You are on page 1of 35

Dr.

Hikmet Kvlcml
Fetih ve Medeniyet

Yaynlar

Fetih ve Medeniyet

Dr. Hikmet Kvlcml

Yaynlar Dijital Yaynlar ndir - Oku - Okut - oalt - Dat

Bu kitap ilk defa: 1953 ylnda Gnn Meseleleri Yaynlarnda yaynlanmtr. Bu kitap KXz sitesinin dijital yayndr. Kar amac olmadan, okumak ve okutmak iin, indirmek, dijital olarak basmak ve datmak serbesttir. Alntlarda kaynak gsterilmesi dilenir.

Yaynlar Yaynlar

NDEKLER Yay nevinin Notu I- Fetih Bir Memleketin mi? nsanln m II- Fetih Zorla m? Gnlle mi? III- Kadim Toprak Davas IV- Toprak Davasnn Halli V- Demokrat Ruh Kerameti VI- Halkla Beraber Medeniyet Kurtarcl VII- Dnya Ticaretinin Al VIII- Bat Medeniyetinin Douu 3 9 11 15 19 23 27 33 37

Hne-i dil kim harb o l m u s a n u r d u m ben an Ol cefa m i y m a r u n u n tarh ile ma'mr imi Avni Gnl evini ben yklm sanrdm Meer o cefa mimarnn bezeyiiyle enlenmi Fatih M e h m e t

Cevr-i dilber, ta'n-i d m e n sz-i firkat, za'f- dil Drl drl derd iin halketmi Allahm beni Avni Gzel zer, dman knar, ayrlk yakar, gnl yufkadr Trl trl dert iin yaratm Tanrm beni Fatih Mehmet

I- FETH BR M E M L E K E T N M? N S A N L I I N MI? stanbul'un mek olur. stanbul'un fethi bir dinin teki dine kar zaferi deil, ilerlemenin g e r i l e m e y e kar zaferidir. Din, kadim savalar iin bata gelen bir bayraktr. A m a , sade bir bayrak... lklerin Tezatl maddi Bugn de bayrak, harbin sebebi deil, Fetih savalaDin gaygden dven retleri, derin den elle tutulur semboldr. hengmelerini ibarettir. btnln kavFethini bir M s l m a n l k ve kltebilirler. bir HristiFethini srf bir M s l m a n l k ve Hristiyanlk

savana balamak, en az be yzyl evvelki kafa ile dn-

rndaki dini esbb- mucibeler kimseyi a l d a t a m a z . tarih

[kargaalarn]

kanunlarn sathta y z e n s e m b o l i k ifadelerin-

(anlatmlarndan)

Onun

iin, ancak medeniyet tarihinin stanbul'un derecesinde

ramayanlar,

yanlk arpmas

Gerekte, stanbul'un Fethi, hereyden evvel bir insanlk ve medeniyet hamlesidir. A r a p a ' d a "Fetih" sz gzel t e s a d f l e : " A m a k " manasna gelir. stanbul'un Fethi de, o z a m a n k i insanl bir k m a z d a n kurtarm, medeniyete yeni ufuklar amtr. stanbul'un Fethi, tarih yolu stne kbus gibi k m bir cesedin zans kntleriyle mslmanlara, (Bizans engelinin) deilkaldrlmas, insanla Biyetkanm medeniyet yollarnn, tekmil -yalnz

yalnz T r k l e r e

niden almasdr. A l biraz ackl m o l m u t u r ? Mmkn. Fakat o z a m a n lleri byle kaldrmak adetti.

Demek,

stanbul'un

Fethi, yalnz T r k l e r i n deil,

btn

dnyann kutlayabilecei, kutlamakta hakl, -hatta bir dereceye kadar, insan olarak- vazifeli saylabilecei byk Tarihsel D e v r i m l e r d e n biridir.

II- FETH Z O R L A MI? G N L L E M? Bizzat stanbul'un kna varmadan, Fethine y a k n d a n belki bakalm. Orada H-

ristiyan, M s l m a n btn geni halk ynlarnn, adeta farhatta istemeyerek elbirlii ettikleri grlr. Fetih a l m a k manasna gelince: stanbul'un al

hem ieriden, hem dardan olmutur. stanbul'un kaplar, dardan a l e l u m u m [genel o l a r a k ] T r k l e r ve Mslmanlar, ieridense Hristiyanlar ve Museviler eliyle almtr. Bu gerei bize en iyi anlatan O s m a n l belgesi, Fetva derecesinde yetkili bi r hkmdr. Hicri 945, Miladi 1538 ylnda, yani fetihten 75 yl sonra, Kanuni S l e y m a n z a m a n n d a ortaya nazik bir dava kyor: gerekse genel olarak gebe g e l e n e i n d e btn bastanbul zorla m alnd? Barla m? Gerek slam, irilir. ka din bir ehir, ya zorla mensuplar din (anveten) yahut barla (sulhen) ele gezaptedilen ehirde geirilir veya Halbuki kltan kle gibi fetihten satlr; sonraki

(Anveten) yani zorla

yabanc lard, Neden mu ki,

mabetleri yok edilir.

stanbul'da, Neden Kanuni

Hristiyanlarla Y a h u d i l e r t a m a m e n mslim

hr yayor-

kiliselerle havralar ayakta d u r u y o r d u . stanbul'daki gayri devrinde bu mabetleri yklmyor? ylesine tututurM s l m a n o l m a y a n l a r kle edilmiyor? sorular zihinleri alevler meihat [eyhlislamlk m a k a m ] saana fetva yoluna gidilmi. nklap mzesinin 88

kadar y k s e l m i . Ve bunun zerine, Padiahlarn bile nnde eildikleri numarasnda kaytl: " K a n u n - u m u t e b e r d e r - z a m a n - Sley-

man" [Sleyman

zamannda

y r r l k t e olan y a s a ] elyaz-

mas (Kaleme aln: "MESAL Sultan ehri] lemitir. ELCEVAP: kenaisi-i haliyle i Hams kadime yerinde ve bu bir ve "Maruf hali ye Mehmet ve ETY Han etrafndaki

Hicri 988, Miladi 1580), E b u s s u u d ' u n (AYRIIK Mahmiye'i KARYELER olan zere Tis'a tefti ile 130 edip [bilinen] ipka mie sulhen MESELELER): STANBUL [kyleri] anveten olunmak fethe [Dokuz bir delalet yz [stanbul anveten fetihdir. [kiliselerin eder. krk be Merhum Byk fetheyAma, eski Seneyl] 110 bulunup Sultan it-

u fetvasn tespit ediyor:

braklmas] husus

Erbain kimesne Nasara ile mallar

tarihinde yanda Yahudi miyicek [esir cek] zirinde dime

olunmutur yanda topluluu, Tekfure, dahi oldu

[aratrlmtr]. kimesne el altndan anlar deyu ile

[Hristiyan] ittifak

Mehemmet

Han

Nusret [yardm] [karar mfetti kenais-i

olup, bu

Sultan vehile [tanklk] hali

Mehemmet zerinde [yolla] idp, zere fetih bu

sebyetmeyip veremuhka-

almayp] olup, [eski ehadet

mukarrer idicek ehadet

kiliseler]

kalmtr.

Ketebehu

[yazan]

Ebussuud." Demek, stanbul yanlz Filhakika, Fatih M s l m a n n zoru Trkleri, ile deil, ayn Atom z a m a n d a Hristiyan halkn gnl ile fethedilmitir. devrinin zamanmzn bombas kadar mthi g r n e c e k , yeni teknik keiflerle stanbul surlar n n e gelmilerdi. zamana kadar g r l m e d i k topu Macar mltecisi Urban, o dkmt. 60 kzle ve

iki bin insanla iki ayda Edirne'den stanbul'a gelen bu topun evresi 9, ap 3 k a d e m d i [yaklak 33 cm'lik uzunluk ls], yarm arn, cm)], sesi 30 milden gmlyordu. Fakat, baz manidar noktalar u n u t m a y a l m : normal bir ayak boyu. (Yaklak 37.5 iitiliyordu. 1200 okka e k e n granit

gllesi bir mil uzaa dp, 6 kadem derinliinde t o p r a a

1- Macar Urban, onu Bizans'tan

ilkin

Bizans

hizmetinde

idi.

Osmanllar,

kendilerine ekmeyi da toplar s. 402) vard." "Yalnz

bildiler. nk, terakki (Ahmet Refik, "Bizans barut De-

[ilerleme] beri taraftayd. Bizans gerilie batmt. 2- " R u m l a r n n n d e Trkler", cephaneliklerde

azd" (age); ve Bizans toplar, kullanlmas pek becerilemedii iin geri t e p e r k e n kendi surlarna zarar veriyordu. mek Bizans'ta eksik olan top deil, insan iman idi. 3- Nihayet, btn d e h e t i n e ramen Urban'n " a h i " adl topu, Bizans' f e t h e d e n ey olmad. "Bir gn patlad. Mucidini de, zabitlerini de ldrd". (Ahmet Refik, age, s. 402) Osmanllar, top t e k n i i n d e n baka, y a m a n bir ahap kule de kullandlar. Lkin, bir sabah, kulenin g e m e s i iin doldurmu larn bulunduklar altndan da hendein yeniden boaltlm olduunu ile surBizans grnce ardlar. tarafnda Gene O s m a n l l a r yeralt yollar Lkin bir A l m a n , Rum

g e m e y e altlar.

karlk dehlizler ap,

ateiyle Trkleri

karlamay akl etti. O s m a n l d o n a n m a s , Hali zincirini kramaynca, karadan Hali'e at. Lakin, bu daha ziyade manevi tedhie [korkutmaya] yarad. Btn tarihi d e i m e l e r d e bu byledir. stanbul'un Fethinde de yalnz bana teknik unsur, yetici bir kuvvet olamamt. Btn mesele o tarihi savata, iki taraftan hangisinin insan gnllerini kazandna gelip d a y a n y o r d u . nsan meselesinde du. Bizans yaya Ancak, kalmt. nsan T r k l e r cezbediyorkar aka has batl itiraf itikatlar Bu cazibe elbet Bizans h k m d a r n a Ortaa ynlarna

edilemezdi.

eklinde belirtiler veriyordu. "Bazen geldii [engel] raklmas, edecei faa iin ve ortaya bu bir takm hatta melek

Kuatma gnlerindeki Bizans'n ayialar kyor, ehre Jstinyans zuhur Bu gkten bir emir mmanaat kadar bperian mda(Ah-

halk psikolojisini tarih u satrlarla anlatr: emirde bir aza Trklerin girmelerine stununa

olunmamas, orada azdan silaha

ederek

kendilerini ediyordu.

geziyordu.

ayialar Bizans'

sarlmak istemeyenleri memnun

met Refik, Bizans nnde Trkler, s. 398)

O zamann Bu ten] olaylarn, sebepler:

insan,

igdlerine baka dil irca etmekten

bulamyordu. byk tarih [indirgemekAsl derin

hali szde "Bizans ihaneti" ile izah etmek, kk hilekrlklara farkszdr. hanet, y z e y d e grlen eydir.

Bizans sosyal d z e n i n i n halk iin d a y a n l m a z hale Ezilen Bizans halk, Dini ayr insani kudret sezmitir. [itici] Birol o y n a m ;

gelmi b u l u n m a s n d a gizlenir. O s m a n l T r k l e r i n d e adalet ve zans rejiminin basks, veti gibi ekmitir.

halk iin dfia

Osmanlln getirdii yeni dzen, bunalan halk cazibe kuvVe birgn, en kritik anda, Bizansl insan, ehir surlarnn o almaz kaplarndan birini, grnmez elleriyle, anszn, Kostantin'in a r k a s n d a n T r k l e r e avermitir.

III-

KADM T O P R A K DAVASI Fethine, M s l m a n o l m a y a n l a r neden taraf-

stanbul'un tardlar?

Nasl oldu da, ayn sa dinli Papa'nn Katolikliiyle bir trl k a y n a a m a y a n Bizans halk, can d m a n M s l m a n l a r l a "El altndan ittifak" ediverdi? Bu tezadl grlen hakikati, Hristiyanlarn gya aknl ile y o r u m l a m a k , en hafif manasyla aknln ta kendisi olur. G e r e k tarihte, aknlklar ve yanllklar a r a m a k ilim d bir kuruntudur. Tarihte en kr t e s a d f saydmz hadiseler bile, son d u r u m a d a , nne geilmez: "Tun k a n u n l a r " icabdr. Bizans tezatlarnn i y z n idare eden kanunlarn balcalar, Bizans, d. leme, Kadim a l a r n Toprak meselesine dayanr. 10-11. yzyllar arasnda en parlak devrini yaaberaber d e r e b e y l e m e y e balad. Derebeymtegallibe eline gemesi demekile geinenlerin

11. yzylla

ky topraklarnn

tir. Topra tekeline alanlar, toprak vastas

hayatlar kadar, devlete de hkmettiler. D e r e b e y l e m e n i n ilk tepkisi, merkezi devletin can damarn tkamak oluyordu. "Arazinin mesi orduyu kamilen bir [tmyle] hale kilise ve manastrlara Rahiplerin gehazinenin kuvvetsiz zerine, gelirlerini btn azaltyordu. getiriyordu." kadim [ksr mparatorluklarda dng] adeta harekete geti. baladlar. iin
15

imtiyaz

Bunun Gelire Kilise

"tekerrr" eden susayan: "mparatorlar,, ile baz

fasit daire ahalinin imtiyazl

vergisini

arttrmaya

snflar

vergiden

muaf olduklar

btn

yk kyl

ile

esnafa

ykletildi."

(SCH. St. zet:

DEHL, .B., l.

"BY"La 79.

ZANCE.

G r a n d e u r et

D e c a d a n c e " ve eserlerinden

Rumciman:

Civilisation

Byzantin"

T e m m u z 1939, s. 410) D e r e b e y l e m e n i n yaratt tezatlar, yalnz alt tabakalar ezmekle kalmaz. alr yrr. "Osmanl safhasna sm yetkilerin mparatorluu varm. de mlkiyeti ile kurulurken birlikte, ve bu devlete mcadele byk ait nfuz eline son bir kve genakil. Beyler lehine sahiplerinin neticelenerek st imtiyazl z m r e l e r i n dahi tepimelerine yol aar. Derebeylerle merkezi Kral arasnda a r p m a l a r

topraklarn

malikne

kiliselerin

mesini gerektirmiti."

(Zahariae,

Boissonadde'den

. B., l. 61, Mart 1938) Osmanl yldznn parlamas byle bir frsat anda balar. "Osman Andronikos'tu Paleologos'un idi. ve Buna Babas ilh.) ve karlk Bey olu Frigya yardm hazinenin kaldrd Keza artk gibi, de ahalinin zamannda idi. gibi Bizans Andronikos, Anadolu'nun mparatoru, Sekizinci Vitinya vergiden ederler, kinci Mihail bir halde (Trabzon muaft. memleketin kumandanlarn de almaya ki, kendilerini KarKonya) O derecede (1283-1338). Mihail'in onlar da devrinde

Zamannda

Anadolu perian

dalk yerler arazisi yerli asker tekil

mdafaasna "Mihail, aylklarn balad. vilayetler, bile

ederlerdi. zaruretini onlardan imdat grnce, fazla yle vergi dursun,

vergilerini arttrd. (Ahmet ve Refik,

hkmete

mdafaadan Vitinya

aciz kaldlar." (Trabzon vs.)

Bizans ile

snda T r k l e r , stanbul 1927, s. 22-23) Yani, Frigya (Bursa Bizans'n en hassas noktalar haline gelmilerdi. Osmanllar da, tam bu kaynama noktalar zerine binmi bulunuyordular. Bylece, zamann dnya medeniyetini temsil eden Bizans mparatorluu; Geni halk ynlar iin ekilmez ikence; st tabakalar iin de huzursuzluk kayna olmutu. Bu artlar altnda, Osmanl aknlarn yalnz Hristiyan
16

kara

halk ho gr-

mekle kalmad; bizzat Bizans Tekfurlarndan da Osmanl hareketine katlmalar sklat. lk Osmanl hamlelerinin siyasi akl hocas ve dileri bakan durumunda olan ahs Kse Mihal'di. Rumeli fetihlerinde Evrenos beyler; Trk lb'leri (valye-Gaziler) ile yanyana zafere kotular. stanbul Fethine mukaddeme [balang] olan Gzelce Hisar' bata Zagnos Paa kurdu. stanbul kuatmasnda Kayser'in bar teklifine Veziriazam Halil Paa taraftar iken, bu teklife kar koyan, kuatmaya devam iinde Fatih'i ikna eden gene ayn Zagnos oldu. Tarihte hep yledir; bagsterir. maddi sebepler bir defa yolun ana hatlarn izdi mi, o yolda g e r e k e n manevi unsurlar hemen Nitekim, sbjektif olarak, ortada hl bir Hristiyanlk ve M s l m a n l k gayreti vard. A m a , objektif d u r u m , tarih s a h n e s i n d e rol o y n a y a n l a r n ba stnden, insanln m u k a d d e r a t n gelitirmekte Hristiyan c ediveriyordu. Bunun en Mslmana yardmMslmanlara parlak rneini,

kar Hal seferi iin gelen Katalanlarn, sonra Bizans'a hcum etmeleri verir. Kendilerine " M a r i b " de denilen Katalanlar, kumandasnda, Roje de Flor AyBizans m p a r a t o r u emrine girmilerdi. Bu sefer A n d r o n i k o s rkt. bahane ederek, maksadn tahrip vs.

dn, Mentee, Saruhan, Karasi ve Karaman Oullarna kar zaferler kazandlar. Bizans'a maya yeltendi. "Katalanlar, den kale dular. aldklar ve Boazn Onlara latmamak Rumlarn mparatorun yerleri tmyle erzak Bizans'a tuttular, kar anladlar. Trkleranaksonra, olettiler. yerletiler. dilgir muharebelerde Roje'yi Ordularn paraDaha Bulgarlarn paralahcumlarn Katalanlar

gndertmemek iin

Gelibolu'ya en mthi reisi

hud'alarndan

[aldatmalarndan]

[krgn]

bulundular." vakit,

(Ahmet Refik, age., s. 25) Bizans, yle Katalanlarn ldrd Gelibolu'da yaplan toplantda, Katalan reislerinden Beranje bard:

"Anadolu'yu lemi den intikal bu retle Seluk

silahmzn saltanat bizim ve

kuvvetiyle artklarnn iin ne en

Trkler'in demek istiyor)

(Derebeyzulmnve bize hayimdi kadar

kurtarmaklmz ettirecek takdir

derece uzak

ebedi bir an haleflerimize Bunu, da Rumlarn

eref bahedecek derece

nammz muamelede gayri kuvvetini

[geirecek]

kadar bir hadisedir. bulunan kabildir. Bu

yakksz

etmemeleri

haynlar,

muzaffer

kollarmzn

anlasnlar. " 1 s. sene 26) tmyTrkgeerek sonra isti-

Kzma en ok Fatih'in dedelerine yarad. Osmanl Trkleri; "Katalanlarn Bizans'a "Trkler le elde kar Gelibolu'ya yaplan yerlemelerinden muhacemelerden Refik, beraber s. Marmara 30) agy, [saldrlardan] sahillerini

fade etmeye baladlar." (Ahmet Katalanlarla ettiler. Bu suretle

Trakya Anadolu'dan

ler iin bsbtn ald." (age,

IV - T O P R A K D A V A S I N I N H A L L Mslman, Hristiyan herkesin Bizans' neden y k m a k istediine iaret ettik. Nasl oldu da, Bizans dfia (itici) kuvvetinden kaanlara, Osmanllk cazibe tekil etti? Bunu bir maddi, bir de manevi, iki c e p h e d e n g z m z n nne getirebiliriz. Osmanlln, Hristiyan halk ynlarna ho gelmesi, her e y d e n evvel Bizans'ta k r d m olmu toprak m n a s e b e t lerini (ilikilerini) kesip a t v e r m e s i n d e n ileri gelir. O s m a n l bir Toprak Dzeni de Dirlik d z e n i n i n dorusu, Oslar, Bizans ilikilerini y k m a k l a kalmazlar. O n u n yerine temiz gebe ruhunu kurarlar. manllkla Miri Ayrntlara kaybetmemi yepyeni Yalnz, daha Bu yenilik Dirlik Dzenidir. giremeyeceiz. hatrlatalm. Toprak beraber baladn, Osmanlln balar. Mnce

temeli o l d u u n u

lk T r k e ' d e kanunlar

Kanun d e m e k ,

toprak demektir.

1302'lerde

O s m a n (lb, valye) Gazinin stikll yl ise 1300'dr. ("Kavaaniyn zesi, No: Kanuna K a d i y m e - i Osmaniye", El y a z m a s , nklap 133). gre, Osmanl bir yeri zaptetti mi, orada

"Tahrir" (istatistik) yapar. Sonra, Miri topra iftiler arasnda " T a k s i m " eder. "ift" sz: iki kzlk arazi demektir. verimlilik derecesine gre Her yl ekilen ve rn veren bedava verilen toprak Btn ift, topran dnm arasndadr. Reayaya 70 ile

miktar, genellikle, birer " B t n ift"tir. 150

O n u n iin, topraklar, Hssa, ayrlr: Topran eidi Beher iftin dnm

Evsat,

Edna diye dereceye

: Hassa yer : 70 - 80

Evsat yer 100

Edna yer 136 -150

Bu t a k s i m d e ne y a m a n bir eitlikiliin hkm s r d n e dikkat edilsin: Topran verimi arttka, d n m azalyor ve btn iftiler hemen hemen mutlaka ayn rn alyorlar. Bylece O s m a n l l a r fark irad meselesini Miri gre": topraklardan alnan vergi halletmilerdir. tahammlne Mukase"arzn

lk z a m a n l a r 1/8'i g e m e y e n r (Harac

me) ile, iki ila be d n m e bir aka den ift akas (Harac Muvazzafa)'dr. ift akas, askerlik y a p m a y a n reayadan alnr. Ve topran kalitesine gre ylda 25-40 akeyi bulur. Sonradan, O s m a n l topraklar da, Bizans usul derebeyleince vergilerin nisbeti (oran) ve eitleri boyuna artyor. Fakat, ilk z a m a n l a r btn vergiler bunlardan ibaretti. Topiin bu rak bire be, on rn verirken kyller sekizde bir ayn vergi verince, Tekfur a p u l u n a alm Bizans kyls nimet saylrd. ift akesi de d n m ile 4-5 kuru tutarndadr. kinci bana Dnya bugnk para evvel

Harbi'nden

kra topran d n m n d e n 40-50 kuru arazi vergisi alndna gre, z a m a n m z l a karlatrma bile mmkndr. Osmanl topranda lenjiyen Fransa'sndaki kendi ran birinci insan ifti ise, ikinci insan, Dirliki, DirEkinci veya Dirliki adn alan sipahidir. Benefice'in tam Dirlik tbiri, Karokarldr.

maan iftilerin v e r g i l e r i n d e n toplayp karr. hibir eysine sahip deildir. kylnndr.

likiye (Sahib-l arz) ad da verilir. A m a , gerekte o, topMiri topran tasarrufu Mslmanlar d o r u d a n doruya hi kimsenin deil, Topluluunundur.
20

Miri topran mlkiyeti ise

Beytlmal'in, yani tekmil

Miri toprak Padiahn dahi mlk deildir.

Kim alrsa onun t a s a r r u f u n a girer.

O halde, dirlikilerin rolleri nedir? Bir kelime mektir. yp ehline, d ile topran hakk iletilmesini ve asayiini gzleiktisadi harp Bir ift " M n h a l " [bo] oldu mu, onu bo brakma"Tapu" olarak v e r m e k dirlikinin itten dirlikinin iftilerin bar z a m a n korunmalar uursuzdan,

vazifesidir. zaman fesidir. keyfinin

istilalardan

siyasi vazi-

Dirliki, kontrol ettii topraklar bizzat iletemez ve istediine de v e r e m e z . ufak kale y a m a k l a r n a kadar btn tabaPabraklrsa, vezir haslar

Padiahtan en

kalar, miri topraklar zerinde sadece birer dirlikidirler. diah Sultanlara ait Has Dirlikler bir yana ve beylerin 100 bin a k e d e n fazla hep " m a n s p l a haslat getiren

gibi, 20 ila 100 bin ake arasndaki z e a m e t l e r ve 3 ila 20 bin akalk tmarlar da kaim"dirler. Yani, dirliki bulunamaz. Dirliivazife banda kaldka dirliin gelirinden faydalanr. Yoksa, dirlik zerinde herhangi bir mlkiyet iddiasnda Alelade, kayd hayatla tayin edilmi bir memurdur. Dirliklerin esas T m a r ' a dayanr. T m a r l , d a i m a cak ilk 3000 akasn "Klc- T m a r " adyla Onun stnde her 3000 akaya nin banda hazr bulunur. T m a r gelirinin hepsini deil, ankendisine alkor. karlk, sefere g n d e r m e k

zere bir cebel, yani, meslei savalk olan bir svari yetitirir. Dirliki'nin geim seviyesi, hi olmazsa kanunen teki muhariplerinkinden farkszdr. Ve El "Sefere sahib-i Yazmas, s. Tmar 15) Osbizzat gelmek gerektir." ( A s a f n a m e , valar arasnda en byk arazi dahi

G r y o r u z . iftiler arasnda olduu gibi, profesyonel samutlak eitlik esas tutulmutur. Orada, ifti ile Dirliki, manl Miri topraklar, hemen hemen btn lkeyi kaplayan kitlesidir. birbirini harp smren iki snf o l m a k t a n ok, biri toprakla, tekisi

ve asayile megul olan, sosyal i blm eklinde birbirini t a m a m l a y a n iki tabaka gibi grnrler. Bu d u r u m , elbet ksa z a m a n d a her trl s o y s u z l a m a l a r a sapt. nk, yalnz Dirlikinin insaf ve namusuna havale edilmitir. Fakat,
21

ilk z a m a n l a r n idealist lbleri, Bizans zulm n n d e , alan

Hristiyan

halk ynlarna

byle bir toprak dzeni sunuyor-

lard. O s m a n l ' n n iktidara getii yerde, hemen o gn, dirlik dzeninin btn kanunlar hayata geiveriyordu. Dirlikilerin dar azdr. 11, s. yar. saylar da, bugn inanamayacamz kaHayrullah Efendi ("Devleti O s m a n i y e Tarihi" c. bin "Tmarlu Daimi Muahafz askeri" samparatorluun Bugnk ufack dnlsn. bir devlet ucuz

211 - 214) O s m a n l A v r u p a s n d a n 44 bin, O s m a n drt asker ksa, tekmil 300 bini

l A s y a s n d a n 91 Dirlik bana

"Sahibi arz"lar 30 bin kiiyi gememelidir. Trkiye'de m e m u r saysnn Osmanlln, Bizans ynlarna harikulade

getii

ekli getirdii anlalr. te, dini ayr Hristiyan halka, Osmanlln en byk cazibesi, phesiz o eitliki ve adaleti toprak dzeni ile, bu on kere daha ucuz devlet eklidir.

V - D E M O K R A T RUH

KERAMET

Demek, Hristiyan halkn Trklere kucak amas veya tarafsz davranmas, denize denin ylana sarlmasna benzemez. Belki, batan bir gemiden denize denin, salam bir gemiye sarlmasna benzer. Osmanllarn bir kalemde, kitaba hacet kalmadan tatbik ediverdikleri toprak dzeni bunu ispat eder. Ancak urasn unutmayalm: kadar ahsi masraflar yan som "sen sor. Ve Ve idealist babayiitlerin bir kimse ki sana Ve Dirlik Dzeni, Osmanl lb'leri malna pabu brakmaharcdr. O s m a n Gazi, daha sz syleye, tut." Fetihne kt ve dnya

olu Orhan lbi Bursa Fethine gnderirken, u d verdi: Tanr buyurmad an kabul etme: bir dahi sana eer bilmez isen, Tanr ilmini bilene eenleri] ho

muti olanlar [ba

Bu ruhla yola kan Osmanllar, stanbul'dan nce Bursa'y "Ba y a r l m a d a n ve kan d k l m e d e n " ele geirdiler. ten sonra: "Orhan bir p gazilere ran O r h a n verdi: "(Osmanl'nn) dular nk ve bizi bu hi kim, vermeye Biri dahi, mal devleti kylerimizi Biri zaptetti. Size muti olettik. Ann anmazlar. nesne dahi rahatla heves vermedi. bey, ne Bursa de halkna adilane davrand. Ahaliden ald kimseye aldrd. Yalnz Tekfurun servetini

letirdi." bey'e, Bursa T e k f u r u n u n akll veziri u cevab

Bizans'n neden o kadar a b u k ykldn merak edip so-

Tekfurumuz mal kodu faide bulmad."

Yani,

Tekfur

denilen

Bizans

derebeyleri,

ahsi

servet

y m a k iin halk soyuyorlard. kyl, yeni dzeni hemen bir daha azna almad. Servet delisi Tekfurlara larn en iyi gsteren bez

O y z d e n Osmanl'y gren

benimsedi ve Hristiyan Bizans' kar, T r k lblerinin ne olduk-

misal, O s m a n Gazi'nin ld gn bezinden i taraf amameli)

brakt servettir. Bu miras tarih yle sralyor: Bir sarklk (Denizli (Ba zrh) - Bir Y a n c u k (ata mahsus zrh) - 1 kl, 1 tirke, [okluk, sadak] 1 mzrak - 1 tuzluk, 1 kaklk, 1 ift izme. - Krmz sancaklar (Alaehir'de d o k u n m u ) . - Birka Kheylan, birka ift hayvan, birka yabani ksrak. - Ve sr koyun. te Ali O s m a n saltanat kurucusunun btn dnya mal! Kayhan o y m a n n atas, btn ihtimal A l t a y l a r ' d a n getirdii Tig teber ah evliyalar koyun srs bir tarafa braklrsa, O s m a n l m p a r a t o r l u u n u n manasyla: m e r d a n dedikleri kard "nefs-i nice bir zrt valye (lb)dir. Halkn bu hakl olarak aziz harpte mertebesine ilk T r k lbleri, kazandklar ganimetleri

nefislerine" hasretmek kklne dmediler.

Baka

adsz yiitlerin kanlaryla kazanlm deerleri, srf yurt imarnda harcamay bildiler. maretler, hamamlar, kervansaraylar, emeler, bedestenlerle ortal doldurdular. Fethettikleri yerleri "D ehirlerin idi. tinde idi. dnlar ve mamure La en [Bayndr yer]ye evirdiler. gre: ve [geni, ekmek, kadn Bursa, ak] orba ve alveri arda (Ahmet Trklerin idi. ehrin elinde en bulunan mhimi bedolu katicaret nokta-i nazarndan datlrd. daha ederlerdi. Refik, Brekier'e gzeli et, erkek

ehir gayet vasi her zaman elmas, Buralarda kapal

drt imareBursa'nn ile Hristiyan s.308)

destenleri,

inci,

pamuklu

sair emtia

geziyorlard.

Venedikliler, age.,

Katalanlar

Cenevizliler grlyordu."

Gazi Murad II Edirne'de iken:

"Anadolu'daki ande neler] s. 434) [orada]

Kudafe

neslinden

olan

Rumlar elinden ve defaini elebi, c.

alp, [defi3,

bulduu hazain

[hazineler]

erefeli camie sarf etmitir." (Evliya

Gene Edirne'nin Ergene civar iin, Ak Bee Tarihi yle yazar. "Yeri ormanlkt vakit yok idi ki, hazineler ayrd. iki ban ve pazarlar yapt tan Murat ulemay letirdi. n ya kendi da ve Ol ve amur ve ormanlar ol haramilerin almaya krdrd. Cuma idi. Pak yata Sultan ettirdi. kaps idi. Hibir harami adam Murat Han Kprnn Hamam Sulvard. ragiyehrin alnan ald,

mamur ehir edip

imaret vakit kim

mescidi etti. Ol imarete

imaretin

ve fukaray kendisi ald. [balarda mimarlara takdir edilen giydirdi. [ihtiya

Bir nice gn atalar etti. uyard. elbise,

bulundu]. Aka hil'atler (Eskiden

ve flrile padiah

Ol taam pitii vakit mbarek eliyle Yapan kaftan vezir tarafndan avarzdan

letirdi ve kimseye

beenilen

dirilen halkn vergi]

ssl cmle

iftlik yerleri olan halktan Kurulu

zamannda

muaf ve msellem

[Osmanllarn

Dneminde

ve Orhan Gazi zamannda, vergiden bak tutularak askerlik hizmetinde bulunanlar hakknda kullanlan bir deyimdir] kld." (k Beezade Tarihi, s. 116, Ahmet Refik, s. 831) Murat Gazi" idi. Varn yo-

Ad halk dilinde sadece "Koca

unu halk hizmetinde harcadktan sonra, ulema ve fukaraya son akasn datan, imaret ocan azyla fleyip, y e m e i halka eliyle datan P a d i a h ! te O s m a n l erlerinin yzyllar aan glerinin srr. Yalnz Padiah m yleydi? Hayr: Fransa'ya Btn halk. "1432 ve 1433 senelerinde Kuds'ten Karadan D n " eserini yazan, Burgonya Dukas

yi Filip'in ba mirahuru Bertrandon d la Brkiyer (Brekier), yeni kurulan O s m a n l lkesini batanbaa dolap gemiti. Grdklerini yle yazd : "Trkler kat mez. en yorgunlua ve Onun cokun iin, ve Trklerle zahmetli hayata katlanrlar. hi trk yle Fadkederli, adamlardr. Dillerinden

yaamak

isteyenler

hlyal temiz Biz bizimle

olmamal, yrekli ve yerken,

daima

gleryzl

olmaldr. ok ise

Bundan defa onu asla

baka grdm. derhal yap-

merhametli

insanlardr. Biz

yemek

yanlarndan 527)

bir fakir gese, bunu

beraber yemeye R. age, s. bugnk

aryorlar.

mayz." (A. nsan diyor ki:

iri yar d e m o k r a s i

lakrdlarna,

bu tari-

hi (tarihsel) gerekler arasndan baknca, elinde o l m a y a r a k Demokrasiyi biz kaybetmiiz. Batllar bulmu. imdi, hayatta kaybettiimizi kitapta aratrmakla m r trplyobir laf deil, Bizans' da ruz. n k d e m o k r a s i , basite y a a n a n Nitekim, kn oluyor. "Bizansllar, sayyorlard. manlklar] tiyan Trk Frenklere (Resmi kyafetinde kar ise grdkleri byk insan 105) Halk!) Hrisbunfevkalade [dbir adavetleri onun ilk O s m a n l l a r d a ssl sonra

bir hayatt. iindir ki, T r k l e r ' d e n

gren ayn Frenk m i r a h u r u n u n u szlerine i n a n m a k mm-

vard." (Deniz Ar S e y a h a t , s. m a k a m l a r falan deil:

Bizans halk Frenk'i biliyor.

D m a n ve M s l m a n T r k ' s a y g d e e r dost Fethine kap aan babas: [Allah korkusuyla dinin halk psikolojisi

stanbul'un

dan baka trl olabilir miydi? S l e y m a n elebi'nin Yakasn derken, " K e r a m e t gsterip halka, suya seccade salmsn, Rumeli'nin dest-i takva yasak ettii eylerden kanmann verdii g] ile almsn!" bunu murat ediyordu ve y e r d e n ge kadar hakl deil miydi? Ftuhat, harp gcnden ziyade bu "Keramet"in eseri olacakt.

VI-

HALKLA BERABER KURTARICILII Fatih olabilmek iin ve o l m a d a n nce, hkm sren derebeyliin bildi. Yani, OsFetih;

MEDENYET Fatih halka

Mehmet II,

inmeyi ve

Bizans'ta

manl lkesindeki szntlarn yok etmeyi

hibir z a m a n yalnz bir D hadise olarak m e y d a n a g e l e m e z idi. Fetihi, nce ieride y a p m a k , O s m a n l bnyesinde Bizans taklidi d e r e b e y l e m e eilimlerini t e m i z l e m e k gerekti. cak ondan ruh sonra, Bizans'a, stnln Fatih bu gerei, adeta i g d s ile sezdi ve yerine getirdi. An(gerek toprak dzeni, gerekse kendi bnyesinde gereklebakmndan

tirdikten sonra) Hristiyan, M s l m a n etrafnda toplayarak, Bizans' temizleyebildi. zamannn bir Rum Bunu bize en iyi anlatan eser, bir O s m a n l Rum mebusu tarafndan T r k e ' y e evrilen ve fetih tan Mehmet Han Sani" adl kitabdr. IOsmanllkta ikayeti azletti." derebeyleme vaki olan tarihisi t a r a f n d a n kaleme alnan Kritovulos'un "Tarih-i SulBu kitaba gre Fatih, : [eilimlerini] ve hkkm Bizans'a, hcum e t m e d e n evvel iki tedbir ald istidatlarn [valiler] yok etti: "Ahalinin [hakimleri] tirilsin. halkn vlt

Bugn bile "ikayet'in ne y a m a n i olduu gz nne geBizans anda, O s m a n l ' n n ahaliden bizzat Padiah ve sonra, dorudan doruya azletmesi ibret ikayeti zerine Beyleri ve Kadlar eliyle ikayet toplayabilmesi; alnacak rneklerdendir.

II- Toprak d z e n i n d e k i aksaklklar giderdi: Zaten genmesi] Fatih: derebeyi demekti. "Muhassil [Vergi tahsildar] ve hcipleri [Yksek korkutarak grev y a p m a y a sevk etti. Mnnamuslu ve emniyetli Bu sayede va[ksa Sultan m e m u r l a r tayin etti. [artmtr]." hem unsurlarn temizlenmesi demek, toprak [indirzerindeki Dirlik Dzeninin saf O s m a n l ekline irca

dereceli m e m u r ] hal v u k u u n d a ve kifayetli srede] Yaplan

[kadro boaldnda],

[yeterlikli]

ridat devlet [devlet gelirleri] tezayt etmitir Mehmet H an Sani)

mddet-i kalle zarfnda (Kritovulos, te biri

reformlar sayesinde,

derebeyleidaresine Adalar ve

mi unsurlar elinde ziyan olan toprak gelirleri, merkezi devlet eline geti; hem de halk ynlarnn O s m a n l kan Fatih, btn Anadolu, kar olan gvenleri saland. O dzenle yola birlii y a p m a y a olan Balkanlar gibi, bizzat stanbul'da y a a y a n insanlarla dahi iimkn buldu. Mevcut zulm sistemi d e m e k kk olan eski Roma Bizans rejimine kar, Bizans'n

m p a r a t o r l u u artklarna kar, her dinden halkla adeta bir nevi Kadm a tek cephesi kurmay bildi. Bu tek cephenin temeli: "talyan"lara kar, yerli "Rum"larla ittifaka dayanr. Osmanllarn evvel ezel kendilerini " R u m " saydklarn hatrlayalm. Fatih'in de, belki realist ve neticeli

taktiklerinden birisi bu oldu: stanbul'u dumurlatran arktaki y a b a n c nfuzuna kar, yerli halkn hakl tepkisini mkemmelen kulland. Bizans'a kar kurduu "Gzelce H isar" (Rumelihisar'n) yaptrrken, Bizans Kayserlerinin itirazlarn (hatta hcum heveslerini) Venediklilere, Cenevizlilere kar bu hisarn lzumlu olduu cevabyla bastrd. 1500 okka bakr ve kalayla y e r i n d e d k t r l e n , o z a m a n a kadar g r l m e d i k "silah"lar icat edildi. "Gherile, ken]
28

Bu toplar "ot" yani ot] gibi har [di[cansz eyler-

kkrt,

kmr ve

hai

[kuru mrekkep

ve yabis

[kuru]

mevaddan

den birleik] bir ruh" (Kritovulos, age, s. krekle hareket eden seri-sseyir sfn-

53) ile dolduruldu. "Otuz ve elli [hzl giden hafife

Bir taraftan ar zrhl gemiler, dier taraftan:

hafif sava g e m i l e r i ] " (Kritovulos, age, s. 43) yaptrld. Btn yeni cephe ittifak larn, harp teknii, hep o (Hristiyan Mslman bkm bulunan toplar ayrd y a p l m a k s z n m e y d a n a getirilen): ile m m k n oldu. Bizans'a kar tek

Bizans k b u s u n d a n kaybetmemi

usanm olan Ada, Balkan kavimleri, her trl yaratc dehahenz " G a z i " (lb) geleneini emrine vermilerdi. Osmanllarn Gemiler Rum'un,

Macar'n hneri idi. Eski Dou-Bat z ddiyeti, yalnz y z e y d e grlen: Ortodoks - Katolik adl dini horuz dv deildi. Bu uzlamaz mezhep kavgalarnn altnda, Roma siyasi gelmi halk likle] menfaat ve istilaclar, eski ile stanbul'un derin iktisadi ve ayrlklar gizli idi. Bat'dan [zelbaka bir te[yardm] [kovarak], iltihak bulunan yerli korsanlarna Bunun hegemonya

medeniyetler mirass "talyanlar ve Rodos ve spanyol

honutsuzlatryordu. Venedikliler"e kar,

hassaten

kar, yerli "Zaten cavz

Rumlar, Osmanl'ya snyorlard. ahalisi: Hkmeti Osmaniye anlar hkmeti age, s.

bir rneini, Mora ile Adalarn zapt hadiseleri verir: Ada tarafndan vukuunda talyanlar'n bildiklerinden, kurtulmak ve kendilerine muavenet istiskalile 103) Osmaniye'ye

edemeyeceklerini kendilerinden

etmek isterlerdi." (Kritovulos,

Ayn mellifin [yazar] bizzat kendisi bile, Limni A d a s ' n d a , yerli halkla anlaarak, 45 talyan' uurladktan sonra, Aday Osmanllara teslim ettiini anlatr. Neden? nk, Batl istilaclar, hull ile sra [nfuz etme] politikas, st tabakalar satn alma yollar den ekmeini alyorlard. O bir kere yerletikten sonra Bizans mparatorlar da,
29

memleketin can damarlarn elde ediyorlar, yerli halkn elinBoazlara oturmu devasa bir hasta ahtapotu andryordu.

Ahtapotun muazzam krtasiyeci ve militarist kollarnn btn hm, yalnz kendi ahalisini sk boaz etmeye yaryordu durumuna drmekten teye geirmiyordu. te yanda: "talyanlar da ye sarkntlk ve edip hasseten mnazaat gemileri sed ile [zellikle] [ekimeler] ark sularna [kapatarak], [dier Venedikliler, yznden doru bu aralarnhavalive sezuhur eden ki, bu da onu ecnebi tesirinde zebun [gsz] bir beki kpei

cereyan

Akdeniz faininin

boazlarn mrurunu

milel-i sairenin 24)

menediyorlar

uluslarn

gemilerinin

g e m e s i n i yasaklyorlar] idi." (Kritovulos, age, s. ve daha adaletli bir sosyal dzen getiren Tarihsel

G r l y o r ki, bu d u r u m karsnda Osmanllar, yalnz yeni Devrimciler gibi deil, ayn z a m a n d a , yerli hareket e t m e k d u r u m u n d a idiler. halk ynlarnn insani

ve tabiri caizse Milli kurtulularn salayan kurtarclar gibi Fatihlerin o z a m a n k i kafailkin talbin larndan nelerin getiine deil, neleri yaptklarna bakalm. Fatih'in bayra stnde yazs g r n m e y e n iar; yanlara Bu kar g e l m e k sonra Roma'nn adeta, Bat'dan Dou'ya Dou'nun bizzat talya'y f e t h e t m e k oldu. y a p m olduu Bat'ya taze T r k

yllk saldrsna

cevap olarak,

kuvvetleriyle at kar-saldr idi. O z a m a n a kadar Balkanlar ve Yakn Dou'yu haraca balam olan talyan g e l m e k zere, ayor, talya'ya ve geen kent (site)lerine kar, en bata -ihtimal ticarette Rumlar herkes, rakip olmadklar

ve herhalde ticaret yollarn atklar iin- Osmanllara kucak kolaylk gsteriyordu. ve emin limanlara kuvve-i sahip ktai olan [kara Mora ktas, [ad (Kritosefer olduunda hareket 116) lkenin] berriye kuvvetleri] "Gayet gzel merkez-i

olabileceinden,

mezkrenin

zapt iin sefer icrasna

karar verildi."

vulos, age, s.

Bu seferlerde Fatih'in hangi ruhla hareket ettii, kendisine atfedilen u nutuktan okunabilir:
30

"Kayser ahz-i Beyazt ve Bat sre

el'an

kemin-i

intizarda Rum ve ve

[pusuda Kayseri

beklemekte], Ceddim d nice Sultan kavimleri tavaifini ve Ulah [ok (KriMool denizinden

[calmaya] ve ve i

frsat denizden

kollamaktadr. (Akdeniz'den) Keltevires tarafndan

merhum

zamannda, Kelte Rayn tahrik Tuna'da 30) Timur'u

(Atlantik'ten) [tayfalarn] Krallarn sayda tovulos, (Skit)

Fransa'da aleyhimize askerini] age, s. cinsinden

(Celtibros) Germenleri

nehri

tevik asakir Rum

ve firelerini Kayseri,

gemilerle

tevik etmedi mi?" kaldrarak 31)

"Bir mddet sonra Badat'tan age, s.

zerimize

musallat eyledi." (Kritovulos, rihen yapt i: insanln deniyet Bu aldrmamak, nutku

Lakin, Fatih'in aklndan g e e n l e r her ne olursa olsun, taBizans idaresine kar ve Bizans'a ramen, atm olduu Bizans'n ileri ileri adm gelitirdii geri meBizans z a m a n n d a

sonu olarak bizzat savunmaktr. ile

kazanlarn

Fatih, o z a m a n k i en

medeniyet dnDerebey-

yasn, Yakn

Dou'yu ve Balkanlar, gerek Dou'dan gelen Kelt ve C e r m e n

Moollara, gerek Bat'dan gelen

lerine kar, O s m a n l ile ibirliine aryor gibidir. nk, Osmanllk, bir taraftan r m Bizans idaresi yerine gebe d e m o k r a s i s i n d e n kalma taze sosyal tekilatl ve adil, eitliki iktisadi toprak dzenini ortaya atar. br taraftan, yok olma tehlikesine d m medeniyeti, hem iktisadi ticari anariden, hem ykc Mool ve C e r m e n istilasndan kurtarmaya giriir. stanbul'un Trkler'e geii, Osmanlln bir gelge "Tavaiflmlk"lkten artlar altnda, medeni Fatih'in kurtulup, srekli imparatorluk

halinde kuruluu, bu sosyal ve siyas artlar iinde oldu. Bu Objektif rol, yerli k a h r a m a n l k ve kurtarclk, Tarihsel Devrimcilik saylr.

VII - D N Y A T C A R E T N N A I L I I stanbul'un Fethi, Boazlarn " t a l y a n l a r ' d a n " ve km Bu bulunan "zelBizans

likle V e n e d i k l i l e r " d e n c ve f o n k s i y o n s u z derebeyliinin

kurtarlmas,

Boazlar zerine tkaysayede, Boazlar,

bir arlk gibi

kaldrlmas demektir.

Uzak ve Y a k n d o u ile Tuna ve A k d e n i z ticaretine engelsiz ve artsz kaytsz -hatta sonralar kapitlasyonlar ekline soysuzlaacak derecedeGerekten, tarmak dayand. iinOsmanl'ya stanbul Osmanl btn serbestlikle bir kilitti. anahtar ald. Onu at. Yani, stanbul'un kurda, kadar uzanan Fethi, dnya ticareti iin btn mantki neticelerini verdi. -paslanmaktan Ve aar amaz kaplar ardna

dnya

ticaretinin

Bir d a r b e d e , Tuna

ile Frat Dicle arasnda

d e s t a n l a m yce bezirgan lkesi, O s m a n l ' n n avucu iine girip, nisbi asayiine kavutu. Ada Rumlar, kendiliklerinden Osmanly Trabzon: tat Asur da] [bitkiler] ve buna ardlar. "kliminde her trl mahsulat [rnler] mebzulen mcavir servet [bolca] [komu] ve yetitii gibi, ktalarn ve nebave ve Ermenistan

merkezi ithalat [eski ve

ihracat mcavire [uzak

olmak hasebile [komu

ezmene-i kadimede kuvvet kazanm nezdinde namdar devam bile

zamanlaryalnz akvam baide

pek ziyade kabileler]

kabileler] nezdinde

deil, [nl]

akvam-

olmutu." Rumlar mm33

stanbul nanmasnn kn deildi.

mparatorluunun

mddetince

Kararadeniz Boazna da hkim olduklarndan, O s m a n l doBoaz g e m e s i ve Karadeniz'e kmas Bu nedenden dolay, T r a b z o n hkmeti, dahil

mcadeltn diyetini miyeyi "Fakatt, manllarn k Asya]

[i savalarn] d e v a m n a fl [lmesi]

ramen yine mevcuarkta siyaset-i umuOsgiden [Khkbir bir

muhafaza edebiliyordu. Kostantin'in eline getii [genel politikay] deitirmi halde ve stanbul Boaz sahillerine Sugra Osmanl s. Asya'y age, ve

Karadeniz Trabzon,

yollar dahi alm metine ehirdir. kta [Kuzey] hasebiyle maada,

olduundan,

zerindeki teki memleketler gibi, (Kritovulos, pek ve gzel Karadeniz sahilinde geni ve komu iskelesi denizin

baemeye balad." Zira idaresinde gibi, bir

145-146)

"Sinop:

pek zengin [bereketli]

mahsuldar

bulunduu de

havalinin ithalat,

kk Asya'nn limandr]. bir zenginlik, Sinop

Cenup Ondan baka

ksmlarnn arazisinin Bu ve bu

ihracat merkezi olmak ve pek bol havalisinde ve Avrupa bu sayede bu eh-

ticaret

benderidir

[ilek baka

bahettii pek faydal en mhimi, tekil

mahsuller dahi, bir meziyettir. pek bol olan ktalarna memleket pek "Krtlerin rin yaride meczum Bylece, galarla

memleket iin mahsullerden

ve burada ziyade

imal olunduktan sonra Asya eder ki, elde olan etmitir." Uzun kesin Hasan'n olduu

ihra edilen

Bakr madeni zenginlik ah arzuke s.

ve Acemlerin [padiahn

fethine pek ziyade

[istekli] 149)

nezd-i ehri-

nazarnda

karar verilmi] zel olarak Seluzun kav-

bulunduundan..." (Krito, genel uk-Bizans zddiyetinin paraladtam tersine akan)

olarak slam-Hristiyan, Dou

-bir senteze v a r a m a y a n ile Bat arasndaki

(bugnknn

byk geleneksel ticaret rmann Ana-

dolu kprs, O s m a n l eliyle y e n i d e n kurulmu ve seyrsefere [ulama] alm bulunuyordu. O s m a n l m p a r a t o r l u u ' n u n ikinci, yani m p a r a t o r l u k olarak kuruluuna: stanbul'un fethi bir semboldr. Dnya ticaretine yol Bu s e m b o l n ifade ettii asl mana: a m a k ve yol yapmaktr. Yol, yani
34

bezirgan

ilikilerinin hem

kan damar, can damar: sebebi, hem neticesidir.

O s m a n l ftuhatnn, tarihte

Btn

kadim aknlar gibi, O s m a n l gitmek, Adeta

hamlesi de y o l c u l u u n u

(hem yola ile yapar.

hem yol y a p m a k manalarnda yolculuOsmanl dncesi, hep seyahat ye

unu) gayet ak, maddi, hatta sinik bir bezirgan i gds tm ticaret edenlere Bu geici, kolaylk g s t e r m e k l e zetlenir. ihtiyalar gidermek iin zaruriydi. (stanbul'un) iskn- ahali 113) idi.

Mesela, stanbul ele geince, byk imar ilerine giriildi. ksmen yeni Fakat asl maksat: "Seyr- seyahat edenlere bis-i emniyet [gvenlik nedeni] olmadndan, suretile temdini [halkn yerleikletirilmesi yoluyla uygarlatrlmas] ve asayiinin temini" (Kritovulos, age, s. doru bul, olarak kabul e t m e m e k elden gelmez. ticaret ve medeniyetinin merkezi Bunu Bizansl bir Rum tarihi, gn g n n e yazd iin, D e m e k stanrolne, Osdnya

manl Fethi ile y e n i d e n katlyordu. Bir z a m a n " B t n yollar Roma'ya g i d e r " deniliyordu. Srbistan: Fatih'ten sonra: " B t n yollar Bat ticaretinin O s m a n l l a r o tistanbul'a gider" olacakt. Ve yle oldu. Bir taraftan A v r u p a ve tekmil hkimdi. byk can d a m a r olan Tuna yallarna, br taraftan zengin altn ve g m kaynaklarna car stratejik noktalarla, klliyetli miktarda altn ve g m

ocaklarn iine alan N v o h r o d o ' y u tuttular. Geri kalan yerleri Kral'a brakverip dndler. "Athyra na] ve Region Halilerindeki mrr- zamanla termimine [ulaan] [zamann [onarmoldu[kara iin ihtimam akyla7 rm kprlerin seri tamir ve ve stanbul'a mntehi olan da undan bunlarn yoluyla] cbec

yollar pek harap berren hasr- 112) [konaklamas]

tanzimi ile kaldrm inaasna hanlar ve konaklar tesisine

seyahat eyleyenlerin meks- ram [yer yer]

eylediler [zen gsterdiler]." (Kritovulos, age, s. Fatih, A r n a v u t l u k ' t a dahi: rip kacak ehasa [kimselere] (tabi bilhassa iin,

Boazlar zapt ve buradan gibezirganlara) mezkr [ad

A r n a v u t l a r tarafndan taarruz e d i l m e m e s i di]." (Kritovulos, s. 183)

geen] boazlara klliyetli muhafz askeri vazetti [yerletir-

O s m a n l ordusu, ordu deil, dili bir yol tesviye cihaz, arl Buldozeri idi sanki: "Ordunun aletler demir ve ve meyannda ve idi.

harikulade keskin

bezirgan

kadim z a m a n n makineler, Ve

m u a z z a m canl inaate ve s. ve dlger mahsus bir hayli ustas [asve ve 183) geilmez

dlger edevat

sair ina

maddeleri bir hayli age, sarp araba piyade ve ve piyade

bakr bulunmakta "Badehu [ondan

dahi birlikte gtrlmekte idi." Fatih: kerlerinin] mahallerin mekkarilerin hayvanlarnn bir ksmn tesviyesiyle, [Yk tayan kolayca s. sevk- 184)

(Kritovulos, sonra], rtl ve

asakirinin askerlerinin

aalarla svari

hayvanlar] imrarna

ve sair yol

[gnderilmelerine

geirilmelerine] memur etti." (age, Elhasl, da gan ordu ka defa kmeleri

msait bir hale bahane

ifrana

[biimlendirmeye] ordu yz ylgecebezir-

idi. Yaplan yoldan, iletecek olan bekleiyorlard. baz

g e e c e k idi?.. o yolu tepip heyecanla

Asl o r d u n u n arkasnda, kervan ve

li gndzl,

Bir vakit, C e v d e t

paa'dan A b d u r r r a h m a n eref'in tahrif ederek ald fikirleri bsbtn Dou'ya, ten soysuzlatran gnlk siyasetiler, Y a v u z ' u n Kanun'nin Bat'ya katn gya "Tenkit" etmeknoktalar: dier ta-

holanmlard. Bir taraftan coraf e k o n o m i n i n determinizmi,

Tarihilerle politikaclarn yanldklar

raftan Osmanlln medeniyet tarihindeki z roldr. Bu rol, her e y d e n nce: Dou ile Bat arasndaki geleneksel ticaret ibaretti. yollarn temizleyip m u h a f a z a e t m e k t e n

O s m a n l kuruluunun Fetihle g e r e k l e e n btn srr: Bir yanda kadim Hint ve U z a k d o u bezirgan yollarn korumak, te yanda Kara ve A k d e n i z l e r l e Tuna boylarn talyan C e r m e n tekelinden t e m i z l e m e k t i . O z a m a n n artlar iinde bu i, Dnya ticaretinin anahtarlarn Dnya
36

emniyet ve

asayie

kavuturmak,

bir

kelime

ile

medeniyetini mdafaa etmekti.

VIII-

BATI

MEDENYETNN

DOUU byk megelitirilminin bir Bat

Osmanllk ve stanbul'un Fethi, yalnz kadim deniyet yollarn mekle hl kalmad. bir trl ap, Belki, insanln zerinde eski ne Dou, ve ne

kazanlarn

duramad

bambaka

inkr edilmez

netice daha verdi: Avrupa'da,

Bat m e d e n i y e t i n i n douu. Bat m e d e n i y e t i n i n d o u u t o h u m Bir tek deil, ikidir; ve her iki

Bu iddia, hislere deil olaylara uygundur. bugnk larna: " R n e s a n s " (Dirili) ad verilir. A v r u p a ' d a r n e s a n s , dikkat edilirse g r l r ki: rnesans da bizim: "Bin bir k o c a d a n arta kalan bive-i bakir [bakire d u l ] " s t a n b u l u m u z l a sk skya baldr - . Mbalaa Hayr. Rnesansla dirilen ey: Eski Y u n a n ve Roma medeniyetlerinin, - d a h a ziyade gze batan- kltrdr. sade kltrden Hakikatte o, " k l t r " dirilii, ticari ilikiFakat, z a m a n e merebine uyup, Ortaada, gerek Roma, gekltrlerinin z, lerinin canlanna tabidir. rekse Y u n a n Kadim m?

bahsedelim.

Medeniyetlerinin tm

kltr toplam, -tabir caizse- kltr komprimesi, o vakit ki stanbul surlar iinde mahpus, Bizans mozaikleri gibi minyatrlemi, Dou fosillemiti. dili Latin, bir araya ruhu Y u n a n olup, gelmi iki Akdeniz reziletleriyle Roma mparatorluu;

btn fazilet ve

medeniyetinin tam bir g r e k o r o m e n bileimi idi. stanbul, ta beinci yzyldan beri barbarlara kar ykselttii kaln surlardan olumu o nfuz edilmez ta kabuu iinde, hemen

btn eski Y u n a n ve Roma maneviyatnn z s u y u n u kskan bir mitoloji hayvan gibi her eyden ve herkesten saklyordu. Eski Akdeniz -ve dolaysyla da en eski yakn dou ve doumedeniyetlerinin, tm medeniyetin ksacas, o z a m a n a dein gelmi gemi lmez ruhsal kazanlarn insanla yay-

mak iin, bu zavall hayvann inci saklayan midye kabuunu delmek; Bizans'n kflenmi tun zrhn krmak, hatta, -zamann kanlmaz hayat ve toplum kanunlarna gre- kann aktp, paralarn t o h u m gibi dnyaya s a m a k lazmd... Ve kanl nce yle Bat oldu. nk almas Ortaada, adet, sonra kapal Dou kutularn hep vastalarla yahut zaruretti. Darbeler

Hristiyanlarndan,

Mslmanlarn-

dan geldi. Avrupa Hallar stanbul'un R n e s a n s n n birinci Seferi'nde birinci al Hristiyan ile oldu. hamlesi: barbarlar Bu tarafndan Belde nk, ilk Rnesans gelge

kald. Yalnz birka talyan tccar kentine inhisar etti. Rnesanslar, Cenova, V e n e d i k snrlarn g at.

Bizans kkten tasfiye edilmemi, stn kr barbar asna tbi t u t u l m u t u . kinci Rnesans stanbul'u fetihleriyle balad. Ve Osmanl lsnde geni, t a m a m e n Bizans'tan kopan tohumlar, kkl birka bir tasfiye kent veya Modern

Osmanllarn mparatorluu olduu iin,

bir memleketle snrl kalmad. Avrupa tarihinin ve Bat

Hemen, btn Bat Avrupa'y gelime balangc

kaplad. O sayede, s a m a n alevi gibi gelip gemedi. medeniyetinin

oldu. kinci ve asl byk ve srekli Rnesansn Osmanllkla ilgisini maddi ve manevi bakmdan sadece hatrlatverelim. 1MADDETEN: Fatih, stanbul'un Fethi zerine, yzyllk kervan yollarndan karalarn birliini kurduktan sonra, adeta otomatikman, denizlerin birliini de ele almak zorunda kald: "Bahren yesinde [denizce] deniz hakim bir elde devletin, ederek donanmalar Akdeniz sahkimiyetini adalarn

nfuzlar l zarnda Padiah

altna kesince

ithal Asya bilinen byk eline kt edip ve

ve

Avrupa bir

ktalarndaki durum tekil talyan

Osmannadeniz ek-

kylarna

zarar iras

eyledikleri

[verdikleri]

padiahn ederek, son

grlen almak niyet Tarihi, ve ve

bulunmakla, Venediklilerin

hazretleri, cihangir

bir donanma

hakimiyetini

kuvvetlerini izale mek istiyordu." Fatihin,

maksatlarna

(Kritovulos,

age) istenemezdi. O, tamucibelerle Lkin, [gerekelerle]

beyz yl sonray g r m e s i hareket ediyordu.

bii z a m a n n d a , en yakn esbab d n y o r ve

hareketlerinden -

kan neticeleri, hi o l m a z s a beyz yl sonra bizim g r m e m i z m m k n deil midir? Osmanllar, ve Akdenizi Bat bezirgnlna dar getirince, in" t a l y a n " beldelerinin yldz snd. Kuzey Avrupa'ya srayan Fakat, o yldzlardan i hali] ti[gidi imkndaha

kvlcmlar, oralarda taze seyrsefere

san m a l z e m e s i n e d a y a n a r a k ve " E s t u a i r e " [delta, pinde, Atlantik gel-gitleriyle genilemi, gelie] larndan elverili faydalanarak, Akdeniz'deki

rmak azlar gibi coraf e k o n o m i benzerlerinden

gelime y e t e n e i olan Avrupa ocaklar, Hint yollar Rnesans'tan 2MANEN: aramaya modern

iktisadi ve ticari ocaklar tututurdu. koyuldular. Bat Bu zaruret ve imknlar, maddi

bu sefer, A k d e n i z ' d e n g e m e y e c e k baka medeniyetine sramada

atlama tahtas hizmetini grd. Btn A k d e n i z medeniyetlerinin son snam e d e n i y e t i n i n yuvas Bizans, mahpus karnnda faydalanamayacak ilerleyici olan stanbul'da, kaBu saklad manevi cevbir hayrlaOsmanl ve z a m a n e buuna herlerden

bzlm kendisi

kadar k k n d . roln

cevherlerin, orada Bizans

kaldka, aleme de grekoromen

r d o k u n m u y o r d u . Tarihte mparatorluunun akn adeta y u v a s n d a n kaan

kaybetmi olan ne y e d i r i r i m " uraya,

kltrn,

rktt.

"Ne yerim,

derce uyuklayan engin Bizans kltr, T r k l e r i n hmndan Bizans dehrilerinin giderek Bat d n y a s n d a buraya, g m e n kular gibi nasl gtklerini klasik Bat tarihleri kfi derece anlatrlar.

Bu nev'i ahsna mnhasr "Muhacereti A k v a m " [Kavimler G] Cengiz ve T i m u r aknlar nnde Rum lkesine snan mehur Mslman "Horasan Erleri"nin glerini pek andrr. Horasan Erleri Kk Asya'da nasl Seluk ve Osmanl topluluklar gibi yeni yeni byk gelimelere kap atlarsa, hemen tpk yle, koca Asya'nn Anadolu'dan hayli byk "Avrupa" isimli teki yarm adasna gen Bizans allmeleri de, gittikleri yerde kltr mealecisi oldular. Koltuklarnda btn eski Yunan edebiyat ve felsefe mecceledat, Roma'nn hukuk krkambar "Corpus Juris Civilis"leri [Eski Roma Medeni Kanunlarnn tm bulunduu 16. yzylda Jstinyen tarafndan toplanmtr.] Hristiyanla mayalannn son basamana ykhalde, diyar diyar Bat'ya aldlar.

iyice katlm, Ortaa

selmi, taze uluslam Bat kavimlerine, Kadim Medeniyetlerin Bizans'a kullanlamayan kltr hazinelerini getirdiler. Birinci maddi zorunlulukla, ikinci manevi etkilerin sonular ne oldu? Modern Avrupa Medeniyetinin kuruluunda, elle tutulur manevi styap Rnesans kltr ise, maddi temel, uzak d ticarettir. Avrupa'da zorunluluu minin) ile getirdii byk sermaye ilk defa Rnesans ve uzak d ticaret bilhassa ikinci kuruldu. Bu yeni kudretin, (sermaye birikiHalbuki, uzak d ticaretin

manevi al:

Rnesans tarafndan ifade edildi.

zorunluluk haline gelmesi de, ikinci Rnesans kltrnn tohumlar da, Osmanl mparatorluu'nun (ikinci Osmanl saltanatnn) stanbul'u fethiyle yaratt sonulardan domadr. stanbul'un dm ri ise, Fethi, o z a m a n k i dnya ticaretinin en z m e k l e , yeni kesin noktasn bir m p a r a t o r l u k meydaFethin olumsuz etkilekld. stanbul'un

na getirerek olumlu s o n u c u n u verdi. yollar a r a n m a s ve bulunmasn

Bat'da dnya ticaretine u m u l m a d k ve b e k l e n m e d i k zorunlu byk darbeyi vurdu, hem en 1492'de Kolomb A m e r i k a ' y kaybet-

Fethi Bat ticaretine hem en byk geliimi verdi. 1453'te stanbul fethedildi. kefetti. Bat

Bezirganl A k d e n i z

hegemonyasn

meseydi, O k y a n u s u d e n e m e y e kalkmazd. S u l t a n a h m e t , 1 Mays 1953