You are on page 1of 20

Bakent niversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

YIL 3 SAYI 13

03 / 2004

Editrden...
Zuhal Yenieri
zuyen@baskent.edu.tr Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

Kendimize ayrdmz yaam alannda bile yalnz kalamadmz ve gndelik hayatmzda srekli olarak tandmz ya da ilk defa karlatmz insanlarla birarada olduumuzu dnrsek, karmza kabilecek pek ok sorun ve sknt da ister istemez giriyor hayatmza. Bunlardan bir tanesi ve belki de dier birounu daha ortaya karan sorun iletiimden kaynaklanyor. Kesintisiz olarak dier insanlarla iletiim halindeyiz ve istemli ya da istemsiz olarak paylatmz duygularmz, dncelerimiz bizim iin uyanmann pek de mmkn olmad bir kabusa dnebiliyor. Doduumuz andan itibaren evrende bir noktaya tutunuyoruz ve evremizi, daha sonra da kendimizi tanmlamaya balyoruz. Bu aamadan itibaren ihtiyacmz olan en nemli ara iletiim. Bizi evreleyen nesnelere, insanlara ve kendimize anlamlar yklerken dili kullanyoruz ve dil, atfettiimiz anlamlarn paylalmas ve kendimizi ifade ederek bu dnyada bir yer sahibi olabilmemiz iin birincil ihtiyacmz. Bu koullar altnda, iletiimin hi de kmsenmeyecek sorunlara yol amas elbette artc deil. (devam 2. sayfada)

www.elyadal.org www.pivolka.com

BU SAYIDA Fibonacci Saylar - 3 Siber Dnyann Bombaclar - 5 Deprem: Sulu Kim? - 7 Yatrm Danmanl ve Finans Sektr - 12 Bilgisayar Kaygs - 15 Bu nternet Sitesinde ya da Her Zaman Ayr Yazlr - 19

PIVOLKA Yayn Kurulu Zuhal Yenieri (Ed.) Doan Kkdemir (Ed. Yrd.) Bahar Muratolu (Ed. Yrd.) Okan Cem rakolu H. Kemal lter Gler In Nejat Can Okay

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 1

letiim iin, mesaj alan ve mesaj veren olmak zere en az iki kii olmas gerekir ve insanlardan bahsettiimize gre ne gibi karmaalarn ortaya kabileceini sanrm herkes az ok tahmin eder. Eer iletiim sadece birinin mesaj vermesi ve dierinin de mesaj almasysa, hemen her trl konumay iletiim olarak kabul etmek durumundayz. Peki, iletiimin tanm bu mudur gerekten; baka bir deyile, gerekten sadece mesajn verilmesi ya da alnmas mdr nemli olan? Anlatlmak istenenin nasl ifade edildii, hangi yollarla cmleler kurulduu, ortam, beklentiler, ama gibi birok etkenin de nemli olduunu yadsyamayz sanrm. Ancak her eyden nce, iletiim iin ilk koulun bile salanabilmesi apayr bir tartma konusu. Dnya zerinde ne kadar insan varsa, her kavramn da o kadar farkl tanm vardr aslnda. Dolaysyla ne kadar acdr ki, hibir zaman bir insann bize syledii eyi, tam olarak onun kastettii ekilde anlamak imkansz. Mutlaka sylenen eyle, anlalan ey arasnda kk ya da byk farklar olacaktr. Bu durumda zaten tam olarak doru bir iletiimin salanabilmesi teorik olarak olas grnmyor. Teorik tartmalar bir tarafa brakacak olursak, iletiimin bir de szsz olanndan

bahsetmek mmkn. Gndelik hayatmzda birok olay ierisinde birok davran sergileyen insan gryoruz. Ellerinin, kollarnn hareketlerinden tutun da baklarna ve mimiklerine kadar pek ok davran gzlemliyoruz. Elbette bu davranlar kendimizce yorumluyor ve belirli etiketler oluturuyoruz. Bu etiketleme ve snflandrma abalar ierisinde de farknda olarak ya da olmadan atflar yapyoruz. Ne yazk ki bu atflarn ou dsal. Baka bir deyile yakn evremizde ya da bizimle birebir alakal olan durumlarda bile olaylarn nedenlerini baka olaylara ya da insanlara malediyoruz. Aslnda olduka koruyucu olan bu ilevin, abartldnda epey de sakncas var. Kendi baarszlklarmz bakalarna yklerken ya da dierlerinin baarlar hakknda deerlendirmeler yaparken acmasz oluyoruz. Gzelle daha az gzel olan yaktramayp ilikilerde parann birincil koul olduunu syleyiveriyoruz. alarak ve reterek akademik ilerlemeyi kendine hedef alan biri iin, yalaka yaktrmas yapveriyoruz. Daha milyonlarca rnek zerinde konumak mmkn. Biraz daha iletiim ncelikli ve farkndalk sahibi olmamz gerekirken srekli kendimize savunma duvarlar rerek yaam ertelemek hayatlarmza yaptmz en byk hakszlk belki de.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 2

Fibonacci Saylar
Volkan Baykut ve F. Efe Kvan
vbaykut@hotmail.com, efekivanc@yahoo.com Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

Ad orta an en byk matematikileri arasnda geen Fibonaccinin hayat ile ilgili pek fazla bilgi bulunmamaktadr. talyann Pisa ehrinde 1170li yllarda doduu sanlmakta, babasnn ii nedeniyle Kuzey Afrikaya ve Cezayire gitttii ve burada Arap hocalardan matematik dersleri ald bilinmektedir. Hint-Arap saylarn (1, 2, 3...) renerek, bunlar Avrupaya tantmtr. Bu bakmdan Fibonacci, matematii Araplardan alp Avrupaya tantan kii olarak anlr. (3) Fibonacci saylar ve zellikle Altn Oran, matematikilerin olduka ilgisini ekmi ve birok aratrmaya konu olmu bulgulardr. Bunun sebepleri; Fibonacci dizisindeki saylarn oran olan 0,61803... saysnn -ki buna Altn Oran denilmektedir- tarihte oyun kartlarndan piramitlerin yapmna kadar birok alanda kullanlm olmas, say teorilerinde ortaya kmas ve doada birok varlkta gzlemlenmesidir. (2) lk olarak 1202de yazd Liber Abaci The Book of Calculation kitabnn yeni versiyonunu 1228de tamamlayan Fibonaccinin, Practica Geometria The Practice of Geometry (1220) , Flos The flower (1225) ve Liber Quadratorum The Book of Square Numbers (1225) kitaplar ise matematik alannda ele alm olduu dier eserlerdir. Bu kitaplarn iinde en nl olan, Fibonacci saylaryla Altn Orann anlatld Liber Abacidir. Kitapta karlalan bir problemin zmnde Fibonacci dizisi anlatlmaktadr. Bu problem aadaki gibidir: (4), (5)

Tavan Problemi Drt yan duvarlarla evrili bir yere bir ift tavan konmutur. Her ift tavann bir ay iinde yeni bir ift tavan yavrulad, her yeni iftin de erginlemesi iin bir ay gerektii ve tavanlarn lmedii varsaylrsa, 100 ay sonunda drt duvarn arasnda ka ift tavan olur? Bu ekilde dnld takdirde tavan iftleri aylara gre u sralamay ortaya koymaktadr: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89,... Grld gibi ilk iki say hari, her say kendisinden nce gelen iki saynn toplamna eittir. Tavanlar, grlen grafik (bkz, resim 1) dorultusunda art gstermektedir. Bu saylarn arasndaki oran ise bize altn oran vermektedir. Fibonacci Dizisinin Grld ve Kullanld Yerler Fibonacci saylarna zellikle doada ok sk rastlamaktayz. Bu saylar bitki yapraklar, bitki tohumlar, iek yapraklar ve kozalaklarda ska karmza kmaktadr. Daha da ilginci bu saylara Pascal veya Binom geninde, Mimar Sinann eserlerinde, Da Vincinin resimlerinde de rastlanmaktadr. Da Vincinin yandaki (bkz: resim 2) yaptnda, Mona Lisann ba etrafna bir drtgen izildiinde, salanan drtgen altn orana uymakta olup resmin boyutlar da altn oran vermektedir. (1) Fibonacci dizisindeki bir terim, ondan nce gelen bir terime blndnde, blmn sonsuza eit olmas iin irrasyonal bir say olan altn oran saysna Resim 2: Da Vinci, Mona yaklat grlmektedir. Lisa, 1503 - 1506 (2) Bitkiler alemine genel bir bakla yaklaldnda ise, bitki saplar zerindeki yapraklarn diziliinin Fibonacci dizisine uygun olduu grlr. Bu yarg; kavak, elma, muz, armut, karaaa gibi birok bitki iin geerlidir. ekilde grld gibi (bkz: resim 3) sap zerindeki yapraklar Fibonacci saylarna uygun olarak, birbirlerini kapatmayacak ekilde sralanr. Sap zerindeki ilk yapra 1 numara olarak alrsak; 1 numara ile ayn ynde olan bir sonraki yapraa ulamak iin saat ynnde 3 defa dnmemiz gerekir. Bunun sonuncunda toplam 5 yaprak sayarz. Bu

Resim 1: Tavanlarn art grafii.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 3

Kaynaklar: (1) Altn Oran Sitesi (2002). http://www.metu.edu.tr/~e115152/project/ind ex.htm [12 Mart 2004, WEB] (2) Buzkan, G., kiisel web sitesi (2000). http://matematikcionline.8m.com/fibonacci.htm [ 12 Mart 2004, WEB] (3) elik, M. A., kiisel web sitesi (2000). http://matlab.s5.com/fibonacci.htm [12 Mart 2004, WEB] (4) Knott, R., kiisel web sitesi (1996). http://www.mcs.surrey.ac.uk/Personal/R.Knot t/Fibonacci/ [12 Mart 2004, WEB] (5) School of Mathematical and Computational Sciences University of St Andrews (1998). http://www-gap.dcs.stand.ac.uk/~history/Mathematicians/Fibonacci. html [12 Mart 2004, WEB] (6) http://tebesir.webhostme.com/fibonacci.htm [12 Mart 2004, WEB]
Resim 3: Yaprak Dizilii..

dn saat ynnn tersinde yaparsak, 2 tur atmamz gerekecek ve bu da bize 2, 3, 5 ardk Fibonacci dizisini verecektir. Ttn bitkisi yapraklarnn diziliindeki Fibonacci dizisi ise, bitkinin gneten ve havadaki karbondioksitten optimum dzeyde faydalanmasn salayarak, yksek dzeyde fotosentez yapmasna olanak verir. Bu zellik erelti otunda da gzlemlenmektedir. Ayieinin stndeki spiral eklinde dizilmi tohumlar saat ynnde ve tersi ynde saydmzda ardk iki Fibonacci saysna ularz. Papatya ieinde de ayn Fibonacci dizisi gzlenmektedir. Benzer bir durum am kozala zerindeki tanelerde de mevcuttur. Bu taneler kozalan alt ksmndaki sabit bir noktadan balayarak, tepe noktasndaki baka bir sabit noktaya doru eriler izerek geliirler ve bu geliim sonunda taneleri soldan saa ve sadan sola doru sayarsak baka bir Fibonacci dizisi elde ederiz. (6) Fibonacci dizisinin grld objeler yalnzca doann dngs iinde deil, insan yaplarnda da mevcuttur. Kubbe ve kule tasarmlar ieren ve genellikle eski alara ait mimari eserlerde de Fibonacci dizisi gzlemlenir. Mimar Sinann yapm olduu Selimiye ve Sleymaniye camilerinin, kubbe ve minarelerinde altn oran gzlenmektedir. Matematikte ise bata geometri alannda kullanlan Pascal genini gz nnde bulundurursak, geni oluturduktan sonra, katsaylarn sral apraz toplamlar Fibonacci dizisini vermektedir. (1)

Escher, Still Life and Street, 1937

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 4

Siber Dnyann Bombaclar


r lba
cigir@baskent.edu.tr Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

Siber Dnyann Bilgisayar virsleriyle tanmas, 10 Kasm 1983 gn ABDli doktora rencisi Fred COHEN tarafndan sunulan konferans bildirisiyle gereklemitir. Ancak Bilgisayar virslerinin tarihi incelendiinde, 1970li yllarn ilk yarsnda ok kullancl a sistemlerinde virs zellii tayan yazlmlarn varl dikkati ekmektedir. Bu tr programlardan The Creeper bilinen en eski virs olma zelliine; The Creeper programn etkisiz hale getiren The Reeper adl bir dier yazlm da bilinen en eski antivirs program olma zelliine sahiptir.1 1980li yllarda bilgisayar virs kavram iin eitli mitler sz konusuydu. Bilgisayar virslerinin bir eit organizma olduu ya da ok farkl bir teknolojiyle yazld gibi gerek d hikayeler gndemdeydi. Bilgisayar virsleri iin operasyonel bir tanm yapmak gerektiinde baz unsurlar n plana kmaktadr. Virsler birer bilgisayar programdr. Gncel bilgisayar dilleriyle yazlrlar. Ancak bir programn virs olarak adlandrlabilmesi iin alt bilgisayar sisteminde kendini gizlemesi, sistemde kopyalama, silme, ekleme ilemleri yoluyla birtakm zararlar vermesi ve farkl bilgisayar sistemlerine kendisini kopyalayabilmesi gerekmektedir. Ayrca Polimorfik ad verilen zel tip virsler kendilerini sistemde boyut deitirerek ya da yeni virsler treterek gizleme zelliine sahiptirler. Bilgisayar teknolojisinin gelimesiyle virs yaplarnda da belirgin gelimeler gereklemitir. lk zamanlarda sadece dosyalara bulaan ve disket yoluyla farkl sistemlere bulaan virsler, gnmzde internet olanaklarn en iyi ekilde kullanarak birka gn iinde btn dnyay etkileyebilecek gce sahip olmulardr. Sz konusu yeni nesil virslere worm ad verilmektedir. Internet ncesi eski nesil bilgisayar virsleri ise, bilgisayar magazin dergilerinin verdii disketler ve korsan programlar araclyla yaylmaktayd. lk IBM uyumlu PC virs Pakistanl Farook Alvi adl programc yazmtr. Virsn kaynak kodlarnda "Welcome to the Dungeon (c) 1986 Basit * Amjad (pvt) Ltd. BRAIN COMPUTER SERVICES 730 NIZAB BLOCK ALLAMA IQBAL TOWN LAHORE-PAKISTAN PHONE :430791,443248,280530. Beware of this VIRUS.... Contact us for vaccination............. !!"
http://www.viruslist.com/eng/viruslistbooks.html?id=16 (Computer Viruses by Eugene Kaspersky)
1

ifadesi yer almaktadr. Gnmzde ise biliim yasalar nedeniyle virs yazarlar kiisel bilgilerini deifre etmemekte sadece bireysel veya toplumsal mesajlar iletmektedirler. Trk virsleri arasnda toplumsal mesaj veren en iyi rnek GencVir.1000 virsdr. Virsn bulat bilgisayarda, Ey Turk gencligi! Birinci vazifen Turk istiklalini, Cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve mudafaa etmektir. Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegane temeli budur. Muhtac oldugun kudret, damarlarindaki asil kanda,mevcuttur M.Kemal ATATURK ifadesi grntlenmektedir. zellikle 2004 ylnda virs yazan kii ve gruplar arasnda ifreli mesajlar araclyla bir eit rekabetin olutuu virs say ve trevlerinin hzl artna da bu rekabetin neden olduu dnlmektedir.2 Bilgisayar dnyasnda yksek risk seviyesinde deerlendirilen en tehlikeli virs 1998 ylnda yazlan W95.CIH (Chernobyl) virsdr. ernobil nkleer felaketinin yldnm olan 26 Nisanda aktif hale gelen virs dnya genelinde 4 milyar dolar zarara yok amtr.3 Ofis program dosyalarnda hasara yol aan ve Makro Virs olarak adlandrlan trn ilk rnei, 1995 ylnda yazlan WM.CONCEPT virsdr. Sz konusu virs ak kaynak kodluydu ve dier makro virslerinin oluturulmasn salad. lk worm (internet kanalyla yaylan zararl kod), Robert Morris tarafndan 1988 ylnda yazlan 99 satrlk bir programdr ve ksa sre iinde 60 binden fazla bilgisayara yaylmtr. Bilgisayarlarda gvenlik a yaratarak ifre ve dosyalarn elde edilmesini salayan Trojan tr programlarn ilk yaygn rnei, Mart 1998 ylnda Carl Fredrik Neikter tarafndan yazlan NetBus isimli programdr. Gnmzde tanmlanm bilgisayar virslerinin says 80 binin zerindedir. Antivirs programlarnn virs kodunu tespit edip veritabanlarna almas ileminde, kimi zaman 2 - 3 aya varan gecikmeler nedeniyle hibir antivirs program tam anlamyla koruma salayamamaktadr. Virsler teknolojide hem olumlu hem de olumsuz etkilere yol amaktadr. Birer siberterr saldrs olarak bilgisayar ve Internet kullanmnda tedirginliklere, zellikle e-ticaret uygulamalarnda azalmalara yol at gibi yeni jenerasyon virsler
http://www.ntvmsnbc.com/news/259968.asp?0m=-16S http://arsiv.hurriyetim.com.tr/hur/turk/99/04/28/ekonomi /03eko.htm
2 3

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 5

internet ve e-posta trafiini ciddi lde yavalatmaktadr. Virslerden korunmak iin kullanlan antivirs yazlmlar bilgisayar teknolojisinde ok byk neme sahip olan ilemci hzn drmektedir. Dier yandan gvenlik sistemlerine gereken nemin verilmesinin altn izmekte ve algoritma mantna eitli katklarda bulunmaktadr. Siberterr asndan ele alndnda, bilgisayar virsleri, amac olan ancak hedefi olmayan saldrlardr. Bir kasabann ime suyu deposuna zehirli madde ekleyip ertesi gn kasabann gnlk yaantsndaki deiimi ve kaosu izleyen bir kiiyle virs yazarlar arasnda davransal ve psikolojik adan benzerlikler olduunu sylemek mmkndr. Virsler getiimiz yl ekonomiyi 55 milyar dolar civarnda zarara uratmtr. 2004 ylnda bu zararn iki katna kmas beklenmektedir. 2002 ylnda sz konusu zarar 30 milyar, 2001de ise 13 milyar dolar olarak gereklemitir. (ekil 1)
60 ZARAR (MLYAR $) 50 40 30 20 10 0 2001 2002 YILLAR 2003

ekil : Virslerin dnya ekonomisine verdii yllk toplam zarar.

Antivirs firmalar ise, yllk ortalama 1.5 - 2 milyar dolar gelir elde etmektedir. Son ylda antivirs firmalarnn elde ettikleri gelirle virslerin ekonomiye at zararlar arasnda ayn ynde artan bir trend dikkati ekmektedir. (ekil 2)
2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 1999 2000 2001 2002 2003 2004 YILLAR

olumaktadr.4 Ortak zellikleri; bilgisayar banda ok uzun sre kalmalar, antisosyal kiilik zellikleri tamalar. Ayrca sanldnn aksine ok zeki bireyler deiller. Antivirs irketi Symantec'te uzman olan ve virs yazarlar zerine aratrmalar yapan Sarah Gordona gre; yaygn kanaatin aksine virs yazarlar yalnzl seven, "underground" yaayan ve ok zeki olmayan insanlardr.5 Bilgisayar virslerinin gnmzde her sene artan lde ciddi bir sorun olmasnn temelinde, Internetin kontrolsz geliimi ve Internetin ilk dnemlerinde gelecee ilikin ngr yaplamamas gerei yer almaktadr. Konuyla ilgili olarak nternetin fikir babalar arasnda yer alan Dr. Leonard Kleinrock, Internet virsleri, pornografi siteleri, ocuk pornografisi, Internet sitelerindeki hatalar, gncellenmeyen adresler, tarayc yazlmlardaki aklar gibi internette ska karlalan sorunlar ngrebilseydik bunlara kar hazrlkl olabilirdik. Hibirimiz Internetin bu kadar byyeceini tahmin edemedik. eklinde bir aklama yapmtr.6 Bu veriler nda 2005 ylnn virsler asndan ok daha hareketli ve sorunlu geecei tahmin edilmektedir. Global zmler retilmedii srece, virs tehlikesinin her sene artan oranlarda ortaya kmas ve Interneti kullanlamaz hale getirmesi olasl sz konusudur. Yeni jenerasyon virsler, bulat bilgisayarn adres defterindeki kaytlar arasndan rastlantsal olarak adresler seip virsl e-postay transfer etmektedir. Bu nedenle sisteminde virs bulunmayan bir kullancdan bir bakasna virs transferi gereklemi gibi alglanabilmektedir. Bu durum virslerin hzl yaylmasn salad gibi spam e-posta trafiini belirgin lde younlatrmaktadr. Kullanc olarak alnabilecek nlemler; bilgisayar sistemine bir antivirs yazlm ykleyip dzenli olarak gncellemek, zel verileri Internet ortamndan koruyup yedekleme nitelerinde saklamak ve zellikle e-postalar konusunda daha dikkatli ve temkinli olmak eklinde sralanabilir.

GELR (MLYON $)

ekil 2: Antivirs sektrnde lider bir firmann yllk gelirleri.


4 http://www.bbc.co.uk/science/hottopics/computerviruses /crime.shtml 5 http://www.hurriyetim.com.tr/haber/0,,sid~12@tarih~2002-0214-m@nvid~95194,00.asp 6 http://www.ntvmsnbc.com/news/278013.asp

Virs yazarlar BBCnin aratrmasna gre 14 - 26 ya arasndaki gen erkeklerden

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 6

Deprem: Sulu Kim?


Gler In
guler_isin@elyadal.org Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

Yer kabuunun belli bir derinliinde, bir d merkezden balayarak oluan ani devinim ya da sarsntlara deprem denir. (1) Bu sarsntlar bazen ok hafif, bazen de ok iddetli olabilirler. ok hafif depremler ancak zel aygtlarla farkedilebilirken; iddetli depremler byk yaplarn, kentlerin yerle bir olmasna yol aabilir, gerekletii blgenin yerleim durumuna gre binlerce insann lmne neden olabilir. Depremler balca alanda incelenebilir: knt depremleri: Yeraltnda baz boluklarn birdenbire kmesiyle meydana gelirler. Bunlar yer altndaki boluklarn (maaralarn), kmr ocaklarndaki galerilerin, tuz ve jipsli arazilerde erime sonucu oluan boluklarn, tavan bloklarnn kmesi ile oluurlar. Hissedilme alanlar yerel olup enerjileri azdr, fazla zarar oluturmazlar. (4) Volkanik Depremler: Yanarda pskrmelerinden nce ya da pskrme srasnda oluurlar. (2) Yerin derinliklerindeki mamann yeryzne k srasnda, fiziksel ve kimyasal olaylar sonucunda oluan gazlarn yol at patlamalarn bu tr depremleri meydana getirdii bilinmektedir. Bu depremler de tektonik depremler gibi yereldirler ve nemli zararlara neden olmazlar. Japonya ve talya'da oluan depremlerin bir ksm bu gruba girmektedir. Trkiyede aktif yanarda olmad iin bu tr depremler yaanmamaktadr. (4) Tektonik Depremler: lk sarsntdan sonra, gittike hafifleyerek tekrarlanan, gnlerce hatta aylarca sren bir deprem dizisi olutururlar. Yeryznde meydana gelen depremlerin % 90' bu gruba girer. Trkiye'de grlen depremler de byk ounlukla tektonik depremlerdir. (2) Byk depremler srasnda oluan sert yzey hareketlerinin, yanl tasarlanm ya da kt ina edilmi yaplar zerinde hasara yol amas ve insanlarn yaplar altnda kalarak ya da denetim d yangnlarda yanarak lmesi sk grlen bir durumdur. Kimi zaman depremlere elik eden toprak kaymalarnn, amur akmalarnn ya da denizalt depremlerinin neden olduu tsunamilerin de (sismik su dalgalar) son derece ykc sonular douraca hesap edilmeli ve yerleim dzeni buna gre tasarlanmaldr. (3) Tsunamilerin sebebi; oda deniz dibinde olan Derin Deniz Depremleridir; dalgalar kylar aar ve kylarda byk hasarlar brakr. Deniz depremlerinin ok grld Japonya'da 1896 ylnda 30.000 kisi tsunami nedeniyle lmtr. (4) iddetli toprak devinimleri, yaplarn yklmas, baraj kmesi sonucu taknlar, yangn, can kayb gibi etkenler; bazen iyi belirlenen etkenlere

ve koullara gre deiiklik yaratr. Alnabilecek nlemler bu sebeplerle oluabilecek zararlar azaltabilir. Toprak altnn yaps ve dayanm, yaplarn tr, ortalama nfus younluu, depremin ortaya kt yerel saat ve halkn alkanlklar nihai hasarn boyutlar iin son derece belirleyici etkenlerdir. Btn bu nedenlerle iddetleri birbirine yakn depremler ok farkl kayplara yol aabilir. (3) Bir blgenin binalarnn depreme kar korunma kurallarnn saptanmas iin, deprem riski haritalarndan yararlanlr. Deprem riski, depremin bir blgeden ziyade bir baka blgede olma ya da belli bir zaman aralnda belli bir blgede ortaya kma olaslnn tahminidir. (1) Tm dnyada depreme dayankl yap tipleri zerinde almalar yrtlmekte, bu amala deprem kataloglar oluturulmaktadr. Bizim lkemizin de dnyada depremselliin ve deprem riskinin en yksek olduu lkelerden biri olmas; deprem konusuyla yakndan ilgilenilmesine sebep olmu, bu konuyla ilgili bilimsel aratrmalara arlk verilmesini salamtr. Bu nedenle, 1979 ylnda depremle ilgili sorunlar incelemek ve bu sorunlara zm getirmek amacyla Bayndrlk ve skan Bakanlna bal olarak Deprem Aratrma Enstits ad altnda bir kurum Ankarada faaliyete balamtr. Bu enstitnn grevleri; deprem tehlikesi ve iddetinin derecesine gre blgelerin jeolojik zemin mekanii aratrmalarn yapmak, yerlemeye uygun alanlar saptamak ve depreme dayankl yap tiplerini belirlemektir. Yaplan almalar enstitnn Deprem Aratrma Blteninde yaymlanmaktadr. Enstit, ayrca Trkiyenin deprem blgesi haritasn hazrlama ilemini de stlenmitir. (1) Bu balamda tm dnyada ve lkemizde kullanlmak zere depremin tanmn ve sonularn dzenli bir ekilde aklamak adna Deprem iddet Cetvelleri oluturulmutur. Bu aamada depremin iddetinin ne anlama geldiini tanmlamak gerekmektedir. Depremin iddeti; herhangi bir derinlikte gerekleen depremin, yeryznde hissedildii bir noktadaki etkisinin ls olarak tanmlanmaktadr. Baka bir deyile; depremin iddeti, onun yaplar, doa ve insanlar zerindeki etkilerinin bir lsdr. (4) Bu balamda; iddet cetvellerinin aklamasna gemeden nce, burada kullanlacak terimler aklanmaldr. zel bir ekilde depreme dayankl olarak projelendirilmemi yaplar tipte incelenebilmektedir: A Tipi : Krsal konutlar, kerpi yaplar, kire ya da amur harl moloz ta yaplar.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 7

B Tipi : Tula yaplar, yarm kagir yaplar, kesme ta yaplar, beton biriket ve hafif prefabrike yaplar. C Tipi : Betonarme yaplar, salam yaplm ahap yaplar. iddet derecelerinin aklanmasnda kullanlan; az, ok ve pek ok terimleri ortalama bir deer olarak srasyla, % 5, % 50 ve % 75 oranlarn belirlemektedir. Yaplardaki hasar ise be gruba ayrlmtr : Hafif Hasar: nce sva atlaklarnn meydana gelmesi ve kk sva paralarnn dklmesiyle tanmlanr. Orta Hasar: Duvarlarda kk atlaklarn meydana gelmesi, olduka byk sva paralarnn dklmesi, kiremitlerin kaymas, bacalarda atlaklarn olumas ve baz baca paralarnn aaya dmesiyle tanmlanr. Ar Hasar: Duvarlarda byk atlaklarn meydana gelmesi ve bacalarn yklmasyla tanmlanr. Yknt: Duvarlarn yarlmas, binalarn baz ksmlarnn yklmas ve derzlerle ayrlm ksmlarnn balantsn kaybetmesiyle tanmlanr. Fazla Yknt: Yaplarn btn olarak yklmasyla tanmlanr. iddet izelgelerinin aklanmasnda her iddet derecesi blme ayrlmtr: (a) lk blmde depremin kii ve evre zerindeki etkileri incelenmektedir. (b) kinci blmde depremin her tipteki yaplar zerindeki etkileri incelenmektedir. (c) nc blmde depremin arazi zerindeki etkileri belirlenmitir. iddet Cetveli : I- Duyulmayan (a) Titreimler insanlar tarafndan hissedilmez, yalnzca sismograflarca kaydedilirler. II- ok Hafif (a) Sarsntlar yaplarn en st katlarnda, hareket halinde olmayan ok az kii tarafndan hissedilir. III- Hafif (a) Deprem ev ierisinde az kii, darda ise sadece uygun artlar altndaki kiiler tarafndan hissedilir. Sarsnt, yoldan geen hafif bir kamyonetin meydana getirdii sallant gibidir. Dikkatli kiiler, st katlarda aslm eyalarda meydana gelen hafif sallanty izleyebilirler. IV- Orta iddetli (a) Deprem ev ierisinde ok, darda ise az kii tarafndan hissedilir. Sarsnt, yoldan geen ar ykl bir kamyonun oluturduu sallant gibidir.

Kap, pencere, mutfak eyalar vb. titrer; asl eyalar biraz sallanr. Az ak kaplarda olan svlar biraz dklr. Ara ierisindeki kiiler sallanty hissetmezler. V- iddetli (a) Deprem; yap ierisinde herkes, darda ise ok kii tarafndan hissedilir. Uyumakta olan birok kii uyanr, az sayda kii bulunduu binay terk etme eilimi gsterir. Hayvanlar huysuzlanmaya balar. Yaplar batan aaya titrer, duvarlara aslm resimler ve eyalar nemli derecede sarslr. Sarkal saatler durur. Kimi sabit olmayan eyalar yerlerini deitirebilir ya da devrilebilir. Ak kap ve pencereler iddetle alp kapanabilir. yi kilitlenmemi kapal kaplar alabilir. yice dolu, az ak kaplardaki svlar dklr. Sarsnt, yap ierisine ar bir eyann dmesi gibi hissedilir. (b) A tipi yaplarda hafif hasar olabilir. (c) Bazen kaynak sularnn debisi deiebilir. VI- ok iddetli (a) Deprem ev ierisinde ve darda hemen hemen herkes tarafndan hissedilir. Ev ierisindeki birok kii korkar ve dar kaar, baz kiiler dengelerini kaybeder. Evcil hayvanlar allarndan dar kaar. Baz hallerde tabak, bardak gibi cam eyalar krlabilir, kitaplar raflardan aaya der. Ar mobilyalar yerlerini deitirir. (b) A tipi ve B tipi kimi yaplarda hafif hasar ve A tipi az sayda yapda orta hasar grlr. (c) Baz durumlarda nemli zeminlerde 1 cm. geniliinde atlaklar oluabilir. Dalarda rastgele yer kaymalar, pnar sularnda ve yeralt su dzeylerinde deiiklikler grlebilir. VII- Hasar Yapc (a) Blge sakinlerinin byk bir ksm evlerinden dar kaar, pek ok kii oturduklar yerden kalkmakta glk eker. Sarsnt, ara kullanan kiiler tarafndan belirgin bir ekilde hissedilir. (b) C tipi ok binada hafif hasar, B tipi ok binada orta hasar, A tipi ok binada ar hasar, A tipi az binada yknt grlr. (c) Sular alkalanr ve bulanr. Kaynak suyu debisi ve yeralt su dzeyi deiebilir. Baz durumlarda kaynak sular kesilir ya da kuru kaynaklar yeniden akmaya balar. Bir ksm kum akl birikintilerinde kaymalar olur. Yollarda heyelan ve atlama olabilir. Yeralt borular ek yerlerinden hasara urayabilir. Ta duvarlarda atlak ve yarklar oluur. VIII- Ykc (a) Korku ve panik meydana gelir. Ara kullanan kiiler rahatsz olur. Aa dallar krlp der. En ar mobilyalar bile hareket eder ya da yer deitirerek devrilir. Asl lambalar zarar grr. (b) C tipi ok yapda orta hasar, C tipi az yapda ar hasar, B tipi ok yapda ar hasar, A tipi ok yapda yknt grlr. Borularn ek yerleri krlr. Heykeller ve benzer yaplar hareket eder ya da burkulur. Mezar talar devrilir. Ta duvarlar yklr.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 8

(c) Yol kenarlarnda ve vadi ilerinde kk yer kaymalar olabilir. Zeminde farkl geniliklerde santimetre lsnde atlaklar oluabilir. Gl sular bulanr, yeni kaynaklar meydana kabilir. Kuru kaynak sularnn akntlar ve yeralt su dzeyleri deiir. IX- ok Ykc (a) Halk arasnda genel panik yaanr. Mobilyalarda nemli hasar olur. Hayvanlar kar. (b) C tipi ok yapda ar hasar, C tipi az yapda yknt, B tipi ok yapda yknt, B tipi az yapda fazla yknt ve A tipi ok yapda fazla yknt grlr. Heykel ve stunlar der. Bentlerde nemli hasarlar olur. Toprak altndaki borular krlr. Demiryolu raylar erilip bklr, yollar bozulur. (c) Dzlk yerlerde su, kum ve amur tamalar meydana gelir. Zeminde 10 cm geniliine dek atlaklar oluabilir. Eimli yerlerde ve nehir teraslarnda bu atlaklar 10 cmden daha byk olabilir. Bunlarn dnda, birok yerde ok sayda hafif atlaklara rastlanabilir. Kaya dmeleri, yer ve da kaymalar, sularda byk dalgalanmalar meydana gelebilir. Kuru kaynaklar yeniden sulanabilirken, sulu olanlar da kuruyabilir. X- Ar Ykc (a) C tipi ok yapda yknt, C tipi az yapda fazla yknt, B tipi ok yapda fazla yknt, A tipi pek ok yapda fazla yknt grlr. Baraj, bent ve kprlerde nemli hasarlar oluur. Tren yolu raylar erilir. Yeraltndaki borular krlr ya da erilir. Asfalt yollarda kasisler oluur. (b) Zeminde birka desimetre lsnde atlaklar oluabilir. Bazen 1 metre geniliinde atlaklar da olabilir. Nehir teraslarnda ve dik eimli yerlerde byk heyelanlar olur. Byk kaya dmeleri meydana gelir. Yeralt su seviyesi deiir. Kanal, gl ve nehir sular karalar zerine taar. Yeni gller oluabilir. XI- ok Ar Ykc (a) yi yaplm yaplarda, kprlerde, su bentleri, barajlar ve tren yolu raylarnda tehlikeli hasarlar olur. Yol ve caddeler kullanlmaz hale gelir. Yeraltndaki borular krlr. (b) Yer, yatay ve dikey dorultudaki hareketler sonucunda geni yark ve atlaklar tarafndan nemli biimde bozulur. ok sayda yer kaymas ve kaya dmesi meydana gelir. Kum ve amur fkrmalar grlr. XII- Yok Edici (Manzara Deiir) (a) Pratik olarak topran altndaki ve stndeki tm yaplar batan baa ykntya urar. (b) Yer yzeyi tamamen deiir. Geni lde atlak ve yarklar oluur. Yeni gller ve alayanlar oluur. (4) Deprem iddet Cetvelinin ortaya koymu olduu bu bilgiler son derece aklayc bilgilerdir. Ancak, sahip olunan bu geni bilgiler, gnmz dnyasnda oluan olas sonular engelleyememektedir. Yaplan btn almalara ve

aratrmalara ramen lkemizde ve tm dnyada defalarca deprem felaketinin en ac yzyle kar karya kalnm, binlerce insann lm engellenememitir. 30 Mays 1998de yaanan Afganistan depreminde 3 bin kadar insan lm, 50 ky yerle bir olmutur. 4 ubat 1998de randa 2 bin kii; 28 Mays 1995de Rusyada 1989 kii; 17 Ocak 1995de Japonyada 6 bin 500 kii; 30 Eyll 1993de Hindistanda 22 bin kii; 21 Haziran 1990da yine randa 35 bin kii ve 19 Eyll 1985de ise Meksikada 8,1 iddetindeki bir deprem sonucunda 6 - 12 bin kii lmtr. (5) Deprem ve depremin sonular, kontrol edilemezlii nedeniyle gnmz dnyasnn en nemli sorunlarndan biri haline gelmitir. Kimi aslsz ve bilim d iddialarn aksine; ne zaman gerekleecei, iddetinin ne olaca nceden kestirilemez. te depremin yaratt bu belirsizlik kimi zaman insanlarn farkl yollardan yardm bulmaya almasna; hurafelere, gerek d iddialara, arlatanlara inanmasna yol amakta, bilimsel zm yollarn gz ard etmesine sebep olmaktadr. Trk insan depremi ok iyi bilir. Binlerce insann depremlerde kaybetmitir. Trkiyede kaydedilen en byk deprem, 26 Aralk 1939 tarihinde Erzincanda olmutur. Bu depremde yaklak 33 bin kii lmtr. (6) Erzincan, Dinar, Varto, Adana depremleri ilk akla gelen ykmlardr. 17 Austos 1999da tm Marmara Blgesini sarsan byk depremin ardndan; dk iddetli ya da yksek iddetli depremler Trk insan iin artc deildir artk. 17 Austos 1999 tarihinden, 17 Austos 2003 tarihine kadar geen sre zarfnda Trkiyede bykl 2.5i geen tam 11,351 deprem yaanmtr. (12) Ancak btn bunlara ramen depremle nasl mcadele edeceini bir trl kestiremez insanmz. Kaderde varsa olur. mant, depremden korunmak adna yaplabilecek bir ey olmad dncesini insanlarmzn aklna kazmtr adeta. Teknoloji ve teknolojinin getirdii yenilikler gz nne alnmamakta ve bunun kanlmaz bir sonucu olarak lmler engellenememektedir. Oysa kayplar engellemek adna yaplabilecek milyonlarca ey vardr. Yaanan kayplarn en byk nedenlerinden biri; sanayi tesislerimizin, kent, kasaba ve kylerimizin, byk ksmnn yksek depremsellik gsteren alanlarda, zelikle tektonik kkenli alvyal ovalarda kurulmu olmasdr. (1) Ayrca geleneksel yap tipleri de depreme dayankszdr, ama insanlar depremi zaten doann bir cezas olarak grdkleri iin dayankl binalar yapmak endiesinde deildirler. te bu aamada insanlar bilinlendirmenin ne kadar nemli olduu anlalmaktadr. Artk baz eylerin farkna varlmas kanlmaz bir zorunluluk halini almtr. Teknolojik ve bilimsel gelimelere srt evirerek, hurafelerle, batl inanlarla uraarak sorunlara zm bulanamayaca bariz bir gerektir. Evlerimizi

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 9

depreme dayankl hale getirmek, yerleim merkezlerini fay hatt ve bataklklar zerine kurmamak, enerji kaynaklar ebekelerini, hastaneleri depreme dayankl hale getirmek, halka bu konuda zel eitim vermek; ksacas deprem ncesi ve sonrasyla ilgili aklc kararlar almak insanmzn her depremde maddi ve daha da nemlisi manevi ynden yklmasn byk lde engelleyecek nlemlerdir. 17 Austos 1999 tarihinde Marmara Blgesinde meydana gelen Richter leiyle 7.4 iddetindeki depremin bilanosu hepimiz iin ok ar oldu: Yaplan resmi aklamaya gre 17 bin 840 kii ld; 43 bin 953 kii yaraland; 505 kii sakat kald; 285 bin 211 konut, 42 bin 902 iyeri hasar grd. (7) Gerek can kayb says halen bilinmiyor. Depremin en ok vurduu yerleim alanlarmzdan biri olan Glck'te 5 bin 383 kii yaamn yitirdi. Bu, Glck'te yaayan her 25 kiiden 1'inin depremde ldn gsteriyor. Deniz Kuvvetleri Komutanl'ndan 421 kii hayatn kaybetti. 5 bin 252 kii ise enkazdan yaral kt. 13 bin 191 konut ve 2 bin 132 iyeri tamamen ykld. 10 bin 850 konut ve 1274 iyeri orta hasarl, 8 bin 409 konut ve 1095 iyeri az hasarl olarak tespit edildi. zmit Kent Kurultay tarafndan yaptrlan aratrmann sonularna gre; nfusun yzde 64'nn Glck terk ederek baka illere g ettii anlalyor. Glck'n 80 bin olan nfusunun 30 binlere dt tahmin ediliyor. (8) te bu korkun tablo insanlara depremin ne kadar ac olduunu bir kez daha hatrlatmakla kalmad, onlar bu lmlerin engellenebilecei konusunda da bilinlendirdi. Son gnlerde bu karanlk tabloda insanlarmz iin bir k belirdi. Artk sadece hurafelere ve baz yerlemi basma kalp dncelere kr krne balanmyorlar. lmleri engelleyebilmek iin zerlerine deni yapmaya alyorlar. Medyada her gn deprem ncesinde alnacak nlemler ve sonrasnda uygulanacak prosedrler srekli anlatlyor. Bu bilinlenmenin bir sonucu olarak; halk, depremin insanlarda at derin yaralar, lkede yaratt byk ykm, eskiden yapt gibi grmezden gelemiyor, tm depremzedelere elinden geldiince yardm etti ve etmeye de devam ediyor, onlarn yaralarn mmkn olduunca sarmaya alyor. nk bu yaananlarn bir film karesi ya da bir kabus olmadn herkes bu byk depremle ilk defa bu kadar net bir biimde farketti. Bu yaananlar btn insanlarn bana gelebilirdi. Bir gn bir beton yn altnda kurtarlmay bekleyenler kendileri ya da en yaknlarndan biri olabilirdi. O yzden Trk halk 17 Austosta yaanan bu byk acy hep birlikte dindirmeye alt ve hala da bunun iin aba harcyor. 17 Austos depremi sadece Marmara Blgesini deil, tm Trkiyeyi sarst ve derinden etkiledi. Bu deprem insanlara ok nemli bir gerei daha gsterdi. nsanlar deprem deil; salksz binalar, inaatlardan aldklar malzemelerle servet

yapan mteahhitler ldrr. Yine Marmara Depreminde bu olayn en ac rneklerinden birini yaadk. Blgenin gvenilir olduu dnlen i adamlarndan birinin yapm olduu neredeyse tm binalarn gerek yanl malzeme kullanmndan, gerekse yanl yap planndan dolay yklarak yzlerce insann lmne sebep olduunu derin bir zntyle seyrettik. Bolu ilinde; yaralanan ya da hayatn kaybeden insanlarn, hasar gren binalarn byk bir ksmnn sorumluluu ad geen ahsa aitti. 20 Austos 2002 ylnda sz konusu kiiyle ilgili yaynlanan bir haberde i adam, yklmasndan sorumlu tutulduu 400 konutun aklamasn yle yapyor: -narckta 3 bin 100 konut yaptrp sattm. Bunlardan 400 tanesi ykld. 2 bin 100 tanesi ise ayakta. Bendeki yknt oran yzde 14tr. Yklan konutlarn da zemin etd raporunu aldm. Zemini rk kt. -Bu raporu, evleri yaparken alsaydnz da bu aclar yaanmasa daha iyi deil miydi? sorusunu, -Bir kere bunun aresi yok ki. eklinde cevaplam. adam, 17 Austos depreminde Yalova ve narckta yaptrd konutlarda hayatn kaybeden 168 kiinin lmnden sorumlu tutuldu; hakknda Yalovada alan dava gvenlik sebebiyle Konya 6. Asliye Ceza Mahkemesine nakledildi. Konyada orta ile birlikte tutuklu yarglanan i adam 8,5 ay hapiste kald. 20 Mart 2000de tutuksuz yarglanmak zere tahliye edildi. naatlarda deniz kumu kullanmakla, kalitesiz malzeme kullanp ucuz konut satmakla eletirildi. (9) Peki u anda bu kii ne yapyor? Yeniden mteahhitlie balad! u anda profesyonel anlamda mteahhitlik yapmyorum. Bilgi, beceri ve tecrbelerimi mteahhit arkadalarmla paylayorum. Depremden ders aldm. u anda yaptrdmz villalarn tamam depreme son derece dayankl. adamnn 168 kiinin lmnden sorumlu tutulduu davas halen devam ediyor. Ancak, artk buna dur demenin vakti geldi de geiyor. nsanlara deprem bilincini kazandrmal ve hayatlarn nasl garanti altna alabileceklerini anlatmalyz. Deprem bir doa olaydr ve engellenemez. Ancak dourabilecei kt sonular, alnabilecek nlemlerle en aza indirgenebilir. Dnyamzda bunu baarm toplumlar varken neden biz de onlardan biri olamayalm? rnein Japonya. Onlar gelitirdikleri olaanst teknolojiler sayesinde yzlerce insann lmne neden olabilecek byklkteki depremleri neredeyse gnlk yaamlarnda hibir kesintiye uramadan atlatabiliyorlar. Devlet ve tm vatandalar hayatlarn ve tm yaplanmalarn olas bir depreme gre kurmular. Tm gerekli nlemler nceden alnm. Japonyada insanlar nlem almak iin byk bir felaketi beklemiyorlar. te bu sayede, Japonya

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 10

toplamda milyonlara ulaabilecek lmleri en aza indirmeyi baarabilmitir. Onlar gereken bilinci en bata edinmiler. Kendilerinden sonra gelecek tm nesillere gerekli bilinci alam, batl inanlara, hurafelere inanmam, amalarna ulamak adna teknolojiyi sonuna kadar kullanmlardr. Gemiten bugne kendini birok felaketten kurtarmay baarm olan Trkiye de, Japonyay ve Japonya gibi dier kimi lkeleri rnek alarak insanlar koruyabilme ansna sahiptir. Ancak insanlarmzdaki bilinlenme, 17 Austosun anlar zihinlerden silinmeye baladka yok olmaktadr. Trkiyedeki konutlarn yzde 85'inde zorunlu deprem sigortasn bulunmamaktadr. 2003 ylnn Ocak aynda 2 milyon 97 bin 608 olan sigortal konut says, Austos aynda 1 milyon 975 bin 188'e dmtr. (11) Bu balamda, insanlarmzn kendini eitmesi ve bilinlenmesi gerekmektedir. Bylece lmleri engellemek ok ulalmaz bir hedef olmaktan kacaktr. Unutmayalm ki; insanlar ldren deprem deil, en ufak bir sallantda birer mezar haline dnen evleridir. Biraz daha az para vererek sahip olunan o evler, bir gn sizin veya ailenizin son nefeslerini verdii moloz ynlar haline dnebilir. O zaman Sulu kim? sorusunun ok fazla nemi kaldn sanmyorum. Eer bu iinizi rahatlatacaksa btn lmlerin suunu zerime alabilirim. Bu sevdiklerinizi geri getirecek mi? Kaynaklar: (1) (1986). Byk larousse szlk ve ansiklopedisi. stanbul: Geliim Yaynlar. (2) Deprem trleri. (b.t.). Alnd 3 Mart 2004, http://www.afet.gen.tr/deprem/turleri.html. (3) (1980). Dnyamz ansiklopedisi. (2. Bask). stanbul: Geliim Yaynlar. (4) Deprem nedir? (b.t.). Alnd 3 Mart 2004, http://www.belgenet.com/deprem/

depremnedir.html (5) Dnyadaki byk depremler kronolojisi. (b.t.). Alnd 3 Mart 2004, http://www.afet.gen.tr/ deprem/dunyakronoloji.html. (6) Trkiyede kaydedilen en byk deprem. (b.t.). Alnd 3 Mart 2004, http://www.afet.gen.tr/deprem/anbuyuk.html. (7) Salman, B. (17 Austos 2000). Orada kimse var m? Alnd 3 Mart 2004, http://www.belgenet. com/deprem/170800_c17.html (8) Rakamlarla Glck, 25 kiiden 1i ld. (17 Austos 2000). Alnd 3 Mart 2004, http://www. belgenet.com/deprem/170800_c17.html (9) Veli Ger yarm kalan inaatlarn bitirmek iin Yalovaya geri dnd. (20 Austos 2002). Alnd 3 Mart 2004, http://www.arkitera.com/haberler/ 2002/08/20/veligocer.htm (10) Beton tabut imalats Veli ger yeniden mteahhitlie balad. (b.t.). Alnd 3 Mart 2004, http://haber.superonline.com/haber/arsiv/hab erler/0,1106,83574_3_9121,00.html (11) Deprem sigortas ihmal ediliyor. (17 Austos 2003). Alnd 3 Mart 2004, http://www.hurriyetim.com.tr/haber/ (12) 4 ylda 11.351 deprem. (17 Austos 2003). Alnd 3 Mart 2004, http://www.hurriyetim.com.tr /haber/0,,sid~410@nvid~302445,00.asp

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 11

Yatrm Danmanl ve Finans Sektr


N. Can Okay
ncan_okay@elyadal.org Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

Kresellemenin son yllarda hz kazanmasyla toplumlarda ve ekonomilerde nemli deiiklikler meydana gelmitir. Kurumlarda meydana gelen deiiklikler yzeysel olarak kalmam, kurumlara yn veren kurallar ve deerler, bir baka deyile, endstrilerin retim yaplar da kreselleme dorultusunda farkllamtr. Gnmzde bilgi, bu deiimlerin temelini oluturan kavramlardan biridir. nemli bir sektr haline gelen bilgi ekonomisi; retim teknolojilerinin gelitirilmesi, yeni rnlerin ve piyasalarn kefedilmesi, yeni pazarlama ve ynetim tekniklerinin gelitirilmesi konularnn temelini oluturur. (Toprak ve Demir, 2001) Bununla birlikte iletiim teknolojilerindeki gelimeler, bilginin ucuz bir mal olmasn salam ve retimdeki etkinlii arttrmtr. Kresellemenin bir baka boyutu ise mali kresellemedir. Sermayenin faizler, dviz kurlar ve borsa endeksleri araclyla uluslararas dzeyde gerekletirdii harekete mali kreselleme denir. Dolarn ve son 5 ylda Euronun uluslararas bir para birimi olarak ilev grmesi bunun bir rneidir. Bu sayede ulus-ii piyasalar ayn piyasalardan faktr temin eden ve ayn piyasalarda ticaret yapan bir btnn paralar haline gelmitir. Ancak ne yazk ki Trkiye ekonomisi bu gelimelerden yeterince pay alamamtr. Bunun nedenleri arasnda mevcut tasarruflarn sermayeye dnememesi ve insan sermayesine verilen nemin dk bir dzeyde olmas gsterilebilir. Bu noktada devletin dzenleme ve denetleme konusundaki yetersizlii ve bir takm kltrel faktrler de nem tamaktadr. Bugn Trkiyede batdakine benzer byklkte firmalarn yer almamasnn nedenlerinden biri, yukarda da sz edildii gibi, sermaye oluumunun yetersiz olmasdr. Bu a kapatma konusunda en nemli rol sermaye piyasalar stlenmektedir. Buradan yola karak stanbul Menkul Kymetler Borsasnn Trkiye ekonomisi iin ok kritik bir nem tadn syleyebiliriz. imdi Trk finans sektrnn yap ta olan hisse senetleri piyasasn ve dier sektrlerdeki firmalarn roln stlenen finansal arac kurumlar inceleyelim. 1992 ylnda The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences (Nobel) dlne layk grlen iktisat Gary Beckerin verimlilik ve aile kavram konusunda yapt benzetmeye atfta bulunarak kendisinin rneini hisse senetleri borsas zerine

uyarlayalm.7 (Okay, 2004) Buna gre; arac kurumlar dier sektrlerde mal ya da hizmet retimi yapan firmalar, borsa yatrmclar tketicileri, hisse senetleri ise maln kendisini temsil edecektir. Miktar ile ilem hacmini, kalite ile hisse senedine yaplan yatrmn beklenen getirisini, tketici tercihini ise yatrmcnn o hisse senedini alma konusunda yapt kararla denkletirelim. Bu varsaym altnda hisse senetleri piyasasnn dier piyasalardan pratik adan fark kalmayacaktr (teorik anlamda alm-satmn gerekte bor alma-verme ilemi olmas gibi nemli farklar olduu bir gerektir). Benzer ekilde; retim teknolojisi arac kurumlarda kullanlan teknik sistemlerden oluacak, yatrmclar (tketiciler) alm yaparken sermaye ve zaman arz edeceklerdir. Arac kurumlarn kar ise belirlenen komisyon oranlarnn getirisiyle ortaya kacaktr. MKBnin temelini oluturan ve Osmanl zamannda Galata bankerlerinin nclyle kurulan Dersaadet Tahvilat Borsasndan bugne yaklak 150 yl gemi olsa da Trkiyede hisse senetleri borsasnn gelimi bir borsa olduu sylenemez. 1985 ylnda Resmi Gazetede yaynlanan ynetmelik sonrasnda faaliyete balayan stanbul Menkul Kymetler Borsasnn sorunlarnn banda piyasaya olan gvensizlik gelmektedir. Sermaye Piyasas Kurulunun (SPK) sk denetimlerine ramen manpulasyonlarn engellenememesi, piyasaya olan gvensizlii artrmaktadr. Buna bal olarak ilem hacminin ok dk seviyelerde kalmas dier bir nemli sorundur. lem hacminin dk olmas, dier bir endstride alm-satmn ok az olmas ile edeerdir -ki bu da piyasalarn gelimesini engelleyen bir faktrdr. Borsa ilemlerinin sreklilii yabanc almlarna bal bir hale gelmi olduundan, sektrde ok sayda yabanc firmann olmas da kanlmaz bir durumdur. MKBde ilem yapma yetkisine sahip 117 arac kurum (Nisan 2004 verilerine gre) ierisinde ok sayda yabanc kurum da yer almaktadr. Yabanc kurumlarn yabanc yatrmclar ekme imkan yerli kurumlara gre

7 Gary Becker 1981 ylnda kan A Treatise on the Family adl kitabnda sosyal etkileim, verimlilik ve aile kavramlar konusundaki almalarn toplamtr. Makalelerinden birinde verimlilik teorisinden bahsetmitir. Teorinin ana fikri, ailelerin ocuk yapma konusundaki kararnn dayankl mallara olan talebe benzetilmesidir. Aileler ocuk miktar ve kalitesi konusuda tketici tercihi yapar. Burada miktar, ocuk saysn; kalite, ocuun alaca eitimi ve ocuk zerine yaplacak dier yatrmlar; tketici tercihi ise ailenin ocuk yapma konusundaki kararn simgeler. Bu benzetmenin yaplmasndaki ama; endstriyel toplumlarda, gelir art ile ocuk says arasndaki ilikiyi aratrmaktr. (Gelir arttka, ocuk says -doum oran- der).

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 12

daha fazla olduu iin bu kurumlar piyasada gl bir ekilde yer edinmilerdir. MKBnin volatil zellii yabanc yatrmclarn ilgisini ekmitir. zellikle ekonominin olumlu ynde ilerledii dnemlerde yabanc yatrmclarn toplam yatrmc saysna oran yzde 50leri gemektedir. Yabanclar yksek miktarlarda ilem yapmaktadrlar ve bu ilemler ounlukla yabanc firmalar araclyla yaplmaktadr. rnek olarak Citybank, Raymond-James, Bender, ABN Ambro ve Chase Manhattan verilebilir. Piyasann gl firmalar arasnda Global Menkul Deerler, Yap Kredi Bankas, Garanti Bankas ve bir de yabanc firma olarak Bender gsterilebilir. Yabanc irketlerin yerli irketlerden nemli bir fark da daha kurumsallam olmalardr. Organizasyon asndan ise gerek yerli gerekse yabanc firmalar hiyerarik yapyla ynetilmektedirler. Bu irketlerin bir ksm halka aktr ve ilem yaptklar piyasada kendi bor senetleri de ilem grmektedir. Bunlara rnek olarak; Eczacba Yatrm, Global Menkul Deerler, Yap Kredi Yatrm Ortakl verilebilir. Sektrn nemli bir sorunu olarak ilem hacminin dk olmasn gstermitik. Bu sorunun balca nedeni yatrmclarn (tketicilerin) borsaya olan gvensizliidir. Yaplan yatrmn uzun dnemde gerek faiz gerekse dvizden daha fazla kazan getirdii gereinin yannda, ksa dnemde zellikle kk yatrmc olarak adlandrlan kesimin kazan salamas olduka gtr. Bunun bir nedeni, hisse senetleri piyasasnda ilem yapmann dier sermaye piyasalarna yatrm yapmaktan daha zor olmasdr. Bu zorluk yalnz prosedrle snrl deildir. ncelikle bu piyasada yaplan takastan doan ilem hacmi, greli olarak yksektir. Dier bir neden ise, 1970li yllarda Kahneman ve Tversky tarafndan literatre katlan snrl rasyonalite (nonrationality ya da bounded rationality) kavramdr. (Kahneman ve Tversky, 1979) Bu yaklam, aklc olmayan davranlarn kalclk arzettii ve kiilerin belirsizlik altnda karar verme durumunda sistematik olarak hatalar yapabilecei grlerini benimser. Baka bir deyile yatrmclar tercihlerini yaparken yarg hatalarna debilmektedirler. Bunun nedeni eitli duygusal faktrler ve bilisel nyarglar olarak aklanmaktadr. Yatrm kararlarnda ussalln snrl olmas yatrmclarn hatal kararlar vermesine neden olabileceinden, deneyimsiz oyuncular piyasaya girme konusunda ekingen davranmaktadrlar. Karar verme konusundaki benzer hatalar, ayn hatay tekrarlama korkusu nedeniyle yatrmclar finansal danmanlarn tavsiyelerini takip etme yoluna itmitir. Dolaysyla arac kurumlarn etkisi bilgi asndan da nem kazanmtr ve insan sermayesi de kurumlarn birbirilerine greli stnlk salamak iin rekabet edecekleri bir konu haline gelmitir. Ancak snrl rasyonalite kavram yalnz yatrmclar iin deil, arac kurum personelleri, dier bir deyile, yatrm danmanlar iin de geerlidir. Piyasaya olan

gvensizlik sonucunda patlak veren ekonomik krizler nedeniyle bankalarn ardndan en ar yaray arac kurumlar almtr. Getiimiz yl arac kurumlarn toplam ube a 4152den 4116ya derken, sektrde alan says da 6626dan 6035e dmtr. (Trkiye Sermaye Piyasas Arac Kurulular Birlii -TSPAKB- raporu, 2003)

Piyasada yer alan firmalarn greli stnlk salayabilecekleri dier konular, hizmetin retim teknolojisi ve ilem komisyonlar olarak zetlenebilir. Piyasann retim teknolojisi; kurumlarn kullanmakta olduklar bilgisayar sistemleri, programlar, internet alar ve benzer biliim sistemleri olarak aklanabilir. 2003 ylnda sektrdeki istihdamn yzde 10 daralmasnn bir dier nedeni de retim teknolojisindeki gelimelerdir. nternetten yaplan ilem miktarnn bymesi ve ev kullanclarnn saysnn artmas ile tabana yaylma gereklemitir. Benzer ekilde arac kurumlarn adna MKB binasnda ilem yapma yetkisine sahip olan brokerlarn says da, henz geilmekte olan exapi8 sistemi sonrasnda nce yarya, sonra da bire9 decektir. lemlerden alnan komisyon oranlar firmalarn neredeyse tm gelirini oluturmaktadr. Bu oranlarn dk ya da yksek oluu firmalarn greli stnlk salayabilecekleri bir konudur. Baz firmalar rekabet glerini attrabilmek iin bu oranlarn geri iadesini de ieren sistemler uygulamaktadrlar. Komisyon geri iadesi, belli bir miktar ilem hacminin zerine kldnda yaplmaktadr. Dier bir yol ise sabit bir komisyon orannn artrlmas ya da azaltlmasdr. Endstrinin regle edilii, devlet adna denetleme ve dzenleme yetkisine sahip Sermaye Piyasas Kurulu (SPK) tarafndan yaplmaktadr. Arac kurumlarn kartel oluturmas hem SPK denetimleri hem de piyasann yaps nedeniyle ok zordur. Ancak, sektrde yatay birlemeler olabilmektedir. Deniz Yatrm ve Tekta Yatrmn
Exapi sistemi sonucunda ilem emirleri yatrmcnn ya da arac kurumun bilgisayarndan direk olarak sisteme aktarlacaktr. Bu durumda emirler nceden olduu gibi MKB binasnda arac kurumlar adna alan brokerlar tarafndan deil, ilk elden gerekletirilecektir. 9 Sistemin kurulu aamas tamamlandnda bir yetkili, binada sistemi denetleyecektir.
8

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 13

2000 ylnda birlemesi sektrdeki yatay birlemelerin bir rnei olarak verilebilir. Kresellemeyle beraber ekonomilerin yaplarnn deimesi, piyasalardaki riski artrmaktadr. zellikle enflasyon ve kur risklerinin artmas piyasalar yeni varlklarla ilgili araylara itmitir. Yeni finansal trevlerin tasarmna yaplan yatrmlarn yannda mevcut potansiyeli korumak ve gelitirmek adna da almalar yaplmakta ve bu sayede sektrn iktisadi performans artrlmaya allmaktadr. Arac kurulularn yapt AR-GE almalar ilgin sonular ortaya karmaktadr ve i felsefeleri de bu almalar dorultusunda deimektedir. Bir arac kurumun 2002 ylnda yapt aratrma, firma karnn yzde 85inin ok byk portfylere sahip az sayda mterinin yapt ilemler sonucunda olutuunu gstermitir. Geriye kalan yzde 15lik blm ise ok sayda mterinin yapt kk miktarl ilemler sonucunda olumaktadr. Benzer aratrmalar dorultusunda firmalar mteri snflandrmas yapma yoluna gitmitir. Dier bir deyile, byk mterilere farkl komisyon oranlar (azalan oranl) ve danmanlk hizmetleri (artan oranl) uygulanmaktadr. Hisse senetleri borsas, piyasa ekonomisinin tevii konusunda olduka nemli bir rol stlenmektedir. Mali kreselleme ile birlikte yatrmclar (tketiciler) iin mal (hisse senedi) ve hizmet (yatrm danmanl) eitlilii artmaktadr. Ancak ekonominin her alannda olduu gibi artan kazancn karlnda risk de artmaktadr. Kresel ekonomilerin tad, domino etkisi olarak adlandrlan ve ekonomilerden birinde kan krizin uluslararas ekonomiyi etkilemesiyle sonulanan byk risk, finansal kurumlar srekli bir yenilik arayna itmektedir. Bu aray kurumlar aras rekabeti artrmakta ve firmalarn bilgi ynlendirme konusunda geliimini salamaktadr.

Sektrel Bilgi Tablosu Sektrdeki firmalarn organizasyon yaps Sektrde halka ak irketler Piyasaya giri-k koullar Hiyerarik ok Tam rekabeti piyasa varsaymndan uzak, uzun ve zorlu bir prosedr Tam rekabeti piyasa varsaymlarna uymamasna ramen pratik anlamda rekabeti bir piyasa zellii gstermektedir. Kullanlan teknoloji, komisyon oranlar ok Yatay birlemeler var. Dikey birleme, piyasann yaps gerei yok. Piyasa yaps gerei ve SPKnn ciddi denetimleri sayesinde kartelleme grlmemektedir.

Rekabet Koullar

Firmalarn greli stnlk salayabilecekleri konular Pazardaki yabanc irketler irket birlemeleri

Sektrde kartelleme olabilir mi?

Kaynaklar: 1. Mishkin, F.S. (2000). The Economics of Money, Banking and Financial Markets. USA: Addison Wesley. 2. Carlton, D.W. & Perloff, J.M. (1999). Modern Industrial Organization. USA: Longman Science & Technology 3. Parasz, . (Ocak 2000). Para Banka ve Finansal Piyasalar. Bursa: Ezgi Kitabevi. 4. Toprak, M. & Demir, . (2001). Kreselleen Dnyada Trkiye Ekonomisi. Ankara: Siyasal Kitabevi 5. Dm, S. (2003). Yatrmc Psikolojisi. stanbul: Deiim. 6. Kurtosmanolu, A. (2002). Finansal Simya. stanbul: Altn Kitaplar. 7. Uzaktan Eriim kt Brokerlar siz Kald. Hrriyet, 26 Mart, 11 8. Sermaye Piyasas ve Borsa Temel Bilgiler Klavuzu. (Kasm 2001). stanbul: Anka Basm 9. Okay, N. C. (2004). Gary Becker'in iktisadi modelleri zerine. PiVOLKA, 3 (11), 17-18.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 14

Bilgisayar Kaygs
Okan Cem rakolu
okanc@baskent.edu.tr Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

Dnya tarihi bir bin yl daha geride brakt. Geride braktmz 20. yzyl ise digital teknolojinin neredeyse tm yaam mekanlarna imzasn att, hzna ayak uydurmakta hepimizin zorland bir yzyl olarak anlmay oktan haketmi gibi grnyor. Dijital teknolojinin gndelik yaamdaki en nemli alm ise bilgisayarlar araclyla gerekleiyor. yerlerimizde, evlerimizde, okullarda, eskiden kalem katla yaplan ilerin birou artk bilgisayarlar olmadan yaplamaz hale gelmi durumda. nternet ad verilen sanal dnya ise teknolojinin bu alanda ulat ve hala biroumuz iin akl almaz olarak nitelenebilecek bir baka boyut. Ksacas artk bilgisayarsz yaamak yle dursun, birok alanda bilgisayar dnyasndaki son gelimelerden haberdar olmamak, yaamn gerekten de zorlamas anlamna geliyor. Madalyonun dier yzne baktmzda ise bambaka bir eyle karlayoruz. Sosyal, ekonomik, demografik, yeri geldiinde politik, yeri geldiinde ise bu etkenlerin hepsinin kesitii noktalardan birinde duran eitim gibi etkenler nedeniyle, ne yazk ki hepimiz bilgisayar teknolojisinin bize sunduklarndan yeterince yararlanamyoruz. Elbetteki bizlerin de bu konuda yapabilecei bir eyler her zaman var. inde yaadmz dnya ister istemez bir i blm de yapm bizler iin. Nasl m? En yakndan birka rnei sralamak gerekirse; eitimciyseniz rencileriniz, anne-baba iseniz ocuklarnz, bu teknolojiye daha yakn olmak iin sizin elinizden geleni yapmanz bekliyorlar. Dier yandan yukarda, bilgisayar teknolojisine ulamak konusunda bizleri bazen eli kolu bal, bazen de snrsz klabilen etkenlere deinilirken zellikle belirtilmeyen baka etkenler de var ki; bazlarmz iin bilgisayar teknolojisinin balamadan bitmesinin en byk sorumlular belki de. Bilgisayara ynelik savunma mekanizmalarn, farkl dzeylerdeki kayglar ve korkular, atflar, problem zme stratejilerini ve burada sayamadmz daha birok deikeni bir araya getirsek sanrm psikolojik etkenlerden sz ettiimiz hemen anlalacaktr. Bilgisayarlarn yaammzda hzla yer etmeye balamasyla birlikte psikoloji literatrnde bilgisayar-insan etkileimini olduka geni bir yelpazede irdeleyen aratrmalarn saysnn da giderek artmaya baladn gryoruz. Bu yazda bilgisayar-insan etkileimini olumsuz ynde etkileyen hatta birey zerindeki etkileriyle bu etkileimi bir sknt yumana dntrp bazen de imkansz klan psikolojik etkenlerden sadece biri olan Bilgisayar Kaygs zerinde durulacaktr. Yaznn temel amac ise bilgisayar kaygsnn tanmlanmas, olas nedenlerinin belirlenmesi, zellikle de eitim

sektrnde bu problemin tanmlanmas ve zmnde etkisi olabilecek deikenlerin tantlmas araclyla uygulamaya ynelik bilimsel bir ereve izmektir. Psikoloji literatr incelendiinde bilgisayar kaygsnn ok farkl alardan, ayrntsyla incelendiini gryoruz. Bilgisayar kaygsnn llmesi, bu lmlerin psikometrik zellikleri, bilgisayar kaygs ile kiilik zellikleri ve yaam zellikleri (demografik deikenler) arasndaki ilikiler ise en ok aratrlan konular olarak kyor karmza. Bilgisayar kaygsn tutumlar, etioloji* ve saaltm (tedavi) asndan irdeleyen ok sayda aratrmaya da rastlamak mmkn. Aratrma bulgularna yle bir gz attmzda bilgisayar kaygs zerinde neden bu kadar durulduu aka grlmektedir. Bu aratrmalarn sonular, bilgisayar kaygsnn, olduka sk grlen ve bireyin yaamna olan etkileri asndan hi de kmsenmeyecek bir problem olduunu dndrmektedir. Deakin niversitesinde (2) yaplan bir aratrmada her on renciden birinin bilgisayar kaygs yaad bulunmutur. Rosen ve Maguire (1) tarafndan yaplan ve 81 aratrma sonucunu kapsayan bir meta-analiz almasnda da rneklemin yaklak % 10luk bir blmnn ciddi derecede bilgisayar kaygs yaad belirtilmektedir. Kadnlarn erkeklere oranla greceli olarak daha fazla bilgisayar kaygs yaad ve ya deikeninin bilgisayar kaygs konusunda istatistiksel olarak anlaml olmad aratrmann dier nemli bulgular arasnda yer almaktadr. Aratrma zetle, cinsiyeti farketmeksizin her ya grubundan insann bilgisayar kaygs yaayabileceini vurgulamaktadr. Bilgisayar kaygsnn demografik ve kiilik zellikleriyle ilikili olduunu rapor eden birok bilimsel alma bulunmaktadr. (3,4) Bilgisayar kaygs nedir? Maurer (6) bilgisayar kaygsn bireyin bilgisayar teknolojisini kullanyor olduunu dndnde veya gerekten bilgisayar kullandnda yaad endie ve korku olarak tanmlyor. Bilgisayar kaygs bireylerin youn olarak engellenme**, aknlk ve kolay uyarlabilirlik*** yaamalarna neden oluyor ve bunlar panie neden olabiliyor. Hayal krkl, utanma ve baarszlk korkular, bu insanlarn ska yaadklar olumsuz duygulardan sadece birka. Bilgisayar kaygsnn fiziksel belirtilerine gelince; terleme, ellerde nemlenme, karn ars, nefes darl ya da bouluyor gibi olma hissi, arpnt ve dudaklarda gerilme gibi bilinen kayg belirtileri saylabilir. Fajou (2), bilgisayar kaygsnn

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 15

yaand durumlar ve bu durumlara ilikin duygulanmlar gzden geirdii almasnda; konusunda yaanan baarszla ait dncelerden ve bililerden kaynaklanma eiliminde olduunu belirtmi ve bu durumlara aklayc rnekler getirmitir. Doru olduu bilinen bir eyin kabullenilmesinde zorluklarn yaand durumlar abuk uyarlabilirlie rnek olarak verilebilir. Bilgisayarlarn baz eyleri neden ve nasl yaptnn ya da neden belirli ynde tepkiler verdiinin anlalmad yani daha genel bir ifadeyle bilgisayarn ileyi ilkelerinin bilinmedii durumlarda bireylerin abuk uyarlabilirlik / kzabilirlik yaama olasl olduka ykselmektedir. Tekrarlanan baarszlklar ise engellenme duygusunun yaanmasna neden olabilecek durumlardan biridir. lgilenilen konuda karlalan glkler veya bilgisayarlarn teknik problemleri nedeniyle bireyler ska sorunla karlamakta, bunun sonucunda da engellenme duygusu yaamaktadrlar. Dier yandan, engellenmenin, abuk uyarlabilirliin ve aknln, bilgisayara ilikin kavrayn ve pratiin artmasyla birlikte ortadan kalkaca dncesi birok uzman tarafndan kabul grmektedir.

olumsuz duygulanmlarn, verileni anlamak Dier yandan zgl fobilerde grlen rasyonel olmayan korku ile bilgisayar kaygsnda sz edilen korku arasnda birtakm farklar bulunduu dnlebilir. Bu fark, bilgisayar fobisi (computerphobia veya cyberphobia) ve bilgisayar kaygsnn nedenleri sorgulandnda anlaml bir deiken olarak karmza kmasa da, problemin belirlenmesi ve dolaysyla saaltm alarndan nemlidir. Bilgisayar kaygs olan bireylerin, onlar bilgisayardan tamamen uzak tutacak bir korku yaamadklarn, ama bilgisayarla yaplmas gereken ileri elde yapmak veya bakalarna yaptrmak gibi kanma davranlar gstereceklerini tahmin etmek zor olmayacaktr. Bilgisayar kaygs yaayan bireyler, bilgisayar banda alrken genel bir huzursuzluk ve endie yaamaktadrlar. Buna karn bilgisayar fobisi yaanan durumlarda, birey bilgisayar grdnde veya kendisini bilgisayar banda iken dndnde panik yaamaktadr ve youn kanma davranlar gstermektedir. Burada vurgulanmak istenen ana tema ise; bilgisayar kaygs yaayan bireylerin bilgisayar banda iken sergileyecekleri davranlarn, bilgisayar fobisi yaayan bireylerin davranlar kadar dardan gzlenebilir olmamas riskidir. Okul ve dersane gibi, retmenlerin sorunlarn tesbitinde ve zmnde nemli rol oynadklar eitim ortamlarnda yukarda belirtilen risk daha da nem kazanmaktadr. nk ya, akran grubu ve sosyal bask gibi birok nedenden dolay, zellikle renciler yaadklar sorunu dile getirmekten ekinebilirler. Bu yzden bilgisayar eitimi ve bilgisayar destekli eitim alannda hizmet veren eitimcilerin, ayn zamanda anne babalarn bilgisayar kaygsn yakndan tanmalar ve belirtilerini tesbit edebilmeleri, hem uygun mdahale yolunu izleyebilmeleri hem de sorunu yaayan rencilerin eitimden daha etkin yararlanabilmeleri iin ok nemlidir. Gnmz yaam koullar ve zellikle Trkiye ele alndnda, bilgisayarlarla youn iliki iinde bulunan gruplardan bir tanesini de rencilerin ve retmenlerin oluturduunu grmekteyiz. Her ne kadar elimizde gvenebileceimiz istatistiksel veriler olmasa da niversitelerde, kolejlerde, baz devlet okullarnda ve yeni de olsa birtakm okul ncesi eitim kurumlarnda giderek artan oranda bilgisayar kullanm olduunu biliyoruz. Bu tablo, renci ve retmenleri bilgisayar kaygs asndan, en azndan bugn iin bir risk grubu olarak dnmemize neden olmaktadr. Dnya psikoloji literatrnde de bu dnceyi destekleyecek bulgulara rastlanmaktadr. rnein Bradley ve Russell (1), Avusturalyada yaptklar ve 350 retmeni kapsayan almalarnda, retmenlerin % 30unda bilgisayar kaygsn iaret eden belirtiler olduunu rapor etmektedirler. Teknolojik adan bizden olduka ileri durumda

- Eve bir fare mi getirdin? Onu abuk buradan kar!

Bilgisayar kaygs m bilgisayar fobisi mi? Bu bilgiler nda bakldnda zgl fobilerle bilgisayar kaygs olarak tanmlanan olgu arasnda birtakm benzerlikler olduu grlmektedir. zgl fobilerin 4 nemli zelliini yle sralayabiliriz: (1) bir nesne veya duruma kar duyulan srarc ve rasyonel olmayan korku, (2) bu nesne veya ortamdan kanma istei, (3) bu durumdan kaynaklanan nemli derecede duygusal rahatszlk ve (4) bu korkunun akld olduunun birey tarafndan bilinmesi. Bilgisayar kaygs olan bireylere bakldnda bu kriterlerin hepsini karladklarn grmekteyiz.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 16

olduunu bildiimiz Avusturalyadan gelen sonular, Trkiyenin sahip olduu eitim teknolojisini dnerek gzden geirdiimizde renci ve retmenlerimiz iin duyduumuz endie hakl temellere oturmakta ve belki de bu konuda ilerde yaabileceimiz sorunlara kar imdiden nlem alma ynnde ak sinyaller vermektedir. Bu noktada, eitim ortamlarnda bilgisayar kaygsna neden olabilecek etkenleri gzden geirmek uygun olacaktr.

bak as sunmak iin iyi bir noktaya geldiimiz dncesindeyim. Bu noktada, problemin duygusal ynnn ar bastn ve dikkatli bir gzlemle bu duygusal deneyimin davran zerindeki etkilerinin tesbit edilmesi gerekliliini vurgulamak gerekmektedir. Kolayca tahmin edebileceiniz gibi renciler, daha nce de deinilen sosyal bask, utanma gibi birok nedenden dolay problemi size dorudan amaktan kanabilirler ve bu da zamannda tesbit edilemeyen birok problem gibi kayg probleminin de giderek bymesine neden olabilir. Dier yandan, retmenlerimizin eitim alanndaki tecrbe ve sezgileriyle birletiinde, bilgisayar kaygs yaayan renciler iin yapabilecek yardm olabildiince zenginletirebilecek birtakm bilgileri burada ksaca zetlemenin yararl olaca inancndaym. Neler yaplabilir? Sizlerin de bildii gibi, renme ortamnda rekabeti geri planda brakan, ibirliini pekitiren davranlar ve ynergeler rahat bir alma ortam sunmaktadr. Byle bir ortam birok renciye bilgisayar kaygsn ciddi bir soruna dnmeden ama olana salayacaktr. Kaygy azaltmak iin izlenebilecek stratejilerden bir dieri de kaygs olan rencilere baar hissedecekleri basamaklarda egzersiz yaptrmak, bilgisayarda belli bir yetkinlik ve zgven kazanmalarndan sonra daha karmak basamaklara gemektir. rencilere, hata yapabilecekleri ve bunun doal olduu ynnde aklamalarda bulunmak hem onlarn hata yapma konusunda esnek olmalarn salayacaktr, hem de otorite figr olarak retmenin de byle bir esneklii olduu mesajn vererek kaygy azaltacaktr. Herhangi bir eitim ortamnda, motivasyonu artran en verimli retim biiminin baary dllendirmek olduu unutulmamaldr. Oysa, renciyi baarsz olduu durumlarda uyarmak, baarl olduu durumlarda ise dllendirmemek ve geribildirim vermemek sklkla karlalan bir retim hatasdr. Bu yolla renciye verilen mesaj sen bunu beceremiyorsundan baka bir ey deildir. Eitimde bu trden yaklamlarn nemli bir motivasyon kaybna neden olaca aktr. Dolaysyla da rencilerin isteksizlik, ilgisizlik, zgven kayb gibi istenmeyen duygular yaamalar beklenmeyen bir sonu olmayacaktr. Bu nedenle baarnn dllendirilmesi (rnein; aferin, ok gzel gibi) kaygnn azaltlmas ve performansn artmas asndan ok nemlidir. Tm bunlara ramen bilgisayar kaygs yaadn tesbit ettiiniz rencilerin kayglarn amalar iin yapacanz, tamam iyi niyet rn mdahaleleriniz bazen istediiniz olumlu sonular vermeyebilir. Bu gibi durumlarda ise okuldaki rehberlik servisi veya bir psikologla ibirlii yapmak, rencilerinizin problemini zmek iin atacanz en iyi adm olacaktr.

rencilerde karlalan bilgisayar kaygsnn en nemli nedenlerinden bir tanesinin rencilerin zerindeki zaman basks olduunu gryoruz (2). Uygulanmas gereken mfredatn ngrlen zaman iinde yetitirilmesi, snavlarn yaplmas gibi zamana bal aktiviteler, bir aciliyet mesaj tamakta ve bu mesaj rencilere szl ve szsz iletiim kanallar araclyla iletilmektedir. Birok durumda bunun retimi ketleyici olduunu syleyebiliriz nk zaman basks, zihnin verilen i zerinde rahat almasn engellemektedir. Ayrca zaman basks rencileri problem zme metoduyla renmekten alkoymaktadr. Zaman basksnn youn olarak hissedildii durumlarda insanlar renilecek konu zerinde dnmek yerine konuyu ksa sreli hatrlamalarna yardmc olacak metodlar denemektedirler. Byle bir ortamda etkin ve verimli bilgisayar renimi yaplmasn beklemek g olacaktr. Bilgisayar kaygsnn bir baka nedeni ise renme ortamndaki otorite figrlerinin varldr. nk retmen doru ve yanl yarglarnda bulunabilecek bir otorite kaynadr. retmenin konu zerindeki hakimiyeti, bir yetikin olarak ortamda bulunmas ve tad retmen unvanndan kaynaklanan stats, renciler zerindeki otorite figr algsn ayr ynden desteklemektedir. Bu durum, bilgisayar kaygs yaayan ve zaten zerlerinde zaman basks hisseden rencilerin iinde bulunduu durumu zorlatrabilecek, psikolojik basky arttrabilecek ve panie neden olabilecek bir etkendir. rencilerin yaadklar bilgisayar kaygsna neden olabilecek etkenlerden en nemli grnen ikisine ksaca deindikten sonra retmenlerimize yardmc olabilecek ve bugne kadar karlamam olsalar bile bundan sonra karlatklarnda, bilgisayar kaygsna nasl yaklaabilecekleri konusunda yararlanabilecekleri bir

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 17

Eitim sektrnde bilgisayar kaygs yaayan tek grubun renciler olmadn, retmenlerin de bilgisayar kaygs yaayabileceklerini daha nce belirtmitim. Bradley ve Russell (1), retmenleri kapsayan almalarnda bu dnceyi destekleyen bulgular aktarmaktadrlar. Aratrma sonular, retmenlerin bilgisayara ynelik farkl tipte kayg yaadklarn gstermektedir. Bunlardan ilki, yazarlarn zarar verme kaygs(damage anxiety) olarak adlandklar kayg tipidir. Zarar verme kaygs bilgisayarn donanm ve yazlmna verilebilecek herhangi bir zarara ynelik dncelerden kaynaklanmaktadr. kinci tip kayg ise grev kaygsdr (task anxiety). Bu tip kaygnn kkeninde retmenlerin bilgisayar tabanl ilerde yeterince etkin olamadklar dnceleri yatmaktadr. Aratrmada tanmlanan nc tip kayg ise sosyal kaygdr(social anxiety) ve adndan da anlalabilecei gibi retmenlerin bilgisayarla alrken gln duruma dtkleri ynnde kendilerine aladklar olumsuz dncelerden kaynaklanmaktadr. Aratrma bulgular zerinde biraz dnldnde, farkl bir kltrde yaplan bir aratrma olmasna karn bulgularn, bilgisayarla yeni tanmakta olan birok kltrde elde edilebilecei dncesine kaplmamak elde deil gibi grnyor. Eitim sektrnde bilgisayar kullanmn aratran ve burada ksa alntlarda bulunduum almalar ok kstl bilgiler vermelerine ramen, bu bilgileri gzlemlerimizle birletirdiimizde, eitim alannda alan personele yeterince bilgisayar eitimi verilmedii srece bilgisayar kaygs gibi sorunlarn zmnde yetersiz kalnaca dncesi bir kez daha anlam kazanyor. Burada yazlanlardan, eitimin bilgisayar kaygs veya bilgisayar kullanmyla ilikili dier sorunlar tamamen zecei karmnn yaplmamas gerektiinin altn izmek gerekiyor. Bu yazda sorunun ok kstl bir blmne deinildiini, sorunun oluumunda ve zmnde rol oynayabilecek baka birok etkenin ele alnmadn anmsatmak isterim. Bilgisayar kaygsnn saaltmna gelince; dier kayg bozukluklarnn saaltmnda kullanlan bilisel yeniden yaplandrma, sistematik duyarszlatrma, geveme eitimi gibi bilisel ve davransal yntemlerin kullanldn gryoruz. ster klinik tabanl bir saaltm srecinde olsun, ister bir yaknmzn kaygsn azaltmak iin abalyor olalm bilgisayar kullanmaya gerek yok, artk benden geti veya bilgisayarn kontrol bende deil (5) gibi kanmay hakl gstermeye alan savunmalar ska karlacamz diren noktalar olacaktr. phesiz, izlenen yntem ne olursa olsun, bilgisayarla olan etkileimi arttrmak (dolaysyla kanmay azaltmak, sonra da engellemek) ve sonuta skntsz bir ekilde bilgisayarn sunduu kolaylklardan faydalanlmasn salamak bilgisayar kaygs konusunda ulamak istediimiz en son noktadr. Burada anlatlanlara bakarak, eer bilgisayar kaygs yaayanlardan biri olduunuzu

dnyorsanz, umutsuzlua kaplmanz iin hibir neden olmadn artk biliyorsunuz. Problemi zmek iin atlacak kk admlarla alnacak ok byk mesafeler olduunu yine de hatrlatalm. Sonu olarak, bilgisayar kaygsnn ok farkl ortamlarda karlalabilen bir problem olduunu syleyebiliriz. Herkesin bilgisayar karsnda ayn etkin tavr gsterebileceini beklemek ve kabul etmek ne kadar yersiz bir dnceyse, bilgisayar kaygs yaayan bireylerin bilgisayardan daima uzak kalacaklar dncesi de o kadar yersiz bir dnce olacaktr. Bu yaznn temel amac bilgisayar kaygsnn nedenleri, belirtileri ve zellikle zm konusunda ksa bir bilgilendirme yapmakt. Yaplabilecekler konusunda umutsuzlua kaplmamz iin hibir neden olmadn artk biliyoruz. Bilgisayar kaygsn da yaamn dier alanlarnda yaadmz kayglar gibi ele aldmzda zm iin atlabilecek ilk admn yaplacak bir eyler mutlaka vardr diye dnmek olduu konusunda hepimizin hemfikir olduunu dnyorum. Etioloji (etiology): Bir hastalk veya bozukluun oluumuna ve geliimine etki eden tm faktrler. * * Engellenme (frustration): Amaca ynelen fiziksel davran veya bilisel srecin bloke olmas ve bunun sonucunda yaanan duygudurum. *** Kolay uyarlabilirlik (irritabiliy): Bireyde gzlemlenen youn tepkisellik, uyarma ar duyarllk.
*

Kaynaklar: (1) Bradley, G. & Russell, G. (1997). Computer experience, school support and computer anxieties. Educational Psychology, 17, 267-285. (2) Fajou, Sharon. www.edfac.usyd.edu.au/comped/Fajou.html/ Computer Anxiety (3) Ceyhan, E. (2004). Computer anxiety of teacher trainees in the framework of personality variables. Computers in Human Behavior (yaynda). (4) Korukonda, A., R. (2004). Personality, individual characteristics, and predisposition to technophobia: some answers, questions, and points to ponder out. Information Sciences (yaynda). (5) Kkdemir, D. (1997). Comphobia:bilgisayar fobisi. PC Magazine Trkiye, ubat, 100-101. (6) Maurer, M., M., & Simonson, M., R. (1993). The reduction of computer anxiety: Its relation to relaxation training, previous computer coursework, achievement, and need for cognition. Journal of Research on Computing in Education, 26, 205-215. (7) Davidson, G., & Neale, J., M. (1994). Abnormal Psychology (6th ed.). NY: John Wiley & Sons, Inc.

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 18

Bu nternet Sitesinde ya da Her Zaman Ayr Yazlr


info@elyadal.org Eletirel - Yaratc Dnme ve Davran Aratrmalar Laboratuvar

nternet kullanm hayatmzn her aamasnda srekli artan bir nem kazanrken, Trke ierikli internet sitelerinin de saylarnn artmas olduka memnuniyet verici. Bu artn kazanlarnn yansra, zellikle "chat Trkesi" olarak adlandrlan yeni bir dil (!) de ortaya kt. Sadece sohbet programlarnda deil, ayn zamanda internet sitelerinde de olduka bozuk bir Trke ile karlamak ok sradan oldu. ELYADAL olarak, hem kendi oluturduumuz internet sitemizde hem de Laboratuvarmzn resmi yayn organ PiVOLKA'da, Trke'nin dzgn kullanm ile ilgili olarak elimizden geldiince dikkatli davranmaya alyoruz. "Bu nternet Sitesinde 'ya da' her zaman ayr yazlr" slogan bu konuya dikkat ekmek amacyla kullanlmaktadr. Yazl ve grsel basnda, internet zerinde ya da dier kaynaklarda bir anda her eyi dzeltme ansmz olmadn biliyoruz, ancak hi deilse bu konuda bir hassasiyet yaratabiliriz umudu tayoruz. Yukarda grm olduunuz slogan kendi internet sitenizde kullanr ve bu sayfaya balant verebilirseniz ok sevineceiz. Balant adresi olarak

http://www.elyadal.org/ya_da.htm adresini kullanabilirsiniz. Bu sayfann altnda bu slogana destek veren internet sitelerinin adreslerini de duyuracaz, bu yzden desteinizi ve desteinize ev sahiplii yapan internet sitenizin adresini bize iletmeniz gerekmektedir. Ek olarak, "ya da" balacn "yada" olarak yazan internet sitelerini de bize bildirirseniz, onlara bu konuda geribildirim verme grevini de severek stleniriz. Aadaki nternet Sitelerinde de "ya da" Ayr Yazlmaktadr 01. Okan Cem rakolu'nun Kiisel nternet Sitesi 02. yenibir.com Internet Sitesi | Hrriyet 03. N. Can Okay'n Kiisel nternet Sitesi 04. anketler.net 05. Krad Demirutku'nun Kiisel nternet Sitesi 06. Bakent niversitesi, Bilgisayar Mhendislii Blm 07. Doan Kkdemir'in Kiisel nternet Sitesi 08. Bakent niversitesi, ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi 09. Zuhal Yenieri'nin Kiisel nternet Sitesi 10. Trk Psikologlar Dernei 11. my vosvos page (lker Erin) 12. Tamer Beler'in Kiisel nternet Sitesi 13. Toplumsal Geliim Platformu 14. TurkeyChat.Net

N. Can Okay, Kap, 2003

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 19

N. Can Okay, Ortaky, Nazar, 2003

Bakent niversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi Balca Kamps, Eskiehir Yolu 20. km Ankara Tel: 0312 - 2341010 / 1726 - 1674 - 1721 Faks: 0312 - 2341043 e-posta: info@elyadal.org

www.elyadal.org www.pivolka.com

P i V O L K A, Yl: 3 Say: 13, Sayfa: 20