«Οι λαοί της Ευρώπης δεν χρειάστηκε καν να επηρεαστούν από την επίσημη προπαγάνδα για να
υποστηρίξουν τον πόλεμο: συμμετείχαν με ενθουσιασμό, από αίσθημα πατριωτικού καθήκοντος και
μόνο.»
Το 1914 ΟΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ήταν έτοιμες για πόλεμο. Η Γερμανία, υποκινημένη από «τον
απαρχαιωμένο μιλιταρισμό, τις φιλοδοξίες για παγκόσμια κυριαρχία και μία νευρωτική
ανασφάλεια», επιτέθηκε πρώτη, πιστεύοντας ότι έτσι θα συντόμευε τον πόλεμο. Τέσσερα χρόνια
αργότερα 8.000.000 ανθρώπινες ζωές είχαν χαθεί στον πιο ολέθριο πόλεμο που είχε γνωρίσει ως
τότε η υφήλιος.
Ο σερ Michael Howard, διακεκριμένος στρατιωτικός ιστορικός και συγγραφέας υποδειγματικών
έργων όπως Ο Γαλλοπρωσικός Πόλεμος και Ο ρόλος του πολέμου στη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία,
μελέτησε το ζήτημα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου επί δεκαετίες. Το αποτέλεσμα είναι ένα
αριστούργημα σαφήνειας, μία περιεκτική και εξαιρετικά ευανάγνωστη εξιστόρηση των γεγονότων
που οδήγησαν, και κορυφώθηκαν, σ' εκείνη τη σύγκρουση. Με ακρίβεια και καθαρή ματιά
περιγράφει τις επιπτώσεις του πολέμου στους στρατιώτες αλλά και στους πολίτες, εξετάζοντας τους
στρατιωτικούς ελιγμούς των Συμμάχων και των αντίπαλων συμμαχιών: την απάνθρωπη χρήση των
δηλητηριωδών αερίων στα πεδία των μαχών, την ταχεία ανάπτυξη των μηχανοκίνητων όπλων, την
ίδρυση της RAF στη Βρετανία, και τις εχθροπραξίες στη θάλασσα που παρακίνησαν την Αμερική να
μπει στον πόλεμο. Εξηγεί τι ήταν εκείνο που τσάκισε αμετάκλητα το ηθικό των Γερμανών,
οδηγώντας τους σε μία άνευ όρων παράδοση.
Ταπεινωμένη, χρεοκοπημένη και τελείως αποδυναμωμένη, η Γερμανία δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει
ότι ο πόλεμος τής είχε επιβληθεί από τους Συμμάχους. Ήταν αυτή η αίσθηση αδικίας και ο απόηχός
της στις επερχόμενες δεκαετίες που έμελλε να βρει τελική, ανατριχιαστική έκφραση στα χέρια του
Τρίτου Reich.

Digitized by 10uk1s

ΣΣ ΕΕ ΙΙ ΡΡ ΑΑ ΙΙ ΣΣ ΤΤ Ο
Ο ΡΡ ΙΙ ΚΚ Η
Η ΒΒ ΙΙ ΒΒ ΛΛ ΙΙ Ο
ΟΘ
ΘΗ
Η ΚΚ Η
Η 22

Τίτλος πρωτότυπου: The First World War Oxford University Press 2002

© 2002. Michael Howard
για την ελληνική έκδοση
© 2ΟΟ4, Εκδόσεις Θύραθεν

Μετάφραση: Χρύσα Τσαλικίδου
Διορθώσεις: Γ. Αβραμίδης
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος εκδόθηκε για πρώτη φορά στην αγγλική, το 2Ο02.

Digitized by 10uk1s

γεγονότα που είχαν ως συνέπεια τη ριζική μεταμόρφωση ολόκληρης της δομής της ευρωπαϊκής κοινωνίας. δεν θα χωρούσε σε τόσο λίγες σελίδες. τη Χίλαρι Γουόλφορντ και τη Ρεμπέκα Ο'Κόνορ που μετέτρεψαν τα χειρόγραφά μου σε εκδόσιμο κείμενο και τον δρ. Όμως μία εξιστόρηση του πολέμου που θα ικανοποιούσε τους πάντες -ακόμη και αν κάτι τέτοιο ήταν δυνατό-. σκοπεύει απλώς να συστήσει το ευρύτατο θέμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου σ' εκείνους που γνωρίζουν λίγα ή δεν γνωρίζουν τίποτα γι' αυτόν. οικονομικές ή ψυχολογικές διαστάσεις του θέματος. Τούτοι οι μη στρατιωτικοί παράγοντες είναι σίγουρα ζωτικοί για να κατανοήσει κανείς τα αίτια της σύρραξης.Πρόλογος Αυτό το βιβλίο. η ζωή στο εσωτερικό της κάθε χώρας καθορίστηκε αποφασιστικά από τα γεγονότα στα πεδία μαχών. Digitized by 10uk1s . δεν θα ήταν αναγνώσιμη. όπως και ο τίτλος του αφήνει να εννοηθεί. Είναι βέβαιο πως δεν θα συμφωνήσουν όλοι ότι. Αλλά από τη στιγμή που ξεκίνησε ο πόλεμος. αλλά ακόμη και να χωρούσε. Όποιος επιχειρήσει να εξετάσει το θέμα σε βάθος θα ανακαλύψει ότι πίσω από κάθε φράση αυτού του βιβλίου κρύβεται και μία ακαδημαϊκή διένεξη που ακόμη δεν έχει λυθεί· πιστεύω επίσης ότι αυτή η φαινομενικά απλή και μη αμφιλεγόμενη αφήγηση θα φανεί σε πολλούς άκρως μεροληπτική και επιλεκτική. τόσο για το ξέσπασμα όσο και για τη συνέχιση του πολέμου υπεύθυνοι ήταν οι ηγετικοί κύκλοι της Αυτοκρατορικής Γερμανίας. Κάποιοι ίσως διαμαρτυρηθούν ότι δόθηκε υπερβολική προσοχή στον στρατιωτικό τομέα και όχι αρκετή στις κοινωνικές. Οφείλω να ευχαριστήσω τον Τζορτζ Μίλερ που με ώθησε να γράψω αυτό το βιβλίο. Δεν θα απολογηθώ γι' αυτό. Γκάρι Σέφιλντ που με καθοδήγησε επιδέξια μέσα από τους σκοπέλους των ατέλειωτων διενέξεων σχετικά με τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων στο Δυτικό Μέτωπο.

Στις αρχές του 20ου αιώνα ήταν ήδη ένα πλήρως αστικοποιημένο και εκβιομηχανισμένο έθνος.Η Ευρώπη το 1914 Ο Μεγάλος Πόλεμος του 1914-18 εξαπλώθηκε σ' όλους τους ωκεανούς του κόσμου και οι εμπόλεμοι προέρχονταν από όλες τις ηπείρους· δίκαια. ακριβώς όπως το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν γνωστό στο εξωτερικό ως «Αγγλία» και οι λαοί του «Άγγλοι». γεγονός που την ενοχλούσε πολύ. Βρετανία Η Βρετανία είχε ανοίξει το δρόμο. όπως θα δούμε στη συνέχεια. Οι Ευρωπαϊκές Δυνάμεις το 1914 Με κάποιες ασήμαντες διαφοροποιήσεις οι «Μεγάλες Δυνάμεις» της Ευρώπης (όπως ονομάζονταν ακόμη) παρέμεναν λίγο-πολύ ως είχαν και τους προηγούμενους δύο αιώνες. Η Ισπανία είχε ξεπέσει στην τρίτη θέση: στις αρχές του αιώνα οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν καταφέρει να της αποσπάσουν τα τελευταία απομεινάρια της υπερπόντιας αυτοκρατορίας της (εκτός από κάποιες κτήσεις στις ακτές της βόρειας Αφρικής). τις ενέργειες των στρατιωτικών και τα «πάθη των λαών». Αυτές οι δυνάμεις ήταν κοινωνικά ομογενείς μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα. η οποία ήταν απόρροια των αντίθετων φιλοδοξιών και των αμοιβαίων φόβων των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων. Τις τρεις αυτές συνιστώσες θα πρέπει να εξετάσουμε αν θέλουμε να καταλάβουμε γιατί έγινε ο πόλεμος αλλά και γιατί πήρε την τροπή που πήρε. Η ισχυρότερη απ' όλες ήταν πλέον η Γερμανική Αυτοκρατορία η οποία είχε ιδρυθεί από το βασίλειο της Πρωσίας και ήταν το αποτέλεσμα των νικηφόρων πολέμων του 1866 ενάντια στην Αυστριακή Αυτοκρατορία και του 1870 ενάντια στη Γαλλία. Εκατό χρόνια αργότερα όλα τούτα είτε είχαν αλλάξει εντελώς είτε είχαν μπει σε τροχιά ταχύτατων και αποσταθεροποιητικών αλλαγών αλλά οι ρυθμοί αυτής της μεταμόρφωσης ήταν πολύ άνισοι. Η αριστοκρατία των γαιοκτημόνων εξακολουθούσε να είναι κοινωνικά Digitized by 10uk1s . Τα ευρωπαϊκά κράτη πολεμούσαν μεταξύ τους σ' ολόκληρη την υφήλιο εδώ και 300 χρόνια. Όπως και οι προηγούμενοι. δεν οφειλόταν τόσο στην παγκόσμια κλίμακά της όσο στο συνδυασμό της πολεμικής τεχνολογίας με την πολιτισμική παράδοση των πλευρών που συμμετείχαν. Το γεγονός ότι στην πορεία αποδείχτηκε τόσο τρομαχτική. μετά την εμπειρία των ναπολεόντειων πολέμων. που βασικό της μέλημα ήταν να διατηρήσει την ισορροπία δυνάμεων στην ηπειρωτική Ευρώπη ενόσω επέκτεινε και παγίωνε τις υπερπόντιες κτήσεις της. Σίγουρα όμως δεν ήταν ο πρώτος. επομένως. Ο Καρλ φον Κλάουζεβιτς. άρχισε σαν μία αμιγώς ευρωπαϊκή στρατιωτική σύγκρουση. είχε αποδεχτεί την υποδεέστερη θέση του συμμάχου της Γερμανίας. μα που η δυνατότητά της και μόνο ν' ασκεί πίεση τής εξασφάλιζε το διστακτικό σεβασμό των άλλων δυνάμεων. Όλες τους ήταν ακόμη αγροτικές κοινωνίες που εξουσιάζονταν από μία αριστοκρατία γαιοκτημόνων και κυβερνώνταν από ιστορικές δυναστείες. η Μοναρχία ονομαζόταν απλώς Αυστρία και οι λαοί της «αυστριακοί». Μολονότι η Ουγγαρία ήταν φαινομενικά αυτόνομο κράτος. νομιμοποιημένες από μία παντοδύναμη Εκκλησία. είχε περάσει σε δεύτερη μοίρα. μπορεί να ονομαστεί «παγκόσμιος πόλεμος». είχε γράψει ότι ο πόλεμος είναι μία τριάδα που αποτελείται από: την κυβερνητική πολιτική. Τη θέση της είχε πάρει η Ιταλία. η ενοποίηση της οποίας υπό τον Οίκο της Σαβοΐας μεταξύ 1860-1871 ήταν περισσότερο φαινομενική παρά πραγματική. αλλά η αναμεταξύ τους ισορροπία είχε αλλάξει ριζικά. με συνέπειες ολέθριες. Αυτές τις δυνάμεις πλαισίωναν δύο αυτοκρατορίες εν μέρει μόνον ευρωπαϊκές ως προς τα συμφέροντά τους: η τεράστια ημιασιατική Ρωσική Αυτοκρατορία. και η Βρετανία. λόγω της ήττας της. Όσοι συμμετείχαν στον Α' Παγκόσμιο τον αποκαλούσαν απλώς «Μεγάλο Πόλεμο». μείζων αν και περιστασιακός παίκτης στη σκακιέρα της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Η πολύγλωσση Αυστριακή Αυτοκρατορία που τα εδάφη της είχαν ανακατανεμηθεί από το 1867. Η Γαλλία. συναπαρτίζοντας πλέον τη Δυαδική Μοναρχία της Αυστροουγγαρίας.

κυρίαρχη. και της πήρε σχεδόν άλλα εκατό χρόνια για να συνειδητοποιήσει ότι τούτο δεν ίσχυε πια. εξακολουθούσαν να μην την αποδέχονται και. Τo 1906 ο φιλελεύθερος-ριζοσπαστικός συνασπισμός που ανέλαβε την εξουσία βάλθηκε να θέσει τα θεμέλια του κοινωνικού κράτους. Digitized by 10uk1s . και ο φόβος τους για τη συγκεκριμένη χώρα τους έκανε να βασίζονται όλο και περισσότερο στη μοναδική τους μεγάλη σύμμαχο . από το 1689 ως το 1815. είτε ο καθένας μόνος είτε συλλογικά. είχαν την πρόθεση να απειλήσουν τη ναυτική τους υπεροχή ήταν τα τελευταία είκοσι χρόνια ζήτημα εθνικής αγωνίας. Επίσης οι Γάλλοι δεν είχαν ξεχάσει ούτε συγχωρέσει τη Γερμανία για την προσάρτηση το 1871 της Alsace και της Λορένης.:) Γαλλικά στο πρωτότυπο: Παλαιό καθεστώς. ο γαλλικός στρατός βρήκε διέξοδο στις αφρικανικές κατακτήσεις. Εξακολουθούσε να είναι η πλουσιότερη δύναμη στον κόσμο και η περήφανη κτήτορας της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας που είχε γνωρίσει ποτέ η οικουμένη. Η Γαλλία είχε μείνει πολύ πίσω στην οικονομική ανάπτυξη που θα την καθιστούσε σοβαρό ανταγωνιστή. σ' εκείνους που. ακόμη πιο σημαντικό. αριστοκρατία. Η απώλεια της ναυτικής υπεροχής ήταν ένας εφιάλτης που κατέτρεχε όλες τις βρετανικές κυβερνήσεις και σκίαζε τις σχέσεις τους με τις άλλες δυνάμεις. αλλά για το γαλλικό λαό τούτα ήταν ζητήματα δευτερεύουσας σημασίας.μ. αλλά η Βουλή των Κοινοτήτων τής είχε αφαιρέσει τα τελευταία υπολείμματα πολιτικής εξουσίας· σ' αυτή τη Βουλή τα δύο μεγάλα κόμματα ανταγωνίζονταν για τις ψήφους όχι μόνο της μεσαίας αλλά και της εργατικής τάξης.που απειλούσε να απαλλοτριώσει τις περιουσίες τους· επιπλέον. υπό την καθοδήγηση της Καθολικής Εκκλησίας. ο μεγαλύτερος αντίπαλος της Βρετανίας για την παγκόσμια κυριαρχία ήταν η Γαλλία. ο τρόπος ζωής τους δεν ενθάρρυνε την αύξηση του πληθυσμού ούτε τη συσσώρευση κεφαλαίου που θα καθιστούσε εφικτή την οικονομική ανάπτυξη. * (Σ. Γαλλία Για περισσότερο από έναν αιώνα.τη Ρωσία. Στο επίκεντρο αυτής της αυτοκρατορίας βρισκόταν ένα πυκνοκατοικημένο νησί του οποίου η ευημερία εξαρτιόταν από το παγκόσμιο εμπόριο και. σ' ένα διαρκώς ογκούμενο σοσιαλιστικό κίνημα που πάσχιζε να τη σπρώξει ακόμη παραπέρα. αφ' ενός κρατούσε ενωμένη την αυτοκρατορία και αφ' ετέρου εξασφάλιζε τη διατροφή του βρετανικού λαού.τ. τέλος. ενώ ο πληθυσμός της ενωμένης Γερμανίας είχε υπερβεί τα εξήντα πέντε εκατομμύρια και αυξανόταν συνεχώς. Το ιδανικό για τους Βρετανούς θα ήταν να μην αναμιχθούν στις ευρωπαϊκές διαμάχες αλλά η παραμικρότερη υπόνοια ότι οι γείτονές τους. Η «κυριαρχία των θαλασσών» που εξασφάλιζε το Βασιλικό Ναυτικό. κάτι που δημιουργούσε τριβές με τα επεκτατικά συμφέροντα της Βρετανίας (όπως άλλωστε και οι παραδοσιακές αντιπαλότητες στην ανατολική Μεσόγειο). Το 1801 ο πληθυσμός της Γαλλίας ανερχόταν σε είκοσι επτά εκατομμύρια και ήταν ο μεγαλύτερος της Ευρώπης. αλλά δεν μπορούσε να αγνοήσει την παράδοξα δύσκολη θέση στην οποία η Βρετανία είχε βρεθεί στις αρχές του αιώνα. όμως ταυτόχρονα ήταν πιο ευάλωτη από κάθε άλλη στιγμή στην ιστορία της.και είχε κατανείμει τη γη σε χωρικούς μικροκαλλιεργητές που ήταν πεισματικά αντίθετοι σε κάθε εξέλιξη -είτε τούτη ήταν αντιδραστική είτε προοδευτική. Τo 1910 δεν ξεπερνούσε τα τριάντα πέντε εκατομμύρια· την ίδια εποχή η Βρετανία είχε ανέβει από τα έντεκα εκατομμύρια στα σαράντα. Οι Γάλλοι παρέμεναν βαθιά διχασμένοι ανάμεσα σ' αυτούς που είχαν ωφεληθεί από την Επανάσταση. εκκλησία. χρειαζόταν εισαγόμενα είδη διατροφής για να θρέψει τους κατοίκους του. Η Γαλλία συνέχιζε να είναι πλούσιο και πολιτιστικά κυρίαρχο κράτος αλλά στο εσωτερικό η κατάσταση ήταν εξαιρετικά ασταθής. Η επανάσταση του 1789 είχε γκρεμίσει τους τρεις στυλοβάτες του Ancien Regime * -μοναρχία. καθώς τα πολιτικά δικαιώματα εξαπλώνονταν ολοένα και περισσότερο. Μετά την αποκαρδιωτική του ήττα το 1870.

αλλά περιοριζόταν (όπως και σήμερα) από την οπισθοδρομικότητα της κοινωνίας της και την αναποτελεσματικότητα των κυβερνήσεών της. Σερβίας και Βουλγαρίας. στο σημείο της οικονομικής «απογείωσης».γι' άλλη μια φορά δίδαξαν με σκληρό τρόπο το μάθημα που είχε πάρει ο Μεγάλος Πέτρος. οι οποίοι θεωρούσαν διεφθαρμένες αυτές τις αντιλήψεις και ήθελαν να διατηρήσουν ανέπαφη την ιστορική σλαβική κουλτούρα. Αλλά υπήρχαν επίσης πολλοί Σλάβοι.Ρωσία Ο άλλος μεγάλος αντίπαλος της Βρετανίας το 19ο αιώνα ήταν η αχανής Ρωσική Αυτοκρατορία. Το γεγονός αυτό την καθιστούσε ενοχλητική . στη περίπτωση των Σέρβων και Βουλγάρων ως ομοεθνείς Σλάβοι. δικαιολογώντας έτσι την άσκηση ακόμη μεγαλύτερης βίας. βασισμένα αρχικά στις ορθόδοξες χριστιανικές κοινότητες της Ελλάδας. ανέκαθεν προσέβλεπαν στη Ρωσία για βοήθεια . και στους «σλαβόφιλους». θα ενθάρρυνε τη λαϊκή απαίτηση για περαιτέρω πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Εκεί τα εθνικά απελευθερωτικά κινήματα. Στις αρχές του 20ου αιώνα οι Τσάροι κυβερνούσαν 164 εκατομμύρια ανθρώπους που στην πλειονότητά τους ήταν χωρικοί οι οποίοι είχαν λυτρωθεί από το καθεστώς της δουλοπαροικίας μόλις μία γενιά πριν.σύμμαχο της φιλελεύθερης Δύσης. Οι Τσάροι εξακολουθούσαν ν' ασκούν την εξουσία μ' έναν απολυταρχισμό που η δυτική Ευρώπη δεν είχε γνωρίσει ποτέ . καθώς και τα σύνορα της ίδιας της Ινδίας. Η πνευματική ελίτ της χώρας ήταν διχασμένη ανάμεσα στους «δυτικούς». Και οι τρεις αυτοί λαοί είχαν ιδρύσει ανεξάρτητα κράτη μέσα στο 19ο αιώνα. κατά την άποψη ορισμένων οικονομολόγων. όσο απαραίτητη κι αν ήταν για τη στρατιωτική αποτελεσματικότητα. μετά την ήττα από τους Ιάπωνες το 1904-05. Αλλά οι αλλεπάλληλες πολεμικές ήττες -από τους Γάλλους και τους Βρετανούς το 1855-1856 και τους Ιάπωνες το 1904-1905.με την υποστήριξη της Ορθόδοξης Εκκλησίας που δεν την είχε αγγίξει ποτέ η Μεταρρύθμιση. Στο τέλος του 19ου αιώνα όλη η προσοχή της Ρωσίας ήταν εστιασμένη στην επέκτασή της στην Ασία αλλά. που βλέποντας την Ευρώπη ως πρότυπο προσπαθούσαν να καθιερώσουν ανάλογα μοντέλα οικονομικής ανάπτυξης και αξιόπιστης διακυβέρνησης. κυρίως Σέρβοι και τα ξαδέλφια τους οι Κροάτες. φέρνοντας τη Ρωσία. και με τη διαμεσολάβηση μιας απέραντης και ληθαργικής γραφειοκρατίας. Η δουλοπαροικία είχε καταργηθεί μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο. Digitized by 10uk1s . δηλαδή ότι η στρατιωτική δύναμη στο εξωτερικό εξαρτιόταν από την πολιτική και οικονομική ανάπτυξη στο εσωτερικό της χώρας. Η επέκτασή της στα νοτιοανατολικά απειλούσε το δρόμο προς την Ινδία που περνούσε από τη Μέση Ανατολή (γι' αυτό και η Βρετανία υποστήριζε την ετοιμόρροπη τουρκική αυτοκρατορία). Ο καπιταλισμός και η εκβιομηχάνιση άργησαν να έρθουν στη Ρωσία και όταν εμφανίστηκαν ήταν περισσότερο αποτέλεσμα ξένων επενδύσεων και τεχνογνωσίας. Η ανάπτυξη των σιδηροδρόμων στη δεκαετία του 1890 έδωσε μεγάλη ώθηση στη βιομηχανική παραγωγή.πρώτον ως ομόδοξοι χριστιανοί και δεύτερον. όχι μόνο την αυξανόμενη δυσφορία των δικών τους μειονοτήτων αλλά και τον ρόλο που έπαιζε η Ρωσία ενθαρρύνοντάς την.αν και αναγκαία. ενώ καθιερώθηκαν κάποιοι δημοκρατικοί θεσμοί μετά την ήττα και την αποτυχημένη επανάσταση του 1905. στράφηκε στη νοτιοανατολική Ευρώπη που στέναζε ακόμη κάτω από το ζυγό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αναμφίβολα το δυναμικό της Ρωσίας ήταν (και είναι) τεράστιο. στην Αυστροουγγαρία· και όσο περισσότερο τα νέα σλαβικά έθνη εδραίωναν την ταυτότητα και την ανεξαρτησία τους τόσο πιο πολύ φοβούνταν οι Αψβούργοι. η οποία το μόνο που κατάφερνε ήταν να τους εξωθεί σε ακραίες τρομοκρατικές ενέργειες (ο όρος «τρομοκρατία» και οι στρατηγικές της επινοήθηκαν από τους Ρώσους επαναστάτες του 19ου αιώνα). Αλλά το καθεστώς δεν έπαυε να φοβάται ότι η βιομηχανική ανάπτυξη. Έτσι αντιμετώπιζε τους αντιφρονούντες με κτηνώδη βία.

αλλά και ιταλόφωνα εδάφη στις νότιες πλαγιές των Άλπεων. τη Γερμανία. Οι Μαγυάροι. οι Βρετανοί. αν και ορισμένα «χειμαζόμενα έθνη» στο εσωτερικό τους.Αυστροουγγαρ ία Στη δυτική Ευρώπη -τη Βρετανία. κάπου-κάπου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το πλούσιο κράμα των πολιτισμών καθιστούσε τη Βιέννη πόλη με μοναδική. Από την ενοποίηση της Γερμανίας το 1871 προέκυψε ένα έθνος που συνδύαζε την πιο δυναμική οικονομία της Ευρώπης με ένα πολίτευμα που. Η μοναρχία των Αψβούργων. Η δυναστεία των Hohenzollern είχε κυβερνήσει την Πρωσία μέσω μιας γραφειοκρατίας και ενός στρατεύματος με στελέχη που προέρχονταν από την «μικρά αριστοκρατία» (Γιούνκερς). Το Reichstag ψήφιζε τον προϋπολογισμό. τους Μαγυάρους. Αυτοί οι άνθρωποι αγανακτούσαν στην ιδέα και μόνο της ύπαρξης του Reichstag (βουλή αντιπροσώπων) που προσπαθούσε ανεπιτυχώς να αναλάβει την εξουσία από τα μέσα του 19ου αιώνα. αλλά η κυβέρνηση διοριζόταν από τον Kaiser (μονάρχη) και ήταν υπόλογη σ' αυτόν. Στο δυτικό τμήμα της Μοναρχίας οι Γερμανοί «Αυστριακοί» εξουσίαζαν όχι μόνο Σλάβους στο βορρά (Τσέχους). παλλόμενη πνευματική και καλλιτεχνική ζωή· αλλά η ιντελιγκέντσια της ατένιζε το μέλλον με ανησυχία και. Στη νεοσύστατη αυτοκρατορία το Reichstag αντιπροσώπευε όλη τη γκάμα του διευρυμένου γερμανικού πληθυσμού: συντηρητικούς γαιοκτήμονες με απέραντα κτήματα στα ανατολικά. έχοντας μάλιστα ανεγείρει ένα πανομοιότυπο με των Άγγλων κτίριο για να στεγάσουν τη βουλή τους στη Βουδαπέστη). αλλά ακόμη και για τους Γερμανούς υπήρχε τώρα μία γειτονική πατρίδα στο βορρά: η νέα Γερμανική Αυτοκρατορία. τους Κροάτες. στα βορειοανατολικά (Πολωνούς και Ρουθηνούς) και στο νότο (Σλοβένους και Σέρβους). βεβαίως. Το αποτέλεσμα ήταν να παραλύσει ο κυβερνητικός μηχανισμός στη Βιέννη και να αναγκαστεί ο αυτοκράτορας να κυβερνά με διατάγματα. όπως οι Γερμανοί (και. την Ιταλία. με απόγνωση. απαρτιζόταν εξ ολοκλήρου από χειμαζόμενες εθνότητες. Βαυαρούς ρωμαιοκαθολικούς καλλιεργητές στο νότο και. την πλέον πολύπλοκη και προβληματική δύναμη απ' όλες. ο Otto von Bismark. το οποίο μοιραζόταν από κοινού με τους παντοδύναμους Γερμανούς «Αυστριακούς» μόνον έναν μονάρχη (τον Αυτοκράτορα Φραγκίσκο-Ιωσήφ που κυβερνούσε από το 1848). οι ορθολογιστές γραφειοκράτες της Βιέννης προσπαθούσαν να μεταχειρίζονται τους αλλοεθνείς υπηκόους τους με ανεκτικότητα και να τους παραχωρούν ίσα δικαιώματα με τους Γερμανούς. μεγιστάνες της βιομηχανίας στα βόρεια και τα δυτικά. Το 18ο αιώνα είχε αναπτυχθεί μία κυρίαρχη γερμανική ελίτ. τα οποία όμως εποφθαλμιούσε και το νεοσύστατο βασίλειο της Ιταλίας. τη Γαλλία. θεωρούσαν εαυτούς ανώτερη φυλή και κυβερνούσαν τυραννικά τις δικές τους σλαβικές μειονότητες . ολοένα περισσότερο όσο η οικονομία αναπτυσσόταν. το θησαυροφυλάκιο και το υπουργείο Εξωτερικών. Ο ίδιος ο Kaiser έβλεπε τους καγκελάριους λίγο - Digitized by 10uk1s . χειραγωγώντας τα μέλη του ώστε να αποδεχτούν την ψήφιση του προϋπολογισμού. η οποία είχε κυρίως τις ρίζες της στις ανατολικές επαρχίες. ωστόσο. Ο κύριος μεσάζων ανάμεσα στο Reichstag και τον Kaiser ήταν ο Καγκελάριος. τους οποίους οι Μαγυάροι θαύμαζαν απεριόριστα. τους Ρουμάνους. αλλά ακόμη και στη Ρωσία. Σε αντίθεση με τους άξεστους Μαγυάρους μικρογαιοκτήμονες της Βουδαπέστης. Γερμανία Και τέλος. τους βιομηχανικούς εργάτες με τους σοσιαλιστές ηγέτες στις κοιλάδες του Ρήνου και της Ρουρ. από πολλές πλευρές. παραχωρώντας στην ισχυρότερη χειμαζόμενη εθνότητα. έχουμε την αυτοκρατορία της Γερμανίας. είχε χρησιμοποιήσει την εξουσία που αντλούσε από τον Kaiser για να περάσει τις δικές του πολιτικές θέσεις.ο εθνικισμός ήταν μία συνεκτική δύναμη. Οι διάδοχοί του δεν ήταν τίποτα περισσότερο από αγγελιοφόροι που ενημέρωναν το Reichstag για τις αποφάσεις του Kaiser. Το 1867 η αυτοκρατορία των Αψβούργων είχε μετατραπεί σε «Δυαδική Μοναρχία».τους Σλοβάκους. το στρατό. Ο πρώτος κάτοχος αυτού του αξιώματος. όπως οι Πολωνοί και οι Ιρλανδοί είχαν ήδη αρχίσει να αγωνίζονται για την ανεξαρτησία τους. φαινομενική ανεξαρτησία στο βασίλειο της Ουγγαρίας. έμοιαζε να έχει μείνει καθηλωμένο στο φεουδαρχισμό.

Και είχε κάθε λόγο να είναι φιλόδοξη. λόγιους που ζήλευε ο κόσμος ολόκληρος. Ο Kaiser εμφανιζόταν πάντα με στολή ως ο ανώτατος πολεμικός άρχων και συνοδευόταν από στρατιωτική ακολουθία. πίεζαν όλο και περισσότερο για διευρυμένη δημοκρατία και κατάργηση των κοινωνικών προνομίων το δε κόμμα που την εκπροσωπούσε.πολύ σαν υπηρέτες του. Οι δεξιοί πολιτικοί αρχηγοί οραματίζονταν μία Γερμανία που θα ήταν όχι απλώς «Μεγάλη» αλλά Παγκόσμια Δύναμη (Weltmacht). Σ' ένα κατώτερο επίπεδο. με τις ατέλειωτες παρελάσεις. Digitized by 10uk1s . είχαν τις αναμεταξύ τους διαφωνίες αλλά τις παραμέριζαν για να ενωθούν μπροστά σ' αυτό που έβλεπαν ως σοσιαλιστική επαναστατική απειλή. θέτοντας σε εφαρμογή μία «πολιτική προς τα εμπρός» βασισμένη στη διεκδίκηση του «εθνικού μεγαλείου». αν δεν συνδεόταν με το δεύτερο χαρακτηριστικό .τη φιλοδοξία. έχοντας θεμελιώσει τη Γερμανική Αυτοκρατορία. οι απόστρατοι χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί εξουσίαζαν τις τοπικές τους κοινωνίες. οι Σοσιαλδημοκράτες. Η ανάπτυξη της βιομηχανίας διόγκωσε το μέγεθος και την επιρροή της εργατικής τάξης οι αρχηγοί της οποίας. και ήταν φοβερά ατυχές όχι μόνο για τη Γερμανία αλλά και για ολόκληρη την υφήλιο το γεγονός ότι στη συγκεκριμένη κρίσιμη στιγμή τον οίκο των Hohenzollern εκπροσωπούσε ο Γουλιέλμος Β'. Οι αστοί κέρδισαν το ζηλευτό δικαίωμα να φορούν στολή αναλαμβάνοντας αξιώματα στις τάξεις της εφεδρείας. Για να βρεθούν χρήματα γι' αυτόν το στόλο ήταν απαραίτητη μία εκτεταμένη προπαγάνδα. η προσωπικότητα του Kaiser είχε τεράστια σημασία. θα αρκούνταν απλώς να τη διατηρήσει. Υπό αυτές τις συνθήκες. βασισμένη στα χημικά και τον ηλεκτρισμό. απ' όπου και μιμούνταν τα καμώματα της στρατιωτικής ελίτ. τη φιλοσοφία. στολές και εορτασμούς των νικών του 1870 φάνταζε περισσότερο γελοίος παρά απειλητικός· και ίσως να ήταν. είχε καταφέρει να γίνει το 1914 το μεγαλύτερο στο Reichstag. με επιστήμονες. κυρίως οι γαιοκτήμονες στα ανατολικά και οι μεγιστάνες της βιομηχανίας στα δυτικά. ένας άνδρας που ενσάρκωνε τρία βασικά χαρακτηριστικά της γερμανικής άρχουσας τάξης της εποχής: τον απαρχαιωμένο μιλιταρισμό. Οι βιομήχανοι είχαν ήδη ξεπεράσει τους Βρετανούς στην παραγωγή άνθρακα και χάλυβα και μαζί με τους επιστήμονες επαγγέλονταν μία νέα «βιομηχανική επανάσταση». Οι Γερμανοί περηφανεύονταν για τον μοναδικά ανώτερο πολιτισμό τους που κρατούσε τις ισορροπίες ανάμεσα στη δεσποτική βαρβαρότητα των εξ ανατολής γειτόνων τους και την παρακμιακή δημοκρατία της δύσης. πολύ κατώτερα από τον εκάστοτε επιτελάρχη του. και τούτη η προπαγάνδα θα ήταν αποτελεσματική μόνον αν η Βρετανία παρουσιαζόταν ως ο επόμενος μεγάλος αντίπαλος που οι Γερμανοί έπρεπε να εξουδετερώσουν αν ήθελαν να εξασφαλίσουν το κύρος και τη θέση που πίστευαν ότι τους ανήκε δικαιωματικά. Ο μιλιταρισμός ήταν θεσμοποιημένος μέσα από τον κυρίαρχο ρόλο που έπαιζε ο στρατός στην κουλτούρα της παλιάς Πρωσίας την οποία εξουσίαζε και ως ένα βαθμό είχε δημιουργήσει. Συνιστούσαν ένα κράτος εξήντα εκατομμυρίων με μεγαλειώδη κληρονομιά στη μουσική. την ποίηση. Ο μόνος αντίπαλος σ' αυτό το επίπεδο ήταν η Βρετανική Αυτοκρατορία· αλλά αν ήθελε να ανταγωνιστεί τη Βρετανία. Ο ίδιος ο Bismark. Αλλά στα σωθικά αυτού του περήφανου. Οι πλουτοκράτες. αν και όχι πια επαναστάτες. η Γερμανία χρειαζόταν όχι μόνο ισχυρό στρατό αλλά και ισχυρό στόλο. άτομα ήσσονος σημασίας. Στη νέα Γερμανία ο στρατός κυριαρχούσε κοινωνικά όπως και στην παλιά Πρωσία -κυριαρχία που απλωνόταν σ' όλες τις τάξεις μια και η τριετής στρατιωτική θητεία ήταν υποχρεωτική. ακριβώς όπως οι νικηφόρες εκστρατείες του στην Αυστρία και τη Γαλλία είχαν δημιουργήσει τη νέα Γερμανική Αυτοκρατορία. πλούσιου και επιτυχημένου έθνους είχε ανοίξει ένα χάσμα που μεγάλωνε αντί να κλείνει όσο αυξανόταν η ευημερία. τεχνικούς. αλλά η επόμενη γενιά δεν ικανοποιόταν τόσο εύκολα. Στο εξωτερικό αυτός ο μιλιταρισμός. την υπέρμετρη φιλοδοξία και τη νευρωτική ανασφάλεια. Άρχισαν να την πολεμούν από το ξεκίνημα του 20ου αιώνα.

τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.Οι αντίπαλες συμμαχίες Η Γερμανία ήδη πίστευε ότι περιβαλλόταν από εχθρούς. Η δυναμική των διεθνών σχέσεων κανονικά θα υπαγόρευε ως φυσική συνέπεια τη συμμαχία της Βρετανίας με τη Γερμανία. Στο Συνέδριο του Βερολίνου το 1878 προώθησε μία συμφωνία που χώριζε τα Βαλκάνια σε σφαίρες επιρροής μεταξύ της Ρωσίας και της Δυαδικής Μοναρχίας και παραχώρησε στη δεύτερη ως «προτεκτοράτο» τη βορειότερη και πλέον ταραχώδη από τις οθωμανικές επαρχίες. Τούτος ο διακανονισμός βοήθησε ώστε να επικρατήσει μία ανήσυχη ειρήνη που κράτησε μέχρι το τέλος του αιώνα· όμως το «σύστημα» του Bismark είχε αρχίσει να εκφυλίζεται πολύ πριν απ' αυτό. η οποία εποφθαλμιούσε τις ιταλόφωνες περιοχές στις νότιες πλευρές των Άλπεων και στον μυχό της Αδριατικής που παρέμενε στα χέρια των Αυστριακών. Η Ρωσία θα ήταν σθεναρός σύμμαχος για τους Γάλλους αν της δινόταν η ευκαιρία. έτσι το γεγονός ότι την έλεγχε μία ισχυρή κεντρική δύναμη βόλευε πολύ τους Βρετανούς. Ο Bismark κατάφερε να ενώσει και τις δύο αυτές δυνάμεις σε μία Τριπλή Συμμαχία. μία ευκαιρία που ο Bismark ήταν αποφασισμένος να μην της δοθεί ποτέ. Η Αυστροουγγαρία δεν παρουσίαζε δυσκολίες. Μαστιζόμενη από εσωτερικά προβλήματα προσχώρησε ευχαρίστως στη Διπλή Συμμαχία με τη Γερμανία το 1879. Όσο για τη Βρετανία.ότι η ουσιαστική συμφιλίωση με τη Γαλλία ήταν ανέφικτη και μόνο για το λόγο ότι αυτή η χώρα είχε αναγκαστεί να παραχωρήσει τις επαρχίες της Alsace και Lorraine. θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί μόνο με μία στρατιωτική συμμαχία με τη Γαλλία. καθώς και στην εξαιρετικά αδέξια γερμανική διπλωματία. Είχε φροντίσει να καλλιεργήσει τη φιλία της και την είχε συνδέσει με το «σύστημά» του μέσω μιας συμμαχίας που πραγματοποιήθηκε το 1881 και ανανεώθηκε έξι χρόνια αργότερα ως «Σύμφωνο Επανασφάλισης». δηλαδή να οργανώσει στόλο που θα έθετε υπό αμφισβήτηση τη βρετανική κυριαρχία των θαλασσών. η Ρωσία και η Βρετανία. Όταν ο Bismark δημιούργησε τη Γερμανική Αυτοκρατορία το 1871. Το μόνο που είχε να φοβάται ο Bismark ήταν ένας πόλεμος στα Βαλκάνια ανάμεσα στην Αυστρία και τη Ρωσία που πιθανόν να ανέτρεπε την ευαίσθητη ισορροπία που με τόσο κόπο είχε αποκαταστήσει. Προσπάθησε λοιπόν να την ουδετεροποιήσει ενθαρρύνοντας τις αποικιακές της βλέψεις που θα την έφερναν σε ρήξη με τη Βρετανία. η Ρωσία ήταν φυσικός της αντίπαλος. Έτσι το 1881 οι δύο δυνάμεις συνήψαν σύμφωνο. επιτρέποντας έτσι στη Γαλλία να τη διεκδικήσει ως σύμμαχο. Το ότι αυτό δεν συνέβη οφειλόταν εν μέρει στην εγγενή βρετανική διστακτικότητα να συμμετάσχει σε οποιεσδήποτε περίπλοκες συμμαχίες της ηπειρωτικής Ευρώπης. Έμεναν οι δύο πλευρικές δυνάμεις. υποστηρίζοντας τις εδαφικές διεκδικήσεις της Ιταλίας ενάντια στη Γαλλία και τις μεσογειακές της κτήσεις. για πολλούς και διάφορους λόγους. Δεδομένου ότι είχε ήδη τον ισχυρότερο στρατό του κόσμου. Οι Βρετανοί στην αρχή έβλεπαν με μεγάλη ανησυχία αυτή τη συμμαχία ανάμεσα στους παραδοσιακούς τους αντιπάλους. για να αντιπαρατεθούν στην Τριπλή Συμμαχία. Ως εκείνη Digitized by 10uk1s . Κι αν ήταν απειλή. Θεωρούσε -και σωστά.γιατί η Γερμανία χρειαζόταν και ωκεανοπόρο ναυτικό. ήξερε πολύ καλά ότι η φυσική αντίδραση των γειτόνων της θα ήταν να συσπειρωθούν εναντίον της. Ο δικός της φυσικός εχθρός ήταν η Ιταλία. απέτυχαν να ανανεώσουν το σύμφωνο με τη Ρωσία. Οι διάδοχοι του Bismark. Για τη Ρωσία τούτη η καινούρια πανίσχυρη Γερμανία δύο μόνο πράγματα μπορούσε να είναι: ή φίλη ή απειλή. Μοιραίο λάθος. και οι αντίπαλες πλευρές άρχισαν να ανταγωνίζονται ποια θ' αποκτούσε μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη. τη Διπλή Αντάντ. δεν έγινε αμέσως κατανοητό τουλάχιστον από τους Βρετανούς. Όμως ακόμη πιο σημαντική απ' αυτά στάθηκε η απόφαση της Γερμανίας που ήδη αναφέραμε. Έτσι κι αλλιώς η Γαλλία αποτελούσε αστείρευτη πηγή του επενδυτικού κεφαλαίου που χρειαζόταν η Ρωσία για να εκσυγχρονίσει την οικονομία της. ενώ παράλληλα φρόντισε ώστε να μην μπορεί να συνάψει συμμαχίες με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις δεσμεύοντάς τες στο δικό του σύστημα συμμαχιών.

Digitized by 10uk1s . έστω και μόνο γιατί ήταν πρόθυμη και προετοιμασμένη να ενισχύσει περισσότερο τη ναυπηγική· επίσης. δεν χρειαζόταν να επωμισθεί το βάρος ενός αγώνα δρόμου για να αναβαθμίσει τα όπλα ξηράς. αλλά οι Βρετανοί πολιτικοί είχαν συνειδητοποιήσει ότι οι ανεξάντλητοι πόροι της Αμερικής την καθιστούσαν τόσο ισχυρή που οποιαδήποτε αναμέτρηση μαζί της έπρεπε πάση θυσία να αποφευχθεί. ιδιαίτερα από τη στιγμή που το καθεστώς προστασίας επί της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης είχε θέσει πολλούς Σέρβους υπό αυστριακό έλεγχο. Το 1904 διευθέτησε τις διαφορές της με τη Γαλλία στην Αφρική συνάπτοντας μία σχέση που έγινε γνωστή ως l' entente cordiale *. Οι βαλκανικές κρίσεις Χωρίς την καταπραϋντική παρουσία του Bismark. Όλο και περισσότεροι Βρετανοί και Γερμανοί πολίτες άρχισαν να βλέπουν οι μεν τους δε ως φυσικούς εχθρούς και τον πόλεμο αναμεταξύ τους αναπόφευκτο. Αλλά οι Βρετανοί δεν έπαυαν να ανησυχούν: όχι τόσο για το στόλο που η Γερμανία ήδη διέθετε όσο γι' αυτόν που θα μπορούσε να αποκτήσει μελλοντικά . Αν και η Βρετανία συνήψε επίσημες συμμαχίες μόνο με την Ιαπωνία. η οποία επεδίωκε τη συμφιλίωση με τη Δυαδική Μοναρχία.τ. παρά το βιομηχανικό ανταγωνισμό. Το 1903 ένα πραξικόπημα στο Βελιγράδι ανέτρεψε τη δυναστεία των Ομπρένοβιτς. Η όρεξη των Αμερικανών για ναυτική εξάπλωση είχε κορεστεί με τη νίκη τους επί της Ισπανίας το 1899 και την προσάρτηση των κτήσεων της δεύτερης στον Ειρηνικό. καθώς και στις κοινές πολιτικές αξίες. στα Βαλκάνια.ιδιαίτερα αν μία επιτυχής έκβαση πολέμου τής χάριζε στρατιωτική ηγεμονία επί της ηπειρωτικής Ευρώπης. Πέρα από την Ευρώπη η Βρετανία φρόντισε να παραμείνει φίλη με τις ΗΠΑ. όταν οι Γερμανοί επιχείρησαν να ταπεινώσουν τους Γάλλους αμφισβητώντας τη γαλλική επιρροή στο Μαρόκο με μία ναυτική επίδειξη δύναμης στα ανοιχτά του Agadir.:) Γαλλικά στο πρωτότυπο. Αντάντ χορντιάλ: Εγκάρδια Συνεννόηση. οι Βρετανοί πήραν ανοιχτά το μέρος των Γάλλων. οι Γερμανοί παραπονούνταν ότι οι Βρετανοί εξύφαιναν γύρω τους ιστό για να τους περιορίσουν. με την επέκτασή της στα νοτιοανατολικά προς τα σύνορα της Ινδίας. Τρία χρόνια αργότερα η Ρωσία ηττήθηκε από την Ιαπωνία (μια ήττα που την οδήγησε στα πρόθυρα επανάστασης). οπότε το 1907 ήρθε ευχαρίστως σε συμφωνία με τη Βρετανία για τις αμφισβητούμενες παραμεθόριες περιοχές της Περσίας και του Αφγανιστάν. στοίχειωνε με εφιάλτες τον ύπνο των βικτωριανών πολιτικών. συνάπτοντας έτσι την «Τριπλή Αντάντ». Παρ' όλα αυτά ο πόλεμος ξέσπασε τρία χρόνια αργότερα στην άλλη άκρη της Ευρώπης. και τους ώθησε τελικά να συνάψουν το 1902 την πρώτη τους εδώ και έναν αιώνα επίσημη συμμαχία με την Ιαπωνία. Έτσι η Βρετανία άρχισε να αποκαθιστά τις σχέσεις της με τους παραδοσιακούς της αντιπάλους. και οι σχέσεις των δύο κρατών επιδεινώνονταν συνεχώς.τη στιγμή. μία αρμονία βασισμένη στο κοινό «αγγλοσαξωνικό» αίμα. και την αντικατέστησε με μία κυβέρνηση * (Σ. Το βαλκανικό κράτος που φοβόντουσαν περισσότερο οι Αυστριακοί ήταν η Σερβία. σε αντίθεση με τους Γερμανούς. οι σχέσεις της Βρετανίας με τη Γερμανία ήταν μάλλον φιλικές. Τo 1911. Αλλά τώρα άρχιζε μία «ναυτική κούρσα» για ποσοτική και ποιοτική υπεροχή σε πλοία· κι αυτό έμελλε ν' αλλάξει τη βρετανική κοινή γνώμη. Το 1914 η Βρετανία βρισκόταν σαφώς πιο μπροστά. οι σχέσεις μεταξύ της Αυστροουγγαρίας και της Ρωσίας είχαν επιδεινωθεί τόσο όσο κι εκείνες μεταξύ Βρετανίας και Γερμανίας.μ. όπως δυσοίωνα είχε προβλέψει ο Bismark. Έτσι οι παλιές αντιπαλότητες παραμερίστηκαν αφ' ενός διότι η Βρετανία είχε αφεθεί να «αλωνίζει» με τα πλοία της στο δυτικό ημισφαίριο· και αφ' ετέρου γιατί και οι δύο χώρες φρόντιζαν να καλλιεργούν επιμελώς την αρμονία μεταξύ της αμερικανικής και βρετανικής ελίτ. Της έμενε πια μόνο η Ρωσική Αυτοκρατορία που.

Digitized by 10uk1s . Τον επόμενο χρόνο ξέσπασε δεύτερος πόλεμος ανάμεσα στους νικητές συμμάχους για τη διανομή των κερδισμένων εδαφών. Το αποτέλεσμα αυτών των δύο πολέμων ήταν να διπλασιαστούν η έκταση και ο πληθυσμός της Σερβίας και να ενθαρρυνθούν οι φιλοδοξίες της.αφοσιωμένη στην επέκταση της Σερβίας μέσω της απελευθέρωσης όλων των υπόδουλων σε ξένες δυνάμεις Σέρβων -κυρίως εκείνων της Βοσνίας. Στον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο εκείνης της χρονιάς οι Βαλκάνιοι σύμμαχοι έδιωξαν τους Τούρκους απ' όλη τη χερσόνησο εκτός από ένα προγεφύρωμα στην Αδριανούπολη. και αποκαρδίωση γιατί δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα για ν' αλλάξουν την κατάσταση. ο κληρονόμος του θρόνου των Αψβούργων. Πέντε χρόνια αργότερα η Αυστρία προσάρτησε επίσημα τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη για να διευκολύνει τον έλεγχό της σ' αυτές τις επαρχίες. ο Αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος. Η ευκαιρία τους δόθηκε το 1912 όταν οι Τούρκοι προσπαθούσαν να υπερασπίσουν τα εδάφη τους στη Λιβύη από μία εισβολή της Ιταλίας. στις 28 Ιουλίου 1914. Η οργάνωση εκπαιδευόταν και υποστηριζόταν από ανθρώπους του σερβικού στρατού. Όμως στη Βιέννη τα κυρίαρχα συναισθήματα ήταν ο φόβος και η αποκαρδίωση: φόβος για την ορμητική προέλαση της Σερβίας. τη Βουλγαρία και το Μαυροβούνιο. η οποία είχε τη μεγαλεπήβολη φιλοδοξία (μια γενιά πριν τον Mussolini) να αναβιώσει τη δόξα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ταυτόχρονα η Σερβία. πρωτεύουσα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. έναν έφηβο τρομοκράτη εκπαιδευμένο και οπλισμένο από την οργάνωση Μαύρη Χειρ. με όλη την εμψύχωση που τούτη πρόσφερε στους Σλάβους αντιφρονούντες και στα δύο κράτη της Μοναρχίας. με την ενθάρρυνση των Ρώσων. Η σερβική κυβέρνηση απάντησε με τη δημιουργία ενός ανοιχτού «απελευθερωτικού κινήματος» για τους Βόσνιους Σέρβους. στόχος της οποίας ήταν να διώξει οριστικά τους Τούρκους από τη χερσόνησο. πρωτοστάτησε στο σχηματισμό της «Βαλκανικής Ένωσης» με την Ελλάδα. από τον Γαβριήλ Πρίντσιπ. Και τότε. δολοφονήθηκε στο Σαράγιεβο. που διέθετε μία μυστική τρομοκρατική πτέρυγα που ονομαζόταν «Η Μαύρη Χειρ».

τι οι αντίπαλοί της. Απαιτούσε επίσης ένα σύστημα μεταβίβασης εντολών που επιφόρτιζε με νέες ευθύνες τους μέσους και χαμηλόβαθμους αξιωματικούς. πριν ανακοινώσουν το τελεσίγραφό τους. Οι γερμανικοί θρίαμβοι οφείλονταν σε δύο παράγοντες. Για να καταλάβουμε γιατί δεν τον απέφυγε πρέπει τώρα να εξετάσουμε τα άλλα δύο στοιχεία της τριάδας του Κλάουζεβιτς: τις στρατιωτικές ενέργειες και τα πάθη των λαών. όταν θα είχαν προλάβει να ολοκληρώσουν το τεράστιο. ο Digitized by 10uk1s . έχοντας στρέψει όλη τους την προσοχή στα δικά τους μεγάλα εσωτερικά προβλήματα· αλλά αν ξεσπούσε πόλεμος στην Ευρώπη.Η έλευση του πολέμου Η κρίση του 1914 Η κρίση. παρά αργότερα. μία χώρα όπου οι περισσότερες εφημερίδες υποδείκνυαν την Αγγλία ως τον κύριο εχθρό και η οποία έβλεπε μία νίκη της στην Ευρώπη απλώς σαν μία αρχή για την ανακήρυξή της όχι μόνο σε Μεγάλη αλλά σε Παγκόσμια Δύναμη. παρ' όλο που η κυβέρνηση ήξερε πολύ καλά τις αδυναμίες όχι μόνο του στρατού αλλά και ολόκληρου του καθεστώτος. Έχοντας αναπτύξει τις δυνάμεις του στο πεδίο της μάχης. Όσο για τους Βρετανούς. ο επικεφαλής του οποίου ήταν ουσιαστικά ο Αρχιστράτηγος. Αλλά οι Αυστριακοί ήταν τώρα αποφασισμένοι να συντρίψουν οριστικά τους Σέρβους εχθρούς. Η στρατιωτική κατάσταση το 1914 Οι γερμανικές νίκες των ετών 1866 και 1870 είχαν ανοίξει νέο κεφάλαιο στη στρατιωτική και πολιτική ιστορία της Ευρώπης. Ο πρώτος ήταν η δυνατότητα της Γερμανίας να παραθέσει στα πεδία μαχών δυνάμεις πολύ μεγαλύτερες απ' ό. ελάχιστα ενδιαφέρονταν για τα βαλκανικά ζητήματα. Έτσι η Ευρώπη βρισκόταν στο χείλος του πολέμου τον Ιούλιο του 1914. οπότε ήταν στρατιωτικά και ψυχολογικά έτοιμη για πόλεμο. φρόντισαν να αποσπάσουν αυτό που έγινε γνωστό ως «λευκή επιταγή» από το Βερολίνο.και οι Αυστριακοί το γνώριζαν· έτσι. Μπορούσαν να εκταθούν -όπως συνέβη στον ρωσοϊαπωνικό πόλεμο. που επισπεύσθηκε από τη δολοφονία του Αρχιδούκα. με τη σειρά του. Εξέδωσαν ένα τελεσίγραφο που.σε πολλές δεκάδες χιλιόμετρα. που είχε κλονισθεί το 1905 από μία επανάσταση της οποίας οι απόηχοι δεν είχαν σιγάσει ακόμη. και τούτο. Οι μάχες δεν δίνονταν ούτε κρίνονταν πια υπό το βλέμμα ενός και μοναδικού στρατηγού. δύο μέσων που καθιστούσαν δυνατή την άμεση πρόσβαση στα θέατρα του πολέμου πρωτοφανούς αριθμού στρατιωτών. έναν σσττρρααττηηγγιικκόό και έναν τταακκττιικκόό. Στη Ρωσία η πανσλαβική κοινή γνώμη ζητούσε πιεστικά τον πόλεμο. χρηματοδοτούμενο από τους Γάλλους πρόγραμμα ανάπτυξης των σιδηροδρόμων που θα τους προβίβαζε σ' ένα εντελώς καινούργιο επίπεδο στρατιωτικής δύναμης.προϋπέθεταν τεράστια οργάνωση. οφειλόταν σε δύο λόγους. εξασφαλίζοντας τη γερμανική υποστήριξη σε περίπτωση πολέμου. αν γινόταν δεκτό. θα μετέτρεπε τη Σερβία σε πελατειακό κράτος της Δυαδικής Μοναρχίας. Οι στρατιωτικοί ηγέτες της Γερμανίας υπολόγισαν ότι θα ήταν καλύτερο να γίνει σύντομα. Παρέχοντας αυτή την «επιταγή» η γερμανική κυβέρνηση γνώριζε πολύ καλά ότι διακινδύνευε τουλάχιστον έναν ευρωπαϊκό πόλεμο αλλά τώρα πια ένας τέτοιος πόλεμος θεωρείτο αναπόφευκτος στο Βερολίνο. Η Γαλλία πάλι περνούσε μία φάση αγωνιστικού εθνικισμού μετά την κρίση του Agadir. Τέτοιοι στρατοί -και από το 1871 ο γερμανικός αριθμούσε πάνω από ένα εκατομμύριο. Ο άλλος ήταν η θέσπιση υποχρεωτικής σε καιρούς ειρήνης στρατιωτικής θητείας. έργο που αναλάμβανε ένα Γενικό Επιτελείο. γεγονός που εξασφάλιζε όχι μόνο τη διαθεσιμότητα αμέτρητων ανδρών. δεν θα κάθονταν με σταυρωμένα χέρια να βλέπουν τη Γαλλία να συντρίβεται από τη Γερμανία. στην αρχή δεν φαινόταν σοβαρότερη από τις πέντε-έξι που είχαν προηγηθεί στα Βαλκάνια από το 1908 και επιλυθεί ειρηνικά με την επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων. όσο ακόμη οι Ρώσοι δεν είχαν συνέλθει από την ήττα του 1905. αλλά και το ότι ήταν εκπαιδευμένοι και μπορούσαν να κινητοποιηθούν ανά πάσα στιγμή. Αυτό δεν θα το ανέχονταν οι Ρώσοι . Ο ένας ήταν η ανάπτυξη των σιδηροδρόμων και του τηλέγραφου.

Το κόστος συντήρησης τεράστιων στρατών στο πεδίο θα ήταν απαγορευτικό. * (Σ. το 1904-05. Τo 1900 όλοι οι ευρωπαϊκοί στρατοί ήταν εξοπλισμένοι με τουφέκια βεληνεκούς 1000m και θανατηφόρας ακρίβειας στη μισή απόσταση. Ο εξοπλισμός του πεζικού με οπισθογεμή τουφέκια βελτίωσε το βεληνεκές αλλά και την ακρίβεια βολής σε βαθμό που οι μετωπικές επιθέσεις θα αποκλείονταν. που οι μεταγενέστεροι ιστορικοί έμειναν να αναρωτιούνται γιατί κανείς δεν το είχε λάβει στα σοβαρά υπ' όψη. Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις προετοιμάστηκαν για ένα σύντομο πόλεμο διότι δεν μπορούσαν να διανοηθούν ότι θα ήταν μακροχρόνιος· και ο μόνος τρόπος για να έχεις ένα σύντομο πόλεμο είναι να περάσεις πρώτος στην επίθεση. παρά τη δεινότητα και τη γενναιότητα των Μπόερ. Στη Νότια Αφρική το 1899-1902. Ακόμη πιο σημαντικό. ο Πολωνός συγγραφέας Ιβάν Μπλοχ διατύπωσε την άποψη ότι οι επιθέσεις θα ήταν πλέον αδύνατες σε πολέμους που διεξάγονταν με τέτοια όπλα. να κατατροπώσουν τους Ρώσους σε αλλεπάλληλες μάχες. Digitized by 10uk1s . αν οι ταυτόχρονες εξελίξεις του πυροβολικού δεν παρείχαν τη δύναμη πυρός για την υποστήριξή τους. Ήδη από το 1871 το βεληνεκές είχε αυξηθεί θεαματικά. Το βιβλίο του Μπλοχ προέβλεψε με τόση ακρίβεια την πορεία και την έκβαση του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. οι οποίοι αποκατέστησαν την ειρήνη στη χώρα -με τη βοήθεια κυρίως του ιππικού. ακριβώς όπως είχαν αρχίσει να φοβούνται οι τάξεις των πλουτοκρατών παντού στην Ευρώπη.:) Γαλλικά στο πρωτότυπο. που μέχρι τώρα χρησιμοποιόταν μόνο για πολιορκητικούς σκοπούς. Τούτη η εξάπλωση του μετώπου ενισχύθηκε από το δεύτερο παράγοντα. Το βαρύ πυροβολικό.τ. πόσο μάλλον να επιτεθούν στις θέσεις του. σ' ένα πόλεμο όπου χρησιμοποιήθηκαν και από τις δύο πλευρές τα πιο σύγχρονα όπλα. Τα πεδινά πυροβόλα είχαν πλέον βεληνεκές 5 μιλίων και μπορούσαν να ρίξουν 20 βολές το λεπτό. Εκείνο που κατάλαβαν τελικά οι ευρωπαϊκοί στρατοί ήταν πως οι πόλεμοι κερδίζονταν με σύγχρονα όπλα και στρατιώτες που αψηφούσαν το θάνατο. Η πρόβλεψη του Μπλοχ ότι κανένα κράτος δεν θα μπορούσε να συντηρήσει έναν πόλεμο όπου θα συμμετείχαν. Μία εκστρατεία που κράτησε λίγο περισσότερο από ένα χρόνο κόστισε στη Ρωσία μία επανάσταση και έφερε την Ιαπωνία στο χείλος της οικονομικής καταστροφής. αναγκάζοντάς τους τελικά να ζητήσουν ειρήνη.οι αποφασιστικές μάχες μπορούσαν ακόμη να δοθούν και να κερδηθούν. εμπεδώθηκε απολύτως. «εκατομμύρια άντρες που κόστιζαν εκατομμύρια μάρκα».αρχιστράτηγος δεν είχε παρά να κάθεται στο αρχηγείο του στα μετόπισθεν. οι Ιάπωνες κατόρθωσαν. Ο πόλεμος του μέλλοντος. Οι οικονομίες των εμπόλεμων δυνάμεων θα κατέρρεαν και οι δεινές επιπτώσεις αυτού του γεγονότος στους λαούς θα οδηγούσαν στην εξέγερσή τους. λίγα χρόνια μετά την έκδοσή του ξέσπασαν δύο πόλεμοι που έδειξαν ότι -παρ' όλο που τα νέα όπλα ήταν σε θέση να προκαλέσουν τρομακτικές απώλειες. σύμφωνα με τα λόγια του Γερμανού επιτελάρχη Άλφρεντ φον Σλήφεν. Έτσι οι στρατοί μπορούσαν να δεχτούν πυρά πολύ πριν αντικρίσουν καν τον εχθρό τους. Ωστόσο. την εξαφάνιση του οποίου είχαν ήδη από καιρό αρχίσει να προφητεύουν οι στρατιωτικοί μεταρρυθμιστές.μ. συνδυάζοντας το ικανότατο πεζικό τους και τις ευφυείς τακτικές του πυροβολικού με το αυτοκτονικό θάρρος των στρατιωτών τους. και να ελπίζει για το καλύτερο. μίλια μακριά από την πρώτη γραμμή. Σε ένα πρωτοποριακό έργο επιχειρησιακής ανάλυσης με τίτλο La guerre future * που εκδόθηκε το 1899. Το δεύτερο μάθημα ήταν ότι η νίκη έπρεπε να είναι άμεση. Οι μάχες γρήγορα θα κατέληγαν σε αιματηρά αδιέξοδα. μπορούσε πια να μεταφερθεί οδικώς ή πάνω σε ράγες και ήταν σε θέση να σκοπεύσει στόχους σε απόσταση είκοσι πέντε μιλίων ή και περισσότερο. τελικά τον πόλεμο τον κέρδισαν οι Βρετανοί. την εξέλιξη των μακρύκαννων βαρέων πυροβόλων όπλων.

000 ανδρών έναντι των 593. παρέχοντας έτσι στη Γερμανία δύναμη 612. Στη Γερμανία η στρατιωτική θητεία διαρκούσε τρία χρόνια αλλά ο αριθμός των στρατεύσιμων ανδρών περιοριζόταν. Αλλά στην ξηρά. αλλά του όγκου του στρατού τους. ο πληθυσμός της Γερμανικής Αυτοκρατορίας με τα εξήντα επτά εκατομμύρια ξεπερνούσε εκείνον της Γαλλίας με τα τριάντα έξι. Digitized by 10uk1s . αλλά οι 600 βολές που έριχναν το λεπτό καθιστούσαν προβληματικό τον ανεφοδιασμό τους με πυρομαχικά.τι αφορούσε στον εξοπλισμό.αν και το 1914 το πρώτο είχε μόλις αρχίσει να χρησιμοποιείται ως βοηθητικό του ιππικού για αναγνώριση εδάφους. οι στρατιώτες δεν κινούνταν ταχύτερα από εκείνους του Ναπολέοντα . με συνέπειες για τις μάχες της πρώτης γραμμής που θα εξετάσουμε αργότερα.Η «κούρσα των εξοπλισμών» Στην πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα τα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη είχαν μπει σε μια ανταγωνιστική διαδικασία εκσυγχρονισμού των ενόπλων δυνάμεών τους που κατέληξε να ονομάζεται. Τόσο αμελητέα φαινόταν η ρωσική απειλή που ο Σλήφεν. Μόνο το 54% του διαθέσιμου δυναμικού είχε στρατολογηθεί πριν το 1911. αλλά επηρεαζόταν επίσης από τις κοινωνικές ανάγκες που περιόριζαν τη διάρκεια της θητείας και την έκταση της στρατολόγησης. και αφ' ετέρου από τη διστακτικότητα των ίδιων των στρατιωτικών αρχών να στρατολογήσουν άτομα από τον διογκούμενο και (κατά την άποψή τους) πολιτικά αναξιόπιστο αστικό πληθυσμό. Σ' ό.000 των Γάλλων. Όλοι βιάστηκαν να υιοθετήσουν τις νέες τεχνολογίες του αεροπλάνου και του αυτοκινήτου . Από τη στιγμή που κατέβαιναν από το τραίνο. Όλοι οι στρατοί εγκατέλειψαν τις ζωηρόχρωμες στολές τους (οι Βρετανοί. αν μη τι άλλο. οι οποίοι κατάλαβαν πολύ πριν τους αντιπάλους τους τη σπουδαιότητα των χαρακωμάτων για την προστασία του πεζικού τους από το εχθρικό πυροβολικό. καθώς και το τεράστιο πλεονέκτημα που πρόσφεραν τα κινητά βαριά πυροβόλα.για να μην πούμε του Ιουλίου Καίσαρα. οι συσκευές ήταν πολύ βαριές για να χρησιμοποιηθούν εκτός των αρχηγείων. ενώ το δεύτερο εξυπηρετούσε μόνο στη μεταφορά των ανώτατων αξιωματούχων. καθώς και από τις οικονομικές πιέσεις που περιέκοπταν τις δαπάνες. συγκρίσιμοι. που οι νοσταλγοί εθνικιστές πολιτικοί τους υποχρέωσαν να κρατήσουν τα χαρακτηριστικά άλικα παντελόνια τους. ιδιαίτερα από τους Γερμανούς. Τούτος καθοριζόταν από το μέγεθος του πληθυσμού. και το πλήρωσαν πανάκριβα.ιδιαίτερα στις ναυτικές εχθροπραξίες. την αγνόησε τελείως και έστρεψε ολόκληρη τη δύναμη του γερμανικού στρατού εναντίον της Γαλλίας. Οι στρατιωτικοί σχεδιαστές περνούσαν άγρυπνες νύχτες όχι εξαιτίας του εξοπλισμού των εχθρών. αφ' ενός από οικονομικούς παράγοντες και την συνεχώς αυξανόμενη αριστερή δύναμη στο Reichstag.τι αφορά στις τρεις κύριες δυνάμεις. αλλά ήταν σαφώς κατώτερος των 164 εκατομμυρίων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. το είχαν ήδη κάνει) και ντύθηκαν στις ποικίλες αποχρώσεις της λάσπης όπου στο εξής θα έπρεπε να πολεμήσουν . στο «σχέδιο» που κληροδότησε εκείνη τη χρονιά στο διάδοχό του. Τέλος αναγνωρίστηκε γενικά η σπουδαιότητα των ασύρματων επικοινωνιών -και η υποκλοπή τους. Τα μαθήματα που είχε δώσει ο ρωσοϊαπωνικός πόλεμος μελετήθηκαν με εμβρίθεια. Τα μυδραλιοβόλα είχαν επίσης αποδείξει την αξία τους. Το μέγεθος του πληθυσμού της ΡΡω ωσσίίααςς και κατά συνέπεια του στρατού της (1. αλλά πάνω από το 80% του διαθέσιμου δυναμικού εκαλείτο να υπηρετήσει. Όλες οι άλλες μεταφορές εξακολουθούσαν να γίνονται με άλογα. όλοι οι ευρωπαϊκοί στρατοί το 1914 ήταν. Σ' ό. συνηθισμένοι να πολεμούν στη σκόνη και στις ερήμους των αποικιακών εκστρατειών τους.000) ήταν τρομαχτικό στα χαρτιά αλλά ουσιαστικά διόλου εντυπωσιακό αν σκεφτόταν κανείς την απουσία των σιδηροδρόμων που δεν θα του επέτρεπε να αναπτυχθεί και τη διοικητική ανικανότητα που τόσο ταπεινωτικά αποκαλύφθηκε με την ήττα του 1905. εκεί όπου δεν υπήρχαν σιδηροδρομικές γραμμές. «κούρσα των εξοπλισμών». Οι ΓΓεερρμμααννοοίί ήταν σε θέση να κάνουν τη δυσάρεστη έκπληξη μόνο στη χρήση των κινητών βαρέων πυροβόλων.εκτός από τους Γάλλους. Όλοι οι στρατοί τα είχαν στα οπλοστάσιά τους αλλά μόνον στις αμυντικές μάχες του Δυτικού μετώπου το 1915-17 εκτιμήθηκε σ' όλο της το μέγεθος η προσφορά τους.345. Στη ΓΓααλλλλίίαα η δημοκρατική καχυποψία απέναντι στο μιλιταρισμό περιόριζε τη στρατιωτική θητεία σε δύο χρόνια. μάλλον λανθασμένα.

Παρ' όλα αυτά. Τις επιπτώσεις μιας τέτοιας πιθανότητας δεν τις είχαν λάβει σοβαρά υπ' όψη οι Γερμανοί. Μετά το 1905 άρχισαν να χρηματοδοτούν αφειδώς τη Ρωσία για να ενισχύσει την οικονομική της υποδομή (ιδίως τους σιδηροδρόμους) και να επανεξοπλίσει το στρατό της σ' ένα «Μείζον Πρόγραμμα» στρατιωτικής αναδιοργάνωσης που θα ολοκληρωνόταν το 1917. Όταν τελικά κηρύχτηκε ο πόλεμος το 1914. Οι Γερμανοί πίστευαν ότι μπορούσαν να αποτρέψουν μία ρωσική παρέμβαση.Η ρωσική ήττα του 1905 εφησύχασε μεν τους Γερμανούς. Το μόνο ερώτημα ήταν: Μήπως ο πόλεμος γίνει παγκόσμιος. Η απόφαση για πόλεμο Έτσι είχε η κατάσταση όταν οι Αυστριακοί επέδωσαν το τελεσίγραφό τους στη Σερβία το 1914. Αλλά και η Ρωσία έκανε παρόμοιους υπολογισμούς. Οι Γάλλοι αντέδρασαν ορίζοντας τη δική τους στρατιωτική θητεία στα τρία αντί για δύο χρόνια και αυξάνοντας έτσι το δικό τους εν καιρώ ειρήνης στρατό σε 700. Οι Γερμανοί ανέστειλαν τις περικοπές των στρατιωτικών δαπανών και καθιέρωσαν ένα ταχύρυθμο πρόγραμμα διεύρυνσης που κατάφερε ν' αυξήσει τον αριθμό του στρατού τους μέχρι το 1914 σε 864. θεωρώντας δεδομένο ότι όποιο εκστρατευτικό σώμα και να έστελναν οι Βρετανοί για να βοηθήσουν τους Γάλλους. Όλ' αυτά το Βερολίνο τα ήξερε. Το μόνο που δεν σκέφτηκαν στιγμή ήταν ν' αφήσουν τους Αυστριακούς στην τύχη τους.000. Και στα δύο κράτη τα κοινοβούλια ενέκριναν χωρίς αντίρρηση τους αντίστοιχους «φουσκωμένους» στρατιωτικούς προϋπολογισμούς. και βασίζονταν στους Γερμανούς συμμάχους τους να συγκρατήσουν στο μεταξύ τους Ρώσους. Ο στρατός είχε αφήσει το θέμα στο ναυτικό. όπου θα παιζόταν η τύχη τους ως έθνη. και πολύ σωστά έπρατταν). Μήπως αποφασίσουν να εμπλακούν και οι Βρετανοί. Για τους Ρώσους η εγκατάλειψη της Σερβίας ισοδυναμούσε με προδοσία του σλαβικού ιδεώδους και απώλεια όλων όσα είχαν κερδηθεί στα Βαλκάνια από τις αρχές του αιώνα. Υποστηρίζοντας τους Αυστριακούς οι Γερμανοί καταλάβαιναν ότι διακινδύνευαν έναν ευρωπαϊκό πόλεμο. οι άνθρωποι στα κέντρα λήψης αποφάσεων βρίσκονταν σε μια κατάσταση που οι ψυχολόγοι θα ονόμαζαν «γνωστική ασυμφωνία».000 άντρες.κάτι που δεν είχε κατορθωθεί ακόμη. Στο Βερολίνο. από τους οποίους 1. η Γαλλία και η Γερμανία κινητοποίησαν από τέσσερα εκατομμύρια άντρες η καθεμία. ήταν αναπόφευκτος. θα ήταν πολύ μικρό για ν' αποτελεί κίνδυνο. Τώρα ήταν σειρά των Γερμανών να ανησυχήσουν. Για τον Γερμανό υπουργό Digitized by 10uk1s . αλλά τρομοκράτησε τους Γάλλους. αλλά ακόμη κι αν αυτό δεν γινόταν. οπότε η ταπείνωση και η πιθανή διάσπαση της Αυστροουγγαρίας θα ήταν καταστροφική για το κύρος και την ισχύ των Γερμανών. Δεν μπορούσαν πια να υποτιμούν τη σπουδαιότητα της Αυστροουγγαρίας ως συμμάχου· άλλωστε και στις δύο χώρες είχαν αρχίσει να λέγονται πολλά για τη σλαβική απειλή και πόσο κινδύνευε απ' αυτήν ο δυτικός πολιτισμός. με την επέμβαση του στρατού αν αυτό κρινόταν αναγκαίο. Η Δυαδική Μοναρχία ήταν ο μόνος σύμμαχος που τους είχε απομείνει (δεν υπολόγιζαν τους Ιταλούς.προτού αποκτήσει στόλο ανοιχτής θαλάσσης άξιο να αντιμετωπίσει το Βασιλικό Ναυτικό .7 εκατομμύρια Γερμανοί και 2 εκατομμύρια Γάλλοι ήρθαν αντιμέτωποι στο Δυτικό Μέτωπο. Οι Αυστριακοί ήταν αποφασισμένοι να εξουδετερώσουν τους Σέρβους. προτιμούσαν να εμπλακούν στον πόλεμο όσο ο στρατός τους βρισκόταν στο αποκορύφωμα της δύναμής του παρά να χρονοτριβούν όσο η ισορροπία των στρατιωτικών δυνάμεων έγερνε αδυσώπητα προς όφελος των αντιπάλων τους. Όμως το γερμανικό ναυτικό δεν μπορούσε να κάνει τίποτα -ή πίστευε ότι δεν μπορούσε να κάνει τίποτα. ο αντίπαλος που έπρεπε να συντριβεί για να μπορέσουν να ανακηρυχτούν σε Παγκόσμια Δύναμη. μια και τα μέλη τους είχαν πειστεί ότι ο πόλεμος. ο γερμανικός στρατιωτικός σχεδιασμός δεν περιλάμβανε τη Βρετανία. Τέλος οι Γάλλοι θεωρούσαν ότι αν εγκατέλειπαν τους Ρώσους στη μοίρα τους θα ήταν σαν να παραδίδονταν αμαχητί σε μια γερμανική ηγεμονία της Ευρώπης και να υποβίβαζαν οι ίδιοι τη χώρα τους σε τρίτης κατηγορίας δύναμη. Η Βρετανία αντιμετωπιζόταν από τους Γερμανούς ως ο απώτατος εχθρός. αλλά αυτό τον πόλεμο νόμιζαν ότι θα τον κέρδιζαν.

Ο Σλήφεν είχε καταλήξει στη Γαλλία. η μόνη τους ελπίδα να αποφύγουν την ήττα ήταν ανέκαθεν να κατατροπώνουν τον ένα τους εχθρό πριν ο άλλος προλάβει να παρέμβει. δεν έπαιρνε πολύ στα σοβαρά τη ρωσική απειλή. όμως το 1914 τούτη φάνταζε τόσο μεγάλη που οι Γερμανοί επιτελάρχες είχαν αρχίσει να φοβούνται ότι ο ρωσικός στρατός θα έμπαινε στο Βερολίνο πριν προλάβουν οι δικές τους δυνάμεις να φτάσουν στο Παρίσι. αλλά αυτό είχε συμβεί και στο παρελθόν (και έμελλε να συμβεί στο μέλλον) της ευρωπαϊκής ιστορίας· ο πόλεμος. Ο ίδιος ο Σλήφεν. ωστόσο. αλλά το 1891 η γαλλορωσική συμμαχία επανέφερε το δίλημμα στη σκληρότερη μορφή του. Η γερμανική κυβέρνηση πόνταρε λοιπόν στη βρετανική ουδετερότητα και ως τον Ιούλιο του 1914 το στοίχημα φαινόταν λογικό. Έτσι η εισβολή στο Βέλγιο ήταν αναπόσπαστο μέρος των γερμανικών πολεμικών σχεδίων. Η μόνη λύση για τους Γερμανούς ήταν να εισβάλουν στο ουδέτερο Βέλγιο και από εκεί να εξαπολύσουν τόσο σφοδρή επίθεση στη Γαλλία που να την αναγκάσουν να παραδώσει αμέσως τα όπλα. αλλά η κυβέρνηση δεν θεωρούσε συνετό να αποκαλύψει αυτά τα σχέδια σ' ένα φιλειρηνικό στην πλειοψηφία του κοινοβούλιο. αλλά αν η Γαλλία μπορούσε να ηττηθεί.Πολεμικού Ναυτικού. κατά τα φαινόμενα. δεν μπορούσε να διαβεβαιώσει τους συμμάχους της Τριπλής Αντάντ ότι η Βρετανία θα στεκόταν στο πλευρό τους σε περίπτωση που η κρίση εξελισσόταν σε πόλεμο. ενδελεχώς δε με τους Γάλλους συναδέλφους τους για την πιθανή αποστολή εκστρατευτικού σώματος στην ηπειρωτική Ευρώπη. Οι Πρώσοι κατήγαγαν τις λαμπρές τους νίκες το 1866 και το 1870 ακριβώς επειδή ο Bismark κατάφερε να ακινητοποιήσει τη Ρωσία και στις δύο περιπτώσεις. Η χώρα αυτή είχε από το 1871 υψώσει τόσο απροσπέλαστα οχυρά στη γραμμή των συνόρων της με τη Γερμανία που η επανάληψη του 1870 φαινόταν ακατόρθωτη. Κι ήταν ακόμη πλατιά διαδεδομένη η πεποίθηση ότι τα αποικιακά συμφέροντα της Βρετανίας απειλούνταν περισσότερο από τη Γαλλία και τη Ρωσία παρά από τη Γερμανία. μη έχοντας με το μέρος του την κοινή γνώμη ούτε εξασφαλισμένη την υποστήριξη του κοινοβουλίου. θα συνεχιζόταν όπως στις μέρες του Ναπολέοντα .ένας μακροχρόνιος πόλεμος για τον οποίο κανείς δεν ήταν προετοιμασμένος και τον οποίο κανείς δεν πίστευε ότι μπορούσε να κερδίσει. Η βρετανική κυβέρνηση είχε από το 1906 να ασχοληθεί με πολύ σοβαρά ζητήματα: την αναταραχή στις τάξεις των βιομηχανικών εργατών και τον. δίνοντάς τους το χρόνο να συγκεντρώσουν τις δυνάμεις τους στα ανατολικά για να αποκρούσουν την αναμενόμενη ρωσική επίθεση. Οι εμπορικοί και οικονομικοί δεσμοί με τη Γερμανία παρέμεναν στενοί. Γκραφ φον Τίρπιτς. Οποιοδήποτε βρετανικό εκστρατευτικό σώμα συμμετείχε στις εχθροπραξίες μπορούσε βέβαια να παγιδευτεί στην ήττα των συμμάχων του. Όμως η εισβολή έγινε και πρέπει να δούμε γιατί. Αποφασιστική νίκη στις απέραντες πεδιάδες της Πολωνίας ήταν αδύνατο να επιτευχθεί. Η αντιπάθεια για το γερμανικό «μιλιταρισμό» αντισταθμιζόταν από την απέχθεια προς το δεσποτικό ρωσικό καθεστώς που με τα πογκρόμ του εναντίον των Εβραίων και τη βίαιη καταστολή των αντιφρονούντων πρόσβαλε εξίσου τη φιλελεύθερη βρετανική συνείδηση. Αλλά πώς θα συνέτριβε κανείς γρήγορα και οριστικά τη Γαλλία. δεν ξέρουμε αν η Βρετανία θα διατηρούσε την ουδετερότητά της και για πόσο διάστημα. Η επεκτατική πολιτική της Γερμανίας προκαλούσε ανησυχίες μα η θέση των αριστερών και των φιλελεύθερων παρέμενε σταθερά ουδετερόφιλη. ίσως οι Ρώσοι εξαναγκάζονταν να συνθηκολογήσουν. Στριμωγμένοι ανάμεσα σε μια εχθρική Γαλλία στα δυτικά και μιαν εχθρική Ρωσία στα ανατολικά (και συχνά με μια εχθρική Αυστρία στα νότια). Digitized by 10uk1s . Ποιος εχθρός έπρεπε να εξουδετερωθεί πρώτος. όπως είδαμε. το timing του πολέμου ήταν καταστροφικό. αλλά δεν είχε δεσμευτεί σε τίποτα. Το Βασιλικό Ναυτικό είχε μεν λάβει όλα τα μέτρα για την πιθανότητα ενός πολέμου με τη Γερμανία. Αν η Γερμανία δεν είχε εισβάλει στο Βέλγιο. Από την κρίση του Agadir και μετά οι Βρετανοί επιτελάρχες συνομιλούσαν άτυπα μεν. και η αύξηση του όγκου του γερμανικού στρατού που προέκυψε από τις μεταρρυθμίσεις του 1912-1913 είχε προγραμματιστεί γι' αυτόν ακριβώς το σκοπό. επικείμενο εμφύλιο πόλεμο στην Ιρλανδία. Έτσι ο υπουργός Εξωτερικών Sir Edward Grey. Οι Γερμανοί σχεδιαστές στρατιωτικών επιχειρήσεων αντιμετώπιζαν ένα βασικό στρατηγικό πρόβλημα ήδη από τον καιρό του Φρειδερίκου του Μεγάλου.

δηλαδή ανάπτυξη στρατευμάτων με σκοπό την εισβολή σε γειτονικές χώρες. και η Βρετανία κήρυξε τον πόλεμο κατά της Γερμανίας στις 4 Αυγούστου. Στις 30 Ιουλίου ο Τσάρος Νικόλαος II διέταξε. Οι φιλελεύθερες ανησυχίες για τα δικαιώματα των μικρών κρατών συνδυάστηκαν με την παραδοσιακή συντηρητική επιθυμία για τη διατήρηση της ισορροπίας των δυνάμεων στην Ευρώπη και το κοινοβούλιο ψήφισε σχεδόν ομόφωνα την απόφαση. Ολόκληρη η Βρετανική Αυτοκρατορία κηρύχτηκε σε κατάσταση πολέμου και ο Πρώτος Παγκόσμιος άρχισε. Οι έσχατες προσπάθειες ενός πανικόβλητου Kaiser να καθυστερήσει τα πράγματα αποδείχτηκαν μάταιες. ούτε για εκείνη ούτε για τη σύμμαχό της Γαλλία η κινητοποίηση σήμαινε αναγκαστικά πόλεμο· αλλά για τη Γερμανία η κινητοποίηση οδήγησε κατευθείαν σε Aufmarsch και η Aufmarsch σε εισβολή στο Βέλγιο. πέρα και πάνω από κάθε κομματική τοποθέτηση. Από εκεί και πέρα οι εκτιμήσεις των στρατιωτικών έπαιζαν κυρίαρχο ρόλο στη λήψη αποφάσεων σε κάθε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. και ότι μια τέτοια ανάπτυξη οδηγούσε εξίσου αναπόφευκτα στον πόλεμο. Η Σερβία. Η βρετανική κυβέρνηση εξέδωσε τελεσίγραφο με την απαίτηση να της δοθούν εγγυήσεις ότι δεν θα θιγόταν η ουδετερότητα του Βελγίου. Ήταν 3 Αυγούστου. τα γερμανικά στρατεύματα πέρασαν τα σύνορα. Από τον 16ο ήδη αιώνα ήταν ζήτημα τιμής για την πολιτική του βρετανικού ναυτικού να μην αφήσει τις Κάτω Χώρες να πέσουν σε εχθρικά χέρια. και τούτη η πεποίθηση είχε περάσει θαρρείς στα γονίδια του λαού. Έτσι η κινητοποίηση ήταν σαν να τραβούσε κανείς πιστόλι: όποιος το έκανε πρώτος είχε τεράστιο στρατηγικό πλεονέκτημα. την κινητοποίηση των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων. Αλλά αν η Ρωσία δεν το έκανε πρώτη. Ήταν ενδεικτικό της κατάστασης των πραγμάτων στο Βερολίνο το γεγονός ότι ο Γερμανός Καγκελάριος Τέοντορ φον Μπέτμαν Χόλβεγκ θεώρησε καθήκον του όχι να αμφισβητήσει την εισβολή. Γενικά θεωρούνταν δεδομένο ότι η κινητοποίηση αναπόφευκτα οδηγούσε σε Aufmarsch. όπως ήταν αναμενόμενο. απέρριψε το αυστριακό τελεσίγραφο και η Αυστρία κήρυξε τον πόλεμο στις 28 Ιουλίου. Στην πραγματικότητα.Ο Κλάουζεβιτς έγραψε κάποτε ότι οι πολεμικοί σχεδιασμοί μπορεί να έχουν τη δική τους γραμματική αλλά δεν διαθέτουν έμφυτη λογική.για να υποστηρίξει τους Αυστριακούς σε μία σύγκρουσή τους με τη Ρωσία με αντικείμενο τη Σερβία. Και οπωσδήποτε δεν υπήρχε καμία λογική στην απόφαση του Γερμανικού Επιτελείου να επιτεθεί στη Γαλλία -η οποία δεν συμμετείχε καν στη διένεξη. με χρονοδιάγραμμα που κάλυπτε ως και το τελευταίο λεπτό. Digitized by 10uk1s . Το τελεσίγραφο έμεινε αναπάντητο. Τη δικαιολογία τής την έδινε η ρωσική κινητοποίηση. Το τελεσίγραφο που απαιτούσε ελεύθερη δίοδο μέσα από το Βέλγιο επιδόθηκε την επόμενη μέρα και όταν απορρίφθηκε. Η διαταγή για την κινητοποίηση δόθηκε στο Βερολίνο την 1η Αυγούστου. η διοικητική οπισθοδρομικότητά της και οι αχανείς αποστάσεις που έπρεπε να διανύσουν οι εφεδρείες της θα την έφερναν σε εξίσου μειονεκτική θέση σε σχέση με την πιο συμπαγή και οργανωμένη Γερμανία. αλλά να τη δικαιολογήσει ως αναγκαία παραβίαση των διεθνών νόμων. του οποίου την ουδετερότητα εγγυόταν το σύμφωνο του 1831 που είχαν υπογράψει η Βρετανία και η ίδια η Γερμανία. με τον ισχυρισμό ότι ο πόλεμος ήταν δίκαιος και αμυντικός. και μάλιστα να το κάνει εισβάλλοντας στο Βέλγιο. Αλλά για να παρουσιαστεί ο πόλεμος ως δίκαιος και αμυντικός έπρεπε να φανεί ότι η Ρωσία έκανε τις επιθετικές κινήσεις και τούτο ήταν το πρώτιστο μέλημα της γερμανικής κυβέρνησης σ' εκείνες τις τελευταίες μέρες της κρίσης. με φοβερό δισταγμό. Στη Βρετανία η εισβολή στο Βέλγιο ένωσε την κοινή γνώμη που μέχρι τότε ήταν βαθιά διχασμένη.

σύντομο διάλειμμα από τη μονοτονία της καθημερινής τους ζωής. Όσο μάλιστα οι κοινωνίες αποτίναζαν την επιρροή της Εκκλησίας και γίνονταν ολοένα και πιο κοσμικές. ενδυναμωμένη στο έπακρο από την επιδοκιμασία της Εκκλησίας. η παραδοσιακή. ιδίως στη Γερμανία. με όλη του τη στρατιωτική αρματωσιά και κληρονομιά. Η στρατιωτική θητεία βοήθησε σ' αυτή τη διαδικασία εμποτισμού με πατριωτικά ιδανικά. ακαδημαϊκοί και συγγραφείς συναγωνίζονταν σε προσφορά υπηρεσιών στις κυβερνήσεις τους. φεουδαρχικού χαρακτήρα αφοσίωση στο καθεστώς. Όλη τούτη η εξεζητημένη επιθετικότητα έκανε πολλούς διανοούμενους να καλωσορίσουν τον πόλεμο· το ίδιο ίσχυσε και για τα μέλη των παλαιών αρχουσών τάξεων.κυρίως οι αγρότες που έπρεπε να πάνε να πολεμήσουν. τους Εξπρεσιονιστές στη Γερμανία. ενισχυμένος από την κυβερνητική προπαγάνδα.ακριβώς όπως συνέβαινε και μεταξύ των ειδών του φυσικού κόσμου. Αυτός ο «ανδρισμός» εθεωρείτο απαραίτητος για την «επιβίωση» των εθνών σ' ένα κόσμο όπου η πρόοδος ήταν αποτέλεσμα. Τώρα ο πόλεμος αποτελούσε πανεθνική υπόθεση. όμως αντιμετωπιζόταν. Η Γαλλία ιδιαίτερα άκουσε τα νέα με στωική μοιρολατρία . Εδώ και έναν αιώνα η εθνική συνείδηση καλλιεργείτο μέσω κρατικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων που είχαν ως στόχο τη διαμόρφωση αφοσιωμένων και πειθήνιων πολιτών. Στις δημοκρατίες της δυτικής Ευρώπης ο ενθουσιασμός των πολλών. όπως πίστευαν.μ.:) Οπαδοί του βορτισισμού. Αλλά παντού οι λαοί υποστήριξαν τις κυβερνήσεις τους. απέκτησε μία οιονεί θρησκευτική σημασία. έδωσε μία εξίσου αποτελεσματική ώθηση στην μαζική κινητοποίηση. Digitized by 10uk1s . Καλλιτέχνες. καλλιτεχνικού κινήματος της βρετανικής αβανγκάρντ της δεκαετίας του 1910 με έντονα φουτουριστικά και κυβιστικά στοιχεία. Ιδιαίτερα για τους καλλιτέχνες -τους Φουτουριστές στην Ιταλία. όχι όμως μόνο αυτή: η κοινή γνώμη στη Βρετανία. ήλπιζαν. όπου η κατάταξη στο στρατό έγινε υποχρεωτική μόλις το 1916. * (Σ. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όλες οι κυβερνήσεις μπορούσαν να δώσουν ευλογοφανείς εξηγήσεις για τη στάση τους: Οι ΑΑυυσσττρριιαακκοοίί πολεμούσαν για τη διατήρηση της ιστορικής πολυεθνικής τους αυτοκρατορίας ενάντια στη διάλυση που επιδίωκαν και υποκινούσαν οι -ανέκαθεν εχθροί τους. των πρωτοστατών του πολέμου. τους Βορτισιστές * στη Βρετανία. ανταγωνισμού και όχι συνεργασίας μεταξύ των εθνών . ως σύμπτωμα ηθικής κατάπτωσης.Ρώσοι.ο πόλεμος σήμαινε τη λύτρωση από ένα απαρχαιωμένο καθεστώς που οι ίδιοι επεδίωκαν ν' αποτινάξουν εδώ και μια δεκαετία.1914: Οι πρώτες εκστρατείες Λαϊκές αντιδράσεις Η κήρυξη του πολέμου χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό σ' όλες τις μεγαλουπόλεις των εμπόλεμων δυνάμεων. Στις λιγότερο μορφωμένες και υπανάπτυκτες κοινωνίες της ανατολικής Ευρώπης.τ. τους Κυβιστές στη Γαλλία. η έννοια του «έθνους». μουσικοί. Για τους οπαδούς του κοινωνικού δαρβινισμού ο πόλεμος ήταν μια δοκιμασία «ανδρισμού» που παρόμοιά της δεν είχε να προσφέρει η μαλθακή αστική ζωή. που ανέλαβαν με ενθουσιασμό τον παραδοσιακό τους ρόλο. αλλά αυτός ο ενθουσιασμός των πόλεων δεν αντιπροσώπευε κατ' ανάγκη την κοινή γνώμη στο σύνολό της. ήταν τόσο εθνικιστική όσο και στις υπόλοιπες χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης. Οι εργάτες στα αστικά κέντρα πίστευαν ότι θα ήταν ένα συναρπαστικό και. παρέσυρε και εκείνους που διατηρούσαν ακόμη κάποιες επιφυλάξεις. Ο φιλελεύθερος φιλειρηνισμός εξακολούθησε να ασκεί κάποια επιρροή στις δυτικές δημοκρατίες. αφήνοντας τις γυναίκες και τα παιδιά τους να καλλιεργήσουν τη γη. Τούτος δεν ήταν ένας «περιορισμένος πόλεμος» μεταξύ ηγεμόνων.

Οι ΓΓεερρμμααννοοίί πολεμούσαν στο πλευρό του ενός και μοναδικού συμμάχου που τους είχε απομείνει. από τον sacro egoismo (ιερό εγωισμό).αλλά και γαλλικές κτήσεις στη βόρεια Αφρική. Οι Γάλλοι επιτέθηκαν στα σύνορα και μπήκαν στη γερμανική Alsace-Lorraine. η Ιταλία ίσως κέρδιζε τα εδάφη που διεκδικούσε από την Αυστρία· αν νικούσαν οι «Κεντρικές Δυνάμεις» (οι Αυστρο-Γερμανοί). σίγουροι ότι θα έφταναν στο Βερολίνο το πολύ μέχρι τα Χριστούγεννα. Ο διάδοχος του Σλήφεν. Τούτο μπορούσε να επιτευχθεί μόνο με το μεγάλο πλευρικό χτύπημα στο Βέλγιο που είχε οραματιστεί ο φον Σλήφεν ένας ελιγμός που στόχευε όχι απλώς στην ήττα των γαλλικών στρατευμάτων αλλά και στην περικύκλωση και οριστική εξόντωσή τους σε μία «σφαγή χωρίς αύριο» (Schlacht ohne Morgen). φρονίμως ποιούντες. για την προστασία της εθνικής τους τιμής και για να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι στη σύμμαχο Γαλλία. Οι Βρετανοί έστειλαν εκστρατευτικό σώμα να βοηθήσει τους Γάλλους. Χέλμουτ φον Μόλτκε. ανιψιός του μεγάλου στρατάρχη που είχε ηγηθεί των πρωσικών δυνάμεων στις νίκες του 1866 και 1870. Η πολιτική των Ιταλών καθοδηγείτο. Αλλά οι λαοί δεν χρειάζονταν την προπαγάνδα των κυβερνήσεών τους για να ξεσηκωθούν υπέρ του πολέμου. όπως δήλωνε ο πρωθυπουργός τους με αφοπλιστική ειλικρίνεια. για να μην καταστεί ολέθριος. έπρεπε να είναι σύντομος και ότι η νικηφόρα επίθεση ήταν ο μόνος τρόπος για να εξασφαλιστεί κάτι τέτοιο. αμέτοχοι και περίμεναν τις εξελίξεις. Πουθενά δεν το πίστευαν αυτό πιο ακράδαντα απ' ό. Ο αυστριακός στρατός εισέβαλε στη Σερβία και τη Ρωσία. Αυτά τα επιχειρήματα πρόβαλαν οι κυβερνήσεις στους λαούς τους. Αν νικούσαν οι «Σύμμαχοι» (όπως έγινε γνωστή η γαλλο-ρωσο-βρετανική συμμαχία). Οι ΓΓάάλλλλοοιι πολεμούσαν για ν' αμυνθούν ενάντια στην τελείως απρόκλητη επίθεση που δέχτηκαν από τον παραδοσιακό εχθρό τους. ίσως κέρδιζε όχι μόνο τις αμφιλεγόμενες όμορες με τη Γαλλία περιοχές -τη Νίκαια και τη Σαβοΐα. και για να αποκρούσουν τη σλαβική απειλή εξ ανατολών που είχε ενώσει τις δυνάμεις της με τους ζηλόφθονους δυτικούς γείτονές τους με σκοπό να εμποδίσουν τη δίκαιη ανάδειξή τους σε Παγκόσμια Δύναμη. Ο γερμανικός στρατός εισέβαλε στη Γαλλία και το Βέλγιο. τις οποίες θα πρόσθετε στη μεσογειακή αυτοκρατορία που είχε ήδη αρχίσει να οικοδομεί σε βάρος των Τούρκων. που η Τριπλή Συμμαχία τους υποχρέωνε μεν να συμμετάσχουν σ' έναν αμυντικό πόλεμο αλλά όχι και να επισύρουν την εχθρότητα των Βρετανών. Τον Αύγουστο του 1914 οι ευρωπαϊκές στρατιωτικές αρχές κινητοποίησαν έξι εκατομμύρια άνδρες και τους έθεσαν αντιμέτωπους με τους γείτονές τους. Οι ΒΒρρεεττααννοοίί πολεμούσαν για να υπερασπίσουν το διεθνές δίκαιο και να προλάβουν τον κίνδυνο που τους απειλούσε και που ήταν ο μεγαλύτερος που είχαν να αντιμετωπίσουν από τα χρόνια του Ναπολέοντα. τροποποίησε το σχέδιο έτσι ώστε να προφυλάξει Digitized by 10uk1s . Ο ρωσικός στρατός εισέβαλε στη Γερμανία. έμειναν.τι στο Βερολίνο. Η εισβολή στο Βέλγιο Είδαμε πως τα στρατιωτικά σχέδια όλων των εμπόλεμων χωρών βασίζονταν στην προϋπόθεση ότι ο πόλεμος. Το Γενικό Επιτελείο είχε υπολογίσει ότι ο γαλλικός στρατός έπρεπε να ηττηθεί σε έξι εβδομάδες για να μπορέσουν να μετακινηθούν όσες δυνάμεις χρειάζονταν και να αντιμετωπίσουν την αναμενόμενη ρωσική επίθεση από τα ανατολικά. Μόνον οι Ιταλοί.Οι ΡΡώ ώσσοοιι πολεμούσαν για την προστασία των Σλάβων συγγενών και φίλων. Ο Γερμανός στρατιωτικός συγγραφέας Κόλμαρ φον ντερ Γκολτζ είχε γράψει στα τέλη του 19ου αιώνα ότι σ' έναν οποιονδήποτε μελλοντικό ευρωπαϊκό πόλεμο ο κόσμος θα βίωνε την «Έξοδο των Εθνών» και είχε απόλυτο δίκιο. Κατατάχθηκαν στο στρατό και ξεκίνησαν να πολεμήσουν εμφορούμενοι απλώς από την ιδέα του πατριωτικού καθήκοντος.

αρχικά στην Alsace-Lorraine. Μετά τον πόλεμο ο Μόλτκε κατηγορήθηκε ότι κατέστρεφε την ιδέα του Σλήφεν. ενισχύοντας τη λαϊκή υποστήριξη υπέρ ενός πολέμου που πολύ γρήγορα έφτασε να θεωρείται σταυροφορία εναντίον του βάρβαρου γερμανικού μιλιταρισμού . Η Μάχη του Μάρνη Στο μεταξύ.αλλά οι Βρετανοί και Γάλλοι στρατιωτικοί υπολόγιζαν ότι η έλλειψη εφοδίων και ανθρώπινου δυναμικού θα περιόριζαν τον ελιγμό αυτό στη δεξιά και μόνο όχθη του Μεύση (Μεζ). εξαπέλυσε τη δική του επίθεση νοτιότερα . που μόλις είχαν προλάβει να πάρουν τις θέσεις τους. το κινητό πολιορκητικό πυροβολικό.και στην ανορθόδοξη χρησιμοποίηση των εφεδρικών μονάδων. Έτσι τα γαλλικά στρατεύματα ήδη υποχωρούσαν όταν άρχισε να εφαρμόζεται ο γερμανικός υπερφαλαγγιστικός ελιγμός. Η δεξιά πτέρυγα του γερμανικού στρατού. Για να τους αντιμετωπίσουν οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν το δικό τους μείζον «μυστικό όπλο».τα νώτα του σε περίπτωση γαλλικής εισβολής στη νότια Γερμανία και να μην υποχρεωθεί να εισβάλει στην Ολλανδία· διότι. κυρίως για να ικανοποιήσει την κοινή γνώμη. Μπροστά από τα γερμανικά στρατεύματα έτρεχαν οι πρόσφυγες που κουβαλούσαν με κάρα όσα υπάρχοντά τους είχαν προλάβει να περισώσουν. Η εισβολή της Γερμανίας στο Βέλγιο ήταν γενικά αναμενόμενη -την πρόθεσή της πρόδιδαν οι σιδηροδρομικές εσχατιές που είχαν στηθεί κατά μήκος των συνόρων της με το Βέλγιο. ιδίως βαριά χόβιτσερ (οβιδοβόλα). ήταν επειδή βασίστηκε στα δύο επιπλέον στρατιωτικά σώματα -προϊόντα της αναβάθμισης του 1911-1912. Οι κατακτητές μεταχειρίζονταν όσους έμεναν πίσω με πρωτοφανή βαναυσότητα για να προλάβουν το «λαϊκό πόλεμο». Τούτοι οι Βέλγοι πρόσφυγες ήταν οι πρώτες σταγόνες της ατέλειωτης πλημμύρας των ξεριζωμένων. αλλά μεταγενέστερες έρευνες έδειξαν ότι οι υποδείξεις του Σλήφεν ήταν ανεφάρμοστες σε πρακτικό επίπεδο.μία άποψη που υιοθετήθηκε και από υψηλά κλιμάκια στις Ηνωμένες Πολιτείες. τα βλήματα των οποίων διαπερνούσαν ατσάλι και μπετόν και σφυροκοπούσαν τις φρουρές αναγκάζοντάς τες να παραδοθούν. Στη Βρετανία οι θηριωδίες αυτές αποκτούσαν ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις καθώς κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα. αναγκάστηκαν να προβούν σε υποχώρηση που διήρκεσε δύο καυτές εβδομάδες ώσπου. πέρασε μέσα από τις Βρυξέλλες στις 20 Αυγούστου και δύο μέρες αργότερα συνάντησε τα Συμμαχικά στρατεύματα στη βιομηχανική πόλη Μονς. και στη συνέχεια βόρεια. Βλέποντας σαμποτέρ και franc tireurs (ελεύθερους σκοπευτές) ακόμη κι εκεί που δεν υπήρχαν. υπό τις διαταγές του στρατάρχη Τζον Φρεντς. Με τους Γάλλους συμμάχους στα δεξιά τους. ο τρόπος που οι γερμανικές δυνάμεις επέβαλαν την κατοχή τους θα της ασκούσε μια ακατανίκητη πίεση να μπει στον πόλεμο. Digitized by 10uk1s . η Πρώτη Στρατιά με διοικητή τον Αρχιστράτηγο φον Κλουκ. εξαθλιωμένων ανθρώπων που έμελλε να γίνουν το σήμα κατατεθέν όλων των πολέμων του 20ού αιώνα. Εκεί δέχτηκαν επίθεση τα δύο σώματα της Βρετανικής Εκστρατευτικής Δύναμης. Ακόμη κι αν η ίδια η εισβολή δεν αρκούσε για να προκαλέσει επέμβαση της Βρετανίας. η ουδετερότητα της Ολλανδίας ήταν ζωτική για τη γερμανική οικονομία. δηλαδή την αντίσταση με δολοφονίες και δολιοφθορές που πρώτοι οι Γάλλοι είχαν εγκαινιάσει το 1870 ενάντια στους εισβολείς τους. με τους Γερμανούς να καταστρέφουν με το βαρύ τους πυροβολικό τις γαλλικές μονάδες πολύ πριν αυτές καταφέρουν να πλησιάσουν τόσο ώστε ν' ανοίξουν πυρ με τον ελαφρύτερο οπλισμό τους. το σχέδιο Σλήφεν ναυάγησε· οι Σύμμαχοι αντεπιτέθηκαν και ολόκληρη η γερμανική στρατηγική κατέρρευσε. οι Γερμανοί συνέλαβαν και εκτέλεσαν περίπου 5. ο στρατηγός Joseph Joffre. Αν τελικά ο Μόλτκε κατάφερε να υλοποιήσει τις ιδέες του Σλήφεν και να κλιμακώσει την επίθεση σε βαθμό που αιφνιδίασε εντελώς τους Συμμάχους. αρχές Σεπτεμβρίου.000 Βέλγους άμαχους και πυρπόλησαν αδιακρίτως κτίρια. στο πλευρό της γερμανικής επίθεσης. ανάμεσά τους και το μεσαιωνικό πανεπιστήμιο της Λουβέν. Στις 17 Αυγούστου τα χόβιτσερ είχαν ήδη ανοίξει το δρόμο και η γερμανική προέλαση στο Βέλγιο άρχισε. αν ο πόλεμος τραβούσε σε μάκρος. Οι γαλλικές δυνάμεις αποκρούστηκαν παντού με βαριές απώλειες. Οι Βέλγοι είχαν προετοιμαστεί για την περίπτωση γερμανικής εισβολής κατασκευάζοντας μεγάλα οχυρωματικά έργα στη Λιέγη. ο Γάλλος αρχηγός του Επιτελείου.

«Σφαγή των παιδιών». Ο Φάλκενχαϊν γνώριζε καλύτερα από τον καθένα πόσο ζωτικό ήταν να κερδηθεί ο πόλεμος πριν μπει ο χειμώνας. Αλλά στις 30 Αυγούστου αποφάσισε ότι. Ο Joffre του ανταπέδωσε τα ίσα. Εκεί οι Γερμανοί κατέλαβαν θέσεις που κατάφεραν να κρατήσουν για τα επόμενα τέσσερα χρόνια. θέτοντας το βόρειο τομέα του μετώπου υπό τις διαταγές του πιο εμπνευσμένου από τους επιτελείς του. υπέστη τώρα νευρικό κλονισμό και αντικαταστάθηκε από τον υπουργό Πολέμου. ο οποίος είπε: «Δεν ξέρω ποιος κέρδισε τη μάχη αλλά ξέρω σε ποιον θα έπεφτε το φταίξιμο αν τούτη χανόταν». Στις 8 Σεπτεμβρίου έστειλε ως πληρεξούσιό του τον αρχηγό της υπηρεσίας πληροφοριών συνταγματάρχη Χεντς. Έριχ φον Φάλκενχαϊν. Στο μεταξύ ο Joffre χρησιμοποιούσε το σιδηροδρομικό του δίκτυο για να μεταφέρει στρατιώτες από τη δεξιά του πτέρυγα στη μείζονα περιοχή του Παρισιού. θα ήταν καλύτερο να δώσει προτεραιότητα στη διατήρηση της επαφής με τη στρατιά του στρατηγού φον Μπύλοφ στ' αριστερά του. πριν τελικά αναγκαστεί να οπισθοχωρήσει στις 6 Οκτωβρίου. και στις 11 Νοεμβρίου απέκρουσαν την τελευταία γερμανική επίθεση. στρατηγού Ferdinand Foch. Digitized by 10uk1s . αντί να πραγματοποιήσει αυτή την υπερβολικά φιλόδοξη επιχείρηση. Τα παράλια τα κρατούσαν τα απομεινάρια του βελγικού στρατού. Ο φον Μόλτκε. Είχε ήδη αποδυναμώσει το στρατό του στέλνοντας δύο σώματα στο Ανατολικό Μέτωπο. μόλις που πρόλαβε να λάβει θέσεις δεξιά των Βέλγων στην Ypres πριν αρχίσει η γερμανική επίθεση στις 30 Οκτωβρίου. Το πιο επιτυχημένο σχόλιο ίσως ήταν εκείνο του Joffre. του οποίου η ποιότητα αντιστάθμιζε το μικρό του μέγεθος. Όταν ο Κλουκ αναπτύχθηκε για να τον αντιμετωπίσει. με τους Γάλλους και τους Βρετανούς να ακολουθούν κατά πόδας. Με την έγκριση του Μόλτκε στράφηκε προς τα νοτιοδυτικά του Παρισιού. ασταθής προσωπικότητα στην καλύτερη των περιπτώσεων. 150 μίλια πίσω από το μέτωπο και λαμβάνοντας αποσπασματικές μόνον αναφορές από τους στρατιωτικούς του διοικητές. Έπεσαν κατά χιλιάδες έξω από το χωριό Λανγκεμάρκ σε μια μάχη που στη Γερμανία έμεινε στην ιστορία με την ονομασία Kindermord. με τη γενναία αν και ατελέσφορη υποστήριξη μιας ετερόκλητης επικουρικής δύναμης από τη Βρετανία. αποτελούμενη τώρα από τρία σώματα. Έστειλε όσες μονάδες περίσσευαν για να διασώσουν ό. Η Πρώτη Μάχη της Ypres Ο Μόλτκε. ανάμεσά τους και μονάδες που αποτελούνταν από ανήλικους στρατιώτες χωρίς καμία εκπαίδευση. Ο Χεντς βρήκε τα αρχηγεία και των δύο στρατιών σε κατάσταση σύγχυσης και συμφώνησε με τους διοικητές τους ότι έπρεπε να υποχωρήσουν. Όλοι όσοι συμμετείχαν διεκδίκησαν για λογαριασμό τους τη μερίδα του λέοντος. Και οι δύο πλευρές ήξεραν ότι τούτη ίσως ήταν η μάχη που θα έκρινε τον πόλεμο. Οι Βρετανοί είχαν παρατάξει σχεδόν όλο τον παλιό τους τακτικό στρατό. Ο Φάλκενχαϊν επιτέθηκε με τέσσερα νεοσύστατα σώματα στρατού. όντας στο Λουξεμβούργο. ο οποίος είχε για ένα μικρό διάστημα προβάλει σθεναρή αντίσταση στην Αντβέρπη. η οποία καθυστερούσε λόγω των γαλλικών αντεπιθέσεων. Η βρετανική εκστρατευτική δύναμη. εξαπολύοντάς τον ταυτόχρονα ενάντια στον Κλουκ.τι μπορούσαν από το σχέδιο Σλήφεν υπερφαλαγγίζοντας τους Συμμάχους στο βορρά. όπου τα πράγματα για τους Γερμανούς πήγαιναν από το κακό στο χειρότερο. απ' όπου τώρα απειλούσαν το ακάλυπτο δεξί πλευρό του Κλουκ. στο οποίο άρχισαν να διεισδύουν βρετανικές και γαλλικές δυνάμεις. δημιουργήθηκε ένα κενό ανάμεσα στο δικό του αριστερό πλευρό και το δεξί του Μπύλοφ. Τα παιδιά αυτά πολέμησαν με απεγνωσμένο θάρρος μα τα βρετανικά πυροβόλα τα θέρισαν. Οι Γερμανοί οπισθοχώρησαν στον ποταμό Αιν (στα γαλλο-βελγικά σύνορα). Οι Βρετανοί κράτησαν τις θέσεις τους. να δει τι συνέβαινε. Στις 4 Σεπτεμβρίου ο Joffre σταμάτησε την υποχώρηση του κύριου όγκου του στρατού του. Εν συντομία ιδού τι συνέβη: Ο Κλουκ είχε λάβει εντολή να αναπτυχθεί στα δυτικά και νότια του Παρισιού για να περικυκλώσει τα γαλλικά στρατεύματα και να ολοκληρώσει την εξόντωσή τους.Η ιστορία της λεγόμενης «Μάχης του Μάρνη» έχει ειπωθεί αμέτρητες φορές. άρχισε ν' ανησυχεί.

Θα πίστευε κανείς πως η πολιτική λογική θα επέβαλε στους Αυστριακούς να εστιάσουν την επίθεσή τους στη Σερβία. ο διοικητής του επιτελείου του Hindenburg. όπως έγινε γνωστή. το γαλλικό Γενικό Επιτελείο τόνιζε στους Ρώσους τη σπουδαιότητα μιας αστραπιαίας εφόδου ώστε να αποσπαστούν όσο το δυνατόν περισσότερες γερμανικές δυνάμεις από την επίθεση στα δυτικά. Στις 15 Αυγούστου. Λόγω της μεγάλης γερμανικής συγκέντρωσης δυνάμεων εναντίον της Γαλλίας. Το δε Γενικό Επιτελείο σπαρασσόταν από πολιτικές και επαγγελματικές αντιζηλίες. Η ρωσική κυβέρνηση δεχόταν έντονες πιέσεις να βοηθήσει τους Σέρβους. Ήδη από το 1911. της οποίας οι δεσμοί με τη Δύση είχαν παγιωθεί μέσω των γαλλικών δανείων και επενδύσεων. εναντίον της Αυστροουγγαρίας. και στους Ρώσους να σπεύσουν στο νότο για να σώσουν στους Σέρβους. κυκλοφορώντας μ' ένα επιταγμένο αυτοκίνητο πέρα-δώθε στα απομακρυσμένα οχυρά της Λιέγης. Με το που ανέλαβαν. Ο Luderndorff. Υπήρχε επίσης μία ισχυρή φιλογερμανική φατρία. Τα χαρακώματα που ανοίχτηκαν βιαστικά στα λασπώδη εδάφη γύρω από την Ypres αποτέλεσαν μέρος της γραμμής που εκτεινόταν από τη Βόρεια Θάλασσα ως τα ελβετικά σύνορα. το άλλο στα νότια.τι μπορούσαν. Τα πράγματα όμως δεν έγιναν έτσι. Αυτά τα σώματα θα συμμετείχαν σε διαφορετικούς πολέμους: το ένα στα βορειοδυτικά στην Πολωνία και την ανατολική Πρωσία εναντίον της Γερμανίας. και ενώ οι Γερμανοί στη δύση καθυστερούσαν στα οχυρά της Λιέγης. Ο Πρίτβιτζ αποπέμφθηκε και αντικαταστάθηκε από το φοβερό δίδυμο των Paul von Hindenburg και Erich Luderndorff. που άρχιζε η μεγάλη αναβάθμιση του γερμανικού στρατού. Επίσης σήμανε το τέλος του κινητού πολέμου στο Δυτικό Μέτωπο. απειλώντας το δεξί γερμανικό πλευρό. στη Γαλικία. σήμανε το τέλος του παλιού βρετανικού στρατού. τις οποίες ο Τσάρος προσπάθησε να αποσοβήσει δημιουργώντας δύο εντελώς ξεχωριστά στρατιωτικά σώματα υπό την εικονική ηγεσία του θείου του Μεγάλου Δούκα Νικολάου. πανικοβλήθηκε και διέταξε γενική υποχώρηση πίσω από τον ποταμό Βιστούλα. κυρίως από τους πανσλαβιστές εθνικιστές που επί πενήντα χρόνια ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από την επέκταση της Ρωσίας στα Βαλκάνια. ήταν ένας μεσήλικας στρατιωτικός καριέρας που είχε αποδείξει τις τρομερές ικανότητές του τόσο στις γραφειοκρατικές μάχες για την αναβάθμιση του στρατού πριν τον πόλεμο όσο και στις πρώτες μέρες του πολέμου όταν. η ενσάρκωση όλων των παραδοσιακών πρωσικών αρετών. στρατηγός φον Πρίτβιτζ.Η Πρώτη Μάχη της Ypres. πιέσεις που ασκούσε η φιλελεύθερη αστική τάξη. κυρίως στην αριστοκρατία της τσαρικής αυλής. Το Ανατολικό Μέτωπο το 1914 Στο Ανατολικό Μέτωπο η κατάσταση ήταν ακόμη πιο συγκεχυμένη. συνταγματάρχης Max Χόφμαν. που είχε προς στιγμή σωπάσει αλλά που όλο και ενδυναμωνόταν όσο συνεχιζόταν ο πόλεμος. Ο Hindenburg. Ο διοικητής της. Την ίδια μέρα η Δεύτερη Στρατιά υπό τον στρατηγό Σαμσόνωφ προέλασε από τα νότια. δεν ήταν δυνατόν να εγκαταλειφθεί τόσο εύκολα. Αλλά η Ανατολική Πρωσία. Και οι δύο κυβερνήσεις είχαν ν' αντιμετωπίσουν σοβαρά διλήμματα. η Πρώτη Ρωσική Στρατιά υπό τον στρατηγό Ρένενκαμπφ εισέβαλε στην ανατολική Πρωσία από τα ανατολικά και πέντε μέρες αργότερα κατάφερε ένα ισχυρό χτύπημα εναντίον των Γερμανών στο Γκουμπίνεν. είχε συμμετάσχει στους πολέμους του 1866 και 1870 και κλήθηκε από την αποστρατεία να υπηρετήσει ξανά την πατρίδα σε ηλικία 66 χρόνων. Η γραμμή αυτή έμεινε ουσιαστικά αναλλοίωτη για άλλα τέσσερα τρομερά χρόνια. η ιστορική καρδιά της πρωσικής μοναρχίας. Όμως εξίσου έντονες ήταν οι πιέσεις να βοηθήσει τους Γάλλους. την «πρωταίτια» του πολέμου. σύμφωνα με το οποίο μόνον ένα αραιό προπέτασμα ιππικού έμεινε να καθυστερήσει την προέλαση του Ρένενκαμπφ από τα Digitized by 10uk1s . μόνο μία στρατιά είχε απομείνει για να υπερασπιστεί το Ανατολικό Μέτωπο. Οι ρωσικές δυνάμεις στο βορρά έκαναν ό. οι δύο άντρες υιοθέτησαν το σχέδιο που είχε ήδη εκπονήσει ο επίσης ικανότατος διοικητής επιτελείου του Πρίτβιτζ. παραπλάνησε τις αρχές και κατάφερε να του παραδώσουν το κεντρικό οχυρό.

000 ανδρών. Ακόμη νοτιότερα οι Αυστριακοί. του φον Φρανσουά. ήθελε να τελειώνει μια για πάντα με τους απείθαρχους Σέρβους. Τούτη η επίθεση κατέρρευσε μέσα στις χιονοθύελλες και το Πρζέμισλ παραδόθηκε τον επόμενο Μάρτιο. και ακόμη περισσότερα στην πρωτοβουλία ενός Γερμανού στρατηγού.000 νεκρούς στρατιώτες και 90. όπως και οι Ρώσοι. Ο φον Χότζεντορφ τα θαλάσσωσε και στις δύο περιπτώσεις. Το μόνο μακροπρόθεσμο αποτέλεσμά της ήταν να καταγραφούν στη συνείδηση των Γερμανών οι Hindenburg και Luderndorff ως ημίθεοι. πολύνεκρων μαχών.000 δικούς τους άντρες. Η δε επίθεσή του στα βόρεια. Η τριήμερη μάχη του Τάνενμπεργκ (27-30 Αυγούστου) κόστισε στους Ρώσους 50. είχε ως αποτέλεσμα μία σειρά αμφίρροπων. Digitized by 10uk1s .000 αιχμαλώτους αλλά έχασαν 100. αλλά οι επιπτώσεις της στην τελική έκβαση του πολέμου ήταν αμελητέες. Στις επακόλουθες μάχες των Μαζουριανών λιμνών (στη ΝΑ Πρωσία). Οι Σέρβοι στάθηκαν σκληροί πολεμιστές και κατάφεραν να απωθήσουν τους Αυστριακούς πέρα από τα σύνορά τους· οι τελευταίοι μέτρησαν απώλειες 30. όμως από την άλλη είχε τέσσερις ρωσικές στρατιές συγκεντρωμένες εναντίον του στα σύνορα της Γαλικίας και λάμβανε καθημερινά μηνύματα από το Βερολίνο να συγκρουστεί μαζί τους για ν' ανακουφίσει την πίεση που δεχόταν ο γερμανικός στρατός. ο οποίος αγνόησε τις εντολές να παραμείνει στη θέση του και τόλμησε να προελάσει για ν' ανακόψει την υποχώρηση του Σαμσόνωφ στα νότια.ανατολικά ενώ ο κύριος όγκος των γερμανικών δυνάμεων συγκεντρώθηκε για να αντιμετωπίσει τον Σαμσόνωφ.000 άντρες. Οι Γερμανοί ανταποκρίθηκαν στις απελπισμένες εκκλήσεις του φον Χότζεντορφ για βοήθεια επιχειρώντας επίθεση στα δυτικά σύνορα της Πολωνίας. με κατεύθυνση τη Βαρσοβία. Η βεβιασμένη επίθεση του στη Σερβία απέτυχε. Ο ασυγκράτητος φον Χότζεντορφ εξαπέλυσε στη συνέχεια χειμερινή επίθεση στα Καρπάθια για να ανακουφίσει το Πρζέμισλ. Μέχρι τότε ο στρατός των Αψβούργων είχε χάσει πάνω από δύο εκατομμύρια άντρες. Το Νοέμβριο. και ενόσω οι Βρετανοί πολεμούσαν στην Ypres. Έτσι στο τέλος του 1914 ο σύντομος πόλεμος για τον οποίο οι στρατοί της Ευρώπης προετοιμάζονταν επί σαράντα χρόνια είχε τελειώσει· αλλά δεν υπήρχε νικητής. ώσπου στο τέλος η ρωσική απειλή στο δεξί του πλευρό τον ανάγκασε να υποχωρήσει στα Καρπάθια. εγκαταλείποντας το οχυρό-κλειδί του Πρζέμισλ και χάνοντας άλλους 350. όπου η κάθε πλευρά έχασε από 100.000 αιχμαλώτους. εκτεταμένες και ακατάληκτες μάχες πραγματοποιούνταν γύρω από το Λοτζ. οι Γερμανοί πήραν άλλους 30. στη ρωσική Πολωνία. Η επιτυχία αυτού του ελιγμού χρωστούσε πολλά στο γεγονός ότι οι Γερμανοί είχαν μάθει τα σχέδια των Ρώσων υποκλέπτοντας τα ραδιοσήματά τους. Ο διοικητής του αυστριακού Επιτελείου Κόνραντ φον Χότζεντορφ. Ήταν μία από τις μεγαλύτερες στρατηγικές νίκες όλων των εποχών και διδάσκεται ακόμη στις στρατιωτικές σχολές.000 άντρες. αντιμετώπιζαν τα δικά τους διλήμματα.

καθώς και να αποστρατικοποιήσει τις βόρειες περιοχές της ως τις εκβολές του Σομ. Αλλά τώρα τα αρχικά αίτια είχαν ξεχαστεί και οι επιθυμίες των δύο αυτών χωρών δεν ενδιέφεραν κανέναν. Αυτά τα «λαϊκά πάθη» έπαιξαν ρόλο εξίσου σημαντικό με τις πολιτικές ή στρατιωτικές εκτιμήσεις. το Hassgesang (Ύμνος του Μίσους). και από την άλλη ενάντια στην ελαφρότητα και παρακμή του γαλλικού πολιτισμού. Φυσικά για τη Γαλλία δεν μπορούσε να υπάρξει ειρήνη όσο ο γερμανικός στρατός κατείχε το ένα πέμπτο της παραγωγικότερης περιοχής της. Η αντίπαλη πλευρά βρήκε έκφραση στο δημοφιλές έργο του Ερνστ Λισάουερ. Στα ανατολικά. τους όρους της ειρήνης που σκόπευε να επιβάλει στους ηττημένους εχθρούς της. Το φαινόμενο δεν περιορίστηκε στους ανθρώπους αλλά έφτασε και στα ζώα: τα γερμανικά τσοπανόσκυλα έγιναν «αλσατικά» και τα ντάχσχουντ εξαφανίστηκαν από τους δρόμους. Για την κοινή γνώμη της Βρετανίας η ειρήνη ήταν αδιανόητη όσο η Γερμανία συνέχιζε να κατέχει το Βέλγιο και να διαπράττει εκεί τις ανήκουστες θηριωδίες της. συμβιβάζοντας όπως-όπως τις διαφορές τους. οι φιλελεύθεροι τον θεωρούσαν αγώνα για τη δημοκρατία και την επικράτηση του νόμου ενάντια στην μπότα του πρωσικού μιλιταρισμού. Το τιμόνι κρατούσαν πλέον οι σύμμαχοί τους και δεν είχαν καμία πρόθεση να σταματήσουν. Εν πάση περιπτώσει και για τις δύο πλευρές. ο οποίος στο Βέλγιο έδωσε μια πρόγευση του τι είχε να περιμένει η Ευρώπη αν έπεφτε στα χέρια των Γερμανών. Αν οι συντηρητικοί στη Βρετανία έβλεπαν τον πόλεμο ως άμυνα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας ενάντια στην πρόκληση μιας αντίπαλης Μεγάλης Δύναμης. Στα δυτικά.Ο πόλεμος συνεχίζεται Αν τούτος ήταν ένας «περιορισμένος πόλεμος» του στυλ του 18ου αιώνα. οι δύο αρχικές πρωταγωνίστριες. Η μουσική του Βάγκνερ απαγορεύτηκε. που ακόμη και οι πιο διακεκριμένες οικογένειες με γερμανικά επώνυμα θεώρησαν απαραίτητο να τα αλλάξουν: οι Μπάτενμπεργκ έγιναν Μάουντμπατεν. Τα γερμανικά στρατεύματα μετά από αλλεπάλληλες λαμπρές επιτυχίες εισχώρησαν βαθιά στην περιοχή των αντιπάλων τους και πίστευαν ότι θα κατήγαγαν την τελειωτική νίκη τον ερχόμενο χρόνο. αλλά για την ακρίβεια Ζαξ-Κόμπουργκ-Γκότα) μετονομάστηκε σε Ουίντσορ. Όπως ήταν φυσικό. αλλά τούτο δεν έκανε τίποτα περισσότερο από το να εκμεταλλεύεται συναισθήματα που είχε ήδη διεγείρει και εντείνει ο τύπος. το Βέλγιο θα γινόταν γερμανικό προτεκτοράτο. Η γερμανική κυβέρνηση είχε ήδη καταγράψει. αυτό ακριβώς θα έκαναν η Ρωσία και η Αυστροουγγαρία. ανάλογες με τις απώλειες της Γερμανίας σε «αίμα και πόρους». Οι Γερμανοί ακαδημαϊκοί και διανοούμενοι ενώθηκαν για να φιλοτεχνήσουν την εικόνα μιας Γερμανίας που αγωνιζόταν υπέρ μιας μοναδικής Kultur ενάντια στη σλαβική βαρβαρότητα από τη μια. που κατήγγειλε την Αγγλία ως τον πιο επικίνδυνο και ύπουλο εχθρό της Γερμανίας. ενώ η ίδια η βασιλική οικογένεια (γνωστή ως Δυναστεία του Ανόβερου. Η Γαλλία θα εξαναγκαζόταν να παραχωρήσει κι άλλα εδάφη κατά μήκος των ανατολικών συνόρων της. Άλλωστε το ένα εκατομμύριο Βρετανοί που είχαν καταταγεί εθελοντικά στις αρχές του πολέμου δεν είχαν αρχίσει καλά-καλά να πολεμούν. ο πόλεμος δεν ήταν πλέον ένας παραδοσιακός αγώνας για περισσότερη ισχύ. η επίσημη προπαγάνδα επέτεινε τη δαιμονοποίηση της Γερμανίας. Και αν περνούσε από το χέρι τους. Digitized by 10uk1s . Επίσης οι ηττημένοι Σύμμαχοι θα υποχρεώνονταν να καταβάλουν μεγάλες αποζημιώσεις. καθώς και τον χυδαίο και μπακαλίστικο υλισμό των Αγγλοσαξόνων μιας Kultur που η Γερμανία ενσάρκωνε και υπερασπιζόταν με τις πολεμικές εκείνες αρετές που η Δύση καταδίκαζε ως μιλιταριστικές. τα γερμανικά σύνορα θα εισχωρούσαν βαθιά μέσα στην Πολωνία. οι κυβερνήσεις στο σημείο αυτό θα μπορούσαν να κηρύξουν ανακωχή και να αποκαταστήσουν την ειρήνη. και στα βόρεια θα εκτείνονταν παράλληλα με τις ακτές της Βαλτικής. στο αποκαλούμενο Πρόγραμμα του Σεπτεμβρίου. αλλά γινόταν ολοένα και περισσότερο μια σύγκρουση ιδεολογιών. κυρίως για τη Βρετανία και τη Γερμανία. Τέτοια ήταν η λαϊκή υστερία. επηρεάζοντας θετικά την αποφασιστικότητα των αντίπαλων πλευρών να επιμείνουν στον πόλεμο.

Ο νικητής θα ήταν μετά σε θέση να φέρει στα όρια της λιμοκτονίας τον αντίπαλό του εξαναγκάζοντάς τον να παραδοθεί ή. Τα βρετανικά πλοία συνέχισαν να κυριαρχούν στους ωκεανούς της υφηλίου και ο γερμανικός στόλος να σαπίζει δεμένος μέχρι το τέλος του πολέμου. ο πόλεμος θα μακροημέρευε όπως στον καιρό του Ναπολέοντα· και όπως ο Ναπολέων. Οι επιφυλάξεις τους δικαιώθηκαν όταν στις 22 Σεπτεμβρίου 1914 ένα γερμανικό υποβρύχιο βύθισε τρία βρετανικά καταδρομικά στα Στενά της Μάγχης. Οι εχθροπραξίες στις Αποικίες Η βρετανική υπεροχή στη θάλασσα σήμαινε επίσης ότι η Γερμανία είχε αποκοπεί από τις αποικίες της. οπότε ήταν σε θέση να διεκδικήσουν μία τακτική νίκη. Ο πρωτοφανής χαρακτήρας αυτής της σύγκρουσης και η αποτυχία να λειτουργήσουν σωστά οι ραδιοεπικοινωνίες συντέλεσαν ώστε η ναυμαχία να αποβεί ακατάληκτη. Γι' αυτό και η έκπληξη ήταν μεγάλη όταν ο υπουργός Πολέμου. ήταν ότι ο πόλεμος θα κερδιζόταν ή θα χανόταν με μεγάλες ναυμαχίες όπως στην εποχή του Νέλσονα. ο γερμανικός Στόλος Ανοιχτής Θαλάσσης δεν ήταν ακόμη σε θέση να απειλήσει το βρετανικό ναυτικό· αλλά οι Βρετανοί ανησυχούσαν τόσο πολύ για τις νάρκες και τις τορπίλες. αν και μία μοίρα υπό το ναύαρχο κόμη φον Σπέε πρόλαβε την 1η Νοεμβρίου 1914 να βυθίσει δύο βρετανικά καταδρομικά στο Κορονέλ ανοιχτά της Χιλής .όχι λόγω μιας στρατιωτικής επιτυχίας αλλά εξαιτίας της κατάρρευσης του δημοσιονομικού συστήματος που επέτρεπε στις οικονομίες των εμπόλεμων δυνάμεων να λειτουργούν. Έτσι τα βρετανικά πλοία παρέμεναν δεμένα στο Σκάπα Φλόου. Οι Βρετανοί «σήκωσαν το γάντι» και οι δύο στόλοι συγκρούστηκαν στ' ανοιχτά των ακτών της Δανίας σε μία ναυμαχία που για τους Βρετανούς πέρασε στην ιστορία ως Ναυμαχία της Γιουτλάνδης και για τους Γερμανούς ως Ναυμαχία του Σκάγκερακ. Digitized by 10uk1s . Η ορθόδοξη άποψη του ναυτικού. καραδοκώντας την έξοδο που ίσως επιχειρούσε ο γερμανικός στόλος. Οι Γερμανοί βύθισαν δεκατέσσερα βρετανικά πλοία συνόλου 110. Στις 31 Μαΐου 1916 έβγαλε τα πλοία του στη Βόρεια Θάλασσα για να προκαλέσει τους Βρετανούς.000 τόνων.για να βυθιστεί κι αυτή με τη σειρά της στη ναυμαχία των Νήσων Φώκλαντ ένα μήνα αργότερα. Για τη σπουδαιότητα της εν λόγω «υπεροχής» των Βρετανών δεν αμφέβαλλε κανείς.Ο πόλεμος στη θάλασσα Στην αρχή η βρετανική κυβέρνηση είχε κι εκείνη την ψευδαίσθηση της ηπειρωτικής Ευρώπης ότι ο πόλεμος θα τελείωνε σε μερικούς μήνες .000 τόνων έναντι της δικής τους απώλειας έντεκα πλοίων συνόλου 62. ο διαπρεπέστερος εν ζωή στρατιωτικός. βαρέθηκε να περιμένει. τουλάχιστον. Παρά το εντατικό ναυτικό πρόγραμμα του Τίρπιτζ.500 ανδρών. Αλλά και το ιστορικό προηγούμενο δεν παρείχε λόγους να υποθέτει κανείς πως ο πόλεμος θα τερματιζόταν συντομότερα. Ακόμη και αν η Γερμανία σημείωνε στην ξηρά τις επιτυχίες του Ναπολέοντα. στη βορειότερη άκρη της Σκοτίας. που δίσταζαν να καταδιώξουν το γερμανικό στόλο στις βάσεις του στη Βόρειο Θάλασσα ή να επιβάλουν στενό αποκλεισμό στις γερμανικές ακτές. Τα γερμανικά καταδρομικά βομβάρδιζαν τις παράκτιες πόλεις της Αγγλίας όλο το χειμώνα του 19141915 και υπήρξε μία σύγκρουση στο Ντόγκερ Μπανκ· κατά τ' άλλα. λόρδος Κίτσενερ προειδοποίησε τους πολίτες συναδέλφους του στο υπουργικό συμβούλιο να προετοιμαστούν για έναν πόλεμο που θα κρατούσε τουλάχιστον τρία χρόνια. να αποδιοργανώσει τόσο το εμπόριό του ώστε η οικονομία του να τιναχτεί στον αέρα και να του είναι πια αδύνατο να συνεχίσει τον πόλεμο. η Γερμανία τελικά θα γνώριζε την ήττα από τη βρετανική υπεροχή στη θάλασσα. αλλά τούτες ήταν πολύ λίγες για να έχουν σημασία. Αντίθετα με τους Γάλλους του 18ου αιώνα. και οι δύο στόλοι παρέμειναν αδρανείς. Αλλά η στρατηγική κατάσταση δεν άλλαξε. Τα λιγοστά γερμανικά ελαφρά καταδρομικά που βρέθηκαν στη θάλασσα όταν ξέσπασε ο πόλεμος καταδιώχτηκαν ανηλεώς. τόσο στη Γερμανία όσο και στη Βρετανία. ο ναύαρχος Σέερ. Μετά από δύο χρόνια ο καινούριος Γερμανός διοικητής του στόλου. Η βασική προτεραιότητα του Βασιλικού Ναυτικού ήταν να διασφαλίσει αυτήν ακριβώς την εξέλιξη. με απώλειες 1.

Οι κτήσεις τους στο νότιο Ειρηνικό -η Σαμόα. όπου επιβίωσε κυρίως γιατί οι ευρωπαϊκές δυνάμεις θεώρησαν την ύπαρξή της αναγκαία για τη διατήρηση της ισορροπίας στην ανατολική Ευρώπη. έγιναν θέατρα απεγνωσμένων και αιματηρών μαχών στο Β' Παγκόσμιο. αλλά η γερμανική ανατολική Αφρική. Τα νησιά τους στον κεντρικό Ειρηνικό -τα Μάρσαλ. στη συνέχεια διέφυγε και άρχισε να παρενοχλεί το εκστρατευτικό σώμα που είχε σταλεί για να τον εξοντώσει υπό τις διαταγές του Γιαν Κρίστιαν Σματς. Οι Εκστρατείες των Δαρδανελίων και της Θεσσαλονίκης Η Οθωμανική Αυτοκρατορία (εν συντομία. Τουρκία) έπαιξε βασικό ρόλο στην ευρωπαϊκή σκηνή. για να στηρίξουν δηλαδή τον ισχυρισμό ότι η χώρα τους ήταν Παγκόσμια Δύναμη· όμως αυτές οι αποικίες. αντί ν' αποφέρουν πόρους. οι Νήσοι του Σολομώντος. αποδείχτηκε σκληρός αντίπαλος. στα τέλη του Οκτωβρίου. έδειξε ότι τούτος δεν ήταν ο καλύτερος τρόπος να χρησιμοποιηθούν οι υπηρεσίες τους. Η ειρωνεία της ιστορίας ήταν πως όλοι αυτοί οι τόποι.αν και ο φρικτός χειμώνας του 1914 που πολλοί Ινδοί πέρασαν στα πλημμυρισμένα χαρακώματα του Δυτικού Μετώπου. τα Bismark. οι Γερμανοί είχαν επιδιώξει να αποκτήσουν υπερπόντιες κτήσεις μόνο για λόγους κύρους.πέρασαν στα χέρια των Αυστραλών και Νεοζηλανδών. Όλοι αυτοί οι στρατιώτες είχαν καταταγεί εθελοντικά. Στη δυτική Αφρική τα γαλλικά και βρετανικά αποικιακά στρατεύματα συνεργάστηκαν για να ελευθερώσουν την Τογκολάνδη και τα Γερμανικά το Καμερούν. Εξάλλου. ένα ρόλο που ακόμη δεν έχουμε εξετάσει. κατέλαβαν τη γερμανική νοτιοδυτική Αφρική. αλλά η εκστρατεία του δεν επηρέασε στο ελάχιστο την έκβαση του πολέμου. πιο πρόσφορο μέτωπο όταν. δεν τους απασχολούσε τόσο η υπεράσπιση των υπερπόντιων εδαφών τους όσο το τι είχαν τούτα να προσφέρουν στο Βασιλικό Ναυτικό. που στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είχαν καν δευτερεύουσα σημασία. εθνικά ομοιογενούς Τουρκίας που θα εξαφάνιζε τα αλλότρια στοιχεία -Έλληνες. οι Μαριάνες. η Παπούα. την εξουσία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ανέλαβαν οι λεγόμενοι «Νεότουρκοι». Οι Νοτιοαφρικανικές δυνάμεις. Ήταν σαφές από την αρχή ότι ο πόλεμος θα κρινόταν στα ευρωπαϊκά πεδία μαχών. ήττας και ταπείνωσης.από τα εδάφη της και θα συγκροτούσε ένα παντουρκικό κίνημα που θα απελευθέρωνε και θα ένωνε τα τριάντα εκατομμύρια Τούρκων του Καύκασου. η ύφεση με τη Ρωσία είχε αποδεσμεύσει τα ινδικά στρατεύματα που μπορούσαν τώρα να κατανεμηθούν στην Ευρώπη . η μετέπειτα Τανζανία. άνθρωποι που θεωρούσαν ακόμη τη Βρετανία «πατρίδα» και ένιωθαν περήφανοι που ανήκαν στη Βρετανική Αυτοκρατορία. Αν και οι Βρετανοί σχεδίαζαν την «Άμυνα της Αυτοκρατορίας» επί τριάντα ολόκληρα χρόνια. αφού απέτρεψε την απόβαση αγγλο-ινδικών στρατευμάτων στην Τάνγκα. Ο διοικητής της φρουράς. έχοντας το όραμα μιας συμπαγούς. καθώς και η ομογενοποίηση των καναδικών. Αρμένιους. αυστραλιανών και νεοζηλανδικών δυνάμεων με εκείνες του Ηνωμένου Βασιλείου. Η βρετανική υπεροχή στις θάλασσες διευκόλυνε τη μεταφορά αυτών των δυνάμεων στην Ευρώπη· ορισμένες μάλιστα φορές τις συνόδευαν ιαπωνικά πολεμικά πλοία. οι Καρολίνεςγρήγορα κατακτήθηκαν από τους Ιάπωνες συμμάχους της Βρετανίας.των οποίων οι αποικίες ήταν μείζων πηγή πλούτου. κυρίως Μπόερς που είχαν πολεμήσει εναντίον των Βρετανών δεκαπέντε χρόνια πριν. Γύρισαν την πλάτη στις ισλαμικές παραδόσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τα αχανή σύνορα ως την Αφρική και την Αραβία. τη μετέπειτα Ναμίμπια. της νότιας Ρωσίας και της κεντρικής Ασίας κάτω από μία και μόνη εξουσία. απομυζούσαν την οικονομία τους. η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας. Ο Λέτοβ-Βόρμπεκ έσωσε την τιμή των γερμανικών όπλων. το ίδιο και η βάση τους Τσινγκτάο στην ηπειρωτική Κίνα. Πολλοί ήταν είτε μετανάστες πρώτης γενιάς είτε παιδιά τους. μία ομάδα νέων αξιωματικών αποφασισμένων να εκσυγχρονίσουν το απαρχαιωμένο πολιτικό και οικονομικό σύστημα και να αποκαταστήσουν το εθνικό γόητρο. ενός από τους αστέρες του πολέμου των Μπόερ. Οι Ρώσοι έβλεπαν την έλευση αυτού του καινούριου καθεστώτος με δικαιολογημένο Digitized by 10uk1s . Μετά από έναν αιώνα παρακμής. Ο ανταρτοπόλεμος του Λέτοβ-Βόρμπεκ συνεχιζόταν επιτυχώς όταν στην Ευρώπη έληξε ο πόλεμος το 1918. Όμως ευτυχώς άνοιξε γι' αυτούς ένα καινούριο. Πάουλ φον ΛέτοβΒόρμπεκ.

σε μια τέτοια κίνηση. οπότε κανείς δεν μπορούσε να εγγυηθεί ότι τα δύο αυτά πλοία δεν θα έπεφταν στα χέρια των Γερμανών το περιστατικό ίσως να ξεχνιόταν αν δύο γερμανικά θωρηκτά. Γερμανοί διπλωμάτες ασκούσαν ισχυρή επιρροή στην Κωνσταντινούπολη. ίσως μάλιστα να την προκάλεσαν εκούσια. η Βρετανία μπορούσε τώρα να μετατρέψει την έκρυθμη κατοχή της επί της Αιγύπτου σε καθεστώς κανονικού προτεκτοράτου. απέκτησαν νέα στρατηγική σημασία. Υπήρχαν στο Λονδίνο άνθρωποι με επιρροή που ανέκαθεν αμφισβητούσαν το κατά πόσο ήταν συνετό να δεσμευτούν τα βρετανικά στρατεύματα στη δυτική Ευρώπη. αντί να χρησιμοποιηθεί η ναυτική δύναμη της Βρετανίας για να Digitized by 10uk1s . οι Βρετανοί ασκούσαν ανάλογη επιρροή στο τουρκικό ναυτικό. για να αγκυροβολήσουν στα ανοιχτά της Κωνσταντινούπολης στις 12 Αυγούστου. Η εξασθενημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία τους ήταν περισσότερο χρήσιμη ως θύμα παρά ως εξαρτώμενη σύμμαχος. στο μυχό του Περσικού Κόλπου. και στις 29 Οκτωβρίου τα γερμανικά πλοία. τους Ρώσους. δεν ξέφευγαν από τους Βρετανούς διώκτες τους στη Μεσόγειο. Το υπουργείο Αποικιών και το υπουργείο Ινδίας έβλεπαν από καιρό τις τουρκικές κτήσεις στην Ασία ως θεμιτή λεία για τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Αλλά όταν ξέσπασε ο πόλεμος το βρετανικό κράτος έσπευσε να τα αγοράσει.000 απώλειες των Τούρκων στους τρεις επόμενους μήνες μαρτυρούν πόσο μεγάλη απερισκεψία ήταν το να προχωρήσουν. που εδώ και εκατό χρόνια θεωρείτο ο προμαχώνας της βρετανικής ασφάλειας. Μάλιστα το Λονδίνο ένιωθε τόσο σίγουρο που έφτασε να υποσχεθεί την Κωνσταντινούπολη. και που μέσω αυτών διακινούσε η Ρωσία το ένα τρίτο των εξαγωγών της. Εξάλλου. κάτι που τον προηγούμενο αιώνα ήταν αποκλειστικό προνόμιο των Βρετανών. Το γερμανικό χρήμα έρεε αφειδώς στην Τουρκία. βοήθησε ώστε να πειστεί η τουρκική κυβέρνηση να κηρύξει πόλεμο στη Ρωσία. ψυχραίνοντας έτσι τους υποστηρικτές του στην Κωνσταντινούπολη. Με την Τουρκία για εχθρό. αρχές του χειμώνα. Σώζεται ακόμη ένα τέμενος αφιερωμένο στους Γερμανούς συμβούλους στο Πολεμικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης. σε συνδυασμό με τις λαμπρές επιτυχίες των γερμανικών στρατευμάτων σε όλα τα μέτωπα. βομβάρδισαν την Οδησσό. ακριβώς πάνω στην έναρξη του πολέμου. τα Στενά που ένωναν τη Μεσόγειο με τη Μαύρη Θάλασσα. και είχε βλέψεις στα διυλιστήρια πετρελαίου της Βασόρα. Το Βασιλικό Ναυτικό είχε αρχίσει πρόσφατα να χρησιμοποιεί πετρέλαιο αντί για κάρβουνο ως καύσιμο για τα πλοία του. αν οι Γερμανοί έλεγχαν τον τουρκικό στρατό ξηράς. Ταυτόχρονα οι Τούρκοι επιτέθηκαν πρώτοι στους Ρώσους χτυπώντας στο ιστορικό πεδίο της ρωσοτουρκικής διαμάχης. Από τη στιγμή που κατάφεραν να παγιώσουν τη θέση τους στην Αίγυπτο τη δεκαετία του 1880. Η απειλητική τους παρουσία. σταμάτησαν να στήνουν τους Τούρκους σαν φράγμα απέναντι στο ρωσικό επεκτατισμό. Οι Βρετανοί αντιμετώπιζαν χαλαρά αυτές τις εξελίξεις. Δύο υπερσύγχρονα θωρηκτά είχαν κατασκευαστεί σε βρετανικά ναυπηγεία και τον Αύγουστο του 1914 ήταν έτοιμα να παραδοθούν. κάτι που κανείς δεν πίστευε ότι θα ήταν δύσκολο· και από τον πρώτο μήνα του 1915 άρχισαν οι προετοιμασίες γι' αυτή την επιχείρηση. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν να ανοιχτεί ένα πέρασμα μέσα στα Δαρδανέλια. θα ήταν ευάλωτη στην πίεση του βρετανικού ναυτικού. στους καινούριους του συμμάχους. Όταν η Ρωσία έγινε σύμμαχος.πανικό. Εξακολουθούσε να θεωρείται δεδομένο ότι η Τουρκία. τον Καύκασο· οι 80. ιδίως για την ανάπτυξη των σιδηροδρόμων της. Η εκστρατεία των Δαρδανελίων πυροδοτήθηκε τον Ιανουάριο του 1915 μετά από την έκκληση των δεινοπαθούντων Ρώσων να γίνει μία επίδειξη δύναμης εναντίον της Κωνσταντινούπολης για να ανακουφιστεί κάπως ο Καύκασος από την πίεση των Τούρκων. αλλά θεωρήθηκε δεδομένο ότι ο αγγλογαλλικός έλεγχος στη Μεσόγειο μπορούσε να εγγυηθεί την ασφαλή διάβαση. τώρα υπό τουρκική σημαία. ενώ Γερμανοί αξιωματικοί βοηθούσαν στην εκπαίδευση και τον επανεξοπλισμό του τουρκικού στρατού . Η αλήθεια ήταν ότι οι Τούρκοι είχαν μόλις συνάψει σύμφωνο με τη Γερμανία εναντίον της Ρωσίας. Στην αρχή μάλιστα θεώρησαν ότι η γερμανική παρουσία ήταν ένα χρήσιμο αντίβαρο απέναντι στη Ρωσία. Οι Βρετανοί δεν στενοχωρέθηκαν ιδιαίτερα γι' αυτή τη διπλωματική ήττα. με την πολιτική της ζωή συγκεντρωμένη στην Κωνσταντινούπολη. το Γκέμπεν και το Μπρέσλαου.αν και δεν πρόλαβαν να τον σώσουν από την ταπεινωτική ήττα στον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο του 1912. ιδιαίτερα από τη στιγμή που η Γερμανία το υποστήριζε με ενθουσιασμό.

βρήκαν μπροστά τους νάρκες. επιτρέποντάς της να εξάγει τα σιτηρά που έπαιζαν τόσο ζωτικό ρόλο στην οικονομία της. Ο Κρητικός πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος. Είχε στηρίξει τη Σερβία και στους δύο Βαλκανικούς Πολέμους. αφού ο βασιλιάς ήταν κουνιάδος του Kaiser (τα περισσότερα καινούρια βαλκανικά κράτη είχαν «ψωνίσει» τις βασιλικές τους οικογένειες από τη Γερμανία). ο Βενιζέλος έμεινε εκτεθειμένος· και όταν η συμμαχική εκστρατευτική δύναμη έφτασε με τα πολλά στη Θεσσαλονίκη. να αποβιβάσουν ένα μικρό στρατό στη Θεσσαλονίκη. έχοντας τους Τούρκους να τους παρακολουθούν από ψηλά. Όμως μέχρι τότε είχαν συμβεί πολλά. Στην Ελλάδα. Έτσι οι Σύμμαχοι έχασαν την αξιοπιστία τους στην ανατολική Μεσόγειο. και η επιτυχής εκκένωση της χερσονήσου στο τέλος του χρόνου. Έτσι κι αλλιώς. ιδίως των Αυστραλών και Νεοζηλανδών που είχαν αναλάβει να τη φέρουν σε πέρας. ο λόρδος Κίτσενερ. ομολογουμένως.κάτι που έφερνε σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση τους Βρετανούς φιλελεύθερους που ισχυρίζονταν ότι πολεμούσαν για τα δικαιώματα των μικρών κρατών. Digitized by 10uk1s . η οποία. Έτσι στάλθηκαν τμηματικά κάποιοι λόχοι στην Καλλίπολη. Η μεγάλη αυγουστιάτικη επίθεση των Βρετανών στον Κόλπο της Σούβλας απέτυχε εξαιτίας της ανικανότητας των διοικητών τους. Ο στρατός και η βασιλική αυλή ήταν εξίσου ανεπιφύλακτα γερμανόφιλοι . αναγκάστηκαν να ανακόψουν και ζήτησαν ενισχύσεις σε στρατό ξηράς. Παρ' όλα αυτά. και επιθυμούσε διακαώς να τα πάρει πίσω. αλλά απαιτούσε υψηλό τίμημα για να συμπαραταχθεί .μπλοκάρει τον εχθρό και η οικονομική της δύναμη για να στηρίξει τους Ευρωπαίους συμμάχους της . είχε ταχθεί στους Ρώσους. από παράδοση εχθρική προς τη Σερβία. ο οποίος θα παρείχε άμεση βοήθεια στους Σέρβους. ελάχιστες.ιδιαίτερα από τη στιγμή που ο στρατός ξηράς είχε αποτύχει να εξασφαλίσει μια θετική έκβαση στο Δυτικό Μέτωπο. με στόχο την Κωνσταντινούπολη». Ο νέος σε ηλικία Πρώτος Λόρδος του Ναυαρχείου. οι σερβικές νίκες εναντίον των Αυστριακών το χειμώνα του 1914 και οι συμμαχικές αποβάσεις στα Δαρδανέλια τον επόμενο Μάρτιο ενίσχυσαν τη θέση του Βενιζέλου τόσο ώστε να γίνει αποδεκτό το αίτημα των Συμμάχων (ιδέα των Γάλλων κυρίως). τον Οκτώβριο του 1915.την Κωνσταντινούπολη. Αλλά όταν επιτέθηκαν το Μάρτιο του 1915 οι συμμαχικές (αγγλογαλλικές) ναυτικές δυνάμεις. Τον Οκτώβριο είχε γίνει πλέον σαφές ότι η όλη επιχείρηση ήταν ένα οικτρό φιάσκο· το μόνο που ξέπλυνε κάπως τη ντροπή ήταν ο ηρωισμός και η υπεράνθρωπη αντοχή των στρατιωτών.η στρατηγική που τόσο τους ωφέλησε στους Ναπολεόντειους Πολέμους. ήταν επίσης σθεναρός υποστηρικτής των Συμμάχων. Κατ' αρχήν. υποστήριξε την εκστρατεία στα Δαρδανέλια. Μαζί του συμφωνούσε και ο συνάδελφός του στο Υπουργείο Πολέμου. Οι Έλληνες επιχειρηματίες και έμποροι ήταν ανεπιφύλακτα αγγλόφιλοι.η Βουλγαρία και η Ελλάδα. μπήκε στον πόλεμο με το μέρος των Κεντρικών Δυνάμεων. η νέα ελληνική κυβέρνηση διαμαρτυρήθηκε δριμύτατα για την παραβίαση της ουδετερότητάς της . δυστυχώς. με την ασύγκριτη ευφράδειά του. Κανείς δεν έμεινε άφωνος από έκπληξη όταν η Βουλγαρία. και διπλωματικά και στρατιωτικά. υπέστησαν βαριές απώλειες και αναγκάστηκαν να μείνουν προσκολλημένοι σε στενά προγεφυρώματα. αλλά οι Κεντρικές Δυνάμεις ήταν σε πλεονεκτικότερη θέση να την πάρουν με το μέρος τους. Όμως η Ελλάδα ήταν άλλη ιστορία. Το Βασιλικό Ναυτικό είχε απλώς λάβει εντολές «να βομβαρδίσει και να καταλάβει τη χερσόνησο της Καλλίπολης. Τώρα τους δινόταν η ευκαιρία . ένας στρατιώτης της αυτοκρατορίας που είχε περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Μέση Ανατολή. Οι στρατιωτικοί στόχοι ήταν από την αρχή συγκεχυμένοι.πράγμα αναμενόμενο. είχε αναγκαστεί να της παραχωρήσει στο Δεύτερο Βαλκανικό Πόλεμο τα εδάφη στη Μακεδονία που θεωρούσε δίκαιη αμοιβή της για τις προσπάθειές της στον Πρώτο. Οι Σύμμαχοι ήλπιζαν να την αποζημιώσουν σε βάρος της Αυστροουγγαρίας. Η εκστρατεία των Δαρδανελίων είχε αποτύχει. μία τέτοια κίνηση θα αποκαθιστούσε εκ νέου την επικοινωνία με τη Ρωσία. έτσι θα άνοιγε μία «πίσω πόρτα» στα Βαλκάνια για να βοηθηθούν οι Σέρβοι που εξακολουθούσαν να αποκρούουν με επιτυχία τις επιθέσεις των Αυστριακών ίσως μάλιστα να πείθονταν να συνδράμουν ξανά τη Σερβία και οι άλλες σύμμαχοι της στους Βαλκανικούς Πολέμους . Winston Churchill. Για τη Βουλγαρία οι πιθανότητες να προσφέρει βοήθεια ήταν. Αυτός ο στρατός αποβιβάστηκε τον Οκτώβριο του 1915. Και επίσης.

πέρα από το ότι ήταν και οι μόνοι αντίπαλοι τους οποίους οι Αυστριακοί πίστευαν ακράδαντα ότι μπορούσαν να νικήσουν. Όσοι επέζησαν προσχώρησαν στη συμμαχική δύναμη της Θεσσαλονίκης. οι Σύμμαχοι θα παρέτειναν επ' αόριστον τον πόλεμο -όχι χάρη στην στρατιωτική τους δύναμη όσο στη ναυτική τους υπεροχή που τους έδινε τη δυνατότητα να αντλούν πόρους από το Νέο Κόσμο και να τους στερούν από τη Γερμανία. ο πόλεμος δινόταν για να διατηρηθεί η μοναρχία. τον καινούριο ιδιοφυή αρχηγό του επιτελείου. και η βιομηχανία της είχε παραλύσει από τις απεργίες. Στο κάτω-κάτω. Το σύμφωνο αυτό τους υποσχόταν όλες τις ιταλόφωνες περιοχές νότια των Άλπεων. Αν δεν κατατροπωνόταν η Γαλλία. ενώ οι Αυστριακοί μπορούσαν τώρα πια να συγκεντρώσουν την προσοχή τους στους προσφιλέστερους αντιπάλους τους: τους Ιταλούς. Η Σερβία. Δεν την ενθουσίαζε ιδιαίτερα η ιδέα της συμμετοχής της: το Δημόσιο Ταμείο της είχε αποστραγγιστεί εξαιτίας του πολέμου με τους Τούρκους. όπως έχουμε δει. Η Ρωσία δεν αποτελούσε πια άμεση απειλή· άλλωστε. Η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο στις 23 Μαΐου 1915 και ο αρχηγός του επιτελείου της Αρχιστράτηγος Λουίτζι Καντόρνα πέρασε τα δύο επόμενα χρόνια εξαπολύοντας αυτοκτονικές επιθέσεις στα βουνά πίσω από τον ποταμό Ιζόντσο και χάνοντας σχεδόν ένα εκατομμύριο άνδρες. με πολύ μεγαλύτερη επιτυχία.τι οι νίκες που είχε καταγάγει. Αν Digitized by 10uk1s . σε μία κατάσταση σχεδόν κωμικής ανικανότητας. Το Βερολίνο διατηρούσε πάντα τη στρατηγική πρωτοβουλία . Αλλά οι παραδόσεις του Risorgimento. αβοήθητη. Οι Ιταλοί ήταν γενικότερα αντιπαθείς.για να μην αναφέρουμε ένα ουσιαστικό μερίδιο στην τουρκική Ανατολία όπου δεν υπήρχε Ιταλός ούτε για δείγμα. Ο αυστριακός στρατός τους πολεμούσε με μένος που δεν είχε επιδείξει σε κανένα άλλο μέτωπο. Το Νοέμβριο του 1915 αυστριακές και γερμανικές δυνάμεις υπό γερμανική διοίκηση και με τη συνδρομή των Βουλγάρων. Παρ' όλα αυτά. Η Εκκλησία και μεγάλο μέρος της αριστοκρατίας υποστήριζαν τον αγώνα των Καθολικών Αυστριακών ενάντια στη φιλελεύθερη Δύση.Χειροτερεύοντας ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Ο Φάλκενχαϊν είχε ξεκαθαρίσει πλήρως τις προτεραιότητές του. Ήταν όμως αργά: οι Ιταλοί είχαν ήδη υπογράψει το μυστικό Σύμφωνο του Λονδίνου με τους Συμμάχους. της προοπτικής της τελικής ενοποίησης του ιταλικού έθνους. καθώς και μεγάλες εκτάσεις της Σλοβενίας και της Δαλματίας όπου οι Ιταλοί ήταν σαφώς η μειοψηφία . Το Ανατολικό Μέτωπο το 1915 Όμως και στα κύρια μέτωπα οι Σύμμαχοι δεν τα πήγαιναν καλύτερα. η οποία έμενε άπρακτη εκεί. Και οπωσδήποτε δεν αποζημίωσε στο ελάχιστο τους Συμμάχους για την απώλεια των Βαλκανίων και την ήττα τους από τους Τούρκους. ως υφιστάμενος εταίρος των Γερμανών. εισέβαλαν στη Σερβία από τρεις πλευρές. συντρίφτηκε και κυριεύτηκε· τα υπολείμματα του ηττημένου στρατού της έμειναν να αγωνίζονται καταχείμωνα στο Μαυροβούνιο για να βρουν διέξοδο στα λιμάνια της Αδριατικής.ιδίως με τον Έριχ φον Φάλκενχαϊν. αποτρέποντας έτσι την προέλαση των Συμμάχων από τη Θεσσαλονίκη. όχι για να αποσυντεθεί. Μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι η ιταλική είσοδος στον πόλεμο ενίσχυσε περισσότερο το ηθικό του αυστριακού στρατού απ' ό. Οι Γερμανοί πίεσαν φορτικά τους Αυστριακούς συμμάχους τους να το κάνουν. στις 26 Απριλίου. το Μάιο του 1915 η Βιέννη υποχώρησε διστακτικά στη γερμανική πίεση. αλλά η Βιέννη δικαιολογημένα δίσταζε. έδιναν στους Συμμάχους το μεγάλο πλεονέκτημα της λαϊκής υποστήριξης· ένα πλεονέκτημα που οι Κεντρικές Δυνάμεις μπορούσαν να αντισταθμίσουν μόνον εκχωρώντας τα ιταλόφωνα εδάφη που βρίσκονταν ακόμη υπό αυστριακή κατοχή. και ακόμη περισσότερο η Βρετανία. οι Κεντρικές Δυνάμεις ανέλαβαν την πρωτοβουλία των κινήσεων στα Βαλκάνια. Η Ιταλία μπαίνει στον Πόλεμο Η Ιταλία. η έκταση και μόνο του ανατολικού πολεμικού θεάτρου δεν άφηνε πολλά περιθώρια για αποφασιστική νίκη σε κανένα μέτωπο. βιάστηκε να δηλώσει την ουδετερότητά της με το που ξέσπασε ο πόλεμος. Καταλάβαινε ότι οι πιο επικίνδυνοι εχθροί της Γερμανίας βρίσκονταν στη δύση και όχι στην ανατολή. επί των Σέρβων και των Ρώσων μέσα στο 1915.

Τα ρωσικά στρατεύματα ισοπέδωναν την ύπαιθρο καθώς υποχωρούσαν. συγκεντρώνοντας τον κύριο όγκο του στρατού του στο Δυτικό Μέτωπο.άρχισαν να λιποτακτούν μαζικά. Είχε αρχίσει να καταλαβαίνει την ουσία αυτού του καινούριου είδους διεξαγωγής πολέμου. Είχε τεράστια επιτυχία: 100. Τον Αύγουστο ενέκρινε μία επίθεση στο βόρειο τομέα του μετώπου. επιτυχίες που πιστώθηκαν στους Hindenburg και Luderndorff. Έτσι. ο Φάλκενχαϊν θα ακολουθούσε την τακτική του Σλήφεν: θα έστελνε δηλαδή όσο το δυνατόν μικρότερες δυνάμεις για να συγκρατήσουν τους Ρώσους. λοιπόν. Μέχρι το Δεκέμβριο μόνον του 1914 είχαν χάσει 1. Έτσι στο τέλος του 1915 ο γερμανικός στρατός είχε μόνον επιτυχίες στο Ανατολικό Μέτωπο. ο Φάλκενχαϊν το πήρε απόφαση ότι για την ώρα θα έπρεπε να συνεχίσει να αμύνεται στη δύση και να εξαπολύει σφοδρές επιθέσεις στην ανατολή. Τώρα ο στόχος δεν ήταν τόσο η νίκη στο πεδίο όσο η «φθορά». Ρουθηνοί. Σκοπός αυτού του καινούριου στρατεύματος ήταν να χτυπήσει τις ρωσικές θέσεις στη Γαλικία στην περιοχή Γκορλίτσε-Τάρνουφ. αλλά με τον περιορισμένο στόχο να εκδιωχθούν οι Ρώσοι από την Πολωνία και να στηθεί μία αμυντική γραμμή από το βορρά ως το νότο μέσω του Μπρεστ Λιτόβσκ. Αυτό το φοβερό δίδυμο δεν σκόπευε να φύγει από το προσκήνιο ούτε ν' αφήσει το λαμπρό πεδίο της νίκης του να ξεχαστεί. Ο ίδιος ο Κόνραντ φον Χότζεντορφ έφτασε στο σημείο να σκεφτεί μια χωριστή ειρήνη με τη Ρωσία μήπως κι έτσι κατάφερνε να τα βγάλει πέρα με τους Ιταλούς. αφενός για να βοηθήσει τους Αυστριακούς συμμάχους και αφετέρου για να επιφέρει βαριά πλήγματα στους Ρώσους ώστε να ενισχύσει τους ισχυρούς εκείνους κύκλους στην Αγία Πετρούπολη που ήδη ζητούσαν ειρήνη. Αλλά αυτές οι νίκες επί πολύ μεγαλύτερων δυνάμεων δεν χρωστούσαν πολλά στους επιδέξιους χειρισμούς του διδύμου. οπότε οι σλαβικές μονάδες -Τσέχοι. Ρουμάνοι. Η επιτυχία αυτή-καθαυτή δεν ήταν «καθοριστική». Ο Φάλκενχαϊν δεν ήθελε ούτε ν' ακούσει κάτι τέτοιο. Προχώρησε λοιπόν στη σύσταση μιας νέας αυστρογερμανικής στρατιάς υπό τις διαταγές του στρατηγού Αυγούστου φον Μάκενσεν. Συνέχιζαν να φαντασιώνονται μία σαρωτική κυκλωτική κίνηση που θα παγίδευε ολόκληρο το ρωσικό στρατό σε μία «μάχη δίχως αύριο». Βασικά οφείλονταν στην άρτια οργάνωση.περνούσε από το χέρι του. Digitized by 10uk1s .000. Σ' αυτές τις απώλειες περιλαμβάνονταν οι περισσότεροι μόνιμοι αξιωματικοί που κρατούσαν ενωμένο αυτό τον πολυεθνικό στρατό.000 άντρες αιχμαλωτίστηκαν και οι γραμμές των Ρώσων υπέστησαν διείσδυση βάθους ογδόντα μιλίων. και τώρα διέθετε την πολιτική επιρροή για να το πετύχει. Διότι οι μεγάλοι ήρωες του γερμανικού λαού ήταν τώρα οι νικητές του Τάνενμπεργκ: ο Hindenburg και ο Luderndorff. Σ' αυτή την επίθεση χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά οι μέθοδοι που έμελλε να χαρακτηρίσουν τα τελευταία χρόνια του πολέμου: προσεχτικά σχεδιασμένες έφοδοι του πεζικού πίσω από ένα παραπέτασμα από παρατεταμένα και συγκεντρωμένα πυρά του πυροβολικού. Όμως δεν περνούσε από το χέρι του. την καλύτερη εκπαίδευση και την ανώτερη κατασκοπεία (οι Γερμανοί υπέκλεπταν συστηματικά τα ραδιομηνύματα των Ρώσων): ιδιότητες χαρακτηριστικές ενός φιλόπονου λαού με δείκτες μόρφωσης και ανάπτυξης που ξεπερνούσαν κατά πολύ εκείνους της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Αυτή η επιχείρηση στέφθηκε από τόσο μεγάλη επιτυχία που ο Φάλκενχαϊν στη συνέχεια επέτρεψε στον Luderndorff να προελάσει στο βορρά για να καταλάβει τη Βίλνα· όμως για μία ακόμη φορά ο γερμανικός στρατός εξασφάλισε μία θεαματική επιχειρησιακή νίκη που δεν είχε κανένα στρατηγικό αποτέλεσμα.000 άντρες. με βαριά καρδιά. Ο Hindenburg και ο Luderndorff διαφωνούσαν. έπρεπε στο εξής να αναγκάζει τους αντιπάλους της να εξαντλούν τα αποθέματά τους. το σωστό ανεφοδιασμό. Επιπλέον οι Αυστριακοί ήταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης μετά το τέλος της καταστροφικής χειμερινής τους εκστρατείας. με επιτελάρχη του τον συνταγματάρχη Χανς φον Ζέεκτ. διατηρώντας ταυτόχρονα όσο το δυνατόν περισσότερα από τα δικά της. αλλά για τον Φάλκενχαϊν δεν ήταν εκεί το θέμα. ήταν η σκληρότητα που επιδείκνυαν και οι δύο πλευρές με θύματα τους άμαχους πολίτες. Η Γερμανία. ωστόσο. Κάτι πολύ σημαντικό. Μέχρι το Μάρτιο του 1915 έχασαν άλλους 800.250.

Πριν από το 1914 τα βλήματα του πυροβολικού ήταν κυρίως σράπνελ. Το Δυτικό Μέτωπο το 1915 Στο Δυτικό Μέτωπο οι Γερμανοί κράτησαν άμυνα σ' όλη τη διάρκεια του 1915 με την ίδια επιτυχία. Πρώτα απ' όλα. Κατά τ' άλλα. Επιτέθηκαν μόνο μία φορά. η πίεση των συμμάχων τους και πάνω απ' όλα το βάρος μιας κοινής γνώμης που ανυπομονούσε να συγκρουστεί με τους Γερμανούς. θα προτιμούσαν να καθυστερήσουν οποιαδήποτε επίθεση μέχρι το 1916. Οι Γερμανοί αξιωματικοί μεταχειρίζονταν τους κατοίκους σαν να επρόκειτο για βαρβάρους ιθαγενείς χωρίς δικαιώματα ή εθνική ταυτότητα. Και σ' αυτήν. η Γερμανία στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο προδιέγραψε δυσοίωνα τη συμπεριφορά που θα επιδείκνυε στον Β' Παγκόσμιο.χωρίς κανέναν οίκτο για τους Πολωνούς και Λιθουανούς αυτόχθονες. Προέλαυναν όχι μόνον ως κατακτητές αλλά και ως αποικιστές: τούτα ήταν εδάφη που ο Luderndorff σκόπευε να προσαρτήσει (ως μέρος ενός μεγαλύτερου Reich). Καθώς αυτή η νέα «θηριωδία» προστέθηκε στο γερμανικό «φάκελο» της βαρβαρότητας και έγινε ένα από τα πολυτιμότερα επιχειρήματα της συμμαχικής προπαγάνδας όσο διαρκούσε ο πόλεμος αλλά και μετά τη λήξη του. τα γαλλικά και βρετανικά στρατεύματα «σπούδαζαν» αυτό το καινούριο είδος πολέμου με πολύ βαρύ τίμημα. Αλλά αυτό που χρειαζόταν τώρα ήταν Digitized by 10uk1s . Οι πρώτες συμμαχικές επιθέσεις του Μαρτίου αποκρούστηκαν με μεγάλη ευκολία. τα γερμανικά στρατεύματα ισχυροποίησαν τις αμυντικές τους θέσεις. συνέτειναν ώστε στο τέλος του 1915 οι Βρετανοί να έχουν αμετάκλητα ασπαστεί μία «ευρωπαϊκή» στρατηγική και να προσβλέπουν στην ολοκλήρωσή της μέσα στον επόμενο χρόνο. με διαδοχικές επιθέσεις ολοένα αυξανόμενης έντασης. Ακόμη και οι πιο ένθερμοι «δυτικοί» όπως έφτασαν να αποκαλούνται. μπορούμε να πούμε ότι περισσότερα χάθηκαν παρά κερδήθηκαν απ' αυτή την καινοτομία. τριγυρισμένα από συρματοπλέγματα και εφοδιασμένα όχι μόνο με κανόνια αλλά και με μυδραλιοβόλα. οπότε και ήλπιζαν ότι τα νέα στρατεύματα θα ήταν πια κατάλληλα εκπαιδευμένα και εξοπλισμένα. τα δηλητηριώδη αέρια του χλωρίου. όπως σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Η περιοχή έγινε γνωστή απλώς ως OberOst. Τη στρατηγική εξακολουθούσαν να χαράσσουν οι Γάλλοι ενώ οι Βρετανοί απλώς ακολουθούσαν. όπου θα έρχονταν να εγκατασταθούν και να κυριαρχήσουν Γερμανοί. Το βρετανικό Υπουργικό Συμβούλιο πιεζόταν εκ των έσω να περιορίσει τη βρετανική βοήθεια στο Δυτικό Μέτωπο και ν' αναζητήσει μία πιο παραδοσιακή στρατηγική στη θάλασσα -άποψη που υποστήριζε και ο ίδιος ο Κίτσενερ. γιατί βρίσκονταν σε γαλλικό έδαφος. τα οποία τώρα κέρδιζαν όλο και μεγαλύτερη αναγνώριση σ' ένα είδος αμυντικού πολέμου που κανένας ευρωπαϊκός στρατός δεν περίμενε ποτέ ότι θα αντιμετώπιζε. συνήθως σε σημεία δικής τους επιλογής .σκάβοντας χαρακώματα με βαθιά και συχνά άνετα καταφύγια. Ήταν πια προφανές ότι το κλειδί της επιτυχημένης εφόδου ήταν η επαρκής κάλυψη από το πυροβολικό. Δεύτερον. τον Απρίλιο. παίρνοντας το όνομά της από το στρατιωτικό οργανισμό που τη διοικούσε. με κύριο σκοπό να δοκιμάσουν ένα νέο όπλο. αποτελεσματικά στον κινητό πόλεμο. οι πανωλεθρίες στο Ανατολικό Μέτωπο καθιστούσαν απαραίτητη την αδιάκοπη πίεση στο Δυτικό αν οι Σύμμαχοι ήθελαν να παραμείνουν οι Ρώσοι στον πόλεμο. στην Ypres. Στην αρχή τούτα αποδείχτηκαν πολύ αποτελεσματικά: τα Συμμαχικά στρατεύματα εναντίον των οποίων χρησιμοποιήθηκαν αιφνιδιάστηκαν και εγκατέλειψαν προσωρινά οχτώ χιλιόμετρα πρώτης γραμμής. Ο αριθμός των προσφύγων υπολογιζόταν σε τρία έως δέκα εκατομμύρια. αλλά τα Συμμαχικά στρατεύματα δεν διέθεταν ακόμη αρκετά κανόνια κατάλληλου διαμετρήματος ούτε τη βιομηχανία που θα μπορούσε να τα παραγάγει. και για τους Γάλλους τουλάχιστον ήταν αδιανόητο να τις αφήσουν ανενόχλητες. Για τους Συμμάχους ήταν θέμα τιμής να επιτεθούν σ' αυτές τις αμυντικές θέσεις. κάνοντας έτσι τον πόλεμο ακόμη πιο ολέθριο και απάνθρωπο. Έτσι ολόκληρο το 1915. Αλλά η αποτυχία της Εκστρατείας των Δαρδανελίων. Αλλά οι Σύμμαχοι βρήκαν γρήγορα αντίδοτα και συμπεριέλαβαν τα αέρια αυτά στο δικό τους οπλοστάσιο. Οι Γερμανοί αδιαφορούσαν ακόμη περισσότερο για τις τύχες των πολιτών.

δηλαδή βλήματα αρκετά ισχυρά ώστε να ισοπεδώνουν οχυρωματικά έργα και συρματοπλέγματα. «θα ανάγκαζε τους Γερμανούς να υποχωρήσουν μέχρι τον Μεύση και κατά πάσα πιθανότητα θα τερμάτιζε τον πόλεμο». καθώς και με αέρια. η δυσκολία επικοινωνίας μεταξύ των δυνάμεων εφόδου και των εφεδρειών που χρειάζονταν για να ολοκληρωθεί η διάσπαση των εχθρικών γραμμών καθιστούσαν τη διοίκηση και τον έλεγχο στο πεδίο μάχης σχεδόν ανέφικτα. ήταν οι αγγελιοφόροι. διοικητική σύγχυση αλλά κι η αντάρα της μάχης είχαν ως αποτέλεσμα το να μην υπάρχουν διαθέσιμες εφεδρείες για να εκμεταλλευτούν το ρήγμα. οπότε οι δοκιμαστικές βολές έπαψαν να είναι απαραίτητες. όπου οι επιτιθέμενοι παρέμεναν ευάλωτοι στους βομβαρδισμούς και τις πλαγιοκοπήσεις των αντεπιτιθέμενων. οι πυροβολητές έπρεπε πρώτα να βάλουν δοκιμαστικά για να εξασφαλίσουν την ακρίβεια και μετά ν' ανοίγουν κανονικό πυρ. σερ Τζον Φρεντς. ακόμη και αν αρχικά πετύχαινε μία έφοδος των Συμμάχων. Για τους Βρετανούς το πρόβλημα ήταν ακόμη πιο πολύπλοκο διότι οι δυνάμεις τους αποτελούνταν από σχεδόν ανεκπαίδευτους εθελοντές οι οποίοι διοικούνταν από αξιωματικούς που συχνά προάγονταν άσχετα με τις ικανότητές τους· όμως πρέπει να σημειώσουμε ότι και οι Γάλλοι εκπαιδευμένοι μεν αλλά για ένα τελείως διαφορετικό είδος πολέμου. Θεωρήθηκε δεδομένο -και πολύ σωστά. περιοχή των ορυχείων. Η περαιτέρω προέλασή τους καθυστερούσε μέχρι να ξαναστοχεύσει με ακρίβεια το πυροβολικό. Ο Joffre παρέμεινε στη θέση του ως ανώτατος διοικητής του ισχυρότερου Συμμαχικού στρατού στη δύση. να χτυπούν τις εφεδρείες καθώς θα έρχονταν προς ενίσχυση των αμυνομένων και να εξουδετερώνουν το εχθρικό πυροβολικό. Έτσι οι Σύμμαχοι εξαπέλυσαν μία μεγάλη κοινή επίθεση που κατά τα λεγόμενα του στρατάρχη Joffre. λιγομίλητο και με σιδερένια θέληση σερ Αλεξάντερ Χέιγκ· και οι ετοιμασίες για τη Μάχη του Σομ άρχισαν. που τώρα διέθετε και βαρέα πυροβόλα. Ήλπιζαν ότι όλα τούτα θα τα έθεταν σε εφαρμογή το 1916 σε μία μεγάλη κοινή επίθεση από ανατολικά και δυτικά.βαριά εκρηκτικά. κάτι που απαιτούσε όχι μόνο άριστους χειριστές αλλά και αξιόπιστες επικοινωνίες· και οι μοναδικές διαθέσιμες επικοινωνίες από τη στιγμή που δεν υπήρχαν κινητοί ασύρματοι. από τη Συμμαχική Ανώτατη Διοίκηση. Παρ' όλα αυτά οι Σύμμαχοι πίστευαν ότι τώρα είχαν βρει τη συνταγή της νίκης: περισσότερα κανόνια. που τώρα για πρώτη φορά χρησιμοποιούνταν εναντίον εκείνων που τα είχαν εφεύρει. Από την πλευρά των Βρετανών. Οι Βρετανοί κατάφεραν να διασπάσουν την πρώτη γραμμή των Γερμανών σε πλάτος πέντε μιλίων και βάθος δύο. δεν έκανε πια γι' αυτή τη δουλειά και αντικαταστάθηκε από τον στρυφνό. τον Σεπτέμβριο η απελπιστική κατάσταση των Ρώσων απαιτούσε μία τεράστια κινητοποίηση στη δύση. στο Σαντιγύ. Επίσης οι έφοδοι του πεζικού έπρεπε να συντονιστούν προσεχτικά με τα μπαράζ του πυροβολικού. Σ' αυτή τη φάση.δεν τα κατάφερναν καλύτερα.ότι ο μέχρι τότε διοικητής.000 ανδρών και από τις δύο πλευρές. Τέλος. λάθη του επιτελείου. σχεδιασμένη ήδη τον Νοέμβριο. Εν πάση περιπτώσει. Digitized by 10uk1s . να κονιορτοποιούν το πεζικό του εχθρού μέσα στα χαρακώματά του. καλύτερες επικοινωνίες. πιο παρατεταμένα προκαταρκτικά μπαράζ. σπάνια κατάφερνε να εισχωρήσει πέρα από την πρώτη γραμμή του γερμανικού συστήματος χαρακωμάτων. Ο βρετανικός τομέας συγκεντρώθηκε στο Λόος. Αλλά οι Γερμανοί δεν είχαν μείνει με σταυρωμένα χέρια: είχαν προνοήσει να στήσουν μια δεύτερη πλήρη αμυντική γραμμή πίσω από την πρώτη. καλύτερη οργάνωση και διοίκηση. Η επιχείρηση τράβηξε για άλλον ένα μήνα με απώλειες 200. Η επίθεση έγινε με την υποστήριξη του πυροβολικού. Αυτό έπαιρνε χρόνο και καταργούσε το στοιχείο του αιφνιδιασμού. Τέλος. Αργότερα (όπως θα δούμε) επινοήθηκαν μέθοδοι «προ-ρύθμισης». αλλά η Βρετανία γινόταν ολοένα και πιο σημαντικός εταίρος καθώς το μέγεθος του Βρετανικού Εκστρατευτικού Σώματος είχε διογκωθεί από τις αρχικές έξι σε πενήντα έξι μεραρχίες σε έξι στρατιές. τα ταχυδρομικά περιστέρια και οι τηλεφωνικές γραμμές που συνήθως ήταν τα πρώτα θύματα του εχθρικού πυροβολικού.

άρχισαν να ελέγχουν όλο και περισσότερες πλευρές της εθνικής ζωής (σε πολλές περιπτώσεις δεν έχασαν αυτό τον έλεγχο ούτε μετά τον πόλεμο). Και εκεί που δεν ασκούσαν τον έλεγχο οι κυβερνήσεις. τα χαρτονομίσματα αντικατέστησαν το χρυσό. καυσίμων και μεταφορών και το 1916 ο άμαχος πληθυσμός άρχισε να υποφέρει. Η οικονομική κατάρρευση που όλοι περίμεναν στις αρχές του πολέμου δεν προέκυψε. είχαν μετατραπεί σε κατευθυνόμενες οικονομίες .τι συνδεόταν μ' αυτήν. Τα ασφάλιστρα έμειναν καθηλωμένα. Η ταξική πάλη ανάμεσα στους κεφαλαιοκράτες και τους εργάτες. Γιατί είχε κρατήσει τόσο. Γαλλία. τα κρατικά δάνεια ήταν υπερκαλυμμένα. του Βάλτερ Ράτεναου. που κυριαρχούσε στην πολιτική ζωή όλων των κρατών την πρώτη δεκαετία του αιώνα. Οι παραγωγοί γεωργικών προϊόντων είχαν να αντιμετωπίσουν το τεράστιο πρόβλημα της έλλειψης εργατικών χεριών. Όλες οι κυβερνήσεις εξουσίαζαν τις ζωές των υπηκόων τους σε βαθμό που όχι μόνο δεν είχε προηγούμενο αλλά που μέχρι τότε ήταν αδιανόητο. Μόνο χάρη στην πρωτοβουλία ενός πολίτη. Οι οργανωμένες και συνεκτικές κοινωνίες της δυτικής Ευρώπης -Γερμανία. όπως και ο πρωσικός στρατός. Παρά το ότι η Γερμανία ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη στον αποκλεισμό. Υπάρχει μία απλή απάντηση: η συνεχής υποστήριξη όλων των εμπόλεμων λαών.η Γερμανία περισσότερο απ' όλα.τα έβγαλαν πέρα πολύ καλύτερα απ' ό.Πόλεμος φθοράς Η κατάσταση στο εσωτερικό των εμπόλεμων κρατών Το 1915 έφθανε στο τέλος του και ο πόλεμος. Η συνδυασμένη πίεση του αποκλεισμού και των απαιτήσεων των ενόπλων δυνάμεων οδήγησε σε ελλείψεις τροφίμων. Η έλλειψη εργατικού δυναμικού τους πρόσφερε καινούρια διαπραγματευτική δύναμη. δεν είχε μεριμνήσει να συσσωρεύσει εισαγόμενες πρώτες ύλες απαραίτητες για την πολεμική βιομηχανία. Υπήρχε ένα γερό «πολεμικό κονδύλι» στη Reichsbank. Οι εκπρόσωποι της εργατικής τάξης ανέλαβαν διοικητικές θέσεις και πόστα με πολιτική ευθύνη. οι οποίοι όχι μόνο υπέμεναν καρτερικά τις τεράστιες στρατιωτικές απώλειες αλλά και δέχονταν αδιαμαρτύρητα τους αυξανόμενους περιορισμούς και τις ολοένα μεγαλύτερες ταλαιπωρίες που επέβαλε η διεξαγωγή του πολέμου. δημιουργού της τεράστιας εταιρείας AEG (Allgemeine Electrizitats-Gesellschaft). Δεν είχε παίξει μεγάλο ρόλο στις προετοιμασίες του πολέμου: την κινητοποίηση -και ό. Για να πούμε την αλήθεια. αλλά αυτό ήταν όλη κι όλη η πολιτική συμμετοχή στην προπαρασκευή του πολέμου. ακόμη και η φιλελεύθερη Βρετανία. για να ελέγχει και να κατανέμει τα αποθέματα των πρώτων υλών.τι οι υπόλοιπες. έπαιρναν τα πράγματα στα χέρια τους οι εθελοντικές οργανώσεις.γραφειοκρατία ανέκαθεν θεωρείτο. είχε ανασταλεί. Η γερμανική -ή μάλλον η πρωσική.είχαν αναλάβει οι στρατιωτικές αρχές. όμως η ζήτηση για τα προϊόντα τους ήταν μεγαλύτερη από ποτέ. πρότυπο στο είδος της. Ταυτόχρονα ο Digitized by 10uk1s . αρχικά υπό την επίβλεψη του ίδιου του Ράτεναου. ενισχυμένες από εμπειρογνώμονες με πανεπιστημιακή μόρφωση και επιχειρηματίες. είχε διαρκέσει σχεδόν ενάμισυ χρόνο· κανείς πια δεν περίμενε σύντομο τερματισμό. που γενικά αναμενόταν να τελειώσει σε έξι μήνες. μπόρεσε το γερμανικό υπουργείο Πολέμου να οργανώσει ένα Τμήμα Πολεμικών Υλών. μετά από ένα χρόνο πολέμου μεγάλες μερίδες του πληθυσμού σε όλες τις εμπόλεμες χώρες βρέθηκαν σε καλύτερη οικονομική κατάσταση από ποτέ. Οι εξαγωγές ελαττώθηκαν δραματικά· οι τιμές ανέβηκαν· ο πληθωρισμός που προέκυψε από την πλημμύρα του χάρτινου χρήματος χτύπησε τους μισθοσυντήρητους· οι εισαγόμενες πρώτες ύλες για τη βιομηχανία είτε σπάνιζαν είτε χάθηκαν ολωσδιόλου. Μέχρι το τέλος του πολέμου όλα τα εμπλεκόμενα ευρωπαϊκά κράτη. Βρετανία. Μάλιστα ο πόλεμος τις συγκρότησε και τις ένωσε ακόμη περισσότερο. Οι γραφειοκρατίες. Αλλά στα τέλη του 1915 ο αμοιβαίος αποκλεισμός άρχισε να δείχνει τα δόντια του. η έλλειψη εργατικού δυναμικού ανέβασε τους μισθούς στα ύψη και τα συμβόλαια με το κράτος απέφεραν πρωτόγνωρη ευμάρεια σε κάποιες κατηγορίες των επιχειρηματικών τάξεων.

Τροφίμων και Ναυτιλίας. να αγωνιά και. τις βιομηχανίες. συμπεριλαμβάνοντας τις γυναίκες άνω των 30. Αυτά στελεχώθηκαν με εμπειρογνώμονες από τις ίδιες τις βιομηχανίες. των εργατών και των δημοσίων υπαλλήλων. αλλά το κράτος είχε προλάβει να λάβει κάποια στρατιωτικά και πολιτικά μέτρα. στα τέλη του 1915 ρούχα και τρόφιμα άρχισαν να σπανίζουν. νιτρικά άλατα για λιπάσματα. ναυτιλία. ο Κίτσενερ είχε περάσει το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας του στο εξωτερικό και τώρα βρισκόταν έξω από τα νερά του· αλλά. Είχε ήδη συνταχθεί ένα "Βιβλίο Πολέμου" που όριζε ποιος θα ασκούσε τον έλεγχο σε λιμάνια.τι αφορούσε στην προμήθεια πυρομαχικών. Ακόμη κι έτσι. που παρείχε δικαίωμα ψήφου σε είκοσι ένα εκατομμύρια ανθρώπους αντί των επτά που το είχαν πριν. Η γερμανική χημική βιομηχανία. Εδώ την πρωτοβουλία πήρε ο πιο δυναμικός υπουργός. ασφάλιστρα· και το κοινοβούλιο είχε ψηφίσει ομόφωνα ένα διάταγμα περί Άμυνας του Βασιλείου το οποίο έδινε στην κυβέρνηση απεριόριστες εξουσίες. στις πόλεις. Και οι δύο αυτοί οργανισμοί διευθύνονταν από επιχειρηματίες υπό την εποπτεία του Ράτεναου και του Μπάλιν. την Πράξη Αντιπροσώπευσης του Λαού. ο γερμανικός λαός άρχισε να αποθαρρύνεται. ο οποίος. πήρε για μία ακόμη φορά την πρωτοβουλία να αναπτύξει υποκατάστατα (ερζάτς) των μη διαθέσιμων πρώτων υλών -πολτό ξύλου για την υφαντουργία. Στη Γερμανία αυτό έγινε υπό την αιγίδα των στρατιωτικών. είχε συνειδητοποιήσει ότι ο πόλεμος θα ήταν μακροχρόνιος. Μέχρι το τέλος του 1914 είχαν καταταγεί ένα εκατομμύριο άνδρες. Η επιστράτευση ήταν σχεδόν ύβρις για τη φιλελεύθερη κυβέρνηση. Το 1917 δημιουργήθηκαν και άλλα τέτοια υπουργεία -συγκεκριμένα. οπότε δοκίμασε να πάρει μία σειρά ημίμετρων ώσπου το Μάιο του 1916 καθιέρωσε με μεγάλο δισταγμό την υποχρεωτική θητεία για όλους τους άντρες από 18 μέχρι 41 χρόνων. και κάλεσε εθελοντές για το σκοπό αυτό. όλοι υπό κυβερνητικό έλεγχο με απεριόριστες εξουσίες σε ό. Όπως τόσοι και τόσοι Βρετανοί στρατιωτικοί ηγέτες. φιλελεύθερη και ειρηνόφιλη υπό τη χαλαρή ηγεσία του Χέρμπερτ Άσκουιθ. ο David Lloyd George. άφησε αρχικά τη διεξαγωγή του πολέμου στα χέρια του Κίτσενερ. και ότι εκτός από μεγάλο ναυτικό θα απαιτούσε και μεγάλο στρατό ξηράς. Σχεδίαζε να αυξήσει τις μεραρχίες του Εκστρατευτικού Σώματος από έξι σε εβδομήντα. Σχεδόν σαν παραπροϊόν του πολέμου. Η ανταπόκριση ήταν άμεση. τον Μάιο του 1915. αλλά και στα γραφεία. Όμως τούτοι δεν κάλυπταν ούτε το ένα τέταρτο του αριθμού που θα χρειαζόταν τελικά. το πολίτευμα της Βρετανίας προσέγγιζε την πλήρη δημοκρατία. να πεινά. Τα δελτία τροφίμων και οι έλεγχοι τιμών που καθιερώθηκαν τότε έγιναν γενικώς αποδεκτά ως δίκαια μέτρα· αλλά παρά τις νίκες του στρατού. καθώς και εκρηκτικά. Στα τέλη του 1914 όλες σχεδόν οι εμπόλεμες πλευρές είχαν εξαντλήσει τα αποθέματά τους σε πυρομαχικά· ήταν πια σαφές ότι όχι μόνον οι άνθρωποι αλλά και η βιομηχανία έπρεπε να κινητοποιηθεί για την πολεμική προσπάθεια. Τις θέσεις εργασίας των αρρένων εργατών που κατατάχτηκαν τις πήραν ως ένα βαθμό γυναίκες. Τo 1918 η αλλαγή αντικατοπτρίστηκε σ' ένα καινούριο νόμο. Η ίδια η κυβέρνηση. συνθετικά ελαστικά. Οι εθελοντές και οι έφεδροι μπορεί να πληρούσαν τις τάξεις των ενόπλων δυνάμεων. όμως ο εφοδιασμός τους με όπλα και πυρομαχικά ήταν τελείως διαφορετική υπόθεση. για να χειριστούν τα προβλήματα της παροχής Digitized by 10uk1s . όχι μόνο στις υπηρεσίες νοσηλείας και πρόνοιας. και το καλοκαίρι του 1915 η προσφορά σε εθελοντές είχε στερέψει. Οι γυναίκες σύντομα έγιναν απαραίτητες. αψηφώντας τις διαμαρτυρίες του Κίτσενερ συνέστησε πρώτα μία Επιτροπή και κατόπιν. η καλύτερη στην Ευρώπη.μεγιστάνας εφοπλιστής Άλμπερτ Μπάλιν πήρε την πρωτοβουλία να δημιουργήσει έναν Κεντρικό Αγοραστικό Οργανισμό για να σχεδιάσει ορθολογιστικά την απόκτηση των απαραίτητων εισαγομένων ειδών. πολύ περισσότεροι από όσοι ήταν δυνατόν να εξοπλιστούν. σιδηροδρόμους. Ούτε οι Βρετανοί ήταν προετοιμασμένοι για ένα μακροχρόνιο πόλεμο. τις αγροτικές καλλιέργειες· το πρόσωπο της κοινωνίας άλλαζε. αντίθετα με τους συγχρόνους του. Ήδη πριν από τον πόλεμο πολλές γυναίκες (οι λεγόμενες «Σουφραζέτες») είχαν οργανώσει κίνημα για ν' απαιτήσουν το δικαίωμα ψήφου· τώρα οι ηγέτιδες αυτού του κινήματος έστρεφαν την επιρροή και την προσοχή τους στην πολεμική προσπάθεια. στη Βρετανία από τους πολίτες. ένα ολόκληρο Υπουργείο Πυρομαχικών όπου συνεργάζονταν εκπρόσωποι των βιομηχάνων.

που ενσαρκωνόταν στο πρόσωπο του προέδρου Raymond Puancare. αποκλεισμένα τώρα στα Δαρδανέλια. οπότε η άριστη πολεμική βιομηχανία της δεν επλήγη. Τον Αύγουστο του 1915 αυτή η κλίκα έπεισε τον Τσάρο να αποπέμψει το θείο του Νικόλαο από τη θέση του αρχηγού του στρατού και ν' αναλάβει. κατ' όνομα τουλάχιστον. Κατά συνέπεια. η Τσαρίνα κατάφερε να πάρει τη διακυβέρνηση στα χέρια της και να ανακόψει οποιεσδήποτε απόπειρες για μεταρρύθμιση.τόσο από τους επαγγελματίες γραφειοκράτες. Τώρα τα όπλα και τα πυρομαχικά αφθονούσαν. Το πρώτο παρέλυε την οικονομία της. όπως και όλα τ' άλλα. Ακόμη πιο σημαντικό. η διακυβέρνηση ουσιαστικά βρισκόταν στα χέρια της εκπληκτικά αποτελεσματικής γραφειοκρατίας που είχε δημιουργήσει ο Ναπολέων.έπεσαν κατά 70%. λοιπόν. γρήγορα έμειναν χωρίς πυρομαχικά . ενώ το Γενικό Digitized by 10uk1s . αν και οι ντόπιοι μεσάζοντες αποκόμιζαν τεράστια κέρδη. οι Βρετανοί δεν γνώρισαν ποτέ τη λιμοκτονία και τη στέρηση που μάστιζαν τους εχθρούς τους μέχρι το τέλος του πολέμου. Τους πρώτους μήνες του 1916 οι προσπάθειες των Ζέμστβα είχαν αρχίσει να αποφέρουν καρπούς. που είχαν προκύψει από την αυξανόμενη πίεση του αποκλεισμού. η Ρωσία υπέφερε από δύο μεγάλα και εντέλει ολέθρια δεινά: τη γεωγραφική απομόνωση και τη διοικητική ανικανότητα. ακόμη και στρατιωτικές υποθέσεις. Η κατάσταση στη Ρωσική Αυτοκρατορία ήταν τελείως διαφορετική. Στο τέλος του 1915 ο γαλλικός στρατός είχε υποστεί τόσο βαριές απώλειες και είχε να επιδείξει τόσο λίγες νίκες που άρχισαν να εκφράζονται αμφιβολίες για τις ικανότητες του Joffre . Αλλά δεν υπήρχε ακόμη καμία διάθεση για ειρήνη. συναντούσε τον ακραίο ριζοσπαστισμό του δριμύτερου επικριτή του.και όχι μόνο πυρομαχικά αλλά και πυροβόλα. ο ίδιος. Ο παραδοσιακός πατριωτισμός της δεξιάς. Αλλά ενώ στη δυτική Ευρώπη αυτές οι εθελοντικές οργανώσεις ήταν ευπρόσδεκτες και χρησιμοποιούνταν από τις κυβερνήσεις. Όσο εκείνος έλειπε. Η Γαλλία είχε χάσει το 40% των αποθεμάτων της σε άνθρακα και το 90% των σιδηρούχων μεταλλευμάτων της λόγω της γερμανικής κατοχής· αλλά εξακολουθούσε να είναι βασικά μία γεωργική χώρα και. μεταφορές. στην αποφασιστικότητα να κερδίσουν τον πόλεμο και να αφαιρέσουν μια για πάντα από τη Γερμανία τη δυνατότητα ν' αρχίσει καινούριο.τρόφιμα. μεταξύ των οποίων και εκείνοι των ενόπλων δυνάμεων. με προεξάρχουσα την Τσαρίνα και τον καταχθόνιο σύμβουλό της καλόγερο Ρασπούτιν. ακόμη και ελαφρύτερα όπλα. Δεν είναι. Η εγχώρια παραγωγή δεν μπορούσε να καλύψει το κενό. του Georges Clemenceau. το δεύτερο την καθιστούσε ανίκανη να την αποκαταστήσει. Όταν άρχισε ο πόλεμος. των Ζέμστβα. Η κυβέρνησή της. στη Ρωσία οι δραστηριότητές τους αντιμετωπίζονταν με καχυποψία και βαθιά δυσαρέσκεια . οι οποίοι έτσι κι αλλιώς δεν ήθελαν τον πόλεμο. ένας ευρύς συνασπισμός κέντρου και αριστεράς όπως της Βρετανίας. κράτησε τις προσβάσεις της στα αποθέματα του δυτικού ημισφαιρίου. αν και το 1918 μεγάλο μέρος του πληθυσμού υποσιτιζόταν.αγαθών με δελτία.αμφιβολίες που επιβεβαιώθηκαν όταν δεν μπόρεσε να προβλέψει τη γερμανική επίθεση στο Βερντέν την επόμενη άνοιξη. κατ' αρχήν για ν' αντιμετωπίσουν θέματα κοινωνικής πρόνοιας (συμπεριλαμβανομένων των αναρίθμητων προσφύγων από τη ζώνη του πολέμου) αλλά και για ν' ασχοληθούν με όλα τα προβλήματα της διοίκησης σε καιρό πολέμου . Η αδυναμία της νωθρής ρωσικής γραφειοκρατίας να διορθώσει την κατάσταση οδήγησε πρώτα στη λαϊκή κατακραυγή και κατόπιν στη συγκρότηση λαϊκών συμβουλίων. όσο και από την κλίκα των αριστοκρατών που επηρέαζαν την αυλή. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό. Παρά το αστείρευτο ανθρώπινο δυναμικό της και την εκβιομηχάνιση της οικονομίας της. ανέθεσε στην αρχή τα ζητήματα πολέμου στο στρατάρχη Joffre. Τα ρωσικά στρατεύματα. Στις φοβερές μάχες του 1914-1915 οι Ρώσοι πεζικάριοι εξαπέλυαν επιθέσεις χωρίς κάλυψη από το πυροβολικό και συχνά δίχως να έχουν καν τουφέκια. καύσιμα. παρ' ότι η πολιτική της ηγεσία ήταν περιβόητη για την αστάθειά της. οι εισαγωγές σταμάτησαν και οι εξαγωγές της -κυρίως σιτηρά από τη νότια Ρωσία. τον ήρωα του Μάρνη. ν' απορεί κανείς που μέχρι το τέλος του 1915 ο ρωσικός στρατός είχε χάσει τέσσερα εκατομμύρια άνδρες.

Για να αντιμετωπίσει το δεύτερο πρόβλημα. δεν υπέφεραν ιδιαίτερα από την παράταση του πολέμου. τον τελειωτικό αφανισμό του στρατού της. Η Βιέννη άρχισε να πεινά πριν ακόμη και από το Πέτρογκραντ. Ο Φάλκενχαϊν στράφηκε για άλλη μια φορά στη μέθοδο που τόσο επιτυχημένα είχε εφαρμόσει στην ανατολή: τη φθορά. δοκιμασμένη άμυνα των Γάλλων στο Δυτικό Μέτωπο. Η μόνη παρηγοριά για τους Συμμάχους ήταν ότι η Αυστροουγγαρία βρισκόταν πάνω-κάτω στο ίδιο χάλι. ότι ο κύριος αντίπαλός του δεν ήταν πια η καταπονημένη Γαλλία αλλά η Βρετανία. και αυτό θα επιτυγχανόταν με την ολοσχερή καταστροφή. τραβούσαν το δικό τους δρόμο σ' ό. κάτι που υποστήριζε και ο Καγκελάριος Μπέτμαν Χόλβεγκ. πολυεθνική. Την άνοιξη του 1915. μάλλον. Ο στρατός της ήταν ακόμη ξεκούραστος και η υπεροχή της στη θάλασσα όχι μόνο συντηρούσε τον αποκλεισμό της Γερμανίας αλλά κρατούσε και ανοιχτή την επικοινωνία με τις ΗΠΑ. αλλά η ανίκανη γραφειοκρατία. το «ξίφος της Αγγλίας». Αλλά στο εσωτερικό της χώρας επικρατούσε χάος. όντας αυτάρκεις σε τρόφιμα. όπως τη χαρακτήριζε ο Φάλκενχαϊν. Οι Γάλλοι Digitized by 10uk1s .Επιτελείο είχε αναδιοργανωθεί και βελτιωθεί κατά πολύ.τι μπορούσαν για ν' αποφύγουν τη στράτευση. ο Φάλκενχαϊν συνέστησε επιθέσεις με υποβρύχια κατά πάντων. Στην ξηρά. ωστόσο. οι οποίοι δεν φαίνονταν καθόλου πρόθυμοι να βοηθήσουν. τα τρόφιμα σταμάτησαν να εισρέουν στις πόλεις. Η εθνική -ή. ανάμεσά τους και οι περισσότεροι μόνιμοι αξιωματικοί που κρατούσαν ενωμένη αυτή τη δύναμη της οποίας οι στρατιώτες μιλούσαν μια ντουζίνα διαφορετικές γλώσσες. Η Εκστρατεία του Βερντέν Στα τέλη του 1915 τα γερμανικά στρατεύματα είχαν να επιδείξουν παντού μόνο νίκες. μετά την καταστροφική χειμερινή εκστρατεία του Κόνραντ. κάτι που θα δούμε στη συνέχεια.ήταν ότι οι Γερμανοί μπορούσαν να της προσφέρουν άμεσα βοήθεια· αλλιώς οι Αυστριακοί μπορεί να κατέρρεαν πιο γρήγορα και από τους Ρώσους. και ορθά. τα πράγματα όμως ήταν πιο τραγικά στην πρωτεύουσα. Για τη διατροφή τους εξαρτώνταν από τους Ούγγρους. To 1916 η κατάσταση επιδεινώθηκε· απεργίες και διαδηλώσεις ξεσπούσαν στα αστικά κέντρα. όπως απέδειξε η θεαματική επιτυχία του στρατηγού Μπρουσίλοφ το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς. Το μοναδικό πλεονέκτημα της Μοναρχίας -και δεν θεωρείτο πάντα πλεονέκτημα. Στα τέλη του 1916 η Ρωσία έδινε την εικόνα ακυβέρνητης χώρας. Η υπομονή των πολιτών άρχισε να εξαντλείται. εξακολουθούσε να χαίρει της εμπιστοσύνης του Kaiser (ο οποίος είχε εξοργιστεί από την απόπειρα στρατηγών και πολιτικών να σφετεριστούν την εξουσία του) και συνέχιζε να πιστεύει ότι ο πόλεμος θα κερδιζόταν στη δύση.αλληλεγγύη που είχε παρατηρηθεί στην έναρξη του πολέμου δεν κράτησε για πολύ. Αλλά πώς θα γινόταν κάτι τέτοιο με δεδομένη τη γερή. Οι Αυστριακοί δεν είχαν αυτό το πλεονέκτημα. όμως. και στην ύπαιθρο οι άντρες έκαναν ό. Η αυστριακή οικονομία υπέφερε όσο και η γερμανική από τον αποκλεισμό των Συμμάχων. δεν προσπάθησε να επιβάλει μέτρα λιτότητας ή να καθιερώσει το σύστημα των δελτίων. ακόμη σοβαρότερο. γεγονός που οδήγησε στη διακοπή της προμήθειας καυσίμων και. Έκρινε.τι αφορούσε στα εσωτερικά τους ζητήματα και. Όσο για τους Ούγγρους. Ο Hindenburg και ο Luderndorff ηγούνταν μιας τάσης στο στρατό να απομακρυνθεί ο Φάλκενχαϊν. που φοβόταν μήπως εξανεμιστεί έστω και αυτή η αμφίβολη πατριωτική αφοσίωση του πληθυσμού. Ο Φάλκενχαϊν. Το οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει στην αυξημένη κυκλοφορία. ο αυστριακός στρατός μετρούσε απώλειες δύο εκατομμυρίων ανδρών. από τις οποίες οι Σύμμαχοι εξαρτώνταν όλο και περισσότερο για τον ανεφοδιασμό τους. πίστευε ότι το μεγαλύτερο όπλο της Βρετανίας δεν ήταν τα δικά της απειροπόλεμα στρατεύματα αλλά εκείνα της συμμάχου της Γαλλίας. το Πέτρογκραντ (όπως πατριωτικά ξαναβαφτίστηκε η Αγία Πετρούπολη το 1914). θα έφευγε από τα χέρια της. Το χειμώνα του 1915-1916 οι κάτοικοι όλων των ρωσικών πόλεων λιμοκτονούσαν. Αν η Γαλλία δεχόταν πλήγμα τόσο βαρύ ώστε ν' αναγκαστεί να ζητήσει συνθηκολόγηση. Μόνον με τις συνεχείς ενέσεις Γερμανών «συμβούλων» και αξιωματούχων στεκόταν ακόμη αυτό το στράτευμα στα πόδια του. Η Γαλλία έπρεπε να αιμορραγήσει στην κυριολεξία μέχρι θανάτου. αλλά οι νίκες αυτές δεν φάνηκε να συντομεύουν τον πόλεμο.

Digitized by 10uk1s . Στη δύση η επίθεση θα γινόταν με αγγλικά και γαλλικά στρατεύματα στο σημείο συμβολής τους ανατολικά της Αμιένης στον ποταμό Σομ. θα ελαχιστοποιούνταν με την αποτελεσματική χρήση των τεχνικών που είχαν εφαρμοστεί με τόση επιτυχία στο Γκορλίτσε-Τάρνουφ: τον αιφνιδιασμό. Πεντακόσιες χιλιάδες άντρες χάθηκαν και ίσως δεν μάθουμε ποτέ πόσοι ακόμη είναι θαμμένοι σ' εκείνον τον απέραντο αγρό του αίματος. Και σ' αυτή τη φρίκη είχε προστεθεί ο όλεθρος των αερίων και των φλογοβόλων στις μάχες σώμα με σώμα. αλλά οι πολιτικές πιέσεις δεν του επέτρεπαν να το εγκαταλείψει. όταν οι γερμανικές επιθέσεις τελικά σταμάτησαν. Ο Φάλκενχαϊν ήταν σίγουρος ότι ο Joffre δεν θα είχε την πολυτέλεια να μην το υπερασπιστεί . Ο Πετέν έκανε ό. Ο Φάλκενχαϊν είχε δίκιο. και το έδαφος στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν το οχυρό του Βερντέν. πάντα με τον πιστό Luderndorff στο πλευρό του. ένα βαρύ πλήγμα για το ηθικό στρατού και λαού. την καλή οργάνωση και πάνω απ' όλα την υπεροχή στο πυροβολικό. αλλά όταν άρχισε η επίθεση τον Ιούλιο. Υπέστησαν βαριές απώλειες αλλά προκάλεσαν άλλες τόσες. το πυροβολικό και των δύο πλευρών είχε δημιουργήσει ένα εφιαλτικό τοπίο που παρόμοιό του δεν είχε ξαναδεί η οικουμένη. τα γαλλικά στρατεύματα υπάκουσαν στις εντολές να υπερασπιστούν κάθε σπιθαμή εδάφους και να αντεπιτεθούν για να το ξανακερδίσουν αν το έχαναν. Στο πεδίο της μάχης κυριάρχησαν τα πυροβόλα: στο τέλος του Ιουνίου. Τον Αύγουστο απαλλάχτηκε από τα καθήκοντά του και ο Kaiser ανέθεσε την αρχηγία του Γενικού Επιτελείου στον Hindenburg. αλλά ο Φάλκενχαϊν ήταν αναγκασμένος να ρίχνει όλο και περισσότερους άντρες στη μάχη με ολοένα μεγαλύτερη απόγνωση. αναπόφευκτα. Τούτη ήταν η δοκιμασία για την οποία οι Νέες Στρατιές τους προετοιμάζονταν τα δύο προηγούμενα χρόνια. σε μία κοινή επίθεση.ή να αποτύχει να το ξανακερδίσει αν το έχανε. Οι προετοιμασίες τους ήταν τόσο σχολαστικές. Η «φθορά» ήταν δίκοπο μαχαίρι: οι Γάλλοι ανταπέδιδαν τα ίσα. που πολλοί από τους 120. Της εφόδου τους προηγήθηκαν βομβαρδισμοί από το πυροβολικό που κράτησαν μία εβδομάδα και όπου ξοδεύτηκαν ενάμισι εκατομμύριο οβίδες: «Ποτέ άλλοτε η προετοιμασία του πυροβολικού δεν ήταν τόσο πλήρης». επίμονες και φιλόδοξες όσο εκείνες που έμελλε να γίνουν για την απόβαση στη Νορμανδία είκοσι οχτώ χρόνια αργότερα. αλλά τούτες. Υπό τις διαταγές του στρατηγού Φιλίπ Πετέν. Το Βερντέν έμεινε στα γαλλικά χέρια.έπρεπε να αναγκαστούν να επιτεθούν για να επανακτήσουν έδαφος που δεν είχαν τα περιθώρια να χάσουν. Οι Βρετανοί δεν διαμαρτυρήθηκαν. ανατολικά και δυτικά.000 πυροβόλα. του οποίου η εμμονή με την άμυνα είχε μέχρι τότε εμποδίσει την προαγωγή του από τους προϊσταμένους του που θεωρούσαν καλύτερο όπλο την επίθεση. Έτσι στις 21 Φεβρουαρίου του 1916. Για τους Γάλλους ήταν μια περίλαμπρη νίκη αλλά μία νίκη που κόντεψε να διαλύσει το στρατό τους. και ήταν ιστορική τοποθεσία συνδεδεμένη με όλες τις μεγάλες στρατιωτικές δόξες της Γαλλίας. Τόσο αποτελεσματική τη θεώρησε. μετά από εννιάωρο βομβαρδισμό με 1. Αρχικά οι δυνάμεις που θα έπαιρναν μέρος θα ήταν περίπου οι ίδιες και από τις δύο πλευρές. Έχουμε δει πως στη Διάσκεψη του Σαντιγύ τον προηγούμενο Νοέμβριο η Συμμαχική Γενική Διοίκηση είχε συμφωνήσει να ενώσουν όλοι τις δυνάμεις τους. και ο Φάλκενχαϊν πλήρωσε το τίμημα.τι μπορούσε για να ανακουφίσει τα στρατεύματά του εναλλάσσοντάς τα. Ο Joffre θεωρούσε το Βερντέν στρατηγικά ασήμαντο και δεν το είχε θωρακίσει. Για τους Γερμανούς ήταν η πρώτη αδιαμφισβήτητη αποτυχία. τις δικές τους απώλειες. η επίθεση άρχισε. Τα γερμανικά στρατεύματα θα είχαν. Το ίδιο το Βερντέν δεν είχε στρατηγική σημασία αλλά βρισκόταν στο άκρο μιας ευάλωτης αιχμής. Η Μάχη του Σομ Όμως τώρα υπήρχαν νέες εξελίξεις στο Δυτικό Μέτωπο.000 άντρες που ρίχτηκαν στη μάχη το πρωί της 1ης Ιουλίου δεν ήταν οπλισμένοι για επίθεση αλλά φορτωμένοι με εξοπλισμό που θα ενίσχυε τις θέσεις που υποτίθεται ότι είχε ήδη κυριέψει για λογαριασμό τους το πυροβολικό. οι υποχρεώσεις των Γάλλων στο Βερντέν είχαν μειώσει τη συμμετοχή τους σε εννέα μεραρχίες έναντι των δεκαεννέα βρετανικών. πίστευε ο Φάλκενχαϊν. έγραφε ο στρατηγός Χέιγκ την παραμονή της μάχης.

παρά το γεγονός ότι είχαν συσσωρεύσει όχι μόνον περισσότερους άντρες αλλά και πολυβόλα και πυρομαχικά. Οι απώλειες των Γερμανών έγιναν θέμα λυσσαλέας αντιπαράθεσης . γιατί να μην κάνουμε ειρήνη. Το ερώτημα που τώρα ετίθετο ολοένα και πιο επιτακτικά ήταν: Αν δεν υπάρχει προοπτική νίκης. Απ' τη στιγμή που ο σκοπός της επίθεσης δεν έγινε ποτέ σαφής -τις προσδοκίες του Χέιγκ για μια αποφασιστική διάσπαση των εχθρικών γραμμών δεν τις συμμερίστηκαν ποτέ οι υφιστάμενοι διοικητές του. τους βαρυφορτωμένους στρατιώτες που τους πλησίαζαν αργοπερπατώντας στις γυμνές πλαγιές. τα μέτρα που είχαν ληφθεί για να εξασφαλιστεί ο αιφνιδιασμός. Η επιτυχία του Μπρουσίλοφ μπορεί εν μέρει να αποδοθεί στο χαμηλό ηθικό των αυστριακών στρατευμάτων και την απύθμενη ανικανότητα του επιτελείου τους. η στενή συνεργασία μεταξύ πεζικού και πυροβολικού. όπως και στο απεριόριστο θάρρος των ίδιων των Ρώσων στρατιωτών. Οι έφοδοι συνεχίστηκαν για άλλους τέσσερις μήνες. Η επιτυχία τους ενθάρρυνε τη γείτονά τους Ρουμανία. Η επίθεση του Μπρουσίλοφ Παραδόξως. απωθήθηκαν με απώλειες 100. Αλλά ούτε αυτή η επιτυχία έφερε πιο κοντά την προοπτική της νίκης.000 άντρες ήταν νεκροί ή αγνοούμενοι.οι Σύμμαχοι διεκδίκησαν τη νίκη σε όρους φθοράς. Αν στεφόταν με θεαματική επιτυχία η μάχη. να μπει στον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων. εκείνοι που κατάφεραν τη μεγαλύτερη επιτυχία στη συνδυασμένη Συμμαχική επίθεση του 1916 ήταν οι Ρώσοι. Τα δε μαρτύρια των στρατιωτών που έζησαν μήνες κάτω από τους συνεχείς βομβαρδισμούς του πυροβολικού είναι ανείπωτα. όμως. όπως και οι Γερμανοί αντίπαλοί τους. Αλλά ακόμη πιο σημαντικές ήταν οι προετοιμασίες και η φροντίδα που επενδύθηκαν στην επιχείρηση: ο λεπτομερής σχεδιασμός. Όμως τέτοια επιτυχία δεν ήρθε· και οι απώλειες έμειναν στη συλλογική βρετανική μνήμη ως η επιτομή της διοικητικής ανικανότητας και της ανώφελης θυσίας. Είχαν επιτεθεί το Μάρτιο στο βορειότερο τμήμα του μετώπου προς τη Βίλνα αλλά. το τίμημα των απωλειών αυτών -που δεν ήταν βαρύτερες απ' όσες είχαν επανειλημμένα υποστεί οι Γάλλοι ή οι Ρώσοι τα προηγούμενα δύο χρόνια. και οι Σύμμαχοι είχαν χάσει 600. την τελευταία ουδέτερη χώρα των Βαλκανίων. αλλά ο ρουμανικός στρατός αποδείχτηκε σχεδόν κωμικά ανεπαρκής και κατατροπώθηκε αμέσως στην αυστρο-γερμανο-βουλγαρική επίθεση υπό τις διαταγές του ίδιου του Φάλκενχαϊν. Για τους Ρώσους ήταν μια πύρρειος νίκη. διείσδυσε σε βάθος εξήντα μιλίων και κατάφερε να συλλάβει μισό εκατομμύριο αιχμαλώτους. βιαστικά κατασκευασμένων από ανειδίκευτους εργάτες.000 ανδρών. Ένα μεγάλο ποσοστό των οβίδων. Digitized by 10uk1s .σε σεληνιακό τοπίο. στο τέλος πια του χρόνου και εκείνοι. η άμεση διαθεσιμότητα των εφεδρειών ώστε να αξιοποιείται η κάθε επιτυχία και πάνω απ' όλα.πάντως πρέπει να ήταν ελάχιστα λιγότερες από εκείνες των Συμμάχων. σχεδόν εξ επαφής. η συνεργασία πεζικού και πυροβολικού από την οποία τόσα εξαρτώνταν χάθηκε στην αντάρα του πολέμου. ο οποίος βρήκε την ευκαιρία να κάνει κάτι για να διασώσει τη στραπατσαρισμένη του υπόληψη. Εκείνες που εξερράγησαν δεν κατάφεραν να καταστρέψουν ορύγματα σκαμμένα βαθιά στο λόφο από ασβεστόλιθο απ' όπου ξεπετάγονταν άνδρες με μυδραλιοβόλα για να θερίσουν. Ήταν μία ένδειξη ότι οι στρατοί είχαν αρχίσει επιτέλους να ψάχνουν δρόμους για να βγουν από τα αδιέξοδα της στρατιωτικής τακτικής. Από τη στιγμή που άρχισε η μάχη. οι ξεγραμμένοι απ' όλους. Παρ' όλα αυτά τήρησαν την υπόσχεση στους συμμάχους τους εξαπολύοντας τον Ιούνιο μία επίθεση στο μέτωπο της Γαλικίας υπό τις διαταγές του στρατηγού Αλεξέι Μπρουσίλοφ· μία επίθεση που άνοιξε ένα ρήγμα είκοσι μιλίων στα αυστριακά στρατεύματα.Τα πράγματα. Η Ρουμανία καταλήφθηκε. και μαζί της τα αποθέματα σε σιτηρά και πετρέλαιο που οι Κεντρικές Δυνάμεις είχαν αρχίσει τόσο απελπισμένα να χρειάζονται. Ο στρατός τους υπέστη άλλο ένα εκατομμύριο απώλειες και δεν μπόρεσε ποτέ να συνέλθει. δεν έβλεπαν άλλον τρόπο για να κερδίσουν τον πόλεμο. Πράγματι. δεν έσκασαν.000 άνδρες. Οι Σύμμαχοι είχαν μέχρι τότε προελάσει περίπου δέκα μίλια. δεν έγιναν έτσι. Στο τέλος της μέρας 21.ίσως να γινόταν αποδεκτό. το πεδίο της μάχης του Σομ είχε μετατραπεί -όπως εκείνο του Βερντέν.

των οποίων οι προπολεμικές διεθνιστικές πεποιθήσεις είχαν παραμεριστεί προσωρινά για να δώσουν τη θέση τους στον πατριωτικό ζήλο. Και στις δύο χώρες οι σοσιαλιστές. Απεργίες και διαδηλώσεις ξεσπούσαν συνεχώς σ' ολόκληρη την κεντρική και ανατολική Ευρώπη. οι οποίοι έπρεπε να περιμένουν στις ουρές με τις ώρες. για να εξασφαλίσουν τα απολύτως απαραίτητα προς το ζην. κι έτσι εκείνοι που υπέφεραν περισσότερο ήταν οι εργάτες και οι μικροαστοί στις πόλεις. Ο θάνατος του 86χρονου αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ το Νοέμβριο θεωρήθηκε από πολλούς ως προάγγελος του τέλους της ίδιας της αυτοκρατορίας. εφ' όσον οι Γερμανοί παρέμεναν στο Βέλγιο και τη βορειοανατολική Γαλλία. η αυξανόμενη κινητοποίηση των πολιτών οδηγούσε στην όλο και μεγαλύτερη συμμετοχή τους στη διαχείριση του ίδιου του πολέμου. επειδή η υπεροχή στη θάλασσα τους παρείχε πρόσβαση στα είδη διατροφής και τις πρώτες ύλες του δυτικού ημισφαιρίου. Δεύτερον. Όχι ότι οι Γάλλοι ή οι Βρετανοί δεν είχαν κουραστεί από τον πόλεμο. Πρώτον. ο νεαρός αυτοκράτορας Κάρολος. Οι απίστευτες ταλαιπωρίες της καθημερινής ζωής. Παντού υπήρχαν ελλείψεις τροφίμων. αλλά η λαϊκή δυσαρέσκεια βρήκε το στόχο της στην κάπως υποτονική διακυβέρνηση του Χέρμπερτ Άσκουιθ. ήταν τώρα κάτι παραπάνω από έτοιμοι για ειρήνη. Ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός έστελνε τα καταναλωτικά αγαθά κατευθείαν στη μαύρη αγορά. Στη Βρετανία ο Χέιγκ παρέμεινε στη θέση του παρά τις απώλειες του Σομ. Ωφελημένοι έβγαιναν οι κερδοσκόποι της πολεμικής βιομηχανίας. Στο τέλος του 1916 είχε γίνει πλέον φανερό ότι οι δύο αυτοκρατορίες βάδιζαν ολοταχώς προς την καταστροφή. άρχιζαν τώρα να ζητούν συνθηκολόγηση. τον Άσκουιθ αντικατέστησε στη θέση του πρωθυπουργού ο David Lloyd George . Ο διάδοχος του. αλλά για την ώρα η πίστωση κρατούσε καλά.όσο υπέρ μιας πιο αποτελεσματικής διεξαγωγής του πολέμου.ένας «άνθρωπος του λαού». Οι αγρότες είχαν ακόμη τη δυνατότητα να αποθηκεύουν τα προϊόντα τους και να καταφεύγουν στην οικονομία της ανταλλαγής. συνδυασμένες με τις βαριές στρατιωτικές απώλειες. Το Δεκέμβριο. Digitized by 10uk1s . Και στις δύο χώρες. τον Ρομπέρ Νιβέλ. αλλά ακόμη μειοψηφούσαν κατά πολύ και η πολιτική τους δυσαρέσκεια στρεφόταν περισσότερο στον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου παρά στη συνέχισή του. Οι πιέσεις στο εσωτερικό τους είχαν γίνει σχεδόν ανυπόφορες. Το ζήτημα του πώς θα πληρώνονταν όλα αυτά έμελλε να δημιουργήσει τεράστια προβλήματα στο μέλλον. ένας πολιτικός άνδρας στον οποίο είχε αποδοθεί.όχι τόσο πολύ ως αποτέλεσμα του συμμαχικού αποκλεισμού όσο λόγω των αδιάκοπων. Στη Γαλλία οι θυσίες του Βερντέν αποδόθηκαν στους κακούς χειρισμούς του Joffre. καυσίμων και πρώτων υλών . ο οποίος αντικαταστάθηκε από έναν περισσότερο αποδεκτό πολιτικά στρατηγό. τέλος ένας άνθρωπος που διέθετε το χάρισμα ενός φυσικού πολεμικού ηγέτη. η δημιουργία της λαϊκής υποδομής που στήριζε την πολεμική προσπάθεια. ακόρεστων απαιτήσεων του στρατιωτικού τομέα. Η γενική διάθεση και στη Βρετανία και στη Γαλλία στο τέλος του 1916 δεν ήταν τόσο υπέρ της ειρήνης -βεβαίως όχι. άφηναν ελάχιστα περιθώρια για το πατριωτικό αίσθημα και την αφοσίωση που συντηρούσαν τα καθεστώτα του Τσάρου και των Αψβούργων τα δύο προηγούμενα χρόνια. οι οποίοι επιδείκνυαν ξεδιάντροπα τα νεοαποκτηθέντα τους πλούτη προκαλώντας το κοινό αίσθημα και δημιουργώντας επικίνδυνες κοινωνικές εντάσεις. Οι δυτικοί σύμμαχοι του Τσάρου δεν ήταν ακόμη έτοιμοι για ειρήνη.Οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο Εσωτερικές πιέσεις στις αρχές του 1917 Οι αρχικοί πρωταγωνιστές του πολέμου. άνοιξε αμέσως «ανεπίσημους διαύλους» επικοινωνίας με τη Γαλλία για να συζητήσει τους όρους της ειρήνης. συχνά κάτω από άθλιες καιρικές συνθήκες. Ρώσοι και Αυστριακοί. επειδή οι αποτελεσματικές και λίγο-πολύ αδιάφθορες γραφειοκρατίες τους χειρίζονταν τόσο επιδέξια τις οικονομίες τους ώστε ο πληθυσμός δεν χρειαζόταν να ταλαιπωρείται. και όχι αδίκως. Και η μεν γερμανική επιρροή εξακολουθούσε να είναι αρκετά ισχυρή ώστε να στηρίζει την πολεμική προσπάθεια της Αυστρίας και να καταπνίγει την επιθυμία της για ειρήνη· αλλά οι δυτικοί σύμμαχοι του Τσάρου Νικόλαου Β' δεν μπόρεσαν να τον βοηθήσουν όταν οι διαδηλώσεις για ψωμί στο Πέτρογκραντ ξέφυγαν από κάθε έλεγχο και έριξαν το καθεστώς του.

Ακριβώς αυτή ήταν και η διάθεση των στρατιωτικών αρχηγών της Γερμανίας. Ενώ στη Γαλλία και τη
Βρετανία οι πολεμικές αποτυχίες είχαν οδηγήσει στη δυναμική διεκδίκηση της ηγεσίας από τους
πολίτες, στη Γερμανία οι στρατιωτικές νίκες, ιδίως στο Ανατολικό Μέτωπο, είχαν τόσο ανυψώσει
τους Hindenburg και Luderndorff που όταν αντικατέστησαν τον Φάλκενχαϊν τον Αύγουστο του 1916,
εκτός από την αρχηγία του στρατού πήραν στα χέρια τους και τον έλεγχο του κράτους. Αλλά
μολονότι ο Φάλκενχαϊν έχασε το πόστο του, οι ιδέες του θριάμβευσαν. Οι εμπειρίες του Βερντέν και
του Σομ έπεισαν τους διαδόχους του ότι η φύση του πολέμου είχε αλλάξει εκ βαθέων. Δεν ήταν
πλέον μία σύγκρουση που η έκβαση της θα αποφασιζόταν στο πεδίο της μάχης με όπλα την
ανώτερη στρατιωτική ικανότητα και το ηθικό, αλλά ένας αγώνας αντοχής μεταξύ βιομηχανικών
κοινωνιών όπου ο έλεγχος των ενόπλων δυνάμεων έδενε απόλυτα με τον έλεγχο της παραγωγής και
την κατανομή των διαθέσιμων πόρων. Οι πολίτες ενέχονταν στον πόλεμο όσο και οι στρατιωτικοί,
οπότε λογικά θα έπρεπε να βρίσκονται υπό τον έλεγχο των στρατιωτικών. Έτσι το Γενικό Επιτελείο
ίδρυσε ένα Ανώτατο Γραφείο Πολέμου, ένα Oberstekriegsamt, για να εποπτεύει τους τομείς της
βιομηχανίας και της εργασίας, και πέρασε ένα Νόμο Βοηθητικής Θητείας, το Helfdienstgesetz, που
καθιστούσε τη στράτευση δυνάμει υποχρεωτική για ολόκληρο τον πληθυσμό. Ουσιαστικά οι
στρατιωτικοί δημιούργησαν μία σκιώδη γραφειοκρατία που εκινείτο παράλληλα με την πολιτική και
την ανταγωνιζόταν για τη διακυβέρνηση της χώρας. Οι στρατιώτες έγιναν γραφειοκράτες. Έγιναν
επίσης πολιτικοί. Το επιτελείο του Luderndorff υποκίνησε μία εκστρατεία ζητώντας τη στήριξη των
μεγαλεπήβολων πολεμικών στόχων που πρωτοπαρουσιάστηκαν στο πρόγραμμα του Σεπτεμβρίου
1914 - δηλαδή τη μόνιμη κατοχή του Βελγίου και της βόρειας Γαλλίας, καθώς και εκτεταμένες
προσαρτήσεις εδαφών στην Πολωνία και την Όμπεροστ.
Με αυτή τους την κίνηση επιδείνωσαν τις εντάσεις που είχαν αρχίσει τώρα να σπαράσσουν τη
γερμανική κοινωνία. Οι σοσιαλδημοκράτες, που τους ψήφιζαν μαζικά οι εργάτες στα αστικά κέντρα,
ήταν το δυνατότερο κόμμα στο Reichstag, το οποίο είχε ακόμη το δικαίωμα να εγκρίνει ή όχι τα
πολεμικά κονδύλια. Το 1914 είχαν πειστεί να υποστηρίξουν αυτό που τους είχε παρουσιαστεί ως
αμυντικός πόλεμος εναντίον της ρωσικής επιθετικότητας. Τώρα οι Ρώσοι είχαν ολοσχερώς ηττηθεί.
Η συνοχή και αλληλεγγύη της εργατικής τάξης είχε διαρρηχθεί λόγω της ευφυούς τακτικής του
στρατού να συνεργάζεται με τα συνδικάτα και να παρέχει πλουσιοπάροχες αυξήσεις μισθών στις
πολεμικές βιομηχανίες, αλλά η απαίτηση για ειρήνη «χωρίς προσαρτήσεις και χωρίς αποζημιώσεις»
κέρδιζε ολοένα έδαφος και έβρισκε υποστηρικτές στις πόλεις όπου η έλλειψη τροφίμων ήδη
προκαλούσε ταραχές. Η καταστροφή της πατατοπαραγωγής το φθινόπωρο του 1916 ανάγκασε το
φτωχό πληθυσμό των πόλεων να τρέφεται ολόκληρο το χειμώνα σχεδόν αποκλειστικά με γογγύλια.
Οι φοβερές απώλειες στο Βερντέν και το Σομ -ενάμισυ εκατομμύριο νεκροί ή τραυματίες- είχαν
επηρεάσει το ηθικό των Γερμανών, πολιτών και στρατιωτών. Όσο και αν κατάφερνε το Γενικό
Επιτελείο να εντείνει την παραγωγικότητα της γερμανικής οικονομίας, φαινόταν όλο και πιο
δύσκολο να μπορέσει ο γερμανικός λαός να στηρίξει τον πόλεμο για έναν ακόμη χρόνο.

Επιθέσεις κατά πάντων με υποβρύχια
Κάτω από αυτές τις συνθήκες πήρε η γερμανική κυβέρνηση τη μοιραία απόφαση να χτυπήσει στη
ρίζα της βιομηχανικής δύναμης του εχθρού, εξαπολύοντας επιθέσεις κατά πάντων με υποβρύχια.
Καταλάβαιναν το ρίσκο που έπαιρναν, ότι δηλαδή μια τέτοια τακτική θα επέσπευδε την είσοδο των
ΗΠΑ στον πόλεμο, αλλά υπολόγιζαν ότι μέχρι ν' αρχίσει να αποδίδει καρπούς η αμερικανική
συμμετοχή ο πόλεμος θα είχε τελειώσει. Ήταν, όπως το έθεσε ένας Γερμανός πολιτικός, το
τελευταίο χαρτί της Γερμανίας: «Και αν δεν μας βγει άσσος, έχουμε χάσει για αιώνες». Δεν έπεσε
και πολύ έξω.
Το 1914 λίγες ήταν οι ναυτικές δυνάμεις που είχαν καταλάβει τη δυναμική του υποβρύχιου. Η
εμβέλεια των πρώτων μοντέλων τα καθιστούσε κατάλληλα μόνο για την παράκτια άμυνα· ακόμη και
όταν, λίγο πριν τον πόλεμο, τα υποβρύχια απέκτησαν ντιζελοκίνητες μηχανές, παρέμειναν βασικά

Digitized by 10uk1s

«καταδυόμενα» -εξαιρετικά ευάλωτα στην επιφάνεια της θάλασσας και με πολύ περιορισμένες
δυνατότητες κάτω από το νερό. Η δυνάμει φονικότητά τους φάνηκε λίγες μόλις εβδομάδες πριν τον
πόλεμο όταν, όπως έχουμε ήδη πει, ένα γερμανικό υποβρύχιο βύθισε τρία ανυποψίαστα βρετανικά
καταδρομικά στα Στενά της Μάγχης. Και ναι μεν τα πολεμικά πλοία ήταν θεμιτός στόχος, όχι όμως
και τα άοπλα πλοία του εμπορικού ναυτικού. Επί τρεις αιώνες οι ναυτικές δυνάμεις της Ευρώπης
ανέπτυσσαν περίπλοκους κανόνες για τη μεταχείριση των εμπορικών πλοίων σε καιρό πολέμου. Οι
εμπόλεμες πλευρές είχαν το δικαίωμα να σταματούν και να τα ψάχνουν για «λαθραία
εμπορεύματα», δηλαδή για πολεμικό υλικό. Αν ανακαλυπτόταν κάτι τέτοιο, το πλοίο έπρεπε να
συνοδευτεί ως το κοντινότερο λιμάνι όπου ένα «συλοδικείο» θα έκρινε αν το φορτίο ήταν λαθραίο
ή όχι, και αν ήταν, θα το κάτεσχε. Αν για οποιοδήποτε λόγο τούτο δεν ήταν δυνατόν, το πλοίο ίσως
καταστρεφόταν, αλλά μόνον αφού επιβάτες και πλήρωμα είχαν μεταφερθεί σε ασφαλές μέρος. Με
τα υποβρύχια δεν μπορούσε να γίνει τίποτα απ' αυτά. Δεν είχαν το χώρο ούτε για κάποιο εφεδρικό
πλήρωμα που θα επάνδρωνε τα «ύποπτα» πλοία ούτε για να παράσχουν κατάλυμα στους
αιχμαλώτους τους. Αν έβγαιναν στην επιφάνεια για να προειδοποιήσουν για την επίθεσή τους,
κινδύνευαν ν' αποκαλύψουν τη θέση τους ή να βρεθούν στο έλεος των όπλων που πιθανό να
διέθετε το θύμα τους· αλλά το να βυθιστεί ένα πλοίο χωρίς προειδοποίηση και χωρίς να διασωθεί
το πλήρωμά του ήταν, προπολεμικά, κάτι το «αδιανόητο».
Βέβαια ο ναυτικός αποκλεισμός ήταν ανέκαθεν κεντρικό στοιχείο της διεξαγωγής του πολέμου, και
με την εκβιομηχάνιση απέκτησε τη μεγαλύτερη σπουδαιότητα. Στους πολέμους μεταξύ αγροτικών
κοινωνιών, ο αποκλεισμός κατέστρεφε μόνο το εμπόριο και μαζί τον πλούτο που έδινε τη
δυνατότητα στα κράτη να διεξάγουν τον πόλεμο. Οι πληθυσμοί εξακολουθούσαν να έχουν
εξασφαλισμένη τη διατροφή τους. Όμως ο αποκλεισμός των βιομηχανικών κοινωνιών, ιδιαίτερα των
αστικοποιημένων όπως η Βρετανία και η Γερμανία, δεν θα έπληττε μόνο το εμπόριο προκαλώντας
(κατά γενική πεποίθηση) δημοσιονομικό χάος, αλλά θα κατέστρεφε και τις βιομηχανίες στερώντας
τις από τις πρώτες ύλες· το αποκορύφωμα θα ήταν η λιμοκτονία των αστικών πληθυσμών καθώς θα
σταματούσαν οι εισαγωγές ειδών διατροφής. Αυτός ήταν ο εφιάλτης των προπολεμικών Βρετανών
οικονομολόγων και δημοσιολόγων όταν σκέφτονταν τις επιπτώσεις που θα είχε η απώλεια της
«υπεροχής στη θάλασσα»· και αυτό ήταν το όπλο με το οποίο το βρετανικό ναυαρχείο ήλπιζε να
νικήσει τη Γερμανία χωρίς να χρειαστεί να αναλώσει μεγάλες στρατιωτικές δυνάμεις στην
ηπειρωτική Ευρώπη.
Το 1916 ο βρετανικός αποκλεισμός είχε πετύχει όλα όσα αναμένονταν απ' αυτόν. Οι Γερμανοί
μπορούσαν ακόμη να ανεφοδιάζονται στοιχειωδώς από τις γειτονικές τους ουδέτερες χώρες Ολλανδία, Δανία, Σκανδιναβία- και οι επιστήμονές τους, όπως έχουμε πει, είχαν ανακαλύψει
εγχώριας παραγωγής υποκατάστατα για αναγκαία εισαγόμενα είδη όπως νήματα, ελαστικά, ζάχαρη
και ιδίως νιτρικά άλατα για τα εκρηκτικά και τα τεχνητά λιπάσματα. Εν τούτοις, η πίεση είχε αρχίσει
να γίνεται φονική στην κυριολεξία. Η θνησιμότητα στις γυναίκες και τα μικρά παιδιά είχε αυξηθεί
κατά 50% και θέριζαν οι αρρώστιες που σχετίζονταν με την πείνα, όπως η ραχίτιδα, το σκορβούτο, η
φυματίωση. Στο τέλος του πολέμου ο αριθμός των ανθρώπων που είχαν χάσει τη ζωή τους εξαιτίας
και μόνον του αποκλεισμού ήταν 750.000, σύμφωνα με εκτιμήσεις που έδωσαν στη δημοσιότητα οι
γερμανικές αρχές. Ίσως οι υπολογισμοί αυτοί να ήταν υπερβολικοί: πολλές από τις ελλείψεις
οφείλονταν σε στρεβλώσεις της οικονομίας λόγω των τεράστιων απαιτήσεων του στρατιωτικού
τομέα. Αλλά η κυβερνητική προπαγάνδα απέδιδε και μάλιστα πολύ πειστικά όλα τα δεινά του
άμαχου πληθυσμού στη βρετανική βαρβαρότητα. Γιατί, λοιπόν, να μην υποφέρουν και οι Βρετανοί
με τη σειρά τους;
Για τους Γερμανούς αυτό δεν ήταν μόνον εφικτό αλλά και απολύτως νόμιμο. Οι Βρετανοί είχαν ήδη
παρατεντώσει, αν όχι σπάσει, τους διεθνείς νόμους όταν το Νοέμβριο του 1914 κήρυξαν ολόκληρη
τη Βόρεια Θάλασσα «πολεμική ζώνη», όπου δεν μπορούσαν να κυκλοφορήσουν ουδέτερα πλοία
παρά μόνον αν είχαν την άδεια του Βασιλικού Ναυτικού. Σε αντίποινα οι Γερμανοί κήρυξαν τον
επόμενο Φεβρουάριο όλες τις προσβάσεις στις Βρετανικές Νήσους πολεμικές ζώνες, μέσα στις
Digitized by 10uk1s

οποίες σκόπευαν να βυθίζουν όλα τα εχθρικά εμπορικά πλοία, «δίχως ουδεμία εγγύηση για την
ασφάλεια των πληρωμάτων και των φορτίων τους». Τρεις μήνες αργότερα οι Βρετανοί κλιμάκωσαν
την κατάσταση ανακοινώνοντας την πρόθεσή τους να κατάσχουν όσα προϊόντα υποψιάζονταν ότι
προορίζονταν για τη Γερμανία, όποιος κι αν ήταν ο κάτοχός τους ή ο υποτιθέμενος προορισμός τους
- επιβάλλοντας έτσι καθολικό αποκλεισμό σε κάθε εμπορική συναλλαγή της Γερμανίας, ασχέτως με
τα δικαιώματα των ουδετέρων και το νομικό ορισμό του λαθρεμπορίου. Αυτό προκάλεσε κύμα
διαμαρτυριών στις ΗΠΑ, οι οποίες είχαν πολεμήσει εκατό χρόνια νωρίτερα με τη Βρετανία για τον
ίδιο ακριβώς λόγο. Αλλά πριν προλάβει να πάρει διαστάσεις αυτή η δυσαρέσκεια, ένα γερμανικό
υποβρύχιο βύθισε στις 6 Μαΐου 1915 στα νότια των ιρλανδικών ακτών το κρουαζιερόπλοιο
Λουζιτάνια που ερχόταν από τη Νέα Υόρκη. Το πλοίο όντως κουβαλούσε εκρηκτικά και μάλιστα ο
Γερμανός πρόξενος στη Νέα Υόρκη είχε προειδοποιήσει τους Αμερικανούς επιβάτες ότι ταξίδευαν
υπ' ευθύνη τους. Εκατόν είκοσι οχτώ άτομα ανέλαβαν αυτή την ευθύνη και οι περισσότεροι έχασαν
τη ζωή τους μαζί με περισσότερους από 1.000 συνεπιβάτες τους.
Το σοκ που υπέστη η παγκόσμια κοινή γνώμη μπορούσε να συγκριθεί μόνο με εκείνο του ναυάγιου
του Τιτανικού τρία χρόνια νωρίτερα, και η βρετανική προπαγάνδα το εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο,
ως ένα ακόμη παράδειγμα της γερμανικής «κτηνωδίας». Ήταν πια σαφές ποιος θα κέρδιζε με το
μέρος του την αμερικανική κοινή γνώμη. Η Γερμανία είχε το μειονέκτημα: ο δικός της αποκλεισμός
είχε κοστίσει στους Αμερικανούς ανθρώπινες ζωές ενώ ο βρετανικός μόνο χρήματα. Όταν βυθίστηκε
και άλλο ένα επιβατικό πλοίο, το Αράμπικ, τον επόμενο Αύγουστο, και μολονότι έχασαν τη ζωή τους
μόνο δύο υπήκοοι των ΗΠΑ, οι αμερικανικές διαμαρτυρίες εκφράστηκαν με τέτοια ένταση που το
γερμανικό ναυτικό απαγόρευσε στους διοικητές των υποβρυχίων του να καταβυθίζουν πλοία άμα
τη εμφανίσει και τα απέσυρε εντελώς από τον Ατλαντικό και τη Μάγχη. Αυτό σήμαινε ότι τα
γερμανικά υποβρύχια ήταν τώρα υποχρεωμένα να δρουν σύμφωνα με τους κανόνες του ναυτικού
πολέμου, δηλαδή να ανεβαίνουν στην επιφάνεια για να εξακριβώνουν την ταυτότητα των ύποπτων
πλοίων (που συχνά ήταν αρματωμένα ή βρετανικά πολεμικά μεταμφιεσμένα σε άοπλα ουδέτερα)
και να βεβαιώνονται ότι πλήρωμα και επιβάτες βρίσκονταν ασφαλείς στις σωσίβιες λέμβους πριν
βυθίσουν το πλοίο, δίνοντας έτσι το χρόνο στα θύματά τους να εκπέμψουν το σήμα τους καθώς και
τη θέση του εχθρικού σκάφους. Ακόμη κι έτσι, οι απώλειες που προκάλεσαν ήταν βαριές. Στο τέλος
του 1915 οι Γερμανοί είχαν βυθίσει 885.471 τόνους Συμμαχικών πλοίων, και μέχρι το τέλος του 1916
άλλους 1.230.000 τόνους. Το Βασιλικό Ναυτικό έδειχνε ανίκανο να τους σταματήσει. Μέχρι πού θα
έφταναν αν τους λύνονταν τα χέρια;
Το Γερμανικό Ναυαρχείο συνέστησε μία ειδική ομάδα μελέτης για να διερευνήσει αυτό το ερώτημα,
και οι συμμετέχοντες κατέληξαν σε ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Διαπίστωσαν ότι
οι Βρετανοί είχαν διαθέσιμους μόνον οχτώ εκατομμύρια τόνους σε πλοία πάσης χρήσεως. Αν ο
ρυθμός των καταβυθίσεων μπορούσε να αυξηθεί σε 600.000 τόνους το μήνα και τα ουδέτερα πλοία
εκφοβίζονταν τόσο ώστε να αποσυρθούν, μέσα σε έξι μήνες η Βρετανία θα ξέμενε από βασικά είδη
διατροφής όπως το σιτάρι και το κρέας· η παραγωγή της σε άνθρακα θα δεχόταν μεγάλο πλήγμα
λόγω της έλλειψης σκανδιναβικής ξυλείας για την κατασκευή υποστυλωμάτων για τα ορυχεία,
γεγονός που θα μείωνε την παραγωγή σιδήρου και χάλυβα, κάτι που με τη σειρά του θα της
στερούσε τη δυνατότητα να αντικαταστήσει τα χαμένα πλοία. Έτσι η κατάθεση των όπλων από τη
Βρετανία μέσα σε έξι μήνες ήταν στατιστικά σίγουρη, είτε έμπαιναν οι ΗΠΑ στον πόλεμο είτε όχι.
Ακόμη και για πολλούς στη Γερμανία που δεν είχαν γνώση αυτών των εκτιμήσεων, οι επιθέσεις κατά
πάντων με υποβρύχια φάνταζαν τώρα τρομακτικές, και το θέμα έγινε αντικείμενο δημόσιας
διαφωνίας που κράτησε από τον Ιούλιο έως το Δεκέμβριο του 1916. Από τη μία πλευρά
συμπαρατάσσονταν το ναυτικό, το Γενικό Επιτελείο και οι πολιτικές δυνάμεις της δεξιάς. Από την
άλλη το υπ. Εξωτερικών, ο Καγκελάριος Μπέτμαν Χόλβεγκ και οι Σοσιαλδημοκράτες του Reichstag.
Ο Μπέτμαν Χόλβεγκ δεν εμπιστευόταν τις στατιστικές. Ήταν σίγουρος ότι ο πόλεμος κατά πάντων με
τα υποβρύχια θα είχε ως αποτέλεσμα την είσοδο των ΗΠΑ στον πόλεμο, και ότι τούτο θα σφράγιζε
την ήττα της Γερμανίας. Όμως δεν έβλεπε άλλη εναλλακτική λύση εκτός από την ειρήνη· και οι μόνοι
Digitized by 10uk1s

Πρώτα και πάνω απ' όλα. ζητούσαν την «επιστροφή των επαρχιών ή εδαφών που είχαν αρπαγεί από τους Συμμάχους με τη βία των όπλων»· προφανώς εννοούσαν την Alsace και τη Lorraine. Ελάχιστη ήταν η συμπάθεια για τις Κεντρικές Δυνάμεις· και η εικόνα της Γερμανίας ως μιλιταριστικού τέρατος. οι Σύμμαχοι ήλπιζαν ακόμη να κερδίσουν τον πόλεμο. ίσως όμως και άλλες περιοχές. τη χρήση δηλητηριωδών αερίων και την αδίστακτη στάση της στο ναυτικό πόλεμο -όλα μεγεθυσμένα από τη συμμαχική προπαγάνδα. διερευνούσε τις δυνατότητες κάποιου συμβιβασμού. Εκτός από τους Ιρλανδούς ψηφοφόρους στις πόλεις των ανατολικών Ηνωμένων Πολιτειών και τις γερμανόφωνες κοινότητες δυτικότερα. υπήρχαν κι άλλοι. Τσέχοι και Σλοβάκοι έπρεπε να απαλλαγούν από την ξένη Digitized by 10uk1s . που δεν έβλεπαν τη Βρετανία ως φυσική σύμμαχο αλλά ως ιστορικό εχθρό. ο αγγλόφιλος συνταγματάρχης Χάουζ. Το πρόβλημά του δεν ήταν τόσο να πείσει τους στριμωγμένους Συμμάχους να κάνουν ειρήνη: αυτό θα μπορούσε να το επιτύχει κόβοντάς τους την πίστωση και τον ανεφοδιασμό. εναντίον του οποίου οι ΗΠΑ είχαν ήδη πολεμήσει δύο φορές και ίσως έπρεπε να το κάνουν για τρίτη. τόσο αυτό γινόταν δυσκολότερο. Αλλά όσο συνεχιζόταν ο πόλεμος. αλλά καμία πλευρά δεν τον σκεφτόταν διότι.δεν βοηθούσε καθόλου. είτε το ήθελαν είτε όχι. Το Νοέμβριο ο Wilson επανεξελέγη πρόεδρος και μολονότι η προσωπική του επιθυμία αλλά και η επίσημη πολιτική της κυβέρνησής του ήταν να μην εμπλακούν στον πόλεμο. Σλάβοι. Η μεγάλη δυσκολία ήταν να πείσει τους νικητές έως τότε Γερμανούς. Λίγο μετά την επανεκλογή του ο Wilson κάλεσε τις εμπόλεμες πλευρές να καταθέσουν τους όρους τους για την ειρήνη. αφ' ενός. κάτι που ο Wilson ήταν έτοιμος να κάνει αν χρειαζόταν. τότε ο πόλεμος θα γινόταν και δική τους υπόθεση. Όμως ούτε οι Βρετανοί ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς στις ΗΠΑ. η κατάσταση είχε αρχίσει να αλλάζει. Αν αυτό το εμπόριο συναντούσε εμπόδια. το ρεύμα εναντίον των απομονωτιστών είχε ενισχυθεί. Προς το τέλος του 1916. οι όροι τους αφορούσαν στην αποκατάσταση της βελγικής και σερβικής ανεξαρτησίας με πλήρη αποζημίωση για τις βλάβες που είχαν προκαλέσει οι κατακτητές τους. Μέχρι το τέλος του 1916 το πρώτο μέλημα του προέδρου Woodrow Wilson ήταν να κρατήσει τις ΗΠΑ έξω από την ευρωπαϊκή σύρραξη. Ρουμάνοι. Η αποτυχία των ειρηνευτικών προσπαθειών Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Woodrow Wilson προσπαθούσε να πείσει τους εμπολέμους να κάνουν ειρήνη από την αρχή ήδη της σύρραξης. ο γερμανικός στρατός είχε πολλές επιτυχίες στο ενεργητικό του και. η μεγάλη πλειοψηφία των Αμερικανών προτιμούσε να μην εμπλακεί σ' έναν πόλεμο που δεν τους αφορούσε καθόλου. οι οποίοι έτσι κι αλλιώς δεν ανεφοδιάζονταν από τους Αμερικανούς. Ακόμη και ο Luderndorff αναγκάστηκε να λάβει υπόψη του τις δυσκολίες της συμμάχου του Αυστρίας και τις φωνές στο Reichstag που δυνάμωναν υπέρ μιας ειρήνης «χωρίς προσαρτήσεις και αποζημιώσεις». όσο ο πόλεμος συνεχιζόταν ένα μεγάλο μέρος των αμερικανικών επιχειρηματικών δραστηριοτήτων αφορούσε στην προμήθεια πολεμικών υλών στους Συμμάχους . Στην Ευρώπη η πίεση για ειρήνη ολοένα αυξανόταν. Ιταλοί.όχι αναγκαστικά λόγω ιδεολογικής συμπάθειας αλλά γιατί δεν μπορούσαν να τα στείλουν στους Γερμανούς. Ο πρώην πρόεδρος Theodore Roosevelt ήταν επικεφαλής της μερίδας που ασκούσε μεγάλη πίεση για άμεση επέμβαση στο πλευρό των δημοκρατιών. ξέροντας ότι έτσι θα κέρδιζαν τη συμπάθεια των Αμερικανών. όμως. Επιπρόσθετα. αφ' ετέρου. αν κατάφερνε να ισχυροποιηθεί ως Παγκόσμια Δύναμη. όπως διαμορφώθηκε ύστερα από τη συμπεριφορά της στο Βέλγιο. το 1915 και το 1916. Σε ιδεολογικό επίπεδο η αμερικανική κοινή γνώμη έγερνε προς τους Συμμάχους ενισχυμένη από τους δεσμούς μεταξύ των «Wasp» (Λευκοί-ΑγγλοσάξωνεςΠροτεστάντες) της ανατολικής ακτής και της βρετανικής άρχουσας τάξης. Οι Σύμμαχοι το έκαναν με μεγάλη προθυμία.όροι ειρήνης που το γερμανικό Γενικό Επιτελείο ήταν διατεθειμένο να συζητήσει ήταν όροι που οι Σύμμαχοι δεν θα αποδέχονταν ποτέ. Επί δύο χρόνια. Και εν πάση περιπτώσει. πολλοί. ο προσωπικός απεσταλμένος του Wilson. Κι όμως. τόσο που καμία εμπόλεμη κυβέρνηση δεν μπορούσε πια να την αγνοήσει.

Η γερμανική κυβέρνηση όμως έβλεπε ότι ο πόλεμος με τις ΗΠΑ ήταν πια αναπόφευκτος. Αυτή η απόρριψη έδωσε στο γερμανικό Γενικό Επιτελείο τη δικαιολογία που χρειαζόταν. που μέχρι τότε ήταν υπέρ του απομονωτισμού. Ενώ δήλωνε γενικά την προθυμία της για ειρήνη. για μια «Ειρήνη χωρίς Νίκη». πράγμα που έπραξε στις 5 Απριλίου 1917. Χρειάστηκαν λίγες ακόμη καταβυθίσεις πλοίων για να πειστεί ο ίδιος ο Wilson ότι έπρεπε να καλέσει το Κογκρέσσο να κηρύξει τον πόλεμο.αν και ο τρόπος δεν δηλωνόταν με σαφήνεια. Όμως καμία πλευρά δεν είχε ακόμη νικηθεί. Έχοντας αυτή τη βεβαιότητα. όχι μόνο στους Αμερικανούς αλλά και στο ίδιο το Reichstag. Στα ανατολικά. Η αυστριακή κυριαρχία έπρεπε να αποκατασταθεί στα Βαλκάνια και να παραδοθούν κάποια αποικιακά εδάφη στην Αφρική. Από την άλλη πλευρά. από φόβο για τον αντίκτυπο που θα είχαν. αυτοί ήταν προφανώς οι καλύτεροι όροι που είχαν να περιμένουν οι Σύμμαχοι. μαζί ειρήνη. είχε ήδη στείλει τηλεγράφημα στη κυβέρνηση του Μεξικού. Παρά την κόπωση του πολέμου. Αν οι Γερμανοί κέρδιζαν τον πόλεμο. οικονομικές και στρατιωτικές εγγυήσεις που στην ουσία θα το καθιστούσαν γερμανικό προτεκτοράτο. Άρθουρ Τσίμερμαν. Η απόφαση ελήφθη στις 9 Ιανουαρίου. ο Γερμανός Υπουργός Εξωτερικών. δεν ανακοίνωνε συγκεκριμένους πολεμικούς στόχους και ο τόνος του ήταν τόσο επιθετικός που οι Σύμμαχοι το απέρριψαν χωρίς τον παραμικρό δισταγμό. το New Mexico και την Arizona». γεγονός που θα εξασφάλιζε την περαιτέρω γερμανοποίησή τους. Για να κατευνάσει το Reichstag η γερμανική κυβέρνηση εξέδωσε ένα «Υπόμνημα Ειρήνης» στις 12 Δεκεμβρίου. Τέλος. υπό την πίεση των Συμμάχων. είχε ήδη δεχτεί για τα πολωνικά εδάφη που κρατούσε. Έστειλε εμπιστευτικά στον Wilson μία μετριοπαθέστερη εκδοχή. αλλά ο Γερμανός πρεσβευτής στην Washington περίμενε ως τις 31 Ιανουαρίου για να ανακοινώσει στην αμερικανική κυβέρνηση ότι από την επόμενη κιόλας ημέρα θα άρχιζαν οι επιθέσεις με υποβρύχια κατά όλων ανεξαιρέτως των πλοίων που θα πλησίαζαν τις Βρετανικές Νήσους. που κατά περιόδους μπλεκόταν σε εχθροπραξίες με τις ΗΠΑ. φαινόταν ακόμη να είναι μια εφικτή εναλλακτική λύση. όπως είχε προτείνει ο Wilson λίγους μήνες πριν. μία Digitized by 10uk1s . Ο Wilson διέκοψε αμέσως κάθε σχέση με τη Γερμανία. Οι Βρετανοί είχαν υποκλέψει και αποκωδικοποιήσει αυτό το σημαντικό ντοκουμέντο αμέσως μόλις εστάλη. σύμφωνα με τα δικά του λόγια. Όχι μόνον η Alsace και η Lorraine θα παρέμεναν στα γερμανικά χέρια. οι όροι που έθετε το γερμανικό Γενικό Επιτελείο ήταν τόσο ακραίοι που ο Καγκελάριος Χόλβεγκ δεν τόλμησε να τους δημοσιοποιήσει. προτείνοντάς της μία συμμαχία όπου οι δύο χώρες «μαζί θα έκαναν πόλεμο. αλλά η Γαλλία θα έπρεπε να παραδώσει και τη γειτονική περιοχή γύρω από το Μπραι. ο οποίος αναγνώρισε την πατρότητά του χωρίς κανέναν ενδοιασμό. αλλά δεν αποκάλυψαν το περιεχόμενό του στον Wilson παρά μόνο στις 26 Φεβρουαρίου. παραμερίστηκαν από τον ίδιο τον Τσίμερμαν. εξηγώντας πως ήταν ό. η Οθωμανική Αυτοκρατορία έπρεπε να διαμελιστεί . Η Πολωνία θα κέρδιζε την ανεξαρτησία της -μία παραχώρηση που ο Τσάρος. με γενναιόδωρη οικονομική υποστήριξη και τη δέσμευση από την πλευρά της Γερμανίας ότι το Μεξικό θα επανακτήσει τα εδάφη που έχασε στο Texas. Η προσάρτηση του Βελγίου δεν θα ήταν άμεση. Η αντίδραση στις ΗΠΑ. οι κυβερνήσεις προτιμούσαν να συνεχίσουν να μάχονται παρά να κάνουν ειρήνη με τους όρους που προτείνονταν. Το ίδιο ίσχυε και για τους Συμμαχικούς όρους: μόνο σε μια ηττημένη Γερμανία θα μπορούσαν να επιβληθούν.κυριαρχία (το γεγονός ότι οι Σύμμαχοι είχαν τάξει στην Ιταλία εκτεταμένα σλαβικά εδάφη με το Σύμφωνο του Λονδίνου αποσιωπούνταν). Οι φυσιολογικές υπόνοιες ότι θα μπορούσε να είναι πλαστογραφημένο από τους Βρετανούς. Δεν τολμούσε ακόμη να κηρύξει πόλεμο. ήταν κάτι παραπάνω από οργισμένη. Αυτός ο πόλεμος θα ήταν. η Πολωνία και οι επαρχίες της Βαλτικής θα μετατρέπονταν σε γερμανικά προτεκτοράτα. Τώρα κανείς δεν συζητούσε.τι καλύτερο μπορούσε να κάνει και ο μόνος τρόπος για να γίνουν αποδεκτοί από τους συναδέλφους του. ιδίως στις δυτικές πολιτείες. Η «ένοπλη ουδετερότητα». δηλαδή το δικαίωμα των ΗΠΑ να εξοπλίζουν και να προστατεύουν τα πλοία τους. αλλά η ανεξαρτησία του θα εξαρτιόταν από πολιτικές.

για την παγκόσμια κυριαρχία του δικαίου με ομοφωνία των ελεύθερων λαών ώστε να επέλθει η ειρήνη και η ασφάλεια σε όλα τα έθνη και να απελευθερωθεί η οικουμένη». Όσο αξιοθαύμαστες κι αν ήταν αυτές οι προθέσεις.σταυροφορία «για τη δημοκρατία. Digitized by 10uk1s . για το δικαίωμα εκείνων που υπόκεινται στην εξουσία να έχουν τη δική τους φωνή στις κυβερνήσεις τους. διέφεραν κατά πολύ από εκείνες που είχαν οι ευρωπαϊκοί λαοί όταν ξεκινούσαν τον πόλεμο πριν τρία χρόνια. για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των μικρών εθνών.

Τα νέα αμυντικά έργα βασίστηκαν σε νέες αρχές. Η τακτική του Φάλκενχαϊν ήταν να κρατά κάθε σπιθαμή γης με οποιοδήποτε τίμημα. Το βρετανικό δόγμα τακτικής είχε αναπτυχθεί σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Το 1917 διέθεταν πλέον όπλα και πυρομαχικά απολύτως αξιόπιστα και σε επαρκείς ποσότητες. παρείχαν τώρα σχεδόν απόλυτη ακρίβεια στα ανταποδοτικά πυρά. Ο Luderndorff δεν σκόπευε να χαραμίσει κι άλλους στρατιώτες. τη «γραμμή Hindenburg» (όπως την ονόμασαν οι Βρετανοί) είκοσι πέντε περίπου μίλια στα μετόπισθεν. Καθώς τα γερμανικά στρατεύματα οπισθοχωρούσαν. ακολουθούμενα από εφόδους του πεζικού με τις εφεδρείες τοποθετημένες μπροστά ώστε να διεισδύουν ανάμεσα στα δυνατά σημεία του εχθρού και να προκαλούν σύγχυση στα μετόπισθεν. Πίσω από αυτές τις προκεχωρημένες ζώνες βρίσκονταν κι άλλες. Η επιθετική απάντηση σε τέτοιες αμυντικές τακτικές είχε ήδη διερευνηθεί στο Ανατολικό Μέτωπο την προηγούμενη χρονιά με την επίθεση του Μπρουσίλοφ: σύντομα αλλά σφοδρά μπαράζ του πυροβολικού σε μεγάλο βάθος και επιλεγμένους στόχους.τι είχε αποδειχτεί αποτελεσματικό ενάντια σ' έναν αυστροουγγρικό στρατό που ήδη βρισκόταν στα πρόθυρα της διάλυσης δεν σήμαινε αναγκαστικά πως θα αποδεικνυόταν εξίσου αποτελεσματικό με τους Γερμανούς. Είχαν και οι ίδιοι κατασκευάσει ερπυστριοφόρα θωρακισμένα οχήματα. έτοιμος να αντεπιτεθεί. κατέστρεφαν και έκαιγαν όλα τα σπίτια. «βασιλιάς του πεδίου της μάχης» ήταν τώρα το πυροβολικό. Τώρα σχεδίαζε να κρατήσει άμυνα στη δύση έως ότου οι επιθέσεις με τα υποβρύχια έφερναν τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Καθώς προχωρούσε το 1917 κάτι τέτοιο έδειχνε όλο και πιο αμφίβολο. μία σχετική ελαστικότητα στην άμυνα φαινόταν αρκετά δικαιολογημένη. Έτσι ο Luderndorff διέταξε γενική υποχώρηση από την αιχμή Αρράς-Σουασόν. Η επίσκεψή του στα πεδία μαχών του Σομ τον είχε συγκλονίσει. έξω από την εμβέλεια του εχθρικού πυροβολικού. Αυτές οι θέσεις όχι μόνο χρειάζονταν λιγότερους στρατιώτες για να τις υπερασπιστούν. Τώρα πια οι στρατιώτες δεν στριμώχνονταν στα χαρακώματα της πρώτης γραμμής προσφέροντας εύκολους στόχους στο πυροβολικό του εχθρού. Αλλά ό. και οι Βρετανοί ήταν πολύ πιο επιφυλακτικοί.1917: Η κρίσιμη χρονιά Τακτικές εξελίξεις στο Δυτικό Μέτωπο Το ερώτημα αν η είσοδος των ΗΠΑ στον πόλεμο μπορούσε να αποτρέψει την ήττα των Συμμάχων παρέμενε ανοιχτό.πράγματα συνηθισμένα στο Ανατολικό Μέτωπο αλλά που τώρα επιβεβαίωναν τη βάρβαρη εικόνα της Γερμανίας στη δύση. Ο κύριος όγκος του πεζικού κρατιόταν πίσω. Έτσι τα μαρτύρια των Γερμανών στρατιωτών στο Βερντέν και το Σομ ήταν εξίσου φριχτά με εκείνα των αντιπάλων τους. είχε εφαρμόσει αυτές τις μεθόδους με επιτυχία στο Βερντέν και τώρα ανυπομονούσε να τις δοκιμάσει σε μεγαλύτερη κλίμακα. Για τους Βρετανούς. οι οποίες αποτελούνταν από τσιμεντένια πολυβολεία τοποθετημένα κατά αραιά διαστήματα. Με τον ίδιο τρόπο προσέγγιζαν το πρόβλημα και οι Γάλλοι. αλλά είχαν και το πρόσθετο πλεονέκτημα ότι οι οβίδες του εχθρικού πυροβολικού έπεφταν σε ανοιχτό έδαφος ανασκάπτοντάς το και προσθέτοντας έτσι κι άλλα εμπόδια στην επίθεση του πεζικού. έσφαζαν τα κοπάδια και δηλητηρίαζαν τα πηγάδια . Οι βελτιώσεις στην παρατήρηση εδάφους. είτε με αεροσκάφη είτε με ηχοεντόπιση είτε με φωτοβολίδες. Ρομπέρ Νιβέλ. τα άρματα μάχης ή «τανκς». εγκαταλείποντας όλα τα πεδία μαχών του Σομ που με τέτοια αυταπάρνηση είχαν υπερασπιστεί οι άντρες του. σε τέτοιο βάθος που καθιστούσε τη διάσπαση τους σχεδόν αδύνατη. Ο νέος αρχηγός του επιτελείου. στις Digitized by 10uk1s . και είχαν πειραματιστεί με λίγα απ' αυτά στο Σομ· αλλά τα πρώτα μοντέλα ήταν τόσο δυσκίνητα και μηχανικά ατελή που μόνον οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές τους πίστευαν ότι θα έκαναν κάτι περισσότερο από το να βοηθήσουν το πυροβολικό να διασπάσει την πρώτη αμυντική γραμμή του εχθρού. Δεδομένου ότι το γερμανικό μέτωπο βρισκόταν σε γαλλικό έδαφος. Οι βελτιώσεις στη χαρτογράφηση. προστατευμένα με συρματόπλεγμα και υπό την κάλυψη βαρέων πυροβόλων. και προτιμώντας μία βραχύτερη και πιο ενισχυμένη γραμμή άμυνας. Οι σειρές των χαρακωμάτων αντικαταστάθηκαν από ζώνες άμυνας.

Το πρόβλημα ήταν ότι όλα τούτα απαιτούσαν τον ακριβέστερο συγχρονισμό και τέλεια οργάνωση. Η τεχνική αυτή ήταν επιτυχημένη -πάντα μέσα σε συγκεκριμένα όρια. τον ήρωα του Βερντέν. Ο Νιβέλ αντικαταστάθηκε από τον Πετέν. Κατέρρευσε. Αλλά οι απώλειες του Βερντέν και του Σομ είχαν διαβρώσει την εμπιστοσύνη που έτρεφαν μέχρι τότε οι κυβερνήσεις (τόσο η γαλλική όσο και η αγγλική) για τους στρατιωτικούς αρχηγούς τους. καθορισμένο από το πυροβολικό. από τη στιγμή που οι αρχικοί στόχοι επιτυγχάνονταν. Η πολιτική υποστήριξη που απολάμβανε υπονομεύτηκε από την ανατροπή του Γάλλου πρωθυπουργού Αριστείδη Μπριάν.αεροφωτογραφίες και τη μετεωρολογική ανάλυση έδιναν τη δυνατότητα στους πυροβολητές να σκοπεύουν τους στόχους συμβουλευόμενοι τους χάρτες και χωρίς να χάνουν το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού με δοκιμαστικές βολές. Τέλος.μία προελαύνουσα γραμμή πυρός. Οι πεζικάριοι μάθαιναν να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του πολέμου των χαρακωμάτων με ελαφρά μυδραλιοβόλα. με το οποίο η επικοινωνία ήταν ακόμη πρωτόγονη και συνήθως χανόταν μόλις άρχιζε η μάχη. ό. Ο Lloyd George δεν τολμούσε να κάνει το ίδιο με τον Χέιγκ. τα κανόνια έπρεπε να επαναστοιχιστούν. Για να παρακάμψει αυτό το πρόβλημα το βρετανικό Γενικό Επιτελείο ανέπτυξε μία τεχνική που έμεινε γνωστή ως «bite and hold» (δάγκωσε και βάστα): προσεκτικά μελετημένες έφοδοι εναντίον περιορισμένων στόχων. οι οιωνοί ήταν οι χειρότεροι. αφού πρώτα χάθηκαν 130. Παρ' όλα αυτά.τι πιο συνηθισμένο. προβαίνοντας όχι σε ανταρσία αλλά σε κάτι που θύμιζε εργατική απεργία: οι περισσότερες μονάδες αρνούνταν να υπακούσουν στις εντολές και να επιστρέψουν στο μέτωπο. Digitized by 10uk1s .τι πέτυχαν οι Γάλλοι ήταν μία οδυνηρή προέλαση λίγων μιλίων η οποία ανεστάλη μετά από δέκα μέρες. το Συμμαχικό Γενικό Επιτελείο ήλπιζε ότι οι επιθέσεις του 1917 δεν θα ήταν μία επανάληψη των πανωλεθριών της προηγούμενης χρονιάς. Όταν ο Νιβέλ εξαπέλυσε στις 16 Απριλίου την πολυσυζητημένη επίθεσή του πέρα από τον ποταμό Αιν.και από τότε οι σχέσεις μεταξύ των Βρετανών στρατιωτικών και πολιτικών δεν αποκαταστάθηκαν ποτέ. Επιπλέον. η οπισθοχώρηση τους στη γραμμή Hindenburg είχε αποδιοργανώσει τα σχέδια των Γάλλων και ο καιρός ήταν απαίσιος.τα τουφέκια ως βασικό οπλισμό τους· αλλά η δράση τους εξακολουθούσε να περιορίζεται μέσα σ' ένα αυστηρό και άκαμπτο πλαίσιο. Οι Συμμαχικές επιθέσεις την άνοιξη του 1917 Χρησιμοποιώντας τις τακτικές που περιγράψαμε. Την αισιοδοξία του Νιβέλ δεν συμμερίζονταν οι υπόλοιποι Γάλλοι στρατηγοί. όπως έχουμε δει. αλλά ο γαλλικός στρατός είχε πια φτάσει στα όριά του. αν όχι να μεταφερθούν προς τα εμπρός με τα χέρια. Οι πυροσωλήνες άμεσης ανάφλεξης και οι οβίδες αερίων ή καπνού επέτρεπαν φονικά μπαράζ που δεν καθιστούσαν το έδαφος απροσπέλαστο για το επιτιθέμενο πεζικό τους.όμως όχι μόνο δεν πέτυχε τη «διάσπαση» που ονειρευόταν ο Χέιγκ αλλά αποθάρρυνε την ανάληψη πρωτοβουλιών από κατώτερους αξιωματικούς· σε αντίθεση με τους Γερμανούς ομοιόβαθμούς τους για τους οποίους οι πρωτοβουλίες ήταν ό. πίσω από την οποία το πεζικό μπορούσε να ξεκινήσει την επίθεση στις εχθρικές θέσεις έχοντας να καλύψει λίγα μόνο μέτρα. για να ξανασκοπεύσουν σε παραπέρα στόχους. Οι Γερμανοί είχαν προειδοποιηθεί έγκαιρα.000 άνδρες. Ο Πετέν κατάφερε να συνεφέρει τους άνδρες του χωρίς να προσφύγει σε αυστηρά μέτρα αλλά βελτιώνοντας τις συνθήκες διαβίωσής τους και απέχοντας από μείζονες επιθετικές ενέργειες. αντικαταστάθηκε από τον Νιβέλ. οι διάδοχοι του οποίου έδειχναν ελάχιστη εμπιστοσύνη στα στρατιωτικά σχέδια του Νιβέλ. Αντί για την υποσχεθείσα διάσπαση. στα δασωμένα υψίπεδα του Σεμέν ντε Νταμ. ο γαλλικός στρατός στο Δυτικό Μέτωπο ελάχιστα μπόρεσε να συνεισφέρει στο υπόλοιπο της χρονιάς. οι Βρετανοί πυροβολητές είχαν τελειοποιήσει το «κινητό φράγμα πυρός» . Ο Joffre. οι οποίοι στη συνέχεια οχυρώνονταν και κρατιόνταν όσο γίνονταν οι προετοιμασίες για την επόμενη φάση της επίθεσης. χειροβομβίδες και όλμους που συμπλήρωναν -αν δεν αντικαθιστούσαν. αλλά μ' έναν πανούργο ελιγμό κατάφερε να τον υπαγάγει στη γαλλική διοίκηση .

000 τόνους. Digitized by 10uk1s . είτε με άμεση εναέρια σύγκρουση είτε με την καταστροφή των εχθρικών αεροδρομίων. Τους στρατιωτικούς όμως τους απασχολούσε περισσότερο η χρησιμότητα των αεροσκαφών σε σχέση με τις εχθροπραξίες επί του εδάφους . Μία εβδομάδα πριν την έναρξη της γαλλικής επίθεσης στον Αιν. Η Βρετανική κυβέρνηση μάλιστα χειρίστηκε με τόση επιτυχία την οικονομία αυστηρής λιτότητας που στο τέλος του 1917 τα αποθέματα σιτηρών είχαν διπλασιαστεί.000 τον Αύγουστο και στο τέλος της χρονιάς έπεσαν στους 300. Αλλά από τη στιγμή που τούτη η αναγνώριση ήταν δυνατή μόνο αν δεν παρενοχλούνταν από εχθρικά αεροσκάφη. το βασικό έργο της αεροπορίας κατέληξε να είναι ο έλεγχος του αέρα πάνω από το πεδίο της μάχης. Ο πιο εμφανής λόγος ήταν η καθιέρωση των νηοπομπών. μειώθηκαν στους 500. Εδώ και δέκα χρόνια ευφάνταστοι λογοτέχνες περιέγραφαν στα βιβλία τους τη φρίκη που θα προκαλούσαν στις πόλεις οι βομβαρδισμοί από αεροπλάνα που δεν είχαν εφευρεθεί ακόμη. Έτσι όταν. Για μία ακόμη φορά η βρετανική επίθεση βαθμιαία επιβραδύνθηκε έως ότου ανακόπηκε στα τέλη Μαΐου με απώλειες άλλων 130. Ο στόχος τους ήταν να καταβυθίζουν 600. Η ελπίδα του Χέιγκ ότι αυτή τη φορά θα κατόρθωνε να διασπάσει τις εχθρικές γραμμές αναπτερώθηκε. διπλασιάζοντας την προηγούμενη απόδοσή τους. Τον δε Απρίλιο βύθισαν 869. Οι Γερμανοί είχαν επίσης υπολογίσει λάθος τη χωρητικότητα (τονάζ) των Συμμαχικών πλοίων. τα γερμανικά υποβρύχια έδειχναν να πετυχαίνουν απολύτως τους στόχους τους. είχαν επιτεθεί ακόμη πιο ανατολικά. Οι καταβυθίσεις κυμαίνονταν περί τους 600. Αλλά του Χέιγκ δεν του πέρασε στιγμή από το μυαλό να αναστείλει τις επιθέσεις του. πίστευε ότι δεν είχε τα αντιτορπιλικά που χρειάζονταν για να συνοδεύουν όλα τα πλοία που έβγαιναν στη θάλασσα. Η πρώτη φάση της επιχείρησης ήταν απολύτως επιτυχημένη.000 τόνους το μήνα. Γιατί. Τα κατάφεραν το Μάρτιο. η επιτυχία τους ήταν μεγάλη και άμεση.000 ανδρών. όταν ο πληθυσμός του Λονδίνου εκτέθηκε σε μία ακόμη δοκιμασία: τους βομβαρδισμούς από αέρος στο φως της μέρας. Ωστόσο τίποτε απ' όλα αυτά δεν ήταν γνωστό το καλοκαίρι του 1917. Κι αυτό ήταν το ρεκόρ τους. Όπως το έθεσε ένας ευφυολόγος της εποχής: «Το θέμα είναι αν μπορεί ο Βρετανικός Στρατός να κερδίσει τον πόλεμο πριν τον χάσει το Ναυτικό». με τα καναδικά τάγματα να καταλαμβάνουν την υπερκείμενη κορυφογραμμή Βιμί.κυρίως η δυνατότητά τους να πραγματοποιούν τις αναγνωριστικές επιχειρήσεις που δεν μπορούσε πια να εκτελέσει το ιππικό.στην αρχή τουλάχιστον.000 τόνους όλο το καλοκαίρι. Από τη στιγμή που οι Αμερικανοί άρχισαν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. ένα σύστημα που το βρετανικό ναυαρχείο θεωρούσε μέχρι τότε ανεφάρμοστο μια και. με την επιμονή του Lloyd George. Τώρα πια όχι μόνον οι Ρώσοι αλλά και οι Γάλλοι ήταν hors de combat (εκτός μάχης)· η βοήθεια από τις ΗΠΑ θα αργούσε έναν ακόμη χρόνο· και το χειρότερο απ' όλα. οι νηοπομπές καθιερώθηκαν στις αρχές Απριλίου. Καμία από τις εμπόλεμες δυνάμεις δεν είχε υποτιμήσει πριν το 1914 τη σπουδαιότητα της αεροπορικής ισχύος. ήταν σε θέση όχι μόνο να ενισχύουν την προστασία των νηοπομπών αλλά και να κατασκευάζουν εμπορικά πλοία με ρυθμούς που ξεπερνούσαν το ρυθμό των καταβυθίσεων. στο Αρράς.Οι Βρετανοί τα πήγαν καλύτερα . τον βαθμό εξάρτησης των Βρετανών από τις εισαγωγές σιτηρών και πάνω απ' όλα τη δυνατότητα της Βρετανίας να επιβάλει αντίμετρα όπως ο έλεγχος εμπορίου και ο καταμερισμός των προϊόντων με το σύστημα των δελτίων. Οι μάχες μεταξύ των άσσων του αέρα πάνω από τις λάσπες των χαρακωμάτων αναβίωσε έστω και για λίγο τον παραδοσιακό ρομαντισμό του πολέμου. μεταξύ άλλων.000 τόνους. Εχθροπραξίες από θαλάσσης και αέρος Στην αρχή οι επιθέσεις κατά πάντων με υποβρύχια έδειξαν ότι θα είχαν τα επιθυμητά αποτελέσματα για τους Γερμανούς. όμως οι νέες γερμανικές άμυνες τον μπέρδεψαν. Όμως έκανε λάθος γιατί συμπεριλάμβανε και τα ακτοπλοϊκά σκάφη στους υπολογισμούς του.

που χρειάζονταν όσες εφεδρείες μπορούσαν να συγκεντρώσουν για τον πόλεμο στη Γαλλία. ειρήνη. η Ρίγα. Το 1917 είχαν πλέον κατασκευαστεί πιο αξιόπιστα αεροσκάφη και εκείνο το καλοκαίρι τα γερμανικά βομβαρδιστικά Γκότα άρχισαν να επιτίθενται μέρα μεσημέρι στο Λονδίνο. το οποίο εγκατέστησε σ' ολόκληρη τη χώρα ένα δίκτυο εναλλακτικής εξουσίας. θα μπορούσε να παίξει το ρόλο του σε μία κοινή εαρινή επίθεση. Η κατάρρευση του Ανατολικού Μετώπου Στο μεταξύ το Ανατολικό Μέτωπο πήγαινε από το κακό στο χειρότερο. Τα γερμανικά πηδαλιοχούμενα αερόστατα που είχαν πάρει το όνομά τους από τον εφευρέτη και βασικό χρηματοδότη τους κόμη φον Ζέπελιν. Παρά τη θέληση των στρατιωτικών. έπεσε μετά από μία λαίλαπα βομβαρδισμών που σκαρφίστηκε ένας ιδιοφυής συνταγματάρχης ονόματι Μπρούχμιλερ. Τον Ιούλιο ο Μπρουσίλοφ επιχείρησε να επαναλάβει την επιτυχία του προηγούμενου χρόνου με μία μεγάλη επίθεση στο μέτωπο της Γαλικίας. αλλά στην πρωτεύουσα εγκαθιδρύθηκε μια διαφορετική εστία εξουσίας από ένα συμβούλιο (Σοβιέτ) στρατιωτών και εργατών. Το Μάρτιο οι διαδηλώσεις για ψωμί στο Πέτρογκραντ εξελίχτηκαν σε επανάσταση όταν αστυνομικοί και στρατιώτες ενώθηκαν με τους διαδηλωτές. ακόμη και τις ΗΠΑ. ο άμεσος αντίκτυπος αυτών των επιθέσεων ήταν αμελητέος. δημιουργήθηκε μία Ανεξάρτητη Αεροπορική Δύναμη. Αλλά το Φεβρουάριο οι διοικητές του ομολόγησαν ότι το ηθικό των ανδρών ήταν τόσο χαμηλό και η λιποταξίες τόσο μαζικές που δεν μπορούσαν πια να βασίζονται στα στρατεύματά τους. Καθώς οι μοναδικοί στόχοι στην ακτίνα εμβέλειάς της ήταν οι κωμοπόλεις του άνω Ρήνου. συνηθισμένη πριν τον πόλεμο αλλά αδρανοποιημένη απ' όταν άρχισαν οι εχθροπραξίες. Οι ζημιές και τα θύματα ήταν ελάχιστα αλλά η επίπτωση στο ηθικό του κόσμου τεράστια. Η οπισθοχώρηση έγινε άτακτη φυγή και η ταχύτητα της γερμανικής προέλασης καθοριζόταν μόνον από την ικανότητα των Γερμανών να συναγωνιστούν στο τρέξιμο τους Ρώσους στρατιώτες.Οι «στρατηγικοί βομβαρδισμοί». Η επαναστατική δράση. Ο Τσάρος πείστηκε να παραιτηθεί. Το ηθικό του στρατού απλώς αντανακλούσε εκείνο της χώρας στο σύνολό της. Το Digitized by 10uk1s . δηλαδή οι επιθέσεις με στόχους πολίτες ή βιομηχανικές μονάδες. Στην αρχή τα πράγματα πήγαν καλά· όμως τότε οι Γερμανοί αντεπιτέθηκαν στο βορρά. Το Σεπτέμβριο το φρούριο της Βαλτικής. αλλά μακροπρόθεσμα οι συνέπειες αποδείχτηκαν σημαντικές. Αυτά τα γεγονότα στην αρχή χαροποίησαν τη Δύση. άργησαν να αναπτυχθούν. Η τσαρική Ρωσία ήταν παράταιρη σύμμαχος σ' έναν πόλεμο που δινόταν για να εξασφαλιστεί η δημοκρατία ανά την υφήλιο. απαιτώντας άμεση ειρήνη. ήταν τώρα σχεδόν ανεξέλεγκτη. είχαν επιτεθεί στην Αντβέρπη τον Αύγουστο του 1914 (τα βρετανικά αεροσκάφη ανταπέδωσαν βομβαρδίζοντας τα εργοστάσια κατασκευής των ζέπελιν στο Ντύσελντορφ τον Οκτώβριο) και άρχισαν τις νυχτερινές επιδρομές στο Ηνωμένο Βασίλειο τον Ιανουάριο της επόμενης χρονιάς. Οι ρωσικές άμυνες κατέρρευσαν. Βλαντιμίρ Ίλιτς Ουλιάνοφ Λένιν του οποίου οι απόψεις είχαν θεωρηθεί ακραίες από τους πάντες εκτός των στενότερων συνεργατών του. και που η επιστροφή του από την εξορία στην Ελβετία είχε ευφυώς διευκολυνθεί από το Γερμανικό Γενικό Επιτελείο. Αλλά η πλοήγησή τους ήταν πολύ ανακριβής και η καταστροφική τους δύναμη πολύ μικρή ώστε αυτές οι επιδρομές να προκαλούν κάτι περισσότερο από έντονη ενόχληση· πάντως προσέθεσαν άλλο ένα βέλος στη φαρέτρα των προπαγανδιστών της γερμανικής «θηριωδίας». με βάση την ανατολική Γαλλία και με σκοπό να ανταποδίδει τα χτυπήματα σε γερμανικό έδαφος. συνόψισε τα αιτήματα της τεράστιας πλειοψηφίας των συμπατριωτών του σε τρεις απλές λέξεις: ψωμί. Πάνω στις ανεπαρκέστατες ενδείξεις της επιτυχίας της η νεοσύστατη Βασιλική Αεροπορία (RAF) έμελλε να χτίσει το δόγμα του στρατηγικού βομβαρδισμού που θα κυριαρχούσε στη σκέψη των Βρετανών και Αμερικανών στρατιωτικών σχεδιαστών για το υπόλοιπο του 20ου αιώνα. γη. που τώρα «ψήφιζαν με τα πόδια τους» και γύριζαν στα σπίτια τους. Τον Ιανουάριο υπήρχε ακόμη η ελπίδα ότι ο ρωσικός στρατός. Τον κυβερνητικό μηχανισμό ανέλαβε ένα καθεστώς μετριοπαθών αστών. Στο μεταξύ στην Πετρούπολη ο ηγέτης των επαναστατών. και η νέα κυβέρνηση υπό τον Αλέξανδρο Κερένσκι διακήρυξε την πρόθεσή της να συνεχίσει τον πόλεμο για την άμυνα της πατρίδας. επαρκέστατα εφοδιασμένος τώρα με όπλα και πυρομαχικά.

000 τόνους εκρηκτικών) αποδείχτηκε μία από τις μεγαλύτερες τακτικές επιτυχίες του πολέμου.κέρδισαν την υποστήριξη του Ρωσικού λαού. Ο Χέιγκ πίστευε ότι μια τέτοια προέλαση μπορούσε να επιτευχθεί με αλλεπάλληλες περιορισμένες εφόδους που η μία θα ακολουθούσε την άλλη τόσο γρήγορα που οι Γερμανοί δεν θα προλάβαιναν να συνέλθουν. ο Χέιγκ συνέχισε πετυχαίνοντας μικρές νίκες με τεράστιο τίμημα.Νοέμβριο ο Λένιν επέσπευσε ένα δεύτερο πραξικόπημα. Το προκαταρκτικό μπαράζ (3. Οι απώλειες των Γερμανών έφτασαν τις 200. Παρ' όλα αυτά το τίμημα ήταν σχεδόν αβάστακτα βαρύ.ότι η έκβαση του πολέμου εξαρτιόταν απ' αυτόν και τα στρατεύματα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας που διοικούσε. Κατά τη γνώμη του η μόνη ελπίδα για τη νίκη ήταν να συνεχίσει να πιέζει εντατικά το γερμανικό λαό μέσω της φθοράς του στρατού του. δίνοντας την ευκαιρία στους Γερμανούς να συγκεντρώσουν όλες τους τις δυνάμεις εναντίον των Δυτικών Συμμάχων.000. πρέπει να παραδεχτούμε ότι η ζυγαριά κλίνει με το μέρος των υπερασπιστών του. Ο Lloyd George. που τρόμαζε και μόνο με την ιδέα μιας επανάληψης του ολοκαυτώματος του Σομ. δεν έτρεφαν ψευδαισθήσεις για την κατάσταση του ρωσικού στρατού. Τούτο έπρεπε να γίνει τώρα στη Φλάνδρα. Ο Λένιν ήρθε αμέσως σε επαφή με το Γερμανικό Γενικό Επιτελείο ζητώντας ανακωχή και το Δεκέμβριο οι δύο πλευρές συναντήθηκαν στο Μπρεστ-Λιτόβσκ για να συζητήσουν τους όρους της ειρήνης. Πασαντέλ (Φλάνδρα) Μολονότι οι Σύμμαχοι δεν είχαν προβλέψει το καλοκαίρι του 1917 πανωλεθρία των Ρώσων σε τόσο καταστροφική κλίμακα. αλλά μετά την εσφαλμένη εκτίμησή του στην υπόθεση Νιβέλ αισθανόταν ότι δεν μπορούσε να προβάλει βέτο. Αν αναλογιστούμε τις συνέπειες αυτής της πίεσης για τον γερμανικό λαό. αλλά γέννησε μία στυγνή δικτατορία που οι άμεσοι στόχοι της -αν όχι η ιδεολογία και το πρόγραμμά της.4 εκατομμύρια οβίδες) ακύρωσε κάθε αιφνιδιασμό· τα μελετημένα χρονοδιαγράμματα ανατράπηκαν ως συνήθως μες στην αντάρα του πολέμου· η αντίσταση του εχθρού απλωνόταν σε μεγαλύτερο βάθος και ήταν πολύ πιο αποφασιστική απ' ό. δυσπιστούσε ανοιχτά σ' αυτά τα σχέδια. Όμως οι Γάλλοι δεν είχαν πια το πάνω χέρι. Τούτο δεν δημιούργησε κενό εξουσίας όπως είχε γίνει το Μάρτιο. Μάλιστα μία προκαταρκτική έφοδος εναντίον της κορυφογραμμής Μεσίν στα νότια της Ypres στις αρχές Ιουνίου.000 ανδρών (εκ των οποίων οι 70. απ' όπου πήρε και το όνομα της η μάχη. Δεν ήλπιζε ότι οι Αμερικανοί θα έφταναν εγκαίρως και σε τόσο μεγάλους αριθμούς ώστε να προλάβουν την καταστροφή. απόλυτο αιφνιδιασμό και μεγάλη στήριξη από το πυροβολικό (αναλώθηκαν 3. όπου ο βρετανικός στρατός θα πολεμούσε μόνος και ανεμπόδιστος από τους συμμάχους του. οι υπερασπιστές του τον δεύτερο. ώσπου στις αρχές Νοεμβρίου καναδικά τάγματα κατέλαβαν την κορυφογραμμή της Πασαντέλ. Αλλά όταν άρχισε η κυρίως επίθεση στα τέλη Ιουλίου ξαναπαρουσιάστηκαν όλα τα προβλήματα που είχαν πλήξει την εκστρατεία του Σομ. Ο σερ Ντάγκλας Χέιγκ έβλεπε τώρα -και ως ένα βαθμό δικαιολογημένα. Μέχρι τότε οι Ρώσοι μπορεί και να αποσύρονταν τελείως από τον πόλεμο. Μέχρι εκείνη τη στιγμή οι Βρετανοί είχαν απώλειες 240. με περιορισμένους στόχους. Digitized by 10uk1s .000 νεκροί).5 εκατομμύρια οβίδες και η πρώτη γραμμή των Γερμανών ισοπεδώθηκε με 500. Παρ' όλα αυτά. και όπου μία γερή προέλαση ίσως οδηγούσε στην κατάληψη των βελγικών λιμανιών που τα γερμανικά υποβρύχια χρησιμοποιούσαν ως βάσεις τους μια ιδέα που όπως ήταν φυσικό υποστήριζε με ενθουσιασμό το Βασιλικό Ναυτικό. στα παλιά πεδία μαχών γύρω από την Ypres.τι περίμεναν οι επιτιθέμενοι· η ασταμάτητη βροχή και το πυροβολικό και των δύο πλευρών μετέτρεψαν το πεδίο μάχης σε αδιάβατο βούρκο. Ίσαίσα που η αδυναμία του ήταν ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα υπέρ της συνεχούς πίεσης στο Δυτικό Μέτωπο και κατά της τακτικής -ολοένα και πιο ελκυστικής για το Γαλλικό Γενικό Επιτελείοτου να εμμείνουν στην άμυνα και να περιμένουν την άφιξη των Αμερικανών το 1918. Οι επικριτές του Χέιγκ επικαλούνταν τον πρώτο αριθμό. και η αποδυνάμωσή τους έφερε για πρώτη φορά το Βρετανικό Γενικό Επιτελείο σε θέση να καθορίζει τη δική του επιχειρησιακή στρατηγική.

μπορούσε τώρα να ενισχύσει τον Αυστριακό σύμμαχό του και έστειλε στον Ιζόντσο εφτά μεραρχίες.000 άνδρες σ' αυτό το καθημαγμένο πεδίο μάχης. ο Lloyd George εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία μιας διάσκεψης των Συμμάχων στο Ραπάλο στις 5 Νοεμβρίου για να συμπράξει με τον καινούργιο Γάλλο πρωθυπουργό Georges Clemenceau (τον οποίο θεωρούσε δικό του άνθρωπο. το πλέον αιματηρό όλων. Ολόκληρο το ιταλικό μέτωπο κατέρρευσε και μόνον μετά από δύο εβδομάδες κατάφερε να ανασυσταθεί εβδομήντα μίλια πιο πίσω. στις 20 Νοεμβρίου. Σκόπευε. μιας και ο Clemenceau δεν συμπαθούσε τους στρατηγούς περισσότερο απ' ό. Καπορέτο Οι απώλειες του Σομ το 1916 είχαν κάνει τον Lloyd George να αμφιβάλει πολύ.αλλά η κύρια στρατηγική συνέπεια ήταν να βρει ο Μπρουσίλοφ μειωμένες αυστριακές δυνάμεις όταν επιτέθηκε τον επόμενο μήνα. αποτελούμενου από τους πολιτικούς αρχηγούς των Συμμάχων και τους στρατιωτικούς τους συμβούλους. με τη στενή συνεργασία των τριών όπλων: πεζικού. Ομολογουμένως ο Κόνραντ ήταν σε θέση να διεκδικήσει μείζονα νίκη -οι Ιταλοί έχασαν 280. και παρά τις αντιρρήσεις των Γερμανών συμμάχων της οι οποίοι. Το ιταλικό μέτωπο ήταν ενεργό ολόκληρο το 1916. Σκοπός αυτού του Συμβουλίου ήταν να καταστρώνει πολεμικά σχέδια. Μετά από μία αρχική επιτυχία τα πράγματα παρέλυσαν. Συνέχισαν μέχρι το Νοέμβριο σε μια παρατεταμένη μάχη φθοράς στο βραχώδες υψίπεδο του Κάρσο. αλλά είχαν πια χάσει το κύρος τους. Όμως ο Luderndorff. Βιάστηκαν όμως. Ο Χέιγκ έλαβε εντολή να στείλει από το Δυτικό Μέτωπο πέντε μεραρχίες. μεταξύ άλλων. αρμάτων μάχης και πυροβολικού. όπως έχουμε δει.000 αιχμάλωτοι πολέμου. έχοντας ξεφορτωθεί τους Ρώσους. Στο μεταξύ. Τον Αύγουστο του 1917 ο Καντόρνα έχασε πάνω από 200. βόρεια της Τεργέστης. Σαν να μην έφταναν όλ' αυτά.500 πυροβόλων και τεραστίων ποσοτήτων πυρομαχικών. Αποτέλεσμα: ο Χέιγκ έχασε και το τελευταίο ίχνος εμπιστοσύνης που του είχαν οι πολιτικοί αρχηγοί. ο κύριος όγκος των ιταλικών στρατευμάτων υπό το στρατηγό Λουίτζι Καντόρνα εξαπέλυε επιθέσεις εναντίον της ισχυρής αυστριακής άμυνας σαράντα μίλια ανατολικότερα στον ποταμό Ιζόντσο. να κατανείμει δυνάμεις στα διάφορα πολεμικά θέατρα και. Ο αιφνιδιασμός ήταν απόλυτος: η γερμανική άμυνα υπέστη διείσδυση σε βάθος τεσσάρων μιλίων και στην Αγγλία χτύπησαν χαρμόσυνες καμπάνες για να γιορτάσουν τη νίκη. 2. πάνω απ' όλα. εξαπέλυσε δεύτερη επίθεση στο Καμπρέ. Ακόμη πιο σημαντικό.000 άνδρες εκ των οποίων οι 45. και σε όλη τη διάρκεια του 1917 προέτρεπε το Γενικό Επιτελείο να ψάξει για πιο πρόσφορες τοποθεσίες. και μαζί με έξι γαλλικές μεραρχίες αποκατέστησαν τη σταθερότητα στο ιταλικό πολεμικό θέατρο. οι Γερμανοί διέλυσαν την ιταλική άμυνα στο Καπορέτο στις 25 Οκτωβρίου. όπου και οι δύο στρατοί.τι εκείνος) στη δημιουργία ενός Συμμαχικού Ανώτατου Συμβουλίου Πολέμου. κατά πόσο ήταν σοφό να συνεχιστούν οι επιθέσεις στο Δυτικό Μέτωπο. Τα πιο υποσχόμενα θέατρα πολέμου ήταν δύο: η Ιταλία και η Μέση Ανατολή.000 αιχμαλώτων. Το Μάιο. Για τον Lloyd George η πανωλεθρία των Ιταλών ήταν θεόσταλτο δώρο. Δέκα μέρες μετά οι Γερμανοί αντεπιτέθηκαν και ανακατέλαβαν όλο το έδαφος που είχαν χάσει.Οι επικριτές του Χέιγκ θεώρησαν ότι δικαιώθηκαν όταν.000 αιχμαλώτους. γεγονός που ανέκοψε τις δικές του επιθέσεις. ο Κόνραντ εξαπέλυσε μεγάλη επίθεση στα βουνά του Τρεντίνο. η Ιταλία ήταν πάντα η προτιμώμενη αντίπαλος. Η θέση του Χέιγκ Digitized by 10uk1s . εξαφανίστηκαν από προσώπου γης πεντακόσιες χιλιάδες Ιταλοί λιποτάκτες. παίρνοντας 30. Τόσο ο Χέιγκ όσο και ο Πετέν δυσαρεστήθηκαν πολύ μ' αυτόν το σφετερισμό της εξουσίας τους. με απώλειες 275. ο ιταλικός και ο αυστριακός είχαν φτάσει τα όριά τους. να οργανώνει και να μοιράζει τα στρατιωτικά εφόδια. Εφαρμόζοντας όλες τις τεχνικές πυροβολικού και πεζικού που είχαν εμπεδώσει στο Ανατολικό Μέτωπο. και ο Lloyd George ανέλαβε αυτοπροσώπως τη στρατηγική της διεξαγωγής του πολέμου. Για τους Αυστριακούς. κατά μήκος του ποταμού Πιάβε. δεν έβλεπαν κανένα στρατηγικό πλεονέκτημα σ' εκείνη την ενέργεια. να δοκιμάσει σε μεγάλη κλίμακα τις νέες τεχνικές που είχε αναπτύξει ο βρετανικός στρατός. μία μάχη που ξανάρχισε την επόμενη άνοιξη.

όπου είχαν δεχτεί βαριά πλήγματα -πρώτα με την απώθηση της απερίσκεπτης εφόδου τους το χειμώνα του 1914 -1915. Και στη Γαλλία και στη Βρετανία η διεξαγωγή του πολέμου ελεγχόταν τώρα πλήρως από τους πολιτικούς. Οι Βρετανοί προέλασαν και εκείνοι διαμέσου της ερήμου μέχρι τα σύνορα της Παλαιστίνης -ένας άθλος που όφειλε τα πάντα στον άψογο διοικητικό σχεδιασμό που έμελλε να γίνει σήμα κατατεθέν των βρετανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων και στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Μέσα σ' ένα μήνα από τη σύσταση του Ανώτατου Πολεμικού Συμβουλίου. η φρουρά υπερασπίστηκε επιτυχώς το Σουέζ από μια φιλόδοξη επιδρομή των Τούρκων που διέσχισαν την έρημο Σινά τον Ιούλιο του 1916.000 πέθαναν . Διοικητικά η εκστρατεία ήταν σκέτη συμφορά. μία βρετανική δύναμη αναγκάστηκε να παραδοθεί στο Κουτ-ελ-Αμάρα. η διοίκηση ανατέθηκε στο στρατηγό σερ Έντμουντ Άλενμπι. και στη συνέχεια με την επίθεση των Ρώσων υπό την ικανότατη ηγεσία του στρατηγού Νικολάι Γιουντένιτς. Το κύριο μέτωπό τους ήταν ο Καύκασος. εξορισμένο τώρα από τους εχθρούς του όσο πιο μακριά γινόταν από τα κέντρα εξουσίας· αλλά παρά τις αδιαμφισβήτητες ικανότητές του. Μετά από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες να διασπαστούν οι τουρκικές γραμμές στη Γάζα τον Μάρτιο του 1917. Το στρατό τους αποτελούσαν σκληροτράχηλοι αν και αγράμματοι χωρικοί που μπορεί να μη διέθεταν σύγχρονο οπλισμό. αλλά αποδείχτηκε αυθεντία στο είδος του κινητού πολέμου που ήταν ακόμη εφικτός στην Παλαιστίνη. Στη διάρκεια εκείνης της εκστρατείας η τουρκική κυβέρνηση εφάρμοσε ένα πρόγραμμα μαζικών απελάσεων και σφαγών των αυτοχθόνων Αρμενίων. του αρχηγού του αυτοκρατορικού Γενικού Επιτελείου σερ Ουίλιαμ Ρόμπερτσον προς όφελος του προστατευόμενου του Lloyd George. τόσο αριθμητικά όσο και σε επίπεδο Digitized by 10uk1s . Ο Γερμανός αντίπαλος του Άλενμπι δεν ήταν άλλος από τον Έριχ φον Φάλκενχαϊν. γεγονός που προκάλεσε δυσμενέστατα σχόλια. Μετά την υποχώρηση από τα Δαρδανέλια. αλλά αντιστάθμιζαν την έλλειψή του με το ακλόνητο θάρρος τους και με την καθοδήγηση νεαρών. μετά από πολιορκία σχεδόν πέντε μηνών. το καλοκαίρι του 1916. Ταυτόχρονα. υποβοηθούμενος από αεροσκάφη που συνεργάζονταν στενά με τις δυνάμεις εδάφους. στο μυχό του Περσικού Κόλπου. ογδόντα περίπου μίλια από τη Βαγδάτη. ο Lloyd George έλαβε ακόμη καλύτερα νέα. Ο Άλενμπι είχε διοικήσει μία στρατιά στο Δυτικό Μέτωπο χωρίς εντυπωσιακή επιτυχία. στην αρχή για να περιφρουρήσουν τη βάση τους αλλά αργότερα με την ελπίδα να καταλάβουν τη Βαγδάτη. ο Φάλκενχαϊν δεν μπορούσε να κάνει σχεδόν τίποτα ενάντια σε δυνάμεις ανώτερες. Στρατιωτική καταστροφή έγινε τον Απρίλιο του 1916 όταν. Στις 11 Δεκεμβρίου ο βρετανικός στρατός μπήκε στην Ιερουσαλήμ. Από τους 10. δραστήριων αξιωματικών εκπαιδευμένων από έμπειρους Γερμανούς ειδήμονες.αποδυναμώθηκε κι άλλο με την αντικατάσταση των ανώτερων αξιωματικών του επιτελείου του και με την απομάκρυνση του πιστότερου συμμάχου του στο Ουάιτχολ. Από εκεί προχώρησαν το 1915 ανεβαίνοντας τις κοιλάδες του Τίγρη και του Ευφράτη. Η Αίγυπτος ήταν στην ουσία ένα βρετανικό πεδίο ασκήσεων ίσης σχεδόν σπουδαιότητας με το Ηνωμένο Βασίλειο καθώς προστάτευε τις αποικιακές επικοινωνίες μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. στρατηγού σερ Χένρι Wilson. Η Μέση Ανατολή Οι Τούρκοι είχαν αποδειχτεί αφοσιωμένοι σύμμαχοι των Κεντρικών Δυνάμεων. αποικιακά στρατεύματα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας είχαν εισβάλει σε τουρκικό έδαφος -όχι μόνο από την Αίγυπτο αλλά και από τη βάση που είχαν εγκαταστήσει το Νοέμβριο του 1914 στην Βασόρα.όχι όμως και ο διοικητής τους υποστράτηγος Τσαρλς Τάουνσεντ στον οποίο οι εχθροί πρόσφεραν σχετικά καλές συνθήκες διαβίωσης. Το Δεκέμβριο οι Βρετανοί προσπάθησαν ξανά με περισσότερες δυνάμεις· κατάφεραν να ξαναπάρουν το Κουτ και τον επόμενο Μάρτιο κατέλαβαν τη Βαγδάτη. με τους Ινδούς στρατιώτες να αποδεκατίζονται από τις αρρώστιες. χρησιμοποιώντας έφιππες μονάδες με τρόπο που ήταν αδύνατον να εφαρμοστεί στο Δυτικό Μέτωπο. για να διασφαλίσουν τις πετρελαιοπηγές και να ενθαρρύνουν την εξέγερση των ντόπιων.000 αιχμαλώτους οι 4. τόσο κτηνώδες που άγγιζε τα όρια της γενοκτονίας.

Ε.ο Άλενμπι ολοκλήρωσε την κατάκτηση της Παλαιστίνης με τη σαρωτική νίκη στη Μεγιδδώ -μία μάχη όπου για τελευταία φορά στη δυτική στρατιωτική ιστορία οι έφιππες δυνάμεις έπαιξαν κυρίαρχο ρόλο. Digitized by 10uk1s . Η προσπάθεια να συμβιβαστούν όλες αυτές οι ασυμβίβαστες δεσμεύσεις κράτησε τους Βρετανούς αξιωματούχους σε επιφυλακή και την περιοχή σε αναβρασμό μέχρι το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.ένα δώρο που θα ήταν ακόμη πιο ευπρόσδεκτο μετά την τετράμηνη φρίκη της Φλάνδρας. Στα τέλη Οκτωβρίου ο Άλενμπι εξαπέλυσε επίθεση. Πιέζοντας προς τα βόρεια. Δυστυχώς ο Μπάλφουρ έδωσε την υπόσχεση χωρίς να έχει πρώτα συμβουλευτεί τον εντόπιο πληθυσμό ή κάποιους από τους Άραβες ηγέτες στους οποίους επίσης είχε δοθεί η υπόσχεση ότι αυτά τα εδάφη θα γίνονταν δικά τους σε αντάλλαγμα για τη στρατιωτική τους υποστήριξη. ήταν ήσσονος σπουδαιότητας στα πλαίσια μιας εκστρατείας ήσσονος σπουδαιότητας· παρ' όλα αυτά. του χάρισαν μια δόξα που η λάμψη της έδειχνε ακόμη πιο έντονη κόντρα στο θλιβερό φόντο του Δυτικού Μετώπου. «ένα χριστουγεννιάτικο δώρο» . Τον επόμενο Σεπτέμβριο -1918.εξοπλισμού. όπως έγινε γνωστός. Στην πορεία του Άλενμπι κατά μήκος της ακτής φιλικές αραβικές δυνάμεις. θέλοντας να προσφέρει στο βρετανικό λαό. έδιωξε τους Τούρκους από τη Γάζα και συνέχισε για την Ιερουσαλήμ. Λόρενς. προστάτευαν το πλευρό του από το μέρος της ξηράς και ανατίναζαν τις σιδηροδρομικές γραμμές των Τούρκων. Μεταξύ άλλων έκαναν εφικτή την πραγματοποίηση της υπόσχεσης που είχε δώσει τον Οκτώβριο του 1917 ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών. Οι νίκες του Άλενμπι εδραίωσαν μια σύντομη βρετανική ηγεμονία στη Μέση Ανατολή. Άρθουρ Μπάλφουρ. και δημιούργησε οδυνηρά προβλήματα που παραμένουν άλυτα ως σήμερα. όπως του είχε ζητήσει ο Lloyd George. τα στρατεύματα του Άλενμπι κατάφεραν τον Οκτώβριο να καταλάβουν τη Συρία με ταχεία προέλαση. στις αρχές του 21ου αιώνα. και τότε οι Τούρκοι ζήτησαν ανακωχή. που είχαν στρατολογηθεί και οδηγούνταν από το νεαρό αρχαιολόγο Τ. Ούτε τους ενημέρωσε κανείς για τη συνεννόηση που έγινε το 1916 μεταξύ του βρετανικού και του γαλλικού υπουργείου Εξωτερικών (το Σύμφωνο Σάικς-Πικό) να χωρίσουν την περιοχή σε δύο σφαίρες επιρροής. Τα κατορθώματα του Λόρενς της Αραβίας. ότι «οι Εβραίοι θα αποκτούσαν πατρίδα στην Παλαιστίνη».

οι Ρώσοι είχαν τεθεί εκτός μάχης. Στο Μπρεστ-Λιτόβσκ ο αντιπρόσωπός τους Λέων Τρότσκι είχε στην αρχή αρνηθεί να δεχτεί τους όρους που επέβαλαν την πλήρη εγκατάλειψη των βαλτικών και πολωνικών εδαφών της Ρωσίας στα γερμανικά και αυστριακά χέρια· είχε όμως αρνηθεί και να συνάψει ειρήνη. Η Τουρκία δεν χρειαζόταν πια να υπερασπίζεται τα σύνορά της στον Καύκασο.000 αξιωματικούς και 100. και αυτούς οι Αμερικανοί δεν βιάζονταν καθόλου να τους στείλουν. και τα Συμμαχικά επιτελεία είχαν αρχίσει να σχεδιάζουν μεγάλη επίθεση για εκείνη τη χρονιά.1918: Η χρονιά των αποφάσεων Οι φόβοι των Συμμάχων τον Ιανουάριο του 1918 Πολύ καλές οι νίκες του Άλενμπι. αυτάρκη και φαινομενικά αδιαπέραστη αυτοκρατορία στην ανατολή. Αυτές οι επαναστάσεις έμελλε πράγματι να γίνουν.. Όταν ο Λένιν τελικά υποχώρησε το Μάρτιο του 1918. Όμως στο μεταξύ ο εφιάλτης που τους στοίχειωνε τα προηγούμενα τρία χρόνια είχε τώρα βγει αληθινός. ήταν αρκετά εύγλωττο: «. Η Ρωσία είχε αποσυρθεί από τον πόλεμο. όμως δεν ήταν καθόλου σίγουρο αν οι Σύμμαχοι θα μπορούσαν ν' αντέξουν μέχρι τότε. αλλά ακόμη και αυτή η μονάδα υπήρχε μόνο στα χαρτιά. το 50% της βαριάς της βιομηχανίας και το 30% του πληθυσμού της. Το Μάιο η Γερμανία κατοχύρωσε τις ανατολικές της κατακτήσεις με το Σύμφωνο του Βουκουρεστίου. Όμως η ήττα της Ρωσίας επιφύλασσε επικίνδυνες επιπλοκές και για τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Έτσι τα γερμανικά στρατεύματα προέλαυναν ανενόχλητα. το Φεβρουάριο του 1918. Το περιεχόμενο της επιστολής που έστειλε στην πατρίδα του ο Αμερικανός επιτετραμμένος στο συμμαχικό Ανώτατο Συμβούλιο Πολέμου. και αποδεχόταν στρατιωτική κατοχή επ' αόριστον. Το 1919 η υπεροχή τους σε αριθμό ανδρών και σε υλικό έφτασε τελικά να είναι ασύγκριτα μεγαλύτερη. επειγόντως μάλιστα. όχι μόνο στη Φιλανδία και τη δυτική Ρωσία αλλά και βαθιά μέσα στην Ουκρανία. αλλά στα τέλη του 1917 η προοπτική για τους Συμμάχους εξακολουθούσε να είναι ζοφερή. Οι δυνάμεις της είχαν βέβαια εκδιωχθεί από την Αραβική χερσόνησο. αλλά όχι τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή. καθιστώντας την ειρήνη περιττή. αποδέχτηκε όρους που παρέδιδαν στη Γερμανία εδάφη όπου βρίσκονταν περίπου το 90% των αποθεμάτων της Ρωσίας σε άνθρακα.αμφιβάλλω αν θα μπορούσα να κάνω όποιον δεν παρευρίσκεται στην παρούσα σύσκεψη. Οι φόβοι των Γερμανών τον Ιανουάριο του 1918 Αλλά αν οι Σύμμαχοι αγωνιούσαν. ως τον Καύκασο και την Κριμαία. αλλά τούτο απλώς την άφηνε ελεύθερη να επεκταθεί ανατολικά και να εγκαθιδρύσει μία παντουρκική ηγεμονία που θα έφτανε ως τα σύνορα με την Ινδία -μία ηγεμονία ενισχυμένη από τη γερμανική στρατιωτική τεχνογνωσία και εμπνευσμένη από τη τζιχάντ (ιερό πόλεμο) που θα μπορούσε να υπονομεύσει κι άλλο την ήδη επισφαλή θέση της Βρετανίας στα ινδικά εδάφη. τα βάσανά τους θα έπαιρναν τέλος. ο στρατός τους αριθμούσε 6. Καταστρώνονταν σχέδια ώστε ο στρατός να διευρυνθεί σε είκοσι τέσσερις μεραρχίες έως το καλοκαίρι του 1918. Πέρσινγκ έλαβε εντολές να μεταφέρει την Πρώτη Μεραρχία των ΗΠΑ στη Γαλλία. Επίσης συμφώνησε να πληρώσει έξι δις μάρκα για «επανορθώσεις». χρειάζονταν και άντρες.. αφήνοντας τον Luderndorff ελεύθερο να συγκεντρώσει όλες του τις δυνάμεις στο Δυτικό Μέτωπο. ελπίζοντας ότι η επανάσταση θα ξεσπούσε εγκαίρως στο Βερολίνο και τη Βιέννη. Digitized by 10uk1s .000 στρατιώτες. Όντως. Ο στρατηγός Τζον Τζ. Αλλά οι Σύμμαχοι δεν χρειάζονταν μόνον προμήθειες. Όταν οι ΗΠΑ μπήκαν στον πόλεμο τον Απρίλιο.τι και να συνέβαινε στη δύση.. Αν το κατάφερναν. σύμφωνα με το οποίο η Ρουμανία παρέδιδε τον έλεγχο της πετρελαιοπαραγωγής και των αποθεμάτων της σε σιτηρά. οι Γερμανοί βρίσκονταν σε απόγνωση.. οι Γερμανοί είχαν πλέον αποκτήσει μία απέραντη. να συνειδητοποιήσει την αγωνία και το φόβο που κατατρύχουν τους πολιτικούς και στρατιωτικούς εδώ». Το ευχάριστο ήταν ότι ο πόλεμος των υποβρυχίων είχε κερδηθεί και τα εφόδια από την Αμερική περνούσαν τον ωκεανό ανενόχλητα. Ό.

Στη Διεθνή Σοσιαλιστική Συνδιάσκεψη που έγινε στη Στοκχόλμη τον Ιούνιο του 1917. αν εξαιρέσουμε μία μικρή μειοψηφία σοσιαλιστών αντιφρονούντων. συμφώνησε να δεχτεί το Ψήφισμα Ειρήνης «όπως το καταλάβαινε». όπως είδαμε. τη Λιθουανία και τις ανατολικές επαρχίες της Πολωνίας. Το Σεπτέμβριο το Γενικό Επιτελείο ενίσχυσε το νεοσύστατο «Κόμμα της Πατρίδας». ένας ευπειθής γραφειοκράτης. πάρα πολλά χρόνια». Το 1917. Η ανάμιξη των ΗΠΑ είχε ενισχύσει τη σύμπνοια των δημοκρατικών δυνάμεων εναντίον μιας Γερμανίας που είχε απογοητεύσει τους σοσιαλιστές και φιλελεύθερους πολίτες της με τις ηγεμονικές της φιλοδοξίες και την απάνθρωπη διαγωγή της στον πόλεμο. Επί τρία χρόνια ο πατριωτισμός κρατούσε ενωμένο όχι μόνο το Reichstag αλλά και την ίδια τη χώρα. Είχε διατηρηθεί μετά κόπων και βασάνων κατά το πρώτο μισό εκείνης της χρονιάς. που οι εχθροί μας δεν θα τολμήσουν να ξανακηρύξουν πόλεμο για πολλά. πίεσε τον Kaiser να ζητήσει την παραίτησή του. που απαιτούσε «ειρήνη και μόνιμη συμφιλίωση των λαών χωρίς βίαιες προσαρτήσεις εδαφών και δίχως πολιτικά.250. προχώρησαν σε κανονική ανταρσία. Όμως το χειμώνα του 1917 αυτή η ενότητα κρεμόταν από μία κλωστή. Οι συμπλοκές στις ουρές για το ψωμί άρχισαν να παίρνουν διαστάσεις μικρών εξεγέρσεων και οι εξεγέρσεις κλιμακώνονταν σε μαζικές απεργίες. Το Γενικό Επιτελείο βασιζόταν στον Καγκελάριο Μπέτμαν Χόλβεγκ για να ελέγχει το Reichstag. Βλέποντας ότι είχε αποτύχει. Η δεσποτική Τσαρική Αυτοκρατορία. οι Γερμανοί αντιπρόσωποι ένιωσαν μόνοι και αποξενωμένοι. και οι αρχές αναγκάστηκαν να κηρύξουν στρατιωτικό νόμο στο Αμβούργο και το Βραδεμβούργο. οικονομικά ή δημοσιονομικά μέτρα εξαναγκασμού». και οι οικονομικές ταλαιπωρίες όξυναν ακόμη περισσότερο την απαίτηση για ειρήνη. το οποίο θα απέτρεπε τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις και θα υποστήριζε την ειρήνη με προσαρτήσεις. Η ρωσική εμπειρία αποδεικνυόταν μεταδοτική. Την απαίτηση δεν ενδυνάμωνε μόνο η ένδεια αλλά και η πολιτική ιδεολογία. Στα ανατολικά η Γερμανία θα προσαρτούσε πάραυτα όλα τα εδάφη που βρίσκονταν ήδη υπό την κατοχή του στρατού της . που εκτός από την πείνα είχαν να παλέψουν και με την ανία της απραξίας.000 Digitized by 10uk1s . Τις πράξεις αυτής της Γερμανίας δεν μπορούσαν πια να τις υπερασπιστούν. Συνέπεια αυτής της εμπειρίας ήταν να περάσει το Reichstag ένα Ψήφισμα Ειρήνης στις 19 Ιουλίου (212 υπέρ. Το έθνος είχε αντέξει τέσσερις χειμώνες πολέμου και η προοπτική ενός πέμπτου φαινόταν κάτι παραπάνω από δυσβάστακτη. Πιο επικίνδυνες φάνταζαν οι εξελίξεις μέσα στην ίδια τη Γερμανία. Αλλά ήταν σαφές ότι χρειάζονταν πολύ περισσότερα για να αντιμετωπιστεί η ειρηνόφιλη προπαγάνδα της αριστεράς. που οι Γερμανοί φιλελεύθεροι και σοσιαλιστές έβλεπαν ανέκαθεν ως φυσικό τους εχθρό. ήταν «να εμψυχωθεί τόσο ο γερμανικός λαός και να απλωθούν τόσο τα σύνορα. ο γερμανικός στρατός ανέλαβε τη διαχείριση της οικονομίας. Τον Ιανουάριο του 1918 μεγάλες και παρατεταμένες απεργίες ξέσπασαν στο Κίελο και το Βερολίνο. 126 κατά). Αλλά εξακολουθούσε να μην ελέγχει το Reichstag και το Reichstag αποφάσιζε πού θα πάνε τα λεφτά: ποια πολεμικά κονδύλια θα ψήφιζε και ποια θα απέρριπτε . να τεθούν οι ένοπλες δυνάμεις υπό κοινοβουλευτικό έλεγχο. αλλά δεν ήταν απλώς και μόνο μία βιτρίνα της άρχουσας τάξης. Το Κόμμα της Πατρίδας χρηματοδοτήθηκε πλουσιοπάροχα από τους μεγαλοβιομήχανους του Ρήνου. το χειρότερο απ' όλα για τους στρατιωτικούς. ενώ το νέο σοσιαλδημοκρατικό καθεστώς στη Ρωσία φαινόταν ως φυσικός τους σύμμαχος.και χωρίς λεφτά πόλεμος δεν μπορούσε να γίνει. με την ελπίδα ότι οι επιθέσεις των υποβρυχίων θα είχαν επιτυχία. είχε καταστραφεί. Οι όροι αυτής της ειρήνης είχαν τεθεί στο Πρόγραμμα Κρόιτσναχ στις 9 Αυγούστου.Όμως δεν ήταν τόσο οι απειλές από τα δυτικά που ανησυχούσαν τώρα το γερμανικό Γενικό Επιτελείο.την Κουρλάνδη (παραλιακή περιοχή της Λετονίας). Ο στόχος. Τον Αύγουστο του 1917 τα πληρώματα των πολεμικών πλοίων στο Βίλχελμσχάφεν. Στα δυτικά θα κρατούσε το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο και θα κέρδιζε τις γαλλικές περιοχές Λονγκβί και Μπραί. Μέσα σ' ένα χρόνο συγκέντρωσε 1. ο Γκέοργκ Μικαέλις. αλλά προς το τέλος του καλοκαιριού έγινε σαφές ότι τούτη η επιτυχία δεν θα ερχόταν. Ο διάδοχός του. Ταυτόχρονα ζητούσε την εκ βάθρων αλλαγή του απαρχαιωμένου εκλογικού νόμου στην Πρωσία και. όπως τον εξήγησαν ο Hindenburg και ο Luderndorff στον Kaiser. έτσι τα πολεμικά κονδύλια πέρασαν.

ένα αδιέξοδο που είχε ακινητοποιήσει το Δυτικό Μέτωπο τα τρία προηγούμενα χρόνια. για να αναγκαστούν να τραβήξουν τις εφεδρείες τους από το βορρά. όλμους και φλογοβόλα. ιδίως στην επίθεση κατά της Ρίγας. χειροβομβίδες. προπορεύονταν της κύριας επίθεσης του πεζικού. οι οποίοι τώρα ηγούνταν της γερμανικής επίθεσης στα δυτικά. αλλά και τη φυσιογνωμία της ως κράτους. Ο Χέιγκ.μέλη .έναν πόλεμο όχι πια μόνον εναντίον των εξωτερικών εχθρών της Γερμανίας αλλά και κατά των εσωτερικών εκείνων δυνάμεων που προφανώς απεργάζονταν τον αφανισμό όλων των παραδοσιακών γερμανικών αξιών. ήδη είχαν εφαρμοστεί και από τους Βρετανούς στο Καμπρέ και από τους ίδιους τους Γερμανούς στο Καπορέτο. από το στρατηγό Όσκαρ φον Χουτίερ και τον υφιστάμενό του διοικητή του πυροβολικού συνταγματάρχη Γκέοργκ Μπρούχμιλερ.ίσως το πρώτο αυθεντικά λαϊκό δεξιό κίνημα του 20ου αιώνα και προάγγελος μελλοντικών εξελίξεων. Όμως τώρα οι βομβαρδισμοί τους ξεπερνούσαν κάθε προηγούμενο: 6. Οι Αμερικανοί για την ώρα δεν είχαν στείλει ούτε μία μεραρχία. Η ανάγκη να διατηρηθεί η τάξη μέσα στις χαοτικές συνθήκες των απέραντων νέων κατακτημένων εδαφών εξακολουθούσε να δεσμεύει το μεγαλύτερο μέρος των γερμανικών δυνάμεων στην ανατολή.500 πυροβόλα έβαλλαν κατά μήκος σαράντα μιλίων. χωρίς δοκιμαστικές βολές. Αυτό πράγματι θα ήταν το τελευταίο χαρτί της Γερμανίας. Στα μάτια του Γενικού Επιτελείου και των πολιτών οπαδών του. όπου μ' ένα δεύτερο χτύπημα οι Γερμανοί ήλπιζαν ν' ανοίξουν δρόμο για τα λιμάνια της Μάγχης. όπως αργότερα παραπονέθηκαν οι στρατιωτικές αρχές. είχε μειωθεί ακόμη περισσότερο εξαιτίας της τακτικής του Lloyd George να κρατά τις εφεδρείες της πρώτης γραμμής στο Ηνωμένο Βασίλειο ώστε να μη μπορεί ο Χέιγκ να τις χρησιμοποιήσει σε περαιτέρω επιθέσεις. με στόχους τόσο τις επικοινωνίες και τα κέντρα διοίκησης όσο και τους στρατιώτες της πρώτης γραμμής. το να υποχωρήσουν στις απαιτήσεις του Reichstag για μια ειρήνη χωρίς προσαρτήσεις ή αποζημιώσεις θα ήταν σαν να έχαναν τον πόλεμο . Οι τεχνικές αυτές δεν ήταν καινούριες.μία αρχική επίθεση ενάντια στο νότιο μέρος της γραμμής τους ανατολικά της Αμιένης. καταστρέφοντας εχθρικά οχυρά όπου Digitized by 10uk1s . είχαν απόλυτη αριθμητική υπεροχή: 52 μεραρχίες έναντι 26 των Βρετανών. Ο Luderndorff θεωρούσε ότι ο μόνος τρόπος να κατατροπωθούν αυτές οι δυνάμεις ήταν με νίκη στο Δυτικό Μέτωπο. Οι Γάλλοι είχαν να αντιπαρατάξουν περίπου 100. Στα χαρτιά είχε τώρα παραπάνω από αρκετά στρατεύματα για να σπάσει τις γραμμές του Δυτικού Μετώπου. καταστρέφοντας όλες τις επικοινωνίες στα μετόπισθεν και κατακλύζοντας την πρώτη γραμμή με αέρια και εκρηκτικά. μία νίκη κερδισμένη μ' ένα τόσο αποφασιστικό χτύπημα που οι Σύμμαχοι θα αποκαρδιώνονταν και θα αναγκάζονταν να δεχτούν τους γερμανικούς όρους για ειρήνη. είχε επίτηδες αποδυναμώσει τη δεξιά του· έτσι όταν οι Γερμανοί επιτέθηκαν εκεί τις 21 Μαρτίου. και η χρήση αερίων και καπνογόνων. Αλλά δεν ήταν μόνο οι αριθμοί που μετρούσαν. Αλλά είχαν τελειοποιηθεί στο Ανατολικό Μέτωπο. Έτσι ο χαρακτήρας της ειρήνης θα καθόριζε όχι μόνον τη θέση της Γερμανίας στην Ευρώπη. ειδικά εκπαιδευμένες μονάδες εξοπλισμένες με ελαφριά μυδραλιοβόλα. Οι Γερμανοί τώρα εφάρμοζαν τεχνικές που έσπαγαν επιτέλους το αδιέξοδο του πολέμου των χαρακωμάτων. κι αυτό το ήξεραν πολύ καλά οι Σύμμαχοι. με αποτέλεσμα το Μάρτιο του 1918 να έχουν συγκεντρωθεί 199 μεραρχίες στο Δυτικό Μέτωπο. Το πρώτο χτύπημα προοριζόταν για τους Βρετανούς . Η Επίθεση Luderndorff. Οι σύντομοι αλλά καταιγιστικοί βομβαρδισμοί σε βάθος. κρίνοντας ότι η αριστερή του πτέρυγα θα ήταν το αποφασιστικό μέτωπο. Στη συνέχεια «ομάδες εφόδου». μερικές αμφίβολης ποιότητας. παρ' όλα αυτά ο Luderndorff κατάφερε να μεταφέρει 44 μεραρχίες στη δύση. Μάρτιος 1918 Τη μεγάλη νίκη ο Luderndorff είχε αρχίσει να την σχεδιάζει από το Νοέμβριο του 1917. η δύναμη των οποίων. και οι Βρετανοί 58.

με τους Αμερικανούς στρατιώτες να εισρέουν στη Γαλλία κατά 300. αφήνοντας ανοιχτό το δρόμο για την προέλαση των Γερμανών στην ακτή . Οι μονάδες του πεζικού που ακολουθούσαν ξεχύνονταν στα κενά που άνοιγαν οι ομάδες εφόδου. Η επίθεση ήταν πολύ πιο επιτυχημένη απ' ό. Αλλά συνέχισαν να πολεμούν. και η πορεία τους δυσκολευόταν ακόμη περισσότερο από τα ρημαγμένα πεδία μαχών του Σομ απ' όπου έπρεπε τώρα να περάσει το πεζικό. Η ασφάλεια των οικογενειών μας και η ελευθερία της ανθρωπότητας εξαρτώνται από τη στάση του καθενός από εμάς τούτη την κρίσιμη στιγμή».μπορούσαν.000 άνδρες και οι Σύμμαχοι ελάχιστα λιγότερους· αλλά οι Σύμμαχοι ήταν εκείνοι που είχαν τα μεγαλύτερα αποθέματα και τώρα. Αν γινόταν αυτό. πρέπει όλοι να πολεμήσουμε μέχρις εσχάτων.κάτι που όντως έκαναν είκοσι δύο χρόνια αργότερα. αλλά δεν είχαν καν συνειδητοποιήσει πόσο αναγκαία ήταν τούτα. όπως είχε υπολογίσει ο Χέιγκ. στις 26 Μαρτίου. στην κοιλάδα του ποταμού Λυς νότια της Ypres. και στις 30 Απριλίου ο Luderndorff τερμάτισε την επίθεση. ο Πετέν αρνήθηκε να του την προσφέρει από φόβο μην αφήσει ακάλυπτο το Παρίσι. τα αποθέματα είχαν γίνει απεριόριστα. Στο μεταξύ η γερμανική προέλαση είχε αρχίσει να επιβραδύνεται. μετά από τους συνήθεις βομβαρδισμούς. Ο τομέας που διάλεξε ήταν εκείνος του Αιν. Όμως δεν τα έλυσε. Η καινούρια επίθεση άρχισε στις 9 Απριλίου. Εκεί η αποφασιστική στάση του Foch. Ο Luderndorff διέκοψε την επιχείρηση στις 5 Απριλίου και στράφηκε προς βορρά. Τώρα απειλούσε να χωρίσει τα βρετανικά από τα γαλλικά στρατεύματα. Η πυκνή ομίχλη το πρωινό της 21ης Μαρτίου βοήθησε τους Γερμανούς να διασπάσουν τις βρετανικές γραμμές.000 το μήνα. Από τις 21 Μαρτίου είχε χάσει περίπου 350. Digitized by 10uk1s . Όταν ο Χέιγκ ζήτησε βοήθεια. εντυπωσίασε τον Χέιγκ αρκετά ώστε να αποδεχτεί την ανάδειξη του Foch σε «συντονιστή» των συμμαχικών στρατευμάτων . Μέσα σε λίγες μέρες οι Γερμανοί κατάφεραν να ανακαταλάβουν όλα τα εδάφη δυτικά της Ypres που οι Βρετανοί είχαν αναλώσει τρεις μήνες και 400. Τα βρετανικά στρατεύματα είχαν πλέον περιέλθει σε τόσο τραγική κατάσταση που ο συνήθως ψυχρός και λακωνικός Χέιγκ θεώρησε αναγκαίο να εκδώσει μία δραματική Ημερήσια Διαταγή: «Με την πλάτη στον τοίχο και με την πίστη ότι έχουμε το δίκαιο με το μέρος μας. Ο αγγλικός τύπος αντιμετώπισε θετικά αυτή την έκκληση αν και οι στρατιώτες την υποδέχτηκαν με εκλεκτές βρισιές. ισχυρίζονταν. κοντά στην Αμιένη.τι περίμενε και ο ίδιος ο Luderndorff. Οι επικοινωνίες τους ήταν υπερβολικά εκτεταμένες· το πυροβολικό δεν μπορούσε να ακολουθήσει τους ρυθμούς προέλασης του πεζικού. οπότε οι εξαντλημένοι και πεινασμένοι Γερμανοί στρατιώτες υπέκυπταν στον πειρασμό να σταθούν και να τα απολαύσουν. Μέσα σε τέσσερις μέρες κατάφεραν να εισχωρήσουν σε βάθος σαράντα μιλίων και απειλούσαν να διασπάσουν πέρα για πέρα τις γραμμές των Συμμάχων. Στις 27 Μαΐου οι Γερμανοί. θα έλυνε όποια προβλήματα προέκυπταν. Η γραμμή άντεξε. Τώρα ο Luderndorff στράφηκε κατά των Γάλλων. Ο Χέιγκ κατάπιε την περηφάνια του και προσέφυγε στους πολιτικούς προϊσταμένους του. οι Βρετανοί θα έπρεπε να τραβηχτούν βόρεια ενώ οι Γάλλοι θα υποχωρούσαν προς νότο για να καλύψουν το Παρίσι. όπου ο Νιβέλ είχε εξαπολύσει την καταστροφική του επίθεση ένα χρόνο πριν. Στο εξής και για το υπόλοιπο του πολέμου οι Σύμμαχοι θα υπάγονταν σε μία μοναδική γενική διοίκηση υπό το στρατηγό Foch. Η αμοιβαία συνεργασία. αρχηγού τώρα του γαλλικού επιτελείου. Οι Σύμμαχοι συγκάλεσαν διάσκεψη στο Ντουλέν.μια αρμοδιότητα που λίγες μέρες αργότερα διευρύνθηκε και περιέλαβε και τη «διοίκηση των επιχειρήσεων». Μέχρι εκείνη τη στιγμή και ο Χέιγκ και ο Πετέν αντιστέκονταν στις προσπάθειες του Ανωτάτου Συμβουλίου Πολέμου να επιβάλει μία διασυμμαχική διοίκηση και αρνούνταν να θέσουν εφεδρείες στη διάθεση του Συμβουλίου για να μην του επιτρέψουν να επηρεάσει την πορεία των επιχειρήσεων.000 άνδρες για να κατακτήσουν το προηγούμενο φθινόπωρο.ένα θέαμα που ο Βρετανός σχολιαστής Λίντελ Χαρτ περιέγραψε αργότερα ως «αφρισμένο ποτάμι που πλημμυρίζει». Οι αποθήκες των Συμμάχων που έπεφταν στα χέρια τους περιείχαν εφόδια σε τεράστιες ποσότητες. Τώρα όλα εξαρτώνταν από τη διατήρηση της επαφής μεταξύ των βρετανικών και γαλλικών στρατευμάτων. Ο συνδυασμός αποδείχτηκε ολέθριος για τα βρετανικά στρατεύματα. με τις εφεδρείες να σπεύδουν να εκμεταλλευτούν την κάθε επιτυχία . που όχι μόνο δεν ήταν προετοιμασμένα να τον αντιμετωπίσουν με αμυντικά έργα σε βάθος.

Αλλά στο μεταξύ οι Γερμανοί είχαν χάσει άλλους 130. κοντά στο Παρίσι (τόσο βαθιά είχε διεισδύσει η γερμανική επίθεση. καλοταϊσμένων. Μέχρι το τέλος του πολέμου ο αμερικανικός στρατός εξαρτιόταν από τους Συμμάχους για τον εφοδιασμό του με άρματα μάχης. μολονότι δεν είχαν ακόμη οργανωθεί σε σχηματισμούς μάχης. όπως το Σεπτέμβριο του 1914. Όμως ακόμη και αν καταλάμβανε τα λιμάνια της Μάγχης. Ο Πέρσινγκ επέμενε εξ αρχής ότι έπρεπε να επιχειρούν σαν ξεχωριστός στρατός. Αλλά μολονότι οι ΗΠΑ μπορούσαν να κινητοποιήσουν άνδρες με εκπληκτική ταχύτητα -η υποχρεωτική θητεία είχε θεσπιστεί το Μάιο του 1917. από τη στιγμή που σχηματίστηκαν. ήλπιζε. οι διοικητές της οποίας εξακολουθούσαν να απορρίπτουν την άμυνα σε βάθος.χρειαζόταν περισσότερος χρόνος για ν' αρχίσουν να παράγουν οι βιομηχανίες τους βαρύ οπλισμό. οι Γάλλοι και οι Βρετανοί θεώρησαν λογικό αυτές οι άκαπνες αμερικάνικες μονάδες να ενταχθούν. που είχαν καταφέρει να προωθηθούν τόσο νότια που τώρα είχαν φτάσει κοντά στον ποταμό Μάρνη. διείσδυσαν τριάντα μίλια και κατέλαβαν το Σουασόν. αεροσκάφη και -πιο σημαντικό απ' όλα. Και το σπουδαιότερο. για το ότι δεν στάθηκε ποτέ ικανός να ορίσει ένα μείζονα στόχο επίθεσης και να εμμείνει σ' αυτόν.πυροβόλα και πυρομαχικά. Ωστόσο επέτρεψε σε κάποιες αμερικανικές μεραρχίες.χρησιμοποιώντας τις συνήθεις τεχνικές -τα κανόνια του Μπρούχμιλερ έριξαν δύο εκατομμύρια οβίδες μέσα σε τεσσεράμισι ώρες. Μ' αυτά τα δεδομένα συν το γεγονός ότι δεν είχαν πολεμική εμπειρία. υπεραισιόδοξων νεαρών από τις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ έπειθε τους εξουθενωμένους συμμάχους τους ότι ο πόλεμος δεν μπορούσε πια να χαθεί.000 άνδρες· και το σημαντικότερο. Ο Πέρσινγκ το αρνήθηκε για ευνόητους λόγους.000 αιχμαλώτους. στην ανατολική άκρη της σφήνας των Γερμανών. στις αρχές Ιουνίου). χαρωπών. Ο Luderndorff σχεδίαζε ένα τελειωτικό χτύπημα κατά των Βρετανών στο βορρά. όπου η κυβέρνηση ετοιμαζόταν για άλλη μία φορά. στα δικά τους έμπειρα στρατεύματα. όπως και του Φάλκενχαϊν δύο χρόνια νωρίτερα. Τους είχε ήδη παραχωρηθεί το δικό τους μέτωπο στα δεξιά της Συμμαχικής γραμμής. ακολουθώντας τις οδηγίες του προέδρου Wilson. για να μάθουν τα βασικά. Ίσως να το πετύχαινε με τους Γάλλους. Οι Γερμανοί συνέλαβαν 50. να υπηρετήσουν υπό γαλλική διοίκηση. Η γενναιότητα της απειρίας συντέλεσε ώστε να υπάρξουν βαριές αμερικανικές απώλειες -πάνω από 10. Οι Αμερικανοί στο μέτωπο Ο Luderndorff έχει επικριθεί. Όμως αυτή τη φορά οι Γάλλοι ήταν Digitized by 10uk1s . αποφασιστική επίθεση εναντίον των Γάλλων . Ακόμη κι αν έπαιρνε το Παρίσι. Το χτύπημα δόθηκε στις 16 Ιουλίου στο Ρεμς. Σκοπός του Luderndorff.όπως έγινε το 1940. όπως το ονόμασε για να τονώσει τα εξαντλημένα του στρατεύματα: ένα καταιγιστικό χτύπημα για την ειρήνη. Η Πρώτη Μεραρχία έλαβε το βάπτισμα του πυρός στο Καντινί στις 28 Μαΐου -μία αλησμόνητη ημερομηνία για την αμερικανική στρατιωτική ιστορία. έπειθε τους ακόμη πιο εξουθενωμένους αντιπάλους τους ότι ο πόλεμος δεν ήταν πλέον δυνατόν να κερδηθεί.ένα Friedenssturm.συνέτριψαν τη 16η Γαλλική Στρατιά. Το πυροβολικό τους άρχισε να βομβαρδίζει το ίδιο το Παρίσι. προτιμώντας να υπερασπίζονται κάθε σπιθαμή του εδάφους τους. αλλά μετά από ένα μήνα δισταγμών αποφάσισε να εξαπολύσει μία δριμύτερη και. να μεταφερθεί στο Μπορντό.000 νεκροί ή τραυματίες· αλλά οι Αμερικανοί μάθαιναν γρήγορα· και μόνο η παρουσία εκείνων των εύρωστων. Και μετά από ένα χρόνο πιθανόν να υπέκυπταν και οι Βρετανοί. Στις αρχές του 1918 υπήρχαν ήδη ένα εκατομμύριο Αμερικανοί στρατιώτες στη Γαλλία. ο πόλεμος θα συνεχιζόταν . στην αρχή τουλάχιστον. μερικούς απ' αυτούς τους είχαν σκοτώσει Αμερικανοί.και δύο ακόμη ήταν διαθέσιμες για να καλύψουν τα κενά της γαλλικής γραμμής στο Σατό Τιερί. Αλλά δεν υπήρχε περίπτωση να γίνει κάτι τέτοιο με τις ΗΠΑ. στο ανενεργό ακόμη θέατρο της Λορένης. δεν ήταν τόσο να εξοντώσει τα Συμμαχικά στρατεύματα όσο τη βούληση των Συμμαχικών κυβερνήσεων να συνεχίσουν τον πόλεμο και να τις εξαναγκάσει να δεχτούν συμβιβασμό. τόσο από συμπατριώτες όσο και από εχθρούς. Αμερικανοί και Βρετανοί θα συνέχιζαν να πολεμούν.

είχε συντελέσει πολύ στην αναχαίτιση της προέλασης των Γερμανών. εκείνος πίστευε ότι ο πόλεμος μπορούσε να κερδηθεί μέχρι το τέλος του χρόνου. κυρίως. Οι επαναλαμβανόμενες προφητείες του για την επικείμενη κατάρρευση των Γερμανών επιτέλους φάνηκαν τώρα να επαληθεύονται και. Με το γαλλικό στρατό στο δεξί τους πλευρό.δύο χρόνια πριν. σε αντίθεση με την πλειοψηφία των συναδέλφων του που ήδη σχεδίαζαν τις εκστρατείες του 1919. νάρκες και λίγα πολυβολεία .και στη συνέχεια τους αποδεκάτισαν πλαγιοκοπώντας τους με πολυβόλα. όπως άλλωστε και του Foch. και κατάφερε να τις ανασυντάξει σ' ένα μοναδικό στρατό -που αργότερα χωρίστηκε στα δύο. Βρετανών και Αμερικανών είχε ανακαταλάβει ολόκληρη την εξέχουσα και είχε συλλάβει 30. όπως και του Foch. η αποφασιστικότητά του να επιτίθεται κάτω από οποιεσδήποτε περιστάσεις. συχνά είχε ολέθρια αποτελέσματα· αλλά τώρα τα Συμμαχικά στρατεύματα είχαν το μέγεθος και. Από τότε. ίσως περισσότερο απ' όλους.έτοιμοι. Άφησαν τους Γερμανούς να βομβαρδίσουν και να καταλάβουν μία πρώτη γραμμή όπου δεν βρήκαν παρά συρματοπλέγματα. στις 8 Αυγούστου. άκουσε με προσοχή και έθεσε σε εφαρμογή τις νέες τακτικές που ανέπτυσσαν οι υφιστάμενοί του. Στ' αριστερά της γραμμής οι Βρετανοί θα εξαπέλυαν συγκλίνουσα επίθεση. Ο μεταδοτικός του ενθουσιασμός στη μάχη του Μάρνη.000 αιχμαλώτους. τη χρήση επιθετικών αεροσκαφών χαμηλών πτήσεων. είχε συνήθως καταστροφικές συνέπειες. αποτελούσαν ένα συνδυασμό νίκης αδιανόητο -και ανέφικτο. καθοδηγούμενος από το ανανεωμένο επιτελείο του. η οποία τροφοδοτούσε τα γερμανικά στρατεύματα. Ήταν η πρώτη ολοκληρωτική και αμετάκλητη ήττα που υπέστησαν οι Γερμανοί μέσα Digitized by 10uk1s . Είχε ρίξει και το τελευταίο του βέλος: η φαρέτρα του ήταν πλέον αδειανή. Μια και χρειαζόταν κάποιο διάστημα ώσπου να αναπτυχθούν οι Αμερικανοί και να συνέλθουν οι Γάλλοι από τις μεγάλες μάχες του Ιουνίου και του Ιουλίου. Γερμανοί λιποτάκτες -που ο αριθμός τους και μόνον έδειχνε την ηττοπάθεια του στρατούείχαν ειδοποιήσει για την επίθεση. εμψυχωμένος από δύο μαχόμενους στρατηγούς. μικρής κλίμακας ενέργεια στο Αμέλ στις 4 Ιουλίου είχε δείξει ποιο έπρεπε να είναι το μοντέλο συνεργασίας πεζικούτανκς και τώρα οι ίδιες μέθοδοι εφαρμόζονταν σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. αλλά τώρα είχε έρθει η ώρα του. η κάθε μία διπλάσια από την αντίστοιχη ευρωπαϊκή. Και επιτέλους. Οι αυστραλιανές και καναδέζικες μονάδες του είχαν αποδειχτεί οι πλέον αξιόμαχες στο Δυτικό Μέτωπο και. Το επιθετικό πνεύμα του Χέιγκ. ο βρετανικός στρατός κατόρθωσε να ανακάμψει με θεαματική ταχύτητα και αυτό ίσχυε. Δύο μέρες αργότερα ο ορμητικός στρατηγός Μανζέν εξαπέλυσε αντεπίθεση εναντίον της δυτικής πλευράς της σφήνας με στρατό που τώρα περιλάμβανε αμερικανικές μεραρχίες. στα ανατολικά της Αμιένης. οπότε οι Γάλλοι μπόρεσαν να προλάβουν το γερμανικό βομβαρδισμό με ένα δικό τους μπαράζ. Μία επιτυχημένη. τους Μανζέν και Γκουρό. Ιούλιος 1918 Τώρα ήταν σειρά των Συμμάχων να περάσουν στην επίθεση. Δέχτηκε αδιαμαρτύρητα να τεθεί υπό τις εντολές του Foch και. το 1914. θα διατηρούσε την πίεση στο κέντρο.000 αιχμαλώτους. μετά από πολλές δοκιμές και λάθη. θα απειλούσε άμεσα την κύρια σιδηροδρομική γραμμή από το Μετς ως την Αντβέρπη. τις ικανότητες για να πετύχουν τους στόχους τους. Ο Luderndorff ανακάλεσε τις εντολές για τη μεγάλη τελική επίθεση που σχεδίαζε στο βορρά. ενώ ο γαλλικός στρατός. ο βρετανικός στρατός είχε μάθει να χειρίζεται τα άρματα μάχης. Ο Foch δεν ήταν ιδιοφυία στη στρατηγική αλλά πίστευε βαθιά στο αξίωμα του Ναπολέοντα ότι στον πόλεμο η αναλογία του ηθικού προς τις φυσικές δυνάμεις είναι τρία προς ένα. για τον ίδιο τον Χέιγκ. Αν αναλογιστεί κανείς το μισό εκατομμύριο απώλειες που είχε υποστεί από τις αρχές του χρόνου. ο κλήρος έπεσε στους Βρετανούς να καταφέρουν το πρώτο χτύπημα. και στις 26 Ιουλίου ο στρατηγός Foch έδωσε εντολή για γενική προέλαση σε όλα τα μέτωπα.στα δεξιά της συμμαχικής γραμμής. οι Βρετανοί διείσδυσαν επτά μίλια την πρώτη κιόλας μέρα της επίθεσης τους και συνέλαβαν 30. Μέχρι τις 5 Αυγούστου μία μικτή δύναμη Γάλλων. και με μία ακόμη καινοτομία. Αν εφορμούσε βόρεια μέσα από το δάσος της Αργκόν. Ο Πέρσινγκ διέθετε σαράντα δύο αμερικανικές μεραρχίες. Η αντεπίθεση των Συμμάχων. είχαν εμπεδώσει το μάθημα της ελαστικής άμυνας. Μαζί με τις τεχνικές συνδυασμού πεζικού-πυροβολικού που οι Βρετανοί είχαν πια μάθει στην εντέλεια.

Αλλά ακόμη χειρότερη ήταν η κατάσταση στην Αυστροουγγαρία: τα απεγνωσμένα διαβήματα για ειρήνη του αυτοκράτορά της προς τους Γάλλους είχαν κυνικά κοινοποιηθεί από τον Clemenceau τον Απρίλιο του 1918. Στο μεταξύ. συνθηκολόγησε στις 30 Σεπτεμβρίου . Στις 15 Σεπτεμβρίου γαλλικά και σερβικά ορεινά στρατεύματα επιτέθηκαν με επιτυχία στις μέχρι τώρα απροσπέλαστες βουλγαρικές θέσεις. Στις 16 Σεπτεμβρίου ο αυτοκράτορας απηύθυνε δημοσίως έκκληση για ειρήνη στον πρόεδρο Wilson και προσπάθησε να προλάβει τη διάλυση της πολυεθνικής αυτοκρατορίας των Αψβούργων ανακηρύσσοντάς την ομόσπονδο κράτος. οι στρατιώτες άρχισαν να λιποτακτούν μαζικά.η πρώτη από τις Κεντρικές Δυνάμεις που έκανε αυτό το βήμα. οι μισοί από τους οποίους είχαν λιποτακτήσει. και ολοένα περισσότερο διασπώμενος στις εθνοτικές ομάδες που τον αποτελούσαν. Την επόμενη μέρα βρετανικές και γαλλικές δυνάμεις επιτέθηκαν στην κύρια γραμμή Hindenburg.000 απώλειες στους Βρετανούς και 100.κάθε άλλο: ώσπου να φτάσουν στη γραμμή Hindenburg στις αρχές Σεπτεμβρίου είχαν καταφέρει να προκαλέσουν 150. Στις 29 Σεπτεμβρίου ενημέρωσε τον Kaiser ότι δεν υπήρχε πια πιθανότητα νίκης. Το Γενικό Επιτελείο θεωρούσε ότι λιγότερες από πενήντα μεραρχίες ήταν ετοιμοπόλεμες. Όσοι έμεναν ήταν άρρωστοι και πεινασμένοι. Μετά απ' αυτό. στον ήσυχο τομέα της Λορένης. με αποτέλεσμα να χάσει 143. μένοντας έτσι ελεύθεροι να συνεχίσουν την εκστρατεία τους στον Καύκασο ως το 1919. Digitized by 10uk1s . Και αυτό ήταν που έσπασε τελικά το ηθικό του Luderndorff.000 στους Γάλλους. και στη συνέχεια ο Πέρσινγκ έστρεψε το στρατό του βόρεια για να πάρει μέρος στη γενική επίθεση της 26ης Σεπτεμβρίου. ενισχυμένος από βρετανικές και γαλλικές μεραρχίες. ταλαντεύονταν στο χείλος των απεργιών. Παρ' όλα αυτά στις 3 Σεπτεμβρίου ο Foch έδωσε εντολές για καινούργια επίθεση σ' όλο το μήκος της γραμμής: tout le monde a la bataille! (όλοι στη μάχη!). πέρασε επιτέλους στην επίθεση. του Στρατηγού Φρανσέ ντ' Εσπερέ.είχε πιεστεί να επιτεθεί στο ιταλικό μέτωπο στις 15 Ιουνίου.000 άνδρες. όπως και οι πληθυσμοί της Βιέννης και άλλων πόλεων της αυτοκρατορίας. εξαπολύοντας ένα εκατομμύριο οβίδες μέσα σ' ένα εικοσιτετράωρο. Ο στρατός της -πεινασμένος. από τους οποίους οι 25. εξαθλιωμένος.σε τέσσερα χρόνια πολέμου· ο ίδιος ο Luderndorff τη χαρακτήρισε «Μαύρη Μέρα» του γερμανικού στρατού. Η κατάρρευση των Κεντρικών Δυνάμεων Από τις αρχές του Αυγούστου οι Γερμανοί είχαν χάσει άλλους 228. αν όχι της ανοιχτής ανταρσίας. οι αυστριακές δυνάμεις διαλύθηκαν μέσα σε σαράντα οκτώ ώρες και τράπηκαν σε άτακτη φυγή. Όταν στις 24 Οκτωβρίου ο ιταλικός στρατός. αποθαρρυμένοι από τα άσχημα νέα και ευάλωτοι στην κομμουνιστική προπαγάνδα. Οι Γερμανοί άρχισαν τώρα να οπισθοχωρούν μαχόμενοι προς τη γραμμή Hindenburg που είχε δημιουργηθεί στις αρχές του 1917.000 άνδρες. ολοκληρώθηκε με νίκη των Αμερικανών στις 14 Σεπτεμβρίου.η βρετανική κυβέρνηση άρχισε πάλι να αγωνιά. Η Βουλγαρία. Ο Πέρσινγκ επέμεινε να πάρουν οι άντρες του το βάπτισμα του πυρός εξαπολύοντας μία περιορισμένη επίθεση στην αιχμή του Σαιν Μιέλ (κοντά στο Βερντέν).000 αιχμάλωτοι. Οι στρατιώτες. Οι Ιταλοί πρόλαβαν να εξαπολύσουν μία τελευταία ανεξάρτητη επίθεση στο Βιτόριο Βένετο και να συλλάβουν χιλιάδες επί χιλιάδων αιχμαλώτους πριν ισχύσει η ανακωχή της 4ης Νοεμβρίου. το βυθισμένο εδώ και χρόνια σε νάρκη Μακεδονικό Μέτωπο είχε αφυπνιστεί με την εμφάνιση ενός ενθουσιώδους νέου διοικητή. Για να αποφευχθούν οι μεγαλύτερες συμφορές έπρεπε να κηρυχτεί ανακωχή όσο το δυνατόν συντομότερα. Το ηθικό τους δεν είχε σπάσει ακόμη . στις 30 Οκτωβρίου. η οποία είχε συμφωνηθεί δύο μέρες νωρίτερα. Η μάχη κράτησε δύο μέρες. Οι Τούρκοι ακολούθησαν ένα μήνα αργότερα. μην έχοντας πια την υποστήριξη Γερμανών και Αυστριακών. Στον αγώνα μπήκαν ελληνικές και βρετανικές δυνάμεις.

Συμμορφούμενος. και διαπραγματεύσεις για κοινώς αποδεκτή ειρήνη. Ανταλλάσσοντας νότες με το Βερολίνο. Έτσι στις 3 Οκτωβρίου ο Kaiser ανέθεσε καθήκοντα Καγκελάριου στον πρίγκιπα Max von Μπάντεν. ακόμη και τις Alsace-Lorraine. Παραδίδονται μαζικά όταν επιτίθεται ο εχθρός και χιλιάδες πλιατσικολόγοι λυμαίνονται τις περιοχές γύρω από τις βάσεις . Δεν είχε συμβουλευτεί κανέναν για τα Δεκατέσσερα Σημεία . «Το ηθικό των στρατιωτών έχει υποστεί βαρύτατο πλήγμα». αναγνώρισε ότι εφ' όσον οι Σύμμαχοι είχαν ορκιστεί να μη συζητήσουν με το παρόν καθεστώς του Βερολίνου. Επίσης ζήτησε ως όρο των διαπραγματεύσεων τη μετατροπή της Γερμανίας σε συνταγματικό κράτος. Για εκείνον ανακωχή σήμαινε ακριβώς αυτό: μία αναστολή των επιχειρήσεων μέχρι ν' ανασυντάξει τις δυνάμεις του. λιγότερο απρόσιτο. με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους εκατοντάδες Αμερικανοί και Βρετανοί. περνώντας μέσα σε τρεις εβδομάδες όλες τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις που ο Kaiser και ο στρατός απέρριπταν επί μισό Digitized by 10uk1s .και οπωσδήποτε όχι τους συνεμπολέμους του. Όταν ο Luderndorff πληροφορήθηκε αυτούς τους όρους.. ο Wilson ξεκαθάρισε ότι δεν ήταν πια ένας καλοπροαίρετος από μηχανής θεός. Δήλωσε ότι «η μόνη ανακωχή που θα μπορούσε να υποβληθεί προς μελέτη ήταν εκείνη που θα επέτρεπε στις Ηνωμένες Πολιτείες και τις δυνάμεις που συνεργάζονταν μαζί τους [sic] να επιβάλουν οποιαδήποτε εφικτή ρύθμιση η οποία θα καθιστούσε αδύνατη την ανανέωση των εχθροπραξιών εκ μέρους της Γερμανίας». Παράρτημα Ι). Κι ακόμη πιο σημαντικό. οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν συμμετάσχει επί οχτώ μήνες σ' έναν πόλεμο όπου είχαν σκοτωθεί πολλά δικά τους παιδιά. Όταν ο Max πρόβαλε αντιρρήσεις. ο Kaiser τού είπε κοφτά ότι «το Γενικό Επιτελείο το θεωρεί αναγκαίο και εσάς δεν σας φέραμε εδώ για να δημιουργήσετε προβλήματα στο Γενικό Επιτελείο». στις 12 Οκτωβρίου ένα γερμανικό υποβρύχιο βύθισε το επιβατικό πλοίο Λάινστερ. του είπε ένας από τους διοικητές του. ένα σώφρονα και μετριοπαθή πολιτικό τον οποίο ο Αμερικανός πρώην πρεσβευτής στο Βερολίνο είχε περιγράψει ως «έναν από τους ελάχιστους υψηλά ιστάμενους Γερμανούς που μπορεί να σκεφτεί σαν άνθρωπος». ο πρίγκιπας Ρούπρεχτ της Βαυαρίας.. Ό. (Από τη στιγμή που δεν υπήρχε επίσημη συμμαχία. και τον διέταξε να ζητήσει από τον πρόεδρο Wilson άμεση ανακωχή. αλλά δεν τον άφησαν οι στρατηγοί του. να λάβει μέτρα για την αποκατάσταση της ειρήνης «στη βάση του μετριοπαθούς προγράμματος που είχε διατυπώσει στις 8 Ιανουαρίου». έπρεπε να τοποθετηθεί νέα κυβέρνηση που θα επωμιζόταν την ευθύνη -και την κατακραυγή που σίγουρα θα ακολουθούσε.από τους εχθρούς της Γερμανίας.τα Δεκατέσσερα Σημεία» (βλ. να αποδυναμωθεί τόσο ώστε να είναι ουσιαστικά ανίσχυρη». Η κυβέρνηση στο Βερολίνο είχε να αντιμετωπίσει μία αμεσότερη απειλή: το ξέσπασμα της επανάστασης στο εσωτερικό της χώρας. αλλά εξακολουθούσε να ελπίζει ότι οι Σύμμαχοι θα επέτρεπαν στη Γερμανία να κρατήσει τις ανατολικές της κτήσεις ως προμαχώνες ενάντια στον «μπολσεβικισμό». όταν επέβαλαν στους Ρώσους το Σύμφωνο του Μπρεστ-Λιτόβσκ. ως μία προσωπικότητα υπεράνω της διαμάχης. Και σαν να μην έφταναν όλ' αυτά. Στο τέλος αποδέχτηκε το γεγονός ότι η Γερμανία έπρεπε να παραδώσει το Βέλγιο. τους οποίους εξακολουθούσε να μη θεωρεί «συμμάχους». έστω. Ο Max von Μπάντεν προσπάθησε να αποφύγει αυτό το ενδεχόμενο. αλλά ο ηγέτης μιας νικήτριας και αδιάλλακτης συμμαχίας.τι και να γίνει πρέπει να κάνουμε ειρήνη πριν ο εχθρός εισβάλει στη Γερμανία». οι Ηνωμένες Πολιτείες αναφέρονταν στους συνεμπολέμους τους ως «συνεργάτιδες δυνάμεις»). Αλλά οι Γερμανοί ήδη είχαν δείξει πώς αντιλαμβάνονταν τους όρους ειρήνης.Στη Γερμανία χρειάστηκε να περάσουν έξι εβδομάδες πριν εισακουστεί η πρόταση του Luderndorff για ανακωχή. Τότε έβλεπε τον εαυτό του. προσπάθησε να διακόψει τις διαπραγματεύσεις. ώστε να διασφαλιστεί έτσι «η εξουδετέρωση κάθε αυθαίρετης εξουσίας που θα μπορούσε ξεχωριστά. Ο αμερικανικός λαός είχε τώρα κυριευθεί από πολεμική ψύχωση πιο ανεξέλεγκτη και από εκείνη των κουρασμένων Ευρωπαίων εταίρων τους. όπως τον έβλεπαν και οι άλλοι. Επέμεινε δε πως έπρεπε να καταστεί σαφές «ότι είμαστε αποφασισμένοι να συνεχίσουμε τον πόλεμο αν ο εχθρός δεν δεχτεί την ειρήνη ή θελήσει να επιβάλει μια ατιμωτική ειρήνη». ο Max κάλεσε την επόμενη κιόλας μέρα τον πρόεδρο Wilson -τον πλέον προσιτό ή.των διαπραγματεύσεων. Επιπρόσθετα. μυστικά και ιδία βουλήσει να διαταράξει την παγκόσμια ειρήνη· κι αν δεν καταστεί δυνατόν να εξουδετερωθεί άμεσα. «και η αντίστασή τους εξασθενεί καθημερινά. Αλλά ο Wilson του Ιανουαρίου δεν είχε καμία σχέση με τον Wilson του Οκτωβρίου.

Στο Βερολίνο οι Σοσιαλδημοκράτες ηγέτες Φίλιπ Σάιντεμαν και Friederich Ebert ανακήρυξαν τη Δημοκρατία και έλαβαν τη διαβεβαίωση ότι ο στρατός θα τους στήριζε και θα κατέπνιγε κάθε απόπειρα ανατροπής τους· και μία αντιπροσωπεία ξεκίνησε να συναντηθεί με τους ηγέτες των Συμμάχων σ' ένα βαγόνι τραίνου στο δάσος κοντά στην Κομπιένη για ν' ακούσει τους όρους της. • η ειρήνη να υπογραφεί αμέσως και με οποιοδήποτε τίμημα. κάτι στο οποίο ο Kaiser συμφώνησε με ικανοποίηση που δεν μπόρεσε να κρύψει. Τούτοι οι όροι. κάθε εμπιστοσύνη στο καθεστώς χάθηκε. βαδίζοντας στα χνάρια των ρωσικών Σοβιέτ. και πως μόνοι ωφελημένοι από μια τέτοια κατάσταση θα ήταν οι «μπολσεβίκοι»· Digitized by 10uk1s . Στο αρχηγείο κάποιοι θερμοκέφαλοι πρότειναν να επιστρέψουν όλα τα στρατεύματα στην πατρίδα για να «αποκαταστήσουν την τάξη». τους μόνους ανθρώπους που μπορούσαν να τα βγάλουν πέρα σ' αυτή την πολιτική καταιγίδα. τους Σοσιαλδημοκράτες. καθολική ψηφοφορία. με δύο στρατιές που δεν είχαν προλάβει καλά-καλά να πάρουν το βάπτισμα του πυρός και με την αμερικανική κοινή γνώμη να απαιτεί «παράδοση άνευ όρων». Μέσα σε μία μόλις εβδομάδα η ανταρσία εξελίχθηκε σε επανάσταση σε όλες τις μεγάλες γερμανικές πόλεις. Οι Βρετανοί. υποβιβάστηκε σε συνταγματικό μονάρχη. Συνειδητοποίησε ότι η επανάσταση ήταν αναπόφευκτη. Η Βαυαρία αυτοανακηρύχτηκε ανεξάρτητη δημοκρατία. ένα σώμα εκλεγμένο με μυστική. ο Max απαίτησε και την απομάκρυνση του Luderndorff. Όλα τα γαλλικά και βελγικά εδάφη έπρεπε να εκκενωθούν εντός δεκατεσσάρων ημερών οι Σύμμαχοι θα καταλάμβαναν όλα τα γερμανικά εδάφη αριστερά του Ρήνου και μία ζώνη δέκα χιλιομέτρων στην δεξιά όχθη. Έτσι στις 9 Νοεμβρίου ο Groener ανακοίνωσε στον Kaiser ότι δεν είχε πλέον την εμπιστοσύνη του στρατού και τον εξόρισε στην Ολλανδία. ανυπομονώντας να σταματήσουν οι εχθροπραξίες όσο το δυνατόν γρηγορότερα. μαζί με προγεφυρώματα στο Μάιντς. θα έθεταν πολύ ηπιότερους. Ο Hindenburg παρέμεινε ως συμβολική φιγούρα. Όλα τα εδάφη που είχαν καταληφθεί στην Ανατολική Ευρώπη από το 1914 και μετά έπρεπε να εγκαταλειφθούν τεράστιες ποσότητες πολεμικού υλικού· θα παραδίδονταν αμέσως. και θα εξακολουθούσε να είναι. Ο Γουλιέλμος Β'. ήταν εξοικειωμένος με τα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα της χώρας. το Κόμπλεντς και την Κολωνία. ο οποίος ως αρχηγός του Oberstekriegsamt. Στις 29 Οκτωβρίου τα πληρώματα των πλοίων προτίμησαν να κάνουν ανταρσία παρά να συμμετάσχουν στην «Επιδρομή Θανάτου» που είχαν σχεδιάσει οι ναύαρχοι για να σώσουν την τιμή του ναυτικού. • ο στρατός να στηρίξει το κόμμα της πλειοψηφίας στο Reichstag.τι αφορούσε στις επιχειρήσεις ξηράς. Όταν αποκαλύφθηκε ότι βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Τα χαμηλότερα κλιμάκια του στρατού εξεγέρθηκαν και κατέλαβαν τα περάσματα πάνω από το Ρήνο. Ξεθαρρεύοντας. εκτός κι αν εκπληρώνονταν τρεις όροι: • Ο αυτοκράτορας έπρεπε να παραιτηθεί. ανίσχυρο όσο και ο εξάδελφός του στην Αγγλία.αιώνα. νικητής παντού. ο ανώτατος άρχων πολέμου. δεν θα έκανε την παραμικρή παραχώρηση. σ' ό. στο οποίο ήσαν υπόλογοι όλοι οι υπουργοί (ακόμα και ο Υπουργός Πολέμου). Ο γερμανικός λαός είχε αντέξει τις σχεδόν αβάσταχτες κακουχίες επειδή πίστευε ότι ο στρατός του ήταν. Συμβούλια εργατών και στρατιωτών πήραν με τη βία την εξουσία. Αλλά ήταν ήδη πολύ αργά. Ο Πέρσινγκ. ενώ ο Luderndorff αντικαταστάθηκε από τον εξίσου πληβείο στρατηγό Wilhelm Groener. υπαγορεύτηκαν κυρίως από τους Γάλλους. αλλά ο Groener ήξερε πολύ καλά ότι το εργαλείο θα έσπαγε στα χέρια του. Οι Γερμανοί αντιπρόσωποι διαμαρτυρήθηκαν ότι όλα αυτά θα είχαν ως αποτέλεσμα την αναρχία και την πείνα. Μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου το Reichstag είχε αναδειχτεί σε κυρίαρχο σώμα. συμπεριλαμβανομένων όλων των υποβρυχίων και μεγάλου μέρους του στόλου· ο Συμμαχικός αποκλεισμός θα συνεχιζόταν μέχρι που θα έμπαινε και η τελευταία υπογραφή στη συνθήκη της ειρήνης.

ως επικεφαλής της Συμμαχικής αντιπροσωπείας. Και για έναν αντιπρόσωπο. Έτσι στις 11 Νοεμβρίου στις 11 π. στάθηκε ανυποχώρητος. Οι Γερμανοί δεν είχαν άλλη επιλογή από το να υπογράψουν αυτά που -ευλόγως. τα όπλα στο Δυτικό Μέτωπο επιτέλους σίγησαν.πίστευαν ότι ήταν οι θανατικές τους καταδίκες. όντως ήταν.όμως ο στρατηγός Foch. αφήνοντας και τις δύο πλευρές να θρηνήσουν τους νεκρούς τους. Δύο χρόνια αργότερα τον σκότωσαν δεξιοί εξτρεμιστές.. την ενδέκατη ώρα της ενδέκατης ημέρας του ενδέκατου μήνα.μ. Digitized by 10uk1s . τον Ματίας Έρτσμπεργκερ.

αλλά η περιοχή θα διοικούνταν από την Κοινωνία των Εθνών για δεκαπέντε χρόνια. Ισχυρίστηκαν ότι ένα τέτοιο προτεκτοράτο θα ήταν απλώς μια Alsace-Lorraine από την ανάποδη. είχε βουλιάξει παίρνοντας μαζί της δισεκατομμύρια φράγκα γαλλικών επενδύσεων.τι περνούσε από το χέρι τους για να αποδυναμώσουν τη Γερμανία. μία αιτία συνεχών προστριβών. Κατά συνέπεια. Ο πυρήνας της νέας Πολωνίας ήταν το Μεγάλο Δουκάτο της Βαρσοβίας. τη Ρωσία και την Αυστριακή Αυτοκρατορία. το 1924). Η κυριότητα των κοιτασμάτων του άνθρακα του Σάαρ θα περνούσε στη Γαλλία. οι Γάλλοι θεωρούσαν πως έπρεπε να κάνουν ό. (Επικυρώθηκε με τη Συνθήκη του Λοκάρνο. με βιομηχανική ανάπτυξη και δύναμη πολύ μεγαλύτερη απ' όση θα μπορούσε ποτέ να επιτύχει η ίδια. το χάος στην κεντρική Ευρώπη μετά την κατάρρευση της Ρωσικής. Ο καθένας τους είχε διαφορετικές προτεραιότητες. αλλά αναγνωρισμένο ως μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας από το 1814. Όσο για τη δύση. Όπως έχουμε δει. της Αυστριακής και της αυτοκρατορίας των Hohenzollern καθιστούσε εξαιρετικά αμφίβολο το αν υπήρχε έστω και ένα σταθερό καθεστώς ανατολικά του Ρήνου με το οποίο θα μπορούσε να συναφθεί ειρήνη. ήταν να αναδομήσει την Ευρώπη έτσι ώστε η Γερμανία να μην καταφέρει ποτέ ξανά να απειλήσει τη σταθερότητά της. Ένα από τα Δεκατέσσερα Σημεία του Wilson όριζε την ανεξαρτησία της Πολωνίας. ο οποίος μάλλον απερίσκεπτα παρευρισκόταν αυτοπροσώπως. Δεν είχαν το ελεύθερο να αναδιαμορφώσουν την υφήλιο σύμφωνα με τους κανόνες της τάξης και του δικαίου ή του εθνικού αυτοπροσδιορισμού ή ακόμη και της παραδοσιακής ισορροπίας δυνάμεων.Ο διακανονισμός Οι πολιτικοί αρχηγοί των Συμμάχων που συναντήθηκαν στο Παρίσι τον Ιανουάριο του 1919 για την ειρηνευτική συμφωνία βρίσκονταν σε πολύ διαφορετική θέση από εκείνη των προκατόχων τους στη Βιέννη το 1814. λοιπόν. οπόταν το μέλλον της θα αποφασιζόταν με δημοψήφισμα. Εν πάση περιπτώσει. Ήταν ένας λογικός διακανονισμός που από μόνος του δεν επρόκειτο να προκαλέσει καινούριο πόλεμο. Ο Wilson ήθελε να δημιουργήσει έναν καινούριο κόσμο υπό την αιγίδα μιας Κοινωνίας των Εθνών. ως πρανές που θα κάλυπτε τα γαλλικά σύνορα. η Γαλλία με πληθυσμό που τώρα μετά βίας έφτανε τα σαράντα εκατομμύρια αντιμετώπιζε μια Γερμανία εξήντα πέντε εκατομμυρίων ανθρώπων. η Ρωσική Αυτοκρατορία. Γερμανία Η ίδια η συνδιάσκεψη στρεφόταν γύρω από μία σιωπηρή μονομαχία μεταξύ του προέδρου Wilson. Τα ανατολικά σύνορα της Γερμανίας παρουσίαζαν ένα πολύ πιο δυσεπίλυτο πρόβλημα. καθώς και ότι αυτά τα νέα κράτη θα έπαιρναν τη θέση της Ρωσίας ως εργαλείο για την ανάσχεση της γερμανικής ισχύος. Το αντίβαρο στο οποίο υπολόγιζε η Γαλλία πριν το 1914. η Γαλλία απαιτούσε όχι μόνο να της επιστραφούν η Alsace και η Lorraine με τα πολύτιμα μεταλλεία τους αλλά και να της δοθεί το πλούσιο σε άνθρακα λεκανοπέδιο του Σάαρ. Αυτό οι Βρετανοί δεν μπορούσαν να το δεχτούν. Η Γαλλία πίστευε ότι έτσι θα εμπόδιζε την επέκταση του μπολσεβικισμού εξ ανατολών. η οποία από τα τέλη του 18ου αιώνα ήταν διαιρεμένη ανάμεσα στη Γερμανία. με πληθυσμό κατά κύριο λόγο πολωνικό. να της αποσπάσουν το μάξιμουμ των ανατολικών εδαφών της για να αναπτυχθούν εκεί νέα κράτη που θα δημιουργούσαν μια cordon sanitaire (υγειονομική ζώνη) υπό γαλλική επιρροή. με τον όρο να παραμείνει στην περιοχή Συμμαχική στρατιωτική παρουσία έως ότου αποπληρωθούν οι επανορθώσεις. Η προτεραιότητα του Clemenceau. με την ολόψυχη υποστήριξη των συμπατριωτών και αρχικά και των Βρετανών συμμάχων του. Για τη σύστασή της κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια. Ήθελαν. Επίσης ζητούσε να αποσπαστούν τα γερμανικά εδάφη της αριστερής όχθης του Ρήνου και να αποτελέσουν ένα αυτόνομο κράτος ή μια αυτόνομη ομάδα κρατών υπό γαλλική προστασία. Ήταν υπόλογοι σε εκλογικά σώματα που ψήνονταν ακόμη στον πολεμικό πυρετό και που είχαν προκαταλήψεις και πάθη τα οποία δεν μπορούσαν να αγνοηθούν. Οι Ρώσοι Digitized by 10uk1s . Συμφώνησαν μόνο στην αποστρατιωτικοποίηση της αριστερής όχθης του Ρήνου και της δεξιάς σε βάθος σαράντα μιλίων. και του Γάλλου πρωθυπουργού Georges Clemenceau. μόνο και μόνο για να δει το έργο του να καταστρέφεται όταν το Κογκρέσο των ΗΠΑ αρνήθηκε να συμμετάσχει στην Κοινωνία με τους όρους που εκείνος ζητούσε.

αλλά και συντάξεις σε ανάπηρους στρατιώτες και στις χήρες και τα ορφανά των πεσόντων. Οι Σύμμαχοι είχαν επίσης αποκηρύξει τις «αποζημιώσεις» που οι ηττημένες δυνάμεις όφειλαν κανονικά να πληρώνουν στους νικητές τους. Εσθονία.ποσό τόσο τεράστιο που δεν μπορούσε καν να υπολογιστεί. όμως καθώς οι Σύμμαχοι. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν συνέβη· και οι Γερμανοί ακριβώς αυτό επικαλέστηκαν δεκαπέντε χρόνια αργότερα. Αντί γι' αυτές ζήτησαν «επανορθώσεις» για τις ζημίες που είχε υποστεί ο άμαχος πληθυσμός. Το Γενικό της Επιτελείο. Ακόμη χειρότερα.000 τόνων. Εκτός από την αποδοχή της απώλειας αυτών των εδαφών. Οι νικητές ισχυρίστηκαν ότι αυτό «ήταν μια καλή αρχή για τον περιορισμό των εξοπλισμών όλων των κρατών». Άλλωστε πολλοί δεν ένιωθαν καν ότι είχαν ηττηθεί.000 άνδρες και του αφαιρέθηκαν τα «επιθετικά όπλα» όπως τα άρματα μάχης. Η συνδιάσκεψη της ειρήνης ανέθεσε το όλο θέμα σε μία Επιτροπή Επανορθώσεων που θα υπέβαλε την αναφορά της το 1921. Οι Σύμμαχοι θα διατηρούσαν κάποιες δυνάμεις στο Ρήνο για να διασφαλίσουν την πληρωμή. σχεδόν χωρίς καμία εξαίρεση. εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι οι εχθροί τους είχαν επιβάλει τον πόλεμο και ότι όλες οι θυσίες των προηγούμενων πέντε χρόνων είχαν γίνει για έναν ευγενή σκοπό. Λετονία και Λιθουανία). με πληθυσμό ανάμικτο. Η Γερμανία έχασε βέβαια τις αποικίες της.δεν ήταν πλέον σε θέση να αμφισβητήσουν την ανεξαρτησία του ή εκείνη των πρώην βαλτικών επαρχιών τους (Φιλανδία. όπως και οι Αυστριακοί δεν ήταν σε θέση να κρατήσουν τα πολωνικά τους εδάφη στη Γαλικία. η οποία θεωρείτο ως ιστορικό της λίκνο. δαιμονοποιημένο από τη Συμμαχική προπαγάνδα. και επίσης εξαιτίας του ότι Digitized by 10uk1s . Τις κατοικούσαν Γερμανοί . Ο διακανονισμός ήταν ίσως ο καλύτερος που θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τη μαζική εθνοκάθαρση που έγινε τελικά σε βάρος των Γερμανών το 1945· αλλά οι Γερμανοί δεν έκρυψαν ποτέ την πρόθεσή τους να τον ανατρέψουν με την πρώτη ευκαιρία. οι δυνάμεις που τις απέκτησαν (κυρίως η Βρετανία και τα άλλα κράτη της κοινοπολιτείας της) το έκαναν ως «εντολοδόχοι» της Κοινωνίας των Εθνών. Αργότερα οι όροι άλλαξαν. όμως στο μεταξύ οι Γερμανοί είχαν προλάβει να ρίξουν σ' αυτούς το φταίξιμο για την οικονομική τους καταστροφή. Στην αρχή οι επανορθώσεις προορίζονταν μόνο για τους πληθυσμούς όσων περιοχών της Γαλλίας και του Βελγίου είχαν βρεθεί υπό γερμανική κατοχή· αλλά οι Γάλλοι και οι Βρετανοί πολύ γρήγορα τις επέκτειναν για να καλύψουν όχι μόνο δαπάνες όπως τα επιτόκια των πολεμικών δανείων και γενικά τα κόστη ανοικοδόμησης. Ο John Maynard Keynes κατήγγειλε με έξοχο τρόπο τις επιπτώσεις αυτών των κυρώσεων στο φιλιππικό του Οι Οικονομικές Συνέπειες της Ειρήνης. κάτι που μπορούσε να γίνει μόνο αν της παραχωρούνταν η κοιλάδα του κάτω Βιστούλα. ήταν άλλη υπόθεση. και το λιμάνι Ντάντσιχ (το μετέπειτα Γκντανσκ) που είχε πληθυσμό σχεδόν αμιγώς γερμανικό. Αλλά ακόμη πιο απαράδεκτη ήταν η δικαιολογία που δόθηκε για την επιβολή των επανορθώσεων: ότι η Γερμανία ήταν η υπεύθυνη και πρωταίτια του πολέμου.γενεές επί γενεών. όπως επίσης και ότι θα προκατέβαλαν είκοσι εκατομμύρια μάρκα. Στο μεταξύ οι Γερμανοί έπρεπε να δεσμευτούν εκ των προτέρων ότι θα αποδέχονταν το πόρισμα της επιτροπής. Ο στρατός της μειώθηκε σε 100. υπό την ηγεσία του Wilson. και θα είχαν το δικαίωμα να ανακαταλάβουν γερμανικά εδάφη σε περίπτωση αθέτησης. Αλλά οι πολωνικές επαρχίες της Γερμανίας. Οι Γερμανοί. Κάτι τέτοιο σήμαινε το διαχωρισμό της Γερμανίας από την Ανατολική Πρωσία. η Γερμανία όφειλε επίσης να αφοπλιστεί. να παραδώσει τις υπερπόντιες αποικίες της και να πληρώσει βαριές επανορθώσεις στους νικηφόρους εχθρούς της. όταν κατήγγειλαν αυτούς τους περιορισμούς και άρχισαν να επανεξοπλίζονται. Ισχυρίζονταν ότι είχαν στερηθεί τη δίκαιη νίκη τους εξαιτίας του ότι εξαπατήθηκαν από τους Συμμάχους ως προς τους όρους ανακωχής. διαλύθηκε· η πολεμική αεροπορία της καταργήθηκε· ο στόλος της περιορίστηκε σε πλοία με εκτόπισμα μικρότερο των 100. η νέα Πολωνία είχε λάβει την υπόσχεση ότι θα της παρεχόταν πρόσβαση στη θάλασσα. η Σιλεσία. επ' αόριστον . είχαν αποκηρύξει την ιδέα της «προσάρτησής» τους. η Ποσνανία και η Ανατολική Πρωσία.

Έτσι η Αυστρία παρέμεινε ανεξάρτητη για άλλα είκοσι χρόνια. μία ανησυχητική μειονότητα Γερμανών. που διεκδικούσαν την Αττάλεια επικαλούμενοι το Σύμφωνο του Λονδίνου του 1915. Υπεριορδανία). καθώς και των Ελλήνων που διεκδικούσαν τη Θράκη και περιοχές στην Ανατολία. στην αρχή υπέστησαν σκληρή μεταχείριση όπως οι Γερμανοί. Σαουδική Αραβία. το κυριότερο λιμάνι τους στην Αδριατική. στη θέση των οποίων δημιουργήθηκαν νέα κράτη υπό γαλλικό ή βρετανικό έλεγχο (Συρία. οπότε και πραγματοποιήθηκε το λεγόμενο Άνσλους *.δέχτηκαν «πισώπλατη μαχαιριά» από τους Reichsfeinde (εχθρούς του Reich). αλλά δέχτηκαν και την εισβολή των Ιταλών. Ιράκ. με καθολική λαϊκή αποδοχή (κατόρθωμα ενός πρώην Αυστριακού πολίτη. Μετά από τρία χρόνια σύγχυσης υπογράφτηκε μια συμφωνία στη Λωζάνη το 1923. ως το 1938.τ.τις κυρώσεις που επέβαλλε η συνθήκη. σοσιαλιστές και Εβραίους. του Adolf Hitler). όντως. Το γερμανόφωνο υπόλοιπο. Αυστρία-Ουγγαρία Η διάλυση της μοναρχίας των Αψβούργων (Hapsburg) άφησε μια εξίσου πικρή κληρονομιά. στη Σουδητία των δυτικών συνόρων της. που εκμεταλλεύτηκαν τις δυσκολίες της στιγμής για ν' αρπάξουν την εξουσία. οι οποίοι μαζί με τους Κροάτες εξαδέλφους τους από την Ουγγαρία ένωσαν τις τύχες τους με τους Σέρβους στο «Βασίλειο των Σέρβων. Λίβανος. Ακόμη και για εκείνους που δεν δέχονταν αυτόν τον μύθο της πισώπλατης μαχαιριάς (Dolchstoss). Και αν ο Adolf Hitler κέρδισε τόσο πλατιά υποστήριξη ήταν επειδή κατάφερε ακριβώς αυτό.την Ανατολική Θράκη. αλλά σκόνταψε στη ρητή απαγόρευση των Συμμάχων. Στο νότο έχασε τους Σλοβένους. Ο ελληνικός πληθυσμός της * (Σ. σε μία τσεχοσλοβάκικη δημοκρατία η οποία περιλάμβανε. και διακήρυξε ότι κυβερνούσε απλώς ως αντιβασιλέας επ' ονόματί τους. Στην πορεία οι Ούγγροι γνώρισαν έναν μικρό όσο και απεχθή εμφύλιο πόλεμο· ο δεξιός δικτάτορας που αναδείχτηκε μέσα από τις συγκρούσεις. ο ναύαρχος Χόρτι. Κροατών και Σλοβένων» (μια. προσπάθησε αρχικά να ενταχθεί στη νέα γερμανική δημοκρατία στο βορρά. Συνέχισε έτσι ώσπου ανατράπηκε και ο ίδιος στο τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου.:) Η ειρηνική προσάρτηση της Αυστρίας από τη Γερμανία. το οποίο έδιωξε τους Έλληνες από την Ανατολία και απείλησε να κάνει το ίδιο με τις βρετανικές δυνάμεις που κατείχαν τα Στενά των Δαρδανελίων. Digitized by 10uk1s . αδέξια ονομασία). οι οποίοι επίσης διεκδικούσαν την Τεργέστη και την ενδοχώρα της. που αργότερα μετονομάστηκε σε Γιουγκοσλαβία (νότια Σλαβία). Η λαϊκή δυσαρέσκεια έφερε στην εξουσία ένα νέο καθεστώς υπό τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. αλλά και την επαρχία της Τρανσυλβανίας στα ανατολικά. Παλαιστίνη. Οι Ούγγροι δεν έχασαν μόνο τους Σλοβάκους στο βορρά και τους Κροάτες στο νότο. προς όφελος της κατά πολύ διευρυμένης Ρουμανίας.καθώς και μία πρόσβαση στην Ευρώπη . που παραχωρούσε στην Τουρκία τον πλήρη έλεγχο της Ανατολίας και των Δαρδανελίων -με εγγυήσεις για την αποστρατιωτικοποίησή τους. μαζί με την Τεργέστη. που ήταν το μόνο που είχε απομείνει από την Αυστρία. Οι Αυστριακοί έχασαν επίσης τα ιταλικά τους εδάφη νοτίως των Άλπεων. Όχι μόνο έχασαν τις κτήσεις τους στην Αραβική χερσόνησο και τη Μέση Ανατολή. ιδίως τη Σμύρνη όπου ζούσε σημαντική ελληνική μειονότητα. η νομιμότητα οποιασδήποτε γερμανικής κυβέρνησης εξαρτιόταν από την ικανότητά της να τροποποιήσει -αν όχι να καταργήσει εντελώς. Όμως τα εδάφη που είχαν ταχθεί στους Ιταλούς στις ανατολικές ακτές της Αδριατικής βρίσκονταν τώρα υπό την κατοχή των «απελευθερωμένων» Γιουγκοσλάβων. αρνήθηκε να παραδεχτεί ότι η καθαίρεση των Hapsburg ήταν νόμιμη.μ. Τουρκία Όσο για τους Τούρκους. Το αυστριακό ήμισυ της μοναρχίας έχασε στο βορρά τους Τσέχους που ενώθηκαν με τους Σλοβάκους εξαδέλφους τους από την Ουγγαρία.

ανέκαθεν ασταθής και απρόβλεπτη. λόγω της αδυναμίας των συμμάχων της στην ανατολική Ευρώπη αλλά και της βαθύτατης απροθυμίας του γαλλικού λαού να υποστεί κι άλλες δοκιμασίες. οδηγούσαν τη μία κυβέρνηση μετά την άλλη να αναζητά λύσεις περισσότερο στον μετριασμό των γερμανικών απαιτήσεων παρά στην απόρριψή τους. Παρά την ήττα της. Και πράγματι. Η απόπειρα της Γαλλίας να αποκαταστήσει κάποια ισορροπία ήταν καταδικασμένη λόγω ιδεολογικής καχυποψίας προς τη Σοβιετική Ένωση. Τέλος. τον Lloyd George και τον Clemenceau να βγαίνουν από τη συνδιάσκεψη ειρήνης και έναν απ' αυτούς να λέει: «Περίεργο. Οι Βρετανοί ήταν εξίσου απρόθυμοι: τα προβλήματα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας αλλά και τα εσωτερικά τους προβλήματα. διαλύθηκε μέσα από μια πορεία πολεμικών συγκρούσεων. Τα γαλλογερμανικά σύνορα σταθεροποιήθηκαν. ακόμη και μέσα σε κυμαινόμενα σύνορα. διευθετήθηκε οριστικά.τι αφορούσε στα ανατολικά της σύνορα. αλλά οι περισσότεροι όροι άντεξαν στη δοκιμασία του χρόνου. Τα νέα κράτη που δημιούργησε επιβίωσαν. η Γερμανία εξακολουθούσε να είναι το ισχυρότερο κράτος στην Ευρώπη και αποφασισμένη να ανατρέψει τη Συνθήκη των Βερσαλλιών.Σμύρνης διώχτηκε βάναυσα. συνδυασμένα με το αποτρόπαιο φάσμα του πολέμου που στοίχειωνε τη λαϊκή φαντασία. Digitized by 10uk1s . ένας διορατικός Αμερικανός σκιτσογράφος απεικόνισε τον Wilson. *** Η Συνθήκη των Βερσαλλιών δέχτηκε πολλά πυρά από τον τύπο. Όταν ανακοινώθηκαν οι όροι της συνθήκης. Σα ν' ακούω παιδικό κλάμα». οπόταν οι Τσέχοι και οι Σλοβάκοι χώρισαν ειρηνικά και η Γιουγκοσλαβία. μέχρι την τελευταία δεκαετία του αιώνα. Το "Ανατολικό Ζήτημα". που προέκυπτε από την τουρκική παρουσία στην Ευρώπη. τουλάχιστον σ' ό. ένα αγοράκι έκλαιγε σπαρακτικά· πάνω από το κεφάλι του ήταν γραμμένες οι λέξεις: «Κλάση του 1940». Όμως το "Γερμανικό Ζήτημα" παρέμεινε άλυτο. κρυμμένο πίσω από μια κολώνα. οι Αμερικανοί θεωρούσαν την επέμβασή τους στην Ευρώπη μέγα λάθος που δεν έπρεπε να επαναληφθεί ποτέ ξανά. και οι έριδες μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για το Αιγαίο συνεχίστηκαν μέχρι το τέλος του 20ού αιώνα και πέρα απ' αυτόν.

XI. Να διαμορφωθεί μία γενική Κοινωνία των Εθνών με βάση συγκεκριμένες συμφωνίες ώστε τα κράτη να παράσχουν αμοιβαίες εγγυήσεις πολιτικής ανεξαρτησίας και εδαφικής ακεραιότητας.. η Σερβία και το Μαυροβούνιο πρέπει να εκκενωθούν τα κατεχόμενα εδάφη να αποδοθούν στους αληθινούς τους δικαιούχους· η Σερβία να αποκτήσει ελεύθερη και ασφαλή πρόσβαση στη θάλασσα.[Ο]ι εξοπλισμοί του κάθε κράτους να περιοριστούν στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο.. XIII. Ανοιχτά σύμφωνα ειρήνης με ανοιχτές διαδικασίες... Η Ρουμανία. χωρίς καμία προσπάθεια οροθέτησης της εθνικής κυριαρχίας που απολαμβάνει από κοινού με τα άλλα ελεύθερα κράτη. IV. όλων των οικονομικών δασμών και καθιέρωση ισότητας στις εμπορικές συναλλαγές όσων κρατών συναινούν στην ειρήνη. VI. VIII. Να διασφαλιστεί η εθνική κυριαρχία των τουρκικών τμημάτων της παρούσης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.. II. I.. Πρέπει να παραχωρηθεί κάθε ευκαιρία στους λαούς της Αυστρίας και Ουγγαρίας για αυτόνομη ανάπτυξη. Να ιδρυθεί ανεξάρτητο πολωνικό κράτος το οποίο θα κατέχει όσα εδάφη κατοικούνται από πολωνόφωνους πληθυσμούς και να του παραχωρηθεί ελεύθερη και ασφαλής πρόσβαση στη θάλασσα... XIV.ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι Δεκατέσσερα Σημεία του Προέδρου Wilson Ο Wilson κατέθεσε τα «Δεκατέσσερα Σημεία» του στο Κογκρέσσο στις 8 Ιανουαρίου 1918.. Απόλυτη ελευθερία ναυσιπλοΐας σε όλες τις θάλασσες.. πρέπει να εκκενωθεί και να αποκατασταθεί. και στον πόλεμο και στην ειρήνη... . VII. X.. V.[Α]μερόληπτη διευθέτηση όλων των αποικιακών διεκδικήσεων.. αλλά ταυτοχρόνως να λάβουν και οι άλλες εθνικότητες που βρίσκονται τώρα υπό τουρκική διοίκηση εγγυήσεις για την ασφάλειά τους. III. IX. είτε τούτα είναι μεγάλα είτε μικρά. Digitized by 10uk1s . Το Βέλγιο .. Τα σύνορα της Ιταλίας πρέπει να αναπροσαρμοστούν σύμφωνα με αναγνωρίσιμες γραμμές εθνικότητας. καθώς και όλες τις ευκαιρίες για αυτόνομη ανάπτυξη. Ήταν τα ακόλουθα. Εκκένωση όλων των ρωσικών εδαφών.... XII. οι υπό κατοχή επαρχίες να επιστραφούν και να επανορθωθεί η αδικία που υπέστη η Γαλλία από την Πρωσία το 1871 στο ζήτημα της Alsace και της Λορένης. εκτός χωρικών υδάτων.. .. όσο τούτο είναι δυνατό.. πάντα λαμβάνοντας υπόψη τη δημόσια ασφάλεια. Άρση.. Όλα τα γαλλικά εδάφη πρέπει να απελευθερωθούν.

37 εκ.000 164 εκ. 7.6 εκ. 46 εκ. 2.000 170. 1.700.8 εκ.3 εκ.ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II Συνολικές Απώλειες του Πολέμου Πληθυσμός Κεντρικές Δυνάμεις Αυστρία-Ουγγαρία Γερμανία Τουρκία Βουλγαρία Σύμμαχοι Γαλλία Βρετανία Βρετανική Αυτοκρατορία Ρωσία Ιταλία ΗΠΑ Κινητοποίηση σε άνδρες Νεκροί 52 εκ.800. 6.000 150.2 εκ.000 740. 93 εκ.5 εκ.000 90.8 εκ.000 1.2 εκ. 1.7 εκ.4 εκ.000 460. 67 εκ.000 1. 2. 11 εκ. 5.000 36. 8. 4.400.000 320. Digitized by 10uk1s .200. 1. 12 εκ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful