its Regulation. Philadelphia: \VB Saunders C o. 1973. Highsmith R F: Endothclin: M olecular Biology, Physiology, and Pathology. Totow a, NJ: Humana Press, 1998. Huang L E , Ho V , Arany Z, et at: Erythropoie tin gene regulation depends on heme-depen dent oxygen sensing and assem bly o f inter acting transcription factors. K idney Int 51: 5 4 8 , 1997. Hudlicka O, Brown M , Egginton S : A ngiogcncsis in skeletal and cardiac m uscle. Phy siol R ev 7 2 :3 6 9 . 1992. L eisch ik R , R ose J, Caspari G . et al: Contrast echocardiolography for assessm ent o f m yo cardial perfusion. H erz 2 2 :4 0 . 1997. Levy A P, Levy N S, Iliopoulas O, et al: R egu lation o f vascular endothelial growth factor by hypoxia and its modulation by the von Hippel-Lindau tum or suppressor gene. K id ney Int 5 1 :5 7 5 , 1997. Mnruyama Y , Hori M , Jan ick i JD : Cardiovas cular Rem odeling and Functional Interac tion. T ok yo: Springer, 1997. M cV eigh G E: Arterial com pliance in hyperten sion and diabetes m ellilus. Am J Nephrol 1 6 :2 1 7 , 1996. M uller JM . Davis M J, C hilian W M : Integrated regulation o f pressure and flow in the coro nary m icrocirculation. C ardiovasc Res 32: 6 6 8 , 1996. O Donnell M E, Owen N E: Regulation o f ion pumps and carriers in vascular smooth mus cle . Physiol R ev 7 4 :6 8 3 , 1994. Renkin E M : Control o f m icrocirculation and W ood-tissue exchange. In: Renkin KM, M ichel CC (eds): H andbook o f Physiology, S ec. 2, Vol. IV . B cth esda: A m erican Physi ological S o ciety , 1 9 8 4 , p 627.

BLM 17 Ka: Ak' n mn Dokular Tarafndan Lokal Kontrol ve Humoral Dzenleme

183

Rosenthal D L , Guylon A C : H em odynam ics o f collateral vasodilatation follow ing femoral artery occlusion in anesthetized dogs. C irc R es 2 3 :2 3 9 , 19 6 8 . Rubanyi G M : Endothelin. New Y o rk : Oxford University Press, 1992. Schmermund, A . B e ll M R , L erm an L O , R it man E L , Rum berger JA : Q uantitative evalu ation o f regional m yocardial perfusion us

ing fast x-ray computed tomography. Herz 2 2 :2 9 , 1997. Sem enza G L , A gani F , Booth G , et al: S truc tural and functional analysis o f hypoxia-inducible factor 1. Kidney Int 5 1 :5 5 3 , 1997. Shovlin C L , S co tt J: Inherited diseases o f the vasculature. Annu R ev Physiol 5 8 :4 8 3 , 1996. Steinm etz A, M aisch B , N oll B : E ffe cts o f

lipid low ering m easures on coronary perfu sion. Z Kardiol 86(Su ppl 1):4 3 , 1997. Uren NG, C rake T : R e sistiv e vessel function in coronary artery d isease. Heart 7 6 :2 9 9 , 1996. vom Dahl J: Exam ination o f m yocardial perfu sion with positron em issio n tom ography: a clin ically useful and valid m ethod? Herz 2 2 :1 , 1997.

Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve Arteryel Basncn Hzl Kontrol

DOLAIMIN SNRSEL DZENLENMES


17. Blm de tartld gibi sinir sistem i, doku kan akm nn her dokuda ayr ayr ayarlanm asn da pek etkili olmaz, bu dzenlem e lokal doku kan akm kontrol m ekanizm alar ile yaplr. Sinir sis tem i bunun yerine kan akm nn vcudun deiik blgelerine yeniden dalm nn dzenlenm esi, kalbin pom palam a gcnn artrlm as ve zel likle kan basn cn n hzl kontrol m ekanizm alar nn alm as gibi daha genel fonksiyonlardan sorumludur. Sinir sistem inin dolam kontrol hem en h e m en tam am en otonom sinir sistem i aracl ile salanr. Bu sistem in tm fonksiyonlar 60. Bliim de sunulm utur. O tonom sinir sistem inin dolam n kontrol ile ilgili zel anatom ik ve fonksiyonel karakteristikleri zel bir ilgi gerektir mektedir.

sfinkterler ve metarteiyollerin ounun sem patik inne vasyonunun bulunmad belirtilmitir. Kiik arterler ve arteriyollerin inervasyonu sempatik uyar ile bu damarlarda diren artna bylece dokulara ulaan kan akmnn azalm asn a imkan tanmaktadr. Byk damarlarn, zellikle velilerin inervasyonu, sem patik uyarnn bu dam arlarn hacm ini azaltm asna salar. Bu, kalbe dnen kan miktarn artrr, bylece bu blmn ilerdeki ksmlarnda greceimiz gibi kalbin pompa ilevinin dzenlen mesinde nemli rol oynar. Kalbe Giden Sem patik Sinir Lifleri. Kan dam ar larna ulaan sem patik sinir liflerine ek olarak sem patik lifler, 9. Blmde tartld gibi ayn zam an da kalbe de giderler. Sempatik stimlasyonun kal bin aktivitesini, hem kalp hzn hem de pom pala ma gcn artrarak belirgin olarak glendirdii hatrlanmaldr. Kalp Fonksiyonlarnn ve z e llik le Kalp Hznn Parasem patik K ontrol. Parasem patik sinir sistemi dier birok otonom fonksiyon iin olduka nemli bir yere sahipken dolam n d zenlenm esinde sadece kk bir rol vardr. D o lam iin gerekten nem li olan tek etkisi medulladan direkt olarak vagts siniri ile kalbe ulaan parasem p atik lifler yoluyla kalp hzn kontrol e t mesidir. ekil 18-1 de vagus, kesikli renkli izgi ile gsterilmitir. Parasempatik uyarmn kalp fonksiyonlar ze rindeki etkileri 9 Blmde ayrntl olarak tartl mtr. Esas olarak parasempatik uyarm kalp h znda belirgin bir azalm a ve kalp kas kaslabilirli inde hafif bir azalma meydana getirir.

Otonom Sinir Sistemi


Gnmzde otonom sinir sistem inin dolam ile ilgili en nemli blm olarak bilinen sem patik si nir sistemidir. Daha sonra inceleyeceimiz gibi, p a rasem patik sinir sistem i de kalp fonksiyonlarnn dzenlenmesine katlm nedeni ile nem tar. Sem patik Sinir Sstemi. Dolam n sem patik si nir sistem i tarafnd an kontrolnn anatom ik esaslar ekil 18-1de gsterilmitir. Sempatik vazom otor sinir lifleri omurilii (medulla spialis) tm torasik ve ilk iki lum bar spinal sinirler ile terkeder. Daha sonra sem p a tik zincir iine giren sem patik lifler oradan dolam a iki ayr yol ile ula r: ( 1 ) tem el olarak i organlarn damarlarn ve kalbi inerve eden zel sem p atik sinirler ile (2 ) balca periferik alanlarn dam arlarn innerve eden spinal'sinirler ile. Bu liflerin medulla spialis ile sem patik zincirler iindeki ayrntl yollar B lm 6 0 da tartlmtr. Kan Damarlarnn Sem patik nnervasyou. ekil 18-2de sem patik sinir liflerinin kan damarlarna dalm lar gsterilirken kapillerler, pekapiller
184

S em patik V azokonstriktr Sistem ve Santral Sinir Sistemi Tarafndan K ontrol


Sem patik sinirler ok miktarda vazokonstriktr lif tarken ancak kk bir miktar vazodilatatr lif tarlar. Vazokonstriktr lifler dolam n tm b lm lerine dalmtr. Bu dalm baz dokularda dierlerine nazaran daha fazladr. Bu lifler zellik le bbrekler, sindirim sistem i organlar, dalak ve deride daha etkin, iskelet kas ve beyinde daha gszdr.

BLM 18 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve Arteryel Basncn Hzl Kontrol

185

Vazomotor merkez

Sempatik zincir

Kan damarlar

Vazokonstriktr Kardiyoinhibitr Vazodilatatr

Kan damarlar

E K L 18 - 1
Dolamn sempatik sinirler tarafndan kontrolnn anatomisi.

Vazom otor M erkez ve Vazokonstriktr Sistem zerindeki Kontrol. ekil 18-1 ve 18-3'de gsteril dii gibi esas olarak medullann retikler maddesi ve ponsun 1/3 alt blmnde, iki tarafl olarak yerle mi olan alana vazomotor merkez denilmektedir. Bu merkez parasempatik uyaranlar kalbe vagus siniri ile ulatrrken sempatik uyaranlar nedulla spinalis ve periferik sempatik sinirler yolu ile vcuttaki he men tm kan damarlarna ulatrr. Vazomotor merkezin tm organizasyonu ok ak olm asa da deneyler sonucunda burada bulu nan baz nemli alanlar tanmlanabilmitir.
1. M edu llan n n-yan b lgesin d e vazokonstriktr alan ift tarafl olarak yerlem itir. Lideri tm m e d u lla spin alisd e d alm olup se m p a tik sinir sistem in in vazokonstriktr n ron larn uyarrlar. 2. M edu llan n alt y arsn n n -yan k sm n d a vazodilatalr alan ift tarafl yerlem itir. Bu n ro n lard an kay n ak lan an liflerin projeksiyon u yukar vazok on strik tr a la n a d o ru olup vazokon striktr aktiviteyi inhibe e d e rek v azo d ilatasy o n a n eden olm aktadr.

3. Duysal a la n ise ift tarafl olarak , m e d u lla ve p o n su n alt ksm n n ark a-y an b l m n d e b u lu n a n kleu s trak tus so lita riu s d a b u lu n m a k ta d r. Bu b lg e d e k i n ro n la r tem el olarak g lo ss o fa r in g e u s ve v a g u s sin ir le rin d en d u y sal sin y aller alm a k tad r. D u y sal a la n d a n k a y n ak lan an sin y aller ise h em v a z o k o n strik t r ve h em de v a zo d ilat r alan larn ak tiv itele rin in d z e n le n m e s i n e yardm c o lm a k ta ve b y lece bir o k d o la m fo n k siy o n u n u n refleks'' k o n tro l n d e ro l o y n am a k tad r. D ah a so n ra a k lay a ca m z gibi, kan b a sn c n n k o n t ro l n d e rol alan b a o r e s e p t r refleks b u n a rn e k o la rak verilebilir.

Kan Damarlarnn S em patik V a zo ko n s trikt r Tonus le Srekli Parsiyel Kaslmas. Normal koullarda vazomotor m erkezin vazokonstriktr alan, sem patik vazokonstriktr sinir lifleri zerin den tm vcuda srekli olarak uyar gnderm ek tedir. Bu uyar liflerde yaklak saniyede 1.5 ila 2 kez kesintisiz ve yava tetiklem e m eydana getirir. Bu srekli uyar sem patik vazokon striktr tonus olarak adlandrlr. Bu uyarlar kan dam arlarnda

186

NTE IV Dolam

Arterler

Motor

E K L 1 8 - 2
Sistemik dolamn sempatik innervasyonu.

u azom otor tons ad verilen ksmi bir kaslma oluturur. ekil 18-4 vazokonstiktr tonusun nem ini aklam aktadr. Bu ekildeki deneyde bir hayva na m erkezi sinir sistem inden p erifee sem patik sinir uyarlarn engelleyecek ekilde tam spinal an estezi uygulanmtr. Sonu olarak arter b asn c 100 m m H gd an 50 m m H gya dmtr. Bu d vcutta vazokonstriktr tonusun etkisini gsterm ektedir. Bir ka dakika sonra intravenz olarak az m iktarda norepinefrin isim li horm on en jekte edilm itir. N orepinefrin tm vcuttaki se m p a tik sinir liflerin d en salm an h o rm o n a l m addedir. Bu horm on, kan ile tm dam arlara ta nrken bir kez daha vazokostriksiyon olum u ve arter basnc, 1 - 2 dakika boyunca, n o rep in ef rin paralanncaya kadar norm al deerinin de zerine kmtr.
K alp A k tiv ite s in in V a z o m o to r M e rk e z c e K o n tro l . V azom otor merkez bir yandan dam ar

E K L 18*3
Dolamn sinirsel kontrolnde nemli role sahip olan beyin alanlar. Kesikli izgiler inlibitr yollar temsil etmektedir.

kaslm asnn derecesini ayarlarken dier yandan kalp aktivitesini de kontrol etm ektedir. V azom o tor merkezin yan blm leri sem patik sinir lifleri ile kalbe eksitatr uyarlar gndererek kalp hz ve kaslm a gcn artrrken, vazom otor m erke zin vagusun dorscl m otor ekirde i ile tam kar karya bulunan orta blm , vagus siniri ile kal be kalp hzn azaltc uyarlar gnderir. Bylece vazom otor merkez kalp aktivitesini h em artra bilm ekte hem de azaltabilm ektedir. Kalp aktivi-

150125

Total spinal anestezi

Norepinefrin enjeksiyonu

- | ----------------- 1 ----------------- 1 ----------------- !------------------1 ----------------- i

E K L 1 8 - 4
Total spinal anestezinin arter basnc zerindeki etkisi, vazomo tor tonusunun kayb ile basnta belirli bir d grlmektedir.

10

15

20

25

Dakika

BLM 18 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve Arteryel Basncn Hzl Kontrol

187

tesi genellikle vcutta vazokonstiksiyon olu m as ile artarken vazokonstriksiyonun inlibisyonu ile azalmaktadr. Vazom otor M erkezin Yksek Beyin M erkezle ri Tarafndan Kontrol. Pons, m ezensefalo vedien sefalon daki retikler m addeye ait bir ok alan, vazomotor merkezi inhibe veya eksite edebilir. Retikler madde ekil 18-3de taranm ift youn gsterilen alandr. Genel olarak retikler maddenin daha ok yan ve st blgeleri eksitasyona neden olurken, daha ortada ve alt ksmlarda kalan blge ler inhibisyona neden olur. Hipotalamus, vazokonstriktr sistemin kontro lnde nemli bir role sahiptir. Bu blge, vazomotor merkez zerinde gl eksitatr veya inhibitr etki gsterebilmektedir. Hipotalamusun arka-yan k smlar esas olarak eksitasyon, n blgeler ise uyar lan n hipotalamus blgesine bal olarak hafif eksi tasyon ya da inhibisyon meydana getirmektedir. Serebral korteksin bir ok blgesi vazomotor mer kezi inhibe veya eksite edebilir. rnein motor kor teksin uyarlmas vazomotor merkezi, nce hipotalamusa, oradan vazomotor merkeze giden uyaranlar yoluyla eksite eder. Ayrca n temporallob, frotal

V azodilatatr siste m in san tral sinir siste m i tarafn dan kontrol srasn d a ku llan lan yollar ekil 18-3de kesikli izgilerle gsterilm itir. Sistem i ko n tro l eden b a lc a b e yin b lgesi n hipotalam ustur.

Sempatik Dilatatr Sistemin nemi. n san d a s e m p a


tik vazo d ilatat r siste m in d o lam n k o n tro l n d e n e m li bir ro l n n b u lu n d u u ph elidir. B u n u n n eden i, k a s lara giden se m p a tik sin irlerde o lu tu ru lan tam b lou n kaslarn gereksinim lerin e uygun k a n la n m a y eten ek le rinde bir bozukluk m e y d a n a getirm iyor oluudu r. A ncak yine de egzersiz b a la n g c n d a se m p a tik v azo d ilatat r siste m iskelet k aslarn d a v a zo d ilatasy o n u n b a la tlm a sn d a etkili olm ak ta ve b u n u n s o n u c u n d a kan akm n n nceden art k a sd a yksek o ra n d a b e sin ihtiyac d o m a d an m e y d an a gelebilm ektedir.

ko tekse ait orbitalalanlar, cinglatgirusun n ksm lar, amigdala, septm ve lippokampusun uyarlma
s uyarlan blgenin yerine ve uyarnn iddetine ba l olarak vazomotor merkezi eksite veya inhibe eder. Beynin geni blm kadiyovaskler fonksiyon lar zerine olduka detayl etkilere sahiptir. N o rep in e frin - S em patik V a zo ko n s trikt r Transm itter M add e. Vazokonstriktr sinir ula rndan salnan madde noepinefrindir. Norepinef rin, direkt olarak damar dz kas zerindeki alfa re septrler olarak bilinen reseptrlere balanarak vazokonstiksiyona neden olur. Bu etkiler 60. B lmde tartlmtr. Adrenal Medulla ve Sempatik Vazokonstriktr Sistem le likisi. Sempatik uyarlar tm kan damar larna iletildii an, ayn zamanda adrenal medullaya da ulamaktadr. Bu uyarlar sonucunda adrenal medulladan dolama norepinefrin ve epinefrin salgla nr. Bu iki hormon kan ile tm vcuda dalarak kan damarlarn direkt olarak etkiler ve ounlukla da vazokonstriksiyona neden olur. Ancak kimi zaman epi nefrin vazodilatasyona neden olmaktadr. Bunun ne deni, epinefrinin baz belli dokulardaki damarlarda ounlukla dilatasyona neden olan "beta reseptr uyarc etkisidir. Bu konu 60. Blmde tartlmtr. Sem patik Vazodilatatr Sistem ve Santral Sinir Sistemi Tarafndan Kontrol
skelet kaslarn a giden se m p a tik sinirler se m p atik v a z o ko n strik tr lifler ile birlikte v azo d ilatat r lifler de tar. Kedi gibi d a h a ilkel h ay van larda, bu liflerlerin u larn d an norepin efrin yerin e asetil kolin serb estler. Prim at lard a ise vazod ilatasy on , epinefrinin k a s d a m arla rn d a b u lu n an b e ta resep t r zerin e olan etk isin e baldr.

Em osyonel B aylm a-V a zo vagal S e n ko p . G l e m o sy o n e l so ru n y a a y a n kiilerd e b a y lm a ile s o n la n an ilgin bir v a z o d ila ta t r re ak siy o n olu u r. K as v a z o d ilatat r siste m i g l b ir e k ild e ak tive olur; ayn z a m a n d a vagal k a rd iy o in h ib it r m e rk e z k a lb e g l u y a rlar g n d ere re k kalp h zn d r r. Kan b a sn c h zla d er; b u n u n s o n u c u n d a b ey in kan a k m n d a a z a lm a ile birlikte kii b ilin c in i k ay beder. O lu a n b u tab lo y a v a zo v agal se n k o p ad verilir. E m o sy o n e l b a y lm a s r e ci se re b ra l k o te k ste o lu a n ra h a tsz ed ici d n c e le re b a l olarak b a la m a k ta d r. K o rte k sd e n b a la y a n yol o la slk la n h ip o ta la m u s d a v a z o d ila ta t r m erk eze, o rad a n m e d u lla d ak i v a g a l m erk ezlere, so n o la ra k da m e d u lla sp ia lis ile k aslarn v a z o d ila ta t r sin irlerin e uzanr.

ARTER B A S IN C IN IN H IZ L I K O N T R O L N D E S N R S S T E M N N ROL Dolamn sinirsel kontrolnn en nemli fonksi yonlarndan biri kan basncnda hzl ykselmeler salayabilme kapasitesidir. Bu am ala, sempatik sinir sistem inin tm vazokonstriktr ve kalp hzn da art salayc fonksiyonlar birlikte uyarlr. Ayn zamanda kalbe giden parasem patik vagal inhibitr uyarlar da inhibe olur. Bunlarn sonucunda eza manl olarak, hepsi arter basncnn ykselmesini salayacak olan tem el deiiklik meydana gelir. Bu deiiklikler yle sralanabilir:
1. Vcuttaki tm arteriyollerde d a ra lm a m eydan a gelir. Bu total periferik direnci ykselterek kan n arterlerden ak n a engel olur ve arter b a m a n n n a r tm a sn a yol aar. 2. Bata venler o lm a k zere d o la m d a k i dier btn byk d a m arla r d a gl bir ekild e daralr. Bu kann g e ni periferik d a m ar yatak larn dan k alb e y n len m esin e ve kalp b oluklarn daki k an h ac m in in a rtm a sn a n eden olur. Bu da kalbin d a h a gl k a slm a sn a ve d a h a ok kanin p o m p a la n m a sn a n ed en olur. So n u olarak yine arteryel b asn ykselir. 3. Son olarak otonom sinir sistemi tarafndan kalbin di

rekt olarak uyarlmas kalbin p om p alam a fonksiyonunu daha da artrr. Bu etkinin byk blm zam an zam an
norm alin ii kat kadar ykselen kalp hz artna baldr. Ek olarak sem patik sinir kaynakl uyarlar direkt olarak kalp kasnn kaslm a gcn etkileyerek kalbin p o m p alam a h ac minin artm asn a neden olur. Bylece gl sem patik uyar

188

NTE IV Dolam

altnda kalp bir ka dakika iin norm al artlar altndakindcn iki ila kat fazla kan pom palayabilm ektcdir. Bu etki de kan b asn cn d a dah a da fazla bir art nedeni olmaktadr.

A rte ry e l B a ro re s e p t r K o n tro l S iste m iB a ro re s e p t r R e fle ksler


Ater basncnn kontrolnde imdiye kadar en iyi bilinen sinirsel mekanizma baroreseptr reflekstir. Temel olarak, bu refleks, birka byk sistemik arte rin duvarnda yer alan, baroeseptrler ve ya pressoreseptrler olarak adlandrlan gerim reseptrleri ta rafndan balatlr. Basnta meydana gelen art baroreseptrlei gerer ve santral sinir sistem ine uyar lar gnderilmesine neden olur. Bu sinyallere yant olarak otonom sinir sisteminden kaynaklanan fe edback" uyarlar dolama ular ve arter basncn drerek normal seviyelerine dndrr. Baroreseptrler ve nnervasyonlarnn Fizyo lojik Anatomisi. Baroreseptrler, arterlerin du varlarnda serpinti tarznda yerlemi sinir sonlanmalar olup, gerildikleinde uyarlrlar. Gs boluu ve boyunda bulunan hem en tm byk arterlerin duvarnda birka baroreseptr yerlemi olmakla birlikte ekil 18-5de gsterildii gibi b a roreseptrler ( 1 ) kaotis bifukasyonunun hem en zerinde, karotis siniisii olarak adlandrlan blge de, her iki internal karotis arterinin duvarlarnda ve (2 ) aort kavsinin duvarnda olduka youn ola rak bulunmaktadr. Ayrca ekil 18-5de, her iki karotis sinsnden ok kk bir sinir, Ilering siniri ile glossofaingeus sinire giden, glossofaringeus sinirle beyin sapnn medller alannda bulunan trakts solitarisa ula an uyaranlar gstermektedir. Aort kavsinden kan uyaranlar vagus siniri yolu ile m edullann ayn blgesine ularlar.

A rte r Basncnn Sinirlerle Kontrolnn Hz. Arter basncnn sinirsel kontrolnde en nemli zellik yantn hzdr. Yant birka saniye ierisinde balayp, basnc normalin iki kat seviyeye 5 ila 10 saniyede getirebilecek kadar hzl geliir. Tam tersi, sinirsel uyarnn ani olarak inhibisyonu arter ba sncn 10 ila 40 saniye iinde normalin yarsna ka dar drebilir. Btn bunlardan tr arter b a sncnn sinirsel kontrol bilinen en hzl basn kontrol mekanizmasdr.

Kas Egzersizi ve Dier Stres Tiplerinde Arteryel Basncn Ykselmesi


Sinir sistem inin arter basn cn artrm a yetenei iin verilebilecek nem li bir rnek kas egzersizi srasnda basn cn ykselmesidir. Ar egzersiz srasnda kaslar olduka artm kan akm na ih ti ya duyarlar. Bu artn bir ksm, Blm 17'de anlatld gibi kasa ait dam arlarda, artm m eta bo lizm aya bal yerel vazodilatasyon sonucu m eydana gelir. Ek olarak egzersiz srasnda eza m anl arter basnc art da kan akm n artrr. Ar egzersiz srasnda ounlukla arter basnc % 30 ila 40 kadar artar. Bu art kan akm n iki katm a kadar kartr. Egzersiz srasnda arter basncnn ykselmesi nin u nedenle olduuna inanlmaktadr: Sinir sis tem inin motor alanlar egzersiz srasnda aktive olurken beynin retikiiler aktive edici sistemi de ak tive olmakta, bu aktivasyonla birlikte vazomotor m erkezin vazokonstriktr ve kardiyoakseleratr alanlar da uyarlmaktadr. Bunlarn sonucunda ar ter basnc, kas aktivitesindeki art ile birlikte bir anda artmaktadr. Kas aktivitesi dnda bir ok stres eidinde de benzer kan basnc artlar olabilmektedir. rne in ar korku srasnda arter basnc bir ka saniye ierisinde sklkla normalin iki katna kadar kar. Alarm reaksiyonu olarak adlandrlan bu reaksiyon ile basn art tehlikeden ka srasnda kullan lacak kas veya kaslar besleyecek kan hzla sala maktadr.

Glossofaringeus siniri

Karotis cismi Karotis sins

Vagus siniri

Normal Arter Basncnn Korunmasnda Refleks Mekanizmalar


O tonom sinir sistem inin egzersiz ve stres srasn da arter basncn ykseltici fonksiyonlarnn d nda arter basncn norm al snrlar ierisinde tutm ak iin devrede olan birok bilind zel sin irse l kontrol m ekan izm as bulunm aktadr. Bunlarn hem en tam am bir sonraki ksm da aklanacak olan n eg a tif fe e d b a c k refleks m e k a
Aort baroreseptrleri

E K L 1 8 - 5
Arter basncnn kontrolnde baroreseptr sistem.

nizm alardr.

BLM 18 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve Arteryel Basncn Hzl Kontrol

189

olarak hem perifeik dirente hem de kalp debisin de meydana gelen azalma ile arter basncm dr mektedir. Buna karn dk basn tam tersi etki gstermekte, refleks olarak basncn ykselmesine ve normal seviyesine dnmesine neden olmaktadr. ekil 18-7de arter basncnda ana karotis aterileinin kapanmas sonucu oluan refleks deiik likler grlmektedir. Bu karotis sinsnde basnc azaltacak, sonu olarak baroreseptrler inaktif h a le geecek ve vazomotor merkez zerindeki inhibitr etkileri ortadan kalkacaktr. Vazomotor merkez normalden daha fazla aktif hale geerek arter b a sncnn ykselmesine ve kaotislerin baland 1 0 dakika boyunca yksek kalmasna neden olur. B a n almas, basncn ksa sren bir ar kompansasyon nedeniyle hzla normalin biraz altna d mesine ve bir dakika kadar sonra norm ale dnm e sine neden olur.

E K L 1 8 - 6
Arter basncnn deiik seviyelerinde meydana gelen baroreseptr yantlar

Baroreseptrlerin Basnca Yantlar. ekil 18da deiik arter basnlarnn Hering sinirindeki uyar hz zerine etkisini gsterilmektedir. Karotis sinsnde bulunan baroreseptrlerin 0 ila 60 mmHg arasndaki basnlarda uyarlmachklana dikkat ediniz. Ancak 60 mmHgnm zerinde, 180 mmHgda maksimuma ulaana kadar gittike artan hzlarda yant verirler. Ao tik baroreseptrlerin ya ntlar karotis reseptrlerinin yantlarna benzer, ancak aort reseptrleri 30 mmHg ve daha yksek basnlarda devreye girerler. Yaklak 100 mmHg olan normal ar ter basncn da meydana gelecek en ufak bir deiiklik sonu cunda devreye giren kuvvetli otonom refleksler ile arter basncnn normale dndne dikkat edil melidir. Bylece baroreseptr feedback mekaniz m asnn en etkili ekilde fonksiyon gsterdii yer en fazla ihtiya duyulduu basn araldr. Baoreseptrler arter basncndaki deiikliklere ok hzl yant verirler; ancak uyar hz sistol sra snda artmakta, diastol srasnda ise azalmaktadr. Dahas, baoreseptrler hzl deien basnlara du raan basnlardan ok daha fazla yant vermekte dir. Yani, ortalama arter basnc 150 mmHg civarn da hzla art gsterirken meydana gelen uyar ileti mi, ortalama basn 150 mmHgda sabit iken mey dana gelen uyar iletiminden iki kat fazla olabilir. Dier taraftan eer basn dyorsa uyar hz, sa bit dzeydeki uyar hznn drtte biri kadardr. Baroreseptrler Tarafndan Balatlan Refleks. Baroreseptrlerden gelen uyarlar, medullada traktus solitariusa ulatktan sonra ortaya kan ikincil uyarlar medulladaki vazokonstiktr merkezi ilibe ederken vngal parasem patik m erkezi uyarr. Or taya kan net etki ( 1 ) perifeik dolamdaki velile rin ve arteriyollerin vazodilatasyonu (2 ) kalp hzn d a ve kaslm a gcnde azalmadr. Bu nedenle baro reseptrlerin arter basnc ile uyarlmas, refleks

Vcut Postrndeki D eiiklikler Srasnda Baro reseptrlerin Fonksiyonlar. Kii yatar haldeyken ayaa kalktnda baroreseptrlerin kan basncn sabit tutm a yetenekleri nemlidir. Ayaa kalkar kalkmaz ba ve vcudun st tarafnda arter basnc dme eilimine girer. Bu ksmdaki basncn belir li ekilde dmesi bilin kaybna neden olabilir. Den basn baroeseptrleri etkileyerek ani bir refleksin balam asna neden olur. Bu refleks ile tm vcutta kuvvetli sempatik uyar meydana ge lerek ba ile vcudun st blmlerindeki basn azalmasn en aza indirir. Baroreseptr Kontrol Sisteminin "Tam ponlam a" Fonksiyonu. Baroreseptr sistem, arter basncnda meydana gelen art ve azallara zt ynde etkisi nedeniyle basn tam pon sistemi olarak adlandrl makta ve baroreseptrlerden kaynak alan sinirlere tam pon sinirler denilmektedir. ekil 1 8 -8 de baroreseptrlerin bu tam p o n la ma fonksiyonlarnn nem i gsterilm ektedir. Bu

E K L 1 8 - 7
Her iki ana karotis arteri klampe edilerek oluturulan tipik karo tis sins refleksi (her iki vagus siniri kesildikten sonra).

190

NTE IV Dolam

200

Normal

-rr
-M
100

'H R -' 4

O ) x E
24

E K L 1 8 - 8
Normal bir kpekten (stteki ekil) ve ayn kpekte baroreseptrler denerve eddikten haftalar sonra (alttaki ekil) yaplm 2 saatlik arter basnc kayd. (Cowley, Liard ve Guyton'dan: Circ. Res., 32: 564, 1973. American Heart Associationn izniyle).

eklin st ksm nda yer alan kayt norm al bir k pekten 2 saat boyunca alm an arter basncn gs term ekte, alt tarafta bulunan kayt ise hem karotis sinsnden hem de aortadaki b aroeseptrled en kaynaklanan sinir liflerinin karld bir kpekten alnan arter basn cn gsterm ektedir. D enerve kpekte yatm a, ayaa kalkma, h ey ecan lanm a, yem ek yeme, defekasyon, grltye m a ruz kalma gibi gnlk, basit bir olay esnasnda m eydana gelen abartl b asn deiikliklerine dikkat ediniz. ekil 18-9da normal ve denerve kpekten 24 sa at boyunca alnan arter basnc kaytlarndaki fre kans dalmlar bulunmaktadr. Baroreseptrler normal durumdayken arter basncnn gn boyun ca (ortalama) 85 ila 115 mmHglk dar bir alanda kaldna hatta gnn ok uzun hir blmnde h e m en hem en (ortalama) 100 mmHg olduuna dikkat ediniz. Dier yandan baroreseptr denervasyonunda sonra frekans dalm erisi olduka geni lemi, basn aral 2.5 kat artm, zaman zaman 50 mmHgya kadar derken sklkla 160 mmHgye kadar ykselmitir. Bu ekilde arteryel baroresep tr sistem in yokluunda, basnta ar deiiklik ler ortaya kmaktadr. Ksaca arteryel baroreseptr sistem in balca g revi, arter basncnda meydana gelen gnlk dei iklikleri, baroreseptr sistem bulunmadnda or taya kacak deiikliklerin yars ya da te biri ka dar azaltmaktr.

A rte r Basncnn Uzun Sreli D zenlenm esin de B aro resep tr Sistem in Etkisizlii-B aroresep trlerin A d ap tasyo n u . B aroreseptr k on t rol sistem i arter b asn cn n uzun sreli dzen lenm esinde basit bir ned enle ok az etkili ya da hi etkisizdir. B aoresep trler m aruz kaldklar basn ne dzeyde olursa olsun bir iki gn ie ri sinde ona adapte olurlar. yle ki, b asn norm al deeri olan 100 m m H gden 160 m m H gye ykse lirse, ilk olarak ok sayda baroreseptr uyaran ortaya kar. Sonraki bir ka saniye iersinde uyaran atelem e hz nem li lde azalr; bunu izleyen bir iki gn ierisind e azalm a yava olarak devam eder ve bu sre sonunda arter b asn c 160 mmHg olm asna karn uyaran hz norm al sevi yesine dner. Aksine arter basnc ok dtnde baroreseptrler nce hi bir uyaran iletmezken birka gn sonra baroreseptr uyaran atelem esi giderek oriji nal kontrol dzeyine dner. Baoreseptrlerin adapte olma zellikleri, bir ka gnden uzun sren arter basnc deiiklikle rinde baroreseptr refleksin bir kontrol sistem i ola rak fonksiyon grmesini engeller. Gerekten de e kil 18-8 ve 18-9da uzun bir zaman aral dikkate alndnda, baroreseptrler bulunsun veya bulun masn ortalama arter basncnn nerdeyse tam a men ayn kald grlebilir. Bu, baroreseptr siste min arter basncnn anlk veya saatlik ani deiik likleri nlemede ok gl bir mekanizm a olm as na ramen, arter basncnn uzun sreli dzenlen m esinde nem inin olm adn gstermektedir. Ar ter basncnn uzun sreli dzenlenmesi iin 19. Blmde tartlm olan bbek-vcut svs-ba-

Ortalama arter basnc (mm Hg)

E K L 18 -9
Normal bir kpekten ve ayn kpekte baroreseptrler denerve edildikten haftalar sonra yaplm 24 saatlik arter basnc frekans dalm erileri. (Co\vley, I.iard ve Guytondan: Circ. Res., 32: 564, 1973. American Heart Association izniyle).

BLM 18 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve Arteryel Basncn Hzl Kontrol

191

sn kontrol sistemi gibi baka kontrol sistem lerine gereksinim duyulur. A rte r Basncnn Karotis ve A o rt K em oreseptrleri Tarafndan Kontrol-O ksijen Eksikliinin A rte r Basncna Etkisi Baroreseptr basn kontrol sistemi ile yakn ilikisi olan kemoreseptr refleks, baroreseptr refleks ile hemen he men ayn ekilde almakla beraber yantn ortaya k na gerim reseptrleri yerine kemoreseptrler neden olur. Kemoeseptrler, kimyasal duyarl olan hcrelerdir, oksijen yokluuna, karbon dioksid artna veya hidrojen iyonlarnn artna duyarldrlar. Bu reseptrler birka kk organa yerlemi olup 1 - 2 mm byklndedir. Yerleimleri her bir ana karotis arterin atallarma yerin deki iki karotis cismi ve aorta bitiik birka aortik cisim den olumaktadr. Kemoreseptrler, baroreseptrlere ait lifler ile birlikte Hering ve vagus sinirleri ile vazomotor merkeze ulaan sinir liflerini uyarrlar. Her karotis veya aort cismi kk bir besleyici arter ta rafndan bol miktarda kan almakta, bylece kemoresep trler her zaman arter kan ile yakn iliki iinde bulun maktadr. Arteryel basn kritik bir dzeyin altna dt zaman, kemoreseptrlere ulaan kan akm azalr, bu na bal olarak kullanlan oksijen miktar azalrken, hid rojen ve karbondioksid iyonlarnn miktar artar, bu de iiklikler kemoreseptrleri uyarr. Kemoreseptrlerden kaynaklanan uyarlar vazomotor merkeze iletilerek buray uyarrlar ve bu da arter basnc nn artmasna neden olur. Bu refleks arter basnc ok d tnde tekrar normal seviyeye dnmesine yardmc olur. Kemoreseptr refleks normal arter basnc snrlar iersinde gl bir arter basnc kontrol salamaz. Bu nun nedeni arter basnc 80 mmHgnm altna dmeden gl olarak uyarlamamalardr. Bu nedenle kemore septr refleks zellikle dk basnlarda basncn daha fazla dmemesi iin nem kazanmaktadr. Kemoreseptrler dolamdakinden daha nemli bir role sahip olduklar solunumun kontrol ile ilgili olarak Blm 41de daha detayl olarak tartlacaktr. A rte r Basnc ve D ier Dolam Faktrlerinin D zenlenm esinde Yardmc Olan Atriyal ve P ulm oner A rte r Refleksleri Atriyumlarn ve pulmoner arterlerin duvarnda, byk sistemik arterdeki baroreseptr gerim reseptrlerine benzeyen dk-basn reseptrleri ad verilen gerim re septrleri bulunmaktadr. Bu diik-basn reseptrleri kan hacmi deiikliklerine bal olarak meydana gelen arter basnc deiikliklerinin minimal olmasnda rol oy nar. rnek vermek gerekirse, eer btn reseptrleri intakt olan bir kpee 300 m hzl kan infiizyonu yaplrsa, arter basnc sadece 15 mmHg kadar ykselir. Arteryel baoreseptrler denerve edildiinde basn 40 mmHg ykselir. Eer diik-basn reseptrleri de denerve edi lirse basn 100 mmHg ykselecektir. Bylece grld gibi pulmoner arter ve atriyumdaki dk-basn reseptrleri sistemik arter basncn saptayamasalar da dk-basn blgelerinde hacim ar tna bal basn deiikliklerini saptayp baroreseptr refleks yantna ezamanl olarak ek bir refleks dizisi meydana getirerek, arter basncnn kontrolnde etkili refleks mekanizmasnn tmn glendirmektedir.

den olur. Bu refleks diik-basn reseptrleri aracly la dier peiferik arteriyollerde oluan refleks ile ayn ol masna ramen bbreklerde beklenmedik kadar gl etki gsterir. Ayn zamanda sinyaller ezamanl olarak hipotalamusa da iletilerek antidiiiretik hormon salgsn inhibe etmekte ve bbrek fonksiyonlar indirekt olarak da etkilenmektedir. Afferent arteriyollerde azalm olan diren, glomerl kapiller basnc artrarak bbrek tubuluslara sv filtrasyonunun artmasna neden olur. Antidietik hormonun azalmas tubuluslardan sv geri emilimini azaltr. Bu iki etkinin kombinasyonu idrarla hzla sv kaybna neden olarak kan hacminin normale dnmesinde gl bir yol olarak hizmet eder. (Ayrca B lm 19da atriyal gerilmenin bbreklerde hormonal bir etki balatt -atriyal natriiiretik peptid- ve bu etkinin idrarla sv atlmn daha da artrarak kan hacmini nor male dndrmedeki nemi incelenecektir). Ar hacim artndan sonra kan hacminin normale dndiirlmesine ynelik tm bu mekanizmalar hacim dzenleyici olduu kadar indirekt yoldan basn dzen leyici olarak da grev yaparlar. nk, hacim ykselme si kalp debisin artrarak arter basncn ykseltir. Bu ha cim refleksi mekanizmas, kan hacmi kontrol mekaniz malar ile birlikte Blm 29da tekrar tartlmtr.

Kalp Hznn Atriyal Refleks Tarafndan Kontrol (Bainbridge Refleksi). Atriyumlardaki basncn artma
s bazen % 75'e kadar varan oranlarda kalp hz artna neden olur. Bu artn kk bir blm, atriyal hacmin deki art sonucu sins dmnn gerilmesine bal direkt bir etkidir. 10. Blmde iaret edildii gibi bylesi direkt bir gerim kalp hzn en ok % 15 kadar artrabilir. Meydana gelen ek % 40 ila 60 art ise Bainbridge reflek si ad verilen bir refleks nedeniyle onaya kar. Bainbrid ge refleksini balatan atriyal gerim reseptrlerinin affe rent uyarmlar vagus sinirleri ile beyinde medullaya ile tirler. Daha sonra vagus ve sempatik sinirler ile geriye dnen efferent uyarmlar kalbin hzn ve olaslkla kasl ma gcn artrr. Bylece bu refleks kann velilerde, atriyumda ve pulmoner dolamda gllenmesini nleme ye yardmc olur. Bu refleks arter basncnn kontroln den farkl bir ama tamaktadr. M e rk e zi S inir S istem inin s k e m ik Y a n tBeyin Kan A km n d aki A zalm aya Y a n t O larak A rter Basncnn V a z o m o to r M e rk e z Tarafndan Kontrol Kan basncnn sinirsel kontrolnn byk ksm, tm beynin dnda, periferik dolamda yerlemi bulunan ba roreseptrler, kemoreseptrler ve diik-basn reseptrle rinden kaynaklanan reflekslerle salanr. Aa beyin sapn da yerleik bulunan vazomotor merkeze ulaan kan akm blgeyi besleyemeyecek yani serebral iskemiye neden ola cak kadar azalrsa, vazomotor merkezin kendisi iskemiye direkt olarak yant vererek gl bir ekilde uyarlr. Bylesi bir uyar olduunda sistemik arter basnc kalbin pompala ma gcnn ulaabilecei en son seviyeye kadar artmas ile ykselir. Bu etkinin yavalam kan akmnn karbon dioksidi vazomotor merkezden uzaklatramamasndan tr meydana geldiine inanlmaktadr. Blgedeki karbon diok sid konsantrasyonunun ok artmas beyin medullasndaki sempatik sinir sistemi kontrol merkezlerinin ok gl ola rak uyarlmasna neden olmaktadr. Basn artna neden olan vazomotor merkezin uyarlma nedenleri arasnda, bl gede laktik asit ve dier asidik maddelerin birikmesi de bu lunmaktadr. Arter basncnn serebral iskemiye yant olarak ykselmesi merkezi sinir sisteminin iskemik yant ya da sa dece MSS iskemik yant olarak bilinmektedir.

Bbrekler zerinde Etkili Atriyal Refleksler - Hacim Refleksi. Atriyumlarn gerilmesi ayn zamanda bbrek
lerin afferent arteriyollerinde refleks bir dilatasyona ne

192

NTE IV Dolam

skeminin vazomotor aktivitedc nemi ok byktr. Ortalama arter basncn en ok 10 dakika iinde 250 mmHgye kadar ykseltebilir. Youn serebml iskeni ile

gelien sempatik vazokonst iksiyon ou kez o kadar faz ladr ki peri ferik damarlarn bazlar tamamen ya da ta mama yakn olarak kapanrlar. rnein bbrekler sem
patik uyanlara yant olarak idrar yapmn sklkla tama men durdururlar. Bu nedenle MSS iskenik yant tm

ARTER B A S IN C IN IN S N R S E L K O N T R O LNDE N E M B U LU N A N ZEL HALLER Kalp D ebisi ve A rter Basncnn A rtm asnda iskelet Kaslar ve S inirlerinin Rol Dolamn sinirsel kontrolnn byk ksm otonom si nir sistemi tarafndan yaplmakla beraber iskelet kas ve sinirlerinin dolam fonksiyonlar zerinde nemli rol oynad en az iki hal aada aklanmtr.

sempatik vazokostriktr sistem aktivctrlerinin en g l/erinden biridir. Mss skem ik Yantnn Arter Basnc Dzenleyicisi O larak Rol. MSS iskemik yant ok gl yapsna
ramen kan basnc normalin ok altna, 60 mmHg ve daha aasna dmedike belirgin hale gemez; en fazla uyarlmas ise basncn 15 ila 20 mmHgye dme si srasnda olur. Bu nedenle her zaman kullanlan nor mal arter basnc dzenleme mekanizmalarndan biri deildir. Bunun yerine temel olarak, beyin kan akmn

daki azalma ldrc dzeye yaklatnda arter ba sncnda daha fazla azalma meydana gelmemesi iin hzl ve ok glii bir biimde devreye giren bir acil kont rol sistemi gibi alr. Bu yant bazen arter basnc
kontrol mekanizmasnda "son savunma snr olarak isimlendirilir.

Cushing Reaksiyonu. Cusling Reaksiyonu olarak ad landrlan mekanizma kraniyal boluk iinde basncn artmas sonucu oluan zel bir MSS iskemik yant tipidir. rnein bejin omurilik sv basnc artarak arter basnc ile ayn seviyeye ulatnda beyin arterlerini sktrarak blgeye ulaan kan akmn engeller. Bu da, MSS iskemik yantnn ortaya kmas ile arter basncnn ykselmesi ne neden olur. Arter basnc, beyin-omurilik sv basn cndan daha yksek dzeye ktnda kan yeniden be yin kan damarlarna ular ve iskemi ortadan kalkar. Ge nellikle, kan basnc beyin omurilik sv basncnn he men zerinde bir dzeyde yeni bir denge hali olutura rak, beyin kan akmnn devaml olmasn salamaktadr. ekil 18-10da beyin etrafndaki bolua basnl sv uy gulanmasyla ortaya kan Cushing Reaksiyonu gsteril mektedir. Cushing Reaksiyonu beyin-omurilik sv (BOS) basn cnn serebral arterlere bask yapacak denli artmas ha linde beyinin yaamsal merkezlerinin beslenmesinin engellenmesini nlemektedir.

Abdominal Bas Refleksi. Barorescptr ya da kemoreseptr refleksler uyarldnda veya sempatik vazokonstriktr sistemin herhangi bir faktr tarafndan uyarlmas srasnda, uyaranlar, ezamanl olarak iskelet sinirleri ta rafndan bala karn kaslar olmak zere tm iskelet kas larna da tanrlar. Bu, kaslarn bazal tonuslarn artrr ken karn iindeki venz kan yataklarn sktrmakta ve kann abdominal damar yataklarndan kalbe doru yn lendirilmesini salamaktadr. Sonu olarak kalbe pom palanmak zere daha fazla miktarda kan salanm olur. Bu yantn tmne abdominal bas refleksi denmektedir. Sonuta bu refleksin dolam zerindeki etkisi sempatik vazokostriktr uyarlarn venler zerine olan kasc et kileriyle ayn olup dakika atm hacmi ve arter basncnda arta yol aar. Abdominal bas refleksi olaslkla gemite inanld ndan daha nemlidir. skelet kaslar paralize olan kii lerin hipotansif ataklara normal insanlardan daha yatkn olmalar, bu refleksin nemini gsterir. Egzersiz Srasnda skelet Kaslarnn Kontraksiyonu le Dakika Atm Hacmi ve Arter Basnc Art.
Egzersiz srasnda iskelet kaslar kasldnda vcuttaki tm damarlar sktrrlar. Hatta egzersize hazrlk sra snda bile kaslarn gerilmesi damarlar sktrmaktadr. Ortaya kan sonu ok miktarda kann periferik damar lardan kalp ve akcierlere kanalize olmas ve bylece dakika atm hacminin artmas eklindedir. Bu mekaniz ma ciddi egzersiz srasnda dakika atm hacminin bazen 5 hatta 6 kat artabilmesini salayan ana nedendir. Daki ka atm hacminin artmas, egzersiz srasnda arter ba sncnn ykselmesinin mutlak sorumlularndan biri halini almaktadr. Bu art genellikle % 20 ila 60 arasn da olmaktadr.

Arter basnc Sfr BOS basncnda artma Hareketli kat BOS basncnda azalma

Yazc

Basn iesi

Subaraknoidal arala alan balant

Arter basnc transduseri

E K L 18- 10
Beyin omurilik sv basncnn (BOS) artmas sonucu arter basncnn yk selmesi; Cushing reaksiyonu.

BLM 18 Dolamn Sinirsel Dzenlenmesi ve Arteryel Basncn Hzl Kontrol


200-

193

A rter Basncnda Solunum D algalar


I

160
120 H

Her solunum siklsnde arter basnc 4-6 mnHg kadar ykselmeler ve alalmalar gsterir. Buna arter basncn da solumun dalgalar ad verilir. Bu dalgalar bazlar ref leks niteliinde olan eitli deiik etkiler sonucu ortaya kmaktadr. Bu etkiler yle sralanabilir. 1. Her solunum siklsii srasnda, medulladaki solu num merkezinden kaynaklanan birok uyar vazomotor merkeze doru da yaylr. 2 . Her inspirasyon srasnda gs boluu basnc normalden daha negatif hale gelir ve buna bal olarak gs boluundaki damarlar geniler. Bu genileme so nucunda sol kalbe dnen kan miktarnda azalma mey dana gelerek dakika atm hacmi ve arter basncnda azal maya neden olur. 3. Solunum ile gs boluundaki damarlarda mey dana gelen basn deiiklikleri damarlar ve atriyumlarda bulunan gerim reseptrlerini uyarrlar. Solunum dalgalar yaratan btn bu faktrler arasn daki ilikiyi tam olarak incelemek g olmakla birlikle normal solunum srasnda net sonu ekspirasyonun er ken dneminde arter basncnda art, solunum siklsnn geri kalan blmnde ise azalma eklindedir. Derin soluk alp verme srasnda kan basnc 2 0 nnHg kadar ykselme ve dler gsterebilir. A rter Basncnda V a zo m o to r D algalarB asn R efleks Kontrol S istem lerinin O silasyonu Hayvanlardan yaplan arter basnc kaytlarnda sklkla so lunumdan ileri gelen kk basn dalgalarna ek olarak so lunum dalgalarna gre yava ykselip alalan ok daha b yk dalgalar -her biri 10 ila 40 mmHg arasnda farkedilebiir. Her sikliisiin sresi anestezi altndaki kpeklerde 26 sa niye iken insanda 7 ila 10 saniye arasnda deiebilmekte dir. Bu dalgalar vazomotor dalgalar ve ya Mayer dalgalar olarak adlandrlr. ekil 18-11 eki arter basnc kaytlarn d da bu tr alalma ykselme siklsleri gsterilmektedir. Vazomotor dalgalarn nedeni, bir ksm aada akla nan, genellikle bir veya daha fazla sayda sinirsel basn kontrol mekanizmasnda oluan osilasyonlardr (dalga lanmalar).

80 40
0

B il
A

E K L 18 - 11
A, MSS iskemik yantndaki osilasyonla oluan vazomotor dal galar. B, Baroreseptr relleks osilasyonuyla oluan vazomotor dalgalar.

mlasyonu azalr ve vazomotor merkezin tekrar aktifle mesi salanr; bylece basn yine ykselir. Ancak yant yine bir ka saniye gecikme ile ortaya kar. Basncn ykselmesi yeni bir dngy balatr ve osilasyon ardk biimde srer. Kemoreseptr rejleksde ayn tip dalgalar douracak tarz da osilasyon gsterebilir. Bu refleks genellikle baroresep tr refleks ile e zamanl olarak osilasyon oluturur. Asln da olaslkla arter basnc 40 ila 80 mmHg arasnda ike ke moreseptr refleks vazomotor dalgalarn oluumunda ana rol oynamaktadr. Bunun nedeni bu basn snrlar iin de dolamn kemoreseptrlerce kontrolnn baroreseptrlerce kontrolnden ok daha gl oluudur.

Baroreseptr ve Kem oreseptr Reflekslerin Osilas yonu. ekil 18-llB de grlen vazomotor dalgalar daha
az younlukta olmakla beraber hemen her zaman de neysel basn kaytlarnda grlen olaan vazomotor dalgalardr. Temel olarak baroreseptr reflekste meydana gelen osilasyolar sonucunda ortaya karlar. Yani baroreseptrlein yksek basn tarafndan uyarlmalar ile sempatik sinir sistemi inhibe olur ve birka saniye sonra basn azalr. Basncn azalmasyla baroreseptrlcrin sti-

Mss skemik Yantnn Osilasyonu. ekil 18-1 lAdaki ka yt MSS iskemik basn kontrol mekanizmasndan kaynak lanan osilasyonu gstermektedir. Bu deneyde beyin omu rilik sun basnc 160 mmHgye kartlarak serebral damar larn sktrlmas yoluyla MSS iskemik yant balatlm tr. Arter basnc 160 mmHgnin zerine ktnda iskemi ortadan kalkm ve sempatik sinir sistemi inaktive olmu tur. Bunun sonucunda arter basnc hzla normal seviyeye dm ve yeniden medller iskemi meydana gelmitir. skemi basnta bir kez daha ykselmeye neden olmutur. Sonra yine iskemi ortadan kalkm ve basn dmtr. Bu dng beyin omurilik sv basnc yksek kald srece kendini tekrar etmeye devam etmitir. Bu ekilde, "feedback" kapasitesi yeteri kadar gl olan ve basn reseptrnn uyarlmas ile ardndan ge len basn yant arasnda gecikme bulunan herhangi bir basn kontrol mekanizmas osilasyon meydana getire bilir. Vazomotor dalgalar, arter basncn kontrol eden si nirsel reflekslerin mekanik ve elektriksel kontrol sistem lerinde geerli olan prensiplere uymakta olduunu gs terdiinden byk lde teorik nem tarlar. rnein bir uak otomatik pilot mekanizmasna bal iken eer feedback "kazan" ok byk olursa ve otomatik pilotu yneten mekanizmada yant gecikiyorsa uak diiz bir rota izleyeceine her iki yana doru osilasyon yapar.

REFERANSLAR
Andresen M C , Kunze D L: N uclcus tractus solitarius gateway lo neural circulatory co n trol. Annu R ev Physiol 5 6 :9 3 , 1994. Castelano M , Bohm M : T he cardiac betaadrenoceptor-mediated signaling pathway and its alterations in hypertensive heart dis ease. Hypertension 2 9 :7 1 5 , 1997. Christofi F L , Guan Z, W ood JD , Baidan LV , Stokes B T : Purinergic C a 2 + signaling in myeneric neurons via P 2 purinoceptors. Am J Physiol 2 7 2 :G 4 6 3 , 1997. C loarec-Blanchard, L.: Heart rate and blood pressure variability in cardiac diseases: pharm acological im plications. Fundamental & Clin. Pharm acol., 11:19, 1997. C ow ley A W Jr. Guyton A C : Barorccep to r re flex contribution in angiotensin 11-induced hypertension. Circulation 5 0 :6 1 , 1974. C ow ley A W Jr, M onos E , Guyton A C : Inter action o f vasopressin and the baroreceptor reflex system in the regulation o f arterial pressure in the dog. C irc Res 3 4 :5 0 5 , 1974. Cushing H: Concerning a definite regulatory' m echanism o f the vasom otor center which controls blood pressure during cerebral com pression. B u ll John s H opkins Hosp 12: 2 9 0 . 1901. D ahan A, Teppem a L , B e e k J: Physiology and Pharm acology o f Cardiorespiratory Control. B oston : K luw er A cad em ic Publishers, 1998. Folkow B : Physiological aspects o f primary hypertension. Physiol R ev 6 2 :3 4 7 , 1982. Furness J B , B orn stcin JC , K unze W A , et al: Experim ental basis for realistic large-scale com puter sim ulation o f the enteric nervous system . C lin Exp Pharm acol Physiol 23: 7 8 6 , 1996.

194

NlTE IV Dolaim

G uyton A C : A rterial Pressure and H yperten sion. Philadelphia: \VB Saunders C o, 19 8 0 . G uyton A C : A cu te hypertension in dogs with cerebral ischem ia. Am J Physiol 1 5 4 :4 5 , 1948. G uyton A C , Satterlield JH : V asom otor w aves possibly resulting from C N S isch em ic rellex o scillation . Am J Physiol 1 7 0 :6 0 1 , 1952. G uyton A C , Batson H M , Sm ith C M , A rm strong G : Method fo r studying com petence o f the bod ys blood pressure regulatory m echanism s and effect o f pressoreceptor denervation. Am J Physiol 1 6 4 :3 6 0 , 1951. G uyton A C , et al: Synthesis o f endocrine co n trol in hypertension. Clin S c i M o lcc M ed 5 1 :3 1 9 , 1976. Hall J E , G uyton A C : Changes in renal h em o dynam ics and renin release caused by in creased plasm a oncotic pressure. Am J Ph y siol 2 3 1 :1 5 5 0 , 1976. Jordan D: Central Nervous Control o f A uto nom ic Function. A m sterdam : Harwood A cadcm ic Publishers, 1997. Levitsky M G , Hall S M , M cDonough KH: C ar

diopulm onary Physiology in A nesthesiol ogy. New York: M cG raw -H ill, 1997. Mohrm an D L , H eller L J: C ardiovascular Phys iology. New Y ork: M cG raw -H ill, 1997. M uratani H, T cruya 11. Sesoko S , et al: Brain angiotensin and circulatory control Clin E xp Pharm acol Physiol 2 3 :4 5 8 , 1996. N akao K. Ishii H, Kusunoki M , Yam am ura T , Utsunom iya J: Nitric oxide-related neural com ponents in the rat small intestine after transplantation. Transpl Int 10:19, 1997. N osaka S : M odifications o f arterial baroreflexes: obligatory roles in cardiovascular regulation in stress and poststress recovery. Jpn J Physiol 4 6 :2 7 1 , 1996. O Leary D S: Heart rate control during exercise by baroreceptors and skeletal muscle afferents. Med S ci Sports E xerc 2 8 :2 1 0 , 1996. Osborn JW : The sym pathetic nervous system and long-term regulation o f arterial pres sure: what are the critical questions? Clin Exp Pharm acol Physiol 2 4 :6 8 , 1997. Parer JT : H andbook o f Fetal Heart Rate M on i

toring. Philadelphia: W B Saunders Co, 1997. Persson P B : M odulation o f cardiovascular con trol m echanism s and their interaction. Phy siol R ev 7 6 :1 9 3 , 1996. Pohl U , deW it C : Interaction o f nitric oxide with m yogenic and adrenergic vasoconstric tor processes in the control o f m icrocirculatory blood flow . Pllugers A rch 4 3 2 :R 1 0 7 , 1996. Sch roer H: R elevance and reliability o f Lud w ig s scien tific concep tions o f the physiol ogy o f the m icrocirculation . Pfingers Arch 4 3 2 :R 2 3 , 1996. Sagaw a K: B aroreflex control o f system ic arte rial pressure and vascular bed. In: Shepcrd JT , A bboud F M (ed s): Handbook o f Physi ology, S e c . 2 , V ol. III. Bethesda: American Physiological S o ciety , 1 9 83, p 45 3 . T a it J F , T a it S A : Insulin, the renin-angiotensin-aldosterone system and blood pressure. Perspect B io l 4 0 :2 4 6 , 1997. Zanchetti A , M an cia G : Pathophysiology o f H ypertension. A m sterdam : Elsevier, 1997.

Arter Basncnn Uzun Sreli Dzenlenmesi ve Hipertansiyonda Bbreklerin Baskn Rol: Basn Kontrolnde Entegre Sistem
Blm 18de grdmz gibi sinir sistemi arter basncnn hzl, ksa-seli dzenlenmesinde g l etkinlie sahip olmasna ramen arter basnc saatler veya gnler boyunca yava yava deitii takdirde sinirsel mekanizmalar deiiklikleri en gelleyecek zelliklerinin hem en tam amn birer b i rer yitirirler. yle ise arter basnc seviyelerini haf talar, aylar boyunca sabit tutan uzun sreli meka nizma nedir? Bu blmde uzun sreli kontrolde bbreklerin baskn bir rol oynadn greceiz. lnn temel yapsn oluturmaktadr. Ancak evri min deiik dnemleri boyunca birok deiikliin eklenmesi ile sistem, kontrol ilevini insanda ok daha mkemmel hale getirmitir. zellikle nemli deiikliklerden biri enin-anjiyotensin m ekaniz masnn sistem e eklenmesidir.

Arter Basnc Kontrolnn Temel Mekanizmalarndan Basn Drezinin Kantitatif Olarak ncelenmesi
ekil 19-1'de deiik arter basnlarnn atlan idrar hacmi zerine yaklak ortalama etkileri ve basn diiirezi olarak adlandrlan, basn artyla beraber atlan hacimde grlen art gsterilmektedir. e kildeki eri, bbrek atn erisi veya bbrek fo n k si yon erisi adn almaktadr. 50 mmHglik bir arter basncnda idrar atlm esas olarak Odr. 1 0 0 umHg basnta idrar atlm norm al seviyede, 200 mmHgda ise normal seviyesinin alt ila sekiz kat kadardr. Dahas, yksek basn sadece atlan idrar hacm ini artrmakla kalmaz, benzer bir etki ile sod yum atlmas da artrr. Bu fenom ene basn natriiirezi denmektedir. Arter Basncnn Kontrolnde Bbrek - Vcut Sv s Sisteminin Etkinliini Gsteren Bir Deney. cl I 19-2de gsterilen kpekler zerinde yaplm dene de kan basncn kontrol eden tm sinirsel refleks nn kanizmalar bloke edildikten sonra arter basnc 400 im civarnda bir kan transfzyonuyla ani olarak ykseltilmitir Dakika atm hacminin hzla normal seviyenin yaklak iki katma kna ve ortalama arter basnc nn istirahat srasndaki seviyesinin 115 mmHg st ne, yani 205 mmHgye ykseliine dikkat ediniz. Orta daki eride artan arter basncnn idrar atlm zerine olan etkisi grlmektedir. Bu etki sonucunda idrar at lm 12 kat art gstermektedir. Bu byk apl sv kayb ile beraber hem dakika atm hacmi hem de arter basnc takip eden saat ierisinde normale dnmekte dir. Bu deneyden grlebilecei gibi bbreklerin sv hacmini vcuttan uzaklatrabilme ve arter basncn normale dndrme yetenei byktr. Basncn Bbrek - Vcut Svs Sistemi Tarafn dan Kontrolnn Grafiksel Analizi, "Sonsuz Kazan" zelliinin Gsterilmesi. ekil 19-3de arter basncnn bbrek-vcut svs sistem i ile
195

A R TE R B A S IN C IN IN K O N T R O L N D E B B R E K -V C U T S IV IS I S S T E M Arter basncnn kontrolnde bbrek-vcut svs sistem i basit bir mekanizm a eklinde alr. Vcut ok fazla ekstraseliiler sv ierdiinde kan hacmi ve arter basnc ykselir. Basncn ykselmesi di rekt bir etki ile bbreklerin fazla ekstaseller svy atm asna neden olur ve bu da basnc tekrar nor male dndrr. Hayvanlar aleminin evrimsel soyolu (filogenez) tarihinde basncn kontrolnde rol alan bbrek-vcut svs sistemi ilkel sistemler arasndadr. En ilkel omurgallardan ylan bal benzeri kk bir balk olan hagfish" de bile btnyle almaktadr. Bu hayvann arter basnc 8 ila 14 mmHg kadar dk olup hemen hemen dorudan kan hacmi ile orant l olarak artmaktadr. Hagfish srekli olarak deniz suyu ier. Bu su emilerek kana karmakta ve kan hacmi ile birlikte basncn da artrmaktadr. Ancak basn ok ykseldiinde bbrek kolayca fazlalk ya ratan hacmi idrar ile atarak basnc normale dn drmektedir. Basn dk olduunda bbrek al nan svdan ok daha azn atar. Bylece hacim ve basn tekrar normal seviyelerine ekilmi olur. alar boyunca basncn kontrolnde rol alan bu ilkel mekanizma varln aynen hagfish'deki ek liyle srdrmtr. nsanda da bbreklerden atlan su ve tuz tpk hagfishde olduu gibi basn dei ikliklerine baldr. nsanda arter basncnda mey dana gelecek birka milimetre cva art bbrekler den su ve tuz atlmm ikiye katlayabilmektedir. Su yun basnca bal atlmna basn diiirezi, tuzun atlmna ise basn natriilrezi denmektedir. nsanlarda bbrek-vcut svs sistemi denetimi lagfishde olduu gibi basncn uzun sreli kontro

196

NTE IV Dolam

O *

87-

Su ve tuzun bbrek atm hacmi Su ve tuz alm

' "

c "m E o c E o 03 J= E
2 32

6543-

20-

20

40

Arter basnc (mm Hg)

50 100 150 Arter basnc (mmHg)

E K L 19 - 3 E K L 19 1
Perfiize odile izole bbrekten kaydedilmi tipik bbrek atm hacmi erisi. ekilde arter basnc arttnda ortaya kan basn direzi grlmektedir. Bbrek atm hacmi erisi ile su ve tuz alm erisi eitlenerek ya plan arter basnc ayar analizi. Denge noktas, arter basncnn ayarlanaca seviyeyi gstermektedir. (Alm sonras vcuttan bbrek d yollardan kaybedilmi olan su ve tz, bu ve bundan sonraki ekillerde ihmal edilmitir).

kontrolnn analizinde kullanlabilecek bir grafik sel yntem gsterilmitir. Bu analiz birbirini kesen iki ayr eriye dayanmaktadr: ( 1 ) Su ve tuz iin bbrek atm hacmi erisi. Bu eri ekil 19-1 de gs terilen bbrek atm hacm i erisi ile ayndr. (2 ) Net su ve tuz atlm gsteren eri (ya da izgi). Bu eri vcuda alnan su ve tuzdan bbrekler dndaki at lm kartldktan sonra izilmitir. Uzun bir dnem iin dnldnde su ve tuz

X) ^ o ra >
-o -o

w__

atlm alm dengelemek zorundadr. ekil 19-3de tek bir yerde atlm almla eit gzkmektedir. Bu yer denge noktas adn alan her iki erinin kesitii noktadr. imdi arter basnc denge noktasndakinden daha farkl bir deer alrsa ne olacan grelim. nce arter basncnn 150 nunHgya ktm varsayalm. Bu seviyede grafikte bbekden atlan su ve tuz almdan yaklak 3 kat daha fazla olmak tadr. Bylece vcut sv yitirmekte, kan hacmi azalmakta ve arter basnc dmektedir. Dahas s vnn bu "negatif denge lali, basn tam denge noktasna dnene kadar kesinlikle sona erm eye cektir. Arter basncnda denge noktasna gre 1 mHghk bir art olmas halinde bile s ve tuz a l

nlndan dala fa z la atln olm aya devam edecek


bylece basn, denge noktasna dnm esi iin ge rekli olan 1 mmHg kadar azalacaktr. imdi de arter basnc denge noktasnn altna derse neler olacan grelim. Bu kez su ve tuz alm atlmdan daha ok olmaktadr. Bylece v cut sv hacm i oalr, kan hacmi artar ve arter b a snc bir kez daha tam olarak denge noktasna d nene kadar ykselir. Arter basncnn her zam an tam o larak bu denge

3-

-O E

c m - 5 1 0 ._ 5

noktasna dn, basncn bbrek-vcut svs m e kanizm as ile kontrolndeki sonsuz kazan ilkesi
sayesindedir. A rte r Basncnn Uzun Sreli Dzenlenmesini Belirleyen ki Faktr. ekil 19-3te uzun srede arter basnc seviyesini dzenleyen iki uzun-dnemli faktr de grlebilmektedir. Bu aadaki e kilde aklanabilir. (1) Su ve tuzun renal atmn, (2) su ve tuz alimim gsteren iki eri ekil 19-3de gsterildii gibi, dei medike, uzun sre boyunca ortalama arter basnc, bu ekildeki denge noktasnda yani 100 mmHgde sabit tutulacaktr. Denge noktas deeri olan 100 mmHgy deitirmek iin iki yol bulunmaktadr.

05 wX
-? E QE ) t:

<

O 10 20 30 40 50 60

Zaman (dakika)

E K L 19 -2
Sinirsel basn kontrol mekanizmalarnn bloke edildii hay vanlarda kan hacminin artmasyla dakika kalp atm hacmi, ar ter basnc ve idrar atm hacmindeki art. ekilde bir saat sre since idrarla sv kaybndan sonra arter basncnn normale d n gsterilmektedir (Dr. Wiliam Dobbun izniyle).

BLM 19 Arter Basncnn Uzun Sreli Dzenlenmesi ve Hipertansiyonda Bbreklerin Baskn Rol

197

Bunlardan birisi su ve tuz iin bbrek atm hacmi erisini kaydrmak, dieri su ve tuz alm erisi sevi yesini deitirmektir. Bylece basite ifade etmek gerekirse arter basncn uzun srede deitirebile cek balca iki belirleyici faktr unlardr: 1. Su ve tuz iin bbrek atn hacm i erisinin kay

trlerden bir tanesi deiecek olursa arter basnc nn yeni bir seviyeye ayarland grlecektir. Bu yeni arter basnc her iki yeni erinin birbiriyle ke sitii basn seviyesi olacaktr.

m a derecesi. 2. St ve tuz alm seviyesi.


Bu iki faktrn arter basncnn kontrolndeki i levleri ekil 19-4de gsterilmitir. eklin A blmn de bbree bal bir anormallik, bbrek atm hacmi erisini basnc 50 mmHg kadar ykseltecek ekilde saa kaydrmtr. Bu durumda denge noktasnn da normalden 50 mmHg daha yksee kaydna dikkat ediniz. Bu nedenle bbrek atm hacmi erisi yeni bir basn seviyesine kaydnda arter basncnn da onu birka gn iinde izleyecei sylenebilir. ekil 19-4n B blmnde su ve tuz alm dze yinde meydana gelen deiikliin arter basncn nasl deitirebilecei gsterilmitir. Bu durumda alm drt kez artm , denge noktas da 160 mmHgya, yani normal dzeyin 60 mmHg zerine kacak ekilde kaymtr. Tersine alm dzeyindeki bir azalma arter basncn drecektir. Bylece uzun sreli ortalama arter basncn te m el belirleyici faktrlerin biri ya da her ikisini yani su ve tuz alm seviyesi ile bbrek erisinin basn ekseni boyunca kayma derecesini deitirmeden yeni bir deere oturtmak m iim kn deildir. Bu fak-

Sv Alm ve Bbrek Fonksiyonlar Deim e den Yksek Total Periferik Direncin Uzun Sreli A rter Basnc Dzeyine Etkisiz Kal
imdi okuyucular iin arter basncnn kontroln de bbrek-vcut svs mekanizm asn gerekten anlayp anlamadklarn deneme frsat km akta dr. Arter basncnn hesaplanm asnda kullanlan,

arter basnc toplam periferik diren ile d a kika kalp atm hacm inin arpm dr eklindeki temel denk
lem hatrlanacak olursa, toplam periferik dirente meydana gelecek artnn arter basncn artraca ak olarak grlecektir. phesiz toplam perife rik diren akut olarak artarsa arter basnc da ani olarak ykselecektir. Ancak bbrek fonksiyonlar normal olarak devam ediyorsa arter basncndaki akut art srmez, arter basnc yaklak bir gn iinde normale dner. Bunun sebebi ne olabilir? Bunun yant aadaki ekilde verilebilir: B b rekler dnda kalan vcut blgelerindeki kan da marlarnda artan diren kan basnc kontrolnde bbreklece belirlenen denge noktasn deitir mez (ekil 19-3 ve 19-4e yeniden baknz). Bu n e denle bbrekler yksek arter basncna derhal b a sn diezi ve basn natirezi ile yant verirler. Saatler ve gnler iinde vcuttan yksek miktarlar da su ve tuz atlr ve bu durum arter basnc denge noktasndaki basn seviyesine dene kadar srer. Toplam periferik direnteki artn arter basnc n uzun dnemde etkilemeyii ile ilgili ilkenin ka ntlanmas iin ekil 19-5 dikkatlice gzden geiril melidir. ekilde, uzun dn em de total periferik di rencin normalin ok stnde ya da altnda bulun duu, ancak bbreklerden su ve tuz atlmasnn normal ya da normale yakn olduu eitli klinik hallerde yaklak kalp debileri ve arter basnlar gsterilmitir. Btn bu farkl hallerde arter basn cnn kesinlikle normal oluuna dikkat ediniz. (Ancak ok dikkat edilmesi gereken bir ey de

Normal

Ykselen basn

toplam periferik diren arlarken ou kez ayn z a m anda bbrek dam arlarn daki direncin de artt,
Ykselen basn

bunun bbrek fonksiyonlarn deitirdii, bylece ekil 19-4Ada gsterildii gibi bbrek fonksiyon erisini daha yksek bir basn seviyesine tayarak hipertansiyona neden olduudur. Bu konuyla ilgili bir rnei daha sonra blm iinde vazokonstiktr mekanizmalar ile ortaya kan hipertansiyon konusunu tartrken greceiz. Ancak bu durum da hipertansiyonun altnda yatan neden toplam
200

50

100

150

periferik diren art deil, bbrek direncindeki a r ttr ki bu nemli bir farkllktr).

Arter basnc (mm Hg)

E K L 19 - 4
Arter basncnn ykseltilebilecei iki deiik yolu gsteren e riler. A, bbrek atn hacmi erisinin saa, daha ysek basn dzeyine kaymas; B, su ve tuz alm dzeyinin ykselmesi.

Sv H a c m in d e k i A rt A rte r Basncn Nasl A rtrr-O to re g la s y o n u n Rol


Ekstraseller sv hacmindeki artn arter basnc n ykseltme mekanizmas ekil 19-6daki emada

198

NTE IV Dolam

40

60

80

100

120

140

160

Total periferik diren (normalin yzdesi)

E K L 19 - 5
eitli klinik bozukluklarda total periferik direnle arter basnc ve kalp debisinin uzn sreli dzeyleri arasnda ilikiler. Bu ko ullarda bbrekler normal fonksiyon grmektedir. ekilde total periferik diren deiikliklerinin kalp debisine benzer miktarda fakat zt ynde olduuna ve arter basnc zerine etkisi bulun madna dikkat ediniz (Guyton: Arterial Pressure and Hyper tension, Philadelphia, W.B. Saunders Company, 1980'den alna rak baslmtr.

Bu em ada zellikle kalp dakika atm hacm inin arter basncn iki farkl ekilde ykseltebileceine dikkat ediniz. Bunlardan biri (1) yksek dakika atm hacm inin basnc direkt olarak arc etkisi, dieri (2 ) doku kan akmnn otoreglasyonu sonu cunda oluan dolayl bir etkidir. kinci etki u ekil de aklanabilir. Blm 17ye geri dnecek olursak doku kan ak m artacak olursa lokal damarlarn kaslarak kan akmn normal seviyesine dndrdn hatrla yacaz. Bu olaya dokunun kendi kan akmm ken disinin dzenlediini belirtir ekilde basite "oto eglasyon ad verilir. Artm kan hacm i kalp debi sini artrdnda tm dokulara giden kan akmnda art olur. Bunun sonucunda bu dzenleyici m eka nizma ile tm vcuttaki kan damarlar kaslr, bu da toplam periferik direnci artrr. Son olarak arter basnc, d a kika atm hacm i ile toplam periferik direncin arpm na eit olduun dan otoreglasyon mekanizmas sonucunda top lam periferik dirente meydana gelecek ikincil bir art arter basncnn ykselmesine byk lde katkda bulunacaktr. Genellikle kalp debisinde meydana gelecek %5 ila 10'luk bir art norm al or talam a arter b asn c olan 100 m m H gy 150 mmHgya kadar artrabilir. Atm hacm indeki bu hafif art ounlukla llemez.

verilmitir. Burada birbirini izleyerek gelien olay lar ( 1 ) ekstraseliiler sv hacminde art (2 ) bunun kan hacm ini artrmas (3) sonuta dolamn orta lama dolu basncnn artmas (4) bylece kalbe dnen venz kan miktarnda artma (5) bunun kalp debisini artrmas ve (6 ) buna bal olarak arter ba sncnn artmas eklindedir.
Ekstraseller sv hacminde art

B b re k V cu t Svlar A sndan A rte r Ba sncnn D ze n le n m e sin d e Tuzun n e m i


Buraya kadar tartlanlar arter basncnn dzen lenmesinde hacmin nem ini vurgulamsa da de neysel almalar arter basncnn ykselmesinde tuz almndaki artn su almndaki arta oranla daha etkili olduunu gstermitir. Bunun nedeni suyun emilir emilmez bbreklerden kolaylkla atl masna karn tuzun ayn kolaylkta anlam am as dr. Tuz vcutta biriktike dolayl olarak iki temel nedenle ekstraseller svy artrmaktadr: 1. Vcutta fazla miktarda tuz bulunduunda v cut svlarnn osmolalitesi artm akta ve bu da susa m a m erkezini uyararak ekstraseller tuz konsant rasyonunu norm al seviyelere ekmek iin kiinin fazla miktarda su im esine yol amaktadr. Bylece ekstraseller sv hacmi artmaktadr. 2 . ekstraseller sv osmolalitesindeki art hipotalam ik-arka hipofizer salg m ekanizm asn da uyararak antidiiiretik horm on saliminim artrr. Bu mekanizma ayrntl olarak 28. Blmde tartl mtr. Antidiretik horm on idrar olarak atlmadan nce bbrek tubular svsndan yksek miktarlarda suyun geri em ilimine neden olur; bylece idrar miktar azalrken ekstraseller sv hacm i artar. Bu nemli etkiler nedeniyle vcutta biriken tuz miktar ekstrase'ler sv hacm ini belirleyen ana faktr olmaktadr, ekstraseller sv ve kan hacm in de meydana gelecek kk artlarn bile arter b a sncn olduka fazla artraca dnlrse vcu da gereksinim d alnacak az miktarda tuz bile ar

Kan hacminde art

I
Ortalama dolam dolu basncnda art Kalbe venz kan dnnde art

Kalp debisinde art

Otoreglasyon
Toplam periferik dirente art

Arter basncnda ykselme

E K L 19 6
nkstrasellersv hacmindeki artn arter basncn ykseltme sindeki olaylar zinciri. Kalp debisindeki artn arter basncn hem dorudan, hem de toplam periferik direnci artrma yoluy la dolayl olarak ykselttiine dikkat ediniz.

BLM 19 Arter Basncnn Uzun Sreli Dzenlenmesi ve Hipertansiyonda Bbreklerin Baskn Rol

199

ter basncnda kayda deer ykselmelere neden olacaktr.

Hipertansiyon (Yksek Kan Basnc): ounlukla Ar Ekstraseller Sv Hacmine Bal Bir Olay
Bir kiide hipertansiyon (ya da "yksek kan basn c") bulunduu sylendiinde bu, o kiinin ortala m a arter basncnn norm al kabul edilen seviyenin zerinde olduunu belirtmektedir. stirahat sra snda 110 mmHgden yksek bir ortalam a arter b a snc deeri (normali yaklak 90 mmHg civarnda dr) hipetansif bir deer olarak kabul edilir. Bu de recede bir art diyastolik arter basnc 90 mmHg ve sistolik arter basnc 135 ila 140 mmHgnn zerin de olursa ortaya kmaktadr. Ciddi hipertansiyon olgularnda ortalam a arter basnc 150 ila 170 mmHg kadar olabilir. Bu durumda diyastolik b a sn 130 mmHg ve sistolik basn 250 mmHg kadar yksek olabilir. Arter basncnda meydana gelecek orta dereceli artlar bile yaam sresinin ksalmasna neden ol makta, yksek basn szkonusu olduunda -nor malin % 50si kadar yksek ortalama arter basnckiinin uygun tedavi grmedii durumda, birka yldan fazla yaamas mmkn olmamaktadr. Hi pertansiyonun lme neden olan etkileri balca 3 ekilde zetlenebilir: 1. Kalp yknn artmas erken devrede kalp yeter sizlii ve koroner kalp hastalna yol amakta, bu da sklkla kalp krizi ve lm ile sonulanmaktadr. 2. Yksek basn sklkla beyinde bulunan ana damarlardan birinde yrtlmaya ve bunu takiben nem li beyin blgelerinde hcre lm ile karakteize serebral infarktiise neden olur. Klinikte bu durum "fel (inme) olarak isimlendirilir. Beynin etkilenen blmne bal olarak inm e sonucunda paralizi, bunama, krlk veya dier eitli ciddi santral sinir sistemi bozukluklar geliebilir. 3. Yksek basn hemen her zaman bbreklerde

ok odakl kanamalara neden olmakta, buna bal olarak bir ok blge haraplamakta ve sonuta bb rek yetersizlii, remi ve lme neden olmaktadr. Hacim-ykleme tipi hipertansiyon ad alan bir tip hipertansiyondan alman dersler arter basn c nn dzenlenmesinde nemi bulunan bbrek-vcut svs hacim m ekanizm asnn anlalm asnda hayati neme sahiptir. Hacim-ykleme tipi hiper tansiyon vcutta fazla ekstraseller sv birikimine bal olan hipertansiyonu tanm lam ak iin kulla nlmaktadr. Bu konuda baz rnekler aadadr. Bbrek Kitlesinde Azalma le Birlikte Tuz At mnda Artn N eden Olduu Deneysel Hacim - Ykleme Tipi Hipertansiyon. ekil 19-7'de b b rek kitlesinin % 70i kartlm bir grup kpekte hacim-ykleme tipi hipertansiyonu aklayan tipik bir deney gsterilmektedir. Eri zerindeki daire iine alnm birinci noktada bir bbrein iki kutbu kartlm, ikinci noktada kar bbrek tam am en alnm ve hayvanda normal bbrek kitlesinin a n cak % 3 0 u braklmtr. Bu kadar byk bir kitle nin kartlmasnn arter basncn ortalam a olarak ancak 6 mmHg kadar artrdna dikkat ediniz. D a ha sonra kpeklere normal su yerine tuz eriyii iirilmitir. Tuz eriyii su gereksinimini karlamad ndan kpekler normal hacm in iki drt kat kadar sv almlar ve birka gn iinde arter basnlar yaklak normalden 40 mmHg daha fazla yksel mitir. ki hafta sonra kpeklerin tuz eriyii yerine musluk suyu im elerine izin verilmi ve basn iki gn iinde normale dnmtr. Son olarak dene yin sonunda kpeklere yeniden tuz eriyii ii ilmi ve bu kez basn ok daha hzl olarak ilkinden da ha yksek bir dzeyde artmtr. Bunun nedeni k peklerin tuz solsyonunu tolee edebilmeyi ren meleri ve daha fazla imi olmalardr. Bylece bu deney hacim-ykleme tipi hipertansiyonu akla yabilmektedir. Okuyucu uzun-sreli arter basnc dzenlem e sinde belirleyici olan iki faktr tekim' gz nne alrsa, ekil 19-7de gsterilen biim iyle hacim-

E K L 1 9 - 7
Bbrek dokusunun %70i kar tlm drt kpee su yerine %0.9'lk tuz eriyii iirilmesinin arter basnc zerine etkisi (Langston, Guyton, Douglas ve D orset!: Cirs. Res., 12:508, 1963den American Heart Asso ciation, Inc. izniyle).

G n

200

NTE IV Dolam

ykleme tipi hipertansiyonun nedenlerini derhal anlayacaktr. ncelikle bbrek kitlesinin normalin % 3 0 una drlmesi bbreklerin tuz atm yete neini azaltmtr. Bylece daha nceki kadar tuz atabilm ek iin arter basncnn ykselmesi gerek mektedir. Bu da real fonksiyon erisini normal ar ter basnc seviyesinden daha yksee kar tmak tadr. kinci olarak su ve tuz alm normalin be ila alt katna kartlmtr. Bylece uzun-sreli arter basnc dzenlenmesini belirleyen her iki faktr de artm ve bu kombinasyon arter basncnda ok yksek artlara neden olmutur. Hacim - Yklem e Tipi Hipertansiyon Geliimi Srasnda Dolam Fonksiyonlarnda M eydana Gelen O laylar Dizisi. Hacim-ykleme tipi hiper tansiyon geliimi srasnda meydana gelen dei ikliklerin teker teker incelenm esi zellikle reti cidir. ekil 19-8de 0. Gn olarak iaretlenen nok tada bir hafta kadar nce bbrek kitlesi normalin % 3 0 u kadar azaltlmtr. Bu noktada tuz ve su al m yaklak normalin alt kat kadar artmaktadr. Akut olarak gelien etki ekstraseller sv, kan h ac mi ve kadiyak debinin normalin % 20 ila 40 kadar artmasdr. E zamanl olarak arter basnc sv hacm i ve dakika atm hacm i kadar olm asa da art maya balamaktadr. Basntaki bu yava artn nedeni balangta d gsteren toplam periferik diren erisi incelenerek anlalabilir. Bu d 18. Blmde tartlan baoreseptr mekanizm as nn basn artn kontrol etm esi nedeniyle ortaya kar. Ancak birka gn sonra baroreseptrler

adaptasyon gstererek basn artna kar etkisiz kalr. Bu srada arter basnc, toplam periferik di ren normal seviyede olm asna ramen dakika atm hacmindeki arta bal olarak ykselebilece i kadar ykselmi olur. Dolama ait bu deikenlerde meydana gelen bu erken akut deiiklikler sonrasnda birka gn ve hafta iinde daha uzun sreli ikincil deiiklikler olum aya balam aktadr. Bunlardan zellikle nemli olan, kadiyak debi tam am en norm al sevi yesine dm olmasna ramen toplam periferik direnteki ilerleyici arttr. Bir ok deneysel al ma bu deiikliklerin temel olarak 17. Blm ve bu blmde daha nce akland ekliyle kan a k m nn uzun-sreli otoregiilasyon m ekanizm alar so nucu olutuunu gstermitir. Kardiyak debi yk selerek hipertansiyona neden olduktan sonra do kulara ulaan fazla miktardaki kan lokal ateriyollede giderek artan bir daralmaya neden olmakta ve doku kan akmn normal seviyeye getirm ekte dir. Tm bunlarn sonucunda dakika atm hacmi normale dnerken ezamanl olarak toplam perife

rik diren ikincil olarak artm aktadr.


Ekstraseller sv ve kan hacm inin de dakika atm hacmi ile beraber normal seviyelerine geri dnd ne dikkat edilmelidir. Bu iki faktr nedeniyle ger ekleir: lkin arteriyoler direnteki art kapiller ba sncn drerek doku aralndaki svnn kana ge ri emilimine izin vermektedir. kinci olarak yksel mi olan arter basnc bbreklerin vcutta birikmi fazla svy atmasna neden olmaktadr. Son olarak dolamn hacim -yklem esinin ba langcndan haftalarca sonrasndaki son hali in ce lenecek olursa u etkiler grlecektir: 1. Hipertansiyon 2. Toplam periferik dirente belirgin art 3. Ekstraseller sv hacmi, kan hacm i ve kalp de bisinin tam amen normal seviyeye dn. Bundan tr hacin-ykleme tipi hipertansiyo nu iki deiik dneme ayrabiliriz.: lk dnem art m sv hacm inin kalp debisini artrm olmas so nucunda ortaya kmaktadr. Dakika atm hacm in deki bu art hipertansiyona neden olmaktadr. Ha cim-ykleme tipi hipertansiyondaki ikinci dnem yksek kan basnc ve yksek toplam periferik di ren ile karakteize olup kalp debisi sradan lm teknikleri ile farkedilemeyecek kadar normale ya kn bir seviyede bulunmaktadr.

Ekstraseller sv hacmi (litre) Kan hacmi (litre) Kalp debisi (litre/dak.)

201
19~ 16_
1 56 .0-1

5 .5 5 .0 J

701
65

T l 5--1 Toplam 28periferik diren (mmHg/litre/ 2 2 dak.)


150-1 140 -

Arter basnc (mm Hg)

,30~ 1 0 0--

H acim -yklem e tipi hipertansiyondaki to talp eri ferik diren ykselm esi hipertansiyon olutuktan sonra m eydana gelir ve bu nedenle hipertansiyonun nedeni olm aktan ok sonucudur.

E K L 1 9 - 8
H acin-yklem e (ipi hipertansiyonda ilk haftalar iidc dolam

sisteminin nemli parametrelerinde grlen ilerleyici deiik likler. zellikle kalp debisindeki artn hipertansiyonun temel nedenini oluturduuna dikkat ediniz. Bunu izleyerek otoregiilasyon mekanizmas kalp debisi hemen hemen normale dn drrken to lal periferik direnle de ikin cil bir art meydana ge tirir. (Guyton: Arterial Pressure and 1lypertension. Philadelphia, W.B. Saunders Company, 1980'den deitirilerek).

B b re k le ri O lm a d a n Y aam larn Yapay B b re k le S rdren H a sta la rd a H a cim -Y kle m e T ip i H ip e rta n s iy o n


Bir hasta yaamn yapay bbrek ile srdryorsa vcut sva hacmini normal seviyede tutmak zellikle

BLM 19 Arter Basncnn Uzun Sreli Dzenlenmesi ve Hipertansiyonda Bbreklerin Baskn Rol

201

nemlidir. Bunun iin hasta her diyalize girite uy gun miktarda su ve tuzun vcuttan uzaklatrlmas gerekmektedir. Eer bu yaplmaz, ektaselller sv nn artmasna izin verilirse aynen ekil 19-8'de gs terildii gibi hipertansiyon geliecektir. Bu durumda hipertansiyona neden olan kalp debisinin artdr. Daha sonra otoeglasyon mekanizmas toplam periferik dirente ikincil bir arta neden olurken daki ka atm hacmini normal seviyesine geri dndrr. Bylece sonunda hipertansiyon da yksek pe iferik diren tipi hipertansiyon halini alr.

Arter basncnda azalma

Renin (bbrek)

Renin eubstrat
(Plazma proteini)

AnJIyotensIn I

Konverting enzim (Akcier)

Primer A ldosteronizm e Bal Hipertansiyon


Dier bir hacim-ykleme tipi hipertansiyon nedeni vcutta aldosteon veya bazen dier steroidlei artmasdr. Bbrekst bezlerinden birinde bulu nabilecek kk bir tmr bazen olduka fazla miktarlarda aldosteon salglayabilmektedir. Bu duruma primer aldosteonizm ad verilir. 29. B lmde tartld gibi aldosteron bbrek tubulleride su ve tuz geri em ilimini artrmakta, bylece bu m addelerin idrarla atlm alarn nlerken ekstaseller sv hacm ini oaltmaktadr. Buna bal olarak hipertansiyon oluacak, ayn zamanda tuz alm artacak olursa basn ok daha yksek bir seviyeye ulaacakt. Dahas eer bu durum aylar ya da yllar boyu srecek olursa aldosteron fazlas, bbreklerde bir takm patolojik deiiklikler mey dana getirerek dorudan aldosterona bal su ve tuz geri emilim art dnda, ek olarak ilave su ve tuz tutulmasna neden olmaktadr. Bu da hipertan siyonun ciddi bir hal alm asna neden olmaktadr. Yine bu tip hipertansiyonun erken dnem lerin de kalp debisi artmakta fakat ge dnemde dakika hacmi genellikle normal seviyesine dnerken top lam perife ik diren ikincil olarak ykselmektedir.
AnJIyotensIn II

Jlnaktive halde) Bbreklerde su ve tuz tutulmas Vazokonstriksiyon

Arter basncnda art

E K L 1 9 - 9
Arter basncnn kontrolnde renin-anjiyotensin-vazokonstriktr mekanizmas.

jukstaglom eriller hcrelerinde (JG hcreler) sentez


edilir ve depolanr. JG hcreler glomerllein he men proksimalindeki afferent arteriyollein duva rnda bulunan farkllam dz kas hcreleridir. Ar ter basnc dtnde bbrek iinde gelien olay lar JG hcrelerden bir ok prorenin moleklnn paralanp renin serbestlem esine neden olurlar. Reninin ou kan dolamna geerek tm vcuda yaylrken bir blm lokal sv iinde kalarak bir bbrek ii ilevleri balatr. Reninin kendisi vazoaktif bir madde olmayp bir enzimdir. ekil 19-9'daki em ada gsterildii gibi bir baka plazma proteini, globulin yapsndaki re nin substrat (veya anjiyolensinojen) zerine enzimatik bir etki ile 1 0 -amino asitlik bir peptit olan anjiyotensin I in sebestlenm esine neden olur. Anjiyotensin I orta derecede vazokonstriktr zellik lere sahip olup tek bana dolam fonksiyonlarn da anlaml deiiklikler yapmaya yeterli deildir. Renin yaklak 30 dakika kadar dolamda kalarak anjiyotensin I oluturmaya devam eder. Anjiyotensin I, yapmndan birka saniye sonra iki amino asidini kaybederek 8 -am ino asitli bir pep tit olan anjiyotensin //haline gelir. Bu deiim h e men tam amen kann kk akcier damarlarndan getii birka saniye iinde gerekleir. Bu deiim akcier damarlarnn endotelinde bulunan konver ting enzim adl bir enzim tarafndan katalizlenir. Anjiyotensin-II olduka gl bir vazokonstrik tr olup dolam dnda da etkileri bulunmaktadr. Dolamda 1 ila 2 dakika kaldktan sonra anjiyotesiazlar olarak adlandrlan, deiik dokularda ve kanda bulunan enzimlerce inaktive edilir.

RENN-ANJYOTENSN SSTEM: BASIN KONTROL VE HPERTANSYONDAK ROL


Bbrekler arter basncn ekstraseller sv hacmi deiiklikleri ile kontrol etme dnda ok gl baka bir basn kontrol mekanizm asna da sahip tirler. Bu enin-anjiyotensin sistemidir. Renin kk, protein yapsnda bir enzim olup arter basnc ok dtnde bbreklerden ser bestler. Renin bir ok yoldan arter basncnn art m asna neden olur ve balangtaki basn d nn dzeltilmesine yardmc olur.

R e n in -A n jiy o te n s in S is te m in in B l m le ri ekil 19-9da arter basncnn dzenlenmesinde rol alan enin-anjiyotensin sistem fonksiyonlar evre evre gsterilmektedir. Reninin inaktif formu olan prorenin bbreklerin

202

NTE IV Dolam

Anjiyotensin-II dolamda kald sre iinde kan basncn iki ayr nedenle artrr. Bunlardan birinci si hzla oluan vazokonstriksiyondr. Vazokonstriksiyon arteriollede olduka gl iken venlede da ha az oranda meydana gelir. Arteiyollerin kaslma s ekil 19-9daki em ada gsterildii gibi perifeik direnci artrarak arter basncn ykseltir. Venlede meydana gelen orta dereceli kaslma ise kalbe venz dn artrarak, kalbin ykselen basnca kar pom palam a gcn artrr. Anjiyotensinin arter basncn artrc dier etkisi bbreklerden su ve tuz at lm n azaltm ak yoluyla gerekleir. Bunun sonucunda ekstraseliiler sv hacm i yava yava artmakta,