Univerzitet u Novom Sadu Filozofski fakultet Odsek za srpsku književnost

DOKTORSKA DISERTACIJA POETIKA UMETNIČKE PROZE VLADANA DESNICE

Mentor: dr Gorana Raičević

Kandidat: mr Nikolina Konjević

Novi Sad 2011

1

UNIVERZITET U NOVOM SADU FILOZOFSKI FAKULTET KLJUČNA DOKUMENTACIJSKA INFORMACIJA

Redni broj: RBR Identifikacioni broj: IBR Tip dokumentacije: TD Tip zapisa: TZ Vrsta rada (dipl., mag., dokt.): VR Ime i prezime autora: AU Mentor (titula, ime, prezime, zvanje): MN Naslov rada: NR Jezik publikacije: JP Jezik izvoda: JI Zemlja publikovanja: ZP Uže geografsko područje: UGP Godina: GO Izdavač: IZ Mesto i adresa: MA

Monografska dokumentacija Tekstualni štampani materijal Doktorska disertacija Mr Nikolina Konjević Dr Gorana Raičević, vanredni profesor za užu naučnu oblast Srpska književnost i južnoslovenske književnosti sa teorijom Poetika umetničke proze Vladana Desnice Srpski Srpski, engleski Republika Srbija AP Vojvodina
2011.

Autorski reprint Novi Sad, Filozofski fakultet, Dr Zorana Đinđića 2

2

Fizički opis rada: FO Naučna oblast: NO Naučna disciplina: ND Predmetna odrednica, ključne reči: PO UDK Čuva se: ČU Važna napomena: VN Izvod: IZ

(broj poglavlja: 15 / stranica: 269 )

Nauka o književnosti Srpska književnost 20. veka Srpska književnost 20. veka, poetika umetničke proze, poetske ideje, estetska vrednost, čovekov doživljaj, igre proleća i smrti, integralni realizam

Datum prihvatanja teme od strane NN veća: DP Datum odbrane: DO

U radu je analizirana poetika celokupne umetničke proze Vladana Desnice: romana Zimsko ljetovanje (1950) i Proljeća Ivana Galeba (1957), zbirki pripovedaka Olupine na suncu (1952), Proljeće u Badrovcu (1955), Tu, odmah pored nas (1956) i Fratar sa zelenom bradom (1959), kao i mnogobrojnih eseja i teorijskih tekstova. Osnovni cilj ovog rada bio je stvaranje monografske studije, koja će ponuditi kompleksnu naučnu analizu poetike umetničke proze Vladana Desnice u društveno-istorijskom kontekstu u kom je nastajala. 13.03.2008. godine

3

Članovi komisije: (ime i prezime / titula / zvanje / naziv organizacije / status) KO

predsednik: dr Milivoj Nenin, redovni profesor, Filozofski fakultet, Novi Sad član: dr Gorana Raičević, vanredni profesor, Filozofski fakultet, Novi Sad član: dr Mihajlo Pantić, vanredni profesor, Filološki fakultet, Beograd

4

University of Novi Sad
Key word documentation

Accession number: ANO Identification number: INO Document type: DT Type of record: TR Contents code: CC Author: AU Mentor: MN Title: TI Language of text: LT Language of abstract: LA Country of publication: CP Locality of publication: LP Publication year: PY Publisher: PU Publication place: PP

Monograph documentation Textual printed material Phd thesis Nikolina Konjević Phd Gorana Raičević, Professor, South Slavic literature with the theory of literature, Faculty of Philozophy The Poetics of Vladan Desnica’s Artistic Prose Serbian English / Serbian Republic Serbia Autonomous Province Vojvodina 2011 Autor’s reprint Novi Sad, Faculty of Philosophy, Dr Zorana Đinđića 2

5

Physical description: PD Scientific field SF Scientific discipline SD Subject. Faculty of Philosophy. poetic ideas. Novi Sad member: PhD Gorana Raičević. next to us (1956). the poetics of artistic prose. Faculty of Philosophy. Key words SKW Litetary science Serbian literature of 20th century Serbian Literature of 20th century. 13. Here. aesthetic value.3. Belgrade 6 . the collection of short stories such as Wreckage in the Sun (1952). Associate Professor.2008. integral realism UC Holding data: HD Note: N Abstract: AB Accepted on Scientific Board on: AS Defended: DE Thesis Defend Board: DB The PhD dissertation analyses the poetics of all Vladan Desnica’s artistic prose: novels such as Winter Holiday (1950) and The Springtimes of Ivan Galeb (1957). The main aim of the work is the creation of the monograph study offering overall scientific analysis of Vladan Desnica’s artistic prose in social-historical context it was made. Faculty of Philology. Spring in Badrovac (1955). the play of spring’s and death. president: PhD Milivoj Nenin. man’s experience. The story of the Monk with the Green Beard (1959) as well as numerous essays and theoretical texts. Associate Professor. Full Professor. Novi Sad member:PhD Mihajlo Pantić.

.....................................................................................................................................80 9..........248 13....................................268 7 ........................8 2............................................................................................................................................144 10..............13 3............41 7...SADRŽAJ 1..... PROLJEĆA IVANA GALEBA............................... ABSTRACT.................. DOŽIVLJAJ POETSKOG.................................................................. ZAKLJUČAK........ BRIGA OKO IZRAZA..................... REAKCIJA KNJIŽEVNE JAVNOSTI NA DESNIČINU POETIKU.....157 11. LITERATURA...................... ZIMSKO LJETOVANJE................... UVOD............................ REZIME............................... PROLJEĆE U BADROVCU.........258 14................................................................................................37 6....53 8...........................................................................................................................................23 4.. OLUPINE NA SUNCU............................................................ ISTORIJSKE I DRUŠTVENE PRILIKE.260 15....181 12.......................... ODMAH PORED NAS.............................................................................................. TU..........................................................................30 5........ ESEJI I KRITIKE............................

ostavio niz obavještenja o problemima umjetničkog stvaranja. „O jednom gradu i jednoj knjizi”. kao i pitanja vezana za njegovo književno delo. neophodno je čitati ga i sagledavati u celini. „Ličnost i prosede”. „Jedan zakašnjeli prilog diskusiji o tipičnome”. „Tri zapisa o umjetnosti: ’O realizmu’. Kulturom i književnom delatnošću bavio se na različite načine. Nemoguće je u potpunosti razumeti delo Vladana Desnice. Svoju poetiku u njenom eksplicitnom vidu Desnica je razvijao u svojoj esejistici. kao i u posebnim zapisima. i predstavljaju putokaz u otkrivanju njegovog životnog i stvaralačkog opredelenja. „B. možemo pronaći u razgovorima i intervjuima koje je Desnica vodio u periodu od 1952–1966. Sarajevo. Mnoge poglede na umetnost i književnost.Uvod Vladan Desnica je pisac raznovrsnog i obimnog dela. str. kao i u većini teorijskih tekstovа. prateći i zapisujući sve što je u životu i kulturi smatrao značajnim i vrednim literarne pažnje. Vojislav Nikčević1 naglašava da je Desnica „prevashodno radio kao zatočenik riječi”. i „u svojim djelima.1952. pismima i razgovorima s drugim piscima. a prethodno ne proučiti njegove eseje. „Primjenjena umjetnost”. a objavljeno 1972. „Djelo i kritika”. u dijalektičkom odnosu svih njegovih pisanih ostvarenja. u Letopisu Matice 1 Vojislav Nikčević: „Poetika Vladana Desnice”. 1969. 53. ne zanemarivši niti jedan segmenat. Upoznavši njegov celokupan opus. 7. Da bismo se u potpunosti približili književnom delu ovog autora i otkrili njegovu „tajnu stvaranja”. br. kritike i intervjue koji sadrže sveukupnu poetiku i životnu filozofiju pisca. možemo stvoriti sliku o njegovim poetskim stavovima. gotovo svih rodova književnog stvaralaštva. te u esejima: „Zapisi o umjetnosti”.” Elemente Desničine poetike prvenstveno pronalazimo u romanu Proljeća Ivana Galeba. Među pomenutima možemo izdvojiti: Desničino pismo upućeno Aleksandru Tišmi (napisano 23.3. Kroče i zbrka oko njega”. ’Intencionalnost u umjetnosti’ i ’Hotimično iskustvo’”. Izraz . „Razgovor na Književnom petku”. 8 . „Riječ na vrhu jezika”. „Dva kratka eseja: ’Marginalije o iracionalnom’ i ’Zloupotreba jednog termina: detalj’”.

1963. nego ih posmatrao kao delove zajedničkog procesa u stvaranju umetničke tvorevine. Izraz. i poseduje izvesnu širinu koja karakteriše ovog pisac podjednako i kao čoveka i kao stvaraoca. klasičnoj gimnaziji. 1966. „Djelo nastaje dalje od pisaćeg stola”.). sklonosti prema umetnosti i književnosti. vrste i žanrove Desnica je doživljavao kao jednako vredne. kao i čvrstu povezanost svih oblasti njegovih interesovanja. „Bliže upoznavanje s nizom konkretnih vidova stvarnosti liječi nas od apstraktnosti”. Svaka stranica ispisana rukom Vladana Desnice pokazuje nam da je stvarana istovremeno od strane filozofa i pesnika. br.” 2 Književne rodove. kritičaru. 1969.) Kraći razgovori i intervjui nalaze se u IV knjizi Desničinih Sabranih dela: „Tri pitanja Vladanu Desnici”. putovanjima po Italiji i Francuskoj i neprestanoj težnji za otkrivanjem najdubljih slojeva ljudske misli. uočavamo izuzetan sklad čoveka i stvaraoca. Beograd. Nemoguće je govoriti o Desnici kao pesniku. Beograd. str. 1961. Zagreb. 1961. 7. 1982. Posmatrajući njegov stvaralački opus u celini. ličnosti i dela. pripovedaču. „Razgovor na Radio–Beogradu”. „Između muzike i literature”. (u knjizi Razgovori sa umjetnicima. 1963. Novi Sad).). 9 . 1959. bez obzira da li se odnosi na teoriju ili na stvaralačku praksu. Sarajevo. prozaiste i kritičara. jer je njegov književni izraz nerazlučiv u odnosu na kontekst određenog književnog žanra. Osnovu svog širokog obrazovanja Desnica je stekao zahvaljujući bogatoj porodičnoj tradiciji.” (u knjizi: Trenutak sadašnjosti. i smatrao da se međusobno razlikuju samo po stepenu kreativnosti.. Nije postavljao stroge granice između teorijske i stvaralačke prakse. „Prvu novelu namijenio sam Politici”. 1960. razgovor vođen sa Jeftom Milovićem: „Razgovor s Vladanom Desnicom o umjetničkom stvaranju”. Desničino celokupno delo karakterišu autorski komentari koji približavaju i objašnjavaju određeni pojam. razgovor sa Vlatkom Pavletićem pod nazivom: „Svako djelo vrijedi tačno onoliko koliko poetskog sadrži u sebi. 53. jer pokazuje kako se njegovo teoretsko shvatanje umjetnosti realizovalo u vlastitoj književnoj praksi. esejisti.srpske. studijama prava i filozofije u Zagrebu i Parizu. razgovor vođen sa Grozdanom Olujić pod nazivom „Pjesnik tuge i nade” (u knjizi: Pisci o sebi. U razgovoru pod naslovom „Između muzike i literature” (1961) Desnica naglašava da mu je pravnička struka doprinela boljem poznavanju čoveka i 2 Vojislav Nikčević :„Poetika Vladana Desnice”. 1960. „Poetika Vladana Desnice ima i praktično značenje..

10 .upotpunjavanju životnog iskustva koje je dragoceni fundus svakog stvaraoca. koja podrazumijeva istovremeno nadahnjivanje i kreativnog i estetskog duha. Desnica je u svom dečačkom dobu satima slušao probe šibenske filharmonije. Beograd). a „čim je taj fundus raznolikiji i svestraniji tim je pisac cjelovitiji i bogatiji.”4 Sa podjednakim interesovanjem čitao je domaće i strane pisce. u stalnom preplitanju i suprotstavljanju tema. što mu je omogućavalo bolje i potpunije upoznavanje dela iz svetske književnosti koja su izvršila neminovan uticaj na formiranje i stvaranje njegovih poetskih stavova. kao izražajno sredstvo. Godinama je pevao i školovao glas u Šibeniku. ima prednost nad rečju. Za nešto što se piše može se reći da je literatura. Zmaj. 3 4 Vladan Desnica: „Između muzike i literature”. 2001. ali u muzici takve podjele nema. navedeno je 39 bibliografskih jedinica njegovih prevoda sa francuskog. u Desničinom prevodu izlaze Kročeovi Eseji iz estetike (Kadmos. francuski. Među navedenim prevodima poseban značaj imaju prevodi Kročeovih teorijskih tekstova. italijanske i ruske. Novi Sad. Dositeja i Njegoša. Od domaćih pisaca naročito je čitao i cenio Lazu K. Muzika ga je neodoljivo privlačila i smatrao je da ona. str. nalazio se na putu između muzike i literature. Već 1938. Milovana Glišića. 2006. U IV knjizi Desničinih Sabranih dela. Hotimično iskustvo I. italijanskog i ruskog jezika.”3 Muzika je izvršila značajan uticaj na njegovo celokupno stvaralaštvo. Desničin izbor i prevod 29 Kročeovih eseja i studija pod nazivom Književna kritika kao filozofija (Kultura. ruski i španski. 80. Lazarevića kao pripovedača. str. grčki. Prosvjeta. doslovno značenje koje eliminiše pojavljivanja mogućih nesporazuma: „Riječ ima jednu svoju metaestetiku. Zagreb. Split) a 1939. Ivu Andrića. Radomir V. jednu svoju logičku vrijednost. zatim Lazu Kostića. U Proljećima Ivana Galeba ona se oseća u strukturi i kompoziciji dela. posebno antičke. francuske. Desnica pažnju posvećuje muzikalnosti svakog strukturnog elementa svojih književnih tvorevina više nego što oko površnog čitaoca može da zapazi. u smenjivanju tempa.” Kao ljubitelj i dobar poznavalac muzike. italijanski. Zagrebu i Parizu. „Izborom djela (koje je prevodio) Desnica je pokazao izvore ’idejne filijacije’. U pomenutom tekstu pod nazivom “Između muzike i literature” Desnica naglašava da muzička rečenica poseduje i jedno logičko. Poznavao je mnoge strane jezike: latinski. 92. Ivanović: Po sunčanom satu.

za mene značila ohrabrenje i podstrek. str. da nađe opravdanje njegovog postojanja. Gončarova. i sa kakvim estetskim kvalitetom. kao što sam Vam jednom prilikom napomenuo. oktobra 1952. Od Rusa je „u sebe upio duboku humanost i želju da u svakom čovjeku traži najdublju suštinu. str. str. ali istovremeno ga i prevazilaze unoseći elemente fantastike.”7 Čitao je Balzaka. Beograd. u njegovoj ličnosti. Desnica se poziva i na Prusta koji sasvim napušta poetiku realizma. br. ili prelazeći sa opisa spoljašnje stvarnosti na prikaz njenog odraza u svesti svojih junaka. u kojem iznosi svoj doživljaj i odnos prema Andrićevom delu: „ (…) s Vama i s Vašim djelom veže me poznanstvo i jedna idealna veza već gotovo trideset godina. Književni magazin. „sposobnost da dobro i precizno odmerava reči. 11 . Gogolja. Desnica navodi pisce francuske književnosti koji su svojim delima vezani za realizam. Od njih je nasledio osećaj za meru. Turgenjeva. navodeći ih u svojim teorijskim tekstovima kao primer dobrih pisaca i stilista. 6. 23. Dragan Jeremić: „Vladan Desnica ili intelektualna poezija”. Pod slovenskim uticajem podrazumeva se Desničino poznavanje ruske književnosti. br. 1958. kao i sposobnost da stvara skladne kompozicije. i pokazala mi na živom primjeru što se sve. da nastoji da prodre u samo njegovo srce. koja takođe ostaje nedovršena.”5 Desnica je mnogo poštovao dela Sime Matavulja i napisao o njemu fragmente eseja koji nije uspeo da završi. došlo je do spajanja slovenskog i romanskog uticaja. na ovom našem jeziku može izraziti i kakav se instrument umjetničkog izraza od njega da iskazati. veza koja je. 50. Od ruskih pisaca čitao je Puškina. Savremenik. 7 Isto. 23. već i kao jednog od najvećih mislilaca novijeg vremena. Beograd. Voleo je prozu Ive Ćipika. 2005. godine. 23. dok je Tolstoja cenio ne samo kao pisca. kao i novele Dinka Šimunovića. 5 6 Radovan Popović: „Preplitanje proleća i smrti”. kao i skicu filmskog scenarija o Dositeju pod naslovom „Vječiti putnik”. U njegovom književnom delu. datiranom 12. kao i u zavičaju iz kojeg je potekao. Bunjina. Na osnovu navedenih pisaca može se uočiti da Desnica pominje one romanopisce koji najavljuju krizu realizma i iznose uverenje da se stvarnost može razumom spoznati i adekvatno predstaviti. Stendala i Flobera. treba naglasiti da posebno mesto zauzimaju francuski i italijanski pisci.”6 Govoreći o uticaju romanske književnosti na Desnicu.Desničina naklonost prema Andriću vidljiva je u pismu upućenom ovom piscu.

o čemu nam svedoči i roman Proljeća Ivana Galeba. To je i glavni razlog zašto je u prikazu Dragana Jeremića određen kao „mediteranac sa slovenskom dušom. i u dalmatinskom zaleđu. U gimnazijskim danima upoznao je dela antičke književnosti od kojih je naročito cenio Eshilovog Okovanog Prometeja. str. kroz osobine nekih likova. „Njegov visoki artizam nalazi pandan u njegovom čovečstvu. 8 9 Isto. nemačke. npr. Pomenuti dijalozi dati su implicitno u Desničinim prozama kroz podudarnost ideja ili sličnost nekih tema. Od italijanskih pisaca naročito je voleo Dantea.Sa navedenim autorima Desnica vodi neku vrstu dijaloga koji se odvija na intertekstualnom nivou. 23. Bitisao je na različitim geografskim podnebljima. o kojem je skicirao esej koji je ostao nedovršen.”8 Upravo je ta sinteza suštinska odrednica i njegove ličnosti i njegovih književnih ostvarenja. Svojim životom i delom Desnica svedoči o jedinstvu nespojivog i mogućnosti postojanja suprotnosti objedinjenih u jednom čoveku i u jednom stvaralačkom opusu. Desnica je čitao i dela drugih evropskih književnosti. i po primorskim gradovima i u evropskim prestonicama. upotpunjavajući je evropskom kulturom i visokim obrazovanjem. 23 Isto. pričljivi južnjak sa mekom slovenskom tugom u srcu”. Posmatrajući iz današnje vremenske perspektive navedene odrednice koje karakterišu Vladana Desnicu i kao čoveka i kao stvaraoca. uočavamo da je po mnogo čemu bio ispred svoga vremena. noseći u sebi duboko ukorenjenu sliku zavičaja. u povezivanju retko spajanog.9 Zagonetnost i privlačnost Desničinog izraza leži u jedinstvu različitosti. str. 12 . a oba se slivaju u jednu sintezu koja njegovu umetnost čini koliko privlačnom toliko i ljudski značajnom. ali na njegov duhovni razvoj i književni ukus najveći uticaj su izvršile francuska i ruska književnost. a sve to ukazuje na izvesne duhovne srodnosti sa navedenim autorima.

društvene. i da ga usmeri prema unutrašnjem jezičkom i stilskom oslobađanju. 2009. Međutim. U navedenom stvaralačkom kontekstu Vladan Desnica je stvorio književno delo koje svojom unutrašnjom snagom i veličinom prevazilazi pripadnost određenim književnim pokretima i pravcima. Taj razvojni put ide od realističkog izraza sa početka XX veka koji se nastavlja sve do međuratnog vremena i prve decenije posle Drugog svetskog rata. 13 . političke. što je omogućilo da u svoju stvaralačku ličnost uključi sve 10 Mihajlo Pantić: Dnevnik jednog uživaoca čitanja. str. njen prirodni evolutivni i poetički kontinuitet u tom vremenu. prema rečima Mihajla Pantića.“10 U svojim prozama Desnica je ostvario povezanost između dve najvažnije osobine moderne proze XX veka. Desnica je nastojao da svoje književno delo oslobodi strogo omeđenih granica pripadnosti srpskom ili hrvatskom jezičkom izrazu. određenim neknjiževnim intencijama i nameće se kao samostalna i jedinstvena estetska i književna vrednost naše kulture i jezika. „Evolutivni smisao Desničinog dela jeste“. generacijiske i druge uslovljenosti koje sputavaju ispoljavanje individualnosti autorove ličnosti. Književna opština Vršac. Svojom poetikom i sopstvenim književnim izrazom ovaj pisac prevazilazi ideološke.Istorijske i društvene prilike Vladan Desnica svojim celokupnim književnim opusom ilustruje najvažnije etape u razvoju srpske i hrvatske proze XX veka. odnosno potvrđivanju estetskog elementa umetničkog dela kao njegove primarne umetničke funkcije. u tome što „je upravo taj pisac u srpskoj i hrvatskoj modernističkoj književnosti do punog intenziteta razvio imaginativno-psihološku dimenziju pripovedanja. tradicionalnom ili modernističkom stvaralačkom modelu. U svojoj viziji i svom doživljaju stvarnosti zadražao je one elemente srpske i hrvatske književne tradicije koji su bili najbliži njegovoj stvaralačkoj ličnosti i kulturnoj pripadnosti. 61. pa sve do najvažnijih poetičkih strujanja u drugoj polovini XX veka. Vršac. njene poetske i intelektualno-esejističke orijentacije koje su odraz Desničine stvaralačke ličnosti. kulturna pripadnost ovog pisca bila je šira od nacionalne i zavičajne.

opšte duhovne i kulturne vrednosti koje su uticale na razvijanje njegovih stvaralačkih sposobnosti. Pokret socijalne literature. kao i nadrealistički pokret dve su najznačajnije književne i kulturno-političke grupacije u srpskoj književnosti početkom 30-ih godina XX veka. Pomenuti proces razvoja književnosti u Sovjetskom Savezu do 1934. godine u Moskvi. posebno na shvatanja unutar pokreta socijalne književnosti. i da čovek koji gradi novo društvo treba da bude samopouzdan i da se ne određuje prema onom životu u kom se nalazi. Na pomenutom kongresu prihvaćena je teorija socijalističkog realizma. dok se akcenat stavlja na optimizam koji se rađa iz ubeđenosti u pozitivnost same ideje. odnosno obrazložen je pojam koji će biti osnova jednog književnog pokreta značajnog u svetskoj književnosti. U periodu između 1930. godine do Prvog kongresa sovjetskih pisaca održanog 1934. godine i okupljao je pisce koji su prihvatali ideju da predmet književnog dela treba da bude aktuelna životna tematika. već prema onom koji mu je ideal. kao i evropskih književnosti toga vremena. čime će se i emotivno i misaono približiti kolektivu. Između dva svetska rata u jugoslovenskoj književnosti postoji niz pisaca u čijim je delima veoma naglašena i prisutna socijalna komponenta. odnosno da bude zagovornik političkog programa partije. Maksim Gorki u svom referatu izloženom na pomenutom kongresu ističe da umetnost mora izražavati jednistvo ličnosti i sredine. imao je nesumnjiv odraz na stvaralački lik i delo Vladana Desnice. godine imao je odjeka na naše književne prilike. Ideja pokreta socijalističkog realizma zasnovana je na shvatanju Maksima Gorkog da književnost i kultura treba da budu podrška revolucionarnim zbivanjima. Međuratna srpska književnost sa elementima avangarde i socijalne 14 . Pisac je morao imati određeni ideološko-društveni stav prema socijalnim pitanjima koja obrađuje u svojim delima. Literarni pokret socijalne književnosti nastao je oko 1930. U tom približavanju pojedinca i društva zapostavljaju se problemi ličnosti. dolazi do sve izražajnijeg shvatanja da se umetnik svojim delom mora uključiti u tekuća društvena pitanja svog vremena. jer čovek će u socijalističkom društvu naći pravi smisao života u poistovećivanju svojih interesa sa interesima društva. Razvojni put srpske i hrvatske književnosti prvih decenija XX veka. Literarno delo je svojim estetskim delovanjem trebalo da doprinese obogaćenju društvene svesti čitalaca kako bi mogli shvatiti svoj društveni položaj.

neophodno je osvrnuti se na „zlo (literarnog) doba“11 koje je trajalo do 1950. Pisci socijalno angažovanog romana imali su za cilj da romanom dokažu kako su komunisti ostvarili revoluciju. Beograd. Tako nastaju dela u čijem je središtu svedočenje i pouka a ne njihova misaona transpozicija. Socijalno angažovana umetnost u Srbiji u prvi plan je isticala primat političkog i ideološkog pragmatizma u odnosu na estetsku vrednost umetničkog dela. Književno stvaralaštvo koje se razvijalo sa partijskom linijom moralo je izražavati političke poruke i biti odraz stvaranosti. kao i građanskе i zavičajnе prozе. Upravo je nakon Drugog svetskog rata roman bio najpogodnija književna vrsta kojom su pisci toga vremena iznosili svedočanstva o ratu i revoluciji prevazilazeći time oskudnu prisutnost romana u periodu između dva rata. predstavnici socijalnih ideja a ne samih sebe. odnosno revolucije. likovi socijalno angažovanog romana postaju nosioci opšteg a ne pojedinačnog. izvršila je nesumnjiv uticaj na Desničin doživljaj literature. Srpska književnost je u tom periodu prešla značajan razvojni put i usmerila svoje kreativne mogućnosti prema onim oblicima stvaralačkog izraza koji su proširivali ispoljavanje individualnih mogućnosti samog stvaraoca. 60. 1958. Sve se tumačilo sa stanovišta opšte partijske linije. Prosveta. godine. U svojim Ogledima o realizmu Đerđ Lukač ističe da se estetika i princip 11 Miloš Bandić: Vreme romana. Pripovedač u takvom romanu ima sužen idejni pogled kojim posmatra događaje pretvarajući se tako u nepouzdanog svedoka-pripovedača. str. Da bismo prikazali razvojni put srpskog romana o ratu i revoluciji. njegovi likovi bivaju oblikovani u skladu sa ideološkim opredelenjem. poznatije kao vreme socijalno angažovanog romana. Nesavršenu stvarnost pisci ovog romana predstavljaju kao idealnu afirmišući time revoluciju. Socijalno angažovani roman koji nastaje u prvih pet posleratnih godina nije mogao da se odrekne golih činjenica stvarnosti koje su utkane u njegovu formu i strukturu. prenoseći time komunističe ideje na čitaoce. Oblikovani pomoću zajedničkih osobina grupe. Idejno i politički određena umetnost revolucije ističe partijnost kao svoj primarni cilj. tačnije Komunističke partije Jugoslavije koja je tražila verne tumače revolucije. kao i literaturu toga vremena. 15 . tačnije socijalističkim realizmom kao umetničkim idealom. Istovremeno.književnosti.

Dragan Jeremić: Doba antiumetnosti. Prosveta. već kroz niz patriotskih priča o pobedi partije. naša 12 13 Đerđ Lukač: Ogledi o realizmu. Zagreb. Kultura. str. 17. sinteza u kojoj je staljinistička vizija revolucije dobila svoju punu potvrdu i svoj najjasniji izraz i sve su sile težile da se odrede za partijsku književnost. Socijalistički realizam je. čime je gušila kreativnost pisca podređujući njegov subjektivitet objektivnoj stvarnosti shvaćenoj i prikazanoj kroz ideju.realizma svode na „umetničko prikazivanje celovitog čoveka“. 48. 1970. Liber. godine „temeljna sinteza umjetnosti i revolucije. str. Nastala na dogmi marksističkog pragmatizma čiji je osnovni kriterijum prisustvo stvarnosti u delu. postao već 1936. 14 Stanko Lasić: Sukob na književnoj ljevici(1928-1952). Beograd. 1970. socijalno angažovani roman ističe veru u svetlu budućnost i novi život. kritika je postajala ideologizirana svest u službi revolucije. str. vladajuća ideologija nije pristajala na prikaz potpune istine jer joj je odgovaralo unošenje političkih motiva i zabluda u književna ostvarenja. prema rečima Stanka Lasića. 1947. Razvijajući se u pomenutim političkim prilikama. dok je normativna kritika toga vremena prevashodno razmatrala i vrednovala idejnu strukturu dela zanemarujući formu.13 U socijalističkom društvu toga vremena roman kao književna vrsta nije bio slobodan jer je morao odražavati određenu ideologiju i vršiti kolektivno osvešćenje mase. u socijalno angažovanom romanu je izbrisan nesklad između individualnih i društvenih težnji. Vrednujući književna dela prema spoljašnjim normativnim kriterijumima. 245/6. Pozivajući pisce da pišu o revoluciji. zanemarujući estetsku vrednost dela. U navedenim društveno-političkim okolnostima biti apolitičan u literaturi značilo je istovremeno biti i antisocijalistički određen. Kao takav angažovani roman daje uprošćenu sliku rata i revolucije ne prikazujući opširnije likove. ili postavljen protiv socijalističke stvarnosti. „estetsko je podređeno političkom a roman kao kritičko oružje odložen“. Zasnovan na teoriji odraza revolucije i partijnosti. Prema rečima Dragana Jeremića. posleratna književna kritika je tražila čistu poruku. Beograd. 16 .“ 14 Snagom svoje sugestivne moći književnost je neposredno vršila vaspitanje i usmeravanje širokih narodnih masa.12 Navedeni stvaralački princip nije prisutan u socijalno angažovanom romanu jer rat i revolucija nisu sagledani kroz tragičnu sudbinu pojedinca. već prevashodno prenoseći oduševljenje revolucijom i idejom komunizma kao jedinim pravim izborom. odnosno ukrućivanje života.

Nasuprot unapred zadatim prikazima revolucije koje je diktirala politizovana književna kritika toga vremena. koji na Kongresu književnika u Ljubljani održanom 5. Kao njenog glavnog predstavnika Lasić navodi Krležu. Polazeći od apriornog polazišta pojavljuju se dve koncepcije umetnosti. prema mišljenju Stanka Lasića. nasuprot kojeg nastaje poetsko-psihološki roman kao odraz sumnje u realni prikaz stvarnosti koju prezentuje socijalno angažovani roman. predstavlja apriornu kategoriju koja determinira sve ostale postavke. 17 . str. i nemoguće je da se iskažu kao zasebni entiteti. godine brani larpurlartizam protiv službe umetnosti u 15 Isto. već samo u njihovoj sintezi. poetsko psihološki-roman posmatra objektivnu stvarnost kroz subjektivne doživljaje različitih ličnosti. Prikaz stvarnosti kroz ideološku afirmaciju revolucije ostvaruje se kroz socijalno angažovani roman. 79.posleratna književnost biva obeležena sukobom dvaju različitih shvatanja i prikazivanja stvarnosti. i upravo je ona „apriorno polazište u tradiciji naše literature“. i „ne usuđuje se jasno izreći stav indiferentnosti prema zadacima revolucije. da se spasi sinteza umetnosti i revolucije. godine. odnosno dve koncepcije revolucije koje se međusobno isključuju. i 1952. Treća orijentacija koju Stanko Lasić izdvaja. Sinteza umetnosti i revolucije. razbija sinteze umetnosti i revolucije. predstavlja očajnički pokušaj da se povežu prethodno pomenute. Prvu koncepciju umetnosti i revolucije Lasić naziva koncepcijom poništenja slobode u izabranom ili stvorenom objektu. Ta orijentacija se zalaže za autonomiju umetnosti smatrajući da umetnost mora sama tražiti puteve u skladu sa svojom tradicijom i strukturom. postaje dominantna u našoj književnosti nakon 1952.“15 Ova orijentacija bila je osobito izražena 1951. Druga orijentacija koja. međusobno upućuju jedna na drugu.1952. prema njegovim rečima.10. godine kod modernista koji su se zalagali za integritet umjetnosti. prema Lasićevim rečima. Kao glavni razlog sukoba dvaju različitih shvatanja književnosti i umetnosti. Ta koncepcija svodi i revoluciju i umetnost na sredstvo ostvarenja čoveka. Stanko Lasić navodi pitanje: „Kakva treba biti funkcija umjetnosti u revoluciji i funkcija revolucije u umjetnosti?“ Umetnost i revolucija se. Takvu stvaralačku koncepciju Lasić određuje kao kreativni pokušaj održavanja jedne sinteze u kojoj se umetnost i revolucija definišu kao traženje i slobodno kretanje čoveka. Ona u ovom periodu počinje borbu za slobodu artističkog izraza i estetskih pravaca.

jer je preširoka za koncepciju konkretnog revolucionarnog angažmana. Vera Obrenović-Delibašić: Kroz ničiju zemlju). Takva sinteza umetnosti i revolucije. Izraziti pomak u modernizaciji romana toga vremena predstavljaju romani u kojima su prisutni elementi modernog romana: Zimsko ljetovanje Vladana Desnice (1950). Oslobađajući se klasičnog nasleđa realizma. rodit će se naša vlastita umjetnost. Univerzalna istina sve više se zamenjuje pojedinačnom istinom koja se bori za sopstveno postojanje. Oskar Davičo. kad se jave kod nas umjetnici. a preuska za koncepciju autonomije umetničkog i revolucionarnog stvaralaštva. svojim znanjem i svojim ukusom umjeti da te „objektivne motive naše lijeve stvarnosti – subjektivno odraze“. polazeći od stava da je umetnost bez revolucije besmislena. Ova koncepcija smatra da je moguć autentični estetski socijalistički angažman. 16 Isto. Radomir Konstantinović. str. 80. U središtu umetnikovog istraživanja nije revolucija već pojedinac koji iznosi svoja iskustva odražavajući istovremeno tadašnje društveno-istorijske prilike. Krleža je na pomenutom Kongresu izjavio: „Onoga trenutka. Oto Bihalji Merin: Doviđenja u oktobru. već „ističe da umjetnost i revolucija postoje kao smisao“. Svadba Mihajla Lalića (1950). Daleko je sunce Dobrice Ćosića (1951) i Pesma Oskara Daviča (1952). prema Krležinom mišljenju ono delo koje na stvaralački način sintetizuje lepotu i revoluciju. ovi romani uvode nove vrednosti u našu književnost toga vremena. Umetničko delo je. prema rečima Stanka Lasića ostaje nedefinisana. dok je revolucionarno delo ono delo koje na stvaralački način uključuje totalitet čoveka u svoju praksu. 18 . koji će svojim darom. Pisci koji su se nakon Drugog svetskog rata opredelili za verno prikazivanje revolucije u našoj književnosti uglavnom su ostajali na margini književnih vrednosti (Čedomir Minderović: Oblaci nad Tarom.momentalne partijske svrhe. dok su pisci poetsko-psihološkog romana sa svojim književnim ostvarenjima izbijali u prvi plan (Mihajlo Lalić. i poziva na rad i stvaralaštvo unutar toga smisla. Krleža se istovremeno zalagao protiv plitkog utilitarizma i protiv apsolutne autonomije umetnosti. Dragan Simić: Nisam bio sam. a revolucija bez umetnosti nepotpuna. Vladan Desnica i drugi).“16 Ovim konceptom Krleža ne određuje konkretan sadržaj umetnosti. Dobrica Ćosić.

novine koje donosi odražava u stilu. Ovim romanom Lalić se udaljava od metode klasičnog realizma. Rat i revolucija u socijalno angažovanom romanu nisu prikazani kao tragično kretanje naroda. u prisustvu poetsko-psihološke atmosfere. hrabrost od slabićstva. prema rečima Velibora Gligorića. ponos od poniženja. Njihov život nije unapred određen revolucijom kao mitom. sveli realizam na „bilješke vidljivih i opipljivih pojava“. u karakterizaciji i individualizaciji likova. Roman Svadba kao roman promena i zaokreta u srpskoj književnosti. Nikolić: Susreti s piscima. pisci ovih romana problematizuju i svoje junake i ideje o revoluciji želeći da razotkriju ideologiju koju je nametnuo socijalno angažovani roman. 1971. Opredeljujući se za realizam kao istinu.Junaci ovih romana nisu ostvareni samo kao nosioci i tumači određene ideologije. „brani istinu od laži. Laliću. U svojim romanima o ratu i revoluciji Lalić. slobodu od robovanja i nasilja. Roman Zimsko ljetovanje (1950) Vladana Desnice po mnogo čemu odstupa od socijalno angažovanog romana što će naknadno biti razmotreno i prikazano u posebnom segmentu ovoga rada posvećenom tom romanu. približavajući se sve više unutrašnjem svetu svojih junaka. na pitanje šta svojim ciklusom o ratu želi da saopšti. ovaj pisac napušta dotadašnju idealizaciju revolucije i upušta se u prikazivanje unutrašnje istine junaka. iako sadrži idejnu osnovu socijalno angažovanog romana sadržanu u favorizovanju komunističke ideje. Jedinstvo. Navedenim stvaralačkim postupcima Svadba se udaljava od socijalno angažovanog romana usmeravajući razvoj srpskog romana prema čoveku i njegovom 17 18 Velibor Gligorić: Kritičari o M. 59. 19 . str. Rade M. Lalić naglašava težnju da želi pisati angažovanu i realističku književnost. U težnji da se što više približe istini o revoluciji. Navedenim stvaralačkim postupkom roman dobija dramske elemente iako i dalje sadrži u sebi uobičajenu sliku revolucije. prema njegovim rečima. ljudski karakter od prevrtljivosti. 1984. ograđujući se oštro od pravca koji je nazvan socijalistički relizam čiji su pisci. Romanom Svadba (1950) Mihajla Lalića nastaje značajniji pomak u razvoju srpskog romana o revoluciji. str.18 Lalić je sebe smatrao pripadnikom savremenog realizma jer je korišćenjem psihoanalize proširio svoja sredstva izražavanja. 13. nosioca revolucije. već kao niz patriotskih priča i hronika o pobedonosnom putu revolucije. Beograd. Priština. već su prikazani kroz sospstveni doživljaj datih okolnosti. Prosveta. Revolucija i istorija prikazuju se kroz svest i osećaj pojedinca.“17 U jednom od književnih razgovora.

“19 Zasnivajući se na analitičkom realizmu. Davičov junak nije uzor. Revolucija je u romanu Dobrice Ćosića prikazana kao nesavršena. 85. a njegovi junaci su dovedeni do međusobnog sukoba sopstvenih stavova. veštačkog idejnog sjaja. Prikazujući tragično osećanje života. Osnovna ideja romana je misao glavnog junaka da samo sloboda i ljubav određuju čoveka u datom vremenu predstavljajući istovremeno i glavne uslove ljudskosti. istine i lepote kao vodećih i glavnih principa u životu čoveka. Prosveta. U poređenju sa junacima socijalno angažovanog romana. već pokušaj traženja novog čoveka. Roman Dobrice Ćosića Daleko je sunce (1951) drugi je roman u ovom periodu koji donosi određene promene u odnosu na socijalno angažovani roman. 20 . Davičo pokušava da svog junaka oslobodi dogmatskog shvatanja sveta i partije. Iako je u središtu romana politička tema.unutrašnjem svetu. Svojim romanom Davičo poručuje da sve u životu ima smisla ukoliko nastaje iz ljubavi. Revolucija u stvaralačom doživljaju ovog pisca nije prikazana 19 Miloš Bandić: Vreme romana. Roman Daleko je sunce. koristeći novi stvaralački postupak u prikazu rata i revolucije. Upravo taj sukob različitih doživljaja i stavova predstavlja novinu u odnosu na socijalno angažovani roman. str. dok idealističko slikanje revolucije stavlja u drugi plan. Roman Pesma (1952) Oskara Daviča u poređenju sa Lalićevim i Ćosićevim romanom predstavlja složeniju romanesknu strukturu u kojoj je naznačen i izveden postupak toka svesti. proširujući time mogućnosti tumačenja i prikazivanja rata i revolucije. u želji da društvene ciljeve zameni ličnim interesima. ovaj roman u prvi plan ističe poetsko. Ćosićev roman dovodi u pitanje idealizam revolucije postajući istovremeno i kritički prikaz ratnih prilika. politički pravolinijske. neutralno dobromislene književnosti. U težnji da pronađe potpunu istinu o revoluciji. 1958. Junaci Davičovog romana u prvi plan ističu značaj slobode. pisac najveću pažnju usmerava na čovekovu emociju i njegov unutrašnji svet. prema rečima Miloša Bandića. Ćosićevi junaci dovode u pitanje ideale za koje se bore sukobljavajući time razum i dužnost. U svom romanu Davičo prikazuje odnos čovekovog života i stava što uslovljava čestu upotrebu unutrašnjeg monologa i dijaloga. Beograd. Dobrica Ćosić prvenstveno prikazuje posledice koje je revolucija ostavljala na čoveka. bazirane na bunkerima fraza i lažnog. ustaje protiv „deklarativne i deklamatorske.

pa je dobrim delom i sada. bila je sve do Desnice „uglavnom manjkava. te u romanu Zimsko ljetovanje. Ovim romanom pisac izdvaja pojedinca iz kolektivne svesti. Književna opština Vršac. loše shvaćen realizam. Realističku poetiku i realistički postupak pronalazimo u nekim pripovetkama o životu u dalmatinskom zaleđu. Sveukupna proza Vladana Desnice nalazi se između dva pomenuta tematska pola.“20 Desničina prozna ostvarenja istovremeno poseduju različite stvaralačke poetike. prema rečima Mihajla Pantića. ovaj pisac daje pojedinačnu i kolektivnu sliku njegovih junaka u borbi za svakodnevni život. Davičova Pesma je moderan roman zasnovan na subjektivnom psihološkom vremenu u kojem njegovi junaci izražavaju svoj odnos prema revoluciji. dajući mu mogućnost sopstvenog viđenja stvarnosti i revolucije suprotstavljajući se time prikazivanju stvarnosti u socijalno angažovanom romanu. između realističkog viđenja i doživljaja stvarnosti i moderno prikazane 20 Mihajlo Pantić: Dnevnik jednog uživaoca čitanja. str. budući da je na poetičkoj. 61. 21 . i u srpskoj i u hrvatskoj tradiciji nekada bio. a bogme i na političkoj vlasti.ideološki. 2009. Vršac. već odnos prema životu uopšte. Prikazujući različite životne sredine pomoću različitih stvaralačkih postupaka. ne predstavlja samo borbu u određenim istorijskim uslovima. Pomenuta književna ostvarenja biće posebno razmotrena u zasebnim segmentima ovog rada posvećenim Desničinim pripovetkama i romanima. Prikazujući život u dalmatinskom zaleđu. uočavamo izvesni pomak koji Desničino delo čini krećući se od tradicionalnog realizma ka psihološki produbljenom realističkom postupku. Vreme u ovom romanu teče u izolovanim individualnostima za razliku od mehaničke hronologije koja je karakteristična za socijalno angažovani roman. „Takva dimenzija“ pripovedanja. Posmatrajući Desničina prozna ostvarenja u kontekstu pomenutih romana i njihovih pisaca. dok u prikazima gradskih sredina insistira na analizi pojedinačnih sudbina koje se opiru kolektivnoj svesti. dok je u pripovetkama iz gradskih i primorskih sredina. kao u romanu Proljeća Ivana Galeba. prisutan moderni stvaralački postupak. Desnica u oba slučaja ostaje dosledan prikazu najrazličitijih vidova čovekova života. dajući prednost unutrašnjoj drami junaka nad tradicionalnim stilskim sredstvima.

Desničine pripovetke i romani posmatrani kao celina sadrže razvojni put srpske književnosti od početka XX veka i njegove realističke poetike. sličnost navedenih pisaca je u tome što su svoj književni opus počinjali kao realisti da bi vremenom obogaćivali svoj narativni postupak približavajući se sve više modernijem književnom izrazu. pored Vladana Desnice su Sima Matavulj (1852-1908) i Jovan Radulović (1951). Iako pripadaju različitim generacijama.problematike pojedinca u gradskoj i seoskoj sredini. kritikama i drugim teorijskim tekstovima. neophodno je prethodno sagledati poetske stavove ovog pisca sadržane u njegovim esejima. Desničina prozna ostvarenja možemo posmatrati kao sponu između realizma i modernizma. Pomenuti narativni postupak biće detaljnije prikazan u narednim segmentima ovog rada posvećenim pripovetkama i romanima Vladana Desnice. pa sve do završetka XX veka i njegove pune poetičke raznovrsnosti. Srpski pisci iz Dalmacije koji su prešli sličan razvojni put i svojim delom učestvovali u stvaranju opšte slike srpske proze XX veka. 22 . Da bismo što potpunije prikazali i shvatili poetiku koju je Desnica primenjivao u svojim romanima i pripovetkama.

Pomenuti esej biće žestoko napadnut od tadašnjih predstavnika socijalističke estetike. pisac nam saopštava da su ovi zapisi najvećim delom pisani kao beleške za buduću opsežniju razradu. Desničin esej koncipiran je kao razgovor sa zamišljenim sagovornikom. ni sociologija. Pisac. Eseji. neophodno je da zađe u dublju i prodorniju analizu ljudske psihe.Eseji i kritike Mladi zagrebački pisci pokreću u Zagrebu 1952. Desnica je smatrao da je veličina književnosti u tome što otkriva istine o čoveku one vrste koje nam ni istorija. odnosno. godine književni časopis Krugovi sa ciljem da se tadašnja izolovana sredina upozna sa novim tokovima evropske književnosti. U nastavku eseja Desnica navodi da je odabrao upravo one segmente zapisa koji mogu mlađim piscima biti od neke koristi i pomoći. po njegovim rečima „u sirovom i sakatom vidu”. kao polemika koja je na više mesta ironično intonirana. Zbog nedostatka vremena i drugih razloga praktične prirode.” Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”. str. Možda se u tome i krije razlog njegovog opredelenja za bavljenje književnošću u prvom redu. Čitajući bilo koje od Desničinih pisanih ostvarenja. Beograd. da iznese dublje i prisne momente čovekove duše. BIGZ. da nadvlada „nešto što se opire i koprca i crveni”. što će biti razmotreno u posebnom segmentu ovoga rada. 60. prema njegovim rečima. i u tom časopisu je objavio esej pod nazivom „Zapisi o umjetnosti”.21 Poslednja misao iskazana u pomenutoj napomeni otkriva jedan od temeljnih poetskih stavova ovog pisca: kroz pojedinačno prikazati ono što je opšte i univerzalno. uočićemo navedeni stav koji je ključ za tumačenje njegove stvaralačke tajne. 23 . U napomeni koja je izostala u broju Krugova 4–5. da bi ostvario neposrednu iskrenost u svome delu. kritike. U prvom paragrafu svojih „Zapisa o umjetnosti” Desnica izdvaja iskrenost kao jedan od glavnih zakona umetnosti. Desnica se odazvao njihovom pozivu na saradnju. jer književno delo pruža ogoljene istine. ističući mogućnost njihove primjene i na druge umetnosti. jer osnovni cilj i smisao književnosti je da prikaže čoveka u svoj njegovoj različitosti. ni naučna psihologija ne mogu da pruže. 1993. jasno je da se dobar dio ovih zapisa (mutatis mutandis). pogledi. on ih objavljuje. Pomenute 21 „Mada većinom govore o književnosti. može primjeniti i na druge umjetnosti.

br. Da bi ostvario navedene zahteve. odnosno pisca.) to je neki izrazito misaoni lirizam. 2006. 23 “U čudnu me nedoumicu stavlja umjetnik koji ne osjeća potrebu da bude u stalnom. a piše pjesme uvijek o onim istim zvijezdama koje je doživio kad mu je bilo sedamnaest godina. jer „za pisaćim stolom se realizira. str. „u odorama nekih mitologija” i „u oklopima nekih ideologija”. Zadatak književnog dela je da prikaže čovekovu raspolućenost koja u Desničinoj viziji sveta predstavlja suštinsku osobinu čoveka. teško da može nastati poetsko delo. kako bi što objektivnije i potpunije stvorio čovekovu unutrašnju sliku. 83. širim okvirima. Prosvjeta. Hotimično iskustvo II. pogleda na svet. verovanja. od nekih zajedničkih mišljenja. Navedeni poetski stav otkriva Desničin doživljaj prirode kao neophodnog činioca za nastanak umetničkog dela. 1. Zagreb. Priroda i umetnost u Desničinoj stvaralačkoj koncepciji nalaze se u dijalektičkom odnosu.. svakodnevnom dodiru s prirodom. životnih stavova. Zadarska revija. prema Desničinom mišljenju. A to najviše u šetnji po prirodi. „Ta poetičnost o kojoj pisac govori nosi pečat neke izrazite specifičnosti (. Da bi umetnici mogli „nešto poetsko iz sebe istisnuti“ potrebno je da izađu na sunce ili pod zvezdano nebo. Priroda. 24 Vladan Desnica: „Prvu novelu namjenio sam Politici“. Te nauke kreću od opšteg. kao jedan od osnovnih kompozicionih elemenata Desničinog literarnog sveta.) u našoj književnosti ne postoji pisac čiji bi lirizam bio do te mjere lišan neposredne emocije ili bilo kakvih manifestacija raznježenosti nad sudbinom (. Esej pod nazivom „Kako zamišljam lik umjetnika“ Desnica je posvetio upravo razmatranju umetnika.naučne discipline posmatraju čoveka u nekim uopštenim. jer čovek-umetnik pronalazi u njoj svoje izvorište za regenerisanje i razvoj sopstvenog duha. 112. treba da oseti duboku i neodoljivu potrebu za „svakodnevnim dodirom sa prirodom“23.” Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. str... koji godinama gazi kroz krtičiji rov sve samih krutih razumskih stvari. 22 24 . pisac mora da odbije od sebe svaku mogućnost razneženja. jer u skučenom prostoru. Beograd.“24 Navedene okolnosti predstavljaju preduslov da umetnik stvara. Pravi umetnik. dok priroda neumitno i neminovno preslikava svoje osobenosti na čovekov unutrašnji svet. str.” Anatolij Kudrjavcev: „Pjesnik misaonosti”. Nolit. da bi to postigao mora biti racionalan.. 1960. 1968. morala. sa tavanicom iznad glave. „u zadimljenom ćumezu“. pisac nije sposoban da u stanju „raznježenosti”22 izvrši analizu dubokih slojeva čovekove duše. stavlja na papir ono što je stvoreno već ranije. poezija bez osnovnih poetskih rekvizita. 105. Zadar. i na taj način ne prikazuju ogoljenog čoveka. nalazi se u večitoj i živoj sprezi sa čovekom i njegovim doživljajem. „da zakoči emociju”. Po mišljenju Vladana Desnice.

) u zračnijim prostorima duh se širi. već ih pisac posmatra u sprezi sa čovekom. naoko nevidljivi svet čovekov. 1952. u stvaralačkoj koncepciji Vladana Desnice. približavajući ih i posmatrajući kao jedno. Upravo u prirodi pisac pronalazi ono što neprestano traje. na očigled postaje veće. i doživljava je kao jedinu konstantu u čovekovoj borbi protiv vremenosti i smrti. gube se (. gložnji (. regenerira se duša. s kišom i vjetrom.. odmaraju se oči. tu suštinu čovekovu.„U prirodi.. smirena. u bratskom dodiru sa drvećem i travama.. Napojiti i sačuvati tu „slepu pticu“. već uvek i nanovo biva. jedino je moguće u neprestanom čovekovom dodiru sa prirodom. od strane ovog pisca doživljena i kao sredina-zavičaj iz kojeg čovek potiče i rođenjem nasleđuje njegove elementarne osobine. 9. Određeni prirodno- 25 Vladan Desnica: „Kako zamišljam lik umjetnika“. Svi elementi spoljašnjeg sveta koje Desnica unosi u svoje literarne tvorevine ne postoje izolovano kao samostalni svet za sebe. br. jer priroda je ta koja jeste.. 25 . u neosmišljenom i slepom životu bilja. a mizerije svakidašnjice. koja se ne završava. Jedan od glavnih Desničinih ciljeva bio je pronaći i prikazati ono što je neprolazno i time nadvladati nestajanje.) Popušta zažarenost i sparušena vrlina od nasušne borbe. Čovek u prirodu uranja svoje misli i osećanja. „tupo sebičan u svojoj okatosti“ udaljio od samog izvorišta života. u relacijama tog podneblja. i sveta kojim je okružen.) Zelenilo neke livade postaje protuteža za doživljenu pakost. već kao polazište koje nas upućuje na unutrašnji. Neprestano se suočavajući sa vremenitim i prolaznim životom. Književni Jadran.“25 Desničinu ideju o sraslosti umetnika i prirode neophodno je posmatrati u sklopu njegovog celokupnog pogleda na svet. paganski zakon koji je otporan na uticaj vremena. Split. od trvenja. nesvestan i slep u odnosu na čoveka koji se. vedra dubina neke perspektive naknada za gorčinu koja nam je poremetila unutrašnju harmoniju.. 34. Pisac teži da prevaziđe udaljenost između čovekovog unutrašnjeg sveta.. Svet bilja je nesebičan. pogled se akomodira širim vizualima i daljinama (. kao magijom. stapajući se sa njom u težnji da nadvlada prolaznost i smrt. str. Priroda je. Desničin čovek utehu pronalazi u prirodi. U Desničinom delu slike prirode nisu prisutne kao zaseban realitet. mjerilo za ljudske stvari u našoj ruci. Takav doživljaj prirode otkriva nam osnovne tvorbene komponente pomoću kojih je Desnica gradio svoj umetnički svet. postaju sve sitnije i sitnije. U prirodi Desnica pronalazi prastari.

nose osnovne odlike rodnog kraja. jer ona ne pruža „velikih izvora za dušu“. dok zima zatvara nebo puštajući samo buru“. čovek postaje njen odraz.životni uslovi utiču na formiranje čovekove psihe. O neposrednom i direktnom uticaju prirode na čovekov mentalni sklop. Stanko Korać: „Književna saradnja Vladana Desnice u Magazinu Sjeverna Dalmacija“. i tako skopčani u zajedničkom životu. kao i pisci koje prikazuje u svojim esejima. ni u jednog našeg pisca. dok nepovoljni prirodni uslovi nepovoljno utiču na čovekov duševni razvoj. 26. čovekov duševni sklop biva neminovno njime uslovljen. 1985. U stvaralačkoj koncepciji Vladana Desnica priroda je tesno povezana sa čovekom. 26 26 . okruženi ogoljenim kamenjarima. njegova veza sa prirodom je čulna i neposredna. sirov i strog. Književna reč. Pejzaž je tvrd. Navedenim stavom potvrđuje se Desničina ideja o neminovnoj povezanosti čoveka sa prirodnim okruženjem. Zemlja. Desnica piše u eseju o Mirku Koroliji. Desnica istovremeno opisuje svoj zavičaj kao niz suprotnosti koje obitavaju skopčane zajedničkim geografskim prostorom. Ta je veza prokletstvo. zemlja i čovek postaju jedno. ali prokletstvo u stvarnom postojanju. jer „ljeti sunce ne grije već sažiže. Na samom početku pomenutog eseja uočava se jedan od osnovnih stavova stvaraočeve poetike koja podrazumeva mogućnost opstanka suprotnosti u jednoj celini. Prikazujući pesnika Koroliju. nisu tako sudbinski vezani kao u Desnice. str. Prirodu dalmatinskog zaleđa Desnica doživljava kao nemilosrdu. kao majka i hraniteljica svoje osobine prenosi na čoveka. Svi likovi Desničinih literarnih ostvarenja. bivaju uskraćeni za široko razvijenu osećajnost i misaonost. br. 263. kao i na stvaralački lik umetnika. Razvijajući se u okvirima prirode koja ga okružuje.“ Nad ovim predelima Desnica uočava krajnosti prirode. „sve se pomalja u goloj istini životne tegobe i svirepe nužnosti. odnosno određeno geografsko područje sa ljudima koji na njemu obitavaju: „Čovjek i pejzaž nigdje. u oporosti i tvrdoći života i muke na kamenu i pod vedrim nebom. i uočava prisustvo paganskog zakona koji ističe da bogatija priroda čini čoveka bogatijim. Beograd. zastupajući mišljenje da čovek kao prirodno biće ima primat nad čovekom kao društvenim bićem. Iznedrivši se iz određenog prirodnog okruženja.“26 Desničin čovek se nalazi u senzitivnom dodiru sa spoljašnjim svetom. uvodeći nas time u suštinu problematike sopstvenog stvaralaštva. Obitavajući u oporoj žilavosti vegetacije. Priroda odražava svoju osobenost na unutrašnji svet ovih gorštaka.

Prikazujući prirodu i čoveka dalmatinskog zaleđa. Desnica nam svedoči o njegovoj nemoći i prolaznosti. Doživljaj prirode proizilazi iz čovekovog unutrašnjeg sveta. Takva slika zemlje bila je kamen temeljac od kojeg je. Posmatrajući čoveka u odnosu prema prirodi. kao pobeda nad smrću. Desničin čovek prirodu doživljava kao neminovnost koja upravlja njegovim životom. konačnu sliku života i sveta. u njima je neprestano prisutan čovek. u spoju različitosti i protuslovlja. težeći da upotpuni svoju opštu. nezadovoljstvo i patnju čovekovu. ona je odraz čovekovog viđenja i raspoloženja. Desničin čovek se okreće prirodi kao sopstvenom izvorištu. Iz navedenog razloga. Desnica istovremeno stvara i regionalnu i univerzalnu sliku života. kojoj se čovek svjesno predaje: „Dignuti ruke od samoga sebe i pustiti da priroda učini svoje. kao i bezgraničnim prostorima. književna ostvarenja Vladana Desnice možemo posmatrati kao mnoštvo binarnih opozicija. tačnije od “realnosti irealnog”. To je razlog što Desničine slike prirode najčešće odražavaju nemoć. Priroda i čovek predstavljaju jednu od njih. Nasuprot čovekovoj prolaznosti stoji priroda kao nepresušan izvor života. Priroda u delu Vladana Desnice nije svedena samo na opis. Upravo u tom spoju leži tajna privlačnosti Desničinog dela. naročito u prikazima mediteranskog podneblja. u svom razvoju.Način na koji Desnica doživljava prirodu ostaće nepromenjeno prisutan u njegovim kasnijim pisanim ostvarenjima. Pa šta bude!“. već je polazna tačka u piščevom kretanju i traganju za čovekovim unutrašnjim svetom. Slika zemlje prisutna u eseju o Mirku Koroliji. pronalazeći u njoj utehu i veru u beskonačnost. Podjednako je bio opčinjen najbližim prirodnim okruženjem. slična i gotovo istovetna nalazi se i u pripoveci „Bunarevac“. poručuje jedan od Desničinih junaka. niti je data samo kao pozadina događajima. Slike prirode u Desničinim ostvarenjima nisu date usamljeno i izdvojeno. Desnica prirodu doživljava kao zakon nužnosti koji po jedan deo sebe oslikava u svakom pojedinačnom biću. od realnog ka irealnom) otkriva nam način na koji je Desnica stvarao svoj umetnički svet krećući se od realne slike spoljašnjeg sveta sačinjene od “realnosti realnog” i od doživljaja tog sveta. polazio duhovni i književni lik Vladana Desnice. 27 . Pisac obnavlja pagansko osećanje života. Shvativši tu neminovnost. Takav doživljaj prirode koji se kreće od spoljašnjeg ka unutrašnjem (tj. taj utisnuti pečat prirode koji nosi u sebi.

1967. tj. ali prihvataju njegov dijalektički metod koji preuređuju na materijalističkoj osnovi. Taj je obišao čitav svoj krug.’ ” Milivoje Petrović: „Filozofske ideje i književnom delu Vladana Desnice”. 34. dobro je proživio svoj vijek. u svojoj suštini objektivna i može da se „ovaploćuje“ u predmete i pojave našeg vidljivog sveta. svi procesi traju istovremeno i u sferi realnog. i od te igre naizmeničnosti sastoji se život.“28 U poređenju sa teorijom odraza. prema Hegelu. Marks i Engels svoj filozofski razvitak nisu počeli kao materijalisti. Stvaranje. život i svet u totalitetu. bez koje se ne može integralno predstaviti nijedna ljudska ličnost. Kome je dano da to spozna. već kao hegelijanci – idealisti. ali istovremeno u svakoj idejislici uvek i neizbežno ima takođe i nečeg subjektivnog. i u sferi irealnog. beskonačno-konačno. Kultura. „Svoju temeljnu i vrhunsku ontološku misao o svetu izrazio je u formi antinomije – ta misao nalazi se na kraju romana ’Proljeća Ivana Galeba’ i izražava poslednje što čovek može da kaže o svetu na kraju svog životnog puta: ’I u stvarima je jedna luda zbrka i jedna mudra harmonija. Dve osnovne suprotnosti svake polarnosti kao što su realno-irealno. Ideja je.. uočavamo da je Desnica nastojao da svojom stvaralačkom poetikom i njenom primenom u literarnim ostvarenjima prikaže prevashodno čoveka. Poredivši navedene poetske stavove ovog pisca sa dijalektičkim materijalizmom Marksa i Engelsa. str. večnostprolaznost. Oni odbacuju osnovne Hegelove idealističke i metafizičke teze. Sopstvenu viziju sveta Desnica temelji na shvatanju da je polarnost osnovna crta svega. a ne samo jednu njihovu stranu.27 Cilj svekolikog saznanja umetnika je da otkrije i prikaže te suprotnosti u celini. str. Prema njegovom mišljenju. 1947. biće-nebiće. 7/8. Hegelov dijalektički materijalizam izjednačava ideje sa predmetom ideja. nečeg što je pridodao sam subjekt koji saznaje. Dvojnost je doživljavao kao „jedan od temeljnih zakona ljudske prirode”. Beograd. 56.. Na osnovu navedenog mišljenja zaključujemo da je Desnica dijalektičar. U osnovi njihovog dijalektičkog materijalizma nalazi se teorija odraza koja smatra da je umetničko delo subjektivni odraz objektivne stvarnosti: „(. smenjuju se u svom delovanju. Cetinje. uočavamo određene razlike. br. 27 28 . 28 Todor Pavlov: Teorija odraza.Posmatrajući poetske stavove ovog pisca sadržane u navedenim esejima. Po tom shvatanju ideja nije odraz objektivne stvarnosti.) to pre svega znači da se u svakoj ideji-slici sadrže elementi ili momenti koji „idu“ od samih objektivno-realnih stvari. jedan pijani besporedak i jedan dublji smisao. već je sama ta stvarnost. a najviši zakon njegove dijalektike jedinstvo suprotnosti.

. ponekad kao slučajno. Sve što je. uz pomoć duše koja pati. str. Eseji. 30 Vladan Desnica: „Razgovor na književnom petku”. br. laganog rada.” Dragan Jeremić: „Vladan Desnica ili intelektualna pozija”. dobro odmerenim rečima. Savremenik. 1975.. Desnica svoju pažnju prvenstveno usmerava na spoljašnju realnost od koje polazi u svojim traganjima za istinom. Prosvjeta. neobičan i rafiniran umetnički svet. nenaglašeno. da izabere – on ne izabira nego se samo opredjeljuje: za sve odjedanput. nije umjetnička istina. i kao posledica stvaraočeve potrebe da stvori nov. Istinu u umetnosti Desnica definiše na naredni način: „U umjetnosti je istina autentični. str 67. 26. Naprijed. pogledi. kritike. kao netaknuto (.) Čitava njegova ekspresija svodi se na ređanje detalja. str. novu – transponovanu stvarnost koja predstavlja ujedno i povratak „konkretnoj stvarnosti”. 1958. njegov život i svet koji ga okružuje. iz ma kojih razloga.U težnji da prikaže čoveka. Beograd. to je umjetnička istina. On ne voli krupne reči i široke rečenične zamahe (. odnosno idejom. nepatvoreni. 29 29 . „Desnica nije slikar jakih boja. Zagreb. od jednog detalja29 od kojeg stvaralački subjekat polazi u stvaranju jedne nove transponovane stvarnosti. „Primoran da se opredjeli. Sve je dato diskretno.”30 Desnica je razlikovao životnu od umetničke istine.”31 Svojim stvaralačkim nastojanjima Desnica je blizak Hegelovom dijalektičkom idealizmu koji se zasniva na izjednačavanju ideje (umetnikovog unutrašnjeg sveta) sa izrazom (umetničkim delom). tj. iskreni izraz umjetnikove unutrašnjosti. U procesu poetskog transponovanja Desnica nikad ne polazi od fabule.) to je rezultat njegovog smirenog. Ma koliko objektivnih ’neistina’ on sadržavao.. i kao pripadnik „integralnog realizma“ nastojao da ih približi i spoji u jedno. u protivnosti s tim. izraženih adekvatnim. 31 Vlatko Pavletić: Djelo u zbilji. već od jedne situacije. 56.. Po mišljenju ovog autora umetnost nastaje uzrokovana samom stvarnošću. Ono što nam Desnica saopštava u svojim ostvarenjima nije samo događaj ili doživljaj tog događaja. 6. atmosfere. već njegova pesnička transpozicija. Zagreb. 1971.

ili ostvaruje jednu ljudsku situaciju.”33 U razgovoru vođenom sa Vlatkom Pavletićem povodom ocena romana Proljeća Ivana Galeba. i mjera tog poetskog. Beograd. Pod poetskim ne podrazumeva poetično. str. stvaralačkog i Vladana Desnice kao pisca. iskustvene spoznaje i drugo. Ideje. u skladu poetskog i idejnog. Umetničko delo. tj.” Isto. nepravedno bi na drugo mesto postavili poetsko. vredi onoliko koliko poetskog ima u sebi. br. već prema tome da li ona ovaploćuje jedan ljudski lik. 33 Isto. 1993. koje je Desnica smatrao suštinom umetnosti. Ukoliko bismo naglasili da je misaonost najizrazitiji i najkarakterističniji kvalitet Desničinog stvaralaštva. u toj intelektualnoj poeziji”. str. dveju suprotnosti koje su podjednako zastupljene u svim njegovim literarnim ostvarenjima. Kao i u svakom književnom djelu. prema mišljenju Dragana Jeremića. 26. „leži nesumnjivo najveća vrednost 30 . str. 128. 35 „Jedna te ista misaona. Svi elementi umetničkog dela moraju biti poetski funkcionalni a to ne znači da svaka misao likova iz romana mora biti lišena objektivnosti. ma koliko bilo zaista delo jednog višeg majstora reči i izraza. BIGZ. str. U navedenom stavu vidljiv je uticaj Kročeove estetike na „Desničino delo. da li dobro ili loše služi poetskoj intenciji djela. 128. tu gube svoje samostalno značenje i postaju naprosto instrument poetskog – konkretizacije lika. Eseji kritike i pogledi. Sve ostale elemente i komponente umjetničkog djela moramo posmatrati u funkciji tog poetskog momenta. 32 iskustvenog. 1958. Upravo „u toj poetskoj i misaonoj prozi. osećajnog i razumskog.”34 Osoben je i jedinstven Desničin doživljaj poetskog.Doživljaj poetskog U težnji da objedini spoljašnji svet i čovekov doživljaj tog sveta. 34 Vladan Desnica: „Na temu: djelo i kritika”. 6. Beograd. esejistička i slična materija može u romanu ili drami imati znatnu. ostvaruje jednu ljudsku situaciju. Desnica iznosi naredno mišljenje: „Ali ni ideja ni iskustvo nisu tu ono najbitnije. pre svega stoji u znaku jednog višeg svojstva: u zaku jedinstva poetskog i misonog. po njegovom mišljenju. uprav nikakvu vrijednost. jednako kao i svi drugi akti. da „služi poetskoj intenciji djela. već izrazom „poetsko i poezija” označava svaku estetsku umetničku vrednost. Desnica koristi pojam estetsko i estetske vrednosti. Desnica stvara svoja dela na „jedinstvu poetskog i misaonog”32. bitno je ono poetsko u njemu.” Dragan Jeremić: „Vladan Desnica ili intelektualna poezija”. 26. Savremenik.”35 Kao zamenu za pojam poetsko i poetske vrednosti. već prevashodno mora da ovaploćuje jedan ljudski lik.

a to znači da u izrazu mora ležati osnov dovoljnog razloga i za njegovo sviđanje i za njegovu duhovnu samostalnost. Izraz.”37 Greh te definicije Desnica pronalazi u tome što ona ne izriče ništa. odnosno upotrebljena reč. kao što je kazivala stara i komodna praktičarska definicija. BIGZ. Kroče nije mogao da prihvati Hegelovu misao da umetnost govoreći povodom pojedinačnog izražava i opšte. Osnov sviđanja je u tome da izraz mora biti autentičan i pravi. kao „nauku o izrazu“. Izraz. individualnih bića. nauka o lijepome. Intelektu je ostavljao da izrazi ono opšte. Estetika je u stvaralačkoj koncepciji Vladana Desnice „sasvim daleko od toga da bude. u riječ ’lijepo’. odnosno lirsko koje je sinonim za intuiciju. a pravi je onda ako je uspeo. 163. Beograd. univerzalno. jer je smatrao da se intuicija može izraziti bez intelekta. kritike. Kroče i zbrka oko njega”. ’estetsko’. i linije i boje. uočavamo da se Desnica udaljava od Kročeovog gledišta time što ističe da umetnik intuicijom kroz konkretno treba da dođe do univerzalnog približavajući se time Hegelovom mišljenju.” Vladan Desnica estetiku određuje kao filozofiju umetnosti. jer umjetnik govoreći o individualnom i povodom individualnog kroz njega govori i o opštem. Vladan Desnica: „B. „Kročeovu misao da umjetnik izražava samo pojedinačno Desnica nije mogao prihvatiti. 31 . 1993. Desnica je umetnost doživljavao kao intuitivno saznanje. ono što je opšte. Kroče u svojoj estetici poistovećuje umetničko i poetsko. 7. str. „nepoznanica se naprosto prenosi iz riječi ’estetika’. mora da sadrži sve što je estetski vredno. odnosno sve ono što čoveku služi da nešto iskaže. Eseji. a pojam intuicije izjednačavao sa izrazom. pogledi. pojedinačne stvari. Sarajevo. Time se 36 37 Vojislav Nikčević: „Poetika Vladana Desnice”. br. 53. tačnije u upotrebi reči.”36 Prema Kročeovom mišljenju intuicija spoznaje individualne. a samim time je i dopadljiv. Nasuprot Hegelovom mišljenju da svaki izraz iskazuje nešto univerzalno. Izraz za Kročea nisu nisu samo reči. Izraz će posedovati i svoju duhovnu samostalnost ukoliko je jedan specifičan stav duha. za razliku od nauke koja spoznaje odnose između njih. i njegove refleksije o pojmu intuicije kao forme ljudskog saznanja. Pošto je izraz u literaturi jezik. Razmatrajući stvaralačku poetiku Vladana Desnice. kao nauku o čistoj intuiciji. po Kročeu. tj. o intuitivnom spoznavanju. onda je suština poetskog u izrazu. str. 1969.formiranje pojmova o umetnosti kod mnogih naših teoretičara književnosti i kritičara još pre nego što je bila prevedena na naš jezik (1934). nego i gestovi i tonovi. Kroče ističe da umetnost može da izrazi samo vizije pojedinačnih stvari.

Potpuno je irelevantno da li se ono o čemu umjetnik govori uistinu desilo. može se jasnije shvatiti Desničin doživljaj realizma.objašnjava zašto Kroče svoju estetiku naziva „naukom o izrazu“. Engels postavlja pitanje da li su određene teme vredne umetničkog oblikovanja. Nasuprot navedenim estetskim stavovima marksizma. tj. jedna tačka iz koje se začinje lepota i njegova je uloga u tome da bude poticaj za stvaranje. takođe i Hegel preferira one sadržaje koji imaju određeni društveni značaj. o jednom stvaralačkom postupku koji pomoću objekata spoljašnjeg sveta gradi jedan novi svet. 38 Kroče: Estetika. Kroče o sadržaju govori kao o impresiji. odnosno estetskog i logičkog. Posmatrajući Kročeovo mišljenje o izrazu u poređenju sa Marksovim. prema Kročeovom mišljenju sadržan u formi. koji mogu biti istorijski istiniti. Pojam realizma Desnica proširuje dodajući mu jedan estetski smisao. ili je izmišljeno. o jednom materijalnom podatku ili utisku koji služi kao sirovina za ekspresivnu transformaciju. Kroče u svojoj estetici izdvaja pojam „estesis” koji označava osetljivost ili sposobnost da se osetilima nešto uživa. uočavamo izvesne razlike.”38 Estetski proces je. Nakon razmatranja Kročeovog mišljenja o sadržaju umetničkog dela. 1960. Iz navedenog stava proizilazi zaključak da je funkcija sadržaja upravo u tome da bude transformisan u izraz. Sadržaj je prema Kročeovom mišljenju. istorijski i logički. 26. i da istinski lepo nije moguće tamo gde nema svesne aktivnosti. Marks takođe govori o umetničkoj transformaciji predmeta. u teoriji marksizma nije značajna samo estetska vrednost forme. tačnije stvarnosti od koje se polazi prilikom stvaranja umetnosti. Naprijed. Slične stavove zaustupao je kao marksista i Lukač u svojim teorijskim tekstovima. Desnica je prihvatio Kročeov stav o razlikovanju umetničke i naučne istine. a ne o lepom ili o umetnosti. Zagreb. Pojam estetskog Kroče izjednačava sa pojmom izražajnog isključujući iz estetike svako proučavanje prirodno lepog. smatrajući kao i Hegel. str. Marksistička teorija izdvaja sadržaj od forme i ističe značaj kvaliteta samog sadržaja. 32 . na kojoj insistira Kroče. Time dolazi do jedne važne teze: „Umjetničko spoznavanje je potpuno neovisno od toga da li je njegov predmet realan ili irealan. Međutim. da je estetsko produkt duha. „Pojam (zahtjev) realizma”. ne tražeći empirijski. tačnije izraza. tačnije tematike umetničkog dela.

Ali i tu imamo neku realnost: realnost njegovog falsifikata. Umetnost je u kročeovskom smislu shvaćena kao jedan oblik spoznaje. ona je nešto više od intuicije uopšte. kod Hegela kao neposredno spoznavanje. historička realnost. Umetničke intuicije se razlikuju po tome što su šire i složenije od onih iz običnog života. po Kročeu.prema njegovim rečima je „istovjetan sa zahtjevom iskrenosti. Eseji. priželjkujemo. kritike. doživljava. Kroče je smatrao da intuiciji nije potrebna pomoć intelekta da bi se izrazila. Pomoću intuicije umetnost spoznaje i savladava svet objekata. U tom slučaju imamo uspeli umetnički izraz. mašta.”40 U navedenoj definiciji vidljivo je da Desnica razlikuje dve vrsta spoznaje: intuitivnu (estetsku)41 i logičku. objektivna. već jedno. kod Baumgardena kao senzitivno spoznavanje. Inticiju smatra potpuno samostalnom i neovisnom od funkcije razuma.”39 „Realnost je ne samo tzv. Prosvjeta. kod Šelinga kao intelektualni zor. nego i subjektivni fakat da nešto sanjamo. Svaka prava intuicija je u isti mah i izraz. realne. dočaravamo. 1975. je fantazija. Umetnici imaju veću sposobnost da pronađu i dadu nekom složenom duševnom raspoloženju adekvatnu formu. Intuitivno smo nešto spoznali jedino ako smo sposobni da to izrazimo. odistinske proćućenosti – i ništa više. Intuitivno spoznati. znači izraziti.” Isto. haluciniramo itd. Isto. i ne čine dvoje. 41 „Estetske istine imaju tu vragoljastu osobenost da su u isti mah i najlakše i najteže shvatljive među svim ljudskim istinama. kod Kanta kao moć rasuđivanja. 78. Do spoznaje se dolazi ili putem fantazije ili putem intelekta. U istom trenutku se pojavljuju i intuicija i izraz. a predmet koji se spoznaje pomoću intuicije je pojedinačan. Intuiciju Kroče određuje kao „ispoljavanje unutarnjeg”. 78. Pri ovom procesu spoznaje nemoguće je odvojiti intuiciju od izraza. 78. Po njegovom mišljenju umetnička intuicija ima poseban kvalitet. Drugim riječima kad mistificira. Zagreb. pogledi. Intuicijom se naziva jedna duhovna delatnost koja je već kod Plotina zapažena kao fantazija. a sve ono što se ne ispolji u izrazu nije intuicija. Kroče razlikuje umetničku intuiciju od intuicije uopšte. jer intuicija postoji i izvan umetnosti. 40 39 33 . njegove mistifikacije. vanjska. str. moglo bi se u šali nadodati da jedino nije realistično kad se čovjek pravi da nešto sanja. Glavno oruđe intuicije. Spoznaja je u ovom slučaju viši pojam jer obuhvata i estetsku i logičku. a on u stvari to ne sanja i ne doživljava nego samo tako piše. str. Vladan Desnica: „O realizmu”. prema Kročeovom mišljenju.

str. Kroče je nastojao da estetiku učini autonomnom u težnji da estetsko područje očisti od svega što nije estetsko. Navedeno Kročeovo mišljenje zastupa i Desnica. kao i za Kročea. odnosno ne usvajaju se intuitivnim saznanjem niti saopštavaju umjetničkim (estetskim) jezikom. nesvakodnevne jasnoće. Ukoliko nije postignut umetnički kvalitet. Estetski proces je sadržan u formi. i na prvom koraku u estetici mi se sukobljavamo sa tom dvojnošću: intelektualna i intuitivna spoznaja. i neke spoznaje i raspoloženja koja ima i ’običan čovjek’ izražava superiornošću više (umjetničke) metode. Kadmos. ali ga ne poznajemo sve dok nije transformisan u neki oblik. religioznih. Eseji. 120. Time Kroče pravi razliku između istorijske i neistorijske intuicije. socijalnih. 44 Benedetto Kroče: Eseji iz estetike. Desnica proširuje dajući prednost umetniku nad „običnim čovjekom”. jer njome se ne spoznaje ono što se spoznaje logičkim putem. dok je sadržaj polazna tačka od koje kreće proces izražavanja. političkih. Kroče definiše umetnost kao doživljenu intuitivnu spoznaju. Najbitnija dimenzija umetničkog dela za Vladana Desnicu je. kritike. 1960. 22. Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. str. 1938. Umetnik „neke spoznaje. Svakom izrazu prethodi utisak. ganuće. Split. čineći da ljepota i vrlina iskaču iz života u sjajnom ruhu nedosežne. toplina. od pedagoških. sociološke ili istorijske istine ne saznavaju se putem umetnosti. psiholoških i drugih motiva. To je prilično osnovna stvar. ono što nam razigra srce i što nas ushićuje i zadivljava jeste život. ukoliko je utisak dovoljno snažan i jasan izraz će biti uspeliji.“44 42 43 Vladan Desnica: „Riječ na vrhu jezika”. uspjelih djela od promašenih djela.”42 Nemoguće je utvrditi i definisati naučnu granicu kojom bi se razdvojili izrazi i intuicije koje čine umetnost od onih koje to nisu. Prilikom stvaranja sopstvenih izraza umetnik se od njih oslobađa. estetska vrednost koja je garant za postizanje umetničkog kvaliteta. 125.”43 Naučne. Zagreb. zna i izraziti”. Beograd. u umetnosti nije postignuto ništa: „Ono što se dopada u umjetnosti. Ona je intuitivna spoznaja i njena je domena potpuno druga. 34 . Prosvjeta. str. što nam potvrđuje naredni iskaz: „Umjetnost nije spoznavanje onoga što se spoznaje logičkim putem. 1975. Nolit. pokret. do kojih se ’običan čovjek’ ne može dovinuti bez njegove pomoći otkriva sa superiornošću ’višeg čovjeka’. pogledi.Montenjevu tvrdnju koja glasi: „Sve ono što čovjek zna. moralnih. Time je uočljiva jedna od uloga umetnosti – da čisti čovekov duh. osjećaj umjetnikov: samo to daje vrhovni kriteriji za razlikovanje djela prave umjetnosti od djela lažne umjetnosti.

misli. Za Desnicu je idealno kad u književnosti nema nijedne „zakrpe empirijskog” na „tkivu estetskog”. tematika. kada su se kao primarni isticali drugi elementi umjetničkog stvaranja (što ih je Desnica. Eseji. oseća. str. Prosvjeta. „Pišite staromodno!“. Desničin realizam se zasniva na sveobuhvatnosti. odnosno estetsku vrednost. što je sasvim dovoljno. kitike i pogledi. upravo u estetskoj vrednosti46 koja predstavlja samu suštinu umetnosti. Kao potkrepu za ovu tezu navodi primer Homera o kojem nemamo nikakve pouzdane ni dokazane podatke. 98. nema ni kao bilo šta drugo. društvene vrijednosti i sl. 113.”45 Prave umetničke vrednosti ne postaju staromodne iako odolevaju „postulatima novog vremena” i zahtevima publike. „Estetsku vrijednost kao suštinu umjetničkog procesa Desnica je naglašavao u našem poslijeratnom vremenu. U skladu sa njegovom stvaralačkom koncepcijom. Desnica kao primarnu ističe estetsku tj. onako kako jeste. prirodnost. kao pincetom preneseni iz realnog života na stranice djela. jer „pišući staromodno. prbližavajući se više Lukačevoj teoriji sveobuhvatnog Vladan Desnica: „Na temu: djelo i kritika”. sve što se vidi. inače. rečenice koje nam pružaju informacije i tehnička saznanja potrebna da bi se razumela fabula ili tok događaja. Navedenim zahtevima realizam ovog pisca udaljavao se dogmatske prakse socijalističkog realizma.Najveći cilj i jedina briga umetnika je da proizvede što veću i što bolju umetničku. „Umjetničko djelo ako nema vrijednosti kao takvo. duboka životnost i realističnost nekih mjesta i rečenica daće nam katkad iluziju da su ta mjesta i rečenice direktno. smatrao vanestetskim) – ideje. pripadnost nekom književnom pravcu ili školi doživljava kao zanimljivost. 56. „Jednostavnost. takođe moraju nositi u sebi neku estetsku vrednost. U proučavanju književnog dela određenog autora. poetsku vrednost dela. radite za osiguranje svoje (književne) starosti!“ Veličina nekog književnog dela je. Zagreb. njenu spoljašnjost i njenu unutrašnjost. Jedino što zasigurno znamo da je bio pesnik. dok podatke iz biografije. 46 45 35 . str. tendencioznost. Kao ilustraciju za takvo razmišljanje navodi klasična prozna dela u kojima su sve rečenice umetničke. 1989. 47 Isto.” Dušan Rapo: Novele i romani Vladana Desnice. osim citata ili ponekih mesta na kojima pisac podbaci. 1975. i smatra da nemaju nikakvu važnost u određivanju umetničke vrednosti dela kao što je to smatrala teorija pozitivizma.”47 U tome i leži posebnost Desničinog realizma koji sliku obuhvata u potpunosti. niti jednog estetski mrtvog mesta. Traganje za poetskom vrednošću uočava se na svakoj stranici Desničinih proznih ostvarenja. poručuje Desnica piscima u jednom od svojih eseja. Školske novine. Zagreb. prema mišljenju ovog autora. prosede. autentično i bez ulepšavanja. njemu je cilj prikazati sve u potpunosti.

avangardne književnosti i njezine glavne predstavnike Kafku. Joycea. kao i u slučaju ekspresionizma. 140. uveravajući čitaoca u ispravnost svog mišljenja. stvarajući tako svoju teoriju umetnosti kao slike života. Lukačeva teorija ostala je isključiva i odbojna: „Lukač je doduše neke idejne i psihološke kordinate tzv. promišljeni. U odnosu prema avangardnoj književnosti. u povezivanju pojedinačnog i opšteg. već je određeni pojam posmatrao dubinski u „dijalektički produbljenom višeslojnom mnogoznačnom intenzivnom totalitetu“49. dijalektički veoma produbljeno i zanimljivo analizirao. čitavu tu novu književnost odbacivao kao dekadentnu. Međutim. pomenutu vezu između odraza i stvarnosti Lukač nije samo mehanički tumačio iznoseći spoljašnje osobine. Osećaj je jedan od osnovnih tvorbenih elemenata Desničine poetike. prikazujući životne pojave kroz umetničku transpoziciju na realistički način. osećani. Becketta itd. 48 49 Vlado Mađarević: Književnost i revolucija. Isto.“48 Lukač u svojim delima osobito ističe Marksov princip totaliteta i dijalektičku povezanost subjekta i objekta. Lukačevu težnju za što produbljenijim prikazom stvarnosti pronalazimo u proznim ostvarenjima Vladana Desnice. Sve što prikazuju doživljeno je i shvaćeno u vizuri pisca koji poseduje stvaralačku mogućnost da pronađe adekvatan izraz za svoj poetski doživljaj stvarnosti. 36 . Sve što je napisano njegovom rukom poseduje osobenu sugestivnost i uverljivost. odnosno „subjektivnog odraza objektivne stvarnosti“. već brani i obrazlaže sopstveni stav. str. August Cesarec. kao i teoriju ruskog filozofa Ivana Pavlova „o uslovnim refleksima“. str. Ni u jednom momentu ne ostavlja nedorečenu svoju misao. Upravo je to jedan od glavnih razloga zbog kojeg su stranice Desničinih proza tako žive i stvarne. Čitajući ih nije potrebno ulagati dodatni napor da se predoče. Poetski doživljaji Vladana Desnice duboko su proživljeni. ali je. Svoju teoriju Lukač je razrađivao u građanskom društvu kao nedogmatski socijalistički realizam u peridu socijalizma.realizma. 1974. Zagreb. Neizmerljivo je velika sugestivna moć svake Desničine reči. 130. Camusa.

52 Isto.).” Dragan Jeremić: „Vladan Desnica ili intelektualna poezija”.” Iako je akcenat prevashodno stavljao na sadržinu. 53 Isto.Briga oko izraza Magična snaga Desničine reči proizilazi upravo iz samouverenosti i artističkih sposobnosti izražavanja sopstvene misli i izuzetne sposobnosti osećanja.12. Savremenik. I tako to se pročita iks puta glasno.Gradina. str. „Njegova sposobnost osećanja se razlaže u mnoga posebna osećanja: u osećanje jezika kao osnovnog sredstva književnog stvaranja. Beograd. pa treće. 105. i prilježnošću rođena. najvažnije mjesto u čitavoj knjizi. 2006. kada je književno delo moralo biti lepo i savršeno i kao slušanje.”52 Izvor Desničine neprestane briga za ritam rečenice nalazi se u pradavnini. „svaka riječ mora biti umjetnička. Zagreb. godinama i za mene još nije završeno i neprestano ga iznova uzimam u rad. 50 37 . pod lupu. 105. da mi čitaju iz druge sobe. završeno.6. str. pregledno i ukusno ukomponovati. str. 54 Triša Kujača: „O prepisci Vladana Desnice”. Smatrao je da se potpuna recepcija dela ostvaruje postizanjem apsolutne literarnosti svakog strukturnog elementa. br. str. kao da je to centralno. i činim da mi drugi čitaju. te glavne stranice. najobičnije rečenice. kod mene leži u ladici mjesecima. „Ja prozu moju čitam glasno po trideset puta. Prosvjeta. 1985. 63. Desnica je iznad svega bio artist. svaka stranica prorađuje iznova i uzima se nekako u razmatranje. neprestano se navraćam. u osećanje rečeničnih masa koje treba jasno. kada je književnost bila usmena. Hotimično iskustvo II. pa je tako sa zdušnošću.”53 Kao ilustracija za Desničinu izrazitu posvećenost izrazu može poslužiti i prepiska54 vođena sa Ilijom Kecmanovićem. br. pa za njim dolazi drugo.1954. U svim literarnim ostvarenjima bilo mu je primarno ostvarenje estetskog ideala. do 11. i minucioznošću. tako da je svaka stranica jedanput bila u položaju te najvažnije. 23. zatim u osećanje mere i ozbiljnog humora. što je vidljivo u njegovom neprestanom „navraćanju”51 svakoj ispisanoj rečenici pre konačne redakcije. 51 „ (…) dok djelo nije završeno. prema njegovim rečima. „Salije se neko djelo pa se onda svaka pojedina tačka. Niš. koji čine celinu jedne atmosfere ili jedne ličnosti. (. u osećanje za karakteristične detalje. dok po mom mišljenju nije potpunu definitivnu formu dobilo. 105.50 Pored svekolikog znanja koje je posedovao. da tako kažem.. u rad. recimo. uočavamo da je mnogo pažnje poklanjao formalnom savršenstvu teksta i rečeničnom ritmu. 1958. str. dok nije dano u štampu.1958. u periodu od 4.. pa makar bilo za svakog drugog. svako pojedino poglavlje. „jer u književnom djelu”. 6. 6.” Vladan Desnica: „Prvu novelu namjenio sam Politici”. za svačije tuđe oči.

3. kritike. Uočljiva je izrazita jezičko-stilska osobenost svakog napisanog reda. Pomenuta pisma su dokaz piščeve stvaralačke svestranosti i neprestane potrebe za stvaranjem. str.” Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”. sačuvana su i pisma upućena Edvardu Goju56 u kojima se nalazi priča o neobjavljenom i izgubljenom rukopisu Proljeća Ivana Galeba koja je Edvard Goj preveo na engleski jezik.”57 Desnica je „nepovjerljiv prema plodnim nadahnućima”. odnosno moramo imati jasno doživljen sadržaj koji se ispoljava kroz adekvatan književni izraz.172. Pravom varijantom Desnica ne smatra onu koja je „stilski najljepša” i „formalno najdotjeranija”. pogledi. ležernosti ili težine.”59 Da bismo u potpunosti mogli izraziti ono što nosimo u sebi. dodajući u produžetku da „naročito treba paziti da se izbjegne svaka banalnost: izraz jednostavan. str. a pre svega odaju brigu za jezički izraz. BIGZ.”60 Isto. 58 Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”. pogledi. jer po njegovom mišljenju čovek ne može dati više nego što ima u sebi. ali procjeniti koja je bliža ’onome što smo imali u glavi’. Letopis Matice srpske. godine. pa iz tih razloga i strepi nad svojim tekstovima. „On je svjestan da i najmanja greška u umjetničkom tekstu može obesmisliti čitav pasus. 67. ’koja je varijanta ljepša’. 56 55 38 . i ne veruje u sretne momente stvaranja u kojima čovek nadmašuje samoga sebe. 67. Saglasan je sa mišljenjem da je pisanje književnog dela napor i da mora da bude napor. kritike. Suštinu pisanja pronalazi u tačnom izražavanju onoga što se htelo reći i priznaje da to nije nimalo lako. Beograd. 59 „U tome i jest teškoća našeg izbora i izvor našeg dugog kolebanja: lako je razabrati što je ’objektivno uspijelije’. ali ne otrcan. Novi Sad.godine. str. str. preciznije. nudeći se sam da izvrši korekture. 57 Isto. knj. sv. god.458. vjernije varijante – one prave varijante.1958. 60 Isto. 60.”55 Pored pomenute prepiske.7. I ova pisma nose neka od bitnih obeležja piščeve stvaralačke ličnosti. Eseji . datiranom 9. 60. „Često odbacujemo kudikamo ’uspijelije’ varijante za ljubav tačnije. Eseji. Smatra da je „svako pravo umjetničko oblikovanje u svojoj biti složen i duboko smiren proces (…) jedno teoretsko stanje duha. Desnica ističe da „mala nijansa šaljivosti ili ozbiljnosti tona. Njegova umetnička samosvest prisutna je i u pismima. 60. mnogo važi u ovakvoj vrsti knjiga u kojima postoji dosta širok raspon raznih registara”. moramo imati dovoljno jasno osećanje i mišljenje o onome što želimo izraziti. već onu koja je bliža „onome što smo imali u glavi. jedine prave. Beograd. str. U jednom od pisama upućenom Edvardu Goju. često je neobično teško. septembar 1996. 63. 1993.”58 Ne pridaje važnost inspiraciji. 1993. BIGZ. str.

Desnica poredi sa odevanjem misli u konfekcijska odela koja sputavaju pokrete. postavlja se pitanje stila nekog pisca. 1958. izražaj. Stil. prikazima i ocenama. Nedostatak formalnog momenta izjednačava sa nedostatkom sadržaja odnosno sa nedovoljno jasnim „osjećanjem i mišljenjem onoga što se želi izraziti. ja brusim misao”. već bitno i suštinsko pitanje samog sadržaja. 63 Isto. 78. u književnosti. 78. često mrskog neprijatelja).”62 Vrednosti književnih ostvarenja Vladana Desnice prebivaju u neposrednom jedinstvu impresije i ekspresije. 3. on je pisac. i u čitavoj domeni estetskoga (a to znači: u domeni izražavanja uopće) i nije važno i bitno ništa drugo doli riječ. „Desnica nije pripovjedač. ne zadovoljavajući se ni u razgovoru inprovizacijom.” Isto. U svemu traži preciznost. br. Izraz. 61 39 . Sarajevo. str. 62 Vlatko Pavletić: „…svako djelo vrijedi točno onoliko koliko poetskog sadrži u sebi…”. zbog čega je Desnici bila bliska Andrićeva misao: „Ja ne brusim riječi. postoje i pisci koje karakteriše lakoća pisanja koju Desnica određuje „kao nedostatak ličnog izražaja i potrebe za njim” odnosno kao „zadovoljenje neličnim šablonskim stilom”. umjetnik koji teško rađa svaku riječ svoga teksta upravo zato. analizirati stil nekog pisca i raspravljati o njemu znači postavljati suštinsko pitanje: kako dati pisac piše? Nasuprot piscima koji stvaraju dugotrajnim pronalaženjem idealnog izraza. Pronalaženje idealnog izraza predstavlja za Vladana Desnicu „alfu i omegu” umetničkog stvaranja. U zavisnosti od samog književnog izraza. dok se na koncu ne izvrgne u našeg nesnosnog tiranina. onaj pravi. izoštrava i utanačava. 60. ne pronalazi svoje zasluženo mesto u našim književnim kritikama.” Prema mišljenju Vlatka Pavletića. Piščevo „odnošenje prema ekspresiji”61 je beskompromisno. što zna cijenu ’prave’ riječi. „Čitava je stvar u tome da. međutim.Desnica je naglašavao da je još kao početnik imao pri pisanju veoma jasnu sliku onoga što je želeo da postigne.”63 „Takvo odnošenje prema ekspresiji potječe od polusvjesnog ali vrlo određenog osjećaja (koji se s vremenom sve više razvija. Prihvatanje konvencionalnog izraza od strane takvih pisaca. Za Desnicu pitanje stila nije „stvar forme”. koja je jedna od važnih ideja-vodilja u njegovom stvaralačkom postupku. str. str. Prema Desničinom mišljenju. idealni izraz”. On smatra da „za sadržaj koji želimo uobličiti postoji negdje pod suncem jedan izraz – jedan jedini i nezamjenjivi. „kao neki praobrazac koji lebdi u oblacima” i koji mora da svuče iz oblaka i fiksira na papir „kao neki model već budućeg djela”.

„Nemušti jezik” doživljava kao izraz „nemuštih misli”. pričin. da okržljaju i postanu obične (…)” Marko Car: Estetička pisma. – sve je to samo magla. tj. i kako se i najodlučnije misli. već kao primarni i sastavni deo talenta. borba sa teškoćama. BIGZ. „poslije decenija i decenija truda”. to je zbilja jedna velika. 65 Vlada Desnica: „Riječ na vrhu jezika”. samoobmana (…)”65 „ (…) pisati dobro u prozi. odnosno sadržaju. već ga pripisuje samoj misli. velika veština. Spontanost i lakoća pisanja dolaze najkasnije. „Sve te riječi na vrhu jezika koje nikako da se otkinu. 1920. nakon što smo potrošili more vremena. Kon. mogu da unakaze. kao kreativnu kategoriju. ne posmatra odvojeno od sadržaja. str. G. pogledi. kritike. pa do kraja. str. on je vidljiv već u njegovim prvim ostvarenjima i prati stvaranje književnog dela od samog početka. i to liriziranje na kredit. Beograd. jer je smatrao da je pisanje „težak posao”64.Smisao za strukturu i kompoziciju dela Desnica nije doživljavao kao „formalni kvalitet”. oko forme. Kad bi čitaoci znali kako je to težak posao. 64 40 . 52. niti ga doživljava kao stvar „rečenične kozmetike”. u mukama rađanja. Ukoliko pisac poseduje talenat. Beograd. kad smo stekli uverenje da „pisana stvar odava izmučenost i zaudara uljem iz lukjerne”. te puste proljetne grmljavine bez kiše. 1993. Eseji. te nabujalice neizrecivoga. Trud uložen u stvaranje za Vladana Desnicu je bio neizbežan. sam talenat. a trud oko izraza. 49. a samo mišljenje je doživljavao kao trud i savladavanje teškoća.

98. 68 Vladan Desnica: „Primjenjena umjetnost“. str. i osporavale nove poetike. Navedeno shvatanje umetnosti i književnosti bilo je dovoljan razlog da Desnica bude napadnut od predstavnika ideološki opredeljene kritike socijalističkog realizma koja je u takvim stavovima videla negativan uticaj na tadašnju književnu omladinu. Pomenuta kritika koja se negativno odnosila prema delu Vladana Desnice više govori o sebi i ideološkim normama koje je zastupala. Desničina književna ostvarenja prevazilaze vladajući duh vremena u kojem su nastala. 1975. sve bi praktične. pragmatističke i slične tendencije našle svoje zadovoljenje. čistu i oslobođenu od bilo kakave ideologije. Zadar. str. Desnica se borio za pravu književnost. 25. nego o samom piscu i njegovom delu. Zadarska revija. kritike. bio protiv stavljanja umetnosti (književnosti) u službu vladajućih ideologija. 60. Prosvjeta..”68 Momenat praktične primenjivosti ili upotrebljivosti neke umetnine Desnica je 66 67 Anatolij Kudrjavcev: „Pjesnik misaonosti”. 1. kada je prednost imala „primjenjena književnost” nad „onom drugom”. „U doba kad se od pisca tražilo potpuno određeno. za estetski sud nije ni od kakve važnosti. neku praktičnu primjenu.”66 U takvim društveno-političkim okolnostima. pisac pronalazi rešenje u podeli književnosti na „primjenjenu” i „onu drugu”. Eseji. kao grom iz vedra neba naišla je Desničina proza. Eseji. str. 1968. koja doslovno ne zastupa nikakav društveni stav (. Time bi. želeći da se izbori za svoju poetiku. prema njegovom mišljenju.. „pravom”. „prestala trvenja i natezanja. boreći se za ostvarenje jedne više.Reakcije knjževne javnosti na Desničinu poetiku Desnica je. ugrožava estetska vrednost koja predstavlja samu suštinu umetničkog dela. 41 . 1993. Time se.”67 Navedenom podelom pisac istovremeno slika stanje u književnosti toga vremena. univerzalne vrednosti. kritike. BIGZ. Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”. smatrajući da „nešto po svom osnovnom i suštinskom karakteru ili jest umjetnost – ili nije”. pogledi. po njegovim rečima. gotovo propisano opredjeljenje prema nekim vidovima života. pogledi. Beograd.) Desnica se tako deklarisao kao totalno nezainteresiran za bilo kakve političke ili socijalne aspekte. Desnica je stvarao u godinama kada se na polju književnosti vodila žestoka borba i žučne polemike između tradicionalista i modernista. sukobljavala dogmatska i antidogmatska mišljenja. br. dok „okolnost što nešto ima ili nema neku praktičnu upotrebljivost. Zagreb. kao večiti tragalac za poetskim.

po njegovim rečima. str. 78. kao najznačajniji argumenat protiv Desnice. a osim toga ’prosuo’ po časopisima. Naprijed.St-a koji optužuje Desnicu „da zabija nož u leđa komunicirajućoj književnosti i time joj umanjuje vrijednost u očima omladine. 78.”73 Na pitanje koje postavlja anoniman kritičar: „Kad je jugoslovenska književnost imala plodnije dane?”. 69 70 Joža Horvat: „Margine”. godinu u kojoj je. str.”70 Nedostatak „Zapisa” Horvat pronalazi i u njihovoj nameni mladim piscima koje Desnica neminovno vodi „u sukob s progresivnim snagama u društvu i istinskom književnosti. Segmenat Desničinih „Zapisa o umjetnosti” koji govori o primenjenoj književnosti biva okosnica za oštar napad zagovornika socijalističke estetike. 73 Isto. uniženja i degradacije čovjekove intelektualne i moralne ličnosti. 57. jugoslavenska književnost imala najplodnije dane. Naprijed.”72 Naredna optužba protiv Vladana Desnice izlazi u Borbi 21. Zagreb. tj.” Pomenuti protivnik.. Jovan Radulović: Progutane polemike.12. a Desnica baš tada „ustaje protiv životnih motiva u umjetnosti i pledira protiv društvene aktivnosti umjetnika. 43. br. 2001. str. 49. str. jer je reakcionarnost pogleda na društvenu stvarnost za mene znak i sinonim duhovne začaurenosti. 1952. jer se nije uklapao u stvaralačke koncepcije toga vremena. str.”69 Navedeno Horvatovo mišljenje Desnica opovrgava narednom rečenicom: „Оtklanjam od sebe prigovor reakcionarnosti koji mi pravi Joža Horvat.) nešto malo doprinio time što sam tokom ove godine izdao u posebnim knjigama zamašniju zbirku pripovjedaka i prevode četiriju djela iz svjetske literature. 42 . i dodaje: „toj sam plodnosti i ja. 71 Jože Horvat: „Margine”.”71 Priznavši mu darovitost. Desnica odgovara: „Nikad ranije”. 49. 72 Jovan Radulović: Progutane polemike. Desnica povlači granicu i pravi razliku između „primjenjene književnosti” i „one druge”. Stubovi kulture. inače onako fenomenalno neplodan (.1952. Stubovi kulture. odnosno o njenom kvalitetu. Beograd. Zagreb. njenoj estetskoj vrednosti.određivao kao irelevantan za sud o njenoj umetničkoj prirodi. Horvat naglašava da je Desnica ipak bio na lošem putu. 1952. 2001. br. Desničine stavove o primenjenoj umetnosti Joža Horvat tumači kao „dokaz primjene reakcionarnih shvaćanja Vladana Desnice u oblasti teorije umjetnosti i društvene prakse. Beograd.. 57. jer je bilo osobeno i borilo se za pravu umetničku vrednost. Desničino književno delo nije podražavalo unapred zadate norme. godine od strane anonimnog N. navodi 1952. „pledira za podizanje kvaliteta u umjetnosti” i „za dostojnije tretiranje u njoj sadržajne idejnosti.

109. 137. 43 . Napisati dobro djelo i metnuti ga pred lice publike. kritike. str. str. i računati na njihov pošten odnos. ako nisu životni? Šta nam to Desnica prikazuje na stranicama svojih romana i pripovedaka ako ne život u svim njegovim manifestacijama i čoveka kao njegovog nosioca? Desnica je bio nepravedno napadnut i prozvan.listovima. i to čak dobar pisac. Pomenute polemike za Vladana Desnicu su predstavljale mogućnost da obrazloži sopstvene poetske stavove... Isto. „Čim laž proviri. u tadašnjem književnom trenutku nisu ugledale svetlost dana. uzaludno sam nudio svim redakcijama koje su te napade objavile. „To je posebno važno upravo u hrvatskoj književnosti u kojoj biti samo pisac. Mladost. članaka i esejčića.)”74 U nastavku odgovora anonimnom „napadaču” Desnica obrazlaže svoj zapis o primenjenoj književnosti. očito nije bilo dovoljno. Takav slučaj bio je i sa polemikama Vladana Desnice. doista podrazumjeva idealan odnos na relaciji autor – djelo – publika. objavio prevod jedne poeme i više kraćih proznih i stihovnih stvari (. Zagreb.75 Desničine polemike u tom vremenu. ističući da je u njemu podvukao razliku između književnog dela koje je zadojeno idejom i „pragmatističke književne rabote” koja direktno služi konkretnim. praktičnim utilitarnim ciljevima. tj. nije ni preostalo drugo nego da ih spremim u fascikl koji nosi naslov ’Progutane polemike’”. radio – emisijama oveći broj novela. Sa današnje vremenske distance može se postaviti pitanje anonimnom autoru: Kakvi su motivi Vladana Desnice u njegovim delima. jer se njihova istina nije uklapala u postojeće književne norme koje je određivala estetika socijalizma. 76 Ivan Krtalić: Polemike u hrvatskoj književnosti I. istim 74 75 Isto. Desnica u navedenom eseju govori o nemogućnosti postojanja laži na području umetnosti. Nakon refleksije o primenjenoj književnosti. U toj su književnosti sile izvan književnosti vrlo često određivale književni kvalitet – književne vrijednosti. pa i mnogim drugim. Prva kategorija se odnosila na favorizovane pisce. I tako. str. dok je druga bila sinonim za pisce koji nisu bili u mogućnosti da bilo gde javno daju obrazloženje svoga dela. 1982.”76 Te „ustoličene veličine” stvorile su dve kategorije pisaca: omogućen ili onemogućen pisac. 137. O tome svedoči i naredni zapis: „Odgovore i pokušaje objašnjenja u bilo kom obliku koje sam napisao na sve te napade. bez mogućnosti da se u tom momentu odbrani.

” U „Odgovoru Marinu Franičeviću” Desnica mu priznaje iskrenost. str. kritike. BIGZ. pogledi. „Tirani istine i slobode”. strana je (tuđa i nepogodna) prirodi 77 78 Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”.” Prema njegovom mišljenju su „najbolja ostvarenja više. Isto. nenadoknadivu misiju”. Sloboda i umetnost se međusobno uslovljavaju. str. uprkos svemu. jer „svaka intencionalnost. Desnica je bio protiv bilo kakve intencionalnosti u umetnosti. Desnica naglašava da svi gušitelji slobode i zatirači istine. kao nostalgičara za starim društvenim poretkom. i naglašava da u njegovom napisu prevladava lični momenat i argumenti koji u drugi plan stavljaju diskusiju o teoriji književnosti. tj. postavljaju lažnu. ona će vršiti jedinu ispravnu funkciju. prevashodno je bila da ga prikaže kao ljubitelja monarhije i „mrzioca pučke slobode”. 60. jer nije njegova nego pučka.”79 U tekstu „O slobodi stvaranja i tendenciji” objavljenom u Vjesniku 1953. automatski prestaje umjetnost. str.” 80 Desnica ističe da je čista umetnost neupotrebljiva u ostvarivanju izvesnih ciljeva i da nesvesno staje na stranu istine. 70.”78 Ovde pronalazimo još jedan odgovor na pitanje: kakva umetnost treba da bude prema viđenju ovog pisca. „Očito je da su Marinovim napisima u Vjesniku tobožnja teoretska pitanja bila samo izlika za lične napadaje.”77 Prema rečima Vladana Desnice. tvrdi Desnica. vlada istina: tu čovjek govori istinu čak i protiv svoje volje. nego smeta. 79 Isto. str. guše i zatiru umetnost. 80 Isto. Eseji. na mesto prave. 62. umetnost prestaje biti umetnost.časom. Marin Franičević opovrgava navedeno Desničino mišljenje tvrdeći „da nije tačno da su u historiji epohe bez slobode ujedno i epohe bez umjetnosti. dirigovanu i službenu umetnost. u bilo kojem obliku i primjeni. U trenutku kad svoje umetničke ciljeve prestane vršiti usput. godine. 61. Beograd. Da bi vršila „svoju veliku.” U trenutku kad se izbori za istinu i prikaže je. manje nastala u direktnoj ili indirektnoj borbi za što veću slobodu”. 1993. po Desničinom mišljenju. Namera Marinovih napisa. U navedenom tekstu Franičević navodi da Desnica „ipak shvaća šta je to sloboda. jer mu ne manjka. „jer epohe bez slobode su istovremeno i epohe bez umjetnosti. jer je istinska umetnost polje na kojem se ispoljava prava istina. 44 . čime ih postavi sebi za cilj. umetnost mora biti „čista od bilo kakave moralne determinacije” i lišena „bilo kakve praktične svrhe i cilja. „u pravoj umjetnosti beziznimno.

str. str. „do stvaranja Vladan Desnica: „Intencionalnost u umjetnosti”. Desnica se zalaže za prisustvo neposrednog života u umetničkim delima. „što smo zamjetili a da toga i nismo svjesni. jer „hotimično žmurenje kroz trepavice” duljim vremenom i istrajnom vežbom čoveku može da pređe u običaj. U jednom segmentu svojih „Zapisa” otkriva nam „da se tajna vrata umjetnosti otvaraju na laki dodir tajnog dugmeta a ne forsiranjem snage. tek onda ima uslova da od toga rada nešto bude. i „da u nekom sadržaju iz života.umjetnosti. a na taj način se dolazi do „stečene samosvojnosti”.) u životu. Zagreb. Prosvjeta.. kritike. Za potrebe umetničkog oblikovanja najviše će nam poslužiti ono što smo zapazili nesvesno. Prosvjeta. pogledi. kritike. 1993. kao subjekti koji su te sadržaje osjetili kao svoje.. 84 Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”. kritike. pogledi. Beograd. što smo zamjetili a da toga i nismo svjesni (iskusili i ne znajući). Kao posebnu vrstu intencionalnosti u umetničkom radu Desnica izdvaja piščevo „hotimično (pribiranje) sakupljanje iskustva”.)”85 U produžetku ističe da je „htjeno” na polju umetnosti sinonim „lažnog”. (. neznano gdje i kad snimljena i on naprosto preslikava karakteristične crte sa modela kojeg ima živog pred očima.”81 Njegovi junaci nisu nosioci određenih ideologija. 64. Eseji. Zagreb. str.”82 Ideja i fabula treba da se rode zajedno. pogledi. pred njegovim očima iskrsne slika. koji su pretrpili (na svojoj psihi iskusili) i podnijeli njihovo djelovanje. Beograd. Eseji. Prosvjeta. kao saljudi. niti zagovornici određenih estetika. BIGZ. str. i samim time duboko očovečenog.. sižea. 63. kao jedinke. Eseji. kritike. 83 „U stvari. 82 Vladan Desnica: „Zapisi o umjetnosti”. Kad mu ustreba. Eseji. BIGZ. Eseji. kao akteri. Nevolju prilikom stvaranja umetničkog dela pronalazi u onome što je „namjerno” i „hotimično”. sagledamo ideju”.”84 U eseju pod nazivom „Marginalije o iracionalnom” Desnica navodi da „ništa nije u umjetnosti potrebnije i važnije i vrednije. 1975. 1993. njemu „ostaje u podsvijesti snimljena slika a da on i ne zna za nju.” Vladan Desnica: „Hotimično iskustvo”. 1975. kao ljudi sa svojim posebnim (ličnim) reakcijama na njih.. kritike. i koji su na svoj lični način na njih reagirali. 140. historijskog i društvenog miljea” najveća je garancija za neuspeh umetničkog dela. 134. Prema njegovom mišljenju „hotimično biranje teme. već predstavljaju najrazličitija ostvarenja čovekove istine. u datom. oslobođenog dekorativnosti. str. 112. pogledi. A ništa u umjetnosti nije pravoj originalnosti veći neprijatelj od lažne originalnosti (. od originalnosti. kao saljudi. Zagreb.”83 Desnica ističe da „pisac većinom ne zapisuje svjesno u pamćenje podatke”. 1975. u životu kao akteri (suakteri). 85 Vladan Desnica: „Marginalije o iracionalnom”. sredine. pogledi. vrijedi samo ono što smo zapazili (iskusili) nesvjesno. 81 45 .

lažne ličnosti kupljene po cijenu žrtve svoje prave ličnosti”, iz razloga što se prava ličnost osećala manje vrednom. Drugu (lažnu) ličnost Desnica naziva „altera natura” i naglašava da ona može prevariti samo onoga ko ne poseduje svoju „prima naturu”, dok ozbiljnog umetnika ne može obmanuti. Iz navedenog mišljenja zaključujemo da je Desnica razlikovao dve vrste umetnika: neumetnike i umetnike, odnosno one koji posjeduju veštačku spontanost od onih koji posjeduju „pravu”. Desnica nije sa simpatijama posmatrao savremenog čoveka, jer u svetu savremene civilizacije dolazi do izjednačavanja pravih i lažnih vrednosti. „Marginalije o iracionalnom” završava mišlju da je „na svijetu mnogo više neumjetnika nego umjetnika, a oni su najčešće u krugovima samih umjetnika”. Posmatrajući Desničine poetske stavove iz pomenutih eseja, uočavamo da je u njegovim književnim ostvarenjima očigledno opredelenje za proces kontrapunkcije pesničke slike i poetskih ideja, odnosno elemenata konkretnog i elemenata univerzalnog, što je vidljivo u narednom iskazu: „Stvar književnosti je da nam prikaže konkretno – individualno u krilu univerzalno – apstraktnog, da nam otkrije pulsiranje pojedinačnog bića oslobođenog odora i kalupa. Književnost nam pripovjeda o položaju i osjećaju pojedinačnog koje se nalazi u zagrljaju apstraktnog, o njihovim međusobnim odnosima i trvenjima, (...) o svemu onome o čemu nam historiografija nikada ništa ne bi rekla.”86 U Desničinom poimanju književnosti uočavamo spoj estetike, etike i antropologije, i andrićevskog mišljenja da književnost ne služi ničemu ako ne služi čoveku i čovečanstvu. Posmatrajući književnost u celini, Desnica kao centralnu tačku izdavja stvaralački subjekat jer je njegova egzistencija višestruka. On egzistira i kao stvaralac, i kao mislilac, i kao kritičar. Na sličan način egzistirao je i sam Desnica. U tekstu „Jedan zakašnjeli prilog diskusiji o ’tipičnome’” Desnica iznosi mišljenje da sve što je umetnički uspešno oblikovano predstavlja „praobrazac” neke više ili manje široke, više ili manje brojne vrste, reda, kategorije. Prema tome, zahtev za tipičnošću je istovetan sa zahtevom za dobrim umetničkim oblikovanjem.

Vladan Desnica: „Jedan zakašnjeli prilog diskusiji o tipičnome”, Eseji, kritike, pogledi, Prosvjeta, Zagreb, 1975, str.165.

86

46

Navedeno mišljenje pisac potkrepljuje narednim primerom: „Uspio portre, već time što dobro predstavlja određenog čovjeka, dobro predstavlja i živa čovjeka uopće.”87 Prema mišljenju Vladana Desnice zahtev za tipičnim treba svesti na stav i opštepoznatu istinu „da u umjetnosti svaki dobro oblikovan konkretni realitet sadrži i resumira bezbroj takvih konkretnih realiteta, i da u sebi nosi i reproducira njihovu opću istinitost. Umjetničko djelo donosi jedan konkretni, u njemu i kroza nj, jedan univerzalni momenat.”88 Desnica u pomenutom eseju ističe da suština problema nije u empirijskom momentu „većine” i „manjine”, „redovnog” i „iznimnog”, „nego naprosto u tome da u umjetničkom djelu – pravilo, zakonitost i redovnost treba da budu doneseni kao pravilo, zakonitost i redovnost; a izuzetak, odstupanje i slučajnost kao izuzetak, odstupanje i slučajnost.”89 Jedino će na taj način slika umetničkog dela prikazati realističnu i istinitu sliku stvarnosti. „Život je taj koji rađa odstupanja jednako kao i pravila, anomalije jednako kao i normalne slučajeve, kontigentno kao i zakonomjerno. Pa i aparatno, i čudno; bizarno, neobjašnjivo, nevjerovatno – sve to obuhvata stvarnost u njenom širokom krilu. Realno je i ono što je izuzetno, prirodno je i ono što odstupa od normalnog. Jer ko bi inače bio taj demijurg, mimo život i mimo prirodu, koji se zabavlja mrseći njihove račune i fabricirajući izuzetke od njihovih pravila? I ne postaje li, u živom umjetničkom djelu, tim uvjerljivija, tim ’realističnija’ slika realnosti čim je više donesena u ’prirodnom’ a ne u ’kemički čistom’ stanju, sa svim svojim kontradikcijama, odstupanjima, zastranjenjima, neobjašnjivostima – sa tim ’mladežima ljepote’ (ljepote u istinitosti) na svom licu? ”90 Desnica predlaže da se izraz „tipično” zameni izrazom „karakteristično” koji nije nužno vezan za jedinku, jer nešto može biti karakteristično za čitav jedan red, jednu sredinu, doba, nasuprot drugim redovima, sredinama i dobima, a u isti je mah tipično za sve pripadnike tog reda, sredine i doba. Ali umetnost, kao prikaz živog i konkretnog, prvenstveno interesuju crte i osobine datog objekta, ne utoliko što su tipične, već baš utoliko što su karakteristične. „Umjetnost može da hvata i oblikuje

Vladan Desnica: „Jedan zakašnjeli prilog diskusiji o ’tipičnom’”, Eseji, kritike, pogledi, BIGZ, Beograd, 1993, str. 86. 88 Isto, str. 86.. 89 Isto, str. 87. 90 Isto, str. 87.

87

47

samo individualno i posebno (i kroza nj opće ili univerzalno), a ne puku jednakost ili uniformnost.”91 Umetnik ima zadatak da to individualno i posebno podigne na jednu višu umetničku razinu, na razinu univerzalnog, jer „lice iz umjetnosti mi saosjećamo i poimamo kao realno jedino putem njegovog uzdizanja u univerzalno, tj. u sferu gdje se izjednačujemo s njim osjećajući sebe u njemu.”92 Iz Desničinog doživljaja i shvatanja umetnosti predstavljenog mozaički uz pomoć navođenih eseja, uočavamo da je on bio borac i tragalac za što istinitijim prikazom čoveka i sveta. Upravo takva koncepcija umetnosti u tadašnjoj književnoj kritici biva doživljena i prikazana sasvim suprotno: „Beletristički tekstovi Vladana Desnice s našim vremenom, s našom stvarnošću, s našim ljudima, s onom istinom koja je uvijek bila pa i danas treba da bude glavni smisao umjetnosti, nemaju nikakve ili gotovo nikakve veze.”93 Ovom rečenicom započinje Ivan Dončević svoj opsežni napad na Vladana Desnicu naslovljen pogrdnom metaforom „Kukavičja jaja Vladana Desnice”. Šta je istina i smisao umetnosti za autora ove kritike? Očigledno nije isto što i za Desnicu. Desničino književno delo Dončević svrstava u „drugi front” sačinjen od „burgija uma” koje ugrožavaju socijalizam. Taj suprotni „front” kojem pripada Desnica, za ovog kritičara je „malograđanski vašar” sačinjen od idealizma, antimaterijalizma i Kročeovih večnih istina tzv. zapadne civilizacije. Uticaji koji dolaze sa zapada vidljivi su po Dončevićevom mišljenju i u hrvatskoj književnosti, a jedan od najznačajnijih njihovih predstavnika je upravo Desnica koji je razvio „bojni barjačić juriša i otpora”. Desničino mišljenje da je najteže verno prikazati slike iz života, i da su te slike obično najslabije, Dončević opovrgava, smatrajući da najslabije slike ovog pisca izražavaju „socijalistički život.”94 Pomenuti kritičar je Desnicu posmatarao iz unapred postavljenih okvira socijalističke estetike koja je u to vreme bila vladajuća. U nastavku pomenute kritike Dončević optužuje Desnicu da nije bio protiv tendencije u

Isto, str. 88. Isto, str. 88. 93 Jovan Radulović: Progutane polemike, Stubovi kulture, Beograd, 2001, str. 48. 94 „Vlada Desnica nije dabome u svome dijalogu mogao napisati, da je neka scena slaba, jer izražava, recimo, socijalistički život. On je zato napisao onako kako ja napisao – ’sakato’ ”. Isto, str. 49.
92

91

48

umetnosti, ilustrujući svoje mišljenje narednom rečenicom izvučenom iz konteksta: „(...)umjetnost nije moralno indiferentna, praktički nezainteresovana (...)”95 Navedenu misao Dončević tumači na sledeći način: „Slabo je djelovanje spisatelja koji recimo ’svjesno’ izražava moral jednog socijaliste, a on je zapravo monarhista.”96 Dončević ni u jednom momentu ne odstupa od svog ugla posmatranja, već ističe da Desnica pod primenjenom književnošću isključivo podrazumeva književnost socijalizma, a njena primena se odnosi na ispovedanje socijalizma. Stajući na drugu stranu, na stranu one „prave”, Desnica biva nazvan protivnikom primenjene književnosti, odnosno književnosti socijalizma. Dončević poziva na ustajanje protiv slučajeva kao što je Desnica, tj. protiv „destrukcije na polju književnosti.” Prema njegovim rečima „Vladan Desnica nije izolirana pojava, njegov je slučaj možda tek najkarakterističniji.” Većina novina u to vreme objavljuje izuzetno oštre napade na našeg pisca. „Posljedica te hajke bila je da su se preda mnom zatvorila vrata svih redakcija u sredini u kojoj živim i u kojoj radim čak i onih koje su me dotad insistentno pozivale na saradnju”97, objašnjava Vladan Desnica svoj položaj. U društvu biva izbegavan, jer održavanje veze sa njim mnogi su doživljavali kao povod za neminovne posledice.98 Najveća nesreća za Desnicu u tom momentu bila je nemogućnost da bilo gde i bilo kako odgovori na te napade, i da se pokuša odbraniti javnim pružanjem objašnjenja za nesporazum. Biva mu oduzeto osnovno pravo svakog optuženika da pre donošenja konačne presude kaže nešto u svoju odbranu. Posmatrajući njegovu stvaralačku poetiku u odnosu na vreme u kojem je stvarao, zaključujemo da su sukobi bili neizbežni. Naša književna i naučna kritika '50–ih godina XX veka nosila je u sebi duboko ukorenjene elemente dogmatizma, pozitivizma, izvesne klanovske pristrasnosti koju su zastupali zagovornici socijalističke estetike. Takva kritika pružala je otpor novim vrednostima umetničkog dela koje nisu bile u skladu sa vladajućim ukusom. „Vrijeme nakon rata ispunjeno entuzijazmom i samouvjerenošću pobjednika obilježeno je pečatom konačnih istina o

Isto, str. 52. Isto, str. 53. 97 Isto, str. 56. 98 „Znanci i kolege počeli su me čak i u društvenom ophođenju izbjegavati, naročito na vidnim mjestima i društvenim sastajalištima, a još naročitije u prisustvu datih lica, jer su održavanje i najformalnijih društvenih veza sa mnom – s osnovom ili bez osnova – smatrali krajnje neoportunim.” Isto, str. 56.
96

95

49

kojima nije bilo niti je moglo biti diskusije. Zbog toga se Vladan Desnica našao okružen režanjem i nerazumjevanjem.”99 Književna ostvarenja Vladana Desnice izneverila su postojeće književne kanone, odnosno „horizonte očekivanja”, i trebalo je mnogo vremena da se ovaj pisac afirmiše i sopstvenom snagom savlada otpore na koje je nailazio. Napad pojedinih književnih kritičara na Desnicu u ime socijalističkog realizma, Radomir Ivanović određuje više kao „napad na model romana i filozofiju koju zastupa, nego na samog pisca i djelo kome nisu mogle biti osporene književne vrijednosti.”100 Međutim, napadi nisu bili usmereni samo na filozofiju pisca, već i na njega samoga što karakteriše dvostrukost njegovog problema. Desnica je osetio na svojoj koži vekovni problem zajednički svim Srbima iz Hrvatske. Osim toga, njegovi književni oponenti dobro su znali da je Desnica potomak Stojana Jankovića, i zamerali mu na njegovom plemićkom poreklu. Nije li to možda bila zavist na visokom obrazovanju i širokoj kulturi koju je posedovao Desnica i njegova porodica? Položaj Vladana Desnice kao stvaraoca, i kao čoveka bio je veoma težak. Želeći da se svojim delom izdvoji iz vladajuće ideologije, težeći za višim estetskim idealom, nije u potpunosti uspeo da se ogradi od doba u kojem je živeo „ali kojem je grubo, egzistencialno samo fizički pripadao.” U takvim okolnostim bilo je teško sačuvati svoj stvaralački karakter i preživeti, jer poznato je da se Desnica izdržavao isključivo od svog stvaralačkog rada što nam dokazuje i sačuvana prepiska naknadno objavljena. Čitajući Autoportrete sa pisama Živana Milisavca, možemo saznati mnoge pojedinosti vezane za život i položaj Vladana Desnice u periodu od 1954. do 1962. godine. U pismu koje je datirano 16. januara 1954. godine i upućeno Živanu Milisavcu, Desnica nam svedoči o polubojkotu koji se prema njemu sprovodio. U to vreme prozni pisci iz Hrvatske dobijali su pravo da štampaju barem jednu od svojih knjiga u izdanju „Prosvete”, svi osim Vladana Desnice. Sem toga, u Zagrebu niko nije pomišljao na drugo izdanje Zimskog ljetovanja iako je prvo izdanje od 1950. godine bilo već sasvim iscrpljeno. Desničin prvi pokušaj saradnje sa Letopisom bio je neuspešan. U leto 1949. godine Desnica šalje svoju novelu „Baksuz” uredniku Letopisa Matice srpske Živanu Milisavcu, koja mu biva vraćena na doradu.

99

100

Vlatko Pavletić: „Pravda za Desnicu”, Književna reč, br. 263, Beograd, 1985, str. 232. Radomir V. Ivanović: Po sunčevom satu, Zmaj, Novi Sad, 2001, str. 86.

50

U narednom periodu njegova saradnja sa Maticom biva učestalija. Nastojao je da se i kao čovek i kao pisac izdvoji iz okvira nacionalnih granica i nacionalne pripadnosti.). godine Desnica šalje svoju novelu „Oproštaj” koja biva objavljena. (. Novi Sad. 51 . Desnica je 1954. i da u nju uvrsti Proljeća Ivana Galeba. Desnica pristaje na navedenu ponudu. Kao razlog Desnica navodi probleme sa zdravljem. jer po njegovom mišljenju nije došlo do nesporazuma niti do raskida saradnje. Na Matičin zahtev da im odobri saglasnost za uvrštavanje navedenog romana u pomenutu ediciju. str. tj. Desnica odgovara: „Kako je god vama zgodnije. Desnica ne odustaje od pokušaja saradnje sa Letopisom. prouzrokovan bojkotom od strane izdavača. Desnica je odgovorio da se smatra srpskim piscem. više je nego izvjesno da ona nikad neće biti objavljenja. Ono je bilo mnogo šire i obuhvatnije od shvatanja njegovih savremenika. Isto. Na pitanje da li da mu štampaju tekst ćirilicom ili latinicom.”102 Desničina zbirka novela pod naslovom Tu.. preštampana u NRH. momenat od prilične važnosti za pisca koji živi i radi u toj sredini. U periodu od 1954-1955.”101 Iz navedenog odgovora vidljivo je Desničino shvatanje književnosti i kulture uopšte. godine: „Ako prvo izdanje jedne nove knjige priredim negdje van NRH. Nekom je bilo u interesu da Desnica ostane što manje priznat i poznat i u Hrvatskoj i u Srbiji. Taj period je za Živana Milisavca ostao neobjašnjen. U februaru 1951. A to je. odmah pored nas objavljuje se početkom 1956. koji nisu bili 101 102 Živan Milisavac: Autoportreti sa pisama . meni je savršeno svejedno. ali do njene realizacije nije došlo. Ubrzo dolazi do definitivnog prekida saradnje sa Maticom srpskom. Desnica je bio veoma prisutan u Letopisu. Matica srpska. Ovo je možda još jedan dokaz o teškom položaju pisca u sredini u kojoj je živeo. okolnosti u kojima je živeo i političke prilike toga vremena nisu mu dozvoljavale da ostane neprozvan. Kao obrazloženje tome naveo je težak položaj u Zagrebu.. Međutim. U to vreme Matica srpska je odlučila da napravi ediciju „Srpska književnost u 100 knjiga”. što je vidljivo u pismu upućenom Živanu Milisavcu 6. 57. Iz pomenutih razloga. str. ali da traženu saglasnost ne može dati. godine poslao Letopisu odgovor na „Anketu o srpskom jeziku i pravopisu”.Međutim. Urednik mu predlaže da napravi izbor iz Matavuljevih sabranih dela. godine u izdanju Matice srpske. marta 1955. a to se jedino moglo ostvariti ne dozvoljavajući mu da objavljuje nova izdanja na pomenutim prostorima. 56. 1998.

Njegovi odgovori i pokušaji odbrane ne bivaju prihvaćeni od strane redakcija koje su te napade objavile. Društveni položaj pisca u tom periodu znatno se pogoršao. Desnica nije mogao prihvatiti objavljivanje svog romana. Nataši Desnica i književniku Jovanu Raduloviću.književne prirode. Progutane polemike su ugledale svetlost dana. Zahvaljujući ćerki Vladana Desnice. tako da je edicija „Srpska književnost u 100 knjiga” završena bez Vladana Desnice. 52 . i na izvestan način upotpunile celokupnu sliku ovog pisca i njegovog položaja u vremenu u kojem je živeo i stvarao. Bila mu je uskraćena mogućnost da bilo gde odgovori na napade protiv njega kojima su vrvili svi književni časopisi.

Sve je iznenadio i zbunio. Desnica je ovim romanom napravio otklon od dotadašnje socrealističke književnosti koja se zasnivala na ekspolataciji Drugog svetskog rata.“103 Desničin roman se pojavljuje u vreme kada su u našoj književnosti još bili prisutni i veoma izraženi umetnički kriterijumi proizašli iz poetike socrealizma. str. U vreme kad se ovaj roman pojavio. Desnica ne prikazuje rat u krupnom planu pomoću kolektivnih slika sa fronta.ZIMSKO LJETOVANJE (1950) Vladan Desnica je u toku svog života objavio dva romana: Zimsko ljetovanje 1950. godine i Proljeća Ivana Galeba 1957. Subotica. dekadentna. Neposredno nakon objavljivanja. „najavila složeniji. omalovažio ljude i istakao samo njihovu tamnu stranu. Isto. 1981. ovaj roman doživljava negativne sudove književne kritike toga vremena: „Sa tim romanom ovaj je pisac prividno banuo u našu književnost upravo u nevreme za knjige takvog sadržaja i posebno takvog prustovskog analitičkog načina pisanja. suprotan od dotad uobičajenog. prema mišljenju Milivoja Markovića.104 Zimsko ljetovanje je jedna od naših prvih antidogmatskih knjiga. jasno se uočavaju razlozi zbog kojih je tadašnja zvanična književna kritika smatrala da je to sumorna. već dovodi u prvi plan pojedinačne ljudske sudbine suočene sa strahotama koje donosi rat. Desnica se kao pisac u našoj književnoj javnosti pojavljuje upravo romanom Zimsko ljetovanje kojim prikazuje prostorno i socijalno suočavanje različitih kultura grada i sela za vreme bombardovanja Zadra tokom Drugog svetskog rata. idejno nastrojena i štetna knjiga. čiji se pisac poigrao sa ratnom tematikom na nekorektan način. U rukopisu je ostao nezavršen roman Pronalazak athanatika. 53. str. zanemarujući neideološke slike ljudske egzistencije i umiranja. 52. Ukoliko se ovaj roman posmatra u pomenutom kontekstu. godine. niko nije ni slutio da će upravo tako osporavan postati „knjiga međaš kojom se razgraničavaju književne epohe“. kolektivnom stradanju i herojskom žrtvovanju. Upravo je ova knjiga. Birajući drugi ugao posmatranja. 53 . Minerva. gotovo je šokirao tadašnji zvanični idejni koncept književne kritike. primer modernog književnog angažovanja i preorijentacije u književnom pristupu tematici rata. Ukoliko izuzmemo nekoliko pripovedaka koje su objavljene u periodu između dva rata. mudriji i 103 104 Milivoje Marković: Prostori realizma. mračna.

“106 Predmet Desničinog romana nisu najpoznatije ličnosti Zadra toga vremena.analitičkiji književni izraz. zatim i kao umetnik. str. Rat je u ovom romanu prikazan kao društveno-istorijska pojava koja je poremetila svakodnevni ritam čovekovog života. već mali i neprimetni čovek koji nije u potpunosti svestan društveno-političkih prilika 105 106 Isto. Beograd. 54 . Vladan Desnica je jedan od prvih posleratnih pisaca jugoslovenske književnosti koji svojim romanom izlaže problematiku grada Zadra i života u njemu. već da prikaže čoveka u ratu. u kakve ga situacije dovodi. oglasila je nove. Pisac se zaustavlja upravo na čoveku. neminovno ostavljajući psihičke promene na svakom pojedincu. 45. „izgradio svoju skroz naskroz gradsku i građansku fizionomiju. već prevashodno kao potreba pisca da napiše svedočanstvo o jednoj istorijskoj situaciji koju je sagledao prevashodno kao čovek. pokazujući u šta ga sve rat pretvara. str. modernog književnog realizma“. kroz naročite filtre s naročitim predostrožnostima. Desnica se ovim romanom udaljuje od jednostranog i idealizovanog prikazivanja stvarnosti i stvara autentično umetničko svedočanstvo o jednom istorijskom trenutku i ljudima u njemu. U želji da prikaže autentične doživljaje i njihov odjek u čoveku. kakva mu iskušenja nameće. Desnica je smatrao da je zadatak pravog pisca da prikaže odraz ratnih događaja u svesti čoveka. sve što mu je moglo da posluži i da ga dalje u životu podrži. uočljivo je da pisac nije imao nameru da se prikloni unapred postavljenoj ideologiji. Nakon analitičkog čitanja. sadržajnije i u svemu izražajnije prostore novog. Grad Zadar je u Desničinom romanu prikazan kao specifična primorska sredina koju su oblikovali određeni istorijski uslovi. 1993. a k sebi je od oklice primao. BIGZ. Sličnu problematiku prikazivao je i Ante Stipčević u zbirci novela Na granici (1950) i romanu Glad na ledini (1956). daleko više nego ma koji od ostalih dalmatinskih gradova. kao i istorijske okolnosti koje su uslovile životne sudbine. Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. hermetički gradski život koji od sebe nije davao napolje ništa. Roman Zimsko ljetovanje je priča o ljudima koji podnose neočekivane udarce rata i stvaraju nova životna uporišta u nepoznatim okolnostima i veoma teškim uslovima. zatim Mirko Žeželj u svom romanu Umorno stoljeće (1956). prema rečima ovog pisca. 53.105 Desničin roman nije nastao kao reakcija na postojeći način književnog mišljenja i pisanja. Zadar je. Razvio je jedan svoj zatvoreni.

koje su ga zadesile. pronalazeći utočište u susednom selu Smiljevci. naizmenično smenjujući dva osnovna motiva osobena za njegovo celokupno stvaralaštvo. Liseta i ostali. Drugim poglavljem pisac nas vraća na početak radnje. ali nas uvodi u samo središte zbivanja. str. udovac s postarijom kćeri Marijanom. godine. Bio je tu knjigoveža Narciso Golob. i sve do VI poglavlja navodi strahote rata koje su navele građane da napuste grad. Od VI do XII poglavlja pisac hronološki opisuje život Zadrana na selu. Od XII poglavlja radnja se hronološki nastavlja do samog tragičnog završetka. pisac ostvaruje nacionalno obojenu temu odnarođavanja gradskog stanovništva od nacionalno čistog zaleđa koja predstavlja jednu od idejnih osnova ovog romana. i s dva dječaka iz prvog braka. kada su se Zadrani već zatekli u Smiljevcima. Problem odnarođenog stanovništva pisac 107 Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. šjorom Terezom. štur čovječuljak sa velikom bezdjetnom ženom. Na samom početku romana pisac daje prikaz malog skupa građana otkrivajući njihov socijalni status: „Skup je sačinjavalo nekoliko porodica “srednje ruke”. 1993. Beograd. Unutar ideje odnarođavanja.7. crnjomanasta krojačica Anita Kresović sa ulijepljenim uvojkom na čelu (ostatak nekadašnje mode i uspomena na uspjehe iz mladih dana). Jedini samac u koloni bio je šjor Karlo umirovljeni općinski računar. Tu se upoznajemo sa situacijom u kojoj se nalaze šjor Karlo. siroče na njenoj brizi. odnosno srednjeg građanskog sloja. nordijskog tipa. Dovodeći Zadrane u dodir sa prostorno bliskim ali po načinu života veoma stranim zaleđem. ubacujući digresiju sa opisom krmka Miguda. Birajući svoje likove iz redova običnih ljudi. zatvoreni za svet oko sebe. Desnica ih prikazuje kao ljude koji su oduvek živeli u maloj gradskoj sredini. U narednim poglavljima opisani su događaji iz prošlosti značajni za oslikavanje odnosa između Zadrana i Smiljevčana. 55 . kako su govorili. Ernesto. BIGZ. tanka i mlada plavojka. motiv smrti i slutnju nesreće. brijač Ernesto Doner sa sitnom plavom ženicom Lizetom i djetencetom u kolicima. i nećakinja joj Lina.”107 Odredivši grupu Zadrana kao predstavnike „srednje ruke”. trgovac mješovitom robom Ante Morić. u bombardovani Zadar. pisac kroz njihove duše otkriva tragičnu prošlost i sudbinu grada Zadra. Prvo poglavlje romana ima karakter ekspozicije. Osnovnu narativnu nit ovog romana sačinjavaju doživljaji grupe Zadrana koji napuštaju svoj razrušeni grad u oktobru 1943. pisac uvodi ratne neprilike kojima pojačava razlike između gradske i seoske sredine.

i ono mlijeko!)“110 Ovakav doživljaj sela i seljaka u Lizetinoj svesti ne proizilazi iz njene malograđanske uobrazilje. 7. 110 Isto. Zadrani ga nisu poznavali: „Ovo je za njih. str. str. Proživjeli su čitav vijek u njegovoj neposrednoj blizini. Iako su čitav svoj život provodili nadomak sela. i one pršute. Oni su. takvo vekovima. Zadrani nisu znali da je primorsko selo.. za neke bajkovita sredina. purana. ali nadasve mlijeka. od prljavštine koja im se nakupila u ušima. str. bio prvi susret sa selom. ima dovoljno svega toga. i da ga takvim nije učinio samo rat već istorijski proces vekovnog propadanja. dok je za druge bilo simbol zaostalosti i prljavštine. pršuta. Žive kukavno. pisac proširuje temu govoreći o tragediji čoveka uopšte. osim toga.. jer su malko nagluhi. pisac već na samom početku romana ističe njen doživljaj seoskog života zasnovan na „dvjema sličicama u okvirićima od hrastove kore koje vise (ili koje su bar do bombardmana visile!) u hodniku njenog stana u gradu. u ovom slučaju život stanovnika Zadra i njegove okoline. kupujući svakodnevno njegove proizvode i prodavajući mu svoje usluge i odbačene starudije – a opet kao da su od njega odijeljeni kineskim zidom ili pojasom pustoši i udaljeni hiljadama kilometara!”108 Selo je za njih bilo nešto nepoznato i daleko. zato im ne valja dozvoliti da bilo što diraju rukama. Na selu.pojačava unoseći osećanje jedne opšte tragedije. i treba im dobro vikati. useknjuju se prstima. 8. ali tome su krivi sami jer su krajnje neumješni i nesnalažljivi te ne umiju da iskoriste i uživaju toliko blago božje (one kokoši. u potpunosti 108 109 Isto. prilično smiješni.) Ljudi su na selu podmukli i lukavi. vina i gdje se pred Uskrs ovce dadu na posao da nakote dovoljno janjaca a kokoši da snesu dovoljno jaja. Izdvajajući jedan pojedinačan problem. teskobe i nelagodnosti koje nagoveštavaju da se nešto mora dogoditi. 56 . Isto. Građani su svoj život provodili u sopstvenoj izolaciji. dakle. Posmatrajući selo kroz vizuru junakinje Lizete. i imaju uvijek prljave ruke.”109 Lizeta Doner je naivno. mlijeko je naviralo nepresušno (. mlijeka! U toj njenoj predstavi. smešteno u neposrednoj blizini grada. kao i za većinu zadarskih izbjeglica. 8. već ukazuje na zatvorenost gradske sredine u odnosu prema selu. površno i tragikomično doživljavala selo i seljake: „Za Lizetu je selo bilo mjesto gdje ima izobilja pilića.

Treće nedjelje u oktobru. str. kao da 111 112 Isto. možda se. str. Selo kao nepoznanica prikazano je i kroz simboličnu sliku „onog žutog. u ovim općim poremećajima.111 Nepoznavanjem imena pomenutog cveća pisac naglašava nepozanti prostor odakle to cveće potiče. odnosno da se upozna stvarnost u njenim najrazličitijim oblicima. (…) kojemu se u gradu ne zna ime”. U navedenom primeru sunce pruža utehu čoveku iscrpljenom od ratnih zbivanja. Na samom početku romana pisac daje sliku sunca i njegovo delovanje na čoveka: „Suha i topla vremena potrajala su duboko u jesen.odvojeni od svoje neposredne okoline i na taj način stekli pogrešnu sliku sela. već je direktno povezano sa čovekom i njegovim osećanjima. bez mreškanja stida. Upravo su ratne prilike dovele do raspadanja građanske slike sela i suočavanja građana sa sopstvenim neznanjem i nesnalaženjem u nepoznatim životnim uslovima. Cveće bez imena kao elemenat prirode zauzima često mesto u Desničinim prozama i otkriva jednu od osnovnih poetskih ideja ovog pisca. 16. otvoreno. postajalo ogromno i crveno. u ljeto – ko zna. U mekoj svilici između žmirkavih trepavica stapalo se proljeće i jesen i potitravala obmana: možda idemo natrag. Priroda kao osnovni tvorbeni elemenat Desničinog stvaralaštva višestruko je prisutna u njegovim proznim ostvarenjima. dokraja golo. bez zaštite. Pokušavajući da pronađe objašnjenje “općim poremećajima” pisac ih povezuje sa zbivanjima u prirodi otkrivajući time značaj i sopstveni doživljaj prirode kao sile koja neminovno utiče na zbivanja u stvarnosti i na čoveka kao aktera te stvarnosti. Slika zalazećeg sunca zauzima posebno mesto u Desničinim prozama i nalazi se u direktnoj vezi sa čovekom i njegovim doživljajem: “Samo su sutoni bili malo tužni: sunce je pred zalaz nekako porastalo. nad malim gradom sjalo je bezgranično sunčano jutro (…) Sve se predavalo suncu. Isposničko. i onog bijelog. i onog ljubičastog poljskog cvijeća kratke peteljke koje u raznim mjesecima preplavi gradsku tržnicu. poremetio i mehanizam koji smjenjuje godišnja doba. što je već pomenuto u uvodnom delu ovog rada. i tonulo u daleku i jedva vidljivu svjetlucavu prugu mora. s nekom konačnom rješenošću. Isto. ratom iscrpljeno tijelo tako vapi za sunčanom toplinom!”112 Sunce kao elemenat prirode ne predstavlja samo dekor kojim Desnica ulepšava svoje slike. 8. 57 . težnju da se otkrije i prikaže nepoznato.

zadarske i smiljevačke. knj. jer priroda “traje onom neumornom ujednačenošću”. jer priroda večito kruži. str.147. Smiljevčani su predstavljeni ne samo kao neuki. pisac prikazuje selo Smiljevce i njegove seljake ostvarujući time suočavanje dveju kultura. Nasuprot Zadru i Zadranima. Desnica otkriva sklonost ka povezivanju suprotnih pojmova što predstavlja jednu od glavnih odrednica njegove stvaralačke poetike. str. jedanaest smotrenih monaških koračaja. str. 117 Slađana Stojanović: „Roman-Oksimoron. 116. sv. Jedino je sila prirode otporna na uticaj vremena. otkine se sa zvonika. odmjereno. str. 16. već i 113 114 Isto. Navedenu sliku prorode pisac narušava zvukom aviona kojim nagoveštava skori sled nemilih događaja koji će Zadrane odvesti u selo Smiljevce. 49. god. ali tim sigurnija. usitne i raspu kroz prazni prorijetki vazduh. Književnost. gradske i ruralne. 116 Isto. Nasuprot slikama sunca. 425. 58 . 100. Slađana Stojanović ovaj roman određuje kao “roman oksimoron” jer je u njemu izražen kontrast “između dve u ratnim uslovima prinudno zbližene sredine: građanske i seoske. tegobna za snabdijevanje u ovim teškim vremenima. možda je baš sporost tog gašenja davala osjećaj nepovratnog. Polazeći od samog naslova koji sadrži suprotne pojmove. u sasvim nepoznatu i novu sredinu.”113 Sunce koje zalazi kod Desničinih junaka izaziva osećanje prolaznosti i nestajanja i stvara poseban nemir. str. i ponovo se rađa za razliku od čoveka koji je prolazan i smrtan.114 Priroda kao zavičaj prisutna je u razmišljanjima junaka Ernesta: “Ipak je dobra ova naša stara Dalmacija! Oskudna je. 3/5.”116 Česta slika zvonika u Desničinim prozama kao da opominje i upućuje na neminovno prisustvo i značenje vremena kao neumitne sile na koju čovek ne može uticati. Razoren zapad dugo je premirao i opet se žario. Isto. bogu iza leđa. Suočavajući različite sredine i kulture. Upravo na pomenutom kontrastu izgrađen je čitav roman. ostavljajući jedan drugome dovoljno vremena da se rastanje. Desnica u svojim prozama često koristi slike mraka i kiše koje u njegovoj poetici predstavljaju večnost. 17.tone zauvijek. po strani od velikih događaja!”115 Takvu sliku i doživljaj Dalmacije pisac narušava zvukom zvona koji nagoveštava da će se uskoro nešto značajno dogoditi: “Jedanaest otkucaja. Beograd. katoličke i pravoslavne. italijanske i srpske. 115 Isto. Postupak kontrasta u Zimskom ljetovanju Vladana Desnice“.”117 Mnogo je primera nerazumevanja i različitosti između dva skupa likova koje pisac naizmenično prikazuje.

Dok se u Smiljevcima dešavaju krvavi događaji. Nasuprot njima. Zadrani nailaze na neprihvatljiv mentalitet Smiljevčana u XVIII poglavlju romana gde dolazi do vidljivih razlika i sukoba povodom smrti popadije: na jednoj strani nalazi se ideja građana da je sahrana društvena obaveza koja se mora izvršiti. ali im je ipak jedno postajalo jasno: da tu postoji jedna posebna stvarnost. Sukob dva različita mentaliteta vidljiv je u mnogim epizodama ovog romana. Smiljevčani prihvataju nemile događaje bez čuđenja. i pored ratnih okolnosti u kojima se nalaze. smatrajući da je od svega najpametnije ćutati i ne postavljati suvišna pitanja. Ni tad nisu uspijevali da pitanje izvedu na čistac. Prikazujući dva različita sveta u zajedničkom i ograničenom prostoru. Zadrani sa prezirom gledaju na njih jer smatraju da su lišeni svake čovečnosti jer odbijaju svaku vrstu civilizacije. Navedeni detalj istovremeno otkriva njihovu želju za povratkom u grad. oni ipak predstavljaju civilizovan svet u odnosu na Smiljevčane. ali i malograđansku taštinu ljudi koji svoj povratak u grad doživljavaju kao svečanu priliku koju treba iskoristiti za nošenje najboljih odela.”118 Nasuprot seljacima koji su mudri i lukavi. i svojim nužnostima – i da oni tu stvarnost ne razumiju. Zadrani su ponovo pretresali događaje i nastojali da im iznađu uzroke i pohvataju konce. Desnica daje sliku ograničenosti i 118 Isto. Zadrani ne mogu da žive bez društvenih pravila. Iako Zadrani potiču iz male i zatvorene sredine. str. Građani su u navedenom primeru žrtve seoskih shvatanja koja su za njih veoma surova i nemilosrdna: „Naveče. Grđani su. dok su Smiljevčani usmereni samo na sopstvene interese koji su im bitniji od pravila društva jer znaju da će se građani pobrinuti i rešiti datu situaciju.cinični kad se raduju tuđim nesrećama gledajući stubove dima koji se dižu sa gradskih ruševina. jer i dalje maštaju o povratku u grad u najboljim odelima koja čuvaju u ormarima. 162. prema Desničinom mišljenju. 59 . Zadrani pokušavaju da iznađu objašnjenja za date situacije. čak ni novonastale ratne okolnosti nisu umanjile njihovu naivnost. suočavajući ih međusobno u različitim situacijama. Ideja o suprotstavljanju različitih kultura razvija se i postaje sve izražajnija što se roman bliži kraju. građani su prikazani kao naivni. sa svojim zakonima. kad bi ostali sami. zadržali svoju zavist i sklonost ka međusobnim raspravama i skrivenom preziru. niti mogu da zamisle svoje postojanje van okvira gradske kulture.

kao i kroz svest pojedinaca. to je. U težnji da prikaže smrt u različitim vidovima. do u samo srce zemlje. Jedan od osnovnih zadataka ovog autora je da se približi čoveku i otkrije ono što se krije iza njegove spoljašnjosti. 124. Kolektivni strah od praznine smrti pisac slikovito ostvaruje kroz formu belih plakata. valjda. i jedan novi oblik straha. 141. potpuno. pisac ih istovremeno suočava sa smrću na različite načine i uočava njihove reakcije i raspoloženja. Navedena tvrdnja ne može biti prihvaćena jer sam dolazak Zadrana u Smiljevce prouzrokovan je upravo ratom i ratnim zbivanjima. nevolja uvijek dolazi u nevrijeme. Čovjeku se u tom času otkrivala jedna nova. To vječito iznenađujuće kod smrti. poput bijelih plakata. Rat je sveprisutan u mislima i osećanjima Zadrana koji i dalje nose u očima slike uništenog grada koje su videli na putu do Smiljevaca. str. 122 Isto. 18. kao da se ta praznina vidjela izvana. Upravo su ratne okolnosti posebni uslovi u koje Desnica smešta svoje junake kako bi prikazao jednu novu dimenziju čoveka suočenog sa nepoznatim i novim okolnostima: “Huk ruševina ima neki iskonski.nemoći pojedinca u poređenju sa strašnim događajima koje donosi rat. Prema mišljenju Zlatka Posavca119 Zadrani nisu zainteresovani za rat.”120 Stavljajući svoje junake u ratne okolnosti. konačno prazna. 24. Beograd. 119 60 . 120 Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. pisac svoje junake direktno suočava sa smrću koja se desila u njihovoj neposrednoj blizini. Makar bolesnik bolovao mjesecima. 121 „Ma kad došla. nepoznata dimenzija. a svi čovekovi napori su samo vidovi borbe protiv smrti. makar se dan na dan očekivao kraj. Zagreb. ponire u neslućene bezdane dubine odnoseći sa sobom sve ljudsko. str. došla je iznenada. Smrt je u stvaralačkoj poetici Vladana Desnice osnovna tema svakog umetnika. str. Radničko sveučilište „Moša Pijede“. Desnica je u jednom segmentu ovog romana prikazuje kao prazninu i pustoš koju junaci osećaju i vide prolazeći pored popadijine kuće nakon njene sahrane: “Tek sad im se učinila prazna. I smjesta je za nju nicalo jedno dotle zapretano čulo. makar se svi čudili odakle li mu tolika izdržljivost – kad smrt najzad dođe. njeno. kao da je bila oblijepljena po zidovima. Slike rata kao borbe prisutne su samo na početku romana. 1963. nagoveštavajući Zlatko Posavac: Zimsko ljetovanje Vladana Desnice.”122 Pretvarajući prazninu u nešto vidljivo i primetno. niti je rat prisutan u njihovim životima. 199. BIGZ. uz silan osjećaj prosjedanja. njeno svojstveno. Posmatrajući čovekova suočavanja sa smrću121 kao jednu od osnovnih poetskih ideja ovog romana. uočavamo višestruk doživljaj smrti koji se istovremeno prikazuje kroz svest grupe likova. str. jedan vid njene suštine – naprosto ona sama!“ Isto. kao što smrt uvijek dolazi nenadano. nezemaljski glas.

iznimnost događaja kojemu su bili svjedoci i zamalo žrtve” kad se odnekud pojavilo osećanje za “skupnu. između otsječaka poudaraju pregradice čvrste i nepokolebljive kao zakon. građani pokušavaju “da nekako zatrpaju tu nepredviđeno nastalu rupu u vremenu” ne dozvoljavajući niti jedan “prazan” trenutak i suočavanje sa strašnim iskustvom konačnosti. i svojom neobičnom tišinom privlači daljnje znatiželjnike: neko objašnjava da je tu zračni pritisak prilijepio uza zid prolaznika. Suočavajući grupu Zadrana sa još neiskušanim strahom. za svoje nokte. praznina koju smrt donosi Zadranima i dalje ostaje strana i tuđa sve do samog kraja romana. otisak žrtve. i uvjerava da ta mrlja nije trag. smrt je za ljudsko biće uvek povezana sa osećajem teskobe ili doživljajem potpunog odsustva smisla kao apsurda koji ostaje iza nje. Doživljaj vremena kod predstavnika gradske sredine pisac opisuje na sledeći način: “Građani umiju da rasporede vrijeme: raskroje svoj dan. samo su različiti oblici borbe i želje da se smrt udalji i da se savladaju strahovi koje njena blizina nosi. Kao najveća i konačna nepoznanica. nego žrtva sama. i koječem sličnim – ako ničim drugim. Svoje vreme popunjavaju rutinskom organizacijom ne ostavljajući prostor koji bi mogla ispuniti praznina. društvenim obavezama i obzirima. “kod ugla jedne četverokatnice grupica čeljadi u skrušenom ćutanju promatra na zidu mrlju sličnu ljudskoj sjeni. Iako su bili neposredni svedoci smrti koja se dešavala pred njihovim očima.”123 Uočljiva je sličnost sa prethodnim primerom. str. Upravo u takvim okolnostima. za svoju bradu. jer u oba slučaja zid kuće ili zgrade služi kao čvrsta podloga na kojoj se ostvaruje projekcija kolektivne predstave smrti. 61 . tako splošnjena i svedena. užasnom silinom pritiska (…) I u gomilu uđe jedan novi. Desnica konkretizuje njihov užas od metafizičke praznine u navedenim slikama smrti. U svojim naporima da nadvladaju smrt. a 123 Isto. 29.dublji smisao tog naizgled bezazlenog prizora. zajedničku savjest”. do samog približavanja smrti. otsječke ispune dužnostima. nevjerovatan vid (…) Svima je godila. brigom za svoje tijelo. gotovo laskala. Svi napori koje Zadrani čine tokom čitavog romana. razdijele ga na otsječke. navikama. još neiskušani strah. Sliku kolektivnog doživljaja smrti pisac ponovo ostvaruje u IV poglavlju romana u kojem su Zadrani prikazani u svom gradu za vreme bombardovanja kad “svaka stvar je imala neki izvanredan.

ono jadanjem na dugočasnost i mišlju o svojoj zloj kobi. Tako rascjepkano, vrijeme se lakše savladava i konzumira.”124 U težnji da ispune vreme i savladaju prazninu nepoznatog prostora sela Smiljevaca, građani imaju potrebu da stvore “pozornicu svojih života” kao polazište i sigurnu tačku od koje kreću sva zbivanja. Zadrani su kao takvo polazište pred kojim su se okupljali u Smiljevcima izabrali vinarsku zadrugu: “Vrata i prozori zgrade bili su izvaljeni, zid oko njih pocrnio od vatre, a krov nestao u plamenu, tako da se kroz prozorske šupljine vidjelo nebo (…) To je mjesto sličilo na nekakvo središte. Štaviše, na zabatu zgrade zjapilo je okruglo prozorče, šuplje oko u koje bi se bio mogao da smjesti javni časovnik; ali i sama ta okrugla rupa kao da je, poput sata bez kazaljki, na neki svoj nemušti način ipak označavala vrijeme – ono prekinuto i do boljih vremena obustavljeno vrijeme, ono vrijeme koje protječe utaman, a koje je odgovaralo visećem stanju i neriješenom iščekivanju zadarskih izbjeglica.”125 U težnji da se suprotstave smrti i njenoj neminovnosti, građani vreme doživljavaju kao pojavu na koju je nemoguće uticati: “Jer ni smrtni slučaj, niti bilo kakav poremećaj ne može da ima utjecaja na tu činjenicu: kad mala kazaljka stane tačno na brojku 1 a velika tačno na brojku 12 – to znači: jedan sat; i to je fakat. Jedan prosti, naoko možda neznačajni fakat, ali nema na svijetu te sile koja bi imala moć da taj fakat poreče, izmijeni, zbriše.”126 Opisujući doživljaj vremena kod građana, pisac aludira na kolektivnu zabludu i težnju da se vreme kao prolaznost savlada čime bi istovremeno bio smanjen strah od čovekove prolaznosti i smrti. Nelagodnost koju Zadrani osećaju od blizine moguće smrti vidljiva je u epizodi sa iznenadnom bolešću šjor Karla, zatim kroz sve češće prisustvo smrti u drugom delu romana. U težnji da nadvladaju smrt, da pobegnu od nje, Zadrani se odlučuju da napuste Smiljevce kako bi se udaljili od smrti. Opisi smrti u ovom romanu dati su kroz opise žrtava rata: rasute utrobe, delovi tela, srušene zgrade, ratni pepeo. Navedene slike nisu samo opis ratnih dešavanja, već istovremeno predstavljaju i podsvest ljudi koji su videli pomenute prizore. Ovim romanom Desnica prikazuje čovekov put od naivnog optimizma do same tragike života prikazane kroz smrt deteta na samom kraju romana.
124 125

Isto, str. 61. Isto, str. 65. 126 Isto, str. 145.

62

Upravo je scena smrti devojčice često prisutna u kritičkim prikazima ovog romana. Prema rečima Živka Jeličića pomenuta scena je opisana filmskom vernošću, ali je odraz tog užasa u ljudima veoma bled i nevešto oblikovan: “Čim se udaljio s prvog plana zapažanja, čim je trebalo da se pozabavi odrazom naslikanog užasa u dušama ljudi, on je odjednom naglo i grubo promašio. Zbog toga nerazmjera između unutrašnjih komponenata pojedinih lica i vanjskih događaja, i sama se scena užasa ozbiljno klima i neugodno strši iz okvira knjige, djeluje namješteno, više kao dokaz kojim pisac hoće da potvrdi svoju temu o selu Smiljevcima, nego istinski događaj.”127 Pomenutu sliku smrti devojčice moguće je posmatrati i kao tragičan događaj povodom kojeg pisac još jednom potvrđuje razliku mentaliteta prikazanih ovim romanom. Tipski predstavnici građanskog i seoskog mentaliteta, šjor Karlo i Ićan, izražavaju sasvim suprotna stanovišta povodom nemilog događaja. “Nikad nisam čuo da prase može pojesti dijete!”128, izjavljuje šjor Karlo, najiskusniji i najobrazovaniji predstavnik grupe Zadrana. U nameri da dokaže relativnost navedene izjave, Ićan iznosi objašnjenje: “Da je pobrojati svu djecu što je po ovijem selima pojelo prase, samo otkad ja pamtim, bila bi ih, bogami, lijepa četica!”129 Šjor Karlo na Ićanovo objašnjenje reaguje izjavom da Smiljevčani “žive baš kao životinje”, što istovremeno misle i njegovi sugrađani zatečeni i zgranuti neočekivanom smrću devojčice, kao i domaćinovim neverovatnim objašnjenjem. Ićanova ravnodušna izjava povodom strašnog događaja samo je pojačala i učvrstila predubeđenja Zadrana o seoskom mentalitetu i životu. Svoj doživljaj sela i života na selu Zadrani sažimaju u izjavi “Che paesi!” – “Kakvih li krajeva!” koju često koriste kao izraz čuđenja pred onim što svakodnevno vide u novom okruženju. Zadrani se, u neposrednoj blizini svoga grada, susreću sa načinom života koji je za njih izvan dometa kulture. Razlike među kulturnim identitetima građani uviđaju u svakodnevnim navikama Smiljevčana koje sprovode “u općoj divljini i zaostalosti sela”, preko varvarskih običaja i pojava oličenih u hajducima i četnicima, pa sve do nerazumljive ravnodušnosti prema smrti drugih i neočekivanog stradanja nedužnih bića. Takva fizionomija sela bila je odraz feudalnokapitalističke eksploatacije u staroj Jugoslaviji, kao i odraz italijanskog fašizma koji je ostavio tragove u ljudima. Prikazujući Smiljevce, Desnica oslikava dalmatinsko selo
127 128

Živko Jeličić: „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“, Hrvatsko kolo, br. 2, Zagreb, 1950, str. 551. Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje, BIGZ, Beograd, 1993, str. 25. 129 Isto, str. 25.

63

toga vremena koje je bilo žrtva protunarodnih režima koji su se odražavali na ekonomske i kulturne prilike sela. Smiljevčani, kao predstavnici ruralnog mentaliteta, od strane Zadrana nazvani su “Bestie!” – “Životinje!”. Navedena odrednica u doživljaju Zadrana sadrži odsustvo ljudskog načina razmišljanja kod Smiljevčana u stravičnim trenucima smrti. Smrt devojčice na samom kraju romana, predstavlja kulminaciju slika smrti prikazanih u Zimskom ljetovanju. Slikom iznenadne smrti deteta Desnica potvrđuje svoj poetski stav da smrt vreba iza svakog ugla i najčešće dolazi nenadano, kao besmislena igra puke slučajnosti ili sudbine. Ićanov krmak Migud veoma jezivo, ali sasvim slučajno napada devojčicu u trenutku kad je njena majka ostavila samu na zimskom suncu, i sva srećna vršila preostale pripreme za odlazak u Italiju. Migud davi dete koje je izbeglo smrt pod gradskim ruševinama, u trenutku kad se naslućivao izlaz iz date situacije skorim odlaskom u rodnu Italiju. Zadranima je taj slučaj neuporediv sa bilo čim drugim što su videli i doživeli u tom nesrećnom periodu svojih života. Neljudski način umiranja deteta u čeljustima zveri za građane je izvan svih civilizacijskih merila. Razmišljajući o strašnom događaju oni dovode u pitanje smisao postojanja u takvom svetu u kojem nestaju sve granice između ljudskog i životinjskog. Ovakvim stvaralačkim postupkom Desnica iznosi svoju filozofiju besmisla čoveka u odnosu prema smrti koju je nemoguće nadigrati. Stavljajući motiv smrti pored motiva deteta, pisac prezentuje svoj stvaralački postupak zasnovan na povezivanju suprotnih pojmova, odnosno svoju tezu da je život prožet konstantnim prisustvom smrti. Objašnjavajući date okolnosti kulturološkim razlikama, Zadrani su dovedeni pred neminovnost razmišljanja o razlozima takvog nepojmljivog postojanja. Odgovor i objašnjenje takvog postojanja šjor Karlo pronalazi u Bogu. Time pisac uvodi u roman spor oko božije milosti koji izlazi na površinu povodom smrti devojčice, a biva nagovešten na samom početku romana rečenicom “Bože, bože, gdje si!” koju izgovara nepoznata žena pred prizorom stradanja zadarske dece na samom početku romana. Pomenuti spor zapravo predstavlja pitanje smisla sa kojim se suočavaju Desničini junaci tokom čitavog romana. U svojim bekstvima od smrti junaci ovog romana pozivaju se na Boga pokušavajući prividno da sakriju prazninu koja nastupa nakon kraja jednog života. Prolazeći put od Zadra do Smiljevaca, od gradske do seoske sredine, pisac ostvaruje dvostruku strukturu romana u koju je smestio mnoštvo samostalnih epizoda.

64

Posmatrajući roman u celini, uočavamo prilično jednostavnu fabulu i poglavlja koja nisu čvrsto povezana. Prema mišljenju Stanka Koraća, ovaj roman je izgrađen “od malih cjelina koje često ne stoje ni u kakvoj vezi jedna sa drugom.”130 Fabula romana je veoma redukovana i podeljena na fragmente uvođenjem digresija koje odgovaraju umetnutim pričama i refleksijama sveznajućeg pripovedača ili nekog lika. Umetnute priče prate događaje sporednih likova ili ostaju izvan osnovne naratvine niti. Tehnika umetnute priče važna je stilska osobenost celokupne strukture ovog romana. Umetnute priče imaju funkciju jačanja uverljivosti glavne priče, karakterizacije likova i njihove sve izrazitije diferencijacije na liniji selo-grad. Ponekad je u takvim pričama sadržana idejnost značajna za roman u celosti. Pričom o ostareloj popadiji Darinki, njenom poreklu, životu i smrti, pisac prikazuje već pomenute razlike između Zadrana i Smiljevčana. Značajna i zanimljiva je priča o Ićanovom vršnjaku, “parcu iz djetinjstva”, rođenom bekriji i lopovu Mili Plačidrugu. Tom pričom pisac predstavlja okupatorsku nauku profesora Bogdanija i okupatorsku politiku oličenu u postupcima fašističkog federalea. Ovom pričom Desnica istovremeno oslikava mnogobrojne sudbine domaćih izdajnika koji su gubili živote u fašističkim legijama. Pored umetnutih priča pisac koristi i retrospektivnu digresiju u kojoj opisuje prva bombardovanja Zadra, posledice koje su ona ostavila na stanovništvo, zatim dolazak Zadrana u Smiljevce. Navedenim postupkom ostvarena je ekspozicija i otkrivena motivacija glavne narativne niti. Posmatrajući glavnu nit romana kao okvirnu priču koja sadrži mnoge umetnute priče i digresije, Zimsko ljetovanje je moguće dovesti u vezu sa modernom varijantom romanesknog tipa koju Boris Tomaševski naziva “prstenastim sklopom”. Međutim, samu strukturu i kompoziciju romana kao i likove, Živko Jeličić negativno ocenjuje u svojoj analizi ovog romana objavljenoj 1950. godine u književnom časopisu Hrvatsko kolo, navodeći da je Desnica površno sastavio ovo literarno delo.131 Osnovne zamerke ovog kritičara odnose se na Desničine likove koji su određeni kao statični, prazni i psihološki nedovoljno uverljivi: “Naprosto, kao da nemamo dovoljno podataka o tim ljudima. Tu nam pisac ostaje mnogo dužan. On kao
130

Stanko Korać: Svijet, ljudi i realizam Vladana Desnice, Srpska književna zadruga, Beograd, 1872, str. 128. 131 Živko Jeličić: „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“, Hrvatsko kolo, br. 2, Zagreb, 1950, str. 549.

65

da u toku radnje samo vješto varira svoje prve zapažaje, ne produbljujući naše znanje o tim ljudima i njihovoj unutrašnjosti (…) Ako analiziramo svaku od tih ličnosti pojedinačno, otkrivamo da o njima veoma malo znamo, upravo nedovoljno da u nama ostane njihov dublji trag (…) Ipak, tim se licima ne može jednostavno zanijekati svaki unutrašnji život i slegnuti ramenima pred njihovom prazninom. Potreban je veliki talenat i snažno osvjetljenje, da se prodre u prašnjavi mrak tih lica, da se razluče i objasne razlozi njihove tuposti i mlakosti. Ono što nam je rekao Desnica o njima, sve je točno, ali samo donekle uvjerljivo, sve je dobro i na pravom mjestu izrečeno, ali opet nedovoljno i nepotpuno, u okvirima izvanjskih oznaka i podataka.”132 Navedeno zapažanje postaje neuverljivo već nakon čitanja prvih stranica ovog romana. Nemoguće je ne zapaziti sa koliko je duha i invencije Vladan Desnica prikazao čak i sporedne likove. Oslikavajući psihologiju grupe, pisac ne zanemaruje istovremeno prikazivanje individualnih osobenosti svojih junaka. Likovi na koje nailazimo u ovom romanu ne liče na uobičajene likove iz književnih dela, već ih karakteriše izrazita životnost i verodostojnost. Uočljivo je da Desnica ponekad veoma malo govori o svojim likovima, oslikavajući ih samo jednom rečenicom ili jednim izrazom. Takav način stvaranja književnih likova predstavlja jednu od najvažnijih osobina ovog autora, sposobnost da opiše junake svojih proza upotrebom naizgled nevažnih pojedinosti. Svaka prikazana individualnost nosi obeležje određene egzistencijalne grupe. Nema dominantne ličnosti kojoj su podređene sve ostale sudbine. Posmatrajući Desničine junake u tom kontekstu, uočavamo ispravnost Koraćeve tvrdnje da je ovo “roman sa kolektivnim junakom, jer uvijek vidimo pokrete, gledišta, osjećanja, raspoloženja koja pripadaju grupi, ljudskom kolektivu”.133 Stvarajući likove ovog romana, Desnica napušta opšta mesta i jednostavne okolnosti, posmatrajući svoje junake u dotada njima neznanim situacijama. Opisujući bombardovanje Zadra na samom početku romana, pisac detaljno prikazuje srušeni grad i naizgled mirno zapisuje ono što vidi. Međutim, Desničin prikaz ratnih zbivanja nije samo zapisivanje viđenog stanja, već posmatranje i slikanje samog čoveka, njegove psihologije izbezumljavanja i zaprepaštenosti strahotama rata.

132 133

Isto, str. 550. Stanko Korać: Svijet, ljudi i realizam Vladana Desnice, Srpska književna zadruga, Beograd, 1972, str. 120.

66

Sliku bombardovanog grada pisac upotpunjuje slikom geometra Škundrića koji izbezumljen stoji pored obezglavljenog ženinog leša, zaustevljenog pogleda na krovu detetovih kolica koja plutaju morem. Priča o pomenutom junaku ovde se ne završava, pisac je nastavlja pri samom kraju romana stavljajući svog junaka u potpuno druge okolnosti, suprotne od onih sa početka romana. Geometar se nalazi u kafani, u veselom društvu, izazivajući time osudu i prezir okoline: “Bože kakvi su ljudi! Kad pomislite da nema ni tri mjeseca što je doživio onakvu tragediju!”, iznosi svoj komentar Desničina junakinja Liseta. Svoj postupak pisac objašnjava rečima šjor Karla: “Svi smo mi nepravedni kad sudimo. Vi ste ga vidjeli onda, pored ženina leša – od onda niste gotovo ni pomislili više na nj, - i sad kad ste ga ugledali, prikazala vam se pred očima ona slika uporedo s ovom, pa vam se nekako čini kao da ta dva momenta slijede neposredno jedan za drugim. Međutim, između ta dva momenta za njega je protekla čitava vječnost jada, bola, očajanja! Za ova tri mjeseca vjerovatno je toliko prepatio da mu sad izgleda kao da je ono bilo davno, davno. Pa mu se opet u jednom času učini kao da je bilo juče, pa onda opet kao da je tome već deset godina (…)”134 Navedenim odlomkom pisac objašnjava svoj stvaralački postupak koji se zasniva na prikazivanju vremenski udaljenih momenata, tačnije samo pojedinih segmenata nečijeg života. Neophodno je povezati različite slike koje se odnose na život istog junaka, i otkriti dublji smisao koji je potpun tek u njihovom međusobnom osvetlenju. Desnica svoje likove odabire po njihovim osobenostima karakterističnim za grupu kojoj pripadaju. Pisac ne razvija pojedinačno njihove individualne posebnosti, već usmerava pažnju na ona svojstva koja su posledica življenja u određenoj sredini. Prikaz pojedinih likova ostvaren je klasičnom tehnikom pričanja sa veoma retkim prikazivanjem unutrašnjih doživljaja. Ličnosti se najčešće ostvaruju kroz dijalog ili pripovedačev komentar. Likovi su od samog početka romana grupno zahvaćeni, kroz dve različite skupine predstavnika različitih mentaliteta, predstavnike gradske i seoske sredine. Raznolikost individualnoga Desnica ostvaruje kroz naraciju, izražavajući tako različitost građanskog i seoskog duha. Čitavim pričanjem dominira pripovedač koji svojom naracijom vodi zbivanja ponirući u jezičku osobenost subjekata da bi što slikovitije iskazao njihove posebnosti.

134

Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje, BIGZ, Beograd, 1993, str. 54.

67

Među predstavnicima različitih sredina šjor Karlo i Ićan su bez sumnje likovi kojima je Desnica poklonio više pažnje. Šjor Karlo je najstariji od građana i pisac mu dodeljuje sve pozitivne osobine, ozbiljan je, pošten, velikodušan, sentimentalan, ali istovremeno i naivan. Svoju naivnost pokazuje na različitim mestima u romanu: kad saznaje za brutalno ubistvo Marka, on će sve pitati “zašto”? Ovo pitanje je, po mišljenju Petra Džadžića135 upozorenje i opomena koja kazuje da za vreme rata život nikome nije lak. Šjor Karlo je lik kojem Desnica često ostavlja poslednju reč ističući njegovu dobrotu nasuprot ratu i ratnim zbivanjima. “Bog mi je svjedok da nikad u životu nisam nikome zla učinio”, izgovara šjor Karlo za vreme svoje bolesti. Navedenom rečenicom pisac pokazuje da na ovom svetu pored tragedija, rata, neimaština i patnji, postoji i princip dobra što potvrđuje i pomenuti junak iznoseći svoju filozofiju zla i patnje: “On je bio za slobodnu utakmicu dobra i zla, uvjeren da na koncu mora da pobijedi dobro (…) Da postoji zlo, ali da postoji i brz , tačno primjeren utuk tom zlu, to mu se činilo daleko savršenije, naprednije nego prosto i puko nepostojanje zla. Poklopiti zlo naročito smišljenim pomagalom – hap – kao tačno priljubljenim poklopcom ili mrežom za leptire – to je tek nešto! Nek se čovjek kod brijanja poreže – ali nek je i hemostatična olovka tu! Nek ujede otrovnica – ali nek je već gotova i šprica sa protivotrovom. U toj čitavoj borbi između boga tmine i boga svjetlosti, između zatucano-tvrdoglavog zla i naučenjački uporne metodičnosti dobra (…) on je gledao pobjedu kulture nad amorfnonm prirodom, pobjedu smišljenosti, tehnike nad slijepim prirodnim silama.”136 Pored pomenute filozofije dobra i zla, Desničin junak poseduje i svoju “filozofiju pomirenja” ili prihvatanja stvarnosti onakvom kakva jeste: “Treba se zadovoljiti onim što jest, u tome je sva filozofija života”, poručuje šjor Karlo. Pomenute filozofije dobra i zla kao suprotnosti na kojima se temelji čovekov život, predstavljaju jedan od osnovnih poetskih stavova ovog pisca koji je prisutan u većini njegovih proznih ostvarenja. Nasuprot šjor Karlu, Desnica postavlja lik Ićana kao predstavnika seoske sredine. Pisac nas upoznaje sa Ićanom otkrivajući ga u jednoj smešnoj situaciji, da u brijačnici traži kolomaz: “Stoji Ićan pred brijačnicom, blene unutra kroz staklo izloga

135 136

Petar Džadžić: Iz dana u dan, Progres, Novi Sad, 1962, str. 53-55. Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje, BIGZ, Beograd, 1993, str. 122-123.

68

i nešto se skanjiva. Najzad upade u radnju i pita – ima li kolomaza (…)”137 Ićan nije našao kolomaz u brijačnici, ali je u brijačnici upozano Ernesta i tako stekao prijatelja i poslovnu vezu. Zapodenuvši razgovor sa njim, ukazala se mogućnost da bi Ernesto mogao pronaći, preko jednog svog znanca, modru galicu za vinograd, a Ićan je njemu obećao nabaviti pšenice, slanine i jaja. Navedenim primerom Ićan je prikazan kao oličenje seoske mudrosti i upornosti, snalažljivosti i nepokolebljivosti. Upravo je liku Ićana posvećeno najviše prostora u romanu, prisutan je u svim dešavanjima i svugde upleten, na šta ukazuje i njegov portret: “Srećom, Ićan nije baš bio neugodan domaćin. Žut, tanak, slabašan, ispršen kao da ima prednju grbu, s mukom se saginjao, i zbog toga nije nikako kopao. Uopće nije bio ni za kakav teški rad, prebolio je dvije upale porebrice (…) Ali je zato bio umješan za sve one sitne poluzanatlijske potrebe za kojima uvijek vapije selo: “Ima zlatne ruke” – govorili su njegovi suseljani.”138 Navedeni opis navodi na zaključak da je lik Ićana verodostojno sačinjen, jer podseća na seoskog mudraca kojeg ima svako selo. Ljudi kao Ićan, najpriznatiji u selu, svoje fizičke nedostatke nadopunjuju zanatskim veštinama i svojim pričama. Svi oni znaju glavna dešavanja u selu i okolini, i pamte priče koje pričaju na zanimljiv način kao pravi seoski mudraci. Razmišljajući o životu na selu, Ićan se pita: “A što vi mislite, šjor Karlo, oće li ikad i nama ovdje, po ovijem našim selima, malko svanuti?”139 Na šjor Karlov odgovor, da će sve biti dobro ako bude svako svoj posao obavljao pošteno i dobro i ako svi ne budu komandovali, Ićan odgovara: “Ma i ja sam nekako tako mislio – Gdje je to: motika da piše, a pero da kopa!”140 Navedenim odgovorom Ićan ukratko izlaže svoje mišljenje o društvu i životu uopšte, složivši se sa mišljenjem šjor Karla. Zadrani Ićana poštuju jer nije arogantan, već je svestan da je zlo prisutno na selu uprkos svojoj ograničenosti i neznanju: “Krivi smo, ne branim. Ali krivi su i drugi (…) Ko se za nas brine, ko o nama računa vodi van kad mu zašto zatrebamo?” Ovim rečima Ićan postavlja pitanje sela za vreme Drugog svetskog rata koje je bilo izloženo raznim teškoćama, ilustrujući time sudbinu svih balkanskih sela toga vremena.

137 138

Isto, str. 45. Isto, str. 48. 139 Isto, str. 121. 140 Isto, str. 121.

69

Međutim, Ićan nije tipičan predstavnik seoske sredine. Zatvoren i zagonetan, Ićan je prikazan kao veoma mističan lik. Desnica njegovu neobičnost pojačava opisom privrženosti krmku Migudu. Migud zauzima posebno mesto u ovom romanu. Opis njegove istorije i Ićanove ljubavi prema njemu nije samo digresija koju pisac često koristi. Ićanov odnos prema Migudu oslikava i njegov odnos prema životu i smrti koji se veoma razlikuje od mišljenja i doživljaja Zadrana. Nezadovoljan svojim životom, Ićan utehu pronalazi u vinu, u stanju mamurluka, na rubu sna kad njime ovlada “neki neodređeni optimizam, neka lijena dobrobit (…) U takvom stanju zlu otupljuju oštrine i izlizuju se bridovi, i mada i tad Ićan zna da u životu biva svakako, i da se čovjek zlopati i kinji, i spotiče i desno i lijevo, i posrće, i poklecuje – opet mu se pričinja da će sve to skupa ipak na kraju “izaći na dobro” – nekakvo traljavo i ćoravo, lijeno i bezvoljno “dobro” koje je brat zaboravu i koje se postizava tek na pragu besvijesti.”141 Besvesna stanja u koja Desnica često dovodi svoje junake142, predstavljaju jednu od osnovnih poetskih ideja ovog pisca, težnju da se nadvlada i prevaziđe stvarnost kojom je čovek okružen. Pomenutog junaka pisac stavlja u uzanu i zatvorenu prostoriju koju prevazilazi zahvaljujući sitnoj pukotini na krovu kroz koju vidi „kako se na nebu blista jedna mala zvijezda”. Zahvaljujući tom otvoru i pogledu na nebo, Desničin junak savladava prostor u kojem se nalazi i ostvaruje vezu sa spoljašnjim bezgraničnim prostorom: „(…) kroz taj otvor, kroz tu malu rupicu, ispredalo se, za pogledom, i osjećanje, izbavljajući se iz te uzane i zatvorene prostorije van, na otvoreno, i spajajući se sa slobodnim prostorom napolju. Zato nikada kad je pretresao krov ne htjede da zakrpi tu prijateljsku rupicu nad krevetom, taj mali odušak, već je uvijek poštedi.”143 Desnica je u lik Ićana utkao neke od svojih poetskih stavova. Ićanova potreba za večitom vezom sa spoljašnjim prostorom može se dovesti u vezu sa njegovom “sretnom prirodom” koju mu pisac dodeljuje: „On je kao mekim dodirom ruke sve izglađivao i ležerno rješavao sva pitanja u nekom višem, vedrom ništavilu. Neugodne obrte stvarnosti začinjao je i popraćao svojim nemarnim, nezavršenim rečenicama: „Sve će to, bolan, lako (…)”, „ne brini, samo bože zdravlja, pa će biti svega.” Što će
Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje, BIGZ, Beograd, 1993, str. 56. „Dugo se mučio tom brigom u koju su se nesmotreno uvalili, pa najzad upade u neki polusan u kome su se miješale realne misli i nesuvisle slike sna.“ Isto, str. 106. 143 Isto, str. 56.
142 141

70

str. Hrvatsko kolo. mi ne možemo a da ne opazimo rogobatnu necjelovitost toga lika. Tako ostvaren lik. 553.”147 U svemu je. Desnica oslikava njegov život bez ulepšavanja. Svaka rbina postaje spomenik. jednako kao i ma gdje drugo. str. Živko Jeličić: „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“. 146 Isto.145 Navedeno mišljenje potvrđuje ideologiju tadašnje književne kritike koja je smatrala da se čovek morao opredeliti u odnosu prema narodnoj revoluciji: “Već time. Ićanov realizam više je ostvaren u iznošenju njegovih unutrašnjih stanja. Time pisac otkriva tajnu svog stvaranja. Iz svake trice niče povijest. 87. Ne radi se o uljepšavanju. a to je dosta da se ljudi iz temelja mijenjaju (…) piscu je za karakterizaciju Ićana barem isto toliko morala biti važna noć pred zborovanje vojvode Dule. radi se o istinitosti zbivanja u vremenu i prostoru u kojem se radnja događa”. i odbačen šaržer strojnice i mjedena čaura signalne rakete u koju sad duvaju kao u pištaljku seoska djeca – sve je to spomenik. bio je uprošćen i osakaćen. str. Gladna mašta oplođuje se svakom česticom saznanja. što Ićan neće na zbor. tačnije prema partizanima.”146 Predstavljajući Ićana u najrazličitijim stanjima i okruženjima. jelova krstača nad tuđinskim vojnikom. str. sadržan “minuli život”. . 145 144 71 . Ićan se opredeljuje (…) Prema podacima. 86. u slučajnom prolasku. 149 Isto. Jedan život koji. kao i Ićanov odnos prema Migudu – ako je htio ostati u granicama realizma. 147 Isto. br. poginulim. kad je već detaljno opisao njegov odnos prema krmku Migudu. I limena porcija iz koje sad mirno piju pilići. „ma koliko nas pisac uvjeravao u drevnost iznesenih crta Ićanovog karaktera. sve je to minuli život. ali u tome je baš i ležala široka i odmarajuća blagost tih riječi. prema Desničinom mišljenju. i kad će i kome biti „svega”. s lubanjom u preširokom šljemu i s ploskicom o istrošalom kuku. Zagreb. str.to je ostajalo neobjašnjeno. polazeći od nebitnog detalja on izgrađuje priču: “Iz svake stvari požudno rastu uspomene. Živko Jeličić postavlja pitanje zašto pisac nije razjasnio Ićanov odnos prema „šumi”. a manje u njegovom odnosu prema konkretnim istorijskim prilikama. 117. tu. označava čitav jedan ljudski život.to i po čemu biti „lako”.”144 Međutim.” Isto. koje pisac daje usput. stvarajući time realističnu sliku više zasnovanu na razmišljanju junaka nego na njegovom delovanju. 552. 2. ni Ićanov lik nije bio pošteđen od književne kritike toga vremena.148 Navedenom tvrdnjom pisac potvrđuje svoje mišljenje da je svaka sitnica “dobar povod za početak priče”. 86. sasvim van programa. narodna je revolucija dirnula i Smiljevce. prema njegovom mišljenju.149 Isto. 148 „Prosviran šljem u jarku pored ceste sadržava jednu ljudsku glavu. str. U Smiljevcima. nepuna dva pedlja dublje (…) leži već protruo pod kožnatim uprtačima. 1950.

Realizmom detalja pisac dolazi do realizma čoveka.”152 150 151 Isto.Stvarajući sliku sela u ratnom vremenu. čuvstvo nejasne krivice. najvećim delom roman je statičan. Međutim. nema brzog ritma. 152 Isto.. Primer za navedenu tvrdnju vidljiv je u razmišljanju Desničinog junaka Ernesta koji pričom o zatrpanom podrumu “s nejasnim osjećanjem da time nešto čini za njih (čini sve što može!) ali ujedno i da time proširenjem kruga obavještenih (“sukrivaca”) dijelom oterećuje sebe. 20. pa i do maločas. ali njegove psihološke analize nisu detaljne.”150 U težnji da spasi sopstveni život. Kod njih pobeđuje nagon samospasavanja: „Ernesto pomisli kako je do jučer. Suočavajući se sa smrću i bežeći od nje. iz osjećaja doličnosti. Desničini junaci pokazuju sliku čovekovog egoizma i nagonske radosti zbog spasenja. 21. veza između poglavlja je labava. i poduzeti složno i odlučno akciju spasavanja. na njihova osećanja. Taj primarni poriv radosti i ono. niti ih dotiče smrt sugrađana.. Zadobivena bezbjednost provali u njima u radost života koja se ispoljavala u potrebi govorenja. patnji i smrti drugih. svi ljudi na svijetu. Desnica često upotrebljava suprotne pojmove kao jedan od osnovih principa svoje poetike. na psihološke ishode svojih likova. str. Napuštajući grad i bežeći u selo od zla. Zadrani se ne osvrću na dramu zatrpanih i ranjenih ljudi. jedva susprezali. potpomognuti naglim popuštanjem živaca (. Pisac je usmeren na posledice koje rat ostavlja na ljudima. zajedničku savjest. Desničin čovek pitanje sopstvene krivice ublažava time što ga pričom prenosi na druge. sve jače. do njegovog unutrašnjeg doživljaja iznoseći sliku ljudske ravnodušnosti prema stradanju. ostaviti sve drugo. smatrajući da time ublažava sopstveni osećaj krivnje: „Uskoro se nađoše van najužeg pojasa opasnosti i pustošenja. i sam tvrdo vjerovao. 72 . ovo delo nije ni tipičan psihološki roman. bataliti sve vlastite brige. kao što sad vjeruju oni zatrpani.)“151 Pisac likove begunaca stavlja u iskušenja. tako da su se. između savesti i moralne odgovornosti. Isto. str. 21. Nasuprot prikazu realnog života. prenoseći odgovornost na skupinu. str. Zimsko ljetovanje se razlikuje od tipičnog realističkog romana iz više razloga: nema razvijenu fabulu. protuteža za dotadašnju isključivu ovladanost slijepim nagonom samospasavanja. da će u takvom slučaju svi ljudi napolju.

Nezanimljivo i nerazumljivo. čime pisac ostvaruje složenost ovog romana. 73 . objasnio svoj stvaralački postupak ističući u zaključku svoj poetski stav da čovek ne bira temu. Ubrzo nakon objavljivanja Horvatove kritike. nekoliko dana nakon objavljivanja romana. Roman je bio dočekan burnim napadima prevashodno zbog prikaza ratnih zbivanja. Desnica je napisao odgovor pod naslovom „O jednom gradu i jednoj knjizi”. kao što su jednostavnost fabule. str. 26. možemo zaključiti da njegova recepcija na početku nije bila pozitivna. oštro su ga osudili. formiranje njegova građanstva. I život i knjiga o tom životu.”153 Desnica je u Horvatovom prikazu okrivljen da svesno nije napisao roman o NOB-u. Prvu negativnu kritiku napisao je Joža Horvat. karakteristika je članka što se ne 153 Joža Horvat: „Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje”. tačnije kako je prilikom umetničkog stvaranja važnije nesvesno nego svesno angažovanje pisca. 21. Zatvoreni u dogmama socijalističke kritike. nedovoljno razvijeni likovi. Pisac je obrazložio izbor obrađene teme. Na osnovu književnih kritika koje su izlazile neposredno nakon objavljivanja Zimskog ljetovanja. Kao važnu napomenu treba istaći da su labava veza između pojedinih celina i snaga detalja važne specifičnosti impresionističke proze. kritičari koji su prvi pisali o ovom romanu. zatim odnos građana prema seoskoj okolini. Izrazitu težnju za čovekovim samospasavanjem Desnica prikazuje kroz „jednu sliku koja se pamti”. jer nije hteo videti stvarni život oko sebe. Pripovedač priča jezgrovito i sažeto. prljavo. koja je bila lišena objektivnih literarnih kriterijuma. već tema odabire svog čoveka. „Osnovna je značajka tog članka što se u njemu autor ipak samo brani koristeći u sadržaju elemente iz svog djela.Želju da pomognu drugom potiskuje strah za sopstvenim životom. žalosno. U navedenom članku sažeto je prikazao istoriju grada Zadra. 1950. koji je objavljen tek 1954. Njegova tačka gledanja je opšteljudska i odlikuje se smirenom prisebnošću posmatrača. statičnost i fragmentarnost kompozicije. Pomenuti kritičar ističe da je Desnica u svom delu „posve zaboravio” na narodnooslobodilačku borbu i kao zaključak navodi da je sve u ovom delu “jadno. Ovaj roman nesumnjivo sadrži neke karakteristike modernog romana. br. godine u Zadarskoj reviji. sitno. sliku mačke koja je ostala iza zatvorenog prozora jedne puste magaze pored koje su građani ravnodušno prošli na svom putu do Smiljevaca. gubeći time svaku stvarnu vezu sa svojim krajem i njegovim narodom. Beograd. i mračno. ostvarujući time distancu prema događajima i junacima. Književne novine.

156 Marin Franičević: „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“.”154 Nikola Ivanišin ističe da Desnica odviše teorijski objašnjava primitivizam svojih seljaka tražeći obrazloženje u „vjekovnoj. Međutim. A radi se o jeseni i o zimi 1943/44! (…) Istina. „oni u svome selu nisu dočekivali. pa nisu ni mogli biti nego onakvi kakvi su u romanu prikazani. podmukli. 42. na 198 stranica teksta svega se jednom spominju partizani. a o ratnim događajima se uopće ne govori. a da cjelina u temelju bude lažna. str. Desničini seljaci nisu lukavi.”156 Pod jednostranim prikazivanjem sela u Desničinom romanu Franičević je prevashodno podrazumevao izostavljanje perspektive. olovnoj. koju onda preuveličava baš zato što ne pozna drugu. str. 157 Isto. neljudskoj atmosferi” u kojoj su odvajkada živeli. Njihovo ponašanje nije prouzrokovano samo vekovnom zaostalošću. dakle poslije kapitulacije Italije. 7-12. 437. Republika. Zadar. “bijele”. godine. ispraćivali samo partizane – osloboditelje. a Zimsko ljetovanje upravo školski primjer naturalističkog prilaženja životu. str. takva atmosfera nije jedini faktor koji određuje fizionomiju smiljevačkih seljaka. br. Zadarska revija. 155 Isto. 1. u zanemarivanju partijske ideologije: “Vjerovali ili ne. Zato je ta slika sela u Zimskom ljetovanju ispala kriva i to kriva iz osnova. str.brani uspješnije i što ne koristi ono najvažnije – izrazito umjetničke kvalitete što su u djelu sadržane. na nekoliko se mjesta spominje Nikola Ivanišin: „O Desničinom romanu Zimsko ljetovanje“. pri kom prilaženju čak i svi detalji mogu biti istiniti.”155 Drugi negativan prikaz ovog romana objavio je Marin Franičević u književnom časopisu Republika 1950. Pomenuti kritičar zamera Desnici jednostrano poznavanje sela što je dovelo do stvaranja krive slike o selu toga vremena: “Piscu se ni u kom slučaju ne može zanijekati poznavanje sela i uopće ljudi (…) Ali sudeći po onom što je napisao. 154 74 . teškoj. 437. 1968. 40. 1950. nepoverljivi i okrutni samo radi vekovne zaostalosti. on pozna tek jednu stranu medalje. odnosno istorijskih prilika toga vremena: “Radnja Zimskog ljetovanja je u jednom dalmatinskom selu na kraju četrdeset treće i na početku četrdeset četvrte. nego i razne “crne”. br. “handžir” i ostale “vražje” veoma stare fašističke prikaze. nego i radi savremenih ratnih prilika u kojima su se zadesili. “plave”.”157 Najveći nedostatak ovog romana Franičević pronalazi u neprisutnosti partizana. A ni kod Desnice ni kod njegovih seljaka nema nikakve perspektive. Zagreb.

”158 Upravo je (ne)prisustvo partizana bilo okosnica tadašnje književne kritike. ali nejasno i mutno. 437. str. Tako ih.“šuma”. nisu pozitivni likovi jer nemaju elemente ljudskog u sebi. Prema navedenim mišljenjima kritičara. što u pripovjedanje ulaze i četnici. dakle. str. Desnica gleda. tj. Na ovom si svijetu prolaznik. koji sa simpatijama gledaju na narodnooslobodilačku borbu.“ Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. Osnovna tema Desničinog romana nije herojstvo partizana i ratna zbivanja. Ko da to razumije!“ Isto. zanimljiv i pun neočekivanog. svakom jedanput dođe smrtan ura. 169. na ćudljivost igre smrti koja se džilita sljepimice. 170. Beograd. Ratne prilike su okvir u koji pisac smešta svoje junake stvarajući njihove psihološke profile i dovodeći ih do saznanja o čovekovoj prolaznosti159 i neminovnosti smrti. 160 „I kao da je događaj nemio i ružan ne toliko sam po sebi koliko kao znak vremena i opomena na neku opću nesigurnost. Jer – govorio je – ljudi su ljudi i život je život na svakom mjestu kugle zemaljske. Desničini junaci. moj šjor Karlo – odgovorio mu je mudro jedan stariji čovjek. da je selo moralo dati i neke partizane i naslućuje se. bože. Desnica je u Zimskom ljetovanju bio odviše jednostran. vama. prema rečima Marina Franičevića. Partizani su prisutni tek u nagoveštaju pred sam kraj romana. nepoznatim i neočekivanim okolnostima. kakvog u Jugoslaviji uopće nije bilo. A daj ti. Navedeni stvaralački postupak vidljiv je u razmišljanju šjor Karla koji ističe “kako nije potrebno da čovjek putuje na kraj svijeta pa da doživi nešto neobično. 159 158 75 . već odraz rata i blizine smrti na psihu junaka seoskog i gradskog prostora.”161 Pomenuti junak naglašava da je život samo prividno jednoličan i ukoliko se malo pozornije razmotri. znaj kad će kome doći – može odma sutra meni. „ A eto. Smrt je u stvaralačkom doživljaju ovog pisca prikazana kao neizvesna igra koja se “džilita sljepimice”160. vidi. da moraju u selu postojati ljudi. Po tome Desničini Smiljevci postaju selo. Tako oni Isto. BIGZ. ili su neopredjeljeni ili ćute kao ribe. Desnica govori o popaljenim kućama “odmetnika” i o rodbini koja je stjerana u logore (…) Po tome se. Ali se to u ovom selu ni po čemu ne osjeća. pokazuje se kao vrlo složen. i za koju se nikad ne zna koga će odabrati. Svi seljaci koji ulaze u ovu prozu. 130-131. 161 Isto. svakome. Osnovni zadatak Desnice kao pisca je da prikaže čoveka i njegovo život u novim. nije bio realista nego naturalista što je uslovilo stvaralačku neuverljivost. naime. str. to više. Oni su dehumanizovani do kraja. 1993. str. po čemu se ovaj roman i razlikuje od svih romana u kojima su borci glavni protagonisti. niti se ikada uspinju do ljudskog: “Seljaci žive kao životinje.

čak i tamo gde se učine neizbežnim.egzistiraju u ovoj prozi. str. Književne novine. polazi putem traženja onih tematskih područja koja su mu do tančina. Nitko od njih da bi bio čovjek. uvek i u svaki čas i u isti mah i “glavni” i “sporedni”. br. ljudske. Desnica nagoveštava novi stvaralački postupak kojim će revolucija biti drugačije posmatrana. Republika. Zagreb. 164 Branko Peić: „O ljudima bez grada. bar za jedan trenutak. najpoznatija. a junaci više prikazivani kroz njihova unutrašnja stanja: “Likovi ovog romana. do srži. . str. 1950. bliska.”162 Franičević u nastavku svoje kritke priznaje Desnici iskrenost. 76 . i posebno o našem selu. Ukoliko je. kao i pojedinačne karaktere predstavnika gradske i seoske sredine koje je veoma dobro poznavao: “Desnica se pokazao kao pisac koji i u izboru teme. univerzalnu sliku čoveka izgubljenog u ratnom vremenu. obične. 437. br. Čovjeku se približava Ićan. A mnogo je u ovoj knjizi teških stvari rečeno o čovjeku. već ih je iznosio u mnogim esejističkim tekstovima. Odstupanjem od revolucije kao glavne teme.to su likovi koji nas ubeđuju u moć Vladana Desnice da stereotipne deskripcije. prema takvom shvatanju jedan tekst realističan. u nevremenu”. Stvaran pomoću navedenih stvaralačkih postupaka. 31. svakodnevne. Isto. 1957.”165 Polazeći od pojedinačnih predstavnika Zadra i Smiljevaca. objektivno iskrena. realistička knjiga”. onda je i umetnički vredan. 165 Isto. pronicljivosti. 437. a kamoli junak. str. pisac stvara opštu.163 Termin “realizam” prema estetici socrealizma sadrži i elemente kvaliteta. Beograd. 31. ni malograđani nisu ništa bolji. i to kad je pijan.” izbegne. roman Zimsko ljetovanje se razlikuje od tadašnje književne prakse jer ne sadrži ideološke zanose tipične za socijalistički realizam o čemu je bilo govora u uvodnom delu ovog rada. 164 pretvori u delove konačnog rezultata umetničke Pomenutim stvaralačkim postupkom Desnica obrađuje temu revolucije prikazujući psihologiju različitih mentaliteta. Desnica nije pisao pojedinačne odgovore pomenutim kritičarima. Pomenuti kritičari u svojim kritikama polaze od poznate socrealističke teorijske sheme po kojoj je umetničko delo “subjektivni odraz objektivne stvarnosti”. odnosno vrednovanja književnog dela. navodeći da subjektivna iskrenost i talenat nisu uvek dovoljni “da bi se napisala stvarno istinita. 7. str. U godinama nakon objavljivanja romana 162 163 Marin Franičević: „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“. 50. Međutim. ostvareni nikada i ni u jednom trenutku postupkom banalne deskripcije ili putem faktografskih registrovanja.

167 Neophodno je. Svojim romanom Desnica je uspeo da se udalji od tadašnjih socrealističkih prikaza Drugog svetskog rata. 122. Mozaičku strukturu Desničinog romana Pavletić pozitivno ocenjuje naglašavajući da je potrebna “izvijesna književna kultura da bi se moglo uživati u nekim kvalitetima Desničinog izrazito intelektualističkog izraza”. koji naglašava da se Desnica odmah javio kao izgrađen i zreo pisac. Upravo je misaonost osobina po kojoj se Zimsko ljetovanje razlikuje od proze socijalističkog realizma i nagoveštava novi stil. Čest je postupak povezivanja psiholoških i naturalističkih slika čime pisac ostvaruje moderni književni izraz u kome se ukrštaju simbolizam i naturalizam. postupak i strukturu romana nedogmatskog pristupa revoluciji i literaturi. pogledi. što objašnjava samu strukturu romana kao i mnoge stilske postupke. kao i novu poetiku koju su započeli već pomenuti romani Svadba. Prvi pozitivan prikaz napisao je Vlatko Pavletić. “svojim Zimskim ljetovanjem Desnica je bio jedan od prvih jugoslovenskih pisaca koji su odlučno raskinuli s normama socijalističkog realizma i doveli jedan novi. prema njegovom mišljenju. BIGZ. Ali ta njegova istorijska zasluga nije proistekla iz teorijske težnje da se jedan književni stav odbaci u ime nekog drugog stava.Desnica u jednom od svojih eseja ističe da “narodnooslobodilačka borba. Prema mišljenju Dragana Jeremića. Nakon pomenutih kritika koje su nastajale neposredno nakon objavljivanja romana. u onoj materiji i onoj sredini koje su zahvaćene u knjizi (…) nije mogla da bude smještena u prvi plan. birajući drugi ugao posmatranja i dočaravajući ratna zbivanja slikama ljudskih stradanja i umiranja. 1993. Vlatko Pavletić: 77 . Daleko je sunce i Pesma.”166 Ovaj roman prevashodno prikazuje društvenu i moralnu sliku različitih sredina čiji je sukob predstavljen ne samo realistički. Ona je bila posledica prirodnog izrastanja jedne celovite stvaralačke ličnosti. u samo središte zbivanja. koja nije mogla da se ograniči i uobruči okvirima jedne 166 167 Vladan Desnica: Eseji. str. zanemarujući dotadašnje stereotipe herojskog žrtvovanja. napomenuti da je ovaj roman u samom početku bio zamišljen kao pripovetka. širi i savremeniji način pisanja. kkritike. Beograd. tokom šezdesetih godina XX veka pojavljuju se prvi pozitivni prikazi ove knjige. već psihološki i misaono. Zimsko ljetovanje dobija važna priznanja od nedogmatske književne kritike koja ističe da ovaj roman nosi novu estetiku moderih obeležja.

pripadali svi veliki stvaraoci: “Pristajanje uz “integralni realizam” bilo je kod Desnice potpuno svesno i on mu je pripadao s neizbežnom nužnošću. str. 1956. Desnica prikazuje unutrašnja zbivanja u ljudima. str. po njegovom mišljenju. s čitavim jednim pogledom na svet. sv. 1957. LMS. pisac stvara naturalističke slike kojima prikazuje najrazličitije životne situacije. knjiga 399.uske estetičke teorije.”171 Deagan Jeremić: „Vladan Desnica“. tako i životne okolnosti i uslovi u kojima se formirao njegov duh. svest o tesnoj povezanosti čoveka sa prirodnim ambijentom u kome živi i osećanje mere. Desnica je noseći u sebi slovensku dušu bolećivu za sve što je ljudsko. 470. Ukrštavanjem i prožimanjem različitih ljudskih sudbina u Zimskom ljetovanju. tragičnu dimenziju ljudskih života bez sklonosti ka epskim temama o revoluciji. Prema rečima Branka Peića “Zimsko ljetovanje je literarno ostvarenje koje po svojim osobenostima dostojno predstavlja Vladana Desnicu. usvojio ljubav za pitoreskno.”169 Uočljivo je da Vladan Desnica već svojim prvim romanom istražuje “atmosferu čoveka i njegovu psihološku klimu”170. kao i njenih predstavnika. br. 50. U težnji da prikaže čovekovo beznađe.”168 Određujući mesto Zimskog ljetovanja u našoj književnosti. 170 Borislav Mihailović-Mihiz: Od istog pisca. Nolit. 169 Isto. otuđenost i prazninu koja ga ispunjava u ratnim okolnostima. str. Književne novine. prozaika u čijem tekstu svud prisutna je poezija ljudskog. Desnica otkriva svoj poetski stav koji glasi da je smisao umetnosti iznošenje i prikazivanje istina o čoveku. Rođen u Zadru. blizu granice slovenskog sveta prema romanskom svetu. jer je u sebi. u susretu sa romanskom civilizacijom. građanska konvencija prema nastajanju i nestajanju. 333. nosila i jednu novu estetiku. subjekt-društvenost. Beograd. 1967. 171 Branko Peić: „O ljudima bez grada. kritičari su saglasni u mišljenju da Desnica primenjuje specifičnu realističku metodu koju Dragan Jeremić naziva “integralni realizam” kojem su. godina 142. što odiše najhumanijim vrednostima piščevog suštinskog prodora u relativizirane norme odnosa čovek-vreme. koju je nametala kako njegova ličnost. Stvarajući istovremeno psihološki portret gradske i seoske sredine. 470. 168 78 . 31. Beograd. Novi Sad. Analizom njihovih razlika pisac želi da prikaže istorijske razloge zbog kojih su se ti ljudi otuđili jedni od drugih. a najviše za promašene i tragične egzistencije. str. maj. u neveremenu“. 5.

dočaravani kraj.U težnji da prikaže društveno-istorijsku atmosferu.“ Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. pa raznih momenata proživljenih ovdje u Smiljevcima – a zatim pada na nepoznati. krilom se dotiče sjećanja iz djetinjstva. A misao joj luta. pisac prati i prikazuje pojedinačne likove. Vladan Desnica već svojim prvim romanom otkriva put kojim se kretala njegova stvaralačka misao što će biti hronološki prikazano u narednim segmentima ovog rada. Beograd. 172 „Lizeta plete. 1993. na sanjanu i nikad viđenu zemlju u koju se eto spremaju poći. iz prvih godina braka. Desnica analizira kolektivnu svest jedne sredine analizirajući unutrašnja stanja pojedinačnih likova. 79 . njihove pokrete i misli172 u novonastalim okolnostima. Roman Zimsko ljetovanje oslikava vezanost čoveka za određenu sredinu i istorijske osobenosti te sredine. u ovom romanu je posebno istaknuta u onim trenucima kada ljudi silom rata bivaju izbačeni iz svog prirodnog okruženja i prebačeni u dotad nepoznatu životnu sredinu. str. Krećući se od opšteg ka pojedinačnom. Polazeći od opšte slike ratnih zbivanja koja su zadesila Zadar. kao čest motiv Desničinog stvaralaštva. Vezanost čoveka za zavičaj. BIGZ. 178. iz djevojaštva.

Pojedine njegove pripovetke preštampavane su iz knjige u knjigu. godine. godine. dok su pomenuti pisci ostali u okvirima klasičnog realizma. Važno je napomenuti da je Desnica već pre Drugog svetskog rata imao pripremljenu za objavljivanje jednu zbirku pesama i zbirku pripovedaka. Međutim. Matavulja i Ćipika. godine u Magazinu sjeverna Dalmacija koji je pisac sam uređivao. godine. Desnica u svojim književnim ostvarenjima prikazuje mnogo više od uobičajene realističke slike.OLUPINE NA SUNCU (1952) Prva pripovetka Vladana Desnice pod naslovom „Životna staza Jandrije Kutlače“ objavljena je 1935. Nakon prvog pojavljivanja u književnoj javnosti 1935. kao i već pomenutim nerazumevanjem tadašnje dogmatske kritike. dok je druga zbirka dopunjena sa tri. Teško je odrediti pravo mesto ovog pisca u hronološkoj istoriji srpske i hrvatske književnosti. i poslednja zbirka Fratar sa zelenom bradom 1959. ali su ti rukopisi u ratnom vihoru nestali. zatim Tu. izgrađenog na tradicijama naše epske kulture i nacionalno-folklornog duha. Ukoliko poredimo godinu objavljivanja njegove prve pripovetke i prvog romana (Zimsko ljetovanje. Prva zbirka Desničinih pripovedaka pod naslovom Olupne na suncu objavljena je 1952. godine. godine napisao u obliku pripovetke romane Proljeća Ivana Galeba. 1950). godine. kako sam kaže „na nagovor drugih“. Osnovu Desničinog pripovedačkog rada sačinjavaju prva i treća zbirka. odmah pored nas 1956. Desnica je ukupno objavio 32 pripovetke. Desnica je određen kao nastavljač dalmatinskih klasika. zatim i Zimsko ljetovanje. a ponekad sa manjim ili većim varijantama. zbirka Proljeće u Badrovcu 1955. ponekad bez promena u tekstu. možemo prihvatiti tvrdnju da se Desnica sa prvom objavljenom knjigom u književnosti javio relativno kasno. 80 . dok su dve objavljene izvan pomenutih zbirki (nedovršeni roman Pronalazak athanatika i posmrtno objavljena nedovršena pripovetka Čovječanstvo). Šimunovića. Činjenicu kasnog objavljivanja njegovih knjiga možemo objasniti ratnim prilikama i velikom kritičnošću ovog pisca prema sebi i svojim književnim ostvarenjima. a četvrta samo sa jednom novom pripovetkom. Značajan je podatak da je Desnica oko 1936.

po zanimljivosti i po onoj količini poetskoga koje sadrže u sebi. Treća Desničina zbirka donosi trinaest novih pripovedaka. 81 . „Formalista“. ne ostvarivši svoje ciljeve i ambicije. „Pravda“. pored romana Proljeća Ivana Galeba. njih dvanaest uneseno u narednu knjigu Proljeće u Badrovcu ( „Od jutra do mraka“. „Bog sve vidi“. Desničin pripovedački opus formira svoj zaokruženi svet tek u celini. „Oproštaj“. str. dok je četvrta zbirka široka retrospekcija Desničinog pripovedačkog dela (sadrži ukupno dvadeset i četiri pripovetke. „Konac dana“. koje sadrže petnaest pripovedaka. prema rečima Dubravka Jelčića. U poređenju sa negativnim prijemom prvog Desničinog romana. najviše prikazivane u književnoj kritici. dok su ostale preuzete iz ranijih knjiga. a koje je. „ograde koje su izdavački razlozi i tehničke okolnosti nametnuli opsegu i sadržaju pojedinih knjiga. a to su: „Posjeta“.Tako je iz Olupina na suncu. pronalazeći utehu jedino u suncu. „Spiriti“. „Solilokvij gospodina Pinka“. Desnica ima nekoliko pripovedaka koje su. Iako svaka od pomenutih zbirki predstavlja zasebnu kompozicionu tvorevinu. 173 Vladan Desnica: Izbor pripovijedaka. po rečima samog Desnice. književna kritika je uglavnom sa pohvalama i priznanjima dočekala njegove pripovetke. „Posjeta“. Vijesnik. uočavamo da su kao samostalne celine veoma ujednačene. a uz njih i tri iz prethodne knjige Proljeće u Badrovcu. „Zlatni rudnik“. Međutim. osnovno merilo vrednosti svakog književnog dela. „Božićna priča“. izopšteni iz svog vremena. Zbirka Olupine na suncu dobila je nagradu Saveza književnika Jugoslavije za najbolje književno delo u 1952. od kojih je samo jedna nova „Delta“). „Oproštaj“. Desničine ljudske „olupine“ istrajavaju do kraja svoj život čekajući smrt. „Pred zoru“. već samo o pojedinačnim pripovetkama. Zagreb. „Solilokvij gospodina Pinka“). a svega tri iz Olupina na suncu nisu kasnije nigde preštampane („Životna staza Jandrije Kutlače“. „Bunarevac“. Desničine zbirke pripovedaka ukazuju na to da nije moguće govoriti o svakoj od ovih knjiga pojedinačno. „Pred zoru“). 1966. zanemarujući. „Oko“. godini.“173 Posmatrajući u celosti Desničine knjige pripovedaka. 8. „Susjedi“). „Florjanović“. „Konac dana“. Svega tri pripovetke u Desničinoj drugoj zbirci bile su nove („Proljeće u Badrovcu“. Koncipirane na navedeni način. „Florjanović“. Sam naslov prve zbirke otkriva osnovnu intenciju pisca da prikaže one ljude koji su na različite načine promašili svoje živote.

psihološko-meditativne. i vanjski razlučim ta dva kruga. sasvim neregionalnog karaktera (koje uzgred rečeno. odnosno kao prepravljeni ostaci neupotrebljenih delova romana. idealno. „Oko“. kao i u Olupinama na suncu. 82 . Prividno jednostavene. Beograd. „Konac dana“. sačinjavaju dvije posebne knjige: one iz još nezavršenog ciklusa pretežno regionalnog vida (ili bar privida). proze koje zapravo potječu iz dva različita kruga i koja. Svoj pripovedački materijal sam autor deli na proze regionalne tematike i one druge. Međutim. Kraća prozna ostvarenja ovog pisca nastajala su uglavnom na dva načina: neke su nastale kao ostatak šire zamišljenih i neostvarenih romanesknih tekstova. angažiraju autorovo dublje interesovanje i predstavljaju njegovu preču preokupaciju). „Bunarevac“. Ukoliko posmatramo književnu metodu kojom su Desničine pripovetke napisane. „Florjanović“ i dr. uočavamo da je mali broj stvaran pomoću izražajnih sredstava klasičnog realizma. pojavljuju se uporedo. općenitijeg. Grafički zavod. „Životna staza Jandrije Kutlače“. dok su druge u samom početku bile zamišljene kao romani. 55. uočavamo da se kao zajednički i osnovni motivi javljaju čovekova patnja i smrt koji će u ovom radu biti posebno istaknuti. odmah pored nas: „I u ovoj zbirci. izmiješane i neodijeljene. „Šarasta kutijica“. U svojim pripovetkama Desnica je ostvario ravnotežu između racionalnih i intuitivnih. u najvećem delu Desničinog pripovedačkog opusa uočavamo elemente asocijativne i refleksivne proze koji će svoj najviši domet ostvariti u romanu Proljeća Ivana Galeba. tačnije obalnog dela srednje Dalmacije u vremenu između dva rata i nakon Drugog svetskog rata (npr. pa su ostale više ili manje nezavršene pripovedačke celine. Navedenu podelu svojih pripovedaka Desnica iznosi u napomeni svoje zbirke Tu. pa da svaki od njih objavim u posebnoj svesci.“174 Prvu pomenutu grupu sačinjavaju pripovetke u kojima pisac teži psihološkorealističkoj slici određenog geografskog i etničkog područja. kad se za to pruži praktična mogućnost. bez obzira na valutacije.). filozofskih i poetskih elemenata. čija je radnja smeštena u socijalni ambijent primorskih gradića u kojima pisac posebnu pažnju pridaje stanovnicima grada prikazujući njihove psihološke i karakterne osobine. Namjera mi je da. odmah pored nas.Posmatrajući sva Desničina prozna ostvarenja. Desničine pripovetke su motivisane čovekovim unutrašnjim stanjima i raspoloženjima i kao takve pružaju široku mogućnost analize i prikaza opšteljudske problematike. str. dok drugoj grupi pripadaju pripovetke esejističko- 174 Vladan Desnica: Tu. i one druge. 1956.

kao i njegova shvatanja i uverenja izvedena iz različitih mogućnosti razvoja određenih situacija („Solilokvij gospodina Pinka“. „Pred zoru“. Upravo je prelazni karakter Desničinih pripovedaka naveo Vlatko Pavletić175 i iskoristio kao glavni kriterijum njihove podele u četiri grupe. pored toga postoje pripovetke koje objedinjuju obe pomenute grupe (npr. Naprijed. Zagreb. „Florjanović“. „Bog sve vidi“. „Sveti Sebastijan“. u prvi plan je istaknuta psihološka analiza. 1971. kao i roman Zimsko ljetovanje. intelektualnu analizu. Prvu grupu sačinjavaju pripovetke regionalnog sadržaja: „Životna staza Jandrije Kutlače“.meditativnog karaktera koje sadrže životna saznanja autora. Navedene grupe pripovedaka ne razlikuju se samo po tematskom opredelenju. „Konac dana“. „Bunarevac“. ili „Oproštaj“). kao i primenjenim literarnim postupcima. dok su ambijentalne i sve ostale oznake potisnute u pozadinu. Potrebno je naglasiti da ne postoji tačno određena granica između Desničine regionalne i psihološko-meditativne proze. već i po načinu strukturiranja pripovedne građe. „Benta-gušter“). ali nisu toliko slike tih događaja. solilokvij). Ove pripovetke su uglavnom samo inspirisane realnim događajima. „Balkon“. str. „Spiriti“. Pripovetke druge grupe tematiziraju urbanu sredinu i intelektualne probleme što uslovljava pisca da koristi modernije stvaralačke postupke (introspekciju. „Spiriti“. „Delta“. „Zašto je plakao Slinko“. agonična stanja 175 Vlatko Pavletić: Djelo u zbilji. među pripadnicima činovničkog sloja i malograđanske inteligencije. Regionalna tematika ne isključuje psihološko poniranje i proučavanje određenog mentaliteta. U ovim pripovetkama prevladava uglavnom tradicionalni. raelistički model pripovednog oblikovanja. „Proljeće u Badrovcu“. esejizam. 207. „Mali iz planine“. a češće u malim dalmatinskim gradićima. „Pravda“. i naglašava da su pripovetke ove grupe još uvek vezane za regionalno. „Fratar sa zelenom bradom“. 83 . „Božićna priča“. već njihov hipotetički nastavak pun različitih mogućnosti koje su međusobno oprečne i sadrže filozofske stavove ovog pisca. Drugu grupu Pavletić određuje kao prelaznu. kao i izgrađene psihološke portrete autentičnih likova pronađenih ređe u selima. „Oko“. „Formalista“. Pripovetke koje su uvrštene u prvu grupu predstavljaju sugestivne slike realističkih zapažanja i umetnički preoblikovanih događaja.

Posmatrajući hronološkim redom Desničin pripovedački opus. opštih istina o čoveku i životu: „Mudrac sa istoka“. neka vrsta odstojanja kojeg je pisac sam odredio ostvarujući na taj način mogućnost mirnog posmatranja svojih lica. uverljivi i precizno okarakterisani veoma kratkim opisima. veterinari i sudije veoma su životni. „Bentagušter“. „Solilokvij gospodina Pinka“. čime je postignuta uverljivost i verodostojnost kod čitaoca. Desnica ne preuveličava ni ljude ni događaje. Prikazujući svoje likove. „Oproštaj“. romana koji na višoj razini miri sve nabrojene različitosti stvaralačkog opusa Vladana Desnice. uočavamo bogatu galeriju likova koje pisac zatiče u različitim životnim fazama. pa sve do malograđanske inertnosti prouzrokovane različitim razočarenjima i raskolima između subjektivnih želja i objektivnih mogućnosti pojedinca. brzo se uočava povučenost pisca. prema rečima Vlatka Pavletića. nalazimo produžetak psiholoških traganja ali u oblasti rezervisanoj za psihoanalizu: „Priča o fratru sa zelenom bradom“. njegova sposobnost da se izdigne. ne odijeli od nje! – to nije samo znak Desničine intelektualne superiornosti 84 . Njegovi provincijski doktori i advokati. kao i jasnu predstavu određene ideje. Desničine proze nisu samo prikazi neposrednih doživljaja. „Pravda“. „Šarasta kutijica“. ne isključuje poetski doživljaj niti stvara poetsku hladnoću samog teksta. njihovih pokreta i razmišljanja.čoveka ili fiksacija ljudskih putanja zaustavljenih nepoznatom silom na tački sudbinskih apsurda: „Posjeta“. od mladenačkog idealizma preko razdoblja pune društvene afirmacije. već naknadna i postepeno izvedena analiza viđenog ili doživljenog. da priguši i prikrije vlastita uzbuđenja i da se gotovo nezainteresirano odnosi prema svojoj temi – a da se ipak. zatim one novelističke celine koje su nakonadno postale deo romana Proljeća Ivana Galeba. Desničine pripovetke su prožete poezijom. dok četvrtu grupu sačinjavaju proze u kojima je vidljiva iskonstruisanost sižea radi otkrivanja posebno zanimljivih. autentični. Pomenuto odstojanje koje Desnica zauzima prema temi i predmetu svog stvaralačkog postupka. profesori. ali ne i patetikom zahvljujući njegovoj sposobnosti da savlada emocije u trenucima kad prikazuje određene životne pojave. „Ta piščeva odlika. odijeli i udalji od predmeta svoga pripovijedanja. „Sveti Sebastijan“. Čitajući pažljivo Desničine pripovetke. Svaka Desničina pripovetka predstavlja zreo doživljaj pisca. ni na čas. U trećoj grupi Desničinih pripovedaka.

jedan je sudija uhvaćen u pronevjeri. shvaćanja. njegov mentalitet i karakter. Isto. ambicije. što istovremeno otkriva njegovu sklonost ka prikazivanju grada i sela kao različitih i međusobno suprotstavljenih sredina. dok se u prozama psihološkog tipa posebno ističe određena karakteristična situacija ili odnos. stvarnosni impuls od kojeg pisac polazi u kreiranju svojih priča. U prozama realističkog karaktera u prvom planu dati su karakteri i životne sudbine uslovljene sredinom i vremenom. usmeravajući svoju pažnju više na njihove unutrašnje portrete. Određeni događaj. koje istovremeno sačinjavaju osnovne poetske stavove ovog pisca koji će ovim radom biti predstavljeni. kao što je to uradio Borislav Mihajlović: „Jedan je mladi klerik poludio. jedan je doktor pogreškom oslijepio pacijenta. stvarajući istovremeno toplinu kao i egzaktnost svakog svog teksta. 231. Desnica je sa podjednakim interesaovanjem i pažnjom prikazivao predstavnike pomenutih sredina. navike. sklonosti. što je već istaknuto u prethodnom segmentu rada posvećenom romanu Zimsko ljetovanje. njegov psihički totalitet. punu ličnost. domete. Na osnovu navedene grube podele Desničinog pripovedačkog opusa. str. uočavamo njegove zajedničke osobine. čime se ostvaruje namerno usporavanje fabule da bi se radnja lakše zaustavila.“177 Fabulu većine Desničinih pripovedaka možemo prikazati jednom rečenicom. kompletno biće: njegove osobine. 85 . ubrzo biva zanemaren. možemo uočiti da se kao pisac razvijao polazeći od realističke. nego na spoljašnji opis što je bio čest postupak u našoj ranijoj književnosti. jedan je slikar 176 177 Isto. jednom je seljaku skapala krava. Desnica ne fabulira. stvaralačke nadmoćnosti. nakon kratkog piščevog skiciranja. Posmatrajući Desničin pripovedački opus. „U većini svojih pripovijedaka. želje. mogućnosti. str. kao osnovni tvorbeni elemenat Desničinih pripovedaka. misli. preko psihološke do misaone proze. on hoće da uz pomoć tog događaja upozna i objasni cijelog čovjeka. postupke. raspoloženja. da bi u misaonim prozama pisac uz pomoć neke životne okolnosti ilustrovao misao od opšte važnosti. U ranim pripovetkama ovog pisca naslikana je bogata galerija seljaka i građana. duševnu klimu u kojoj živi – ukratko: njegovu unutrašnju dimenziju.“176 Navedenim stvaralačkim postupkom pisac ostvaruje ravnotežu između intelektualnog i emotivnog. predstavlja samo polazište. jednog je starog gospodina pregazilo vrijeme.nego i njegove umjetničke. 15. Događaj. njemu je sasvim dovoljan samo jedan početni događaj. međutim. jer njega ne interesira događanje.

narativna. Navedeni izrazi ovako izdvojeni otkrivaju suštinsku prirodu Desničinog kreativnog postupka.“179 Slično zapažanje iznosi i Božo Milačić raspravljajući o izrazu. ali ne i naturalna: ona je sublimirani plod intelektualne kontemplcije. otkrivajući time stvaralački postupak ovog pisca: „Njegova je rečenica jednostavna. Prilazi objektu mirno. 332. 96. „Konac dana“. uočavamo izraze koji se odnose na Desničino stvaralaštvo: sublimiran. senzibilno. Na taj način 178 179 Borislav Mihajlović: Od istog čitaoca.zastao zamišljen nad staračkom izgubljenošću svog modela (. Petar Šegedin u svom prikazu dela Vladana Desnice raspravlja o njegovoj rečenici. „Posjeta“.. Nolit. Nip. većinom bez fabule. Naprijed. Zagreb. Navedenim stvaralačkim postupkom Desnica namerno narušava klasičnu pripovednu shemu (uvod – zaplet – rasplet) ne poštujući logičko-uzročni red primeren zapletskoj strukturi realističke proze. Stvarajući naoko mirne svetove. plastično.“180 Posmatrajući navedene tvrdnje. ovaj pisac nam otkriva nova središta stvaralačkog interesovanja. psihološka analiza. 1956. kao i rezultate tog postupka. a težište prebacuje na kraće lirske introspekcije i psihološke karakterizacije svojih likova. 1969.. pohranjeno. rekao bih nečujno. Desnica ne teži za eksperimentima i dodatnim efektima u okvirima realističke rečenice i realističkog metoda. nijansa. nečujno. ali gotovo nikada neće naglasti. detalj. iako su najčešće stvarane oko jednog problema ili ideje. dramatično. str.)178 Navedenom rečenicom Mihajlović je ispričao sadržaje pripovedaka „Od jutra do mraka“. Zagreb. postupku i stvaralačkom načinu koji Desnica primenjuje u svojim prozama: „Svaka pripovijetka Vladana Desnice krcata je detaljima pretvorenim u plastične slike koje se mirno smjenjuju otkrivajući dramatiku zbivanja i u najstatičnijim situacijama kad sve pokrete zamijeni psihološka analiza. mirno. čeka senzibilno oko i uho. „Proljeće u Badrovcu“. što nam dokazuje da pisac građu pripovedaka razvija pomoću osiromašenih događajnih sekvenci. 1956. autentičnost. „Oko“. Petar Šegedin: Riječ o riječi. Završne rečenice uglavnom su prirodni završeci unutrašnjih čovekovih drama ili kontemplativnih stanja. te u tom smislu i autentična. 109. nikada nisu bez razvijenog misaonog sadržaja i adekvatne poente. itelektualna kontemplacija. 86 . Ono što je ta rečenica u sebi ponijela i u sebi čuva. podcrtati u sebi pohranjeno. str. 180 Božo Milačić: Suze i zvijezde. nijansu. uzima od njega detalj. Beograd. Desničine pripovetke. str. „Florjanović“.

617. „ljudske olupine“. Matica hrvatska. svet „pripadnika poljuljanih uređenja. kao i pasivnom socijalnom sredinom koja ih u većini slučajeva prisiljava da završe svoj životni put („Oko“. mentaliteta i oblika života. što griju svoje kosti na božijem suncu i migolje kao jesenje muhe. Naprijed. postaje poseban. 1969. „Šarasta kutija“. Miloš 181 182 Petar Šegedin: Riječ o riječi. Nošeni svojom. samo njegov. kao predstavnike sveta koji nestaje.183 U jednoj od svojih napomena. uskih sredina. shvatiti. život koji se razvio u našim primorskim malim gradovima. nisu dinamični. proniknuti. Mile Srdarević („Konac dana“). 1952. usporene nedovoljnom željom i ambicijom. Junaci Desničinih proza su uglavnom propale ili zbunjene egzistencije ograničene određenim realitetom koji ne uspevaju nikakvim voljnim aktom pretvoriti u prostor po njihovoj želji. varošicama i selima“. 87 . Naprijed. pisac koristi slike iz prirode da bi što više definisao psihička stanja svojih junaka. Zagreb. krije se osnovna vrednost Desničinih proza: „Desnica znade otkriti.“182 Na ovaj način Desnica stvara svet „naših tragedija. raspolažući strasnom budućnošću i bogatim riječnikom. Izraz. i onda to fokusirati odmjereno. i sigurno. U težnji da naglasi bezizglednu i nestimulativnu atmosferu. 183 Petar Šegedin: Riječ o riječi. pokretane više silom inercije i ukorijenjenih navika nego snagom vlastite volje i vlastitog uvjerenja. Sarajevo.njegov postupak. br. str. 113. u davanju i otkrivanju svoga sveta. Desnica kaže da je svet njegovih proza. „Florjanović“. Zagreb. 1957. str. uglavno mlakom željom za promenom. Idejno-tematska osnova Desničih proza temelji se upravo na psihološkoj analizi čoveka u nepovoljnim životnim okolnostima i prilikama. dezorijentiranih egzistencija koje su izgubile svoj smisao i svoju osnovicu – ljudskih olupina među olupinama ustanova. „Oproštaj“) ili da se nužno pomire sa realnim kontekstom ograničavajuće stvarnosti kojom su okruženi („Proljeće u Badrovcu“. 1969. odrediti u starom okviru“181 Upravo u takvom stvaralačkom postupku. str. oni ne uspevaju prekoračiti socijalno-egzistencijalni ambijent u kom se nalaze. Desnica u svojim prozama uglavnom oslikava tipove otuđenih egzistencija. Desnica prikazuje statične ličnosti. 184 Vladan Desnica: Olupine na suncu. ući u nerečeno. već se mire sa svojim sudbinama i trenutnim okruženjima. Milivoj Slaviček: „Marginalije o Vladanu Desnici“. svijet zaturenih. 6. str. 110. ma koliko bio realističan. 16. pometenih društvenih krugova i ovapnjenih sredina. „Konac dana“. „Sveti Sebastijan“).“184 Desničini junaci za razliku od junaka klasično-realističke proze. Zagreb. dok se rečenica „želi produbiti.

kao i po udelu fabule i razradi pojedinosti. koji su. kako bismo kroz različite likove sagledali sebe. br. kao takvi. i tipovi. životnosti. Sarajevo. svojoj bogatoj duhovnoj kulturi i intelektualnoj širini nalazi razumevanje za najrazličitije čovekove patnje. dogledane karaktere. a da ipak ništa ne gube od svojih osobenosti. 88 . možemo uočiti osnovne poetske stavove ovog pisca koji će biti praćeni kroz njegov celokupni pripovedački opus. zatečeni i izgubljeni pred novim vrednostima koje dolaze. 185 Milovoj Slaviček: “Marginalije o Vladanu Desnici”. razgrađene. str. 1957. Desnica pre svega traga za onim što je autentično i duboko skriveno u svakom čoveku. onu najtišu karakteristiku ljudskog u nekoj situaciji.(„Bunarevac“). razgoliti. zahvaljujući izrazitom čulu za ljudsko. Prikazujući pripadnike takvih sredina. te pisac upravo zbog toga ne preuzima ulogu tužitelja. po stvaralačkim metodama kojima su oblikovane celine. obasja samim dodirom. Čovek je primarna preokupacija Desničinog stvaralačkog mišljenja. naznači. U težnji da zahvati i prikaže sva kretanja i postupke svog čoveka u vremenu i prostoru. pri čemu. tj. Izraz.“185 Desničine pripovetke iz zbirke Olupine na suncu razlikuju se po temama koje su njima predstavljene. Pri tome Desnica umije lucidno da dotakne. što se uspinju do univerzalnoga. Posmatrajući u celosti pomenutu zbirku. sudac Šarić („Aprilsko veče“) – predstavnici su jednog nestajućeg vremena. uključivo. pisac želi da ga što više približi čitaocu. 6. 618. Milivoj Slaviček naglašava Desničinu „težnju da metodičko-psihičkim razrađivanjem dade cjelovite.

“Da je Desnica ostvario svoju zamisao. 1993. ne bi prepoznao: motano i povijeno burama i Krešimir Nemec: “Novelistika Vladana Desnice”. uvalilo se. 187 186 89 . 3/4. i isluženim carskim vojnicima. Prirodne uslove toga kraja Desnica ilustruje opisom biljnog sveta i drveća koje tu raste: „Sama od sebe raste rašeljka. ovdje ga vjerovatno. brzo i letimično zadržavanje na odnosima koji se zbog širine zamisli stalno gomilaju. kao u rupu. otkriti „poeziju proze“. Zagreb. a ostaju neodređeni i nabacani. koji bi na širokom planu obuhvatio sva protivrečna kretanja koja su oličavala i ispunjavala život naših ljudi pod austrougarskom okupacijom. uslovila specifičnu kompoziciju koja. u poznatom pronaći skriveno i nepoznato. 217. čvornovati grab i opori kostelić. 188 „U jednom od onih udubljenja u terenu koja nastaju na površini nepreglednog sinjeg kamenjara dalmatinskog zaleđa. izrođenog brijesta i hrasta.“186 Pripovetka „Životna staza Jandrije Kutlače“ jedna je od dužih Desničinih pripovedaka. opisana je seoska sredina sa retrospektivnim osvrtom na prošlost toga kraja. ova biografska pripovetka svojim sadržajem prikazuje životni put seoskog mladića koji napušta svoju sredinu i odlazi u grad počevši novi i drugačiji život. pisac ostvaruje opisom geografskog i prirodnog položaja te zemlje. 361. sa i malo veće udaljenosti. Beograd. 69. tvrdi. Desnica se. uočavamo da pisca prevashodno zanima svakodnevica učmale sredine. BIGZ. Da bi uhvatio taj ritam običnog.„Životna staza Jandrije Kutlače“ (1935) Čitajući Desničinu prvu objavljenu pripovetku. Narodna knjiga. oslobodilačkog naraštaja. Sliku dalmatinskog zaleđa. nevidljive istine. prema rečima Krešimira Nemeca „koristi raznim postupcima i tehnikama. dnevni ritam običnog života. sa konzervativnim očevima. U zabranima ograđenim krivudavim suvozidom ima dosta grabovog. Ovako. tromo i neubedljivo. možda bi dobili dobar roman. br. 1985. da se koliko toliko zakloni od bure koja bez zapreke dere po goloj visoravni. među kojima je svakako postupak očuđavanja najkarakterističniji: autoru je cilj pokazati obične. već se rasplinjava u mnoštvo likova i odnosa. Žanrovski određena već samim naslovom.” Zoran Gavrilović: Neizvesnosti. Upravo je prvobitna namera pisca da od ove pripovetke stvori roman. prethodno zamišljena kao „skica za roman“. str. ali ko pozna to drveće iz drugih krajeva. Vladan Desnica: Pripovetke. Beograd. ova duga pripovetka predstavlja niz manje ili više uspelih fragmenata i ta isprekidanost ili bolje. svakodnevne situacije u novom svjetlu. Forum. 1986. str. česta nasilna sjedinjavanja. str. njene otuđene egzistencije. sve to deluje zamarajuće. prema rečima Zoran Gavrilovića187 nije uvek glatka i unutrašnje čvrsto povezana. sav onaj složeni društveni i psihološki proces koji se rasplamsavao u sukobu mladog. tačnije sela Klisovci188. Prvi deo pripovetke napisan je u skladu sa poetikom realizma. selo Klisovci.

69. Prvi podatak o plemenu odnosi se na smrt njegovog najstarijeg predstavnika Mijata Kutlače. Takva priroda.) osjećao je u sebi pomalo puste porive i želju za značajnijim doživljajima. 90 . Odredivši ga jednom rečenicom. Razlikovao se od brata po nemirnoj ćudi i živoj mašti: „(. Upravo će takva priroda izvršiti direktni uticaj i na Mijatove sinove. dajući opštu sliku toga vremena kao uvod u priču o plemenu Kutlače.“189 Ovakvom slikom drveća i prirode pisac u potpunosti otkriva i oslikava životne uslove u dalmatinskom selu kao veoma teške i nepovoljne. str. str. ono raste nepravilna oblika. litije žena pogrbljenih pod vučijama i natovarene magaradi. Bio je zadovoljan da jedan dan sliči drugome i jedna godina drugoj“. Isro.) i to očekivano i unaprijed znano smjenjivanje zadovoljavalo je potpuno njegovu potrebu za promjenom. 72. Petar je „šutljiv i uravnotežen seljak“ koji „nikad nije pomislio na drugo podneblje ili drugačiji život. 193 Isto. jednako kao i ljeti pod vrelim suncem.“192 Nasuprot njemu. Taj mučni put na vodu je neminovan. 191 Isto. gotovo obredni dio dnevnog života. 70. Petra i Jandriju koji su prikazani kao oličenje suprotnosti. str. Priroda kao osnovni elemenat Desničine poetike stoji u direktnoj vezi sa čovekom i njegovim životom. Desnica na samom početku pripovetke otkriva da će glavni junak biti upravo onaj koji je drugačiji. „Jandrija je bio drugačiji“.“191 Na samom početku Desničine prve pripovetke uočava se značaj i moć sile prirode kao neminovnosti na koju čovek ne može uticati.“190 U nastavku pripovetke pisac se vraća u istorijsku prošlost dalmatinskog zaleđa. str... od upale pluća – od one „punte“ koja nesmiljeno kosi te doseljene gorštake i koja ih slama tim lakše čim su kršniji i snažniji. str. zasukana debla kao ožiman peškir. 192 Isto. pokazuje se veoma teška za život: „U mutna zimnja jutra. 71.neumorno sakaćeno sjekirama drvarica. sura i škrta. Jedina promena koju je mogao da prihvati bila je promena godišnjih doba: „(. Razlog njegove smrti pisac objašnjava promenom prirodne sredine: „Umro je naglo.. suču se uzbrdo prema izvoru. 72.. i on ženi odnosi pola njenog dana. s teškim bolnim gukama po tijelu. Nikad nije kovao dugoročne planove kao što čine ljudi koji računaju da će ostati dovijeka ondje gdje su se rodili.“193 189 190 Isto. Većih i zamašnijih promjena njegova mašta nije zamišljala i njegova duša nje željela. krivasto.

daleko od svog kraja. Posmatrajući čoveka u navedenoj relaciji. Umesto širokih realističkih poteza. Petar Šegedin u svom tekstu o prozi Vladana Desnice. Zanimaju ga razlike između sela i grada u shvatanjima i običajima ljudi. 1993. Beograd. Petar Šegedin: Riječ o riječi. Desnica u prvi plan ne stavlja sredinu. Naprijed. BIGZ. Međutim. Desnica se radije zadržava na sporednim opažanjima. dok se sredina oslikava posredno. str.“194 Upravo je antagonizam na liniji selo-grad značajno izvorište inspiracije prvog kruga Desničinih pripovedaka. 91 . prevashodno ga zanima psihološki aspekat tog problema. 111. kojeg jak poriv za „širokim svijetom“ odvodi iz seoske zabiti u životnije krajeve grada. već pojedinca i njegovu sudbinu. čuo gdje narod pjeva ili kazuje one iste pjesme koje je bio dobro upamtio još u djetinjstvu u Klisovcima. kroz misli i osećanja glavnog junaka.“195 Ovom pripovetkom Desnica prvenstveno „razrađuje“ psihologiju svog junaka čija je glavna želja kretanje. psihologijom i posebnom emocionalnošću. 196 Vladan Desnica: Pripovetke. Jandrija napušta svoje pašnjake pronalazeći trenutni izlaz u vojničkoj službi. Iako nikada nije imao želju da opet vidi rodno selo. svaka označena svojom duhovnom pozadinom. Predstavljen je kao vitalni predstavnik seoske sredine. najtananijim psihičkim impulsima pojedinca. da bi se nakon izvesnog vremena ženidbom trajno nastanio u gradu. Njegovu težnju da napusti svoje selo pisac objašnjava kao neretku pojavu tipičnu za taj kraj: „Odatle se. Selo i grad pojavljuju se u stvaralačkoj proekciji ovog pisca kao dve sasvim suprotne strukture.Glavni junak Jandrija Kutlača kao književni lik je veoma složen. ali za razliku od pisaca socijalne literature. kultura i različitih shvatanja. pisac oslikava odnos sela i grada prvenstveno kroz sukob mentaliteta.“196 194 195 Isto. sa pozitivnim i negativnim karakternim osobinama. 1969. Prikazujući život Jandrije Kutlače. Desnica iznosi konkretne posledice koje su uslovljene promenom sredine. kao iz rasadnika. u njihovim mentalnim strukturama. str. 72. kao i samog romana Zimsko ljetovanje. kao glavnu osobinu Desničinog stvaralačkog postupka izdvaja „metodičko-psihološko razrađivanje karaktera. 78. jači i otporniji primjerci presađuju u druge krajeve i novače u druge društvene redove. str. sitnicama. slabiji ostaju tu da rode spretnije i izdržljivije od sebe. Zagreb. „naročito bi ga taknulo kad bi. Potpuniji preobražaj seljaka u građanina koji se ogleda u prihvatanju pravila i običaja nove sredine ostvaren je na spoljašnjem planu. dok na unutrašnjem planu prilagođavanje nije izvršeno u potpunosti.

200 Time vreme koje protiče postaje subjektivna kategorija.“ Isto. pri čemu ne trijumfuju intelektualno moćniji. i gladna zimska jutra kad čovjek ustaje čist i priseban kao pred pričest. stvar koja se dešava ipak samo jednom u životu.“ Isto. Desnica naglašava neminovnu povezanost čoveka sa krajem u kojem je rođen i odakle potiče: „Pamtio je za čitavog vijeka fijukanje bure kroz pločani krov. vodi. Događaje koji su presudni za narod ili državu. već biološki snažniji. zavijanje za vratima.“197 Proces urbanizacije glavnog junaka pisac prikazuje kroz niz nerazumevanja koja susreće na svojoj „životnoj stazi“. 81. Jandrijini sinovi. sve od onoga dana kad je. str. pojedinac doživljava kao ličnu sudbinu u kojoj je vođen nekom nevidljivom rukom. prikazani su principom suprotnosti koji je dat već u njihovim imenima. Desničin Isto. neposredno nakon svađe sa ocem.198 Oslikavajući ih kao oličenje suprotnih principa osetljivosti i snage. ka neki glas.“ Isto. str. Neslaganje Jandrijino sa sinom Leopoldom prošireno je na sukob između neobrazovanih i učenih. str. str. Leopold umire od plućne bolesti. blijedo otisnutih na lošem papiru. Nagoveštavajući dolazak novog doba. Vreme je značajan motiv Desničinih proza. 200 „Jer bog je dao neuku čovjeku nešto što mu govori. struganje kroz kržljav i ogoljen šumarak brijesta i grabića. i tek povezivanjem različitih pojedinačnih doživljaja pisac ostvaruje objektivni doživljaj vremena.nametala mu se misao da je nahoče. kud god je išao. 94. I nikad ne prevari! – Sad mu se ponekad čini kao da ga je uvijek neka ruka vodila. 101. U ovoj pripoveci simbolično je predstavljeno slikom budilnika koji Jandrija otkupljuje kao veteran rata prilikom licitacije stvari iz prostorija koje su veterani koristili. I kako je smrtni slučaj za one koji ispraćaju postao obična. Desnica otkriva svoj stvaralački postupak zasnovan na čestoj upotrebi suprotnih pojmova. ljudi su na nju oguglali i gotovo zaboravili da je to za umrloga sasvim izniman događaj. dovijeka bi mu porod u njima čamao i nikad se onog života ne bi izbavio. Leopold i Mijat. Da je ostao u Klisovcima. 199 „Svakog su dana osvitali novi nizovi osmrtnica. svakodnevna pojava. i kad bi ga u školi prozvali – Leopold Kutlača! . „Već u najranijim godinama osjećao je nešto nezgodno u neskladnoj sprezi između svog imena i prezimena. 82. još kao dijete. Uvodeći motiv smrti199. Fiziološki princip kod Desnice na određen način relativizuje istorijski proces.Opisujući Jandriju u novim životnim oklonostima. što je već pomenuto u poglavlju posvećenom Zimskom ljetovanju. 198 197 92 . Desnica otkriva jednu od svojih osnovnih tema kojom će biti suštinski označeno njegovo celokupno stvaralaštvo. iz Klisovaca stope iznio: što god je učinio sve je bilo za njegovo dobro i napredak. puti ga.

kao i dalmatinskih gradova u kojima Jandrija boravi. U težnji da se odupre vremenu. Sličnost se odlikuje ne samo po biografskom žanru. prilagođavanje glavnog junaka novim uslovima života. kao osnovni razlog postepenog utapanja u drugi narod. dat je veoma jasno i slikovito. već i po mozaičkoj kompoziciji. otuđivanje od načina života na selu i od njegove kulture. odnos sela i grada. napuštanje pravoslavne vere i prelazak u katoličku. pisac iznosi želju predaka da zadrže svoje sinove pored sebe. Međutim.junak želi da zaustavi postojeće vreme kupovinom budilnika kao jedinog preostalog predmeta vezanog za jedno prošlo vreme u kojem je kao vojnik služio i pripadao. napuštanje sela i odlazak u grad. U ovu pripovetku Desnica je uklopio mnogobrojne motive karakteristične za prostor i vreme u kojima se odvija njena radnja: seobe stanovništva. Prikaz seoske sredine. Desnica je na izvestan način obnavaljao neke pripovedačke obrasce svog prethodnika Sime Matavulja. ova pripovetka sadrži i podtekstualni tematski i motivacioni osnov: prikaz teških životnih uslova u dalmatinskim selima koji su bili inicijalna osnova budućeg odnarodnjavanja pojedinaca. istorijske i političke promene tipične za dati prostor u kojem se pripovetka odvija. Sličnu motivacionu osnovu sadrži i Matavuljeva pripovetka „Pilipenda“. želi da svojim pripovedanjem privuče pažnju čitaoca. Neki od motiva samo su nagovešteni i detaljnije će biti predstavljeni u Desničinim kasnije nastalim prozama. 93 . pored navedenih motiva. kao i kod Matavulja. Jandrija pred sam kraj života želi da ostvari povezanost sebe i svog potomstva zajedničkom grobnicom. jedna od najboljih pripovedaka srpskog realizma. Desničin junak na kraju pripovetke gradi grobnicu za sebe i svoju porodicu sa namerom da na ploči ispiše odakle je potekao i kojim je putevima gazio. kao i tipu književnog junaka koji. što je moguće uočiti ukoliko poredimo ovu pripovetku sa Matavuljevim „Pošljednjim Vitezovima“. promena vere. U Jandrijinoj brizi oko grobnice i natpisa. Vremenski i prostorni sloj pripovetke veoma su precizno određeni. Iako se odvojio od rodnog kraja. Pomenutim postupkom Desničin junak teži da povrati mir davno izgubljen neprestanim kretanjem.

Isto. dok se drugi odnosi na život i sudbinu Lovrine služavke Kate. Beograd.BIGZ. ima ulogu sitnog događaja koji se pretvara u sudbinski predzaplet i nagoveštava sled nemilih dešavanja.“203 Doktor je prikazan kao ličnost čiji se psihološki razvoj odvija pravolinijski. Slučajna omaška doktora Lovre pri ukapanju pogrešnih kapi u oko seljaka Bariše. pisac želi da prikaže složenost čoveka.“202 Jedan od glavnih junaka. doktor Lovro. Prvi deo pripovetke sadrži naizmenični prikaz životnih priča doktora Lovre Furate i seljaka Bariše Suraća. Dvojnost pomenutih svetova autor prenosi na samu kompoziciju pripovetke koja se zasniva na dve zasebne priče. „Desnica najčešće prikazuje varku vedrog zova života. pisac ga ne lišava slabosti. 203 Vladan Desnica: Pripovetke. da bi ga veoma brzo zamijenila njegova tamna strana. 94 . uporno pokušava da se predstavi kao antropološka figura koju krase mnoge pozitivne osobine: „Već preko trideset godina Furato strpljivo gradi svoju egzistenciju i svoj ugled. pisac razlike između njih ne predočava samo slikom koja je vidljiva. U većini svojih proznih ostvarenja. bez prepreka i odstupanja. Ovom pripovetkom Desnica nagoveštava svoja stvaralačka kretanja koja polaze od nekog događaja i kreću se do čoveka i njegovog unutrašnjeg doživljaja. Međutim. 124. Titograd. Oslikavajući dva pomenuta sveta. str. odnosno dvostrukost njegovog života koja se ispoljava kroz princip dobra i zla. str. da je kompletan kao ličnost.„Oko“ (1948) Pripovetka „Oko“ sadrži jednu od regionalnih tema koja u prvi plan iznosi odnos između seljačkog i malograđanskog sveta prikazujući njihove navike. 124. Prema rečima Slobodana Kalezića. već uvidom u unutrašnji svet čoveka i njegovo ponašanje. sreće i patnje. 28. baš kad smo pomislili da nema nikakvu grešku.“201 Stvarajući pripovetku „Oko“ pisac iznosi svoja antropološka iskustva kojima je na različite načine ilustrovana „ideja etičkog relativizma prisutna u većem broju pripovijedaka Vladana Desnice. Nio. Sad je već taj ugled bio ustaljen. 1985. običaje i interese. uspne se u 201 202 Slobodan Kalezić: Dani čitanja. Neuspeh u lečenju pacijenta Furato doživljava kao vlastiti neuspeh i vlastitu krivicu: „Furato zatvori za njim kućna vrata. 1993. tuge i nade. str.

pisac otkriva i oslikava lukavstvo.“207 Pisac uspeva da nagovesti pravu nameru svog junaka kroz njegovu težnju da se prikaže kao dobar domaćin koji pruža utočište optuženoj i otpuštenoj Kati. nameru i sračunatost seoske sredine: „Nije to mala stvar kad čovik izgubi svitlilo božijega dana. a Furato je svejednako šetao po ordinaciji s rukama na leđima. ostavljajući do samog kraja nejasno pitanje ko je u ordinaciji poremetio red u ormariću sa lekovima.. 31. Bariša iskorištava pogrešnu intrvenciju doktora kao mogućnost da ekonomski ojača na račun drugoga. nazivali .. BIGZ. 1993. što ti vridi i jiće i piće i svaka uživancija ovoga svita? Ako li nemaš u srcu svome zadovoljstva.“208 Barišine skrivene namere uočava samo Kata zato što je i sama predstavnik sela. Bariša želi da u potpunosti obezvredi njen doprinos u svojoj kući: „Malo pomalo dotjerali su do toga da su Katin prinos. Nio.“205 Posmatrajući Furatovu sudbinu uočavamo da je pisac na izvestan način želeo da umanji krivicu svog junaka. 134. 34. 1985. sve ti je za ništa. uočljivo je ko ima glvnu reč u toj priči. str. Beograd. Barišine reči upućene doktoru otkrivaju ne samo sračunat efekat. 206 Isto. str.ono Katino jada. Desnica stvara lik Bariše Suraća kao predstavnika seoske sredine. str. kad se u razgovoru baš morao spomenuti. Titograd. što kažu. gori je od slipca. str. Razrađujući temu antagonizma između sela i grada. Isto. str. A kakvo ti je jopet zadovoljstvo. 208 Vladan Desnica: Pripovetke. kad nemaš onoga što ti najviše vridi? Čovik koji je izgubija vid. Nakon postignutog materijalnog cilja.) Orosilo mu se čelo i dlanovi hladnim znojem. Upravo u rečima Barišinog sina Ive. 34. jerbo kad si izgubija očinji vid. 95 . 33. drhćući cijelim tijelom na divan (. Ona će nakon povratka u selo. u Barišnoj kući pokušati da ostvari iste namere 204 205 Isto. prema rečima Slobodana Kalezića.ordinaciju i ispruži se.“206 Barišin lik. pokazuje „u kojoj je mjeri Desnica deziluzionist.“204 Nesrećni događaj sa Barišinim okom potresa i remeti njegov godinama građeni mir: „Ručak se i dalje hladio na stolu. Služavka Kata je za njega značajna sve dok se ne domogne njenog decenijama teško zarađivanog novca. Posmatrajući njihov verbalni dvoboj na samom početku pripovetke. 207 Slobodan Kalezić: Dani čitanja. već istovremeno prikazuju sliku sredine u kojoj je sve unapred smišljeno i sračunato da bi se postigla određena namera.

39. spokojstvo i blagostanje. poremetila red u ormariću. 210 209 96 . redeći ordinaciju. Traženo smirenje nije bilo kupljeno. dotada ugledni doktor.kao i Bariša u Furatovoj. 212 Isto. 39. a u njemu se zgušnjavala kap gorčine. Želeći da se oslobodi osećaja krivice. padom u bunar. Novonastale okolnosti u doktorovoj kući pisac poredi sa atmosferom samoubistva210 koja se širila.“ Isto.“212 Dotadašnji jednoličan život junaka biva poremećen i pretvoren u nemir. 213 Isto. Njen život biva okončan tragično. sišla je da ga umiri i uzalud ga nagovarala da malo prilegne i otpočine. U ta besciljna popodneva. ona je s osjećanjem olakšanja naslanjala čelo na hladno staklo prozora. U nadi da će pronaći smirenje i nadoknaditi učinjenu pogrešku. Desnica pojačava doživljaj njihovog nemira i teskobe. prebacivanje krivice na drugoga nije bilo dovoljno da doktor umiri svoju savest. 211 Isto. gušilo je osjećanje pomanjkanja zraka. ćubeći tako iza žaluzija i motreći.eto se poljuljava i prijeti da se sruši – a sve zbog jednog Bariše! – Tako je premišljao Lovro. kao iza mušepka. Slika prozora je čest okvir kroz koji Desničini junaci posmatraju spoljašnji svet. 40. str. sva na površini kože. Nemir se širio u kući Furatovih.“213 Zatvarajući svoje junake u zatvoren prostor. svoju grešku prenosi na služavku: „Furato je uporno tvrdio da je zacijelo Kata. a doktor je izgledao „kao čovjek koji se vraća sa vlastitog pogreba“211. str. njena igra ne biva do kraja završena. 32. . čime pisac ostvaruje kontrast između spoljašnjeg i unutrašnjeg. str. od koje su joj se sušile usne i blistale oči kao u ognjici.“209 Međutim. daje seljaku novčanicu. 35. ta zgrada mučno i smišljeno izgrađivana godinama i godinama. Na mahove ju je zahvatala neka čudna vrelina. pisac se okreće liku doktora prikazujući njegove unutrašnje nemire i doživljaje: „I sad sve to. između dva gutljaja kamilice. Međutim. str. lijeno migoljenje života po ulicama grada. Isto. Isto. tako da ni gospođa Vanda nije ostala pošteđena: „Kršila je ruke i polagala dlan na uznemireno srce. str. Gospođa Vanda. a njihove sudbine kreću drugim tokom. „Njegovi koraci odjekivali su grobno sa prvog kata šireći po kući atmosferu samoubistva. Nakon kratkog opisa nemilog događaja. str. ne mogavši da usne od tog batanja. odnosno otvorenog i zatvorenog prostora. 33. sav taj ugled.

Zadrska revija. I kad mu je jednom. br. 215 Vladan Desnica: Pripovetke.Prikazujući odnos doktora prema ženi. BIGZ.“216 Navedenom rečenicom pisac predstavlja seljake kao veoma lukave i uporne u svojoj zamisli. Beograd. „otkriva kako se ispod površinski mirnog sloja građanskog života dvoje materijalno situiranih ljudi manifestuje njihova prikrivena zaokupljenost sobom. 214 97 . Odnos između muškarca i žene pisac prikazuje u konkretnim. 1993. str. u Barišinoj kući svi su zaokupljeni novonastalim događajem: „Predali su se tome potpuno. s onom slijepom strpljivom prilježnošću koja ima tvrdokornost vjere i upornost strasti. da bi ga navela da se time pozabavi. Zadar. 45. pred čijim je očima sazrela i već evo počima da prezrijeva. 471. da bi se kasnije vratio na njega i analitički ga prikazao.“214 Najveći domet Lovrinog angažovanja u ulozi supružnika ostvaren je u flegmatično mirnom ponavljanju obećanja jednog bračnog izleta u Veneciju koji se planira već punih petnaest godina. budeći u njoj ženski nemir i rezignaciju: „Taj čovjek s kojim već petnaest godina živi pod istim krovom. u ovom slučaju odnos muškarca i žene. str. ograničio se na to da joj je savjetovao jednu kuru karlsbadske soli!“215 Novonastali nemir u njihovoj kući sve više je povećavao udaljenost između supružnika. 216 Isto. s onom isključivošću s kojom seljak zna da prione za stvar u koju je usredotočio sve svoje namisli. str. pisac prema rečima Zagorke Kalezić. Snaga njihove misli izbija u prvi plan: „Naveče kad bi poljegali. Istovremeno sa Lovrinim i Vandinim nemirom. za njegove junake neuobičajenim okolnostima. 1985. 34. nikad nije pokazao ni trunke shvaćanja za ono što se u njoj zbiva. Takav stav i odnos pogađa znatno mlađu gospođu Vandu. u mraku. čime pisac iznosi jedan od stavova svoje poetike da jedan ljudski sukob uzrokuje čitav niz ljudskih nesreća koje se međusobno prožimaju i uslovljavaju. bojažljivo i oprezno nataknula o svojim nelagodnostima. Desnica pribegava stvaralačkom postupku kojim tek nagoveštava određeni problem. pisac otkriva jedno od osnovnih psihoantropoloških čvorišta koje najpotpunije prikazuje pravu prirodu ličnosti muškarca. Posmatrajući brak Furatovih iz psihološke perspektive. 4/5. gledajući plamsaje vatre na ognjištu i slušajući zamahe bure u Zagorka Kalezić: „Realističke i psihološke pripovetke Vladana Desnice“. čime uzajamno svaka od dve strane sebe smatra pogođenom i ugroženom.

Smrt se u njenom slučaju javlja kao neminovnost. str. pisac oslikava kontrast između gradske i seoske sredine: „Sve joj se na selu činilo lijepo i veselo – sunčani dan i otvoren zrak. svako je od njih šutke preo nit svoje misli – svako za se. 98 . poput praroditeljskog grijeha ili grijeha nezakonitog rođenja. da je kriva za Barišinu nesreću. sam povratak nije bio dovoljan da junakinja pronađe mir i utočište. 45. Desničini likovi iz seoske ili gradske sredine podjednako se odlikuju snažnom psihološkom uverljivošću. Nasuprot doktora Lovre i njegove žene Vande. str. str. pisac postavlja seosko domaćinstvo Bariše Suraća kao oličenje vitalističkog principa. otjerana od bijede u grad u službu. Tragovi njene iskorenjenosti i života provedenog u beskućništvu. onemogućili su joj da istraje u svojim namerama. Predstavnici seoske 217 218 Isto. tačnije u gradskoj sredini. kao kad se komušaju kukuruzi ili rasčešljava vuna. gospođu Vandu je obuzela „neobjašnjiva mržnja prema njoj“.“220 Povratak na selo Kata doživljava samo kao trenutni spas. „Neodređena neodlučnost gonila ju je na kretanje (.. 219 „Čuvstvo zahvalnosti i čuvstvo krivnje postadoše dva lica jedne iste stvari. Dvostrukost219 u ophođenju Kata nije mogla da izdrži i donosi odluku da napusti Lovrinu kuću i grad.) Sjeti se da se sad evo po prvi put vraća na selo otkako je kao djevojka iz njega izišla. Sudbinom služavke Kate Desnica oslikava sudbine odnarođenih ljudi koji su u težnji za boljim životom napuštali svoj zavičaj. 221 Isto. na prvi pogled različite. pisac povezuje ne samo na prostornoj ravni. 44. 34. Slikom sela kao njenog utočišta i izbavljenja. Nosioci vitalnog principa kod Desnice uglavnom su gorštaci. a opet svi zajednički. vino i duga pričanja. koja je upravo zbog te nedokučivosti. sukobljavajući njihove želje u mladosti i ostvarenja u starosti. predstavnici sela.krovu. već i na sudbinskoj.“221 Međutim. Isto. praznički ručak.“218 Iako je doživela od doktora nemi oproštaj..“217 Zaplet pripovetke koji se odvija u doktorovoj kući. str. Kata nije priznavala čin koji su joj dodeljivali. vatra na ognjištu. poprimala tim mračniji i fatalniji vid. 50. 220 Isto. 48. „i pored toga u njoj se počelo hvatati mutno osjećanje krivice. ljudi koje još nije dodirnula građanska dekadencija. str. preokreće se u drugom delu pripovetke u priču o tragičnoj sudbini služavke Kate kao predstavnika seoske sredine. Životne priče doktora i služavke. večernji povratak stada s paše uz čežnjivo blejanje i zvon bronza u mekoći sutona.“ Isto.

)222 Polazeći od samog naslova pripovetke. topla kuhinja. umrtvljeni tok života. Ostvarena kao fragmentarni prikaz triju porodica različitog porekla smeštenih u istu zgradu. tačnije u Zagrebu. god. 222 Aleksandar Tišma: „Olupine na suncu Vladana Desnice“. str.. To je piscu jedino i potrebno (. sv. Međutim. Navedene stavove pisac ne iznosi direktno. ova pripovetka prikazuje različite junake i njihove usude.sredine međusobno se razlikuju. str.) Događaj je samo povod da se dočaraju likovi. 274. 1993. frižider i zimnica.pokrenu ga tek toliko da se u njemu mogu jasnije ispoljiti odnosi i karakteri. pisac i dalje bira veoma ograničen prostor koji omogućava detaljniji prikaz likova koji ga nastanjuju. 99 . Novi Sad. BIGZ. Ona ne uzburkavaju mirni. Izvore lukavstva i mržnje sela prema gradu Desnica otkriva u ekonomskoj zavisnosti sela.novinska vest koja je saopštavala da je izvršena smrtna kazna nad starom trgovkinjom kod koje je pronađeno skladište skrivene robe. ali svi poseduju lukavstvo kao opštu ili zajedničku osobinu koja se generacijama sticala. 5.. Navedene pojmove moguće je posmatrati kao razloge zbog kojih se nemir uvlači u domove triju porodica. pisac istovremeno ostvaruje i veoma skučenu mogućnost događaja od kojih polazi u građenju svojih priča.. LMS. 223 Vladan Desnica: Pripovetke. Odnos porodica prema spoljašnjem svetu pisac ostvaruje prikazom pojedinosti kojima su oni trenutno zaokupljeni: šećer. možemo uočiti njen osnovni motivacioni plan. odnosi (. . 128. „Susjedi“ (1947) Ovo je jedna od retkih pripovedaka Vladana Desnice čija se radnja dešava u gradskoj sredini. 398. već daje mogućnost svojim likovima da ih naglase kroz neki postupak ili rečenicu stvarajući time istovremeni prikaz dveju različitih sredina i njihovih predstavnika. Beograd. Stavljajući junake ove pripovetke u zatvoren i ograničen prostor njihovih stanova. „Desničinom pripovedačkom temperamentu i umetničkoj zainteresovanosti takva skučena zbivanja upravo i odgovaraju najviše. „Razlog noćne užurbanosti u kući Mardaševih bio je skroz izvanredan“223 . maj 1952. Prema rečima Aleksandra Tišme..

uvjeren da se sve to ne može da tiče njega (.. Držao je da bi općem dobru bilo najbolje pomognuto kad bi se ljudi ostavili tih „ishitrenih“ i „bespredmetnih“ problema i kad bi se svaki svojski pobrinuo za vlastito dobro (. 278. str. Nešto zakmeča iz ugla.. Isto. Monumentalni crni kredenac dominira cijelom sobom (. Time se i sama radnja prebacuje na treći sprat zgrade. 280.) Između bučne razdraganosti na trećem katu i nijeme konsternacije na prvome.. nekorektna pitanja. članovi porodice Mardaševih doživljavaju olakšanje saznavši da je poseta krenula kod njihovog „susjeda“ demobilisanog borca Bože Sklende. Krnek je i dalje spokojno kutrio u svome krevetu. on je pretstavljao kao neki izolacioni sloj. Međutim. 276. Kao njegovu najznačajniju osobinu pisac ističe to što „nije nikad sasvim prekinuo vezu sa selom“. smešten je savetnik Stjepan Krnek koji je potekao iz bliže okoline.. ratni događaji su ga omeli u ostvarenju tog sna.)“226 Prikazujući Krneka kao čoveka koji je bio zainteresovan samo za svoj život i svoje probleme. 278. Desnica oslikava otuđenost čoveka i nebrigu prema drugom u gradskoj sredini. malo pomalo on je dobio za Krneka vrijednost simbola i Krnekova se misao navraćala na nj kao u oazu mira i domaće idile. 100 . ali „san o frižideru tinjao je zapretan.. str. 227 Isto. puna glomaznog namještaja. str... 226 Isto. u stan druge porodice.“224 Između prvog i trećeg sprata na kojima su stanovale pomenute porodice.) nisu održavali vezu gotovo ni s kim i malo su zalazili u društvo: katkad bi uoči praznika pošli na kakvu zabavu narodskog stila (. U njihovom poslu ometa ih zvuk zvona na ulaznim vratima zgrade. str.)“225 Krneku je bio neshvatljiv interes „kojim se ljudi zagrijavaju za neka maglovita. U sobi je sparno. str.“228 224 225 Isto. Uplašeni od nenadanog gosta. 228 Isto.“227 Krnekova zaokupljenost odnosila se prevashodno na san o frižderu koji je planirao kupiti pre rata.Saznanje da poseduju u stanu dve sakrivene vreće šećera nije im dozvoljavalo smirenje sve dok ih nisu uništili otapajući ga u kadi. naslućujemo njihov materijalni status: „Prostrana sobetina.. 281. Saznavši da je drugoj porodici komisija oduzela i zapečatila sobe...) Jedan ugao sobe odijeljen je dijagonalno napetim konopcem preko kojega se suše dječje pelenice. Porodica Krnekovih je prikazana kao veoma otuđena i izolovana: „(. „Čujući lupu na haustoru i glasove po stubištu.

jedino grčevitim držanjem za realno može se nešto pozitivno postići. Samo je dotakao i skicirao probleme. Strah od bolesti i smrti javlja se neočekivano. Zahvaljujući svom snu o kupovini frižidera. str. pomenuti junak bio je motivisan da prevaziđe petogodišnju pustoš rata.“229 Nabavci frižidera u ovoj pripoveci pisac pridaje jedno više značenje koje junak sam otkriva: „Činilo mu se da time povezuje. niti je stigao da detaljnije prikaže jedan ljudski lik. 281. ne ulazeći u detljniju analizu. Navedenom rečenicom pisac otkriva značaj određenog motiva ili sna u kriznim situacijama čovekovog života. Isto. 229 230 Isto. preko zjapeće pustoši petogodišnjeg rata. 101 . 281. što je uobičajeni stvaralački postupak u većini njegovih pripovedaka. javlja se klica nemira u obliku bola u leđima koji je učinio bespredmetnim i nevažnim njegov dugogodišnji san. jedino smirenom upornošću. pretrgnutu nit svoga živovanja“230. Istovremeno sa junakovom željom i voljom da ispuni svoj san.Naglašavajući junakovu želju i upornost u ostvarenju pomenutog sna. Ovom pripovetkom pisac nije uspeo da u potpunosti ocrta psihologiju tri različita društvena sloja. Desnica iznosi jedan od značajnih stavova svoje poetike: „Jedino negubljenjem živaca može se popraviti propušteno. str. pred sam kraj pripovetke kao jedan od osnovnih motiva Desničine poetike.

Filizofski fakultet. Desnica je u svom dosadašnjem opusu stigao. Savremenik. tj. Filozofski fakultet. Krugovi. 232 Čedo Prica: „Ne traži čovjek temu. „nedvosmisleno opredjelio za „one u šumi“. prikazao s jedne strane humanizam naše revolucije u liku nekoliko partizana. 2. Upravo se roman Zimsko ljetovanje ukazuje kao najbolji kontekst za čitanje i razumevanje ove pripovetke. upravo zato što se „Desnica u njoj približio događaju najsuvremenije prošlosti. već kroz svest čovekove ličnosti. Prema rečima tadašnje književne kritike. prema rečima Tode Čolaka. To se zbilo u pripovijeci „Pred zoru“. dalje od ironije nad olupinama starog svijeta. 184. 23. 1960. br. Zadar. nazivajući ih „oni u šumi“. str. Zagreb. br. već tema čovjeka“. 2. Međutim.“233 Desnica je upravo ovom pripovetkom pobliže odredio osnovne idejne postavke romana Zimsko ljetovanje. 234 Tode Čolak: „Pripovedač Vladan Desnica“. Zadar. a s druge okorjeli i nekarakterni tip slabića i lašca koji nužno propada pred sudom revolucionarne pravde. gde je naglašeno da se rat u Desničinoj stvaralačkoj percepciji ne posmatra sa spoljašnje strane. svega. Desnica je u pomenutom romanu nedovoljno objasnio i prikazao partizane. za partizane.“234 Napisana veoma životno. 219.“232 Tema rata nije mnogo zastupljena u Desničinim prozama. 1968. 25.„Pred zoru“ (1949) Književna kritika je ovu pripovetku isticala kao „antologijsku“231. str. idući nadi u usret. ne samo najboljoj od svih koje je objavio. Njegov odnos prema ratu i ratnim zbivanjima obrazložen je u prethodnom poglavlju ovog rada posvećenom romanu Zimsko ljetovanje. On je uzeo jedan isječak iz doba NOB-e. 231 102 . nego vrlo primjetnoj u cijeloj Nikola Ivanišin: „Uvod u književno stvaralaštvo Vladana Desnice“. Posmatrajući je u odnosu na pomenuti roman. neposredno i spontano ubraja se u red najboljih kratkih proza kod nas: „Jedanput. Ovakav stvaralački postupak pokazuje da je celokupan opus ovog pisca međusobno povezan. „Dočaravši čitaocu etiku jednih i drugih boraca“. pisac se prema mišljenju Nikole Ivanišina. umetnički naročito uspelu. 1952. u ovoj pripoveci pisac jasno daje do znanja da je reč o partizanima koji se bore protiv ubojica i razbojnika. Pripovetka „Pred zoru“. 233 Nikola Ivanišin: „Uvod u književno stvaralaštvo Vladana Desnice“. što je navedeno u poglavlju posvećenom Zimskom ljetovanju. i da je najbolji kontekst za proučavanje pojedinačnog proznog ostvarenja njegova celokupna proza. pisac jasnije određuje „one u šumi“. str. „najbolji je primer Desničina prilaženja čoveku i ulaženja u njegovu psihologiju za vreme rata. str.

ni jednom se ne osvrnu. Desnica u svojim proznim ostvarenjima prikazuje posebna psihološka stanja. Tišinu seoske noći.“235 Sliku i lice revolucije Desnica ovde ispoljava kroz likove dva njena vojnika. nema ničega o čemu bi mislio i za čim bi mogao da žali. 415.236 Satkana je od samih unutrašnjih napetosti i želje čoveka da nađe zaštitu i spas za svoj život. što potvrđuje i Božo Milačić u svom prikazu Desničine proze: „Čini mi se da on strastveno otkriva punu ljudsku psihu zadržavajući se na onim treperenjima koja su naročito izazvana i ojačana situacijom događaja. Nolit.“ Vladan Desnica: Pripovetke. BIGZ. Uz pune psihološke analize brzo se nađu i psihološke minijature koje potvrđuju piščevu darovitost. LMS. oktobar 1955. U težnji da spasi sopstveni život. Beograd. Desnica nagoveštava da sa njegovim junakom nije nešto u redu. str. kao u ovoj pripovetci. knj. Desničin junak se brani izgovorenim lažima. krčmar Bogdan. Borba za egzistenciju je svedena na samu odbranu tela. stupao je gologlav. problematičnu i u datom trenutku neprihvatljivu. Naglašavajući osećaj straha koji obuzima Bogdana zbog dolaska partizana. 4. javlja iznenada. već na psihološko-egzistencijalnom strahu od blizine vlastite smrti koju uzalud nastoji otkloniti i izbeći. u samoj košulji i hlačama. Dovodeći smrt nenadano i iznenada. opredeljuje se za istinu: „On gotovo nagonski Marijan Jurković: Nad porukama tuge i porukama nade. Upravo ovom pripovetkom Desnica otkriva svoju težnju da prikaže što ogoljenijeg čoveka i da njegovu borbu svede na spašavanje golog života. 237 Božo Milačić: „Uz prozu Vladana Desnice“. već u prvoj rečenici. 265. 1993. Snaga ove pripovetke je u tome što je pisac uspe da izrazi grč (ne)čoveka koji je tražio spasenje od smrti izvršivši i sam prethodno čin smrti.“237 Sam naslov pripovetke otkriva vreme njenog dešavanja. „Iza otškrinutog kapka Bogdanova Stevanija gledala je kako joj odvode čovjeka. Novi Sad. Beograd. između dva vojnika. Težište priče nije na nedelima koje je glavni junak počinio. koji pronalaze kod seljaka Bogdana skrivenu pušku kojom je izvršeno ubistvo. Videvši da lažima ne postiže spasenje. sv. već stvara njegov lik zahvaljujući malom broju podataka koji su dovoljni da ga detaljno oslikaju. petnaestogodišnjeg dečaka koji je sav u zanosu i njegovog komandira. onda kad je čovek daleko od pomisli na nju. 1958. prekida prasak bombe čime pisac nagoveštava ratna zbivanja i otkriva da su u ratu česte nevine žrtve koje nastradaju sasvim slučajno i nenadano. str. godina 131. da taj mali čovek ima određenu prošlost. biva uhvaćen u laži i osuđen na smrt zbog ubistva svog komšije. pisac otkriva svoj stvaralački postupak vezan za ovaj motiv. Pisac ne iznosi čitav Bogdanov život. Smrt se u Desničinim prozama. str. Glavni junk pripovetke. 376. 236 235 103 .našoj novijoj prozi. 140.

Međutim. zaglušujući i zamagljujući sve uokolo.osjeti u sebi poriv prema istini. br. 1960. Bogdan se javlja kao veoma prepreden čovek. 240 Isto. „ono što je onda. i moral Bogdana koji je ubio svog komšiju. Međutim. pisac oslikava nemogućnost kontakta ta dva suprotna morala kroz psihologiju Bogdana koji se nada svom spasenju. pisac pojačava i naglašava njegovu strepnju i strah. str. poslije laži. str. 2. da se prepusti nizvodu – jedino gola istina može sad tu nešto da pomogne. 1955. 242 Isto. kao što pritješnjena zvijer pogodi na izlaz iz zatvorenog obruča. upotrebljena nakon laži gubi svoju snagu i vrednost: „Bi mu jasno da istina. Isto.“240 Dolazak smrti na samom kraju pripovetke ostvaren je sasvim mirno. da mu odjekuje bolno u ušima. 243 Radoslav Rotković: „Refleksivna proza Vladana Desnice“. potpuno preda njoj. Postavljajući jedan pored drugog dva različita morala. 104 . 241 Tode Čolak: „Pripovedač Vladan Desnica“. jedino ona može da izbavi. 266. nema više svoga čudesnog djelovanja (. Stvaranje.“242 Streljanje ubice i izdajnika Bogdana na samom završetku pripovetke čini se „kao strijeljanje čitave jedne stvarnosti. sve deluje više hladno i sasvim prirodno. nervoze u pripovedanju.)“238 Taktičnost partizana prema njemu dok ga odvode iz njegove kuće. Desnicu izdvojilo i danas izdvaja od svih naših pripovedača i romansijera. Istina je jedan od osnovnih motiva Desničinih proza. str.241 Upravo je navedeni stvaralački postupak. neisforsirano. U težnji da se nakon laži brani istinom. Riješi se da se sav. 219. str. Cetinje. svespasavajuću (.)“239 Postajući svestan skorog kraja. i misli. 624. Desničinog junaka spopadne silna želja za životom. Beograd. „tu nema nikakvih nemira. buja. br. Savremenik. str. jedinu. u njenu moć.. 266. da prerasta van njega.. i slike. došavši ovako naknadno. 272. fanatično u nju. čak ga ni istina nije uspela odbraniti od smrti.. Stavljajući motiv života i smrti istovremeno u svest svog junaka. 10. Povjerova (valjda prvi put u životu) naglo. oslobođa ga straha i on je na trenutak spreman da poveruje da će ga mimoići smrtna kazna. 219. str. i zvukove. moral partizana kao predstavnika revolucije.. 238 239 Isto. kao likvidacija tih pometenih društvenih krugova i dezorjentisanih egzistencija“243 koje Desnica prikazuje u svojim prozama. prema rečima Tode Čolaka. Strah od smrti nadjačava i sam život: „Gluha lupa srca u njemu stade da buja.

javlja se u obliku dobre šale koju pomenuti junaci prećutnim dogovorom preobraćuju u nimalo častan podvig. ujedno i glavni motiv oko kojeg pisac gradi ovu priču. za vreme molitve. 1985. Ukradeno ulje biva podeljeno i time otuđeno od njegovog pravog vlasnika. Međutim. str. sitnog i sa svih strana ugroženog očajnika koji uvek i nije svestan svoje bede. prema rečima Slobodana Kalezića. djelo koje je daleko od toga da ikada i igdje postane nekakav pozitivan moralni ideal. Njena filozofska osnova zasniva se na svođenju ponosnog homo sapiensa na bespomoćnog. 105 . Dobrota se.“244 Ova Desničina pripovetka pokazuje kako se nešto može desiti slučajno. Radnju pripovetke pisac smešta na ograničen prostor parobroda. Pozicija čoveka koji krši verske i moralne norme narativnu poentu dobija u važnom obrednom trenutku. dvojica putnika odluče da sakriju ulje. spontano. Glavni junak. „može javiti kao forma u kojoj se izvodi prepredena i gnusna krađa. 244 Slobodan Kalezić: Dani čitanja. „Bog sve vidi“. vraća se iz Splita gde je išao da kupi ulje koje postaje predmet interesovanja ostalih putnika. Desnica u ovoj pripoveci narativno razvija i proverava određene etičke norme. ili njihove krajnosti. njihov plan se tu ne završava. izvan kontrole razuma. u strahu da mu je sadrug u krađi podvalio pri podeli plena. Titograd. Posebno mesto ovde zauzima ideja relativnosti dobra u sklopu antropoloških odnosa. ispituje njihov identitet. 125. čime naglašava prisustvo putnika i njihove međusobne odnose na kojima zasniva priču. Početna namera glavnih junaka Miće i Jurice da sakriju svom brodskom saputniku „damijenicu“ sa uljem. teši se mali lopov. U težnji da naude drugome. u krađu plena koji međusobno dele. Navedenim postupkom pisac otkriva koliko je daleko spreman da ode čovek u svojim krajnjim namerama.„Bog sve vidi“ (1950) U ovoj pripoveci Desnica postavlja i posmatra svog junaka u odnosu prema golemom i neshvatljivom svetu koji ga okružuje. Nio. šjor Mili.

sporo se budilo. 246 Isto. i prema rečima književne kritike245. Ivan zastade na rubu trotoara. curi vreme. ali. – Spomenike bi noću trebalo 245 „Ona je sva jedno zgusnuto talasanje teškog. mutno i lagano naoblačeno. kao pravi biser. Desnica je baš to.“246 „Posjeta“ je po svojim umetničkim svojstvima. kaplje večnost. str. 221. Narodna knjiga. čas kao prolaznost uspeo da izrazi: i zvukom svojih rečenica i mirnom skrivenošću svojih analiza i izvrsnom unutrašnjom kompozicijom. Gradski prostor i urbana kultura javljaju se već u prvoj rečenici i označavaju sam okvir u kojem će radnja biti smeštena: „Kad je izišao iz stanice. Pustim trgom promicao je po koji ritejski prolaznik. 221. kao i oni prazni kestenjarski kiosci malo podalje. značaju umetničkih dela i umetnosti uopšte. i ne dižući očiju na spomenik na sred trga. nijanse u opažanju najsitnijih reakcija i doživljaja likova.„Posjeta“ (1951) Pripovetka „Posjeta“ jedna je od najuspelijih psihološko-esejističkih pripovedaka Vladana Desnice. Beograd. kao i psihološka analiza njihovih postupaka i projekcija. u čijoj se viziji vrlo reljefno odslikava stanje ljudske svesti. prolazi. prema rečima Milivoja Markovića. poguren i još bunovan. pripovedanje autora u trećem licu ili u obliku slobodnog neupravnog govora. 23. Zvonici u daljini stršili su pospano u bijelim parama. 1981. kojim je Desnica majstorski dočarao atmosferu staračke utonulosti u nepokretnost. neuhvatljivo i nemerljivo trajanje koje se manifestuje čas kao mrtvilo. 106 . sve veću prisutnost autorovih misli i dilema u razmišljanju likova. i ta uzaludno-retorična gesta izgledala je besmislena i bolno zamorna kao tjelesna kazna u školi. u neodlučnosti. 1985. nad gradom je još lebdila sumaglica. 247 Milivoje Marković: Prostori realizma. Subotica. usporenog ritma. Navedene stvaralačke osobine uslovile su i određena izražajna sredstva: jednostavnu fabulu. naročito odnosu života i smrti. Minerva.“ Zoran Gavrilović: Neizvesnosti. doimao se nekako neuposleno. vraćanje nekim tematskim krugovima. Proljetno nedjeljno jutro. str. kao i sklonost prema filozofskom razmišljanju nad stvarima i pojavama. negde. A spomenik – gologlav građanin u dugom kaputu – izronio iz noći sa svojom podignutom rukom. „uspinje se u same vrhove naše proze. kao da je postalo olovno-sivo. Sve kao da je stalo. str. „građena kao moderna psihološka proza u prustovskom značenju te reči. Bio je sat mljekarskih kola i prvih tramvaja.“247 Ova pripovetka sadrži Desničine glavne stvaralačke osobine koje će biti vidljive u njegovim kasnijim proznim ostvarenjima: asocijativnost. bez svrhe.

oslikana sumaglicom i naoblačenim jutrom. dati im odmor. Posmatrajući spomenik kao umetničko delo. Upravo na toj suprotnosti pretpostavljenog i viđenog. čiji portret treba da uradi povodom njegovog osamdesetog rođendana. čuvenom javnom radniku. stvaraoca izuzetne energije i inspirativnog duha. već se zahvaljujući Desničinom stvaralačkom postupku koji polazi od pojedinačnog ka opštem. Pisac zadržava pažnju na spomeniku. naglašavajući njegovu neuposlenost i nesvrhovitost.5. Međutim. Sama reč „svrha“ označava glavni motiv ove pripovetke koji se ne odnosi samo na svrhu spomenika (umetnosti). str. Dolazak mladog slikara Ivana u posetu profesoru Starom. Realan život u odnosu na iluziju o njemu često se javlja kao ironija. ili bar prekriti ih kakvim pokrovom – prođe Ivanu glavom. biće nakon nekoliko stranica prenešena u zatvoren prostor. Desnica suprotstavlja konkretnu i surovu sliku realnosti ostvarujući tako dva različita plana priče: realni i imaginarni. 107 . pripovedač uspostavlja kritičko odstojanje od dela koje nema određenu umetničku vrednost. pisac pripovetku razvija na dva plana koji se međusobno prožimaju u nameri da se što više osvetli i prikaže unutrašnji svet čovekov. Ivan se priseća detinjstva i takvih dolazaka u nepoznate gradove: „Odonda mi je ostala i ta još ni do danas nesavladana 248 Vladan Desnica: Pripovetke.”248 Uvodni pasus sadrži značajne motive koje će pisac razvijati do samog kraja pripovetke. Iako je znao ponešto o njegovoj bolesti. kao ni svrhu za svoje stvaralačko trajanje. Ivanova predstava o Starom nije se podudarila sa stvarnim prizorom koji je zatekao u gluvoj tišini profesorovog stana. Beograd. nije očekivao da će ga zateći u tako očajnom stanju.negdje skloniti. Desnica je ovom pripovetkom tražio odgovore o smislu čovekovog života koji je na samom isteku. Jutarnja atmosfera pospanog grada. Da bi prikazao poslednje trenutke i iskušenja čovekova. Dolazeći u ranim jutarnjim satima u grad. sačinjava tematsku osnovu ove pripovetke. 1993. ponekad kao čista groteska. pisac gradi svoju proekciju stvarnosti koja je sasvim suprotna očekivanom. BIGZ. proširuje na svrhu i smisao čovekovog života uopšte. Slikar dolazi sa iluzijom da će sresti čoveka velike intelektualne moći. Imaginaciji i iluziji kao osnovnim sredstvima umetničkog izraza prisutnim u liku slikara Ivana.

249 250 Isto. 253 Božo Milačić: Suze i zvijezde... posmatrajući njihova unutrašnja stanja i raspoloženja. Isto.. pa bi se opet odvrnuo i otplovio u svoje nepoznate daleke i treperave prostore. str. Zatvarajući ih u realne. 5. 252 Isto. već i preko proteklih decenija. Desničini junaci prevazilaze snagom sopstvenih misli: „(. 7. pisac se ne zaustavlja mnogo na događajima. Posađen tako u naslonjač. saslušao bi bez riječi i jedva primjetno kimnuo glavom. i on nije umio da sakrije svoje iznenađenje pred profesorovom jedinicom Emom (.. zora) upućuju junaka na stvarnost.“250 Ponovljena je slika prozora kao najčešćeg mesta gde Desnica smešta svoje junake dok borave u zatvorenom prostoru. on bi obrnuo prema njemu svoj nepostojani pogled kao da se vraća iz neke zamagljene daljine.) kad bi Ivan progovorio. 14. kod susreta s njim ostao je grdno iznenađen: to je bio potpuno iscrpljen i nemoćan starac. Još i sad taj rani sat pobuđivao mi je laganu mučninu u utrobi i podavao otužan ukus stvarnosti koja se budi (. jer priroda u Desničinom stvaralaštvu označava ono što je stalno i konstantno. ograničene prostore u kojima borave.)“249 Na samom početku Desnica iznosi neke elemente svoje poetike: detinjstvo zauzima posebno mesto u njegovim književnim ostvarenjima. izgledao je kao da sjedi uz vagonsko okno i putuje. čovek sve nosi iz detinjstva. 9. realnog i imaginarnog: „Uski i zatvoreni okvir te prostorije nije ga zarobljavao niti je uspijevao da mu nametne svoju stvarnost. brzo prelazi ne samo preko godina. Navedenim stvaralačkim postupkom „ne poravnava Vladan Desnica olako vrijeme da bi mu se lica lakše kretala između događaja nego zrelo uočava kako se vrijeme odražava“253 u svesti njegovih junaka. zagrnut pledom i pokriven kariranim pokrivačem preko koljena.. Zagreb.“252 Desničin doživljaj prostora uslovljava i poseban doživljaj vremena. Nip.“251 Realne prostore u kojima se nalaze. 1956. str. 98.) sjedio je u blagovaoni uz prozor. Ipak. Susret sa profesorom bio je za Ivana iznenađenje: „Znao je da je profesor u posljednje vrijeme jako oronuo i da već više godina ne predaje. dok elementi prirode (u ovom slučaju jutro. str.. str. pisac iznosi svoj poetski stav o postojanju dvostrukog prostora. str. 108 . jer prema njegovom mišljenju. 251 Isto.mrzost za zoru i za rano ustajanje. Iznoseći sudbine svojih lica.

nagonska potreba. 256 Miodrag Petrović: Trajanje reči. Nekad snažan i velik čovek pod uticajem vremena ostaje „samo mumija i živa lešina u kojoj traju samo vegetativni nagoni. Katkad bi. str. str. pamučasto i sneno. ali uvijek ostajalo tu. 109 . sve rastvara i sve uništava.“254 U težnji da savlada vreme koje prolazi. pogledi. Esejii. skrivene ili nevažne na prvi pogled. uzvilo se i nastavilo svoje beskonačno putovanje. 9. kritike. Desnica u svojim proznim ostvarenjima istražuje i prikazuje sve one istine o čoveku koje izmiču oku nehajnog posmatrača. ono je ležalo do nogu Staroga kao dremljivo domaće kučence.) Učini mu se da se u toj skrbi nad časovnikom ispoljava neka dublja. 94. „one zanemarivane. u tom omeđenom prostoru – uvijek ono isto. pokrenuto lakim dahom nove riječi. kao da je to Starome nekakvo vještačko srce. 1993. nikada do kraja saznate istine“. a kad bi se poveo razgovor. 1972.. „na nekoj tananoj granici odakle sagledava i stvari s onu stranu nje“. dizalo se sporim spiralama uvis.. Sat u Desničinoj poetici ne označava samo vreme koje prolazi. Upravo su ta granična stanja čoveka najčešći prostori Desničinih kretanja čiji je cilj otkriti i prikazati sve ono što se nalazi uzmeđu 254 255 Vladan Desnica: Pripovetke.257 Ilustracija za navedeni poetski stav vidljiva je u prikazu glavnog junaka Starog koji se najčešće nalazi u nekom graničnom stanju. Beogra. Ovom pripovetkom pisac iznosi istinu da vreme sve briše. U težnji da savlada vreme. jedino što još pravilno bije otkucaje (. a onda bi. pisac ga pretvara u opipljivu materiju: „Ni samo vrijeme u toj prostoriji kao da nije teklo. raspredalo u pramenove i vlakanca. pa se opet spajalo. Snaga vremena i njegova odlučujuća uloga u životu čoveka veoma slikovito je predočena portretom profesora Starog. istrošeno i stoput upotrebljeno vrijeme – u svom vječitom motanju i sukanju.. Isto. Gradina. 257 Vladan Desnica: „Doprinjeti vječitom cilju. da ga na tren uhvati. pisac uzima vidljive predmete i stavlja ih u različite odnose i pokrete. 10. str. otprhnulo. Niš.. str. palo poput maslačka na kakvu stanku u razgovoru i prosnilo na njoj kratak čas. kružilo po sobi usporavajući svoj hod u toploti mračnih zakutaka.“. Desničini junaci istovremeno pobeđuju vreme i sopstveni strah od smrti. Desničin junak Stari posebnu pažnju poklanja satu plašeći se da ne prestane sa radom.“256 Profesora je vrijeme pritislo sa svih strana i potpuno zavladalo njime. BIGZ. dok je vladala šutnja. previđane.“255 Da bi predstavio vreme.Napuštajući svoje ograničene prostore prelaskom u jedan irealni svet. već i želju čoveka da to vreme zaustavi i produži kako bi produžio sopstveni život: „Ivan pomisli kako je taj sat još jedino stvarno živo na Starome. 163. Prosvjeta Zagreb.

To i jest sada njegova svrha na svijetu. dremežno bludi po prostorima koji su drugima nepristupačni. 110 .. Usamljenost je u Desničinoj poetici izdvojena kao posebno stanje u kojem čovek postavlja pitanja i pronalazi odgovore u težnji da nekim sadržajem i smislom ispuni vreme. br. otkako je odijeljen od svega vanjskoga gluhoćom i teškoćom sporazmijevanja. str. Zagreb. po načelu maksimalnog iskorištavanja: islužen genije još uvijek je dobar i korisno upotrebljiv za jednu takovu poradnu. Sad mu se Stari činio kao nešto neživo. razumnom ekonomičnošću proveden parasitizam.) Doista po izgledu Staroga i po rasijanom izrazu njegovih očiju Ivanu se pričinjalo kao da njegova misao. što istovremeno za ovog pisca sačinjava jedan od osnovnih zadataka umetnosti. Ova pripovetka sva je sazdana od atmosfere i misli.. stvarajući time sveobuhvatnu sliku čoveka i sveta. Desničin umjetnik ne razmišlja samo o tome šta je čovek i koji je smisao i svrha ljudskog trajanja.“258 Čovek kao misaono biće najčešće je u Desničinim prozama prikazan u trenucima samoće. slikar Ivan razmišlja o čoveku uopšte. 1993. Beograd. sve biva podređeno misaonoj projekciji.“259 Posmatrajući profesora koji je na samom kraju života.realnog i imaginarnog. Njegova ishlapljelost bila je sakrivena izgledom zamišljene odsutnosti. 4. str. – Kakva misao! Kakva iskra duha! Sud u kome živi trakavica – eto to i ništa više! Svrsishodna životna zajednica. Forum. Tu je dakle veliki čovjek godinama radio. 15. kad se suočava sam sa sobom i svojim mislima. Prikazati čoveka u Desničinoj stvaralačkoj poetici. Glavni junak ove pripovetke prikazan je kao čovek od misli: „Bio je sačuvao profil čovjeka od misli. 372. čovjek je dobivao utisak da Stari nije sasvim bez misli. znači prevashodno prikazivati šta i kako on razmišlja.) Bitna je ideja. uniženo tijelo doista sve što je ostalo od čovjeka? Zar je u njemu sahranjena ona iskra duha – pitao se Ivan. starosnu službu: da trakavici bude prebivalište.. „i predmetni svijet se spiritualizirao i pretočio u stanje (. 8. već kao da se sada. kao predmet. u svojoj usamljenosti. već šta je svrha i smisao čovekovog života: „Ivan se osvrnu naokolo po sobi. Promatrajući ga. 260 Isto.. 1986. mozgao. odatle je 258 259 Krešimir Nemec: „Novelistika Vladana Desnice“. str. njegova nova svrha. filozofija. 3. Vladan Desnica: Pripovetke. njegova moć da se izolira i zatvori u krug svojih misli još pojačala (.“260 Međutim. BIGZ. o smislu njegovog postojanja: „Zar je ovo nemoćno.

tačnije put koji umetnik prelazi od realnog ka irealnom.“263 261 262 Isto. ali istovremeno sadrži i delove izgrađene misaonom analizom što stvara utisak da postoje dva sadržaja: konkretni i apstraktni.vodio svoje čuvene polemike.. str. Posmatrajući prostor i junaka koji ga nastanjuje. Isto. str. Suprotne istine se u Desničinoj poetici ne isključuju. Priča o čoveku koji se nalazi na samom kraju životnog puta. 263 Isto. 17. u njegovoj slici i materijalnom trajanju.) Kad bi mu pogled pao na onaj duvar na kome su police s kojih je nekad tako naviklom i sigurnom kretnjom uzimao knjigu što mu je u radu ustrebala. i ukočili se u strogoj krutosti mrtvih stvari (. 111 . dolazio je do toga da je nerijetko mislio i osjećao u isti mah sasvim suprotne stvari. sad je bila neprijateljskim hladom nenastavane sobe. davno netaknuti toplom rukom čovjeka.. Desnica zahvata sam život u njegovom pokretu i zvuku. Sa svih predmeta u njoj kao da je oljušten sjaj koji im je prije podavao profesorov pogled. kao dvije opeke. Desničin junak dolazi do saznanja da je „materija jedina istina“. kao šišmiš za zimskog sna. pisac detaljnije prikazuje i razrađuje u romanu Proljeća Ivana Galeba. sama materija ne zadovoljava doživljaj slikara koji „po svojoj prirodi tome sklon. Međutim. Navedenim stvaralačkim postupkom Desnica potvrđuje svoj poetski stav o postojanju suprotnih istina koje stoje jedna pored druge. da mora umjeti da se uživi u svaku čovječju dušu i uvuče pod koru svake čovječje lubanje (po tome. stade pomalo i od te „zgoljene materije“. opet nesvijesno praviti neku mistiku“. umetnik ih na jednoj višoj razini posmatranja spaja u celinu što potvrđuje i junak ove pripovetke: „Polazeći od postavke da umjetnik mora da prisno razumije i osjeti sve oblike ljudskog duha i sve načine ljudskog mišljenja i osjećanja.“261 Izjednačavajući profesorovo stvaralašto sa predmetom. str. 16. i da su uzaludna sva čovekova nastojanja u borbi protiv nadolazeće smrti. na koncu.262 Navedeni poetski stav. premeće ih po rukama sasvim mehanički. oni su ohladnjeli. Prostorija koja je nekad morala biti tako topla od njegovog prisustva i od njegovog ustreptalog glasa. 17. tu je napisao djela koja će mu za dulje ili kraće vrijeme podržati živo ime. umjetnik i jest umjetnik!). zurio je tamo kao i u drugi go zid. prevashodno je ostvarena čulnom snagom. Dvije debele sveske njegovog zadnjeg djela grubo uvezane u teleću kožu i sad leže tu na stolu. ali ako ih slučajno dotakne. od te „materije-istine“.

jedna zaboravljena i vijekovna zatrpana mogućnost (. slikar Ivan ne biva zamišljen samo nad smislom čovekovog života... stanje prvog nejasnog migoljenja svijesti u živom biću.. str. te „forme poimanja“ i „u objektivnom pogledu“. 18. te tanane „distinkcije“. „suvisle slike svijeta“. poluživom ljudskom statuom.Desničina razmišljanja o umetnosti i umetniku na kojima se zasniva njegova celokupna poetika.) Sve jasnije mu se nametalo da se dvije suprotne istine nipošto ne isključuju (.sve te velebne konstrukcije misli. str. 18. slikara Ivana: „Svi imaju pravo“ – bio je zaključak do koga je tad došao (. Posmatrajući čoveka koji je na samom izmaku života. Svoje posmatranje slikar proširuje sopstvenim doživljajem percepcije. mladi slikar biva razočaran: „Eto. .... nego osjećane. razmišljao je sada. činilo mu se da on tu njenu istinitost osjeća a ne misli.“267 Zagledan u lik Staroga. 112 . pa i svaku simpatiju. Ivan se ne zadržava samo na posmatranju profesorovog izgleda i ponašanja. pisac se zaustavlja na sutonu koji nagoveštava ne samo kraj jednog dana već i kraj jednog života. pred izobličenom. 266 Isto. str. u šta svršavaju. slikar njegovo stanje naziva vegetativnim poredeći ga sa biljkama i njihovim životom: „(. 264 265 Isto. 18. Vraćajući se na sam tok pripovetke i njenu završnicu. Isto. 16. Kad mu se neka misao nametala kao nepobitno istinita.) prastanje. Osvjedočenje je jedan osjećaj (. 267 Isto. iskazana su upravo kroz svest umetnika. „zaokruženi sistemi“.)“264 U navedenim poetskim stavovima Desničin junak uočava kontradikciju zbog koje je „izgubio svaku vjeru. važan mu je smisao svega toga i sama svrha stvaralačkog čina.)“266 Našavši se pred jednim istrošenim životom. već istovremeno razmišlja o smislu svoga stvaralaštva. bio je došao do uvjerenja da misli uopće ne bivaju mišljene.“265 Razmatranje suprotnih istina biće nastavljeno u već pomenutom romanu Proljeća Ivana Galeba. dolazeći u svojim mislima do teme smrti koja je veoma vidljiva i čija se razorna moć oslikava u izgledu i stanju Starog. ne samo za svoj sistem. sav taj njihov blistavi nikelirani instrumentarij misaonosti kojim kao nekim kliještima i pincetama nastoje da uštinu i prigrabe česticu nepoznatog i da je donesu u krug svijetlosti saznanja: u nekoliko desetina kilograma dotrajale „organizirane materije. Njemu nije važno samo da uradi portret profesora. eto gdje vode ta oštroumna lučenja.) Dalje. Iako je slikar.... str. nego za sistem uopće. sve te njihove „koncepcije“..

sav se treskao i cičao. i uzaludnost svakog napora u borbi protiv nadolazeće smrti. 113 . slikara Ivana obuze „nagla želja da izađe vani. Jednom su u sred razgovora sve troje pretrnuli: zagrcnuo se gutljajem i umalo se nije udavio. pokazujući kolika je snaga svake njegove odabrane reči: „Na licu mu se ponovo pojavio onaj neugodni. gutao je onako neprožvakano: pućio je usne kao da siše. Upoznajući profesora Starog i suočavajući se sa njegovim izgledom. Krezub. kao da će ga smrt zaskočiti ako samo mrdne. Nije bilo jasno da li tim cičanjem želi da upozori okolinu na smrtnu opasnost u kojoj se nalazi ili su ti glasovi bili plač. Nakon susreta sa Starim. njemu kao mladom umetniku do tada nepoznatu. slikar postaje i sam nemoćan u ostavrenju svoje početne namere. Jeo je oblaporno. a hrana. pretežno sitna. Doživljavajući blizinu smrti oličenu u liku profesora Starog. Vladan Desnica: Pripovetke. br. BIGZ.“270 U trenutku napuštanja profesorove 268 269 Čedo Prica: „Desnica kao pripovjedač“. realnu dimenziju života. str. zadržavajući dah i odupirući se kašlju. Beograd. Zagreb. na slobodan vazduh.“269 Navedenim opisom starog profesora. bojao se i da okom trene. str. Slikar Ivan. Time nemoć čoveka postaje glavni motiv ove priče. koji je išao od ruke do ruke strahujući da ga ne zaborave i ne prikrate. slikar pronalazi samo prazninu. Tražeći na licu Staroga neki trag njegovog proteklog života. a bojao se da se zakašlje.Desnica je upravo ovom pripovetkom „dostigao majstorstvo u izradi portreta“268. Upravo ta nova dimenzija prolaznosti i ništavila čovekovog. slikar Ivan upoznaje jednu novu. 1957. Pratio je zabrinuta pogleda tanjir. pustoš i neminovnost čovekove prolaznosti. Krugovi. 12. da se spasi iz te zaspale prostorije po kojoj je već poplutao sumrak. oslobođenu svake iluzije i zanosa. 415. od strave sav se zaledio: golicalo ga je u grlu. ne uklapa se u njegove dotadašnje umetničke iluzije. ostaje zatečen i zamišljen nad mnoštvom pitanja i dilema o značaju čovekovog života. str. Suočen sa čovekovom nemoći koja se ispoljava kao konačnost na samom kraju životnog puta. Slikarevi pokušaji da skicira portret Staroga postaju neočekivano bezuspešni. suočen sa životom koji izmiče. plač beznadnosti. pisac naglašava tragičnost čovekovog života. 1993. I ukočio se tako. 19. suze su mu navirale na oči. ružni izraz. Pred njim se javlja realna slika čoveka i vremena koje se na njemu oslikava. bojao se da proguta. slikar dobija sasvim novu sliku života. neugodno mu je gugutala u grlu. 2/3. 270 Isto.

Motiv smrti može se posmatrati i kao paradigmatska osa celokupnog Desničinog pripovedačkog opusa. Prisustvo starca. Sama činjenica da je Ivan slikar. Ovom pripovetkom Desnica je ostvario izrazitu sliku ustajale atmosfere u kojoj se ništa ne događa. opet je dugo slagao i spremao u džep. kao suprotnost atmosferi umiranja i smrti. Isto. 14.sobe u kojoj se ustajali vazduh podudara sa ustajalim duševnim stanjem profesora.“272 Stvarajući jedinstvenu i tešku unutrašnju atmosferu koja oslikava tragiku čovekovog života. i tad je potreba kretanja. str. objašnjava preciznost i istančanost njegovih zapažanja: „Ivan je – kao likovni umjetnik – prvenstveno orjentiran na vizuelne detalje.“271 Oslikanu atmosferu pisac prenosi kroz svest Ivana jer je on nosilac događaja i lice koje zapaža. obično mrko građansko pokućstvo. i doista. ona ista tišina. dugo i dugo drhtavim rukama izvlačio maramicu. zanesena i bespokretna. nije narušavalo prazninu te prostorije. Pred njim se pojavljuje priroda puna bogatog kolora i večernjeg rumenila. Dubravko Jelčić: „Pristup pripovjedačkoj umjetnosti Vladana Desnice”. osjećalo se da je tu već godinama sve nepromijenjeno: ono isto. koja opominje na prolaznost i kratkotrajnost: „U blagovaonici je tiho i polumračno. pisac nagoveštava stanja i raspoloženja koja će se pojavljivati u većini njegovih kasnijih pripovedaka sa motivom smrti. 12. onaj isti ozbiljan i smiren dah. Zagreb. polako je razmotavao. bila zadovoljena barem za pola sata. 272 271 114 . 1966. i za njega samog i za onog ko ga je gledao. str. Samo katkad on bi se lagano pokrenuo. Ivan izlazi na čist vazduh. u pripovijesti se ističu naročitom plastičnošću takve vanjske pojedinosti. Vijesnik. uz pomoć kojih čitalac stiče slutnju o mračnim i pustim prostorima što se prostiru u Starome. srećan što se oslobodio učmale i zagušljive atmosfere. u knjizi: Vladan Desnica: Izbor pripovijedaka. odnosno umetnik. brisao naočari.

konkretne scene.“274 Ovom pripovetkom autor ispituje mogućnost dosezanja istine ako je čovek u ulozi posmatrača. da tako kažem. upravo se obračunavao sa svojom ženom. I ja sam se skoro umješao u sukob. „Desnica ostaje miran i staložen. Zoran Gavrilović: Neizvesnosti. Svjedoci. Jedino otkrivanjem uzroka samog događaja može se pravedno suditi.“273 Opisujući događaj na ulici. bila imanentna realnoj činjenici. koja je samo povod za dublje razmišljanje. Posmatrajući u međusobnom odnosu naslov i naglašeni podnaslov pripovetke. 115 . zatim postepeno se upliću u priču još dva muškarca i međusobno se tuku. realan do hladnoće i neuzbudljiv do preciznosti. malko nakresan. odnosno uzrok mehaničkog kretanja slike. 273 274 Vlatko Pavletić: Trenutak sadašnjosti. kao i primera i potvrde zaključka o dva pristupa suđenju postupaka drugih i intervencije u njihove odnose: . prevashodno uslovljene njihovim karakternim razlikama. Motiv pripovetke zasnovan je na oslikavanju različitih ljudskih postupaka povodom ulične scene. tako su prema neprestano drugačijoj situaciji zauzimali stav.uzdržavanje od deljenja pravde i mešanja u odnose drugih bez utvrđivanja istine o krivici. . Desnica u svom maniru polazi od određene. koji je. i pravdi za koju se borio nepravedno napadnut. 179-180. str. Simboličnost je.„Pravda“ (1951) (Skica sa ulice) Nastanak „Pravde“ pisac je objasnio u razgovoru sa Vlatkom Pavletićem: „Pravda je doista nastala naknadnim osmišljavanjem i stiliziranjem jedne realne ulične scene. Stavljajući pred oči pripovedača sliku uličnog sukoba. 1985. Beograd. dok se žena izgubila) ima ulogu zapleta koji se ponavlja. što izaziva različite reakcije kod prolaznika. 214. kako su nailazili. kad na mjestu gdje se skreće u današnju Nazorovu ulicu naiđem na nekog obrtnika. Vidljivi napor posmatrača uličnog događaja je u tome da otkrije uzrok zbog kojeg se pomenuti događaj zbiva. Narodna knjiga.mešanje na strani slabijeg po logici srca. Zagreb. ali sam ubrzo shvatio relativnost pojedinih sudova o krivcu i pravednome. Bio sam još student i šetao jednom Tuškancem. ali novelu sam ipak napisao mnogo kasnije. Događaj koji se varira (muškarac na ulici tuče ženu. str. uočavamo već pomenutu dvostrukost Desničinog stvaralačkog postupka. 1960. Nip. Sam naslov navodi na zaključak da pisac ovde govori zapravo o sebi.

Stav pripovedača pisac iznosi eksplicitno. za vanjskim pomolom stvari. moramo se potruditi da ih rekonstruišemo fantazijom. koliko je i koliko trpio. A malo podalje. i krivaca zbog komodnog neučestva. kao zaključak izveden iz date situacije: „Eto. Dva egoiste. BIGZ. krivaca zbog neuplitanja. sve iz milosrđa i u ime čovjekoljublja. i praštao. Isto. odnose i zavisnosti stvari o kojoj sudimo. Istina u stvaralačkom doživljaju Vladana Desnice ne obuhvata samo ono što se trenutno vidi kao slika.“275 Fantazija u Desničinoj poetici predstavlja široke mogućnosti čovekovog zamišljanja pomoću kojih je moguće stvaranje potpunije slike nekog događaja: „Pomislim: ko zna kakve je sve krivice. grešnika svake vrste: krivaca zbog učestva u tuči. ispitati skrivene uzroke. potražiti kraj zamršenog klupka – to nam je dužnost prije nego izrečemo riječ osude. našlo se. posmatrač samim posmatranjem mehaničke slike zbivanja ne može da izvede pravi zaključak. pravde i kriterijuma prilikom procene ljudskih postupaka. već je mnogo složenija i uključuje ono što je trenutno. nečovječnih mlakonja i rabijatnih čovjekoljubaca. 275 276 Vladan Desnica: Pripovetke. A kako sve te momente nikad dovoljno ne poznamo. uvući se u kožu bića o kojima sudimo. 21. kao i sve što je prošlo i ono što će doći. možda je napustila dijete koje se guši da bi otišla na sastanak sa jaranom. pobude i uzroke. nužne uslovljenosti. Beograd. 116 . Upravo zbog širokih mogućnosti samog uzroka. Ne povoditi se za prvom impresijom.„Odavna sam duboko osvjedočen da je glavni uslov za pravednost – fantazija. u ovo stanje poživinčenja?“276 Pisac otkriva da se uzroci nekog događanja podjednako nalaze u moralu. I nije li. potrebno je da poznamo pozadinu. psihologiji aktera. Da bismo bili pravedni suci. četiri isprebijana. do kakvog cinizma ona došla u svome srozavanju? Možda je to i neka majka-zvijer. u takvom slučaju. Scena sa ulice poslužila je piscu kao ilustracija teze o relativnosti istine. 21. spoznaji. biografiji života. ona kriva i zato što je dovela muža do ovog ružnog ispada. eto. kakva zla nanijela ova žena čovjeku? Ko zna šta je sve on za nju učinio. Među samih pet-šest ljudi. 1993. str. dugi lanac krivica i protukrivica. niti da sazna istinu. krivaca zbog uplitanja u tuđe i nepoznate poslove. tri napadača. i mučao? Ko zna do kakve je bestidnosti. dva nedostojna egoiste ni prstom da maknu za svoga bližnjeg. str. tri se ljudska stvora dozlaboga mlate za nečiju korist i za nečiju pravicu. žrtvovao.

kroz apatiju i opuštenost vojnika i oficira. ona šutljiva zabrinutost koja prodire do u kosti kao predvečernji hlad. Doživljavajući slike stvarnosti samo kao jednostrane istine jednog trenutka. Desničin čovek ukazuje na nemogućnost jednostranog opredelenja i upućuje na relativizam koji je u osnovi svega. nagoveštava se ratna atmosfera koja dolazi. makar i samovlasno. sagledavajući različita stanja čoveka. u 277 Isto. saznati i prikazati istinu u najrazličitijim vidovima i oblicima. koja se sve više uvlači u svest ljudi i pretvara ih u istrošene ljudske olupine. „Božićna priča“ (1950) U „Božićnoj priči“ Desnica analizira i prikazuje sumornu atmosferu neposredno pred početak Drugog svetskog rata. Desnica teži da prikaže prevashodno čoveka i njegova unutrašnja stanja u datim okolnostima. u planinskim velebitskim vrletima po kojima se čuje jedino bura. Svak se zatvorio u svoj krug (…) A u sebi. Prikazan kao podeljeno biće. Nagoveštaj rata prikazan je kroz kopanje rovova. Sve što se događa u ovoj pripoveci otkriva nesagledive razmere predratne psihoze. str. na njegovu podeljenost na istinu srca i istinu razuma. svak se dovija kako da iznese živu kožu i iznalazi neki svoj posebni način spasenja. bude uspostavljena!“277 Navedenim pasusom pisac ukazuje na dvojnost čovekovog bića. Nespokojni i zabrinuti Desničini junaci pronalaze „svoj posebni način spasenja“ u sebi samima. U ljude je bilo ušlo ono trijezno. Radnja ove pripovetke locirana je negde u severnoj Dalmaciji i odvija se u veoma teškim uslovima. okato nespokojstvo.krivaca zbog samovlasnog uspostavljanja pravde. pisac teži da sagleda i prikaže što celovitiju sliku istine. i krivaca zbog sprečavanja da pravda. 23. Ovom pripovetkom Desnica otkriva jedan od glavnih zadataka književnosti i umetnosti uopšte. Pisac stvara ubedljivu sliku zime na kamenom bespuću. logorski vojnički život. Upravo takvom slikom nemilosrdne i haotične prirode. boreći se da nadvladaju situaciju u kojoj se nalaze: „Već je sasvim mirisalo na rat. 117 . osećanje uzaludnosti i suvišnosti svega što rade. Prikazujući predratnu atmosferu u pripoveci „Božićna priča“.

164. suro nebo i nepošumljenost pokazivali su se u svoj svojoj golgoti. radni dan sve je više kračao. pisac daje detaljan i slikovit opis zime kroz doživljaj i svest glavnog junaka: “Znam to.”281 Navedeni primer pokazuje koliki je značaj prisustva prirode u Desničinim prozama. i cestu. 165. Određujući godišnje doba samim naslovom pripovetke.”278 Ratne okolnosti u ovoj pripoveci Desnica oslikava prikazujući prevashodno čovekov unutrašnji svet. 281 Isto. 155. 280 Isto. str. kao cilik hiljade staklenih zvončića. doći dijelom i kao nagrada za invencioznost same zamisli. Glavni junak novinar dobija poziv za mobilizaciju što u potpunosti menja njegov dotadašnji život. nebo se namrgodi i dune jaka bura. i kamen. zasvrdla 278 279 Isto. Desnica stvara ne samo portret toga kraja. ni prisustva tuđih očiju. niko ga ne voli. i ševarove krovove. da u svom vijeku nisam prepatio toliko studeni kao tada u tom kutu “sunčane Dalmacije”. i drveće. 118 .”280 Opisujući predele dalmatinskog zaleđa u kojima se zadesio novinar za vreme rata. već i ljudi koji ga nastanjuju. str. a slika predjela postajala je sve golija i bjednija. Sliku čovekove zebnje u dotad nepoznatim ratnim okolnostima pisac neposredno ostvaruje slikom predela: „Počela je stiskati studen sve jače. 164. Zima je uslovila rano smrkavanje. stoga. str. Dva dana jako zastudi. Slikoviti i zvučni opis zime nije samo prikaz pejzaža. već nagoveštaj i slutnja čovekovih stanja u takvim prilikama. što je vojnicima omogućavalo “da se zavale u mraku u slamu gdje nema više ni dužnosti. str. Tu niko ne žali za drvetom.toj posebnosti kao da leži jemstvo i uslov sretna ishoda koji će. Jutro osvane čudesno: krte gole grančice murvaća i rašeljke sudarale su se pod zamasima bure dajući čudan. nečuven zvuk. Suri krš. ni potrebe da se govori – ni ma čega od onog mutnog stanja satkana od sanjive polusvijesti i od osjeta studi u kome. pa preko noći poče nekakva lapavica – ni kiša ni grad ni snijeg – koja oblijepi i pocakli sve. kao zakukuljen crv.”279 Razloge takvih prirodnih okolnosti pisac pronalazi u čoveku i njegovoj neljubavi prema drvetu: „Pravi razlog današnjoj očajnoj pustoši najvećom dijelom leži naprosto u dendrofobiji tamošnjeg čovjeka. Isto.

Upućeni sami na sebe i jedni na druge. Desničin junak utehu pronalazi gledajući u crnu noć.”282 Upravo je studen održavala budnom čovekovu misao pretočenu u brigu. kao nit. ne dajući mu da se zaspi. 282 Isto. U dugim zimskim noćima. Iako se ova priča događa na božićnu noć. uviđaju da su njihova nastojanja uzaludna u borbi protiv sile i moći prirode koja ne dozvoljava ispunjenje njihovih namera. U takvim okolnostima i rat i priroda pokazuju se kao dve sile kojima se čovek ne može odupreti. ratne okolnosti koje su se ispoljile kroz nedostatak benzina. čovjeka spaja. s kućom. Međutim. 156. Ovom pripovetkom pisac oslikava uticaj predratnih zbivanja i zime na čoveka. niti očekuju da će se desiti neko čudo. Približavanje Božića izazivalo je nemir i želju da se praznik provede sa porodicom. njeni junaci ne obraćaju se Bogu u svojim razmišljanjima i namerama. otežavali su izvršenje njihovog plana. s njegovima. kao i skorog dolaska rata. I ta briga. str. Desničin čovek je svestan prirodnih okolnosti u kojima se nalazi. 119 . kao i nepovoljni zimski uslovi. ta misao. Navedenu želju pukovnik Zarić poverio je novinaru koji je imao zadatak da ga odveze do sela u kojem se nalazila njegova porodica.prisna briga i progovori svojim nagorkim a ujedno toplim i kućevnim glasom.

i tome slično. str. i ubio se u toaletu. stara se pokrivala novom (.“Florjanović” (1950) Ova pripovetka je prvi put objavljena 1951. Florjanović je u mislima sagledavao svoj protekli život. došao do zgrade okružnog suda i zapazio svetlo na prozoru. 247. te su pozajmice bivale dugoročnije i veće. kad su pošiljke staroga postale neredovitije i počele izostajati. Istina.. ma koliko to Ceslo ne htio priznati pred svojima. Uzročnik njegove odluke je „ekonomski slom“283 oca njegove žene koji je bio njihova jedina materijalna podrška i nada. To je bio početak svega. do njegovog odlaska u sud i susreta sa Florjanovićem. dogovara se sa Florajanovićem da odmah izvrše pregled poslovanja. islednik Rašo. Ali kasnije. kao i otkrivanje njegovih novčanih manipulacija. Tragičan završetak javlja se kao posledica načina života glavnog junaka.“ Isto. koji u okružnom sudu treba da utvrdi ispravnost Florjanovićevog poslovanja. i ranije je u Florjanovićevom rukovanju s novcem maloljetnika bilo manjih neurednosti. Da bi izbegao nastalu situaciju sa kojom nije mogao da se pomiri. kontrola je završena.. nema ni vremenskog ni prostornog ograničenja i predstavlja samu srž pripovetke. Javlja se poslužitelju koji mu govori da je Florjanović gore u sobi. Najveći deo Florjanovićevog života je prikazan kao „veliko djetinjstvo“ u kojem je glavni zadatak bio osmisliti zabavu sebi i drugima: „Pitanje lične sreće bilo „Da.). Rašo se penje na drugi sprat. i samu sudsku zgradu. Nakon dva sata. obuhvata put od železničke stanice do okružnog suda. Unutrašnji tok radnje je neograničen. glavni junak se odlučuje za samoubistvo. Glavni junak u mislima obuhvata svoj protekli život. koje je „sudac od sirota“ pokrivao čim bi stigao novac iz Čilea. godine u časopisu Književnost i ubraja se u red Desničinih pripovedaka koje se odnose na gradsku dalmatinsku sredinu. veoma jednostavna. Spoljašnji tok radnje vremenski obuhvata nekoliko sati od samog dolaska savetnika Raše u grad. To su ustvari bile kraće pozajmice. Dok je Rašo vršio kontrolu. 283 120 . novčanih doznaka provedenim u knjigama s izvijesnim zakašnjenjm. Fabularna linija teče ovim redom: sudski islednik je uveče doputovao vozom. ekonomski slom staroga bacio ih je u veliku nepriliku. Fabula je. Prostorno je spoljašnji tok radnje takođe veoma sužen. Navedeni sadržaj pripovetke ukazuje na prisustvo spoljašnjeg i unutrašnjeg toka radnje. izašao iz sobe. U dalmatinski gradić doputovao je jedan čovek. koje su mogle da se podvedu pod pojam aljkavosti i neažurnosti. Florjanović je svesno činio finansijske pronevere da bi obezbedio svojoj porodici lagodan život. kao i kod većine Desničinih proza. Florjanović je priznao ustanovljenu proneveru.

a ne samo zabava. 121 .“284 Posmatran kroz svest savetnika Raše. Tako je ova pripovetka jedina u Desničinom opusu u kojoj se glavni junak odlučuje na smrt. gola činjenica koja se prihvata kao izvršenje dužnosti.“287 Florajnovićeva sudbina je primer da nema izuzetaka koji su te patnje pošteđeni. I nakon ženidbe ćerkom bogatog industrijalca. I to je on zvao ljepotom. 287 Isto. Navedeno saznanje ukazuje se kao buđenje glavnog junaka koji konačno shvata da je život pre svega odgovornost. stradanja i muka. Isto. jer ona mu se nameće kao jedina mogućnost izbavljenja u datoj situaciji. jedna mirna i racionalna akcija kojom čovjek želi da iskupi svoju grešnost. Ovde smrt nije samo ideja o kojoj se razmišlja. jer sve je uređeno na principu ravnoteže. „Zato se može reći da je to posebno viđenje smrti u Desničinoj prozi. Brige su se razbježavale kao preplašena jata od nonšalantnog uzmaha od Ceslove ruke sa krupnim topazom. 239. kao kazna za neozbiljnost i neodgovornost. Posmatrajući glavnog junaka. str. a onaj ko krene putem svečanosti moraće kad tad da shvati zabludu i da plati račun. Život se u Desničinoj prozi prikazuje u različitim vidovima čovekove patnje. kao i celokupne Desničine proze. jedini bog kome je služio. Florjanovićev život se činio savršen. str.“285 Tek pred sam kraj života dolazi do iznenadnih promena. sve mu je išlo glatko: „On je i dalje savladavao neprilike sa savršenom lakoćom. 1982. napor. 286 Stanko Korać: Patnja i nada. 237. str. Prvi deo njegovog života vođen je isključivo osećajima i težnjom da se udovolji prohtevima i željama: „Postade mu 284 285 Isto. službom ljepoti (. Zagreb. 95. što ujedno predstavlja i glavnu misao ove pripovetke. bajka se pretvara u realan život i junak dolazi do saznanja da se sve u životu mora negde i nekad platiti. Prosvjeta. glavni junak biva kažnjen surovim saznanjem da život zapravo nije takav. već i samo izvršenje te ideje. uočava se dvojnost njegovog bića koja je ispoljena kroz prisustvo osećanja i razuma.. Prihvatajući život kao zabavu i igru. Njegovo saznanje biva tragičnije i žalosnije time što se otkriva pred sam kraj njegovog života. „Život je ozbiljnost.“286 Florjanović svoju odluku prihvata mirno i hrabro.. 95. patnja – nikako nije svečanost.) Njegova ustreptalost gonila ga je uvijek poput predosjećaja: kao da se za svakim uglom krije nepoznato a na svakom pragu čeka sreća. str. Jedino rešenje koje se nameće je smrt kojoj se pristupa bez razmišljanja.je za nj jedino pitanje koje postoji. i niko ne ostaje pošteđen toga.

u duši. u pejzažu. 122 . jedno neprekidno bunilo sreće. na krajnjem pragu života. Pisac ostvaruje dva posebna vidokruga dvojice pomenutih junaka. pisac ukazuje na opšta mesta modernih književnih dela. Dvostrukost pomenutih stilova potvrđuje i sam prostor koji je sa jedne strane opisan realistički.) Sve je to bilo jedno veliko djetinjstvo koje se proteglo eto skoro do danas . kao što ni Florajnovićev život nije u vidokrugu Rašinom. uočavamo da su one postavljene onako kako traži tehnika realističke proze. Pisac u potpunosti razdvaja njihove svesti i uglove gledanja. kao i vidokrug pripovedača. Beograd.i kao da je tek danas. dok istovremeno izražava osećanje teskobe. Nasuprot Florjanoviću. što potvrđuje i ova pripovetka. Desnica postavlja lik savetnika Raše koji se nalazi u položaju objektivnog posmatrača. 253. Florajnović je jedan od izgubljenih junaka Desničine proze. Florajnovićeva istina leži u njegovom saznanju i priznanju sopstvene greške. junak koji je izgubio sopstveni život igrajući se sa njim. tako da svaki lik nosi u sebi svoju misao koja je nepoznata drugome.“288 Florjanović se kroz život kretao vođen osećanjima koja su za njega bila jedina spoznaja. To je bio jedini smisao njegovog života. Time pisac u potpunosti provodi monološki iskaz likova jer svaki lik nosi svoju misao koja 288 Vladan Desnica: Pripovetke. u drugom delu njegovog života dolazi do sve manjeg prisustva osećanja. 1993. Desnica iznosi svoj poetski stav koji se odnosi na čovekovu izgubljenost u životu. str. Najsitniji detalji u Desničinim prozama. Rašin dolazak u grad nije u Florjanovićevom vidokrugu. jedini pokretač svakoga njegovog djela (. Opisujući usamljenost i nesnađenost čoveka. Stvarajući tako još jednu „olupinu na suncu“. dok istovremena preciznost u prikazivanju detalja upućuje na tradiciju realizma. vidljivi su samo okom pripovedača (autora). i sve većeg prevladavanja razuma koji ga dovodi do konačne istine. Takvim stvaralačkim postupkom Desnica obuhvata i realističke i moderne elemente u strukturi ovog proznog ostvarenja. Sećanja glavnog junaka pisac smešta u objektivni iskaz pripovedača u trećem licu. Posmatrajući vidokrug i položaj svesti ovih junaka. BIGZ. Kad Florjanovićeva kćerka kaže ocu: „Baš sam sretna!“ – to znaju samo pripovedač i Florjanović.bjelodano da je čitav dosadašnji njegov život bio samo jedna neprestana trka za zadovoljstvom.. postao odrasli. a ne znaju drugi likovi.. u prostoru. Nasuprot tome. u kojoj dve ili više svesti imaju svaka svoj ugao gledanja i gde jedna svest nema uvida u druge svesti.

291 Isto. Boris Uspenski: Poetika kompozicije/Semiotika ikone. dodirujući se bez reda sjećanja od juče i onih od davnine.“292 289 Pomenuto udvajanje vidokruga veoma je značajno za tehniku proze. Beograd. izjednačene među sobom. ili opisuje ono što Rašo vidi. Lik savetnika Raše izgrađen je kao suprotnost glavnom junaku čime pisac naglašava njihovu različitost. zalazio u otmjene lokale i družio se s imućnijima. U težnji da prevaziđe ograničen prostor u kom se nalazi. tokom službovanja. „putovi im se nisu sastajali ni ukrštavali. Nolit. možemo ga označiti i kao umnožavanje tačaka gledišta. Takvim stvaralačkim postupkom autor može da bude prisutan na svakom mestu ako se pripovijedanje vrši iz pozicije svesprisustva. jer svaki od njih je potpuno monološki postavljen.290 Život glavnog junaka pisac prikazuje kroz digresije koje odgovaraju junakovom toku misli. Florjanovićeva sećanja data su kao objektivni iskaz pripovedača u trećem licu. 250. nestalna i povodljiva kao omamljen leptir. nekako čudno. nekoliko godina stariji. 1993. 1979. koja mu se uvijek činila zavidnijom i nezaslužno sretnijom“. a on se hranio po menzama (. nanizane u istoj ravnini. bezuzročno. i prema rečima Borisa Uspenskog. Beograd. Desničin junak „spiralama svoje misli“ izvlači se iz omeđene prostorije u želji da „se vine u druge predjele. Ceslo Florjanović. Primer za navedenu tvrdnju vidljiv je u odnosu Raše i Florjanovića.. ravne po važnosti i težini. nama je dostupan samo Florjanovićev protekli život. Sve te pomisli i slike izlazile su mu pred oči bez povoda. iako su se poznavali sa univerziteta.. u druga raspoloženja“. Udvajanjem vidokruga289 pripovedača sa vidokrugom Raše ili Florjanovića u određenim segmentima priče. pisac ostvaruje utisak da pripovedač govori ono što Florjanović misli i oseća. Hiljade sjećanja na koje ko zna od kad nije pomislio počeše iskrsavati. 123 .291 Snagom svoje misli Florjanović prelistava svoj život izjednačavajući prošlo i sadašnje vreme: „A sama miso je letila. dok o Raši saznajemo mnogo manje. 290 Vladan Desnica: Pripovetke. U trenutku njihovog suočavanja. str. ispreplićući se sa živom stvarnošću koju je sad osjećao jednako neživom i nestvarnom kao i tu daleku prošlost. nestvarne kao u snu i. jurio je za zabavama i avanturama. BIGZ.) Kasnije. 292 Isto. budeći davno pozaspale doživljaje i spajajući ih sa onim sasvim svježima. 234. u trećem licu.je nepoznata drugom. čime pisac postiže udvajanje vidokruga. str. izdaleka je pratio i nesvijesno sa svojom sravnjivao Florjanovićevu karijeru. sama od sebe. str. 251.

str. Iz preširokog ovratnika pružao se utanjen vrat sa mlohavim naborima kože pod grlom i podrhtavala je palica u omršaloj ruci. čitava noć. pisac istovremeno oslikava pesimizam karakterističan za malograđanske palanke i provincije koje sasvim posustaju pred dolaskom nove epohe i novog vremena. „Obnemogao i bolestan. Prvom rečenicom Desnica oslikava glavnog junaka Antuna: „On je bio već sasvim oronuo. Nakon ženine smrti. i šmrcao. On je promatrao sprovod zavodnjelih očiju. jer je bio preslab za napor jecanja. Iznoseći protekli život junaka u fragmentima koji oslikavaju psihologiju. mjesto njega ispratila ju je njihova stara dvorkinja Ana. prirodu i socijalni položaj junaka na principu suprotnosti. str. stavlja ispred sebe i sagledava sve protekle događaje ukidajući im kategoriju vremena.Izjednačavajući prošlost i sadašnjost. 118. koja je već 293 294 Isto. njegov život biva naglo ispunjen samoćom: „Pred njim se pružala pučina samoće: čitav preostali dio dana. Navedeni primer ilustruje Desničin poetski stav koji nam govori da čovek na samom kraju života.“293 U nastavku saznajemo da je Antunovo stanje dodatno pogoršano iznenadnom smrću njegove žene koja je bila osam godina mlađa i nije se očekivalo da će prva umreti. 295 Isto. dodatno ilustruje junakovu fiziološku nemoć.“294 Nemogućnost da se poslednji put oprosti od žene.“295 Motiv samoće u Desničinim prozama često je povezan sa motivom smrti. glavni junak vrši zbir svoga života suočavajući se sa skorim krajem. „Oproštaj“ (1951) Pripovetka „Oproštaj“ prikazuje biološko dotrajavanje čoveka. Slikajući zalazak jednog ljudskog života. str. sve do novog jutra. kad je svoje vreme potrošio. 124 . 118. nije mogao ni da je isprati. Isto. Palanka je izgubila svoju mladost. gubitak njegovih fizičkih i psihičkih moći u čekanju sopstvenog kraja. iza zatvorenog prozora. pisac ostvaruje izvesnu protivrečnost na kojoj se zasniva njegova celokupna proza. kao što i junak pripovetke polako gubi svoj život. 118.

Profesor Stari je u svom umiranju sveden isključivo na „nemoćno.“297 Uporno tinjanje i sporo dotrajavanje Antunovog života.296 Tonući polako u sve veću nemoć. str. u „nešto opalno. plitki a bezdani kao proparan džep. kao i osećaj vremena. dok se u „Oproštaju“ smrt „Samoću je ispunjavala jedna jedina pitalica a neuposlenost zabavljala jedna jedina dilema: hoće li Ana navratiti poslije podne ili neće. uniženo tijelo“ iz kojeg je isčezla i poslednja „iskra duha“. Međutim.nastupila ili se tek očekuje. Malo pretsoblje bilo je drugi svijet. Misao se sve više gubi i napušta čoveka. bio je kao neki sadržaj. bilo je na što da se čeka odgovor.“ Isto. U strahu od sopstvene smrti. veoma je slično stanju profesora Starog iz pripovetke „Posjeta“. „i kad sklopi oči. U pripoveci „Posjeta“ akcenat je na biološkoj granici čovekove egzistencije. i neki smisao. Dotrajavanje i umiranje ovih junaka pisac prikazuje u različitim kontekstima. Dotrajavanje njihovih života ima mnogo zajedničkih elemenata. Nije njemu nizašto trebala njezina popodnevna posjeta. koji sve češće pada u stanje polusna. 297 Isto. 296 125 . str. Njegova je misao preskakala sa jedne alternative na drugu kao kanarinac sa prečke na prečku. zamagljeno. ostavila je neumitne tragove u obliku gubitka životnih sila i duhovnog vitaliteta. Hodnik – predvorje nepoznatog. A kuhinja – do nje su daleki i zamorni puti i za samu misao!“298 Blizina smrti u Desničinoj stvaralačkoj poetici briše odnose u prostoru. sužavao se krug njegovih misli. proticao je dan. Sve se izmaknulo van njegova dohvata. Desničin junak se bori sa samoćom koju teži da ispuni nekim sadržajem ili svrhom. dok je u pripoveci „Oproštaj“ akcenat na psihološkoj razini čovekovog postojanja gde se egzistencijalni čin ispoljava kroz svest o sebi i sredini. 122. 121. Obojica neprestano odlažu smrt. 119. i neka svrha. Dani su sad postali nekako neizmjerno kraći (ili neizmjerno dulji – ko bi ga znao?). str. U slučaju profesora Starog smrt je prikazana kao poprimanje nove funkcije i nove svrhe čovekovog tela da bude posuda za trakavicu. Iza dremežno spuštenih vjeđa čekanja postaju kraća i strpljivija. 298 Isto. a potrebe krotke i odgodive. Poštar Antun svoj život završava gubljenjem jasnih predstava o pojedinim realitetima koji ga okružuju. ipak postoji izvesna razlika između dotrajavanja nekada veoma poznatog profesora Starog i bivšeg poštanskog činovnika Antuna. Težina godina koje nose pomenuti Desničini junaci. što se prima i upija sklopljenih očiju“. sve mu dođe jednako blizu ili jednako daleko. ali između jutarnje pitalice: „hoće li doći?“ i večernje odgonetke „došla je“ ili „nije došla“. za koju znaju da će neminovno doći.

javljajući se kao rezultat određenih spoljašnjih faktora i unutrašnjih sila. uvek je poznat ishod igre motiva života i smrti. Međutim. Motiv smrti trijumfuje u većini Desničinih proza.299 Ovom pripovetkom Desnica iznosi jednu od svojih poetskih ideja. težnju čoveka da nadvlada prolaznost i smrt. Desničin junak zaklopljenih očiju želi da pronađe „onaj neprekidni ton – srebrnu nit koja traje“. potrebu da se udalji od blizine smrti. Koliko god pojedini slučaj bio sličan nekom drugom. str. 125. kao gubljenje svih preostalih veza sa samim sobom i svetom oko sebe. 126 . 299 Isto. Ta neprestana igra motiva života i smrti prisutna je u najrazličitijim oblicima kroz sva Desničina prozna ostvarenja. prelaženje u neko maglovito stanje svesti. U težnji da nadvlada realno i dokuči ono što se ne spoznaje očima. nigde se ne pojavljuje na isti način. Motiv nemira u Desničinom stvaralaštvu označava čovekovu želju i potrebu za kretanjem i delovanjem.javlja kao postepeno i sigurno nestajanje i rasplinjavanje. Nasuprot polusnu u kom se nalazi. Desničin junak oseća „sitnu točkicu nemira“ kao ostatak nekadašnje snage i života. u istom obliku.

str. kao za inat. pisac neposredno pominje doktora Milu Prkuta koji kreće u šetnju kad se svi razilaze. u cipelama od mekog ševroa sa četvrtastim vrhovima kakve je dosljedno naručivao već pedeset godina ne osvrćući se na prevrtljivost mode. doktor Mile Prkut se izdvajao i po tome što je bio „veliki ljubitelj češke muzike“. 130. Beograd. kao da time hoće da prekriži i poništi sve ono što su tokom dana ljudi tuda našetali. Otkrivajući 300 301 Zoran Gavrilović: Neizvesnosti. Isto. Opisujući veče nad gradićem.“303 Ističući njegovu doslednost u izboru cipela. str. 1985. Svaki spoljašnji detalj ima svoje mesto u celokupnoj analizi njegovog psihološkog lika. ironije i banalnosti. 127 . 218. sa šeširom koji je nosio uvijek onako neugnječen kako ga je dobio u dućanu i prvi put nataknuo na glavu. načinu na koji nosi šešir. otkrivajući time njegovu posebnost: „A doktor Mile. zaparao je svoju brazdu poprijeko Šetalištem. 126/127.ta njemu je čitav život bio u znaku nekog neodređenog inata!)“302 Naglašavajući reč „inat“. krakat. i redovne šetnje noću. osnova je onoga što čini meru kod Vladana Desnice. U nastavku je opisan izgled glavnog junka jednom rečenicom. „Tako se ljudski lik postavlja uokviren i prožet sredinom.„Konac dana“ (1951) Pripovetka „Konac dana“ može poslužiti kao ilustracija Desničinog stvaralačkog čina koji se „zasniva na jedinstvu i prožimanju analize i deskripcije. što je vidljivo upravo u ovoj pripoveci u kojoj je sumorno dotrajavanje jednog života istovremeno povezano sa svakodnevnim događajima koji karakterišu datu sredinu. 219. i proučavanje psiholoških reakcija junaka na određene događaje. upravo je tada izlazio u šetnju ( . Desnica se u svojim prozama istovremeno kreće na spoljašnjem i unutrašnjem planu. Desnica neposredno i naoko slučajno otkriva karakter svog junaka. Pored navedenih pojedinosti koje se odnose na spoljašnji izgled. str. koja sadrži mnoštvo spoljašnjih detalja pomoću kojih pisac istovremeno otkriva junakove karakterne osobine: „Onako suhonjav. 303 Isto. BIGZ. str. 1993. Beograd. pisac ističe neobičnost i netipičnost Milinog karaktera.“301 Početak ove pripovetke može poslužiti kao primer koji oslikava diskretan način na koji Desnica uvodi svoje junake u priču.“300 Pomenuti postupak podrazumeva istovremeno kretanje kroz radnju koja se razvija u određenom prostoru ili sredini. Narodna knjiga. 302 Vladan Desnica: Pripovetke. i taj spoj sumornosti i svakodnevnosti.

Istorijske i društvene promene koje su se ispoljavale kroz dolazak novih generacija i novih ideja. str. već prikazu različitih psihičkih atmosfera u kojima se junaci nalaze. str. 304 305 Isto. Doktor Mile se vraća u rodni grad nakon završenih studija u nadi da će sačuvati porodičnu lozu i imanje. već samo osećaj nelagode i nepripadnosti svom zavičaju.“305 Provodeći jedan deo života na studijama u Pragu. postajući predstavnik inteligencije koja se odnarodnjavala. i to još hitna i važna. zajednička je osobina svih njegovih junaka. Činilo mu se da ona nadolazi od sebe. samo su pojačavale njegovu otuđenost i izolaciju. „Mili se prvi put prokrala glavom pomisao da je čas kad je doživio ostvarenje svojih snova iz mladosti bio pravi čas da umre. ali što – toga se nije pravo prisjećao.. Isto.“306 Ne mogavši se pomiriti sa novim vremenom i životom koji prolazi. 132. Ponovni povratak mu ne donosi smirenje. 306 Isto. str. Bivajući svedok vremena koje prolazi a čiji protok nije mogao da zaustavi. „ali Mile nije pokazivao mnogo zanimanja“ za porodični posao. njezino nastupanje zamišljao je dosta ugodno.“304 Nemir. Njegovu pasivnost i ravnodušnost pisac objašnjava slabljenjem porodične loze: „U mjestu su mnogo isticali Milinu spremu i pozvanost za javne dužnosti. Desnica naglašava i ono što je tipično za sve njegove junake: „Vječito ga je gonio nekakav nemir. kao neki krajnji stepen sanjivosti. junak ove pripovetke jedini izlaz iz sopstvenog nezadovoljstva vidi u smrti: „(. ne daje prednost događajima. predstavljajući svoje junake i njihove živote. 129. i vjerovali da s njim u familiji Srdarević započinje niz onih generacija koje više ne stiču već u najboljem slučaju održavaju imanje na crti jednog postepenog i ne odveć naglog opadanja. ali su sudili da u poslovnim stvarima daleko zaostaje i za djedom i za stricem. Mile se udaljava od rodnog kraja.. neki nejasni osjećaj da još mnogošta ima da se učini. 128 . Želeći da se što više približi čoveku i pronađe razloge trenutnih stanja. Posmatrajući navedeni primer. ako se samo umijemo da postavimo u stanje potpune opuštenosti tijela i volje. kao čest motiv Desničinih proznih ostvarenja. pisac odgovore pronalazi u prošlosti. uočavamo da Desnica.detalje po kojima se ovaj junak izdvaja od ostalih. 131.) za tih dugih popodneva počeo se opet uljuljkivati u misao o smrti.

još jedna krpica vremena. str. a samo za jedan posto po nečemu novi i različiti. 141.. kao i prekjuče. odgodivu dimenziju: „I baš sad. a iz kojih se prede ona neprekidna traka vremena što spaja današnjicu. str..)“310 Želeći da sačuva vreme koje je proteklo od zaborava. I tako je čekanje smrti moralo kod Mile da poprimi neki djelatni vid (. 139. da mu je to postalo potreba. i toliko se u tome uvještio.. str. Međutim. vreme u kojem je on ostvarivao značajne uspehe.. imao je prvi put u životu osjećaj da nije potrebna žurba i da ima vremena za čekanje.. 310 Isto. On je tu onaj koji nešto čini a ne neko s kojim se naprosto nešto događa. i gotovo neki mali porok. junak ove pripovetke posmatra sebe kao glavno lice u toj igri između života i smrti: „Htio je da bude svakom jasno i nedvojbeno da je to umiranje njegova stvar. za devedeset i devet posto jednaki kao i juče. Želeći da pobedi sopstvenu prolaznost. Isto. jedno od onih „od jutra do mraka“ u čijem se uzanom rasponu zbivaju sitni. neznatni događaji života.)“308 Pisac usporava vreme stavljajući svog junaka u stanje čekanja. str. dajući time vremenu jednu novu. 136.“311 Težnja Desničinog junaka da sačuva vreme koje prolazi ostaje beznadežna i neostvarljiva. uočio je da je iz napisanih stranica „izbijala jedna gorčinom otrovana starost“. str.“309 Doživljavajući život kao skup sitnih i neznatnih događaja. Takvu istinu koju je doktor Mile i sam znao. 149. da je u tome on glavno lice. kao jedinu neprekidnost i konstantnost izdvaja tok vremena: „Slušao je otkucaje satova sa crkava. doktor Mile iznad svega što je proteklo i što prolazi.Čitavim bićem prepuštao se u njeno krilo i osjećao kako ona postepeno njime ovladava (. pisac ga suočava sa mišlju o smrti da bi mu je što više približio razgoneći time strah od umiranja. sa davnim zemanima kad su u varošicu provalili Avari (. Nad varošicom je prohujao još jedan dan. u kojoj se prividno ništa značajno ne dešava. doktor Mile se u jednom trenutku odlučuje da napiše svoje uspomene. jedan jednolični odsječak trajanja.. što je pruzrokovalo da su te njegove uspomene „zvučale tako apokaliptično kao da se radi ne o zalasku jednog doba već o skončanju vremena uopće.) Tako se dan na dan zabavljao tim poniranjem u ništavilo. 309 Isto. 153. 129 . u starosti. pisac naglašava 307 308 Isto.“307 Dovodeći svog junaka u izvesno stanje sanjivosti. 311 Isto.

i koje dapače još bolje umiruje i uljuljkuje: nema ni početka ni kraja – u svakom je času slika savršeno ista i zato uvijek jednako zabavna (. Pisac u potpunosti zanemaruje međuljudske odnose u pripovetkama prve zbirke. što okružuju lice i pletu sredinu. Isto. „kao i neživi predmeti. Niotkud se ono ne vidi. BIGZ. niti išta što je s njim u vezi. ali se njegova blizina jasno osjeća. 315 Vladan Desnica: Pripovetke. iza njih. a negdje u dolini između tih vinograda i dalekog Velebita. str.)“313 „Formalista“ (1952) Posmatrajući pripovetke iz zbirke Olupine na suncu u odnosu na roman Zimsko ljetovanje. 148.. uočavamo da su u ovim pripovetkama ljudi posmatrani i prikazani izolovano. Beograd. str. 55. u daljini. u vrlo uskom krugu svojih sudbina. u kojoj se ono kreće. Zagreb. Čovek je svestan te neminovnosti i svoje nemoći da nešto učini. Morate ipak razumjeti da se jučerašnja naprednost danas zove nazadnost – vrijeme ide dalje!“312 Vreme se u Desničinoj poetici javlja kao kategorija proticanja na koju je nemoguće uticati. Desničini junaci žele da postignu stanje izvesnog smirenja u kojem će odagnati svaki nemir. – To su Ravni Kotari. Izolovano lice nalazi se uvek u prvom planu. 314 Živko Jeličić: Lica i autori.izgovarajući je kroz predstavnike novog vremena: „Znate. Kultura. Upravo je izlovanost stanje koje podjednako karakteriše sve Desničine „olupine“. modrikasti kostur Velebita.“315 312 313 Isto. slutnja mora. 1953. dok su ostali likovi dati u pozadini glavnog lika. stanje pravilnog kretanja „koje vrijedi koliko i bezprekidno mirovanje. U težnji da zaustave proticanje. 144.. 123. ili čak prekjučerašnjih ideja. posmatrajući izolovana i osamljena lica. 1993.“314 Sam početak ove pripovetke otkriva da će se radnja dešavati u Ravnim Kotarima: „Cesta vijuga između vinograda s maslinama i smokvama. 130 . str. str. program za sutrašnjicu ne može se sastojati u uskrsavanju jučerašnjih. Njihovi odnosi sa drugim ljudima stavljeni su u drugi plan.

sve ono što se 316 317 Isto. došao je u Ravne Kotare iz podvelebitskog kraja i nije mogao da se uklopi u novu sredinu. u krčmu. rijetke crne bradice i duge kose. u crkvu. Desnica potvrđuje svoj stvaralački postupak u gradnji likova. Seljani su se nekako obazrivo tuđili od njega i kao da su izdaljega obilazili njegovu kuću. Slika Mojinog lika uokvirena tavanskim prozorčetom otkriva njegovu izolovanost: „Među ljude.“317 Neobičnost svog junaka Desnica pojačava tišinom koja je prouzrokovana Mojinim neimanjem potomstva.) – bio je to jedini čovjek po imenu Mojsije za koga se u čitavom kraju znalo. Mojinu osobenost pisac naglašava smeštajući ga u sredinu koja je suprotna od one iz koje je potekao: „Preko pocrnjelih krovinjara pucao je pogled na plodnu kotarsku ravnicu. i da ono najgore tek sledi. str. Isto. Živio je sasvim o sebi. 131 . 56. Desnica otkriva i potvrđuje svoj stvaralački postupak: pored nečijeg lica prikazati i njegovo naličje..“318 Prikazujući u nastavku glavnog junaka. Odabirući pažljivo glavne pojedinosti u njegovom izgledu. U nastavku saznajemo da je Mojo nemirnu mladost proveo u hajdučiji i da je „iz tih podviga iznio i onu svoju šepavu nogu“. Jedinu nežnost pokazivao je prema vrani koju je pripitomio. Nakon nekoliko godina robije. Glavni junak ove pripovetke. str. samo što mu je pogled bio hladan i neugodan“. 56. „najprije svojim neobičnim imenom (. str. 57. pisac istovremeno naslućuje i stvara njegov psihološki portret. bez „pačanije“ bilo s kim. kao i direktnu vezu čoveka i njegovog kraja. Mojinu mrzost za kretanje vjerovatno je pojačavalo i to što je hramao na jednu nogu i opirao se o nju s izrazom patnje na licu. pisac nagoveštava da nije još sve rekao o njemu. Po svemu se razlikovao od ostalih ljudi u tom kraju.Navedeni primer pokazuje Desničinu sklonost ka prikazima prirode i šireg zavičaja iz kojeg potiče. imao je u svom liku nešto isposničkog. 318 Isto. na onu vedru pitominu tako različitu od surog podvelebitskog kraja u kome se rodio i odrastao i u kome je započeo svoje podvige. ispijena žuta lica. dolazi u selo sa ciljem da se konačno smiri. tanak. Iznoseći navedene podatke i osobine glavnog junaka. nije nikad zalazio – rijetko ga je kad čovjek mogao vidjeti na cesti ili ma gdje drugo doli u prozorčetu njegovog tavana. Mojo Rašković.316 Oslikavajući svog junaka jednom rečenicom.. I po vanjskom izgledu bio je neobičan: sitan.

Otkrivajući svoj najteži greh.krije „pod spokojnom površinom“.“319 Božo Milačić: „Uz prozu Vladana Desnice“. 409. Međutim. godina 131. Desnica neposredno kazuje da čovek ostaje sam u zlu koje je počinio. priča o razbijenim iluzijama. LMS. podjednako u roditeljskom domu i sredini koja ga okružuje. Desničin junak uviđa da osećanje sopstvene krivice ne biva otklonjeno priznanjem istine. oktobar 1955. glavni junak odbija da prizna ostale grehove. da u rezignaciji i smirenosti sačuva najtananije drhtaje dogorjelih ili slomljenih ljudi. pisac ubacuje lik sveštenika od kojeg se očekuje da će čuti istinu izgovorenu od strane hajduka i grešnika Moje Raškovića. sveštenik ne dolazi do Mojinog potpunog priznanja istine. 4. pisac uvodi motiv smrti. oslikavajući istovremeno dramu naših intelektualaca sredinom dvadesetog veka koji su se borili sa sobom i svojim okruženjem. „Bunarevac“ (1952) Pripovijetka „Bunarevac“ na motivacionom planu poseduje očigledne sličnosti sa pripovetkom „Konac dana“. U težnji da se što više približi čoveku. „I ova je Desničina proza susret mašte i stvarnosti. postavljajući ih u različite prostore. Ostavljajući polovično Mojino priznanje grijeha. Ova pripovetka zasniva se na pobuni mladog intelektualca Miloša protiv ustaljenog poretka stvari. ali se sve brzo pretvara u paučinu na vjetru. Uočljiva je čovekova potreba da se u nečemu potvrdi. knj. 319 132 . da otkrije njegovu konačnu istinu i prikaže je. ubistvo poreznika. Ispočetka novi dani donose nove snove. Novi Sad. da sam nešto stvori u sredini koja za njega nema razumevanja. Dolazeći do takvog saznanja postaje mu sasvim nevažno da li je naveo sve svoje grehove ili samo neke. Smrt je u ovoj pripoveci predstavljena kao poslednja mogućnost i prilika da se čovek iskupi za svoja nedela govoreći istinu. Sigurno oko vidi to pretvaranje i prati svaki lom. 376. Desnica prikazuje provincijsku sredinu i kao njen kontrast ubacuje priču o Milošu. str. sv. Pisac veoma vješto provodi ne samo Miloša nego i druga lica kroz život. Dovodeći glavnog junaka na samrtnu postelju.

olabavile donje vilice i opuštenih. Milošev otac čini sasvim suprotno. On je tad stajao pred zadnjim ispitima na univerzitetu a ona je studirala klavir na muzičkoj akademiji. kada ga treba realizovati. BIGZ. Otac je bio jako nezadovoljan sinovljevim izborom: djevojčina tetka.Nakon završetka visoke škole.“323 320 321 Vladan Desnica: Pripovetke. odlučno protivio toj vezi. 1993.“320 U nastojanju da svom sinu omogući srećan život. 126. 322 Vladan Desnica: Pripovetke. Miloš napušta bogatu roditeljsku kuću i odlazi na službu u daleku provinciju. Titograd.“321 Pružajući otpor ocu. Desničin junak teži da se dokaže. vodeći sa sobom bolešljivu ženu. imala je prilično bučan brakorazvodni proces. intimna sreća bliskih i dragih. takav postupak „istovremeno znači da dobrota može da se javi kao apstraktni i teorijski izraz jednog životnog stava. 182. str. zbog koje se sukobio sa ocem i odlučio da život nastavi u provinciji kao učitelj. a porodica mu se i inače činila sasvim skromne ruke. Prema mišljenju Slobodana Kalezića. Milošev sukob sa ocem pisac koristi kao povod za opis zatvorenog i otupljujućeg života intelektualca u zabačenom provincijskom gradiću Bunarevcu: „Bio je došao u sukob s ocem. Osnovni događaj u „Bunarevcu“ nalazi se na samom kraju novele: smrt Miloševe bolesne žene Jagode. kako je govorio. onda mu se na lomaču prinose i takve vrijednosti kao što je lična. Beograd. 323 Isto. ugrožavajući sreću i život sopstvenog deteta. Sukobivši se sa ocem oko izbora svoje životne saputnice. str. 190. prožeto je nelagodom koja nagoveštava jednu novu stvarnost provincije: „Miloš je bio pun one bezimene ustreptalosti koju je oduvijek u njemu budila vožnja i osjećaj pasivne nošenosti kroz prostor. skrštenih ili u krilu složenih ruku. i kao otac i kao liječnik. međutim. Osim toga. razoružanih lica. 133 . Desnica otkriva svoju težnju da se što više približi čoveku i njegovoj unutrašnjosti: „Saputnici su spavali sjedeći. str. Nio. Zamišljao je posve drugačiji brak za svog jedinca. radi te iste žene koja leži tamo u kutu i koju zaklanja od svjetlosti svojim plećima. djevojka je bila grudobolna.“322 Opisujući lica spavajućih u vozu. I on se. Beograd. poznatim prestoničkim liječnikom. da unese neke novine u svoje okruženje. Miloševo putovanje vozom do Bunarevca koje se odvija na samom početku ove priče. BIGZ. Miloš u svojoj težnji za samostalnošću pristaje na niz žrtava koje nosi život u provinciji. u čijoj je kući kao siroče i odrasla. 189. 1985. str. Slobodan Kalezić: Dani čitanja. 1993.

patuljasta i sakata jer je čobančad i žene iz zaselaka neprestano sijeku (. Mjesto je bilo uvaljeno u kotlinu – baš kao u dnu bunara. isprelamana. 193. drukčije osvjetljenje. niske.Svoj prvi susret sa palankom Miloš je zamišljao sasvim drugačije: „Da. Susret sa novim svetom i novim oblicima života pretvara Miloša u sasvim zbunjenog. bila je krivasta. i on i ona običavali su da svaku nepoznatu stvarnost privode kakvom književnom parobrascu. zaodjela bi se nekim vajnim čarom. Prevladavala je sinja boja kamenjara koja je zamarala oči. 134 . kvrgava. Desnica istovremeno stvara i regionalnu i univerzalnu sliku života. suočavajući ga sa stvarnošću palanke koju do tada nije poznavao. zasukano. 326 Isto.. sve je bilo drugačije nego što je pretpostavljao. glavni junak se najpre susreo sa surom prirodom. nazvali su ga Ančarom. Stigavši u palanku. podmukle snage.. Beharu nigdje ni traga. pod odbljeskom literarne reminiscencije. kao i „njihova spora. i sunce je rano zalazilo za rubom okolnog krša koji je obilježavao vidokrug.. vječito u nekom stanju nedoraslosti. Prikaz pejzaža pisac upotpunjuje opisom vegetacije koja je odraz prirodnih uslova: „I sva ta vegetacija. pošteđeno kao za uzorak. nesnađenog i uplašenog čoveka. odmah postala prihvatljivija. str. osvjetljenje sirovo.“325 U težnji da prihvate „nepoznatu stvarnost“ u kojoj se nalaze. Drukčiji položaj mjesta. puno svoje plećate. str..“324 Zatečena slika ruši njegovu romantičarsku predstavu sveta iz snova. mada samonikla i mada od iskona neiskorjenjivo izbija na tom tlu. i time bi ta stvarnost. Kvrgavo. Nikakvih modrih bregova. Život stanovnika Bunarevca zbivao se na malom prostoru i prolazio u preživljavanju.) Jedno jedino veće drvo. 193. Obrisi stvari bili su oštri kao rub krhotine. k zemlji posrnulom krošnjom pod čijim teretom kao da je deblo teturalo. junaci ove pripovetke nepoznatom drvetu daju ime želeći da se bar na neki način približe svom okruženju: „Ne znajući mu pravoga imena. Isto. str.“326 Prikazujući prirodu Dalmatinskog zaleđa i čoveka u njoj. usamljenička 324 325 Isto. na raskršću (.) – nekakvo čudno. nikakvih daljina pogledu. Slika takvog pejzaža prisutna je u Desničinom kritičkom osvrtu na poeziju Mirka Korolije i kao takva ostaće nepromenjena u njegovim kasnijim proznim ostvarenjima. drukčiji pejzaž. 192. Milošu nepoznato drvo s divljačnom. stršalo je u brijegu. zarilo se u krš kao džinovski svrdao i razvilo se u širinu. bijeno nepogodama i tlačeno podnebljem.

Ustvari. 1955. 131. 1993. možda čak i pregoneći pomalo. proti čamotinji beskrajno dugih zimskih večeri (. poluintelektualaca i domaćica. diktiraju odnose i uzakonjuju posebna pravila. ispijao je iz čovjeka sve snage (. ovdje ustvari nije bilo nikakvih protivnosti proti kojima se čovjek može boriti ni prepreka koje treba savladati.“ Isto.. 4. nisu tu bile nepovoljne samo prilike i uslovi života na takvoj zemlji. 327 135 . ono što joj je skrivao bile su ne same prilike i uslovi života u toj sredini.umiranja“. odigravale. LMS. prepuštena sama sebi od nebrige najbližnjih. 197. usamljenička umiranja. nestvaran. da savlada datu prepreku. „Desnica je uspio da u mraku Bunarevca. da bi njihovim rečima što potpunije dočarao život u takvoj sredini.“329 Iz bunarevačke sredine pisac izvlači na površinu nekoliko likova intelektualaca. da sačuva dah zatvorene i obamrle sredine. kao i razgovori o Dostojevskom. 376.)“330 Opisujući prirodu dalmatinskog zaleđa. ne skrivajući ništa.. BIGZ. 329 Božo Milačić: „Uz prozu Vladana Desnice“.“ Isto. u tjeskobi soba zagušenih neukusnim tričarijama i prašnim zavjesama. 412. 198. ali u kojoj mještani. str. već djelovanje koje sve to na njega vrši.327 Međutim. pisac kao bunarevačke fizionomije postavlja likove sudije Matića i učitelja Milanovića. pisac „Tu su se. zaparloženost njenu. god. Želeći da nadvlada stvarnost provincije u kojoj se zatekao. str. sv. otkrije dramatične scene i u njima nemoćne trzaje ljudske. 194. zaokupljenih ognjicom novog sticanja i već nestrpljivih zbog roditeljeva i odviše dugog rastojanja s dušom.. Pored Miloša i Bunarevca. knj. poslije života provedena u jagmi sticanja i u žurajivom zadovoljavanju prijekih putenih prohtjeva na sirotinjskim seljačkim snašama. proti depresijama koje stvaraju neprekidne jesenske kiše. na koncu. Njihove reči i stihovi koje izgovaraju. Nasuprot Milošu. Neprijatelj je bio nevidljiv i podmukao. 328 „Putem do kuće već joj je širokim potezima oslikao sredinu.. 330 Vladan Desnica: Pripovetke. njihova spora. već njihovo „djelovanje“328 koje se neminovno odražava na čoveka i njegov duševni sklop. str. Beograd. str. prožeti su surovom klimom provincije koja svojom surovošću topi svaki lirizam i ruši svaki čovekov san. Novi Sad. Prema rečima Bože Milačića. sredinu u koju se stiže iz zablude ili po kazni. pisac ubacuje i oživljava sporedna lica palanke da bi ostvario što potpuniju sliku provincije. mraku naše predratne provincije. kupljenim za metar postave ili za svitak maveza i nabrzinu uguranim u sumračno spremište iza dućanske pregrade. starosjedioci i već aklimatizirani došljaci stvaraju posebni svijet. mučenja gušenjem od nedostatka zraka i osjećajem niske tavanice. Desničin junak postaje svestan da u tim uslovima nema nikakve vidljive prepreke protiv koje bi se on mogao boriti i savladati je: „Međutim.) A i kako se čovjek može boriti proti tome što je vidokrug tako uzak i zagušen.

ublaženje pronalazi u samoj trpnji i stradanju: „I trudio se da toj patnji ne izmiče. kad je izmeten iz sanduka i zadnji puh brašna. Goli grmečci drače. sure brine pokazale su se još vrletnije. Međutim. predveče su mijenjali boju: smeđe bi im šibljike pomodrile. nakićeni čupercima vune učupane ovcama u prolasku. Suočavajući se sa naličjem života na selu. Miloš svoju želju za napuštanjem Bunarevca suzbija šetnjama uzbrdo: „Ta je šetnja sad postala neka moralna obaveza.naglašava da je nemoguće odupreti se njenoj silini i moći. 201. Kad je s rijetkog drveća po obroncima opao list. str. str. Nezadovoljan sobom i okolnostima u kojima se nalazi. u krotkom snu gladi. 136 . ova uobičajena tema kod njegovih učenika izazivala je „zabrinutu mučaljivost i neki zebljivi izraz na licu“333. 335 Isto. nije mogao da se oslobodi ukorenjene tradicije i opredelio se za temu dolazak proleća. stavljajući time silu prirode iznad samog čoveka i njegovog uticaja. 203. Nepovoljni prirodni uslovi toga kraja učinili su da „proljeće za te ljude znači doba kad je pojeden i zadnji zalogaj mrsa. str. U težnji da nadvlada realne okolnosti u kojima se nalazi kao i samu stvarnost. reakcije sasvim suprotne od onih koje je Miloš očekivao. „Nerijetko je otkrivao da najobičniji pojmovi tu imaju naročiti smisao i da u ljudima izazivaju reakcije suprotne onima koje bi čovjek očekivao. str. neslućenom vidu.“334 Miloš je uviđao da „ljepote sela znadu samo ljudi iz grada“ iz knjiga koje su čitali. i da je podnosi bez roptanja.“335 Da bi što potpunije prikazao prirodu dalmatinskog zaleđa.“331 Osećaj beskorisnosti i uzaludnosti svakog delovanja u toj sredini pratio je Miloša čak i za vreme njegovog rada u školi. kad se izgladnjela i užasno omršala stoka jedva miče ili satima stoji pred kakvim zidom pognute glave i spuštenih vjeđa. 203. gotovo stvar karaktera: trebalo je bar u nečemu do kraja istrajati. Desničin junak teži da pronađe smisao u svom vlastitom životu. Desnica daje slikovitu sliku zime u tom kraju: „Zima je Milošu i Jagodi otkrila Bunarevac u novom. Isto. zaodjeli bi se oblačkom ljubičastog praha i isijavali u suton neku prigušenu tihu 331 332 Isto. 334 Isto. str.“332 U želji da se oslobodi konvencionalnih tema za pismene zadatke. kako ne bi sasvim izgubili vjeru u se. a te lepote su u selu sasvim nepoznate. 206. Desničin čovek utehu pronalazi u iluziji koja je stalno prisutna. 202. 333 Isto.

339 Dovodeći svog junaka do konačnog saznanja smrti. Desnica pred sam kraj ove pripovetke daje sliku Bunarevca nakon kiše. godinama i pokoljenjima. mještani i mještanke. od jutra do mraka. Dovodeći smrt u život mladog bračnog para. Uvidevši da je smrt nastupila.. prikazujući istovremeno kakav postaje čovek u takvim životnim uslovima: „Kiša je bila prestala. str. odrasli i djeca. uzduž i poprijeko. Desničin junak postavlja pitanje smisla čovekovog života.“337 Dolazak smrti u Desničinim prozama često je poveza sa tišinom koja joj prethodi: „U jednom času učini mu se da se tišina nekako naročito produbila i postigla onaj stepen intenzivnosti kad se počinje čisto nametati uhu.. 340 Isto. str. 339 Isto. 223. Suočavajući se sa neumitnom činjenicom. nelijepim životom. gluhim i slijepim za sve osim za vlastitu samoživost i vlastiti interes (. Prirodu u stvaralačkoj poetici Vladana Desnice nemoguće je posmatrati izdvojeno od čoveka.. žitko poput kaše (. i čovjek dobija dojam da su ti ljudi zabačeni u toj gluhoj kotlini. sa svojim skučenim. 338 Isto. 137 . kao i nemoć čovjeka u takvim okolnostima: „I eto ona sad tu u kutu umire – i to je sve. Isto. Slika zapalog sunca nagoveštava skori kraj njenog života.) Gaze ga. od mosta do popove kuće i od popove kuće do mosta. str.“336 Upravo je takvim prirodnim i životnim uslovima Jagodino zdravlje bilo pogoršano. 225. kao sažvakano. mijese ga. Miloša obuzima stanje bez misli u kojem je osećao samo „fizički fakat“ da je Jagoda mrtva ne mogavši se pomiriti sa tom činjenicom. 206. Žitko se blato gnjecalo pod nogama. 225.)340 Pripovetka „Bunarevac“ može poslužiti kao jedan od najboljih primera koji pokazuje Desničine poetske stavove vezane za prirodu i čoveka. Smrt se u ovoj Desničinoj pripoveci javlja kao neminovnost čiji dolazak se uskoro očekuje. Bilo mu je potrebno da to nekoliko puta ponovi „utuvljujući time sebi tu stvarnost u glavu“. Desnica navodi još jednu mogućnost smrtnog ishoda.“338 Ovom pripovetkom Desnica prikazuje unutrašnja stanja u čoveku koja smrt izaziva. str. Provodeći život u određenoj sredini i određenim prirodnim uslovima. bilo je sasvim usitnjeno. 336 337 Isto.svijetlost kao da su među svojim grančicama još časak zadržali zadnji treptavi odraz sunca koje je zapalo. Godinama gaženo i ispregazivano neumornim koracima.. 228. str. čovek neminovno postaje njen odraz.

glavni junak ove priče istovremeno doživljava i sopstveno buđenje postajući svestan svog pogrešno izabranog puta.“341 Prikazujući sudbinu glavnog junaka. str. Doživljavajući njeno umiranje. Pobuna glavnog junaka i njegova odluka da započne novi život u novoj sredini. poneko mučno čekanje da se nešto dogodi. već samo prigušen u sebi. str. Isto. Minerva. pisac ukazuje na neminovnost čovekovog propadanja ukoliko se nađe izvan vremena i prostora kome pripada. koje su uslovljene naivnim iluzijama i snovima. „Florjanović“ i „Konac dana“. postaju glavni uzroci njegovog stradanja čija se kulminacija javlja u susretu sa mrtvom ženom. Nova sredina i okolnosti u kojima se Miloš našao. kao i većini pripovedaka prve Desničine zbirke. vrte se u nekom svom apsurdnom krugu i jedva se s vremena na vreme oglase ponekim trzajem. 341 342 Milivoje Marković: Prostori realizma. „da pokaže kako jedan svet izlazi iz svoje ljušture i pokazuje da nije sasvim mrtav. da se ostvari poneki zapretani san. da izvrši neki priželjkivani preobražaj sveta. str. 29. u kojima učmalost provincije neminovno utiče na čovekove namere da ostvari ono što želi. 1981.U ovoj pripoveci. šikne iz njih poneka paklena tišina. 33. ta batrganja po životnom putu od nemila do nedraga. 138 .“342 „Od jutra do mraka“ (1952) Prikazujući u svojoj prvoj zbirci pripovedaka život provincije.“343 Pomenuti stvaralački postupak pisac primenjuje u prikazanim pripovetkama „Bunarevac“. ponekom reakcijom na neku pojavu. da pokrene neke svetove. Subotica. „Ličnosti u ovim Desničinim pripovetkama žive neki često izanđali čulni život i to u nekoj zabiti. u njemu i oko njega zatvaraju se krugovi vremena. Ta povremena trzanja iz duhovnih učmalosti. na neki zaostali zov ili izazov života – oglase se nekim krikom. prikazana je raznolikost ljudskih „olupina“. 343 Isto. „završila se kao drama u kojoj su pobunjenici sagoreli u svojoj nemotivisanoj i neorganizovanoj pobuni. 34. Desnica prevashodno želi da naruši njenu jednoličnost i učmalost. sve se pretvara u apsurd i beznađe. „Iz tog shvatanja u Milošu se oglašava pustoš.

Savremenik. 6. 29/30.. izraženih adekvatnim. ova pripovetka „najjasnije otkriva postepeno i spontano taloženje nevidljivih. vidljivi i opipljivi svet. literarnih reminiscencija i ljubavnih želja. Glavni junak. ponekad kao slučajno. neulovljivih čestica (. Desnica je u ovoj pripoveci veoma vešto ušao u čovekov unutrašnji svet. da su se nekad i pod nekakvim istorijskim uslovima otkinuli iz matice života i potonuli u bezdane i bespuća svojih sanjarija i žudnji za nečim nepoznatim a često strasno naslućenim.“ Dragan Jeremić: „Vladan Desnica ili intelektualna poezija“. 1956.) to je rezultat njegovog smirenog. str. nenaglašeno. na prikazivanju psihičkog stanja glavnog junaka. Sve je dato diskretno. Takve čežnje u nekim Desničinim pripovetkama često se pretvaraju u strastvene čulne orgije koje najčešće vode u depresivna stanja. Miloš Bandić: „Proleće i olupine“. atmosfere. br. 139 . Beograd. Beograd. 1968. dobro odmerenim rečima. 268. str. u deformisanje karaktera. laganog rada. mladi klerik Ivo Čavra.“344 Upravo je pripovetka „Od jutra do mraka“ zasnovana na otkrivanju i analiziranju unutrašnjih pomeranja u čoveku. Prema rečima Miloša Bandića. To je naročito fluidna i prozračna maglina. već ih pisac koristi kao motivaciono ishodište psihološke drame glavnog junaka. teške psihičke krize. On ne voli krupne reči i široke rečenične zamahe (.3. upada u izrazitu duševnu krizu i poremećenost prouzrokovanu nemogućnošću da ostvari svoje seksulane porive. Pomenuti socijalni detalji nemaju samostalno značenje u ovoj pripoveci.) – u priču. Dramu pomenutog junaka pisac stavlja na pozornicu malog primorskog gradića. Unutrašnja drama mladog klerika javlja se kao posledica sukoba asketskog života u „bogoslovskom sjemeništu“ i bogatih dečačkih snova.govore da su to živi ljudi sa snovima i nadama... str. Književnost. 346 „Desnica nije slikar jakih boja. zaustavljajući se na onim stanjima u kojima dolazi do udvajanja zdravog duha i poremećenih reakcija.. Pisac pažljivo gradi proces psihomentalne devijantnosti kod glavnog junaka. u bezizlazno razaranje. piščevoj reči postaju drugi. od jednog detalja346 od kojeg stvara jednu novu 344 345 Isto. kao netaknuto (. da imaju svoje svetove koji su samo njihovi svetovi.“345 U procesu stvaranja svojih proza Desnica nikad ne polazi od fabule. u sve ono što ga sputava i ograničava u ostvarenju njegovih želja. br.. to su pokretne i neprimetne senke stvari koje u umetničkoj. u lomljenje i posrtanje ličnosti. skicirajući u pozadini društvene promene i ekonomske potrese koji su zadesili dalmatinsku obalu početkom XX veka..) Čitava njegova ekspresija svodi se na ređanje detalja. 23. već od jedne situacije.

vojnici podnadulih neumivenih očiju koji su prosjedili čitavu noć u teretnom vagonu. Desnica je u svojim delima sagledavao i prikazivao stvarnost u njenim najrazličitijim oblicima. odsijecati debele komade lovačke salame. vojnik uzimlje češalj. već iskazuju potpuno poznavanje i doživljaj date sredine. džepno ogledalce ili nožić s limenim koricama na kojima je utisnuto ime „Sarajevo“ i kojim će. Raspolućenost između unutrašnjih nemira i nemogućnosti njihovih ostvarenja u spoljnjem svetu. Svestan svoje čulne krize. križati kruh. iznad svega stavlja život i prirodu kao nosioce i uzročnike svih različitosti. određeno je mesto zbivanja radnje. Desnica izražava tragizam čovekovog života koji će biti sve prisutniji u njegovim kasnijim prozama. tražeći spas u iscrpljujućim samoćama i ćutanjima. Opisom slike jutra u primorskom gradiću.transponovanu stvarnost. njišu se na masnim lučkim vodama usidrene otočanske lađe. U dućan ulaze i izlaze seljanke koje su tek sišle s broda. pa otare dlanom raskuštrane brkove i krene dalje niz obalu. pomenuti junak je raspolućen između svoje prirode i profesije koju je odabrao. Čavra se udaljava od svakodnevnog života. Isticanjem lokacije dućana koji se nalazi na samom kraju obale. sklon „samotarskom maštanju“ i „bezgraničnom sanjarenju“. pucetima. svicima svile. 130. predočena su upotrebom prideva „mučljivo“. šiljiti mastiljavu olovku i potkresivati nokte. Uniđe i stari lučki nosač da istrusi čašicu rakije i da prožvaće ušptipak – fritulu. za čitavo vrijeme soldačije. što ga dovodi do sve 347 Vladan Desnica: Pripovetke.“347 Navedeni opis otkriva veliko prisustvo detalja koji ne samo da upotpunjavaju datu sliku. Beograd. Po prirodi plahovit i povučen. a vrhovi jarbola klate se po plavom nebu u neumornoj kretnji nijekanja. oseća se duh jedne sredine. Raspoloženja i unutrašnja stanja junakinja Ane Čavre i njene kćeri. 1993. njena beda i izolovanost. Prisustvo različitosti unutar jednog bića pisac oslikava u liku mladog klerika Ive. Nakon čitanja prvih rečenica ove pripovetke. U neposrednom prikazivanju paralelnih životnih manifestacija i njihovom preplitanju „od jutra do mraka“. BIGZ. već u prvom pasusu je naglašena sama atmosfera zabačenosti koja će dominirati u ovoj pripoveci: „Pred njihovom radnjom. 140 . Otočanke se snabdijevaju vrpcom. Sena brige koja je smeštena u uglove njihovih usana otkriva unutrašnju stvarnost ovih junakinja. Prikazujući različite vidove realnosti. u tom zaklonjenom dijelu obale. Desničin junak suzbija u svojoj unutrašnjosti. str.

str. U mnoštvu neuspešnih pokušaja da spasi svoga sina pomoću crkve. Ive ga je vrlo dobro shvatao. Ona ulazi u njegov duševno poremećeni život i oslobađa ga čulnih kriza u nadi da će ga vratiti svakodnevici. Ivina majka se odlučuje da pozove ženu sumnjivog morala Ritu Tumbarovu. to naglo Isto. str. str. Suočen sa sopstvenom raspolućenosti..)“350 Prikazujući Ivu Čavru kao izuzetak koji odstupa od očekivanih pravila. 132.“348 Neobičnost ove pripovetke nalazi se u neočekivanom i iznenadnom postupku Ivine majke. Desnica iznosi elemente svoje poetike: „U neizvjesnosti i slobodi tog svog načina mišljenja nalazio je kudikamo veće bogatstvo osjećaja i nesravnjivo šire mogućnosti iživljavanja. Osjećao je s užitkom kako postepeno blijedi granica između stvarnog i sanjanog. između mogućeg i nemogućeg (. njegova majka Ane pronalazi rešenje. pisac stvara opštu sliku te sredine prikazujući unutrašnji svet njenih stanovnika. pisac iznosi misao da je čovekov život samo niz iskušenja koje treba savladati. Dovodeći svog junaka u pomenuto stanje. u granicama istog dana. „To zatvaranje u svoja unutrašnja doživljavanja postepeno mu je ubijalo smisao i svako zanimanje za sve stvarno što ga okružava i što ga u skoroj budućnosti čeka. nego se upinju da je protumače kao slijed različitih razdoblja u životu. Gradeći lik mladog klerika kao čudesnog čoveka sa izraženom težnjom za „unutrašnjim doživljajima“349 i sopstvenim načinom mišljenja. Beograd. Slobodna proizvoljnost i prijatna nelogičnost tog načina bile su pune zanimljivosti i čara. 349 348 141 . bio i ovakav i onakav. BIGZ. 131. 1993. Da. 131. kao potvrdu pomenute neobičnosti navodi primer Dantea: „Dante je istodobno. Uprkos nerazumevanju sredine prema nagonskim potrebama njenog sina.. „od jutra do mraka“.“ Vladan Desnica: Pripovetke. Smiješni su mu bili oni profesori i pisci predgovora koji tu proturječnost ili dvojnost u ličnosti ne mogu da razumiju. porodice i prijatelja. postajući i sam ljudska olupina koja dotrajava u izolovanoj sredini.veće duševne poremećenosti: „Granica između stvarnog i nestvarnog takvim umovanjem sve je više iščezavala. Ive posustaje pred erotskim nagonima. kao postepena srozavanja ili postepena uzdizanja ili očišćenja. Opisujući primorski gradić u kratkom vremenskom periodu. i vrijednost stvarnoga naspram nestvarnome sve je više gubila na cijeni. Ive je odlično razumio te neposredne prelaske iz jednog nastojanja u drugo. 350 Isto.

Viši. str.. da ne postoje dva svojstva ili dva temperamenta. naročito veliki umjetnik. 136. iznimni ljudi (. str. da pogodi njeno pravo ime. obični ljudi. U jednu riječ.) mogu da budu. Ive Čavra odgovor pronalazi u jednoj knjizi koja tu pojavu naziva ambivalencija: „Ambivalenciji je pridavao univerzalno značenje.) I čudio se što se misaoni ljudi ne opredjeljuju s obzirom na nju. 142 . 136. da zaodjene u prave riječi onu stvarnost koja leži pred njima bezoblična. Biti veliki čovjek. 353 Isto. A u sličnim prigodama uvijek se čekalo da najprije on stvar izrazi na svoju. 135.. što još nije nastala neka škola ili neki pokret ambivalentičara. 355 Isto. da je čovjek (a naročito veliki odabrani čovjek) svakakav.“354 U težnji da sagleda stvarnost u kojoj se nalazi. te naizmjenične nastupe mljecave dobrote i sabijene jarosti.smjenjivanje sramežljivosti i bestidnosti. mogu da budu sa dosadnom trajnošću i negipkom postojanošću stalno i isključivo onakvi ili ovakvi. prema njegovom mišljenju. str. 354 Isto.“351 Opisujući pojedinačan primer.“355 Navedeni primer brige oko pronalaženja pravog izraza može se posmatrati u kontekstu Desničinog celokupnog stvaralaštva. kao rasuta iz vreće. 136. Desnica prevashodno misli na umetnika koji u njegovoj stvaralačkoj koncepciji teži da obuhvati stvarnost u njenoj različitosti: „Jedino sitni. Umetnik. faktično bivaju svakakvi u isti mah. suzne raznježenosti i divljeg bijesa.. Isto. neobuhvatna mozgom i neizreciva riječju. On je dobro znao da mnogo stoji do toga na koji se način nešto rekne. 151.. ili dva morala – pa makar kako međusobno udaljeni ili čak suprotni bili – koji ne bi mogli sasvim dobro uporedno opstati u grudima istog živog čovjeka. Desničin junak se trudi da pronađe adekvatnu reč i njome izrazi svaki deo te stvarnosti: „I sam je bio nezadovoljan kako se izrazio. str. u nju su ovako ili onako uvirali svi putovi misli (. pisac u nastavku prelazi na opšti plan i govori o čoveku uopšte: „Odlično je razumio da čovjek u isti mah može da bude i onakav kakav osnovno jest (ili kakv misli da jest) i čista protivnost toga. 351 352 Isto. str.“352 Govoreći o odabranom čoveku. ona svagdanja mizerija. na koncu konca i ne znači uglavnom drugo nego to: biti svakakav pomalo – kako bi inače umjetnik i mogao svakoga razumjeti i osjetiti!“353 Želeći da različite puteve misli objedini jednim imenom.

Zlo se pobija i razoružava podnošenejm i istrajavanjem. Jadikovanju nije bilo mjesta u njenom poimanju života. i ako je.“358 Slika prozora prisutna je na više mesta u ovoj pripoveci: „Kroz žaluzije i zatvorena stakla dopire odraz plitkog mora i u zmijastim prugama igra nemirno po podu i penje se po zelenim stijenama. 130. na razinu univerzalnog. manje otporna i manje dorasla tegobi. nema kod njih glasnog jadikovanja nad nesrećnom sudbinom. Isto. Primer navedene tvrdnje pisac iznosi u razmišljanju svoje junakinje Ane: „Lična se nedaća preli u opću. 152. i u njoj utopi. bespomoćnije. već je učestala slika zatvorenog ćutanja i neme trpnje. str. 143 . Međutim. Jedan od primera navedene tvrdnje vidljiv je u liku Ivine majke Ane: „Nije se nikad raznježavala nad samom sobom ili jadikovala.“356 Desničini junaci svakodnevno se suočavaju sa patnjom prihvatajući je kao deo svoje stvarnosti. gotovo utjehe. 356 357 Isto. str. Život je pun tegoba i zla. 359 Isto.“357 Želeći da naglasi unutrašnju dramu svojih junaka i sukob koji imaju sa stvarnošću koja ih okružuje. vrlo rijetko kad. samo začas popustila srcu pa izašla iz svog zatvorenog ćutanja i podnošenja. 129. Ta ionako od jadikovanja i otkrivanja svojih muka nema nikakve koristi: ni od koga pomoći. Desnica propušta more da uz pomoć prozora osvoji zatvoren prostor ostvarujući time svoj poetski zahtev po kojem je sve u znaku međusobnog prožimanja.“359 Koristeći prozor kao staklenu i providnu sponu između spoljašnjeg i unutrašnjeg prostora. Nema što nego trpiti i šutiti. str. debelim tijelom o stakla prozora uzaludno se upinjući da se oslobodi i probije vani na božiji dan. u jednakosti ljudi pred tom općom nepravdom života.ima zadatak da individualno i posebno podigne na jednu višu umetničku razinu. 154. 358 Isto. smjesta se pokajala: odmah se osjetila slabije. pisac ih stavlja u zatvoren prostor: „Nekakva krupna buba sa malim krilima zuji i lupa svojim nabubrelim. I Ane nađe izvjesne okrepe. str.

Za ovo izdanje uzete su pripovetke iz prve zbirke i dodate još tri nove: „Solilokvij gospodina Pinka“. kao i prethodnoj zbirci. 1951. Kao u Ravangradu Veljka Petrovića. Intimnost i bliskost pisca sa sredinom koju opisuje. br. po detaljnim psihološkim Velibor Gligorić: „Izbor pripovedaka Vladana Desnice“. 424. 360 144 . je upravo „ona nit koja se provlači kroz njih. ogleda se u oživljavanju određene atmosfere i prisnom dočaravanju čoveka koji je predstavlja. tako se na jednom određenom prostoru razvijaju u ovoj prozi Vladana Desnice slike specifičnih momenata i karakterom sredine usmerenih i obojenih odnosa života kome je jednoliniski opisan krug od zore do ponoći. Gradeći ovu zbirku.PROLJEĆE U BADROVCU (1955) Zbirka pripovedaka Proljeće u Badrovcu objavljena je 1955. Sve ove priče i životne sudbine ostavljaju utisak duboke proživljenosti i verodostojnosti njihovog tvorca. Navedenim stvaralačkim postupkom Desničine pripovetke se osobito izdvajaju po širokom dijapazonu i intenzitetu čovekovih doživljaja. nisu svedene samo na deskripciju života jedne sredine. Savremenik. to je slika jedne određene sredine i života u njoj. Beograd. stvara niz portreta uhvaćenih u jednom posebnom kretanju stvarajući istovremeno sliku Dalmacije na prelazu iz XIX u XX vek. locirajući se i dalje na području Dalmacije. „Ono što sjedinjuje pripovetke u ovoj odabranoj zbirci“. str. 10. zadržavajući se sve više na prikazu čovekovih potreba i mogućnosti da kritički sagleda sopstvenu realnost. Posmatrajući Proljeće u Badrovcu u odnosu na prvu zbirku.“360 Pripovetkama druge zbirke Desnica stvara jedan intimni mozaik sredine koja je u njima prisutna. Svojom drugom zbirkom Desnica ostaje u okvirima započete tematike. prema rečima Velibora Gligorića. godine u izdanju beogradske „Prosvete“. u malim primorskim gradićima. od jutra do mraka. naizgled hladnokrvnog posmatrača. uočavamo novi raspored materijala pomoću kojeg ovu knjigu doživljavamo kao prikaz jedne sredine u kojem se pisac služi višestrukim osvetljavanjem problema i stalnim ubacivanjem novih lica. Veoma vešto sprovodi psihološku analizu najdubljih slojeva čovekove psihe. Desničine proze koje pripadaju ovoj. Sva dešavanja prikazana ovim pripovetkama ispričana su sa izrazitim uživljavanjem autora iako je on zauzeo stav objektivnog. „Spiriti“ i „Proljeće u Badrovcu“.

„Solilokvij gospodina Pinka“ (1953) Sam naslov pripovetke otkriva da će pisac prevashodno prikazivati unutrašnje doživljaje glavnog junaka gospodina Pinka koji je predstavljen sa vrlo malo podataka. nevidljive stvarnosti. Činjenica da isključuje svoj radio a da ga pri povratku kući uvek zatiče uključenog.analizama. već svu pažnju usmerava na unutrašnji tok čovekovog života. a pri tom je bio siguran da ga je isključio pre odlaska. glavni junak ove pripovetke počinje da razmišlja o čoveku uopšte. Polazeći od radio-aparata kojeg gospodin Pink zatiče uključenog nakon povratka u stan. tražeći rešenje date situacije: „Koji put čovjek samo misli da će nešto učiniti. trudeći se da psihičkim naporom utvrdi da li je u pitanju samo zaborav. a poslije mu se čini da je doista i učinio. U nasleđene tradicionalne oblike pripovedaka unosio je nove sadržine. nepoznati i nepregledni prostor čovekovih misli. Naredne tri pripovetke koje će biti prikazane u ovom segmentu rada. U težnji da razreši uzroke svog problema. kao i različita stanja koja se čoveku u datim trenucima života pojavljuju kao zamka ili nepoznanica. otkrivaju nastojanja Vladana Desnice da otkrije i prikaže čovekovo unutrašnje biće. U težnji da pronađe odgovor na zagonetku pred kojom se našao. po prikazu misaonih procesa koji se odvijaju u njegovim junacima. pisac gradi priču koja se zasniva na junakovim razmišljanjima i unutrašnjim doživljajima. To je jedino 145 . On počinje da sumnja u sebe. Ova pripovetka nam pokazuje da su Desničina prozna ostvarenja zasnovana na malim i naoko nebitnim pojedinostima koje služe kao polazište u prikazu jedne nove. gospodin Pink počinje analizu sopstvene svesti pitajući se da li je „ipak zaboravio zavrnuti prekidač“. U prvoj rečenici saznajemo da voli slušati radio dok radi u banci kao činovnik što mu je kao neženji predstavljalo glavnu zabavu. izaziva u njemu sve veće nemire i sumnje. nije se plašio da će biti proglašen konzervativnim i zastarelim piscem. što dokazuju i tri nove pripovetke koje ova zbirka donosi. Desnica je i ovom zbirkom pripovedaka ostao veran tradiciji. Sve što pisac u nastavku otkriva o svom junaku proizilazi iz njegovih solilokvija. ili neko njumu nepoznato unutrašnje objašnjenje. tehnički kvar na aparatu. Desnica narušava tradicionalni način pripovedanja jer nije zaokupljen prikazom spoljašnje stvarnosti.

br. da je samo jedna sitna pojedinost izostala ili se dogodila drugačije nego što se stvarno dogodila. žrtva najbanalnijih. Beograd. neku sasvim neznačajnu sporednost. pisac iznosi sopstveni doživljaj stvarnosti: „Moglo se. str. I dovoljna je jedna takva mikrokozmička eksplozija. Isto. ako se nije dogodilo. samo je slučaj što se nije dogodilo. Zagreb. i na kakav neočekivan ishod ponekad čitava stvar izađe.“363 Opisujući unutrašnje strepnje i pomake gospodina Pinka. 1985. 146 . BIGZ. pa da odatle bukne čitava tragedija. koji je kao i on izmučen usamljeničkim razmišljanjima. ama sve zavisi od takvih tričavih okolnosti. 363 Krešimir Nemec: „Novelistika Vladana Desnice“. Desničin junak dolazi do zaključka da je čovek.“362 Desnica u svojoj stvaralačkoj poetici veliku pažnju i značaj pridaje slučaju kao izvoru najrazličitijih mogućnosti koje mogu zadesiti čoveka. pa da se sve postojeće splasne u jedno ništa 361 362 Vladan Desnica: Pripovetke. Prikazujući gospodina Pinka. 320. naprimjer. izvodim posljedice. Desnica pomera granice čovekovih misli. „Ništa u čovjekovom životu nije determinirano. trudeći se da sazna sve ono što se nalazi u samim dubinama svesti. 1993. Gotovo sve što se događa s nama i oko nas sasvim zavisi od takvih malih i po sebi neznačajnih pojedinosti koje lako možemo da zamislimo i drugačijima nego što su slučajno bile. 3/4. 375. nepredvidivih i neočekivanih konstelacija iz kojih se mogu izleći fatalne posljedice i apsurdne koincidencije. str. dakle. od minijaturnih električnih eksplozija u ćelijama našeg mozga.razumno rješenje. i čovjek prosto ne bi vjerovao kakvi se sve čudni događaji izlegu. pisac otkriva koliko slučajne okolnosti utiču na čovekov unutrašnji svet i odražavaju se na njegovu psihu: „Zamislim. Sve. Čovjek je zapravo objekt. str. nego su se samo mogle dogoditi. Oko nas sve prosto vrvi od mogućnosti.“361 Nazivajući navedeno rešenje razumnim. gospodin Pink uočava da razmišlja o stvarima koje se nisu dogodile. 320. pa odatle vučem dalje nit. sve to vrlo lako dogoditi i. ništa se ne događa nužno i s razlogom. Koji put je dovoljno da izmjenimo neku takvu slučajnu i naoko indiferentnu okolnost. od neznatnih pomaka naše psihe. Forum. veoma prenapregnut pa mu se ponekad čini da se upravo događa ono o čemu on razmišlja. kakvi se sve nepredvidivi rezultati nagomilaju. Polazeći od tog zaključka.

Zagreb. 368 Isto. str. gospodin Pink dolazi do saznanja da se odgovor može nalaziti samo u njemu: „Stvar dakle može da bude samo u meni.“ Vladan Desnica: „Djelo nastaje dalje od pisaćeg stola“. U težnji da objedini bitno i nebitno. glas jedne odvojene. 147 . sam naš život. 326. 327. nesvijesne polovice mene. leže u ruci proizvoljnoga. doseže do samog dna čovekovog bića stvarajući tako univerzalnu sliku čoveka . jedina pitalica u tom životu. kao zagonetka pred kojom svaki put ponovo zastaje tražeći u njemu nešto vredno367 i novo: „Jedina nepoznanica. potpuno i bez ostatka. Prosvjeta. Isto. zaboravio da to zaboravim. 364 365 Vladan Desnica: Pripovetke. Beograd. Jasno nam ukazuje na postojanje „nesvijesne polovice“ čovekovog bića koju želi saznati: „Osluškujem sa zebnjom. već i onog što je nebitno. str. ništa nije konačno poznato i određeno. da nastane kataklizma svega! Čitava stvarnost visi o jednoj niti! Naš udes. jedino što može da predstavlja jednu neizvijesnost i jednu zagonetku – to sam ja sam. u knjizi: Hotimično iskustvo I. I svaki čovjek je za njega nešto vredno. kao da to sluktim svoj vlastiti glas. 2006. u vlasti lude slučajnosti. 326. Sa svim se treba suočiti. 108. str. Desnica je nastojao da istovremeno pronađe i prikaže one pomake koji utiču na pokretanje ne samo onog što je bitno. 322.“366 Čovek je u Desničoj poetici doživljen i prikazan kao večita i neiscrpna tajna. 1993.“364 Želeći da dokuči i sazna tajnu zamke u koju je upao.“365 Navedeni primer pokazuje koliko je Desnica otišao daleko u svojim analizama i prikazima čovekovog unutrašnjeg sveta. str. glas jednog drugog „ja“ koji unutra govori sam sa sobom.bez dimenzije. BIGZ. 366 Isto. str. 367 „Sve je vredno da se o njemu ponovo razmisli. Čitavo je pitanje u tome jesam li zaboravio zavrnuti prekidač ili sam.“368 Tragajući za neznatnim pomacima čovekove psihe. uslijed jednog višeg stepena rasijanosti.

u životu učinio mnogo gorih stvari. od sušice. neoslabivo i iskonski svjež. čovek i priroda večito su i neminovno povezani u Desničinoj poetici. Ne znam da li iz neke djetinje. razmišljajući o tome. odnosno nestajanja ljudskog bića. svaki put kad se to sjećanje u meni nenadano porodi. Sve što saznajemo u ovoj pripoveci iznosi se kroz svest dečaka koji je svoje detinjstvo proveo bez majke. za toliko neprijateljstvo. 338.. Isto.„Spiriti“(1954) (Jeremijina siročad) Pripovetka „Spiriti“ zasnovana je na čitavom nizu različitih psiholoških situacija i odnosa u životima junaka koje pisac prikazuje.“369 Sliku umiranja. a još manje prava. Kao što je već napomenuto u uvodnom delu ovog rada. uz neobičnog ujaka i tetke koji su prizivali duhove. smjesta iz mene ponovo sukne. Dečakova predstava oca vezana je isključivo za mržnju prema njemu koja je prouzrokovala izvesnu uznemirenost kao stalno stanje svesti i u kasnijem periodu njegovog života: „Ja sam. razvijajući tek u pozadini sliku stare primorske sredine koju karakteriše postepeno propadanje njenog aristokratskog sloja stanovništva.. i ma koliko da sam. Ovu priču dečak započinje sećanjem na svoje tužno detinjstvo koje je proteklo u veoma teškim uslovima i bilo veoma rano obeleženo smrću majke. ona je po načinu svog iskaza veoma bliska pripoveci „Proljeće u Badrovcu“. 148 . kao odrastao. sasvim sigurno. 369 370 Isto. str. Koncipirana kao životopis glavnog junaka koji svoju životnu priču iznosi u prvom licu. onaj negdašnji poriv mržnje – Što ćemo! Tako već biva!“370 Navedeni primer ilustruje Desničin stvaralački postupak uvođenja dvostruke svesti ispoljene kroz naizmenično prisustvo svesti dečaka i svesti odraslog čoveka. rijetko sam ulazio u njenu sobu. „Mama je dugo umirala. što predstavlja čest stvaralački postupak u njegovim proznim ostvarenjima. Pa ipak. ili od tuge tog ambijenta (ostalo mi je u sjećanju kao da je u toj prostoriji uvijek bio suton. od ranog jutra pa sve do večeri). str. umovao ovako i jasno uviđao da nemam razloga. 337. čini mi se da nikad nikoga nisam tako mrzio kao tog čovjeka! I ma koliko da sam kasnije. Desnica povezuje sa zalaskom sunca u prirodi.). mitski uveličane bojazni od zaraznosti te bolesti (. više puta s osmjehom gledao na tu moju djetinjsku mržnju – i opet.

374 Motiv smrti.372 U težnji da svojim junacima olakša njihove uspomene i ukine sve što je bolno u sećanjima. povezana je sa njegovim doživljajem smrti374 i željom da umiranje obesmisli i približi čoveku kao samu neminovnost. sve je bilo svedeno u jednu ravninu. Polazeći od samog detinjstva. Pored pomenutog oca i ujaka. što je već pomenuto u uvodnom dijelu. kao gledanje u zelenilo. Isto. prisutan je u najvećem delu Desničinog romana Proljeća Ivana Galeba. junaci ove pripovetke gube osećaj vremenskog sleda događaja. i kao posebna tema biće prikazano u poglavlju o romanu Proljeća Ivana Galeba. 340. u dečakovoj svesti izrazito ostaje upamćen njegov ujak Gaetano. Njihovi životi se ukazuju pred njima kao jedna ravan na kojoj su bez hronološkog reda izložene uspomene „sve jednako važne odnosno nevažne. sve jednako važne odnosno nevažne. str. moreplovac i avanturista koji se posebno istakao svojim pričanjima i sećanjima iz kojih „kao da je bila neopazice izvučena nit vremena na koju su zbivanja nanizana. a čovjek se zamori: svrstavaju se pred našim očima u jedan red.“ Isto. glavni junak otkriva jedan od osnovnih stavova Desničine poetike. Težnja pisca da se sve što je proteklo izjednači ukidanjem onoga pre i onoga posle. 340.“373 Stvaralački postupak ukidanja vremenske niti prilikom prikaza proteklog života. tog redoslijeda. postaju veselasto obesmišljeni. 340. lutajuće lučice svijetla u maglama naše svijesti. pa su događaji ležali pred našim očima. i bivaju bezazleni. i sve jednako žive odnosno mrtve. prijatno indiferentni i nezainteresirano lijepi ili ružni. Ima nešto odmarajuće. str. 372 371 149 . da je upravo detinjstvo izvorište iz kojeg svaki čovek crpi svoje suštinske osobenosti. 373 Isto. nešto gotovo organski ugodno u tome. oni kao da raskidaju i svoju vezu s nama. „Tako valjda biva kad se nagomila mnogo uspomena. što ovu pripovetku čini izvesnom vrstom psihološke studije. šaroliki i ravnopravni.“371 Prikazujući svoje živote. Klorinde i Adele. Pored oca. kao rasute đinđuve. Sve se tu zbivalo nekako istodobno. koje su ostale upamćene po uvođenju dotad nepoznatog običaja prizivanja duhova: „Jedan ili dva puta sedmično.Pomenuta dvostrukost Desničinog junaka istovremeno prikazuje dvostrukost čovekove svesti uopšte. str. što će biti predstavljeno u poglavlju posvećenom tom romanu. junak ove pripovetke u svom sećanju na detinjstvo nosi slike dveju tetaka. kao i motiv vremena predstavljaju osnovne motive Desničinih proza. nešto što odmara oko. i sve jednako žive odnosno mrtve“. pisac kida tu nit vremena koja povezuje sam život: „Oslobođeni te vremenske povezanosti.

u svakoj situaciji traže nešto iznimno. Zahvaljujući trenutnom zaboravu. za irealnim. svaki šum. tišina u zraku. U pripoveci „Spiriti“ zazivaju duhove iz neodoljive potrebe da nečim naruše pustu jednoličnost tih bezličnih dana. fluktuantne obrise. da se ižive makar i u mašti. 378 Isto. pisac ne upotrebljava reč „smrt“. str. tišina u kući. 343. 347. potreba za neobičnim. Desničin junak-dečak pridružuje se ideji svog druga Berte da zaliju vodom usnulog pijanca..“377 Navedenim stvaralačkim postupkom pisac otkriva svoju težnju da približi stvarnost i maštu. kod tetaka bi se sakupio svijet oko okruglog stolića (. Desničini junaci u svojim mislima posežu za okultnim i nestvarnim: „Desničini junaci uglavnom žive veoma jednoličnim životom kojem ozbiljno nedostaje pravih. u svakom događaju nešto izvanredno. str. 1966. dubljih uzbuđenja. život i smrt. Pomenute aktivnosti svojih tetaka i ujaka. Posmatrajući usnulog pijanca Stjepana koji spava u senci barke. jeziva tišina u ljetnom popodnevu (. Zamračile bi sobu i stale prizivati spirite. dečaci beže sa mesta zločina u nadi da će se tako udaljiti i od nemilog događaja.. izmišljaju.). u knjizi: Vladan Desnica: Izbor pripovijedaka. i zavlada velika.. Desničin junak Isto. 18. To je realnome podavalo mekše. Nekima od njih uspijeva da tako nadoknađuju ono što im je stvarnost uskratila. 361. pisac ponavlja pred sam kraj dajući svom junaku ulogu aktera u činu smrti.“375 Posmatranje spiritističkih seansi unosi u dečiju svest konfuzne predstave o svetu. 377 Dubravko Jelčić: „Pristup pripovjedačkoj umjetnosti Vladana Desnice“. Vijesnik.u kasno poslijepodne. Isto. pa makar i u regionima irealnog. da dožive nešto bizarno.“376 Želeći da omekšaju bridove stvarnosti olakšavajući time sopstveno postojanje. Opisujući nemili događaj. junak ove pripovetke objašnjava njihovom potrebom za irealanim i onostranim: „Svakako u njima je bila jaka potreba za iživljavanjem u mašti. i stvarnost ih nije tištala svojom mrtvom težinom i ranjavala svojim oštrim bridovima. ostvarujući tako celovitiju sliku sveta i čoveka u njemu.. Zato ih sami traže.) Bila je velika tišina. već je uspešno zamenjuje pojmom „tišina“: „Prestade uopće svaki pokret. Susret sa smrću majke na samom početku pripovetke gde je glavni junak samo posmatrač. str. 376 375 150 . Zagreb. Dečiji nestašluk biva uzročnik nenadane smrti nedužnog čoveka. tišina na ulicama dolje u gradu. za fantastičnim. U pričama tih lica i najobičnije stvari preobražavaju se u neobične. fantastično i realno. str.“378 Suočeni sa iznenadnom smrću.

„zagovara i brani normalne i svestrane ljudske slobode. ostati zauvijek u prostoru iznad te razine. pripovedač želi da se oslobodi sećanja na njih.omogućuje sebi privremenu izolovanost od vremena koje protiče: „Na mahove mi se činilo da grdni. kao što mi je proricao dobri dundo Gaetano. Prema rečima Milivoja Markovića. ovi posrnuli ljudi i dalje osećaju oporu stvarnost iza privida koji stvaraju svojim spiritističkim seansama pomoću kojih tonu u 379 380 Isto. str. bez roditeljske ljubavi i zaštite. Opisujući spiritiste. 151 . možda ću vam je tada ispričati.“379 Međutim. inicijator događaja. zreo i potpuno formiran – otprilike ono što već jesam. 1981. Ako nekad stupim u zaslužen odmor i poživim moje stare dane u lagodnoj dokolici pod oleandrima vlastite vile na Lapadu. 1993. već istovremeno predstavljaju jednu društvenu pojavu. Nastala od dečakovih sećanja. 381 Milivoje Marković: Prostori realizma. A kad sam iz njega izašao. str. „dobrovoljno popravilište“. hodati zrakom. Međutim. Ne mogavši da se ostvare u svojoj sredini. str. str. Svi pomenuti junaci koje pisac unosi u ovu priču. oni razvijaju sopstvenu maštu i fantaziju pomoću kojih u mislima tragaju za nečim neobičnim i irealnim. 41.“381 Potvrda navedenog mišljenja prisutna je u dečakovom doživljaju: „Eto tako sam otišao u „korelacioni“ zavod. poseduju jedan osoben i njima svojstven pogled na svet. bežeći od stvarnosti kojom su okruženi. 382 Vladan Desnica: Pripovetke. BIGZ. kad bih se mogao izdvojiti iz svega toga. po tom tavanu postojećeg svijeta!“380 Glavni junak biva poslat u zavod. 362. Minerva. Isto. Ljudi koji ispunjavaju njegova sećanja nisu samo nosioci određenog poroka. to je druga priča. jer je i sam bio zarobljen i otuđen u tom nastranom i ograničenom svetu. postavljena je dečakova svest kao antiteza spiritističkom viđenju sveta. No. pripovetka „Spiriti“ predstavlja mozaik koji je sačinjen od različitih vizija života. 366. čije je detinjstvo proteklo u svetu promašenih ljudskih egzistencija. junak ove pripovetke obezvređuje taj svet. beg od sopstvenih misli i počinjene greške biva nemoguć: „O.“382 Pripovetka „Spiriti“ u svim svojim motivacionim slojevima predstavlja unutrašnji svet jednog dečaka. Subotica. Nasuprot spiritistima koji ne posmatraju svet kao konkretnu realnost. golemi kvantumi vremena – gotovo čitave astronomske epohe – protječu tako mimo me i kroza me.365. bio sam već „gotov čovjek“. dok je njegov drugar. Beograd. ostao pošteđen kazne zahvaljujući društvenom položaju svoga oca.

Gradeći pripovetku na kontrastima. ova pripovetka sadrži najviše elemenata Desničine poetike koji su posebno istaknuti u romanu Proljeća Ivana Galeba (sećanje na detinjstvo. polazeći od prikaza atmosfere ostvarene izrazitom upotrebom detalja iz svakodnevice: „Jutrom smo na svježem stolnjaku od bljedoružičastog damasta pili kavu sa skorupom i domaćim kolačima umiješenim s uljem i zrncima korijandra koji su krckali pod zubima. Polazeći od njenog naslova i podnaslova koji ovu pripovetku određuje kao „proljetnu rapsodiju“. iz starinskih zelenkastih šolja od tankog porculana sa srebrnastim oksidiranim prelivima. Nesreća koja je zadesila seljaka predstavlja samo jedan motivacioni tok ove pripovetke koja se pretvara u široku sliku života u njegovim najrazličitijim vidovima i periodima. naizgled banalnu temu. Dok smo srkali kavu i grickali kolače. Tako je već red 152 .sve dublje razočarenje i propast. pisac je izlaže u ispovednom tonu pripovedača koji iznosi svoja zapažanja. motiv smrti. potreba za irealnim i fantastičnim). te predstavlja značajnu građu u prikazivanju stvaralačkog postupka ovog pisca. Fabula ove pripovetke. Šolje su bile podijeljene na kriške plitkim okomitim usjecima. može se svesti na jednu rečenicu: pripovedač dolazi iz grada u posetu kod prijatelja veterinara Pristera u Badrovac i zajedno sa njim odlazi u obližnje selo da obiđu bolesnu kravu koja umire. doživljaj vremena. zalazak sunca (suton) kao nagoveštaj skorog kraja. Posmatrana u celosti. moji su rođaci pričali o poslovima i vajkali se na ekonomske nedaće. „Proljeće u Badrovcu“ (1954) (Proljetna rapsodija) Neiscrpna tema ljudske nesreće poslužila je Vladanu Desnici kao izvorište ovog proznog ostvarenja. Uprkos svim irealnim pokušajima da potisnu stvarnost. ona im se neprekidno vraća kao neminovnost koja određuje čoveka i njegov život. od jutra do mraka. prikaz članova porodice. kao i većine Desničinih proza. vidljiva je težnja pisca da u opštu atmosferu unese određena lirska raspoloženja. Odabirući ovu. kao dinja. Desnica potvrđuje svoj poetski stav o značaju upravo takvih malih i beznačajnih tema kojima se otvara mogućnost šireg sagledavanja i tumačenja svakodnevice. od detinjstva do smrti.

ni oštrijom gestom. Prikaz jutarnje atmosfere u kući veterinara samo je polazište za oslikavanje razlika između gradske i seoske sredine. i s takvim istim razgovorima. s isto takvim plavičastim oblakom pod stropom. Neremećeni ni strujom propuha. koji se zahvaljujući „kavi“ iz kriškastih porcelanskih šolja i kolačima sa ukusom korijandera vraća u vreme svog detinjstva. održavaju se neraspadnuti u tim hermetičkim. Zatim bismo popušili dvije-tri cigarete riđe. 374. sakupljali se pod stropom u pamučast oblak nalik na džinovsku pečurku. Čini mi se da ti plavičasti oblaci duhanskog dima nigdje ne žive dulje nego u podneblju takvih blagovaonica. što potvrđuje i ova pripovetka: 383 Isto. poput kakve goleme hobotnice viđene u snu. Sličan stvaralački postupak prisutan je u Prustovom romanu U traganju za izgubljenim vremenom gde se pripovedač mislima vraća u prošlost motivisan ukusaom kolačića „madlene“. nosim u sjećanju još iz djetinjstva. gdje smo odlazili da provedemo božićne i uskršnje praznike. da posmatra i prenosi događaje kojima prisustvuje. njegovo odrastanje. Koluti plavičastog dima lijeno su se penjali uvis. Takvu jednu blagovaonicu. s isto takvim kriškastim šoljama i kolačima. kao što tjelesa sačuvaju svoju cjelokupnost u suhu i dobro zaptivenu grobu. Iz djedove kuće.“383 Opis je prelomljen kroz svest pripovedača. 153 . dugo i dugo zaštitnički lebdio nad našim glavama. Navedenim postupkom ostvaruje se distanca od socijalnog tona koji ova pripovetka nosi. sanjiv i opalski plavičast. Lebdio je oblačak dugo i dugo. Doživljaj detinjstva u Desničinoj poetici podjednako je predstavljen u svim njegovim prozama. Svoje sećanje pripovedač vezuje za detinjstvo. sanjiv i cjelokupan. U ovoj pripoveci. str. već se istovremeno naglašavaju socijalni kontrasti između gradske i seoske sredine. A zatim sporo raspredao svoje trakove. kovrčaste škije iz srebrnaste kutije. ne oslikava se samo određeni ambijent u posedničkim kućama. kao i trenutno raspoloženje. uočljivo je udvajanje vremenske i pripovedačke perspektive kojima je predstavljen unutrašnji život junaka. koji je. kao i životnih uslova u njima. ni življom riječi. kao i većina Desničinih junaka. Od samog početka pripovetke uočava se težnja pripovedača da ostane po strani. Upotrebom detalja kao što su stolnjak od damasta i kava sa skorupom.u posjedničkim kućama. ustajalim prostorijama. odnosno glavnog junaka. kao u većini Desničinih proza.

u proljeće se sasvim preobrazi: zazelene se pašnjaci.“384 Detinjstvo. koji je vazda na mene djelovao kao neka blaga muzika za same gudače. u vazduhu zrače suzdržanom plemenitošću oskudne maslinove krošnje i trepte ružičasti oblaci rascvalih grana nekog drveća crne kore koje je zimi prezreno. koliko je god zimi očajan (vječito duva buretina. Neke njihove ožiljke još i danas nosimo u sebi. Upotrebom detalja oslikavan je ne samo pejzaž. bistar. već koji se rađa uvijek 384 385 Isto. tih. 376. 374.“385 Navedeni odlomak ilustruje stvaralačke težnje Vladana Desnice da otkrije i prikaže duboke i intimne doživljaje čoveka. str. konvencionalna. suzdržani pejzaž. bez daška vjetra. sve ogoli i posivi!). Priroda je u Desničinoj poetici doživljena kao jedina uteha u čovekovoj u borbi da nadvlada prolaznost: „Oduvijek sam više volio ovaj oskudni. I čini mi se da od tog pejzaža nigdje nisam vidio plemenitijeg. Sećanja na detinjstvo Desnica najčešće povezuje sa osećanjem tuge: „Nikad nisam razumio poeziju vedrog djetinjstva. kao najčistije i najosetljivije doba čovekovog života.“386 Opis proleća veoma je sličan opisu atmosfere sa početka pripovetke. medenih kolača. Duboko sumnjam da se za bilo koga pod tim kaledarskim dječjim radostima krije istinski i duboki intimni doživljaj. Po dužnosti sljedujuća. već i čovekov doživljaj prirode. dobrih djedova iz bajke sa bradama od kudelje i Snješka na dvorištu. Sadašnje vreme u svesti pripovedača ove pripovetke prikazano je kroz doživljaj proleća u Badrovcu: „Bio je vedar ranoproljetni dan. str. krojena za svakog po jednoj mjeri. A dodiri su neobzirni i grubi. str. 154 . Oduvijek mi se činila pomalo lažna. 386 Isto. golo i neugledno a u proljeće nas iznenadi svojom bujnom cvasti kojom se zaodjene prije nego prolista. posezajući u vreme njegovog detinjstva u kojem se kriju odgovori i objašnjenja na mnoga životna pitanja. To je pejzaž koji nije stalan i jednom zauvijek fiksiran u grubu materiju.„Nema tužnije stvari od djetinjstva! Duša je još kao puž bez kućice. Preosjetljiva. A Badrovac. bazarski jeftina ta jednoobrazna. 374. krpe izorane zemlje iskamčene iz jednolične srebrnastosive kraške površine dobijaju sočnu mrku boju mljevene kave. do ubogosti neinvenciozna poezija čistih bijelih košuljica. bolna na svaki dodir. Isto. kao čestitka za imendan. s njegovim neobično diskretnim i profinjenim odnosom boja nevelikog raspona i bez jačih kontrasta. posebno je istaknuto u romanu Proljeća Ivana Galeba.

upotrebi najznačajnijih pojedinosti koje su tipične za određeni karakter: „Prister je bio stari činovnik. Isto. Ova pripovetka je podjednako zasnovana na opažanju profesora. dok veterinara karakteriše hladnoća. njegovom sećanju i promišljanju. 389 Isto. njega i dalje doživljavaju kao doseljenika „iz onog za prosječnog Dalmatinca nebuloznog područja koje obuhvata i Tirol. i Štajersku. pisac ih često udaljava i prepušta opise veterinaru Pristeru ili nekom od predstavnika seoske sredine čime ostvaruje kontrast između sela i grada.“389 Osobenost veterinara u odnosu na sredinu koja ga okružuje ilustrovana je kroz doživljaj smrti prikazan različitim ponašanjem junaka u kojem se prepoznaju njihova najrazličitija osećanja. uprkos Pristerovoj saživljenosti sa sredinom. jedanput godišnje. „Životna staza Jandrije Kutlače“.iznova. 391. Stvarajući lik veterinara. str. Međutim. 390. Osećaji nezadovoljstva. stoga. Veterinar Prister bolest i smrt krave doživljava kao neminovnost na koju je nemoguće uticati. Posmatrajući nemili događaj uobličen u smrt životinje. i koji je. str. svakiput nov. ravnodušnost i neosetljivost za tuđu nesreću. 377. uvijek mlad. dok profesor pokušava da pronađe adekvatno teorijsko obrazloženje nastale situacije. Upravo u tom „srastanju“ pripovjedač pronalazi odgovor na njegovu ravnodušnost i imunost prema tuđoj patnji. Nasuprot izraženoj ravnodušnosti prema bolesnoj životinji. svakiput djevičanski novorođen. a svojim iskustvom valjda neophodan životinjskom zdravlju sreza.“388 Ovom rečenicom pisac ukazuje na značajnu ulogu veterinara u seoskoj sredini. To. 387 388 Isto. Desnica ponovo pribegava svom karakterističnom postupku. nesreće. kontrast nije ostvaren samo između predstavnika gradske i seoske sredine. već odavno zreo za penziju. nije slika jednog kraja: to je proljeće. ustvari. str. već prikazom dva različita doživljaja patnje i bolesti u svesti obrazovanih junaka veterinara i profesora. nemoći i patnje prisutni su u članovima seoskog domaćinstva. „Bunarevac“. Međutim. ne krijući svoje oduševljenje i uživanje u trenucima velikog gubitka za seljaka.“387 Iako su pripovedač i glavni junak sjedinjeni u prvom licu. i Kranjsku. koji je već pomenut u prikazu romana Zimsko ljetovanje. veterinar pokazuje izrazito interesovanje za dobro jelo i piće u seoskom domaćinstvu. ali još dobro uščuvan. 155 . zatim u pripovetkama „Oko“. dodajući u nastavku da je „tokom dugih godina srastao sa mjestom“.

Pristerov prijatelj i gost. jednako kao kruh. veće i presudnije stvari. str. ako već mora! Neka ponese sobom. bolest krave. str. nemoć veterinara.. Birajući skromne teme i motive za svoja prozna ostvarenja.Desničin junak izražava sklonost čoveka da zamišlja postojanje jednog drugog sveta. Opisujući nesrećni događaj u selu Badrovac. Desnica se približava čoveku i njegovom unutrašnjem svetu u nameri da ga što više razotkrije i prikaže.. str. kao smrt (. 156 ... i neku višu. kao ljubav. pisac potvrđuje svoj poetski stav o značaju upravo takvih malih i beznačajnih tema kojima se otvara mogućnost šireg sagledavanja i tumačenja svakodnevice.) – One literature koja hoće da impresionira kakvom sitnom nedaćom pojedinca. onim neuništivo djetinjskim dijelom mog bića koji zaklanjam dlanovima da ga vjetri ne ugase. koja dugo i dugo gnjeca među prstima neki mali bolni ljudski momenat dok ga sasvim ne umera. neznačajnim realnostima života“ koje prema njegovom mišljenju „imaju svoju vječnost. tipična tema pseudosocijalne literature (. profesora i unesrećenog seljaka. znam. do neke raskecane. simboličku uopćenu značajnost! Ili one druge. 397. kao što nema ni našeg ljudskog. taj meket jaganjaca i to blistavilo livade. naizgled banalnu temu. jednako kao i one druge.)“392 Odabirući ovu. u ušima i očima. 397. Isto. dok je nesrećni seljak izbezumljen zbog bolesti i smrti krave koja za njega predstavlja izvor života. nema. prikazan je kao izraziti humanista koji je duboko potresen tuđom nesrećom. Desnica uopštava konkretnu situaciju iznoseći svoje mišljenje o „lirskoj“ i „pseudosocijalnoj“ literaturi kroz svest pripovedača: „Literatura! Banalna kmezava tema. 392 Isto. ali koji ipak. 390 391 Isto. apokaliptičke razmjere. pisac istovremeno pokazuje razliku u doživljaju istog događaja u svesti veterinara. naduvavajući je do neke vajne patetike i pridavajući joj monstruozne. lirski nastrojene literature. Pripovedač. kao dugo meran grumen voska. 393. svakidašnjim. Veterinar je prikazan kao hladni profesionalac koji je naviknut na ljudsku nesreću. sveta bez smrti: „Bolje da umre ovdje. volim zamišljati da postoji!)“390 Prikazujući smrt životinje. ljepljive ganutljivosti!“391 Pred sam kraj pripovetke Desnica obrazlaže svoj odabir „malih“ tema o „banalnim. kao što ustrijeljen zec ponese u zubićima još svježu vlatku utrgnute trave! Neka ponese puna čula te svjetlosti i tog svježeg proljetnog mirisa na onaj kravlji drugi svijet (kojega. siromaštvo sela.

Poređenjem Desničinih knjiga Proljeće u Badrovcu i Tu. 1956. U težnji da konkretizuje sliku. Politika. otkrivaju njihovu unutrašnju vezanost i osobenost zasnovanu na izrazitoj snazi ljudskih motiva.TU. u trećoj zbirci postoji više pripovedaka koje su zaokupljene intelektualnim i psihološkim problemima čoveka u savremenom društvu. neregionalni karakter je „ono lično gledište. Prema mišljenju Miloša Bandića taj opštiji. to je Desničina filozofska sklonost. U ovoj zbirci pisac je jedan pripovedački princip zamenio drugim. Posmatrane u celini. 15466. str. pripovetke ove zbirke sačinjavaju jedinstvenu i verodostojnu sliku sveta i čoveka u njemu. Beograd.“393 Upravo na navedenoj podeli zasnivaju se sve kasnije podele i klasifikacije Desničinog pripovedačkog opusa. podređujući sliku života filozofskim stavovima i razmišljanjima svojih junaka. U njima je prikazana dalmatinska seoska i gradska sredina kao i zbivanja u konkretnom okruženju i vremenu. Pisac u nastavku naglašava da će njegova kasnija književna ostvarenja uglavnom pripadati toj drugoj skupini. uočava se piščev pokušaj izlaska iz regionalnog kruga pripovedačkih motiva. Napuštajući sve više regionalne okvire. 393 Miloš Bandić: “Vladan Desnica: Tu. sasvim neregionalnog karaktera“. traženje jedne savremene intelektualne formule koja bi izražavala mnogobrojne dramatične oprečnosti u psihologiji i shvatanjima današnjeg čovjeka. br. od kojih su mnoge sadržane u prethodnim zbirkama i brojnim književnim časopisima. najrazličitijih mišljenja i osjećanja. Dok se u Proljeću u Badrovcu kao takav pokušaj izdvaja pripovetka „Solilokvij gospodina Pinka“. „živopise ljudi najrazličitijih sudbina i puteva. ODMAH PORED NAS (1956) Ova zbirka sadrži šesnaest pripovedaka. odmah pored nas. 9. Desnica i dalje stvara likove svojih zemljaka prepoznatljivih po govoru i nostalgiji za rodnim krajem. odmah pored nas”.“ U napomeni za ovu zbirku Desnica iznosi podelu svojih pripovedaka na one „pretežno regionalnog vida (ili privida) i one druge „općenitije. Uokvirene ovim naslovom i sakupljene na jednom mestu. pisac unosi pojedinosti pomoću kojih pomenute sredine bivaju prepoznatljive. 157 . Najveći deo pripovedaka „regionalnog vida“ nastao je pod uticajem realističke pripovedačke tradicije.

str. Jandrija Kutlača. odmah pored nas. Isto. i kreću se kao sjenke. Pripovetke koje donosi. br. već istovremeno predstavljaju sve ono što je večno i nepromenjeno u čoveku uprkos mentalitetu kojem pripada. doktor Furato. sveden isključivo na svoj unutrašnji život. predstavljene kratkim i sažetim prikazom različitih događaja koji oslikavaju čovekovu patnju.“394 Pripovetkama treće zbirke Desnica se najviše približio trenutku koji traje i nečemu što se dešava „odmah pored nas“ i što sačinjava čovekov svakidašnji život. Međutim. pripovetke Desničine treće zbirke sadrže različite situacije koje sačinjavaju čovekov život i time pružaju mogućnost čitaocima da stvore celokupnu sliku piščevog doživljaja čoveka i sveta. oslikalo i odredilo. sluškinja Kata. Spoljašnja mirnoća i odmerenost junaka ove zbirke u suprotnosti je sa njihovom unutrašnjom dramatikom koja je psihološke prirode. iz senzibilnog promatranja i analize čovjeka. Likovi koji su prisutni u ovoj knjzi izgledaju više skicirano i 394 395 Risto Trifković: „Vladan Desnica: Tu. pomenuti postupak stvaranja likova postaje sve manje prisutan u Desničinoj trećoj zbirci. 9. bez budućnosti. bez svježina. Naoko slučajni i nebitni. „Žive ti ljudi na stranicama Desničine proze životom nesmislenim. ova zbirka ne poseduje tipske likove koji ostaju upamćeni nakon čitanja.“395 U poređenju sa prethodnim Desničinim knjigama. bez vjere u ma šta. junaci prisutni u ovoj knjizi. Kao da nedostaje nešto u njima što bi ih do kraja osnažilo. Svi likovi koje susrećemo u ovoj knjizi nemaju izgrađene fizionomije. i to onog čovjeka koji živi tu. oslobođen svake regionalne pripadnosti. „Sva ta Desničina proza izrasta iz stvarnog života.Ova zbirka predstavlja metodsku i tematsku prekretnicu u pripovedačkom opusu Vladana Desnice. Mojo Rašković i mnogi drugi) ostaju u sećanju kao nosioci jedne sredine i vremena kojem pripadaju. teški su osamljenici koji troše svoje male i besmislene živote. Svojom trećom zbirkom Desnica potvrđuje posebnost stvaralačkog postupka koji se zasniva na analizi i prikazu najdubljih čovekovih misli i osećanja. isuviše su bledi i beživotni. razbijenim iznutra. razlikuju se od prethodno prikazanih jer sadrže pojedinačne probleme čoveka. klerik Ive. Sarajevo. šjor Karlo. odmah pored nas“. oživjelo. u njima i oko njih. 158 . ucrvanim. bez iluzija. Život. str. kao sjeni umrlih otaca i praotaca. 1956. Junaci koje susrećemo u prethodnim knjigama ovog pisca (Ićan. Pomenuti junaci ne oslikavaju samo najrazličitije ljudske naravi. Posmatrajući ih pojedinačno. 602. Iza tekstova ove knjige stoji čovek savremenog doba. 602.

da ga odvoji od najkonkretnije stvarnosti i svede na slučaj. Beograd. 159 . uporna čela zuri u gluhi dol. 283. Opisanu prirodu Desnica dovodi u direktnu vezu sa čovekom koji se ponovo nalazi u zatvorenom prostoru. Pripovetkama ove zbirke Desnica izlazi iz kruga starih tema. Muškarac i žena. u čizmama i sa šubarom na glavi. 1993. smreka ili kamen.osenčano. izolovanost i beznadežnost takvog položaja. u to mutno začinjanje noći. bez riječi. BIGZ. prikazani su kao dva različita sveta: „A na katu. 283. kao i raspoloženja Desničinih junaka: „Gola kosina pod krovom škrtog potplaninskog snijega kroz koji tu i tamo strši nepotpuno zavijan grabov panj. A za tom gluhom udolinom naslućuje se druga.“396 Navedeni odlomak ukazuje na izrazit značaj prirode u Desničinim proznim ostvarenjima. 396 397 Vladan Desnica: Pripovetke. stvarajući pojedinačne minijature koje sačinjavaju deliće njegove celokupne slike i doživljaja čoveka. str. predstavljaju više skice za likove i pokušaj njihovog tvorca da izrazi svoje nove poglede na život i svet. do na kraj svijeta i do konca vremena. Gluha. te u pravom smislu reči u ovoj zbirci ih i nema. nisko mrgodno čelo čovjeka i oči koje zure. talasasto uvijanje ploha mrtve zemljine kore. iz okvira malograđanskog i seosko-primorskog života oblikovanog na realistički način. Doživljaj samoće produbljen je prikazom čoveka izolovanog svojim unutrašnjim svetom od žene sa kojom živi. Prikazani kao nedovršeni junaci. za ovom treća. i tako redom. sav obrastao u bradu. na slučajnog prolaznika i dokonog šetača. na broj. za staklom prozora. beskrajna bijela pustoš. str. „Šarasta kutijica“ (1955) Slika zimske pustoši koja se nalazi na samom početku ove pripovetke podjednako naslućuje atmosferu u kojoj će se radnja odvijati. u tu pustinju prostora i u tu pustinju vremena – dvije pustinje koje kao da se suču ispod njegovog niskog čela i steru u beskraj. Isto. osamljen i zamišljen: „Za malom četvorinom prozora. Desnica rasitnjava stvarnost. bez određene misli. on. kao u vrijeme postanja. niska. glavni akteri ove pripovetke. naglašava njegovu samoću. U težnji da što više apsolutizuje čoveka.“397 Stavljajući čoveka nasuprot beskrajnoj pustinji prostora i vremena.

nešto konačno što žena nosi u sebi: „A to konačno zadovoljenje i ta konačna zasićenost nikako ne nastupaju. po tri mjeseca. Iako žive zajedno. bešumno.“399 Upravo to „nešto konačno“ što muškarac uporno traži u ženi predstavlja glavni predmet ove pripovetke. Ovom pripovetkom Desnica prikazuje odnos muškarca i žene kroz analizu najdubljih slojeva njihove psihe. 401 Isto. Prikazujući svoje junake kao usamljena i neshvaćena bića. i zuri u bijelu jednoličnu površinu s crnkastim mrljama nepotpuno zavijenog grabovog grmlja i smreka. po njegovom mišljenju. prikazuje međusobni odnos dvoje ljudi koji govori o dubini i tajni čovekovog bića.) ponovo stane uz prozor. iz nekog prkosa. str. Isto. muškarac i žena ostaju jedno za drugog nedostižna tajna.283. Proživljavajući svoj unutrašnji nemir koji ga obuzima. Duhovna udaljenost između muškarca i žene produbljena je pojavom rumenila iz šaraste kutije. koja gleda na suprotnu stranu svijeta. 285. dok ona uporno i strpljivo podnosi njegove napade. 286.“401 U nastojanju da se približi čoveku i njegovoj unutrašnjosti. muškarac napada na ženu u nadi da će pronaći to što traži. junak ove pripovetke. str. Upravo je kutija rumenila bila dovoljan povod ljubomornom muškarcu za narednu grubost: „Iz džepa joj ispade šarasta 398 399 Isto. svako u svojoj samoći. upućeni jedno na drugo. 400 Isto. str. I. I odatle – ljubomora.U kuhinji. Desnica iznosi jedan od osnovnih stavova svoje poetike. Desničin čovek. nalazi u samim dubinama ljudske duše. u pomami tog ispijanja do samog dna (u kome jedino leži sigurnost i oslobođenje od robovanja) – naziva je kurvom. str. u znak nekog neizvjesnog odmetništva. plaho kretanje žene.“400 Čovekovu zatvorenost i učaurenost Desnica produbljuje naglašavajući njegovu osamu i nekretanje: „Jer učitelj ne siđe u varošicu po dva. 160 .“398 Upućeni jedno na drugo.. Pomenuta neodređenost upotpunjena je opisom spoljašnje atmosfere koja je u skladu sa unutrašnjim stanjem junaka: „Beskrajna bijela ravan bez ljudi i tanak cijuk kračuna u ledenom zraku (. pokušava da uhvati nešto neodređeno i nepredmetno što se. iz nekog neizvijesnog otpora. 284. u traženju tog nečeg konačnog. Muškarac je u potpunosti zaokupljen nesvesnom ljubomorom koja se ispoljava kroz njegovu težnju da dokuči nedokučivu tajnu. tajno poručenog iz grada. dvoje učitelja život provede izolovani..

beskonačna noć. Prikaz čovekovog unutrašnjeg sveta dominira i ovim proznim ostvarenjem. Drugu na kamin u vestibilu. str. 287. 288. Samo dvije godine. 306. Kutija rumenila ne simbolizuje samo prikrivanje. u zanosu. Sad joj se činilo kao da su za te dvije godine besprekidno stupali bok o bok.kutijica.. Sjećala se (. Na podu ostade razgažena pločica rumenila. ispunila jednom materijalizovanom opsesijom umrlog. Dvije godine neprestanog opoja. a oko učiteljske kuće zavlada pojas bijele pustoši u koju se kadikad obazrivo spusti kurjak. po vestibilu. Iznenadna smrt muža Igora predstavlja sudbonosni momenat u životu njegove žene Lidije koja se nakon tog događaja ne oporavlja. prisne blizine.“403 „Sveti Sebastijan“ (1955) Ova pripovetka oslikava najsuptilniji odnos muškarca i žene u Desničinom celokupnom stvaralaštvu. str.. po njegovoj radnoj sobi. bez žurbe. Najprvo je. po svojoj ložnici – posvuda pred njegovim slikama. str. harmonije. Isto.. Duga. već nastavlja živeti u uspomenama i sećanjima: „Odložila je snop ruža na staklenu ploču stola (. već i obmanu koja je veoma česta u ljudskim odnosima. Čovekovu suočenost sa sopstvenom samoćom. 161 . odvojila jednu lijepu rukovet i postavila je u vazu na njegovom radnom stolu..“402 Upotrebom metafore „šarasta kutijica“ izražena je čovekovu zaokupljenost nedokučivom tajnom koja se krije u drugom čoveku. nakon smrti voljene osobe. prema običaju.)“404 Navedeni odlomak otkriva unutrašnji svet žene koja je svoju svest. On je sa slašću razmrvi čizmom. sa sviješću da će dugo i nesmetano carstvovati.) A zatim ih stala raspoređivati. sigurno. Desnica naglašava upotrebom pejzaža na samom kraju pripovetke koji se u potpunosti podudara sa čovekovim osećanjima i mislima: „Noć je polako nadolazila. 404 Isto. polusklopljenih 402 403 Isto. Njena tuga naglašena je isticanjem kratkog vremenskog perioda koji je proveden u zajedničkom životu sa Igorom: „Dvije godine proživjeli su zajedno. kad šćućurene krovinjare zaseoka utonu u san i otisnu se još dalje.

. u susret suncu koje zalazi!“405 Navedeni odlomak pokazuje veoma čest stvaralački postupak Vladana Desnice koji se ogleda u već pomenutom povezivanju čoveka i prirode. „Za nju više ne postoji vreme. opkolila čitavu svoju svijest jednom neprobojnom živicom uspomena. stajalo ljeto. spoljašnji prostor je predočen slikom leta čime se pojačava i ističe doživljaj smrti: „Dok je napolju. str. Živjela je u njima. nezalazno. 162 . isključuje se iz realnog sveta i predaje se onome što je bilo i što se može ponoviti samo u sećanju.vjeđa. u sočan suton.“406 Slikom leta pisac naglašava otpornost prirode prema prolaznosti i vraća tok radnje u sadašnjost. 307. Ovu pripovetku. i htjelo da prodre u sobu. vrelo. odmah za spuštenim zastorima. Doživljaj muževe smrti ispoljio se kroz njeno unutrašnje umiranje i zatvaranje u svet uspomena. Okružila je čitav svoj život uspomenama na nj. Minerva. 407 Isto. karakteriše slutnja i nagoveštaj nesreće i patnje koju je nemoguće izbeći. stanja između života i smrti koja su veoma česta u njegovim prozama. Koračali su po mekoj zelenoj tratini. 408 Milivoje Marković: Prostori realizma. str. upijeni jedno u drugo (. 310. gušila se u njima. ona se prepušta svom bolu. 1981. Obožava Igorovu 405 406 Isto. U težnji da sačuva od zaborava uspomene na voljenog muškarca. str.“407 Smrću muža počinje drama ove žene koja se odjednom našla u neočekivanoj životnoj situaciji. 50.. nerazdruženi. privržen. na kraju priče nije napustio svet mrtvih odlazeći na izlet sa svojom verenicom. Topila se. junakinja ove pripovetke se poredi sa Oskarom naglašavajući vernost i odanost žene: „Eto Oskar. naglašavajući moć uspomena: „A sad – sad su preostale samo uspomene. str. prema suncu koje je zalazilo. i upiralo u prozore. Subotica. između bokora rascvalih ruža. 311. mora se priznati. Odan je. Slika zalazećeg sunca nagoveštava skori kraj čovekovog života i oslikava istovremeno mračnu atmosferu čitave pripovetke.) Dvije godine – u njenom sjećanju jedna sama.“408 Usamljena žena stvara kult pokojnika zajedno sa njegovim prijateljem iz detinjstva Oskarom. Isto. kao i čitavu zbirku. Skori dolazak smrti pisac ilustruje opisom graničnih stanja čoveka. žuto. Za nju se život dogodio i ništa se drugo više ne može dogoditi. sve dok i on. neprekinuta šetnja po mekoj tratini. jednom materijaliziranom opsesijom Njega. Nasuprot životu koji se gasi u jednom ograničenom prostoru bolničke sobe.

) A ko zna? Možda muškarci. uopće ne mogu biti tako vjerni. 1993. Suočavajući se svakodnevno sa svojom samoćom. ako je to moguće.. on ima nekakav svoj život i van toga. ništa mu nije teško. svoje veze.) Za Oskara je to ipak sasvim različita stvar..) Ona nema nikakvih drugih poslova. On ima i drugo. smatrajući da ipak ima sa kim da je podeli.. isključivo za to. Ovom pripovetkom pisac otkriva jedan od načina na koji se može ispoljiti čovekova nesreća. zalazeći sve dalje u unutrašnji svet čoveka. nikakve druge dužnosti (. junakinja ove pripovetke dolazi do saznanja da ja sama u svojoj samoći. str. Svoj rad. BIGZ. ni jednog jedinog časka ne izići iz okrilja te misli o Njemu. 314-315.. svoje planiranje (. za nju ne postoje nikakve druge obaveze. svoje poslovne i društvene dužnosti. Prosto ne bi mogla živjeti van toga. te brige oko Njegovih stvari. 409 Vladan Desnica: Pripovetke.. 163 .uspomenu.. u njegovo mišljenje i emocije. to je zrak koji ona diše (. već po svojoj prirodi. tako potpuno odani kao žene?“409 Navedena razmišljanja usamljene žene ukazuju na jedan od osnovnih stavova Desničine poetike po kojem je svaki čovjek sam u svojoj nesreći. Beograd. on ne živi samo od toga. Ona bi željela. sve bi za nj učinio. Ali to ipak njemu nije sve.

.“411 Navedenom rečenicom pisac ukazuje na to da je misao koja se uvlači u čoveka i razara ga iznutra razlog njegovog nemira. Ili. njegovi pokušaji bivaju uzaludni: „Zatim je. nikakve logike!) . za neko vrijeme. konstrukcije. Isto. sasvim prosječan čovjek kao i svi drugi. svejedno što!“410 Na temelju navedene pretpostavke stvaraju se nove hipoteze. koji je prema rečima pripovedača „puka fantazija“. Priča je od samog početka zasnovana na hipotetičnoj situaciji: „Recimo. Ili već bilo što drugo te vrste – nije važno. Fratar sa zelenom bradom postaje glavna opsesija Desničinog junaka koje se ne može osloboditi. Lik iz snova postaje jači od čovekove volje i razuma. jedne noći usnije (a što se sve ne sanja. ako hoćete. str. bože moj. Desnica razvija svoju filozofiju uobrazilje po kojoj podjednak značaj zauzimaju elementi mašte kao i doživljaji gole realnosti. fratar je nešto što stoji nada mnom. Desničin junak pokušava snagom sopstvene misli da udalji iz svesti predmet svojih snova.„Priča o fratru sa zelenom bradom“ (1955) „Priča o fratru sa zelenom bradom“. čovjek jedne noći usnije. puka fantazija u njemu nema nikakve zakonitosti. a katkad čak i jedno i drugo. nešto 410 411 Isto. fratra koji namiguje lijevim okom. San i fantazija postaju osnovna područja piščevog kretanja u ovoj pripoveci. običan. kao i „Solilokvij gospodina Pinka“. Nemir koji obuzima glavnog junaka nastaje sasvim slučajno. što sve čovjeku u snu ne padne na um! I zar bi se odatle smjeli izvlačiti neki zaključci? – ta san je. temelji se na ideji nadmoći podsvesnog nad svesnim delom čovekove ličnosti. fratra sa zelenom bradom. Gradeći ovu priču od svog poetskog uverenja da je „sve izmišljeno i ništa nije izmišljeno“. čime pisac zauzima drugačiji ugao posmatranja ljudskog bića. dovodeći ga u razmišljanje o značaju i snazi opsesije. U težnji da nadjača podsvesni deo svoje ličnosti. to na prvi pogled može izgledati isto. neki čovjek. putem sna. ali to nije jedno te isto: ima tu jedna mala niansa! U onom prvom slučaju. 164 . doduše. na primjer. Međutim. 330. svaki dan ili sanjao fratra ili mislio na nj. „misliti na fratra“ nije baš sasvim ista stvar kao i „misliti o svojoj misli na fratra“. dakle.. 330. a ne sama stvar na koju se misli: „Umovao je: zapravo. derivacije.

Isto. samo da je zaboraviti! (. ja sam u tebi. tačnije oslobađanje od fratra ne biva ostvareno. Desnica ovu pripovetku oslobađa od viška biografskih elemenata. Na stranicama ove pripovetke dolazi do suočavanja racionalnog sa iracionalnim delom čovekove ličnosti koji je oličen u liku fratra sa zelenom bradom. str. a ja sam njegov objekt. Fratar je u ovom slučaju nesvesni deo bića koji se protivi svakom saznanju i razumu. varaš! Ovako ili onako. Izbrisati iz sećanja fratra značilo bi savladati i osloboditi se nečeg što opterećuje i izaziva unutrašnji nemir: „Uh! Da je zaboraviti. 334. nešto što vlada. Takvim stvaralačkim postupkom sam prostor dobija drugačiju dimenziju i postaje slika kretanja čovekove svesti zaokupljene nekom mišlju. kojeg je nemoguće osloboditi se: „Ali baš te noći opet ga usnije. Nasuprot njemu. Tu sam još uvijek gospodar ja!“412 Misao dolazi od činjenice. uvlači se u čoveka i postaje tiranska i opsesivna. str.) ali šta je zaborav? I kako da čovjek bude sasvim miran?“413 Postizanje unutrašnjeg mira. svodeći je na introspektivnu analizu koja zauzima sav prostor koji njegov junak nastanjuje..“414 412 413 Isto. Naglašavanjem čovekovog unutrašnjeg sveta. 165 . što gospoduje mnome. Kiselkasto se smiješio podmigujući lijevim okom i odmahujući kažiprstom: „Varaš se. Izgledao je nešto omršao. str. od podataka.što me tiranizira. 414 Isto. nalazi se svesni deo čovekove ličnosti koji teži da nadvlada nesvesno. U ovom drugom slučaju. od realnog predmeta. on je podređen meni. I ti me nikad više nećeš iz sebe izbaciti!“ I tad – tad zbilja nije više bilo nikakve šanse. prijatelju. naprotiv. tu je gospodar on. 334. on je moj objekt: objekt moje misli. 335. čime pisac ističe da je čovek biće koje podjednako poseduje i svesni i nesvesni deo svoje ličnosti. Fratar sa zelenom bradom i čovek koji ga sanja dve su mogućnost ljudskog bića koje se međusobno nadigravaju i nadmudruju..

glavni je zadatak ne samo junaka ove pripovetke. Brinuo se. str. 300. naime i njega samog. str. pravni savetnik Mato Baričević. 417 Isto.“416 Opisujući Matine simpatije prema običnim ljudima. koja će vašu presudu učiniti ne samo pravednom. optuženog Pandrokovića kao čovjeka. Obavljajući svoj svakodnevni posao. uz njegovu krivicu. i one druge. Glavni junak ove pripovetke imao je potrebu da pomogne ljudima iz svog okruženja. 291. po jednoj od onih unutarnjih kontradikcija koje u umjetničkim dušama žive u dobroj simbiozi i koje im i podaju onu neku naročitu draž nedosljednosti. U težnji da što bolje shvati i oceni nečiju krivicu. vaša presuda uzme u obzir. 291.“417 Sagledati čoveka u različitim okolnostima u kojima se može zadesiti. već i kao pisac novela koji je „stekao priznanje kao fin psiholog i suptilan poznavalac ženskih srdaca“. prikazan je ne samo kao vršilac svojih redovnih dužnosti u državnoj službi. Mato se suočavao sa različitim krivicama za koje su ljudi bivali optuživani. Posmatrajući svoju novu 415 416 Isto. čisto ljudske momente koje sam istaknuo. Isto. s dozom nesvijesne koketerije. pa da on osjeti da se prema njemu postupilo s dovoljnom mjerom onog psihološkog poniranja u dušu počiniteljevu. drugovi suci. nije bio baš sasvim neosjetljiv prema simpatijama „malih ljudi“. pisac istovremeno otkriva sopstvenu sklonost ka posmatranju i prikazivanju najrazličitijih ljudskih sudbina oličenih u životima ljudi koji ga okružuju. za popularnost u krugovima starih poslužnika i šepavih pisarica.„Ljudi starog kova“ (1956) Glavni junak ove pripovetke. već i samog pisca. Desnica istovremeno otkriva osnovne osobine svog stvaralačkog postupka koji se prevashodno zasniva na analizi i prikazu najrazličitijih čovekovih stanja. Dvostruku sklonost svoga junaka Desnica objašnjava postojanjem kontradikcija karakterističnih za umetnika uopšte: „Pa ipak. glavni junak pokušava da što dublje pronikne u dušu i psihu onih koji su okrivljeni: „Neka stoga.415 Dajući svom junaku karakteristike suptilnog analizatora. str. 166 . nego i socijalnom i humanom.

“419 Navedenim primerom oslikana je čovekova opterećenost i izbezumljenost prouzrokovanu osećajem bola pod rebrima. u pličine običnog svakodnevnog života“. Čovekova zaokupljenost sopstvenim krajem prisutna je u svim proznim ostvarenjima Vladana Desnice i predstavlja najčešći motiv njegovog stvaralaštva. nedjeljama i nedjeljama. 89. Težište ove pripovetke je. već i razumevanje čoveka u datim okolnostima. mladu pravnicu Koku. Prema njegovom mišljenju „treba svući stvar sa one krute. doživljavali su kao neveštu u poslu. do potpune iznemoglosti tijela. „Balkon“ (1956) Pripovetka „Balkon“ je uvrštena u roman Proljeća Ivana Galeba. do mrtvog umora. str. kao da ispituje kolika je mogućnost izdržljivosti čoveka u suočavanju sa smrću: „Mrcvario se. u kojoj kao da je nalazio nešto smirenja.418 Neiskusnu i suviše teoretičnu mladu pravnicu Mato i njegove kolege. veoma kratkom pripovetkom. čiste etičke visine na koju ju je uspela Kokina teoretičnost. Ovom. kao i većine Desničinih pripovedaka. S vremena na vrijeme opet bi kljucnulo pod desnim rebrima. Lunjao je ulicama bez kraja i konca. Mato dolazi do zaključka da je ona „nevješta naličju stvari“ i „previše teoretična“. str. na psihičko-egzistencijalnom proživljavanju straha od teške bolesti i moguće smrti jednog hipohondera koji svoj život okončava skokom sa balkona jer je umislio da boluje od raka. ljudi starog kova. 167 . 301. Isto. bože moj!“ Navedenom tvrdnjom Desnica potvrđuje jedan od osnovnih stavova svoje poetike koji podrazumeva ne samo analizu i prikazivanje ljudske različitosti.koleginicu. ali su je kao takvu ipak prihvatali: „Treba razumjeti ljude. nevoljnik. i sačinjava XXI poglavlje pomenutog romana. Njegove sumnje bivale su iznova potvrđene novim simptomima koji nisu davali mogućnost „nikakvom 418 419 Isto. malko naniže.

91. na uličnu stranu. Desničin čovek izražava strah od samoće u trenucima suočavanja sa smrću.samotješenju“420 već su uslovile pojavljivanje misli o smrti: „Tad se prvi put javila ona namisao. 91. 89. niti je baš taj balkon bio slučajno odabran. živahnije je. str.“423 Navedenim primerom Desnica potvrđuje svoje mišljenje da je čovek sam u svakoj svojoj nesreći koju u ovom slučaju nije mogla umanjiti ni „ona krpica vedrine daleko iza krovova. za se i za nju“. str. junak ove pripovetke okončava svoj život skokom sa balkona. Kao neka zabava fantazije. 422 Isto. str. kao mogućnost same namisli. 91. sa žaljenjem što ih osjeća tako izblijedjelo kroz koprenu prorijetke sive daljine. Junak ove pripovetke danima je dolazio u istu zgradu i posmatrao sa njenih balkona prolaznike. 424 Isto. 423 Isto. na uličnom balkonu. Za tu fantaziju odabrao je jedan balkon u dosta prometnoj ulici u centru grada. Smrt se u ovom slučaju javlja kao jedini izlaz iz date situacije. Uprkos porodici koju ima. ipak je nekako bolje. Isto. „valjda iz nagona da ipak nekako obilježi.“421 Međutim. 91. str. kointeresira. Najprije tek kao sjena same namisli. Razmišljajući o nedužnoj smrti slučajnog prolaznika koja bi mogla da se desi njegovim skokom u smrt. pomišljajući da bi nekome od njih mogao pasti na glavu. 425 Isto. 89. među prolaznike. Na samom kraju pripovetke uzgred saznajemo da on nije ni bolovao od raka. Desničin junak razmišlja o mogućim reakcijama okoline na njegov postupak. koja je nešto neizvjesno obećavala“.425 Iako je doneo konačnu odluku. Da saljude zainteresira. 420 421 Isto. Desničin junak se ipak opredeljuje za balkon koji je okrenut prema ulici: „Ovdje. str. Ne dajući ovoj informaciji nikakav značaj. sasvim nezapažena. 168 . odijeljene hladnim staklom bešćutnosti. str. da rečemo veselije – među ljudima je!“422 Želeći da svoj život okonča okružen ljudima. Odluka da skoči sa balkona označava prestanak unutrašnjih lomova u samoj ličnosti i kraj psihičke nestabilnosti. da ipak nečim podvuče svoju smrt. potajno želeći da bar na taj način skrene izvesnu pažnju na sebe. njegova namisao nije bila samo zabava. što je naknadno utvrđeno obdukcijom. on oseća strahovitu usamljenost i izolovanost od sveta koji ga okružuje: „Ponekad je pomišljao na ženu i na svoje dvoje djece.424 Uprkos obećavajućoj vedrini. da ona ne bude baš sasvim neznatna.

1986.“427 Lucienova upornost u naučnom radu dovela je do značajnih rezultata istraživanja. 376. 48. Isticanjem različitih 426 427 Krešimir Nemec: „Novelistika Vladana Desnice“. prevashodno nalazi u čovekovoj svesti i njegovom doživljaju koji često nadjačava i samu istinu. Konačna istina u ovom slučaju nije imala nikakav značaj što potvrđuje i naredna rečenica: „Ali zar je uopće važno da li je imao raka ili ga nije imao?“ Navedenim iskazom pisac ističe da je važniji subjektivni doživljaj od stvarnog stanja i okolnosti u kojima se čovek može zadesiti. što je već pomenuto u uvodnom delu ovog rada. BIGZ. na drugom kraju planete. koji je. str. u što smo uvjereni.428 Navedenim iskazom Desnica potvrđuje svoj poetski stav o principu dvojnosti na kojem je sve zasnovano. „polazeći od sasvim različitih pretpostavki i udarajući sasvim drugim putovima. 1993. bez obzira na činjenicu.Desnica indirektno iznosi težinu čovekovog suočavanja sa istinom koja u njegovoj stvaralačkoj poetici zauzima veoma značajno mesto. bitno je ono što znamo. javio se iz Sjedinjenih Država drugi mladi učenjak. Dakle. Forum. „Benta-gušter“ (1956) Iznoseći životnu priču istraživača i naučnika Luciena. a mladi je asistent svejednako ćubio nad svojim primjercima nekakvih egzotičnih guštera koji su potpuno zaokupili njegovu pažnju. 428 Isto. Odnosno: ono što znamo i što smo zamislili postaje bez obzira na činjenice objekat stvarnosti. str. Vladan Desnica: Pripovetke. u stvaralačkom doživljaju Vladana Desnice. 47. 169 .“426 Istina se. str. Zagreb. Istovremeno. Beograd. Lucien je još za vreme studentskih dana bio zaokupljen proučavanjem različitih vrsta egzotičnih guštera: „Za staklima laboratorija smjenjivala su se proljeća i jeseni. Desnica i ovom pripovetkom u prvi plan ističe čovekovu težnju da nadvlada svoju prolaznost i smrt. 3. „Snaga uverenja odnosi prevagu nad snagom objektivne činjenice. došao do probližno jednakih rezultata“. Pomenuta naučna istraživanja ubrzo dovode do otkrića supstance koja se dobija iz žlezde Bentaguštera i služi pri lečenju „raznih psihičkih poremećaja“.4. br.

U njegovoj je prirodi uvijek budna i nemirna misao bila čudno udružena s uvijek hladnim i nepomućeno mirnim osjećajem. motreći iz zakutaka hučno stropoštavanje događaja i upisujući ih oštrim i savršeno mirnim potezima. Isto. Nakon što je pomenuti lek preplavio tržište i dosegao sopstveni zenit.“429 Nasuprot velikoj moći koju je otkriveni lek posedovao. nastupilo je zasićenje koje je zahtevalo izvesne promene i dopune da bi se proizvod zadržao na tržištu. istovremeno sadrže poetske stavove Vladana Desnice koji se odnose na stvaraoca uopšte: „Uistinu. pisac se ne zaustavlja na opisu naučnih sposobnosti svog junaka. str. Iskazi divljenja upućeni pomenutom naučniku od strane njegovih prijatelja. 170 . nazvan Lezardin. 54. ubrzo postaje veoma poznat. čime bi osigurao sveopšte spasenje. moraju biti otporni na uticaj emocija. ali tolika popularnost ostavljala je njegovog tvorca prilično ravnodušnim: „Nije se na njemu moglo zapaziti neko naročito zadovoljstvo čak ni onda kad je vojno vazduhoplovstvo uvelo Lezardine kao redovno sljedovanje u vojno-avijatičkim školama. kao da urezuju čeličnom iglom po bakrenoj ploči. 431 Isto. u ovom slučaju poznati naučnik. str. Novonastali lek za sve. možemo uočiti osnovne stvaralačke postupke ovog pisca. njegov tvorac je prikazan kao veoma osetljiva osoba koja u sebi poseduje izvesnu ravnotežu razuma i emocija: „Nježna zdravlja i krhke građe. motreći pažljivo najrazličitije događaje i zapisujući ih oštrim i mirnim potezima na stranice svojih književnih ostvarenja?! Međutim. jedino tako mogu u potpunosti da ostvare svoje zamisli.“430 Veliki stvaraoci. str. Lucien je od djetinjstva navikao da se čuva od svake emocije i bujnijeg osjećanja – valjda ga je sam instinkt na to navodio. prema mišljenju Vladana Desnice. podsjeća me na one smirene mudrace iz mutnih vremena historije koji su prošli sred krvavih događaja svog vremena ne uprljavši skute ni krvlju ni prašinom. pripovedač iznosi težnju čoveka da otkrije jedan univerzalan lek protiv svih bolesti. ni grimizom ni zlatom: proveli su svoj vijek bestrasno i spokojno. 54.mogućnosti primene otkrivene supstance. Nije li sam Desnica smireni mudrac koji je neuprljan prošao kroz različita društveno-istorijska previranja.“431 Posmatrajući navedeni segmenat ove pripovetke kao samostalnu i izdvojenu celinu. 52. Njegov tvorac nije pokazivao interes za veštačko „održavanje u životu 429 430 Isto.

str.mislim da je neko nekad rekao. ali u ovom drugom smislu. prema mišljenju Desničinog junaka. čovjek po svojoj prirodi uvijek ima potrebu za nekom takvom Švajcarskom. 436 Isto. str. Isto. Švajcarske nema. on je predosjećao velika. trebalo bi je stvoriti. jedna kategorija našeg uma. zahtevalo je nova otkrića i naslućivalo velike promene: „Onom istančanom osjetljivošću kojom životinje predosjećaju potres. neznatni.. Niti je ikad bilo! Gluposti!“437 Osporavajući postojanje idealne i obećane zemlje. jedan gigantski napor u pravcu uništavanja živih ljudi. stvarno. 171 . 432 433 Isto. Desničin junak poručuje da je svaka čovekova težnja za odlaskom. ako hoćeš. kao i svako kretanje samo obmana u večitoj borbi protiv nadolazećeg kraja. Desničin junak donosi odluku o preseljenju u Švajcarsku.. Eto i ja sad to ponavljam. 58. kolika je stvarna moć u njegovim rukama!“434 Upravo je čovek u Desničinoj stvaralačkoj poetici prikazan kao glavni uzročnik mnogih događaja.432 Novo vreme. 56. str. 56. kao i svaka druga. pisac ističe značaj čoveka uopšte: „Tu će doista doći do punog izražaja što znači i koliko vrijedi čovjek.) jedan mali. Ovom pripovetkom koja sadrži elemente fantastičnog. str. a ne materijalna i praktična. Ali eto. 435 Isto. već u onom vrhuncu brijega na koji je Noe pristao svojom korabljom..“436 Nastojanje Desničinog junaka da odlaskom postigne potrebno smirenje. 57. 56. skroz nematerijalni pomak u ljudskoj misli ili u ljudskoj psihi izaziva ogromne učinke u brdima inertne materije vanjskog fizičkog svijeta. apokaliptična vremena: jedan kataklizam među dvonošcima.“435 U želji da okonča jednu fazu svog života. Jedna čisto apstraktna intelektualna potreba. 437 Isto. Ta osnovna ljudska potreba za nekom Švajcarskom ispoljava se već u drevnom mitosu. Da nema Švajcarske. A. ili.dotrajalih i pokojnih stvari“.) i ta Švajcarska danas je savršeno iluzorna. str. 58/59.. Čovekova misao je pokretač mnogih zbivanja u spoljašnjem svetu: „(. 434 Isto. možemo posmatrati u kontekstu čovekove neprestane težnje za kretanjem radi postizanja sopstvene iluzije u borbi protiv prolaznosti i smrti: „Švajcarska je naprosto jedan zahtjev čovječje psihe.“433 Ističući osetljivost svog junaka koja se ispoljava naslućivanjem novog doba. str. što istovremeno oslikava piščev poetski stav o čovekovoj potrebi za nečim iluzornim i bajkovitim: „(. .

pisac iznosi osnovnu temu svojih proza koja će biti opširnije obrađena u prikazu romana Proljeća Ivana Galeba. kijavica. 172 . „Zašto je plakao Slinko“ (1956) Ovom pripovetkom koja je uvrštena u XXX poglavlje romana Proljeća Ivana Galeba potvrđena je ideja o relativizmu svega što možemo da znamo o drugom čoveku koji se nalazi pored nas. Isto. Čas kad je naša osjetljivost mekana i gnjecava. Vreme pripovetke određeno kao „konac dana“ često je prisutno u proznim ostvarenjima ovog pisca i predstavlja pogodno polazište za analizu i prikaz čovekovih psihičkih stanja. Motivi i razlozi plača koji se navode kao objašnjenje veoma su različiti: sama ružnoća. Neminovnost pomenutih promena u prirodi. Polazni motiv je ljudska ružnoća. Izgleda da plače zbog toga što je ružan.“439 438 439 Isto. goluždravo. ježuljivo. iznosi se misao o rascepu i dvojnosti svih pojava u prirodi i svetu. 178. Desničin čovek doživljava kao nešto veoma bolno i osetljivo. kad nešto škrbavo i još neodređeno grebe i zadire u stijeneke duše. čas koji u nama stvara onaj dobro znani. str.“438 Čestom slikom sutona koji nagoveštava skori „konac dana“ i dolazak noći. izgubljen posao. 178. U pokušaju objašnjenja polazi se od implicitne ideje da ružnoća donosi životni neuspeh i poraze: „Nema ništa dirljivije od ružna čovjeka koji plače. nesrećna ljubav. kao neravan prelom kosti. neugodni rascjep osjećaja. dok je struktura data u obliku sećanja jednog događaja iz detinjstva kad je Ivan Galeb u večernjoj šetnji sa svojim drugarom. Pomenuti susret sa nepoznatim čovekom biva dovoljan razlog da se potraže moguća objašnjenja i odgovori na pitanje dato u samom naslovu pripovetke. kao mokro i ulijepljeno pilence izvađeno prije roka iz ljupine. str. susreo na ulici ružnog čoveka koji plače. još nedonošče – nešto gadljivo. Vreme susreta je jasno određeno i slikovito predočeno što potvrđuje i naredni odlomak: „Bio je onaj bolesni čas kad se svjetlost uličnih fenjera bori s agonijom dana – negdje tamo nad krovovima i za zidovima sluti se bolno rumenilo neba –. smenu dana i noći.

Isto. 442 Isto. majka biva obmanuta.442 Smišljeno opravdanje biva uverljivo. 173 . i majke koja ne zna. i ono se survalo unutra. str. ali je dijete u padu udarilo glavom o kamen i ostalo na mjestu mrtvo. Bojeći se da dečakova majka ne svisne od tuge. 82. „Mali iz planine“ (1956) Uvrštena u XXIII poglavlje romana Proljeća Ivana Galeba. ne znam razloga njegovim suzama. 81. A nepomičnost noći i pasivnost bdjenja kao da su to nadimanje činili još nezadrživijim i bespomoćnost još neizvjesnijom. a njeno saznanje nesreće odloženo zahvaljujući moćima obmane.Konačan odgovor i razlog plača nepoznatog čoveka ostaje nepoznat.“441 Pomenuti događaj posmatra se iz dve različite perspektive: meštana koji znaju za događaj. čime je potvrđena misao da se subjektivni utisak može višestruko tumačiti neovisno o konačnoj istini: „Ni sad. Jama nije bila odviše duboka. U našim razgovorima nazvali smo ga Slinkom. Ovom pripovetkom Desnica prevashodno govori o čoveku kao večitoj tajni i beskonačnim razlozima njegove nesreće. 443 Isto. A još i sada ponekad.“440 Nepronalaženje odgovora na pomenuto pitanje oslikava nemogućnost čoveka da sazna konačnu istinu. str. Ali taj je razlog mene i moga druga jako zainteresirao. padne mi na um pitanje: zašto je plakao Slinko? Tako smo se pitali i onda. „za prvi mah smislili su pričicu da joj opravdaju zašto joj se sin nije vratio“.“443 440 441 Isto. Odsustvo odgovora ostavljalo je pitanje otvorenim i podavalo toj stvari dojam nezavršenosti. kao ni onda. odronila mu se zemlja pod nogom. Stvorenu neizvesnost pisac pojačava atmosferom noći koja je već svojom tamom nešto crno naslućivala: „Noć je u svim kućama tištala muklom težinom. 178/179. sasvim iznenada i bez ikakve veze. ova pripovetka iznosi jedan nesrećni događaj: „Na školskom izletu u brdima zaglavilo je nesretnim slučajem dijete: nadnijelo se nad krašku jamu. Kao da se nešto nadimalo i nadimalo. str. str. Slinko je u doživljaju dvojice posmatrača ostao nedostižna tajna i večito pitanje koje se vraćalo uprkos vremenu koje je prolazilo. nešto što ujutro ima da prsne. 81.

u ovom slučaju meštana. svaka njena kretnja izgledala im je sablažnjiva. 83.) I činilo mi se da bi ta stvarnost. gotovo bestidna. gotovo vidljiv. 174 . dopro do u posljednje kuće u predgrađu. „objektivne stvarnosti“.“447 Navedenim odlomkom Desnica potvrđuje ideju o prednosti subjektivnog neznanja nad stvarnim događajima. ona ne zna što se dogodilo. odnosno neznanju koje se u ovom slučaju nalazi iznad samog događaja: „Istina. zahvaljujći neznanju bivala izdvojena i otuđena od ostalih. Isto. dečakova majka je ubrzo.Ružna vest brzo se širila osvajajući i prosor i ljude: „Glas je međutim išao i širio se šapatom. ipak na neki način morala biti pretežnija. Posmatrana sa stanovišta onih koji znaju. ta objektivna stvarnost.“445 Navedeni primer iznosi ideju da je čovek srećan sve dok ne sazna nešto suprotno tome. (Tad sam još pred veličanstvom „stvarnosti“. kao i svih 444 445 Isto. među ribarske žene i krezube starce što krpaju mreže. Međutim. čista od svake slutnje. 447 Isto.“446 Ovom kratkom pripovetkom ilustrovana je ideja o čovekovom saznanju. Sve je u tome. 82/83. str. ležerno. prodro već u uši i starim nagluhim bakama uz ognjišta. ono što se gore u planini dogodilo. pridajući time samoj stvarnosti relativan značaj. 83. ne! I tad sam pomislio: vidi! Nije tu važan sam fakat. Stvarnost ostalih junaka ispunjena je saznanjem o tragičnom događaju što uslovljava njihovu osudu ponašanja majke. jača od tog krhkog fakta što sirota majka za tu stvarnost ne zna. imao ono djetinje strahopoštovanje s kakvim djeca slušaju starije ljude s dugom sijedom bradom i s dubokim iskusnim glasom. str. šunjao se kroz mjesto kao pas lutalac. str. A ona se usred tog kruga vrtila prirodno. Njeno neznanje pridavalo joj je trenutnu bezbrižnost i ležernost: „Oko nje se stvorio mali pojas pustoši. Ali to što se dogodilo – to je stvarnost. neodgovorno. Navedeni stvaralački postupak pokazuje da težište ove pripovetke.“444 Nasuprot onima koji su znali. 82. bezbrižno. samo u tome. dečakova majka je doživljena kao krivac: „Pučke žene gledale su je crnim očima: svaka njena riječ. Ovom pripovetkom pisac analizira postupak junaka koji ne žive u istoj stvarnosti. U stvarnosti koju proživljava dečakova majka izostaje činjenica o tragičnom događaju što uslovljava njeno ponašanje koje izaziva osudu sugrađana. str. kao izmeten zamahom metle uokrug. ono što jest: važno je naprosto to da li majka za taj fakat zna ili ne zna. 446 Isto. I njeno se držanje svakoga doimalo odnekud čudačko.

profesor na samom početku svog pisma naglašava da u njegovoj zemlji nema „historije“: „A što me pitaš za minule događaje i prošle zemane. francuskom naučniku. koješta. 448 449 Isto. i onda su jedni odlazili a drugi dolazili. U pismu koje upućuje svom prijatelju. dok je drugo istorijsko-naučno koje je zasnovano na istorijskim događajima. i kako je u njima bivalo. Sunce je ujutro izlazilo a naveče zalazilo. činjenicama i napretku. Isto. bivalo je i ovako i onako. brate dragi.“449 Desničino poimanje života i sveta ilustrovano ovim odlomkom ukazuje na značaj prirode u njegovoj stvaralačkoj poetici koja je podjednako prisutna kao i čovek.. uočavamo da ona iskazuje značajne elemente autorove antropologije. 198. Pomenuto gledište iskazano je kroz razmišljanja profesora iz daleke istočne zemlje. valaj.“448 Navedeno antiistorijsko mišljenje otkriva poimanje događaja kao vraćanje istog. Ali dogodilo se velim nije ništa. i onda su nicala i rasla mlada drveta a ugibala stara. 198. i uvijek tako bez prestanka. str. 175 . nije na samom događaju. Od nezapamtivih vremena bilo je ovako kao danas. nije ništa. i što se znamenita dogodilo – događalo se. u obliku epistolarne forme. oduvek isti: „(. Živjelo se.. ali dogodilo se. umiralo. str. Priroda je doživljena i prikazana kao jedan vid čovekove borbe protiv prolaznosti i smrti što je detaljnije predstavljeno u uvodnom delu ovog rada. kao ponavljanje večito istih zbivanja kojima pripovedač ne pridaje nikakav značaj. Razmatranje ljudskog života pisac ostvareno je kroz dva različita gledišta: prvo gledište podrazumeva antiistorijsko poimanje sveta oličeno u večitom ponavljanju događaja. i prije deset puta stotinu ljeta. već na čoveku i njegovom unutrašnjem doživljaju prouzrokovanom stvarnošću.ostalih Desničinih proza.) i prije stotinu ljeta. prema njegovom mišljenju. a onda su dolazili drugi koji su takođe živjeli pa umirali. zimi je bila zima a ljeti ljeto – baš kao i danas. povuci amo i povuci tamo. Svet je. bilo je sve tačno ovako. I onda je bilo mladih i starih. „Mudrac sa istoka“ (1956) Posmatrajući ovu pripovetku u kontekstu Desničinog celokupnog stvaralaštva.

kinjili.. a naveče zalazilo. upotrebljava se izraz „svaan“.. I patili. zato ne nadaj se čemu drugome ili čemu boljemu od toga. 454 Isto. Katkad su se. Svesni svoje patnje i nemogućnosti da utiču na svoju prolaznost. i lomili. „koprcali su se. Vjetar je oduvjek bio 450 451 Isto. riječ stranog porijekla. prometali se. Oduvijek je sunce ujutro izlazilo.) vrzli su se. mučili.) u isti mah znači i „svijet“ i „život“. umirali. str. nepoznatih naroda i kao takva predstavlja konstantu u životu Desničinog čoveka. ali se ništa ne dogodi. 201. Stoga ne zapitkuj dokono. hodali. 453 Isto. niti je kad bilo niti će kada biti. iz nužde. neće nikad biti ni više ni manje nego što je to. i opet. mudrac sa istoka. a i „sve“. muvali. str. Desničin junak uvodi pojam „svasna“: „(. 201. od sebe druge rađali – i najzad. kao njegovu glavnu odrednicu. U težnji da obuhvati život i svet jednim imenom.“453 Objašnjavajući pojam „svasna“.“451 Patnja je u ovoj pripoveci prisutna i kod dalekih. str. sam Alah zna!“454 Pomenute suprotne istine mudrac sa istoka objedinjuje jednom istinom koju naziva „svasna“: „Koješta se događa. „svasna“ se sastoji od dvije polovice: od onog što mora da bude. str. i koja je od njih dviju prava istina – to. 199. ljudi iz daleke istočne zemlje su najzad prestali i da se nadaju: „Kod nas. sjedili. kako je bilo ili kako će biti. pripovedač navodi da postoji još jedna istina koja nije vidljiva: „A koja je od njih pretežnija i vrednija. koja ujedno znači i „nadu“ i „tugu“. uostalom. i nema tačne riječi za „nadu“. Zimi je zima..Osnovna odlika čoveka. pripovedač ističe dvojnost koja istovremeno predstavlja suštinsku osobinu Desničine stvaralačke poetike. 452 Isto. Pored konkretne istine oličene u spoljašnjim činjenicama. „sveukupnost“. neminovno. lijegali i ustajali. da prežive. to se zna. Isto. 176 . a još i štošta drugo. str.“452 Glavni junak ove pripovetke. i od onog što ne može da bude. „krug svega postojećeg i nepostojećeg“. 200. 203. Uvijek je nekako bilo i uvijek će nekako biti. jeste neminovna smrt: „(. a drukčije.. a ljeti je ljeto. mnogo patili. u nastavku predstavljanja svoje zemlje i svog naroda naglašava da kod njih postoji samo jedna mudrost ili jedna nauka koju naziva „svenaukom o onome što jest i o onome što nije“.“450 Pored svih nastojanja da nadvaladaju smrt. kako su znali i umjeli. ženili se i udavali. ne boj se. dovijali se da im bude bolje i da im ne bude gore. iskazana od strane mudraca sa istoka.

Desnica koristi reč „svaan“ koju tumači u objašnjenju datom uz istoimenu pesmu: „Svaan je riječ iz jezika jednog još neotkrivenog. tek relativno uspjeli i grubo aproksimativni pokušaji prevođenja riječi svaan). obmana. možemo uočiti da ona sadrži glavne odrednice njegove poetike: podjednako prisustvo i nade i tuge se oseća u svim književnim ostvarenjima ovog pisca. kao i same prirode. samoobmana utjehe.“456 Posmatrajući reč „svaan“ u sklopu sveukupnog Desničinog stvaralaštva. razumije se. I vjetar je bez počinka prevrtao i zaoravao pijesak. otuda.“455 Navedeni odlomak ukazuje na skepticističko učenje koje se zalaže za jedinstvo i ravnopravnost stvari i događaja. str. koja se ne da tačno prevesti. No to su sve. samoobmana i slično. Vladan Desnica: Slijepac na žalu. I to se zove svasna. no koja otprilike obuhvata u isti mah značenje naše riječi nada i naše riječi tuga (a. ako tako volite. U težnji da objedini suprotne pojmove. i to se zove istina. Zagreb. ali niti je vjetar pijeska prevrnuo niti je pijesak vjetra zamorio. da stvori jednistvenu sliku raspolućene stvarnosti. opisanim događajima. Društvo književnika. 455 456 Isto. kao i riječi utjeha. 1956. ona katkad poprima i značenje utjeha samoobmane. donekle i značenje naših riječi opsjena. 21. 177 . dalekog i primitivnog (ili možda samo egzotičnog?) naroda. str. u prikazu sredine. 203. relativizujući tako apsolutne vrednosti. ili. u psihologiji svih njegovih junaka.vjetar a pijesak je oduvijek bio pijesak. u jednom širem smislu.

Ivan Galeb se pita da li postoji po bolnicama soba za umiranje. kroz dobro izolirane ošite. To je za susjeda. recimo. 206. 457 458 Isto. predstavlja istovremeno i glavni motiv Desničinog celokupnog stvaralaštva što je već pomenuto u uvodnom delu ovog rada. zvana „šterbecimer“? Opterećenost navedenim pitanjem Galeb objašnjava sopstvenom radoznalošću i nedovoljnim znanjem čoveka o smrti. da je onaj umro.“458 Čovekovu težnju i želju da se izbori sa dolaskom smrti pisac ilustruje idejom da se to „obično ne dešava nama“. Bojazan i strah od samog pominjanja smrti udaljili su čoveka od date teme: „Ima stvari u životu o kojima niko nikoga ne pita. kroz ošite. za ne-ja. Ako vi recimo imate sobu broj 7. To je onaj isti kome su nekidan donosili gladiole. Ivan Galeb je jednog jutra saznao od svoje bolničarke da je sinoćna užurbanost u jednoj od soba bila zapravo prouzrokovana nečijom smrću: „Bilo je naprotiv to. str. Jer smrt – to je za druge. str. str. Nikad. Isto.“457 Saznavši za njegovu smrt. te tako nikad pravo ne znamo koliko drugi o njima znaju. utišane i prigušene. 205. skoro nikad baš u sobi broj 7. to će se desiti.„Tu. Pomenuta tema biće opširnije obrađena i prikazana u posebnom delu ovog rada posvećenom romanu Proljeća Ivana Galeba. I tako se događa da i veoma iskusni. 459 Isto. znatno bolje.“459 Navedenim odlomkom Desnica izražava nadanja svog junaka da će ga smrt „bar za ovaj put“ mimoići. i kome je bilo bolje. Smrt bolesnika u susednoj sobi poslužila je kao povod za pripovedačevo razmišljanje o smrti. odmah pored nas“ (1956) Ovu pripovetku Desnica je uvrstio u XXXIX poglavlje romana Proljeća Ivana Galeba i ona ilustruje ideju smrti koja se iznosi u XIV i XIX poglavlju. 208. Desničin junak želi da se udalji od dolaska smrti. već nekom drugom: „To su stvari koje se obično čuju. pa čak i razvratni ljudi ponekad imaju osjećaj da još uvijek ne znaju dovoljno. s prostog razloga što ne znaju koliko drugi znaju. u sabiralištu bolesti koje nagoveštavaju mogući kraj. odnosno za odgonetanje tajne umiranja. 178 . Iako se nalazi u bolnici. u sobi broj 6 ili u sobi broj 8. Smrt kao osnovni motiv pomenutog romana u kojem se ova pripovetka nalazi.

Isto. Novinska vest koju pripovedač iznosi na samom početku pripovetke. 297. Često onu manje bitnu polovinu. str.“461 Desnica ističe fantaziju kao značajan elemenat u čovekovom približavanju istini. i nikada se više nije vratio. predstavlja polazište za prikazivanje tri moguća načina pripovedanja: novinska vest. Elemenat fantazije prisutan je u mnogim Desničinim proznim ostvarenjima. Ispričat ću ga u najbitnijim crtama: Neki čovjek izašao je jednog dana iz kuće. Iznenadni nestanak čoveka kao osnovni događaj ove pripovetke. 296. baš tu dolazi do primjene fantazije. Do te mjere. kriminalistička priča i fantastično-realistična priča. o 460 461 Isto. prema njegovim rečima. Bitno predstavlja samo polovinu stvari. Tek bitno i nebitno daju čitavu istinu. tačnije ono što je bitno u nekoj informaciji. Druga polovina se krije u čovekovom doživljaju koji predstavlja unutrašnju stvarnost kojoj se treba približiti. Naprotiv.“460 Navedeni odlomak ukazuje na Desničin poetski stav da je sam događaj. za književno delo od manjeg značaja. Pisac koristi različite modele pripovedanja kako bi rešio nastalu problematiku oko čovekovog nestanka. prema rečima pripovedača. Ali ne! Na taj način priča je ispala suviše kratka. da je eto već ispričana. besmisleno je ići putem najvjerovatnijeg: da se radilo o najvjerovatnijem. do konačne istine nije došla ni kriminalistička priča. str.„Delta“ (1956) Pripovetka „Delta“ uvrštena je u LVI poglavlje romana Proljeća Ivana Galeba. Događaj pripada spoljašnjoj stvarnosti i predstavlja samo polovinu istine. no vidim da to ne ide. nije dovoljna da se dokuči istina: „Novine su donijele jedan neobičan slučaj. Tako kratka. Međutim. Policijsko traganje. U njoj pisac ilustruje svoje poetske stavove prevashodno vezane za mesto događaja i fabule u književnom delu. odnosno policija kojoj je nestanak odmah bio prijavljen. enigme ne bi ni bilo. 179 . U Desničinim proznim ostvarenjima najveća pažnja je usmerena na odraz koji određeni događaj ostavlja na unutrašnji svet junaka. Htio sam je svesti na najbitnije. da najčešće ni ona ne uspijeva izvesti stvar na čistac. odvija se po liniji najverovatnijih pretpostavki što u ovom slučaju nije bilo dovoljno da se pronađe istina: „Kad je u pitanju enigma.

poput klupka zatečenih zmija. Enigma je ostala enigma. Međutim.“462 Različiti pokušaji da se pronađe nestali čovek predstavljaju različite mogućnosti i puteve koji vode ka istini: „Splet uzanih. 302. ili je bar zapala u ono stanje letargije koje nazivaju evidencijom. Koliko staza tu ima! Šire se kao lepeza! Kao delta! Pazi! To su mogućnosti! Delta mogućnosti!“463 462 463 Isto. Policijska je istraga obustavljena.čemu je već bilo govora u prethodno prikazanim pripovetkama. ni prisustvo fantazije nije pomoglo da se dođe do razrešenja nastale enigme što ukazuje na nemogućnost čoveka da sazna konačnu istinu: „Zagonetka ni do danas nije riješena. Isto. 302. str. 180 . str. vijugavih stazica razbježavao se pred njim na sve strane.

kao što je to učinio Vladan Desnica svojim romanom. slojevit. Slične preokupacije zaokupljaju pisca u knjizi pripovedaka Tu. ipak nijedan od njih. Minerva. navedeno je pet pripovedaka koje je Desnica uvrstio kao posebna poglavlja romana Proljeća Ivana Galeba („Balkon“. Anđeli lijepo pjevaju Vojina Jelića i drugi.PROLJEĆA IVANA GALEBA (1957) Sve do pojave Desničinog romana Proljeća Ivana Galeba 1957. godine pojavljuju se i Desničine pripovetke „Pravda“. „Od jutra do mraka“. „Konac dana“ i „Florjanović“.“464 Nagoveštaji ovog romana vidljivi su već u pripoveci „Posjeta“ (1951). Pomenute 1951. str. Iako su se do pojave ovog romana već pojavili romani Pesma Oskara Daviča. koja u svojim segmentima sadrži izrazito moderan izraz koji će tek u ovom romanu doživeti svoju punu afirmaciju. „Zašto je plakao Slinko“. Isto. Subotica. „Posjeta u bolnici“ i „Tu. 65. Pisac je u navedenim pripovetkama sve više zaokupljen unutrašnjom realnošću čoveka. čija pojava u vreme samog objavljivanja nije 464 465 Milivoje Marković: Prostori realizma. ni izdaleka se nije oglasio takvom romansijerskom modernošću i takvim emotivnim i misaonim prodorima u sve sfere čovekovog života. U prethodnom segmentu rada posvećenom zbirci Tu. Nakon godinu dana od izlaska Desničine poslednje zbirke pripovedaka. Koreni Dobrice Ćosića. 1981. Divota prašine Vjekoslava Kaleba. 181 . makar koliko nagoveštavao nove i izražajne romaneskne elemente. pojavljuje se roman o Ivanu Galebu koji predstavlja potpunu sintezu njegovog sveukupnog stvaralaštva u kojem je Desnica video „konačan oblik i najveći domet svoga književnog stvaranja. prema rečima Milivoja Markovića. godine. „Mali iz planine“. „Oproštaj“. Zlo proleće Mihajla Lalića. odmah pored nas“). 62. simboličan i polifoničan roman. odmah pored nas (1956). koja u potpunosti podseća na roman Proljeća Ivana Galeba jer je u njoj prisutan isti jezik i stil kojim je ovaj roman napisan. koje u svojim pojedinim delovima sadrže atmosferu prisutnu u ovom romanu. str. odmah pored nas. analizom njegove psihe i težnjom da iznađe neka rešenja u prevazilaženju datih stanja u kojima se nalaze njegovi junaci. „naša književnost nije imala tako složen. Kurlani i Neisplakani Mirka Božića.“465 Najveći stvaralački domet Vladan Desnica ostvario je upravo kao pisac romana Proljeća Ivana Galeba.

. kompozicije i jezika.466 Međutim. izvesno podozrenje prema Desničinom romanu biva ubrzo prevaziđeno pojavom modernih književnih tokova u našoj književnosti. str. tjeskobe. str. Jeremića. beznađa. Desničin način oblikovanja književne materije. 1. književnim sistemom i metodom i misliocem s konstitutivnom potrebom za teorijskim izrazom svog shvaćanja zbilje. Zadarska revija. što ga je učinilo piscem sa vlastitim pogledom na svijet. dosade. roman koji. kao i sloboda forme bili su dovoljni razlozi da izazovu određenu vrstu podozrenja prouzrokovanog dogmatskom zatvorenošću i nespremnošću da se prihvate moderniji književni prodori. br.) Ovo je prvi jugoslovenski idejni roman.. Sarajevo. 24. kontemplacije i psihičkih stanja mjesto akcije i događanja. gotovo svi su naglasili njegovu neobičnu moć promatranja i zapažanja kao i duboku misaonost. ljudskih životnih olupina i promašenih egzistencija. 4/5. da nisu uočene najvažnije osobine njegovog stila. Zadar. ne samo obogaćuje baštine hrvatskog i jugoslavenskog proznog stvaralaštva. kao i čitalačku publiku toga vremena: „Gotovo svi kritičari su zapazili Desničin pomak i devijaciju ka prikazivanju tragične. Izraz. 467 Milan Mišković: „Desničina sumnja“. 1985. stoga. Izvesna ravnodušnost proizlazila je od kritičara koji su nepovoljno ocenili Desničin prvi roman Zimsko ljetovanje jer se nije uklapao u tadašnje književne norme. mračne strane života: straha.“467 Prema mišljenju Dragana M. Dogmatska književna kritika u vreme pojavljivanja romana Proljeća Ivana Galeba bila je najvećim delom prevaziđena.“ Fran Dijan: „U kratkim provedrinama svijesti – O Desničinom romanu Proljeća Ivana Galeba“. nije shvaćen i prikazan na najbolji način. biološkog i kozmičkog vremena namjesto povijesno-političko-socijalnog. 477. Proljeća Ivana Galeba sve više osvajaju književnu kritiku. Desničin roman je „događaj za našu literaturu (. uprkos dobrim kritikama. mada je nešto od njenog duha i ostalo. Desnica je u svojim intervjuima naglašavao da njegov roman. 182 . povodom malo izuzetnog. ludila. patnje. malo izopačenog života jednog umetnika postavlja probleme vrednosti 466 „Roman Proljeća Ivana Galeba. praznine i smrti. 1975. svijeta bivanja i trajanja nasuprot svijetu akcije i događanja.predstavljala događaj vredan velike pažnje u krugovima tadašnje knjževne kritike. samoće. nego i jednu od značajnijih spona ovih književnosti s modernim tokovima evropske i svjetske književnosti. Najznačajnije prozno ostvarenje ovog pisca ipak nije imalo prijem koji je njegov autor očekivao. br. što je već pomenuto u posebnom segmentu ovog rada.

senzibilnog aristokrate. 1981. str. br. u kojem je data panorama francuskog društva krajem XIX veka kroz unutrašnje doživljaje povučenog. Glavna tema sve više postaje čovek. sve više zalaze u detalje. okreće se introspekciji. Subotica. Moderni pisci. godina XVII. 174. 469 468 183 . 107. U njemu je fabula samo nit na koju se ređaju razmišljanja o najraznovrsnijim temama života i smrti. po uzoru na Prusta. 1980. dok je njegov drugi roman ostvaren upravo tehnikom analize..“469 Iako se u stvaralačkom postupku ovog pisca uočavaju izvesne crte koje ga vezuju za klasike realizma.“470 U modernom dobu čovek sve više gubi moć sređenijeg mišljenja i proživljavanja. Zagreb. što se odražava i na književni postupak: „Ne mislim da je Desnica insistirao na eksperimentu i njegov roman Proljeća Ivana Galeba ne treba shvatiti kao eksperimentalno delo. naprosto to što jeste – snažan oblik sveukupnog čovekovog života. 77. Nin. Jeremić: Perom kao skalpelom. Početkom XX veka u književnosti sve više su prisutne Bergsonova filozofija intuicije. Potpuno ostvarenje analitičkog postupka u ovom romanu omogućila je promenjena uloga pripovedača koji pripoveda u prvom licu. str. Roni duboko unutra. Prosvjeta. 1967. Već nakon čitanja prvih stranica Proljeća Ivana Galeba neminovno se nameće sličnost sa ciklusom Marsela Prusta U traganju za izgubljenim vremenom. u prikazivanje trenutaka određenih rasploženja. Minerva.) Meditira o životu i smrti. Unutrašnji nemir nespokojne umetnikove duše uvodi ga u vrhove velikih tema o smislu života (.“471 Dragan M. ovaj roman svojim najvećim delom podseća na ostvarenja koja su nastala kao reakcija na realizam. Kruševac. Milivoj Solar ističe da se u ovom delu „ne priča nego analizira odnosno izvještava o analizi. 470 Velibor Gligorić: „Knjiga života i proze Vladana Desnice“. a ujedno i meditativan. Milivoj Solar: Ideja i priča. ljubavi. 12. Beograd. Frojdova psihoanaliza i Ajnštajnova teorija relativnosti. 844. vidljiva je njegova okrenutost unutrašnjim analizama čoveka. On je. u čoveka. U romanu Zimsko ljetovanje analiza je uzgredna. umetnosti i svemu što duhovno i moralno lomi i prelama u ljudskoj duši i ljudskim odnosima. 471 Milivoje Marković: Prostori realizma. str. u život.“468 U ranijim proznim ostvarenjima Vladana Desnice prikazanim u prethodnim segmentima ovog rada. Bagdala.. 3. str. koji iznosi svoje utiske iz prošlosti gradeći time svoju sliku sveta zasnovanu prevashodno na doživljajima. 1969. 190.života i smisla stvari koje čovek može doživeti. Prema mišljenju Velibora Gligorića „sklop ovog romana je moderan: on je psihoanalitički roman.

da je kao umetnik sav okrenut unutrašnjim čovekovim svetovima u kojima je naslutio beskrajna prostranstva. dok Alija Isaković ga određuje kao „roman-esej“ i „filozofski roman“. 11. 3. ili esejističke novele. 9. god. Vlatko Pavletić ga naziva „romanom esencioniranog iskustva“. po koncentraciji asocijacija i simbola. po složenosti misli i emocija. str. idejama. 475 Dragan M.“474 Sam podatak da je njegovo stvaranje trajalo oko dvadeset i pet godina ukazuje na piščeva nastojanja da stvori jedinstveno i osobeno književno delo.). po jeziku. da mu je najveći izazov bio to kako čovek živi u sebi i da je u svemu što je mislio. mozaičnosti kompozicije. Književne novine. str. 77. 1977.Navedenu tvrdnju potvrđuje i Milivoje Marković u svom prikazu Desničinog romana: „Za disciplinovan kritički i istraživački duh bilo je jasno da je Desnica osoben i istrajan tragač. Isto. 2. Jeremića „Desničin veliki roman Proljeća Ivana Galeba je ustvari komponovan po tom metodu širenja vidokruga i mozaičkog slaganja raznih vidova i manifestacija života koji se stapaju u jednu integralnu viziju života. Jeremić i Stanko Korać u svojim prikazima ističu da je ovo „roman ideja“.. Beograd. 64. Onda kada je u svojoj svesti stvorio osnovne idejne odredbe romana i glavnog lika. u stvari dešifrovao je tajne zamke i zagonetke kompleksnog i nikad do kraja dokučivog čovekovog sveta. Niš. 474 Nada Radović: „Solilokvij u romanu Proljeća Ivana Galeba Vladana Desnice“. a Nenad Radanović Isto. br. bitno drugačiji od svega onoga što je u nas do njegove pojave napisano. Njegov roman je sinfonija kako u sadržinskom tako i u formalnom pogledu (. 1959. 101. dakle. autor je studioznim radom došao do karakteristične kompozicije romana.“473 Osobenost Desničinog romana prevashodno se odlikuje jedinstvenom kompozicijom na šta je ukazala književna kritika: „Desnica je svoj roman pisao punih dvadeset i pet godina. str.“475 Dragan M. 473 472 184 . X. To dugogodišnje zrenje njegovog romana rezultiralo je delom za koje se može reći da je savršeno po kompoziciji. Iz niza malih proznih oblika. po tehnici pisanja. Gradina. pisao i živeo sledio te izazove. Jeremić: „Izabrane priče Vladana Desnice“.“472 Ovaj roman nije izuzetna knjiga samo u Desničinom stvaralaštvu. po funkcionalnoj i vidovitoj primeni mita. već je „po svojim stilskim obeležjima. po načinu viđenja i doživljavanja sveta.. str. Prema mišljenju Dragana M. koji nisu zaokrugljenost pripovetke. 64. po oblikovanju likova – po svemu. složio je Desnica jednu veliku celinu sinfonijski usklađenu. stilu. po impresivnosti. br.

„Umuje mudrac na suncu“. Čakovec. „Dobrostiva smrt“ i „Mehanika bola“ (LXXII poglavlje). upijen je i homogeniziran zahvaljujući novoj. sav taj naoko heterogen materijal. pa tako čini ne samo sintezu najvećeg dijela Desničinih tematskih preokupacija nego i sintezu žanrova kojima se on pretežno bavio. pjesme ili eseji. 478 Krešimir Nemec: Pripovijedanje i refleksije.“478 Povezivanjem različitih književnih oblika. U stihove su pretvorene pesme „Podnevni ispit“. što dodatno potvrđuje posebnost same strukture romana. str. 476 185 . primer „romanaspužve: sve što je zaokupljalo autorovu svijest. naglašava da se „pisac zalagao za takav koncept romana koji je mogao poslužiti kao kompozitni pojam. Radomir Ivanović u monografiji posvećenoj književnom delu Vladana Desnice. 1985. a to znači kao Fran Dijan: „U kratkim provedrinama svijesti – O Desničinom romanu Proljeća Ivana Galeba“. str. Zrinski tiz. stječe se dojam da je roman i nastao od ciklusa novela. pri tom. Posebna zanimljivost Desničinog postupka integracije različitih žanrova ogleda se u pretvaranju nekoliko pesama u prozni izraz. Polazeći od mišljenja Aleksandra Flakera da nema tipologije bez ostatka. Zadarska revija. 477 Isto. eseja i pjesama povezanih glavnim likom.“477 Proljeća Ivana Galeba su. Radivoje Mikić u svom prikazu naglašava da se ovaj roman može odrediti kao monološko-asocijativni roman. sedam pripovedaka koje su zasebno objavljivane. Razmatrajući strukturu ovog romana. 4/5. 1988. br. Zadar. organizujući Proljeća Ivana Galeba od mnoštva samostalnih delova koje možemo posmatrati izdvojeno. 59. prema rečima Krešimira Nemeca. Desničino književno ostvarenje nije samo roman. Desnica narušava dotadašnju književno-teorijsku strukturu romana.“476 Međutim. i pojedini dijelovi očuvaju svoju autonomiju. 478. „Proljeća“ i „Jednostavnost“ (LXXIII poglavlje). kao i delove svojih eseja. Takav stvaralački postupak uslovljava uzajamno posmatranje svih oblasti Desničinog opusa. str. „U ovom romanu ima još niz mjesta koja bi se također mogla osamostaliti i pustiti u život kao posebne pripovijetke. originalnoj formi koja je omogućila da raznolika građa bude sređena u logičku cjelinu a da. 478. Fran Dijan ovaj roman naziva „romanom izričaja i monološko-asocijativnim romanom. Štoviše. „roman monolog“ u kome jedan muzičar na kraju života priča o svom životu.koristi termin „roman-biografija“. Pomenuti žanrovi koji sačinjavaju njegove segmente nisu doživeli značajne promene. Pisac je u njega ukomponovao šest pesama iz zbirke poezije Slijepac na žalu.

186 . formalnom i sadržinskom usavršenošću.. str. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Proljeća Ivana Galeba po mnogim svojim osobinama predstavljaju obrazac „sintetičke proze“ jer. dramska i lirska forma koja svojom tipologijom. prema njegovom mišljenju. Isto. od neke anegdote koja bi možda mogla da se proširi i zasnuje po sopstvenom unutrašnjem određenju. esejistička „ćaskanja“ i ozbiljne filozofske refleksije. „Način na koji je Desnica sačinio svoje delo od fragmenata najrazličitije vrste (. Desnica čini zaokret u pogledu dotadašnje realističke književne metode koja se ogledala u realnom prikazivanju stvarnosti u posleratnim godinama. 215. bez standardne kompozicije. ali 479 480 Radomir Ivanović: Po sunčanom satu. str. bez sižejne i tematske arhitektonike. 79. Novi Sad. str. Tako reći bez sižejne ose je. može predstavljati „enciklopediju znanja i umjeća“. mimo žanrovskih ograničenja i konvencija. Desničin roman je „drukčiji od onih koji su kod nas napisani i kakvi se i danas pretežno pišu. 482 Radovan Vučković: Moderni roman dvadesetog veka. spajaju u jedinstvenu organsku cjelinu i fikcionalne pasaže. poetske fragmente. i dinamičke zapise. 201. naratoloških i genoloških problema. Zmaj.) ukomponovanih tako da stvaraju iluziju kako tvore otvoreno avangardno delo koje piscu omogućava da unosi i vlastite pesme ili da dopisuje nove priče – mogao bi sugerisati da se radi o romanu tadašnje neoavangarde. tek na pojedinim mestima sevne nešto od priče. integralne stvaralačke vizije i integralnog realizma kao vrste stilske formacije.“483 Prema mišljenju Miodraga Petrovića. Istočno Sarajevo. govori i perspektive neprekidno se sudaraju i stapaju te zajedno stupaju u neposredan dijaloški odnos. 314. 215. 483 Isto. 2001.“482 Krešimir Nemec u svom prikazu ovog romana ističe da je „u prvom planu slobodni poredak.“481 Stvarajući roman sa slobodnom i otvorenom strukturom.voluminozna epska. „predstavlja i najprikladniji način za ispoljavanje integralne vizije svijeta.. Mlaz fabule u njemu je neobično tanak. str. 481 Isto. Različiti stilovi. montaža i permutacija tematskih jedinica. str.“479 Takva forma. 2005. poetoloških.“480 Potvrdu za navedeno mišljenje Radomir Ivanović pronalazi u Desničinim teorijskim tekstovima u kojima pisac „pravovremeno i na prihvatljiv način rješava čitav niz estetičkih.

486 Milivoje Marković: Prostori realizma. Zadar. dokaz njezine nenadmašive moći. u samoanalitičnosti junaka. Jeremića. razmišljanje o smislu čovekovog života i očekivanje skorog kraja. analize i meditacije glavnog junaka. 1981. Minerva. str. obilno nadoknađuje izrastanje dinamike vanjskih događaja. preispitivanja. druga faza se odnosi na prikaz njegovog zrelog životnog doba. Ako započne neku priču. u pripovedačkom postupku. Gradeći tako svoj roman. u esejiziranom izrazu. međutim. spoljašnji faktori iz života.tkivo se brzo kida. samoanaliza.“484 Povezujući asocijativnom vezom junakove uspomene i doživljaje. 73. nemira. Subotica. str. 1990. str. dok treća faza predstavlja njegov tragični udes. bitna su sećanja na njih i razmišljanja o njima. Dubravko Jeličić za Desničin roman kaže: „To nije pripovijest. dok su u prvom planu ideje. Zadarska revija. prema mišljenju Dragana M. Navedenim stvaralačkim postupkom ostvarena je privlačnost Desničinog romana koja se zasniva na izrazitoj životnosti sačinjenoj od iskustava. Ništa se ne događa između ovih korica. Ovaj je roman apologija ljudskih misli. Prva faza obuhvata sećanje na detinjstvo. Unutarnja napetost u Galebovim mislima stvorenih suprotnosti. Desnica stvara moderan roman kome je događaj u drugom planu. br. u njoj nema fabule. 68. 485 Dubravko Jelčić: “U potrazi za individualnom slobodom”. Beograd. bitna su oblikovanja stvarnih iskustava. nisu presudni tzv. 484 187 . Rad. redosled zbivanja u životu Ivana Galeba nije primaran. Opisivanje događaja iz Galebovog života naizmenično se smenjuje sa njegovim razmišljanjima o mnogim životnim problemima. 1968. 5. Ispričani događaji vezani za život Ivana Galeba dati su. ili gotovo ništa što bi moglo nahraniti i najminimalniju radoznalost. više „kao sugestivna skica nego kao realni prikaz jednog Miodrag Petrović: „Izvan svakog obrasca”. u knjizi: Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. pisac na vešt način prikriva fabulu koja postoji „samo je na izvestan način promenjena njena funkcija – ona nije u prvom planu. U njoj jedno lice živi i misli.“486 Lik Ivana Galeba ne bi bio moguć bez fabule koju pisac ostvaruje kroz prikaz tri različite faze Galebovog života.“485 U mnogim prikazima ovog romana kritičari su isticali njegovu modernost koja se ogleda u jeziku. stilu. unutrašnjih drama i previranja glavnog junaka. 1. uspomene na rodnu kuću i članove porodice. razmišljanja. čitalac ni u jednom trenutku nije siguran da će se ona i nastaviti. u otklanjanju klasične fabule.

oživi u literarnom žanru prikazujući ih kao stavove fiktivnih likova. Esejizam se.“487 Takav postupak Jeremić naziva veštinom pisca da se događajni deo romana ne razlikuje od refleksivnog dela. umetniku. 489 Radomir Ivanović: Po sunčanom satu. Kruševac. doktrine jer se prikazuju „posredno“. studiji). maskiraju piščeve teze. „pojavljuje kao mogućnost da autor svoje idejne i estetske stavove. Bagdala. Galebova razmišljanja o navedenim pojmovima predstavljaju po jedan zaokružen esej. Upravo ove činjenice potvrđuju mišljenje da roman Proljeća Ivana Galeba predstavlja celokupnu sintezu Desničinih poetskih opredelenja. kao plod filozofske ili estetičke refleksije. istovremeno sačinjavaju Galebov umetnički postulat što uzrokuje neminovna ponavljanja određenih poetskih stavova ovog pisca. Poglavlja koja govore o Galebovom životu. braneći njegovu literarnost i validnost. pozorištu. Esejizmom se. str. Zmaj.neobičnog i interesantnog života. 228-229. Zrinski tiz.“489 Upravo je navedena intencija pisca uslovila da se ovaj roman žanrovski odredi prvenstveno kao roman-esej.“490 Takvim stvaralačkim postupkom pisac mnoge stavove iz svojih eseja pripisuje Galebu kao delove njegovih razmišljanja. 66. 1969. kao plod fikcije. str. eseju.488 Takav stvaralački postupak Radomir Ivanović određuje kao „svjesno i apriorno izabrano nastojanje piščevo da u čisto narativnu prozu. 107. 109. Novi Sad. str. kao refleksije fiktivnog lika. Dragan M. Jeremić: Perom kao skalpelom. iznošenjem razmišljanja o različitim umetničkim i filozofskim temama koja su data u funkciji romanesknog iskaza. 488 487 188 . inkorporira teorijski diskurz. umjesto direktog iznošenja u nefikcionalnoj formi (raspravi. Čakovec. ovi eseji nesumnjivo bi spadali u red najboljih eseja koje je ikada napisalo pero jednog našeg pisca. „Svaki od ovih eseja mogao bi da stoji i sam za sebe. U analizama Desničinog romana često se ističe upravo esejizirana forma iskaza i postavlja se pitanje da li je to roman ili zbirka eseja o različitim životnim temama. umetnosti. 1988. 2001. u knjizi: Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. pamćenju i mnogim drugim pitanjima koja se odnose na čoveka i njegov život. bogu. kao i ona koja iznose njegova razmišljanja. Isto. Milivoje Marković se slaže sa ujednačenim mišljenjem kritike da je ovaj roman najvećim delom ostvaren esejističkim načinom iskazivanja misli i emocija. dakle. str. istovremeno sadrže rasprave o smrti. a posebno štampani. uvjeravanja. 490 Krešimir Nemec: „Pripovijedanje i refleksije”. prema mišljenju Krešimira Nemeca. kao i na umetnika sadržane u Zapisima o umjetnosti. Teme koje se odnose na književnost i umetnost uopšte. religiji. filozofiji.

velikim umovima. ona je jedan talenat. Zbilja je lijepa. neznačajnim ljudima. bitno je mišljenje. s odnosnim odrazom u sferu duha. već zbog zanimljivosti samog analizatorskog posla. riječi. za nju je bitan sam proces. Zgreb. I. str. životu i smrti. Jedna krhka. Liber. Neko poštovanje koje je svo šutnja i kontemplacija. sentimentalnim dušicama. i možda baš samo njima: velikim pjesnicima. može da ljudima postane jedna doživotna vrijednost. Inspiraciju i povod za njihovo nastajanje pripovedač dobija iz neke konkretne situacije. 313. čas osjenčan nekim pradavnim. a ne usustavljivanje. osmijeh čas pun zaborava. str. kontinuitet mišljenja. 492 491 189 .” Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. Stoga stvor obdaren neobičnom fizičkom ljepotom redovno ima i to svojstvo da umije nositi svoju ljepotu (…) Odatle nam postaje jasno kako jedna takva fizička ljepota višeg reda. čitav njihov dotadašnji život. čovječe božji. lep i sunčan dan pokreće razmišljanje o svetlosti i mraku. već nešto što njoj pada kao osvijetljenje po pejzažu. Neobična lepota nove bolničarke predstavlja povod za Galebovo razmišljanje na temu lepote492 uopšte. pobuđuju u nama poštovanje.Esejističke digresije koje pisac ubacuje u svoja razmišljanja o prošlosti. I to ne bilo kakvim. nego baš onim najvećima i najjačima. o religiji i bogovima. sitnim. zato. pogledu kao da je prisutno čitavo njihovo biće. On ti. jednako kao i izuzetna umjetnička djela. 64-68. kao i svaki nesvjesni nosilac jednog talenta. Umijeće oka da pogleda. pa i samo jedanput i letimično viđena. umijeće usta da se nasmiješe. koji govori sam za se. ne demonstrira materiju koju ima pred Aleksandar Flaker: Stilske formacije. Drvo koje se pojavljuje u Galebovom vidokrugu budi razmišljanja o čoveku i prirodi. 1960. velikim duhovima uopće. Talenat kao i svaki drugi. To su one ljepote koje slikarima i skulptorima znadu zadati stotinu muka. još prije rođenja nataloženim umorom. Ideal i osmišljenje čitavog njihovog života i djela. 1988. Čakovec. 493 Krešimir Nemec: „Pripovijedanje i refleksije”.“493 Navedenu tvrdnju potvrđuje i sam Galeb: „Pravi literata ne analizira radi zanimljivosti analizirane stvari. A izuzetne fizičke ljepote. Zrinski tiz. jedne vrednote. U svakom njihovom činu. Ivan Galeb „živi esejistički. Beograd. bez jučerašnjce. Ovaj primer ilustruje stvaralački postupak pisca da pomoću spoljašnjeg poticaja razvija određenu temu. Nemir koji stalno prebiva u uglovima usnica i koji bez počinka modelira na licu obasjanosti i zasjenice. radi rezultata analize. Primer za navedenu tvrdnju pronalazimo u XVII poglavlju romana kada Galebu umesto njegove bolničarke dolazi zamena iz susednog paviljona. ljepota puna strepnje. “Gledam je. i koji je sav u tome (…) Nego ima i jedna druga vrsta ljepote. izuzetno lijepa. prekrasna ljepota. i nosilac takve izuzetne fizičke nadarenosti zrači ljepotom neke instinktivne samosvijesti. str. a ne misao. U takvoj ljepoti kao da nešto vječito upozorava na čudo njenog postanka. o smislu filozofije i još mnogim drugim temama. u knjizi: Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. ostvarujući izvesnu pauzu. labilna. Navedenim esejom koji govori o lepoti pisac zaustavlja radnju. Sličnim stvaralačkim postupkom Desnica ostvaruje većinu svojih esejističkih digresija. njegova je aktivnost esejistička par excellence: to je aktivnost radi aktivnosti. To nije samo ljepota oblika. 70. Odatle biva jasno i to da jednoj takvoj ljepoti višeg reda nije potrebna nikakva nadopuna i nikakva podudarnost s bilo čim drugim: ona je sama sebi cjelovita I potpuna: jedan likovni fakat. Nolit. „stoje izvan kompozicijsko-fabularnih odnosa“491 i nisu vremenski određene. Banalni događaji iz svakidašnjeg okruženja inspirišu Galebove misli i pretvaraju ih u samostalne esejističke celine. Jer fizička ljepota nije puki fizički fakat: kad je to doista ljepota višeg reda. 1976.

I to plod života jednog izuzetnog pisca intelektualca. iznoseći određene trenutke iz svoje prošlosti. str. upravo svest Ivana Galeba. Međutim. „Fragmentarizovana struktura i asocijativni stil Proljeća Ivana Galeba bili su izražajna forma relativističke filozofije i tragične vizije sveta koja se ne iskazuje samo u jednoznačnom šopenhaurovskom pesimizmu. objedinjuje i povezuje sve raznolikosti koje ovaj roman pruža u žanrovskom i sadržajnom smislu.“494 Osnovni intelektualni okvir ovog romana sačinjavaju eseji pomoću kojih pisac otkriva misaoni raspon svog junaka koji esejizira upravo radi zanimljivosti samog procesa esejizacije. 1960.“ Radovan Vučković: Moderni roman dvadesetog veka. nego svoju demonstratorsku sposobnost! Upošljavanje i ekshibiranje jednog talenta koji je tu. Bagdala. iznoseći svoje komentare i zaključke o svemu onome što predstavlja sadržaj njegove svesti. Kruševac. upoređuje. glavnog junaka i pripovedača ovog romana.“496 Navedeno mišljenje Dragana Jeremića ukazuje na dvojnost Desničinog romana. u čijoj se svesti svi događaji prelamaju dvostruko: kao karakterističan doživljaj i kao pojava nečeg suštinskog. epizodičnost i fabularnu fragmentarnost. str.sobom. Beograd. 315. 1969. Iako se ovaj roman odlikuje elementima različitih žanrova. prema mišljenju Dragana Jeremića. i koji traži da bude uposlen i ekshibiran. pisac pomera ugao posmatranja sa opšteg na pojedinačno. 496 Dragan M. ne dozvoljavajući svom junaku da iz njega jednom krene nezaustavljiva lavina uspomena. Ovo delo je „plod čitavog jednog života i zato poseduje životnu i misaonu integralnost koju ne mogu da imaju romani koji nastoje da samo prikažu jedan događaj ili objasne jednu pojavu. u različitim i isprekidanim vremenskim intervalima. čime postiže ravnotežu u odnosu na diskontinuitet. zaključuje. Tehniku toka svesti Desnica u ovom romanu primenjuje na jedan drugi način. Jeremić: Perom kao skalpelom. str. odnosno u igri proleća i smrti. pisac se tu ne zaustavlja. već dozvoljava svom junaku da sva ispričana zbivanja osmotri sa određene vremenske distance. potrebno je mnogo životnog iskustva čoveka koji je izuzetno nadaren da posmatra. stvarajući tako slobodan prostor za sadržaje junakove svesti. kako glasi podnaslov Desničinog romana. 203. Ivan Galeb sam pokreće tok svesti. Nolit. već i u balansu simbola svetlog i mračnog. Čestom upotrebom eseja pisac ostvaruje kontinuitet mišljenja glavnog junaka. koja se ispoljava kroz prikaz lične drame neuspelog umetnika i drame Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. 2005. Da bi se napisao ovakav roman. 110. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. i ništa više. 495 494 190 .495 Postavljajući u središte analize analitičku svest svog junaka. Istočno Sarajevo.

sve što mi prođe mišlju i dušom. str. 110. 1974. br. dovoljno se prozlilo a da bi mu trebalo fabulirati. Zatim se opet slobodno luta „pustopašicom“. Prema mišljenju Krešimira Nemeca „u Proljećima se gotovo ništa ne događa. Ako uopće ima poezije. Sarajevo. tu se neobavezno „ćaska“ sa čitateljem. Pričao bih i pričao što mi god na milu pamet padne. Desničin junak Ivan Galeb razmišlja o stvaranju modernog romana iznoseći piščevu težnju za ostvarivanjem novog literarnog postupka koji bi prevazilazio i obuhvatao sve postojeće žanrove. želi i napisati. Beograd. Tek tu i tamo u svakom petom i desetom poglavlju.“498 Navedeni odlomak ukazuje.“499 Ivan Galeb u svojoj odrednici idealnog romana ističe da vanjski događaji nikada ne predstavljaju primarni elemenat u njegovom pogledu na svet. Galeb odbacuje shvatanje da je suština ljudskog života događaj. tad je poezija ono na što naša misao i naša senzibilnost naiđu lutajući pustopašicom. autorov alter ego. Ovakav pogled na svet odražava se i na samu strukturu romana koja se ne zasniva na događajima kao okosnici radnje. postaje čak uzbudljiva i živa osnova događanja u romanu. Galeb iznosi pred čitaoca jednu novu poetiku po kojoj bi se morao osmisliti takav roman koji bi odgovarao zahtevima doba u kome je nastao i sve profinjenijem ukusu intelektualnog čitaoca: „Da ja pišem knjige. str. str. 1960. Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. i po već formiranom obrascu. makar djelimično. Ćaskao bih s njim.čovekovog saznanja. malo bih zašarao kao da se tobože nešto događa ili kao da će se tobože nešto dogoditi. kao što obmanjuje dijete koje smo protiv njegove volje izveli u šetnju (. prema rečima Nenada Radanovića. 107 499 Nenad Radanović: “Poetika i njena realizacija”. 191 . Nolit. da pisac „ne iznosi samo vlastito mišljenje o idealnom modernom romanu – on ga takvog.“497 Razmišljajući o knjigama. 2. Ovim romanom Desnica je pokazao da je pitanje smisla života i sveta suštinsko pitanje i potreba svakog čoveka: „Traženje smisla života kod njega. 182. toliko da bih ga obmanuo pa da me ne napusti. To su Proljeća Ivana Galeba – roman u kome i zatičemo navedenu teoriju svakako pod pretpostavkom da je Galeb. a tek tu i tamo malo se zašara „kao da se tobože nešto događa“. povjeravao čitaocu iz retka u redak. već su od sekundarnog značaja. kao kod Dostojevskog ili kod Kamija. samim tim i fabulu kao elemenat strukture romana. Izraz..) Čovječanstvo je već dovoljno odraslo. Misaoni 497 498 Isto. u tim se knjigama ne bi događalo a ma baš ništa..

subjekt, koji je u ovom slučaju zagovornik određenog estetskog sustava, ironizira tip pripovjednog oblikovanja kojem je u osnovi epski fabularni poredak.“500 Galebu se konvencije tradicionalnog pripovedanja čine lažnima i nepotrebnima. Ukoliko literatura, po njegovom mišljenju, želi da odgovori na pitanja o kojima razmišlja savremeni čovek, mora se lišiti prevaziđenih literarnih rekvizita kao što su jeftino fabuliranje, obmanjivanje pričom, prikrivanje značenja. Galebova razmišljanja o novoj poetici romana Radovan Vučković dovodi u vezu sa grupom pisaca koji su u Parizu istupili sa projektom novog romana baš u vreme pojavljivanja Proljeća Ivana Galeba: „Neke poetičke zamisli i pripovedački postupci koje obznanjuje Desničin junak u fingiranom dnevniku podudaraju se sa idejama novoga romana pariskih pisaca. Prvenstveno se misli na rezolutan stav junakov o neophodnosti da se u priči treba odbaciti koherentno izgrađenu fabulu.“501 Desničin roman nameće mogućnost da se tumači njime samim. Mnoge digresije o književnosti i umetnosti uopšte koje iznosi Ivan Galeb, predstavljaju ne samo poetska načela ovog autora, već značajna mesta za razumevanje posebne strukture i kompozicije njegovog romana. Zbog brojnih metatekstualnih referenci i opaski književnoteorijskog karaktera u kojima se komentariše romaneskna metodologija, Proljeća su, prema rečima Krešimira Nemeca, „samosvjestan roman, odnosno autotematsko djelo.“502 Ivan Galeb je umetnik koji piše životopis i iznosi svoje stavove o umetnosti, literaturi i modernom romanu. „Uvijek je na djelu dvosmjeran proces: teorija podupire u romanu primjenjene literarne postupke, a primjenjeni postupci u romanu podupiru vlastitu teoriju. Stoga se poetički iskazi u Proljećima Ivana Galeba ukazuju u dvostrukoj funkciji.“503 Slično mišljenje iznosi i Radivoje Mikić u svom prikazu Desničinog romana. Poetički iskazi su istovremeno, prema njegovom mišljenju, „motivacija jednog tipa pripovedanja i element kojim se taj tip pripovedanja neposredno realizuje.“504 Kompoziciju romana Desnica temelji na labavoj povezanosti delova što omogućuje misaonom subjektu da slobodno i nesmetano iznosi sadržaje svoje svesti,
Krešimir Nemec: Pripovijedanje i refleksije, Zrinski tiz, Osijek, 1988, str. 75. Radovan Vučković: Moderni roman dvadesetog veka, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Istočno Sarajevo, 2005, str. 314. 502 Krešimir Nemec: Pripovijedanje i refleksija, Zrinski tiz, Osijek, 1988, str. 73. 503 Isto, str. 76. 504 Radivoje Mikić: “Poetički stavovi u Proljećima Ivana Galeba”, Gradina, Niš, XX/1985, br. 6, str. 88.
501 500

192

određujući time koncept pripovedanja koji zahteva maksimalnu slobodu umetničkog izražavanja. Takav koncept, prema mišljenju Radivoja Mikića, ukazuje da je njegov tvorac „protiv jednog usko pragmatičnog shvatanja književnosti koje najvažnije funkcije književnosti pokušava da uspostavi u jednoj isključivo utilitarnoj ravni.“505 Ostvaren takvom kompozicijom, Desničin roman ne prikazuje neki određeni vremenski period, već život glavnog junaka Ivana Galeba u rasponu od njegovog detinjstva do starosti. „U Desničinom romanu ispričana je hronika jednog života (...) zbog čega se hronologija pojedinačnih priča uspostavlja linijom proticanja individualnog vremena. To znači da je organizacioni princip kompozicije tog dnevnički rasutog romana junakova biografija, odnosno njegov životopis od vremena detinjstva, pa do trenutne bolesti u zrelim godinama.“506 Prema mišljenju Krešimira Nemeca, Galeb je „čovjek koji ne živi „realno vrijeme.“ Jedina linearna vremenska progresija u romanu jest zbivanje u bolnici, a i ono je svedeno na izolirane fragmente, kratke razmake, isprekidane sekvence (...) Tako se i ta jedina progresija ukazuje kao prividna i varljiva. Vrijeme je u romanu zapravo ubijeno, rasplinuto, kazaljke sata su zaustavljene (...)“507 Posmatrajući kategoriju vremena u Desničinom romanu, Miroslav Šicel naglašava da se „čitav roman može okarakterisati kao svojevrsni irealni dnevnik, kao jedan kontinuirani tok podsvjesti glavnog junaka u kome posve nestaje klasični pojam kategorije vremena, a mjesto toga neprestano se izmjenjuju slike sjećanja na djetinjstvo i pokušaji da se svaka trenutačna pojava nametne pažnji glavne i jedine ličnosti Ivana Galeba, odmah prokomentariše i logički formuliše.“508 Vladan Desnica iznosi sudbinu sopstvenog subjektiviteta preko beležaka obolelog i ostarelog Ivana Galeba, stavljajući u prvi plan svoja temeljna opredelenja, svoj doživljaj vremena: „Galeb se, čak i činom ispisivanja bjeline hartije, suprotstavlja vremenu kao apstrakciji, kategoriji čiji je protok neuhvatljiv i neprotumačiv. On na sebi svojstven način spoznava jedno vrijeme, vrijeme vlastitog života, života sopstvenog intelekta.“509 U nameri da ipak nešto sačuva od proteklog života, Desničin junak vreme preobražava u realnost ispisujući stranice svog dnevnika, svestan da samo umetnik
505 506

Isto, str. 88. Radovan Vučković: Moderni roman dvadesetog veka, Istočno Sarajevo, 2005, str. 318. 507 Krešimir Nemec: Pripovedanje i refleksije, Zrinski tiz, Osijek, 1988, str. 72. 508 Miroslav Šicel: „Književno delo Vladana Desnice“, Republika, br. 5, Zagreb, 1967, str. 204. 509 Nenad Radanović: “Poetika i njena realizacija”, Izraz, br. 2, Sarajevo, 1974, str. 176.

193

može zaustaviti jučerašnji lik i ne dozvoliti zaboravu da preuzme ono što se zbilo. Ostavljajući tragove na papiru, Galeb zaustavlja vreme i tom „igrom“ se razlikuje od ostalih koji su se, kao i on, našli u kući smrti. Pripovedač je zaokupljen prisećanjem uspomena i atmosfera koje su vezane za njih, kao i raspoloženja karakterističnih za pojedine periode života glavnog junaka, čime je postignuta vremenska nepovezanost romana. „Uzastopnost se rastače u istovremenosti, tok i kauzalitet uzmiču pred koincidencijom, misli i impresije cepaju hronološki poredak, jučer i sutra utapaju se u danas, dok se vremena međusobno presecaju i mrse. Prošlost nasilnički prodire u sadašnjost, budućnost tone iza obrisa sadašnjeg trenutka. Radnja postaje za roman nebitna: nadražaji i raspoloženja, sećanja i asocijacije uobličavaju scenu, čineći sumnjivim svaki razvitak.“510 Ukrštanjem vremenski različitih sadržaja, pisac istovremeno ostvaruje dva fabularna toka, dve različite koncepcije vremena na kojima se zasniva ovaj roman. Prvi vremenski tok obuhvata događaje u bolnici, realno vreme pripovedanja, tačnije 1936. godinu kada se već ostareli Ivan Galeb nalazi u bolnici. Galebovo bolničko vreme predstavlja horiznotalnu osu romana koja je vremenski određena. Drugi vremenski tok, vertikalnu vremensku osu sačinjavaju Galebova retrospektivna vraćanja u prošlost, u svet detinjstva i mladosti, uspomena i sećanja. Vraćanjem unazad (analepsom) pisac prelazi temporalnu granicu sa početka romana: „Daleko doba! Između njega i današnjeg mene uvalilo se gotovo pedeset godina – pedeset godina koje se zovu čitav život, a koje mi se danas čine tako nestvarne, gotovo bezbolne! Nekako su se spljosnule, izgubile svaku težinu i svaku zapreminu u vremenu – puka arabeska mojih misli –, tako da preko njih bez zapreke posežem rukom u moje djetinjstvo, kao preko nesuštastvene ograde opsjenareva užeta (...)511 U ovom Desničinom romanu, kao i u Prustovom romanesknom ciklusu U traganju za izgubljenim vremenom, vraćanje unazad predstavlja osnovni stvaralački postupak. Neprekidno se prepliću prošlost i sadašnjost, uspomene i sećanja glavnog junaka, odnosno vertikalna vremenska osa koja zauzima više prostora od događaja u bolnici koji sačinjavaju horizontalnu vremensku osu.

510 Walter Jens: “Časovnik bez kazaljki”, u zborniku: Roman (urednik A.Petrov), Nolit, Beograd, 1975, str. 471-472. 511 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba, Nolit, Beograd, 1960, str. 8.

194

Pisac najveću pažnju usmerava na atemporalne kategorije, na slike, utiske, opise i kontemplacije glavnog junaka. Prema mišljenju Nikice Kolumbića512, Galeb slike sveta doživljava izvanvremenski, jer njemu nije važno kada se nešto desilo, ukoliko to u nama živi kao sadržaj svesti. Takav poetski stav omogućuje piscu da njegov misaoni subjekat prevazilazi različite vremenske okvire i živi jedno kondenzovano vreme, vreme bez računanja vremena. Zanimljiv je paradoks, prema mišljenju Krešimira Nemeca, da „u romanu koji se naizgled bavi vremenom, vremena zapravo nema. Jedini stvarni napredak isključivo je intelektualan.“513 U ovom romanu stalno su prisutne promene ritma, nagla usporavanja i ubrzavanja vremena. Pisac često sabija čitave godine Galebovog života u kraće vremenske sekvence, dok na kraju romana zbivanja od nekoliko bolničkih dana prikazuje na desetak strana. „Desničin roman slijedi karakterističnu tendenciju u modernoj književnosti: kontrakciju vremena u samo jednu dimenziju, u sadašnjost. Galeb je čovek bez budućnosti, a prošlost živi u njemu tek kao ugođaj, atmosfera trenutka. Mogli bismo stoga reći da upravo to „sada“ u romanu Proljeća Ivana Galeba zamjenjuje onu izgubljenu „nit“, da ono ima ulogu formativnog lanca.“514 Osim dva vremenska toka, ovaj roman sačinjavaju već pomenute samostalne esejističke celine i metatekstualne diskurzivne sekvence koje ne stoje ni na jednoj od pomenutih vremenskih osa. Prema mišljenju T. Adorna za esej je bitan upravo diskontinuitet, a njegovo područje je uvek zaustavljeni konflikt. „Esej mora učiniti da u jednom izabranom ili pogođenom potezu zasja totalnost, a da ne tvrdi kako je ona sveprisutna.“515 Iznoseći protekli život svog junaka, pisac ne koristi linearnu priču u kojoj su događaji povezani uzročno-posledičnom vezom, već se opredeljuje za priču sa prekidima i ponovnim nastavcima što pripovedaču omogućuje da izabere samo događaje koje želi prikazati. Posmatranjem događaja koje Galeb izlaže uočava se odsustvo jedinstvene sadržajne niti koja okuplja građu romana: „Ono što nas čvrsto drži u ovom delu to je armatura puna dubokog dostojanstva, nežne lirike i odmerene iskrenosti. Niti jasne i

512 513

Nikica Kolumbić: “Igre proljeća i smrti”, Zadarska revija, br. 1, Zadar, 1959, str. 118. Krešimir Nemec: Pripovedanje i refleksija, Zrinski tiz, Osijek, 1988, str. 72. 514 Isto, str. 73. 515 Theodor W. Adorno: “Esej kao forma”, Revija, br. 3, Osijek, 1974, str. 100.

195

nametljive – nema: Ivan Galeb se pojavljuje kao iz mraka i priča teče kao život: nesigurno i nepovratno. Bez vriska, bez osmeha.“516 Umesto linearnog toka radnje karakterističnog za tradicionalni način pripovedanja, u ovom romanu pisac insistira na diskontinuitetu događaja, na ubačenim analizama i digresijama. U svom prikazu romana Proljeća Ivana Galeba, Vlatko Pavletić naglašava da Desnica uvodi originalnu romanesknu strukturu u „koju bi mogao i dalje dopisivati nova poglavlja, i korporirati u postojeći oblik nesmetano novelete i beletrističke eseje.“517 Desničina načela poetike digresivnosti i segmentarne forme sadržana su u Galebovim poetološkim komentarima: „Eto sam opet odlutao! Na svakom ćošku pobjegnem sam sebi s lanca. Stalno mi se mrsi i prekida nit. To mi je stara mana, još iz djetinjstva. Vječito su me korili zbog te „niti“ i zbog neprestanih digresija. A ja sam se već onda čudio: što im je toliko do te blažene „niti“! Kao da je „nit“ ono najvažnije i najbitnije što čovjek čovjeku ima da saopći! I činilo mi se da baš u tim „digresijama“ leži sama suština onoga što želim da iskažem.“518 Napuštanje stvarne hronologije omogućuje pripovedaču, odnosno glavnom junaku da naizmenično iznosi događaje iz različitih etapa svoga života. Želeći da ostvari jedinstvo svega proteklog, da poveže prošlost i sadašnjost, misli i osećanja, Galeb istiskuje vreme pretvarajući ga u fiksirane tačke. Diskontinuitet pripovedanja pisac prevazilazi kontinuitetom svesti Ivana Galeba koji skuplja svoja sećanja u težnji da stvori jedinstvenu sliku života. „Djelo se rastvara u niz simultanih slika koje drži na okupu tek činjenica da su one sadržaj jedne te iste svijesti. Simultana tehnika pripovijedanja pojavljuje se, dakle, i u Desnice kao rezultat dokidanja vremena, njegova svođenja na isključivo subjektivno vrijeme.“519 Navedeni stvaralački postupak potvrđuje da je vreme u Desničinom romanu doživljeno i prikazano kroz asocijativni odnos događaja koji karakterišu život glavnog junaka: „Čini mi se kao velika blagodet što je iz svega toga skupa nestalo vrijeme. Jer vrijeme kao da je ono što događajima našeg života podaje njihovu težinu i njihovu bolnost. Kad je iz njih izvučena nit vremena na koju su nanizani, oni leže pred našim

516 517

Alija Isaković: “Iznova nad Proljećima Ivana Galeba”, Život, br. 5, Sarajevo, 1967, str. 20. Vlatko Pavletić: Djelo u zbilji, Naprijed, Zagreb, 1971, str. 230. 518 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba, Nolit, Beograd, 1960, str. 121. 519 Krešimir Nemec: Pripovedanje i refleksija, Zrinski tiz, Osijek, 1988, str. 73.

196

protjecanje stvarnosti.. Nolit.. svome svetu i svom prošlom životu – razmišlja o tome što mu se sve dogodilo od detinjstva do bolesničke postelje. Beograd. izdvojen iz sveta i u nemogućnosti da sa njim šire komunicira. 68. Svrastavaju s u jednu ravninu. umetnika. odnosno nevažni. 60. šaroliki i ravnopravni. odvojenog od života i tokova životne realnosti. br.) on se nalazi na posljednjoj etapi svog životnog puta (. 6. sanjara i lutalice. već u okolnostima koje isključuju elemente spoljašnjeg sveta. 56. da ne učestvujem u njemu. str. nesanicama. Na samom početku romana uočavamo da je reč o čoveku 520 521 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. virtuoz na violini. Putevi. Samo da ja ostanem izvan njega.“522 Navedenim stvaralačkim postupkom Ivan Galeb biva izdvojen iz spoljašnje stvarnosti i suočen sa neminovnim završetkom čovekovog života. sputavale bi njegov kritički duh i precizno zapažanje i oduzimale bi mu vreme za analitičku retrospekciju. smešten je u bolnicu i operisan.očima. Okolnosti u kojima se nalazi Galeb upućuju na zaključak da se suštinsko razmatranje čovekovog života ne odvija u dramatičnim životnim situacijama. pisac svodi njegov život na golo egzistiranje svesti: „Volim da vrhom spuštenih trepavica osjećam vanjsko trajanje. str. Prema rečima književne kritike „glavni junak ovog romana nalazi se u sličnom položaju u kome se odvijaju „sokratovski dijalozi“ (. pritisnut stalnim temperaturama. Našavši se u bolnici.) to je situacija čovjeka pred smrt. Banjaluka. Upravo takve okolnosti omogućavaju da glavni junak mirno izlaže svoje misli koje nastaju kao rezultat njegovih analiza stvarnosti. bolničkim agonijama i samoćama.“523 Desničin roman je motivisan životom čoveka. 1960. 526. Minerva. U trenucima analize sopstvenog života. 1968. Subotica. 1981. str. Da sjedim na njegovoj obali. 1960. 522 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. čoveka čiji je život ispunjen različitim iskustvima. svi jednako važni.. poput rasutih đinđuva.“521 Stavljajući svog junaka u bolničko okruženje. kada je njegova riječ očišćena od svakodnevnosti običnog i objektivnog života. na jednom izletu tragično je povredio ruku. str. Fadil Bukić: „Struktura romana Proljeća Ivana Galeba“. on se okreće sebi. violiniste Ivana Galeba. 197 . svi jednako živi odnosno neživi. Desničin junak postaje zaokupljen razmišljanjem o suštini ljudske egzistencije. Prema rečima Milivoja Markovića: „Desnica je došao do pretpostavke da bi dinamičke situacije onemogućavale Galeba da kompleksno preživljava. mislioca i intelektualca. Zbog toga je Desnica pošao od jednog prividno statičnog stanja: njegov Ivan Galeb. Beograd.“520 Ostarelog violinistu Ivana Galeba zatičemo u bolničkoj sobi. 523 Milivoje Marković: Prostori realizma.. Nolit.

Ti su likovi plastični. 67. uvjerljivi i cjeloviti. str.izrazite osećajnosti i velikog iskustva. 1958. Galeb je prikazan kao veoma osećajan čovek koji doživljava mnogo složenije sve o čemu razmišlja i što mu se dešava. gotovo uporedo i u istom dahu rastvarao drame propadanja i rušenja života.. one suprotnosti.) ali je isto tako. rađao i gasio u njemu iluzije o lepoti. 198 .“524 Prostorna ograničenost i nemogućnost Galebovog kretanja uslovljavaju određeni tip pripovedanja koji je većim delom ostvaren kroz junakova razmišljanja a manjim kroz prikaze konkretne realnosti. ispunjavao ga pretpostavkama. o beskonačnim čarima prirode. stvarao je u njegovoj svesti čitave poplave sunca (. psihološke crte) dati su u ovom romanu kao sadržaj svesti glavnog junaka Ivana Galeba. već prevashodno njegovim pogledom na svet koji zahteva drugačiju umetničku individualizaciju. poslije mnogo godina.. u dodir s njegovim školskim drugovima. Stvaralački postupci koje su pisci klasičnih romana primenjivali u izgrađivanju glavnih likova (socijalni položaj. o sreći. ideje. o ljubavi. Galeb sam definiše sebe. nasleđe. Ivan Galeb u svojoj svesti oživljava protekle događaje. Literatura. one mijene.“525 Ovakva koncepcija lika uslovila je i Galebov položaj u samoj strukturi dela koji se zasniva na njegovoj izrazitoj samostalnosti. ulivao je u njega kontraverzne ideje. „Da bi utvrdio koliko se umetničkom reči može zaroniti u dubinu ljudskog bića Desnica je stvorio takav jedan kompleksan lik kakav je Ivan Galeb. dok su ostale ličnosti romana dvostruko određene. o radosti. spoljašnjost. 9. Duško Car: „Igre proljeća i smrti“. sa jedne strane su uslovljene određenom socijalnom sredinom i društvenim uslovima. kojih je u prozi nosilac Ivan Galeb. iskušavao ga i izazivao istorijskim i moralnim činjenicama. Zagreb. podcrtati i okarakterizirati baš one razlike. interesovanja. dovodeći svog junaka. br. oblikovao je njegov životni prostor. otkrivajući u retrospektivi jednu stvarnost koja je istorijski određena. dok su sa druge strane određene vidokrugom svesti glavnog junaka kroz koju su predstavljene. Međutim. Duško Car u svom prikazu naglašava: „Desnica je uspio. str. oglašavao je ništavilo i najezdu apsurda. središte ovog romana nije ta stvarnost. 524 525 Isto. Desničin junak nije određen društveno-istorijskim prilikama. o intelektualcu širokih vizija. 841. već njen odraz u svesti glavnog junaka. Stvarajući ga kroz dve decenije Desnica je u njega taložio mnoga životna iskustva. pretpostavke.

kao što je Prustov ili Desničin. Ovaj razgovor samo je u formi dijaloga. 1973. Postoje likovi koji su prikazani samo u jednom trenutku svog postojanja. za čiju smrt saznaje iz novina. „U romanu koji je napisan tehnikom unutarnjeg monologa. Razgovor koji Galeb vodi u bolničkoj sobi. Galeb ovu ličnost svrstava u tip jednodimenzionalnih ljudi koji su vođeni određenim idealima i snagom mladosti. poredeći Galeba iz mlađih dana sa umornim i ostarelim Galebom koji je upoznao najrazličitije strane čovekovog života. misli i emocija. Sadržaji tih dijaloga predstavljaju intimne sadržaje Galebove svesti. ličnost pripovedača je dominantna. Dijalog između Galeba i fra-Anđela više predstavlja razgovor Galeba sa samim sobom. to jest date su sa jedne tačke gledišta. Galebovim razgovarom sa anonimnim glumcem. gotovo ga i nema. Rukovet. sa mladim revolucionarom Radivojem. 3/4.“526 Sve ličnosti koje se pominju u ovom romanu date su kao segment Galebove svesti. Razgovor Galeba i njegovog druga iz detinjstva Mate. i pisac ih koristi da bi što potpunije prikazao ličnost glavnog junaka. sa tačke gledišta pripovedača. a sve ostale ličnosti su manje zavisne od nje. o čoveku kao „skupu intimnih kontradikcija zašivenih u jednu ljudsku kožu“. što upućuje na zaključak da je to jedna svest koja egzistira upravo na tom dijaloškom suprotstavljanju. da bi ostvario što prisniju vezu sa pripovedačem i Petar Andonović: „Prikazivanje stvarnosti u romanu Vladana Desnice Proljeća Ivana Galeba”. Likovi koji su prisutni u Galebovoj svesti prezentovani su dugim dijalozima koje vode sa Galebom. dok je u svom suštinskom smislu solilokvij glavnog junaka. 526 199 . ubeđivanju i razumevanju. str. potvrdu njegove teorije o složenosti ljudskog bića. ispunjen je osećanjem intimne komplementarnosti njihovih misli.Svoja razmišljanja o proteklom životu Ivan Galeb upotpunjuje pomoću likova iz sećanja kojima gradi svoj svet istovremeno satkan od asocijacija. br. 150. da bi što potpunije oslikali neku osobinu ili mišljenje Ivana Galeba. U razgovoru sa fra-Anđelom Galeb posmatra sebe u dve različite vremenske perspektive. Ovaj lik još se snažnije vezuje za Galebovu svest podatkom da je za uzrok njegove smrti neposredno vezan njegov drug iz detinjstva Ivan. dat je veoma oskudno. pisac nas uvodi u svet umetničkog stvaranja i svet umetnika. Subotica. kao što je Slinko. Pisac najviše pažnje poklanja Galebovim školskim drugovima koji su prikazani u različitim životnim dobima.

Beograd. ili koje im je život nametnuo a oni pokorno primili. Slikom „pogašenih ljudi“ Galeb ukazuje na uzorne građane koji nose maske dobrih očeva. nisu mi izgledali stari. Galebovi drugovi iz gimnazije prisutni su kao predmet njegove refleksije: „Događalo se da se poslije mnogo godina susretnem sa starim drugovima iz gimnazije s kojima se od školskih klupa više nisam vidio. piše u tajnosti pesme stideći se te svoje slabosti. str. ti ljudi postaju nepredvidljiva pretnja i opasnost. 529 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. Zagreb. kao što Galebov prijatelj.“529 Galeb smatra da je osnovni zadatak čoveka da traga za smislom života i u tom traganju da pronađe puteve koji će odgovarati njegovim željama i mogućnostima. i pored neskrivenog sarkazma. ni faustovski pomalo uplašen Isto. Takvi ljudi vole i svoje iluzije i svoje snove. str. Galebov prijatelj Mato daje jasnu psihološku sliku takvih ljudi: „Ti ne znaš kako često čitav jedan ljudski život animira i čitavu jednu ljudsku aktivnost pokreće nekakav mali kompleks. 9. oni se grčevito drže za nju.. apotekara koji su se udaljili od suštine svog bića i time izneverili sami sebe. divno je brušeni minijaturni dragulj za neku buduću riznicu o malograđanštini. 207. Svi su odreda bili smireni ljudi.prikazom njegovog unutrašnjeg sveta. apotekar Ivan528. pa makar to bila i lažna sreća. Svi su se bili sredili. str. „uglavnom zadovoljni“ kako su sami govorili. 528 527 200 . 841. ispunjen životnim mudrostima i sputan čovekovom unutaršnjosti. 229/230. Literatura. 1958. U toj svojoj pomirenosti sa stvarnošću. Takvi ljudi su pronašli svoje sigurno mesto pod suncem i prihvatili ono što im je život dodelio. „Studija apotekara Ivana.“527 Navedeni odlomak oslikava Galeba kao čoveka koji se ne miri sa onim što je samo prividno racionalno i zdravorazumsko.“ Galeb je svestan da takvi ljudi vole sve svoje. Galebov svet je istovremeno veoma širok i sapet. supruga.) Boljela me njihova smirenost. br.. „Njegov tragač za smislom nije ni prometejski titan. smirili.“ Duško Car: „Igre proljeća i smrti“. Iako razočarani u samu stvarnost. sa svojim kompleksima i lažnom srećom. izgledali su mi mrtvaci. neka tričava povreda samoljublja. nekakva nedostižna ambicija. i u tom su se krugu kretali razborito i svrsishodno. „Pogašeni ljudi“ kako sam ja govorio (. Njihovu pasivnu pomirenost sa životom Galeb naziva tužnom srećom: „Nema na svijetu tužnije stvari od tužne sreće. 1960. Većinom su bili dosta dobro uščuvani. Nolit. organizovali svoje živote u krugu stvari i želja i ciljeva i mogućnosti koje su sami sebi ocrtali.

Upravo je u tome sadržan prometejizam Desničinog junaka koji je prisutan i u samoj poetici njegovog imena. Ime Galeb. 1960.radoznalac. Nolit. Očekivanja Galebovog dede da će njegovi naslednici biti nosioci zdrave i snažne krvi. glupošću i u prihvatanju privida za istinu. ali njegov izbor da bude pomorac nije bio u skladu sa porodičnom tradicijom. Ovo ime je zastupljeno i poznato na različitim jezičkim područjima. Ivan Galeb potiče iz građanske primorske porodice u kojoj se oseća istančanost aristokratske krvi: „Rođen sam u pomoračkoj obitelji. sveo bih tu pticu i taj cvijet na određenu zoološku ili botaničku vrstu. Prezime Galeb u sebi sadrži jasnu životnu simboliku kojom pisac ukazuje na značenje mora kao simbola slobode i neograničenosti. Izborom takvog imena određena je i duhovna i fizička priroda ovog junaka. pomalo mitsku vrijednost. u svom doslovnom značenju. da im ne bih razorio čar. leksikon. Beograd. već moderan. Razmišljajući o svom osećanju sveta. str. Desničin junak smatra da je čovek prevashodno određen samim nasleđem. 269. ukazjue na želju za neprestanim kretanjem i brisanjem svih granica. izvesnu širinu i rasprostranjenost. Beograd. kao ptice i cvjetovi sa istočnjačkih sagova. 13. Ima u mom rječniku još dosta takvih riječi – imena rastinja i ptica. Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. a evo ni dandanas ne znam što te dvije riječi pravo znače. Odabirom imena Ivan pisac ukazuje na jednostavnost. slabu otpornost za život. Da sam kad popustio radoznalosti i zavirio u kakvu stručnu knjigu.“530 U prirodi čoveka je da postavi sebi što neverovatniji i nedostižniji cilj i da teži ka njemu. 201 . Galebovo unutrašnje biće se protivi zakonitosti i doslednosti koje nudi objektivna stvarnost. Vezujući svog junaka za mediteransko podneblje. one i sad za mene imaju neku tajanstvenu. ovako. eventualno i 530 531 Zoran Gavrilović: Neizvesnosti. pisac mu dodeljuje mediteranski duh koji podrazumeva prevazilaženje svega što sputava. prisnost. bivaju izneverena u korist Galebove bake koja je u nasleđe donela „tankoćutnost. oni u meni fantastično žive. forme za suštinu. nemiran intelektualac koji nerado ustupa pred činjenicama poraza u svom ispitivanju ljudskog mirenja sa izdajama.“531 Galebov otac bio je sin trgovca. i koječega drugoga – kojima nikad nisam saznao pravog značenja: baš kao da sam se podsvijesno uklanjao njihovom tačnom saznanju. Narodna knjiga. str.

Imam osjećaj da bih bez te njene prćije bio prošao kroz život zazidanih ušiju i s neprobojnom opnom na očima. Mislim da je to bila prva ishodna pogreška u čitavoj toj stvari. njegovo stranstvovanje po svetu kao violiniste koji je suviše kasno postao svestan svoje promašenosti. za slikarstvo. Galeb je bio predodređen da bude umetnik: „Iz moje preosjetljivosti za muziku (ili. i najzad neminovno savlada snagu. ti si mislio senzibilnošću. sav iz jednog komada. 202 . str.. bila je u stvari sama sušta slikovnost. U razgovoru sa fra Anđelom Galeb iznosi svoj doživljaj života i sveta ističući da je čovekovo uverenje „samo jedno duševno stanje“. I.) Tvojom glavom nije prošla nikad ni jedna jedincata misao: sve što si ti držao da je misao. 534 Isto. 535 Isto. u tom i leži opasna snaga slabosti: što ona nagriza. tanja krv pretegne. Poznata priča!“533 Ukazujući na nasleđe kao neminovnost.“534 Nasledivši istančanu krv od bake. ti si mislio ćutilima (. i da ne bih želio da je bila nikoja druga i niukoliko drukčija. 13. rastače. 60. 14. uzme za ženu krhku i bolećivu djevojku iz kakve stare porodice istančale krvi. 189. i slabost nadjača snagu. Galeb je kao muzičar istančanog senzibiliteta mnogo sanjario i maštao o svom životu: „Ti si se u svijetu realnih činjenica kretao kao u svijetu umjetnosti. str. zahvalan toj i takvoj baki. I za tebe bi se moglo reći: amavit spectacula tragica. desi se da neki takav snažan. Pristupio si životnim faktorima kao izvorima impresija.. ili sklonost. za zvukove) moji su u djetinjstvu zaključili da sam jako naklon muzici i dosljedno. sama igra senzibilnosti.. bez sumnje za nju nadaren..hemofiliju.“535 Upravo odatle započinje Galebov put umetnosti. ili za ma što lijepo i beskorisno. 536 Isto.)“536 Navedenim rečima Galeba karakteriše njegov učtelj iz detinjstva fra Anđelo sa kojim se susreće prilikom povratka u zavičaj. u dnu duše.) Kažem ti. Isto. ti si mislio osjećajem. kao izvorima senzacija (. potajno od sama sebe. Navedena antropološka odrednica navodi na zaključak da se 532 533 Isto.. U tom i jest nevolja. Za tebe je život bio teatar.“532 Galebova porodična linija otkriva značaj naslednih faktora u razvoju čovekove ličnosti: „I eto. gromadan čovjek. str. str. sama zabava čuvstvovanja (.. str. 13. kao što uvijek biva. a ponekad i nadarenost za muziku. tačnije. Desnica ističe značaj prirodnih sila nad čovekom i njegovom sudbinom: „Čini mi se da sam.

soba dveju tetaka. Vratar je jednog zaustavio. potpune i žive: sestrica u bjelini pronosi nekakvu činiju. dva mlada doktora u bijelim kapama. žustro i dosta veselo. U sobu mog djetinjstva isto 537 538 Isto. koja biva polazište za piščev doživljaj. Zabavljam se gledajući tu moju malu fatamorganu. Navedenu sliku spoljašnjeg zbivanja uhvaćenog u jednom trenutku pisac naziva „malom fatamorganom“ dodajući joj time novo. str. str. Isto. možda mu preporučuje nekoga svoga – vratar je najviši do koga njegova preporuka može da dopre. Mnoge elemente ovog romana kao što su: ugođaji pojedinih soba. umanjene ali u pravim bojama. On vadi pero i potpisuje neke papire. davno. posmatrajući je kao polazište čovekovih doživljaja i osećanja. 8. od „realnosti realnog“. pisac ostvaruje sugestivniji kontrast između spoljašnjeg i unutrašnjeg čovekovog sveta koji se međusobno prožimaju i dopunjuju. tačnije prirodnom silom koja nadvladava zatvoren prostor dajući odraz stvarnosti.čovekovo iskustvo i unutrašnji svet sastoje od osećaja. zasenjena strana kuće. od potitravanja senzibilnosti. I dolazi mi idilično uzan i bezazlen taj mali šareni svijet što naglavce šeta po bijelom stropu moje sobe. od igre osjećanja. 203 .“538 Desničin prikaz „vanjskog svijeta“ uslovljen je „snopom zraka“ koji se provukao „kroz pritvorene kapke“. četvrtastih činjenica koje imaju svoje lijepo. sistemtizirano mjesto u životu pristojnih građana i svoj časni položaj u svijetu egzistentnih stvari. a ne od konkretnih činjenica: „A šta mogu kad se moj život sastojao više od takvih buba i fantazija. žuti salon u kojem je spavao nadvojvoda. od nekakvog kineskog pozorišta sjena.“537 Zahvaljujući takvoj raspolućenosti između Galebovih duševnih stanja i konkretnih zbivanja. U težnji da što bolje sagleda i utvrdi do koje mere je moguće saznati i izraziti čovekov unutrašnji svet. irealno značenje. doživljaja i duševnih stanja. Izvrnuta slika stvarnosti u samom doživljaju stvaraoca asocira sećanje na detinjstvo: „Tako sam se zabavljao i nekad davno. za „realnost irealnog“: „Kroz pritvorene kapke provukao se snop zraka i odrazio na bijelom stropu sliku vanjskog svijeta: vidim kao na nekom ekranu izvrnute figure prolaznika. Desnica naziva doživljajima. Prikazujući stvarnost. 165. nego od onih čestitih. Zatim promiču. seljak sa torbom o ramenu eno razgovara s vratarom. pisac postavlja stvarnost u drugi plan. polazi od slike realnog sveta.

razljuljala bi se klatna sa fratarskog samostana. i ljudi. i vreme. agonično vruća. Čovekovu težnju da nadvlada ograničeni prostor u kojem se nalazi kao i sopstvenu ograničenost. Sve je kod Desnice u znaku prožimanja. Ljuljala su se zvona i razlijegala se nad mjestom zvonjava. zanoseći i prožimljući sobom sve. Katkad sam je se čisto bojao i 539 Isto. Lickao sam bjelkastu sočicu što se uhvatila po mojim izduljenim i pocrnjelim udovima i motrio to malo strmoglavljeno ljudstvo koje mi je došlo u pohode. Desničin čovek se oseća izgubljeno i bespomoćno da bi je savladao. sva oživljena neumornim šaranjem zmijastih pruga od refleksa mora koje je ravnomjerno disalo pod prozorima u luci.je tako prodirala izvrnuta slika svijeta napolju. pisac pojačava sam intenzitet doživljaja. Desnica ostvaruje spajanjem sa slobodnim spoljašnjim prostorom. str. I more u priobalnim škrapama kao da bi zastalo slušajući ga i podnoseći njegov čar. 204 . Doživljavajući stvarnost kao pustinju prostora i pustinju vremena. i događaji. i prostor. Desnica u svojim proznim ostvarenjima postavlja prividnu granicu između čoveka ograničenog prostorom u kojem se nalazi i spoljašnjeg beskrajnog prostora. Ponekad mi se čini da mi je baš ta zvonjava i razboljela dušu. već prevashodno njen doživljaj: „Iz tih nedjeljnih popodneva u djetinjstvu iznio sam i doživljaj zvonjave zvona. u prvi ruj sutona. Samo je onda slika bila blago uznemirena. kao i različitim okruženjem zatvorenog prostora (bolničke sobe i sobe iz detinjstava). bujno. samim tim je i posebna Desničina slika prirode koja nije samo puki prikaz stvarnosti. i da je baš odatle i pronosim evo sveđ razboljenu kroz život. Posmatrajući stvarnost kroz zatvoren prostor. koristeći kao medijum prozor koji prividno razdvaja ali istovremeno povezuje oba pomenuta prostora. I rumen zapada kao da se od njega jače razlagala. brončana. 8. ispunjajući brujanjem čitav suton. purpurna. obilato. Pomenuti postupak predstavlja samu suštinu Desničinog stvaralaštva. jedinstvo za kojim je pisac neprestano tragao u težnji da prevaziđe i nadvlada dvojnost svega. u ljetna popodneva kada sam poslije kupanja ležao s još vlažnom kosom na uzglavlju koje je mirisalo po suncu.“539 Slika stvarnosti u Desničinoj poetskoj transpoziciji biva neminovno uslovljena piščevim doživljajem. nezažalno. U nešto kasniji sat.

Čovek i priroda prikazani su jedinstveno. već se istovremeno u njoj naslućuje prisustvo čoveka i njegovog nemira. gotovo sa zebnjom: zemlja je bila poplavljena sutonom i pokrivena dugim sjenkama. Po horizontu teturali su teški. 48.) rodio se u meni po prvi put panični osjećaj. Svijet iza mene kao da je opustio: kao da je taj bolni zapad isisao iz njega svu krv i upio u se sve zažagrene oči ljudi. Na raskrvavljenom zapadu rumen je stidljivo premirala. pisac zvukom nagoveštava da se negde nešto dešava. 70. str.. kao i žudnju za nečim novim i nepoznatim: „Dadilja je šetala moju uznemirenost kroz prazne odaje.“541 Navedena slika preuzeta iz prirode nije data kao izolovana i samostalna. neopozivo. zagrije i izliječi od neke unutrašnje zimice koju sam u sebi osjećao. a katkad sam je želio.očekivao sa strepnjom njen čas. Isto. 205 . odozgo tamni i vunasti. pijani oblaci. (. Tamo kao da se događalo neko strasnobolno krvavo nasilje. i opet se ražarivala u potmulijoj vatri.“540 Slika i doživljaj sutona zauzimaju posebno mesto u Desničinoj stvaralačkoj poetici. Upravo je suton izazivao uznemirenost još u Galebovom detinjstvu. sitno se gasila. a odozdo jarko zabljesnuti snopovima sunčevih zraka. da me zaodjene. Suton je kod Desnice povezan sa čovekovim unutrašnjim svetom. Priroda se neminovno oslikava na unutrašnji svet čoveka stvarajući u njemu posebno osećanje i raspoloženje. trudila se da me zabavi i rastrese kako je bolje umjela.. Zvuk zvona u navedenom opisu preplavljuje opisanu prirodu i uvlači se u samu srž čovekovog unutrašnjeg sveta stvarajući nelagodu i nemir. Osvrnuh se. str. započinjala priče. Suton u prirodi označava zalazak sunca. Karakter svog junaka Desnica uklapa u različite ambijente i time ostvaruje dvostruku sliku dajući široku mogućnost naslućivanja. Valjali su se po tom razbojištu i omašćivali rubove grimizom i žeženim žutilom. Osjetih da me s leđa bije hlad. omoreni i oteščali od orgijanja. Golemo crveno sunce tonulo je u more sporo. dok Desničinog čoveka asocira na gašenje života izazivajući strah od prolaznosti i smrti. razgarala se. Grdna tjeskoba stište mi srce: obuze me osjećaj opšteg potonuća. nekako nepovratno. 540 541 Isto. Pomislih da na svijet pada vječna noć. Otad sam često doživljavao takve sutone. jezivo sporo. sa rascepom njegovih osećanja. Povezujući zvonjavu zvona sa zalaskom sunca. Nagoveštaj unutrašnjeg nemira i teskobe kod Ivana Galeba ostvaren je upravo slikom sutona koja je veoma česta u proznim ostvarenjima: „Jednom u predvečernji čas – dobro se sjećam tog sutona.

544 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. 545 Isto. Galeb se vraća u detinjstvo koje doživljava kao izvorište čovekovih snova i saznanja: „(. U starosti se svakim danom sve više o tome uvjeravamo (. proživljene trenutke njegovog života. Beograd. str. Čitavim romanom provlače se dve linije ljudske egzistencije međusobno suprotne i veoma udaljene.) A naročito svu našu prćiju senzibilnoga. „Galebovo razmišljanje o detinjstvu i životu zasnovano je na introspekciji.“543 Galebova sećanja na detinjstvo prožeta su toplim slikama porodičnog doma koje pisac ostvaruje veoma sadržajno i verodostojno.) Uopće. Oživljavanjem događaja i lica iz prošlosti. 57-58.. što ga uzdiže iznad svih stvari i pojava. str. ama baš sve.Ali te večeri nisu me zadovoljavale obične bajke i redovne razonode. dedine pomorske agencije i oživljava sećanja na članove porodice. Desničin junak veruje da je detinjstvo puno beskraja. dotad neosjećanog. da nema prošlosti koja navodi na različita razmišljanja. Subotica. da ne poznaje osećaj ništavila. Nolit. Galeb želi da rekonstruiše što verniju sliku koju stvara izrazito preciznim opisima detalja. Galeb iznosi detaljan opis kuće u kojoj je proveo detinjstvo. na poniranjima u sebe. 206 . 69. na samoposmatranju.“544 Detinjstvo se u Galebovom doživljaju i saznanju javlja kao najčistiji deo čovekovog života. što je neizmerno velika protuteža smrt i prolaznosti. iznosimo iz djetinjstva. detinjstvo i starost. strepeći u isti mah od njegovog objavljenja koje se nejasno nagoviještalo. na analizi sadržaja vlastite svesti. str. Milivoje Marković: Prostori realizma. str.. 48. mirisa i zvukova.. Sve u meni je žudilo za nekakvim otkrićem. 70. 1981. Galeb se sa velikim ushićenjem seća dana svoje mladosti i oživljava prve ljubavi „jer to je ono što je neophodno u njegovom životu. Htjelo mi se nečeg novog. Galebova sećanja na događaje iz detinjstva sačinjavaju posebne epizode ovog romana pomoću kojih je moguće rekonstruisati njegov životni i umetnički put. sve.) sve osnovne ljudske stvari nosimo iz djetinjstva (.“542 Želeći da projektuje Galebov unutrašnji svet. pisac kreće upravo od detinjstva jer smatra da se upravo u tom periodu formira ono što je najvrednije za izgrađivanje čovekovog karaktera.. 542 543 Isto. to je ono što ga učvršćuje u ljudskoj snazi... Minerva.“545 Nalazeći se na kraju životnog puta. kao jedan neiscrpan izvor energije na koji se čovek uvek vraća i na kojem napaja svoje biće. atmosfere. Takve stvari većina ljudi po izmaku iz djetinjstva uopće nije više sposobna da nauči. U potrazi za suštinom svog bića i svojih spoznaja.

pisac je posmatra kroz svest deteta: „Po sunčanom danu. naivnim čuđenjima i neshvatanjem sveta odraslih. Prošlost se rasprostire pred očima u obliku slika koje su upotpunjene prikazima Galebovih doživljaja. Galeb svoja razmišljanja o detinjstvu. Motiv smrti Desnica unosi na sam početak pomenutog romana. beznađem i skorim krajem koji predstoji. Neprestano opterećen sumnjom. kao čisti besmisao. umoren od traženja smisla života. Težeći da onemogući i obesmisli smrt. predstavlja sliku doživljaja koji je ostao isti uprkos proteklom vremenu. Odlazeći u prošlost putem slike koja je stvorena u datom trenutku. zebnjom. Ivan Galeb se vraća u davni period svog života pokazujući time piščev odnos prema vremenu i prošlosti. pisac povezuje sadašnjost i prošlost ostavljajući nejasnu granicu dokle seže jedan a gde počinje drugi vremenski period. Galeb dolazi do zaključka da čovek u zrelom periodu svoga života gubi bezazlenu radost koja je svojstvena samo detetu. opterećen nepravdom u svetu koji ga okružuje. 207 . istovremeno ispunjava mislima o čovekovoj prolaznosti i smrti kao jedinoj istini protiv koje se čovek neprekidno bori. Sam doživljaj koji pobuđuje data slika „miša“ sadrži u sebi mnoštvo uspomena iz detinjstva. kao najsvetlijem periodu čovekovog života. dovodeći ga u vezu sa sunčanim danom i detetom kao suprotnim pojmovima koji smrt negiraju. smrt se djetetu priviđa kao nemogućnost. Igra svetlosnog miša koju Galeb zapaža ležeći u bolničkom krevetu. Asocijativno povezivanje sa detinjstvom ostarelog Ivana Galeba uklapa se sa dobom njegovog života jer detinjstvo kao i starost karakteriše odsustvo logičkog reda i naglašeni prisustvo spontanog i nepovezanog. neizbežno je prisutna i izražena misao o smrti kao jedinoj konačnosti sa kojom je čovek u večitom sukobu i borbi. U prikazima Galebovih razmišljanja o detinjstvu.Smešten u mali prostor bolničke sobe. Često vraćanje na temu detinjstva predstavlja Galebovu težnju da se udalji od sopstvene prolaznosti i starosti. mladosti i ljubavi kao pozitivnim segmentima čovekovog života. Suočavajući se sa svojim proteklim životom. snovima i maštanjima. Jedino je detinjstvo u njegovom doživljaju obeleženo odsustvom svesti o smrti. Detinjstvo u Desničinoj stvaralačkoj poetici predstavlja proleće čovekovog života koje je ispunjeno bezazlenim igrama. Vraćanja glavnog junaka u detinjstvo odražavaju se na kompoziciju romana stvarajući više izdvojenih i samostalnih celina. posmatrajući igru sunčevih zraka.

Milivoje Marković: Prostori realizma. i jest baš u tome. 1981.“ Smrt kao čest motiv Desničine proze. mirno bez dramske napetosti. tako je i napustila svet. Galebova baka je oličenje samopožrtvovane blagosti. To je smrt nepoznatog čoveka čije lice Galeb pamti samo sa fotografije. Upravo je očeva nostalgija za dalekim predelima utisnula Galebu želju za neprekidnim lutanjem i traženjem boljeg sveta. u tom osjećaju vječnog trajanja. dok je bolest i smrt njegove ćerke Maje „kataklizam svijeta“. Dovodeći u vezu pojmove mladosti i smrti. koji glasi Igre proljeća i smrti. Pisac ukazuje na razliku u njihovim temperamentima. O smrti Galebove žene Dolores saznajemo samo puku činjenicu. Smrt se u Galebovom doživljaju javlja kao suprotnost kojom naglašava sve ono što je lepo u životu „jer kad ona ne bi neprekidno postojala u čovekovoj svesti kao surova i apsurdna konačnost. onda onaj deo ljudskog trajanja koji je ispunjen igrama života ne bi mogao da se oglasi svojim punim i zrelim lepotama – čovek. 71. već prevashodno neminovnost i snagu smrti. kao svest o ništavnosti života. po prirodnom toku umiru baka i deda. Očeva smrt za Galeba je samo beznačajna apstrakcija. 546 547 Isto. kao što je i živela. posle jednog izleta u prirodu na kome su se svi lepo zabavili. Minerva.“546 Ivan Galeb se veoma rano susreo sa smrću kroz priču o nestaknu oca i preranu smrt majke. Djetinje ja ne podnosi negacije. Ivanovog oca je nemirna i skitalačka ćud odvela na morsku pučinu gde je izgubio život na neobjašnjiv i nepoznat način. sama njegova srž.Osjećanje vlastitog bića u djetetu tako je jako da rađa osjećanjem neuništivosti. Tragika Desničinog junaka u poglavlju posvećenom Majinoj smrti dostiže kulminaciju. Galebova majka umire nečujno. str. Nikome nije stvarala neprilike. šta je u njemu konačno a šta beskonačno kad ne bi bio svestan odnosa i relacija između života i smrti. u stvari ne bi ni znao da proceni pravi smisao onoga što je lepo u njegovom životu. 208 . i čije je telo završilo u kožnoj vreći na dnu nekog nepoznatog mora. Zatim. skriven je u samom podnaslovu romana Proljeća Ivana Galeba. u tom vidu neuništivosti.“547 Galebova česta razmišljanja o smrti predstavljaju njegova suočavanja i težnju da se smrt prikaže kao realnost. str. Nakon njene smrti porodica se ubrzo raspada. 54. Subotica. Pomisao prestanka prosto je nespojiva sa osjećajem postojanja: ta njegova suština. pisac naglašava ne samo njihovu suprotnost. kao nešto što se nalazi „u mračnim snagama našeg najprisnijeg bića.

Novi Ssd. Naša egzistencija se odvija kao igra (to je treći globalni simbol) između dviju energija – energije postajanja i opstajanja (a) i energije nestanja i ništenja (b). a onda osjećanje konačnosti – to je ta intimna kontradikcija u čovjekovoj prirodi na kojoj se plete čitava umjetnost. 549 Isto. 548 209 . str. pogledi. Zatvoren je među zidinama gdje se umire. ovaj roman i napisan. koji se ne može apodiktički riješiti.. kritike. str. Navedeni podnaslov Desnica objašnjava na sledeći način: „Dualizam.“549 Objašnjavajući retoriku naslova i podnaslova ovog romana. Ubija pusto i dugočasno bolničko vrijeme. Zagreb.) Osjećanje beskraja. 550 Radomir Ivanović: Po sunčanom satu. taj par suprotnosti.) globalni simbol proljeće simbolizuje životodavnu energiju (Eros) i predstavljen je supstitutom svjetlo.. 176.“548 U navedenom tumačenju Desnica najveću pažnju usmerava na isticanje suprotnosti između proleća i smrti. Radomir Ivanović navedene pojmove određuje kao „globalne simbole“: „(. 87. naročito u prevodima romana na neke jezike na kojima Ivan Galeb ne znači ništa i ne pobuđuje nikakve asocijacije. Eseji. Prosvjeta. nasuprot kojih večito vreba tama smrti koju pokušava nadmudriti najrazličitijim igrama: „U okrilju nekog bezimenog grada s nadom u ozdravljenje i još jedan susret s Proljećima kao danima antismrti i vječnog obnavljanja djetinjstva svijeta. U takvim slučjavima podnaslov treba uzeti kao naslov. poznati kosmički i planetarni proces: bitka između principa Dobra (Poretka) i Zla (Haosa). osnovna je tema svakog umjetnikovanja. Zmaj. 2001. ta suprotnost. Ovim objašnjenjem Desnica ukazuje na simboličko-asocijativno značenje naslova i podnaslova. smrt kao elemenat tame (. kao i na igru između njih. Proleća u stvaralačkom doživljaju ovog pisca označavaju sam život kao i sve lepe trenutke života Ivana Galeba.. Pisac je naglasio Vladan Desnica: „Djelo nastaje dalje od pisaćeg stola“.550 Pomenutoj borbi života i smrti Desnica je posvetio najviše prostora u ovom romanu. dakle. 203. Smrt oko njega nije više puka i gola misao o njoj. str. 1975. zbog čega je.. dok globalni simbol smrt simbolizuje destruktivne sile (Tanatos) i predstavljen je supstitutom tama. U pitanju je.U razgovoru sa Jevtom Milovićem Desnica ističe da je podnaslov dat romanu u toku stvaranja i da je veoma bitno da se uvek istakne. Galeb se – igra. Jedan od njih je i sam Galeb. prema njegovim rečima. Proljeće je uzeto kao elemenat svijetla. I Galeb i smrt – to su svakodnevna suočavanja od kojih se mogu braniti samo rijetki.

Isto..da je negde u roman „kamuflirano ubacio“ Tolstojevu rečenicu: „O ma čemu čovjek mislio. str. čovjek misli o smrti“. 210 . zaniječe. Nolit. osnovna djelatnost ljudske prirode: rascjep između konačnoga i beskonačnog. želju da pobedi smrt. Desnica ukazuje da je čovekov napor da savlada smrt star koliko i sam čovek. Boraveći u bolnici Ivan Galeb biva svakodnevno suočen sa patnjom i umiranjem drugih što u njemu izaziva želju da se još jednom odupre iskušenju smrti kroz stvaralački čin. str. u Epu o Gilgamešu. smrt postaje jedina konačna istina. čin pisanja: „Smrt je u suštini jedina tema pjesnika. 89. prvi tračak misli o vlastitom skončanju. 86. Čovekovu želju za nemogućim. prevlada.. dvema 551 552 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba.“551 Čovekov rascep između konačnosti i beskonačnosti pisac naglašava već pomenutim okolnostima u kojima se nalazi njegov junak. večito prisutna u svesti čoveka. da nadvlada realnost realnog. nesrazmjer između njegove ograničene konačnosti i pomamne žeđi za beskrajnim. 553 Isto. Čovekova čežnja za besmrtnošću prisutna je u jednoj od najstarijih knjiga čovečanstva.) Smrt pripada samo stvaraocu (. Pomenuta knjiga može se dovesti u vezu sa segmentom Desničinog romana koji govori o leku protiv smrti. str. odnosno njegova svest o sopstvenoj rascepljenosti. (. 112. zaboravi. Svi naši napori. 1960. jednako onako kao što za dobričine ’konac djelo krasi’!“553 Stihovi iz Okovanog Prometeja ukazuju na Prometejevu želju da razmiče gvozdene lance.. neuspjeh kruniše njegovo djelo. samo ludi pokušaji obmane. Časom kad je pred njegovim pogledom pukla glavna. sva naša djela samo su vidovi borbe protiv smrti. da raskine neraskidivo ne dajući smrtniku da pristane na smrt puneći mu grudi slepom nadom. i..“552 Postajući svestan sopstvenog rascepa i konačnosti. Nemogućnost posvećuje njegovu borbu. Nakon trenutka saznanja. zajedno s tim. Gilgameš. Galeb naziva prometejstvom: „Po nemogućnosti svog cilja Prometej biva Prometej. Čovekov život je sačinjen od različitih oblika borbe protiv svesti o sopstvenoj konačnosti i smrti: „Čovjek je postao čovjek onim časom kad je u njemu nikao prvi tračak svijesti o sebi.). koja mu je usađena u dnu bića. čovek postaje tragično ljudsko biće čiji život je večito kretanje između konačnosti svog tela i težnje za večitim životom. očajna nastojanja da se ona zavara. Uvodeći Eshilove stihove u svoj roman. Beograd.

Uvodeći naratora.“ Vladan Desnica: „Svako djelo vrijedi tačno onoliko koliko poetskog ima u sebi“. Desnica iznosi u razgovoru sa Vlatkom Pavletićem: „Posebno me privlači i pasionira fantastični roman. U želji da spasi prijatelja saznaje da postoji čudnovata trava koja daje večnu mladost i večni život. Sličnu priču sadrži XLIX glava Desničinog romana čiji narator nije Ivan Galeb. Desnica je napisao skicu za fantastični roman554 koji govori o pokušaju čovečanstva da pronađe lek kojim će osigurati besmrtnost. Zagreb. Athanatik. već celokupnog Desničinog opusa. Svoje interesovanje za fantastičan roman. 2006. Čežnja za besmrtnošću pretvara se u želju za povratkom smrti. Roman nuždom sveden na dimenziju pripovijetke uvijek je nešto sakato. Pronađeni lek protiv smrti predstavljen je kao zabluda čovečanstva koje pokušava razvojem tehnike i tehnologije da pobedi čovekovu prirodu. „Vratite nam našu smrt!“. jedni je sebično zadržavaju samo za sebe. Čovečanstvo spasenje pronalazi u povratku smrti. Međutim. Gilgameš uspeva da se domogne trave i želi da je odnese u svoj grad kako bi svi junaci postali besmrtni. već „krezubi vjetrogonja“ koji iznosi Galebu svoje literarne planove. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. dok drugi pokušavaju da njome opravdaju svoje nezakonito ponašanje. Pronađeni lek izaziva u ljudima njihove najgore osobine: privilegija besmrtnosti ubrzo biva zloupotrebljena. postaje najgora noćna mora. 554 211 . Vjetrogonja planira da napiše fantastični roman čija radnja će se dešavati u budućem vremenu kada će biti otkriven lek protiv raka i smrti. Čovekov dugo očekivani san. Navedeni prikaz Desničinog fantastičnog romana ukazuje da je čovekova težnja za besmrtnošću vidljiva i smislena samo u odnosu prema njegovoj svesti o konačnosti. jer smrtna kazna postaje besmislena. Imam ih nekoliko nabačenih prvom konceptu. u trenutku neopreznosti ostaje bez trave besmrtnosti a time i bez pobede nad smrću. govore ljudi u povorkama. Prosvjeta. ali fantastičan roman sveden na te razmijere upravo je ništa: kod njega. Fantastična priča o Athanatiku zapravo je priča o ljudskoj prirodi. Čovekova svest o sopstvenoj podeljenosti osnovna je tema ne samo nedovršenog romana o Atanatiku. Ubrzo dolazi do nekontrolisanog umnožavanja čovečanstva što vodi u prenaseljenost na planeti.trećinama svoje prirode bog. a jednom čovek. suočivši se sa smrću svog prijatelja Enkidua dolazi do spoznaje o ljudskoj prolaznosti i konačnosti. pisac ostvaruje distancu od priče čime postiže ironični ton u samom pripovedanju. Pomenuta glava je skraćena verzija Desničinog romana Athanatik koji je ostao nedovršen. ako opsesija i magijski krug stvoren elementom fantastičnoga ne traju neko dulje vrijeme. izgubljeno je gotovo sve.

Umetnost je nastala onog trenutka kada su ljudi postali svesni svoga postojanja. dok postavi stvar. o ulozi književnosti u čovečanstvu koje se cerebraliziralo. neizmjenjivim tokom. 556 Isto. 212 . U težnji da pobedi svoju smrt555 i nadvlada osećaj sopstvene podeljenosti. Po njegovom mišljenju u literarturi nema happy end-a. predstavlja jedan od načina čovekove borbe protiv smrti. u želji da je nadmudri. stvarajući istovremeno književno delo zasnovano na navedenom poetskom stavu. cilj. ističe da roman mora ukazivati na određeni problem. osmišljenje. svojim nužnim. tek radi zabave dokonih. 248. On je to možda tek za nekoliko početnih stranica ili poglavlja. da u njoj nađu njegovu unutrašnju vrijednost.Strahujući od smrti. iznositi istinu o čoveku i pozivati na uzbunu: „Roman se piše samo onda kad kuća gori. kao i sopstvene smrtnosti. prema stvaralačkom mišljenju ovog pisca. Drug iz djetinjstva. Dalje. Upravo od tog trenutka saznanja. dok namjesti kulise. već postoji samo gola ljudska istina kojoj pisac služi.“ Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. dok navije oprugu svojim licima. sve se razvija samo od sebe. smrt postaje prema Desničinim rečima. 83. Na mjesto starog boga pokušali su da postave i umjetnost. Razmišljajući o književnoj umetnosti. Nasušna hrana mojih dana i mojih noći. Inače je to plitka igrarija. pa su tako nastale razne metafizičke koncepcije umjetnosti. da od nje prave svrhu. Vječita misao. Bogu. a ona se razvija sama za sebe. 555 „Smrt. Blažena naivnost neupućenih koji misle da pisac piše što hoće! Taman! Iz njega nešto laje. čovek pronalazi utehu u religiji. str. 274.“556 Umetnost. str. Pritajena klica svijesti u našim zaboravima. str. brekće. ljudi su osjetili potrebu da iznađu neke nove vrednote i kategorije metafiziškog reda. prozlilo i dobilo perverzne ukuse. Slično mišljenje iznosi i Galeb naglašavajući da je tekstualni rad lišen potpune programiranosti i predumišljaja: „Vi još živite u bezazlenoj obmani da je pisac gospodar situacije. Beograd. „krezubi vjetrogonja“. i vuče pisca za sobom kao psa na lancu. igru koja povezuje proleće i smrt. Ovim iskazom pisac iznosi jednu od osnovnih odrednica svoje poetike i filozofije. Jedino stalno i vječito prisustvo u nama. čovek se igra stvarajući umetnička dela da bi osmislio sopstveni život: „Poslije nego je umro bog i drugi autoriteti metafizičkog pomazanja. Galebov sagovornik. filozofiji i umetnosti.“557 Vjetrogonja iznosi mnoge poetske stavove na kojima je Desnica sagradio svoj opus: o larpurlartizmu i sociologizmu. 1960. niti podele na pesimističku i optimističku. 557 Isto. Nolit. „jedina tema pjesnika“.

249.“562 558 559 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. 562 Isto. prema mišljenju Vladana Desnice. 250. str. kao i mogućnost da jedan tok razmišljanja bude prekinut drugačijim tokovima. pa stane da ispunjava dnevnike i bilježnice. sugeriše „sam život svijesti.) Ne može biti velikog umjetnika a da je malen čovjek: to bi značilo da nije uistinu velik umjetnik. drmusa njime kao drvenim lutkom. str. 174. 560 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. A on. meditacije i kontemplacije. prema mišljenju Stanka Koraća. ljudi i realizam Vladana Desnice. 561 Isto. doprinoseći još više nesporazumku između njega i čitaoca. Ali kod doista velikog pisca um ne ubija pjesnika. pa poništava primarnost i spontanost. ako je dovoljno bedast. 247. bulazni. što uslovljava pojavu različitih sadržaja u delu. da niže zapise i marginalije. da prikrije čitaočevu oku ono unutrašnje truskanje. Beograd. Prema Galebovom mišljenju: „Veliki umjetnik je samo onaj koji u svojoj ličnosti udruži velik um. brojne varijacije motiva. velik duh i velik talenat (.. str. Tu se duh zove moralizatorstvo. vjerujući da je tek u tim „amorfnim“ formama uspio da iz sebe istiješti čistu i zgusnutu kap „suštine“ ravno na papir. prema navedenom odlomku. Beograd. str.“558 Ukoliko. Nolit. pisma i solilokvije.“559 Posebnu književnu strukturu Desničinog romana komentariše Galebov sabesednik: „I kod pisca koji „nadraste“ ustaljene književne forme. Desnica je ostvario koncepciju Ivana Galeba otkrivajući nove dimenzije njegovog bića. 213 . 1960. velikog uma i velikog talenta data je. što mu podaje nepomućeno miran i građanski pristojan privid. to su suprotnosti koje se isključuju i poništavaju. 1960.“561 Sinteza velikog duha. 249.mahnita. pisac nije gospodar situacije. pripovedanje se odvija svojom unutrašnjom logikom samo od sebe. samo se trudi da to bulažnjenje složi u tesane. 1972. samo najvećim umetnicima. ritam i nepravilnost njenih reakcija. Takav stvaralački postupak.. Beograd. Nolit. Tu se um zove intelektualističnost. pa poništava poeziju i sukobljava se sa čulnošću i sa njenom slobodom. Stanko Korać: Svijet. koji će opet biti prekidani novim i drugačijim podacima o svijesti. str. česte promene tema. jer samo veliki umetnik je sposoban da prevlada tu oprečnost: „Već kod nešto manjeg formata. Srpska književna zadruga.“560 Zahvaljujući takvoj formi romana. koji „prezre“ shematičnost i konvencionalnost formalističkih okvira i oblika. gramatički bezprijekorne rečenice.

tu Anu koja se ne baca pod teretni voz! Koji je taj veliki duh. već posjedujemo. ta Orestija u kojoj je povratnik s ratišta našao kod kuće sve u najboljem redu. Isto. a da nije nosilac jedne svoje tragike života?“563 Ovakvo tumačenje sveta.) dobar pisac otvara nam neke vidike. iskazuje naša ubjeđenja. Njena zidna tapiserija isprepletenih bolesno plavih i zabajonskih žutih šara pokretala mi je klicu čisto fizičke mučnine u želucu.. 565 Isto..) On kao da nam ne daruje ništa. tu Emu koja se ne zagrcava šakom arsena.. str. 566 Isto. 214 . nepoznat nemir obuzima Ivana Galeba. već jedan odgovoran odnos umetnika prema zadatku koji čini.. str..“564 Desničin junak Ivan Galeb je svestan da su svi životni i umetnički napori samo obmana čovekova u nastojanju da pobedi sopstvenu konačnost.“565 Galebov doživljaj stvarnosti neminovno se odražava na kategorije prostora i vremena koje u ovom romanu imaju posebno značenje. str.) veliki pisac ispoljava naše poglede. 252. Izricanje razlika između dobrih i loših pisaca Desnica poverava upravo autoru zamišljenog fantastičnog romana: „(. donosi nam neke svoje istine (. 252. ne znajući.. otkriva nam naše rođene istine (. velike optimističke književnosti ne može ni biti. Navedenu tvrdnju dokazuje navođenjem kapitalnih dela svetske literature: „Gdje je taj Prometej koji se razborito pomirio sa Zeusom.. „slutnja da negdje van našeg uskog kruga postoji drugi jedan prostor i teče drugo jedno vrijeme. Samo nas upozorava na nešto što. Prostori kojima se u mislima kreće glavni junak ovog romana nisu precizno određeni. prema mišljenju Galebovog sagovornika. života i uloge umetnosti odražava ne samo pesimizam.) Pokažite mi tog Otela koji tragički ne nasjeda. Hamleta koji se bez kolebanja odlučuje za „biti“! Dovedite mi tu Ofeliju koja ne skače u potok.“566 563 564 Isto.Ukoliko je velika ona književnost koja traži golu ljudsku istinu.. tog Lira o kog se otimlju ljubazne kćerke. onda. taj veliki pjesnik. 30. tu Dezdemonu koja uspijeva dokazati svoju nevinost. taj Edip koji nije sebi iščupao noktima oči i odlutao svijetom? (. jer svaka je određenost nekog prostora izazivala osećaj gađenja kod njega: „Ja nisam trpio tu prostoriju „koja je vidjela nadvojvodu“. U večernjim satima. 51. Čovekov osećaj konačnosti i težnja da se on nadvlada i prevaziđe vidljiv je već na samom početku romana. čini nam dostupnim svoje vizuale. str. između sna i jave.

571 „Eto. svaki je ljudski napor napor protiv realnosti realnoga.. 193.. Miloje Petrović: „Filozofske ideje u književnom delu Vladana Desnice“. kao jedina istina i jedini „mogući bog“571 u čovekovoj neprekidnoj borbi protiv smrti. Odatle. 1967. 52. Stvaranje. klica i nemir svakog kretanja i svakog traženja. taj moj tiranin koji ne dariva smirenje. Baš naprotiv.. potrebna je neka vrsta utehe u borbi protiv neumitnog ništavila. Ivan Galeb teži da nadvlada i vreme i granice sopstvenog tela: „Trebalo je smjesta.. Svestan sopstvene zarobljenosti realnim. sav izrastao iz mene (. br. zakopane negdje u vasioni. Beograd. I zato se bez časka predaha vrtio. Dići se. zato svako ima svoga boga i veoma često svoje bogove.)“ Isto. Nolit. To je podvig. 568 567 215 . Krenuti. prema mišljenju Miloja Petrovića. davno. 569 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. 7/8. jedino mogući bog. Vjerovatno postoji neki istočnjački mit ili legenda (a ako ne postoji trebalo bi je stvoriti) o čovjeku koga je mogla da zaskoči samo na spavanju. moj nemir. Isto.“570 Nemir je u književnom delu Vladana Desnice shvaćen kao vrhovna mudrost. Najviša akcija i vrhovni podvig: borba za nemoguće. koprcao – živa pregršt ucrvanog nemira. imam iluziju da smrt ne može da stavi ruku na moje rame. I nije to klonulost. A historija čovjeka nije drugo nego historija ludih pokušaja da se taj obruč probije. i ne časeći časa krenuti. zamorenog doba. neodložno nešto učiniti. 1960. str.Želeći da nadvlada realnost. za mene je jedini. kretao. Bog je u Desničinoj poetici. 194. oče.“569 Izlaz iz svoje omeđenosti pronalazi u neprekidnom kretanju: „Dok sam u neprekidnom kretanju. prije svih vremena (. dok sam u vječitom nemiru. nezamjenjivi. poduzeti nešto u tom povodnju vremena. Jer svako je čovječje traženje traženje jednog izlaza iz bezizlaznosti. potrebna je igra kojom će nadvladati strah od sopstvene prolaznosti.“568 Boreći se sa sopstvenim osećanjem ništavila i praćen večitim nemirom. kao na otkupljenje jedne polovice mene. Titograd. „samo individualni zaklon i prividno spasenje od kraja egzistencije. str. to je revolt. 86.)“567 Napuštenom i usamljenom čoveku u svetu u kojem je umro bog. to je akcija. svaki je njegov napor napor da provali iz obruča determiniranosti. str. samo dok miruje. klonulost kasnog. str. 570 Isto. Desničin čovek je u potrazi za novim bogom: „Jeza ništavila pokretač je svega u našem bivstvovanju. pisac ne definiše ni zemlje u kojima je njegov junak boravio kao muzičar. Nije to kapitulacija pred usudom. to je borba.

I ne mogu se oteti dojmu da mu je glava tako svijetla i žuta od silnih količina sunčanih zraka koje je upila u se još od najmlađih dana. smrt u jesen. Razmišljajući o smrti. zračenju nekog stalnog..Nesrazmer između svesti o sopstvenoj konačnosti i želje za beskrajnim.“573 Galeb se divi religijama Istoka koje čoveku dočaravaju svetlu smrt čineći time smrtniku najveće dobro. u sat vrele popodnevne tišine. nezalaznog sunca. Bog je naličje Smrti. Ivan Galeb iznosi piščevu težnju da smrt nadvlada principom svetlosti kao izvorom života i negacijom same smrti. str. str. 318.“574 Svoju sklonost i ljubav prema suncu Desničin junak objašnjava na više načina: „Pitam se. Jedan oblik borbe protiv smrti. umrijeti u jedrini dana. 574 Isto. dan i noć. i ništa drugo (. Plaši me smrt u predvečerje.“572 Rani susreti Ivana Galeba sa smrću pronašli su odraz u njegovom kasnijem životu što potvrđuje već pomenuto mišljenje pisca da čovek sve najbitnije stvari nosi iz detinjstva. 216 . sav u suncu i jasu. smrt iza kosih zavjesa kiše. žutu seljačku glavicu. Prosto kao da je bila od samog rođenja neprekidno izložena. kao da ugledam jedno malo sunce. sve je to bog. jedan repić nezdravlja – ili je to žica koju sučemo u sebi od samog 572 573 Isto. Desničin junak ispunjava svojim delom kojim potvrđuje stvaralačko prisustvo u svetu i odgoni trenutak svoje konačnosti. str. sve velike samoobmane snagom kojih čovek nadrasta i prevladava smrt – sve je to bog.. uvijek nanovo. U sat kad sanjivo šute povijena žita i nijemo bujaju oteščali grozdovi. Isto. što je to što nas tako silno mami k svjetlosti. to čim nas tako silno odbija mrak? Je li to izrođena bolećivost ljudskog stvora. 82. I samo to je bog. Galeb svoje oblačne dane provedene u bolnici prevazilazi zahvaljujući slepom dečaku čija svetla kosa za njega predstavlja „nezalazno sunce“: „U oblačne dane. vrućoj zemlji.) Svi bezumni pokušaji. zaobilazeći time predstavu mraka sa kojom je smrt povezana: „Želio bih umrijeti izvaljen nauznak na dobroj. već po ne znam koji put. Desnica naziva bogom upravo čovekov napor u borbi protiv sopstvenog ništavila: „Sve što je čovjek u tom pravcu izmislio i izmaštao. 74. kad ugledam na vratima onu njegovu okruglu. Ivan Galeb iznosi želju da želi da umre u sunčanom danu. u sat uzavrelih zrikavaca. Želeći za sebe sunčanu smrt.

82..) Mogu reći da sam djetinjstvo proveo u tom hodniku gdje se bio vječiti boj između svjetlosti i sjene (. u svakom rješavanju i odabiranju u životu. druga ćelija u kojoj drijema smrt.10. 577 Isto. u svakoj sumnji i pred svakim izborom. Vremenom. sunčan dan (. „A tamo. One žive u dobrim susjedskim odnosima. „ali onda se pojavi tačkica svjetla“ kao spas u mraku koja ga izvodi „na sunčanu čistinu u prisoju“. i čovek gubi nadu. možda. str.. atavizam pramajke amebe? – Ne znam. A odmah do nje. Smeštajući u detinje biće ćeliju smrti i ćeliju besmrtnosti jednu pored druge. u neposrednom susjedstvu. 56. str. 576 575 217 .. postaje mi jasno da sam se uvijek. pretvarajući se u mračni. daleko nad krovovima. 96. vidi se ipak jedna mala krpica vedrine. str.)“ Isto. 578 Isto.prapočetka. pisac otkriva sopstvenu umetničku koncepciju zasnovanu na „dvopjevu“ međusobno suprotnih pojmova: „Negdje duboko zapretana u djetinjem biću leži jedna ćelija u kojoj tinja besmrtnost. oglasuju se iz dubine – naša vječita popudbina i naši stalni saputnici. Njihov naizmjenični dvopjev jeste predivo našeg života. iskonski poriv prema ploditelju suncu. Znam samo da je to oduvijek bila alfa i omega mog života. daleko. čak i detinjoj duši približava hladan dah smrti u oblačne dane. beskonačno dugi podzemni rov.. od početka do kraja.“579 Isto.“575 Lijep i „sunčan dan“576 pisac direktno povezuje sa detinjstvom kao periodom čovekovog života koji je večito obasjan suncem. Desnica govori na samom početku romana Proljeća Ivana Galeba.. život postaje sve senovitiji. 579 Isto. dajući sliku hodnika kao spoja svetlosti i mraka: „Dugački hodnik bio je razmeđe dvaju carstava: tu su se ukrštavali svijetlost i sjena (. sumračniji. ostala za čitav život ta vječita dvojnost. a čovek je taj koji sam vrši izbor: „Ako malo razmislim. 11.. Odsustvo sunca u Desničinoj stvaralačkoj poetici.“577 O podeljenosti svega na svetlu i tamnu stranu.) Odatle mi je. Možda čak i vedar.“578 Tako prikazanim prostorom pisac iznosi svoj stav da je sve u životu i svetu sačinjeno od zone svetlosti i zone mraka. Početak i kraj čovekovog života Desnica obeležava svetlošću (suncem) koja predstavlja jedini pravi put kojim se treba kretati. str. koja obećava da će možda sutra biti lijepo vrijeme. ustvari svagda riješio za onu alternativu koja se pojavljuje u svjetlosti. str. I naizmjenice se javljaju. ta osnovna podjela svega u životu i svijetu na zonu svjetlosti i na zonu mraka.

“ Isto. u njegovoj svesti se naizmenično pojavljuje svetlo i tama.Kompozicija romana Proljeća Ivana Galeba ostvarena je upravo na principu smenjivanja svetlosti i tame. 229.)“580 Opredeljujući se za zonu svetlosti. 10. odluke. u potkrovlju koje pisac doživljava kao sabiralište ostataka smrti: „Lunjao sam po tavanu i otkrivao u njemu razne zapasaje smrti. lijepo. konvencionalnom. sličnom djetinjem lijesu. za nekim svojim doživotnim zanosom. sve tužno i ružno. u ljudskim pantomimama. živa i blještava. radost. Galeb se još u ranom detinjstvu pomoću umetnosti. Od njegove smrti ležala je tu. str. nadvladavajući time i samu smrt. a ne o hljebu realnosti. 191. tu je ležala i jedna stara dječja violina. Violina onog bakinog brata što je umro u mladićkim godinama. za vreme oblačnih dana. u svojoj intimnoj biti. sve mrtvo i ledeno. kao zakriljeno sjenom. Galeb je na granici između života i smrti. 59. uvijek i Isto. vanjskom smislu vesela. već „jedino kao predstavu svjetlosti“581 ili mraka. među fantazijama i apstrakcijama. odnosno Galebovom doživljaju dvostruko shvaćena: „I činilo mi se da je živahna. a ne u životu. doli po tome da li se oni javljaju u jednom ili u drugom osvjetljenju.“582 Ivan Galeb svoju sklonost ka umetnosti otkriva u odsustvu sunca. u svome crnom drvenom sandučiću.. Na jednom od mojih istraživačkih pohoda naiđem na nju. 581 580 218 . str.“583 Želeći da iz mrtve stvari izvabi njen živi glas. bez primjese predstavnog.“3 Isto. U tom se potkrovlju. 582 Isto. lepih i ružnih događaja u Galebovom životu. „Odatle i moja nesposobnost da dobro. pisac određene pojmove i moralne vrednosti ne doživljava pojmovno. za nekim tiraninom (. na neki način. str. odnosno muzike udaljava od realnosti584. 10. žustra. harmoniju shvatim čisto pojmovno. ulaska u bolnicu i izlaska iz nje. rodila i moja umjetnost. Među hrpom ostalih isluženih stvari. ti si živio od svjetlosti i ozarenja. Svetlost je u Desničinoj poetici shvaćena i kao čovekov zanos: „Više manje svak u životu gazi za nekom svjetlošću. takođe je u Desničinom. Muzika kao vid umetnosti.. 583 Isto. već uvijek i jedino kao predstavu svjetlosti. ali da je ona. blještava muzika samo u nekom tobožnjem. str. i obratno. događaja. 584 „Ti si se kretao među cellima i violama. neke misli. Za nekim fantomom. str. u zavisnosti od toga u kom se osvetlenju neke pojave javljaju: „Ja ni dandanas ne znam drukčije suditi o dobroti i zlu neke pojave.

“590 pojedinačno-konkretnog prema univerzalno-apstraktnom: „Umjetničko djelo donosi jedan konkretni i.“585 Doživljavajući svaku muziku kao tužnu. nije pravi put kojim se ulazi u sferu muzike. svestan sopstvene preosetljivosti za zvukove. 587 Isto. Jer baš to.588 Da bi umetnik ostvario navedeni koncept umetnosti.“586 Galebova razmišljanja o umetniku i umetnosti uopšte naizmenično su prisutna u čitavom romanu i sagledana u celini daju ukupnu sliku Desničine poetike. Umetnik. Refleksije o umetnosti i umetniku veoma su česte i javljaju se kada Galeb razmišlja o sebi i svojoj sklonosti prema muzici. i možda jedino to. I to je jedna od onih stvari pomoću kojih se čovjek izvlači iz gvozdenog obruča egzistencije. ima zadatak da to individualno i posebno podigne na jednu višu umetničku razinu. prema njegovom mišljenju. Galeb naglašava „da je to bila prva ishodna pogreška u čitavoj toj stvari. da u tom i jest prava moć muzike. prema mišljenju Vladana Desnice. ili bilo koje umjetnosti uopće (.“589 Upravo ovim zahtevom Desnica otkriva sopstveni stvaralački put kojim se kretao. str. jer „lice iz umjetnosti saosjećamo i poimamo kao realno jedino putem njegovog uzdizanja u univerzalno.150.. str. Desnica je umetnost doživljavao kao dvostruki proces. 73-74. posmatrajući je otvorenim očima. 589 Isto. neophodno je da se upozna sa konkretnom stvarnošću i njenim problemima. str. treba da prikaže stvarnost kao niz konkretnosti: „U umjetnosti. 60. I da to. str. 219 .150. i jest njena prava bit.. polazeći od momenat.bezizuzetno tužna. 588 Isto. 590 Isto. u njemu i kroza nj jedan univerzalni 585 586 Isto. kao istovremeno prikazivanje i oblikovanje individualnog i posebnog preko kojeg se može sagledati opšte i univerzalno: „To je odraz fizičkoga u sferu nefizičkoga. i njena prava vrijednost. 74. tj. štoviše. str. u sferu gdje se izjednačujemo s njim osjećajući sebe u njemu.) Umjetnik treba da bude neosjetljiv prema svojoj umjetnosti i od nje neranjiv.“587 Umetnik. u prostore duha. 60. svaki dobro oblikovan konkretni realitet sadrži i resumira bezbroj takvih konkretnih realiteta. str. na razinu univerzalnog. Isto.

da upoznamo. 593 Vladan Desnica: „Razgovor sa Vladanom Desnicom o umjetničkom stvaranju”.“ Isto. literarno. konkretnog fabulskog ruha tako nastaloj ’ideji’. po mom shvaćanju. str137. zar ne?“ 591 220 . da te stvari zapazimo. svako intelektualno traženje konkretnog ’tijela’. Prosvjeta. po mom mišljenju. ponajčešće banalnih reakcija na spoznaje. Neophodno je da umetnik posmatra i zapaža spontano. To pravi čovjek koji hoće na silu da od sebe napravi književnika. ne misleći da će mu ta građa iz stvarnosti poslužiti u stvaranju budućeg umetničkog dela: “Svakome je potrebna posmatračka sposobnost.“ Isto. 2006.. taj interes.. 596 “Vi. Jasno je da sva ta opažanja su nam potrebna i korisna i da iz najneznatnijih momenata može da bude vrijedan material za umjetničko djelo.155. Umetnici596 poseduju „Povijest našeg strasnog zanimanja za ljudske probleme.“594 Desnica naglašava da umetnikov „intimni doživljaj ili sadržaj“595 predstavlja poriv koji je neophodno izraziti kroz stvaranje umetničkog dela. 2006. 594 Vladan Desnica: „Kako nastaje umjetničko djelo“. a književniku na jedan specijalan način. onaj unutarnji imperativ. intelektualci. str. koji nas goni da ga ostvarimo.”593 U suprotnom „svako programsko ’na hladno’ vršeno projektovanje i planiranje umjetničkog djela.. razvoj naše senzibilnosti. To je. .155. jedini ispravni put.“591 Desnica naglašava da u procesu stvaranja najveću vrednost imaju „životna zapažanja i iskustva“592 umetnika iz svakodnevnog života koja se talože u podsvesti da bi se naknadno koristila. može samo da dovede u ćorsokak. u neuspjeh i da urodi mrtvorođenčetom. radoznalosti neke. umjetnici i ljudi te vrste. jedina prava pobuda i samo je takva unutrašnja pobuda umjetnički autentična. ’zamisao’ itd. ko zna zašto. Vi uopće komplicirate život. 2006. jedan intimni doživljaj ili sadržaj postaje onaj unutarnji poriv. često komplicirate vaše stanje nekim vašim subjektivnim svijesnim i podsvijesnim momentima. To je neko opće osjećanje interesa za te stvari.. str.155. doživljaje i iskustva iz svijeta koji nas okružuje jest povijest naše umjetničke ličnosti.“ Vladan Desnic: „Kako nastaje umjetničko djelo“. Vi doživljujete život nekako.. Često mi sami ne znamo zašto nas ta stvar interesira. Prosvjeta. To je.. ali ne hotimično grčevito zapažanje. str. njenih. Zagreb.. rekao bih. Zagreb. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. svaka iz vani racionalno nametnuta ’ideja’. 595 „. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. Zagreb. Prosvjeta. 592 „Čvrsto vjerujem – da piscu najvise vrijede ona životna zapažanja i iskustva koja je doživio kao „privatni čovjek“ i ne pomišljajući da će mu to ikada poslužiti kao tema njegovih književnih ostvarenja.Prikazivanje stvarnosti kao niza konkretnosti zahteva od umetnika da saržaje za svoja umetnička ostvarenja crpi direktno „iz svijeta koji nas okružuje. ono bitno. Samo to ne treba da bude neko grčevito hotimično opažanje nego to spontano u nama živi.154. str.

Odnos umetnosti i svakodnevnog života Ivan Galeb doživljava u kući svog učitelja violine. „To su ljudi koji. str. vječita antinomija u umjetniku! Vječiti antagonizam između čovjeka i umjetnika u njemu. Uboga djeca. njegovu neodlučnost. Nolit. Eseji. Beograd. Zagreb. 598 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. str. 1960. Nolit. treći ili peti dan što se nalaze u nekom gradu imaju osjećaj da su tu već godinama. a tanke su im se nožice povijale pod teretom zvučnih imena. 66. kritike. kao i na nemogućnost uspostavljanja ravnoteže između pomenutih svetova. Svoju ljubav prema umetnosti Egidijo otkriva i doživljava prilikom dolaska putujuće glumačke družine. rahitična. Beograd. U želji da sačuva svoju uspomenu na glumački svet koji je sasvim drugačiji od onog u kojem živi. 599 Isto. učini li nam se da umjetnik nadvisuje čovjeka – još tužnije!”598 Odnos između čovekovog života i umetnosti pisac ilustruje Galebovom pričom o komšiji Egidiju čijom neobičnom sudbinom istovremeno iznosi svoj ironičan odnos prema mestu i značaju umetnosti u realnom životu. pogledi. 333. Giordano Bruno. Tancredi. str. Asdrubale. Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. Ermengarda. Neprevladiva antinomija i beznadan antagonizam: učini li nam se da čovjek nadvisuje umjetnika – tužno je. Egidijo svojoj deci daje imena iz pozorišnih predstava koja se ne uklapaju u malu sredinu u kojoj živi: „Anica je izrodila punu kuću djece. neuverljivost i strah. slinava. 1975. opisujući samo njegov postupak nameštanja violine. kad je dva dana oblačno vrijeme da već mjesecima nisu vidjeli sunca. str. ni sam umetnik nije pošteđen antinomije.“597 Međutim. gacala su po malom kamenitom dvorištu. Opisujući pomenuti gest. 221 . 1960. 239. Prosvjeta. Kalpurnija. Desnica veoma slikovito. to su ljudi kojima se čini. 597 Vladan Desnica: „Hotimično iskustvo“. ostvaruje celovit lik stvarajući jasnu sliku zašto mu je brak tako neobičan i zašto on stari u malom mestu. Alda. golemih ošišanih glava. pisac oslikava čitav karakter učtelja violine. ali krupnu olakšicu u tome što doživljavaju mnogo intenzivnije od običnog čoveka jer imaju jaču fantaziju i izraženiju senzibilnost. tačnije suprotnosti između čoveka i umetnika u sebi samome.jednu jedinu. s neprestanim i uvijek bolnim prevagivanjem sad na jednu sad na drugu stranu. kojoj je očeva grešna slabost za melodramu poudarala krupna herojička imena: Norma. što potvrđuje Ivan Galeb u svojim razmišljanjima: „Stara.“599 Navedenim primerom pisac ukazuje na suprotnosti između sveta umetnosti i stvarnosti. mnogo više i u mnogo jačoj mjeri nego drugi. 86.

Pričajući o pojedinačnoj sudbini. izdižu. Galeb oblikuje priču zasnovanu na određenim trenucima junakove biografije koji su dati bez hronologije i suvišnih detalja. 222 . Navedenim stvaralačkim postupkom pisac istovremeno stvara više sličnih životih priča. naivnosti. tetoše. Galeb otkriva protivrečnosti u pozorišnoj umetnosti ističući da “pravo poetsko djelo nema potrebe da bude igrano. i momenat umještine. ističu kao jednu od znamenitosti u menažeriji svoga mjesta (. liričnosti. primjerak doseljenika u kome aklimatizacija u novoj okolini ili srađanje s heterogenim sojem nije urodilo baš najsretnijim rezultatom.Priča o pomenutom učitelju sadrži dominantne elemente ironije pomoću koje pisac predočava umetnost u svakodnevnom životu i okruženju male sredine: „U mjestu je nekad uživao glas nastrana ali neobično nadarena čovjeka. 124. Galebova sećanja na susrete sa njim u dva različita mometa njegove karijere.. nekog činjenja. Priča o glumcu-lutalici može se posmatrati kao skraćena priča o Ivanu Galebu. Kao povod za ovu priču poslužila su dva retka u novinama koja objavljuju smrt tog velikog umetnika.) Obično je takav čovjek porijeklom stranac. U razgovoru sa glumcem. A 600 Isto. Izdvajajući najvažnije trenutke iz života glumca-lutalice. pomoću koje pripovedač ostvaruje izvesnu distancu od sopstvene sudbine. jednog od onih nesređenih i lično nesretnih genijaloida koje u takvim provincijalnim sredinama.“600 Česta su razmišljanja Ivana Galeba o sudbini umetnika i položaju umetnosti u sistemu vrednosti. Galeb analizira odnos glumca prema pozorišnoj umetnosti ilustrujući time sopstveni doživljaj umetnosti. otkriva glumčevo odstojanje prema umetnosti koje objašnjava postojanjem dva oprečna momenta u samom umetničkom činu: momenat spontanosti. pripovedač istovremeno prikazuje sudbinu umetnika uopšte. momenat artificijuma “koji je i etimološki u nužnoj vezi sa pojmom ars”. ono je u sebi potpuno i bez toga.. na početku njegove silazne putanje i na najnižoj njenoj tački. poslužila su kao okvir za njegova dalja razmišljanja o umetnosti i sudbini umetnika. mada s malim osmijehom. Poglavlje romana koje nosi moto “Daleko od Astapova” sadrži priču o Galebovom prijatelju glumcu-lutalici kojeg je Galeb sreo dok je lutao Evropom. izvornosti. str. prolaznost slave i zaborav koji čeka većinu umetnika na samom kraju umetničkog puta.

Za razliku od Tolstoja. više svoj. 277. Isto. mora da pobjedi svoju sujetu. napuštao dragocjene izvore okrepljenja. br. više ja. Vjerovao sam da tako postajem cjelokupniji. 277. str.”601 Navedenim mišljenjem ističe da svaki umetnik mora biti svestan pomenute dvojnosti koju ju veoma teško prevazići: “Umjetnik. Na epidermi ličnosti osjećao sam kao vežanj čak i tako nježne dodire da ni sam nisam znao jesu li oni milovanje ili sputavanje. str.. Teško je veličati i uzdizati ono što je naoko jednostavno. Ivan Galeb ističe da intenzitet umetnikovog doživljaja ne ovisi o složenosti ili jednostavnosti njegovog uzroka: „Nikad se nisam stidio jednostavnosti mojih radosti. Činjenica je da se njih najbolje sjećam.“605 Navedeni iskaz potvrđuje da radosti mogu biti sasvim jednostavne i kriti se u malim stvarima. prema mišljenju Vladana Desnice.)“ Vladan Desnica: „Kako zamišljam lik umjetnika“. dakle. nego stvarnijih uspjeha i izuzetno sretnih ishoda. istinska umjetnost počinje ondje gdje prestaje sujeta. kao brodolomac pred skok u valove. Ili bar najčišće. ono se i bez toga vrlo dobro igra.9. “daleko od Astapova”. 1952. 329. nema potrebe da bude autentično poetsko djelo. Radost je. ispoljava se kroz potrebu za jednostavnošću604 kao jednu od neophodnih osobina za umetnika. Ostavljao sam nasušne oslonce. str. Pa ipak. Često im je uzrok bio upravo ništavan. Split. već umesto života umetnika opredeljuju se za život jeftinih zabavljača. a sve zbog one male neslobode kojom su me sputavali. Sjećam ih se kudikamo bolje i življe. jer umjetnost. str. čineći ga time slobodnim i neograničenim: „Čitavog sam se života od nečeg oslobađao. svlačio se do gole kože.”602 Galeb i glumac dolaze do zaključka da samo veliki umetnik može da pomiri ono što izgleda nepomirljivo. 1960. Umetnost u Desničinoj stvaralačkoj koncepciji shvaćena je kao oslobađanje koje od umetnika zahteva da oslobodi stvaralački duh od uticaja spoljašnjeg sveta. želja da se sav okupa u jednostavnosti (. 321. 602 601 223 . to su možda bile one najveće.scensko djelo. 603 Isto. a kao primer za navedenu tvrdnju uzimaju Tolstoja koji je bio spreman da zbog sopstvenog nesavršenstva napusti umetnost na način koji je odabrao. Književni Jadran. Beograd. Nolit.. Život mi i nije bio drugo nego niz susljednih oslobađanja. Odbacivao sam od sebe sve. 604 „Ne mogu da pojmim umjetnika koga ponekad ne spopada silna žudnja za jednostavnošću kao što pijanca spopada žudnja za mlijekom. oni nisu bili spremni da u potpunosti napuste umetnost. opet. Isto. pa makar koliko vremenski daleke bile. 605 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba.“603 Sloboda umetnikovog duha.

17. neki umetnici. 224 . str. i treba mnogo naivnosti za pravu. onako pritajen iza žaluzija. i. odrazuje im svog ćudljivog miša na licu.) na licima iseljenika u čas kad se lađa otkida od obale. Desnica naglašava da su nesicrpne bile radosti koje je ta igra podavala: „Na svom luckastom letu. 611 Isto. bežeći od nje. nekako ugodno odsutan iz svijeta i zbivanja. težnju čoveka da izađe iz okvira ograničenog prostora. u sistem lažnih vrednosti: „Namjerna originalnost najpouzdaniji mi je simptom odsustva one prave. str. kad god sam gledao žutu pahulju osmijeha što se rađa na izmorenim licima patnika.“609 Opredeljujući se i opisujući naizgled bezazlenu i jednostavnu igru. prisutan kod velikog broja umetnika: „Stid od jednostavnosti.prema rečima Ivana Galeba. U umjetnosti riječ naivnost ujedno je najveća pohvala i najveća pokuda. (. da postane „besprostoran i posvudašan. za čovjeka – umjetnika pogotovu. prema rečima Ivana Galeba.. „stvar koju odrasli ne poznaju“606. tj. teška je mana. U tome i jest njena čudesna ljepota. skreću sa pravog puta. moj je miš oživljavao tačku na koju bi sjeo. vjerovatno. 321. 608 Isto. str.“611 Bojeći se jednostavnosti. 610 Isto. Čim u knjizi 606 607 Isto.610 Stid od jednostavnosti je. pisac otkriva jedan od svojih poetskih stavova. na samom početku romana Proljeća Ivana Galeba. ne sasvim bez saznanja o njima“. od naivnosti. „Prava je radost ustvari bezrazložna. 321. str. podajući pokret ukočenim predmetima i osmijeh tužnim ljudskim stvarima koje ga od svog postanka nisu poznale. str. Za čovjeka uopće. na licima umirućih. str. 17. 609 Isto. najteža od svih.“607 Opisujući svetlosnu igru miša. čistu radost.. prema Desničinom mišljenju. u „namjernu originalnost“. svaki put sam pomišljao: evo se nesmiljena ruka demijurga igra s ovim nevoljnicima. Isto. kad sam gledao kako ih ozaruje kratkim bljeskom ko zna kakve daleke šimere ili utjehom ko zna kakve neizvjesne nade. zavarava im glad sreće svojim lepršanjem.“608 Igra suncem i stakalcetom davala je detetu iluziju „da je i samo postalo jedan mali gospod bog“ u težnji da na trenutak zarobi „odbljesak vječnosti“ na ljudskim licima: „Kasnije. pognutih ljudi i zabrađenih žena po svim mjestima ljudske patnje. 321. a opet ne sasvim bez uvida u njih. odbljeskuje im sa svog varavog ogledalca jedan odbljesak vječnosti na njihova stara i umorna lica. 17. Za ovoga. na licima robijaša na suncu.

“615 Ukoliko želi da zaobiđe pomenute stranputice na putu stvaranja umetničke tvorevine. smjesta naćulim uši. razorniji je od bilo koje kritike.naiđem na mjesto koje mi makar i samo malo zamiriše na mistificiranu personalnost. na zamućivanje zbog zanatske draži ili naprosto zbog mimetiziranja praznine. Ljudi se. Pod udarcem naziva ruše se unutrašnje strukture ljudi. ne njihovu novotu. 225 . ne boje svoje banalnosti već reči banalnost jer samim imenovanjem stvari „smjesta izgube svoju krepost i svoje dostojanstvo“614: „Ime kao da unižuje realitete. On joj se štoviše opirao – ta sve je bilo protiv nje: religije. kroz osveštane forme. prema Desničinom mišljenju. 614 Isto. Usumnjičim se kao pijanac koji je u svojoj čaši naslutio tragove arsena.“612 Veliki pisac. već žive jedan iskonski život. prema njegovom mišljenju. 322. Gola riječ. svijesno nespoznata i netražena od umjetnika. goli naziv. Čak su i na otkrivanje novih svijetova ljudi kretali pod stijegom otkopavanja starih! Originalnost se mučno probijala kroz naslijeđene sheme i okvire. Klasični umjetnik nije je poznavao. da bi se stvarima pribavio ugled i cijena. I kao što je takva jedna primisao na arsen podobna da nam zatruje čitavo bure vina. 615 Isto. da se okrene prema drugim ljudima. str. poručuje Desničin junak. 322. U dodiru sa takvim ljudima umetnik se susreće sa 612 613 Isto. Onda je. Zanimljivo bi bilo ispitati njenu historiju. a put do svoje ličnosti kudikamo duži i krivudaviji!“613. Isto. 167. Ivan Galeb u svojim razmišljanjima o umetnosti naglašava da je banalnost smrt umetnosti. mora da bude otvoren za spoljašnji svet. str. Svijesna težnja za originalnošću nesumnjivo je stvar novijeg datuma. umetnik. neopterećen predrasudama.323. utvrditi njene prve pomole u životu umjetnosti. prema njegovom mišljenju. obezvređuje suštine. ustaljeni red svijeta. ovakva jedna sumnjica može da mi baci sjenu podozrenja na čitavu knjigu. str. trebalo mistificirati njihovu starinu. pa i na one stranice koje možda donose žežene istine. str. splošnjavaju se životne punoće. naročito prema onima koji ne razmišljaju mnogo o životu. uvriježeno poštovanje starine. Treba da izađe iz okvira sopstvenog sveta. uprkos njemu. ima svoju „posebnu fizionomiju“ koja se razlikuje od „kričave i napadne originalnosti“ i svojstevna je prirodi umetnikove ličnosti: „Otkriće vlastite originalnosti daleko je teži posao nego što to plitkovi zamišljaju.

Naše vrhunske radosti i naša crna beznađa okrutno su nesaopćiva (. ljudima i događajima neostvarivo je bez samoće: „U nekoj molitvi koju bi sastavio da je svakodnevno upućujem nekom Bogu. najzad. najdubljim slojevima njegove duše i psihe.) U svom najprisnijem i najbitnijem. njegovom životu.. Upravo konteplativna. Biće – mala tačka svijesti. str. nasušni obrok samoće. Isto. Naše jezgro ovijeno je tankom i nesaderivom opnom koja nas od svega odvaja. Samoća je svakodnevna potreba Ivana Galeba: „Dnevni obrok prirode – obrok kažnjenikova hljeba! I dnevni obrok samoće. patološkog. Strani su mi i ljudi kojima je strana ljepota samoće. neobičnog. osetiti damare i nemire.“ Isto. diskretna i lirski zamišljena priroda u mogućnosti je da „prodre u intimnije kutke psihe i u tananije lirske ugođaje. kao svoju atmosferu. neophodan mu je bar jedan „dnevni obrok samoće“.neposrednim i golim životom..“617 Galebov osećaj samoće dat je kao položaj ljudske egzistencije prema kome je individua prikazana izolovano u odnosu na sve ljudske i društvene odnose. 354. čovjek je uvijek sam. Da bi se umetnik što više približio čoveku. 619 „Teško mogu zamisliti umjetnika drukčije nego kao kontemplativnu prirodu. 620 „ Ta diskretnost predstavlja indiciju piščeve težnje da prodre u intimnije kutke psihe i u tananije lirske ugođaje.“616 Izgrađivanje vlastitog mišljenja i sopstvenog stava prema pojavama.“ 617 616 226 . ta suptilnost i ta senzibilnost. One su valjda urođena stvar. Oduvjek sam jedan dio mog svijesnog dana morao provesti sam. Nosimo oko sebe svoju samoću. str. Galebova izdvojenost izražena je i u njegovom odnosu prema ženi koji je dat veoma površno. ne smatrajući da psihološka suptilnost i senzibilnost nalaze svoje polje samo u oblasti izvanrednog. gospode. halucinantnog. ako su uistinu stvarne i prisutne. Približiti se što više čoveku. čovjek i umire sam. Kategorija samoće predstavlja ontološku suštinu Ivana Galeba. 354.“618 Desnica doživljava i prikazuje umetnika prvenstveno kao „kontemplativnu prirodu“619 što je vidljivo u prikazu Ivana Galeba. okružena beskrajem ništavila. neotuđiva su prćija pisca. jedan je od glavnih zadataka umetnika.“620 Isto. 353. Upravo je i samoća u stvaralačkom mišljenju Vladana Desnice data kao „urođena stvar“: „Jer velike usamljenosti padaju na nas fatalno. od njih ionako nema lijeka. I. 215. 618 Isto. da bi se suočio sa samim sobom. ničim nepomućenim. str. jedan bi stavak neminovno glasio: Podaj mi. Jer. str.

njegova etička obaveza prema čovječanstvu.. Nolit. Beograd.) Biti ono što jesi nije. junakovog „ja“ koje je jedinstveno i nezamjenjivo. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. str. Pošto je i sam umetnik. glavni junak istovremeno veoma otvoreno i detaljno ispituje sebe. 1968.. 337. poručuje Vladan Desnica kroz lik Ivana Galeba. A to tvoje. standardizirani pojam o stvarima. br. to je individualni luksuz. a „to nije ni izdaleka onako lako kao što na prvi mah može da izgleda.“ Vladan Desnica: „Izložba vajara Dujma Penića u Splitu“. 622 „Desničin Ivan Galeb. Nije konfekcija. Prosvjeta.. str. samo pravo nego i dužnost svakog čovjeka. jer i duplikat najznatnijeg. najznačajnijeg i najznamenitijeg originala ostaje ipak samo duplikat. 2006. jer u svijet ne unosi ništa svoje (. za nas je samo znak iskrenosti i intimnosti Penićevog umjetničkog doživljavanja i njegove umjetničke ozbiljnosti i savjesti. Zamisli samo imati svoja znanja fazonirana i oblikovana baš onako kako tvoj mozak treba i kako može da ih primi! (.“623 Navedeni iskazi Ivana Galeba ukazuju da su mnoge stranice ovog romana posvećene njegovim refleksijama o umetnosti. str. Umetnikova individualnost za Desnicu predstavlja posedovanje određenog vlastitog znanja. koji ne obogaćuje čovječanstvo. Nešto kao uniformu. Zagreb. Zadarska revija. to je za nj jedini način da se ne bude duplikat. u onu jagmu koja je pomela mnoge druge umjetnike.. str.1. 623 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba.169. 1960.“621 Pored skromnosti. Galebova razmišljanja oslikavaju njegov portret koji pisac zasniva na isticanju dva značajna motiva.Jedna od glavnih vrlina umetnika za Desnicu je skromnost. sa manje vlastite punoće i manje određene individualnosti.. 227 . 621 „Okolnost što se ta samosvjesnost očituje na način koji nije vanjski frapantan.) Ljudi većinom imaju jedan te isti.. dakle.“ Isto. Zagreb. 624 „Biti ono što jesi. Zadar.“ Dubravko Jeličić: „U potrazi za individualnom slobodom“. 2006. uprkos vremenu i okolnostima u kojima stvara. a kuraža da budemo ono što jesmo – pa ma što bili – nije ni Vladan Desnica: „Fedor Vidas: Popodne kad sam sretan“. dok je drugi motiv isticanje sopstvenog bića. jer veliki talenti se očituju bez prepada. 134. Prosvjeta. bez prepada i bez forsiranja – to je ono što mnogima ne dade da spoznaju samosvojnost tog talenta . „na način koji nije vanjski frapantan. vlastitog naziranja i pogleda na svet: „(.) ono što znaš.. Prvi je već pomenuti motiv smrti koji neprestano prožima Galebova razmišljanja. znaš upravo onako i u onom vidu u kome tebi treba i odgovara: to tvoje „znanje“ tako reći krojeno ti je po mjeri. umetnik mora razviti i zadržati svoju individualnost622. Izražena svest junaka o nemogućnosti nadoknade svoga „ja“ uslovila je njegovu neprestanu zaokupljenost problemima čovekovog nestajnja. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. A to je svakako neka vrsta luksuza. koji ne dozvoljavaju da ga struja manira zavede u jagmu za nekim izražavanjem koje bi mu bilo neiskreno i neosjećajno.236. međutim ide i korak dalje: njemu je individualnost jedina mjera ljudske vrijednosti. „Stvar je naprosto u tome da treba biti ono što jesi“624.

Faktografski elementi u romanu Proljeća Ivana Galeba. 1974. 123. jer duplikati ne donose ništa svoje. kao što su gotovo sve maksime u kojima se kondenzira jedno cijelo životno iskustvo. br. ali i stalnu priklonjenost Dekartovoj maksimi „mislim. 629 „Razgovor sa Vladanom Desnicom o umjetničkom stvaranju. autobiografsko. slika koju smo stvorili o njemu.“625 U Galebovoj želji da bude ono što jeste sadržano je i uverenje da pojedinac tek tada ispunjava smisao i opravdanje svog postojanja. šifrovani izraz osnovnih principa kojih se pisac držao. Zagreb. 67. Beograd.“627 Između Galebovog psihološkog portreta i njegovog shvatanja umetnosti postoji izrazita podudarnost. Ovaj „roman ustvari razvija tragičnu misao o pojedincu po kom svijet i postoji. već njegova moralna obaveza prema svetu kojem pripada. Nenad Radanović: „Poetika i njena realizacija“. dakle jesam“. Biti ono što jesi za Galeba je jedini način da se ne bude duplikat. 2006.“629 Umetnička stvarnost ovog romana zasnovana je jednim delom na piščevim doživljajima i iskustvima. Sklapanjem očiju iščezava i cijeli svijet koji je i egoističan jedino po nama i za nas. 2. u čijem se krugu i odvija drama Ivanovog intelekta kao jedine istinske stvarnosti. približava šopenhaurovskoj individualističkoj viziji u kojoj je pojedinac sa svojim neprikosnovenim Ja alfa i omega svega što svijet jeste i što nije. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. Vladan Desnica je rekao: „Autobiografsko je u onoj mjeri u kojoj je svako naše djelo. 1978. str. oblikujući strukturu svoje knjige. su „jedna kuća u Splitu sa plavim Isto. Slovo ljubve. 628 Nikola Milošević: Zidanica na pesku.“628 Govoreći o elementima autobiografskog u svom delu. indirektni. 181.“626 Jedina prava realnost za Ivana Galeba je on sam. dok je izvan ovakvog subjektivističkog poimanja taj isti svijet irealnost. niti obogaćuju čovečanstvo. Prema rečima Nenada Radanovića. Ta maksima – budi ono što jesi – eliptična i na oko besmislena. str.najmanja ni najjeftinija od svih kuraža. što je biće a što ne-biće. 626 625 228 . Izraz. On se. odnosno njegovo „ja“ po kojem se razlikuje od ostalih. „taj subjektivistički odnos prema svemu svojstven je Desničinom junaku. 134. str. Međutim. makar pisali o marsijancim. Galebova razmišljanja o umetnosti ne predstavljaju samo odraz njegove umetničke ličnosti. 181. str. produkt našeg subjektiviteta. bila je jedna od onih nekoliko kojih sam se u životu dosljedno držao. Biti ono što jesi nije samo pravo svakog čoveka. str. već „sažeti. 627 Isto. prema rečima samog pisca. neretko. Sarajevo.

dok se mnogo više pažnje posvećuje tematici i sredini iz koje su tema ili siže uzeti.. 169. tehničko-literarnim načinima i postupcima nego efektu koji je tim načinima postignut..“ Vladan Desnica: „Ličnost i prosede“.)“631 Autentičnost ili neponovljivost umetničkog dela.. za stepen vrijednosti njegovog djela. prema mišljenu Vladana Desnice. 635 Isto.). str. Daleko je značajniji učinak na duševne sfere umjetnikove ličnosti. 2006. A autentičnost i istinitost (podvlačim tu riječ) umjetnikove ličnosti. portreti iz porodičnog albuma – to su bradonje koje puše u Ivanu Galebu – sjećate se. Izraz. ubjedljivost njegove ljudske angažiranosti (. br. za dubinu upečatka koji ono ostavlja u nama. imaju drugorazrednu važnost. međutim. Desnica naglašava da postoji sličnost u spoljnim crtama sa ljudima koje je viđao: „Stric je pozajmljen od nekog prijatelja. fraAnđelo ima dva realna fratra u kojima se on stopio. Sarajevo.“632 Umjetnikova personalnost633 nalazi se izvan svih tehnika. 170.)“630 Govoreći o likovima ovog romana. 7. str. str. pisac živi u svijetu egzistentnih stvari i pojava. načina i prosedea i „sačinjava neponovljivu. Zagreb. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. one su sporedne. 633 „Kvalitetni i kvantitetni modaliteti personalnosti – ona kakvoća legure.“634 Upravo ta lična i neponovljiva novota umetnikove ličnosti je „jedina vrsta novote koja na području umjetnosti može da ima značaja i vrijednosti. ili čak nikako.“635 Desnica ističe da je umetnikova personalnost najčešće zapostavljena.. Time se estetska vrednost traži i pronalazi ne u 630 631 Isto.. str. koji su se stopili u tom fra-Anđelu (.. onaj žuti salon u kome je spavao nadvojvoda. 124. 634 Isto. Isto. 229 . razna osvjetljenja. Prosvjeta.) odlučni su za ozbiljnost i bezuslovnost tog upečatka. 169. ona zasjenjena strana kuće. 1969.“ Isto. uslovljena je autentičnošću „stvaraočeve ličnosti“ koja je izvor umetničke kreacije: „Desničina koncepcija stvaraočeve ličnosti umnogome je bliska psihoanalitičkim koncepcijama koje su svojevremeno afirmisali Frojd i Adler. 126. 636 „A tek u posljednjem redu. govori se o onome što predstavlja i najprimarniji momenat i uvjetuje najosnovniju vrijednost umjetničkog djela.jabukama na vratima. ugođaji pojedinih soba. o njoj se govori tek u „posljednjem redu“636. str. neusvojivu i nepatvorivu suštinu svakog umjetnika. oni u salonu djedovom (. entitet mase.. str. 632 Vojislav Nikčević: „Poetika Vladana Desnice“. koncentracija udarnosti – odlučni su za umjetnikov rang i format. sunčana (.169. Po njemu.. nezamjenjivu. Pojave iz spoljneg svijeta neprestano napadaju na njegovu ličnost.

i atmosfere. prilike.“ Vladan Desnica: „O jednom gradu i jednoj knjizi“. Ona mu se čisto nameće. zaokupljala. mentalitet. već u upotrebljenim sredstvima. 169. ukoliko „mu je podsvijest natopljena svom tom sadržinom. zvukovi. kao i specifičnost tematike i novota psihičkih regiona u koje umetnik zalazi. ne sme da bira zahvalne teme kojima može da postigne što veći efekat. situacije. Jer ma koliko nas neka materija interesirala.“ Vladan Desnica: „Bilješka o Ugu Foscullu”. nisu puki i mrtvi dekor kao kod drugih talijanskih pisaca njegova i ranijih vremena. Takav fenomen Desnica naziva pasijom za „tehniku same stvari“. 640 „Čovjek može da umjetnički uspješno savlada temu samo onda ako su mu sredina. prisno i od davnine poznati. modernost i originalnost umetnikovog postupka. kod njih to nije nužnost već usvojeni postupak. ako iz te sredine i iz tog životnog sklopa u sebi nosi duboke i prebogate naslage iskustva i saznanja. Isto. ako u sebi nosi čitavu galeriju tipova.ostvarenim rezultatima. str. Zagreb. 639 U bilješci o Ugu Foscullu Desnica potvrđuje navedeni poetski stav: „U Foscullu pored istaknutih klasičnih reminiscencija. jer su ta pitanja sastavni deo stvaralačkog akta i emanacija njegove ličnosti. da je na odgovarajući način obradi.“637 Unapred zadati „stvaralački prosede“ Desnica metaforično naziva „protezom“ i smatra ga samo pomoćnim sredstvom u procesu stvaranja. 251. ima tu grčkog pejzaža. svaki najtananiji psihički pokret. zagrijavala. str. i osvjetljenja. svaku intonaciju glasa. nego tema bira svog čovjeka. čovjeka podesna i podobna. nalazimo uzburkani duh i upadljivi temperament romantike. dok je autentično književno delo za njega „prirodni organ. osjećamo jako duh čovjeka njegova vremena. prema mišljenju ovog autora. dok za neautentične umetnike „to nije unutrašnji postulat nego intencija. Klasične reminiscencije kod njega Grka. i dobro je. 2006. pored plastične skulpturnosti i klasične čistote linije.“640 Pisac. 2006. ako sigurno pozna i nepogrešivo osjeća svaku i najmanju pojedinost. i štimunzi. ljudi. Zagreb.“638 Savremenost. odnosi. mitoloških ekskurza i asocijacija. u nemirnoj radoznalosti i neumitnoj potrebi za promjenom. mogu da imaju značaj i vrednost samo ukoliko su sastavni deo njegove ličnosti639.“ U tako shvaćenom umetničkom delu kao živom organizmu „umjetnikova personalnost se ogleda i u potrebi za novotama. ima tu mnogo vidjenog i prisno doživljenog. atmosfera. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. 140. ako ima već gotovu i nedvojbeno točnu intuiciju svakog lica i svake njegove reakcije u bilo kojoj datoj situaciji. što tako biva. i osvjetljenja. mobilizirala sve naše snage i sva naša Isto. pa čak i pejzaži. ako mu je podsvijet upravo natopljena svom tom sadržinom. jer takav odnos prema materiji značio bi piščevo ogrešenje o profesionalno poštenje: „Ali po mom shvatanju ne bira čovjek svoju temu. mirisi. svega onog što je iz djetinjstava ponio u čima i duši. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. a ne za samu stvar. Prosvjeta. 169. Autentičan umetnik ne razmišlja o pitanjima forme i postupka. dah romantičke epohe na pomolu. 638 637 230 . prema rečima Vladana Desnice. str. str.

koje u njegovoj stvaralačkoj koncepciji tek u sklopu sa realnim sačinjava celinu: „Zato sam tu istu opalsku zamagljenost volio i u čašama sa Isto. 2006. do približavanja čoveku onakvom kakav jeste.“641 Desnica naglašava „kuražu skromnih tema i motiva“642. 642 641 231 . jer približavanje naoko sitnom motivu dovodi pisca do stvarne. Ukrašena oblacima dima. Prisećajući se plafonske slikarije blagovaonice iz detinjstva. On se plaši sitnog motiva.praktična nastojanja kao teoretska misao ili kao praktični sadržaj. nego da pređe u forsiranje. jasne slike. u prazan prostor. 644 Isto. pa čak ni najmanje herojska..236. okrutno pamtim – kao što se već okrutno i neotkupivo pamti iz djetinjstva sva sila stvari od uprav nikakva značaja i vrijednosti! – svaku najmanju šaru. 40. str. svaku najmanju vijugu i kovrču na toj plafonskoj slikariji.“ Vladan Desnica: „Fedor Vidas: Popodne kad sam sretan“. str. Prosvjeta. glatkog završetka. pisac iznosi svoju sklonost prema bezgraničnom i irealnom. 39. postojanje se odjednom prometne u nepostojanje.. Oduvijek mi je bilo drago to šimerično opalsko prelijevanje. s plavičastim opalskim prelivima. A to nije nipošto najmanje vrijedna. ona samim tim još ne postaje kadra da bude i materija našeg umjetničkog djela.“645 Polazeći od jedne realne. ta plafonska slika u doživljaju Desničinog junaka ima moć da ga prenese u neke druge prostore: „Oblaci duhanskog dima skupljali su se i lebdjeli pod stropom. 643 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. i oduvijek sam podlijegao njegovoj moći da nas preveze u sfere irealnog.“643 Galeb iz svojih sećanja izdvaja upravo slikariju na plafonu.“644 Pored pomenute slike.140. nezaoštrene poente (. kao i na moć sposobnosti pamćenja: „Pamtim. i već njenom lokacijom otkriva svoje skolonosti ka obmani prostornosti. str. mjesto nje. 645 Isto. unutrašnje vrednote u materiji. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. unutrašnje vrednosti materije. 1960.) On će radije dozvoliti da mu linija napetosti i zanimljivosti malko padne. str. uzeo bih se igrati tom kutijom. I na tome mu treba čestitati. Zagreb. Beograd. Nolit. u jedan mali bezdan mraka. „Vidas ima kuražu jednostavnosti. Nebrojeno puta uzastopce pritiskao sam opružicu i nalazio kao neko malo čudo u tome kako se sjajna. ispupčena oblina gornje polutke odjednom preokrene i kako. Jer se jedino tako iznalaze stvarne. Ivan Galeb ukazuje na važnost „stvari od uprav nikakva značaja i vrijednosti“. kuražu skromnih tema i motiva. str. pažnju Desničinog junaka u blagovaonici privlačila je srebrna kutija za biskvit u obliku globusa čiji je mehanizam dočaravao promenu postojanja u nepostojanje: „Kad bi mi dosadili razgovori starijih i izmorila me moja zapažanja. od svih kuraža. najedamput zijevne praznina: nabubrela punoća oblika naglo se preobrati u šupljinu. 44-45.

Ivan Galeb ukazuje na istovremeno postojanje jednog višeg sveta. str. 232 . Nasuprot realnom svetu. kao iz nekog duga prema bezgraničnome. drugorazrednu važnost. str. 40.)“648 Opipljive činjenice za Desnicu imaju sporednu. biti u samoj jezgri događaja. 165. Svi procesi traju istovremeno u sveri realnog. ističe Ivan Galeb: „Ali šta mogu kad se moj život sastojao više od takvih buba i fantazija. sistematizirano mjesto u životu pristojnih građana (. u tački gdje se stječu i ukrštaju sve niti! U samom središtu gdje se začinje vrijeme. života i sveta što potvrđuje i njegov junak Ivan Galeb: „A slutnja tog drugog prostora i tog drugog toka zbivanja rađala je neki mučan nesrazmjer. Pronaći „naličje“ čoveka koje se krije pod njegovom spokojnom i svetlom površinom jedan je od osnovnih zadataka ovog autora. str. da uzmakne realnim okolnostima koje su ga zadesile.mastikom. od nekakvog kineskog pozorišta sjena. i opet je samo jedan dioni život – samo jedan mrtvi rukavac vremena. dok se život sastoji od „igre osjećanja“ i „četvrtastih činjenica“. Činilo mi se da i u samom ukusu vode s mastikom osjećam neki odbljesak nerealnih. Isto.“646 Navedeni odlomak ilustruje tvrdnju da Desnica u svojim književnim ostvarenjima prikazuje podvojenost čoveka. od potitravanja senzibilnosti. Materija je u Desničinoj poetici „istina“ koju treba nadvladati pretvarajući je u „mistiku“ i odupirući se time prolaznosti. stvarnom i svakidašnjem u kojem se nalazi i provodi svoj život. 646 647 Isto. od igre osjećanja. četvrtastih činjenica koje imaju svoje lijepo. 648 Isto. dok je važnije ono što stoji iza njihove površine. pa i život i ritam svakog drugog kruga. sve ono što se može zamisliti i naslutiti.. U težnji da nadvlada realno i dokuči ono što se ne spoznaje očima.. bolnu i čežnjivu podvojenost bića. pa sam je pio i onda kad nisam bio žedan. šimeričnih prostora. kao i sveri irealnog prostora.51. gdje se iz ruku vječnosti odvija njegovo klupko!“647 Nepregledni su prostori kojima se u mislima kreću Desničini junaci želeći da budu svuda prisutni. kao i samoj stvarnosti. Ovaj naš život. i ritam ovog našeg kruga. ma koliko življeg i zbivanjem bogatijeg od ovog našeg. nego od onih čestitih. Desničin čovek utehu pronalazi u iluziji koja je stalno prisutna. koja se u ljetna popodneva posluživala uz crnu kavu u toj blagovaonici. I odatle: prva mutna rasipanja žudnje za sveprisutnošću: o.

Zahvaljujući trenutnom zaboravu omogućuju sebi privremenu izolovanost od vremena koje prolazi. Desnica otvara mogućnost dvojnosti između postojanja i nepostojanja. kakve li su učarane spilje bezvremena ne kriju u takvoj jednoj uskoj pukotini u stijeni Vremena!“649 Pored teme smrti. 90. uspoređene i ravnopravne. Nagoveštavajući postojanje jednog drugog sveta. str. U takvom svetu pojmovi smrti i vremena dobijaju drugo značenje. Grud mu je puna ljeskanja bića i nebića. kao dvije ptice. sabijenih u jedan hip. u naše zaborave. Ivan Galeb u jednom od svojih razmišljanja analizira „momenat spontanog zaborava“. 233 . odsustva su. Ko zna koliko takvih pustolina beskonačnog. na samom razmeđu između dvaju provalija: provalije beskonačnosti i provalije smrti i mraka. U težnji da omekšaju oštre bridove stvarnosti olakšavajući time sopstveno postojanje. Prolaznost i vječnost. 130. Isto. konačnost i beskonačnost. prema mišljenju pomenutog junaka. sad obujmljene u zagrljaj. u isti mah i beskrajno velika i beskrajno mala. nije već ušuljalo vrijeme sa svojim nesnosnim tik-tak-tik-tak.beskrajno velikog i neograničenog koji je u direktnoj vezi sa čovekom i njegovim doživljajem. Gorostasna tragična figura na pozadini agonično raskrvavljenog horizonta. Ali ako smo uspjeli da ga se bar u našim zaboravima ispriprostimo. mi proživimo u toku našeg malog. umetnosti i umetnika koje su najprisutnije u svim Desničinim proznim ostvarenjima. uobročenog života! Jedan časak našeg mjerljivog vremena podoban je da kaptira čitave oceane onog nemjerljivog. druga na drugom dlanu. Desničini junaci u svojim mislima posežu za zamagljenim i beskrajnim daljinama uranjajući u njih svoje dosadašnje živote. što potvrđuje Ivan Galeb u svojim razmišljanjima: „Čovjek. sad uhvaćene u koštac. počivaju mu jedna na jednom. izjednačavajući ga sa „prazninom“ koja je bezdimenzionalna. najznačajnije mesto u ovom romanu zauzima čovek i njegov doživljaj. nit vremena se gubi i život se prostire „u jednoj ravni. u njoj se motaju smrt i besmrtnost.“650 649 650 Isto. str. Smatrajući da prisustva imaju svoju dimenziju i svoje granice. plošan i raznobojan kao ćilim“. nemerljiva: „Ona su eoni beskonačnoga što se ucijepe između dvije tačke u nizu trajanja tako da im ne poremete ni redosljed ni broj. Samo ukoliko se i u naše sne.

sasvim dvojbeno ukusna obrazina. Desnica ukazuje na javu i san kao različite okolnosti koje utiču da njegova stanja i ponašanje: „Lica spavajućih ne lažu: tek na njima vidimo pravu bijedu njihovih sopstvenika. oživljena bilo kakvim ciljem. jako razvio. što istovremeno za ovog pisca predstavlja jedan od osnovnih zadataka književne umetnosti: „Za moj ukus. cerebralizirao.. dube. u toku vjekova i tisućljeća. čitav jedan ljudski život uložen u to da se održi na licu jedna dosta prozirna. tako on danas. analizira. po sveopćem priznanju. Pa zato. Uprav kao da je uslov za čovjekoljublje izvijesna distantia loci. str. uglavnom. značiti prikazivati što i kako on razmišlja. str. sjekirom od kremena ubijao sobove. 654 “Tebe zanima samo čovjek in abstracto. namjerom. danas prikazivati čovjeka moralo bi. ili ne čini u dovoljnoj mjeri. borbu „između dobra i zla u čovjeku“. njegova granična stanja. Tek u snu. 652 651 234 . naša su lica zategnuta bilo kakvim svijesnim htijenjem ili nesvijesnim stremljenjem. Čovjek se.” Isto. uglavnom. pa makar nastojanjem da skriju svoj pravi izgled.. osnovni je nedostatak novije literature baš to – što je nedovoljno intelektualistička. kad je iskopčana poluga volje. 222. kad je naše tijelo bez obrane. maskirana kakvim više ili manje namjernim izražajem. jako. svoj istinski izraz. kad popusti grč Isto. kako li tek tada bijedna izgleda ljudska mašina! . borbu između svesnog i nesvesnog dela čovekove ličnosti. nedovoljno interesantan. kao što je nekad prikazivati čovjeka značilo uglavnom prikazivati ga kako lovi sobove. Kad san izgladi našu lažnu krabuljsku nacerenost. kad poravna grimasu bora složenih u osmijeh..94. I kao što je nekad davno.. nastojanjem. Osjećaj je na njima ili zatomljivan ili pretjerivan. kopa. str.Čovek je u Desničinom književnom delu prikazan kao složena figura koja često krije svoje pravo lice: „Čitav jedan čovjek založen u to da falsificira sam sebe. 653 Isto. misli. ali uvijek krivotvoren. ona očevidno podbacuje u poređenju s umjetnošću pećinskog čovjeka. Isto. 231. često čak i gora nego što je rođeno lice!“651 Desnica u svojim proznim ostvarenjima istražuje i prikazuje čoveka koji izmiče oku nehajnog posmatrača. Na javi. A kad umjetnost to ne čini. naime. Konkretni ti je previše vulgaran. str. uglavnom.“653 Sagledavajući čoveka kao svesno i nesvesno654 biće.652 Prikazati čoveka u Desničinoj stvaralačkoj poetici znači prevashodno „prikazivati što i kako on razmišlja“. 108.

str. Zagreb.. Beograd. 322 657 Isto. naše prisne sadržaje. Isto. 190. iz čitavih nas izrasle vizije svijeta. tim je potpuniji i cjelokupniji čovjek. 38. naše urođenje načine osjećanja. onakvi kakvi su. str. potpuno i bez ostatka. kao zagonetka pred kojom pisac svaki put nanovo zastaje tražeći u njemu nešto novo i vredno: „Sve je vredno da se o njemu ponovo razmisli. 235 . Prosvjeta.“656 Tragajući za moralnim sukobima unutar samoga bića. njegov rođeni udes! .. Ivan Galeb potvrđuje navedeni zadatak pisca: „Mi nosimo u sebi naša istinska lica. moj oče: skup intimnih kontradikcija zašivenih u jednu ljudsku kožu! I čim su kontradikcije brojnije i veće. ništa nije konačno poznato i određeno.Pa to se i zove čovjek.)“657 Čovek je u Desničinoj stvaralačkoj koncepciji doživljen kao večita i neiscrpna tajna. Živim ljudima to ne treba: sam fakat što postoje i što. 659 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. 108. Griješe ljudi kad za znatnim vanjskim efektima zamišljaju neke velike unutrašnje pomake. 2006. ipak kako tako žive. Koliko li nijeme istine na tim licima!“655 Razotkrivajući čoveka u nesvesnim stanjima. str. krivice i nade ne osuđujući čoveka. Desnica pokušava da se što više približi njegovoj unutrašnjoj realnosti. To je potrebno licima iz umjetničkih djela. str. U razgovoru sa fra Anđelom Desničin junak ističe: „. Desnica otkriva i prikazuje najrazličitija ljudska stradanja. 658 Vladan Desnica: „Djelo nastaje dalje od pisaćeg stola“. pa da bi bio realan i za život sposoban. 1960.“659 655 656 Isto.“658 Ivan Galeb potvrđuje piščevo mišljenje: „Neobično cijenim baš one pisce koji nam otkrivaju sitna. one naoko neznatne unutrašnje momente. neka dosljednost. tanana vlakanca u čovjeku. str.. svakako mnogo manje nego što se obično misli. Sa svim se treba suočiti. a i njima samo donekle. ako bi ko u nju posumnjao (. njihovu podobnost za život. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. Nolit. Živu čovjeku nije potrebna neka suvislost. već težeći da shvati sve njegove protivrečnosti koje ga karakterišu. neke krupnije movense. 228. naše apsurdnosti koje znače našu unutrašnju realnost.hotimičnosti – kako li tad iz skrovitih dubina ispluta na lice prisna briga čovjekova. dokazuje njihovu mogućnost. I svaki čovek je za njega nešto vredno..

Jeremić: Perom kao skalpelom. mislim da je to najviše u prvom redu baš zbog te nemušte i bezimene djetinje patnje.. Beograd. 2006. Taj je stav potpuno u skladu sa egzistencijalizmom. jer jedino uzajamnim delovanjem njihovo postojanje je opravdano. sa svim njegovim iskustvima bola i doživljavanjima patnje. Prvi i najvažniji zakon u tome je da se živi. Smenjujući princip dobra i zla. tegobe praktičnog života. pretpostavlja se život misli. Patnja je obeležila najranije detinjstvo kao i čitav život Ivana Galeba: „Čini mi se da nikada kasnije nisam doživio silnijeg čuvstvovanja i strasnije patnje.Treba prikazati što obuhvatniju sliku čoveka660. A možda ni dandanas ne bih imao smjelosti da to kažem. 90. str. Beograd.“661 Čovekov duhovni svet je središnja kategorija Desničinog sistema mišljenja. odnosno njegovu i svetlu i tamnu stranu kao suštinske sobine Desničine vizije sveta. Ona je jednako za pohvalu pa makar kako i makar kroz koju pukotinu saznanje u nas prodiralo. str. taj sukob suprotnosti stavlja Galeba u okvir jedne iznutra razdvojene integralnosti (. nešto mnogo manje. str. pisac prikazuje večitu borbu koja se odvija u čoveku i svetu kojim je okružen. ne bi na to ovlašćivao. Ovdje se ne pretpostavlja misao životu. 1960.) Po njemu čovek mora da prima sve suprotnosti kao nedeljive delove celine života. 660 236 . 662 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. ljudi i realizam Vladana Desnice. On je onaj čovjek koji je intenzivno u punoj otvorenosti čula i koji je proživljavao patnju kao nešto što je u samoj čovjekovoj prirodi. Bagdala. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. 1969. Nolit. a ideja o njegovoj patnji javlja se kao neizbežna i večito prisutna. Ako čovjek ni po koju cijenu ne bi želio da se vrati u djetinjstvo.. Kruševac. Realna životna stradanja.“663 „Žeđ za saznanjem o čovjeku je osnovna. 1972.. usuđujem se reći. 663 Stanko Korać: Svijet. nešto su sasvim drugo. 661 Dragan M. Zagreb. nego obrnuto. istovremeno i dobro i zlo u njemu. 111. Srpska književna zadruga. str. 53.) to stalno dvojenje.. I.“ Vladan Desnica: „Volite li film?“. Zlo je u Desničinoj stvaralačkoj poetici podjednako prisutno kao i dobro. Navedeni stvaralački postupak Dragan Jeremić određuje kao dijalektičku metodu koju pronalazi u Galebovoj ličnosti: „Metoda kojom Galeb prilazi svim stvarima jeste dijalektička metoda (. kad me čitav dosadašnji život. ako bi čak pristao da se vrati u ma koje drugo doba i ma koju drugu situaciju svog minulog života radije nego u djetinjstvo. a potom da se misli.“662 Stanko Korać u svom prikazu Desničinog romana ističe da je patnja „značajni dio života Ivana Galeba. 193.

“664 Suočavajući se sa patnjama koje im donosi život. neutažive žudnje za njim. svi mi osjećamo da u njima latentno živi neki estetski kvalitet. Ivan Galeb je izložen mislima o ništavilu i konačnosti: „Tek mnogo kasnije shvatio sam da je to djetinjsko osjećanje – tako puno patnje. svi mi znamo da njima nije strana diskriminacija lijepoga i ružnoga. Suočavajući se neprestano sa svojim prošlim i sadašnjim patnjama. makar i nespoznat. i one strahovite. pa da se od njih doista kasnije često i prave poeme i tragedije i simfonije i slično. str. Isto. 29. već treba „gaziti dalje kroz nju. da su one podobne za estetsku preradu.Desnica se svojim prozama razlikuje od pisaca svoga vremena po naglašenoj prisutnosti čovekove patnje prikazane u najrazličitijim vidovima. str. sa svim oblicima čovekove patnje i zla. neuništivog osjećaja života u meni. makar i prerušen u svoju 664 665 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. grdnog. Beograd. 666 Isto. Nolit. 1960. Međutim. nema kod njih glasnog jadikovanja nad nesrećnom sudbinom. dobilo „perverzne ukuse“ i kao takvo od umetnosti zahteva da predstavi stvarnost u svim njenim vidovima. i tako blizu i ništavilu i neuništivosti – ustvari bilo samo ljeskanje. do one mrtve tačke na kojoj iznurenost ljudskog stroja potpuno izbalansira patnju“. Slično mišljenje iznosi i Desničin junak Ivan Galeb. i migoljenje. već je učestala slika zatvorenog ćutanja i neme trpnje. Posmatrajući ovaj roman uočavamo da je patnja stalno prisutna u životu Ivana Galeba. str. 237 . i kao jedno od svojih značajnijih životnih iskustava naglašava da je uzaludno izmicati patnji jer je ona neizbežna. neprepoznat.666 Suočen sa sobom u trenucima samoće i patnje. Desničini junaci svakodnevno se suočavaju sa patnjom prihvatajući je kao deo svoje stvarnosti. 275. Onog osjećaja života koji me je. Patnja u stvaralačkom doživljaju Ivana Galeba poseduje određeni estetski kvalitet i predstavlja izvesni uslov za umetničko stvaranje: „Svi mi gotovo uvijek više ili manje stiliziramo naše duševne patnje. naglašava Desničin junak. nezadovoljan okolnostima u kojima se nalazi. „ljudi traže što goliju konkretizaciju svog zla i svog pakla.“665 Čovečanstvo se „prozlilo“. ublaženje svog nezadovoljstva i utehu Desničin čovek nalazi u samoj trpnji i stradanju. i treperenje onog silnog.128.

str. 302. 1981. 238 .“668 Razmišljajući o ljudskim potonućima. propustili nekakvu metafiziku tijela. na burzi racionalnoga. da bi odmah zatim. jer znanje o konačnoj sudbini narušava ravnotežu i mir. str. ni u spoznaji. ili sve te stvari skupa. na činjenici da je realno ono što proživljavamo. u igru potitravanja s ništavilom.) Za Desnicu kao pisca ono što se proživljava najdublja je realnost – jedina istina od koje se ne može pobeći.suprotnost.“670 667 668 Isto. Subotica.“669 Zahvaljujući toj potrebi nastaju umetnička dela čije stvaranje je Desnica doživljavao kao veoma složen proces u kojem podjednako učestvuju iskustvo i intuicija. osjetljivosti i njenom rastakanju. već Ivan Galeb govori o onome što je doživio. jetru. prave je tako da na njen stepen podižu makar neki bubreg. Navedeni poetski stav ukazuje da umetnost proizilazi iz samog čovekovog života. Desničina dela su puna čovekovih doživljaja i razmišljanja o prekomernom ljudskom ništavilu. svojih strasti i snova. 79. Minerva. 670 Isto. Zato je Desničin roman Proljeća Ivana Galeba tako inpresivan i sugestivan jer on ne razlaže takozvanu objektivnu realnost. razlaže svet svojih misli i ideja. Milivoje Marković naglašava da „Desnica svoju stvarnost zasniva na istinitosti doživljaja. ne znam što bi drugo bila umjetnost. I za to stvore jedno novo ime. A ako osjetljivost i fantazija nisu krv i meso umjetnosti. žlijezdu. na mala vratašca.. 1960. A kad neće ili ne smiju da je prave od čega drugoga. u žeđ samouništenja. Beograd. već u čoveku i njegovom doživljaju. iskazuje najjače impresije iz ličnoga života. a ne ono što ne dopire do nas. ni u Bogu. str. što nas ne izaziva (. Znači prepustiti se rovanju unutrašnjih sumnja i kolebanja. Ivan Galeb napominje da ljudi imaju potrebu za nekom malom dozom metafizike u svojim namerama da prevaziđu osećaj neumitnog kraja: „Proskribiraju metafiziku duše. Nolit. 53 Milivoje Marković: Prostori realizma. fantazija i memorija: „Potpuno se predati umjetnosti znači nešto kao zavjet siromaštva: odreku od volje i njenih postignuća. 669 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba.“667 Ova misao je izvor čovekove patnje. ono što znamo. A to ime. tačnije njegovog doživljaja. Odgovore na svoja pitanja Desnica ne traži ni u prirodi. ili preupotrebe staro. kroz čitav život vitlao i pratio. 352. ima otprilike onu istu vrijednost koju je imala ranija riječ ’duša’.. to je ono što smo proživeli. str.

50. prema rečima Radomira Ivanovića. Zahvaljujući fantaziji. 1960. “upotrebljava kategoriju realizam kao kompozitni pojam. zamjenjujući u narativnoj prozi jednu kategoriju drugom. „sve što je jednom stvoreno“674. u knjizi: Vladan Desnica: Hotimično iskustvo II. Nolit. 673 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. str. Zmaj. sve što je mišljeno. žive i vrele kaplje konkretnosti“. sve što je jednom stvoreno. Beograd... 224. maštano: „Jednom njezinom riječju.. Desničini junaci odlaze u sferu irealnih prostora u kojima se kriju mnogi uzroci realnoga. 82.“. onako kako su ga u Vladan Desnica: „Zloupotreba. jer sve što prođe ljudskim umom pisac smatra dijelom realnosti. prema rečima Ivana Galeba. već kod dece usmeravati u tom pravcu: „Potaknuti u njima sumnju da li i tamo važe ovdašnje forme i kategorije. Zagreb.Stvoreno na taj način. dakle od čestica umjetnički kreativne senzibilnosti koje u sebi nose žive i vrele pulzacije života. poljuljati im povjerenje u pojam postojanja.671 Fantazija je veoma značajan elemenat u stvaralačkoj poetici ovog pisca jer omogućava potpunije sagledavanje i stvaranje kompletnije slike o životu i svetu. str. 674 „. Svim kreativnim i intelektualnim silama on nastoji da u što većoj mjeri ukine onu hipotetičku granicu koja dijeli realnost od fantastike. Realizam je za njega sve što prođe čovekovim umom. 50. u pojam vremena. u želji da pokaže jedinstvenost i harmoničnost konkretnog i apstraktnog svijeta. dionih i raznovrsnih manifestacija. Novi Sad. životnog iskustva itd. živjet će do konca.. doživljeno. osjećaja za prirodu. zapažačkog dara.”675 Navedena tvrdnja ukazuje da pisac. Autor ovog romana. fantazije. Bućko je bio stvoren (…) Jedna jedina babina riječ imala je moć da ga odjednom i iz ničega stvori. 2006. 672 Radomir Ivanović: Po sunčanom satu. prema mišljenju ovog pisca. 2001. neporecivo i neuništeno. 675 Isto. str. str. racionalnog i iracionalnog. Ivan Galeb još kao dečak u svojoj svesti stvara imaginarni lik Bućka. Prosvjeta.“673 U težnji da konkretizuje različite doživljaje. kao i sve što je u jednom hipu samo pomišljeno. „pomjera granice realnosti i granice umjetničke realnosti. prema mišljenju Radomira Ivanovića. sastoji od „niza pojedinačnih. str. koji predstavlja plod čovekove fantazije i namere pisca da granice realizma učini nevidljivima.192. umetničko delo se.“ Isto.“672 Sam put u drugi svet moguć je pomoću fantazije koju treba. 671 239 .

Beograd. da se ona rađa ponekad ni iz čega. 91.. 678 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. trpim. ostala mi je izvjesna nesposobnost da shvatim punu važnost tog lučenja. zar i fakat našeg čuvstvovanja. 1972. ljudi i realizam Vladana Desnice. i nije li to često po nas presudnije i posljedičnije od onoga što nam se događa u „svijetu Radomir Ivanović: Po sunčanom satu. pati. 679 Isto. ili ma kakav pokret da se rodi fantastično. Srpska književna zadruga. Kao što uslijed nekih bolesti čovjeku ostane do starosti tanak. Desničin junak u svojoj svesti gradi lik Mama-Jumbe koja predstavlja božanstvo u koje veruju ljudi nekog plemena.)? Zar i fakat što ja u datom času doživljavam. prema rečima Stanka Koraća. 1960. Beograd. jer ona postoji u svesti ljudi koji u nju veruju. ne potresa moćno samo temelje našeg bića. 420. 82 Stanko Korać: Svijet. težeći da stvori što obuhvatniju sliku: „Nikad nisam mnogo vjerovao u realnost realnoga. duhovnim svetom čoveka. Galeb uočava njihovo uzajamno delovanje: „Zar ono što se „samo misli“. zar i fakat našeg doživljavanja u misli. Uspoređujući činjenice realnog. Ono se ne bi moglo roditi kad bi čovjekova svijest prihvatala samo pozitivnu stvarnost. „fiziči“. strepim. str.)?678 Desnica izjednačava čovekove misli sa stvarnošću. str. „realni“. Nolit. bez kojeg ništa ne mogu svojoj borbi sa spoljašnjim svetom. treperenja naše senzibilnosti.. Iako ona objektivno ne postoji.“679 Pored Bućka.”677 U Galebovom detinjstvu Bućko je predstavljao potrebu dečaka da nešto tajnovito i zamišljeno pretvori u stvarnost i izjednači ono što se istinski događa sa onim što se samo zamišlja: „Doista. čuvstvujem. ili neki šum. mislim. I. tako je i meni ostalo to slabo razlikovanje između pomisli i stvarnosti. između onoga što se „odistinski događa“ i onoga što se „samo zamišlja“. 2001. u fantaziji. To nesumnjivo mora biti konstitucionalna greška. da je dovoljna jedna riječ. 677 676 240 . Ljudi imaju potrebu da stvaraju Mama-Jumbe jer im je potreban vođa i spasitelj.. doživljava. “dolazimo do stava da fantastika pripada strukturi svijesti. nisu isto tako fakti kao i oni „vanjski“. između „istine“ i „laži“. str. što se čuvstvuje. Novi Sad. 91.”676 Posmatrajući nastanak Bućka. gotovo kao oznaku za umjetnost u cjelini. to ne umanjuje njen značaj. str. piskutav glas iz djetinjstva. što je još gore. Zmaj. samo onu stvaranost koja je dohvatljiva čulima. „objektivni“ fakti (. spoljašnjeg sveta sa unutrašnjim.. nije isto tako realan i historičan fakat kao i fakat što je u datom povijesnom momentu Cezar prešao Rubikon (.teorijskoj i primijenjenoj ravni prihvatili pristalice integralnog realizma.

u naše strahove i naša nadanja. konkretna. 683 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. str. i tako dalje i tako dalje. da ponekad uzdrma i naš fizis. prema Galebovom mišljenju. svih mogućih vrsta. zahvalnosti.“682 Pojam osećaja u Desničinoj stvaralačkoj koncepciji shvaćen je i prikazan kao nestalan. 1974. odanosti. nego istovremeno fiksira i osećanja koja su izvorište njegovih dnevničkih zapisa. Minerva. Izraz. da ono što je tzv. nad svim pojedinostima u Ivanovom životu prevlast imaju njegova lična osjećanja. Određeni događaj. 684 Isto. „za Galeba važna je i činjenica da čovek ume i može realno da misli svet. Sposobnost za velike osećaje. raznoliki. Oni su niti neke pređe. Sarajevo. Beograd. „objektivni“ fakti u suštini ne ostvaruju svoju važnost i svoju značajnost po nas tek time što se pretoče u naše misli i naša čuvstvovanja. Nolit.vanjskih objektivnih fakata“? Do te mjere. 682 Nenad Radanović: „Poetika i njena realizacija“. koje neprestano mijenjaju boju i nijansu. 2. čas deblje čas tanje. nejednako intenzivni. Slično zapažanje otkriva Nenad Radanović u svom prikazu ovog romana: „Zapravo. naprotiv. 241 . neće izazvati isti stepen osećanja kod različitih ljudi: „Naši osjećaji ljubavi. u odjeke naših tamnih unutrašnjih spilja i pećina. daleko od toga da bi bili uvijek konstatni. objektiva realnost šire i dublje razmakne u svojim unutrašnjim granicama.“684 Veliki 680 681 Isto. str. 92. 1960. Prema mišljenju Milivoja Markovića.“681 Pisac ne prikazuje samo događaje kroz koje prolazi Ivan Galeb. Subotica. i da je mogućnost osećanja jedna zanemarena ljudska sposobnost. ređa je od „sposobnosti za bilo što drugo veliko. Mogućnost istovremenog prikazivanja Galebovih događaja i osećanja koja ih prate. Milivoje Marković: Prostori realizma. kojima on boji svijet oko sebe. da dublje pronikne u njega i da ga oplodi svojim pretpostavkama stvarnog. Galeb dolazi do zaključka da je stvarnost prevashodno ono što se čoveku dogodi u životu. raznolik i nejednak u zavisnosti od samog čoveka i njegovog doživljaja. udivljenja. u svakom su momentu. u naše unutrašnje glasove. kao i svoja prva životna iskustva i iskušenja. različito obojeni. 1981. naši osjećaji privrženosti. ugrozi i samu našu egzistenciju. 176. kao i njegova svest o tome. br. nejednako korjeniti. 184. u naše boli i naše radosti!“680 Zadržavajući se na čovekovom doživljaju i njegovom unutrašnjem svetu. str.“683 Ivan Galeb naglašava da se ljudi strahovito plaše osećanja. prema Desničinom mišljenju. nejednako duboki. str. 323. Radomir Ivanović određuje kao Desničinu „alhemiju postupka“. 73. I zar i ti „vanjski“. str.

I dobro je što je tako. nisu samo dijalektički momenti naše žive ličnosti? I ne ležimo li mi čitavom svojom težinom podjednako i u jednima i u drugima od tih suprotnih afirmacija? Nismo li ovi isti mi koji jesmo i kakvi jesmo ujedno i dobri i zli. 1985. 86. da se u nama rađaju. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. 688 Radivoj Mikić: Proljeća Ivana Galeba Vladana Desnice. kao osmijeh na slijepčevu licu. 242 .“686 Sopstvenu viziju sveta Desnica temelji na jedinstvu suprotnosti što potvrđuje Ivan Galeb. on mi se ukazuje kao ljeskava i nemirna površina satkana od krpica svjetlosti i od krpica mraka. sistola i dijastola našeg živoga srca. str. str. bila izgubljena polovica čitave stvari kad bi boga ili samo bilo ili samo ne bilo? Zar i vjerovanje u dobro ili zlo. i cinični i sentimentalni. U ovom romanu jedna pored druge stoje „suprotne istine“ koje pisac na jednoj višoj razini posmatranja spaja u celinu: „Postoji u ljudima nešto što ih tjera iz 685 686 Isto. pisac izdvaja misli i osećanja koja se naizmenično i neprekidno smenjuju: „Naša misao neprestano prelijeće po nepoznatim vidovima života i svijeta kao što utančani prsti slijepca prelaze preko nepoznatih i nepojmljivih lica. i podli i plemeniti. razgovarajući sa svojim učiteljem o postojanju boga. u ljepotu ili rugobu života. Isto. 183. i tu kao i u svemu drugome.“685 Posmatrajući život kroz brojne dvojnosti. Radivoje Mikić688 uočava antropološku koncepciju tragične inspiracije koja ukazuje da u celokupnom duhovnom svetu i iskustvu čoveka nema stabilnih elemenata. I kad bacim pogled unatrag na život. da ta izmjena obasjanosti i zasjenica i jeste arsa i teza našeg živog daha. da je sve relativno i promenljivo. u njegovo bogatstvo smisla i punoću sadržaja ili u njegovu pustotu i besciljnost. str. str. Ne bi li. 687 Isto. A naš osjećaj sustopice prati prelijetanje misli kao što odraz u vodi prati prelijetanje ptice nad ogledalom jezera. 323. i osjećaj tako spremno odgovara misli. odrazi radosti i tuge. Beograd.osećaji su u Desničinoj poetici shvaćeni kao „jedan oblik borbe protiv smrti. naizmjenično i neprekinutim slijedom. o njegovom smislu i značaju za čoveka: „Boga u isti mah i ima i nema. Ja čak mislim da se u toj igri naizmjeničnosti i sastoji život. i nevini i razvratni?“687 U Galebovom razgovoru sa fra Anđelom. 11. krhki mostovi između konačnog i beskonačnoga“ pomoću kojih čovek „presvođuje bezdane mraka.

u određenom momentu „odjednom sve preokrene.“689 Objedinjujući suprotne istine. moglo je da ga obasjava koliko god hoće sdesna i slijeva svojim zrakama – zaludu! Ona stalna. 243 .) Čini mi se da je to naprosto jedan repić težnje za univerzalnošću. u sukobu tih svjetlosti i sjena. 116. U tome leži ona krajnja granica na kojoj čovjek još može da se nazove čovjekom. To. Nolit. svi mi stalno želimo da budemo „mi“. Isto. str. Ima neka posebna. Navedeni cilj u samom procesu stvaranja umetničkog dela. Ali isto tako strasno želimo da budemo „drugi“. Prosto kao da zavidimo drugima na tome što su drugi a ne mi! I te dvije suprotne istine uporedo žive i djeluju u nama. duboko urezana svijetla i sjene koje je naslikao umjetnikov kist bila su jača od realne svjetlosti i realne sjene. svi smo mi silno zaljubljeni u sve što je naše. Ivan Galeb priznaje da mu je nepojmljiva i tuđa doslednost i istrajnost u jednom verovanju. Ivan Galeb je doživljava kao „spasonosnu slamku“ i osnovnu osobinu svakog čoveka: „Tako sam se u svim prelomnim časovima i brodolomima hvatao instinktivnom grčevitošću za spasonosnu slamku „istine“. Sunce je moglo po miloj volji da se vrti okolo naokolo udvarajući se džinovskom stablu. sa svim mogućim nijansama zelelnila u raskošnoj krošnji i s prebogatom igrom svjetlosti i sjena. nama nedostupna draž (i u toj nedostupnosti baš i leži demon te draži) u onome što nismo mi. Postignuta uverljivost umetničkog dela u Desničinoj stvaralačkoj poetici jača je i od realne stvarnosti. u 689 690 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. Eto tolika je. u svojim krajnjim stepenovima. prema Galebovom mišljenju. 691 Isto. pisac je ostvarivao postizanjem istinitosti i uverljivosti. str.. 1960.“692 U čoveku se. Desnica je nastojao da stvori jedinstvenu sliku čoveka i sveta. čime pisac naglašava krajnju moć umetnosti: „U tom dvorištu izgrađivalo se džinovsko stablo. Beograd. 192. i. nešto što ih nagoni da budu pomalo pristaše svojih protivnika. mislim.“691 Razmišljajući o istinitosti ideja. 295. moć umjetnosti!“690 Istina kao životni princip dominantna je kod Desničinih junaka.. čim se pojave prve bore na njihovom licu. kao i tolike druge suprotne istine (. str. kruna čitave inscenacije. dobivao se nesumnjiv utisak da je sunce ono koje udara pogrešne sjene. 692 Isto. one prestaju biti istine. Mislio sam: ako čovjek nije dovoljno jak da svoju krivicu nezamućeno uočava i da je bez sustezanja priznaje. Prema njegovom mišljenju istine su nestalne i prevrtljive: „Možda su ideje istinite samo dok su mlade: čim malo potamne. izvire iz jedne osnovne istine o ljudima: svi mi jako volimo sebe. str.njihovog vlastitog kuta gledanja. 179.

Jučerašnja naša stvar. tumbe se prevrne njegov stav. 262. 693 694 Isto. želeći da od različitih načina osećanja naprave „mnogostraničnu viziju svijeta“: „Istina. ljuto ekskluzivni. Svaki od njih gradi jednu. Isto. Ali to i jeste njihov glavni nedostatak. načina osjećanja. Desnica naglašava da je svaki filozofski sistem uslovljen psihičkim ustrojstvom njegovog tvorca. No ako ih obujmimo sve skupa. postane nešto iznad nas.baš kao i sam život. tek tad filozofija postaje nešto! Nešto široko. zanose. kad se težnje i stremljenja odjelotvore. Više manje čitav kosmos. nešto što nas podčinjava sebi i upreže u svoje ciljeve i interese. Naspram konkretnom živom čovjeku diže se na horizontu grdna prijeteća sijenka njegove vlastite apstrakcije. da moje maštanije. iz jedne. svog. str. Ističući da svakom čoveku moraju biti svojstveni različiti načini osećanja. težnje. svoje. Drugim riječima. I zato od pojedinog od njih. 300. tad započinje jad. oduvijek je bila u meni težnja. jer one doživljavaju specifičnu umetničku transformaciju na području umetnosti predstavljajući samo puki metaforički izraz: „Čovjek nosi u sebi nekakve svoje ideje.“694 Posmatrajući filozofiju kao način osećanja. kad se šimere konkretizuju. pogreška je u tome što oni na silu boga od jedne poezije hoće da prave jednu filozofiju. i on sad za tim novim stavom stoji čitavim sobom. ako svakoga od njih uzmemo samo kao pojedini instrument u kompleksu. Ali kad se ideje ovaplote. str.njemu zine jedan neslućen ambis.. filozofiju iz jednog. od jedne svemirske poeme jedan svemirski sistem. nešto sa bezbrojem lica i vidova. prirođene vizije svijeta. i ne možemo očekivati bogzna što. stremljenja. i prijeti da ga prosto smlavi. 103-104. nešto prebogato i raznovrsno . njegovom specijalnom organizacijom psihe uslovljene. dijete naših snova.“693 Desnica je naglašavao da se ne može doslovno govoriti o filozofskim idejama u književnom delu.. moje iracionalnosti. strasna težnja. 244 . U vid sušte. 695 Isto.“695 Desničino tumačenje filozofije proizliazi iz njegove težnje za jedinstvom misaonog i poetskog. „Doista. moje čuvstvovanje zaogrnem u vid logike. šimere. a time i različite i oprečne filozofije. uzeta sama za se. tvorevina naših ruku. odnekud neizmjerno veća i dragocijenija od njega samog. jednako onako kao što je donedavna stajao za onim prvim. obuhvatno raznoliko. Desnica zamera jednostranost misliocima koji se opredeljuju za jednostran pogled na svet. str. mislioci su ponajvećma jednostrani. svoju.

A time nekako i ja dolazim na svoj račun. 349-350. 699 Isto. Budućnost pripada onima koji nemaju prošlost. A njihovu pjesničku narav i suštinu potvrđuje i upotpunjuje baš i ta crta pjesničke naivnosti. „Jedina istina koja ne stari. priznaje Ivan Galeb.“697 Pronalazeći u filozofiji jedinstvo poetskog i misaonaog. 192. previše životno. koja ne gubi svoju snagu i svoju aktuelnost. A gdje je izlaz? – Treba se otresti povijesti. na koncu. Desnica otkriva njihov zajednički cilj. kao djeca kad rišu. stvarnost time nije na šteti. „Da. str. njegov intimni sadržaj i suštinsku bit. ma koliko ovim mojim poimanjem života i svijeta na jednoj strani potkopavao realnost realnoga.) – samo su prerušeni pjesnici. Različite filozofije.a da bi se od toga smjela praviti poezija“696. Zašto? Ko bi ga znao! Možda zato što sam tu materiju u sebi uvijek osjećao previše prisno. nehotični tvorci prave poezije. 698 Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. 245 . koja se ne otrcava. to je smrt.“699 U težnji da nadvlada osećaj nadolazeće smrti..žežene logike (. 700 Isto. Isto. težnju da se prevaziđe jedina konačna istina. toliko drugom privodim u njeno krilo. i kao takve veoma su zanimljive. previše stvarno – previše ozbiljno. 105.. čini mi se nedvojbeno da. 1960.“700 696 697 Isto. prema njegovom mišljenju. treba pokopati prošlost.. Duša nam je puna mrtvih čahura tuđih saznanja i tuđih razočarenja. str. str. kao gladna kuja mladunčad. Nesvijesni pjesnici. I time mirim savjest: mislim da. Nolit. mireći time suprotne istine: „Bilo kako uzeli i sudili stvari. otkrivajući i obrazloženje navedene težnje. toliko na drugoj strani utvrđujem realnost irealnoga: koliko god jednom rukom oduzimao od stvarnosti. pjesničke nesvijesti o samom sebi: što svoje vizije života i svijeta šaraju savršeno ozbiljna lica. Smrt se sočinje i gnjezdi u ustajalim klimama jučerašnjice. Golema prošlost zna katkad da proždre i sutrašnjicu. u našoj istančaloj krvi nosimo talog tuđih iskustava. filozofi – ako su uistinu filozofi a ne što drugo (. da se nadvlada smrt.“698 Izjednačavajući poeziju i filozofiju. Galeb želi da se oslobodi prošlosti: „U duhu naših ćelija leži umor drugih. 105. Desnica iznosi sopstveno poimanje života i sveta kojim želi da obuhvati realnost realnog kao i realnost irealnog.) Imao sam ambiciju da od toga pravim filozofiju. str. sve u svemu. Beograd. predstavljaju karakterne crte čoveka.. 101. str. .

očovečenju čoveka. u malim stvarima. na samom kraju svog životnog puta. I radosno zazivljem tog novog čovjeka. i na svoj način. i krpa neba sa šakom zvijezda nad glavom – i ja ne mogu da zamislim veće ni stvarnije sreće: sve želje šute i čula dremaju. zasnovanu na stvaranju pozitivnijeg čovečjeg lika koji se predstavlja svojim intelektualnim spoznajama. s ljudima. da se život svega toga oslobodi. bez jučerašnjice.“ Desničin junak. probijaju se na svjetlost. 349. Galeb želi da se uključi u humanitarni rad kolonije za napuštenu decu: „Stidljivo gajim još samo tu malu ambiciju: da ovakav kakav sam.“701 Obraćajući se „novom čovjeku“ Galeb jasno iznosi svoju humanističku viziju sveta. a misli imaju prazničko ruho i bijele skrštene ruke. Ivan Galeb predstavlja otuđenog čoveka građanskog društva koji naslućuje dolazak novog doba i jedne nove generacija koja se mora osloboditi tereta prošlosti: „Mlade klice mučno prorastaju pokrov sagnjilih otkosa što na njima tište.Opterećen i zasićen svojim i tuđim iskustvima i spoznajama. Na koncu sviju staza stoji šutnja i mir sa svime: široki mir s bolom. 387. Vedar sunčan dan. ne pomišljajući na muziciranje i svoje spisateljske strasti. str. Biva mi jasna neodoljiva želja da se sve to zbriše. bijeloj stranici. već ga ponovo vraća u život. str. Napuštajući bolnicu.sa samim sobom. bar nešto sobom doprinesem očovječenju čovjeka. Možda bih mojom ranjivošću uspio da pomalo omekšam one odveć grube oblike u kojima vitalnost provaljuje iz te nesretne zanemarene djece. U 701 702 Isto. na čistoj. vrednost i značaj života pronalazi u prirodi. još blijede. da se započne živjeti sasvim iznova. Galeb se ponovo susreće sa svetom. slobodnog kao kopile. Isto.“702 Svoja razmišljanja o čoveku i njegovom životu. 246 . sa životom . Dovodeći svog junaka pred sam kraj romana i životnog doba. i kora hljeba. pisac svoju priču o njemu ne završava igrom smrti. Slika užurbanih ljudi koje posmatra asociraju ga na vlastiti život „u kojem kao da se čitavog vijeka samo žurio da još danas pojede i sutrašnji i prekosutrašnji obrok života. Galeb završava poteskim iskazom o konačnom pronalasku izvesnog smisla čovekovog postojanja: „Žmurim na mladom proljetnom suncu i osjećam da sad već životu ne treba tražit drugog cilja ni dubljeg smisla. bez naslijeđenih tereta. U nameri da svojim preostalim snagama doprinese svom cilju. treptave na suncu. pitajući se čemu svi toliko žure kad će i onako „stići na svoj dio patnje i gorkih saznanja“.

Ivan Galeb je srastao sa životom upravo u izolovanom bolničkom okruženju. U želji da otkrije smisao života za kojim je tragao svih proteklih godina. Prihvatiti život onakakv kakav jeste. nada mnom podne bez ruba. nikakvog eksperimentisanja i traženja po svaku cijenu. to će nekome i zasmetati. nasilu traženog. Nema u njoj ničega ishitrenog. osnovni je smisao i zadatak svakog čoveka. 411. shvativši da je život ipak najveći dar. svjesni da smo našom rječju rekli tako malo o ovoj velikoj. Sarajevo. Tokom vremena provedenog u bolnici. Zar se na tako malo sav život sveo? Je li to starost. preživjelost. str. vrhovna mudrost: krajnja odreka svega? Ne znam. koja je kod nas ponijela teret čiste misli o čovjeku i njegovom udesu. njegov junak uspostavlja izvesnu ravnotežu sa životom. u suočavanju sa samim sobom. neušivena sva u osnovne tokove. svojoj ljudskoj obremenjenosti. „Na kraju. Osjećam samo da nema stvarnijeg dobra od toga: mir sa radošću. nakon svih uspona i padova. Galebova odluka da ostatak svog života provede pomažući nezbrinutoj deci. Povratak detinjstvu kroz pomoć deci označava čovekov povratak životu i siguran način da se uspori dolazak neminovnog kraja. svoj potpuni smisao i značaj dobija u kontekstu njegovog doživljaja detinjstva. februar.meni tišina.” Risto Trifković: “Romansirana misao o čovjeku i njegovom udesu”. umor? Ili posljednje. po njegovom mišljenju. Krajnji zaključak Ivana Galeba ne predstavlja samo optimističku poruku. kao završene novele (ranije objavljivane) ali to sve zajedno ne krnji i ne umanjuje njenu cjelovitost u poruci istine koju smjelo dokučuje iz nesaznanog i kazuje ljudima. i učiniti nešto dobro u skladu sa svojim mogućnostima. Nakon izlaska iz bolnice. uokolo prizori zemlje u dobroj poplavi sunca. Galeb dolazi do saznanja da je vredelo stajati na strani dobra da bi se savladalo zlo. poneka poglavlja iskaču za glavu uvis i stoje dovoljna sama sebi.“703 Završnom stranicom ovog romana Vladan Desnica ostvaruje mirnu sliku jednog burnog i nemirnog života. srednjovečnog umetnika. Isto. niti o sebi kao umetniku. 195. s bolom – i preplavljenost suncem. već jedino rešenje i jedini izlaz koji se nudi čoveku704 nakon svih traženja i lutanja. Desničin junak više ne razmišlja o svojoj umetnosti. mart 1958. Ona je sigurna i tvrda u svojoj goloj rječivosti. nepresušnoj knjizi. mudrog. str. Možda je malo suviše razdešena. Život. 704 703 247 . najpotrebnije. već želi da iskoristi svoj povratak u život čineći kao čovek dobro delo tamo gde je to. da je potrebno neprestano učestvovati u životu odgoneći time smrt od sebe. treba da podvučemo njenu suštinsku modernost. sa mogućnostima koje život nesebično pruža. Nakon svega.

Kao primere dobrih pisaca i stilista Desnica posebno ističe pisce francuske književnosti koji svojim delima prevazilaze poetiku realizma (Balzak. ili je u potpunosti napuštaju (Prust). Stvarajući svoje proze. odmah pored nas (1956) i Fratar sa zelenom bradom (1959). Umetnička proza Vladana Desnice predstavljena je hronološkim redom da bismo što slikovitije prikazali generativni tok njegovih poetskih ideja. mnogobrojne prikaze i kritike koje se odnose na književno stvaralaštvo ovog autora. istovremeno prisutne u njegovim pripovetkama i romanima. Tu. kao i mnogobrojne eseje i teorijske tekstove koji sadrže poetske stavove ovog pisca. književnom pokretu i pravcu. pored Desničinih proznih ostvarenja. sadržana je u mnogobrojnim teorijskim tekstovima i esejima koji su prikazani u uvodnom delu ovog rada i sadrže glavne poetske ideje ovog pisca. Međutim. Umetnička proza Vladana Desnice sadrži mnogobrojne književne uticaje. uočavamo da je oslobođen pripadnosti određenom jezičkom izrazu i stvaralačkom modelu. Poetika Vladana Desnice u eksplicitnom vidu. za stvaranje celovite slike Desničine poetike bilo je neophodno sagledati u dijalektičkom odnosu sva njegova pisana ostvarenja. italijanskog i ruskog jezika. 248 . Svojim prozama Desnica se udaljava od poetike realizma. Stendal i Flober).ZAKLJUČAK U doktorskoj disertaciji proučavali smo celokupnu umetničku prozu Vladana Desnice: romane Zimsko ljetovanje (1950) i Proljeća Ivana Galeba (1957). prevashodno slovenske i romanske književnosti koje je pisac primao čitajući i prevodeći sa francuskog. što je uslovilo neminovno ponavljanje određenih poetskih stavova istovremeno prisutnih u teorijskim tekstovima i umetničkoj prozi. Desnica nije postavljao jasne granice između teorijske i umetničke delatnosti što potvrđuju i njegovi poetski stavovi koje neizmenjene prenosi iz svoje teorijske prakse u vlastitu književnu umetnost. zbirke pripovedaka Olupine na suncu (1952). prelazeći sa opisa spoljašnje stvarnosti na prikaz njenog odraza u čovekovom unutrašnjem svetu. Posmatrajući Desničin književni opus u celini. Proljeće u Badrovcu (1955). U istraživanju smo konsultovali.

Poetski stavovi izloženi u esejima. političku. Od pisaca se očekivalo da u svojim delima izražavaju političke poruke i verno prikazuju stvarnost. U težnji da u prvi plan istakne i prikaže čoveka u njegovoj različitosti. godine. analizira i na sasvim nov način predstavlja temu rata i revolucije. pa sve do 1950. Desničin poetski stav da se kroz pojedinačno prikaže opšte i univerzalno. Međutim. odnosno revoluciju. predstavlja primarnu umetničku vrednost svakog umetničkog dela. Ovim romanom pisac čini pomak u odnosu na socijalno angažovani roman. ističući u prvi plan čoveka i njegov doživljaj ratne stvarnosti. teorijskim tekstovima. Desnica se zalaže za iskrenost kao jedan od glavnih poetskih principa svakog umetničkog dela. kao i pripovetkama nastalim u tom periodu. Desnica se sve više udaljava od poetike realizma i kreće ka psihološki produbljenom realističkom postupku. Prikazujući čovekov unutrašnji svet. U stvaranju svojih umetničkih tvorevina ovaj pisac je prevashodno bio usmeren na ostvarivanje estetske vrednosti književnog dela koja. društvenu. Otkrivajući već u svojim prvim proznim ostvarenjima najrazličitije istine o čoveku. U odnosu na zahteve pomenutog literarnog pokreta koji je od pisca očekivao da zauzme određeni ideološko-društveni stav prema socijalnim pitanjima koja prikazuje u svojim delima. Posmatrajući književna ostvarenja Vladana Desnice u kontekstu pokreta socijalne književnosti koji obuhvata period između dva svetska rata. Književna kritika toga vremena zanemaruje estetsku vrednost književnog dela ističući u prvi plan njegovu idejnu i političku određenost. Desničin roman Zimsko ljetovanje (1950) donosi nove umetničke vrednosti među književnim ostvarenjima nakon Drugog svetskog rata. prema njegovom mišljenju. Vladan Desnica u svom prvom romanu Zimsko ljetovanje. Desnica se nije uklapao u okvire tadašnjih vladajućih ideologija. pripovetkama i romanima Vladana Desnice. uočili smo izvesne razlike. prevazilaze različite pripadnosti (ideološku. Desnica mnoge odgovore pronalazi u prirodi koja preslikava svoje osobine na čoveka i njegov doživljaj. generacijsku) koje sputavaju ispoljavanje autorove personalnosti. Navedenu poetsku intenciju pisac posebno obrazlaže u svom eseju „Zapisi o umjetnosti“ (1952) koji biva napadnut od tadašnjih zagovornika socijalističke estetike. Priroda je neizostavni tvorbeni elemenat umetničkih slika koje Desnica stvara u svojim 249 . Prikazujući unutrašnju dramu junaka Zimskog ljetovanja. ne biva prihvaćen od strane ideološki opredeljene kritike socijalističkog realizma.

prostora i ugođaja. uočava se izrazita intencija za prikazivanje čoveka i njegovog unutrašnjeg sveta. Ta borba za goli život polako jenjava u Olupinama na suncu u kojima Desničini junaci polako posustaju. Desnica u svojoj prvoj zbirci pripovedaka Olupine na suncu smešta i analizira čoveka u različitim okruženjima. ostvarujući tako što obuhvatniju sliku čoveka i sveta. u čijem središtu se nalazi čovek i njegov unutrašnji svet. prema mišljenju Vladana Desnice. sve suprotne istine u totalitetu. Želeći da smanji udaljenost između čovekovog unutrašnjeg sveta i stvarnosti koja ga okružuje. Prikazujući u svom prvom romanu Zimsko ljetovanje čoveka koji se našao u dotad nepoznatim ratnim okolnostima. uočavamo razvojni luk kojim se kretala njegova stvaralačka misao. da prikaže sve binarne opozicije. Veza između čoveka i prirode u Desničinim prozama data je kao neminovnost i predodređenost koju čovek stiče rođenjem u određenom prirodnom okruženju koje se preslikava na njegov unutrašnji svet. Čovek i priroda predstavljaju jednu od binarnih opozicija od kojih pisac gradi svoj umetnički svet. polazeći od poetike realizma 250 . Lica o kojima se govori u većini pripovedaka ove zbirke dotrajavaju svoje živote. predstavljaju prave psihološke analize. kao i najveći delovi romana Proljeća Ivana Galeba. Iako su njegova prva prozna ostvarenja određena kao proze regionalnog karaktera (Zimsko ljetovanje i Olupine na suncu) u kojima pisac opisuje svoj zavičaj i njegovu okolinu. izmučeni i umorni od mnogih životnih tegoba. Osnovu svake Desničine pripovetke. Desnica je pažljivo posmatrao svoje junake. sve ih obuzima šutnja i obamrlost nakon različitih životnih iskustava. pored prikaza atmosfere. Sagledavajući u hronološkom nizu umetniču prozu ovog autora. Desničina umetnička proza pokazuje sklonost autora ka psihologiziranju. Osnovni zadatak umetnika je.pripovetkama i romanima. Iako oni pripadaju različitim društvenim slojevima i profesijama. Mnoge pripovetke ovog pisca nastale u kasnijem periodu. Složenu problematiku čovekovog života Desnica oslikava kroz postupke i razmišljanja svojih junaka. posmatrajući prevashodno njegove unutrašnje doživljaje. Glavni stvaralčki zadatak ovog pisca bio je da prikaže čoveka u najrazličitijim stanjima i okolnostima. tražeći bilo kakvo sklonište da se spasi od smrti. pisac uvodi prirodu kao medijum koji ih povezuje. ispitivao njihove postupke i motivaciju za određene psihičke reakcije. U Zimskom ljetovanju čovek se grčevito bori za život u vihoru rata. čini čovek zatečen u datoj situaciji koja najčešće određuje njegovu egzistenciju ili životni put.

Junaci koje susrećemo u ovim pripovetkama sačinjavaju galeriju likova koja sadrži i oslikava različite osobine i sudbine čoveka: . doktor: oličenje životnih principa (dobra i zla. Prikazujući živote svojih junaka. Suočavajući se svakodnevno sa svojim životom. biva samo polazište u piščevom razmatranju čoveka i njegovih karakternih osobina. njegova greška uzrokuje nesreću i smrt nedužnih. .Bogdan: oličenje čovekove borbe i želje da spasi goli život u vihoru rata iako je svestan da je kriv za nečiju smrt. iako je poznat i priznat u svojoj profesiji. prikazom njegovog života pisac ilustruje tezu da ne postoji savršen čovek. Posmatrajući u celosti zbirke njegovih pripovedaka.Bariša Surać: predstavnik sela i seoske sredine. Iako prikazuje različita ljudska stradanja. dok je najviše pažnje posvećeno čoveku i stvaranju njegovog unutrašnjeg portreta. . boreći se do kraja života sa osećajem iskorenjenosti i nepripadnosti novoj sredini. žrtva nepažnje lekara. njegove proze ne odišu patetikom i piščevim sažaljenjem nad junacima. predstavnik sela i novonastalog građanstva. njegova laž biva otkrivena istinom koja donosi smrt kao neminovnost konačnog ishoda. Iako pripadaju različitim društvenim grupama i različitoj starosnoj dobi. uočavamo njihovu zajedničku osobenost: događaj. Desničini junaci su duboko svesni svojih grešaka i životne promašenosti. njihova psihička stanja i raspoloženja. . Desničini junaci su ispunjeni patnjom i strahom od smrti. gonjen kretanjem kao životnim pokretačem. svoju nesreću naplaćuje uzimajući novac od lekara koji je krivac njegovog tragičnog udesa. kao tvorbeni elemenat svake priče. Najmanje prostora u Desničinim prozama zauzima sam događaj. izlaže svoje ideje i poetske stavove. tuge i nade) koji obeležavaju svaku ljudsku sudbinu. napušta zavičaj.koja se vremenom potiskuje dajući prednost psihološkim analizama junaka. samo prividno ostvaren. oličenje suprotnosti različitih životnih sredina (sela i grada) koje se indirektno ispoljavaju kroz sudbine njegovih sinova. Desnica izražava ono što je univerzalno i opšte za svakog čoveka. u borbi za materijalnu korist ne preza pred smrću bližnjeg. pisac kroz raznolikost životnih sudbina. ostvarenje svojih želja ispunjava samo na spoljašnjem planu jer nije uspeo da se udalji od prirodne povezanosti sa rodnim krajem. 251 .Jandrija Kutlača: presađeni izdanak iz seoske u gradsku sredinu. sreće i patnje. biva pobeđen snagom prirode.Lovro Furato. Polazeći od pojedinačnog lika i njegovog života.

. učitelj: oslikava nepovoljan položaj intelektualca u nerazvijenim sredinama. . njegovom sudbinom pisac iznosi ideju da priznanje ne oslobođa čoveka od greha i da svaki čovek nosi svoju istinu u sebi. postavlja pitanje smisla i svrhe života i umetničkog stvaralaštva. .Gospodin Pink. . poštanski činovnik: čovek na samrti kojem se smrt javlja kao postepeno i neminovno nestajanje.Miloš.Stari. ne mogavši se uklopiti u novu sredinu.Mile Prkut. iako svestan skorog kraja obuzet je željom i potrebom da nadvladava prolaznost i smrt. jedini izlaz pronalazi u smrti. profesor: nekada čuveni javni radnik. . 252 . u želji da pronađe odgovor na zagonetku. što ga dovodi do psihičkog pada i duševne krize. ipak ne želi da prizna sve svoje grehove jer uviđa da osećanje krivice ne biva otklonjeno priznanjem istine. sudski činovnik: njegov život je prikriven iluzijom savršenstva. prikaz njegovog lika oslikava vreme kao neumitnu kategoriju koja pobeđuje nad čovekom i njegovim životom. novčanim proneverama obezbeđuje lagodan život porodici. hajduk: suočen sa skorim krajem svoga života. pred kraj života biva otkriven i suočen sa istinom da je život odgovornost a ne samo zabava.Ceslo Florjanović. dolazak novog vremena i novih vrednosti. nakon povratka u svoju sredinu oseća nepripadnost zavičaju i otuđenost. suočavajući se sa relanim životom uočava suprotnost između sopstvene iluzije i stvarnosti. . činovnik: ovim junakom pisac prikazuje ideju o čovekovoj nesigurnosti u verodostojnost konkretnih činjenica. težnja da sačuva proteklo vreme ne biva ostvarena. doktor: još jedan lik kojim pisac prikazuje dotrajavanje čovekovog života. . kao i suprotnost između rodnog kraja i velikog grada u kom se školovao. klerik: oslikava raspolućenost između asketskog načina života i njegovih unutrašnjih poriva.Ivan. njegova intelektualna moć i energija nestaju pod teretom godina i vremena. slikar: oličenje iluzije kao osnovnog sredstva umetničkog izraza. njegove životne iluzije u potpunosti nestaju nakon suočavanja sa smrću voljene žene.Mojo Rašković. . pokušava da dopre u što veće dubine svoje svesti i nesvesni deo svog bića.Ivo Čavra. .Antun. biva osuđen na neminovnu propast. suočen sa skorim krajem čovekovog života.

Oslobođene regionalne pripadnosti i svedene na prikazivanje čovekovog unutrašnjeg života. Čovekova zaokupljenost sopstvenim krajem i suočavanje sa istinom. predstavlja jedan od glavnih poetskih stavova Desničine poetike. ističući u prvi plan čoveka i njegov konkretni problem. Proživljavanje straha od teške bolesti i moguće smrti prikazano je u pripoveci „Balkon“. veterinar: hladni profesionalac. pisac oslikava različite situacije u kojima se može zadesiti čovek na svom životnom putu. Snaga subjektivnog događaja trijumfuje nad konačnom istinom. neosetljiv je prema drugima i zaokupljen samo sopstvenim potrebama. izražena je u umetničkoj prozi ovog pisca sve do pojave njegove treće zbirke pripovedaka Tu. Navedena galerija likova koji pripadaju prvoj i drugoj zbirci Desničinih pripovedaka. pisac svoje kretanje usmerava ka mašti i fantaziji koje su sastavni deo čovekove misli. predstavnici su različitih životnih sredina (gradske i seoske). Svojom trećom zbirkom Desnica ostvaruje metodski i tematski preokret u svom opusu. koja sama proživljava svoju tugu i samoću nakon smrti voljene osobe. kao jedan od poetskih stavova ovog pisca. oličenje imunosti i ravnodušnosti prema tuđoj patnji. Polarizacija između sela i grada. pripovetke ove zbirke predstavljaju nagoveštaj romana Proljeća Ivana Galeba. Konačna istina se nalazi u samom čoveku i njegovom doživljaju.. U težnji da što šire obuhvati čovekovu patnju. Desnica izražava kroz „Priču o fratru sa zelenom bradom“.Prister. prisutna već u Desničinom prvom romanu Zimsko ljetovanje. kao i različitih ljudskih karaktera. U želji da istakne i naglasi podsvesni deo čovekove ličnosti. odmah pored nas (1956) u kojoj pisac napušta regionalne motive. Usamljenost i otuđenost muškarca i žene koji su upućeni jedno na drugo u pripoveci „Šarasta kutija“. Oslobađajući ovu pripovetku od viška biografskih elemenata. Čovekovo saznanje da stoji sam u svojoj samoći i nesreći. jedan je od najprisutnijih motiva u proznim ostvarenjima ovog pisca. pisac je svodi na introspektivnu analizu čovekove svesti koja postaje primarni prostor kroz koji se kreće piščeva misao. Svoj poetski stav da je „sve izmišljeno i ništa nije izmišljeno“. predstavljen je kroz lik udovice Lidije u pripoveci „Sveti Sebastijan“. bivajući sve više zaokupljen intelektualnim i psihološkim problemima čoveka u savremenom društvu. Čovek kao nedostižna tajna ostaje sam i neshvaćen uprkos blizini i prisustvu drugog bića. 253 . smrt životinje doživljava bez uzbuđenja.

leganje. Čovekov život ispoljava se vekovima kroz iste radnje: rađanje. Stvarnost je u stvaralačkom doživljaju ovog pisca uvek ista. ženidbu. sve što postoji i sve ono što ne može da bude. poetskim tekstovima i pripovetkama. junak pripovetke „Benta-gušter“. Ovu poetsku ideju pisac razvija u romanu Proljeća Ivana Galeba. Ideju o relativizmu svega što možemo znati o drugom čoveku.Čovekova želja da nadvlada prolaznost i smrt kretanjem i odlaskom. što potvrđuje i njegova pripovetka „Mudrac s istoka“. neminovnost kojoj je nemoguće odupreti se. umesto reči „nada“ koriste izraz „svann“ koji označava istovremeno i tugu i nadu. Život i smrt javljaju se kao večiti principi na kojima se zasniva svet. poručuje nam Desničin mudrac sa istoka. Vladan Desnica potvrđuje svoju integralnu viziju sveta. Stvarnost kojom je čovek okružen. kao i različite situacije u kojima se nađe. pisac takođe prenosi u pomenuti roman. Upravo ova poetska ideja koju iznosi mudrac. prikazane su i posmatrane iz ugla čoveka i njegovog unutrašnjeg doživljaja. Navedene poetske stavove sadržane u esejima. naučnik Lucien. pisac uspešno prenosi i objedinjuje u svom romanu Proljeća Ivana 254 . Međutim. U težnji da obuhvati podeljenost čovekovog bića na svest o svojoj smrtnosti i težnji za beskonačnim. takođe uvrštenu u roman Proljeća Ivana Galeba. udaju. biva odgovor na sva prethodna kolebanja i nastojanja Desničinih junaka da prevaziđu i pobede smrt. junak ove pripovetke uvodi pojam „svasna“ koji označava sveukupnost. Svesni sopstvene patnje zbog nemogućnosti uticanja na svoju prolaznost. Navedeni poetski stavovi Vladana Desnice izloženi u pomenutim pripovetkama. ukazuju da je pisac najveću pažnju poklanjao čoveku i njegovom unutrašnjem doživljaju. hodanje. Smrt je sastavni deo čovekovog života. sedenje. umiranje. svoju težnju da poveže suprotne pojmove i istine. poručuje da je svako čovekovo kretanje samo obmana u borbi protiv osećanja prolaznosti i neminovnosti kraja. ustajanje. ljudi iz daleke istočne zemlje. Objedinjujući stvarnost navedenim pojmom. Relativizam čovekovog doživljaja stvarnosti prikazan je kroz pripovetku „Mali iz planine“. čest je motiv Desničinih proznih ostvarenja. prisutnu u prioveci „Zašto je plakao Slinko“. Ovom pričom pisac naglašava ideju da različit odnos prema određenom događaju potiče iz čovekovog znanja ili neznanja.

Analizirajući sopstveni život. ukazuje na piščevu težnju za novim literarnim postupkom koji ostvaruje upravo stvaranjem ovog romana. Desnica polazi od perioda detinjstva u kom se formiraju najznačajnije čovekove osobine.Galeba. Desničin junak odbacuje spoljašnje događaje i fabulu kao primarne elemente romaneskne strukture. Nasleđe se ukazuje kao neminovnost. Galeb je nasledio istančanu krv i time bio predodređen da bude umetnik. Nasuprot motivu smrti. kao i svoja temeljna stvaralačka opredelenja. ispunjen beskrajem i odsustvom svesti o smrti. svoj doživljaj vremena. posmatrajući je kao polazište čovekovih doživljaja i osećanja. Gradeći Galebov umetnički lik. Upravo u toj igri naizmeničnosti 255 . pisac iznosi svoje stavove o umetnosti. Diskontinuitet svega proživljenog Vladan Desnica prevazilazi pomoću svesti Ivana Galeba. je u tome da traga za smislom života i u tom traganju da pronađe puteve sopstvenih želja i mogućnosti. Galeb je došao do zaključka da je čovek prevashodno određen samim nasleđem. u stvaralačkoj poetici ovog pisca. koji svojim sećanjima stvara jedinstvenu i sveobuhvatnu sliku sopstvenog života. Želeći da ostvari jedinstvo svega proteklog. o stvaranju modernog romana koji bi prevazilazio sve postojeće žanrove. Gradeći Galebov unutrašnji svet. Vladan Desnica ostvaruje sintezu svojih poetskih stavova i opredelenja. pisac stavlja stvarnost u drugi plan. Iznoseći novu poetiku romana. Desničin junak razmišlja o suštini ljudske egzistencije. kao jedina i konačna istina sa kojom se svaki čovek suočava. U traženju svojih puteva. Stvarajući lik Ivana Galeba i prikazujući njegov životni put. pretvarajući ga u zaustavljene trenutke života. Desničin junak napušta hronološki tok vremena. Galebova razmišljanja o knjigama. prema Galebovom mišljenju. Upravo tom činjenicom pisac ukazuje na raspolućenost između spoljašnjeg i unutrašnjeg čovekovog sveta. Smrt se u Desničinoj stvaralačkoj poetici i Galebovom doživljaju javlja kao neminovnost. kao prirodna sila koja utiče na čoveka i njegovu sudbinu. Galebova porodična linija potvrđuje značaj naslednih faktora u razvoju čovekove ličnosti. Detinjstvo je. U težnji da što bolje sagleda i izrazi čovekov unutrašnji svet. Galeb piše dnevnik da bi sačuvao nešto od svog proteklog života. Vladan Desnica postavlja motiv proleća koja označavaju sve lepe trenutke u životu Ivana Galeba. najsvetliji period čovekovog života. kao i neminovnom završetku čovekovog života. Osnovni zadatak svakog čoveka. U težnji da bar na trenutak zaustavi proteklo vreme.

čovek pronalazi smisao i opravdanje svog postojanja. Čovek i njegov duhovni svet je središnja kategorija Desničine sveukupne stvaralačke poetike. Iznoseći život umetnika Ivana Galeba i njegov doživljaj umetnosti. Umetnost u stvaralačkoj poetici ovog pisca predstavlja igru koja povezuje proleća i smrt. Svetlost se u Desničinoj poetici pojavljauje i kao stvaralački princip koji je neophodan u stvaranju umetničkog dela. Ostvarujući istovremeno prikazivanje događaja 256 . prouzrokovala neprestani strah od smrti. Desnica potvrđuje svoj poetski stav da je umetnost dvostruki proces. želeći da prikaže podvojenost čoveka i sveta. Desničin junak Ivan Galeb poručuje „da treba biti ono što jesi“. dok je drugi motiv isticanje junakovog „ja“ koje je jedinstveno i neponovljivo. Ivan Galeb dolazi do zaključka da je stvarnost prevashodno ono što se čoveku dogodi u životu. U težnji da stvori jedinstveno umetničko delo. U težnji da pobedi smrt. Ostvarujući navedeni princip u sopstvenom životu. Da bi sačuvao sopstveno „ja“. u suncu kao negaciji smrti i izvoru života. u sunčanom danu. u stvaranju kao jedinom načinu da se odupre neminovnom kraju. jedan od načina čovekove borbe da se odupre sopstvenoj prolaznosti. kao i Ivana Galeba. Desničin junak utehu pronalazi u umetnosti. Stvaranje Galebovog stvaralačkog portreta. pisac je posvetio najviše mesta u ovom romanu. daju ukupnu sliku stvaralačke poetike ovog pisca. Galebova razmišljanja o umetnosti i stvaranju umetničkih dela prisutna su u čitavom romanu. kao i celokupnog Desničinog opusa zasniva se na isticanju dva najznačajnija motiva: prvi je motiv smrti koji je neprestano prisutan u Galebovim razmišljanjima kao i kod svih ostalih Desničinij junaka. Upravo je čovekova svest o nemogućnosti nadoknade sopstvenog „ja“. istovremeno prikazivanje pojedinačnog i posebnog preko kojeg se može sagledati opšte i univerzalno. Galeb utehu pronalazi u svetlosti. Prikazujući Galeba kao umetnika koji je svoj život proveo u potpunoj posvećenosti svojoj umetnosti. Autentičnost i neponovljivost umetnikove ličnosti. Vladan Desnica svoje junake. lepih i ružnih trenutaka Galebovog života. uslov je da se stvori autentično i neponovljivo umetničko delo. Analizirajući neprestano svoj unutrašnji svet i doživljaje koji ga prate.proleća i smrti. kao i njegova svest o tome. istovremeno sprovodi kroz nepregledne prostore realnog i irealnog sveta. Boreći se da što lakše provede svoje bolničke dane. Desnica ostvaruje sliku svakog umetnika koji je predan i odan svojoj umetnosti.

kao i njegovih osećanja. Našavši se na samom kraju svog životnog puta. Zahvaljujući takvom stavu prema životu. Desnica potvrđuje snagu i inovativnost svog stvaralačkog postupka. 257 . pisac dolazi do samog kraja romana izvodeći svog junaka iz bolnice i udaljavajući ga time od smrti. Galeb ostavlja humanističku poruku da je osnovni zadatak svakog pojedinca da prevashodno bude i ostane čovek. Ivan Galeb smisao i značaj života pronalazi u malim stvarima. pisac završava svoju „igru“.koji su obeležili Galebov život. dajući mu još jednu priliku da se susretne sa suncem i vedrim nebom. stavljajući prirodu i želju za životom iznad prolaznosti i smrti. u želji da pomogne onima kojima je pomoć potrebna. Odmotavajući Galebov život. u prirodi i slobodi. Prepuštajući Galeba ponovo životu.

prevazilaze različite pripadnosti (ideološku. zbirke pripovedaka Olupine na suncu (1952). Svojim prozama Desnica se udaljava od poetike realizma prelazeći sa opisa spoljašnje stvarnosti na prikaz njenog odraza u čovekovom unutrašnjem svetu. U stvaranju svojih umetničkih tvorevina. Proljeće u Badrovcu (1955). Desnica se nije uklapao u okvire tadašnjih vladajućih ideologija. Poetski stavovi izloženi u esejima. Desničin poetski stav da se kroz pojedinačno prikaže opšte i univerzalno. društvenu. teorijskim tekstovima. književnom pokretu i pravcu. prema njegovom mišljenju. političku. predstavlja primarnu umetničku vrednost svakog umetničkog dela. mnoge odgovore pronalazi u prirodi koja preslikava svoje osobine na čoveka i njegov doživljaj. pripovetkama i romanima Vladana Desnice. mnogobrojne prikaze i kritike koje se odnose na književno stvaralaštvo ovog autora. Tu. ne biva prihvaćen od strane ideološki opredeljene kritike socijalističkog realizma. generacijsku) koje sputavaju ispoljavanje autorove personalnosti. Posmatrajući Desničin književni opus u celini. kao i mnogobrojne eseje i teorijske tekstove koji sadrže poetske stavove ovog pisca. Umetnička proza Vladana Desnice predstavljena je hronološkim redom da bismo što slikovitije prikazali generativni tok njegovih poetskih ideja. ovaj pisac je prevashodno bio usmeren na ostvarivanje estetske vrednosti književnog dela koja. uočavamo da je oslobođen pripadnosti određenom jezičkom izrazu i stvaralačkom modelu. Fratar sa zelenom bradom (1959). Priroda je neizostavni 258 . odmah pored nas (1956).REZIME U doktorskoj disertaciji proučavali smo celokupnu umetničku prozu Vladana Desnice: romane Zimsko ljetovanje (1950) i Proljeća Ivana Galeba (1957). pored Desničinih proznih ostvarenja. Otkrivajući već u svojim prvim proznim ostvarenjima najrazličitije istine o čoveku. U istraživanju smo konsultovali. U težnji da u prvi plan istakne i prikaže čoveka u njegovoj različitosti. Desnica se zalaže za iskrenost kao jedan od glavnih poetskih principa svakog umetničkog dela. Prikazujući čovekov unutrašnji svet. Poetika Vladana Desnice u eksplicitnom vidu sadržana je u mnogobrojnim teorijskim tekstovima i esejima koji su prikazani u uvodnom delu ovog rada i sadrže glavne poetske ideje ovog pisca istovremeno prisutne u njegovim pripovetkama i romanima.

estetska vrednost. poetika umetničke proze. čovekov doživljaj. Osnovni cilj doktorskog rada bio je stvaranje monografije koja će ponuditi kompleksnu naučnu analizu celokupne umetničke proze Vladana Desnice. kao i različite situacije u kojima se nađe. sve ih obuzima šutnja i obamrlost nakon različitih životnih iskustava. Poetski stavovi Vladana Desnice izloženi u esejima. 259 . polazeći od poetike realizma koja se vremenom potiskuje. Ključne reči: srpska književnost 20. Glavni stvaralčki zadatak ovog pisca bio je da prikaže čoveka u najrazličitijim stanjima i okolnostima. izlaže svoje ideje i poetske stavove. Prikazujući živote svojih junaka. Složenu problematiku čovekovog života Desnica oslikava kroz postupke i razmišljanja svojih junaka. pripovetkama i romanima. pisac kroz raznolikost životnih sudbina. dajući prednost psihološkim analizama junaka. veka. ukazuju da je pisac najveću pažnju poklanjao čoveku i njegovom unutrašnjem doživljaju. njihova psihička stanja i raspoloženja. prikazane su i posmatrane iz ugla čoveka i njegovog unutrašnjeg doživljaja. igra proleća i smrti.tvorbeni elemenat umetničkih slika koje Desnica stvara u svojim pripovetkama i romanima. Iako pripadaju različitim društvenim grupama i različitoj starosnoj dobi. integralni realizam. Desnica izražava ono što je univerzalno i opšte za svakog čoveka. Iako oni pripadaju različitim društvenim slojevima i profesijama. Polazeći od pojedinačnog lika i njegovog života. Sagledavajući u hronološkom nizu umetničku prozu ovog autora. Desničini junaci su ispunjeni patnjom i strahom od smrti. uočavamo razvojni luk kojim se kretala njegova stvaralačka misao. poetske ideje. Stvarnost kojom je čovek okružen.

Vladan (1966). Zagreb. Vladan (1956 a). pogledi. Vladan (1993 a). Beograd. Zimsko ljetovanje. 260 .LITERATURA Primarna literatura 1. Desnica. Pripovetke. BIGZ. Zagreb. Desnica. Vladan (1975). Prosvjeta. Eseji. 6. Društvo književnika. Beograd. Vijesnik. kritike. 9. Desnica. 4. Desnica. Zagreb. Proljeća Ivana Galeba. Olupine na suncu. 5. Zagreb. Vladan (1956 b). Slijepac na žalu. BIGZ. 12. Desnica. Fratar sa zelenom bradaom. BIGZ. Desnica. Vladan (1955). Vladan (2006 b). Desnica. Prosvjeta. Beograd. Proljeće u Badrovcu. Hotimično iskustvo I I. Nolit. Zagreb. 7. Zagreb. pogledi. Vladan (1993 b). Vladan (1993 c). Hotimično iskustvo I. Tu. Beograd. Prosveta. Eseji. Prosvjeta. Vladan (2006 a). Matica hrvatska. Vladan (1960). Desnica. Beograd. Mladost. Zagreb. Desnica. 2. odmah pored nas. Desnica. Beograd. Desnica. Vladan (1959). 11. Vladan (1952). Desnica. BIGZ. 13. 10. kritike. Desnica. Izbor pripovijedaka. 8. 3.

br. „Historizam i psihologija proze Vladana Desnice“. Matković. Jeličić. „Ne traži čovjek temu. Prosveta. Jeličić. Rotković. Cetinje. Novi Sad. Nikolić. str. Marijan (1952 a). broj 7. Lica i autori. br. 9. 76-78. br. Petar (1955 e). Zagreb. Gligorić. godina 131. knj. god. Svetislav (1955 b). br. 13. str. Književne novine. 4. str. „Uz prozu Vladana Desnice“. 10. „Vladan Desnica: Proljeće u Badrovcu“. 4. „Olupine na suncu“. 11. Aleksandar (1952 c). 2. 10. 88-91. 181-184. 6. Horvat. str. br. 128. 32-35. 12. 35. Stvaranje. Pavletić. 2. Zagreb. Hrvatsko kolo. „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“. 2. „Refleksivna proza Vladana Desnice“. Zagreb. Franičević. Kultura. „O prozi Vladana Desnice“. 26. 387-389. 1. Beograd. Čedo (1954). Živko (1950 c). str. Delo. Republika. Radoslav (1955 c). Prica. sv. Marin (1950 a). „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“. 2. Svedočanstva. Prica. 424-426. Čedo (1952 b). „Zimsko ljetovanje“. već tema čovjeka“. Vlatko (1950 b).Sekundarna literatura A 1. br. 14. 261 . 8. Novi Sad. 398-401. 456-457. 9. br. 376. „Izbor pripovedaka Vladana Desnice“. 398-417. Božo (1955 d). sv. Živko (1953 a). Baraković. Zagreb. 3. LMS. str. str. str. Beograd. 5. Joža (1950 d). 85-87. Beograd. Krugovi. Književne novine. „Zimsko ljetovanje Vladana Desnice“. Zagreb. LMS. str. 624-626. Krugovi. „Zakašnjela mudrost Vladana Desnice“. 7-8. 15. Velibor (1955 a). Savremenik. „Olupine na suncu Vladana Desnice“. Beograd. 10. br. 533540. br. Juraj (1953 b). Zagreb. str. 549-555. Beograd. str. Šegedin. Izvor. str. br. u knjizi: Vladan Desnica: Proljeće u Badrovcu. str. 5. Beograd. Tišma. 7. Milačić.

br. odmah pored nas“. Dubrovnik. 15466. Dragomir (1955 f). str. 2-3. Vladimir (1956 g). Bogdanović. Književnost. Trifković. 268-270. str. Bogišić. str. str. str. Nikica (1958 d). Bunjac. Milivoj (1957 b). „Vladan Desnica: Tu. „Poezija Desničinog romana Zimsko ljetovanje“. 29. br. 31. str. odmah pored nas“. „Sa delom Vladana Desnice“. Beograd. str. 23. 28. 601-604. str. Ante (1958 c). 32. Risto (1956 g). „Vladan Desnica: Tu. Velmar-Janković. Zagreb. „Vladan Desnica: Proljeće u Badrovcu“. 3. Čedo (1957 a). 965-970. Peić.16. Život. 19. Suze i zvijezde. 9. Beograd. 27. 17-18. 50. br. 731-734. Svetlana ( 1956 f). 17. Slaviček. Split. br. 1. Sarajevo. „Novi roman Vladana Desnice“. br. 15-27. 20. 108-111. odmah pored nas“. Beograd. 24. 9. str. 1. 136. br. 5. „Desnica kao pripovijedač“. Milačić. Zadar. Beograd. Car. Miloš (1956 b). str. Kolumbić. Zagreb. 9. 25. br. Bandić. Izraz. 26. Riječka revija. Branko (1957 c). „Proza Vladana Desnice“. br. Sarajevo. Književne novine. „Igre proljeća i smrti“. br. Milovan (1956 d). 443-448. Sviličić. str. br. 18. Danojlić. Duško (1958 a). 6. 20. odmah pored nas“. Književnost. 9. „Vladan Desnica: Tu. 841843. br. „Proljeća Ivana Galeba“. 65. str. Politika. Književne novine. Borba. „O ljudima bez grada u nevremenu“. Mogućnosti. str. Nip. Krugovi. Zadarska revija. „Vladan Desnica: Tu. str. Beograd. Vidici. br. str. Prica. br. 7. Beograd. „Marginalije o Vladanu Desnici“. 262 . 22. br. Zagreb. Živoslav (1956 c). Božo (1956 e). Bandić. „Proleće i olupine“. Rijeka. Beograd. Miloš (1956 a). Literatura. str. 30. Kazimir (1958 b). Rafo (1956 h). 69. 21. Dubrovnik. Urem. br. 5-7. br. Beograd. 1-2. 102-103. 616-618. „Plodovi jedne raskrsnice“. 5. Delo. 412-423. Konstantinović.

„Poezija Desničinog romana Zimsko ljetovanje“. 3. 41. br. Jelčić. januar-februar 1958. Niš. „Pripovjedačka umjetnost Vladana Desnice“. 1. br. Stanojević. Marjan (1958 f). Zagreb. Kolumbić. Peković. Miroslav (1960 a). Gledišta. Konstantinović. br. Umjetnost riječi. „Struktura romana Vladana Desnice“. Šicel. Zadarska revija. Ratko (1964). Radmila (1959 b). „Pristup pripovijedačkoj umjetnosti Vladana Desnice“. 193-195. Pavletić. Petar (1958 e). „Vladan Desnica ili konačna forma“. str. str. „Pripovedač Vladan Desnica“. Petrović. 10-24. Vreme romana. 42. Književnik. Tode (1960 b). 218-223. 263 . „Romani Šegedina i Desnice“. 161-162. str. 48. Vlatko (1960). 35. 118-121. „U traženju novih puteva“. str. Nikica (1958 j). Savremenik. 43. 1156-1160. 46. 1958. „Romansirana misao o čovjeku i njegovom udesu“. 36. Zadar. Gajo (1965 b). Izraz. br. Beograd. 2/3. str. 5-27. 12. Dubravko (1966 b). Risto (1958 h). 1. februar-mart 1958. Sarajevo. Čolak. 38. Književne novine. 101. Zagreb. Nip. 39. Sarajevo. „Igre proljeća i smrti“. Svjetlost. Niš. 6-13. str. 11. str. 1.76. str. „Vladan Desnica kao pripovedač“. Prosveta. str. Jeremić. 44. Sarajevo.33. 40. u knjizi: Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. 5-15. br. Beograd. Život. Gledišta. 47. Nikica (1959 a). Vijesnik. Zadar. Mogućnosti. Bandić. 134-147. br. Beograd. 2. Radomir (1966 a). Zagreb. u knjizi: Vladan Desnica: Izbor pripovijedaka. Split. Beograd. „Izabrane priče Vladana Desnice“. Džadžić. br. str. „Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje“. 10. Delo. 1/2. str. br. Trifković. Miodrag (1958 g). Zabreb. Jelčić. 34. 49. Nolit. Miloš (1958 i). Kolumbić. „Pisac snažnog talenta i bogate erudicije“. 37. 181-185. Jurković. br. str. Peleš. Dragan (1959 c). Beograd. 45. br. Trenutak sadašnjosti. Dubravko (1965 a). Nad porukama tuge i porukama nade. Zadarska revija. str.

„Pjesnik misaonosti“. Trajanje reči. Ivanišin. 1. 58. str. 51. br. Student. Gligorić. 6. Basara. Naprijed. Perom kao skalpelom. 1. Nikolić. sv. str. str. str. Miodrag (1972 a). Lončar. „Susret sa književnim delima naših savremenika“. 73-75. Susreti s piscima. Šegedin. Novi Sad. Književni razgovori. 83-86. 66. Bagdala. Zadarska revija. br. Rade (1971 d). Dubravko (1968 a). Dragan (1967 d). 67. Miroslav (1967 a). 101-115. Anatolij (1968 b). 399. Petar (1969 a). Pavletić. 204. str. Gradina. Isaković. Nin. „O jednoj kritici djela Vladana Desnice“. Nikola (1968 c). Mate (1967 c). Stvaranje. Dragan (1968 e). 5. Leskovac. Djelo u zbilji. 53. Velibor (1967 b). 106. 1. „Književno djelo Vladana Desnice“. Jelčić. br. br. Jeremić. Draagan (1969 b). Mihajlović. „Dva toka u delti Desničine proze“. Beograd. Jedinstvo. „Iznova nad Proljećima Ivana Galeba“. 63. str. 6. 153-165. 326. Fadil (1968 d). Mladenović. 868-871. 56. Zagreb. 1. Jeremić. LMS. 16-20. Beograd. Šicel. „Vladan Desnica“. 844. Jeremić.50. 5. Savremenik. Riječ o riječi. Banjaluka. Vlatko (1971 b). Miloje (1967 e). 142. „Knjiga života u prozi Vladana Desnice“. Život. Beograd. 59. 527-537. br. Slobodan (1971 a). br. 55. br. „Filozofske ideje u književnom delu Vladana Desnice“. str. Beograd. br. br. Zagreb. 408. Titograd. Književne novine. Petrović. 60. Zadarska revija. 6. str. 7/8. Putevi. 41-55. 9. Priština. Naprijed. br. str. Republika. Zadarska revija. Beograd. str. Niš. Petrović. Zadar. Mile (1972 b). „U potrazi za individualnom slobodom“. str. 61. Zadar. str. 64. 65. Naša reč. Kruševac. Prosveta . 5. br. 62. 11. Borislav (1971 c). „Vladan Desnica ili intelektualna poezija“. knj. 54. Kudrjavcev. Alija (1967 f). Zadar. „Struktura romana Proljeća Ivana Galeba“. Zagreb.107123. „O Desničinom romanu Zimsko ljetovanje“. 264 . str. br. 23. str. Sarajevo. 57. Bukić. god. str. 52. 68.

79. Andonović. 6. Nada (1977). br. Disopra. Beograd. Alfa i omega. Zadarska revija. Fran (1985 a). str. 174-179. br. Mišković. Osijek. Sarajevo. 73. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Zadarska revija. str. Zadar. Izraz. str. Petković. Korać. 78. „U kratkim provedrinama svijesti – o Desničinom romanu Proljeća Ivana Galeba“. br. Mikić. 627-644. Kalezić. str. Korać. Prosveta. Prostori realizma. Kalezić. Slovo ljubve. Beograd.69. Rukovet. str. Književna reč. Slobodan (1985 d). Kalezić. str. 63-77. Radović. Nio. 160. 77. 33-41. 85. „Otvorene strukture“. br. Milošević. br. str. 40. Čakovski sabor-katedra za književnost i kulturu. Niš. 3/4. 70. Srpska književna zadruga. 81. Minerva. Izraz. str. Nenad (1974 c). 84. br. „Prikazivanje stvarnosti u romanu Vladana Desnice Proljeća Ivana Galeba“. „Problem prostora u prozi Vladana Desnice“. Prosvjeta. 80. str. 2. br. Milan ( 1975 b). Marković. Radanović. 75. 17. „Misaoni i izražajni slojevi u strukturi Proljeća Ivana Galeba Vladana Desnice“. Radoslav (1978 b). 124-134. br. 265 . 1. 83. Zagreb. str. Književna istorija. Petar (1973 b). Brlenić-Vujić. Književni zapisi. str. Janez (1974 a). Subotica. „Desničina sumnja“. Zoran (1975 a). Gluščević. str. „Seljaci Vladana Desnice“. Sutra. 6075. 2. Zadar. str. Radivoje (1985 c). „Realističke i psihološke pripovetke Vladana Desnice“. Parenta. „Problemi smrti u pripovetkama Vladana Desnice“. 82. 148-151. 4/5. 76. Izraz. 324. 74. „Poetika i njena realizacija“. 88. 72. Branka (1981 a). 465-475. Gavrilović. Dani čitanja. Beograd. 71. br. Revija-Izdavački centar Radničkog sveučilišta Božidar Maslać. Rotar. 87. Beograd. Split. Proljeća Ivana Galeba Vladana Desnice. Patnja i nada. Nikola (1978 a). Sarajevo. 84-100. 13-19. Dijan. Subotica. str. 9. ljudi i realizam Vladana Desnice. Gradina. Zadar. Svijet. Stevo (1974 b). Titograd. 86. Beograd. Neizvesnosti. 24-33. Stanko (1972 c). Beograd. br. Zidanica na pesku. Narodna knjiga. Beograd. Nikola (1973 a). „Solilokviji u romanu Proljeća Ivana Galeba Vladana Desnice“. Milivoje (1981 b). Zoran (1985 e). Zagorka (1985 b). 4/5. 2. Slobodan (1973 c). Stanko (1982 a).

Novi Beograd. Petrović. Gradina. 95. „Roman kumulativnog iskustva“. Krešimir (1986 b). Branko (1990 a). Veličković. Zagreb. u knjizi: Vladan Desnica: Zimsko ljetovanje. Nemec. 100. Radovi zavoda za slavensku filologiju. 82. u knjizi: Vladan Desnica: Konac dana: pripovijetke. Radomir (2001 b). Staniša (1998 a). Pantić. Mikić. Mladost. 57-74. 90. str.89. str. Dokument i priča. „Poetika romana Proljeća Ivana Galeba Vladana Desnice“. Ivanović. 6. Vršac. Radivoje (1985 f). Nemec. Zagreb. Rapo. Nemec. Krešimir (1986 c). 96. Zagreb. 101. 93. Dnevnik jednog uživaoca čitanja. Po sunčanom satu. Maleš. „Igra mraka i svetlosti“. Pripovijednje i refleksije. 103. 100-110. u knjizi: Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. Kovač. Zrinski tiz. „Između realnog i univerzalnog (Zimsko ljetovanje Vladana Desnice)“. str. Mihajlo (2009). Sarajevo. Forum. Matica srpska. 92. Radulović. 97. Progutane polemike. 99. Dušan (1989). Radulović. Krešimir (1986 a). Veselina Masleše. Novele i romani Vladana Desnice. Miodrag (1990 b). Nikola (1988 b). Jovan (1987). 3. Stubovi kulture. 358-375. u knjizi: Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba. Sad. Novi Sad. „Poetički stavovi u Proljećima Ivana Galeba“. Gradina. 125. „Novelistika Vladana Desnice“. Krešimir (1988 a). 102. 3/4. Rad. Čakovec. Filozofski fakultet Zagreb. 91. 94. Zagreb. Autoportreti s pisama. Zmaj. Beogead. Školske novine. Rad. str. Književna Milisavac. 266 . br. Beograd. opština Vršac. br. Živan (1998 b). br. „Dvije istine Vladana Desnice“. str. Niš. „Izvan svakog obrasca“. Umjetnost riječi. Niš. Jovan (2001 c). 98. Nemec.

Beograd. Nolit. Kon. Jovan (1981). Zagreb. Adorno. August Cesarec. Srpski roman između dva rata. Benedetto (1969). Miloš (1996). Mladost.B 1. 19. Miroslav (1952). Srpski roman 1800-1950. Revija. Estetika. Kritičar i estetski ideal. 96. Radovan (2005). 9. 2. „O slobodi kulture“. Lukač. Aleksandar (1976). Nolit. 25. 6. Stremljenja. 14. 76. 10. 11. Deretić. Jeus. „Srpski socijalno angažovani roman 30-ih i 40-ih godina XX veka“. Krtalić. Benedetto (1960). Zagreb. Kroče. Svedočanstva. Poetika kompozicije/Semiotika ikone. Deretić. Grlić. 17. Književna kritika kao filozofija. str. Vlado (1974 a). Književnost i revolucija. Korać. „Časovnici bez kazaljki“. Beograd. Zagreb. Titograd. Kultura. Istočno Sarajevo. 3. Liber. 20. 22. G. Eseji iz estetike. 152. Lasić. Beograd. Theodor (1974 b). Edel. 12. 3. Mađarević. Split. 15. Walther (1975). Zagreb. Car. Đerđ (1947 b). Beograd. Kultura. „Esej kao forma“. 15-16. str. Iz dana u dan. Džadžić. Gajo (1966). Zagreb. Petar (1962 b). Nolit. Jovan (1982 a). Todor (1947 a). 13. Poetika suvremenog jugoslavenskog romana (1945-1961). Kroče. Viktor (1982 b). Beograd. Kultura. Progres. Zagreb. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Prosvjeta. Psihološki roman. Ogledi o realizmu. Vučković. Jedinstvo. Mihajlović. 21. Nolit. Dragan (1965). 23. str. u zborniku: Roman (urednik Aleksandar Petrov). Uspenski. Beograd. br. Zagreb. Estetička pisma. Nolit. Zagreb. Beograd. br. Boris (1979). Prosvjeta. Beograd. 7. Istina fikcije. Kroče. Priština. Stilske formacije. Modeli srpskog romana. Beograd. Žmegač. Sukob na književnoj ljevici (1928-1952). 18. 5. Od istog čitaoca. Beograd. Novi Sad. Naprijed. Beograd. Naprijed. Peleš. 267 . Stanko (1970). Kultura. Jeremić. Kadmos. Polemike u hrvatskoj književnosti I. Stanko (1982 c). 4. 16. Benedetto (1938). Borislav (1956). Osijek. Krleža. Nio. Marksizam i umjetnost. Liber. br. Teorija odraza. Pavlov. 8. Đorđević. Flaker. 24. Marko (1920). Danko (1979 a). Ivan (1982 d). Leon (1962 a). 26. 2. Moderni roman dvadesetog veka.

in his opinion. theoretical texts. The poetic opinions in his essays. Observing Desnica’s whole literary opus. we have consulted. literary movements and trends. he advocates sincerity as one of the essential poetic principles of every artistic work. he was particularly focused on achieving aestetic value of a literary work which. In our research. They are also essential part of his short stories and novels. next to us (1956). His poetics is in an explicit way tightly woven in his vast numbers of theoretic texts and essays shown in the introductory of the thesis and they contain writer’s major poetic ideas. In the creation of his works. multitudinous reviews and criticisms referring to the writer’s literary work. short stories and novels go beyond different affliliations (ideological. presents prime artistic value of every work of art. Vladan Desnica’s artistic prose has been presented in the chronological way so that we can demonstrate the generative process of his poetic ideas as vividly as possible. The Story of Monk with Green Beard (1959) as well as numerous essays and theoretical texts with the autor’s poetic points of view.ABSTRACT In the PhD dissertation we analyze the entire artistic prose of Vladan Desnica including the novels Winter Summer Holiday (1950) and The Springtimes of Ivan Galeb (1957) . Nature is an unavoidable structural 268 . Desnica does not fit in the frames of the prevailing ideologies of that time. Desnica’s poetic opinion of showing the general and universal through the single was not accepted by ideological criticism of the socialist regime. political. Here. he finds many answers in the nature which copies its characteristic to man and his experience. Spring in Badrovac (1955). the collections of short stories such as Wreckage in the Sun (1952). we notice he does not belong to any certain linguistic expression and creative models. besides Desnica’s prose works. Trying to primarily emphasize and depict man in all his diversity. Depiciting man’s inner world. Desnica’s prose alienates from the poetics of realism passing from the description of the outer reality to the account of its reflection in man’s inner world. social or generation) which restrain the expression of author’s personality. Revealing the most various truths of man in his very first prose work.

Although they are of different social groups and ages.element of artistic pictures he makes in his short stories and novels. man’s experience. their psychological states and moods. the play of spring’s and death. aesthetic value. Key words: Serbian Literature of 20th century. The main aim of the dissertation is the creation of the monograph containing the overall scientific analysis of all Vladan Desnica artistic prose. Even though they are members of different social classes and professions. short stories and novels show that the writer pays much attention to man and his inner experience. Depicting the lives of his characters. integral realism. Desnica’s characters are full of suffering and fear of death. 269 . they are all overwhelmed by silence and numbness after different life experiences. Desnica portrays the complex issues of man’s life by behavior and thinking of his characters. Starting from an individual and his life. Reality surrounding man and diverse situations he takes part in are depicted and observed from the angle of the man and his inner experience. Desnica expresses what is universal and common for every man. we notice the development stages of his thought starting from the poetics of relism which fades away over time and gives rise to psychological analysis of characters. Vladan Desnica’s poetic opinions stated in his essays. poetic ideas. the poetics of artistic prose. The main creative task of this autor is to represent man in the most varied conditions and circumstances. the writer formulates his ideas and poetic opinions through various human fates. Perceiving the autor’s artistic prose in the chronological way.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful