www.pripreme-pomak.

hr 1PMB[OJL
Kata Miliǎ
Kemija I
Zagreb, akademska godina 2010./2011.

Nakladnik
Pomak, Zagreb 1. Ferenščica 45
tel.: 01/24 50 904, 01/24 52 809
mtel.: +385 (91) 513 6794
www.pripreme-pomak.hr


Za nakladnika
Branko Lemac


Dizajn ovitka
minimum d.o.o.























© Pomak, Zagreb, 2009.
Intelektualno je vlasništvo, poput svakog drugog vlasništva, neotuđivo, zakonom zaštićeno i
mora se poštovati (NN 167/03). Nijedan dio ove skripte ne smije se preslikavati ni umnažati na
bilo koji način, bez pismenog dopuštenja nakladnika. Skripta služi isključivo za internu
uporabu na tečajevima koji se, u okviru Priprema Pomak, održavaju kao pripreme za
polaganje ispita iz kemije na Državnoj maturi.

1 Pripreme za razredbene ispite

































































TVARI

Tvari su materijali od kojih je izgrađen svijet koji nas okružuje, a prepoznaju se po njihovim
znakovitim svojstvima. Izvori tvari su zemlja, voda, zrak i biljke.
Reakcija fotosinteze:
klorofil
2 2 6 12 6 2 2
sunčevo svjetlo
6CO 12H O C H O 6O 6H O + ⎯⎯⎯⎯⎯→ + +

Podjela tvari:
1) smjese - homogene
- heterogene
2) čiste tvari - spojevi – različiti atomi
- elementi – istovrsni atomi
- metali
- nemetali

Rasprostranjenost elemenata:
- u Zemljinoj kori:
2
O – 46.6 %, Si – 27.7 %, Al – 8.1 %, Fe – 5 %, Ca – 3.6 %
- na planetu Zemlja: Fe – 34 %,
2
O – 29.5 %, Si – 15.2 %, Mg – 12.7 %, Ni – 2 %
- u svemiru:
2
H – 60.4 %, He – 36.6%

Prijelaz agregatnih stanja:











Metode razdvajanja tvari:
- filtracija, destilacija, ekstrakcija, kromatografija, sublimacija, dekantacija.
sublimacija:
2 2
I (s) I (g)

⎯⎯→ - promjena agregatnog stanja!!!

4 3
NH Cl(s) NH (g) HCl(g) - promjena kemijske veze, nastaju novi spojevi!!!
ionski spoj molekulski spojevi

⎯⎯→ +


Struktura tvari određuje se difrakcijom rendgenskih zraka (rendgenska kristalografija) ili x-
zraka.

Atomi i molekule
Građu atoma otkrio je E. Rutherford (1871-1937). Otkrio je α, β, γ čestice.

α - čestice – pozitivno nabijene čestice, jezgra helija
4 2
2
He
+
.
Emisijom α čestica atomski broj Z smanji se za 2, a maseni broj A za 4.
238 4 2 234
92 2 88
U He Th torij
+
− → −

β - čestice su negativno nabijene čestice odnosno elektroni e

.
Emisijom β čestica nastaju izobari tj. čestice različitog atomskog broja, a istog masenog broja.
β čestice nastaju raspadom neutrona, n
0
prema jednadžbi:


s g l
taljenje
kristal.
isparav.
kond.
sublimacija
desublimacija
H > 0 endoterman proces = troši se toplina
H < 0 egzoterman proces = osloba a
toplina
đ se
ili ukapljivanje
2 Pripreme za razredbene ispite

























































ATOM
JEZGRA
neutroni - N( ) - odreduje izotope elemenata 0 n
protoni - N( ) - odreduje vrstu atoma p+
OMOTAC
e− unutarnjih ljusaka
e− vanjske valentne ljuske - odreduju kemijska
svojstva elemenata








0 14 14
6 7
(e ) (e )
n p , primjer C N β β
+
− −
→ + − → - izobari
234 234
90 91
Th e Pa (protaktnij) izobari

− → −
Emisijom e

uvijek se povećava Z za 1, a masa A ostaje ista, znači uvijek nastaju izobari.

γ - čestice su elektromagnetski valovi, neutralne čestice ne ioniziraju, ali posjeduju znatno veću
prodornost.

SUBATOMSKE ČESTICE:
0
p , e , n
+ −

NUKLEONI:
0
p , n
+

ELEMENTARNI NABOJ:
[ ]
19
e 1.602 10 C kulon

= ⋅
Toliki je pozitivni naboj na p
+
i toliki negativni naboj na e

.
14
10
4
14
10
Promjer jezgre 10
10 (atom)
10
( jezgra)
10
Promjer atoma (elektronski omotač) 10






= =



m
m d
d
m
m

Promjer jezgre je 10 000 puta manji od promjera atoma. Svaki atom je definiran atomskim
brojem Z i masenim brojem A.
A
Z
0
X (p ) (e )
(n ) (p )
Z N N
A N N
+ −
+
= =
= +

27
13
0
Al (p ) (e) 13
(n ) 27 13 14
Z N N
N A Z
+
= = =
= − = − =

Ukupan broj nukleona je 27 tj A.
Ukupan broj elementarnih čestica je A + Z = 27 + 13 = 40

MASA ATOMA – smještena u jezgri: 99.95 % mase atoma, masa e

je zanemariva prema
masi nukleona. Masa atoma određuje se pomoću MASENOG SPEKTOGRAFA, danas se zove
SPEKTOMETAR MASA.

Značajke elementarnih čestica
Elementarna
čestica
Znak čestice Masa čestice
(apsolutna)
Relativna masa
m/
u
m
Naboj čestice
Q/C
Nabojni broj

Q
Z
e
=
proton
p
+

27
1, 673 10 kg


1
19
1, 602 10

+ ⋅
+1
elektron
e


31
9,109 10 kg


0 ili
1
1836

19
1, 602 10

− ⋅
–1
neutron

0
n
27
1, 675 10 kg


1 0 0

Z) Izračunaj količinu elektriciteta što ga ima sulfidni ion
2
S

.
Z = 2

19 19
2 ( 1, 602 10 ) 3, 204 10 Q Z e C C
− −
= ⋅ = ⋅ − ⋅ = − ⋅


ZAPAMTI (VAŽNO)

ATOM
OMOTAČ
JEZGRA


e

vanjske valentne ljuske – određuju kemijska
svojstva elemenata
e

unutarnjih ljusaka

protoni – N(p
+
) – određuje vrstu atoma

neutroni – N(n
0
) – određuje izotope atoma
3 Pripreme za razredbene ispite

































































Atomi su električki neutralni.

Veličina atoma
- najmanji atom vodik: d (H) = 74,6 pm,
12 10
1 10 10 pm m cm
− −
= =
- najveći atom cezij: d(Cs) ~ 300 pm

masa atoma -
a
m :


masa molekule -
f
m : ,
f
f r u r
u
m
m M m M
m
= ⋅ =
NUKLIDI – atomi određenog sastava jezgre. Mogu biti IZOTOPI i IZOBARI.
Izotopi (često se zovu nuklidi)
Izotopi su atomi istog elementa koji imaju jednak broj p
+
(Z), a različiti broj
0
n (A).
Primjer su izotopi vodika – polinuklidni element.
- obični vodik, procij
1
1
H - stabilan, jedini atom koji nema neutron
- nalazi se u
2
H O, ima ga ~ 99 %
- teški vodik, deuterij
2
1
H ili
2
1
D - stabilan, nalazi se u teškoj vodi
2
D O
- superteški vodik, tricij -
3
1
H (ili
3
1
T ) – nestabilan, tj radioaktivan, zato se sintetizira iz
deuterija:
2 2 3 1
1 1 1 1
H H H H + → +
Polinuklidni elementi – imaju više izotopa
Mononuklidni elementi - imaju jedan izotop (samo dvadesetak elemenata) Na, Al, F, P, Be
Radioaktivni elementi, npr tricij, znači da mu se jezgra spontano raspada.
Izotopi imaju - isto: (p ), (e ) N N
+ −
, atomski broj i kemijska svojstva.
- različito:
0
(n ) N , maseni broj i različita fizikalna svojstva.
Vodik gradi iste spojeve ali različita su fizikalna svojstva tih spojeva, npr
2 2
H O i D O.

Izobari
Izobari su atomi koji imaju isti maseni broj A, a različiti atomski broj Z.
Primjer
124 124 124
50 52 54
Sn Te Xe - izobari
Izobari imaju različita fizikalna i kemijska svojstva.

Z) Kako se zovu atomi a)
39 40
K i K, b)
40 40
Ca i K
a)
39 40
19 19
K i K - izotopi
b)
40 40
19 20
K i Ca - izobari

Z) Silicij ima 3 izotopa. Podaci su u tablici.

r
A izotopa
Maseni udio izotopa / %
27,977 92,23 = 0,9223
28,976 4,67 = 0,0467
29,974 3,10 = 0,0310
Izračunaj prosječnu
r
A silicija.
09 . 28 ) Si ( A
974 , 29 0310 , 0 976 . 28 0467 , 0 977 , 27 9223 , 0 ) Si ( A
A W A W A W ) Si ( A
r
r
3 r 3 2 r 2 1 r 1 r
=
⋅ + ⋅ + ⋅ =
+ + =


Z) Klor ima 2 stabilna izotopa
35
Cl i
37
Cl . Izračunaj maseni udio izotopa klora, ako je

r
A (Cl) 35, 45 = (prosječni PSE).
12
27 24
1
, ,
12
1, 6605 10 1, 6605 10
a
a r u r u a
u
u
m
m A m A m m C
m
m kg g
− −
= ⋅ = =
= ⋅ = ⋅
4 Pripreme za razredbene ispite


































































1 2 1 2 1 2
1 ili 1 ili % % 100% + = + = + = W W X X X X

1 2
1 brojevni udio = − W W

1 2
1 1 2 2
2 1 2 2
2 2
2
2
1
1
( )
35, 45 (1 )
35, 45 35 35 37
2 0, 45
0, 225 22, 5%
1 0, 225 0, 775 77, 5%
+ =
= +
= − +
= − +
=
= =
= − = =
r r r
r r
W W
A Cl W A W A
W A W A
W W
W
W
W



ELEKTRONSKI OMOTAČ ATOMA

Vjerojatnost nalaženja e

oko jezgre prikazuje se u tzv. elektronskim oblakom koji nije
svugdje jednake gustoće.

Bohrov model atoma:
Elektroni u elektronskom omotaču nemaju jednak sadržaj energije.
Raspoređeni su u sedam ljusaka ili energetskih razina
- oznake: n = 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ili K, L, M, N, O, P, Q








U stacionarnom stanju atom ne apsorbira niti ne emitira energiju.
Najmanja količina energije koju e

apsorbira je kvant energije ili kvant zračenja.
ν
λ
= ⋅ = ⋅
c
E h h




Kad se

e vraća iz pobuđenog u stacionarno stanje emitira energiju točno određene valne
duljine linijskog spektra. Linijski spektar (bojenje plamena) znakovit je za svaku tvar jer mu je
izvor u atomima. Kod linijskog spektra vide se pojedinačno jasno obojane crte.
Kontinuirani spektar je spektar duginih boja, takav spektar daju sve užarene čvrste tvari, on
nije znakovit za pojedinu tvar (linijski spektar)
Linijski spektar je kvalitativna metoda dokazivanja elemenata: npr – Na – žut, Ca – crven, Cs –
plav, Ba – zelen …

podljuske: s p d f
orbitale: s p d f ili grafički
Orbitale u istoj podljusci nemaju isti sadržaj E. Maksimalan broj

e u jednoj orbitali je 2 ↑↓ ,
suprotnog ili antiparalelnog spina (vrtnja)
- apsorpcija i emisija energije zbiva se samo pri prijelazu

e s jedne energetske ravnine na
drugu.
Broj orbitala: s – jedna
p – tri
x y z
p , p , p
jezgra
e

e

osnovno ili
stacionarno stanje
pobudeno stanje
E raste prema vanjskoj ljusci
8
(10 )

s
E – energija zračenja
h = Planckova konst. =
34
6, 62 10

⋅ ⋅ J s
ν = frekvencija
c = brzina svjetlosti
λ = valna duljina
5 Pripreme za razredbene ispite

































































d – pet
f – sedam

P) Koliko u jednoj p, d, f orbitali može biti e

?
U jednoj p, d, f orbitali može biti 2 e

antiparalelnog spina.

Građa ljusaka i redosljed popunjavanja orbitala – pravilo dijagonale














Maksimalan broj e

u jednoj ljusci je
2
2n , n = broj ljusaka. To vrijedi do n = 4.
2
2
2
2
2
n 1 2n 2e
n 2 2 2 8e
n 3 2 3 18e
n 4 2 4 32e
n 5 2 5 50e ne mogu se e rasporediti!!!




− −
= ⇒ =
= ⇒ ⋅ =
= ⇒ ⋅ =
= ⇒ ⋅ =
= ⇒ ⋅ = −

Elektronska konfiguracija – raspored e

po ljuskama i orbitalama.

Z) Na oba načina prikaži e.k. a) H, b) He, c) N, d) O, e) Fe, f)
2
Fe
+
g)
3
Fe
+
h) Cu
e) Cl



a)
1
1
s
H n 1 1s = ↑
b)
2
s
He n 1 = ↑↓


⇒ Stabilnije stanje je ako je s – orbitala popunjena, takav element ima veću
i
E (energiju
ionizacije)
(He) (H) >
i i
E E

c) -Hundovo pravilo – maks. broj nesparenih e

u p, d, f orbitali

[ ]
2 2 3
1s 2s 2p He

d)

[ ]
2 2 4
1s 2s 2p He

⇒ Stabilnije stanje je ako je u p orbitali 3e

nesparen, takav element ima veću
i
E od
elemenata čije p – orbitale imaju 4e

.
i i
E (N) E (O) >



n = 1 s
n = 2
n = 3
n = 4
n = 5
n = 6
n = 7
s p
s p d
s p d f
s p d f
s p d
s p

7
p
s
N n 2
n 1
= ↑↓ ↑ ↑ ↑
= ↑↓

8
O
n 1
↑↓ ↑↓ ↑ ↑
= ↑↓
6 Pripreme za razredbene ispite

































































e)

[ ]
2 2 6 2 6 2 6
1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d Ar






f)



g)



h)


Od pravila dijagonale odstupaju i Cr, Ag, Au koji imaju u s orbitali jedan elektron!
i)
[ ]
2 2 6 2 6
17
Cl 1s 2s 2p 3s 3p Ar


Cl

i Ar su izoelektronske čestice tj. čestice koje imaju isti broj e

[18e

].


Z) Koje od sljedećih čestica su izoelektronske s
+
Na : K,
2 3 2
Mg , Al , F , O , Br
+ + − − −
, Ag ?
Izoelektronske s
+
Na :
2 3 2
Mg , Al , F , O
+ + − −
.

Z) Koliko nesparenih e

u d – orbitali ima a) Fe b) Ti c) Ni d) Mn
a) Fe – 4 nesparena e


b) Ti – 2 nesparena e


c) Ni – 2 nesparena e


d) Mn – 5 nesparenih e



Z) Elektronska konfiguracija kloridnog iona
17
Cl

je:
a)
2 2 6 2 5
1s 2s 2p 3s 3p
b)
2 2 6 2 5
1s 2s 2p 3s 3p

Z) Koliki je broj e

u jednoj p – orbitali: a) 8 b) 4 c) 2 d) 6


PERIODNI SUSTAV ELEMENATA (PSE)

Elementi u suvremenom PSE poredani su prema porastu atomskog broja Z (protonski broj).
- 18 grupa – elementi iste grupe slična kemijska svojstva – periodički se ponavljaju
- 7 perioda – elementi iste periode imaju isti broj ljusaka

Periodičnost fizikalnih svojstava:
d – promjer atoma [pm]
i
E – energija ionizacije [
1 −
K J mol ]
a
E – afinitet prema e

[
1 −
K J mol ]

Elektronegativnost je realan broj (jedinica elektronegativnosti jednaka je jedan).
26
Fe s p d
n 4
n 3
n 2
n 1
= ↑↓
= ↑↓ ↑↓↑↓↑↓ ↑↓ ↑ ↑ ↑ ↑
= ↑↓ ↑↓↑↓↑↓
= ↑↓

[ ]
[ ]
2 2 2 6 2 6 6
26
3 2 2 6 2 6 5
26
3 2
Fe 1s 2s 2p 3s 3p 3d Ar
Pazi! Prvo se prazni 4s, a iza toga 3d.
Fe 1s 2s 2p 3s 3p 3d Ar
Stabilnije stanje Fe nego Fe (manji broj e )
+
+
+ + −







2 2 6 2 6 1 10
29
2 2 6 2 6 2 9
Cu 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d stabilnije stanje
1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d nestabilnije stanje



7 Pripreme za razredbene ispite

































































a) Promjer atoma

G
P
PADA
R
A
S
T
E
raste privlačna sila
pada privlačna sila


b) Energija ionizacije – energija koju valja dovesti atomu ili pozitivno nabijenom ionu u
plinovitom stanju za udaljavanje e

. Proces je uvijek endoterman, ∆H > 0.















i
E su veće za atome sa sparenim s-elektronima ili s tri nesparena p-elektrona u valentnoj
ljusci, jer su takve konfiguracije energetski povoljnije (manje E
i
).

c) Elektronski afinitet – definiran je prirastom energije (oslobodi se) u procesu u kojem se
slobodnom atomu ili pozitivnom ionu dovede e

u plinovitom stanju. Proces je
egzoterman ∆H < 0.









Z) Pomoću jednadžbi prikaži nastajanje oksidnog iona
2
O

.

1
2 1
2 1
O(g) e O (g) 141
O (g) e O (g) 844
O(g) 2e O (g) 703
I H K J mol
II H K J mol
H K J mol
− − −
− − − −
− − −

+ → ∆ = −

+

+ → ∆ = +


+ → ∆ = +

Z) Na temelju promjene entalpije zaključi koji atom ima najveći afinitet prema e

.
a)
1
F(g) e F (g) , 333 H K J mol
− − −
+ → ∆ = −

1
Cl(g) e Cl (g) , 348 H K J mol
− − −
+ → ∆ = −
c)
1
Br(g) Br (g) , 324 e H K J mol
− − −
+ → ∆ = −
d)
1
I(g) e I (g) , 2 H K J mol
− − −
+ → ∆ = −

G
P
RASTE
P
A
D
A
He
1s
2
Najve a c E
i
Cs Najmanja E
i
!
!
Mg(g) - e Mg (g)
+
I
E
i
...
Mg (g) - e Mg (g) II
E
i
...
+ 2+
-
-
}
II
E
i
> I
E
i
Be
B
}E
i
(Be) >
E
i
(B)
N
O
}
E
i
(N) > E
i
(O)
s
p
s
p


G
P
RASTE
P
A
D
A
F
Cl

Prema Hessovom zakonu
ukupna entalpija jednaka je
zbroju svih entalpija po
koracima.
b) ⇒ Najveći afinitet jer je oslobođeno
najviše energije (najveća |∆H|)
Klor ima najveći afinitet zbog toga što u odnosu
na fluor ima veći promjer, rjeđi elektronski oblak
i lakše primi e

do okteta!

8 Pripreme za razredbene ispite

































































d) Elektronegativnost – mjera za silu (sposbnost) kojom atom privlači e

od atoma s kojim
se kemijski spaja.

G
P
RASTE
P
A
D
A
F
Cs
4,0 najelektronegativniji element
0,7 najelektropozitivniji element



⇒ metali – imaju malu
i
E ,
a
E i elektronegativnost.
⇒ nemetali – imaju veliku:
i
E ,
a
E i elektronegativnost.
⇒ metali – reducensi – najači reducens litij.
⇒ nemetali – oksidansi – najjači oksidans
2
F .
2 2 2 2 2
F O Cl N Br S > > > > > - šest najelektronegativnijih elemenata – jaki oksidansi.

Z) Kako se mijenja polumjer atoma
a) Na, P, Cl
b) O, F, N

Z) Koji će atom jače privlačiti zajednički elektronski par?
a) Si i O b) C iH c) As i Cl d) Cl i Sn

Z) Svrstaj sljedeće veze od najkraće do najdulje:
Cl – Cu, Br – Br, F – Cl, Cl – O, H - F


VEZE IZMEĐU ATOMA I MOLEKULA

Vrste kemijske veze: kovalentna, ionska, metalna
⇒ Kemijske veze nastaju kao posljedica elektrostatskog privlačenja – elektrostatske su
prirode - privlačenje

Kovalentna veza
nemetal + nemetal → molekule (molekulski kristali).
Kovalentna veza nastaje između nemetala. Oktet se postiže stvaranjem zajedničkih
elektronskih parova. Produkti su molekule (molekulski kristali).

Jednostruka kovalentna veza
Lewisovi simboli

Najčvršća jednostruka kovalentna veza jer je najkraća, 74 pm, a to je u molekuli
2
H .
Cijepanje kemijske veze uvijek je endoterman proces.

Dvostruka kovalentna veza





- rezonantna struktura molekule kisika – bolje prikazuje paramagnetična
svojstva kisika. Molekula kisika je paramagnetična jer ima nesparene e

.
+ i

O O
nepodjeljeni elektronski
parovi
2 elektronska para (podjeljena)

O O

H H + H H, H H, H
2

9 Pripreme za razredbene ispite

































































Paramagnetične tvari – mogu postati magnetične u magnetskom polju.
Dijamagnetične tvari se ne mogu namagnetizirati.
Feromagnetične tvari – trajni magneti – Fe, Co, Ni.

Trostruka kovalentna veza




Valencija atoma se određuje prema broju zajedničkih elektronskih parova.


Z) Prikaži strukture molekula pomoću Lewisovih simbola:
2
Cl ,
2 6
C H ,
2 4
C H ,
2 2
C H ,
2
CO ,
2
CS ,
4
CH ,
2
H O,
3
NH , HCl, NHC,
2 4
N O .












Z) U kojoj molekuli je kovalentna veza najčvršća?

a)
2
H b)
4
CH c) HCl d) NaCl
2
N



USMJERENOST KOVALENTNE VEZE

Kovalentna veza strogo je usmjerena u prostoru. Ostale veze nisu usmjerene.










Valentni kut ovisi o: broju atoma u molekuli, broju podjeljenih i nepodjeljenih elektronskih
parova, veličini centralnog atoma. Nepodjeljeni elektronski parovi se jače odbijaju od
zajedničkih elektronskih parova.
ODSTUPANJE OD PRAVILA OKTETA

2
BeCl molekula! Oktet nema Be.

Oblik – linearan, α = 180°.

2
BeCl je molekula a ne ionski spoj jer je Be dosta elektronegativan i ima relativno veliku
i
E .

N N
zajednicki elektronski parovi
Cl Cl
C C
H H
H H
H H

C C H H
C S S

C H H
H
H


O H
H
N H H
H
Cl H H C N

N N
O
O
O
O


C C
H
H
H
H

e) [ ]
N N
4
CH

C
H
H
H H

Oblik: tetraedar
Valentni kut: 109,5°

3
NH

N
H
H H

Oblik: krnja piramida
Valentni kut: ~ 107,3°
(108
0
)

2
H O

O
H H

Oblik: svinut (V - oblik)
Valentni kut: 104,5°
Cl Be Cl

C O O

10 Pripreme za razredbene ispite















































































ionski spoj > 1,8 (ili 1,9) > kovalentni spoj
Ionski spojevi imaju razliku u elektronegativnosti veću od 1.8.




















Fosfor ima d – orbitale, zato može stvoriti više od 4 zajednička el. para.








Sumpor kao i fosfor može storiti više od 4 zajednička el. para jer ima d – orbitale.

Samo elementi koji imaju d – orbitale mogu stvoriti više od 4 zajednička el. para.


2
NO ⇒ - odstupanje od okteta

Polarnost molekula – nastaje kao posljedica razlike u elektronegativnosti atoma koji se
međusobno spajaju i strukture (oblika) molekule. Mjera polarnosti molekule je njen dipolni
moment µ koji se definira izrazom µ = q l gdje je l razmak između dva točkasta električna
naboja +q i –q. Jedinica za dipolni moment je C m. Kod nepolarnih molekula je dipolni
moment jednak nuli jer je razmak između naboja jednak nuli tj. težište pozitivnog i

3
BCl

B
Cl Cl
Cl
= 120°


3
AlCl

Al
Cl Cl
Cl
= 120°

Planarna molekula – svi atomi leže u istoj ravnini – nije
polarna.
Oblik - trokut

3
1.4
1.6 3.0
AlCl molekula! −
¸¸¸¸¸


3
AlF ionski spoj razlika u elektronegativnosti 2.4
1.6 4.0 odnosno veća od 1.8
2.4
− −
¸¸_¸¸

2
SnCl
Sn
Cl Cl
α = 120°
Sn
Cl Cl
α = 120°

2
SnCl - plin – molekula
oblik molekule - V
5
PCl

P
Cl
Cl
Cl
Cl
Cl

⇒ Pet el. parova oko centrlnog atoma razmješta se u prostoru tako da
čine trigonsku bipiramidu.
1
2
120
90
α
α
= °
= °

Oblik – trigonska piramida
4
SF - oblik trigonske bipiramide – pamti!

3
PCl
P
Cl Cl
Cl

1 2
90 α α = = °
Oblik – oktaedar
⇒ Šest el. parova oko centralnog atoma (c.a.) tvori oktaedar.

6
SF
S
F
F
F
F
F
F
1
α
2
α
Krnja piramida (kao
3
NH )
107 α = °
N
O
O
11 Pripreme za razredbene ispite

































































negativnog naboja se nalazi u istoj točki. Naprimjer, molekula vodika H
2
(
H H
) je nepolarna
jer je građena od atoma jednake elektronegativnosti (el. par je točno na sredini između
protona!). Navedimo još nekoliko primjera nepolarnih molekula:

O O
nepolarna
O C O nepolarna jer je simetricna!




















U drugu ruku molekula HCl (crtež) je polarna! Očito, ona je građena od atoma
različite elektronegativnosti. Zajednički elektronski par pomaknut je
(bliže) prema elektronegativnijem atomu - nije na sredini!

DIPOLNI MOMENT: µ > 0 – veći od nule kod dipola














⇒ Nepolarne su sve molekule građene od atoma iste elektronegativnosti ili ako su simetrične
2 2 2 2 2 2 2 6 2 4 2 2 2 2
H , O , N , Cl , Br , I , C H , C H , C H , CO , CS .
Dipoli su sve molekule građene od atoma različite elektronegativnosti:
2 3
H O HF NH > > -
(najpolarnija voda), svi alkoholi su dipoli zbog -OH skupine.

VODIKOVA VEZA (most)
Vodikova veza je veza koja nastaje između atoma vodika i jednog jako elektronegativnog
atoma druge molekule (F, O, N, Cl).
Vodikova veza je elektrostatske prirode (slaba privlačna sila).
Molekule koje imaju vodikovu vezu imaju POVIŠENO VRELIŠTE. Vodikove veze mogu
povezivati (asocirati) iste ili različite molekule.
S C S nepolarna - simetricna (linearna).
nepolarna - simetricna
C
H
H
H
H
H C C H
H
C C
H
H H
nepolarna - simetricna
nepolarna - simetricna













Svi ugljikovodici su
nepolarni spojevi!

2 4
N H

nepolarna - simetricna N N
H H
H H
hidrazin
H Cl
δ
+
δ

O
O
O
+
ozon je dipol
O
H H
δ
+


δ
+
DIPOL (najpolarnije otapalo)

N
H H
H
δ
+
δ
+
δ
+
DIPOL

-

H
3 2
CH CH O − −
3
CH O −
δ
+
δ

H
δ
+
δ

dipol











dipol
svi alkoholi
su dipoli
12 Pripreme za razredbene ispite

































































Z) Vodikovim vezama prikaži asocijaciju: a) 2 molekule vode b) 2 molekule amonijaka
c) molekule vode i etanola i označi vodikove veze.

a) b)






a) i b) – vodikove veze između molekula
c)






⇒ U ledu su sve molekule povezane vodikovim vezama. Pri zagrijavanju treba savladati
vodikove veze. Zbog vodikovih veza voda ima visoko vrelište i javlja se ANOMALIJA
VODE. Također s POVEĆANJEM TLAKA SNIZUJE SE TALIŠTE JER PUCAJU
vodikove veze.


KOVALENTNI I VAN DER WAALSOV POLUMJER












Van der Waalsov polumjer je često znatno dulji od kovalentnog polumjera,

Privlačne sile između molekula su međumolekulske ili van der Waalsove.
ZA POLARNE MOLEKULE, TRAJNE DIPOLE (
2
H O,
3
NH , alkohol) govorimo o van der
Waalsovim silama. Londonove sile su van der Waalsove sile koje se javljaju između
trenutačnih i induciranih dipola tj. između molekula koje su nepolarne, npr
2 2 2 2
F , CL , Br , I ,
2 2 2
H , CO , O itd.

Van der Waalsove i Londonove sile su elektrostatske prirode.
⇒ Poredak jakosti:
kovalentna veza > vodikova veza > van der Waalsova sila
jakost vodikove veze je svega 5 – 10% kovalentne veze








O
H H
δ
+
δ
+ O
H
H
duljina v. v.
N
H H
H
δ
+
δ
+
δ
+
N H
H
H
duljina v.v.

H
3 2
CH CH O − −
δ
+
δ

O
H
H
duljina v.v.
kovalentni
polumjer
van der Waalsov polumjer
A
A
kovalentni
promjer
van der
Waalsov
promjer
Kovalentna veza je jača što je duljina
manja, a energija veze veća
13 Pripreme za razredbene ispite



















































































⇒ Privlačne sile određuju agregatno stanje tvari, a isto tako i brzinu kemijske reakcije,
vrelište i talište tvari. Sve privlačne sile između čestica su ELEKTROSTATSKE
PRIRODE.

































Razmisli i odgovori:
Z-1) Dva nesparena e

u d – podljusci ima atom s atomskim brojem:
a) 29 b) 12 c) 21 d) 28 e) 14

100
0
-100
-200
t C /°
2 3 4 5 perioda
HF
HI
HCl
HBr
3
NH
2
H O
4
CH 4
SiH
3
PH
2
H S
3
AsH
2
H Se
4
GeH
2
H Te
3
SbH
4
SnH
-33
19.5

Vrelište raznih spojeva vodika (na apscisi je
perioda ili M
r
)
Više vrijednosti vrelišta fluorovodika, vode i
amonijaka od ostalih hidrida iste grupe
upućuju na to da između njihovih molekula
djeluju vodikove veze. Kad ne bi bilo
vodikovih veza, voda bi, na primjer, pri
standardnim uvjetima bila plin (vidi crtkanu
liniju), pa oceani, rijeke i jezera ne bi
postojali, a kiša ne bi padala.

-273
-240
-200
-160
-120
-80
-40
0
40
80
120
160
200
1 2 3 4 5 perioda
ili M
t C /°
r

Grafički prikaz ovisnosti vrelišta
plemenitih plinova i halogenih elemenata o
relativnoj atomskoj odnosno molekulskoj
masi.
Vrelišta halogenih elemenanta i plemenitih plinova
Element
tv/°C
2
2
2
2
F (g)
Cl (g)
Br (g)
I (g)
-187,0
-34,6
58,78
183,0
Element
tv/°C
He(g)
Ne(g)
A(g)
Kr(g)
Xe(g)
-268,9
-246,0
-185,2
152,3
108,1
Jakost privlačne sile između čestica
+
-
ion - ion
+
-
+
ion - dipol
dipol - dipol
vodikova veza
dipol - inducirani dipol
inducirani
dipol
- inducirani
dipol
+
- -
+
+
-
+
-
+
- -
+
2 2
CO i CO
2 2
H O i CO
3 2 2 3
CH OH i H O, H O, NH
[ ]
2 2 6
Na , H O, Na (aq) ili Na(H O)
+
+ +
Na , Cl
+ -
O = C = O
14 Pripreme za razredbene ispite

































































Z-2) Izoelektronske čestice s K
+
su: He, Cl

,
2
Mg
+
,
3
Al
+
,
2
O

, S

Z-3) Elementi prve skupine PSE:
a) grade amfoterne spojeve
b) njihovi atomi imaju relativno malu
i
E
c) njihovi atomi imaju relativno veliku
i
E
d) njihovi atomi imaju veliki afinitet prema
i
E

Z-4) Najvišu prvu
i
E ima:
a)
1
1s b)
2
1s c)
2 1
1s 2s d)
2 2 1
1s 2s 2p

Z-5) Pravilo okreta za centralni (središnji) atom nije zadovoljen u:
a)
3
NH b)
2
CO c)
3
BF d)
2
H S d)
3
CH OH − e)
2
SiO

Z-6) Koji od navedenih iona ima najmanji radijus?
a)
3
Al
+
, b)
2
Mg
+
, c) Na
+


Z-7) Koja molekula nema dipolno svojstvo:
2
H O,
2
CO ,
2
SO ,
3
CH OH

Z-8) Isključivo nepolarne molekule pokazuje niz:
a)
2 2
HCl, H , CO b)
2 2
CO , NO, BeF c)
2 2 4
CO , N , CCl d)
4 2
CCl , BeF , HCl

Z-9) Poredaj sljedeće spojeve po jakosti vodikove veze:
3 3 3
SbH , PH , AsH

Z-10) Najveće vrelište ima: a) HI b)
2
H O c) HBr d) HF e) HCl

Z-11) U kojoj od navedenih molekula nema dvostruke kovalentne veze?
a)
2
SO b)
2
CO c)
2 4
C H d)
3
CHCl e)
2 2 2
C H Cl

Z-12) Linearna molekula nije:
a)
2
CO b)
2
BeF c)
2 2
C H d)
2
H S

Z-13) Vodikova veza:
a) je kovalentna veza između vodika i halogenih elemenata
b) spaja molekule metala
c) spaja molekule metanola
d) je kovalentna veza u molekuli vodika.

Z-14) Vodikova veza može nastati između molekula
a)
4
CH i
4
CH b)
2
H i
2
H c)
2
H O i
3
NH d)
2
H O i
3
CH OH

Z-15) U kojem je od navedenih parova najmanja razlika u veličini radijusa:
a) Li i Cl
+ −
b) Li i Br
+ −
c) Li i Br d) Li i Cl

Z-16) Usporedi vrelište:
a) halogenih elemenata
b) plemenitih plinovi
c) hidrida (spojevi s vodikom) 14, 15, 16 i 17 grupe PSE. (svaku grupu posebno a ne
međusobno). Napiši formule navedenih hidrida i imenuj ih.

Z-17) Prikaži strukturu: fosfina
3
PH , arsina
3
AsH , stibina
3
SbH , bizmutina
3
BiH i
amonijaka
3
NH .
15 Pripreme za razredbene ispite

































































Z-18) Prikaži strukturu: metana
4
CH , silana
4
SiH , germana
4
GeH , stanana
4
SnH , i plumban

4
PbH .

Z-19) Prikaži asocijaciju 5 molekula HF.





Z-20) Poredaj ione F

, Br

, Cl

, I

prema porastu njihovih redukcijskih svojstava.
[ F

< Cl

<Br

< I

]

Z-21) Točna tvrdnja je
a) kisik je elektronegativniji od sumpora
b)
2
SO je ionski spoj
c) molekule
2
CO su polarne
d) ugljik je elektronegativniji od klora
e) u kemijskoj reakciji gustoća el. oblaka ostaje nepromjenjena

Z-22) Koji od navedenih spojeva je nemoguć:
2
OF ,
6
SF ,
2
FO ,
6
S F , SCl
2
, SCl
6
?

Z-23) U kojem paru čestice imaju najsličnija kemijska svojstva:
a) K i Na
+ +
b) Na i Mg c)
16 17
O i O

Z-24) Koji od nizova pokazuje jačanje oksidativnih sposobnosti halogenih elemenata:
a) F > Cl > Br > I b) I > Br > Cl > F c) F > Br > Cl > I d) I > Cl > Br > F

Z-25) Koja od sljedećih vrsta sadrži 27 p
+
i 24e

: a) Al b)
3
Co

c)
3
Cr
+
d)
3
Co
+


Z-26) Skup elemenata koji su najskloniji stvaranju kationa s jediničnim nabojem su:
a) alkalozemni (zemnoalkalijski) metali
b) elementi d – bloka
c) alkalijski metali
d) halogeni

Z-27) Ako u pojedinoj grupi PSE raste atomski broj tada
a) raste atomski radijus
b) raste
i
E
c) raste elektronegativnost
d) smanjuje se ionski radijus

Z-28) Vodikova veza postoji među molekulama: a) etanola b) benzena c) etil-acetata
e) n-pentanona

Z-29) Četiri atoma klora piše se ovako:
a)
2
4Cl b) 4Cl c)
4
Cl

d)
2
2Cl

Z-30) Građu trostrane piramide ima: a)
2
BeCl b)
3
BF c)
3
H O
+
d)
2
H O
- točan odgovor je c.
H
F
H
F
H
F
H
F
H
F
140°
3
H O
+


H
O
H H
+

16 Pripreme za razredbene ispite


































































H 0, 037
H 0, 0208
H

+
Li 0,152
Li 0, 068
+
Na 0,186
Na 0, 097
+
K 0, 227
K 0,133
+
Rb 0, 248
Rb 0,147
+
Cs 0, 265
Cs 0,167
+
Fr
Fr 0,180
+
2
Be 0,111
Be 0, 035
+
2
Mg 0,160
Mg 0, 066
+
2
Ca 0,197
Ca 0, 099
+
2
Sr 0, 215
Sr 0,112
+
2
Ba 0, 217
Ba 0,134
+
2
Ra
Ra 0,134
+
B 0, 080
3
Al 0,143
Al 0,051
+
3
Ga 0,122
Ga 0, 062
+
3
In 0,163
In 0, 081
+
3
Tl 0,170
Tl 0,147
Tl 0,095
+
+
4
C 0,077
C 0,260

Si 0,118
Ge 0,123
2
Sn 0,141
Sn 0, 093
+
2
Pb 0,175
Pb 0,120
+ 3
Bi 0,155
Bi 0, 096
+
3
Sb 0,145
Sb 0,076
+
As 0,125
3
P 0,110
P 0, 212

3
N 0, 074
N 0,171
+ 2
O 0, 074
O 0,140

2
S 0,103
S 0,184

2
Se 0,116
Se 0,191

2
Te 0,143
Te 0, 218

Po 0,118
F 0, 071
F 0,136

Cl 0, 099
Cl 0,181

Br 0,114
Br 0,196

I 0,133
I 0, 220

He 0, 050
Ne 0, 065
Ar 0,095
Kr 0,110
Xe 0,130
Rn 0,145
3
Sc 0,161
Sc 0,081
+
3
Y 0,178
Y 0,092
+
3
La 0,187
La 0,114
+
3
Ac 0,188
Ac 0,118
+
2
Ti 0,145
Ti 0,080
+
Zr 0,159
Hf 0,156
2
3
V 0,131
V 0,088
V 0, 074
+
+
Nb 0,143
Ta 0,143
2
3
Cr 0,125
Cr 0, 083
Cr 0,063
+
+
2
3
Mn 0,137
Mn 0,080
Mn 0, 066
+
+
2
3
Fe 0,124
Fe 0,074
Fe 0, 064
+
+
2
3
Co 0,125
Co 0, 072
Co 0, 063
+
+ 2
Zn 0,133
Zn 0, 074
+ 2
Cu 0,128
Cu 0, 096
Cu 0,072
+
+ 2
Ni 0,125
Ni 0, 069
+
Mo 0,136
Tc 0,135
Ru 0,133
3
Rh 0,135
Rh 0, 068
+
W 0,137 Re 0,137 Os 0,137 Ir 0,136
2
Hg 0,150
Hg 0,110
+ 3
Au 0,144
Au 0,137
Au 0,085
+
+ 2
Pt 0,139
Pt 0, 080
+
2
Pd 0,138
Pd 0, 080
+
Ag 0,145
Ag 0,126
+ 2
Cd 0,149
Cd 0, 097
+
d - prijelazni elementi
f - unutrašnji prijelazni elementi
1
2 13 14 15 16 17
18
3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

17 Pripreme za razredbene ispite

































































IONSKA VEZA

Metal + nemetal → ionski spoj (ionski kristal)
formulska jedinka

metal otpušta elektrone – reducens (najjači Li)
nemetal prima elektrone – oksidans (najjači
2
F )

Nastajanje ionske veze uvijek egzoterman proces.







K , Cl i Ar
+ −
su IZOELEKTRONSKE čestice – isti broj elektrona.
KATION UVIJEK MANJI od NEUTRALNOG ATOMA.
ANION UVIJEK VEĆI od NEUTRALNOG ATOMA.

Z) Usporedi veličinu (promjer) K , Cl , Ar
+ −
.
Ar < K
+
<Cl

- sve čestice imaju tri ljuske
⇒ Ako je broj ljusaka isti najmanji je neutralni atom, zatim kation a najveći je anion (vidi
tablicu str. 16.).

Z) U kojem spoju se nalazi: a) samo ionska b) ionska i kovalentna c) samo kovalentna veza?

2 2 3 2 3 4 2 3 2
BeCl , Li O, NaCl, AlCl , K CO , NH Cl, CO , CH COONa, CaCl , KCl,

3 4
CH COONH .
a)
2 2
NaCl, CaCl , KCl, Li O
b)
4 3 3 4
NH Cl, CH COONa, CH COONH
c)
2 2 3
CO , BeCl , AlCl



P) Između kojih skupina najlakše dolazi do stvaranja kemijske veze? [alkalijskih i halogenih
elemenata]

Z) Napiši elektronsku konfiguraciju
2 3
Cu , Mn , Mn
+ + +
.

Z) Ionskom vezom povezani su svi atomi u spojevima
a) natrijev oksid
b) natrijev hidroksid
c) olovni (IV) klorid
d) silicijev tetrajodid
e) olovni (II) klorid
f) germanijev (IV) klorid

⇒ Za razliku od kovalentne veze pri kojoj je gustoća elektronskog oblaka između vezanih
atoma velika, u ionskoj vezi gustoća elektronskog oblaka između nastalih iona je mala.

Cl K + K ®
+
+ Cl [ ]
nabojni broj iona
= valencija
[ ]
Ar
[ ]
Ar
kation anion
-e
N
H
H
H
H
⎡ ⎤
⎢ ⎥
⎢ ⎥
⎢ ⎥
⎢ ⎥
⎣ ⎦
+
Cl
18 Pripreme za razredbene ispite































završetak
taljenja
pocetak
taljenja
t/°C
t s /
t/°C
t s /
Dijagram taljenja amfoterne
tvari (staklo)
talište
t = konst




























METALNA VEZA

Veza između metala je metalna veza.
Vezivanjem atoma metala atomi se ioniziraju te nastaju pozitivni ioni i delokalizirani elektroni
koji čine elektronski oblak. Delokalizirani elektroni provode električnu struju i toplinu.
Elektroni i ioni se privlače i tako se drži kristal zajedno.
Ionizacijom nastaju elektroni koji zauzimaju valentnu vrpcu, a vodljiva je vrpca prazna. Kod
metala su te dvije vrpce blizu, gotovo da se dodiruju, zato metali uvijek provode struju bez
obzira na agregatno stanje. Metali su vodiči prvog reda.

















Energetska barijera ∆E kod izolatora je velika pa elektron nemože proći iz valentne u vodljivu
vrpcu. Kod poluvodiča ∆E nije velika pa elektron može proći iz valentne u vodljivu vrpcu.

Poluvodiči n – tipa nastaju tako da se Si (silicij) donira sa elementima 15 grupe PSE. Struju
prenose elektroni (n = negativan).

Poluvodiči p tipa nastaju tako da se Si donira sa elementiam 13 grupe PSE. Struju prenose
pozitivne šupljine (p = pozitivan).


KRISTALI

Kristal je pravilno geometrijsko tijelo, pravilne unutarnje građe, omeđeno ravnim međusobno
okomito i koso položenim plohama.
Kristalna struktura može se odrediti pomoću dijagrama taljenja koji izgleda ovako:









t = konst jer se sva toplina troši na razaranje kristalne rešetke.
Amfoterne tvari = tvari koje nemaju pravilnu unutarnju građu.

VODLJIVA
VRPCA
VALENTNA
VRPCA
METALI
VODLJIVA
VRPCA
VALENTNA
VRPCA
VODLJIVA
VRPCA
VALENTNA
VRPCA
POLUVODICI
[Si, Ge]
E ∆
E ∆
IZOLATORI
- dijamant
- staklo
- guma
- plastika
= energetska
barijera
završetak
taljenja
pocetak
taljenja
t/°C
t s /
t/°C
t s /
Dijagram taljenja amfoterne
tvari (staklo)
talište
t = konst

19 Pripreme za razredbene ispite

































































Čistoća tvari također se može pratiti pomoću dijagrama taljenja













Krivulja taljenja: A – čista tvar
B – onečišćena tvar i smjesa

KRISTALNI SUSTAVI: kubični, tetragonski trigonski heksagonski, rompski, monoklinski,
triklinski.
ELEMENTI SIMETRIJE: ravnina simetrije, os simetrije , centar simetrije.
KRISTALOGRAFSKE OSI: a, b, c. Svi kristalni sustavi imaju 3 osi, a heksagonski 4 - a, b, c,
d.
ELEMENTARNA ĆELIJA KRISTALNE REŠETKE – najmanji dio s kojim se slaganjem u tri
smjera u prostoru može izgraditi čitav kristal.

Kubični sustav ima 3 tipa elementarnih ćelija:
a) jednostavna:
1
N(A) 8 1
8
= = atom
b) volumno centrirana (prostorno):
1
N(A) 8 1 2
8
= + = atoma
c) plošno centrirana: N(A):
1 1
N(A) 8 6 4
8 2
= + = atoma
Heksagonski sustav ima:
1 1
N(A) 12 2 3 6
6 2
= + + = atoma


VRSTE KRISTALA I NJIHOVA FIZIKALNA SVOJSTVA

Fizikalna svojstva ovise o načinu slaganja atoma, molekula ili iona u kristalu.
Međutim svojstva tvari ne ovise samo o vrsti elementarne ćelije već ovise i o prirodi kemijske
veze kao i o silama koje se javljaju unutar kristala. Kristali se dijele na: ionske, molekulske,
atomske te kristale metala.


IONSKI KRISTALI

- građevni elementi – ioni koji kristaliziraju u gustim slagalinama.
Primjer: NaCl – plošno centrirana elementarna ćelija. Svaki Na
+
okružen sa 6Cl

i obrnuto.
Koordinacijski broj (K. B.) NaCl je 6.
CsCl – koordinacijski broj je 8. Volumno centrirana ćelija (veći atom Cs – veći koordinacijski
broj).
SVOJSTVA IONSKIH KRISTALA
- kalavost – pri udaru se lome u smjeru određene ravne plohe
- vodljivost – ne provode struju u čvrstom stanju, kao taline i vodene otopine su elektroliti
(vodiči drugog reda)
- čvrstoća, tvrdoća, talište – vrlo visoke zbog jakih privlačnih sila


t C /°
t = konst.
A
B
kraj
taljenja
pocetak
taljenja
t s /
20 Pripreme za razredbene ispite

































































Privlačna sila između iona ovisi o: veličini naboja iona (upravno proporcionalno) i razmaku
između iona (obrnuto proporcionalno). Sila se određuje prema Coulombovom zakonu [Kulon].

2
( )( ) + −
=
Q Q
F k
r




Z) Usporedi talište: a) NaCl i KCl b) MgO i BaO
a)
1 1 1 1
(Na Cl) ( K Cl)
3g 2g 3g 2g
t t
t t
+ − + −
> Talište NaCl je veće jer je umnožak naboja iona isti a razmak
između iona u NaCl manji.
b)
2 2 2 2
( MgO) ( BaO )
t t
t t
+ − + −
> Talište veće u MgO isto kao i kod primjera a).

Z) Usporedi talište: a)
2 2
CaCl i MgCl b) NaF i MgO c)
2 3
Al O i MgO d)
2 2
BeCl iCaCl .

Z) Ioni okruženi molekulama vode zovu se ……………… ioni, a proces ………………. .
Ako otapalo nije voda proces se naziva ………………, a takvi ioni zovu se ………………
Nadopuni.


ATOMSKI KRISTALI

- gradivi elementi – atomi
- dijamant, grafit, (fuleren
60
C alotropska modifikacija). Alotropija – pojava da se ista tvar
javlja u više strukturnih oblika.
Veze između atoma – KOVALENTNA

Dijamant – svojstva:
- tvrd – najtvrđi mineral
- proziran
- krt
- ne provodi el. struju – nema slobodnih elektrona
- provodi toplinu (najbolji vodič topline)
Oblik tetraedar - visoko talište i vrelište.

Grafit – svojstva:
- mekan
- metalnog sjaja
- vodič topline i električne struje (ima slobodne elektrone)
- visoko talište
- sublimira t > 3600°C
Oblik – stvara šesterokute – slojevi povezani slabim van der Waalsovim silama





Slojevi grafita povezani su slabim van der Waalsovim silama, zato se vrlo lako troši pri pisanju
grafitnom olovkom.

Fuleren – vrlo sličan dijamantu, vrlo tvrd
Postaje supravodljiv (vodič bez otpora) ako mu se doda malo K, Rb ili Cs.
Z) Elementarna ćelija dijamanta sadrži koliko atoma: a) 4, b) 6, c) 8
Rješenje: N(C) = 8 (1/8) + 6 (1/2) + 4 = 8.
F – privlačna sila
k – konstanta
±Q - naboj iona
r – razmak između iona
C
e

C
C C
e

C C
C
C
C
e

e

e

e

e

=120°C
α
21 Pripreme za razredbene ispite

































































Z) Entalpija stvaranja dijamanata je 2 kJ mol, a entalpija stvaranja grafita je 0
1
kJ mol

. Koji
od dvije alotropske modifikacije je stabilniji? Odgovor: Stabilnija alotropska modifikacija je
grafit jer ima manji sadržaj energije.

Z) Usporedi entropiju (mjeru za nered) dijamanta i grafita.
Entropija grafita je veća jer ima delokalizirane elektrone.

Čađa – amforni oblik ugljika – nema pravilnu unutarnju građu.


MOLEKULSKI KRISTALI

Molekulski kristali su:
- molekule:
2 2 2 2 8 4 2
Cl , H , HCl , H O, S , P , I (s) - sublimira, CO
2
(s) suhi led + plemeniti
plinovi (He, Ne, Ar, Kr, Xe).

Svojstva – mekani, netopljivi ili slabo topljivi u vodi, a slabo topljivi u organskim otapalima,
ne provode el. struju – nemaju slobodnih iona i elektrona. Nisko talište i vrelište zbog slabih
privlačnih sila između molekula zbog čega neke tvari npr.
2
I ,
8
S , CO
2
(s) - sublimiraju.

Privlačna sila ovisi o:
1) veličini i masi molekule – proporcionalno
2) udaljenosti između čestica – obrnuto proporcionalno, tj. van der Waalsova sila je jača što
su čestice bliže.
3) polarnosti molekule odnosno o mogućnosti deformacije elektronskog oblaka kod
induciranih dipola.

⇒ Važno kod određivanja tališta molekulskih kristala uzeti u obzir točke 1, 2 i 3.

Z) Usporedi t
v
(temperatura vrelišta) dušika
2
N i ugljičnog monoksida CO.

2
28 28
(N ) (CO)
r r
v v
M M
t t
= =
<
1.
2
(N ) (CO) =
r r
M M
2. veličina – gotovo da nema razlike (vrlo mala)
3. polarnost:
2
N - nepolarna, CO
δ δ + −
dipol
Zaključak: veća t
v
je kod CO.

Z) Svrstaj po porastu vrelišta:
a) Ar, He, Ne, Xe,
b)
2 2 2 2
I , Cl , Br , F
a) b)



Na str. 3 vidi grafove: ovisnost vrelišta o
r
M - molekulski kristali.

Z) Pomoću jednadžbe prikaži sublimaciju: a)
2
I b)
2
CO

0
2 2
78 C
2 2
2
a) I (s) I (g)
moguć reverzibilan proces!
b) CO (s) CO (g)
CO (g) kristalizira u plošno centriranoj ćeliji kao NaCl

→ ⎫


⎯⎯⎯→




Između molekula
2
I , kao i molekula
2
CO - koje su inducirani dipoli djeluju slabe
Londonove sile, koje se ubrajaju u van der Waalsove sile.
Z) Koje čestice nastaju sublimacijom
2
I , a koje sublimacijom
4
NH Cl ?
He, Ne, Ar, Xe
raste
v
t
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯→


¸¸
2 2 2 2
raste
F , Cl , Br , I
g
l s
v
t
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯→
¸¸_¸¸
22 Pripreme za razredbene ispite

































































KRISTALI METALA

- građevni elementi su njihovi atomi odnosno ioni i izdvojeni elektroni.
Sila što drži kristalnu rešetku privlačenje je iona i delokaliziranih elektrona.
Kristaliziraju:
- heksagonski sustav: Be, Mg, Zn
- kubični sustav – ćelije: jednostavna, plošno centrirana i volumno (prostorno) centrirana
Plošno centrirane kristaliziraju: Ca, Ni, Pt, Cu, Ag, Au.
Volumno centrirane kristaliziraju – alkalijski metali.

Udaljenost između središta najbližih iona:
a) Plošno centrirana kocka:
2
, duljina brida
2
a
d a = =
b) Volumno centrirana kocka:
3
2
a
d =

Z) Kristalna struktura Li je volumno centrirana kocka. Duljina brida je 351 pm. Izračunaj
udaljenost između središta najbližih atoma.

3 351 3
303.62
2 2
a
d pm = = =

Z) Srebro klistalizira u plošno centriranoj kocki. Duljina brida je 409 pm. Izračuanj udaljenost
između najbližih atoma.

Z) Alotropske modifikacije
a) su posljedica određene kristalne strukture
b) proizlaze iz svojstva kemijskih elemenata
c) ovise o izotropnom sastavu elementarnih tvari

Svojstva metalnih kristala: metalnog su sjaja, netopljivi u otapalima, topljivi samo u tekućim
metalima, metalna veza, pretežno visoko talište i vrelište, dobri vodiči struje i topline, mogu se
kovati, legirati.

Z) Najteži metal je: a) željezo b) olovo c) osmij (Os)

Z) Tvrđi metal je a) natrij b) magnezij
Magnezij je tvrđi jer u kemijskoj vezi sudjeluju 2 valentna elektrona.


POLIMORFIJA

Polimorfija je pojava (vrsta alotropije) u kojoj se ista tvar pojavljuje u više kristalnih oblika pri
promjeni vanjskog p i t. Fizikalna svojstva – različita.
Polimorfija se odnosi na SPOJEVE.
Alotropija se odnosi na ELEMENTARNE TVARI.
Polimorfija se može očitovati:
1) Kristalnoj strukturi – npr.
3
CaCO - kalcit (čist i proziran, zove se dvolomac) – trigonski s.
- aragonit – rompski sustav
2) Polimorfija se može temeljiti i na promjeni kemijske veze. Npr.

13
Sn Sn
metalna siva modifikacija - kovalentna veza
modifikacija
t C = °
⎯⎯⎯⎯→

Na niskim t taj prijelaz je brži, ta se pojava zove KOSITRENA KUGA.
3) Polimorfija se može očitovati kroz promjenu boje.

23 Pripreme za razredbene ispite


































































0
127 C
2 2
HgI HgI
crven žut
(tetragonski) (rompski)
⎯⎯⎯→
←⎯⎯⎯


2
SiO - molekula, kovalentna veza javlja se u prirodi u 3 polimorfna oblika, čija stabilnost ovisi
o tlaku i temperaturi i koji prelaze lako jedan u drugi.
Kremen, kvarc z tridimit z kristobalit

Z) Razvrstaj sljedeće kristale na: a) ionske b) atomske c) metalne d) molekulske

2
CO (s) , Na,
2
SiO , dijamant, He,
2
H , NaCl,
3
KNO ,
3
AlH ,
8
S , HCl(g), Hg, Mg, CaO,

2
BeCl ,
2
BeH ,
3
AlCl .

P) Metamorfna stijena je: a) granit b) dolomit (
3 3
MgCO CaCO × ) c) lapor d) mramor
e) sadra
Metamorfna stijena je mramor. Granit je eruptivna stijena.

Z) Navedi agregatno stanje halogenih elemenata kod sobne temperature.

Z) Ako se pomješaju led i NaCl dolazi do sniženja temperature. Toplina se troši na:
a) disocijaciju vode b) hidrolizu soli c) oksidaciju kloridnih iona d) stvaranje kloridne
kiseline e) rušenje kristalne rešetke leda
Točno je e).

Z) U zatvorenom spremniku se nalazi smjesa leda i vode. Dodatkom male količine topline u taj
spremnik i dalje ostaje smjesa vode i leda.
a) temperatura sustava će narasti b) tlak pare će pasti c) tlak pare će narasti d) tlak
pare ostaje konstantan.
Točno je c).

Z) U kakvom su odnosu polumjeri atoma joda (I) i jodidnog atoma ( I

):
a) r (I) < r ( I

) b) r (I) = r ( I

) c) r (I) > r ( I

)

Z) Zaokruži dvije točne tvrdnje:
a) Cl e Cl
− −
+ → b) Na e Na
− +
− → , ∆H < 0 c) za endotermne procese ∆H > 0
d)
2 2
H O(l) H O(g) → , ∆H < 0

Z) Izmjerena je temperatura vrelišta vode t
v
= 80°C. Vrelište je izmjereno u:
a) Splitu b) Mount Everestu c) depresija Quatara d) Zagrebu


OSNOVE KEMIJSKOG RAČUNA

1. Izračunaj masu atoma: a) zlata i b) 5 atoma sumpora!
a) b)






2. Izračunaj maseni udio kisika u
4 2
FeSO 7H O ⋅ - zelena galica.

4 2
4 2
(O) 11 (O)
(O, FeSO 7H O)
(FeSO 7H O) (Fe) (S) 11 (O) 14 (H)
r r
r r r r r
M A
w
M A A A A
⋅ = = =
⋅ + + +

27
27
(Au) 197 1, 6605 10
(Au) 327,12 10
ili (Au) 197
a r u
a
a
a u
m A m
m kg
m kg
m m


= ⋅
= ⋅ ⋅
= ⋅
= ⋅


27
27
5 (S) 5 (S)
5 32 1, 6605 10
265, 68 10
160
a r u
u
m A m
kg
kg
m


= ⋅ ⋅
= ⋅ ⋅ ⋅
= ⋅
= ⋅

24 Pripreme za razredbene ispite


































































11,16 176
0, 6334 63, 34%
55, 85 32 11 16 14 1 277, 85
= = = =
+ + ⋅ ⋅ ⋅


3. Izračuanj maseni udio vode u
2 4 2
Na SO 10H O ⋅ (glauberova sol).

2
2 2 4 2
2 4 2
10 (H O) 10,18 180
(H O, Na SO 10H O)
(Na SO 10H O) 2 23 32 14 16 20 1 322
0.5590 55.90%
r
r
M
w
M
⋅ = = =
⋅ ⋅ + + ⋅ + ⋅
= =



Z) Izračunaj maseni udio svih atoma u: a)
2 3 2
Na SO 10H O ⋅ b)
4 2
CaSO 2H O ⋅ . Navedi
nazive svih soli.

4. Izračunaj masu molekule: a)
3
SO b)
2
Cl
a) b)







5. Izračunaj brojnost molekula
2
CO u 200 g uzorka.
(Molarna masa M za molekule ili formulske jedinke jednaka je
1
r
M M g mol

= )

2
2
3
23 1 20 2
2 2
1
2
(CO ) 200
(CO ) ?
(CO ) 200 10
(CO ) (CO ) 6, 022 10 4,55 10
(CO )
44
m g
N
m g
N n L L mol
M
g mol



=
=

= ⋅ = ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅


6. Izračunaj brojnost aluminija u uzorku mase 250 g aluminija!
(Za atome je molarna masa jednaka
1
r
M A g mol

= )

3
23 1 23
1
(Al) 250
(Al) 250 10
(Al) (Al) 6, 022 10 55, 76 10
(Al)
27
m g
m g
N n L L mol
M
g mol



=

= ⋅ = ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅

7. Za uzorak sumpornog (VI) oksida mase 100 g izračunaj:
a) množinu
b) volumen pri s. u. [standardni uvjeti su: t = 0°C, p = 101325 Pa]
c) brojnost molekula
3
SO
d) množinu kisika
e) brojnost atoma kisika
f) brojnost molekula kisika


3
(SO ) 100 m g = a)
a)
3
(SO ) ? n =
b)
0
3
(SO ) ? V = b)
c)
3
(SO ) ? N =
d) (O) ? n = c)
e) (O) ? N =
f) d)

[ ]
3
27
27
(SO )
(S) 3 (O)
(32 48) 1, 6605 10
132, 84 10
ili 80
f r u
r r u
u
m M m
A A m
kg
kg
m


= ⋅
= + ⋅
= + ⋅ ⋅
= ⋅
= ⋅

2 2
27
27
(Cl ) (Cl )
5 32 1, 6605 10
265, 68 10
ili 160
f r u
u
m M m
kg
kg
m


= ⋅
= ⋅ ⋅ ⋅
= ⋅
= ⋅

3
3
1
3
(SO ) 100
(SO ) 1, 25
(SO )
80
m g
n mol
M
g mol

= = =
0 0 3 1 3
3
(SO ) 1, 25 22, 4 28
m
V n V mol dm mol dm

= ⋅ = ⋅ =
23 1 23
3
(SO ) 1, 25 6, 022 10 7, 53 10 N n L mol mol

= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅
3
(O) 3 (SO ) 3 1, 25 3, 75 n n mol mol = ⋅ = ⋅ =
25 Pripreme za razredbene ispite

































































e)





f)







⇒ Množina i brojnost nepoznate tvari može se izračunati preko odnosa množina ili brojnosti.
Vrijedi: N (A) : N (B) : N (C) = n (A) : n (B) : n (C)

n (A) ⋅ L : n (B) ⋅ L : n (C) ⋅ L = n (A) : n (B) : n (C)
⇒ Odnos brojnosti i množina je isti.

8. 0,2 mola CuO sadrži:
a)
23
30,11 10 ⋅ jedinki b)
23
1, 2044 10 ⋅ c)
23
1, 2044 10



23 1 23
(CuO) 0, 2 6, 022 10 1, 2044 10 N n L mol mol

= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅

9. U vodi je otopljeno 5,34 g soli formule
2 4
M SO (M = metal). Ako toj otopini dodamo
otopinu
2
BaCl (u suvišku) istaložit će se 4,66 g
4
BaSO . Odredi
r
A metala M.

2 4
4
(M SO ) 5, 34
(BaSO ) 4, 66
(M) ?
r
m g
m g
A
=
=
=












10. U kojoj množini bromovodika ima isti broj molekula kao u 1,8 g vode.

2
2
2
2
2
1
2
(H O) 1, 8
(HBr) (H O)
(HBr) (H O)
(HBr) (H O)
(H O) 1, 8
(HBr) 0,1
(H O)
18
m g
N N
L n L n
n n
m g
n mol
M
g mol

=
=
⋅ = ⋅
=
= = =


11. Koliko atoma Fe ima jedna molekula hemoglobina čiji je 6700
r
M = ako je maseni udio
Fe u molekuli 0,333%.

(hem) 67000
(Fe) 0, 333% 0, 00333
r
M
W
=
= =

23 1 23
3
23 23
3
(O) (O) 3, 75 6, 022 10 22.59 10
(O) 3
ili
(SO ) 1
(O) 3 (SO ) 3 7, 53 10 22.59 10
N n L mol mol
N
N
N N

= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅
=
= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅

2 2
23 1 23
2
2
2
(O ) (O )
(O ) 1, 875 6, 022 10 11, 29 10
(O) 2
(O ) 1
1 1
(O ) (O) 3, 75 1, 875
2 2
N n L
N mol mol
n
n
n n mol mol

= ⋅
= ⋅ ⋅ = ⋅
=
= = ⋅ =

[ ] Rb 7 . 85
4 . 267 16 4 32 2
4 , 267
01997 , 0
34 . 5
) SO M (
01997 , 0 ) BaSO ( ) SO M (
1
1
) BaSO (
) SO M (
01997 , 0
3 . 233
66 . 4
) BaSO (
) BaSO (
) BaSO (
2MCl BaSO BaCl SO M
1
4 2
4 4 2
4
4 2
1
4
4
4
4 2 4 2
=
= ⋅ + + ⋅
= = =
= =
=
= = =
+ → +


x
x
gmol
mol
g
n
m
M
mol n n
n
n
mol
gmol
g
M
m
n

⇒ brojnost je ista ako su iste množine
26 Pripreme za razredbene ispite


































































(Fe) ?
(Fe) (Fe)
(Fe,hem)
(hem) (hem)
(Fe) 55, 85
0, 00333
67000
(Fe) 3, 99 ~ 4 atoma
r r
r r
N
M N A
W
M M
N
N
=

= =

=
=


12. 0,1 mol helija sadrži ukupno: a)
23
6,022 10 ⋅ neutrona b)
22
6,022 10 ⋅ protona
c)
23
3, 01 10 ⋅ protona d)
23
1, 20 10 ⋅ neutrona

23 1 22
0
0 22 23
(He) 0,1
(He) 0,1 6, 022 10 6, 022 10 atoma!
(n ) 2
(atom He) 1
(n ) 2 (He atom) 2 6, 022 10 1, 2 10 neutrona
n mol
N n L mol mol
N
N
N N

=
= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅
=
= ⋅ − = ⋅ ⋅ = ⋅


13. Množina
3
0, 5cm olova je
3
( (Pb) 11, 5 ) g cm ρ

= :
a) 9,16 mol b) 5,65 mol c) 1,16 mol d) 0,027 mol

3
3
3 3
1
(Pb) 0, 5
(Pb) 11, 5
(Pb) 0, 5 11, 5 5, 75
5, 75
(Pb) 0, 0277
207, 2
V cm
g cm
m V cm g cm g
m
n mol
M
g mol
ρ
ρ



=
=
= ⋅ = ⋅ =
= = =


14. Kolika je masa
2 4 3
Al (SO ) koji sadrži Avogadrov broj
3+
Al iona.

3+ 23
3+
2 4 3
1
(Al ) 6, 022 10 iona
(Al ) 1
Al (SO )
0, 5 (2 27 3 32 12 16) 171
N
n mol
m n M
mol g mol g

= ⋅
=
= ⋅ =
= ⋅ + ⋅ + ⋅ =


15. Jedan mol glukoze sadrži: a) jednu molekulu
6 12 6
C H O b)
23
6 12 6
6, 022 10 C H O g ⋅
c)
23
6, 022 10 C atoma g ⋅ d)
23
6 12 6
6, 022 10 molekula C H O ⋅
Točno je d) – jedan mol bilo koje tvari sadrži
23
6, 022 10 ⋅ čestica – Avogadro!


ODREĐIVANJE FORMULE SPOJA
(EMPIRIJSKE I MOLEKULSKE)

Empirijska formula prikazuje najmanji odnos broja atoma elemenata u molekuli ili formulskoj
jedinici.
Molekulska formula prikazuje stvarni odnos broja atoma elemenata u spoju.

1. Kemijskom analizom ustanovljeno je da u nekom fosforovom oksidu maseni udio fosfora
je 0,4364.
r
M spoja je 283,88. Odredi molekulsku formulu spoja.


x y
u 100 g
(P) 0, 4364 43, 64% (P) 43, 64
(O) 1 0, 4364 0, 5636 56, 36% (O) 56, 36
(P O ) 283, 88
r
W m g
W m g
M
= = ⎯⎯⎯⎯⎯→ =
= − = = → =
=

4
2
+
0
He
(p ) (e ) 2
(n ) 4 2 2
u jednom atomu
N N
N

= =
= − =


3+
2 4 3
2 4 3
(Al ) 2
(Al (SO ) ) 1
1
(Al (SO ) ) 1 0, 5
2
n
n
n mol mol
=
= ⋅ =

27 Pripreme za razredbene ispite

































































Prvo izračunati množinu elemenata:

1
1
43, 64
(P) 1, 4077
31
56, 36
(O) 3, 5225
16
g m
n mol
M
g mol
g m
n mol
M
g mol


= = =
= = =

Vrijedi: N (A) : N (B) : N (C) = n (A) : n (B) : n (C)
N (P) : N (O) = n (P) : n (O)
= 1,4077 mol : 3,5225 mol / : 1,4077 (najmanji)
= 1 : 2,5 / ⋅ 2 (ako je broj polovičan množi se sa dva da se dobiju
= 2 : 5 cijeli brojevi)
Empirijska formula:
2 5
P O .
Budući da je zadan
r
M odrediti:

2 5
283, 88 283, 88 283, 88 283, 88
1, 999 ~ 2
(P O ) 2 (P) 5 (O) 2 31 5 16 142
relativna masa empirijske formule
r
r r r r
M
E E A A
= = = = =
+ ⋅ + ⋅


Molekulska formula:
2 5 2 4 10
(P O ) P O = ⋅

2. Zagrijavanjem 0,05 mol hidrantne soli
4 2
CaSO XH O ⋅ ispari sva voda. Pri tome se masa
soli smanji za 1,802 g. Koliko molekula vode sadrži formulska jedinka te hidrantne soli:

4 2
2
(CaSO XH O) 0, 05
(H O) 1, 802
?
f
n mol
m g
M
⋅ =
=
=





Formula spoja:
4 2
CaSO 2H O ⋅ - gips ili sadra.

3. 0,0266 mola kiseline formule
3
HXO ima masu 2,246 g. Odredi (X)
r
A .

3
3
(HXO ) 0, 0266
(HXO ) 2, 246
(X) ?
r
n mol
m g
A
=
=
=




Formula kiseline:
3
HClO - kloratna kiselina – oksokiselina klora.

4. Spaljivanjem 0,1 mol nekog ugljikovodika (CH) nastaje 0,2 mol
2
CO i 0,3 mol vode. Odredi
empirijsku formulu.

2 2 2
2
2
CH+O CO +H O
(CO ) 0, 2
(H O) 0, 3
n mol
n mol

=
=


2
(C) 1
(CO ) 1
n
n
= - ovaj odnos pri sagorjevanju CH vrijedi uvijek!

2
(C) (CO ) 0, 2 n c mol = =

1
2
) O H (
) H (
2
=
n
n
- ovaj odnos vrijedi uvijek pri sagorjevanju CH (ugljikovodik)

2
(H) 2 (H O) 2 0, 3 0, 6 n n mol mol = ⋅ = ⋅ =

2
1
4 2 2 4 2 2
1, 802
(H O) 0,1
18
(CaSO XH O) : (H O) (CaSO XH O) : (H O)
0, 05 : 0,1 / :0,05
1 : 2
g m
n mol
M
g mol
N N n n
mol mol

= = =
⋅ = ⋅
=
=

3
3
2, 246
(HXO ) 84, 436
0, 0266
(HXO ) (H) (X) 3 (O)
84, 436 1 (X) 48
(X) 35, 45
r r r r
r
r
m
M
n
M A A A
A
A
= = =
= = + +
= + +
=
28 Pripreme za razredbene ispite


































































(C) : (H) (C) : (H)
0, 2 : 0, 6 / : 0, 2
1: 3
N N n n
mol mol
=
=
=

Empirijska formula:
3
CH .

5. Jedan organski spoj ima empirijsku formulu CHO, ima
r
M = 232. Točna
f
E je:
a)
3 3 3
C H O b)
8 8 8
C H O c)
5 5 5
C H O d)
6 6 6
C H O e)
2 2 2
C H O
a)
(CHO) 232
8
(CHO) 29
r
r
M
E
= = otkuda sljijedi da je b) točan odgovor!

6. Jedan organski spoj ima
f
E CH, a
r
M je 104. Koja mu je molekula formula?

8 8 8
CH
(CH) 104
104
8
13
Molekulska formula: (CH) C H
f
r
r
f
E
M
M
E
=
=
= =
=


7. U nekoj aminokiselini (AK.) maseni udio joda je 0,586. poznato je da se 2 mol joda nalazi u
1 mol AK. Izračunaj M (AK).

1
(I) 0, 586
(I) 2
(AK) 1
(I) (I) (I)
(I, AK)
(AK) (AK) (AK)
2 (I)
0, 586
1 (AK)
2 126, 9
0, 586
(AK)
2 126, 9
(AK) 433,105
0, 586
r
w
n mol
n mol
m n M
w
m n M
mol A
mol M
M
M g mol

=
=
=

= =


=


=

= =


8. Zagrijavanjem 2,78
4 2
FeSO XH O ⋅ masa se smanjila 1,26 zbog isparavanja vode. Koja je
formula spoja?

4 2
2
4
2
1
4
1
(FeSO XH O) 2, 78
(H O) 1, 26
(FeSO ) (2, 78 1, 26) 1, 52
1, 26
(H O) 0, 07
18
1, 52
(FeSO ) 0, 01
151, 85
m g
m
m g g
n mol
g mol
g
n mol
g mol


⋅ =
=
= − =
= =
= =


9. 2,2 g nekog monohidroksilnog alkohola daje 280
3
cm vodika (s.u.) u reakciji s Na. odredi
molekulsku formulu spoja.

0 3 3
2
(R- OH) 2, 2
(H ) 280 0, 280
m g
V cm dm
=
= = =



4 2 4 2
(FeSO ) : (H O) (FeSO ) : (H O)
0, 01 : 0, 07 / : 0, 01
1: 7
N N n n
mol mol
=
=
=
29 Pripreme za razredbene ispite


































































2
3 0
2
0 3 1
2
1
2R OH 2Na 2R ONa H
0, 280
(H ) 0, 0125
22, 4
(H ) 1
(R OH) 2
(R OH) 2 0, 0125 0, 025
2, 2
(R OH) 88
0, 025
m
dm V
n mol
V dm mol
n
n
n mol mol
g m
M g mol
n mol


− + → − +
= = =
=

− = ⋅ =
− = = =

Formula alkohola:
2 1 5 11
Cn H - OH je C - OH penatanol - AMILNI ALKOHOL
n
H
+


10. Empirijska formula nekog CH je
2
CH . Gustoća ispitivanog CH je 14 puta veća od gustoće
vodika pri istim uvjetima.
r
M danog CH je:
a)
4
CH b)
3 8
C H c)
3 6
C H d)
2 4
C H e)
2 6
C H

2 2
(CH) (CH)
Gustoće i se jednako odnose!
(H ) (H )
(CH) 14
1 2 1
(CH) 2 14
(CH) 28
r
r
r
r
r
r
M
M
M
M
M
M
ρ
ρ
= ⇒
=

= ⋅
=


11. Iz 0,4469 mol soli
2 4
Na SO .
2
XH O zagrijavanjem ispari sva voda. Smanjenje mase je
7,05 g. Odredi
f
E spoja.

12. Analizom uzorka
2
ZnCl mase 0,1356 g dobiveno je 0,5448 g cinka. Ako je
r
A masa klora
35,45, koliki je
r
A cinka?

1 2
2
(ZnCl ) 1,1356
(Zn) 0, 5448
(Cl) 0, 5908
n n
m g
m g
m g
=
=
=
=




13. Molarna masa zraka je
1
29 g mol

, gustoća para fosfora prema gustoći zraka je 4,28.
Koliko atoma gradi jednu molekulu fosfora?

1
(zrak) 29
(P) 4, 28
4, 28
(zrak) 1
M g mol
ρ
ρ

=
= =






14. Uzorak 0,89 g lužine elementa alkalijskih metala otopljeno je u vodi i volumen nadopunjen
na 100 ml. Za potpunu neutralizaciju tako priređene otopine utrošeno je 44,4 ml HCl konc.

3
0, 5mol dm

. Izračunaj molarnu masu lužine.

3
(MOH)(aq) 0, 89
(MOH)(aq) 100
(HCl) 44, 4 44, 4 10
m g
V ml
V ml

=
=
= = ⋅

Formula CH je:
2 4
C H - ETEN
2
(Cl) (Zn)
(Cl ) (Zn)
(Zn) 2 (Cl)
(Zn)
(Cl)
0, 5448 35, 45 2
(Zn) 65, 38
0, 5908
r r
r
r
r
m m
M M
m A
A
m
g
A
g
=

=
⋅ ⋅
= =
1
1
(P) (P)
(zrak) (zrak)
(P)
4, 28
29
4, 28 29
(P) 4
31
r
M
M
N A g mol
g mol
N
ρ
ρ


=
⋅ ⋅
=

= =

30 Pripreme za razredbene ispite


































































[ ]
3
3 3
HCl
1
(HCl) 0, 5 /
0, 5 0, 044
0, 0222
(MOH) (HCl) 0, 0222
0, 89
(MOH) 40, 09 NaOH
0, 0222
C mol dm
n C V
n mol dm dm
n mol
n n mol
g m
M g mol
n mol



=
= ⋅
= ⋅
=
= =
= = =



STEHIOMETRIJA KEMIJSKIH REAKCIJA

Stehiometrija kemijskih reakcija proučava odnose množina reaktanata i produkata.
Vrijedi: N (A) : N (B) : N (C) = n (A) : n (B) : n (C)

1. Kolika je masa kalcijeva klorida potrebnog da se u reakciji sa srebrovim nitratom nastaje
12.4 g srebrova klorida.

1. Uvijek napisati jednadžbu i izjednačiti:
CaCl
2
(aq) + 2AgNO
3
(aq) → Ca(NO
3
)
2
+ 2AgCl(s)


3
AgNO – reagens za dokazivanje halogenida → nastaje bijeli sirasti talog – taložne
reakcije!
Poznato:
m (AgCl) = 12,4 g
m (
2
CaCl ) = ?

2. Naći množinu poznate tvari, zatim usporediti množine poznate i nepoznate tvari .

1
2
2
2
(AgCl) 12, 4
12, 4
(AgCl) 0, 086
143, 3
(CaCl ) 1
(AgCl) 2
1 1
(CaCl ) (AgCl) 0, 086 0, 043
2 2
(CaCl ) 0, 043 110, 9 4, 77
m
g m
n mol
M
g mol
n
n
n n mol mol
m n M mol g mol g

=
= = =
=
= = ⋅ =
= ⋅ = ⋅ =

ili kraće:

2
2
2
2
1
2
(AgCl) 2
(CaCl ) 1
1
(CaCl ) (AgCl)
2
(CaCl ) 1
0, 043
(CaCl ) 2
1
(CaCl ) 0, 043 110, 9 4, 77
2
n
n
n n
m
mol
M
m mol g mol g

=
= ⋅
= ⋅
= ⋅ ⋅ =


2. Izračuanj masu
2 3
Al O koji nastaje žarenjem 500 g
3
Al(OH) .

2 3
3
2 2 3 2
(Al O ) ?
(Al(OH) ) 500
2Al(OH) Al O 3H O
m
m g
=
=

⎯⎯→ +

- stehiometrijski koeficjent
2
CaCl
- stehiometrijski koefcijent AgCl
31 Pripreme za razredbene ispite


































































3
1
2 3
3
2 3
2 3
500
(Al(OH) ) 6, 41
78
(Al O ) 1
(Al(OH) ) 2
1
(Al O ) 6, 41 3, 205
2
(Al O ) 3, 205 102 326, 91
g m
n mol
M
g mol
n
n
n mol mol
m n M mol g g

= = =
=
= ⋅ =
= ⋅ = ⋅ =


3. 30 g HgO grije se dok se ne razvije
22
3, 4 10 ⋅ molekula kisika. Kolika je masa
neraspadnutog HgO na kraju reakcije?

22
2
2
22
2
23
2
(HgO) 30
(O ) 3, 4 10
(HgO) ? neraspadnutog
2HgO 2Hg O
30
(HgO) 0,1385 - U REAKCIJI
216, 6
3, 4 10
(O ) 0, 0565
6, 022 10
(HgO) 2
(O ) 1
(HgO) 2 0, 0565 0,113 - RASPADNUTOG HgO!
m g
N
m
g m
n mol
M g
N
n mol
L
n
n
n mol mol
=
= ⋅
=

⎯⎯→ +
= = =

= = =

=
= ⋅ =
1
(HgO) 0,1385 0,113 0, 0255 - NERASPADNUT
(HgO) 0, 0255 216, 6 5, 52
Neraspadnutog HgO je 5,52 .
n mol mol
m n m mol g mol g
g

= − =
= ⋅ = ⋅ =


4. Grijanjem se
3
NaNO raspada djelomice na
2
O i
2
NaNO . Grijanjem 4,25 g
3
NaNO masa
se smanji za 0,65 g. Izračunaj broj formuliranih jedinki neraspadnutog
3
NaNO .

3
2
3
3 2 2
3
1
2
1
3
2
3
(NaNO ) 4, 25
(O ) 0, 65
(NaNO ) ? neraspadnutog
2NaNO 2NaNO O
4, 25
(NaNO ) 0, 05 U REAKCIJI
85
0, 65
(O ) 0, 2
32
(NaNO ) 2
(O ) 1
(NaNO ) 2 0, 02 0, 04 RASPALO SE
NERASPADN
m g
m g
N
g m
n mol
M
g mol
g m
n mol
M
g mol
n
n
n mol


=
=
=

⎯⎯→ +
= = = −
= = =
=
= ⋅ = −
3
1
3
22 1 22
3
UTOG: (NaNO ) 0, 05 0, 04 0, 01
(NaNO ) 0, 01 85 8, 5
(NaNO ) 0,1 6, 022 10 6, 022 10
n mol mol mol
m n M mol g mol g
N n L mol mol


= − =
= ⋅ = ⋅ =
= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅


5. Reakcijom 10 g NaCl i 5 g
3
AgNO nastaje AgCl i
3
NaNO . Izračunaj:
32 Pripreme za razredbene ispite

































































a) mjerodavan i reaktant u suvišku
b) množinu reaktanta u suvišku – neiskorištenog
c) masu AgCl koja nastaje reakcijom
m(NaCl) = 10 g
m(AgCl) = 5 g
a) mjerodavan / suvišku – reaktant
b) n (reaktanta) = ? neiskorištenog
c) m (AgCl) = ?

3 3
NaCl AgNO AgCl NaNO + → +

1
3
1
3
3
10
a) (NaCl) 0,172 REAKTANT U SUVIŠKU
58
5
(AgNO ) 0, 029 MJERODAVAN REAKTNANT
169, 9
prema tom računamo ostalo
(AgNO ) 1

(NaCl) 1
(NaNO ) (NaCl) 0, 029
g m
n mol
M
g mol
g
n mol
g mol
n
n
n n mol


= = = −
= = − −
=
= =

b) SUVIŠAK NaCl: ( ) (0,172 0, 029) 0,143 n NaCl mol mol = − =
3
3
1
c) (AgCl) ?
(AgCl) 1

(AgNO ) 1
(AgCl) (AgNO ) 0, 029
(AgCl) 0, 029 143, 35 4,157
m
n
n
n n mol
m n M mol g mol g

=
=
= =
= ⋅ = ⋅ =


6. Izračunaj volumen zraka potrebnog za izgaranje 1280 g
4
CH (s.u.).

4
0
4 2 2 2
2
4
1
2
4
2
0 0 3 1 3
2
0
2
2
0
0
(CH ) 1280
(zrak) ?
CH 2O CO +2H O
(O ) 21% 0, 21
1280
(CH ) 80
16
(O ) 2
(CH ) 1
(O ) 2 80 160
(O ) 160 22, 4 3584
(O )
(O ) volumni dio
(zrak)
(zra
m
m g
V
g
n mol
g mol
n
n
n mol mol
V n V mol dm mol dm
V
V
V
ϕ
ϕ ϕ


=
=
+ →
= =
= =
=
= ⋅ =
= ⋅ = ⋅ =
= =
3
0 3 3
3584
k)
0, 21
(zrak) 17066 67 170, 6667
dm
V dm m
=
= ⋅ =


7. Reakcijom amonijaka i nitratne kiseline dobije se umjetno gnojivo
4 3
NH NO . Izračunaj
masu
4 3
NH NO koja se može dobiti iz
2
1m
3
NH (s.u.) uz 80% iskorištenje.

4 3
0 3 3
3
0 0 3 3
3 3
(NH NO ) ?
(NH ) 1 1000
Uz 80 % iskorištenje: (NH ) (NH ) 1000 0, 8 800
m
V m dm
V V dm dm η
= = =

= ⋅ = ⋅ =

faktor iskorištenja
33 Pripreme za razredbene ispite


































































3 3 4 3
0 3
3
3
0 3 1
4 3
3
4 3 3
1
4 3
NH +HNO NH NO
(NH ) 800
(NH ) 35, 71
22, 4
(NH NO ) 1
(NH ) 1
(NH NO ) (NH ) 35, 71
(NH NO ) 35, 71 80 2856, 8 2, 8568
m
V dm
n mol
V dm mol
n
n
n n mol
m n m mol g mol g kg



= = =
=
= =
= ⋅ = ⋅ = =


8. Koliko se grama 1,2 – dibrompropena dobije iz 21 g propena?

3 6
(dibrompropena) ?
(C H ) 21
m
m g
=
=





3 6
1
3 6 2
3 6
3 6 2 3 6
1
3 6 2
21
(C H ) 0, 5
42
(C H Br ) 1
(C H ) 1
(C H Br ) (C H ) 0, 5
(C H Br ) 0, 5 201, 8 100, 9
g m
n mol
M
g mol
n
n
n n mol
n n M mol g mol g


= = =
=
= =
= ⋅ = ⋅ =


9. Otapanjem 3 mola
4 10
P O u vodi broj nastalih molekula
3 4
H PO je:
a) 12 b) 6 c)
24
7, 2 10 ⋅ d)
24
3, 6 10 ⋅ e)
23
18 10 ⋅

4 10 2 3 4
3 4
23 1 24
3 4
3P O 18H O 12H PO
(H PO ) ?
(H PO ) 12 6, 022 10 7, 2 10 molekula
N
N n L mol mol

+ →
=
= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅


10. Koliko je mola klora potrebno za dobivanje 0,5 mol heksaklorakloheksana iz benzena?

6 6 2 6 6 6
6 6 6
2
6 6 6
2
C H 3Cl C H Cl
(C H Cl ) 0, 5
(Cl ) 3
(C H Cl ) 1
(Cl ) 3 0, 5 1, 5
n mol
n
n
n mol mol
+ →
=
=
= ⋅ =


11. 0,5 g nepoznate dvoprotonske kiseline razrjeđeno je vodom do ukupnog volumena 50 ml.
Za potpunu neutralizaciju priređene otopine kiseline utrošeno je 22,2 ml otopine NaOH,
konc. 0,5
3
mol dm

. Izračunaj relativnu molekulsku masu kiseline.
a) 180,18 b) 45,05 c) 90,09 d) 135,14 e) 450

2
3
2
3
3
2 2 2
2
2
(H X) 0, 5
(H X)(aq)=50 0, 0050
(NaOH) 22, 2 0, 0222
(NaOH) 0, 5
H X NaOH Na X 2H O
(NaOH) 2
(H X) 1
(NaOH) 2 (H X)
m g
V ml dm
V ml dm
n
C mol dm
n
n
n n
=
=
= =
=
+ → +
=
= ⋅

3 2 2 3 2
CH CH CH +Br CH CH CH − = → − −
Br Br
34 Pripreme za razredbene ispite


































































3 3
2
2
1
2
1 1 1
(H X) (NaOH) (NaOH) 0, 5 0, 0222
2 2 2
(H X) 0, 00555
0, 5
(H X) 90, 09
0, 00555
n n C V mol dm dm
n mol
g m
M g mol
n mol


= ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅
=
= = =


12. Izračunaj volumen
2
H pri s. u. koji će se razviti u reakciji 15 g Na s vodom.

0
2
2 2
1
(Na) 15
(H ) ?
2Na+2H O 2NaOH H
15
(Na) 0, 65
23
m g
V
g m
n
M
g mol

=
=
→ +
= = =



13. Gustoća NaOH je 2,130
3
g cm

. Odredi molarni volumen NaOH.

14. Kolika je masa klornog praskavca koja sadrži dva mola molekula vodika i klora. [Klorni
praskavac
2 2
H : Cl 1:1 = ]

15. Pomješano je 7,3 g HCl i 4,25 g
3
NH . Koji je to spoj i koliko ga nastaje? Kojeg plina i
koliko ga ima u suvišku ?

16. Odvagali ste 3,2 g Cu i 5,2 g Zn. Cink je bio u granulama, a bakar u obliku tankog lima.
Zagrijali ste jakim plamenom da se metali rastale. Pustite da se ohlade. Koja je empirijska
formula legure koju ste dobili? [R:
5 8
Cu Zn ]

1 , 8 : 5
5 / 62 , 1 : 1
048 , 0 : / 078 , 0 : 048 , 0
) Zn ( : ) Cu ( ) Zn ( : ) Cu (
078 , 0
37 , 65
2 , 5
) Zn (
049 , 0
35 , 66
2 , 3
) Cu (
1
1
=
⋅ =
=
=
= = =
= = =


mol mol
n n N N
mol
gmol
g
M
m
n
mol
gmol
g
M
m
n

Formula nastale legure je:
5 8
Cu Zn - INTERMETALNI SPOJ - spojevi u kojima su dva ili
više metala vezani metalnom vezom, nastaju taljenjem u određenom omjeru komponenata.


FORMULE
Kemijski račun:
24
0
0
, , 1, 6605 10
,
f
a
r r u
u u
m
m
m
A M m g
m m
m N V
n
M L
V

= = = ⋅
= = =






Empirijske formule i stehiometrija kemijske reakcije:

23
0 3 1
6, 022 10
22, 4
s.u.: 0
za plin
101325
m
L mol
V dm mol
t C
p Pa

= ⋅
=
= ° ⎫

=



2
2
0 0 3 1
2
0 3
2
(H ) 1
(Na) 2
1
(H ) 0, 55 0, 325
2
(H ) 0, 325 22, 4
(H ) 7, 28
m
n
n
n mol mol
V n V dm mol
V dm

=
= ⋅ =
= ⋅ = ⋅
=


m
M
V
ρ = - gustoća za čvrste tvari (NaOH…)
35 Pripreme za razredbene ispite

































































N (A) : N (B) : N (C) : … = n (A) : n (B) : n (C) : …

Udjeli:
a) maseni udio: [ ] % ili 1
) spoj (
) X (
) spoj (
) X (
) smjese (
) X (
) X (
M
M
M
M
m
m
W
r
r
= = =
b) volumni udio:
(x)
(x)
(otopina)
V
V
ρ =
c)
(A)
(A)
(A) (x) ...
n
X
n n
=
+ +

A B
1 X X + =

Koncentracije:
a) masena koncentracija:
3
3
(x)
(x) ili
(otopina)
m g
g dm
V
dm
γ

⎡ ⎤
= ⋅
⎢ ⎥
⎣ ⎦

W c M γ ρ = ⋅ = ⋅
b) množinska koncentracija:
3
(x)
(x)
(otopina)
n
c mol dm
V

⎡ ⎤
=
⎣ ⎦


W
c
M M
γ ρ ⋅
= =

Molalnost:
1
(x)
(x)
(otapalo)
n
b mol kg
m

⎡ ⎤
=
⎣ ⎦


Masu otopljene tvari možemo izraziti na različite načine:
m = ρ V
= ρ w V = γ V
= n M = c M V
= w m(otopine)

Razrjeđivanje otopina:
n
1
= n
2
→ c
1
V
1
= c
2
V
2

m
1
= m
2
→ γ
1
V
1
= γ
2
V
2
→ w
1
γ
1
V
1
= w
2
γ
2
V
2


Miješanje otopina:
n
1
+ n
2
= n
3

m
1
+ m
2
= m
3

V
1
+ V
2
= V
3

Koligativna svojstva:
0
0
0 0 0
0

(tvar)
p p X
n
p p p
n n
=
= → <
+

0
n je množina otapala
A B
1 X X + =

Koligativna svojstva su: povišenje vrelišta, sniženje ledišta i osmotski tlak.

Raoultov zakon
0
p = tlak pare čistog otapala
p = tlak pare otopine
X
0
= množinski udio otapala
povišenje vrelišta
sniženje ledišta
opća plinska jednadžba
b
k
T f K b
T f K b
p v n R T
∆ = ⋅ ⋅ −
∆ = ⋅ ⋅ −
⋅ = ⋅ ⋅ −
36 Pripreme za razredbene ispite

































































3 1 1 3 1 1
π :
π
π
ili π
π ,
π
8, 314 8314
V f n R T V
n
f R T
V
f c R T
m
V R T
M
m RT m
V M V
RT
M
R Pam mol K Padm mol K
ρ
ρ
− − − −
⋅ = ⋅ ⋅ ⋅
= ⋅ ⋅ ⋅
= ⋅ ⋅ ⋅
⋅ = ⋅ ⋅
⎛ ⎞
= ⋅ =
⎜ ⎟
⎝ ⎠
= ⋅
= =


Plinovi:
1. Boyle – Mariotteov zakon 2. Gay – Lussacov zakon 3. Charlesov zakon

1
2
2
1
2 2 1 1
ili
.) (
p
p
V
V
konst T V p V p
=
= =
.) (
2
1
2
1
konst p
T
T
V
V
= =
1 1
2 2
p T
p T
= (V = konst.)


Ako se mijenjaju sve tri veličine, odnos između njih prikazuje opća plinska jednadžba:
[ ] [ ] [ ]
3 3 1 1
8, 314
p V n R T
p Pa V m n mol R Pam mol K T K
− −
⋅ = ⋅ ⋅
⎡ ⎤ ⎡ ⎤
⋅ = ⋅ ⋅
⎣ ⎦ ⎣ ⎦


Za dva stanja plina vrijedi:
1 1 2 2
1 2
p V p V
T T
= ,
1
2
2
1
2
1
2
1
T
T
p
p
M
M
⋅ ⋅ =
ρ
ρ


Termokemija:

0 0 0
0 0 0
r
0 0 0
∆S T ∆H ∆G : termoke. zak. prvi
S S ∆S : entropije prom.
H ∆ n ∆H
∆H : entalpije prom.
− =
− =
=
− =
R P
R P
H H



Kristali:
Razmak između središta najbližih atoma (prvi susjedi) jednak je:
2
2
a
d = - za plošno centriranu elementarnu ćeliju
3
2
a
D = - za prostorno (volumno) centriranu elementarnu ćeliju
gdje je a = duljina brida elementarne ćelije.
Gustoća kristala:
Za atomarne kristale:
3 3
(A)
(A)
(A) (A)
(A)
r u
N
M
N A m m n M
L
V V a a
ρ = = = =

Za složene strukture (npr. CO
2
, NaCl, MgO, ...):
3 3
(AB)
(AB) (AB)
(AB)
r u
N
M
m nM N M m
L
V V a a
ρ = = = =

f = faktor koji pokazuje na koliko iona disocira spoj (elektrolit)
f = 1 za neelektrolite
+
2+
2
NaCl Na Cl , 2
CaCl Ca 2Cl , 3
f
f


→ + =
→ + =

b
K - ebulioskopska konstanta
k
K - krioskopska konstanta
π - osmotski tlak
∆T = ∆t

1 2
1 2
1 2
n n
m m
M M
=
=
Faradayevi zakoni:
1 1 1
( )
1
1 96500 96500 26,8
Q I t N e e
Q n Z F
I t n Z F
F L e
F Cmol As mol Ahmol

− − −
= ⋅ = ⋅
= ⋅ ⋅
⋅ = ⋅ ⋅
= ⋅
= = =

Serij. spojeni elektroli.:
1 2
1 1 2 2
Q Q
n Z n Z
=
=

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful