You are on page 1of 26

ELEMENTYPRAWA-SKRYPT (semestr 1) (literatura: W. Siuda Elementy prawa dla ekonomistów ,J. Lewandowski Elementy prawa, P.

Winczorek Wstęp do prawoznawstwa) ROZDZIAŁ PIERWSZY 1. Prawo – jest to zespół norm wydanych lub usankcjonowanych przez państwo, których realizacja jest zagwarantowana przymusem państwowym. Normy wydane są przez państwo, czyli przez odpowiedni organ państwowy (Ustawodawcę). W Polsce - Sejm. Normy uznane przez państwo, czyli normy zwyczajowe, które uzyskały rangę norm prawnych. W państwach współczesnych o rozwiniętym systemie prawnym, prawo powstaje niemal wyłącznie w drodze stanowienia norm (prawo stanowione). 2. Wzajemne uwarunkowanie państwa i prawa polega przede wszystkim na tym, że prawo jest wyrazem woli państwa, które poprzez swoje organy tworzy prawo i zabezpiecza jego realizację za pomocą swojego przymusu. Związki prawa i państwa (zwłaszcza współczesnego) można najkrócej ująć w następujący sposób: - państwo, działając za pośrednictwem swych kompetentnych organów i w przewidzianych ustawowo formach jest głównym czynnikiem procesu prawotwórstwa; - tworząc i stosując prawo, państwo realizuje swoje funkcje polityczne (władcze) wobec wszystkich podmiotów, podległych jego władzy suwerennej; - prawo określa kompetencje, strukturę i tryb działania organów państwa; legitymizuje (uzasadnia) normatywnie władzę państwa; - prawo określa status obywateli, ich uprawnienia i obowiązki, zwłaszcza w stosunkach z organami władzy państwowej. 3. Świadomość prawna – to ocena obowiązującego prawa przez społeczeństwo i postulaty dotyczące zmiany prawa w pożądanym przez społeczeństwo kierunku. Prawo i świadomość prawna wywierają na siebie wzajemny wpływ. Niezgodność obowiązującego prawa ze świadomością prawną osłabia działanie prawa. Świadomość prawna społeczeństwa może wpływać na prawo m. in. w ten sposób, że organy państwowe na skutek powszechnej dezaprobaty określonych przepisów, mogą je zmieniać lub uchylać. 4. Kultura prawna W znaczeniu węższym (sensu stricto) to wiedza społeczeństwa o obowiązującym prawie, stosunek do tego prawa (gotowość przestrzegania prawa lub jej brak), oceny prawa i postulaty co do jego zmian.

1

W znaczeniu szerszym (sensu largo) to stan prawa (jego treść i forma), doktryny prawne i nauka o prawie, instytucje polityczne zajmujące się tworzeniem i stanowieniem prawa oraz to wszystko, co wchodzi w skład pojęcia kultura prawna sensu stricto. 5. Praworządność – jest to taki stan faktyczny, w którym podstawowe dziedziny stosunków społecznych są uregulowane przepisami prawnymi, a przepisy te są przez organy państwowe ściśle przestrzegane. Przesłankami praworządności są: istnienie stosunkowo szerokiej regulacji prawnej, obejmującej wszystkie istotne dziedziny życia; przestrzeganie prawa przez wszystkie organy państwowe. O jakimś państwie mówimy, że jest praworządne lub niepraworządne w zależności od tego, jak postępują organy państwowe. Przestrzeganie prawa przez obywateli ma bardzo istotne znaczenie z punktu widzenia ładu społecznego i jest wykładnikiem stopnia świadomości prawnej społeczeństwa, nie należy jednak do omawianego zagadnienia praworządności. 6. Norma prawna – jest to poparta przymusem państwowym ogólna reguła postępowania, skierowana do abstrakcyjnego adresata, określająca jego postępowanie w przewidzianej przez tą normę sytuacji. Norma prawna może być regułą nakazującą, zakazującą lub upoważniającą (zezwalającą) do określonego postępowania. Norma prawna ma charakter dwustronny: wynika z niej dla jednej osoby obowiązek a dla drugiej prawo, będące korelatem tego obowiązku. Np. umowa pożyczki, w której dłużnik ma obowiązek zwrócić dług w umówionym terminie, zaś wierzyciel ma prawo domagać się zwrotu długu w tym samym terminie. Norma prawna ma charakter ogólny: nie indywidualizuje osoby, na której ciąży wynikający z niej obowiązek. Oznacza to, że każdy, kto znajdzie się w sytuacji opisanej przez normę, ma obowiązek zachować się tak, jak norma nakazuje. 7. Konstrukcja normy prawnej Norma prawna składa się z trzech części: hipotezy, dyspozycji i sankcji. Hipoteza określa krąg adresatów, do których norma się odnosi oraz okoliczności, w jakich norma ma zastosowanie. Opisuje sytuację, w której norma znajduje zastosowanie. Dyspozycja wyznacza sposób postępowania w sytuacji, gdy spełnione zostały warunki przewidziane w hipotezie, co należy w danej sytuacji zrobić lub co jest zabronione albo dozwolone. Sankcja określa następstwa zachowania się w sposób niezgodny z dyspozycją. Sankcja przybiera postać kary w normach prawa karnego. Formy sankcji w innych gałęziach prawa są rozmaite. Np. sankcją za naruszenie zasad sporządzania testamentu jest jego nieważność. To jest klasyczna, trójczłonowa budowa normy prawnej, która ulega pewnym modyfikacjom. Np. art. 278 § 1 kk mówi: kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

2

wreszcie może obejmować tylko niektóre elementy normy prawnej. gdy strony danego stosunku prawnego nie uregulowały tej kwestii inaczej. „ w braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła”. że terminy przedawnienia nie mogą być skracane ani przedłużane przez czynność prawną (np. o czym była mowa wyżej. sankcją jest „podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”. art. Przepis prawny Przepis prawny jest to zawarta w akcie normatywnym wypowiedź. np. bezwzględnie obowiązujące (imperatywne) względnie obowiązujące (dyspozytywne) Przepisy bezwzględnie obowiązujące zawierają dyspozycje. paragraf. bez określenia sankcji. ale nie ma sankcji. następuje dziedziczenie ustawowe. A zatem norma prawna względnie obowiązująca ma zastosowanie. Normy prawne są niejako zakodowane w przepisach. ustawy. na zagrożeniu egzekucją majątkową. 3 . artykuł. Mamy tu wyraźnie zaznaczoną hipotezę i dyspozycję. Przepisy względnie obowiązujące stosuje się tylko wtedy.Hipoteza jest tu połączona z dyspozycją. obowiązany jest do jej naprawienia. 415 kc mówi: kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. Np. A zatem nie należy utożsamiać normy prawnej z przepisem prawnym. mamy wtedy do czynienia z tzw. 9. Strony mogą się umówić inaczej. Odkodowywanie norm należy do kategorii wykładni prawa. To. Przepis może pokrywać się z normą prawną. wyodrębniona w pewną zamkniętą całość np. może obejmować kilka norm prawnych. 642 § 1 kc stanowi. których zastosowanie nie może być wolą stron ani wyłączone ani ograniczone. co czytamy w kodeksie. art. I tak np. jeżeli spadkodawca nie sporządził testamentu. np. umowę stron). kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą”. np. Przepis może wreszcie zawierać tylko sankcję. Najwięcej przepisów o charakterze dyspozytywnym zawiera księga trzecia kodeksu cywilnego – zobowiązania. przepisem blankietowym. Jest to elementarna część aktu normatywnego np. np. o ile strony danego stosunku prawnego nie umówiły się inaczej. że zapłata będzie z góry. 8. gdyby adresat normy nie postąpił zgodnie z dyspozycją. 119 kc mówi. ustawie to przepisy. Art. a w zakresie pozostałych elementów normy odsyłać do innych przepisów. Do norm bezwzględnie obowiązujących należą normy prawa karnego. lub w określonym terminie po oddaniu dzieła. Rodzaje norm prawnych. jedna norma może być zawarta w kilku przepisach. Sankcja polega tu na ujemnych konsekwencjach przewidzianych przez prawo (inne przepisy). hipotezę i dyspozycję.

ale nie jest to poprawne. a wynikająca ze stosunku prawnego. które mogłyby naruszyć prawo podmiotowe uprawnionego. Jest to zespół uprawnień służących podmiotom prawa w ich wzajemnych relacjach. umowa pożyczki. Powstał między nimi stosunek prawny. Natomiast to. gdy mówimy: „nabyłem prawo do emerytury”. że takiemu pracownikowi przysługuje taki właśnie urlop to jego prawo podmiotowe. Prawo podmiotowe. o co w danym stosunku chodzi: rzeczy. 11. osoby prawne np. Charakter bezwzględny ma np. Ochrona prawa własności działa przeciwko każdemu. spółka akcyjna) przedmiot stosunku prawnego (to. „prawo własności”. instytucje.Potocznie używa się tych terminów zamiennie. w tym przypadku zwrot kwoty 100 zł. Jego podmiotami są A wierzyciel i B dłużnik. że pracownikowi po 10 latach pracy przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze 26 dni. będący odpowiednikiem tego uprawnienia (korelatem). 10. określone zachowania uczestników stosunku prawnego) prawo (uprawnienie) polegające na możności domagania się przez uprawnionego określonego zachowania od drugiej strony stosunku prawnego obowiązek drugiej strony. czyli zespołu norm prawnych określa pojęcie prawa przedmiotowego. Wyróżnia się dwa zasadnicze rodzaje praw podmiotowych: bezwzględne – skierowane przeciwko każdej osobie (erga omnes). A ma prawo domagać się od B zwrotu pieniędzy a B ma obowiązek zwrócić. Stosunek prawny Stosunek prawny jest to stosunek społeczny uregulowany przez normy prawne. Definicja prawa podana na początku. organy. A pożyczył B 100 zł. „prawa obywatelskie”. kto je narusza. prawo własności. do czego odnoszą się prawa i obowiązki. Obowiązek odpowiadający prawu podmiotowemu bezwzględnemu ciąży na wszystkich i polega na powstrzymywaniu się od wszelkich działań. możność postępowania w określony sposób. to w przypadku niespłacenia tego kredytu bank może doprowadzić do 4 . Np. Prawo podmiotowe to przyznana i zabezpieczona przez normy prawne. którego uczestnicy występują jako podmioty praw i obowiązków. W każdym stosunku prawnym można wyróżnić następujące elementy: podmioty stosunku prawnego (ludzie czyli osoby fizyczne. I tak przepis prawa pracy. Przedmiotem stosunku prawnego jest to wszystko. A zatem A jest podmiotem prawa a B podmiotem obowiązku. który mówi. W tym znaczeniu terminem „prawo” posługujemy się wówczas. to norma prawa w znaczeniu przedmiotowym. uprawnienie i roszczenie Termin „prawo” używany jest w dwóch znaczeniach: w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym. Inny przykład: jeżeli do księgi wieczystej nieruchomości została wpisana hipoteka w związku z udzieleniem kredytu.

Np. właściciel nieruchomości prowadzący na swej posesji działalność gospodarczą związaną z emisją przykrych zapachów nie może powoływać się na swoje prawo własności w myśl zasady „wolnoć Tomku w swoim domku”. a nie od każdego. ROZDZIAŁ DRUGI 1. rozporządzania nią. Dążąc do omijania prawa ludzie sięgają zwykle po zwężającą lub rozszerzającą wykładnię prawa. względne – skierowane tylko wobec określonej osoby lub grupy osób (inter partes). Art. Poszczególnym uprawnieniom towarzyszą określone roszczenia. w ramach prawa własności wyróżniamy uprawnienie władania rzeczą. Art. Tak więc. Np. że właściwy przepis przewiduje inny skutek. Nieprzestrzeganie prawa może polegać na: . aby uniknąć konieczności uzyskania odpowiedniego zezwolenia. 58 § 1 kc: czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna. gdyby w międzyczasie właściciel sprzedał nieruchomość innej osobie. jeżeli samochód zostanie skradziony lub uszkodzony to właścicielowi będą przysługiwały określone roszczenia do sprawcy: zwrotu samochodu lub jego równowartości. Takie 5 . obywatel polski wchodzi w miejsce cudzoziemca przy nabywaniu przez cudzoziemca nieruchomości na terenie RP. które pozornie stanowi przypadek zastosowania innej normy. Np.zachowaniu sprzecznym z prawem (contra legem) czyli naruszeniem prawa. A więc jego prawo jest skuteczne względem B. Przestrzeganie i stosowanie prawa Przestrzeganie prawa to postępowanie zgodne z prawem.zachowaniu obok prawa (praeter legem) czyli omijaniem prawa. który byłby sprzeczny ze społecznogospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. luki w prawie. niż norma obchodzona.sprzedaży nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym nawet. chyba. 5 kc za naruszenie prawa. może go sprzedać lub podarować komuś innemu. Do tej grupy należą prawa o charakterze zobowiązaniowym. złamaniem prawa. . właściciel samochodu może nim jeździć. korzystania z niej. wykorzystują niejasności języka prawnego. Jest to zachowanie adresata normy prawnej zgodne z treścią dyspozycji tej normy. iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Taki przypadek jest uznawany przez art. Do tej grupy należy także zachowanie będące nadużyciem prawa podmiotowego. może schować go do garażu. w szczególności ten. obejściem prawa. Jest to działanie najczęściej zgodne z brzmieniem przepisu prawa. 5 kc: nie można czynić ze swego prawa użytku. Zachowania takie polegają na działaniu lub zaniechaniu działania niezgodnym z dyspozycją normy bezwzględnie obowiązującej (imperatywnej). ale sprzeczne z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. W ramach prawa podmiotowego możemy wyróżnić poszczególne uprawnienia. zarówno obywateli jak i organów państwa. Omijanie prawa polega na osiągnięciu celu zabronionego przez jedną normę w wyniku takiego zachowania. Ta wiązka uprawnień składa się na prawo podmiotowe. Wracając do umowy pożyczki A może żądać zwrotu pieniędzy tylko od B. naprawienia samochodu lub zapłatę równowartości szkody. Np.

ze „starzenia” się regulacji prawnych. w celu pozostawienia organom stosującym prawo większego luzu decyzyjnego albo obywatelom większej swobody zachowań. który jej dokonuje wykładnia autentyczna – dokonywana jest przez ten sam podmiot. kpk). Konstytucja RP z 2. Potrzeba przeprowadzania wykładni prawa wynika z: naturalnych i nieuniknionych niejednoznaczności języka naturalnego i języka prawnego. w którym można wyodrębnić następujące etapy: ustalenie stanu faktycznego poprzez udowodnienie ustalenie norm obowiązujących – jakie prawo obowiązuje w danym miejscu i czasie subsumcja (podciągnięcie faktu pod normę).1997 r. w rozporządzeniu Ministra Finansów z 16.). Przedmiotem wykładni nie są normy prawne lecz przepisy prawne. ogólnej. prawnych itp. 2.2000 r. ze względu na podmiot. czyli są konkretne. w odróżnieniu od orzeczeń dotyczących konstytucyjności ustaw.04. Wykładnia prawa (interpretacja prawa) oznacza proces ustalania właściwego znaczenia przepisów prawnych. gdy pojawia się rozbieżność pomiędzy regulacją prawną a rzeczywistością. Stosowanie prawa jest procesem decyzyjnym. który ustanowił przepis. zamierzonych i świadomie wprowadzonych przez ustawodawcę niejednoznaczności i nieostrości sformułowań np. wykładnia legalna – dokonywana jest przez upoważniony do tego organ państwa. Zawierają wskazanie (nakaz. były ostateczne i powszechnie obowiązujące. Kompetencja organów wynika z przepisów.12. błędów popełnionych przez ustawodawcę. 6 . co należy wpisywać w poszczególnych kolumnach księgi. kpc.działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. W Polsce w latach 1989-1997 takim organem był Trybunał Konstytucyjny. zniosła instytucje powszechnie obowiązującej. Stosowanie prawa jest to sformalizowane działanie kompetentnych organów władzy publicznej polegające na podejmowaniu i realizacji decyzji władczych indywidualnych i konkretnych. np. czyli dotyczą konkretnych podmiotów (osób fizycznych. Niektóre uchwały Trybunału zawierające wykładnię miały charakter prawotwórczy. zezwolenie) określonego zachowania się. w sprawie prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów zamieszczone w formie załącznika objaśnienia. zwana też kwalifikacją prawną i podjęcie decyzji wykonanie decyzji. zakaz. który nie zawsze w sposób precyzyjny posługuje się językiem prawnym a nawet naturalnym. Procedura postępowania tych organów jest ściśle uregulowana poprzez przepisy tak zwane proceduralne (kpa. Rodzaje wykładni prawa I. Decyzje są indywidualne.

Ministra Sprawiedliwości. ze względu na sposób dokonywania wykładni wykładnia językowa polega na dokonywaniu interpretacji przepisów prawnych przy wykorzystywaniu reguł znaczeniowych (semantycznych) i konstrukcyjnych (syntaktycznych. Rzecznika Praw Obywatelskich. Obecnie nie ma więc w Polsce organu. których dotyczy. który jej dokonał i podmiotów. II. wykładnia sądowa dokonywana jest przez sądy wszystkich instancji. 7 . kodeksów. ale wpływają pośrednio na orzecznictwo podobnie jak wyroki omówione wyżej. Np. a dawniejsze uchwały wykładnicze TK utraciły moc powszechnie obowiązującą. Uchwały zapadają w składzie siedmiu sędziów (7SN). Inne podmioty nie są związane. „siódemki” nie wiążą bezpośrednio nikogo. jeżeli siedmioosobowy skład tak postanowi. tzw. zagadnienia prawnego. budzącego poważne wątpliwości w konkretnej sprawie. wybitnych praktyków). Jest ona wiążąca dla organu. bowiem wyroki SN są publikowane i sądy w praktyce korzystają z interpretacji zawartej w wyrokach SN. zwykle w składzie trzyosobowym. w składzie całej Izby SN. • uchwał SN podejmowanych na wniosek określonego organu np. Uchwały takie są podejmowane w składzie siedmioosobowym i większych. któremu sprawa zostanie przekazana do ponownego rozpoznania jest związany ta wykładnią. Uchwały w składzie siedmioosobowym. Natomiast inne sądy nie są związane. będące zarówno odpowiedziami na pytania prawne. który zagadnienie przedstawił. Dokonuje jej w formie: • wyroków wydanych w wyniku uwzględnienia kasacji. • uchwały SN podejmowane w następstwie przedstawienia mu do rozstrzygnięcia tzw. ale nie w dziennikach promulgacyjnych (Dziennikach Ustaw) tylko w wydawnictwach np. jak i rozstrzygające zagadnienia prawne mogą uzyskać moc zasad prawnych. połączonych Izb SN lub pełnym składzie SN. a także na zastosowaniu reguł poprawnego myślenia – logiki formalnej oraz reguł logiki prawniczej. Szczególne znaczenie ma wykładnia Sądu Najwyższego. Sąd. który mógłby dokonywać takiej wykładni. izb połączonych i pełnego składu Sądu Najwyższego uzyskują moc zasad prawnych z chwilą ich podjęcia. Wiążą one sąd. wykładnia praktyczna (operatywna) dokonywana jest przez organy stosujące prawo. Taka uchwała wiąże wszystkie składy orzekające SN. lub których stosowanie wywołało rozbieżność w orzecznictwie. które rozstrzygają konkretne sprawy. np.legalnej wykładni ustaw dokonywanej przez Trybunał i nie upoważniła innego organu do dokonywania takiej wykładni. stylistycznych) języka prawnego i naturalnego. • uchwały siedmioosobowych składów SN. Uchwały te zawierają odpowiedzi na pytania prawne tych organów i mają na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce. Taką wykładnię możemy spotkać najczęściej w komentarzach do różnych aktów prawnych. jednakże wykładnia taka oddziałuje pośrednio na orzecznictwo sądów. wykładnia doktrynalna dokonywana jest przez prawników (naukowców. Nie są to uchwały dotyczące bezpośrednio konkretnych spraw. Natomiast uchwały całej izby. książkowych.

Przepis ustawy nie zawiera ustawowego określenia.2001 r.02. teleologiczna) polega na ustalaniu znaczenia przepisu zgodnie z celem. co należy rozumieć przez „uczęszczanie do szkoły”. który reguluje ustanie stosunku najmu.06. że nie ma żadnych przeszkód prawnych do kumulowania okresów wykonywania zawodów sędziego i prokuratora jako w pełni równorzędnych w celu spełnienia warunku do powołania na stanowisko notariusza. (VI KZP 10/82. (III CZP 35/01. przez okres ponad pięciu lat) była w gorszej sytuacji niż osoba. że wykładnia celowościowa omawianego przepisu art. zostało podyktowane racjonalnymi względami.1968 r.” wykładnia funkcjonalna (celowościowa.07. która była trzy lata prokuratorem lub sędzią. gdy wykładnia językowa nie pozwala na jednoznaczne rozstrzygnięcie spornej kwestii wynikającej ze stosowania art. jak i również wykładnia systemowa przepisu art. 12 pkt 2 Prawa o notariacie. 36 Ustawy z 2.1980 r.in. 1 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z 23. W takim wypadku gmina jest obowiązana zapewnić lokal socjalny. Art. może w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu orzec o uprawnieniu najemcy do otrzymania lokalu socjalnego. jego szczególną sytuację materialną i rodzinną. adwokatów i radców prawnych.. Wyrok NSA z 9. Uchwała SN z 27.Z uchwały Sądu Najwyższego z 18.1994 r. że umieszczenie danego przepisu właśnie w tym miejscu było świadomą decyzją ustawodawcy. 32 ust.01.04. że w systemie prawa nie powinno być norm sprzecznych oraz to.09.1999 r. że zamieszczony jest w rozdziale 5 ustawy. dlatego brak jest podstaw do ograniczenia tego określenia tylko do szkół stacjonarnych…” wykładnia systemowa polega na ustaleniu rzeczywistego znaczenia przepisu ze względu na jego usytuowanie w systematyce wewnętrznej aktu normatywnego. MoP z 2001 r. biorąc pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania z lokalu przez najemcę. OSPIKA 1983. Zarówno wykładnia celowościowa. Art. którzy wykonywali ten zawód co najmniej 3 lata. na względzie to. II S. 12 pkt 2 Prawa o notariacie wskazuje na możliwość łączenia 8 . prawo do renty rodzinnej mają dzieci przed ukończeniem 24 lat pod warunkiem uczęszczania do szkoły. aby osoba. co „branie w czymś udziału”. Nielogicznym z punktu widzenia wymogów art. Przy jego tłumaczeniu należy uwzględniać także wykładnię systemową. poz. Dokonując takiej wykładni należy mieć m.1991 r. a w tym do wykładni celowościowej i systemowej. prawo o notariacie: Wymagania (odbycia aplikacji notarialnej i złożenia egzaminu notarialnego) nie dotyczą: (…) 2) sędziów. Już tylko z tego względu nie można jego stosowania odnosić do osób. 12 pkt 2 Prawa o notariacie byłoby. 933): dosłowne brzmienie przepisu nie może wyłącznie decydować o jego znaczeniu. gdyż nie obowiązuje w tej dziedzinie hierarchia ważności sposobów interpretacji przepisów prawa. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych: Sąd. a następnie sędzią również przez okres poniżej trzech lat (w sumie np. prokuratorów. trzeba zwrócić uwagę. które nie były najemcami lokalu objętego żądaniem opróżnienia. jaki chciał osiągnąć ustawodawca uchwalając ten przepis czyli ratio legis. Wydaje się. 333/99 niepublikowany: „ W sytuacji. Oceniając art. należałoby sięgnąć do innych sposobów wykładni prawa. poz.A. Nr 18. Każdy rodzaj wykładni prawa jest równouprawniony. 12 pkt 2 Prawa o notariacie pozwala na stwierdzenie. 36 ustawy o najmie lokali (…) z tego punktu widzenia. 12 Ustawy z 14. która była prokuratorem przez bez mała trzy lata. 229) „Zgodnie z art. „Uczęszczanie” to tyle.

majątkowe. że spośród różnych znaczeń przepisu.okresów wykonywania zawodów równorzędnych pod względem kwalifikacji. na podstawie kontraktu menedżerskiego). Kryterium podziału prawa na gałęzie jest rodzaj stosunków społecznych.1983 r. jakimi są zawody sędziego i prokuratora. System prawa System prawa to całokształt obowiązujących w państwie przepisów. doświadczenia zawodowego i profesjonalizmu przez kandydata na stanowisko notariusza.12. opartych na wspólnych. Np. ze względu na zakres wykładni wykładnia literalna (dosłowna) polega na tym. W naszym systemie prawa usystematyzowanie polega przede wszystkim na podziale całego prawa na gałęzie. podstawowych zasadach. nie należy interpretować rozszerzająco wyjątków od zasady. gdyż wymaganie okresu wykonywania zawodu sędziego i prokuratora co najmniej trzech lat uzasadnione jest posiadaniem odpowiednich kwalifikacji zawodowych.na podstawie porównania wykładni literalnej z systemową lub celowościową przyjmuje węższe rozumienie przepisu.” ROZDZIAŁ TRZECI 1.1994r. rodzinne. OSNCP 7-8/86): „Przy ustalaniu okresu pracy górniczej pod ziemią określonego w art. niż wynikałoby to z wykładni literalnej. które zostało ustalone dzięki zastosowaniu reguł znaczeniowych i konstrukcyjnych języka. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin uwzględnia się tylko taką pracę górniczą pod ziemią (art.1985 r. .” wykładnia rozszerzająca polega na porównaniu wyniku wykładni językowej oraz wykładni systemowej lub celowościowej i przyjęciu szerszego znaczenia przepisu. Uchwała SN z 18.01. uzyskanych za pomocą odmiennych wykładni wybieramy to. niż wynikałoby to z interpretacji językowej. 10 ust. (II SA 2253/99.2000 r.A. Monitor Podatkowy 1994/10/313): „Zwolnienia i ulgi podatkowe są odstępstwem od zasady sprawiedliwości podatkowej (powszechności i równości opodatkowania).02. III. 5 ust 1 ustawy)./Po 1598/93. (III UZP 46/85.04. ich stosowanie nie może być wynikiem wykładni rozszerzającej systemowej lub celowościowej.” wykładnia porównawcza polega na ustaleniu znaczenia przepisu przez porównanie go z innym. S. 9 . Prawo Pracy 2000/9/42): „Zakaz łączenia funkcji radnego powiatu z zatrudnieniem na stanowisku kierownika powiatowej jednostki organizacyjnej obejmuje również zatrudnienie na innej podstawie niż stosunek pracy (np.1 pkt 1 ustawy z 1. Wyrok NSA w Warszawie z 7. jakimi dana gałąź prawa się zajmuje.wykładnia zwężająca . usystematyzowanych według przyjętych kryteriów. która była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Odrębne gałęzie prawa regulują więc stosunki pracy. podobnym przepisem o ustalonym znaczeniu. Wyrok NSA w Poznaniu z 13.

administracyjne. Gałęzie prawa 1. kraje skandynawskie. Taki system prawa nie jest w pełni racjonalny. pomiędzy prawem. Ogólna zasada sformułowana w jednym artykule 10 . czyli ustawa. Francja. Istotną rolę odgrywają sądy. państwowe itd. amerykańskiego). . System prawa w szerokim znaczeniu to bardziej ogólnie pojmowane zespoły instytucji prawnych i zasad. Dlatego znacznie większą rolę odgrywają prywatne umowy (kontrakty). sprzedaży. W ramach obu systemów istnieją w poszczególnych krajach liczne odmienności i różnice.stosunki powstające na tle popełnianych przestępstw. która w sposób całościowy i wyczerpujący reguluje określoną dziedzinę życia społecznego. W tym znaczeniu mówimy o systemie prawa kontynentalnego (system krajów Europy kontynentalnej) i systemie common law (system prawa anglosaskiego: angielskiego. Określa strukturę i kompetencje naczelnych organów państwa. Jednym z ważnych zadań prawa konstytucyjnego jest wytyczanie ogólnych kierunków rozwoju pozostałym gałęziom prawa. czyli zespół norm regulujących określony stosunek społeczny. Szwajcaria. angielskim a amerykańskim.zakaz tworzenia prawa przez sądy. gospodarczego i społecznego. podstawowe prawa i obowiązki obywateli oraz zasady prawa wyborczego. prawo pracy. ale z natury rzeczy robi to w sposób bardzo ogólny. Holandia. Mówi się więc o instytucji najmu. zwyczajowego (zwanego prawem powszechnym – common law w ścisłym znaczeniu). ustrój państwa. Tak więc mamy np. prawo cywilne. sędziowskiego (zwanego też precedensowym – case law). prawo karne.zasadę wyłączności prawa stanowionego jako źródła prawa. . mogące być podstawa dalszych orzeczeń. prawa słuszności (equity). Głównym źródłem prawa państwowego jest Konstytucja. które w swoich orzeczeniach formułują ogólne i abstrakcyjne reguły postępowania. które zajmują się wyłącznie stosowaniem prawa oraz jego interpretacją (wykładnią). Systemy prawne w Azji. finansowe. stosunki administracyjne. System prawa kontynentalnego ma swój rodowód w prawie rzymskim (m.prawo jest systemem tworzonym racjonalnie i przez to powinno być systemem niesprzecznym wewnętrznie i pozbawionym luk. w krajach islamskich a dawniej systemy państw socjalistycznych nie mieszczą się w przedstawionym dwuelementowym modelu. testamentu. in. Niemcy. Prawu stanowionemu przysługuje więc prymat ale nie wyłączność. prawo rodzinne. . prawo państwowe (konstytucyjne) reguluje podstawowe zasady ustroju politycznego. zastępujące regulacje kodeksowe. spójny i pozbawiony luk. W ramach poszczególnych gałęzi prawa wyróżnia się instytucje prawne. francuskim a niemieckim. Włochy. np.najbardziej doskonałą formą ustanowionego prawa jest kodeks. System common law to mozaika różnych typów prawa: stanowionego. małżeństwa rozumiejąc przez to odpowiednie grupy norm prawnych. Polska) opiera się o następujące fundamentalne założenia: . które występują równocześnie w kilku krajach. Prawo konstytucyjne jest podstawową gałęzią prawa i obejmuje swoim działaniem całokształt stosunków w państwie.

podobnie. zdrowia. Źródłem tego prawa są bardzo liczne akty normatywne różnej rangi. Natomiast skodyfikowana jest procedura administracyjna (prawo formalne. Prawo administracyjne to wszystkie przepisy odnoszące się do działalności tych organów. Prawo finansowe jest ściśle związane z prawem administracyjnym. Skodyfikowana jest też procedura cywilna (prawo cywilne procesowe) w postaci kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r. prawo budżetowe – plan dochodów i wydatków państwa w danym roku. Obywatelom służą środki odwoławcze od decyzji organów administracji. Cechy stosunku administracyjno-prawnego: stosunki administracyjno-prawne powstają najczęściej przez wydanie decyzji administracyjnej przez organ administracji państwowej. przedmiotem stosunku administracyjno . opieki i kurateli. Państwo poprzez swoje organy zarządza poszczególnymi dziedzinami życia i dlatego mówi się o administracji oświaty. a także określających strukturę oraz tryb działania organów i instytucji finansowych. Decyzje te mają indywidualny i konkretny charakter: dotyczą konkretnych spraw i konkretnych podmiotów. którzy takich uprawnień nie posiadają.konstytucji doznaje rozwinięcia i konkretnego uregulowania w przepisach prawa administracyjnego czy prawa pracy. prawo cywilne – zespół norm regulujących stosunki majątkowe niektóre stosunki osobiste ( dominujące w prawie rodzinnym) pomiędzy podmiotami równorzędnymi. przedsiębiorstwo. prawo finansowe – zespół norm regulujących gromadzenie środków pieniężnych przez państwo (np. z tytułu podatków) oraz ich rozdział i wydatkowanie. procesowe) – w kodeksie postępowania administracyjnego. prawo administracyjne to zespół norm regulujących strukturę organów administracji oraz stosunki prawne powstające w toku działalności tych organów.. które reguluje organizację banków. Nie jest skodyfikowane. Oczywiście nie oznacza to władzy nieograniczonej organu administracji. w oparciu o który działają organy administracji. 2. Prawo administracyjne materialne nie jest skodyfikowane. nierównorzędność podmiotów stosunku administracyjno-prawnego: z jednej strony jest zawsze organ administracji wyposażony w uprawnienia władcze (imperium) zaś z drugiej strony obywatel lub inny podmiot np. Organy administracji państwowej na bieżąco regulują życie państwa. in. Do prawa finansowego zalicza się m. jego źródłem są liczne akty prawne. 3. np. decyzja o pozwoleniu na budowę wydana jest w sprawie budowy konkretnego obiektu przez konkretny podmiot. 4. prawo rodzinne – to zespół norm regulujących majątkowe i osobiste stosunki wynikające z zawarcia małżeństwa. Prawo 11 . prawo bankowe. 5. stosunki powstające pomiędzy rodzicami a dziećmi oraz stosunki wynikające z przysposobienia (adopcji).prawnego są jedynie sprawy należące do kompetencji organów administracji. kultury itp. jak prawo administracyjne. Jest skodyfikowane – podstawowa regulacja to kodeks cywilny z 1964 r.

Postępowanie w sprawach karnych odbywa się w oparciu o kodeks postępowania karnego. kodeks karny skarbowy. Należy zatem dążyć w praktyce do wyeliminowania sprzeczności i luk. karny. Prawo materialne to normy prawne. kodeks postępowania administracyjnego). ponadto kodeks wykroczeń z 1971 r. czas pracy. kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. jakie czyny są przestępstwami oraz ustalających kary za te przestępstwa. zwolnień grupowych i in. Podstawowym źródłem prawa pracy jest kodeks pracy z 1974 r. które w swej treści regulują merytorycznie prawa i obowiązki podmiotów (kodeks cywilny. bezpieczeństwo i higienę pracy i in. W rzeczywistości nie ma systemów prawnych pozbawionych wewnętrznych sprzeczności oraz regulujących wszystkie dziedziny życia.. Prawo karne zajmuje szczególne miejsce w ramach systemu prawa i odgrywa inną rolę niż pozostałe gałęzie prawa. prawo karne – to zespół norm określających ogólne zasady odpowiedzialności karnej. kodeks karny skarbowy. 6. mówiących. Stosowane środki represyjne niekiedy bardzo daleko wkraczają w sferę interesów jednostki. Obowiązuje kodeks karny z 1997 r. Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy odbywa się w oparciu o kodeks postępowania cywilnego.rodzinne materialne jest skodyfikowane. 12 . ale oprócz tego istnieje wiele ustaw regulujących stosunki pracy lub z nimi związane. 7. np. urlopy. za pomocą przepisów prawa karnego państwo ochrania istniejący porządek.. Wykonywanie zaś orzeczeń w sprawach karnych odbywa się na podstawie kodeksu karnego wykonawczego. Omawiając poszczególne gałęzie prawa była mowa o prawie materialnym i procesowym. Głównym jego źródłem jest kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964 r. Dlatego przepisy prawa karnego mają zawsze rangę ustaw. Kolizje i luki w prawie Idealnie skonstruowany system prawa powinien być niesprzeczny (czyli nie zawierać sprzecznych norm) oraz zupełny (regulować wszystkie zagadnienia).. Sposoby pozwalające na usuwanie sprzeczności to reguły kolizyjne. Prawo procesowe natomiast reguluje sposób postępowania organów (wymiaru sprawiedliwości. Dlatego nauka i praktyka wypracowały sposoby pozwalające na usuwanie sprzeczności norm oraz likwidację luk. gdy dany stosunek prawny regulują dwa lub więcej przepisów. prawo pracy – to zespół norm regulujących stosunki pomiędzy pracodawcą a pracownikiem na tle świadczonej pracy. pracy). które wzajemnie się wykluczają. administracyjnych) oraz osób przed nimi występujących (kodeks postępowania cywilnego. Prawo karne jest skodyfikowane. Natomiast postępowanie w sprawach z zakresu prawa rodzinnego odbywa się w oparciu o kodeks postępowania cywilnego. O kolizji mówimy wtedy. prawa i obowiązki pracownika i pracodawcy. ustawa dotycząca wypadków przy pracy. kodeks postępowania karnego. a także stosunki bezpośrednio związane z pracą. W zakres prawa pracy wchodzą więc normy regulujące powstanie i ustanie stosunku pracy.

odrębne uregulowania w stosunku do przepisów ogólnych. ale późniejsza norma zawarta w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów nie uchyla wcześniejszej normy ustawowej. Analogicznie dotyczy to też przepisów prawnych. Np. że jeżeli w dacie popełnienia dany czyn nie był przestępstwem. obejmują szeroki katalog adresatów. która zastępuje dotychczas obowiązującą zawarty jest rozdział. gdy same akty normatywne (ustawy. norma zawarta w ustawie uchyla sprzeczną z nią normę zawartą w rozporządzeniu Rady Ministrów. A zatem czyny popełnione wcześniej nie są penalizowane. pomiędzy ustawodawstwem poszczególnych państw. ustanawiają ogólne reguły zachowania. ale pod warunkiem. w którym mówi się: „traci moc ustawa z dnia …. które jest aktem niższej rangi. nie ponosi się za nie odpowiedzialności karnej. Jest 13 . np. Reguły kolizyjne znajdują zastosowanie wówczas. 157a kk –„ kto powoduje uszkodzenie ciała dziecka poczętego podlega karze …” wszedł w życie w 1999 r. 646 kc: roszczenia wynikające z umowy o dzieło przedawniają się z upływem dwóch lat od dnia oddania dzieła. Oznacza ona. to nie można sprawcy za to ukarać. w końcowej części nowej ustawy. Np. czyli pod rządami tego aktu. np. że norma późniejsza nie jest niższego rzędu. czyli przepisów określających.prawo nie działa wstecz. a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata. które z poprzednio obowiązujących ulegają uchyleniu. w Polsce prawo prywatne międzynarodowe. reguła merytoryczna (lex specialis derogat legi generali) – norma szczególna uchyla normę ogólną pod warunkiem. art. Przepisy ogólne regulują szeroki zakres spraw. a jeżeli dzieło nie zostało oddane – od dnia. w myśl której norma wyższego rzędu uchyla normę niższego rzędu. które powstały po dniu wejścia w życie tego aktu. Np. Oznacza to. w wyniku której nastąpiła penalizacja tego czynu (stał się przestępstwem). Każde państwo ustanawia własne przepisy kolizyjne.reguła hierarchiczna (lex superior derogat legi inferiori). Przepisem szczególnym dla powyższego jest art. art. a następnie nastąpiła zmiana ustawy. np. Ma to doniosłe znaczenie zwłaszcza w dziedzinie prawa karnego w związku z obowiązującą zasadą „nullum crimen nulla poena sine lege” – nie ma przestępstwa bez ustawy. termin przedawnienia wynosi lat dziesięć. rozporządzenia) nie zawierają tzw. że dany akt normatywny odnosi się tylko do tych stosunków. że nie jest normą niższego rzędu.” Oprócz kolizji przepisów prawnych w czasie dochodzi też do kolizji przepisów prawnych w przestrzeni. przepisów derogacyjnych. reguła chronologiczna (lex posteriori derogat legi priori) norma późniejsza (decyduje data wejścia w życie) uchyla normę wcześniejszą. Przepisy szczególne ustanawiają wyjątki od tych zasad. 118 kc: jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej. w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane. Dlatego bardzo ważne jest określenie daty wejścia w życie danego aktu normatywnego. Rozstrzyganie kolizji norm w czasie odbywa się też na zasadzie „lex retro non agit” . I tak późniejsza norma ustawowa uchyla sprzeczną z nią wcześniejszą normę ustawową.

W naszym systemie są one podstawowymi źródłami prawa. gdy dane zagadnienie nie jest uregulowane przez prawo. ale odnosimy wyinterpretowaną już normę do danego stanu faktycznego. O luce w prawie mówimy wtedy.gdy stany faktyczne nie są podobne i nie da się zastosować analogii z ustawy. mniejsze w prawie administracyjnym. w jakim przypadku i w jakim zakresie prawo obce może być w danym kraju stosowane: Np. Art. Od kilkudziesięciu lat kształtowało się też prawo wspólnot europejskich (np. choć próbuje je doganiać. Analogia legis jako sposób wypełniania luk ma największe znaczenie w prawie cywilnym. Prawo polskie nie dopuszcza stosowania analogii iuris. W rezultacie dochodzi do sytuacji. wyprowadzając ją z ogólnych zasad ustawodawstwa lub zasad określonej gałęzi prawa. które zawierają przepisy. Chodzi tu przy tym o taki brak regulacji. powstaje w wyniku działania instytucji europejskich i wiąże w stosunkach wewnętrznych członków Unii. Stworzona norma jest przeznaczona na użytek danej sprawy. prawie pracy. 14 Ustawy z 1965 r. czyli brak jest norm regulujących dany stosunek społeczny. W takim przypadku sąd tworzy nową normę. Stosowane są dwa rodzaje analogii: analogia z ustawy (analogia legis) – nie tworzymy żadnej nowej normy. Luki w prawie powstają chociażby z tego powodu.to wbrew pozorom prawo wewnętrzne każdego kraju. ROZDZIAŁ CZWARTY 1. 14 . Natomiast nie jest dopuszczalna w prawie karnym. zmieniają obyczaje. w którym jest ono zawierane. Dotyczy ono głownie stosunków gospodarczych. który nie jest przez ustawodawcę zamierzony. Rozstrzyga ono. 15 tejże Ustawy: forma zawarcia małżeństwa podlega prawu państwa. Na marginesie w tym miejscu należy wspomnieć o prawie unijnym. Akty normatywne – akty prawne. zwane także prawotwórczymi. Luki w prawie doraźnie wypełnia się za pomocą analogii. Określa się je mianem prawa stanowionego. że stosunki społeczne ulęgają stałej przemianie. Ponadto ustawodawca tworząc prawo nie jest w stanie przewidzieć wszystkich ewentualności. Prawo zaś nieustannie pozostaje w tyle za tymi przemianami. który jest podobny analogia z prawa (analogia iuris). Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej) a następnie Unii Europejskiej. których obowiązujące prawo nie reguluje. Prawo prywatne międzynarodowe: o możności zawarcia małżeństwa rozstrzyga w stosunku do każdej ze stron jej prawo ojczyste. w których zawarte są normy prawne. art. Wydane orzeczenie nie staje się częścią obowiązującego prawa i ma tylko znaczenie precedensu sądowego. dające podstawę do konstruowania norm danej gałęzi prawa. gdzie ma zastosowania zasada „nullum crimen sine lege”. czyli wnioskowania z podobieństwa. czyli luk w prawie. Obok nich pewną rolę jako źródło prawa odgrywa także prawo zwyczajowe. rozwija się technika. Źródła prawa – akty normatywne.

ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. kupieckich czy giełdowych. 1. pochodzi bowiem od Sejmu i reguluje sprawy o największej doniosłości. sojuszy. O miejscu w hierarchii ważności poszczególnych źródeł prawa decyduje to. gdzie kształtuje się praktyka konstytucyjna. W Polsce źródłem prawa zajmującym naczelne miejsce w tej hierarchii jest ustawa. faktycznego postępowania w określony sposób. a także w prawie cywilnym.Zwyczaj powstaje w drodze długotrwałego. że czynności prawne wywołują skutki prawne nie tylko w nich wyrażone. Obecnie prawo zwyczajowe ma pewne znaczenie jako źródło prawa międzynarodowego. państwowego. stają się wtedy prawem zwyczajowym. w jakiej formie i w jakim zakresie mogą być wydawane przez poszczególne organy. ustawy. rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie. Ratyfikacja przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej i wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie. 87. Obserwuje się jednak kształtowanie się zwyczajów np. jeżeli umowa dotyczy: 1) pokoju. rola zwyczaju nie jest duża. Art. Rozdział III ŹRÓDŁA PRAWA Art. Warunkiem wejścia w życie ustaw. System źródeł prawa polskiego określony jest w ogólnych zarysach w Konstytucji RP. Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa. jej 15 . Art. jakie reguluje. w różnym trybie i regulują różny zakres stosunków. Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie są ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw. że wydawane są przez różne organy państwowe. a także określa wzajemny stosunek źródeł prawa czyli ich hierarchię. W państwach przebudowujących szybko swą gospodarkę. ale także skutki wynikające z ustalonych zwyczajów. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja. układów politycznych lub układów wojskowych. Konstytucja w rozdziale III określa. Zasady ogłaszania innych umów międzynarodowych określa ustawa. 3. 2. od jakiego organu pochodzi oraz zakres i ranga spraw. Hierarchia aktów normatywnych Poszczególne źródła prawa różnią się od siebie tym. akty prawa miejscowego. 2. Reguły postępowania powstają spontanicznie. w Polsce. gdyż kodeks cywilny stanowi. 1. które je ustanowiły. jakie akty normatywne. Z czasem wytworzone zwyczaje mogą zostać uznane przez organy państwa i poparte przymusem państwowym. 88. 89. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze działania organów. 1. jak np.

1. 2. Art. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum ogólnokrajowym zgodnie z przepisem art. Organ upoważniony do wydania rozporządzenia nie może przekazać swoich kompetencji. 1. po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami. 3. znacznego obciążenia państwa pod względem finansowym. 1. stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana. (2) Uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu te akty. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli. Art. 2. 2. 92. Ustawa wyrażająca zgodę na ratyfikację umowy międzynarodowej. Art. prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach. jest uchwalana przez Sejm większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów oraz przez Senat większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów. O zamiarze przedłożenia Prezydentowi Rzeczypospolitej do ratyfikacji umów międzynarodowych. 125. osób prawnych oraz innych podmiotów. Rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji. Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Uchwałę w sprawie wyboru trybu wyrażenia zgody na ratyfikację podejmuje Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą. 1. Prezes Rady Ministrów zawiadamia Sejm. 2) 3) 4) 5) 16 . o której mowa w ust. innemu organowi. których ratyfikacja nie wymaga zgody wyrażonej w ustawie. 1. Zasady oraz tryb zawierania. 91. ratyfikowania i wypowiadania umów międzynarodowych określa ustawa. chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy. na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. 2. 3. 4. o których mowa w ust. praw lub obowiązków obywatelskich określonych w Konstytucji. 2. 3. Ratyfikowana umowa międzynarodowa. 93. Jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową. 1. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. 90.wolności. członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzynarodowej. Art. spraw uregulowanych w ustawie lub w których Konstytucja wymaga ustawy. jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.

I. fundamentem normatywnym całego systemu prawa. IV. Niektóre kwestie. Konstytucja jest ustawą zasadniczą. strukturę i zakres działania naczelnych organów państwowych oraz podstawowe prawa i obowiązki obywateli. III. o godle i barwie PRL oraz pieczęciach państwowych. Do dziś obowiązuje np.: prawo upadłościowe. Uchwały i zarządzenia podlegają kontroli co do ich zgodności z powszechnie obowiązującym prawem. w którym obok ogólnopaństwowej. Z ustawą muszą być zgodne wszystkie niższe niż ustawa akty normatywne (tzw. Żaden akt normatywny nie może być sprzeczny z Konstytucją. na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie. Do dzisiaj obowiązują w Polsce niektóre takie rozporządzenia. Akty normatywne o randze ustawy – na mocy tzw. np. Podlegały one zatwierdzeniu przez Sejm. Ratyfikowane umowy międzynarodowe Konstytucje państw demokratycznych (w tym Konstytucja RP – art. materia ustawowa). II. Jest tylko jeden akt normatywny o tej nazwie i randze w państwie. W drodze ustaw regulowane są wszystkie kwestie nie będące przedmiotem regulacji konstytucyjnej.3. Uchwalanie ustaw odbywa się w trybie przewidzianym w Konstytucji oraz Regulaminach Sejmu i Senatu. noweli sierpniowej z 1926 r. obowiązują konstytucje stanowe (np. Podlegały one następnie zatwierdzeniu przez Sejm.. Konstytucja jest aktem o najwyższej mocy obowiązywania. chyba że mamy do czynienia z państwem federacyjnym. prawa i wolności obywatelskie muszą być regulowane ustawą (tzw. Konstytucja reguluje podstawy ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego. Zasady i tryb wydawania aktów prawa miejscowego określa ustawa. ustanawiają akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze działania tych organów. Przyjmuje ją Naród w drodze referendum konstytucyjnego. Prezydent RP mógł w razie związanej z tym konieczności państwowej. 91 ust 2) uznają ratyfikowane umowy międzynarodowe za cześć krajowego porządku prawnego. prawo o postępowaniu układowym z 1934 r. USA) czy republikańskie (Federacja Rosyjska). Do 1989 r. Ustawa – jest uchwalana przez Parlament. do Konstytucji z 1921 r. W Polsce Konstytucję uchwala Zgromadzenie Narodowe czyli połączone Izby Sejmu i Senatu. jak budżet. gdy Sejm i Senat były rozwiązane. Do zmiany Konstytucji wymagana jest kwalifikowana większość 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów. 17 . chociaż tylko w odniesieniu do pieczęci państwowych. Art.. Organy samorządu terytorialnego oraz terenowe organy administracji rządowej. akty podustawowe). Rada Państwa mogła wydawać między sesjami Sejmu (obecnie Sejm i Senat działają w permanencji) dekrety z mocą ustawy. dekret z 1955 r. na podstawie ustawowego upoważnienia wydawać rozporządzenia z mocą ustawy. 94.

Prezesa Rady Ministrów. mocą której podpisaną umowę uznaje się za ostatecznie wiążącą dane państwo. które je ustanowiły. ministrowie) mogą stanowić prawo za zgodą parlamentu. zasad zarządu mieniem gminy oraz zasad i trybu korzystania z gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej. Na podstawie upoważnień ustawowych. 2. gminie przysługuje prawo stanowienia przepisów powszechnie obowiązujących na obszarze gminy. w granicach przyznanych upoważnień oraz w celu ich wykonania (akty normatywne wykonawcze). poszczególnych ministrów kierujących administracją rządową. W państwach demokratycznych przyjęte są powszechnie fundamentalne zasady stanowienia prawa: określenie w konstytucji katalogu i hierarchii źródeł prawa. Stanowienie prawa jest zadaniem i dziełem ustawodawcy. W wypadkach nie cierpiących zwłoki. rozporządzenia porządkowe np. V. Poza katalogiem aktów prawa powszechnie obowiązującego (art. które podlega następnie zatwierdzeniu przez Radę Gminy. przepisy porządkowe może wydawać Zarząd Gminy w formie zarządzenia. że organy władzy wykonawczej (rząd. przyznanie kompetencji do stanowienia prawa o najwyższym usytuowaniu w hierarchii i największej mocy prawnej organom parlamentarnym (organom władzy ustawodawczej). 18 . który na podstawie obowiązujących przepisów posiada kompetencje prawodawcze. w ramach swoich kompetencji. regulaminy obu izb parlamentu. Są to akty prawne wydawane przez wojewodę i obowiązujące na terenie województwa lub jego części. organizacji urzędów i instytucji gminnych. Przepisy gminne ustanawia Rada Gminy w formie uchwały. ustalenie. W wydanym rozporządzeniu musi znaleźć się odwołanie do przepisu ustawy zawierającego kompetencję prawotwórczą. Rozporządzenie wykonawcze Wydawane są przez Radę Ministrów. 87 Konstytucji) znajdują się uchwały normatywne Sejmu i Senatu. np. czyli organu. Jest to akt normatywny wykonawczy. Wojewoda może wydawać na podstawie ustaw rozporządzenia a ponadto może wydawać bez upoważnienia ustawowego. na podstawie uchwalonych przez niego aktów normatywnych. Na podstawie przepisów ustawy o samorządzie terytorialnym organy gminy mogą wydawać przepisy dotyczące wewnętrznego ustroju gminy. Prezydenta RP oraz Krajową Radę Radiofonii i Telewizji. ustalenie trybu ustawodawczego. w celu zapewnienia porządku publicznego na określonym terenie. Rada Gminy może wydawać przepisy porządkowe. Akty prawa miejscowego są źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze działania organów.Ratyfikacja umowy międzynarodowej jest istotną prawnie czynnością konwencjonalną dokonywaną prze uprawniony konstytucyjnie organ ( w Polsce przez Prezydenta RP). Wydany jest na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego przez uprawniony konstytucyjnie organ państwa i w celu wykonania ustawy. Przepisy gminne są to akty normatywne wydawane przez organy samorządu terytorialnego.

Inicjatywa ustawodawcza przysługuje z reguły członkom parlamentu. Jakkolwiek projekty ustaw mogą powstawać poza sferą działania organów państwa (wywodzić się ze środowisk naukowych. Jeżeli nie ma takiej większości uchwala się ustawę w wersji zaproponowanej przez Senat albo też odrzuca – gdy Senat zaproponował takie właśnie rozstrzygnięcie. gdy Sejm uchwali ją większością głosów (za przyjęciem padło więcej głosów niż przeciw). ale nie ma wtedy charakteru ostatecznego. Sejm może decyzję Senatu odrzucić. Obejmuje ona: czytanie projektu czyli debatę nad jego treścią. pierwsze w komisjach. RFN) w uchwalaniu ustaw bierze udział także druga izba. Kolejne czytania projektu są poprzedzone pracami komisji głosowanie nad projektem. W niektórych krajach np. Komisje mogą zaproponować wniesienie poprawek. obywatele w liczbie co najmniej 100 tysięcy osób. istnieje system kontroli konstytucyjności aktów normatywnych niższych niż konstytucja. Senat może zaaprobować ustawę bez zmian. to ich skuteczne wniesienie pod obrady parlamentu musi wiązać się z wykonaniem tzw. podpis Prezydenta (głowy państwa). Może być odrzucone poprzez ponowne uchwalenie tej ustawy większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Ustawę w Polsce uznaje się za przyjętą. w państwach. w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (quorum). Taki charakter ma głosowanie na posiedzeniu plenarnym. sugerować jego przyjęcie lub odrzucenie. że dotyczy ustaw o najważniejszym znaczeniu – wtedy wszystkie czytania odbywają się na posiedzeniu plenarnym prace nad projektem w ramach stałych lub specjalnie powołanych do tego celu komisjach parlamentarnych. W Polsce inicjatywę ustawodawcza posiadają: posłowie w liczbie co najmniej 15 oraz komisje sejmowe. W Polsce Senat włącza się już po uchwaleniu ustawy przez Sejm. niekiedy głowie państwa. w których Parlament jest dwuizbowy (Polska. Włochy. Francja. prawniczych. uchwalić poprawki do ustawy lub ją odrzucić. W Polsce veto ma charakter zawieszający. rządowi. Głosowanie plenarne decyduje o przyjęciu lub odrzuceniu projektu oraz o ostatecznej treści ustawy. Odbywa się w ramach komisji. Prezydent. Polska).). Senat. Rada Ministrów. inicjatywy ustawodawczej. 19 . Prawo inicjatywy ustawodawczej to uprawnienie do wniesienia projektu ustawy pod obrady parlamentu. W przypadku odrzucenia ustawy lub uchwalenia poprawek. Kontrolą tą zajmują się bądź sądy (USA) bądź specjalne trybunały konstytucyjne (RFN. chyba. ale wymagana jest bezwzględna większość głosów (więcej niż połowa głosujących w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów). w USA veto Prezydenta ma charakter bezwzględny – odmowa podpisu uniemożliwia wejście ustawy w życie. Hiszpania.wszelkie akty normatywne są podawane w sposób urzędowy do publicznej wiadomości. Obecnie w Polsce odbywają się trzy czytania. USA. Parlament po otrzymaniu projektu ustawy (określa się to mianem „wpłynięcia projektu do laski marszałkowskiej”) uruchamia procedurę legislacyjną. ustawa wraca do Sejmu. związków zawodowych itd.

poz. (…) Art. zwanym dalej „Dziennikiem 20 . Ogłoszenie aktu normatywnego w dzienniku urzędowym jest obowiązkowe.podpisana przez głowę państwa ustawa podlega ogłoszeniu tzw. z 2000 r. Art.(…) Art.8 Dziennikami urzędowymi w rozumieniu ustawy są: Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. dzienniki urzędowe urzędów centralnych oraz wojewódzkie dzienniki urzędowe.2 1. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych Art.U. urzędowym dzienniku promulgacyjnym.(…) dzienniki urzędowe ministrów kierujących działami administracji rządowej.4 1. chyba że dany akt normatywny określi termin dłuższy. 4 nie wyłączają możliwości nadania aktowi normatywnemu wstecznej mocy obowiązującej. 2. Art. W Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (np.1 1. W Polsce orzekaniem o zgodności ustaw z Konstytucją oraz niższych niż ustawa aktów normatywnych z Konstytucją i ustawami zajmuje się Trybunał Konstytucyjny. Nr 62. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. a także układów zbiorowych pracy określają odrębne ustawy. ROZDZIAŁ PIĄTY 1. Ogłaszanie aktów normatywnych Warunkiem wejścia w życie Konstytucji. wyroków Trybunału Konstytucyjnego) określa Ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. rozporządzeń i aktów normatywnych prawa miejscowego jest ich ogłoszenie.9 1. 718 USTAWA z dnia 20 lipca 2000 r. Promulgacja jest to podpisanie i ogłoszenie aktu normatywnego. jeżeli zasady demokratycznego państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie.5 Przepisy art. ustaw. Akty normatywne. Zasady i tryb ogłaszania umów międzynarodowych. Dz.. Ustawa określa zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych oraz zasady i tryb wydawania dzienników urzędowych. Art. ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie po upływie czternastu dni od dnia ich ogłoszenia. zawierające przepisy powszechnie obowiązujące. w wielu krajach ustawy i inne akty normatywne podlegają kontroli pod względem ich konstytucyjności czyli zgodności z konstytucją państwa. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych.

10 1. 21 . 2) referendum zatwierdzającego zmianę Konstytucji i referendum ogólnokrajowego. W Dzienniku Ustaw ogłasza się ponadto inne akty prawne. ministrów kierujących działami administracji rządowej (…) oraz Krajową Radę Radiofonii i Telewizji. j) nadawania tytułu naukowego profesora.(…) 4) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Monitorze Polskim lub aktów normatywnych. 3) wyborów do Sejmu i Senatu.Radę Ministrów. numer kolejny i pozycję np. z 2000 r. k) mianowania na stopień generała i równorzędny. 9 Ustawy a dnia 20 lipca 2000 r. art. zwanym dalej „Monitorem Polskim”. U. 6) stanu wojennego. ogłasza się: 1) zarządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej wydane na podstawie ustawy. poz.. w którym opublikowany został akt normatywny. (…) 6) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw. W Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. 2) ustawy. 2) uchwały Rady Ministrów i zarządzenia Prezesa Rady Ministrów. 4) wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. 718). b) skrócenia kadencji Sejmu. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz.(…) 2. Prezesa Rady Ministrów. 2. jeżeli odrębne ustawy tak stanowią. ogłasza się: 1) Konstytucję.(…) i) powoływania sędziów. Nr 62. 3) rozporządzenia z mocą ustawy wydane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.Ustaw”. d) uchwalenia wotum nieufności Radzie Ministrów lub ministrowi. które nie były ogłoszone. e) pociągnięcia do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu. 5) powszechnej lub częściowej mobilizacji i użycia Sił Zbrojnych do obrony Rzeczypospolitej Polskiej. 7) stanu wyjątkowego. W Monitorze Polskim ogłasza się również: …) 2) uchwały Sejmu dotyczące: a) regulaminu Sejmu. wydane na podstawie ustawy. W Dzienniku Ustaw ogłasza się również akty prawne dotyczące: 1) stanu wojny i zawarcia pokoju.(…) Powołując się na jakiś przepis prawny należy podać źródło. 4) rozporządzenia wydane przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Art. c) uchwalenia wotum zaufania Radzie Ministrów oraz absolutorium dla Rady Ministrów.(…) 3.

U. o samorządzie terytorialnym.U. karny. Zmiany do ustawy może wprowadzić tylko inna ustawa – ustawa o zmianie ustawy. Taki tekst jest ostatecznie wiążący. ogłoszony w postaci obwieszczenia w odpowiednim dzienniku promulgacyjnym nosi nazwę tekstu jednolitego. odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie. najczęściej w Konstytucji. Ustawy są niejednokrotnie zmieniane (nowelizowane).. Np. – tekst jednolity z 8 sierpnia 1983 r. (Dz. Preambuła jest wyodrębniona przed pierwszymi przepisami aktu. pracy itd.Ogłaszanie aktów prawa miejscowego przybiera obecnie różne postacie np. rozporządzenie) data uchwalenia tytuł określający jego zakres przedmiotowy (o szkolnictwie wyższym. (Dz. Gdyby zatem pomiędzy testem kodeksu wydanego w formie książkowej lub elektronicznej na CD. Marszałka Sejmu) do opublikowania ponownie pierwotnego tekstu ustawy ale z uwzględnieniem wszystkich zmian (nowelizacji). Można z niej odczytać ratio legis aktu normatywnego. znaczenie rozstrzygające ma tekst z Dziennika Ustaw. obowiązuje ustawa o opłatach w sprawach karnych z 23 czerwca 1973 r. a tekstem ogłoszonym w Dzienniku Ustaw zachodziła jakaś różnica. Nr 88. z 1983 r. poz. z dnia 16 lipca 1997 r. KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. albo Kodeks cywilny. Nie jest koniecznym elementem aktu normatywnego. Należycie ogłoszony w odpowiednim organie promulgacyjnym tekst aktu normatywnego uznaje się za jego tekst autentyczny. 2. Kodeks karny jest ustawą z dnia 6 czerwca 1997 r. Szczególną pozycję wśród aktów normatywnych zajmują kodeksy (cywilny. w którym ustawodawca przedstawia motywy wydania aktu normatywnego. Dlatego też ustawodawca upoważnia odpowiednie organy (np. poz.) Są to ustawy publikowane w Dziennikach Ustaw. 553). 22 . 223 z późniejszymi zmianami). Prawo bankowe) preambuła czyli uroczysty wstęp. Taki tekst. Budowa aktu normatywnego Elementy budowy aktu normatywnego: nazwa rodzajowa (ustawa. U. Np. w siedzibie władz Gminy. Nr 49. Kodeksy regulują kompleksowo całość lub zasadniczą część zagadnień składających się na daną sferę życia publicznego. występuje sporadycznie. W przypadku licznych zmian trudno się nieraz w praktyce taką ustawą posługiwać. (Dz. w Internecie itp. ministra. w dziennikach urzędowych województw ale także poprzez rozplakatowanie lub wywieszenie na tablicy ogłoszeń np.) W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny.

my. zobowiązani. wzywamy. a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej. by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko. jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi. ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości. Wszystkich. świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej. pomni gorzkich doświadczeń z czasów. dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej. część ogólna obejmująca przepisy. a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność. w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem. wdzięczni naszym przodkom za ich pracę.wszyscy obywatele Rzeczypospolitej. złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie. które zawierają elementy wspólne dla norm zawartych w treści przepisów szczegółowych a także definicje legalne. za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami. co cenne z ponad tysiącletniego dorobku. którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali. zarówno wierzący w Boga będącego źródłem prawdy. a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł. dobra i piękna. równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego . Naród Polski . dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka. jak i nie podzielający tej wiary. które wyjaśniają znaczenie pojęć używanych w danym akcie lub nawet gałęzi prawa 23 . aby czynili to. za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach. gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane. sprawiedliwości. pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie.Polski. współdziałaniu władz.

Np. Jest on przeznaczony na zapoznanie się z nowym prawem i na przygotowanie się (np. 99 ustawy z 1999 r. 2) 2) spółka kapitałowa . ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie po upływie czternastu dni od dnia ich ogłoszenia. Niekiedy ustawa określa brak vacatio legis. Art. 5 ustawy z 2000 r. Przykład przepisu derogacyjnego: art. art.(…) Art. o zmianie ustawy o stanie wyjątkowym: Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.zawierająca zasadniczą materię aktu normatywnego przepisy przejściowe i końcowe – derogacyjne (uchylające poprzednio obowiązujące) lub określające termin wejścia w życie aktu normatywnego. 4 § 1 KSH: użyte w ustawie określenia oznaczają: 1) 1) spółka osobowa – spółkę jawną.Np. czyli zasada nieretroakcji. jeżeli zasady demokratycznego państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie. o targach i targowiskach 2. Tracą moc: 1. 99. zawierające przepisy powszechnie obowiązujące. Powinno być to jednak działanie zupełnie wyjątkowe. Prawo działalności gospodarczej: Art. Akty normatywne.spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością i spółkę akcyjną itd. o ogłaszaniu aktów normatywnych: Art. 243 Konstytucji RP: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia jej ogłoszenia. art. ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. Poszczególne akty normatywne mogą ten termin określać inaczej. 24 . Możliwość taką dopuszcza art. Czas dzielący dwie daty: opublikowania i wejścia w życie aktu normatywnego określa się mianem vacatio legis (spoczynku prawa). gdyż jedną z fundamentalnych zasad systemu prawa jest zasada lex retro non agit – (prawo nie działa wstecz). część szczególna. w sensie techniczno-organizacyjnym) do jego przestrzegania i stosowania. 2 ustawy z 18 lipca 1997 r.5 Przepisy art. 4 nie wyłączają możliwości nadania aktowi normatywnemu wstecznej mocy obowiązującej. spółkę komandytową i spółkę komandytowo-akcyjną. o działalności gospodarczej Odnośnie przepisów określających termin wejścia w życie aktu normatywnego: Zasadą jest termin 14 dniowy. spółkę partnerską.4 1. dekret z dnia 2 sierpnia 1951 r. chyba że dany akt normatywny określi termin dłuższy. Niekiedy ustawodawca wprowadza tak zwane przepisy retroaktywne.

Rozstrzygnięcie. czy też je naruszono należy do organów stosujących prawo. dobrej wiary. tytuły na działy. 5 kc: nie można czynić ze swojego prawa użytku.Zasady współżycia społecznego Są to normy społeczne. co z jednej strony ułatwia ich stosowanie. reguły postępowania ludzkiego. Poszczególne klauzule generalne odwołują się np. I ostatni element. dzięki klauzulom generalnym. czy w danym wypadku postąpiono zgodnie z tymi zasadami. względów słuszności. o zmianie ustawy o zasadach odpłatności za leki i artykuły sanitarne: Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia i obowiązuje do dnia 31 października 1997 r. jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio. których przestrzeganie jest obowiązkiem obywatelskim i które mają znaczenie ogólne dla wszystkich rodzajów stosunków społecznych. Przepisy prawa nie określają samych zasad współżycia społecznego. społeczno gospodarczego przeznaczenia prawa. należytej staranności i in. . gdyż normy prawne często odwołują się do tych zasad. do zasad współżycia społecznego. bez formalnej zmiany nadal stosowane. który byłby sprzeczny ze społecznogospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Zwykle akty normatywne nie przewidują z góry momentu końcowego obowiązywania norm prawnych. z drugiej zaś zapobiega szybkiemu procesowi starzenia się norm prawnych. zapewniają normom prawnym dostateczny stopień elastyczności. Kodeks cywilny dzieli się na księgi. W zależności od jego obszerności i zakresu regulacji systematyka ta jest mniej lub bardziej skomplikowana. w których nie są dokładnie sprecyzowane wszystkie elementy składające się na hipotezę czy dyspozycję normy prawnej. 4 § 1 kk: Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa. szczególną i wojskową a każda z części dzieli się na rozdziały. a ocena konkretnego stanu faktycznego jest pozostawiona organom stosującym prawo. Uzupełniają one istniejący porządek prawny. stosuje się ustawę nową. jeśli chodzi o budowę aktu normatywnego podpis (w przypadku ustaw – Prezydenta).są to przepisy prawne. 2 ustawy z 1985 r. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. 3. Np. Zwykle wyrażają one najbardziej podstawowe zasady danego systemu prawnego. które mogą być. jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. księgi na tytuły. Klauzule generalne . działy na rozdziały. Kodeks karny dzieli się na część ogólną.Przykład przepisu retroaktywnego – art. ale są wyjątki : Art. Art. 25 . rozdziały na oddziały. Materia zawarta w akcie normatywnym jest usystematyzowana – mówimy więc o systematyce aktu normatywnego.

26 . Np. z wyłączeniem innych osób. 65 § 1 kc: oświadczenie woli należy tak tłumaczyć. w zakresie wykonywania prawa własności. Społeczno gospodarcze przeznaczenie prawa Ma ogromne znaczenie np. 211 kc: każdy ze współwłaścicieli może żądać. w których zostało złożone. 140 kc: w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może. Np. art. 143 kc: w granicach określonych przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie gruntu własność gruntu rozciąga się na przestrzeń nad i pod jego powierzchnią (…). Zasady współżycia społecznego są tutaj jednym z kryteriów wykładni oświadczenia woli. Art.Niekiedy naruszenie zasad współżycia społecznego powoduje ujemne skutki prawne. jak tego wymagają ze względu na okoliczności. art. 58 § 2 kc mówi. Niekiedy przepisy korzystają z zasad współżycia społecznego jako kryterium służącego do bliższego sprecyzowania treści stosunku prawnego. chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy. że czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna. zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Art. Art. korzystać z rzeczy zgodnie ze społecznogospodarczym przeznaczeniem swego prawa (…). ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej.