109 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83).

2010
PHÖÔNG NGÖÕ NAM BOÄ VEÀ SOÂNG NÖÔÙC
Nguyễn Hữu Hiệp
*
O Nam Ðo, haI nhanh TIon CIang va Hau CIang dom phu sa boI dap
ca vung, hình fhanh dong bang song Cuu Iong.
Ðoc IaI sach Gia Ðjnb tbanb tbong cbi cua Trjnh HoaI Ðuc phan vIof
vo haI con song Ion TIon CIang va Hau CIang, fa hình dung duoc kha ro
khong chI vo dIon mao cac fhuy hình, ma con hình dung duoc phan nao cuoc
song cua cu dan:
- TIon CIang “…Tbc nuoc om quanb con no, Jua tbco bcn kia, cbay oao
ngoi nay, cbia ra nbanb kbac, nbicu Jong xuycn qua Hau Giang, ngo xuong
truoc tran Vìnb Tbanb nbu /a mot bicn sao /am cbam. Nbicu song giao boi
cung nbau, ncn Jan xu ay tbicn ngbc Ji song, kbong gbc tbuycn tbì kbong
giao tbong Juoc. Nuoc ngot Jam tbam ruong nuong, kbi /am /ua tbì bua
ruong oai giong, ma kbi tbu boacb boi Jcn tram pban. Con trong ouon tbì
co nbicu cau trau, Jua qua, Jau gai, muong ngoi tbì Jay ca ca, tom, /uon,
tracb, nbung oat ay Ju /am gia Jung, kboi mua noi cbo. Dan gia truoc ouon
sau ruong Jcu co san ngbicp /am an quanb nam, qua /a mot noi pbu tuc”.
- Hau CIang: “…Dam tbam ca ruong ouon cac noi, bao bam ca con bai
bo bcn, /am nguon tbuy /oi rat /on, /ua gao ca tom Jung an kbong bct”.
Tu ngan xua song nuoc dong
bang Cuu Iong khong chI
dom IaI nguon IoI Ion “fron
com duoI ca”, ma con Ia do
faI fhu huf su chu y cua cac
nha nghIon cuu khoa hoc,
va faf nhIon no khong fho
khong chap canh cho nhung
fam hon bay bong cua cac
nha hoaf dong van hoa ngho
fhuaf |fhI, ca, nhac, hoa…)
boI do Ia hình anh vo cung
fhan fhuong, Iuon gan chaf
moI hoaf dong doI song nhan
dan. Nou nhac sI Hoang
HIop fu hao gIoI fhIou “Quc
toi ai cung co mot Jong song
bcn nba”, fhì fho Huu Nhan goI Ion xIof bao fình fhuong noI nho, noI do “Co
tram nbanb song quc Jang cuon cbay trong /ong”…
* Tænh An Giang.
ÑAÁT NÖÔÙC - NHAÂN VAÄT
Soâng raïch mieàn Nam
110 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Thaf vay, hình anh cua nhung dong song quo da fhuc su dI vao cuoc
song, ngay frong IoI an fIong noI va ca frong sInh hoaf doI fhuong, nhaf Ia
vo maf fình cam, fình you quo huong, fình you nam nu…, o do bIof bao cau
haf huo fình hoac gIao duyon, hoac frach hon voI bao nIom frac an… Taf ca
dou fhay co fhap fhoang bong dang dong song voI nhung goc nhìn da cam
fu frang fhaI cua nuoc don fhuy hình, fhuy mach, fhuy sInh, fhuy fhao…, dac
bIof Ia fhuy san qua hang fram cach khaI fhac danh baf, nuoI frong, cho
bIon, fhuong fhuc!
CaI canh “Cbco gbc so sau can cbun, Xuong song so Jla…” buoI so fhoI,
fuy da bj fIon nhan fa day IuI fu may fram nam fruoc, nhung voI nguoI Nam
Ðo hom nay, hình anh ay cu nhu Ia mof dau an fham dam fính nhan van,
kho fho phaI mo frong fam frí. Chính vì fho ma moI khI chanh nho, khong
aI khong buI nguI, xof xa fhuong cam!
O¡en muo cuc thuy hInh, thuy much duc trung, khuu ngu ve
trung thu¡ cuu nuoc
Trong qua frình hình fhanh vung daf rong song daI, duoc boI dap boI
phu sa mau mo, fhIon nhIon da dIom xuyof cho Nam Ðo nhung nof cham pha
raf rIong. Ðo co duoc mof foan canh nhu fho, chI noI vo nhung fhuy danh,
fhuy hình, fhuy mach fhoI, voI su cau fao raf dac frung va qua fon goI da co
fu raf Iau doI, íf nhIou fa cung hình dung duoc dIon mao nhaf djnh cua no.
Chang han nhu o nhung vung daf frung fhap, nuoc fu dong quanh
nam, fuy hình fho rong hop, sau can ma co cach daf fon khac nhau: oung,
roc, cbam (Jamì, ao, bo, bau, bao, bung |bung co nhIou co rac muc froI noI
fhanh vo, goI Ia bung trap); cho nuoc IaI Iang mof vung nhung can, hoac co
nhIou cay co moc monh mong, goI /ang; nhung noI nuoc sau, bung rong ra
nhu song, goI bung; nho hon, can hon, co nhIou co, Iuc bình, goI /ung; noI
bun Iay nuoc dong goI nao. Con noI vo duong nuoc fhì ngoaI kinb, racb (Jaì,
muong… con co /ong ong hoac ong, noI co kho chay, dong nuoc o vung cao,
nguoI dja phuong goI o |hIou nhu nguoI VIof goI suoi); kInh nho, ngan, nho
do ma nguoI fa khong phaI dI vong bang duong song qua xa, goI cai tat; rach
nho, ngan va cong nhu cua ga, goI xco |oam, fhong voI song, ngon foa ra
dong); muong nho fhì goI rong hoac ranb, nou chaf hop goI xcp v.v...
Cach goI cac frang fhaI cua nuoc cung raf phan bIof. Nou nuoc chay
manh, goI nuoc tong, nuoc oat, nuoc xict. Nuoc song goI nuoc bac; nuoc
frong dong goI nuoc co. Nuoc fu vam chay vao Iuc frIou cuong goI nuoc /on
|nhIou). Nuoc Ion fu fu goI nuoc bo hay nuoc troi. Nuoc Ion hof muc, gan day
kInh rach goI nuoc /on Jay ma; íf hon goI nuoc /on nua ma, hoac bai pban
ma |fuc haI phan buc song). Nguoc IaI, nuoc xuong goI nuoc rong, dang rong
goI nuoc sut. Nuoc rong hof muc goI rong sat, rong rac, hay rong can, hoac
rong kict. O fhoI dIom sap chuyon fu rong sang Ion, dang o frang fhaI Iung
bung, goI nuoc nbung /on. Cung nhu fho, nou sap chuyon fu Ion sang rong,
goI nuoc nbung rong. Ca haI fruong hop ay nguoI fa cung goI nuoc Jung hay
Jau con nuoc, cuoi con nuoc.
Khoang fhang 5 am Ijch |mua mua) nuoc fron nguon do xuong nhIou,
mang fhoo phu sa duc ngau, nguoI dau nguon goI nuoc quay |doI voI dong
111 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
chay fu bIon do vao, non “quay”). Co haI Ian quay: Ian mof, Iuc nuoc song
cai moI chuyon duc |con Ioang Io cho duc cho frong) goI nuoc quay ky nbut;
Ian haI khoang muoI ngay sau, khI nuoc song da duc han goI nuoc quay ky
nbì. Iuc bay gIo bIon do gIua nuoc Ion va nuoc rong khong con ro rang, fuc
khong con chay Ion xuong/ ra vao nhu mua kho, goI nuoc cbct hay nuoc uong
|chay you); do ap Iuc fu fhuong nguon do xuong manh non goI nuoc Jo, do
ngay mof nhIou goI nuoc /cn. Mua nuoc, nuoc dang cao fran ngap ca vung
dong bang rong Ion goI nuoc /ut; noI nao nuoc chay xIof gay canh xoI Io bo
buc, goI nuoc /u, hay goI chung Ia /u /ut. Sau vaI fhang bj Iuf IoI, khI noI nao
cung da ngap don muc cao nhaf, goI nuoc pban Jong |dong Ia dong dou nhu
nguyon fac bình fhong nhau). Iuc nay da cuoI mua mua, gIo bac fhoI manh,
nuoc dong chay ra song, song do ra bIon, goI nuoc rut, hay nuoc giut, hoac
nuoc rot. NgoaI ra con nuoc rat, nuoc xct, nuoc moi (mach nuoc ngam fhoo
ko daf xì ra). Hof mua nuoc, fro IaI mua kho.
Mua kho, frong moI fhang, vao nhung ngay fu mung 5 don mung 7 am
Ijch nuoc song íf, goI nuoc kcm; fu 14 don 17 am Ijch nuoc song nhIou hon
ngay fhuong, goI nuoc rong. “Rong” nhaf Ia ngay 17 |“Muoi bay nuoc nbay
kboi bo”). So dI co hIon fuong nay Ia do Jap tricu, fuc con nuoc Ion nhung
hom fruoc nhIou qua, khI ruf xuong chua hof fhì con nuoc sau da don, fhanh
ra Ion hon, chung “dap” Ion nhau vay.
Tron song, faI nhung khuc ngoaf doI, vjnh, nuoc chay khong fhong,
hoac do hop Iuu bj chIa dong, nga ba song IaI qua rong, fhuong fhì nhung
noI ay song fo gIo Ion non khong fho khong co hIon fuong nuoc oan, nuoc
xoay, nuoc Jay, nuoc Jap…, o do fhuong co song /uoi bua |nhap nho nhu IuoI
bua) va song song trau |noI Ion mof duong daI nhu xuong song con frau),
chang nhung raf nguy hIom cho vIoc dI IaI bang xuong gho, ma con Iam sup
Io daf fung mang Ion, gay fhIof haI khon Iuong ca fính mang va faI san.
Ta da bIof, kinb Ia mof fhuy mach noI fu haI fhuy mach khac |song,
rach) fuc co haI oam, baf ko daI ngan hay rong hop, cung baf ko Ia “kInh
xang”, “kInh dao” hay “kInh froI sanh”, co nghIa, quanh co hay fhang fap
dou van Ia kInh |nou kInh dao ma ngay fhang, dan gIan goI kinb ruot ngua,
nou kInh dao ngay fhang noI voI haI fhuy mach cung dou Ia kInh va khong
Doøng kinh Buùng Bình Thieân
112 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
xa Iam, chung vaI ngan mof fro IaI, goI kinb Jon Jong). Nuoc chay vao kInh
faf nhIon fu oam |mIong kInh) nhung fuy cao frình, fuc co do nghIong ro
rof fhì kInh chI nhan nuoc fu mof vam, va chay Iuon ra noI khac boI vam
con IaI. TraI IaI, nou day kInh ngang bang fhì nhung con nuoc /on va con
nuoc rong dou chay ra vao fhoo ca haI vam. ÐoI voI nhung kInh Ion |nhu
song nho), noI haI ngon nuoc fu haI vam gap nhau nguoI fa goI do Ia cho
giap nuoc. Ðo noI gIap nuoc phu sa Iang fu nhIou non Iuc nuoc rong saf,
gho xuong dang xuoI nguoc fhuong bj mac can, khong dI duoc, phaI dau IaI
cho nuoc Ion. Ðay Ia fhoI gIan nghI ngoI baf buoc, gho xuong hoI fu, khach
fhuong ho co djp Iam quon, frao doI hang hoa, vo hình frung fro fhanh dIom
hon. Iau ngay, dIom hon von Ia noI vang vo fu nhIon phaf frIon fhanh khu
dan cu, roI cho bua hình fhanh, dan dan sung mau.
Nhung t¡eng nguo¡ Num Bo thuong dung trong s¡nh hout do¡
song co co¡ nguon tu song nuoc
Chay vo VIof Nam, ngay fu vung fhuong nguon, haI con song caI TIon
CIang va Hau CIang da chIa ra hang chuc chI Iuu, phu Iuu. RoI dan vo sau,
fuy fung dja fho, dja IoI ma nhan dan va nha nuoc da dao fhom hang fram,
hang ngan con song/kInh Ion nho, khong chI do fhao chua rua phon, dom
nuoc bac dam fham ruong dong ma dong fhoI cung Ia nhung fhuy mach
quan frong phuc vu you cau dI IaI, fhuong nong dou nho. ChI noI phan dIon
dja fInh dau nguon An CIang fhoI, fong chIou daI cac song rach hIon co
khoang 5.171km, bình quan cu 1km
2
fhì co don 1,5km song rach! Chính vì
fho non co fho noI, cu dan dong bang Cuu Iong Ia nhung nguoI hon aI hof
con gIu duoc nhung dau an song nuoc |hoac IIon quan voI song nuoc) frong
ngon ngu sInh hoaf doI song. Taf nhIon fhoo frao Iuu fIon hoa xa hoI, nhung
fIong fhuong dung co bIon fhaI íf nhIou nhung ngu nguyon cua no cung
khong vuof fhoaf “caI noI song nuoc”.
Thaf vay, nou fa hIou gIang ho Ia song nuoc fhì, ko gIang ho Ia nguoI
song nay day maI do mof cach fu do, phong fung kIou “gIang ho hIop khach”,
roI sau hIou Ia nhung nguoI song ngho mua ban fron song nuoc kIou “gao
cho nuoc song”. NoI “gaI gIang ho” |trai tu cbicng gai giang bo) Ia co y ca
ngoI nguoI phu nu dam dang, chang nhung chu dao vIoc frong nha ma con Ia
nguoI fhuong dI do dI day mua ban kIom fIon nuoI song gIa dình, fuc fhuoc
hang gIoI gIang. RoI dan vo sau nguoI fa IaI hIou gIang ho Ia bon xau |nam:
con do, fhao khau; nu: dan choI, gaI Iam fIon).
NoI co giang Ia dI nho phuong fIon fhuy cua nguoI khac |gho, xuong), nay
dI nho xo |phuong fIon bo) dan gIan van dung fIong “co gIang”. Co khI fhap
fung dI bo fhoo ko khac cung noI vuI Ia “co gIang”. Ðac bIof, nguoI fa cung noI
qua giang |qua song), no duoc dung frong fruong hop dI do sang song, ma dI
do fhì co fra fIon cho nguoI dua do - khac voI “co gIang”. Cau haf cu:
Trau tcm mot /a,
Trìnb ma bict cbo,
Mot bai trot Ja bcn bo,
Trc tbo trot Jai Ja tbco Jo qua giang,
May ra cbung quan cbung /ang,
Tbì cau tìnb ngai Ja oang cung cbung!
113 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Trong chIou huong do fa fhay co vo so fu / fIong duoc dan gIan quon
dung cua mIong, nhu: vo daI, fIou fIon, nou ngay fruoc noI Ji song, Ji cau
|cau bac o mo song, fron ham ca), hoac noI Ji ngoai |ngoaI dong, vang
nguoI) hay Ji sau |dI ra sau ho, noI co Ium buI cho khuaf) fhì nay, fuy “gIaI
quyof” faI mof noI rIong bIof frong nha nhung nguoI fa van goI Ji cau; noI
ay kou Ia nba cau, cau ticu - ca khI noI bang “fIong Tay”, fIong ay cung phaI
co ham chua “caI su nuoc” nguoI fa moI chju dung, fhí du “foa Iof”, co nguoI
gIaI fhoo fIong A Rap Ia “ngoI nha nho va nuoc”. KhI dam mình frong cong
vIoc qua mof moI fhì noI Juoi |“Toi Jco tbco oicc tbua kicn nay Ja muoi
may nam, Juoi qua roi!”ì. Con Iam vIoc gì ran qua suc fhì noI but boi |“Toi
Joi no muon but boi”).
Tuong fu nhu vay, fa fhay con co vo so nhung fIong khac nhu anb cm
ban cot cbco |nhung nguoI anh om cung Iam ro frong gIa dình, nhu nhung
cay cof choo fron mof chIoc gho). Ðo phan ro vaI anh, vaI om, nguoI fa con
goI cbco mui, cbco /ai |gIoI fhIou: “Ba anb cm toi /a ban cot cbco. Duong
nay cbco mui, Juong nay cbco kc (muiì, con toi cbco /ai”ì. Nhung voI nhung
nguoI nu cung Iam dau frong mof gIa dình fhì goI “chj om ban dau”, chu
khong goI “chj om ban cof choo”, vì choo gho Ia vIoc raf nang nhoc non phaI
nu “nhuong” cho nam gIoI. Con Iam dau |frong Jau nuoI fam) fuy khong doI
hoI van dong co bap song cung raf cuc, vIoc nay phu nu dam duong duoc.
Lai |dang noI chuyon nay quay qua chuyon khac); boi |ÐI boI boI - dI nhanh,
haI fay danh dang xa hoI bung ra. - “Co cbuycn gì gap ma Ji boi boi oay:”).
Banb quai cbco |mof IoaI banh ngof co haI cong bof bang ngon chan caI
xoan xuyf nhau nhu day quaI choo). Gbc cbai cbo trau |chI nhung nguoI co
suc voc ma gIao / nhan vIoc qua nho nhang. Thuong dung frong fruong hop
nguoI co fuu Iuong manh, uong ruou nhu uong nuoc Ianh. - “Tay Jo ma uong
ruou tbì nbu gbc cbai cbo trau”). Kbam. gho cho qua frong faI, do bj chìm,
chI nhung nguoI fuu Iuong you, hoac uong da “foI muc” sap say. - “Puou nay
qua manb, moi uong co nua /it ma tbay kbam”, “Lam bo cua nay cbl /o tra
ticn cbo tbo moc cbam /ong tboi cung ton kbam!”. Cbìm |khI nham mof
vaf / cay nam ngang, fhay chua ngang bang, nguoI fa fhuong noI: - “Nang
/cn mot cbut, pbia Jo con boi cbìm”); xu cbìm xuong |chI nhung fruong hop
gay caI hoac vu an dua ra kIon cao nhung vì nhIou Iy do, nguoI co frach
nhIom khong phan xu cho ra Io, co y buong xuoI, “xop ho so” - “Pot cuoc bo
cung xu cbìm xuong cbo coi!”). Lan bup |chI nhung nguoI hay vang maf baf
fhuong, co y fron franh, moI fhay do IaI maf, IaI fhay, cu fho! - “Hoc banb
gì ma cu /an bup boai /am sao /cn /op Juoc!”ì. Toi bcn |foaI nguyon, daf muc
dích - “Cboi toi bcn”). Xuong nuoc |“Bj tbat tbc ncn no pbai xuong nuoc!”),
Juoc nuoc |“Nbjn boai, no Juoc nuoc /am toi!”), oo nuoc |phun nuoc vao maf
con ga |da mof) cho khoo, goI oo nuoc ga, hay oo nuoc cbun, dang caI chun
no khoo, da hay); cbo nuoc |khon, kích dong cho nguoI fa sung Ion). Cau sau
(nhung nguoI vo dung ma hon nhaf, khong con ích IoI gì cho xa hoI, chI con
mof cach Ia dung Iam moI dom cau baf sau) |noI hình fuong, ngho phaf so!).
8ac ran (fho hof foc chua co fay ngho, su dung fong do va koo vung vo Iam
cho foc cua khach bj soc, co ran |frong raf xau) nhu fhan mình mof IoaI ca
sac Ion fhuong dung Iam kho). Ngam tom |vu vIoc dua don ma khong chju
gIaI quyof, cu noo IaI, do do maI baf nguoI fa phaI cho mon moI |fom Ia con
114 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
vaf bIof “ban IuI”) do do cang frong doI cang fuyof vong); mo tom |mof cach
fhu fIou: cof da vao nguoI roI quang xuong song cho ra fhay - “Cbo no mo
tom Ji!”). Tcp rong tcp riu |nho nhaf khong dang ko); tcp /an tcp /oi (Iang
xang nhanh nhon nhu IoaI fop song frong moI fruong nuoc - “Cai micng no
tcp /an tcp /oi cbo cbang oua!”). Ca cbot rla |IaI quan, co ao qua cu bj fua
son). Pong |nhof gIu, fam duong mof fhoI gIan do “xu Iy” sau, nhu rong ca
do baf an dan). Vuot Juoi /uon |chI bIof noI fhoo nguoI khac chu khong fo
ro Iap fruong, ko nhu xu huong). Co nuoc co ca, Ðap nuoc /ay ca |Iam hung
du cho nguoI fa so ma an fIon), Pong roi |rong choI nhu ca IoI duoI song); ba
rong ba roi |xua noI roi Ia ca - Thí du: Ngho roI, gho roI, ban roI, IaI roI… NoI
“ha rong ha roI” Ia noI nguoI hay dI rong choI day do, nhu ca IoI khap song
ho khong can bIof dau Ia bon bo do fru IaI). Ði rong oat (dI khap cho - cho du
Io frình kho khan cung quyof fhuc hIon; oat Ia dI fhuyon buom gap gIo fhoI
can non phaI dIou khIon day Ioo cho fhuyon chay xIon qua xoo IaI). Quay
Juc nuoc |chI nhung nguoI hay pha roI, fhuong gay kho khan cho nguoI
khac - “Xom nay cbl co may tbang Jo /a quay Juc nuoc!). An nbu xang muc,
/am nbu /uc bìnb troi |chI nhung nguoI manh an ma Iam bIong). Cu /ao.
mon an Iong bong “co caI co nuoc” nhu canh, mam kho, duoc do frong “Iau”,
nhu caI fo Ion nhung o gIua co Iam noI do fhan hong dang mon an Iuon soI,
nong. Thay cho do fhan o gIua noI cao Ion, xung quanh Ia nuoc gIong “cu Iao”
fron song non daf caI Iau Ia caI cu Iao, “mon cu Iao”. Ngu nguyon: do fIong
Ma IaI Po/ou Ia dao, nguoI Tau phaf am Jao fhanh /ao - fhí du: Ji Jau Jo,
ho noI /i /au /o - roI fraI Ia /au, fa goI cu /ao...
N H H
TOÙM TAÉT
Töø ngaøn xöa soâng nöôùc ñoàng baèng Cöûu Long khoâng chæ ñem laïi nguoàn lôïi lôùn “treân côm
döôùi caù”, oån ñònh cuoäc soáng ngöôøi daân, maø coøn laø ñeà taøi thu huùt söï chuù yù cuûa caùc nhaø nghieân cöùu
vaên hoùa daân gian Nam Boä.
Thaät vaäy, chæ noùi veà dieän maïo caùc thuûy hình, thuûy maïch ñaëc tröng vaø traïng thaùi cuûa nöôùc
treân vuøng ñaát naøy cuõng coù khoâng döôùi 50 “loaïi hình”! Chính vì vaäy maø nhöõng tieáng ngöôøi Nam Boä
thöôøng duøng trong ñôøi soáng thöôøng coù coäi nguoàn töø soâng nöôùc, ngöôøi ta ghi nhaän coù ñeán haøng
traêm, trong ñoù ngoaøi nhöõng tieáng “taû chaân”, noù coøn ñöôïc bieán hoùa, khi thì hình töôïng, khi thì aån
duï, voâ cuøng phong phuù, ña daïng.
ABSTRACT
SOUTHERN VIETNAMESE DIALECT ABOUT WATERWAYS
Since the old days, waterways in the Mekong Delta have produced not only a rich source of
rice and fish, but also an interesting topic attracting researchers of Southern Vietnamese folklore.
In fact, there are at least 50 types of specific geohydrological forms and courses of streams
in this region. Therefore, many common words and phrases spoken by the Southern Vietnamese
people originated from waterways. It is reported that, apart from “realistic words”, there are
hundreds of dialect words about waterways, most of which are used diversely, either in images
or in metaphorical ideas.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful