You are on page 1of 17

wersja 2.0, lluty 2010, uwagi, zdjęcia i informacje prosimy przesyłać na bydgoskie@gmail.

com

Ilustrowana HIstorIa BydgoskIego PrzedmIeścIa w torunIu1 stowarzyszenie Bydgoskie
Przedmieście

W

pisywany do rejestru zabytków obszar obejmuje tereny kształtowane i zabudowywane w kolejnych okresach historycznych rozwoju Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków do roku 1945. Część obiektów była wykańczana lub powstała krótko po zakończeniu II wojny światowej wg wcześniejszych koncepcji i projektów. Dotyczy to gmachu Muzeum Ziemi Pomorskiej, ob. UMK przy ul. Chopina 12/18, zaprojektowanego w 1936 r. i zrealizowanego w stanie surowym w 1938 r., a także części budynków osiedla domów wielorodzinnych przy ul. Żeromskiego i ul. Jaroczyńskiego, zaprojektowanego w okresie okupacji.

1

Tekst oparty na uzasadnieniu decyzji z 2009 r. w sprawie wpisania do rejestru zabytków historycznego ukladu urbanistycznego Bydgoskiego Przedmieścia i Rybaków w miejscowości Toruń, gm. loco, pow. toruński grodzki.

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
Obecny układ Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków jest wynikiem regulacji urbanistycznej, przeprowadzonej w XIX w. i późniejszych zmian, wkomponowanych w ów zarys z okresu pruskiego. Dość późno podjęty proces urbanistycznego uporządkowania terenu, położonego na zachód od ścisłego centrum miasta, wpisuje się w nurt podobnych działań w miastach fortecznych, rozwijających się na skutek złagodzenia przepisów prawno-budowlanych specyficznych dla twierdz. Zapoczątkowany w okresie pruskim proces budowlany kontynuowany był w okresie międzywojennym i powojennym. Rozwojowi tej części Torunia sprzyjały walory przyrodniczo-krajobrazowe terenu, komasacja dóbr ziemskich, szlaki komunikacyjne prowadzące w stronę Przysieka i dalej do Bydgoszczy, które stały się osnową dla pierwszych zorganizowanych osi urbanistycznych, a także regulacja Wisły, która miała istotny wpływ na zagospodarowanie terenów nadwiślańskich, głównie Rybaków. Tradycja zagospodarowania terenu na zachód od miejskich murów obronnych sięga średniowiecza. W obrębie Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków stwierdzono występowanie kilkunastu stanowisk archeologicznych, odkrytych metodami powierzchniowymi i wykopaliskowymi, świadczących o ich wczesnym zasiedleniu. Zachowały się przekazy na temat zagospodarowania w tym czasie terenów podmiejskich: Przedmieścia Starotoruńskiego, położonego na zachód od bramy wylotowej z miasta, noszącej tę nazwę, usytuowania na terenie Gór Piekarskich (okolice osiedla ZUS między ul. Mickiewicza i ul. Krasińskiego) glinianych pieców do wypieku chleba dla mieszkańców Torunia, a także lokalizacji na terenie Rybaków (u zbiegu ob. ulic Chopina i ul. Bydgoskiej) pierwszej cegielni, wokół której uformowała się osada strycharzy, kamieniarzy i garncarzy. W XV w. założono kolejną cegielnię – na terenie późniejszego Parku Miejskiego (ul. Przybyszewskiego), która funkcjonowała do końca XIX w. Około 2 km na zachód od murów miejskich znajdowała się stocznia i wapiennik. W okresie nowożytnym na opisywanym terenie zamożni patrycjusze toruńscy zakładali letnie rezydencje w otoczeniu ogrodowym, a wydmowe tereny zalesiano w celu umocowania piaszczystego podłoża. Stan zagospodarowania przedmieść znany jest z XVIIII-wiecznych rycin J. F. Steinera (w tym rezydencji Michała Nałęcza, rajcy, a od 1760 r. burmistrza Torunia). Na Rybakach (na terenie ob. Ogrodu Zoobotanicznego), w miejscu dawnej cegielni, założono folwark z rezydencją mieszkalną, położoną na wzgórzu, wypiętrzonym ponad terasę. W XVIII w. (do 1724 r.) jego dzierżawcą był burmistrz Jan Gotfryd Rösner. Rozwój przedmieść toruńskich, w tym Bydgoskiego i Rybaków, hamowały działania militarne na przestrzeni dziejów, powodujące wielokrotnie ich niszczenie – ostatni raz w 1813 r., oraz ówczesna taktyka wojskowa przewidująca

2

likwidację na przedpolach miasta trwałej zabudowy, utrudniającej jego obronę. W 1629 r. rozpoczęto modernizację miejskich murów obronnych poprzez nadanie im dodatkowego obwałowania w postaci ośmiu pięciobocznych bastionów, połączonych kurtynami i otoczonych fosami, Na odcinku zachodnim fortyfikacje zajęły znaczny obszar przedmieścia Rybaki. Pomimo częstych zniszczeń i pożarów, wydaje się, że przetrwały dawne szlaki w kierunku Przysieka i Górska. Przekonuje o tym chociażby mapa z 1793 r., na której drogi wylotowe z miasta, a także aleje między folwarkami miejskimi na osi wschód-zachód, pokrywają się z istniejącymi do dnia dzisiejszego ulicami (Kraszewskiego, Słowackiego, Krasińskiego, Mickiewicza, Bydgoską i Rybakami). Po przejęciu Torunia przez Prusy na mocy traktatu wiedeńskiego z 1815 r. przystąpiono do kontynuacji prac fortyfikacyjnych, rozpoczętych jeszcze w okresie Księstwa Warszawskiego. Miasto, ze względu na swoje strategiczne położenie w pobliżu granicy z Rosją, zaczęto przekształcać w twierdzę nadgraniczną. Od strony zachodniej miasto pozbawione było regularnych wałów obronnych, podjęto zatem prace ziemne regulujące pas wałów w formie kleszczy, a w jednym z wklęsłych kątów w 1824 r. wbudowano nową bramę nazwaną Bydgoską, gdyż znajdowała się w linii drogi wylotowej w kierunku Bydgoszczy. Zastosowanie pruskich przepisów budowlanych dla twierdz z 1814 r. wpłynęło na kształtowanie się interesujących nas przedmieść. wspomniane przepisy nakazywały rozebranie obiektów budowlanych w I rejonie fortecznym, czyli w odległości 800 kroków od głównej linii twierdzy, a także częściowo w II rejonie, który zamykał się w odległości 1300

Mapa Torunia 1793

3

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
kroków. W obrębie pasa fortecznego, na terenach nieobjętych działaniami modernizacyjnymi, pozwalano jedynie na zakładanie ogrodów. W obliczu tak rygorystycznie egzekwowanego prawa odnajdywano rozwiązanie w znacznym oddaleniu domów od linii fortecznych. Teren przedmieścia Rybaki (dawne Małe Rybaki) prawie w całości znajdował się w I rejonie fortecznym, jedynie jego zachodni skrawek wszedł w skład formowanego od 1828 r. Przedmieścia Bydgoskiego. Pomimo ograniczeń budowlanych, na Rybakach nadal zamieszkiwali flisacy, rybacy, czeladnicy. Z 1820 r. pochodzi plan terenu, zawierającego się pomiędzy dzisiejszą ul. Rybaki od nr 13 do 21, w którym przewidziano wybudowanie w tym miejscu sześciu parterowych domów. Z tego czasu zachowały się do dziś podziały parcelacyjne i część zabudowy, znacznie przekształcona w latach późniejszych. Dopuszczenie ze strony władz miejskich budowania domów w pierwszym pasie fortecznym wynikało z ich nietrwałej i taniej konstrukcji drewnianej i szkieletowej, z wypełnieniem szachulcowym lub ceglanym. Pomimo wspomnianych wyżej ograniczeń budowlanych następowało stopniowe kształtowanie się układu urbanistycznego obu interesujących nas przedmieść. w 1817 r. wąską ścieżkę na linii dzisiejszej ul. Bydgoskiej (Brombergerstrasse) zaczęto modernizować i nadawać jej kształt regularnej ulicy. Jej budowa przeciągnęła się aż do 1828 r. W tym samym roku wydano pozwolenie na tworzenie przedmieść poza ścisłym pasem fortecznym – w przypadku Przedmieścia Bydgoskiego był to obszar, który zamykał się w liniach dzisiejszych ulic Matejki i Reja. Północną stronę ul. Bydgoskiej aż do linii dzisiejszej ul. Mickiewicza poddano regularnej parcelacji, którą częściowo wykorzystano w latach 80-tych XIX w. Już od 1822 r. na terenach należących do Cegielni Miejskiej przystąpiono do regulacji istniejącej tam zieleni, wprowadzania nowych nasadzeń, wykonania ścieżek, żywopłotów, alejek i klombów w celu stworzenia parku o charakterze krajobrazowym, zwanego Parkiem cegielnia. Na terenach bardziej oddalonych od centrum funkcjonowały niewielkie, zaledwie 3-hektarowe posiadłości, jak Finkenthal (od 1819 r.) czy Grünhof (od 1820 r.) – obydwa położone przy szosie w kierunku Przysieka. grünhof, od którego wzięła się późniejsza nazwa zieleniec, położony był pomiędzy Kępą Cegielnianą a Krowieńcem. W pierwszej ćwierci XIX w. ówczesny właściciel Grünhofu, burmistrz K. Gottlieb Mellien, założył tam ogrody, które od szosy oddzielał las sosnowy. Z kolei na Rybakach, na terenie d. folwarku Rösnera, znajdował się ogród (ob. zoobotaniczny), który nabył w 1797 r. dr Johann Gottlieb Schulz. W drugim dziesięcioleciu XIX w. próbował on przywrócić stan ogrodu sprzed zniszczeń w okresie oblężenia w 1813 r. Postawił nowe budynki, ale przede wszystkim jego celem było zgromadzenie na terenie ogrodu rzadkich gatunków roślin. Z czasem teren nabierał cech parku sentymentalnokrajobrazowego, gdzie oprócz cennych okazów botanicznych, znajdowały się kręte alejki, mosty, śluzy, stawy (d. glinianki), altana, posągi, zegar słoneczny, a nawet ptaszarnia. zapisem testamentowym dr schulz przekazał ogród królewskiemu gimnazjum w toruniu (1827 r.). Zasadnicze ożywienie budowlane na terenie Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków nastąpiło w II połowie XIX w. i w znacznej mierze związane było z gruntowną modernizacją twierdzy, po nadaniu w 1872 r. Toruniowi najwyższej rangi strategicznej – twierdzy I stopnia. Rozpoczęto budowę pierścienia fortecznego w promieniu ok. 3,5-4 km od pierwotnego pierścienia umocnień wokół miasta, a także łączących poszczególne dzieła forteczne dróg rokadowych i promieniowych. Na terenie Bydgoskiego Przedmieścia i Rybaków zaczęły lokować się przedsiębiorstwa budowlane i tartaki parowe, wykorzystujące drzewo pozyskane z wycinki znacznych obszarów leśnych pod budowę fortów – w bloku między ob. ul. Bydgoską, Konopnickiej, Mickiewicza i Matejki oraz w rejonie ob. osiedla Rybaki. Obok warsztatów i składów powstawały budynki mieszkalne, wykonane w konstrukcji szkieletowej, czyli takie, które dopuszczano w rejonie twierdzy jako łatwe do ewentualnego demontażu w przypadku zagrożenia militarnego. Pomimo użycia stosunkowo taniej konstrukcji ryglowej, budynki mieszkalne Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków wyróżniały się bogatym detalem snycerskim, który w znamienity sposób podnosił wartość tych obiektów i nadawał niepowtarzalny charakter zabudowie całego terenu. Przykłady takich budynków znajdują się m.in. wzdłuż ulicy Bydgoskiej. Część wykonanych w tej technice budynków zaprojektowana była jako domy czynszowe z reprezentacyjnymi, kilkupokojowymi mieszkaniami w układzie amfiladowo-korytarzowym i pokojami dla służby, np. ul. Bydgoska 44/46 i 48. Dyspozycja wnętrza tych budynków

4

Bydgoska 44/46

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu

6

reja 24 łączono obydwie techniki budowlane. Dzięki temu powstał jedyny w swoim rodzaju obiekt w charakterze willi włoskiej. Najstarsze domy ówczesnego (oficjalnie uznanego przez Magistrat) Przedmieścia Bydgoskiego były jednokondygnacyjne, nakryte wysokim, dwuspadowym dachem w układzie kalenicowym, zazwyczaj z wejściem pośrodku i symetrycznie usytuowanymi oknami po bokach (nieistniejące: ul. Mickiewicza 85, ul. Mickiewicza 97). Czasami domy te posiadały centralnie umieszczony, dwukondygnacyjny ryzalit, zamknięty własnym dwuspadowym dachem (nieistniejące: ul. Bydgoska 86 i 88; ul. Mickiewicza 99, ul. Sienkiewicza 14). Do chwili obecnej zachowany jest jeden taki przykład przy ul. Mickiewicza 65. W latach 80-tych XIX w. istniały już domy o charakterze kamienic czynszowych, nieprzekraczających trzech użytkowych kondygnacji, utrzymane w różnej stylistyce historyzującej np.: Bydgoska 48 wykazuje analogie do układów stosowanych w murowanych kamienicach czynszowych. W 1875 r. powstały pierwsze projekty budowy portu, przewidujące jego usytuowanie między Rybakami a Laskiem Cegielnia. Ostatecznie Port Zimowy zlokalizowano w 1879 r. na terenie Rybaków, przez co rozbudowa infrastruktury portowej nie zachwiała formowania Przedmieścia Bydgoskiego. W latach 1883-84 nastąpiła jego rozbudowa. Na czas budowy portu datuje się powstanie ul. Portowej (ob. ul. Popiełuszki). W tym miejscu warto wspomnieć, że ok. 1910 r. powstał, związany z Portem Zimowym budynek służbowy, następnie mieszkalny, przy ob. ul. Rybaki 7. U progu lat 80-tych XIX w. teren na zachód od linii bastionowego pierścienia różnicował się na granicy rejonów fortecznych. W pierwszym rejonie fortecznym (do dzisiejszej ul. Matejki) dominowały rozległe, niezagospodarowane tereny, wykorzystywane głównie do ćwiczeń polowych garnizonu. W okolicy linii granicznej z drugim rejonem, pomiędzy ob. ul. Matejki i Konopnickiej, rozciągały się wspomniane już wyżej duże obszary składów drewna i przedsiębiorstw budowlanych oraz zabudowa gospodarcza i mieszkalna o konstrukcji szkieletowej. W drugim rejonie fortecznym (obejmującym teren między ob. ul. Matejki i Reja), pomiędzy ul. Konopnickiej i Reja, lokowano głównie domy murowane, a jedynie budynki gospodarcze nadal wykonywano w konstrukcji szkieletowej. Szczególnie interesujący przykład stanowi budynek przy ul. Bydgoskiej 96, w którym umiejętnie po• w stylu klasycyzującym (Bydgoska 94 – 1884 r.; Klonowica 22 – 1875 r.; Klonowica 27 – 1876 r.; Kochanowskiego 5 – 1889 r.; Mickiewicza 73 – 1886 r.; Mickiewicza 101 – 1885 r.; Mickiewicza 106 – 1885 r.; Mickiewicza 110 – 1880 r.; Mickiewicza 113 – 1889 r.; Reja 24 – 1890 r.; Sienkiewicza 9 – 1887 r.; Sienkiewicza 17- 1889 r); • w stylu niemieckiego rohbau (Bydgoska 68/70 – 1880 r.; Bydgoska 104 – 1883 r.);

klonowica 27 – 1876 r.

Bydgoska 68/70 – 1880 r

7

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
• w stylu neorenesansu (Kochanowskiego 1 – 1885 r.; Kochanowskiego 12 – 1889 r.). Tu na szczególną uwagę zasługuje budynek przy ul. Mickiewicza 94-96 z 1889 r., utrzymany w stylistyce neorenesansu niderlandzkiego, rozczłonkowany ryzalitami i ozdobiony bogatym detalem architektonicznym. Od początku lat 80-tych XIX w., w lasku za drugą linią Bydgoskiego Przedmieścia (tj. za ob. ul. Reja), realizowano budowę koszar ułanów i następnie przeprowadzono ulicę Ulanenstrasse (ob. Reja) - od „drugiej linii” (późniejsza Mellienstrasse, ob. Mickiewicza) do projektowanej „trzeciej linii” (ob. Broniewskiego). Koszary ułanów przybrały układ zamkniętego, regularnego czworoboku, który tworzyły od południa cztery wolnostojące budynki koszarowe, wykonane w konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym i zachowane do dzisiaj przy ul. Mickiewicza 146-150 i ul. Szosa Bydgoska 26. Równocześnie z formowaniem zabudowy wojskowej i wytyczaniem nowej ulicy powstawała zabudowa w jej wschodniej pierzei. Z drugiej połowy lat 90-tych XIX w. pochodzą budynki przy ul. Reja 16, 22, 24, 28, 30 – o prostych formach, mówiących o pobocznej roli tejże ulicy. Prostopadle do Ulanenstrasse poprowadzono Kasernestrasse (ul. Koszarową, ob. Broniewskiego) i rozpoczęto przy niej budowę drugiego kompleksu koszarowego dla batalionu pionierów oraz lazaretu. Koszary tradycyjnie otrzymały postać zabudowy szkieletowej, choć w obrębie tego dużego placu, rozciągającego się od dzisiejszej ul. Sienkiewicza na zachód, aż do ul. Wyspiańskiego, znalazły się też murowane budynki magazynowe i go-

8

Mickiewicza 146/150 koszary ułanów spodarcze oraz oddzielny czworobok budynków wojskowego lazaretu. Z zabudowy tego zespołu koszarowego zachowały się trzy budynki, w tym kasyno oficerskie przy ul. Sienkiewicza 33 (z ok. 1887 r.), a ponadto okazały starodrzew. Teren zachodnich przedmieść, głównie Bydgoskiego, ze względu na walory przyrodniczo-krajobrazowe, związane zwłaszcza z lokalizacją parku typu krajobrazowego, a także swobodnie rozmieszczonych skupisk zieleni, był bardzo atrakcyjnym miejscem dla potencjalnych mieszkańców. od lat 80-tych XIX w. Przedmieście Bydgoskie zaczęto traktować jako uprzywilejowaną dzielnicę mieszkaniową bogatego mieszczaństwa oraz wysokich rangą wojskowych i ich rodzin. Również dla samych władz miejskich pozytywne aspekty osiedlania się na Przedmieściu Bydgoskim były czytelne, skoro już w 1889 r. sporządziły pierwszy oficjalny plan zabudowy tego terenu, z wytyczeniem linii zabudowy i przedogródków oraz z określeniem ogólnych wysokości budynku. Nową regulację Przedmieścia Bydgoskiego oparto o istniejące już dawne trakty w kierunku Przysieka, które umocniono i wybrukowano. Na północ od Brombergerstrasse (ul. Bydgoskiej) wyznaczono dwie równoległe i w niemal identycznych odległościach od siebie ulice, określane początkowo jako „II Linie” i „III Linie”. Dały one początek Mellienstrasse (ul. Mickiewicza) i Kasernenstrasse (ul. Broniewskiego). Ulice Mickiewicza i Bydgoska w naturalny sposób „wpięły się” w wąskie ścieżki wychodzące ze Starówki,

Bydgoska 104 – 1883 r

kochanowskiego 1 – 1885

sienkiewicza
stru zabytków

33,
w

2009r.

budynek wpsany do reje zobacz listę zabytków

Mickiewicza 94-96

z 1889 r. budynek w stylu neorenesansu niderlandzkiego

9

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
tworząc długie linie komunikacyjne, ciągnące się od Starego Miasta aż do wylotu z miasta w okolicach rogatki miejskiej (nadal istniejącej). Prace przy ostatnim odcinku Mickiewicza (tj. od ul. Matejki w kierunku wschodnim) rozpoczęły się w 1898 r. W porównaniu z wyżej wymienionymi trasami, ul, Broniewskiego wydaje się dziś jakby „urwana” od wschodu za ul. Sienkiewicza. Wynikało to z naturalnych ograniczeń, bowiem dobiegała ona do porośniętego sosnami wzgórza (Hasenberge – Góry Zajęcze), którego pozostałości są nadal czytelne w skarpie przy ul. Bema i lasku z torem saneczkowym przy ul. Fałata. Ale już w latach 90-tych XIX w. ulica ta przebijała się przez Góry Zajęcze, rozdzielając je na tzw. przednie (Vordere Hasenberge) i tylne (Hintere Hasenberge). Od strony zachodniej ul. Broniewskiego zamykał kompleks koszar ułańskich. Tym samym oczywistą staje się jej główna funkcja. Służyła ona przede wszystkim komunikowaniu dwóch kompleksów koszarowych (Ulanen Kaserne i Pionier Kaserne) między sobą i między fortami, gdyż ścieżką w lasku ułańskim doprowadzała bezpośrednio do drogi rokadowej (ul. Polna). Już w latach 80-tych XIX w. wyznaczono pierwszą ulicę na linii północ-południe. Podstawą prawną dla jej regulacji było zarządzenie wydane w 1892 r., na mocy którego szerokość Schulstrasse (ob. ul. Sienkiewicza) określono na 6 m, a chodników na 2 m (wschodni) i 3 m (zachodni). Ulica swoją nazwę wzięła od pobudowanej tam miejskiej, koedukacyjnej szkoły powszechnej. Sam fakt potrzeby wybudowania budynku szkolnego na Przedmieściu Bydgoskim wymownie świadczy o skali zagospodarowania tego terenu i o ilości mieszkańców. Zwarta zabudowa pierzei tej ulicy formowała się od 1885 r. do końca lat 90-tych XIX w. wysokość budynków wskazuje, z jakiego dziesięciolecia pochodzą – niższe, do 3-kondygnacji, powstały w latach 80-tych, 4-kondygnacyjne po 1889 r.. Regularna zabudowa Schulstrasse kończyła się na wysokości dzisiejszej ulicy Słowackiego, ze względu na usytuowanie zajezdni dla wozów komunikacji miejskiej i warsztatów. Pod koniec lat 80-tych XIX w. miasto podjęło pierwsze próby usprawnienia komunikacji miejskiej, doprowadzając do budowania torowisk tramwajowych, które połączyły odległe przedmieścia między sobą i z centrum. W sierpniu 1889 r. w „Gazecie Toruńskiej” podano, że przez Bramę Bydgoską codziennie przechodzi prawie 8,5 tysiąca mieszkańców, z których znaczna część kieruje się potem do dworca miejskiego lub dalej, przez most, do Dworca Głównego. W sierpniu 1890 r. Zarząd Królewskiej Fortyfikacji doszedł do porozumienia z miastem i berlińskim wykonawcą, czego rezultatem była umowa, zlecająca wykonanie torowiska na odcinku Przedmieście Bydgoskie – Dworzec Miasto. W ramach tej inwestycji konieczne było poszerzenie przejazdu Bramy Bydgoskiej. W latach 90-tych XIX w. rozwijała się zabudowa na wolnych działkach przy ul. Mickiewicza i ul/ Bydgoskiej (w obrębie wydzielonego Przedmieścia Bydgoskiego, tj. od ul. Reja do mniej więcej linii Ogrodu Botanicznego, ob. Zoobotanicznego). W przypadku ul. Mickiewicza dominującą formą zabudowy była kamienica czynszowa. Obok pochodzących z lat wcześniejszych parterowych domów nakrytych dwuspadowymi dachami i niskich kamienic czynszowych o przeważających cechach klasycyzujących, zaczęły powstawać nowe, do wysokości 4 kondygnacji, o formach: • neorenesansowych (Mickiewicza 74 – 1896 r.; Mickiewicza 92; Mickiewicza 102 – 1890 r.; Mickiewicza 124 – 1898 r.; Mickiewicza 126 – 1896 r.; Mickiewicza 144 – 1889 r.

10

Mickiewicza 74

11

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
Mickiewicza 144 – 1889 r. • klasycyzujących (Mickiewicza 95 – 1897 r.; Mickiewicza 98 – 1894 r. Mickiewicza 95 – 1897 r.

12

Mickiewicza 102 – 1890 r.

Mickiewicza 98 – 1894 r.

Bardziej różnorodny wygląd uzyskała ul. Bydgoska. Tu, oprócz zabudowy ryglowej, powstają murowane kamienice czynszowe oraz budynki o charakterze willowym (Bydgoska 28, 32, 76, 80). Pod koniec lat 90-tych XIX w. zabudowano wschodnią pierzeję Parkstrasse (ul. Konopnickiej). Jej jednolity charakter zabudowy, uzyskany przez zespół wolnostojących lub bliźniaczych budynków o konstrukcji szkieletowej, z dominantami w postaci obiektów narożnych z wieżyczkami, był wynikiem konsekwentnie realizowanego planu jednej spółki budowlanej: Firmy budowli i wyrobów drewnianych Joseph Houtermans & Carl Walter. Budynki szkieletowe przy ul. Konopnickiej uzyskały niewielką kubaturę

13

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
i dość uproszczony detal snycerski, ale dwa wyprzedzające je chronologicznie obiekty, wybudowane przez tę samą spółkę budowlaną przy ul. Bydgoskiej 40 i 34/36, świadczą o wysokich umiejętnościach ówczesnych budowniczych oraz o znajomości technik budowlanych z różnych rejonów Niemiec, które bezpośrednio miały wpływ na ukształtowanie elewacji. Kolejny etap zabudowy, który odzwierciedlił się stylistycznie w wyglądzie Przedmieścia Bydgoskiego, to okres od 1900 r. do końca pruskiej państwowości w Toruniu. Powstające dowy zachowały się tam: budynek szkieletowy z 1895 r. oraz, pochodzący z 1903 r., zespół dwóch budynków – mieszkalnego i dawnych warsztatów. Proces przemiany zagospodarowania działek, leżących w pierwszym rejonie fortecznym, zaprezentowany na powyższych przykładach, przekłada się na konkretną zmianę legislacyjną. w 1909 r. nastąpiło zniesienie rejonowych ograniczeń budowlanych. Teren Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków otwierał realne szanse na rozwój miasta i stał się cennym obszarem dla firm budowlanych. Drugorzędne, małowartościowe pod względem estetyczno-artystycznym obiekty - zwłaszcza o przeznaczeniu gospodarczym, wyburzono, by na ich miejscu zrealizować przemyślany plan rozbudowy przestrzennej, zmieniając tym samym nie tylko charakter zabudowy, ale i charakter całego przedmieścia. Wraz ze zniesieniem rejonowych ograniczeń budowlanych, wschodnia część Przedmieścia Bydgoskiego sukcesywnie zapełniała się nową zabudową czynszową. Ulica Sienkiewicza, na północ od zajezdni tramwajowej, aż do 1905 r. pozostawała prawie niezabudowana. Być może ze względu na utrwaloną od ponad 20 lat nazwę tej ulicy (Schulstrasse) zadecydowano o utrzymaniu Młody las sienkiewicza 12

14

Mickiewicza

Bydgoska 32

w tym czasie kamienice wykazują cechy architektury wielkomiejskiej. Budynki osiągają wysokość 4 kondygnacji i użytkowego poddasza, są kilkuosiowe, wyposażone w ryzality, wykusze lub balkony, ozdobione bogatym detalem architektonicznym – np. budynki przy ul. Mickiewicza od Bydgoska 76 52 do 62 – 1904 r.; Mickiewicza 61 – 1906 r.; Mickiewicza 63 – 1900 r.; Mickiewicza 79 – 1909 r.; Mickiewicza 80/róg Klonowica – 1911 r.; Mickiewicza 84 – 1912 r.; Mickiewicza 89 – 1906 r.; Mickiewicza 93 – 1907 r.; Mickiewicza 109 – 1911 r.; Mickiewicza 112 – 1911 r.; Mickiewicza 116 – 1907 r.; Mickiewicza 118 – 1902 r.; Mickiewicza 132 – 1906 r. W latach 90-tych XIX w. intensywne zagospodarowanie terenów i regularny układ pierzei kończyły się na linii ul. Matejki. Na wschód od niej, wzdłuż ul. Mickiewicza, rozciągały się tereny miejskie: städtische Lagerplätze i städtischer Turnplatz z salą gimnastyczną Królewskiego Gimnazjum oraz duże działki pojedynczych właścicieli, w większości niezabudowane, czasami pełniące rolę składów budowlanych. Na terenie położonym na zachód od granicy dzisiejszej działki przy ul. Rybaki 29 w 1895 r. powstała oczyszczalnia ścieków (teren ob. Toruńskich Wodociągów). Z dawnej zabu-

15

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu

16

Toruń, Mapa 1909

widać już oba seminaria nauczycielskie, mapa ze strony http://www.torun.fortyfikacje.pl/index.php?id=twierdza_mapy

jednolitego, „szkolnego” charakteru tej jej części. Od 1905 r. przygotowywano się do wzniesienia czterech budynków szkolnych – dwóch preparand (tj. szkół przygotowawczych) i dwóch seminariów, których funkcja wiązała z kształceniem kadr nauczycielskich. Podjęte wówczas przedsięwzięcie budowlane było częścią dużego programu inwestycyjnego, przewidzianego przez władze pruskie w ramach reformy szkolnictwa. Szkoły przygotowawcze zajęły środkową część terenu, symetrycznie po obu stronach istniejącego od 1886 r. budynku przytułku dla starców i kalek (Siechenhaus-Wilhelm Augusta-Stiftung), wzniesionego wg projektu budowniczego miejskiego, J. Rehberga. Po stronie południowej powstał budynek preparandy katolickiej (1904 r.), po stronie północnej budowniczy miejski, B. Gauer, zaprojektował preparandę ewangelicką (1905 r.). Obydwa budynki seminaryjne pochodziły z pracowni projektowej budowniczego miejskiego K. Kleefelda. Jako pierwszy zaprojektowany został budynek katolickiego seminarium nauczycielskiego (l. 1905–1909), a następnie ewangelickiego (l. 1907–1910). Tereny w otoczeniu w/w budynków szkolnych zagospodarowane zostały w formie ogrodów. Kontynuacją zabudowy wojskowej na tym fragmencie Przedmieścia Bydgoskiego było powstanie na początku XX w. tzw. Koszar Wrangla (pomiędzy 1911–1916 r.), rozmieszczonych po zachodniej stronie ul. Sienkiewicza, naprzeciwko katolickiego seminarium nauczycielskiego. Zachowane do dziś murowane budynki koszarowe wzniesione zostały w uproszczonych formach, zbliżonych do neobaroku, z charakterystycznymi wysokimi dachami mansardowymi, dekorowanymi oknami w typie wolich oczek.

preparanda ewangelicka 1905r., sienkeiwicza 38 ob. kolegium języków obcych

ewangielickie seMinariuM nauczycielskie (l. 1907–1910), sienkiewicza oB. pl. ks. Frelichowskiego 1 ob. wyższe seminarium duchowne

17

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
Przed wybuchem I wojny światowej władze pruskie zdołały zagospodarować południową pierzeję Waldstrasse (ul. Słowackiego), na odcinku między ul. Sienkiewicza a Konopnickiej. Wymieniony już przy okazji preparandy ewangelickiej B. Gauer, w 1907 r. wybudował na tej ulicy szpital obywatelski. Decydującą rolę przy wyborze miejsca lokalizacji szpitala miała bezpośrednia okolica – działka była niezabudowana i nieco odsunięta od wielkogabarytowej zabudowy mieszkaniowej, a w pobliżu rozciągał się niewielki sosnowy lasek – pozostałość po części Gór Zajęczych. Znaczną część ul. Słowackiego zajmują wille i budynki wielorodzinne z okresu po I wojnie światowej. W latach 1911–1916 uregulowano bieg wschodnich odcinków ul. Rybaki, Portowej (ob. Popiełuszki) i Bydgoskiej. Na ostatnie lata pruskich rządów w Toruniu przypada brukowanie ulic – np. w 1912 r. firma budowlana M. Bartla układała kamień brukowy na ul. Rybaki. Rozwojowi budownictwa na terenie Przedmieścia Bydgoskiego towarzyszyło przekształcanie zieleni kęp nadwiślańskich w regularne założenie parkowe. Jak już wspomniano, proces ten rozpoczął się w 1822 r. i był kontynuowany w 2 poł. XIX w., by ostatecznie w 1886 r. połączyć dwie struktury: Lasek Cegielnia (Ziegelei Wäldchen) z Parkiem przy Cegielni (Ziegeleipark) w jeden układ krajobrazowego parku w stylu angielskim. Jednym z czynników, wpływających na kształtowanie zabudowy Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków, było pruskie prawo budowlane. Podstawowym ustaleniem odnoszącym się do zagospodarowania działki, było zachowanie ustalonych przez policję budowlaną proporcji zabudowy względem całego obszaru działki budowlanej, a także sytuowanie budynków z zakaMienica 1937–1938, chowaniem linii budowlanej i stawianie proj. B. jezierski, róg słowackiego i MaTejki sąsiednich budynków w określonej stylistyce oraz podobnych gabarytach w celu uzyskania spójnego wyglądu całej pierzei. Dla Przedmieścia Bydgoskiego ustalono zagospodarowanie co najwyżej połowy działki (lub 2/3 działki narożnej). Niewielkie budynki w typie altan ogrodowych, tak chaBudynki przy ul. słowackiego

18

19

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
(do okapu) przekroczyć 5 m. Jednym z bardziej szczegółowych ustaleń było zarządzenie, dotyczące urządzenia w przyziemiu domu kawiarni lub restauracji – co w przypadku Przedmieścia Bydgoskiego stawało się istotnym rozstrzygnięciem zaplecza gastronomicznego dla licznie przybywających letników do Parku Cegielnia. Takie pozwolenie wydawano tylko wówczas, gdy szerokość ulicy wynosiła nie mniej niż 16 m, gdyż – wg Policji Budowlanej – dopiero takie szerokości nie powodowały zatamowania ruchu ulicznego. W związku z rozwojem przedmieść, od 1907 r. władze Torunia dążyły do stworzeniem spójnego planu urbanistycznego. Opracowanie mapy wraz z pisemnym wyjaśnieniem charakteru zabudowy poszczególnych stref budowlanych, powierzono berlińskiemu profesorowi architektury, Bruno möhringowi. W 1912 r. przesłał on gotowy plan zagospodarowania wraz z opisem, na podstawie którego w 1916 r. wydano broszurę, zatytułowaną „Baupolizei-Verordnung für den Stadtkreis Thorn”. Teren Przedmieścia Bydgoskiego objęły 4 strefy: 2 strefy budowlane, związane bezpośrednio z zabudową dzielnicy, jedna dla terenu buforowego między centrum a przedmieściem oraz jedna obejmująca teren parku i obszary nadwiślańskie. Do klasy drugiej – gdzie znaleźć się miała zabudowa w typie kamienic czynszowych do wysokości 4 pięter – zakwalifikowano część Przedmieścia Bydgoskiego wzdłuż głównych ulic: Bydgoskiej, Mickiewicza, Broniewskiego, Klonowica, Konopnickiej, Sienkiewicza na odcinku od Bydgoskiej do Broniewskiego i Reja we wschodniej pierzei. Kamienicę czynszową wraz z bocznymi skrzydłami lub oficynami w głębi działki uznał Möhring za najbardziej odpowiednią formę, a nawet za jedyne rozwiązanie dla rozwijających się miast, zarówno pod względem budowlanym, admiBydgoska 26, zoFijówka

20

jeden z Budynków koszar wrangla, ul. fałata rakterystyczne dla zabudowy Przedmieścia Bydgoskiego, odsuwano od budynku mieszkalnego na minimalną odległość 5 m (a stajnie na 7,5 m). Nowy budynek mieszkalny musiał być oddalony od granicy sąsiada na minimalną odległość 4 m, a budynki gospodarcze (w tym stajnie) na odległość 10 m po uprzednim postawieniu muru granicznego. Wszelkie odstępstwa od tych zasad wynikały z międzysąsiedzkich porozumień. Jako najwyższą, dopuszczalną wysokość ustanowiono 11 m, a dla oficyn 8 m, przy zastrzeżeniu, że nie będą one wyższe niż główna część frontowa domu. Z kolei, aby uniknąć przesłonięcia fasady domu, wszelkie wolnostojące budynki (np. altany), które planowano wznieść przed elewacją główną, nie mogły swoją wysokością dawny szpiTal oBywaTelski 1907 r. słowackiego 47/49

21

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
kochanowskiego 2 mieść znajdowały się opisane wyżej i w większości zachowane do dzisiaj budynki koszarowe, szkolne i opiekuńcze: szpital obywatelski oraz żłobek (Waisenhaus) i dom dziecka (Kinderheim), wzniesione w pn-wsch rejonach parku Cegielnia (przy zbiegu ul. Bydgoskiej i ul. Przybyszewskiego oraz Szosy Bydgoskiej). Z obiektów o charakterze przemysłowym należy wymienić elektrownię wraz z zajezdnią tramwajową przy ul. Sienkiewicza, przepompownię na Rybakach oraz drobne zakłady spożywcze. Niezaprzeczalne zalety osiedlania się w zachodniej dzielnicy miasta przyciągały zamożniejszych mieszkańców Torunia, w tym urzędników, lekarzy, prawników, wysokich rangą wojskowych. W kamienicy przy ul. Bydgoskiej 100 mieszkał Stanisław Przybyszewski, który w czasie swojego pobytu (od marca 1905 do lutego 1906 r.) pracował nad ukończeniem dramatu „Śluby” i rozpoczynał pracę nad kolejnym pt. „Dzień sądu”. Z kolei w kamienicy przy ul. Konopnickiej 15 mieszkał kompozytor i dyrygent, Zygmunt Moczyński, autor popularnego w okresie międzywojennym „Hymnu Pomorza”. Na terenie Przedmieścia Bydgoskiego chętnie osiedlali się przedstawiciele branży budowlanej, m.in. przy ul. Bydgoskiej 26 mieszkał radca budowlany Bruno Gauer.; pod nr 24 przedsiębiorca budowlany Joseph Houtermens, a obok, pod nr 22, jego wspólnik Carl Walter. W 1896 r. Houtermans i Walter wraz z rodzinami przeprowadzili się do wspólnie wybudowanego domu (Doppelhaus) przy ul. Bydgoskiej 34/36. Z kolei architekt i przedsiębiorca budowlany Reinhard Uebrick, autor przewodnika po Toruniu, osiedlił się najpierw przy ul. Rybaki 128, a od 1891 r. przy ul. Bydgoskiej 41.

22

nistracyjnym, jak i finansowym. W Toruniu, gdzie koszty gruntów nie osiągnęły jeszcze takich horrendalnych cen, jak w innych miastach Prus, istniała realna możliwość, że plac pod budowę kamienicy zakupi jeden właściciel, który następnie stanie się administratorem wynajmowanych mieszkań. W zakresie szczegółowych ustaleń obowiązywała tutaj również zasada pozostawienia wolnej przestrzeni podwórka w wielkości 4/10 jego powierzchni. Trzecią klasą budowlaną objęto buforowy teren między Centrum a Przedmieściem Bydgoskim i częściowo Przedmieściem Chełmińskim, zamknięty ulicami Moniuszki (Baumschulenweg), Matejki (Heppnerstrasse), Gałczyńskiego (Kirchhofstrasse) i Czerwona Droga (Roter Weg), gdzie także przewidywano kilkukondygnacyjne zabudowania zwarte. Piąta strefa budowlana wypełniała pozostałą cześć Przedmieścia Bydgoskiego, gdzie przewidywano budynki wolnostojące w charakterze willi do wysokości trzech pełnych pięter i półpiętra poddaszowego, które mogły mieć także ryzality wysunięte do 5 m przed lico fasady. Strefą szóstą objęto m.in. tereny zalewowe nad Wisłą, rejon Parku Miejskiego i Ogrodu Botanicznego (ob. Zoobotanicznego). Teren ten w sposób szczególny otoczono ochroną przed powstawaniem i rozprzestrzenianiem się obiektów przemysłowych i fabrycznych. W pierwszej ćwierci XX w. oba przedmieścia, w szczególności Bydgoskie, były już uformowaną dzielnicą mieszkaniową o ukształtowanej przestrzeni, z wytyczoną zasadniczą siatką ulic, wypełnioną zabudową o różnorodnym charakterze: kilkukondygnacyjnymi kamienicami czynszowymi z przedogródkami oraz wolnostojącymi budynkami willowymi w otoczeniu ogrodowym, a także z rozciągającym się nad Wisłą parkiem krajobrazowym. Oprócz dominującej zabudowy mieszkaniowej, na obszarze obu przed-

Bydgoska 5 ob. urząd stanu cywilnego

23

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu Bydgoskie w polsce! (ModernizM na BydgoskiM)
ziemnych fortyfikacjach z XVII w., a do kompozycji zieleni włączono cały pas między Al. 50-lecia, ul. Tujakowskiego a Al. Jana Pawła II. Szeroka akcja budowy gmachów publicznych związana była, jak wcześniej wspomniano, z koncentracją w Toruniu władz administracyjnych II instancji i związanych z nimi instytucji państwowych. Ogólnie, do połowy lat 30-tych XX w. wzniesiono w Toruniu dziewięć gmachów reprezentacyjnych - państwowych i innych użyteczności publicznej, z czego pięć znalazło się na Bydgoskim Przedmieściu. Wśród nich wymienić należy zaprojektowane przez K. Ulatowskiego: Miejską Halę Wystawową z 1928 r., z rozległym geometrycznym ogrodem, Dyrekcję Lasów Państwowych z 1930 r., wzniesiony w l. 1935-1936 Dom Społeczny, zaprojektowany przez inż. arch. kpt. Leopolda Jarosławskiego. Niewątpliwie obiektem, którego lokalizacja na Bydgoskim Przedmieściu nadawała prestiż dzielnicy, było Muzeum Ziemi Pomorskiej, zaprojektowane przez Tadeusza Kaszubskiego i Stefana Putowskiego w 1936 r. i ukończone w stanie surowym w 1938 r., będące jednym z czterech, wzniesionych w przedwojennej Polsce gmachów muzealnych. Jednocześnie od połowy lat dwudziestych XX w. w dzielnicy powstają pierwsze po wojnie budynki mieszkalne. Atrakcyjność Bydgoskiego Przedmieścia, polegającą na bliskości historycznego centrum, łatwo dostępnych, uzbrojonych terenach i prestiżu dzielnicy, dostrzegły różne grupy zawodowe, reprezentujące wyższe warstwy społeczne. Tu miał rezydencję Wojewoda Pomorski – ul. Fredry 6-8, siedzibę dwa konsulaty: niemiecki – ul. Bydgoska 34/36, czasowo nr 60 i belgijski – ul. Mickiewicza 20;

24

P

o roku 1920 miasto znalazło się w nowej rzeczywistości politycznej (w Polsce). W Toruniu ulokowano władze administracyjne województwa pomorskiego, magistrackie oraz trzy instytucje administracji terytorialnej. Rozpoczął się także proces przenoszenia do Torunia urzędów drugiej instancji. Miasto zyskało nowy i znaczący status - z roli peryferyjnego ośrodka w strukturze Cesarstwa Niemieckiego, Toruń został podniesiony do rangi stolicy jednego z kluczowych województw II RP, w którym pełnić miał funkcje ośrodka administracyjnego. Jedną z pierwszych decyzji władz polskich, mającą na celu uzdrowienie niespójnej przestrzeni miasta, było pozbycie się opasujących śródmieście pruskich fortyfikacji i zespolenie organizmu miejskiego z przedmieściami w sprawnie funkcjonującą całość. Złożony proces rozpoczęto od wyburzania okalających śródmieście fortyfikacji i niwelacji wałów oraz fos, a także budowy ulic integrujących przedmieścia z centrum. w 1924 r. Powstała, projektowana jeszcze w czasach pruskich, ul. chopina o długości 500 m, z dwoma jezdniami rozdzielonymi pasem zieleni, na którym w 1928 r. położono tor tramwajowy. Jednocześnie w miejsce wcześniejszej alei wiązowej wprowadzono nowe nasadzenia głogów i jarzębów w układzie alejowym oraz kompozycje roślin liściastych i iglastych na skwerze sąsiadującym z ul. Chopina. Dzięki urbaniście, Ignacemu Tłoczkowi, który wskazał unikalne walory historyczne i krajobrazowe, zachowano na styku z Bydgoskim Przedmieściem ślady po
ul. chopina z 1924 r.

Fredry 6-8, 1914 r. dawne kasyno wojskowe, pierwsza siedziba szkoły oficerskiej później rezydencja wojewody pomorskiego

25

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
regionalna dyrekcja lasów pańsTwowych 1931r. proj. k. ulatowski, rzeźby niedźwiadków l. zelek, Mickiewicza 9

26

MuzeuM zieMi poMorskiej ob. wydział matematyki i informatyki umk, 1945, proj. s. putowski, t. kaszubski, chopina 12/18

doM społeczny, 1935 ob. ds1, proj. l. jarosławski, Mickiewicza 2/4

Tor saneczkowy przy FałaTa

Miejska hala wysTawowa, obecnie targi toruńskie, 1928, proj. k. ulatowski, Bydgoska 3

27

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
wszystkie wyróżniające się dzięki reprezentacyjnej zabudowie i ogrodom w ich otoczeniu. Wśród mieszkańców znajdowały się zarówno zamożne osoby, wykonujące wolne zawody, głównie adwokaci, jak i urzędnicy czy wojskowi. Kapitał lokowały tu zarówno osoby prywatne, jak i duże firmy (np. Towarzystwo Ubezpieczeniowe Vesta, ZUS), zachęcone do budowy mieszkań pod wynajem ulgami podatkowymi, klarowną polityką miasta w zakresie sprzedaży lub bezpłatnego przyznawania gruntów, co przy dużym w Toruniu zapotrzebowaniu na mieszkania dla urzędników oznaczało bezpieczną lokatę kapitału oraz pewny zwrot kosztów inwestycji. Taki stan rzeczy powodował, że wśród innych dzielnic, to właśnie Bydgoskie Przedmieście najsilniej przyciągało kapitał, także spoza Torunia. Analiza typów zabudowy mieszkaniowej z okresu dwudziestolecia międzywojennego w Toruniu prowadzi do wniosku, że stosowano wówczas cztery zasadnicze typy. Pierwszy z nich stanowiły stosunkowo nielicznie występujące wille w otoczeniu ogrodowym, wznoszone głównie od połowy lat dwudziestych do początku lat trzydziestych, których znaczne skupienie występuje na Bydgoskim Przedmieściu. Wśród nich wymienić należy m.in. zaprojektowane przez B. Jankowskiego i wzniesione w 1925 r. wille: Antoniego Rosochowicza przy ul. Bydgoskiej 1/3, mec. Stanisława Tempskiego Mickiewicza 7, budynek «Vesta»

28

Bydgoska 34-36

Bydgoska 1/3 przy ul. Bydgoskiej 5 oraz mec. Pawła Ossowskiego, senatora RP, przy ul. Moniuszki 10. Drugi typ to wielorodzinne, wolnostojące domy bliźniacze, licznie reprezentowane w omawianej dzielnicy, w szczególności na osiedlu przy ul. Fałata. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje bliźniaczy dom przy ul. Kasprowicza 14/16, zaprojektowany przez wybitnych wardoM sTarców, oB. nauczycielskie kolegiuM jezyków oBcych, sienkiewicza 36, 886-1887, nr rej.: a/274 z 10.05.1988

29

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
szawskich architektów, B. Lacherta i J. Szanajcę. zobacz informację o architektach Trzeci typ to wielopiętrowe bloki mieszkalne, wolnostojące lub grupowane w zespoły mieszkaniowe. Ich cechą charakterystyczną jest usytuowanie na działkach na osi północ – południe, co było wyrazem recepcji nurtów związanych ze szkołą Bauhausu. Przykłady stanowią tu m. in.: osiedle Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych przy ul. Mickiewicza, wzniesiony w 1934 r. budynek mieszkalny Towarzystwa Ubezpieczeń „Vesta” przy ul. Mickiewicza 7, zaprojektowany przez Werę i Kazimierza Sylwestrowiczów i wzniesiony w latach 1934-1935 blok czającą zielenią oraz z założeniem parkowym, przechodzącym w rozległe łąki nadwiślańskie. Zabudowa Bydgoskiego Przedmieścia i Rybaków stanowi fascynującą i różnorodną mozaikę stylów i form architektonicznych, będącą rodzajem „żywego muzeum architektury” wpisanego i jednocześnie tworzącego historyczny układ urbanistyczny obu przedmieść. W obrębie wpisywanego do rejestru zabytków obszaru znajdują się następujące obiekty, wpisane do rejestru zabytków indywidualnymi decyzjami (część z nich wraz z historycznymi działkami i elementami wyposażenia): 1. park miejski, decyzja z 20. 01. 1997 r., nr rejestru zabytków woj. kujawsko-pomorskiego (dalej nr rejestru) A/78; 2. willa fachwerkowa, ul. Bydgoska 34-36, decyzja z 01. 08. 1983 r., nr rejestru A/242; 3. willa fachwerkowa, ul. Bydgoska 40,: decyzja z 01. 08. 1983 r., nr rejestru A/243; 4. kamienica fachwerkowa, ul. Bydgoska 50-52, decyzja z 01. 08. 1983 r., nr rejestru A/241; 5. kamienica, ul. Bydgoska 82, decyzja z 01. 08. 1983 r., nr rejestru A/239; 6. kamienica, ul. Bydgoska 90, decyzja z 25.11.2004 r., nr rejestru A/267; 7. willa, ul. Chopina 20, decyzja z 27.06.1994 r.; nr rejestru A/109 8. kamienica, ul. Chopina 26 (d. Krasińskiego 17), decyzja z 18.02.1991 r.; nr rejestru zabytków A/539 9. willa, ul. Konopnickiej 14, decyzja z 27.07.2006 r., nr rejestru A/1102; 10. willa, ul. Konopnickiej 18, decyzja z 03.11.1993 r., nr rejestru A/128; 11. willa, ul. Krasińskiego 84, decyzja z 27. 08.1985 r., nr rejestru A/234; 12. kamienica, ul. Ks. Kujota 7, decyzja z 30.05.1988 r.; nr rejestru A/569 13. sala gimnastyczna Królewskiego Gimnazjum, ob. I LO, ul. Mickiewicza 15-17, decyzja z 05.06.2009 r., nr rejestru zabytków A/1531 14. willa. ul. Mickiewicza 20, decyzja z 25.05.1984 r.; nr rejestru A/948; 15. kamienica, ul. Mickiewicza 28, decyzja z 27.03.1991 r., nr rejestru A/169; 16. kamienica, ul. Mickiewicza 59, decyzja z 08.09.1992 r., nr rejestru A/153 17. kamienica, ul. Mickiewicza 86, decyzja z 18.02.2008 r. , nr rejestru A/1352; 18. kamienica, ul. Mickiewicza 144, decyzja z 27.08.1985 r., nr rejestru A/235;

30

kasprowicza 14-16

Moniuszki 10

mieszkalny przy ul. Mickiewicza 34/36, zaprojektowany przez B. Lacherta i J. Szanajcę. Czwarty typ reprezentują wielkomiejskie, wielopiętrowe kamienice, stawiane w liniach regulacyjnych ulic, tworzące zwarte pierzeje uliczne lub plombowe uzupełnienia istniejącej zabudowy. Najciekawsze przykłady stanowią tu m. in. kamienice przy ul. Moniuszki 5 i 7, wzniesione w latach 1936–1938 oraz Słowackiego 36, 38/40 z lat 1936–1938. Jak wcześniej wspomniano, na Bydgoskim Przedmieściu znajduje się największy w Toruniu, spójnie ukształtowany i dobrze zachowany zespół budowlany z dwudziestolecia międzywojennego, reprezentujący ówczesne nurty urbanistyczne i architektoniczne. W wielu obiektach zachowały się oryginalne detale wystroju fasad, wśród których na szczególną uwagę zasługują m.in. portale kamienic, szlachetne wyprawy tynkarskie, stolarki drzwiowe i okienne. Walory Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków podkreśla się przy okazji każdej publikacji, dotyczącej Torunia. Wyszczególnia się przede wszystkim wielkomiejski charakter dzielnicy, przemyślany i konsekwentny układ urbanistyczny, harmonijne połączenie zabudowy willowej i czynszowej z otaMoniuszki5/7

31

Ilustrowana Historia

Bydgoskiego Przedmieścia w toruniu
19. willa i ogrodzenie, ul. Moniuszki 10, decyzja z 13.01.2009 r., nr rejestru A/1403/1-2 20. dom drewniany, ul. Rybaki 13, decyzja z 07.06.1984 r.; nr rejestru A/439 21. kamienica, ul. Sienkiewicza 19-21, decyzja z 12.08.1993 r., nr rejestru zabytków A/135; 22. kasyno oficerskie dawnych koszar pionierów, ul. Sienkiewicza 33, decyzja z 05.06.2009 r., nr rejestru A/1532 23. przytułek dla starców i kalek (Siechenhaus-Wilhelm AugustaStiftung), ul. Sienkiewicza 36, decyzja z 10.05.1988 r., nr rejestru A/274 Poza wymienionymi wyżej obiektami, na terenie Bydgoskiego Przedmieścia i Rybaków znajdują się także inne zabytki nieruchome, które kwalifikują się do objęcia ich indywidualną ochroną przez wpis do rejestru zabytków. Przeprowadzone przez Kujawsko-Pomorskiego WKZ postępowanie dowodowe w celu ustalenia wartości naukowych, historycznych i artystycznych stosownie do art. 6 ust.1 pkt 1 lit. b ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami opierało się na analizie następujących materiałów: 1. „Zabudowa Bydgoskiego Przedmieścia.”, oprac. M. Grzęska-Janiak i A Walczak, PDNH PP PKZ Toruń 1979, mps w zbiorach MKZ w Toruniu, 2. „Studium historyczno-konserwatorskie terenu ogrodu zoobotanicznego oraz fragmentu Przedmieścia Rybaki Torunia”, oprac. zb., Toruń 1995, mps w zbiorach MKZ w Toruniu, 3. „Analiza historycznej kompozycji przestrzennej Przedmieścia Bydgoskiego i Rybaków”, opr. J. Kucharzewska, W. Romaniak i A. Lewandowska, Toruń 2009, mps w zbiorach WKZ w Toruniu, 4. „Park na Bydgoskim Przedmieściu. Dokumentacja historycznokonserwatorska”, oprac. J. B. Chrostowscy, S. Jarosz, Toruń 1991, mps w zbiorach WKZ w Toruniu 5. dokumentacji ewidencyjnej (karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa oraz wykaz obiektów w gminnej ewidencji zabytków), materiałach kartograficznych, ikonografii, zdjęciach lotniczych z lat 20-tych i ok. 60-tych XX w. oraz 6. Historia rozwoju obu przedmieść oraz kształtowania ich układu przestrzennego opisana jest także w nowej, wielotomowej „Historii Torunia” pod red. M. Biskupa. Podstawą do wykonania zamieszczonej w decyzji mapy z granicami ochrony obszaru były oryginały map ewidencyjnych w skalach – 1:2500, 1:1500 i 1:1000.

32

Paweł kołacz

stowarzyszenie Bydgoskie Przedmieście

skład dorota dominiak eikonstudio.pl

ernest wińczyk

opracowanie

zdjęcia